**Likbez** *(rus. Ликбе́з , ликвида́ция безгра́мотности у населения)* — RSFSR və SSRİ-də oxuma, yazma bilməyən böyüklərin kütləvi təhsili. Məcazi mənada — istənilən elm, proses və ya fenomenin əsas anlayışlarına hazırlıqsız olan auditoriyanı öyrətmək.

Tarixi olaraq, "likbez" anlayışı Sovet Rusiyasının dövlət proqramı olan "savadsızlığın ləğvi"(*likvidasiya bez qramotnosti*) qısaldılmış yazılışı idi, hansı ki, 26 dekabr 1919-cu il Xalq Komissarları RSFSR Şurasının "RSFSR savadsızlığın aradan qaldırılması haqqında" qərarı ilə başlamışdır. Xalq Təhsil Komissarlığına savadsız insanların öyrədilməsi üçün bütün səlahiyyətli şəxsləri cəlb etmək hüququ verilmişdir. Qərar həmçinin Qlavsotsvos sisteminin tərkib hissəsi olan məktəblərin, uşaq evləri məktəblərinin, koloniyaların və digər institutların yaradılması üçün nəzərdə tutulub.

Tarixi
------

XIX əsrin sonlarında Rusiya imperiyasının əhalisinin təhsili sənaye inkişafı yoluna qədəm qoymuş bir ölkə üçün çox aşağı idi. 1917-ci ildə qalan Çar ərazilərində, yeddi yaşdan yuxarı olan kişi əhalisinin təxminən 37,9% -i və qadın əhalisinin isə yalnız 12,5% -i savadlı idi.Leninin təhsilə dair fikirləri onun iqtisadi və siyasi faydalarından irəli gəlir. Bundan əlavə, statistikaya əsasən əvvəlki müharibə dövründə təhsil infrastrukturuna sərmayə qoymuş və artıq əldə edilmiş savadlılıq səviyyəsinin göstəricilərini bir qədər artırdığı qərb rayonları işğal olunmuş və ölkəyə qayıtmamışdır.

1914–1917-ci illərdə savadlı əhalinin sayının qiymətləndirilməsi. olduqca fərqlidir. Çox vaxt rus imperiyasında 1914-cü il üçün savadlılıq nisbəti ümumi əhalinin 30% -i qiymətləndirilir.
Bir sıra Qərb alimləri 1915-ci ildə Rusiyanın əhalisinin savadlılığını 35–38% səviyyəsində qiymətləndirirlər. 1914-cü ilə qədər Rusiyanın əhalisinin savadlılığının 45% -dək qiymətləndirilməsi mövcuddur. Köhnə Təhsil Naziri P. İgnatievin məqaləsində Rusiyanın bütün əhalisinin təhsil səviyyəsini 56% qiymətləndirməsi göstərilmişdir. (1916-cı il)
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında qadınlar arasında savadsızlıqla mübarizə kampaniyası əsasən 1920-ci ildə Bakıda azərbaycanlı bolşevik qadınların yaratdığı qadınlar təşkilatı olan Ali Bayramov Klubunun üzvləri tərəfindən aparılıb.

Təşkilati əsas
--------------

1920-ci ildə Xalq Komissarları Şurası, Ümumrusiya Fövqəladə Komissiyası "Cahiliyyətin aradan qaldırılması üzrə Komissiyanın yaradılması haqqında" qərar qəbul etmiş və onun qərarları məcburi xarakter daşıyırdı. 1919 saylı fərmanı savadsızlığın aradan qaldırılması üçün həyata keçirilmişdir və 1920–1930-cu illərdə savadsızlara təhsilin verilməsinə yönəldilmişdir. Təhsil komissarı Anatoli Lunaçarski, bu komissiyanın işlərinə məsul idi Tədris proqramına əsasən müəllimlər və digər işçilər geniş şəkildə təşkil olunmuş təlim keçməli idi. "Cahiliyyətlərin aradan qaldırılması üzrə Komissiya" 26 quberniyada likbez üçün kurslar yaratdı. Kurslarda təlim müddəti 7 ay (həftəlik 6–8 saat) müəyyənləşdirilmişdir. Savadsızlığa qarşı mübarizə aparmaq yığılan ən böyük komanda, ilk növbədə, Dünya müharibəsi və Daxili müharibə dövründə yalnız qohumlarını itirməyən, həm də yaşayış yerlərini itirən uşaqlar idi.  

27 yanvar 1921-ci ildə Felix Dzerjinsky başçılıq etdiyi "Bütün Rusiya Mərkəzi İcra Komitəsinin Uşaq Komitəsi" (Uşaqların Təkmilləşdirilməsi Komissiyası) yaradıldı. Xalq Təhsili Komissarlığından başqa, "V. Lenin kimsəsiz uşaqlara Yardım Fondu" daxil olmaqla ictimai təşkilatlar da bu problemlərlə məşğul olurdu.  

1925-ci ildə "Uşaq Dostları" ictimai təşkilatı SSRİ-də yaradılmışdır. 1928-ci ilin əvvəlində Sovet İttifaqı ərazisində təxminən 300 min evsiz var idi.

Linkpunkt və məktəb
-------------------

15-dən çox savadsızın qeydə alındığı hər bir ərazidə qrammatika məktəbi (likpunkt) mövcud olmalı idi. Belə bir məktəbdə təhsil müddəti 3–4 ay idi. Təlim proqramına oxumaq, yazmaq, hesablamaq daxil idi. Böyük tələbələr üçün maaşı saxlanılmaqla iş günü azaldılmışdı.

Təhsil və metodik bazası
------------------------

1920–1924-cü illərdə böyüklər üçün ilk Sovet kütləvi iki nəşri D. Elkina, N. Bugoslavskaya, A. Kurskaya nəşr olunmuşdu. Eyni illərdə, Böyüklər üçün "İşçi və Kəndli əlifbası" (V. Y. S Smushkov) və "İşçilər üçün əlifba "(E. Ya. Qolanta) dərsliyi işıq üzü gördü. Ödənişlərin bir hissəsi respublikanın valyuta fondlarından edilərək nəşrlərin bir qismi xaricdə çap olunmuşdur. Ukrayna, Belarus, Qırğız, Tatar, Çuvaş, Özbək və digər (təxminən 40) dildə böyüklər üçün kütləvi əlifba və digər dərsliklər nəşr olunmuşdur.

Likbez çətinlikləri və nəticələri
---------------------------------

Ümumilikdə, 1917–1927-ci illərdə, 10 milyona qədər yetkinlərə savad verilib, o cümlədən bu rəqəm RSFSR-də 5.5 milyon təşkil edir. Yeni İqtisadiyyat Siyasəti (NEP) illərində savadsızlığın azalması istəniləndən aşağı idi. Şəxsi sektorda işləyən yetkin əhali işi təhsillə uyğunlaşdırmağa imkan verən sosial təminatlara malik olmadı. Ümumilikdə, 1926-cı ilə qədər SSRİ Avropa ölkələri arasında savadlılıq səviyyəsi baxımından Türkiyə və Portuqaliya kimi ölkələrdən sonra 19-cu yeri tutmuşdur.

Şəhər və kənd əhalisinin savadlılıq səviyyəsində fərq var idi (1926-cı ildə uyğun olaraq 80.9 və 50,6%) kişi və qadınlarda (şəhərdə — 88.6 və 73,9%, kənddə — 67.3 və 35,4%). 1928-ci ildə Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqının təşəbbüsü ilə sözdə mədəni kampaniya "kultpoxod" başladıldı. Əsas mərkəzləri isə Moskva, Saratov, Samara və Voronej oldu, harada ki savadsızların əksəriyyətinə ictimaiyyət tərəfindən hazırlanmış yardım mərkəzləri təhsil verdi.

1930-cu ildə universal ibtidai təhsilin tətbiqi təhsilin yayılmasına zəmanət yaratmışdır. Savadsızlığın aradan qaldırılması indi yerli Sovetlərin müvafiq bölmələrinə verilmişdir. Eyni zamanda, 330 tədqiqata (şəhərdə 10 ay və kənddə 7 ay) hazırlanmış məktəblər üçün təhsil proqramlarının tədris planları yenidən baxılmışdır. 1936-cı ilə qədər təxminən 40 milyon savadsız insan təlim keçmişdir. 1933–1937-ci illərdə qeydiyyatdan keçmiş təhsil müəssisələrində yalnız 20 milyondan çox savadsız insan və təxminən 20 milyon az savadsız insan məşğul olmuşdur. 1939-cu il statistik məlumata əsasən, 16–50 yaş arası insanların savadlılığı 90% -ə yaxın idi.

"Likbez" adı 1991-ci ildən bəri Barnaul ədəbi almanaxında nəşr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Kahan, Arcadius.Russian economic history: the nineteenth century Arxivləşdirilib 2023-07-26 at the Wayback Machine // University of Chicago Press. — 1989. — С. 244.
2. ↑  Roucek, Joseph Slabey (1971). The Challenge of Science Education. U. S. A.: Philosophical Library. ISBN 978-0-8369-2070-3.
3. ↑  Уткин А. И."Первая мировая война" Arxivləşdirilib 2011-05-15 at the Wayback Machine М.: Алгоритм, 2001. С. 19–20
4. ↑  Russia. USSR. Complete handbook 1933. P. 663.
5. ↑  Heyat, F. 2002. Azeri women in transition. London: Routledge. 89–94
6. ↑  Общество "Друзья Детей // Бурят-Монгольская правда Arxivləşdirilib 2016-07-02 at the Wayback Machine№ 261 (653) 13 ноября 1925 года. Стр. 6
7. ↑  "Беспризорность" Arxivləşdirilib 2022-07-17 at the Wayback Machine//
Малая советская энциклопедия  Arxivləşdirilib 2022-06-18 at the Wayback Machine1931 г. — В "Истории России" под ред. А. Б. Зубова (стр. 928) приводится цифра в 9 миллионов, не подтверждённая ссылками на исследования и не коррелирующая с известными данными об общей численности соответствующей возрастной группы в составе населения страны.
8. ↑  Clark, Charles E. (2000). Uprooting Otherness: The Literacy Campaign in NEP-Era Russia. Cranbury, NJ: Associated University Presses.
9. ↑  Труды ЦСУ, т. 12, вып. 1, М. 1922, (стр. 11–12)
10. ↑  "Ликбез - литературный альманах". 2014-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-17.

Ədəbiyyat
---------

1. Богданов И. М. Грамотность и образование в дореволюционной России и в СССР. – М. 1964;
2. Куманев В. А. Революция и просвещение масс. – М. 1973;
3. Фрид Л. С. Очерки по истории развития политико-просветительной работы в РСФСР (1917–1929). – Л. 1941;
4. Штамм С. И. Управление народным образованием в СССР. (1917–1936). – М. 1985.

Xarici eçidlər
--------------

* Ликвидация неграмотности
* "Государственный Исторический музей. Выставка "Поход за культурой" — к 90-летию СНК РСФСР "О ликвидации безграмотности среди населения РСФСР""// Эхо Москвы, 05.12.2009