Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Kreml (dəqiqləşdirmə).

**Moskva Kremli** — Moskvanın mərkəzində və onun ən qədim hissəsindəki bir qala, şəhərin əsas ictimai-siyasi və tarixi-bədii kompleksi, Rusiya Federasiyası Prezidentinin rəsmi iqamətgahı, Sov.İKP MK-nın Baş Katibinin rəsmi iqamətgah

Moskva çayının yüksək sol sahilində - Borovitski təpəsində, Neqlinnaya çayının axdığı yerdə yerləşir. Planda Kreml 27,5 hektar ərazini əhatə edən nizamsız üçbucaqdır.
Cənub divarı Moskva çayına, şimal-qərb İskəndər bağlarına, şərqə isə Qırmızı meydana baxır.

Tarixi
------

### Finn-uqor qəsəbəsi

Moskva Kremlinin ərazisindəki ilk yaşayış məskənləri tunc dövrünə (e.ə. II minillik) aiddir. Müasir Arxangelsk kafedralında erkən dəmir dövrünə (e.ə. I minilliyin ikinci yarısı) aid Finno-Uqor yaşayış məskəni tapıldı. Bu zaman Dyakovo tipli qəsəbə Borovitski(Kremlin) təpəsinin yuxarı sel düzənliyinin mərkəzini işğal etdi(müasir Katedral meydanının sahəsi) və cox gümanki,artıq istehkamları ola bilərdi. Şimal-şərqdən yaşayış məskəni iki yarğanla qorunurdu: biri,indiki Üçlük Qapısından şimalda, Neglinnaya çayına doğru uzanırdı,digəri isə Petrovskaya ilə müasir Kremlin İkinci Naməlum qalaları arasından uzanırdı.

### Vyatiçi qəsəbəsi

 A.M.Vasnetsov. İvan Kalitanın rəhbərliyindəki Moskva Kremli." 1921. Kartonda olan kağız, akvarel, kömür, qələm. 51 × 69. Moskva Muzeyi, Moskva.
Oka və Moskva çayı hövzələrinin slavyan müstəmləkəçiliyinin XX əsrində başlayan Vyatiçi, Borovitski təpəsinin zirvəsini (bəlkə də köhnə yaşayış məntəqəsini mənimsəmiş) məskunlaşdırdı. Güman ki, təpədəki Vyatiçi qəsəbəsi iki möhkəmlənmiş mərkəzdən ibarət idi - birincisi, ərazisi daha böyük, müasir Kasedral Meydanının yerində idi;ikincisi kapotun ucunu tuturdu. Güman ki, hər iki mərkəz dəzgahdan, mildən və şarampirdən ibarət olan dairəvi istehkamla qorunurdu. Vyatiçi müdafiə quruluşuna görə eyni funksiyanı slavyan dövrünə qədər yerinə yetirən bir yarğa ilə bağlanmış iki dərəyə; yarğanlar dərinliyi 9 m və eni təxminən 3,8 m olan bir xəndəyə çevrildi. Güman ki, qəsəbənin timsalında müəyyən bir siyasi və inzibati mərkəz var idi: arxeoloji qazıntılar zamanı burada XI əsrin sonlarına aid Kiyev möhürü tapılmışdır. Hər iki hissənin, ehtimal ki, öz dini mərkəzləri var — Kasedral Meydanı ərazisindəki yuxarı hissə, aşağı hissə - "Bor altında". Bu yerdə Moskvadakı Vəftizçi Yəhyanın Doğma Kilsəsi idi. Bu iki mərkəz Neglinnaya və Moskva çayları boyunca uzanan bir posad ilə əhatə olunmuşdu. Qəsəbənin inkişafı və çiçəklənməsi buradan keçən ticarət yolları ilə əlaqələndirildi: Şərqlə Qərb arasında canlı ticarət yolları Moskva çayı boyunca gedirdi. Su yoluna əlavə olaraq yaxınlıqda iki quru yolu keçirdi — biri Novqoroda (daha sonra Volotskaya), digəri Kiyevdən Smolenskdən şimal-şərqə; hər iki yol da Borovitski təpəsinin ətəyində, Moskva çayı üzərindən keçməklə (indiki Bolşoy Kamennı Körpüsü ərazisindədir).

### Birinci qala

Moskvanın ilk annalistik qeydi 1147-ci ilə təsadüf edir. 1156-cı ildə, müasir Kremlin ərazisində ümumi uzunluğu təqribən 850 m və təxminən 3 hektar ərazidə ilk istehkamlar inşa edildi. Qala istehkamı 16–18 m enində və ən azı 5 m dərinlikdə bir hasarla əhatə olunmuşdur. Yerli rampartın eni 14.5 m və hündürlüyü 7 m idi. O dövrlər üçün tipik bir orta rus qalası idi. Mili palıd barları ilə gücləndirilmiş, Polşa qaydasında bərkidilmişdi.

Monqol istilası zamanı beş günlük müqavimətdən sonra monqollar Yuri Vladimirin kiçik oğlu və Vivod Filip Nyanka tərəfindən "kiçik bir ordu ilə" müdafiə olunan Moskvanı aldılar. Kreml dağıdıldı, bütün müdafiəçiləri öldürüldü və Vladimir Yuryeviç əsir götürüldü. Lavrenti salnaməsinə görə, kəndləri olan bütün monastır və kilsələr yandırıldı.

### Knyaz iqamətgahı

1264-cü ildən bəri Kreml Moskva knyazlarının iqamətgahı olmuşdur. 1272-ci ildə Şahzadə Daniil Aleksandroviç (Yaroslav Vsevolodoviçin nəvəsi və Aleksandr Nevskinin kiçik oğlu) hakimiyyətinin ilk ilində burada Borda Xilaskarı kasedralını qurdu. Bu hadisə ilə bağlı hadisələr Kremlin tarixinin tədqiqatçısı Aleksandır Voronov tərəfindən xatırlanır.

1293-cü ildə Moskva Tatar şahzadəsi Tudanın ordusu tərəfindən tutuldu ("Dudenev ordusu").

XIV əsrin əvvəllərindən etibarən Daniil Alexandroviçin rəhbərliyi ilə başlayan Moskva və Tver knyazlıqları arasında münaqişə getdikcə gücləndi. Bu qarşıdurma 1329-cu ilə qədər davam etdi və nəticədə Moskva Böyük Knyazlığının əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmlənməsi ilə başa çatdı.

1339-cu ildə palıddan qalalar və divarlar inşa edildi.

XIV əsrdə Kremldə beş monastır inşa edildi. Onlardan birincisi (
Bor üzərindəki Transfiqurasiya Monastırı) 1330-cu Konstantinopolun minilliyinə - "Yeni Roma" ya həsr edilmişdir. Onun mərkəzi Bordakı Xilaskar Kasedralının qədim Moskva Kilsəsi idi. Türbənin rolu kişilər üçün Arxangelsk kasedralına və qadınlar üçün Qalxma monastırına (eyni zamanda dağıdılmış) keçənə qədər Moskva knyaz və şahzadələri burada dəfn edilirdi. XV əsrin sonlarında Novospasski monastrı qurulandan sonra Bor üzərindəki Xilaskar kasedralı məhkəmə məbədi statusunu aldı. 1830-1840-cı illərdə Kreml Sarayının inşası nəticəsində Sarayın həyətində Xilaskar Kilsəsi yazıldı. Məbəd 1 may 1933-cü ildə Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun qərarı əsasında dağıdıldı.

Digər bir qədim bina, 1365-ci ildə mitropolit Aleksey tərəfindən qurulan, Kremlin şərq hissəsində, Qalxma Monastırına bitişik olan Möcüzə Monastırı idi. Ad daha sonra Böyükşəhər Aleksin məzarı olmuş Honehdəki Arxangel Mixayel möcüzəsi kilsəsinə verildi. 1483-cü ildə monastırın ərazisində Aleksiyevski kilsəsi tikildi. Möcüzə arximandrit Gennadinin əmri ilə
mitropolit Alexseyin cəsədinin qalıqları ora köçürüldü. 1501-1503-cü illərdə Mikayıl Archangel'in qədim kilsəsi italyan ustaları tərəfindən qurulmuş bir məbədlə əvəz edildi. XX əsrin əvvəllərində, 1905-ci ildə Kremldə terrorçuların əlində vəfat edən böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin qalıqlarının dəfn olunduğu Aleksiyevski kilsəsinin zirzəmisində bir məzar inşa edildi. Müqəddəs Aleksey kimi böyük knyazın nəşi yerin altında idi. 1929-cu ildə Çudov monastırının bütün binaları söküldü.

### Dmitri Donskoyun ağ daşlı Kremli

Salnamənin üz qabığında:"Elə həmin il böyük knyaz Dmitri Ioannoviç Moskva şəhərinin əsasını qoydu və onlar davamlı olaraq bunu etməyə başladılar"
1366–1368-ci illərdə, Böyük knyaz Dmitri Donskoyun rəhbərliyi altında, Kremlin taxta divarları yerli ağ daşdan hazırlanmış divar və qüllələr ilə əvəz edilmişdir (arxeololoqlara görə, ən çox hücum təhlükəsi olan yerdə qüllələr və divarın ən vacib hissələri daşdan ibarət idi). Bu dövrdən etibarən salnamələrdə tez-tez "ağdaşlı Moskva" ifadəsinə rast gəlinir. Ağ daş divarlarının inşasından bir müddət sonra, iki dəfə - 1368 və 1370-ci illərdə - Şahzadə Olgerdin qoşunlarının mühasirəsinə tab gətirdilər; 1382-ci ildə Toxtamış xan fırıldaqlıqla Kremlə girdi və xarabalığa çevrdi, lakin qala tez bir zamanda bərpa edildi. Tədricən, Kremlin sıx taxta tikililəri daş binalarla əvəz olundu, bu da tez-tez yanğınların qarşısını aldı. 1404-cü ildə Lazar Serb şahzadə Vasili Dmitriyeviçin həyətindəki Blaqoveşinski kasedrali yaxınlığında ilk saatı toplayıb quraşdırdı. XV əsrin ortalarında, Kremldə Blaqoveşinski kasedrali yenidən quruldu və genişləndirildi;  Böyükşəhər həyətində sonradan Rizopolozhenskaya adlı bir kilsə tikdirdi, tacir Xovrinin evinin qarşısında Uca Kilsəni tikdirdi. 1450-ci illərin sonu - 1460-cı illərdə, Nikolsk qapısının yaxınlığında, Simonov monastırının həyətində daş kamerası olan Giriş Kilsəsi quruldu, Fərziyyə kilsəsi Assambleya kilsəsinə əlavə edildi, Epifani Kilsəsi Üçlük-Sergius monastırının həyətində quruldu,Böyük knyaz məhkəməsinin ərazisində, Vəftizçi Yəhyanın daş kilsəsi quruldu.

A.M.Vasneçov, Mixayloviç "Toxtamış xandan Moskvanın müdafiəsi. XIV əsr". 1918. Akvarel, kağız, kömür. 64.5 × 92. Kostroma Dövlət Tarix, Memarlıq və İncəsənət Muzeyi-Qoruğu
Tədricən, Kremlin ağ daş istehkamları pisləşdi; materialın gücü yetərli deyildi və tikililər tədricən sıradan çıxmağa başladı — XV əsr salnamələrində aparılan bərpa işlərinə dair çoxlu sayda istinadlar var. 1462-ci ildə V. D. Yermolin tərəfindən Sviblovskaya Strelitziadan Borovitski darvazasına qədər genişmiqyaslı divar təmiri işi aparıldı.

### III İvanın kərpic Kremli

XV əsrin ikinci yarısında III İvanın dövründə Moskva Kremlinin köklü yenidən qurulması başladı. İlk növbədə İvan Kalitoy tərəfindən inşa edilən,lakin o vaxta qədər çox sıradan çıxmış Uspenskıy kafedralının bərpasına başlandı. 1471-ci ildə tikinti əvvəlcə Rus memarları Krivtsov və Mışkinə tapşırılmışdı,ancaq 1474-cü ildə zəlzələ zamanı tağlara gətirilən bina çökdü - "Əhəng yapışmazdı və daş möhkəm deyildi".III İvan, memar Aristotel Fioravantini, 1479-cu ildə Vladimirdəki Uspenskıy kafedralı şəklindəki mövcud binaya uyğun bina inşası üçün İtaliyadan dəvət etdi. 1484-1486-cı illərdə Pskov sənətkarları Yeni Rizopolojenskaya kilsəsini qurdular,1484-1489-cu illərdə isə keçmiş kilsənin bazasında yeni Blaqoveşinski kafedralı inşa etdilər. Bu vaxt Fioravantidən sonra digər italyan memarları Moskvaya dəvət edildi.1485-ci ildən 1514-cü ilə qədər böyük fasilələrlə davam edən yeni Böyük Knyaz sarayının inşasına başlanıldı. Əvvəllər sarayın ön hissəsi tikilmişdi,onlardan 1487–1491-ci illərdə İtalyan memarları Marko Fryazin və Pietro Antonio Solari tərəfindən inşa etmiş Qranovitaya palatası bugünə qədər qorunub saxlanılır. Onları Kremlin qalan hissəsindən ayıran knyaz xoru və daxili divarın tikintisi ilə Aleviz Fryazin məşğul idi;sarayın ön hissəsini yeni - cənubdan şərqə,kafedral meydanı ilə üzbəüz bir yerə köçürdü. Sarayın inşasına İtaliya memarları rəhbərlik etsələr də, onun arxitekturası köhnə Rus xorunun qurulması prinsiplərini tamamilə qorudu: tək yüksək bazaya ayrıca daş və taxta həcmlər quruldu. Arxangel kafedralının (memar Aleviz Novı) və Böyük İvan Zəng qülləsinin (memar Bon Fryazin) inşası, 1505-1508-ci illərdə aralarındakı Kazeni Dvor binasının inşası ilə Kafedral meydanının Moskva Kremlinin əsas meydanı kimi meydana gəlməsi geniş həcmdə tamamlandı.

*Moskvanın qeydlərindən* Moskva planı,1556-cı il nəşr. Kreml və ətrafı göstərilir
*"Krеmlеnoqrаd"*
XVI əsrin əvvəllərində italyan ustaları Kremldə yeni kilsələr : Çudov Manastırı(1501-1503), Voznosenskoy Monastırı(1519), Müqəddəs İohan Lestviçnik Kilsəsi (1505-1508), Müqəddəs Nikol Qostunski kilsəsi, Müqəddəs Yəhya darvazasını(1504)inşa etdilər.

Böyük Knyaz sarayının tikintisi və Kreml kilsələrinin yenilənməsi ilə yanaşı, yeni Kremlin divarları və qüllələrinin inşası davam edirdi. 1485-ci ildən başlayaraq, bir on il ərzində, İtalyan memarlarının rəhbərliyi altında ağ daşdan təmizlənmiş divarlar və qüllələr söküldü və onların yerinə yeni bişmiş kərpiclər qoyuldu. Şimal-qərbdəki əhəmiyyətli ərazilərin daxil olması səbəbindən qalanın sahəsi artırılaraq 27,5 hektara çatdı və Kreml nizamsız üçbucağın müasir formasını aldı. Qüllələrin forması və divarlaın bürc şəklində tamamlanması Veronadakı Skaliger qalasına və Milandakı Sforza qalalarına bənzəyirdi. Moskva Kreml Sforza qalasını ən xırda təfərrüatlara qədər təkrarlayırdı - Rusiyadakı qala divarlarının üstü 1045 qaranquş quyruğu bürcləri ilə taclanırdı. Hətta onların hündürlüyü də eyni 71 m idi.

1508-ci ildə Neqlinnayadan gələn su hesabına Alevizov xəndəkləri divar boyu qazıldı. Kreml nəhayət o dövrdə böyüdüyü şəhərdən təcrid olunmuş, hər tərəfdən su ilə əhatə olunmuş, keçilməz bir qalaya çevrildi. 1946-1950-ci illərdə və 1974-1978-ci illərdə divar və qüllələrin bərpası zamanı kərpic işlərində, dayaq kimi istifadə olunan alt hissələrdə və təməllərdə ağ daş bloklardan istifadə edilmişdir. Mümkündür ki, bunlar Dmitri Donskoyun dövründəki Kremlin ağ daş divarlarının qalıqlarıdır.

XV əsrin sonu - XVI əsrin əvvəllərində əsas Kremlin küçələri - Spasskaya, Nikolskaya və Çudovskaya - tənzimləndi və genişləndirildi. O vaxta qədər, Kremlin əsasən Podil və Kafedral meydanının şimalında məskunlaşan boyar, ruhanilər və şahzadələrin həyətləri çox idi. III Vasili və İvan Qroznı dövründə, konkret şahzadələr ilə mübarizə getdikcə böyüdü. XVI əsrdə Kremldə əsasən mövcud bina və ansamblları yeniləmək və yaxşılaşdırmaq istiqamətində olan tikintilər azaldı. 1532–1552-ci illərdə Voskrasenski kilsəsi Böyük İvanın zəng qülləsinə əlavə edildi,əsrin ortalarında Blaqoveşinski kafedralı yenidən quruldu,əzəmətli dukal (o zaman çar) sarayı dəfələrlə yenidən qurulmuş və genişləndirilmişdi. Blaqoveşinski katedrali doqquz başlı oldu və onun başları,Uspenskıy kafedralinin başları kimi fəth edilən Kazandan götürülmüş qızıllarla örtülmüşdü. Troitski kompleksində misilsiz çadır kilsəsi tikildi.İvan Qroznı uzun müddət Kremldən kənarda bir "oprichnina sarayında" yaşayırdı;
kral üçün opriçnina ləğv edildikdən sonra Bor üzərindəki Spas kilsəsinin yaxınlığındakı dörd otaqdan (indiki Müqəddəs Georgi Zalının yerində)yeni yataq otaqları inşa edildi.

Kremlin ilk görüntüləri XVI əsrin sonu - XVII əsrin əvvəllərindən etibarən qorunub saxlanılmışdır: Avstriya səfiri Sigismund Herberşteyin tərəfindən "Moskva qeydlərin"də yerləşdirilən plan, Hollandiyalı kartoqraf Gerrits Gesselin "Kremlenagrad" adlı bir planda qeyd olunmuşdu. Sonuncu, Kremlin inkişafının o vaxtkı istiqaməti haqqında bir fikir verir. Yaxınlıqda dayanan binalar arasında Kafedral (Çar) və İvanovo meydanlarının fərqli konturlarını görə bilərsiniz;İ vanovskaya meydanından qalanın şimal-şərq hissəsindən Spasski (sonra Frolovski) və Nikolski darvazasına qədər iki küçə keçir;  bütün cənub-qərb hissəsi Boris Qodunovun hakimiyyəti illərində davam etdirilən və 1601–1603-cü illərdə tamamlanan yeni bir saray kompleksi ilə əhatələnmişdi. 1599-cu ildə Moskvaya səfər edən İran diplomatı Oruc bəy Bayat öz qeydlərində qeyd edirdi: "Kremldəki evlər italyan memarları üslubunda tikilmiş və gözəl naxışlarla bəzədilmişdir. Padşah sarayı xüsusilə gözəldir ... "; o, Kremldəki çox sayda taxta konstruksiya haqqında yazmışdı.

1610-1612-ci illərdə Kreml Aleksandr Qonsevskinin polşa-litva qarnizonu tərəfindən tutulmuşdu.

### XVII əsrdə Kremlin çiçəklənməsi

A.M.Vasneçov.  *Kremlin çiçəklənməsi. Bütün müqəddəslər körpüsü və XVII əsrin sonunda Kreml. "1922. Karton, akvarel, kömür,karandaş 64 × 109. Moskva muzeyi, Moskva*
Romanovların qoşulması ilə kilsə və dünyəvi binaların fəal inşasına başlandı. 1624-cü ildə Spasskaya qalası inşa edildi. 1635–1636-cı illərdə Terem Sarayı və saray kilsələri inşa edildi.Çar Fyodor Alekseyeviç (1676–1682) və çariça Sofiya Alekseyevna (1682–1689) dövründə, Kremlin genişmiqyaslı yenidən qurulması aparıldı və nəticəsi gözəl alındı. Prikaz və Möcüzə Monastırının yeni binaları tikildi, üst bağları, kraliçaların və şahzadələrin otaqları və Kremlin bütün qüllələri (Nikolskayadan başqa) rəngli plitələrlə bəzədilmiş çadırları olan çox səviyyəli üst quruluşlar aldılar.

Eyni zamanda, Kreml rəngini dəyişdi: qırmızı kərpicdən, ağ rəngə çevrildi. 1680-ci il 7 iyul tarixində bir qədim tarixi aktda deyildiyi kimi, Çar Fyodor Alekseyeviç "Kreml şəhərini əhənglə ağardılması istiqamətində əmrlər verdi".

### XVIII əsr

1913-cü ilə qədər Kremlin inkişaf sxemi (Sıtin Hərbi Ensiklopediyası)
I Pyotrun hakimiyyətinin başlaması ilə Moskva Kremlinin əhəmiyyəti ciddi şəkildə dəyişdi - çar əvvəlcə Preobraşenskoya, sonra Peterburqa köçdü və qala daimi kral iqamətgahı statusunu itirdi. XVIII əsrin əvvəllərində Kremlin inkişafının xarakteri də dəyişdi: 1701-ci il dağıdıcı yanğından sonra Pyotr 1704-cü ildə Kremlin içərisində taxta tikililərin inşasını qadağan edən bir sərəncam verdi. 1702-ci ildə Troitskaya və Sobakina qüllələri arasındakı yanmış hissədə, 1736-cı ilə qədər ara-sıra davam edən Arsenal (Zeichhaus) binasının inşası başlandı. Şimal müharibəsinin başlaması ilə Moskvada XII Karlın qoşunlarının işğalı təhlükəsi yarandı, bununla əlaqədar I Pyotr Kreml divarları boyunca bünövrələr inşa etməsini, XVII əsrdə qurudulmuş dayaqların su ilə doldurulmalısı əmrini verdi. Ancaq bu istehkamların istifadəsi lazım deyildi - Poltava döyüşündəki rus ordusunun qələbəsindən sonra təhlükə keçdi.

Yelizaveta Petrovnanın rəhbərliyi altında 1743-1750-ci illərdə sarayın qədim *Yemək,Məşvərət və Qızıl otaqları* söküldü və D.V.Ukxtomskinin nəzarəti altında inşa edilmiş Françesko Bartolomeo Rastrellinin layihəsinə görə Qış Sarayının kiçik bir möhtəşəm bəzədilmiş binası ilə əvəz edilmişdir. Eyni zamanda Uxtomski, Böyük Xəzinədarlığın sökülən binasının yerində Silah otağının bir qalereyasını qurdu və Prikazın yenidən qurulması ilə məşğul oldu. Kreml binalarının yararsız hala düşməsinin nəticəsi olaraq ilk növbədə onların təmir edilməsi əsas vəzifə idi,lakin təmir etmək, mümkün olmadıqda köhnə binaların "əvvəlki" görünüşünün qalması şərtilə ilə yenidən qurulmasına icazə verildi.

1768-ci ildə V. I. Bajenovun layihəsinə əsasən yeni Kreml Sarayının inşası üçün xüsusi bir dövlət təşkilatı - "Kreml binası Ekspedisiyası" yaradıldı. Sahəni yeni saray üçün hazırlayarkən təpənin kənarının cənub-şərq hissəsindəki bütün inkişaf ləğv edildi, Tainitskaya və Birinci Naməlum qüllələri ilə birlikdə Kreml divarının cənub hissəsi də daxil olmaqla, qədim rus memarlığının bir çox abidəsi söküldü. Bajenov qarşısına məqsəd: köhnəlmiş və pozulmuş şəhərin bu antik dövrünün görünüşünü yeniləmək klassikliyin estetikasına uyğundur- yalnız yeni bir saray tikmək lazım deyildi,yalnız Narışkinski və Pyotr Barokunun binalarını və binalarını saxlamaqla,həm də Kremlin əsas küçə və meydanlarını köklü şəkildə yenidən qurulması istiqamətində idi. Ancaq 1775-ci ildə sarayın inşası dayandırıldı,bunun rəsmi səbəbi olaraq Arxangelsk kasedralının çökməsi idi,həm də yenidən qurulmanını baha başa gəlməsi və II Yekatrinanın Moskvanı sevməməsi idi.Qüllələri olan sökülmüş divarlar əvvəlki formalarına qaytarıldı.

1775-ci ildə P. N. Kojinin başçılıq etdiyi Moskvanın yenidən qurulması haqqında layihə planı təsdiq edildi. 1776-cı ilin sonunda Kojin, Moskva Kremlinin yenidən qurulması: Kremldə müntəzəm meydanların yaradılmasını, yeni sarayların və "müasir memarlıq qaydalarına görə ən yaxşı fasad" olan hökumət binalarının inşasının əhatə edilməsi haqqında ayrıca bir hesabat tərtib etdi. Bu vəziyyətdə yeni binaların inşasının diqqətlə qorunub saxlanılan qədim tikililərdən bir məsafədə aparılması lazım idi. 1763-cü ildə, İmperatiriça II Yekaterinanın fərmanı ilə Senat şöbələrə və onlardan ikisi - zadəgan və məhkəmə hüquqlarına cavabdeh şöbə ayrılaraq paytaxtdan Moskvaya köçürüldü. Onları yerləşdirmək üçün 1776–1787-ci illərdə klassik üslubda ilk böyük Kreml binasına çevrilən Matvey Kazakovun layihəsinə əsasən İctimai yerlərin binası (Senat) inşa edilmişdir. Senatın qurulması ilə sonuncu xüsusi əmlak Kreml ərazisindən yoxa çıxdı. Elə həmin illərdə Kazakov, yepiskopun evini və Çudov monastırının qotik portikonunu İvanovskaya meydanında tikdi.

1797-ci ildə Kazakov,I Pavelin taxta çıxması ilə Kremlin ümumi yenidən qurulması üçün yeni bir plan hazırladı. Bajenov layihəsi kimi, Kremlin yenidən qurulması üçün Kazakovo planı yerinə yetirilmədi,lakin o, vahid memarlıq ansamblı kimi Kremlin ideyasını təsdiqlədi.

### XIX əsr

*Vereşçaqin, Vasili Vasilieviç.*  "Moskva Kremlinin mənzərəsi." 1879-cu il. Kətan yağ. 53 × 107. Yaroslavl İncəsənət Muzeyi
XIX əsrin ilk illərində Kreml, müasirləri tərəfindən Rusiyanın tarixi və hərbi şöhrətinin simvolu kimi qəbul edilməyə başlandı, bu da onun inkişafında parlaq yalançı-qotik formaların meydana gəlməsinə səbəb oldu. Memar I.V. Eqotov Əyləncə Sarayının və bir sıra digər Kreml binalarının yenidən qurulmasında qotik elementlərdən istifadə etmişdir.

Eyni zamanda, XIX əsrin əvvəlləri bir çox qədim tikililərin sökülməsinə aid idi. Digərləri arasında məşhur Möhür qapısı, Sretenski kasedralı, Əyləncə Sarayının bir hissəsi, Gücləndirmə Monastırının bir neçə kilsəsi, həmçinin Xlebennıy Sarayı, Çareborisov həyəti və Üçlük birləşməsi kompleksləri dağıdıldı.

1812-ci ildə Moskva və Kreml Napoleon ordusu tərəfindən tutuldu. Fransa ordusu 1812-ci il sentyabrın 2-də, Napoleonun özü isə 3 sentyabrda Kremlə daxil oldu. Ancaq ertəsi gün atəş yaylımı təhlükəsi altında gizli bir keçid içində Kremldən qaçdı. Geri çəkilən Napoleon, Kremlin binalarını minalamaq və partlatmaq əmrini verdi. Binaların partlamamasına baxmayaraq,dəymiş ziyan böyük idi. Arsenal, Vodovzvodnaya, Petrovskaya və Birinci adsız qüllələr uçuruldu, Künc Arsenal Qülləsi və İvan Böyük Zəng Qülləsinə edilən əlavələr ciddi zədələndi, Senat qülləsi qismən zədələndi. Bərpa işlərinə memar F.K. Sokolov rəhbərlik etmişdir; bir sıra qüllələr dizayna uyğun və O. I. Bovenin nəzarəti altında yenidən qurulmuşdur. Qırmızı Meydanın yenidən qurulması zamanı Bove Nikolskaya Qülləsinə qotik görünüşü verdi. Arsenal 1815-1828-ci illərdə Moskva memarları A. N. Bakarev, I. L. Mironovski, I. T. Tamanski və E. D. Tyurinin layihələrinə görə yenidən quruldu daha sonra yeni bir nəticə alındı. Sonra Arsenalın ətrafında I Aleksandrın xüsusi əmri ilə Moskvaya göndərilən kubok silahları yerləşdirildi. Ümumilikdə, Kremldəki partlayışın nəticələrini aradan qaldırmaq üçün iyirmi ildən çox vaxt lazım oldu: son iş 1836-cı ilə tamamlandı.

1817-ci ildə, İvanovo meydanında hərbi parad üçün bir parad meydanı quruldu, bunun üçün Müqəddəs Nikolas Qostunskinin qədim kilsəsi bir gecədə söküldü. 1823-cü ildə V.P.Stasovun layihəsinə görə yenidən kiçik olduğu ortaya çıxan çar sarayı inşa edildi və artıq 1824-cü ildə xəzinə tərəfindən əvvəlcədən alınan paytaxt evi də tikildi və 1831-ci ildən Kiçik Nikolaevskiy Sarayı adlandırılmağa başlandı. 1830-cu illərin əvvəllərində, Kremlin qədim abidələrində bərpa işləri başlandı. İlk akademiklərdən biri F. G. Solntsev və memar P. A. Gerasimov 1836-1849-cu illərdə Terem Sarayını bərpa etdilər. 1836-cı ildə memar O. Montferrand 1737-ci il atəşində yıxılan və bütün bu vaxtı çuxurda qalan xüsusi Çar zəngini qaldırdı və quraşdırdı.

Kremlin görüntüsü,Moskva qarlı bəzəkdə filmindən görüntülər, 1908
1830-cu illərə qədər çayın kənarındakı təpənin cənub yamacında yeni bir kral sarayı tikmək fikrinə qayıtdılar. 1839-cu ildə I Nikolay Böyük Kreml Sarayının inşasını, eyni zamanda Xilaskar Məsih kasedralinin layihəsinin memarı olan K.A. Tona həvalə verdi. Binanın inşası təxminən on il çəkdi və 1849-cu ilə qədər tamamlandı. Tamamlanmazdan əvvəl,miqyası yeni quruluşa uyğun gəlmədiyi üçün Bor üzərindəki Vəftizçi Yəhya Kiçik Kilsəsi söküldü. Sonra yeni sarayın ümumi sisteminə daxil olan Terem Sarayı, Ön və Kiçik Qızıl otaqlar istisna olmaqla, bütün köhnə saray binaları söküldü. 1844-1851-ci illərdə Ton layihəsinə görə Silah Palatasının yeni binası tikildi; köhnə otaq kazarmada yenidən quruldu.

XIX əsrin ikinci yarısında, binanın Əyləncə Sarayında memar N. A. Şoxinin XVII əsr görünüşünün yenidən bərpa etdilməsi istisna olmaqla, Kremldə heç bir əhəmiyyətli yenidənqurma işləri aparılmadı. 1893-1898-ci illərdə Kreml təpəsinin cənub-şərq tərəfindəki folklor üzərində milli fondlar üzərində II Aleksandrın abidəsi qoyulmuşdu (heykəltaraş Aleksandr Opekuşin, rəssam V. V. Jukovski və memar N. V. Sultanovun layihəsi).

### XX əsrin əvvəlləri

1908-ci ildə şahzadə Sergey Aleksandroviçin ölümü yerində Nikolskaya qalası yaxınlığında Senat və Arsenal binaları arasında çarpaz bir abidə qoyuldu. 

Kremlin planı 1917-ci ilKremlin planı 1917-ci il
Moskva Kremlin ərazisinə giriş hər kəs üçün pulsuz idi. Xilaskarın simvoluna səcdə edərək Spasski Darvazasından girmək adət idi. İmperator və ailəsi Moskva iqamətgahına nadir hallarda gəlirdilər,buna görə saray ofisində pulsuz bilet alaraq, ziyarətçi bütün Kreml saraylarını gəzmək hüququna sahib idi.

1917-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında baş verən silahlı üsyan zamanı, ərazilərində yunker dəstələrinin olduğu Kreml, inqilabçı qoşunların artilleriya atəşinə tutması nəticəsində ciddi ziyan gördü.Divarlar, Spasskaya Qülləsi və Spasski Saatı, Nikolskaya Qülləsi, Beklemişevskaya Qülləsi, Kreml ərazisindəki demək olar ki, bütün kilsələr pis ziyan gördü, Kiçik Nikolayevski Sarayı böyük ziyan gördü.

### Sovet vaxtı

Çudo monastrı XX əsrin əvvəllərində
İvonov meydanı, Kiçik Nikolaevski Sarayı, Möcüzələr Monastırı, Metropoliten korpusu ilə birlikdə. *Moskva qarlı bəzəkdə* filmdən görüntülər, 1908-ci il
Sovet hakimiyyətinin yaranması ilə paytaxt Moskvaya köçürüldü və Kreml yenidən bir siyasi mərkəzə çevrildi. 1918-ci ilin martında Vladimir Leninin başçılıq etdiyi Sovet hökuməti Kremlə köçdü. Saraylar və süvarilər korpusu Sovet rəhbərlərinin məskunlaşdığı yer və yaşayış yeri oldu. Tezliklə adi Moskvalılar üçün Kremlə pulsuz giriş qadağan edildi. Məbədlər bağlandı və Kremlin zəngləri uzun müddət səssiz qaldı.

Tarixçi V.F. Kozlovun sözlərinə görə, Moskva Sovetinin iclasında xalq komissarlarına üç yaşayış yeri təklif edildi: Saray Qadınları İnstitutu, Qırmızı Qapıdakı Ehtiyat sarayı və Kreml. Xalq Komissarları Şurasının iclasında sonunculara etirazlar bildirildi, çünki Moskva Kremlinin ərazisi moskvalıların gəzmək üçün ən sevimli yeridir və hökumət orada yerləşdirilsə, sərbəst giriş məhdudlaşdırılacaq və ya hətta tamamilə dayandırılsa, Kreml kafedrallarının bağlanması dindarlar və əhali arasında narazılığa səbəb olacaq, Sovet respublikası hökumətinin çarların iqamətgahında yerləşməsi uyğun deyildi, lakin bütün müzakirələri Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Y. M. Sverdlov bağladı: "Şübhəsiz ki, burjuaziya fəryad qaldıracaq. Bolşeviklər deyirlər ki, ziyarətgahları ləkələyirlər, lakin bu, ən azı bizi narahat etməlidir. Proletar inqilabının maraqları qərəzdən daha yüksəkdir."

Antik və sənət xəzinələrinin qorunduğu Petroqrad kollegiyası hökumətə Kremldən ayrılmaq üçün çıxılmaz bir müraciət göndərdi, çünki "... Kremlin hökumət tərəfindən işğalı dünyada ən böyük və müstəsna əhəmiyyətə malik abidələrin bütövlüyünə dəhşətli təhlükə yaradır." Bu müraciətə (1997-ci ildə Kreml muzeylərinin əməkdaşı T.A. Tutova tərəfindən nəşr edilmişdir) belə baxılmadı. Bu müraciətə (1997-ci ildə Kreml muzeylərinin əməkdaşı T.A. Tutova tərəfindən nəşr edilmişdir) belə baxılmadı.

1918-1919-cu illərdə memar N.V. Markovnikovun rəhbərliyi ilə I. E. Bondarenko, I. V. Rylsky və D. P. Suxovun iştirakı ilə Kremlin divarları və qüllələrinin bərpası baş verdi.

Sovet hakimiyyəti illərində Moskva Kremlinin memarlıq ansamblı xeyli ziyan gördü. Bu dövrdə Kreml abidələrinin dağıdılması ilə bağlı araşdırmanın müəllifi Konstantin Mixaylov "Dağıdılmış Kreml" kitabında yazır ki, "XX əsrdə Moskva Kremlinin memarlıq ansamblının yarıdan çoxu məhv edildi". XX əsrin əvvəllərində Kremlin planlarında, Kreml divarları içərisində dayanan 54 tikilinin ayrılması dururdu. Onların yarısından çoxu - 28 bina - artıq yox idi. 1918-ci ildə, Leninin şəxsi iştirakı ilə Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin abidəsi söküldü. Elə həmin il II Aleksandrın abidəsi dağıdıldı. 1920-ci illərin ortalarında Spasskaya, Nikolskaya və Borovitskaya qüllələri yaxınlığında darvaza nişanları olan pəncərələr söküldü.

1922-ci ildə, "kilsə əmlakını ələ keçirmək" kampaniyası zamanı Kreml kafedrallarından 300 kilo-dan çox gümüş, 2 kilo qızıl və minlərlə qiymətli daş və hətta Uspenskaya kilsəsindən patriarx Germogenin xərçəngi götürüldü. Böyük Kreml Sarayı Sovetlərin və Üçüncü Beynəlxalq Konqreslərin qurultaylarının keçirilməsinə uyğunlaşdırılmağa başlandı, Qızıl Palataya bir mətbəx qoyuldu və Qranovayada bir yemək otağı yerləşdirildi. Kiçik Nikolaevskiy Sarayı sovet müəssisələrinin işçilərinin klubuna çevrildi,Voznosensko monastırının Yekatrina kilsəsində idman salonu və Çudovoyda Kreml xəstəxanası təşkil etmək qərara alındı.

1920-ci illərin sonlarında, Kremlin qədim tikililərinin iri miqyasda söküntüsünə başlandı. "Qırx Sorokov" Moskva məbədləri üzərində fundamental tədqiqat müəllifi P. Q. Palamarçuk hesab edirdi ki, 1917-ci il ərəfəsində Moskva Kremlində 51 taxtlı 31 kilsə vardı. 17 sentyabr 1928-ci ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti, Moskva Kremlindəki kilsə binalarının və qədim tikililərin sökülmə tarixlərini təyin edən bir qərar qəbul etdi. Abidələrin dağıdılması barədə məlumat yalnız Xalq Təhsil Komissarlığına yalnız 1929-cu il iyunun ortalarında çatdı. O vaxta qədər müqəddəs Konstantin və Yelena kilsələri artıq sökülmüşdü. Xalq Təhsil Komissarlığının rəhbəri A. V. Lunaçarskyi, Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin və SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri M. I. Kalininə məktub göndərərək, planlaşdırılan söküntünü və elmi ictimaiyyətin nümayəndələrini kənara qoyaraq belə bir qərarın qəbul edilməsini pislədi. Siyasi Büronun iclasında bu məktubu "anti-kommunist" adlandırıldı.

1929-1930-cu illərdə iki qədim Kreml monastırı - Çudov və Voznesenski tamamilə dağıdıldı, bütün məbədlər, kilsələr, nekropollar, xidmət binaları, həmçinin Çudov monastırına bitişik Kiçik Nikolayevski sarayı,hansı ki,burada müdafiə edən zabitlərin qərargahı yerləşirdi. Beləliklə, 1932-ci ilə qədər İvanovskaya meydanından Senat Sarayına qədər Kremlin bütün şərq hissəsi tamamilə xarabalığa çevrildi. 1932-ci ilin sonunda məhv edilmiş abidələrin yerində neoklassik üslubda Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi adına bir hərbi məktəb tikildi. 1933-cü ildə, Jitnaya həyətində XVIII əsrdə Blaqoveşinski qalasına əlavə edilmiş Qılınc Kilsəsi dağıdıldı. Elə həmin il Moskvadakı ən qədim məbəd, Xilaskarın Bor üzərindəki kafedrali, Böyük Kreml Sarayının həyətində yerləşirdi. 1934-cü ildə öz yerində 5 mərtəbəli ofis binası inşa edildi.1997-ci ildə məbəddən qərb vestibülünün təməl parçaları istisna olmaqla, hətta təməllər də tapılmadı. Ümumilikdə, Sovet hakimiyyəti illərində 25 taxtı olan 17 kilsə məhv edildi.

Abidələrin dağıdılması ilə yanaşı bəzi binalarda da dəyişikliklər baş verdi. Qırmızı eyvan, Rusiya çarlarının və imperatorlarının Uspenskaya kafedralından keçdiyi (1994-cü ildə bərpa edilmiş) böyük bir pilləkəndir. İnqilabdan əvvəl Böyük Kreml Sarayının fasadında Rusiyanın gerb şəklindəki 5 ağ daş basrelyefi - iki başlı qartal - və Rusiya imperiyasının tarixi əşyalarının gerbləri şəklində bir neçə digər kiçik bas-relyef (Moskva, Kazan, Həştərxan və s.) var idi. İnqilabdan sonra onlar kəsildi, mərkəzi iki başlı qartalın yerini SSRİ gerb şəklində bas-relyef götürdü, solda "S" və "S" və sağda "S" və "R" hərfləri yerləşdirildi. 1994-cü ildə Böyük Kreml Sarayının bərpası zamanı bütün tarixi bas-relyeflər fasadda yenidən qurulurdu.

1920-1930-cu illərdə Moskva Kremlinin ərazisindəki binalar da yaşayış kimi istifadə edilmişdir: onlarda tamamilə rəsmi əsaslarla Sovet dövlətinin rəhbərləri, Kommunist Partiyası və Kreml komendantının heyəti yaşayırdı. 1920-ci ildə 2100 nəfər Kremldə qeydiyyata alındı, 1935-ci ilə qədər onların sayı 374 nəfərə düşdü, 1939-cu ildə 31 nəfər daimi olaraq Kremldə yaşayırdı, o cümlədən İosif Stalin, Kliment Voroşilov,Vyaçeslav Molotov, L. M. Kaqanoviç, Anastas Mikoyan, Mixail Kalinin, A. A. Jdanov, A. A. Andreyev, N. A. Voznesenski, Vladimir Leninin, Feliks Dzerjinski, Serqo Orconikidze və başqalarının qohumları yaşayırdı. Kreml 1950-ci illərin sonlarına qədər daimi yaşayış yeri olaraq istifadə edildi. Kremldən sonuncu köçən 1962-ci ilə qədər ailəsi ilə orada yaşayan K.Y. Voroşilov idi.

1935-ci ildə Kremlin əsas səyahət qüllələrini taclandıran cüt başlı qartallar: Spasskaya, Nikolskaya, Troitskaya və Borovitskaya Ural daşları ilə örtülmüş zərli mis ulduzlarla əvəz edildi. 1937-ci ildə yarı qiymətli ulduzlar yaqut şüşə ulduzlarla əvəz olundu. Yaqut ulduz ilk dəfə Vodovzvodnaya qülləsinə quraşdırılmışdır.

Böyük Vətən Müharibəsi illərində Kreml məhv edilməməsi üçün maskalanmışdı. Divarlarda digər binaların küçə və fasadları təsvir edilmiş, yaşıl damlar rənglənmiş, yaqut ulduzlar sönmüş və örtülmüşdür. Məqbərə iki mərtəbəli saxta binanın altında gizlənib. Memar B.M.İofan işə nəzarət edirdi. Almanlar Kremlin vizual şəkildə yoxa çıxdığı üçün Kremlin hədəf bombalanmasını həyata keçirə bilmədilər. Müharibə illərində, ağırlığı 50 ilə 500 kq arasında olan 18 yüksək partlayıcı bomba və fəlakətli dağıntıya səbəb olmayan bir yarım yüz yanan bomba Kremlin və Qırmızı Meydanın ərazisinə atıldı.

1955-ci ildən bəri, Kreml açıq havada bir muzeyə çevrilərək qismən ictimaiyyətə açıldı. Elə həmin ildən etibarən Kremldə yaşayış qadağası tətbiq edildi. 1967-ci ildə Kremldə Leninin abidəsi açıldı (heykəltaraş V. B. Pınçuk, memar S. B. Speranski). Sovet hakimiyyəti illərində Kremlin son böyük binası, memarlar M.V.Posoxin, A. A. Mindoyants, E. N. Stamo, P.P.Şteller və N.M.Şçepetilnikov layihəsinə görə 1958-1961-ci illərdə inşa edilmiş Konqreslər Sarayı idi. Yeni binanın yerini təmizləmək üçün köhnə Silahlı, Sinodal İdarəsi, Məmur, Mətbəx və Qrenadiyer korpusu və Kremlin üç süvari korpusundan ikisi söküldü.

1960-cı illərin sonu və 1970-ci illərin əvvəllərində aparılan bərpa işləri zamanı Kreml qüllələrindəki gil plitələr bir çox yerlərdə "plitələrin altına" rənglənmiş metal təbəqələrlə əvəz edilmişdir. Bundan əlavə, "Naməlum əsgər türbəsi" xatirəsinə inşaatla əlaqədar olaraq, Künc və Orta Arsenal qüllələri arasındakı divarın səth qatının bir hissəsi 1 m dərinliyə çəkilərək yenidən monoton rəng və toxuma səthi yaratmaq üçün yenidən qoyulmuşdur, xatirə fonunda istifadə edilmişdir.

1990-cı ildə Kreml UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edildi.

### Müasirlik

1991-ci ildə Kreml Rusiya prezidentinin iqamətgahı oldu. 90-cı illərdə Kreml ərazisində bərpa işləri aparıldı,Təsirli Palatanın Qırmızı eyvanı və Böyük Kreml Sarayının Aleksandr və Müqəddəs Andreyev salonları, Senat Sarayı nəticədə bərpa edildi. 1996-2000-ci illərdə Kremlin divarları və qüllələri bərpa edildi.

2001-ci ildə, Kremlin İvanovskaya meydanındakı 14-cü binada təmir işləri başladı. 2011-ci ilə qədər bütün prezident administrasiyası xidmətləri Köhnə Meydana köçürüldü. Rusiyanın ilk prezidenti Boris Yeltsinin ofisinin salonu   Yekaterinburqdakı onun adına olan prezident mərkəzinə köçürüldü.

2014-cü ilin iyul ayında Rusiya Prezidenti Vladimir Putin heç bir memarlıq və ya tarixi dəyəri olmayan 14-cü binanı .
və Moskva Kremlinin tarixi görünüşünü təzələmək və bu yerdəki qədim monastırları - Aleksey metropolitanı və Voznesenski tərəfindən qurulmuş, Dmitri Donskoy Evdokiya Dmitriyevnanın dul arvadı tərəfindən qurulmuş Çudov monastrını bərpa etməməyi, təklif etdi. Təklif Moskva meri S. S. Sobyanin, Moskva Kremlin Muzeyləri direktorunun müavini, qədim rus memarlığı mütəxəssisi A. L. Batalov, Moskva Memarlıq İnstitutunun rektoru D. O. Şvidkovski və Moskva Kremlinin komendantı S. D. Xlebnikov ilə görüşdə müzakirə edildi. 14-cü bina bir neçə il əvvəl demək olar ki söküldüyü üçün, təklif xüsusilə müzakirə üçün böyük maraq oyatdı.

2016-cı ilin yazında 14-cü binanın binası tamamilə söküldü. İlk dəfə Kremlin təpəsi və içində gizlənmiş XII əsrin mədəni və mənəvi irsinin təbəqələrinin tədqiqatları üçün genişmiqyaslı arxeoloji imkanlar yaradıldı. Araşdırma Rusiya Elmlər Akademiyasının Arxeologiya İnstitutu tərəfindən aparılmışdır. Qazıntı işlərinin sonunda, monastırların bərpası üçün layihə hazırlanarkən onların yerində bir meydan quruldu. 2017-ci ilin qışında, Moskvanın İvanovskaya meydanında Kiçik Nikolaevski Sarayının və Çudov Monastırının yaxşı qorunan qədim təməlləri ilə tanış olmağa imkan verən ilk "arxeoloji pəncərələr" açıldı. Spasskaya küçəsinin altında yerləşən Yekatrina kilsəsinin qalıqları aşkar edilmiş və ə Kremlin ziyarətçilərindən gizlədilir.

Moskva Kreml Dövlət Tarix və Mədəniyyət Muzeyi-Qoruğu, Moskvalılar və paytaxt qonaqlarını məhv edilmiş ziyarətgahların tarixi ilə tanış edən yeni bir turizm marşrutu açdı.

Spasskaya Qülləsindən birbaşa Qırmızı Meydana çıxmaq, indi yeni muzey ekspozisiyası ilə tanış olan Moskva Kremlinə gələnlər üçün açıqdır.

* Çudov monastırının yerindəki "arxeoloji pəncərələr"Çudov monastırının yerindəki "arxeoloji pəncərələr"
* Kiçik Nikolaevski Sarayının yerindəki "Arxeoloji pəncərələr"Kiçik Nikolaevski Sarayının yerindəki "Arxeoloji pəncərələr"
* İvanovka meydanındakı "Arxeoloji pəncərə". Aleksey Metropolitan kilsəsinin təməli, 1680–1686-cı illərİvanovka meydanındakı "Arxeoloji pəncərə". Aleksey Metropolitan kilsəsinin təməli, 1680–1686-cı illər
* Voznevski monastırının yerində qazıntılarVoznevski monastırının yerində qazıntılar
* Ziyarətçilər tapıntıları arxeoloji pəncərələrdən görürlərZiyarətçilər tapıntıları arxeoloji pəncərələrdən görürlər

Memarlıq
--------

Kremlin divarları və qüllələri, sahildəki evin eyvanından mənzərə
### Divarlar və qüllələr

Mövcud divar və qüllələr 1485-1516-cı illərdə inşa edilmişdir. Divarların ümumi uzunluğu 2235 m, hündürlüyü 5 ilə 19 m arasındadır, qalınlığı 3.5 ilə 6.5 m arasındadır. Divarlar baxımından düzgün olmayan üçbucaqlar təşkil edirlər. Lombardiya ənənəsinə görə divarın yuxarı hissəsi, divarın yuxarı hissəsindəki bütün bürclərdən 1045-i göyərçin quyruğu şəkilli dişlərlə bəzədilmişdi. Əks hissələrdə əyilmiş boşluqlar var.Divarlar genişdir, boşluqlar tağlarla örtülmüşdür. Xarici tərəfdən divarlar hamar, daxili tərəfində isə tağlı nişlərlə - strukturun qurulmasını asanlaşdırmaq və gücləndirmək üçün hazırlanmış ənənəvi bir texnika ilə bəzədilmişdir.

Divarlar boyunca 20 qüllə var. Üçbucağın künclərində dayanan üç qüllənin dairəvi bir kəsiyi var, qalanları kvadratdır. Ən yüksək qülləsi hündürlüyü 79,3 m olan Troitskaya qülləsidir.

Qüllələrin əksəriyyəti XVII əsrin ikinci yarısında onlara verilmiş vahid memarlıq üslubunda hazırlanmışdır. Nikolskaya Qülləsi XIX əsrin əvvəllərində yalançı qotik üslubunda yenidən qurulmuş ümumi ansambldan fərqlənir.

1485–1516-cı illərdə Kreml divarlarının inşasına İtalyan memarları Anton Fryazin, Marko Fryazin, P. A. Solari və Aleviz Fryazin Starı rəhbərlik edirdi. Kərpic divarları kənara bir qədər geri çəkilməklə ağ daş xətti boyunca quruldu. Spasskaya qalasından başlayaraq, Kremlin ərazisi şərqə doğru artırıldı. Tainitskaya Qülləsi ilk olaraq 1485-ci ildə cənub tərəfə qoyuldu və beş il sonra qalanın bütün cənub hissəsi tikildi. Divarların və qüllələrin inşası üçün hər biri 8 kq ağırlığında böyük (30 × 14 × 17 sm və ya 31 × 15 × 9 sm) kərpic istifadə edilmişdir. Ön divarlar ağ daşla doldurulmuş kərpicdən döşənmişdi. Ən yüksək divarlar təbii su maneəsi olmayan yerdə Qırmızı Meydanda qurulmuşdu.

Divarlarda Spasskaya, Nabatnaya, Konstantino-Yeleninskaya, Troitskaya, Borovitskaya, Blaqoveşcensk və Petrovskaya qalalarında vuruşlar var idi. Əvvəlcə divarın içərisindəki bütün qüllələr arasında silindrik tağlarla bağlanmış bir keçid var idi. Keçidlərin çoxu vaxt keçdikcə tikinti tullantıları atılmasına baxmayaraq Konstantin-Eleninsky və Nabatnaya qalaları arasındakı hissə qorunub saxlanılmışdır. Bəzi hallarda istehkamların hüdudlarından kənara çıxan divarların altındakı boşluqlar və keçidlər də var idi.

XVIII əsrin əvvəllərində Neqlinnaya divarlardan daha da geri çəkildi. Qüllələrə yeni silahlar quraşdırmaq boşluqlar daraldı. Eyni zamanda, divarların əvvəllər mövcud olan teos damları yanmışdı. 1702–1736-cı illərdə, sonradan bərpa edilən divarın bir hissəsi Arsenalın inşası üçün söküldü. 1771–1773-cü illərdə, sonradan bərpa edilən Beklemişevskaya və Blaqovesşçenskaya qalaları arasındakı cənub divarının bir hissəsi də V. I. Bajenovun layihəsinə görə Kreml Sarayının inşası üçün söküldü. 1802-1805-ci illərdə qüllələr əsaslı təmir edilmişdir: demək olar ki, bütün dal oxatanları söküldü. 1812-ci il müharibəsi divarlara ciddi ziyan vurdu, Nikolskaya qalası, Neqlinnaya boyunca qüllələr və divarlar xüsusilə zədələndi. Qalanların təmiri və bərpası 1817-1822-ci illərdə aparılmışdır. Təmir işləri zamanı Borovitskaya və Vodovzvodnaya qüllələrinin görünüşünə yalançı qotik dekorasiya detalları əlavə edildi.

1866-1870-ci illərdə Kremlin divar və qüllələrinin bərpasını memarlar N. A. Şoxin, P. A. Gerasimov, F. F. Rixter aparmış, binaları orijinal görünüşlərini verməyə çalışmışlar. Bərpa prosesi zamanı Borovitskaya qülləsindən yalançı qotik dekorativ detallar itdi, lakin Kreml divarları və qüllələrinin orijinal detallarının bir çox elementi itirildi və səhv sənədlərlə əvəz olundu. XIX əsrin ikinci yarısında evlərin məişət ehtiyacları üçün uyğunlaşdırılması zamanı qüllələrə və divarlara ziyan vuruldu.

İnqilab zamanı zərər çəkmiş Nikolskaya və Beklemişevskaya qalaları 1918-ci ildə təmir edildi. Divarların müayinəsi və qismən bərpası 1931-1936-cı illərdə aparılmışdır.
1935-1937-ci illərdə beş qülləyə yaqut beşguşəli ulduzlar quraşdırılmışdır. Kremlin divarları və qüllələrinin növbəti bərpası 1946-1953-cü illərdə aparılmış, bu müddətdə divarların təmizlənməsi və təmiri, boşluqlar və parapetlər bərpa edilmiş, bir sıra qüllələrdə detallar aşkar olunmuş, Spasskaya, Troitskaya və Nikolskaya qalalarının zirvələri mis təbəqə ilə bərkidilmişdir. Bərpa komissiyasına görkəmli elm adamları və bərpaçılar daxil edilmişdir: İqor Qrabar, V. N. Lazarev, M. V. Alpatov, P. D. Korin, D. P. Suxov və başqaları.
Moskva Kremlinin qüllələri haqqında daha çox məlumata baxın:

* Vodozvodnaya qülləsi
* Borovitskaya qülləsi
* Silah qülləsi
* Komendant qülləsi
* Troitskaya qülləsi
* Kutafya qülləsi
* Orta Arsenal qülləsi
* Künc Arsenal qülləsi
* Nikolayskaya qalası
* Senat qülləsi
* Spasskaya qalası
* Kral qalası
* Nabatnaya qülləsi
* Konstantino-Yreleninski qalası
* Beklemişevskaya qalası
* Petrovskaya qülləsi
* İkinci Bezımyannaya qülləsi
* Birinci Bezımyannaya qülləsi
* Tainitskaya
* Blaqoveşinskaya qülləsi

### Kafedrallar

* Uspenski kafedralı
* Blaqoveşinski kafedralı
* Arxangel kafedralı
* Böyük İvan zəngi
* Cübbə və Allahın anası məbədi
* Patriarxal Sarayı və On iki Həvarilərin kafedralı
* Verxospasski kafedralı
* Boqorodiça kilsəsi

### Saray tikililəri

* Böyük Kreml sarayı
* Qızıl Çariça palatası
* Qranovita palatası
* Poteş sarayı
* Terem sarayı

### Digər tikililər

* Kremlin Arsenalı
* Dövlət Kreml Sarayı
* Senat Sarayı
* Zirehli kamera

### Meydanlar və bağlar

* İvanovskaya meydanı
* Senat meydanı
* Saray meydanı
* Qırmızı meydan
* Kafedral Meydanı
* Taynitski bağı və Böyük Kreml meydanı

### Abidələr

* Çar Kannon
* Çar zəng
* Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin abidəsi

### Qalereya

* Fərziyyə kafedralıFərziyyə kafedralı
* Blaqoveşenski kafedralıBlaqoveşenski kafedralı
* Arxangel kafedralıArxangel kafedralı
* Böyük İvan və Uspenskaya zəng qüllələriBöyük İvan və Uspenskaya zəng qüllələri
* Cübbənin Çöküntüsü kilsəsiCübbənin Çöküntüsü kilsəsi
* Çar KannonÇar Kannon
* Çar- ZəngÇar- Zəng
* Antik silahlarAntik silahlar
* Arsenal binası və qədim silahlarArsenal binası və qədim silahlar
* Taintski bağıTaintski bağı
* Silahlı palataSilahlı palata
* Kafedral MeydanıKafedral Meydanı
* Patriarxal Saray, On iki Həvarilərin kilsəsi iləPatriarxal Saray, On iki Həvarilərin kilsəsi ilə
* Təsirli palataTəsirli palata
* Böyük Kreml SarayıBöyük Kreml Sarayı
* Dövlət Kreml sarayıDövlət Kreml sarayı
* İvanovo meydanının görüntüsüİvanovo meydanının görüntüsü
* Arsenal BinasıArsenal Binası
* Kreml kafedrallarıKreml kafedralları
* Senat SarayıSenat Sarayı
* Dağıdılmış Voznasenskiy Monastırı tərəfdən Moskva Kreml kilsələrinin görünüşüDağıdılmış Voznasenskiy Monastırı tərəfdən Moskva Kreml kilsələrinin görünüşü

### İtirilmiş bina və abidələr

 Moskvada ağ daş Kremlin inşası. Salnamələrdəki bir eskizdən istifadə edərək poçt markası.

* Afanasyevski monastırı
* Qalxma monastırı
* Kreml Kiril Kompleksi (Kirillo-Belozerski Manastır Kompleksi)
* Möcüzələr monastırı
* Boru Xilaskar kafedralı
* Qoşulma Kilsəsi
* Müqəddəs Nikolay Qostunski Kilsəsi
* Müqəddəs Konstantin və Helena Kilsəsi
* Çariça Natalya Kirillovna Sarayı
* Kiçik Nikolayevski Sarayı
* Köhnə Zireh kamerası
* Aslan qapısı
* II Aleksandrın abidəsi
* Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin abidəsi
* Kremlin 14-cü korpusu

Sonradan Böyük knyaz Sergey Alexandroviçin abidəsi əvvəlki yerində (2017-ci il) yenidən quruldu.

Mövcud təşkilatlar
------------------

Moskva Kremlin ərazisində aşağıdakı təşkilatlar fəaliyyət göstərir:

* Rusiya Federasiyası Prezidentinin rəsmi ofisi (Senat Sarayında yerləşir);
* "Moskva Kremli" Muzey-Qoruğu;
* Böyük Kreml Sarayı - Rusiya Federasiyası Prezidentinin iştirakı ilə rəsmi mərasimlər (dövlət mükafatlarının təqdim edilməsi, etimadnamələrin təqdim edilməsi və s.);
* Dövlət Kreml Sarayı (əvvəllər Konqreslər Sarayı) - müxtəlif tədbirlərin keçirildiyi məkan;
* Rus Pravoslav Kilsəsi (Arxangelsk, Anksiyasiya və Fərziyyə və Çöküntü kilsələrindən ibarət);
* Rusiya Federasiyasının Federal Təhlükəsizlik Xidməti (dövlətin ən yüksək vəzifəli şəxslərini qorumaq funksiyalarını yerinə yetirir);
* *Kremlyovskiy* qida zavodu (Moskva Kremlinin ərazisində dövlət qəbulları, protokol tədbirləri və qeyd etmələri təmin edir).

Müxtəlif
--------

Kremlin divarlarını qırmızı boya ilə boyamaq (2010-cu il)Kremlin divarlarını qırmızı boya ilə boyamaq (2010-cu il)
* Moskva Kremli — Avropadakı bugünə kimi qorunmuş ən böyük qaladır.
* Kreml divarlarının bürcləri göyərçin quyruğu (merlonlar) şəklində olub, italyan qvelflər və gibellinlərinin qalalarında olan fərqli bürclərlə eyni görünüşə malikdir.
* Tarixi təsvirlərə və 1680-ci illərin əvvəllərindən 1880-ci illərin əvvəllərinə qədər mənzərəli görüntülərə görə Kremlin divarları ağ rəngə boyanmışdır. Hal-hazırda, Kremlin divarları vaxtaşırı qırmızı mat boya ilə rənglənir.
* Böyük Vətən Müharibəsi illərində Kremli yaşayış binaları kimi göstərmək üçün Moskva Kremlinin divarlarına pəncərələr çəkilmişdi,divarların özləri qismən sarı rəngdə rənglənmiş,bağın kənarından divarın üstünə atılan geniş kətan ilə təsvir edilmiş küçə keçirdi[*etibarsız mənbə?*].

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44  Памятники архитектуры, 1983
2. ↑  *Широкорад, Александр Борисович.* Русь и Орда. М.: Вече]]. 2004. 22. ISBN 5-9533-0274-6.
3. 1 2  Воронов, 2009, Спасо-Преображенский монастырь на бору
4. 1 2  Воронов, 2009, Введение
5. ↑  "Справочники. Не сохранившиеся памятники архитектуры: Спаса на Бору собор". 2013-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-07.
6. ↑  "Крепость итальянского происхождения". 2016-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-07.
7. 1 2 3 4 5 6  Иконников, 1978
8. 1 2  "Время грандиозного строительства Кремля (II половина XV — начало XVI века)". Музеи Московского Кремля. 2014-01-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-12.
9. ↑  Архитектурный плагиат: как украли Московский кремль Arxivləşdirilib 2018-09-28 at the Wayback Machine, 23.09.2018
10. 1 2  *Кудрявцев М. П.* Проект царских палат Кремля в аксонометрическом чертеже XVII века (PDF). М.: Искусство. 1987. 79—93. 2014-01-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
11. ↑  Дополнения к Актам историческим Arxivləşdirilib 2018-01-25 at the Wayback Machine.
12. 1 2  "Центр Москвы первопрестольной (XVIII век)". Музеи Московского Кремля. 2014-01-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-12.
13. ↑  *Васькин А. А.* Москва 1812 года глазами русских и французов. — М. 2012. — 528 с.
14. ↑  Архитектура Москвы 1910—1935 гг. Памятники архитектуры Москвы (2500 nüs.). М.: Искусство — XXI век. Комеч, Алексей Ильич, Броновицкая А. Ю. Броновицкая Н. Н. 2012. 255–260. ISBN 978-5-98051-101-2.
15. ↑  *Богомолов А.* "Как расселяли Кремль". Комсомольская правда в Украине. 14.06.2011. 2014-02-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-01.
16. ↑  *Колесниченко А.* "Тайная история Кремля: как сносили его стены и строили детский сад". Аргументы и факты. 17/06/2009. 2017-09-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-01.
17. ↑  *Девятов С. В. Жиляев В. И. Кайкова О. К.* Московский Кремль в годы Великой Отечественной войны. — М.: Кучково поле, 2010. — С. 90—91.
18. ↑  *Снегирёв В.* За стеной Arxivləşdirilib 2008-09-06 at the Wayback Machine // Российская газета. — № 3826. — 21 июля 2005.
19. ↑  *Щенков А. С. Павлова М. П.* Реставрация стен Московского Кремля в XX веке.
20. ↑  "Век двадцатый". Музеи Московского Кремля. 2014-01-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-12.
21. ↑  "Стены и башни Московского Кремля — последняя реставрация". Центральные научно-реставрационные проектные мастерские. 2014-01-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-12.
22. ↑  "В Кремле будет восстановлен ряд объектов культурного наследия". kremlin.ru. 2017-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-12.
23. ↑  "Археологические исследования в восточной части Московского Кремля в 2014-2016 гг". academia.edu. 2018-12-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-26.
24. ↑  "Тайны московского Кремля". 2015-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-03.
25. ↑  "Артемий Лебедев. Белый Кремль". 2014-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-03.
26. ↑  "Куинджи Архип Иванович. «Москва. Вид на Москворецкий мост, Кремль и храм Василия Блаженного»". 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-03.

Ədəbiyyat
---------

* *Бартенев С. П.* Московский Кремль в старину и теперь. В 2 кн. — М. 1912—1916. Кн. 1. Исторический очерк кремлёвских укреплений; Arxivləşdirilib 2022-03-28 at the Wayback Machine Кн. 2. Государев двор в Московском Кремле. Дом Рюриковичей. Arxivləşdirilib 2022-03-28 at the Wayback Machine — Т. 1. — М. 1912.; Т. 2. — М. 1916.
* *Вельтман А. Ф.* Достопамятности Московского Кремля. — М.: Тип. Н. Степанова, 1843. — 79 с.
* *Вьюева Н. А. Девятов С. В. Дёмин Н. А. Жиляев В. И. Кайкова О. К.* Большой Кремлёвский дворец. — 2-е изд. испр. и доп. — М. Планета. 2010. — 416 с.
* *Девятов С. В.* Московский Кремль. — М. Кучково поле, 2010. — 472 с.
* *Девятов С. В.* Красная площадь. — М. Кучково поле, 2013. — 336 с.
* *Девятов С. В. Жиляев В. И. Кайкова О. К.* Московский Кремль в годы Великой Отечественной войны. — М. Кучково поле, 2010. — 332 с.
* *Девятов С. В. Журавлёва Е. В.* Московский Кремль на рубеже тысячелетий. — 4-е изд. испр. и перераб. — М. Памятники исторической мысли, 2010. — 509 с.
* Древности Московского Кремля: Сб. ст. Материалы и исследования по археологии СССР, № 167; Материалы и исследования по археологии Москвы, т. IV (17 000 nüs.). М.: Наука. отв. ред. Н. Н. Воронин, М. Г. Рабинович; Институт археологии АН СССР. 1971.
* *Иконников, Андрей Владимирович.* Каменная летопись Москвы: Путеводитель. М.: Московский рабочий. 1978. 26.
* История русского искусства. 1 (40 000 nüs.). М.: Изобр. иск-во. под. ред. М. М. Раковой, И. В. Рязанцева; АХ СССР, НИИ теории и истории изобр. иск-в. 1979.
* *Либсон В. Я. Домшлак М. И. Аренкова Ю. И. и др.* Кремль. Китай-город. Центральные площади // Памятники архитектуры Москвы (книжная серия) (25000 nüs.). М.: Искусство. 1983. 257–345.
* *Михайлов К.* Уничтоженный Кремль. — М.: Яуза, Эксмо, 2007. — (Москва, которую мы потеряли).
* *Тихомиров, Николай Яковлевич,Иванов, Владимир Николаевич (историк).* Московский Кремль: История архитектуры (30 000 nüs.). М.: Стройиздат. ред. А. Д. Кудрявцева. 1967.
* *Ульянов, Олег Германович* «ROMA QUADRATA III». К 500-летию строительства дворца великого князя Ивана III в Кремле // Вехи русской истории в памятниках культуры. Макариевские чтения. Вып. V. — Можайск, 1998. — С. 508—529.
* *Ульянов О. Г.* Первый чертёж Кремлёвского дворца 1731 г. и его автор архитектор Иван Фёдорович Мичурин // Московская архитектурная школа и зодчество России. — М. 2005.
* *Ульянов О. Г.* Кто автор программы реконструкции резиденции московского государя в конце ХV века: русский правитель или итальянский зодчий? // Мир истории. — № 2. — 2005.
* *Фабрициус, Михаил Платонович.* Кремль в Москве. Очерки и картины прошлого и настоящего. М.: Изд. Т. И. Гаген. 1883.
* *Фальковский Н. И.* Москва в истории техники. — М.: Московский рабочий, 1950. — С. 9—25.
* *Фёдоров Б. Н.* Московский Кремль. — Л. Художник РСФСР (издательство), 1975. — (Памятники городов России).
* *Merridale C.* Red Fortress: History and Illusion in the Kremlin. Metropolitan Books. 2013. (ing.)

fotoreportaj
* "Интерьеры Московского Кремля в 1896" (rus). Живой Журнал. 2007-03-29. 2011-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-18.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Kreml ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Travel2moscow.com – Official Moscow Guide Arxivləşdirilib 2015-05-09 at the Wayback Machine
* History of the Kremlin Arxivləşdirilib 2010-09-26 at the Wayback Machine
* Moscow Kremlin State Historical and Cultural Museum Sanctuary
* Open Kremlin Arxivləşdirilib 2010-05-16 at the Wayback Machine
* Rare access inside the Kremlin, video news report from *BBC News Online*, 17 January 2013
* Putin's Kremlin helipad cost $6.4 million – Official, *RIA Novosti*, 18 May 2013

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 4074990-3 · LCCN: sh85073267 · NKC: ge217387 |

| ⛭Rusiyadakı Ümumdünya irsi |
| --- |
| Kiji Poqos | Mərkəz | Kolomenskoyedəki Rəbbin yüksəlməsi kilsəsi  • Moskva Kremli və Qırmızı meydan  • Novodeviçi monastırı  • Müqəddəs üçlük-Sergiyev monastırı  • Vladimir və Suzdalın ağ abidələri  • Yaroslavlın tarixi mərkəzi |  |
| Cənub | Qərbi Qafqaz |
| Şimali-Qərb | Kurş dili1  • Ferapontov monastırı  • Kiji  • Komi bakirə meşələri  • Novqorod və ətrafındakı tarixi abidələr  • Sankt-Peterburqun tarixi mərkəzi və onunla əlaqəli abidələr kompleksi \* Solovetski adaları  • Struve Geodeziya Qüvsü2 |
| Uzaq Şərq | Lena dirəkləri  • Kamçatka vulkanları  • Sixote-Alin  • Vrangel adası |
| Sibir | Qızıl Altay dağları  • Baykal  • Putorana  • Ubsunur hövzəsi3 |
| Volqayanı | Bulqar  • Kazan Kremli |
| Şimali Qafqaz | Dərbənddə Qəsr, Qədim şəhər və Qala binaları |
| 1Litva ilə paylaşılır  • 2 Digər doqquz ölkə ilə paylaşılır  • 3 Monqolustan ilə paylaşılır |

| ⛭Moskva Kremli və Qırmızı meydan |
| --- |
| İnzibati binalarvə muzeylər |  Böyük Kreml sarayı |  Taraşlanmış palata |  Terem sarayı |  Əyləncə sarayı |  Patriarx sarayı və On iki həvari kilsəsi |  Dövlət Kreml sarayı |  Senat sarayı |  Kreml kazarması † |  Arsenal |  Silah palatası |  Almaz fondu |  Kreml Presidiumu | Qızılı Çarıçina otağı | Kiçik Nikolay sarayı † | Dövlət Tarix Muzeyi † |   |
| Abidələr |  Çar-zəng |  Çar-top | II Aleksandr heykəli † | Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçə abidə ≠± | Lenin heykəli ± | Minin və Pojarski heykəli | Naməlum əsgər abidəsi | Lobnoye mesto | Robespyer heykəli † |
| Meydanlar və bağlar |  Kafedral meydanı |  İvanovskaya meydanı |  Taynitski bağı |  Senat meydanı |  Saray meydanı |  Qırmızı meydan |  Aleksandr bağı |  Manejnaya meydanı |
| Kilsə və monastırlar |  Uspenski kafedralı |  Arxangel kafedralı |  Müjdə kafedralı |  Böyük İvan Zəng Qülləsi |  Patriarx sarayı və On iki həvari kilsəsi |  Əbanın çökməsi kilsəsi |  Verxospasski kilsəsi |  Spas na Boru kilsəsi † |  Çudov monastırı † |  Yüksəlmə monastırı † |  Lazarın dirilməsi kilsəsi |  Konstantin və Yelena kilsəsi † |  Yaşayış yeri həyətində Müjdə kilsəsi † |  Vəftizçi İohannın Boruda doğulması kilsəsi † |  Sreten kilsəsi † |  Kazan kafedralı |  Vasili Blajennı kilsəsi |  Sreten kilsəsi |
| Digər |  Moskva Kremlinin qala divarlarıя |  Moskva Kremlinin qüllələri |  Gerb qülləsi † |  Kreml divarı yanında nekropol |  Kreml ulduzları |  Kreml saatları |  İveriya darvazası |
| Qeydlər: **†** — dövrümüzə çatmayıb \* **≠** — dağıdılıb və bərpa olunub \* **±** — başqa yerə köçürülüb |


| ⛭İosif Stalin |
| --- |
| Tarixvə siyasət | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ümumi | 
* İlk illəri
* Rusiya inqilabı, Rusiyada vətəndaş müharibəsi və Polşa-SSRİ müharibəsi
* Yüksəlişi
* SSRİ rəhbərliyi
* Şəxsiyyətinə pərəstiş

 |
| Xronologiya | 
* Avqust qiyamı
* Din əleyhinə kampaniya (1921-1928)/(1928-1941)
* Kollektivləşmə
	+ Kolxoz
	+ Sovxoz
* Çin vətəndaş müharibəsi
* Birinci beşillik plan
* Çin-SSRİ münaqişəsi (1929)
* Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının XVI /

XVII konqresi
* Menşevik məhkəməsi
* İspaniya vətəndaş müharibəsi
* SSRİ-nin Sincana hücumu
* SSRİ-Yaponiya sərhəd münaqişələri
* 1937-ci il Sincan üsyanı
* 1937-ci il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının XVIII konqresi
* Molotov-Ribbentrop paktı
* Polşanın işğalı
* SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1939-1940)
* Moskva sülh müqaviləsi
* Baltikyanı ölkələrin işğalı
* Dörd dövlət paktı
* SSRİ-Yaponiya bitərəflik paktı
* SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1941-1944)
* İkinci Dünya müharibəsi
* SSRİ atom bombası layihəsi
* Tehran konfransı
* Yalta konfransı
* Potsdam konfransı
* İli üsyanı
* Çin-SSRİ dostluq və ittifaq müqaviləsi
* Azərbaycan böhranı
* 1946-cı il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Türkiyə boğazları böhranı
* Birinci Hindçin müharibəsi
* Soyuq müharibə
* Çin-SSRİ dostluq, ittifaq və qarşılıqlı yardım müqaviləsi
* Şərq bloku
* Kominform
* Yunanıstanda vətəndaş müharibəsi
* 1948-ci il Çexoslovakiyada kommunist çevrilişi
* SSRİ-Yuqoslaviya ixtilafı
* Berlinin blokadası
* QİYŞ
* 1950-ci il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XIX konqresi
* Koreya müharibəsi

 |

 |
| Konsepsiyalar | 
* Stalinizm
* Neostalinizm
* Korenizatsiya
* Tək ölkədə sosializm
* Böyük dönüş
* Sosialist realizmi
* Stalinist memarlıq
* Siniflərarası mübarizənin sosializm altında intensivləşdirilməsi
* Beşillik planlar
* Kommunzimin böyük inşaat layihələri
* İnsan ruhlarının mühəndisləri
* 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası
* Yeni sovet insanı
* Staxanovite
* Təbiətin dəyişdirilməsi

 |
| Cinayətlər,repressiyalar,vəqalmaqallar | 
* SSRİ-də milli delimitasiya
* Xilaskar Məsih Katedralının sökülməsi
* Böyük təmizləmə
* Qolodomor
* QULAQ
* Dekazaklaşdırma
* Qolçomaqlıqdan salınma
* Məcburi köçürülmələr
* Məcburi yerləşdirmələr
* Böyük dönüş
* Ağaclara vergi
* Hitler Gəncliyi problemi
* Hotel Lux
* Uittorf işi
* SSRİ-nin törətdiyi müharibə cinayətləri
* Kimsəsiz kosmopolitan
* Yəhudi antifaşist komitəsi işi
* Həkimlər işi
* Moskva məhkəmələri
* Trotskiçi Antisovet Hətbi Təşkilatı işi
* Antisemitizm iddiaları
* Məhbusların NKVD və NKQB tərəfindən güllələnməsi (1941)
* Sergey Kirovun qətli
* Katın qırğını
* Medvedev meşəsi qırğını
* 1937-ci il SSRİ əhalisinin siyahıyaalınması
* Deportasiyalar
* «Şimal» əməliyyatı
* Gürcüstan işi
* Meqrel işi
* Leninqrad işi
* Şostakoviç ilə münasibət
* Lısenkoçuluq
* Yafət nəzəriyyəsi
* Sovet elmində ideoloji nəzarət
* Şəkillərin senzurası
* Qafqazda «Lentil» əməliyyatı
* Axısqa türklərinin deportasiyası
* «Priboy» əməliyyatı
* Vinnitsa qırğını
* Kurapatı
* 1946–1947-ci illərdə SSRİ-də aclıq
* Nazino faciəsi
* 1941-ci il Qızıl Ordunun təmizlənməsi
* Tsarevich Giorgi gəmisinə basqın
* 1907-ci il Tiflis bank soyğunu
* SSRİ hücum planları qalmaqalı

 |
| Əsərlər | 
* «Marksizm və milli sual»
* «Leninizmin əsasları»
* «Uğurla başgicəllənmə»
* «Rusiya xalqlarının hüquqlarının bəyannaməsi»
* «On zərbə» nitqi
* 19 avqust 1939-cu il nitqi iddiası
* *Tarixi saxtalaşdıranlar*
* Stalin notası
* *Sovet İttifaqı Kommunist (Bolşevik) Partiyasının tarixi*
* 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası
* Stalinin poeziyası
* *Dialektik və tarixi materializm*
* 227 nömrəli əmr
* 270 nömrəli əmr
* «Marxizm və linqvistikanın problemləri»
* SSRİ-də sosializmin iqtisadi problemləri

 |
| Destalinizasiya | 
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XX konqresi
* Pospelov kommisiyası
* Reabilitasiya
* Xruşşov mülayimliyi
* *Şəxsiyyətə pərəstiş və onun nəticələri haqqında*
* Polyak oktyabrı
* SSRİ-də qeyri-rəsmi incəsənət
* Şvernik kommisiyası
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XXII konqresi
* Durğunluq dövrü

 |
| Tənqidi vəmüxalifət | 
* Kremlin dağlısı
* Leninin vəsiyyətnaməsi
* Ryutin işi
* Antistalinist sol
* Trotskiçilik
* Gerçək kommunistlər
* Rusiya Azadlıq Hərəkatı (Rusiya Azadlıq Ordusu
* Rusiya Korupusu)
* Ukrayna Azadlıq Ordusu
* Qamaşdıran zülmət
* Heyvanıstan
* 1984
* Nasizm və stalinzmin müqayisəsi
* Sovet hekayəsi

 |
| İrs | 
* İosif Stalin tankı
* İosif Stalin parovozu
* Sovet İttifaqı Generalissimusu
* Stalin heykəlləri
* Panteon
* Tbilisi hadisələri
* Budapeştdəki Stalin abidəsi
* Praqadakı Stalin abidəsi
* Qaxdakı Stalin heykəli
* Qori Stalin Muzeyi
* Batumi Stalin Muzeyi
* Stalinin şərəfinə adlandırılan yerlər
* Stalin dövlət mükafatı
* Stalin sülh mükafatı
* Stalin cəmiyyəti
* Stalin bloku – SSRİ üçün

 |
| Ailə | 
* Besarion Cuqaşvili (atası)
* Keke Geladze (anası)
* Kato Svanidze (ilk arvadı)
* Yakov Cuqaşvili (oğlu)
* Konstantin Kuzakov (oğlu)
* Artyom Sergeyev (oğlu)
* Nadejda Aliluyeva (ikinci arvadı)
* Vasili Stalin (oğlu)
* Svetlana Aliluyeva (qızı)
* Yevgeni Cuqaşvili (nəvəsi)
* Qalina Cuqaşvili (nəvəsi)
* İosif Aliluyev (nəvəsi)
* Sergey Aliluyev (ikinci qayınatası)
* Aleksandr Svanidze (qaynı)
* Yuri Jdanov (kürəkəni)
* Uilyam Uesli Piters (kürəkəni)

 |
| Yaşayış yerləri | 
* Qoridəki evi
* Tiflis Dini Seminari
* Kremldəki otağı
* Bağları
	+ Kuntsevo bağı
	+ Soçi bağı
	+ Uspenskoye bağı
	+ Semyonovskoye bağı
	+ Yeni Afon bağı
	+ Xolodnaya Reçka Dacha
	+ Ritsa gölü bağı
	+ Suxumi bağı

 |
| 
* Category Kateqoriya

 |