Dnepr SES-in tikintisi. 1931-ci il
**SSRİ-də sənayeləşmə** 1929-cu ilin mayından 1941-ci ilin iyununa qədər həyata keçirilən inkişaf etmiş kapitalist dövlətlərindən iqtisadiyyatın geri qalmasını azaltmaq məqsədilə Sovet İttifaqının sənaye potensialının sürətlə artması prosesindən ibarət idi.

Sənayeləşmənin rəsmi vəzifəsi Sovet İttifaqının əsasən aqrar dövlətdən aparıcı sənaye dövlətinə çevrilməsi idi. Sosialist sənayeləşməsinin başlanğıcı "cəmiyyətin kökündən yenidən qurulmasının üçqat tapşırıqı" (sənayeləşmə, kənd təsərrüfatının kollektivləşdirilməsi və mədəni inqilab) tərkib hissəsi kimi əsası xalq təsərrüfatının ilk beşillik inkişaf planı (1928-1932) ilə qoyulmuşdur. Bu dövrdə yeni dövlət istehsal fondlarının yaradılmasına 45 000 000 000 rubl sərmayə qoyulmuşdur.

Sovet dövründə sənayeləşmə, sovet mətbuatının yazdığı kimi, böyük qoçaqlıq hesab olunurdu.

Ağır sənaye istehsalının istehsal güclərinin və həcmlərinin sürətlə artması kapitalist ölkələrindən iqtisadi müstəqilliyin təmin edilməsi və ölkənin müdafiə qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsi üçün böyük əhəmiyyətə malik idi. Bu zaman Sovet İttifaqı aqrar ölkədən sənaye ölkəsinə keçid etdi. Böyük Vətən müharibəsi zamanı Sovet sənayesi nasist Almaniyasının sənayesi üzərində üstünlüyünü sübut etdi.

QOELRO
------

Həmçinin bax: QOELRO
Ölkənin elektrikləşdirilməsi planının hazırlanmasına hələ 1915-ci ildə başlanılıb və müəyyən fasilədən sonra bolşeviklərin dövründə davam edib. 1920-ci ilin dekabrında QOELRO planı VIII Ümumrusiya Sovetlərinin qurultayı tərəfindən bəyənilmişdir, bir il sonra isə IX Ümumrusiya Sovetlərinin qurultayı təsdiq edilmişdir.

Plan ərazilərin inkişafı planları ilə əlaqəli elektrik enerjisi sənayesinin qabaqcıl inkişafını nəzərdə tuturdu. 10-15 il müddətinə nəzərdə tutulmuş GOELRO planı ümumi gücü 1,75 milyon kVt olan 30 regional elektrik stansiyasının (20 İES və 10 SES) tikintisini nəzərdə tuturdu. Layihə səkkiz əsas iqtisadi rayonu (Şimali, Mərkəzi Sənaye, Cənub, Volqa, Ural, Qərbi Sibir, Qafqaz və Türküstan) əhatə edirdi. Paralel olaraq, ölkənin nəqliyyat sisteminin inkişafı (köhnə dəmir yolu xətlərinin yenidən qurulması və yeni dəmir yolu xətlərinin tikintisi, Volqa-Don kanalının tikintisi) həyata keçirilib.

Nəticələr
---------

1932-ci ilin sonunda dörd il üç ayda ilk beşillik planın uğurla və vaxtından əvvəl yerinə yetirilməsi elan edildi. Stalin öz nəticələrinə yekun vuraraq bildirdi ki, ağır sənaye planı 108 faiz yerinə yetirib. 1 oktyabr 1928-ci il və 1 yanvar 1933-cü il arasında ağır sənayenin istehsal əsas fondları 2,7 dəfə artmışdır.

**1-ci və 2-ci beşilliklər planlar illərində SSRİ-nin ümumi sənaye məhsulunun fiziki həcminin artması.(1928-1937-ci illər)** | Məhsullar | 1928 | 1932 | 1937 | 1932-1928 (%) 1-ci beşillik plan | 1932-1928 (illik artım tempi) 1-ci beşillik plan | 1937-1928 (%) 1-ci və 2-ci beşillik planlar | 1937-1928 (illik artım tempi) 1-ci və 2-ci beşillik planlar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Çuqun, mln. t. | 3.3 | 6.2 | 14.5 | 188% | 17% | 439% | 18% |
| Polad, mln. t. | 4.3 | 5.9 | 17.7 | 137% | 8% | 412% | 17% |
| Qara metalların prokatı, mln. t. | 3.4 | 4.4 | 13 | 129% | 7% | 382% | 16 % |
| Kömür, mln. t. | 35.5 | 64.4 | 128 | 181% | 16 % | 361% | 15% |
| Neft, mln. t. | 11.6 | 21.4 | 28.5 | 184% | 17% | 246% | 11% |
| Elektrik enerjisi, mlrd. kVt/saat | 5.0 | 13.5 | 36.2 | 270% | 28% | 724% | 25% |
| Kağız, min t. | 284 | 471 | 832 | 166% | 13 % | 293% | 13 % |
| Sement, mln. t. | 1.8 | 3.5 | 5.5 | 194% | 18% | 306% | 13 % |
| Şəkər qumu, min. t. | 1283 | 1828 | 2421 | 142% | 9 % | 189% | 7% |
| Metalkəsən dəzgahlar, min. PCS. | 2.0 | 19.7 | 48.5 | 985% | 77% | 2425% | 43% |
| Maşınlar, min PCS. | 0.8 | 23.9 | 200 | 2988% | 134% | 25000% | 85% |
| Dəri ayaqqabılar, mln. cüt | 58.0 | 86.9 | 183 | 150% | 11% | 316% | 14% |

1934-cü ilin yanvarında ÜİK(b)P MK-nin XVII qurultayında 1934-cü ilin yanvarındakı məruzəsində qeyd olunan rəqəmləri səsləndirərək demişdir: "Bu, o deməkdir ki, ölkəmiz möhkəm və qəti olaraq sənaye ölkəsinə çevrilib".

**Milli iqtisadiyyatın ümumi məhsullarında sənayenin faizlə payı**  (I. AT. Stalin)|  | 1913 | 1929 | 1930 | 1931 | 1932 | 1933 (%) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Sənaye (kiçiksiz) | 42.1 | 54.5 | 61.6 | 66.7 | 70.7 | 70.4 |
| 2. Kənd təsərrüfatı | 57.9 | 45.5 | 38.4 | 33.3 | 29.3 | 29.6 |

Birinci beşillik planın ardınca sənayeləşməyə bir qədər az diqqət yetirilmiş ikinci beşillik plan, daha sonra İkinci Dünya müharibəsinin başlaması nəticəsində pozulan üçüncü beşillik planı.

İlk beşillik planların nəticəsi ağır sənayenin inkişafı olub və bunun sayəsində V. A. Melyansevin qiymətləndirməsinə görə, 1928-40-cı illər ərzində ÜDM-in artımı ildə 4,6% təşkil edib (digər, əvvəlki hesablamalara görə, 3% - dən 6,3%-ə qədər)  . Sənaye istehsalı 1928-1937—ci illər ərzində 2,5—3,5 dəfə, yəni ildə 10,5-16% , digər hesablamalara görə 2,17 dəfə, yəni ildə 9% artmışdır. Xüsusilə, 1928-1937-ci illərdə maşın avadanlıqlarının istehsalı ildə orta hesabla 27,4% artmışdır. 1930-cu ildən 1940-cı ilə qədər SSRİ-də ali və orta texniki təhsil müəssisələrinin sayı 4 dəfə artaraq 150-dən çox olmuşdur, .

Sənayeləşmə və Böyük Vətən Müharibəsi
-------------------------------------

Sənayeləşmənin əsas məqsədlərindən biri Sovet İttifaqının hərbi potensialını artırmaq idi. Beləliklə, əgər 1 yanvar 1932-ci ildə Qızıl orduda 1446 tank və 213 zirehli maşın var idisə, 1 yanvar 1934-cü ildə onun tərkibində 7574 tank və 326 zirehli maşın var idi və bu, birlikdə Böyük Britaniya, Fransa və Nasist Almaniyasının ordularından daha çox idi.

Buna baxmayaraq, 1938-ci ildə SSRİ və Almaniyanın ÜDM-i 1940-cı ilə qədər bərabərləşdi və pariteti saxladı.

SSRİ və Almaniyanın ÜDM-in ABŞ dolları ilə nisbəti |  | 1938 | 1939 | 1940 | 1941 | 1942 | 1943 | 1944 | 1945 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| SSRİ-nin ÜDM-i | 359 | 366 | 417 | 359 | 274 | 305 | 362 | 343 |
| Almaniyanın ÜDM-i | 351 | 384 | 387 | 412 | 417 | 426 | 437 | 310 |
| SSRİ-nin ÜDM-nin Almaniyanın ÜDM-ə nisbəti, %% | 102 | 95 | 108 | 87 | 66 | 72 | 83 | 111 |

Sənayeləşmə ilə SSRİ-nin Böyük Vətən müharibəsində Nasist Almaniyası üzərində qələbəsi arasında qarşılıqlı əlaqə diskussiya mövzusudur. Sovet dövründə sənayeləşmə və müharibədən əvvəlki yenidən silahlanmanın qələbədə həlledici rol oynaması nöqteyi-nəzərindən qəbul edilmişdir. Lakin müharibə ərəfəsində Sovet texnikasının Alman sayına görə üstünlüyü rəqibini dayandıra bilmədi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Sov. İKP -nın proqramı. 1961-ci il". 2021-05-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-11.
2. ↑  Sənayeləşmə / / Böyük Sovet Ensiklopediyası: [30 cilddə] / baş redaktor Aleksandr Proxorov-3-cü nəşr-Moskva: Sovet Ensiklopediyası, 1969-1978
3. ↑  SSRİ 1967 ildə rəqəmlərdə. Moskva. 1968. Vadim Erşovun ictimai kitabxanasının saytında SSRİ-nin sənayeləşmə materiallarına da həmçinin baxın
4. 1 2  İosif Stalin. ÜİK(b)P MK-nın işi haqqında partiyanın XVII qurultayına hesabat məruzəsi, 26 yanvar 1934-cü il. Arxivləşdirilib 2012-05-29 at the Wayback Machine Kitabda: İosif Stalin. Əsərlər, cild 13. Moskva: Siyasi Ədəbiyyatın Dövlət Nəşriyyatı, 1951. Səhifə 282.
5. ↑  Vitali Melyantsev Rusiya Üç Əsr Ərzində: Dünya Kontekstində İqtisadi Artım / / İctimai Elmlər və Müasirlik. 2003. № 5. S. 84-95. "Arxivləşdirilmiş surəti". 2012-01-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-04-17.
6. ↑  1988-ci ildə MKİ-nin mütəxəssislərinin hesablamalarına görə, ÜDM-in artımının orta illik tempi 6,1% təşkil edib. Bax Vadim Roqovin Dünya inqilabı və Dünya müharibəsi. 1-ci bölmə.
7. ↑  Stiven C. Uitkroft, Devis R. U. Kuper C. M. Sovet Sənayeləşməsinin Yenidən Nəzərdən Keçirilməsi: 1926-cı ildən 1941-ci ilə qədər İqtisadi İnkişaf Haqqında Bəzi İlkin Nəticələr. / İqtisadi Tarixə Baxış, 2-ci seriya. 1986. Cild 39, №2. S. 264. DOI:10.1111/j.1468-0289.1986.tb00406.x
8. ↑  Şmelev N. Popov V. Ərəfəsində: SSRİ-də iqtisadi yenidənqurma. - Moskva, 1989.
9. ↑  
Murstin R. Sovet İttifaqında Maşın Qiymətləri və İstehsalı, 1928-1958. - Kembric, Massaçusets: Harvard Universiteti Nəşriyyatı, 1962.
10. ↑  Petrovski David Aleksandroviç. Texnikumun yenidən qurulması və beşillik çərçivə. Səhifə 5 – Leninqrad, Gostehizdat, 1930. - 42 səhifə. (Leninqrad regional sovnarhoz)  Arxivləşdirilib 2020-08-01 at the Wayback Machine
11. ↑  Aleksandr Arefyev, Mixail Arefyev. Rusiyada Mühəndislik və Texniki Təhsil Haqqında
 Arxivləşdirilib 2017-01-10 at the Wayback Machine
12. ↑  "Kirill Aleksandrov. Böyük depressiya qarşı sənayeləşmə // Gazeta.ru 15-05-2009". 2021-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-11.
13. ↑  *Nigmatulinin B.İ.* "İqtisadiyyat döyüşündə xalqların qurbanları". www.proatom.ru. PRoAtom, B. İ.Nigmatulinin "1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi" monoqrafiyası üzrə. 2015-04-21. 2022-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-27.
14. ↑  *Nigmatulinin, B.İ.* "İqtisadiyyat döyüşündə xalqların qurbanları". www.proatom.ru. PRoAtom, B.İ. Nigmatulinin monoqrafiyası üzrə "1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi". 2015-04-21. 2017-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-27.
15. ↑  Mixail Meltyukhov. Stalinin qaçırdığı şans. Sovet İttifaqı və Avropa uğrunda mübarizə: 1939-1941. - Moskva: Vede, 2000-12-ci bölmə. 1940-1941-ci illərdə Almaniyanın strategiyasında "Şərq kampaniyası" nın yeri və "Barbarossa" əməliyyatının başlanmasına tərəflərin gücü Arxivləşdirilib 2020-08-09 at the Wayback Machine