recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Albov quşarmudu** (*lat.* Sorbus albovii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin quşarmudu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda, Naxçıvanda və Dağıstanda yayılmışdır. Növ ilk dəfə 1929-cu ildə Y.D.Sinzerlinq tərəfindən toplanılmış herbari nümunələrinə əsasən təyin edilmişdir. Qafqaz coğrafi areal tipinə aiddir.

Botaniki təsviri
----------------

Ağac və ya koldur. Tumurcuqları çılpaq və ya az tükcüklüdür. Yarpaqları tərsyumurtavari və ya ellipsvaridir. Qaidədən az daralmış və ya dairəvidir. Yuxarısı sivri və ya kütdür, adətən sivri ucludur, 7-10 sm uzunluqda, 4-7 sm enindədir. Yan damarlarının sayı 8-11 cütdür, üst tərəfi çılpaq (ilk vaxtlar damarlar boyunca az tükcüklü), alt tərəfi isə yaşıl və zəif tükcüklüdür. Kənarları dişciklidir, yuxarı tərəfi adətən aydın olmayan ikiqat dişciklidir, kəskin iti dişciklər yarpağın ayasına kimi çatır. Kasacığı keçətükcüklü olub, dişcikləri üçbucaq şəklində sivridir. Ləçəkləri yumurtavaridir. Meyvələri dəyirmi və ya ovalşəkilli olub, qırmızıdır, sonralar göyərir. May-iyun aylarında çiçək açır, avqust-sentyabrda isə meyvəsi yetişir.

Ekologiyası
-----------

Orta və yüksək dağlıq qurşaqlarda, dəniz səviyyəsindən 1800-2200 m hündürlüklərdə seyrək meşəliklərdə və kolluqlar arasında yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR, Ordubad rayonunun Nürgüt kəndi ətrafındakı seyrək meşəlikdə, palıd, yemişan, armud növləri ilə birlikdə və ya tək-tək, Şahbuz rayonunun Biçənək kəndi ərazisində palıd meşəliyində rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada istifadə olunmur. Tərkibində efir yağı vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15527751
* EoL: 635302
* GBIF: 3013166
* IPNI: 741601-1
* IRMNG: 10582425
* Plant List: rjp-2735
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:741601-1
* Tropicos: 27800191
* WFO: wfo-0000997423

 |
**Stefani Qrappelli** (26 yanvar 1908-1 dekabr 1997) — cazmen.

Həyatı
------

Stefani Qrappelli 26 yanvar 1908-ci ildə Parisdə anadan olmuş, 1 dekabr 1997-ci ildə elə həmin şəhərdə vəfat etmişdir. Ən məşhur caz skripkaçılarından biri olmuş Stefani Qrappellinin davamlı yaradığılı və heyranedici ifası skripkanın caz aləti statusu qazanması üçün çox iş görmüşdür.

Onu da qeyd edək ki, Stefani Qrappelli həm skripkada, həm də fortepianoda çalmağı müstəqil öyrənmiş, sonra isə – 1924-1928-ci illərdə Paris konservatoriyasında musiqi biliklərinə yiyələnmişdir. 1933-cü ildə gitaraçı Canqo Reynhardt ilə görüşənə qədər Qrappelli yalnız kinoteatrlarda və rəqs orkestrlərinin heyətində çıxış edirdi. "Hot Club"un rəhbəri Pyer Nurri simli orkestr yaratmaq ideyasını irəli sürəndə bu təklif onların ürəyindən oldu. Beləliklə, The Quintet of the Hot Club of France (skripka, üç akustik gitara və bas) yarandı. Ultraphone, Decca i HMV studiyalarının silsilə yazıları sayəsində bu kollektiv qısa müddətdə beynəlxalq miqyasda məşhurlaşdı.

1939-cu ildə İkinci Dünya müharibəsi başlayanda bu kvintet parçalandı. Qrappelli Londonda qaldı, Reynhart isə Fransaya qayıtdı. Az sonra Qrappelli gənc pianoçu Corc Şirinqlə yeni benddə tanış oldu və müharibə qurtarana qədər həmin kollektivdə işlədi.

1946-cı ildə Qrappelli və Reynhardt ilk dəfə birləşməyə cəhd göstərdi. Lakin bu sənətçilərin çoxsaylı birgə lent yazıları olmasına baxmayaraq onlar heç vaxt birlikdə daimi işləməmişlər. 50-60-cı illərdə Qrappeli Avropada çoxsaylı klublarda çıxış etdiyinə baxmayaraq ABŞ-də onu tanıyanlar az idi. 70-ci illərin əvvəllərində isə o, müntəzəm olaraq dünyanın ən müxtəlif ölkələrinə səfərlər etməyə başlamışdı. Həyatının lap son vaxtlarına qədər fəallığı ilə seçilən Qrappelli hətta 89 yaşında da sənətin zirvəsində idi.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2008-06-07 at the Wayback Machine
**Trinitrotoluol** (*tol, trotil,TNT, 1 metil-2, 4,6,trinirtometilbenzol. C6H5CH3* ) — geniş istifadə olunan brizant partlayıcı maddə. Rəngsiz,saxlandıqda saralan kristaldır (texniki trotil açıq-sarı kristaldır). Asetonda və benzolda yaxşı, suda pis (20 °C-də 100ml suda O,013q) həll olur.80,85 °C-də bərkiyir, sıxlığı 1,6 q/sm³-ə yaxındır. Trotil kimyəvi davamlıdır,partlayıcı xüsusiyyəti qalmaqla parçalanmadan uzun müddət saxlanıla bilər. Əsaslarla təsir etdikdə kəskin boyanmış kompleks,qələvilərlə təsir etdikdə isə asan partlayan qeyri-sabit metal törəmələri- trotilatlar əmələ gəlir.

Fiziki xassələri
----------------

* Sıxlığı 1654kq/m³
* Ərimə tempraturu 80,85 °C
* Qaynama tempraturu 295 °C
* Alışma tempraturu 290 °C
* Detonasiyanın maksimum sürəti 7000m/san (sıxlığı 1,6q/sm³)
* Partlayış hərarəti 4228kc/kq
* Qaz halındakı məhsulların həcmi 730l/kq
* Zərbəyə az həssasdır (10kq yükün 25sm-dən düşməsi nəticəsində 4-5% partlayış)

Trotil partladıqda çoxlu miqdarda zəhərli dəm qazı əmələ gəlir. Digər partlayıcılardan daha stabildir. Zərbəyə, sürtünməyə və digər mexaniki təsirlərə qarşı davamlıdır. Metallarla və digər bərk maddələrlə reaksiyaya girmir. İşığın təsirindən rəngi getdikcə saralır və tündləşir. Preslənmiş və toz halında trotil daha həssasdır (həmçinin oda qarşı da həssaslığı artır) və standart kapsul datonatorların təsirindən asanlıqla partlayır, əksinə əridilmiş, külçə halında trotil detonasiyaya daha az həssasdır və bunun üçün preslənmiş trotildən ibarət aralıq detonatorlardan istifadə olunur. Trotil 290 °C-də yanır və buna görə də onu rahatlıqla ərinmə tempraturuna qədər qızdırmaq olur. Bu onun asanlıqla və təhlükəsiz əridilərək qəlibə tökülməsini asanlaşdırır. Əridilmiş və preslənmiş trotil açıq odun təsirindən partlayışsız, sarı alovla yanır.

İstifadəsi
----------

Hərbi və digər partlayış işlərində təmiz və digər partlayıcılarla (heksogen, tetrir, TEN, ammonium-nitrat tərkibli PM-lər və s.) qarışıq şəklində (bu maddələrlə kimyəvi reaksiyaya girmir) işlədilir. Heksogen, TEN, tetrillə qarışığı bu partlayıcıların həssaslığını azaldır, ammonium-nitrat tərkibli PM-lərlə qarışığı isə onların partlayış gücünü və kimyəvi dözümlülüyünü artırır, hiqroskopikliyini isə azaldır.

Xarici keçidlər
---------------

* 


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Trinitrotoluol*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Tripanasoma atayevi**  (*lat.* Trypanosoma ataevi ) — Mastigophora tipinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Bədən iri, ilanvari, uzunsov və sivriləşmiş sonluqla qurtarır, enli titrək membranı var. Qamçının sərbəst ucu qısadır, bədənin yarı uzunluğunu keçmir. Bədənin arxasında yerləşən nüvə bədənin eni böyüklükdədir. Kinetoplast arxa tərəfdən uzaq yerləşib. Bədədnin uzunluğu 16.0-38.0, eni – 1.5-3.0, titrək membranın eni 1.0-2.5, kinetoplastdan arxa qutaracağa qədər olan məsafə 1.5-4.8, kinetoplastdan nüvəyə - 6.0-11.8, nüvədən ön qutaracağadək – 7.0-19.8, nüvəni uzunluğu 2.0-4.0, nüvənin eni – 1.0-3.0 mkm-dir.

Həyat tərzi
-----------

Xulu balığların spesifik parazitidir. Sahibi: mərmər xuludur.

Yayılması
---------

Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Trypanosoma carassii
* Trypanosoma luciopercae

Xarici keçidlər
---------------

* Animated life cycle of T. cruzi in the human host.

Mənbə
-----

* Mahir Əli oğlu Hüseynov, Azərbaycanda balıq, amfibi və su reptililərinin ibtidai qan parazitləri;
**Heydər Bulqakov** (1956, Özbəkistan SSR) — Sovet və Krım tatar mənşəli riyaziyyatçı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

Bioqrafiya
----------

1956-cı ildə Krım tatarlarının sürgün edilməsindən sonra Özbəkistanda anadan olmuşdur. 1972-ci il Riyaziyyat Olimpiadasında dərəcə əldə etdikdən sonra fizika və riyaziyyat liseyində bitirib Novosibirsk Dövlət Universitetinə daxil olur. 1978-ci ildə Novosibirsk Universitetinin Riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. 1978-1993-cü illərdə aparıcı tədqiqatçı, əvvəlcə Hesablama Mərkəzində (1978-1980), 1980-ci ildən sonra isə Riyaziyyat İnstitutunda tədqiqatçı vəzifələrini tutur.

Tətbiqi Riyaziyyat kafedrasında əvvəlcə doktorluq (1982), sonra elmlər doktoru (1989) dərəcəsi almışdır. 1976-1993-cü illərdə əvvəlcə tələbəsi, daha sonra həmkar kimi professor Serqey Qodunov ilə birlikdə çalışır. Rusiyada bir kompüter tətbiqi olaraq inkişaf etdirdiyi texnoloji üsullar sənayedə, xüsusilə mühərrik, kimya, avtomobil, aviasiya və hərbi sənayedə tətbiqini tapır. Tədqiqat mərkəzinin koordinatorlarında çalışır. Çoxsaylı milli və beynəlxalq konqreslərdə təşkilatçı və natiq kimi iştirak etmişdir. 1998-ci ilin 9-21 avqust tarixlərində Antalyadakı NATO Elmi Hesablama Yay Məktəbi "Elmi Hesablamada Xəta Nəzarəti və Uyğunlaşma" İnstitutunun direktoru olur. Məktəbinin elmi nəticələrini Kluwer Academic Press və Christoph Senger (Münhen Texniki Universiteti, Almaniya) tərəfindən nəşr olunan "Elmi Hesablamada Xəta Nəzarət və Uyğunlaşma" kitabında tərtib etmişdir. 
Beynəlxalq elmi jurnallarda çoxsaylı elmi məqalələri dərc edilmişdir. 2000-2003-cü illərdə "Selçuk Jurnalı Tətbiqi Riyaziyyat" beynəlxalq elmi jurnalının icraçı redaktoru vəzifəsində çalışmışdır.

1993-cü ildə alim ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə köçür və Səlcuq Universitetinin Elm və Tətbiqi Riyaziyyat Fakültəsində riyaziyyat professoru olur.

1994-cü ildə Selçuk Universitetində Tətbiqi Riyaziyyat Araşdırma Mərkəzini qurur və 2003-cü ilin sonuna qədər bu mərkəzin direktoru olur. Bu mərkəzdə elmi bir heyət qurur və bu komanda ilə birlikdə kompüter dialoq sistemlərinə əsaslanan yeni tədris prinsipləri təsis edir. Ailəlidir və iki övladı var.

Rus, türk, özbək və ingilis dillərini bilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Haydar BULGAK". 2018-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-21.
2. ↑  "NATO ASI Advanced Study Institute: Home". 2018-09-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-21.
3. ↑  "Архивированная копия". 2018-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-27.

Mənbə
-----

1. Selçuk Üniversitesi
2. 
3. Персоналии\_ Булгаков Айдер Якубович
4. Визитная Карточка Arxivləşdirilib 2020-06-26 at the Wayback Machine
5. Bulgakov A. Ya Arxivləşdirilib 2020-06-26 at the Wayback Machine
**Heyan məbədi** (平安神宮, *Heyan-cinqu*?) – Yaponiyanın Kioto şəhərinin Sakyo rayonunda yerləşən şintoist məbədi. Yaponiya imperatorları Kanmu və Komeyə həsr olunmuşdur.

Haqqında
--------

Heyan məbədi 1895-ci ildə Heyan şəhərinin qurulmasının 1100 illiyi münasibətilə tikilmişdir. Məbəd Heyan şəhərinin qurulduğu dövrdə imperator olmuş Kanmuya və 1868-ci ildə Kiotoda oturan son imperator olan Komeyə həsr olunmuşdur. Məbədin haydeni və əsas darvazası Kioto sarayının orijinal binasının replikalarıdır.

Məbəd bağçalarına görə tanınır. İllik festivalları 3 aprel və 30 yanvar tarixlərində baş tutur. 3 apreldəki festival İmperator Kanmuya, 30 yanvardakı festival isə İmperator Komeyə həsr olunur. Bunlardan əlavə, məbəd 22 oktyabr tarixində baş tutan Ciday festivalına sponsorluq edir. Bu tədbir münasibətilə Kioto şəhərinə bir çox ziyarətçi gəlir.

Qalereya
--------

* Torii.Torii.
* Əsas darvaza.Əsas darvaza.
* Məbəddəki göl.Məbəddəki göl.
* Bağça.Bağça.

Qeydlər
-------

1. ↑  Heyan şəhəri Kioto şəhərinin sələfi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). III cild (G–I). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 122. ISBN 0-87011-623-1. İstifadə tarixi: 26 avqust 2022.
**Lira** (*yun.* λύρα , *lat.* lyra) – simli-dartımlı musiqi aləti. (Xordofon) Qədim dövrlərdən günümüzə qədər gəlib çatmış və müxtəlif ölkələrdə yayılmışdır.

Antik dövr
----------

Qədim Yunanıstan və Qədim Romada *lira* sözü geniş mənada istifadə olunur və lira ailəsinə—xelis (q.yun. χέλυς, *lat.* chelys, chelis *hərf.* tısbağa), barbit (q.yun. βάρβιτον, βάρβιτος, *lat.* barbitos, barbitus), Forminqa (q.yun. φόρμιγξ), kifara (q.yun. κιθάρα, *lat.* cithara) aid bütün alətlərə şamil edilirdi.
Dar mənada isə , xelis Liraların içərisində çəkiyə görə ən yüngül və formasına görə ən sadə sinə deyilirdi.Xelis tısbağa çanağına öküz gönü çəkilmiş formada idi.

Quruluş
-------

Korpus (rezonator) dairəvi və ya dördkünc formada olurdu (yunanlar və romalılarda yalnız dairəvi formada) , alətin iki qolu körpücüklə birləşdirilirdi. Simlər qoyun bağırsağından eyni uzunluqda hazırlanİran və korpusla körpücük arasında tarım çəkilirdi.
Bütün antik lira larda çalğı texnikası eyni idi : musiqiçi aləti korpusa 45 dərəcə bucaq altında tutur , ya ayaqüstü (xüsusilə, kifara çalğısında) , ya da oturaraq çalırdı. Səsi sümük mizrabla əldə edirdilər.Sərbəst əlin barmaqları ilə isə çalğı zamanı lazım olmayan simlərin üzərinə qoymaqla susdururdular.

Həmçinin bax
------------

* Bərbəd

İstinadlar
----------

*
**Lisey № 13** — Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Svoboda meydanında, ev 1 ünvanında yerləşən təhsil ocağı. Bina Nikolay Nikitiç Durbaxın layihəsi əsasında 1892-ci ildə inşa edilmişdir. Binada ilk əvvəllər Naxçıvan-na-Donuda yerləşir və Yekaterina Qızlar gimnaziyası adlanırdı. Məktəbin binası Rusiyanın yerli əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

XIX əsrin sonları Naxçıvan-na-Donuda qızlar gimnaziyası yaradılmışdı. Gimnaziya şəhərin əsasını qoyan imperatriça II Yekatrinanın şərəfinəadlandırılmışdır. Gimnaziya üçün bina Nikolay Nikitiç Durbaxın layihəsi əsasında 1892-ci ildə inşa edilmişdir. İlk əvvəllr binanın iki mərtəbəsi mövcud idi.

Yekatrina qızlar gimnaziyası şəhərin ən elit təhsil ocağı sayılırdı. Burada din, fransız dili, rus dili, coğrafiya, tarix, tikiş, rəssamlıq öyrədilirdi. İlk əvvəllər gimnaziyada təhsil 8 il olmuşdur. Donradan 1910-cu ildə yəhsil müddəti 9 ilə çatdırılmışdır.

1921-ci ildə gimnaziyanın binasında sovet tarixində ilk dəfə S. D. Markov adına birinci əmək məkyəbi açılmışdır. 1930-cu ildə bina Karl Marksın adına sdlandırılmağa başlanılır. 1943–1944 illərdə binada hospital yerləşdirilmişdi. 1947-ci ilə qədər binada hərbi müəssisə yerləşirdi. Sonradan bina təmir edilmişdi. 1952-ci ildə isə binada № 13 məktəbi açılmışdır.

Arxitektura
-----------

Liseyin binası üç mərtəbədən ibarətdir. Fasadı qara suvaqla üzlənmişdir. Arxa tərəfi qəliz konfiqurasiyaya malikdir. Daxilində pilləkən mövcuddur. Akt zalı binanın ikinci mərtəbəsində yerləşir.

Tanınmış tələbələri
-------------------

1902—03-ci illərdə binada Maretta Serqeevna Şaqinyan oxumuşdur. 1986-cı ildə binanın fasadına memorial lövhə vurulmuşdur: "*1902–1903-cü illərdə bu binada yazıçı, Sosialist Əməyi qəhrəmanı, Lenin adına mükafat laureatı, Dövlət mükafatçısı (1888–1982) Maretta Serqeevna Şaqinyan təhsil almışdır*".

1904-cü ildə gimnaziyanı rus və sovet pdixoabalitiki və pedaqoqu Sabina Nikolayevna Şpilreyn əlaq qiymətlərlə bitirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "История лицея". Официальный сайт лицея № 13. 2016-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-24.
**Salih Omurtak** (1889, Selanik - 23 iyun 1954, Ankara ) Türk əsgəri. Türk Silahlı Qüvvələrinin 4. Baş Qərargah rəisidir .

Həyatı və hərbi xidməti
-----------------------

Salih Omurtak 1889-cu ildə Salonikidə anadan olmuşdur. 1907-ci ildə Hərbi Akademiyanı leytenant rütbəsi ilə bitirmişdir. Elə həmin il daxil olduğu Hərbi Akademiyanı 1910-cu ildə bitirdi və Kadr oldu. Birinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə, Azərbaycanı və Şimali Qafqazı xilas edəcək II. Qüvvəyi-Səfəri kadrlarında xidmət etdi. 1920-ci ilə qədər müxtəlif qərargahlarda və bölmələrdə xidmət etmişdir. 22 yanvar 1920-ci ildə vəzifə yerinə yetirdiyi Ankarada qalaraq Milli Orduya qatıldı. Türk Qurtuluş Müharibəsi dövründə Baş Qərargah Əməliyyatlar Şöbə Müdiri vəzifəsində çalışmış və Qazi Mustafa Kamal Atatürkün qərargahında olmuşdur. 61-ci Piyada Diviziyası Komandiri olduğu müddətdə Afyonkarahisarın şimalındakı Yunan hücumlarını dəf etməkdə və Yunan sağ cinahına əks hücumda uğur göstərdi. 1926-cı ilə qədər müxtəlif bölmələrə rəhbərlik etdi.

1926-cı ildə (Mirliva) general-leytenant, 1940-cı ildə dörd ulduzlu general olmuşdur. 9-cu və 3-cü Korpus Komandiri vəzifəsini icra etdi.29 iyul 1946-cı ildə Baş Qərargah rəisi vəzifəsinə təyin edildi və 8 iyun 1949-cu ilə qədər Baş qərargah rəisi vəzifəsində çalışdı. Ali Hərbi Şuranın üzvü, Baş Qərargahın 2-ci rəisi və General rütbəsində 1-ci Ordu Komandiri vəzifələrində çalışıb. Xəstəliyi səbəbiylə 1 yanvar 1950-ci ilə qədər tibbi səbəblərdən məzuniyyətdə idi. Ali Hərbi Şuranın üzvü olarkən 6 iyul 1950-ci ildə istəyi ilə təqaüdə çıxdı.

Salih Omurtak 43 illik hərbi xidməti dövründə "Məcidiyyə", "Osmaniyyə" nişanları, "Hərb", "Ləyaqət", "İmtiyaz" və "İstiqlal" medalları ilə təltif edilmişdir.

Ölümü və dəfni
--------------

23 iyun 1954-cü ildə vəfat etdi. Ankara Hava Şəhidliyində dəfn edildi. Atatürk Meşə Fermasının yaxınlığında yerləşən Türkiyə Dövlət Məzarlığına Mustafa Kamal Atatürkün silahdaşı olduğuna görə köçürülmüşdür.

*

İstinadlar
----------

1. ↑  サーリフ・オムルタク // .
2. ↑  T.R. Baş Qərargah Hərb Tarixi Rəisliyi Nəşriyyatı, *Türkiyə İstiqlal Müharibəsinə qatılan tümən və daha üst mövqelərdəki komandirlərin bioqrafiyaları,* Baş Qərargah Rəisliyi nəşriyyatı, Ankara 1972, s. 231.
16-18-ci əsrlər
13-cü əsrdə Racha Hersoqluğu. Gürcüstan
**Racha Hersoqluğu**(*ing.* Duchy of Racha)— Racha Hersoqluğu (gürcü: რაჭის საერისთავო, rach'is saerist'avo), Rioni Vadisinin yuxarı hissəsində, Rioni Vadisinin yuxarı hissəsində, qərbindəki Racha əyalətində yerləşən orta əsrlərdə və erkən müasir Gürcüstanda vacib bir krallıq idi. Böyük Qafqaz silsiləsi. və təxminən Eristavs ("hersoqlar") ardıcıllığı ilə idarə olunurdu. 1789 -cu ildə kral tacına təhvil verilməzdən əvvəl 1050.

Tarixi
------

Racha Dükalığı təxminən 1050-ci ildə təsis edildi. Daha sonra Kakhaberidze kimi tanınan Liparitid qəbiləsinin bir qolu, Gürcüstan kralı IV Baqrat tərəfindən tutuldu. Corciya kraliçası Tamar (1184-1213-cü illər) dövründə mülkləri daha da genişləndi. Kaxaberidze, 1278 -ci ildə VI Davidə qarşı üsyana görə hersoqluğun mülkiyyətindən məhrum edildi, ancaq XV əsrə qədər özlərini Raçada saxladılar. O vaxta qədər, Racha Hersoqluğu, qısa mülkiyyəti təxminən Çxeidze ailəsi ilə əvəzlənən Çarelidze ailəsinin hakimiyyəti altında bərpa edilmiş kimi görünür. 
Vaxt keçdikcə bu yeni Rachi ustaları - indi Eristavi Rachi kimi tanınır - digər nəcib ailələrin və hətta taca mənsub olanların mülklərini müsadirə edərək, sərvətlərini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirdilər. O vaxtlar Gürcüstanı bürüyən fasiləsiz feodal müharibələrinə qarışdılar, Imereti krallarından daha böyük muxtariyyət istədikləri üçün tez-tez tərəfləri dəyişdilər. Dük Rostom (1750-1769-cu illərdə hökmranlıq etdi) Raçanı praktiki olaraq müstəqil saxlaya bildi, lakin nəticədə Raçanı kral mülkiyyətinə çevirən İmereti kralı Süleyman I tərəfindən məğlub edildi və vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Onun varisi II David 1784-cü ildə hersoqluğu Rostomun nəvəsi və qardaşı oğlu Antona qaytardı. Rəqib zadəgan klanlar, xüsusən Tsulukidze və Sereteli, Osmanlı və Dağıstan muzdlularını cəlb edərək bu hərəkətə müqavimət göstərməyə çalışdılar, lakin kral ordusu 1786 -cı ildə məğlub oldu. Bu bərpa qısa müddətli idi və sonrakı İmeretiya kralı II Süleyman 1789-cu ildə hersoqluğu ilhaq etdi. ref name="chikovani"/>

Tanınmış hersoqlar
------------------

### Kaxaberidze

* Kaxaber I. (1088-ci ildə ölmüşdür)
* Nianiya (1088–1120)
* Kaxaber II (1175–1210)
* Kaxaber III (1245–1278)

### Çxeidze

* İvane (1488–1497)
* Kaxaber IV (1497–1510)
* Şoshita I (1534–1570)
* Papuna I (1651–1661)
* Şoshita II (1661–1684)
* Papuna II (1684–1696)
* Shoshita III (1696–1732)
* Gregori (1732–1743)
* Vaxtanq (1743–1750)
* Rostom (1750–1769)
* Anton (1784, 1787–89)
* George (1784–1787)

İstinadlar
----------

1. ↑  Lang, David M. (1957), *The Last Years of the Georgian Monarchy: 1658-1832*, pp. 24, 71, 156, 199. New York City: Columbia University Press
**Raznas Milli Parkı** (*latış.* Rāznas nacionālais parks‎) Latviyanın şərqində yerləşir. Milli parkın yerləşdiyi ərazi Latqal yüksəliyinə aiddir. Raznas Milli Parkının ərazisi 59.615 hektardır. Milli park ölkənin Rezeknen diyarına, qismən isə Daqdsk və Ludzen diyarlarına aid olunur. Raznas Milli Parkı «Natura 2000» klassifikasiyasına daxildir.

Ümumi məlumat
-------------

1 yanvar 2007-ci ildə mövcud eyni adlı təbiət parkının statusunun dəyişdirilməsi nəticəsində yaradılmış. Bu dəyişikliyin ideya müəllifi isə Dauqavpils universiteti olmuşdur. Milli park Raznas gölünü qorumaq məqsədi ilə yaradılmış. Raznas gölü sahəsinə görə Latviyanın ikinci böyük gölüdür. Gözl özünün qumlu sahilləri ilə populyardır. Zəngin balıq ehtiyatına malik olan bu göldə balıqçılıq güclü inkişaf edib. Göl ətrafindakı rayonların ərazisi də milli parka daxildir. Milli park sahəsinin 14 % su səthidir. Raznas gölündə 27 növ balıq qeydə alınmış. Bu ablıq növlərinin 90% Latviyanın digər göllərində rast gəlinir. 

Milli parkın əsas dəyərli ekosistemi — təbii enliyarpaqlı meşələrdir. Meşələrdə müxtəlif nadir bitki növləri var. Bitki örtüyü Ejezers göldə yerləşən 26 kiçik adalarada da geniş yayılıb. Göl sahilində turist düşərgəsi ildə 800 nəfər qəbul edir.. Təbii düzənlik əraziləri də özünə məxsus qorunma özəlliklərinə malikdir. Ərazidə xüsusi qorunan 15 quş növü mövcuddur.

Milli parkın ən yüksək zirvəsi Raznas gölünü cənub-qərbdə yerləşən Makonkalns təpəsidir (248 m). Təpədə XIII əsrə aid Volkenberq qəsri ucalır.

Raznas Milli Park ərazisində süd fermaları fəaliyyət göstərir. Ancaq 2000-ci ildə sonra bir çox fermaların məhsuldarlığı aşağı düşmüş. İndi bir neçə ferma ancaq daxili təlabata xidmət edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Rāznas nacionālais parks". 2020-12-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-01.
2. 1 2   (ing.) Spatial Structures of Tourism in the Rāzna National Park and Planning for Sustainable Development[*ölü keçid*]. Par Andris Klepers, Maija Rozīte et Juris Smaļinskis. Dans *Sustainable Planning Instruments and Biodiversity Conservation Proceedings* of the 2nd North Vidzeme Bioshere Reserve and Vidzeme University of Applied Sciences. Conférence scientifique internationale des 13–14 novembre 2008 à Valmiera, Latvia.
3. ↑  "Национальный парк Разнас". 2014-12-17 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑   (ing.)[*ölü keçid*] *Rāzna national park - Social and economic description of the territory*. Rapport LIFE 04 NAT/LV/000199.

| ⛭**Latviya milli parkları** |
| --- |
| Qauya Milli Parkı  • Kemeri Milli Parkı  • Raznas Milli Parkı  • Slitere Milli Parkı |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |
**Qırmızı şlam**

Qırmızı şlam boksitlərdən Bayer üsulu ilə alüminium –oksid alınması prosesinin qalığıdır.
Müxtəlif məlumatlara əsasən təkcə MDB ölkələrində 100-150 milyon ton qırmızı şlam toplanıb qalmışdır. Bu tullantılar alüminum istehsalı zavodlarının yaxınlığında cox böyük ərazini tutur və potensial təhlükə mənbəyidir. Buna misal kimi 2010-cu ildə Macarıstanda qırmızı şlamla bağlı baş verən ekoloji fəlakəti göstərmək olar. Bu zaman 1,1 milyon kubmetr həcmində zəhərli maddələr ətraf mühitə dağılmış, insan itgisi olmuşdur. Bu səbəbdən zavod 472 milyon avro cərimə edilmişdir.
Azərbaycanda da (Gəncə şəhəri) bu cür şlam 60 hektara qədər ərazinin tutur və burada 12 milyon ton alunit, 20 milyon ton boksit tullantısı toplanmışdır.Bu ərazinin torpaq qatı ilə örtülməsinə baxmayaraq , yenə təhlükə mənbəyi olaraq qalır.
Ədəbiyyat materiallarının analizi göstərir ki, qırmızı şlamın emalının həm piro-, həm də hidrometallurgiya üsulları ilə işlənməsi təklif olunur.
Pirometallurgiya texnologiyaları qırmızı şlamdakı dəmir tərkibli komponentlərin maqnitlənən hissəsinin, qeyri-maqnit hissədən ayrılmasına əsaslanır və cox yüksək temperaturda aparılır. Bu üsul enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin cox yüksək olması baxımından perspektivli sayılmır. 
Hidrometallurgiya üsulu ilə emal, ya qələvi, ya da turşu üsulu ilə aparılır. Bütün hallarda əsasən makrokomponent kimi alüminium və dəmir tərkibli məhsullar alınır. Lakin, qırmızı şlama həm də Ti, Cd, V, Cr, In, Ga ,Sc ,Zr və s. kimi metalların alınma mənbəyi kimi də baxmaq olar. Bu metalların çıxarılması qirmızı şlamın emalına qoyulacaq kapitalın bir qisminin ödənməsi üçün əlverişli ola bilər.
Gəncə Gil-torpaq kombinatında alınmış qırmızı şlamın makrokomponentlərə görə tərkibi aşağıdakı kimidir:

Fe2O3 Al2O3 CaO TiO2 MgO P2O5 K2O

45-47 13-18 3-6 3.3-4.4 0.73 0.59 0.16

Mənbə
-----

1. Tağıyev T.İ.Qurbanov F.Y. Tullantısız texnologiyanın inkişafında tikinti materialları sənayesinin rolu //Kimya məktəbdə,4(48) 2014.səh.34 – 39
2. Kорнеев В.И. Красные шламы.Свойства,складирование, применение. М.:Металлургия,1991.144с.
3. Шморгуненко Н.С. Комплексная переработка и использование отвальных шламов глиноземного производства.М.:Металлургия,1982.129с
4. Липин В.А. О повышении комплексности использовании бокситового сырья при переработке на глинозем // Цветные металлы,№6 2006.С.42-45.
**Akri Respublikası** (*isp.* Estado Independiente de Acre; *port.* República do Acre; 1899—1903) — Cənubi Amerika ərazisində yaradılmış oyuncaq dövlət. Onun müstəqilliyin elan edilməsi faktiki braziliya torpaq sahiblərinin kauçuk istehsalına tam nəzarəti əldə etmək məqsədi həyata keçirilmişdir. Ölkənin paytaxtı Portu-Akri olmuşdur.

Tarix
-----

İri torpaq sahibləri olan braliyalılar həmdə yüksək çinli məmurlar idilər. Onlar ölkənin sərhəd bölgələrinə ekspedisiyalar təşkil edərək hətta Boliviya və Perunun zəif məskunlaşmış sərhəd bölgələrinə hücumlar təşkil edirdilər.

14 iyul 1899-ci ildə ispan Luis Qalves Rodriges de Arias dövlətin dəstəyi ilə Boliviyanın şimal-qərbini işğal edərək Akri Respublikasını elan edir. Respublikanın cəmi 13 000 əhalisi mövcud olmuşdur. Onların 90 % braziliyalı idi. Portuqal dili rəsmi dil elan edilir.

Boliviya bu hadisəyə öz narazılığını bildirərək, ABŞ-nin dəstəyinə arxalanaraq, Akri müharibəsinə başlamış oldu. Müharibə hətta Peru ərazisini əhatə edirdi. İlk əvvəllər Braziliya beynəlxalq münaqişəyə girmək istəmirdi. Boliviya qısa müddətə ərazini geri qaytarsa da, Akri üsyanı başlamış olur. Üsyançılar artıq ərazinin Braliyiya birləşdirilməsini istəyirdi. 

Akri Respublikasının markası
17 noyabr 1903-cü il Petropolis anlaşması nəticəsində Akri rəsmən əbədi olaraq Braziliyaya verilir. 25 fevral 1904-cü ildə Akri rəsmən Braziliyanın ərazisi elan edilir. 1962-cü ildə Akri ştat elan edilmişdir.

Respublikanın prezidentləri
---------------------------

* Luis Qalves Rodriges de Arias, 1899 və 1900
* Antonio de Souza Braqa, 1900
* Luis Qalves Rodriges de Arias, 1900
* Xoakin Viktor da Silva, 1900
* Xose Plasido de Kastro, 1902- 1904 (Akri qubernatoru)

İstinadlar
----------

1. ↑  "[[Braziliyan]]ın Akri ştatı". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-05.
2. ↑  *Weinstein, Barbara.* The Amazon Rubber Boom, 1850-1920. Stanford, CA: Stanford University Press. 1983. 205. ISBN 0-8047-1168-2.

Xarici keçidlər
---------------

* Historia de Acre
**Akromeqaliya** – hipofizin boy hormonunun və ya somatotrop hormonunun artmış sekresiyası təsirindən əl, ayaq, çənə, daxili orqanlar və bədənin digər hissələrinin ölçüsünün böyüməsi ilə müşayiət olunan endokrin xəstəliyi. Akromeqaliyada təxminən bütün hallarda hipofizin adenoması olur. Əhalinin 1 milyon nəfərinə ildə  3,3–4,5 Akromeqaliya ilə xəstələnmə düşür. Akromeqaliya, əsasən, 20–40 yaşlarında, ən çox qadınlarda, uşaqlarda isə təsadüfi hallarda qeyd edilir. Xəstəliyin kliniki əlamətləri tədricən inkişaf edir: ilk əlamətlərin meydana çıxmasından diaqnozun qoyulmasına qədər 8–10 il keçir. Akromeqaliyalı xəstələri ümumi zəiflik, əmək qabiliyyətinin azalması, çox tərləmə, başağrısı, əzginlik narahat edir. Xəstədə qaşüstu qövslərin, almacıq və çənə sümüklərinin böyüməsi hesabına üz cizgilərinin kobudlaşması, əllərin və ayaqların böyüməsi, tüklərin yoğunlaşması, dərinin qalınlaşması baş verir, dil və dişlərin arası böyüyür. Akromeqaliyanın diaqnostikası həmçinin STH-nin sekresiyasının və qan zərdabında insulinəbənzər boy-1 amilinin təyininə əsaslanır.

**Müalicəsi:** STH-nin artmış sekresiyasının aradan qaldırılması, klinik əlamətlərin azaldılması, şüa terapiyası, hipofizdə cərrahi əməliyyat.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 240. ISBN 978-9952-441-02-4.
Boliviyanın yaranmasından 110 il ərxində itirdiyi torpaqlar
**Akri müharibəsi** 1899-1903 illərdə baş vemişdir.Aksi bölgəsinə sahiblənmə ugrunda başlasa da Boliviyanın zəyifliyi nəticəsində ərazi itirilir.

Tarixi
------

1867-ci ildə Braziliya və Boliviya arasında sərhəd anlaşması imzalansa da xırda detalar tam işlənmir.Bölgəyə demək olar ki,maraq yox idi.Ərazi sıx keçilməz olması məskunlaşmaya imkan vermirdi.Məskunlaşma yalnız kiçik səhərlədə və kəndlərdə idi ki,onlarda çay kənarlarında yerləşirdi.Əhalisə əsasən hindulardan ibarət olsada az miqdarda boliviyalı yaşayırdı.19 əsrin sonlarında kaucukun qiyməti beynəlxalq bazarda artmışdı.Bölgə isə Kaucuk ağacları ilə zəngin olması <kaucuk xəstəliyinə> tutulanları bura cəlb edirdi.1877-ci ildə 18.000 braziliyalı bölgəyə yerləşir.Əhali baxımında gəlmələr əhalinin 90% təşkil edirdi.Boliviya ərazidə çox kiçik qarnizona malik idi.Braziliya ilə sərhətdə gömrükxana tikilməsi burada işləyənlərin etirazina səbəb olur ki ,bu da gəlmələrin Boliviyaya qarşı çıxmasına səbəb olur.1899-cu ilin Aprelində Joze de Karvalo başçılığı ilə üsyan başlayır.İyun ayında Arias müstəqil Akri dövlətinin yarandığını elan edir.Yeni dövlətin paytaxtı Antimari olur ki onun adı dəyişdirilərək Arikpolis adlandırılır.1900-cu ildə Braziliya ordusu bölgəyə daxil olaraq ərazini Boliviyaya qaytarır.1903-cü ilin 15 yanvarında üsyançılar Puerto Alonsanın bir çox hissələrini işğal edirlər.24 yanvarda isə boliviyalılar təslim olurlar.Plasido 700 əsgərlə Puetro Alonsonu tutur.1903-cü il 2 aprel Braziliya ordusu bölgəyə yerləşdirilir.21 martda atəşkəs elan edilir.

Sülh müqaviləsi
---------------

11 noyabr 1903 -ildə Petropolis müqaviləsi imzalanır.Müqaviləyə əsasən Boliviya bölgəni Braziliyaya güzəştə gedir.191,000 km² ərazi itirilir. Əvəzində Braziliya öz ərazisindən 3000 km² Boliviyaya verməli idi(Maderya çayı hözəsindən).Həmcinin 2 milion funtsterlinq verməli və Maderya -Mamaro dəmir yolu çəkilməli idi ki bu Boliviyaya xariçi ölkələrə cıxış imkanı verirdi (1912 bu dəmir yolunun tikintisi tam bitir).

Sonuc
-----

1904-cü ildə ərazi braziliyaya birləşdirilir.1962-ci ildə isə ştat statusu alır.

İstinadlar
----------
**Ev nandinası** (*lat.* Nandina domestica) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin nandina cinsinə aid bitki növü. Cinsin yeganə təmsilçisidir.

Təbii yayılması
---------------

Təbiətdə növün arealı Çin və Yaponiyanı əhatə edir. Şimali Amerikada mədəni şəraitdə becərilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 5-6 m-ə çatan, silindrik, zərif çətirli və düz dayanan, az budaqlanan yan zoğlu həmişəyaşıl ağac və ya koldur. Zoğların qabığı açıq qonur-bənövşəyi, sonradan boz-qonur, uzununa şırımlıdır. Kök sistemi uzun deyil. Tumurcuqların uzunluğu 1 sm, biz, yanlardan yapışıqlı, yaşılımtıl-qonur və ya qırmızımtıl pulcuqlu, paralel damarcıqlıdır. Yarpaqların uzunluğu 30-40 sm olub, budaqların yuxarı hissəsində yığılmışdır, ümumi görünüşü üçkünc, mürəkkəb, cüt olmayan-lələkvaridir. Xırda yarpaqları parlaq, rombvari, lansetvari, ucu biz, uzunluğu 10 sm-dək, eni 2,5 sm olub, tünd-yaşıldır. Payızda qırmızı-qonur və qırmızı olur, yazda qonurlaşır. Saplaqların uzunluğu 10-15 sm, bünövrəsi enli, xırda yarpaqların saplaqlarının uzunluğu isə 1-3 sm-dir. Çiçək qrupunun uzunluğu 20-40 sm olan, uc süpürgədir. Çiçəklərin diametri 6 mm, spiral yerləşmiş 3 sarı-ağ ləçəklər kasayarpaqlarını əmələ gətirir, nektarlıqları 3 və ya 6 ədəddir. Giləmeyvələri parlaq qırmızı, bəzən ağ, diametri 8 mm olub, ucu bizdir. İyun-iyulda çiçəkləyir. Sentyabr-oktyabrda meyvə verir. Oduncağı sarımtıl-qonurdur. Toxumla, kök zoğları, qələmlərlə və calaqla çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Rütubət və işıqsevən bitkidir. Dağ yamaclarında bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, Gəncədə, Sumqayıtda və digər şəhər və rayonlarda mədəni şəraitdə park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir. Qrup və tək əkinlərdə istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1153858
* Wikispecies: Nandina domestica
* AoFP: 1548
* APA: 1145
* APNI: 134194
* Calflora: 12691
* EoL: 594854
* EPPO: NANDO
* FEIS: nandom
* FNA: 200008408
* FoAO2: Nandina domestica
* FoC: 200008408
* GBIF: 5371712
* GRIN: 25015
* iNaturalist: 127010
* IPA: 3057
* IPNI: 107544-1
* IRMNG: 10584853
* ISC: 35692
* ITIS: 18848
* MoBotPF: 277775
* NCBI: 41776
* NZOR: 65001f3e-8006-4a02-ad14-7b5a15f86b4f
* NZPCN: 4737
* PalDat: Nandina\_domestica
* PfaF: Nandina domestica
* PFI: 10489
* Plant List: kew-2380006
* PLANTS: NADO
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:107544-1
* Tropicos: 3500026
* WFO: wfo-0000379744

 |
**Benzoy turşusu** C6H5COOH - ən sadə monokarbon aromatik turşudur. Asan sublimasiya olunan rənqsiz kristal maddədir. Suda çətin, üzvi həlledicilərdə (etanol, xloroform, dietilefiri) asan həll olur. Zəif turşudur. 1220C-də əriyir.

Tarixi
------

İlk dəfə XIV əsrdə benzoy qatranından sublimasiya yolu ilə alınıb. 1832-ci ildə alman kimyaçısı Libix tərəfindən benzoy turşusunun quruluşu müəyyənləşdirilmişdir.

Alınması
--------

Laboratoriyada benzoy turşusu toluola güclü oksidləşdiricilərin(KmnO4, CrO3,HNO3) təsirindən alınır.
Sənayedə, benzoy turşusu toluolun oksigen ilə katalitik oksidləşməsindən 130-150 0C temperaturda və 200-500 kПа təzyiq altında alınır.

Toluolun oksidləşməsi

Xassələri
---------

Benzoy turşusu spirtlərlə mürəkkəb efirlər – benzoatlar əmələ gətirir.

Kannissaro reaksiyası

Tətbiqi
-------

Tibbdə bəzi dəri xəstəliklərində antiseptik (mikrob əleyhinə) və fungisid (göbələk xəstəliklərinin törədicilərinə qarşı) dərman kimi işlədilir. Onun natrium duzu bəlqəm gətirən dərmandır. Benzoy turşusunun törəmələrindən (məs. xlorbenzoy və nitrobenzoy turşularından)boya maddələrinin sintezində, metil, etil, propil, butil və amil spirtləri ilə əmələ gətirdiyi mürəkkəb efirlərdən ətriyyat sənayesində geniş istifadə olunur. Benzoy turşusu həmçinin kənd təsərrüfatında konservant kimi də istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Ə.İsmayılov, İ. İsmaylova, S. Qarayev. Üzvü Kimya. Baki, Maarif, 2015.
* Гауптман 3. Грефе Ю. Ремане X. Органическая химия, пер. с нем. М. 1979

1. ↑  CRC Handbook of Chemistry and Physics (ing.). / W. M. Haynes 97 Boca Raton: 2016. P. 16–18. ISBN 978-1-4987-5428-6
2. ↑  CRC Handbook of Chemistry and Physics (ing.). / W. M. Haynes 97 Boca Raton: 2016. P. 5–89. ISBN 978-1-4987-5428-6
3. ↑  CRC Handbook of Chemistry and Physics (ing.). / W. M. Haynes 97 Boca Raton: 2016. P. 3–40. ISBN 978-1-4987-5428-6
**Üçatılan romanı** — yazıcı İlyas Əfəndiyevin "Üçatılan" romanında bəhs olunan Ərşad və Sərfinaz Qarabulaq (İndiki Füzuli rayonu) rayonunun Kürdmahmudlu kəndində anadan olmuş və yaşamışlar.

"Üçatlan" romanının qəhrəmanı, adı Ərşad kimi qeyd olunan Qayıbov Rəşid Mehti oğlu 1895-ci ildə Kürdmahmudlu kəndində anadan olmuşdur. Atası Mehti Cənubi Azərbaycanda yaşamışdır. Bir gün Mehti yaşlı bir kişinin oturub ağladığını görür. Soruşduqda kişi fars əyalət başçısı Rəhim xanın bacısı oğlunun onun qızını zorladığını deyir. Buna dözməyən Mehti atı minərək Rəhim xanın evinə gedir və Rəhim xanı səsləyərək onu və bacısı oğlunu güllələyərək öldürür. Bundan sonra Mehti qardaşı qaçaq Kərbalayi Əsədlə birlikdə Araz çayını keçərək indiki Füzuli rayon Kürdmahmudlu kəndinə gəlirlər. Uzun müddət qaçaqlıq həyatı yaşadıqdan sonra Kürdmahmudlu kəndində nüfuzlu tayfadan olan Murtuza bəyin bacısı Abutab xanımıa ailə qurur. Həmin nigahdan Əşrəf, Rəşid, Əli, Ayna, Ayulduz və Sərəncam adlı övladları dünyaya gəlir. Rəşid böyüdükdən sonra 1917-ci illərdə ermənilərin Zəngəzur və Qarabağda müsəlman obalarına hücüm edib insanları öldürməsinə dözməyərək əmisi qaçaq Kərbalayi Əsəddən yadigar qalmış Üçatlan tüfəngini götürərək öz dəstəsi ilə ermənilərə qarşı mübarizə aparmağa başlayır. Bir gün eşidir ki, armon və setrax adlı erməni quldurları Sisyan və Gorus rayonları ərazisində azərbaycanlı ailələrə qarşı zülmlər edir, qadınların belinə qaynar samovar bağlayaraq onları yeriməyə məcbur edir,körpə uşaqları və kişiləri tonqalda yandırırlar. Tezliklə Qara Rəşid həmin armon və setrax adlı erməni quldur dəstələrini məhv edib erməni setrax və armonu tutub tonqalda yandıraraq azərbaycanlıların qisasını alır. Bundan sonra ermənilər Qara Rəşidin adını eşidir və müsəlman obalarına hücum etməkdən çəkinirlər.

Görkəmli yazıçı İlyas Əfəndiyev keçmiş SSRİ dövründə çətinliklədə olsa da "Üçatlan "romanını yazır, lakin o vaxtki dövrlə əlaqədar olaraq Qara Rəşidin ( romanda Ərşad) ermənilərə qarşı mübarizəsini tamlığı ilə işıqlandıra bilmir.Qara Rəşid romanda adı Sərfinaz kimi qeyd olunan dayısı qızı Rəbiyyə xanımla ailə qurur və uzun ömür sürürlər.Hər ikisinin məzarı Kürdmahmudlu kəndindədir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Qonçaq xan** (XII əsr – 1203) — Qıpçaq xanı (1170–1203).

Həyatı
------

Qonçaq xan Ətrak xanın oğludur.

Volınski qara klobuklar, Qaliç və Trovsk alayları ilə birlikdə Kiyev üzərinə yeriyir. Şəhər döyüşsüz təslim olur. Qleb Yuriyeviç qaçaraq digər qıpçaq tayfalarına pənah aparır və bir aydan sonra Qonçaqla qayıdıb Mistislavı Kiyevdən qovur. Başı bəlalı knyaz 1170-ci ildə vəfat edir. Onun oğlu Roman Novqorodu tərk edir, yerini isə Andrey Boqolyubski ilə olan sazişə əsasən Rürik Rastislaviç tutur. Belə hesab etmək olar ki, ənənəvi qayda bərpa olunur; Rusun əsas şəhərləri Böyük çöl ilə əvvəlki mehriban münasibətlərin tərəfdarı olan knyazların əlindədir. Lakin Kiyev boyarları və kilsə bir daha öz gücünü göstərir. 1171-ci ildə Qleb Yuriyeviçi zəhərləyirlər.

1180-ci ildə Rastislaviçlər qanlı döyüşdən sonra Kiyevi ələ keçirirlər. Çerniqov knyazı Yaroslav və kovuylar, həmçinin İqor Svyatoslaviç Qonçaq və Kobyakın qıpçaq alayları ilə Svyatoslavın köməyinə tələsir. 1181-ci ildə Kiyev geri alınır. Lakin Dnepr çayı sahilindəki döyüşdə İqora və Qonçaqa güclü zərbə endirirlər. Çox güman ki, Svyatoslav öz qoşunu ilə Kiyevdə oturubmuş. Lakin o, öz müttəfiqlərinə heç bir köməklik göstərmir. Danışıqlar nəticəsində Svyatoslav Kiyev taxtında qalır. Əslində isə o, öz hakimiyyətini Rüriklə bölüşdürməli olur.
İndi iki qüdrətli knyaz nəsli barışıb saziş bağladıqdan sonra köçərilərlə əlaqədar "Mistislav siyasəti"ni yeritmək olardı. Kiyev boyarları və kilsə bunu səbirsizliklə gözləyirlər. Öz miqyası ilə Mistislavın 1168-ci ildəki həbi səfərindən heç də geri qalmayan 1184-cü il yürüşündə on bir knyazlığın orduları, torkların (türklərin) altı qoşunu iştirak edirdilər. Bu yay yürüşü qıpçaqlar üçün gözlənilməz olur. Onların 17 knyazı, 7000 kişi, qadın və uşaq əsir alınıb Rusiyaya aparılır.
1185-ci ildə qıpçaqlar Kiyev üzərində hücuma cavab zərbəsi vurmağa hazırlaşırlar.
1185-ci ilin fevralında Qonçaqın ordusu qış yolu sayılan Sula çayına yaxınlaşır. Svyatoslav və Rürik Sula çayı sahillərinə özləri yönəlirlər. Torkun atları Xopal çayını keçərək Qonçaqın mövqeyinə gözlənilməz zərbə endirirlər. Qonçaq geri çəkilir.

Qıpçaq xanı Ətrakın oğlu Qonçaq çariça Tamarın sarayında xidmətdə olmuşdur və həmin mərasimdə iştirak etmişdir. III Georginin dövründə (1155–1184) Gürcüstana 10 min qıpçaq türkü köçürülmüşdü.

Qonçaq xan həmyerlilərinin yasadıgı Gürcüstan dövləti ilə sıx əlaqələr qurmusdu. Rus məxəzlərində onun ordusunda xidmət edən əsgərlərdən Gürcüstandan gətirildiyi guman edilən bir müsəlmanın döyüs zamanı heç kəsin görmədiyi canlı od atan silahdan istifadə etməsi faktı xüsusi vurgulanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Плетнева С.А. Половцы. М. 1990, c. 72

Həmçinin bax
------------

* Qıpçaqlar
* Peçeneqlər

Xarici keçidlər
---------------

* Повесть временных лет
* Энциклопедия "Слова о полку Игореве"
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Çavundur.

**Çaundur** - öz mənbəyini Qapıcıq dağının zirvələrindən götürür.

Ümumi məlumat
-------------

Çaundur Oxçu dərəsi və Süsən dağın vadisi boyunca axaraq Mincivan yaxınlığında Araza tökülür. Oxçu dərəsi axarında Oxçu çay, Qatar, Qavarat və Qalizur mis mədənlərinin yanından keçərkən isə Mədən çay adlanır. Böyük qolları Gığı 
çay və Əcənan çaydır. Hal- hazırda Oxçu çayı olduqca artıq çirklənmişdir.

Qafan mis zavodlarının bütün çirkab suları, ağır metallar və ola bilsin ki, radioaktiv maddələr ermənilər tərəfindən bilərəkdən (Araz hövzəsini çirkləndirmək məqsədilə) Çaundur çaya axıdılır.

Sözün mənası
------------

Çaundur sözünün mənası çox güman ki, bu ərazilərdə XII əsrdən başlayaraq, məskunlaşan Çavındır türklərinin (səlcuqlar) adı ilə bağlıdır.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan çayları

Mənbə
-----

1. ↑  "Musa Urud, Zəngəzur // Prezident kitabxanasl" (PDF). 2012-07-25 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-12.
**Homogen** - yunan sözü olan "qomos"dan götürülmüşdü ki, o da, "eyni" mənasını verir. Sistemin daxilində fiziki halına və ya kimyəvi xassələrinə görə fərqlənən sistem hissəciklərini bir-birindən ayıran səth bölgüsü olmursa, belə sistem "homogen" sistem adlanır.

Nümunələr
---------

Homogen sistemlərə misal qazlar qarışığı, birincili maye məhlul, individual kristal maddə.

Komponent
---------

Sistemin asılı olmayan tərkib hissəsini təşkil edən individual maddələrə komponent deyilir. Komponent sistemdən ayrıla bilir və təcrid olunmuş halda mövcud olur. Məsələn, NaCl-in suda məhlulunda komponentlər H2O və NaCl-dir. Lakin həmin məhlulda sərbəst hissəciklər şəklində olan, məhluldan kənarda isə mövcud ola bilməyən Na+ və Cl- ionları komponent sayıla bilməz. Sistemin termodinamik xassələri onun komponentlərinin sayı ilə müəyyən edilir. Sistemin komponentlərinin sayı müəyyən edilərkən aşağıdakı qayda əsas götürülür: kimyəvi reaksiya getməyən sistemlərdə komponentlərin sayı tərkib hissələrinin sayına bərabər olur. Kimyəvi reaksiya gedən sistemləedə isə komponentlərin sayı, tərkib hissələrinin sayı ilə onların arasında mövcud olan kimyəvi reaksiyaların sayı fərqinə bərabər olur.

Sistemin növləri
----------------

Komponentlərin sayına görə sistemlər:

* Birkomponentli
* İkikomponentli
* Üçkomponentli

olurlar.

Fiziki-kimyəvi analiz
---------------------

Sistem əsasən fiziki-kimyəvi analiz metodları ilə tədqiq olunur. Bu metodlar termik, mikroquruluş, rentgenoqrafik və s.-dir.
Fiziki-kimyəvi analiz kimyanın bir sıra sahəsi olmaqla, müvazinətdə olan sistemdə gedən çevrilmələri fiziki və həndəsi metodların birgə tətbiqi vasitəsi ilə öyrənir. Başqa sözlə, fiziki-kimyəvi analiz sistemdə təzyiq, temperatur, həcm və komponentlərin miqdarının dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq, fiziki-kimyəvi xassələrinin dəyişmə xarakterini həndəsəni tətbiq etməklə müəyyənləşdirir. Buradan alınan rəqəmlərə əsasən verilmiş müəyyən sistem üçün hal dioqramı qurulur ki, bu vaxt absis oxu üzərində tərkib, ordinat oxu üzərində isə onların xassələrini xarakterizə edən rəqəmlər verilir. "Tərkib-xassə" diaqramı sistemin komponentlərinin qarşılıqlı kimyəvi təsirinin xarakterini və bunun komponentlərin miqdarı nisbətlərindən asılılığını, ayrı-ayrı ərintilərin tərkibini və s. müəyyən etməyə imkan verir.

Həmçinin bax
------------

* Heterogen sistem

Mənbə
-----

* Z.Qarayev "Qeyri-üzvi kimya", Maarif-1975.
* Карякин Н. И. Быстров К. Н. Киреев П. С. Краткий справочник по физике / ответственный = под ред. Г. Е Петровской; ответственный = худ. ред. И. Ф. Муликова; ответственный = тех. ред. Р. К. Воронина; ответственный = кор. Н. В. Кулиева. — 2-е изд. — Москва: Высшая школа, 1964. — С. 143. — 576 с.
* Ахметов Н. С. Раздел III, Агрегатное состояние. Растворы // Общая и неорганическая химия.
**Gran Via** — İspaniyanın Madrid şəhərində yerləşən bir küçə.

Tarixi
------

19-cu əsrin ortalarında Madrid şəhər planlaşdırıcıları, Calle de Alcalanı Plaza de España ilə birləşdirən Haussmann'ın Paris təmirinə bənzər bir yeni bir yol çəkilməsinin lazım olduğunu təyin etdi. Layihə, "xəritədə bir balta zərbəsi" adını qazanaraq şəhərin mərkəzindəki bir çox binanın sökülməsinə çağırdı. İlk planlar ortaya çıxdıqdan onilliklər sonra, təməlqoyma və tikinti medianın bu layihəni lağ etməsinə səbəb oldu və bunu "Qran Vía" ya da "Böyük Yol" və ya "Böyük Yol" adlandırdı. Nəhayət 1904-cü ildə təsdiqləndi və 1910-cu ildə inşasına başlanıldı. Küçənin son hissəsi 1929-cu ildə tamamlandı. 2018-ci ilin Mart ayının sonunda Madrid şəhər bələdiyyəsi genişləndirmək planında hər istiqamətdə bir zolaq piyada yürüşünə başladı. səkilər və küçədəki bəzi meydançaları təmir edin. Bu, daha sonra 2018-ci ildə Yaşayış prioritet bölgəsi olan Madrid Mərkəzinin istifadəyə verilməsi ilə əlaqəli idi.

Adlar
Madridin Gran Vía'nın həm rəsmi, həm də rəsmi olmayan bir çox tarixi adı var. Konsepsiya yolu üç hissəyə böldü. Birincisi 1910-1917-ci illər arasında qurulmuş və Calle del Conde de Peñalver ("Peñalver küçəsinin sayı") adlandırılmışdır. Layihənin ikinci hissəsi 1917-ci ildə başlamış və 1921-ci ildə başa çatmışdır. Ölmüş siyasətçidən sonra Calle de Pi y Margall ("Francisco Pi y Margall Street") adlandırıldı. Yolun üçüncü və son hissəsinin tikintisi 1925-ci ilə qədər başlamadı və başqa bir siyasətçidən sonra Calle Eduardo Dato Iradier ("Eduardo Dato küçəsi") adlandırıldı.

İspaniya Vətəndaş Müharibəsi başlamazdan üç ay əvvəl, İkinci İspaniya Respublikası solçu təsiri altında bəzi küçə adlarını dəyişdirdi. Prospektin iki ilk hissəsi Avenida de la C.N.T adlanırdı. ("C.N.T. prospekti"). Vətəndaş müharibəsi başlayanda prospekt bu ölkənin İspaniya Respublikası üçün dəstəyi səbəbindən Avenida de Rusia ("Rusiya prospekti") adlandırıldı, lakin tezliklə adı Avenida de la Unión Soviética ("Sovet İttifaqı prospekti") olaraq dəyişdiriləcəkdir. ). Bununla birlikdə, prospekt, Francisco Franco'ya sadiq olan Milliyyətçi qüvvələrin bombardmanlarını davam etdirdiyinə görə məşhur olaraq Avenida de los obuses ("howitzer prospekti") adını aldı. Bu bölgədəki bu hücumların səbəbi, "Edificio de Telefónica" nın (İspaniyanın telefon şirkəti) bu küçədə olması, hündürlüyünə görə, aviasiya zamanı istinad nöqtəsi olaraq xidmət göstərməsi idi.

Müharibə bitdikdən dərhal sonra üsyançılar Madridə girəndə, ən böyük siyasi xadimlərindən biri, faşist partiyasının qurucusu Falange adını alaraq Avenida de José Antonio ("José Antonio prospekti") adını verdilər. 1981-ci il, İspaniya demokratiyası dövründə, sosialist bələdiyyə başçısı 27 küçənin adını bərpa etdikdə və prospekt sadəcə Gran Vía ("Böyük Yol") adlandırıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "100th anniversary of Gran Vía". elmundo.es. 16 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Abre los ojos". abc.es. 2019-12-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
**Teymur xan Acarlı Şamlı** və ya **Teymur xan Acarlı** — Səfəvi imperiyasının XVII əsrdə fəaliyyət göstərmiş hərbi və dövlət xadimlərindən biri.

Həyatı
------

Səfəvi dövlətini yaradan qızılbaş türk tayfalarından biri olan Ustaclı tayfasına mənsub Teymur xan Səfəvi dövlətinin bəylərbəyilərindən biri olmuşdur. O, Kürdüstan vilayətinin nifrət edilən bəylərbəyi Xosrov xan Ərdəlanın Səfəvi şahı I Süleyman (1666–1694) tərəfindən vəzifədən çıxarılıb edam edilməsindən sonra Kürdistan bəylərbəyi təyin edilmişdir. O, bu vəzifəni 1682-ci ildən 1688-ci ilə qədər icra edib. Beləliklə, Temur xan Acalı Şamlı Səfəvi Kürdüstanında bəylərbəylik edən ilk qeyri-kürd şəxs olmuşdur. Vilayətə kənardan gəldiyi üçün o, 1688-ci ildə bu vəzifəsindən yerlilər tərəfində qovuldu və onun əvəzinə bu vəzifəyə II Xan Əhməd xan Ərdəlan təyin edildi.

Həmçinin bax
------------

* Ağa xan Müqəddəm ‎

İstinadlar
----------

1. 1 2  Floor, 2008. səh. 228
2. ↑  Matthee, 2015. səh. 448
3. ↑  Matthee, 2015. səh. 444, 448

Mənbə
-----

* *Floor, Willem.* Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri. Washington, D.C.: Mage Publishers. 2008. ISBN 978-1933823232.
* *Matthee, Rudi.* "Relations between the Center and the Periphery in Safavid Iran: The Western Borderlands v. the Eastern Frontier Zone". The Historian. 77 (3). 2015: 431–463. doi:10.1111/hisn.12068.