recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kurp** (Kabard.-çərk. КурпI, Oset. Куырыпп) - Terekin sağ qolu olub Şimali Osetiya və Kabardina-Balkariyada çaydır. Uzunluğu 50 km, hövzəsi 337 km²-dir. Ən böyük qolu Joronka çayıdır (sağ, 21 km).

Coğrafiya
---------

Çay Şimali Osetiyanın Kirov rayonunda, Sunja silsiləsinin şimal yamacındakı ən yüksək zirvəsi Zamankul dağından (926 m) 7,5 km şimal-şərqdə , buynuzlu -fıstıq meşələrdə yaranır.Razdzoq kəndi mənbədən 6,5 km cənubda yerləşir. Əvvəlcə cərəyanın ümumi istiqaməti şimal-qərbə yönəlir. Yuxarıda dağ meşələri arasında axır və düzənliyə çıxır.Çay Kusova kəndindən aşağıda, Kabardina-Balkariyanın Terek rayonundadır. İnarkoy kəndi yaxınlığında çay sol qolu olan Suxoy Kurpa (12 km) qovuşur və bundan sonra şimal-şərqə dönür. Aşağı Kurp kəndi yaxınlığında, Aşağı Malqobek kəndindən şərqə doğru kənara çıxaraq, bu andan başlayaraq şimala axanadək ən böyük özəyi olan Joronka çayı ilə qovuşur. Joronkadan sonra Kurp Terek silsiləsində kəsilir (Terek silsiləsi sağ sahildə qalır, sol sahildə Arik silsiləsi, onun davamı). Sonra Pritereçni düzənliyinə axır və Aşağı Malqobekdən yuxarı yenidən Şimali Osetiya sərhədlərinə daxil olur. Aşağı Malqobekdə Akveduk kanalı ilə kəsişir. Bundan əlavə, çay Şimali Osetiya ilə Kabardina-Balkariya arasında, təbii bir sərhəd təşkil edir. Kurp çayı, Terekə sağ tərəfdən, 390 km məsafədə, Suxotski kəndi yaxınlığında axır. Çay vadisində 7 kənd var.

Su rejimi
---------

Çayda yeraltı suların üstünlük təşkil etdiyi, qar və yağışın daha az payı olan qarışıq qidalanma mövcuddur. Bu tip çaylar buzlaq qidalanmasının üstünlük təşkil etdiyi çaylara nisbətən daha az su tərkibinə malikdir. Kurp çayının su səviyyəsində mövsümi dalğalanmalar aydın müşahidə olunur. Çay yaz aylarında ümumiyyətlə dayaz olur. Lakin güclü yağış suyun kəskin artmasına kömək edə bilər. Qış üçün sabit su səviyyəsi xarakterikdir. Maksimum axın iyun ayında, ən azı fevral ayında baş verir. Quraqlıq illərində Kurp çox dayaz olur, hətta quruya bilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  Река Курп Arxivləşdirilib 2016-03-07 at the Wayback MachineПубличная кадастровая карта. Дата обращения 14 сентября 2012.
3. ↑  "Государственный водный реестр РФ: Курп". 2015-10-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
4. ↑  «Атлас СО АССР» / Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, Москва, 1967 год
5. ↑   «Республика Северная Осетия», топографическая карта / 11 ВКЧ, Ростов-на-Дону, 2005 год
6. ↑  "География Кабардино-Балкарии". 2008-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
**Qafqaz böyürtkəni** (*lat.* Rubus caucasicus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin moruq cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Rusiya (Dağıstan) və Türkiyədə təbii yayılma sahələri vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Quba (Qonaqkənd), Qusar, Zaqatala, Balakən rayonlarında dərə və meşə kənarlarında yayılmışdır.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitki növüdür. LC.

Bitdiyi yer
-----------

Aşağı və orta dağ qurşağında meşəliklərdə yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə 2 m-ə qədər hündürlüyü olan koldur. Birillik budaqları silindirvari, yerə əyilmiş, üzəri müxtəlif tikanlı, sarımtıl vəzilidir. Yarpaqları üçər və beş yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqlar üçtdən yaşıl, altdan keçətüklü, ucdan tərs yumurtavarı, qidəsi ürəkvarı, ucu şiş, uzun, yanındakılar qısa saplaqlı, enli, tərs yumurtavarıdır. Çiçək qrupu uzunsov, çoxçiçəkli salxımdır. Kasayarpağı sivri uclu, meyvə vaxtı içəriyə yapışmışdır. Ləçəkləri iri və ağdır. Meyvəsi qara, enli, yumurtavari, 2-2,5 sm diametrindədir. Kasayarpaqları meyvələrində yapışıq, bəzən aşağıya əyilmişdir. Ləçəkləri iri, kənara əyilmişdir. Erkəkcikləri sütuncuqların uzunluğuna çatır. Yumurtalığı tükcüklüdür. Mayda çiçəkləyir, iyulda isə meyvə verir.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17247618
* Wikispecies: Rubus caucasicus
* EoL: 244011
* GBIF: 2990820
* GRIN: 32284
* iNaturalist: 929900
* IPNI: 735735-1
* IRMNG: 11231077
* NCBI: 190222
* Plant List: rjp-2275
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:735735-1
* Tropicos: 27805074
* WFO: wfo-0000993561

 |
**Tipu Sultan** (kann. ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್, urdu سلطان فتح علی خان ٹیپو) (noyabr 1750, Devanahalli, — 4 may 1799, Şriranhapatnam) — "Maysur pələngi" ləqəbi ilə tanınan Maysur əmirliyi hakimi.

Həyatı
------

Fateh Əli xan Tipu sultan Heydər Əli xanın oğludur. Atasından sonra Maysurun hakimi olmuşdu.

1778-ci ildə Fransa müstəqilliyini elan etmiş və ABŞ-nin müttəfiqi olmuşdu. Hindistandakı müstəmləkələrdə yerləşən fransız qoşunlarının Fransa ilə əlaqələri demək olar ki, tam kəsilmişdi. Onlar Hind yarımadasındakı inglislərin hərbi təzyiqinə tab gətirə bilməyib şəhərləri bir-bir təhvil verirdilər. Lakin admiral Süffrenin donanması Hind okeanında ingilisləri məğlub etdikdən sonar polkovnik Büssinin rəhbərlik etdiyi kiçik hərbi korpus Kuddalur yaxınlığında mövqe tutdu. Bu zaman ingilislər iki hind hakimi (Maysur dövlətinin başçıları Heydər Əli və Tipu Sultan) ilə müharibə aparırdı. Fransız hərbi müşavirlərin olduğu Heydərabad şəhəri də artıq Maysur dövlətinin tərkibinə qatılmışdı.

Polkovnik Büssi Fransa dövləti adından Heydər Əli və Tipu Sultana müttəfiqlik müqaviləsi imzalamağı təklif etdi. Bu işə iki ay sərf edən fransız hərbçisindən fərqli olaraq, ingilislər vaxtı fövtə verməyib üçqat artıq hərbi qüvvə topladılar və fransız korpusuna qarşı hücuma keçdilər. 20 saatlıq döyüşdə ingilislərin itkisi 2 min nəfərə çatdı. Lakin tezliklə Kuddalurda mühasirəyə düşmüş fransızlara Fransa ilə İngiltərə arasında sülh müqaviləsinin imzalanması xəbəri çatdı. Döyüş əməliyyatı bitdi. Maysur dövlətinin hakimləri təklikdə qaldı və onlar mübarizənin mənasızlığını anlayıb ingilislərlə barışıq sazişi imzaladı.

1783-cü ilin müqaviləsinə əsasən, Hind yarımadasındakı Pondişeri, Şandernaqor, Mae, Yanam, Karikal kimi iri müstəmləkə-şəhərlər fransızların nəzarətində qaldı. Maysur hakimi Tipu Sultan isə 1788-ci ildə Parisə səfər etdi və kral sarayında (Versalda) təntənə ilə qarşılandı. Lakin inqilab bütün siyasi kartları qarışdırdı və ingilislər Hindistandakı fransız müstəmləkələrinin hamısını işğal etdilər.

1799-cu ildə Napoleon Maysur hakimi Tipu Sultana məktub göndərərək ona ingilislərə qarşı müttəfiqlik təklif etdi. Lakin Ərəbistan yarımadasının cənubundan keçərək uzun yol gedən məktub Maysur hakiminə çox gec çatdı.

1799-cu ilin fevralında ingilislər onlarla müttəfiq olan hind hakimləri ilə birgə Maysur dövlətinə hücum etdilər. Tipu Sultan düşmən üzərində bir neçə xırda qələbə qazandı, amma sərkərdələrinin xəyanəti onu mühasirə vəziyyətində qoydu. Fransadakı inqilabi Direktoya Yaxın Şərqdə böyük uğurlar qazana bilməyən general Bonapardı geri çağırdı və ilk Şərq hərbi kampaniyası başa çatdı.

Tipu Sultan 4 may 1799-cu ildə vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Maysur əmirliyi
* Heydər Əli xan

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Tippu Sultan // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Tipu // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag

Xarici keçidlər
---------------

* TIPU SULTAN VILLAIN OR HERO? Arxivləşdirilib 2012-07-17 at the Wayback Machine  (ing.)
**Qazaxıstanda seçkilər** iki qurula, Məclis və Senata ayrılmış bir Prezident və Parlamentin seçilməsi üçün milli səviyyədə keçirilir. Yerli seçkilər beş ildən bir keçirilir. Seçkilər Qazaxıstan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən keçirilir.

Qazaxıstanda ondan çox siyasi partiya var. Bundan əlavə, ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu, 1999-cu ildən bəri parlament və prezident seçkilərini izləmək üçün ölkədəki seçki nəzarətçilərini yerləşdirdi.

Seçim prosedurları və texnologiyası
-----------------------------------

Seçkilərdə bir çox qazax seçicisinə elektron səs maşınlarında və ya kağız bülletenlərdə səs vermək seçimi təklif edildi. Hər səsvermə yerində bir böyük və iki portativ kiçik seçki qutusu var. Bunun səbəbi əlil vətəndaşların da səs verə bilməsidir. Ayrıca, sandıqların bir hissəsi doldurma problemi üçün şəffafdır. Elektron səsvermə Belarusiya və Qazaxıstanda hazırlanmış AIS "Sailau" elektron səsvermə sisteminə əsaslanır. Bu sistem daha geniş öyrənilmiş DRE səsvermə maşınlarından fərqli olaraq dolayı qeyd elektron səsvermə sistemi kimi təsvir olunur. 16 Noyabr 2011-ci il tarixində Qazaxıstan Mərkəzi Seçki Komissiyasının rəhbəri Kuandık Turqanqulov Sailau sisteminin seçicilərin kağız bülletenlərinə üstünlük verməsi, siyasi partiyalara inamsızlığı və ölkə üçün lazımi vəsait çatışmazlığı səbəbindən dayandırılacağını söylədi.

Seçkinin maliyyələşdirilməsi
----------------------------

Qazaxıstanda seçilmiş vəzifəyə namizədlər, təşviqat xərclərini ödəmək üçün dövlət tərəfindən maddi dəstək ala bilərlər. Senat seçkilərində hər namizəd təxminən 2170 dollar qazanır.

Prezident seçkiləri
-------------------

Seçki qurucu lider Nursultan Nazarbayevin istefası səbəbiylə 9 İyun 2019 tarixində keçirildi. Seçkilərdə Kasım Cömert Tokayev qazandı.

| Namizəd | Partiya | Səs sayı | Faizlə |
| --- | --- | --- | --- |
| Kasım Cömert Tokayev | Nur Otan | 6.504.054 | 70.76% |
| Əmircan Qosayev | Ult Tagdyry | 1.472.733 | 16.2% |
| Dania Yespayeva | Ağ Yol | 470.153 | 5.2% |
| Toleutai Rahimbekov | Auyl | 294.271 | 3.2% |
| Amangəldi Taspixov | Qazaxıstan Həmkarlar İttifaqı Federasiyası | 190.304 | 2.7% |
| Jambyl Ahmetbekov | Xalq Kommunist Partiyası | 167.249 | 1.83% |
| Sadybek Tugel | Uly Dala Kyrandary | 84.348 | 0.92% |
| Boş |  | 57.700 | - |
| Ümumi |  | 9.274.110 | 100% |

Mənbə: Arxivləşdirilib 2019-07-07 at the Wayback Machine

Mənbə
-----

1. ^. 19 iyun 2008-ci il tarixində  arxivləşdirilib. 19 iyun 2008-ci ildə əldə edilmişdir.
2. 
3. 
4. 
5. 

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 19 iyun 2008-ci il tarixində orijinaldan arxivləşdirilib. 19 iyun 2008-ci ildə əldə edilmişdir.
2. ↑  https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-13.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-13.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-06-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-13.
Yalnız Azərbaycanda bitən Xəzər Zəfəranı (Crocus caspius)
**Endemik** (*yun.* ἔνδημος — yerli) yerləşdiyi regionun ekoloji şərtləri üzündən yalnız müəyyən ərazidə yaşayan/yetişən, dünyanın başqa yerində yaşama/yetişmə ehtimalı olmayan heyvan və ya bitki. Endemik bitkilər və heyvanlar məhdud areala sahibdirlər, bu səbəbdən sayları da az olur, onlar nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlər kimi Qırmızı kitaba tez-tez yazılırlar.

Növlərin məhdud arealda yerləşmə xarakteristikası *endemizm* adlanır. Endemizimin inkişafına coğrafi izolyasiya və iqlim şəraiti kömək edir. Növ (və ya yarımnöv) üçün endemizm çox kiçik bir ərazi ilə son dərəcə məhdudlaşa bilər. Məsələn, qoyunboğanın arealı Menorka adasında (İspaniya) cəmi bir neçə kvadrat kilometr təşkil edir. Okean adaları, təcrid edilmiş dağ vadiləri endemik formalarla daha zəngindir. Xüsusilə Müqəddəs Yelena adasında floranın 85 %-i, Qalapaqos adalarında isə 97 %-i endemikdir. Baykal gölünün flora və faunasının 75%-i endemikdir. Azərbaycanda 240 endemik bitki növü mövcuddur (Eldar şamı, Lənkəran akasiyası və s.)

Paleoendemiklər
---------------

 **Paleoendemiklər** yaşayış yerinin onlardan daha mütərəqqi qruplardan təcrid olması sayəsində həyatda qala bilən qədim taksonların nümayəndələridirlər.

Paleoendemiklərin ən parlaq nümayəndələri Avstraliyanın birdəlikli (*Monotremata*) və kisəli (*Metatheria*) məməliləridir. Hazırda Avstraliyaya çoxlu sayda bitki və heyvan növlərinin gətirilməsi ilə əlaqədar digər endemik flora və fauna sıxışdırılır. Məsələn, Avstraliyaya dovşanların və keçilərin gətirilməsi onun təbiətinə nisbətən böyük ziyan vurmuşdur.

Ən qədim qrupların nümayəndələri olan paleoendemiklər canlı qazıntılar adlanır və təkamül nəzəriyyəsi baxımından böyük maraq kəsb edir. Ən məşhur canlı qazıntılar bu balıqlardır: *Crossopterygii* aid olan latimeria (*Latimeria chalumnae*) və sürünən heyvanlara aid edilən və dimdikbaşlar (*Rhynchocephalia*) dəstəsindən olan tuatara (*Sphenodon punctatum*).

Neoendemiklər
-------------

**Neoendemiklər** yeni təcrid olunmuş yerlərdə yaranan mütərəqqi gənc növlər və formalardır. Britaniya adalarının, Krımın, Baykalın endemikləri buraya aid edilir. Baykal gölünün ən tanınmış endemiki baykal suitisi (*Pusa sibirica*) sayılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bitki örtüyü". 2017-05-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-24.
2. ↑  "Endemik Bitki Nedir". 2022-07-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-24.
**Tione** (*yun.* Θυώνη) və ya Yupiter XXIX Yupiterin əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərindən biridir.Peyk 2001-ci ildə Havay Universitetindən olan astronomlar komandası tərəfindən Scott Şeppardın başçılığı ilə kəşf edilmişdir və müvəqqəti olaraq **S/2001 J 2** adlandırılmışdır.

Tionenin diametri təxminən 4 kilometrdir və Yupiterin ətrafında 21.406 km məsafədə 639.803 gün ərzində fırlanır.Onun orta orbital sürət 2.43 km/s-dir.

Peyk 2003-cü il Avqust ayında Yunan mifalogiyasındakı daha çox Semela kimi tanınan Dionisin anasının adı verilmişdir.

Tione Ananke qrupuna aiddir.Bu qrup Yupiterin ətrafında 19.3 və 22.7 milyon kilometr məsafədə fırlanan təxminən 150° əyilməyə malik əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərdən ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  IAUC 7900: Satellites of Jupiter 2002 May 16 (discovery)
3. ↑  MPEC 2002-J54: Eleven New Satellites of Jupiter Arxivləşdirilib 2012-03-20 at the Wayback Machine 2002 May (discovery and ephemeris)
4. ↑  IAUC 8177: Satellites of Jupiter, Saturn, Uranus Arxivləşdirilib 2008-07-09 at the Wayback Machine 2003 August (naming the moon)

Xarici keçidlər
---------------

* About Thyone
Sfera
**Sfera və ya kürə** — Fəzanın verilmiş nöqtəsindən (sferanın mərkəzi) müsbət r məsafədə olan nöqtələr çoxluğuna deyilir.

Sfera həmçinin yarımçevrənin öz diametri ətrafında fırlanmasından alınan fiqurdur. Üçölçülü Evklid fəzasında verilmiş nöqtədən verilmiş müsbət məsafədə olan nöqtələr çoxluğu. Verilmiş nöqtə sferanın mərkəzi adlanır. Əgər nöqtəsi sfera mərkəzi, onun ixtiyari nöqtəsidirsə, parçası və ya onun uzunluğu sfera radiusu adlanır.

Sfera iki ixtiyari nöqtəsini birləşdirən parçaya (yaxud onun uzunluğuna) sfera vətəri deyilir. Sfera mərkəzindən keçən vətərə onun diametri deyilir.

Sferanın sahəsi (S) aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 

* {\displaystyle S=4\pi r^{2}}
{\displaystyle S=\pi d^{2}},

burada r sferanın radiusu, d isə diametridir.

İkiölçülü sfera (üçölçülü fəzada)
---------------------------------

Sferanın tənliyi

{\displaystyle (x-x\_{0})^{2}+(y-y\_{0})^{2}+(z-z\_{0})^{2}=R^{2}}

burada {\displaystyle (x\_{0},y\_{0},z\_{0})} — sferanın mərkəzinin koordinatı, {\displaystyle R} — onun radiusudur.

Mərkəzi {\displaystyle (x\_{0},y\_{0},z\_{0})} nöqtəsində olan sferanın parametrik tənliyi aşağıdakı kimidir:

{\displaystyle {\begin{cases}x=x\_{0}+R\cdot \sin \theta \cdot \cos \phi ,\\y=y\_{0}+R\cdot \sin \theta \cdot \sin \phi ,\\z=z\_{0}+R\cdot \cos \theta ,\\\end{cases}}}

burada

{\displaystyle \phi \in [0,2\pi )},
{\displaystyle \theta \in [0,\pi ].}

Sferanın ortoqonal proyeksiyası dairə, ixtiyari paralel proyeksiyası isə ellipsdir.

Ədəbiyyat
---------

1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
Qərbi Antarktikada Sentinel dağlarının yerləşməsi.
Sentinel dağlarının xəritəsi.
**Fuça zirvəsi** (bolq. *връх Фуча*, ‘Vrah Fucha’ \'vr&h 'fu-cha\) — Antarktidanın Elsuort dağlarına daxil olan, 2600 m hündürlüklü qaya zirvəsidir. Zirvə Marsa buzlağından qərbdə, Padala buzlağından cənub-şərqdə yerləşmişdir və dağ silsiləsinə daxildir. Sentinel dağlarının şimal mərkəzində yerləşmişdir. Bangey yüksəkliyinə daxildir. 

Zirvə qərbi Bolqarıstanda yerləşən Kiçik və Böyük Fuça şəhərlərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Fuça zirvəsi 78°02′16″ c. e. 85°37′15″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Zimornitsa zirvəsindən 11.43 km şimal-qərbdə, Qolemani zirvəsindən 2.45 km şimal-şərqdə, Oreşak zirvəsindən 2.66 km şərqdə, Şmid dağından 2.8 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. ABŞ xəritəsinə 1961-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Newcomer Glacier. Scale 1:250 000 topographic map. Reston, Virginia: US Geological Survey, 1961.
* Antarctic Digital Database (ADD). Scale 1:250000 topographic map of Antarctica. Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR). Since 1993, regularly upgraded and updated.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Sentinel dağları

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Fuchs Peak. SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
* Bulgarian Antarctic Gazetteer. Antarctic Place-names Commission. (details in Bulgarian, basic data in English)
**Endi Uitfild** (*ing.* Andy Whitfield; 17 oktyabr 1971 – 11 sentyabr 2011[…], Sidney, Avstraliya) — 1971-ci ildə Uelsin şimal şəhəri olan Amlukxe-də anadan olub. Endi 1999-cu ildə inustutu bitirdikdən sonra, Avstraliyanın, Sidney şəhərinə köçərək aktyor və model olur. 2003-cü ildə Veşti Uitfild-lə evlənərək ailə həyatı qurdu. 2004-cü ildə aktyor olan Endi bu ildə Avstraliyada "All Saints" serialına çəkildikdən sonra, "The Strip" (2008), "Pached to the Rafters" (2008) və "McLeod’s Daughters" (2008) seriallarına çəkilir. Axırıncı oyndağı rol isə 2010-cu ildə rejisor Ceyms Rebbits-in çəkdiyi "Spartacus: Blood and Sand" olur. Spartacus rolunda oynayan Endi serialın ilk sezonu 13 bölümündə oynadıqdan sonra xərçəng xəstəliyinin qurbanı olaraq filmdən ayrıldı və mualicəyə başladı. Və xərçəng xəstəliyinin qurbanı olan Endi 11 sentyabr 2011-ci ildə Sidneydə vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

* Spartak: Qan və Qum (teleserial, 2010)

İstinadlar
----------

1. 1 2  IMDb (ing.). 1990.
2. ↑  .
3. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
**Endi Uorhol muzeyi** (ingilis dilində:he Andy Warhol Museum) — ABŞ-nin Pittsburq şəhərində Endi Uorholun həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş pop-art-muzeyi. ABŞ-də bir incəsənət xadiminə həsr olunmuş ən iri muzey.

Tarixi
------

İlk dəfə bu muzeyin yaradılması haqqında plan 1989-cu ilin oktyabrında, Endi Uorholun ölümündən iki il sonra səslənmişdir ,. 1993-cü ildə Tomas Armstronq gələcək muzeyin ilk direktoru təyin edilmişdir. Tomas Armstronq 1974-1990-cı illərdə Amerikada Vitni incəsənət muzeyinin direktoru vəzifəsində çalışmışdır. Muzey binası kimi 1913-cü ildə Sendaski-Strit, 117 ünvanında yerləşən sənaye emalatxanasından  istifadə etmişlər, binanın əsaslı təmirinə və yenidən qurulmasına 12 milyon ABŞ dolları sərf edilmişdir. 

Muzey 13 may 1994-cü ildə açılmış, elə birinci il onun ziyarətçilərinin sayı 25 minə yaxın olmuşdur. 1 mart 1995-ci ildə Tomas Armstronq muzeyin direktoru vəzifəsindən kənarlaşdırılmışdır .

"Sənin üçün çox dözülməzdir" filmində ən həlledici səhnələrin Endi Uorhol muzeyində baş verməsi təsvir olunmuşdur.

Təsviri
-------

Endi Uorhol muzeyinin sahəsi 8200 m²-dir, 17 qalereyanı əhatə edən 7 mərtəbədən ibarətdir. Tamaşaçılara Endi Uorholun 900-yaxın şəkli, 77 heykəli, 400 foto isi, şəxsi əlyazmaları, 4350 video və kino kadrları, 30-dan çox pariki və başqa şəxsi əşyaları nümayiş etdirilir .Muzey tərəfindən 1996-cı ildən dünyanın müxtəlif ölkələrinin 153 şəhərində təşkil olunan 56 səyyar sərgisində 8 900 000 nəfər iştirak etmişdir. Muzeydə ştat üzrə 73 nəfər işçi çalışır .

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2  To Get His Museum, Opening in '92 Arxivləşdirilib 2022-01-04 at the Wayback Machine на сайте *nytimes.com*, 3 октября 1989
3. 1 2  Director Of Warhol Museum Is Chosen Arxivləşdirilib 2022-01-04 at the Wayback Machine на сайте *nytimes.com*, 6 января 1993
4. ↑  Warhol Museum Head Announces Resignation Arxivləşdirilib 2021-12-28 at the Wayback Machine на сайте *nytimes.com*, 7 февраля 1995
5. ↑  "Первые Леди посетили музей Энди Уорхола". 2016-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-07.
6. ↑
7. ↑  Andy Warhol Museum looks to next chapter Arxivləşdirilib 2015-04-13 at the Wayback Machine на сайте *triblive.com*, 5 декабря 2010

Xarici keçidlər
---------------

* Официальный сайт музея  (ing.)
* Музей Энди Уорхола Arxivləşdirilib 2015-10-30 at the Wayback Machine  (ing.)
* Музей Энди Уорхола Arxivləşdirilib 2013-01-20 at the Wayback Machine  (ing.)
* Музей Энди Уорхола Arxivləşdirilib 2016-09-10 at the Wayback Machine  (rus.)
* Музей Энди Уорхола  (rus.)
**Seçki məntəqəsi** — seçki dairəsinin bir hissəsi. Seçki məntəqəsi hərbi hissələrdə, sərnişin qatarlarında, səfərdə olan gəmilərdə, xəstəxanalarda, sanatoriyalarda, doğum evlərində də yaradılır.

SSRİ-də Xalq Deputatları Sovetlərinin və xalq hakimlərinin seçkisi zamanı seçki keçirilməsi, seçki bülletenlərinin verilməsi, qəbulu və səslərin hesablanması üçün yaradılır. Seçki məntəqəsini müvafiq Xalq Deputatları Sovetinin icraiyyə komitəsi ərazi prinsipi üzrə, yəni seçicilərin yaşayış yerləri üzrə (100–300 min nəfərə bir seçki məntəqəsi hesabı ilə) təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Сечки бүллетени // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VIII ҹилд: Прадо—Спринт. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1984. С. 365.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 107260583X |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Siyasət** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Sfalerit
Sfalerit, Gədəbəy yatağı, Gədəbəy rayonu 
**Sfalerit – ZnS** - *Kubik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Kleyofan – dəmirlə kasıb olan açıq rəngli və ya rəngsiz, marmatit–dəmirlə zəngin olan (Fe > 8-10 %) qara, prşibramit – kadmium (5 %-ə qədər) və başqa element qarışıqları ilə zəngin olan qırmızı, voltsit və qumuçionit – mərgümüşlü sfaleritlər; brunkit – ağımtıl-boz rəngli torpaqvari kütlələr.

Xassələri
---------

Rəng – açıq-qəhvəyidən qaraya qədər, hərdənbir – sarı, yaşıl, qırmızı, narıncı, bəzən rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ, sarı, boz; Parıltı – yarımmetal, almaz, qatran; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, hərdənbir yarımşəffaf, bəzən şəffaf; Sıxlıq – 3,9-4,1; Sərtlik – 3,5-4; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} rombododekaedr üzrə altı istiqamətdə tam mükəmməl; Sınıqlar – pilləvari: Lüminessensiya – sürtüldükdə və ya sındırıldıqda bəzən fosforessensiya müşahidə olunur; Başqa xassələr – piroelektrik xassəsi ilə səciyyələnir; Morfologiya – kristallar: tetraedrik, hərdənbir rombododekaedrik; İkiləşmə: {111} üzrə tez-tez qeyd olunur; Mineral aqreqatları: dənəvər və sıx kütlələr, ara-sıra kollomorf-zonal, böyrəkvari, qlobulyar aqreqatlar, qabıqlar, stalaktitlər.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Adətən hidrotermal yataqlarda, bəzən skarnlar içərisində yerləşən qurğuşun - sink yataqlarında qeyd olunur. Sfalerit fumarollar ilə də əlaqədar olaraq yaranır. İri bütöv filiz cisimləri və püruzları çökmə süxurlar içərisində yerləşən stratiform tipli yataqlarda qeyd olunur. Bəzən fosforit, pirit və siderit konkresiyalarının tərkibində iştirak edir. Ay süxurlarında və bəzi meteoritlərdə tapılmışdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qalenit, xalkopirit, pirit, pirrotin, tetraedrit, tennantit, kvars, barit, kalsit. Mineralın tapıldığı yerlər: Broken-Xill (Avstraliya); Sumeb (Namibiya); Prşibram, Kölerqrund (Çexiya); Olkuş (Polşa); Madan (Bolqarıstan); Uralın bir sıra kolçedan-polimetal obyektləri, Dalneqorski yatağı (Rusiya), Jayrem (Qazaxıstan); Sullivan (Kanada); «Missisipi vadisi tipli» çoxsaylı başqa yataqlar (ABŞ) və b. Azərbaycanda filizlərinin sənaye əhəmiyyətli əsas minerallarından biri sfalerit olan bir sıra kolçedan və polimetal yataqları (Filizçay, Katex, Katsdağ, Mehmana, Gümüşlük, Ağdərə və s.) məlumdur. Sfaleritə həmçinin bəzi digər filiz obyektlərində də rast gəlinir.

Tətbiqi
-------

Sink almaq üçün ən mühüm xammaldır. Sfaleritin izomorf qarışıqlarının – kadmium, indium, germanium, qallium, selen və tellurun mənbəyidir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

* THE MINERAL SPHALERITE
**Encarta** – kompüterin multimediya komponentlərindən istifadə edən ilk elektron ensiklopediya. 1993-cü ildə yaradılmış və 2009-cu ilə kimi buraxılmışdır.

Ümumi
-----

Digər onlayn ensiklopediyalardan yüksək dərəcəli interaktivliyi ilə fərqlənir. Ensiklopediyaya müraciət pulsuzdur.

Lakin saytın daha geniş imkanlarından istifadə etmək istəyən internet istifadəçiləri pul ödəməklə "Encarta"-dan qeydiyyatdan keçə bilərlər. Ensiklopediya ingilis dilindədir və tarixi sənədlərin kopyaları, məşhur adamların çıxışlarının audio və video fraqmentləri, çoxlu sayda unikal yazılarla zəngindir.

Ən əsası isə digər ensiklopediyalarda rast gəlinməyən virtual atlasa malikdir.

Axırıncı Encarta ensiklopediyasında 68 mindən artıq məqalə, cürbəcür statistik məlumat, video, tarixi kartlar, lüğətlər və xeyli digər lazimlı və maraqlı məlumatlar yerləşdirilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Microsoft

Xarci keçidlər
--------------

* encarta.msn.com — Encartanın rəsmi saytı
**İranika Ensiklopediyası** (*ing.* Encyclopædia Iranica) — Kolumbiya Universitetin İran mədəniyyət və tarixi barədə , 1973-ci ildə nəşr etdiyi ingilis dilində ​​ensiklopediya. Ensiklopediyanın məzmunu yalnız İranla məhdud deyil.İrandan başqa, müəyyən bir dövrdə fars dilinin hakim olduğu məntəqələrdə daxil edilibdir, o cümlədən: Əfqanıstan, Tacikistan, Türkiyə, Qafqaz, Cənubi Asiya, Orta Asiya və Mesopotamiya.Fars dünyasının digər mədəniyyətlərlə əlaqəsini də əhatə etmişdir.

İndiyə qədər 15 cild nəşr edilib və 45 cilddən çox nəşr olunması planlaşdırılır. Baş redaktoru professor Ehsan Yarşater və məsul redaktoru Əhməd Əşrəfdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 2330-4804
2. ↑  *Ashraf, Ahmad.* "Official response of the Encyclopaedia Iranica to the *Associated Press* article of March 25, 2007 entitled "U.S.-funded encyclopedia revels in Iran's greatness"" (PDF). Encyclopedia Iranica. 2007-04-05. 2012-12-02 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2012-05-06.

Xarici keçidlər
---------------

* İranika ensiklopediyasının vebsaytı
*Bakir torpaqlar layihəsi i*lə bağlı istehsal edilmiş Sovet poçt markası.
**Bakır torpaqlar layihəsi** - Nikita Xruşşovun istəyi ilə 1954-cü ildə başladılan layihədir.

Mahiyyəti
---------

Bu layihənin mahiyyəti Qazaxıstan Sovet Sosialist Repsublikasında və Altay bölgəsində olan heç vaxt əkilməmiş torpaqların təsərrüfata açılmasından ibarətdir.

Həyata keçirilməsi
------------------

Proqramın ilk ilində 190.000 km² torpaq və 1955-ci ildə isə 140.000 km²-dan çox torpaq əkin üçün hazır vəziyyətə gətirildi. Torpaqda işləmək üçün lazım olan insanların böyük bir qismi Sovet İttifaqının başqa hissələrindən gətirilirdi. Bu vəzifəni yerinə yetirmək Komsomola tapşırılmışdı.

300.000-dən çox insan,daha çox Ukraynalılar bu torpaqlarda kəndlilər olaraq yaşamağa başladılar. 100 minlərlə hərbçi,tələbə və texnika mütəxəsisləri də onlara qatılacaqdı. Bu torpaqlara kütləvi köçlər nəticəsində Qazaxıstanın bir çox yerində Ukraynalılar Qazaxlardan çox oldular.

İlk məhsul
----------

İlk məhsul 1956-cı ildə heyrətləndirici formada uğur göstərdi. O il Sovet İttifaqında 125 milyon ton buğda yığıldı. Bu tədarük edilən buğdanın yarısından çoxu bakir torpaqlardan toplanmışdı. Sovet İttifaqı bu illərdə qərbin istehsal etdiyi taxıldan iki dəfə çox taxıl tədarük edirdi. Lakin bu istehsal göstəriciləri bir də heç vaxt 1956-cı il səviyyəsinə qalxmadı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Rediscovering the Virgin Lands: Agricultural Investment and Rural Livelihoods in a Eurasian Frontier Area
2. ↑  Durgin, Jr. Frank A. (1962). "The Virgin Lands Programme 1954-1960". *Soviet Studies*. JSTOR (13.3): 255–80.
**Zestafoni FK** — Gürcüstanın Zestafoni şəhərini təmsil edən futbol klubu.

Tarixi
------

2004-cü ildə iyunun 18-də isə şəhərdə Zestafoni adında yeni komanda formalaşdırılıb. Klubun himayəçisi Ferro Səhmdar Cəmiyyətidir. Komanda ev oyunlarını səkkiz min tutumu olan David Abaşidze adına Zestafoni şəhər stadionunda keçirir.

Komanda Gürcüstan çempionatında ilk uğuru 2007/08-ci ildə əldə edib. Həmin vaxt komanda bürünc medalı və Gürcüstan kubokunu qazanıb. 2009-10-cu ildə Zestafoni növbəti dəfə ölkə çempionatında ücüncü yeri tutub.

2010-11 mövsümündə Zestafoni tarixində ilk dəfə Gürcüstan çempionu olub. Komanda 2011-12 mövsümündə də bu titulunu qorumağı bacarıb. Klub dalbadal iki dəfə Gürcüstan Superkubokuna da sahib çıxıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Tanış olun: "Zestafoni"". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-24.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt

| ⛭Futbol üzrə Gürcüstan çempionatının iştirakçı komandaları
 · 2019 |
| --- |
| 
* Çixura
* Dila Qori
* Dinamo Tbilisi
* Rustavi
* Lokomotiv Tbilisi
* Saburtalo
* Dinamo Batumi
* VİT Corciya
* Sioni Bolnisi
* Torpedo Kutaisi

 |
**Mirzəyev Bahyəddin Şahvələd oğlu** (31 dekabr 1914, Sulut, İsmayıllı rayonu – 15 aprel 1987, Bakı) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı

Həyatı
------

1914-cü ildə İsmayıllı rayonunun Sulut kəndində anadan olmuşdur. 1936-cı ildə İsmayıllı RHK-dan orduya çağırılmışdır. Leytenant Bəhyəddin Mirzəyev 416-cı Taqanroq atıcı diviziyasının 1054-cü nişançı alayının taqım komandiri olub. Mozdok, Kostroma şəhərləri uğurunda gedən döyüşlərdə rəşadət göstərib. Melitopol, Nikolayev, Odessa, Kişinyov şəhərlərinin faşistlərdən azad edilməsində iştirak etmişdir.

Mirzəyevin batareyası Visladakı, Oderdəki, Şpreedəki döyüşlərdə xüsusilə fərqlənmişdi. Təkcə Küstrin uğurundakı döyüşlərdə onun artilleriyaçıları 7 tankı və bir bölük düşmən əsgərini məhv etmişdi.

Polşanın Byalobeki şəhərindəki küçə döyüşlərində Mirzəyevin batareyası piyadalara dəstək verərək, 6 tankı zərərsizləşdirmişdir.

1945-ci ilin fevral ayının əvvəlində batareya piyada qoşunları yeddi günlük qanlı vuruşma nəticəsində Oder çayının qərb sahilindəki meydanı ələ keçirdilər. Bununla da sovet qoşunlarının irəliləmək üçün yolu açılmış oldu. Kapitan Mirzəyev ağır yaralanmasına baxmayaraq, döyüşün sonunadək batareyasına başçılıq etdi.

Berlin uğurunda gedən döyüşlərdə yaralanıb.

SSRİ Ali Sovetinin 1945-ci il 24 mart tarixli əmrinə əsasən Mirzəyev Bahəddin Şahvələd oğluna Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilmişdir. 1-ci dərəcəli Vətən Müharibəsi ordeni, Qırmızı Ulduz ordeni ilə təltif edilmişdir.

Şamaxı, İsmayıllı şəhərlərində adına küçə var.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Xatirə Kitabı, X cild. səh.394.
* 9may.az. Qəhrəmanlar. Arxivləşdirilib 2010-01-18 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Мирзоев Бахятдин Шахвелетдин оглы". 2018-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-21.

| ⛭SSRİ **Sovet İttifaqı Qəhrəmanı** |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • Ö  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • Ü  • V  • Y  • Z |  |
|  **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** •     **Dördqat Qəhrəmanlar** |
«Əjdahalı çarlar». 2-ci türbədən tapılıb
Qoyun fiquru
**Baktriya qızılı** — Əfqanıstanın Tillya-Təpə şəhəri yaxınlığında 1978-ci ildə tapılmış qızıl əşyalar. Qızıl əşyalar e.ə. I əsrdə dəfn edilmiş kuşan çarlarının qəbrlərində tapılıb.

Qazıntını sovet-əfqan arxeloji ekspedisiya həyata keçirmiş. Qazıntılara Sarianidi Viktor İvanoviç rəhbərlik edirdi. Hər qazılmış türbədən üç minə yaxın qızıl əşya aşkar edilmişdir. Ümumən 20 min qızıl əşya- bəzək və qızıl silahlar tapılıb.

Tarixi
------

Dəfn olunmuşları aşkar etdikdən sonra arxeloqlar "Qızıl təpədə" qazıntıları davam etdirməyi planlaşdırırdılar. Ancaq 1979-cu ildə başlanılan Əfqanıstan müharibəsi (1979-1989)  qazıntıların davam edilməsinə mane oldu. Tapılmış qızıl əşyalar Kabil muzeyində yerlışdirildi.

1989-cu ildə ölkədə olan mürəkkəb vəziyyətlə əlaqədar prezident Məhəmməd Nəcibullanın qərarı ilə qızıl əşyalar Da Əfqanıstan bankında yerləşdirilmişdir.

1992-ci ildə Nəcibulla devrildikdən sonra əşyaların saxlanıldığı yerin açarları beş adama məxsus idi. Hansı ki, bunlardan biri də Milli muzeyin direktoru Omar Xan Massudi idi. Saxlancın açılması üçün beş açarın eyni zamanda istifadə edilməsi lazım idi. Danışığa görə bu beş nəfərdən kimsə öldüyü halda açar onun böyük oğluna verilirdi. 1996-cı ildə Taliban bu yer haqqında məlumat əldə etməyə çalışmış və bir çox hədə qorxulara baxmayaraq buna nail ola bilməmişdir.

2003-cü ilidə Baktriya qızılının saxlanılma yeri rəsmən elan edildi. 2004-cü ildə saxlanc Sarianidi Viktor İvanoviçin iştirakı ilə açılmış və onun orjinallığı təsdiqlənmişdir.

2006-cı ilin dekabrından 2007-ci ilin aprelinə qədər kolleksiya Parisdə «Əfqanıstan, yenidən tapılmı » adı altında nümayiş olunmuşdur. Sonra bu sərvət İtaliya, Hollandiya, ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, İsveçrə, Norveç, Avstraliya kimi ölkələrdə nümayiş etdirilmiş. Ümumilikdə bu sərgilərdən əfqanıstanın büdcəsinə 3 milyon dollar gəlir gətirdi.. Əfqanıstanda isə bu sərgi təhlükəsizliklə bağlı heç vaxt nümayiş olunmayıb .

Şəkillər
--------

* Bəzək əşyaları.Bəzək əşyaları.
* Qolbaqlar.Qolbaqlar.
* Dekorativ ulduzlar.Dekorativ ulduzlar.
* Afrodita və Eros.Afrodita və Eros.
* Qızıl kəmər.Qızıl kəmər.
* Qızıl tac.Qızıl tac.
* Men in armor, in Greek fighting gear. Tomb III.Men in armor, in Greek fighting gear. Tomb III.
* Sırğalar.Sırğalar.
* Üzüklər.Üzüklər.
* Su qabı.Su qabı.


Vikianbarda ***Baktriya qızılı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Lawson, Alastair.* "Afghan gold: How the country's heritage was saved". BBC (ingilis). 1 March 2011. 2016-02-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-01.
2. ↑  "Афганская выставка «Золото Бактрии» откроется в Мельбурне". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-01.
3. ↑  «Afghan golden treasure on display» Arxivləşdirilib 2015-08-24 at the Wayback Machine, from BBC News South Asia, December 6, 2006

Mənbə
-----

* И. Петровский. Лев пустыни
'**Cozayya Uillard Gibbs** (d.  11 fevral, 1839 – ö.  28 aprel, 1903) — amerikan fiziki.

Termodinamikanın və statik mexanikanın banilərindən biri. Jelsk universitetinin professoru olub (1871).

Termodinamik sistemlərin tədqiqi üçün qrafik üsulları inkişaf etdirmiş, üçölçülü diaqramlar vermiş, maddənin həcmi, enerjisi və entropiyası arasındakı asılılığı müəyyənləşdirmiş, termodinamik potensiallar nəzəriyyəsini işləyib hazırlamış, fazalar qaydasını isbat etmiş səth hadisələrinin və elektrokimyəvi proseslərin termodinamikasını yaratmışdır. Gibbs entropiya prinsipini tamalamış, termodinamikanın ikinci qanununu bir sıra prosesə tətbiq etmişdir.Onun verdiyi heterogen tarazlıq nəzəriyyəsi elmdə mühüm yer tutur. Gibbsin işləyib hazırladığı statistik üsul maddənin halını xarakterizə edən termodinamik funksiyaları almağa imkan verir. O, həmçinin vektor hesabının banilərindən biri sayılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mathematics Genealogy Project (ing.). 1997.
**Vəfalı Səriyyə** və ya **Göz yaşları içərisində gülüş**—Cəfər Cabbarlının məşhur 4 pərdəli dramı,əsər 30 dekabr 1915-ci ildə yazılmışdır. Bu əsərdə müəllif cəmiyyətdəki ədalətsizliklərdən bəhs edir.

Mövzu və Süjet
--------------

Əsərdə cəmiyyətdəki ədalətsizliklər özünü göstərirdi. Pyes XX əsrin əvvəllərində ədəbi-mədəni və mənəvi mühitin aydın şəkildə özündə əks etdirir. Vəfalı Səriyyə yaxud Göz yaşları içərisində gülüş ədəb- mədəni və mənəvi mühitin aydınlığa çıxmasında, peşəkar teatrın püxtələşməsində, yeni aktyor nəslinin yetişməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Pyesin baş qəhrəmanları Səriyyə və Rüstəmdir.Əsərdəki qəhrəmanlasr iki hissəyə bölünür: bir tərəf müasir təhsili, savadı və tərbiyəni təmsil edir.Bunlar Səriyyə. Onun əmisi oğlu və sevgilisi Rüstəm, dayısı oğlu Məhərrəmdir. Mənfi tərəfdə isə Səriyyənin anası Çimnaz, onun dayısı Həmzə, dayısı oğlu Qurbandır.İkinci tərəf köhnə dədə-baba mühitini,təhsilsizliyi və müasir mədəniyyətdən uzaqlığı təmsil edir. Bu yaxın qohumlar arasında konfilikt sadədir: Səriyyə bir yerdə böyüdüyü əmisi oğlu student Rüstəmi sevir. Lakin qızın anası Çimnaz onu öz qohumuna-dayısı oğlu Qurbana vermək istəyir. Sonda pristav gəlib qanunsuzluğun qarşısını alır. Zorla kəbin kəsdirənləri məsluiyyətə cəlb edir.
Pyesin sonluğu M.F.Axundzadənin pyeslərini xatırladır:orada da sonda çar hökumət orqanlarının işə qarışması ilə ədalətin və həqiqətin qələbə çalmasının şahidi oluruq.

İstinadlar
----------


Vikimənbədə ***Vəfalı Səriyyə*** ilə əlaqəli məlumatlar var.
**Rina Savayama** (*ing.* Rina Sawayama yap.*リナ・サワヤマ*, 16 avqust 1990) — Yapon əsilli Briyaniyalı müğənni-bəstəkar, model. Yaponiyanın Niiqata şəhərində anadan olub, beş yaşında valideynləri ilə birlikdə Londona mühacirət edib. 2017-ci ildə *Rina* adlı debüt mini albomunu buraxdı. 2020-ci ildə leybl Dirty Hit ilə müqavilə bağladıqdan sonra o, tənqidi bəyənmələr alan debüt studiya albomu *Sayawama*-nı buraxdı. Onun ikinci studiya albomu *Hold the Girl* 2022-ci il sentyabrın 16-da işıq üzü gördü. Musiqi karyerası xaricində Savayama bir neçə moda kampaniyası üçün modellik etdi, filmdə aktrisalıq debütünü *Con Vik 4*-də etməyə hazırlaşır.

Həyatı
------

Savayama 16 avqust 1990-cı ildə Yaponiyanın Niiqata şəhərində anadan olub. O, beş yaşına qədər orada yaşadı, bundan sonra ailəsi onun böyüdüyü və hazırda yaşadığı Londona köçmək qərarına gəldi. İngiltərədə qalmaq üçün qeyri-müəyyən məzuniyyətə, vizaya malikdir (ILR). Savayamanın dediyinə görə, ailəsinin ilk planı onun on yaşı olanda Yaponiyaya qayıtmaq idi, lakin onlar sonda Londonda qalmağı seçdilər. İngilis dilində ünsiyyət qura bilmədiyi üçün Savayama müəllimlərini və həmyaşıdlarını başa düşməkdə çətinlik çəkirdi. Nəhayət başqaları ilə pop musiqisi ilə əlaqə qurdu. On altı yaşında o, Myspace-ə musiqi koverləri yükləməyə başladı və altıncı sinifdə Lazy Lion adlı hip hop qrupu yaratdı.

Savayama Kembricdəki Maqdalena Kollecində oxuyub, burada siyasət, psixologiya və sosiologiya üzrə təhsil alıb. Universiteti politoloq ixtisası ilə bitirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Rina Sawayama's Twitter profile". 6 July 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 November 2020 – Twitter vasitəsilə.
2. ↑  "Introducing: Rina Sawayama". Vibes of Silence. 4 November 2017. 19 June 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 November 2017.
3. ↑  *Kim, Monica.* "Meet the Tangerine-Haired Model and Singer Who's Taking On Asian Beauty Standards". Vogue. 17 October 2016. 2 November 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 November 2017.
4. ↑  "How Rina became SAWAYAMA". The Line of Best Fit. 25 September 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 July 2022.
5. ↑  "Pixelated People: Rina Sawayama Interviewed". 8 February 2018. 9 May 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 April 2020.
**Əbu Abdullah Vəhb ibn Münəbbih əl-Yəməni** (*ərəb.* وهب بن منبه‎; 655, Damar[d], Yəmən, Rəşidi xilafəti – 738, Səna, Yəmən, Əməvilər xilafəti) — ənənəçi alim və tarixçi. O, Məhəmməd həyatı və İsrailiyyat haqqında hədislər toplamışdır. Hədisləri birbaşa Məhəmmədin səhabələrindən nəql etmişdir.

Həyatı
------

Tam adı Əbu Abdullah Vəhb ibn Münəbbih ibn Kamil ibn Siracuddin əl-Cimari əl-Sənani əl-Yəmənidir. Atası Münəbbih İran padşahlarının nəslindən olmuş, Məhəmmədin sağlığında islamı qəbul etmişdir. Anası Himyardan idi və "Himyar dili"ndə danışırdı. Başqa bir versiyaya görə, islamı yalnız onun oğlu Vəhb qəbul etmişdir. Rəvayətə görə, onun əcdadları əslən Heratdan olmuşdur.

İsrailiyyatı yaxşı bilməsi bəzi tarixçilərin onun yəhudi mənşəli olduğuna inanmasına səbəb olmuşdur, baxmayaraq ki, o, bu biliyi müəllimi İbn Abbasdan almışdı. Nəvəvi və İbn Xəllikan kimi bioqraflar onun yəhudi köklərindən bəhs etmirlər. Onun 138 hədisdən ibarət "Səhifə" əsərinin müəllifi olan Həmmam adlı qardaşı var idi. O, dindar bir həyat sürmüşdür. Yəməndən olan xristian Cəbrayıl İslamı qəbul etmiş və ondan İncili öyrənmişdir. Ömrünün çox hissəsini Sənada keçirmişdir. O, məscidin imamı olmuş, Əməvi Ömər ibn Əbdüləzizin dövründə qazı təyin edilmişdir. İradə azadlığınıntərəfdarından o, yəhudi və xristian müqəddəs kitablarına istinad edərək mütləq İlahi təqdirin tərəfdarı olmuşdur. O, 728-ci və ya 732-ci ildə Yəmən valisinin hökmü ilə çubuqlarla döyülərək öldürülmüşdür. Onun qəbri Səna mərkəzi məscidinin yaxınlığında yerləşir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Прозоров С. М.* Православная энциклопедия (rus.). Москва: Православная энциклопедия, 2000. Т. 7. С. 332–333.
2. ↑  Jewish Encyclopedia Arxivləşdirilib 2011-10-07 at the Wayback Machine jewishencyclopedia.com
3. 1 2 3  *Французов С. А.* Вахб Arxivləşdirilib 2021-10-29 at the Wayback Machine // Православная энциклопедия. — М. 2004. — Т. VII : «Варшавская епархия — Веротерпимость». — С. 332-333. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-010-2.
4. ↑  Hadith Book — Section Two Arxivləşdirilib 2006-11-09 at the Wayback Machine mostmerciful.com
5. ↑  Tahdhib al-Tahdhib Arxivləşdirilib 2014-08-31 at the Wayback Machine, XI. 166; Ab Nu‘aym, IV. 23-82; Mash…h†r, 122-3.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Wahb b. Munabbih / Khoury, R. G. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed : [англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)
**Cozef Hild**-(mac. Hild József, 8 dekabr 1789[…], Peşt[d], Peşt medyesi – 6 mart 1867[…], Peşt[d], Peşt medyesi) macar-alman əsilli memar. XIX əsrdə neoklassik üslubun ən güclü nümayəndələrindən, eləcə də Budapeşt şəhərinin foralaşmasında böyük pay sahibi olan memarlardan biridir.

Həyatı
------

Cozef Hild 1789-cu ilin dekabr ayının 8-də memar ailəsində anadan olmuşdur. Daha sonra Vyana akademiyasında təhsil almağa başlamış və bu müddət ərzində Esterxazi ailəsi ilə çalışmışdır. Bundan başqa o Çarlz de Murun rəhbərliyi ilə Kismarton və Vyanada müxtəlif layihələrdə işləmişdir. 1811-ci ildə atasının vəfatından sonra Cozef fəaliyyətinə bir müddət fasilə Verdi. Bir müddət sonra isə təhsilini davam etdirmək məqsədilə İtaliyaya yola düşdü. Burada Neapol, Roma, Florensiya və Milan şəhərlərində təhsil aldı. 1820-ci ildə Macarıstana qayıdarkən o ölkənin məşhur memarlarından biri kimi tanınırdı. Bunun əsas səbəbi şəhərinin yenidən inşa edilməsində oynadığı mühüm rol olmuşdur. 1845-ci ildə Cozef Hild Budapeşt şəhərinin baş memarı vəzifəsinə təyin edildi.

Fəaliyyəti
----------

Hildin klassik üslubu XIX əsrdə Budapeştin yenidən formalaşdırılmasına böyük təsir göstərdi. Sonrakı 10 illərdə tarixi tərzdə müxtəlif layihələr hazırlasa da, Hildə şöhrət gətirən əsərləri əsasən neoklassik üslubdadır, xüsusilə də kilsələr. Onun işlədiyi layihələr əsasında tikilən binalar:
**Budapeşt şəhərində:**

* Müqəddəs Stefan Bazilikası (Mikloş YBL tərəfindən tamamlanıb)
* Lloyd Sarayı, Ruzvelt meydanı
* Yaşayış binaları, Karoli- Trattner; Derra və Marçibani binaları
* Kalvin meydanı və Kalvin kilsəsinin rekonstruksiyası (1838, 1854–55-ci illərdə)

**Esterqom şəhərində**

* Bazilika, kitabxana, bank binası

**Eqer şəhərində**

* Pariş binası

**Çeqled şəhərində**

* Reformist kilsəsi

Qalereya
--------

* Esterqom bazilikası **Esterqom bazilikası**
* Müqəddəs Stefan bazilikası **Müqəddəs Stefan bazilikası**

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Jozsef Hild // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4  József Hild // European Theatre Architecture (ing.). Arts and Theatre Institute.
3. ↑  .
**Vəcihulla mirzə Sultan Əhməd mirzə oğlu Qovanlı-Qacar** (1854, Tehran – 1905, Tehran) — Qacar şahzadəsi, İranın hərbi naziri.

Həyatı
------

Vəcihulla mirzə İran hərbçiləri ilə
Sultan Əhməd mirzənin ikinci oğlu Vəcihulla mirzə Tehran şəhərində doğulmuşdu. Saray təlim-tərbiyəsi, təhsili almışdı. Sepahsalar ləqəbi daşıyırdı. Vəcihulla mirzə öz ictimai fəaliyyətinə orduya daxil olmaqla başlayıb. 1873-cü ildə Hüseyn xan Sepahsalari-Əzəmin himayəsinə keçib. 1874-cü ildə Tehranın hərbi dəstəsinin başçılığını və məvacibinin verilməsini öhdəsinə almışdı. O zamanlarda Nasirəddin şahın özəl işlərinə baş çəkirdi. 1890-cı ildə Loristan və Burucird əyalətlərinə vali təyin olunmuşdu. Öz tərəfindən oğlunu oraya göndərmişdi. 1891-ci ildən 1892-ci ilədək Astarabada və 1896-cı ildən 1897-ci ilədək Astarabad, Şahrud və Bəstam bölgələrinə başçılıq etmişdi. 1895-ci ildən şah tərəfindən Rusiyaya çarın tacgüzarlığına göndərilmişdi. 1897-ci ildə İngiltərənin məlaikəsinin imperaroriçəliyinin 50-ci ildönümü yubleyində iştirak etmişdi. O, İngiltərədə Sent Ceyms ordeni ilə təltif olunmuşdu. Vəcihulla mirzə 1897-ci ildə İranın hərbi naziri təyin edilmişdi. Vəcihulla mirzə 1905-ci ilin 18 yanvarında vəfat edib.

Ailəsi
------

Vəcihulla mirzənin Nüsrətulla mirzə, Abdulla mirzə, Həbibulla mirzə, Nurulla mirzə, Sədulla mirzə adlı oğulları, Ənisəddövlə xanım, Ənisəssəltənə xanım, Xədicə Bədiəzzəman xanım, Fatimə xanım, Ismətəddövlə Tacülmülk xanım adlı qızları vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qacarlar və Qacar kəndi. Bakı: "Şuşa", 2008, 334 səh.

Həmçinin bax
------------

* Qacarlar
**Qərb tuyası** (*lat.* Thuja occidentalis) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin tuya cinsinə aid bitki növü.

Vətəni Şimali Amerika nın şərq hissəsidir. Təbii şəraitdə çökəkliklərdə, bataqlıqlaşmış sahələrdə bitir. Cavan yaşlarında piramida formalı, sonralar isə yumurtavarı çətir əmələ gətirir. əlverişli şəraitdə hündürlüyü 15–20 m-ə çatır, gövdəsinin diametri isə 90 sm-dən artıq olur. Gövdəsinin qabığı qırmızımtıl, bozumtul və ya bozumtul-qəhvəyidir. Budaqlarının qabığı hamar və qonurdur, çoxillik budaqları isə bozumtul-qəhvəyidir, üzləri çat-çatdır və xırda-xırda qopub tökülür. İynəyarpaqları 4 mm uzunluqda, pulcuqvarı, budağa möhkəm yapışmış, yay ayında tünd-yaşıl, payız-qış aylarında qonur-yaşıl rəngdə olur, ağac üzərində 2–3 il qalır.

Qozaları 0,8–1,0 sm uzunluqda olub, payızda yetişir. Toxumları yastılaşmışdır və sarı rəngli iki yan qanaqcığı vardır. Zəif boy atır, kölgəyə və quraqlığa, soyuğa, tüstüyə və qaza davamlıdır, lakin optimal rütubətli torpaqda, əhəngli torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir. Möhkəm oduncağından mebel istehsalında istifadə edilir, yarpaqlarından isə təbabətdə və ətriyyatda istifadə edilir. Çətirin formasına, iynəyarpaqlarının rənginə görə bir çox forma müxtəlifliyi vardır. Yaşıllaşdırmada Thuja occidentalis f. compacta, Thuja occidentalis f. globasa, Thuja occidentalis f. aureovariegata və s. formalarından da istifadə olunur. Tək, qrup əkinləri, canlı çəpərlər üçün məsləhət görülür. Azərbaycan da Gəncə, Zaqatala, Qazax, Lənkəran, Bakı şəhərlərinin yaşıllıqlarında təsadüf edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1002.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q147468
* Wikispecies: Thuja occidentalis
* ARKive: thuja-occidentalis
* BioLib: 2423
* Ecocrop: 2078
* EoL: 1034927
* EPPO: THUOC
* EUNIS: 150755
* FEIS: thuocc
* FNA: 200005456
* FoC: 200005456
* GBIF: 2684178
* GRIN: 36584
* iNaturalist: 54037
* IPA: 2756
* IPNI: 263956-1
* IRMNG: 10858537
* ITIS: 505490
* IUCN: 42262
* MichiganFlora: 890
* MoBotPF: 279599
* NBN: NBNSYS0000042213
* NCBI: 3317
* NZOR: 4ce0c2e2-6adc-4008-857e-75897d6e4bd2
* PFI: 8632
* Plant List: kew-2432938
* PLANTS: THOC2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:263956-1
* SANBI: 211-2
* Tropicos: 9400130
* VASCAN: 4711
* WCSP: 378542
* WisFlora: 5227
* WFO: wfo-0000407772

 |