recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Moldavia Voyvodalığının bayrağı
Xəritədə Moldavia sarı rəng ilə, bugünkü Rumıniyanın geri qalan regionları isə mavi rəngdə göstərilmişdir. Moldavianın qara xəttin qərbindəki hissələri müasir Rumıniyaya məxsusdur. Şərqində qalan qismi isə müasir Moldovanı meydana gətirir.
Moldavia Voyvodalığının gerbi
**Moldavia** Osmanlıların bugünkü Moldovaya və Rumıniyanın Moldovayla həmsərhəd regionlarına verdiyi bir ad idi. Bu bölgə xalqları uzun müddət Moldova adından istifadə etsələr də, Osmanlı imperiyası 1359-1365-ci illər arasında Boğdan Knyazlığını idarə edən Vojvoda I Boğdana görə Boğdan adından istifadə etmişdirlər.

Moldavianın 1859-cu ildə Prut çayının qərbindəki hissəsi Valaxiya ilə birləşdi və Rumıniyanı meydana gətirdi. Zaman keçdikcə Osmanlılar tərəfindən Erdel adlanan Transilvaniya regionu da buraya qoşuldu. Moldavianın Prut çayının şərqindəki hissəsi 1812-ci ildə Rusiya tərəfindən işğal edildi və Bessarabiya adını aldı. Beləliklə, bugünkü Rumıniyanın sərhədləri müəyyən edildi. 1918-ci ildə Bessarabiya Rumıniya ilə birləşdi, lakin 1944-cü ildə Sovet İttifaqı bu bölgəni yenidən işğal etdi və onu SSRİ-nin Moldova Respublikasına çevirdi. 1991-ci ildə bu bölgə Moldova Respublikası olaraq müstəqillik qazandı. Bu gün Rumıniya və Moldova yaşayanlar əslində eyni etnik qrupdan olan insanlardır və eyni dildə danışırlar.

Nəticədə Osmanlıların Boğdan adlandırdığı bölgə, bütün Moldovanı və şimali-şərqi Rumıniyanı əhatə edən bir region olmuşdur.
**Hüseynqulu xan Hacı Mirzə Mehdi xan oğlu Etimadəddövlə** (?-?) — Urmiyanın hakimi.

Həyatı
------

Hüseynqulu xan Hacı Mirzə Mehdi xan Etimadi-Dəftərin oğlu, o da Hacı Mirzə İshaq xan Mustovfinin, o da Mirzə Məhəmməd Mustovfi Təbrizinin oğludur. Bu ailə Azərbaycanın qədim əyanlar zümrəsinə məxsusdur. 

Hüseynqulu xan Etimadəddövlə bir neçə dəfə Urmiyanın hakimi olmuşdu. İşlədiyi dövrdə ədaləti, işgüzarlığı və davranışı ilə seçilirdi. 

1917-ci ildə Rusiyada inqilab baş verəndən sonra Cənubi Azərbaycanda da oyanma baş verdi. Daha heç kim köhnə qayda-qanunla yaşamaq istəmirdi. Yeni qəzetlər yarandı, nümayişlər baş verdi. Şeyx Məhəmməd Xiyabani, İsmayıl Növbəri və başqa inqilabçılar tez-tez Urmiyada görünməyə başladılar. Şəhərin Məşrutədən sonrakı sakit havası pozuldu. Mirzə Həbib Ağazadə yaratdığı qəzetlərdə onun əleyhinə yazılar verdi. Ondan şikayətlər yazıldı. 

Hüseynqulu xan Etimadəddövlə işdən çıxarılandan sonra Təbrizə döndü. Təbriz valisi şahzadə Məhəmmədhəsən mirzə Qovanlı-Qacar onu himayəsinə götürdü. Valilikdə işlə təmin etdi.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Urmiya

Xarici keçidlər
---------------
**Minqora** — Pakistanın Hayber-Paxtunxva əyalətində şəhər.Pakistanlı Feminist və qadın hüquqları qoruyucusu Məlalə Yusəfzay burada anadan olub,Əhalinin əsasını puştunlar təşkil edir.Pakistanın ən böyük 26-cı şəhəridir.

Tarixi
------

Minqorada bazar
Bir çox Buddist qalıqları və oymalar  Cambil çayı vadisində olan Minqora yaxınlığında aşkar edilmişdir. Panrda eramızın I əsrinə aid bir stupa və monastır qazılmışdır. Loe Banr, Butkara II və Matalai'de, İtalyan arxeoloqlar e.ə.1520 ilə e.ə.170 arasında olan 475 Aryan qəbirini və iki at skeletini qazdılar. Əliqramada Svat çayının qarşı tərəfində, Səidi Şərif hava limanının yaxınlığında, Gandhara məzar mədəniyyətinə aid bir yer İtalyan arxeoloqları tərəfindən tapılıb və eramızdan əvvəl 1000-ci ilə aiddir.

2007-ci ildə Taliban üsyanının yüksəlişi zamanı Minqora, əsasən Minqoradakı ənənəvi mədəniyyətə təsir edən Taliban tərəfindən işğal edildi. Bir il sonra yaraqlı lider Fəzlullah, daha sonra Məhəmmədi, Mingoradan təxminən beş kilometr uzaqlıqda yerləşən Mamdheri kəndində pirat FM kanalını qurdu. Sonradan Fazlullah, Siqar vadisində, Minqoranın hamısını əhatə edən Pakistan Təhriki Təlibanın lideri oldu. Yerli müğənnilər və rəqqasələr, Taliban tərəfindən vəhşicəsinə vurularaq öldürüldü və bədənləri Minqora'nın əsas yol dairəsinə atıldı.

2009-cu ildə Rah-i-Raast əməliyyatı Minqoranı yenidən Pakistanın nəzarətinə verdi.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  Augusto Azzaroli, Two Proto-historic Horse Skeletons from Swāt, Pakistan, *East and West*, Vol. 25, No. 3/4 (September-December 1975), pp. 353-357:  Arxivləşdirilib 2019-09-22 at the Wayback Machine
3. ↑  *Tribune.com.pk.* "Mullah Radio: Pakistan urges Afghan action against Maulvi Fazlullah". The Express Tribune (ingilis). 2011-10-17. 2021-06-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-25.
4. ↑  "Swat Taliban chief 'near death'" (ingilis). 2009-07-10. 2021-12-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-25.
5. ↑  *Jul 22, Omer Farooq Khan | TNN | Updated; 2009; Ist, 0:40.* "Dying notes: Music goes out of Peshawar as artists face militants' ire - Times of India". The Times of India (ingilis). 2020-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-25.
6. ↑  "Operation Rah-e-Raast liberating Swat valley from extremism – South Asia Journal" (ingilis). 2020-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-25.
**Harari** - Efiopiya ərazisində yaşayan iri xalqlardan biri. Hararilərin sayı təxminən 40 min nəfərə yaxındır. Onların əksəriyyəti dini baxışlarına görə sünni müsəlmandırlar. Etnik cəhətdən Arqobba xalqına yaxındırlar.

Dil
---

Hararilər arasında harari, ərəb və amhar dilləri geniş yayılmışdır. Hararilər əsas etibarı ilə Afraziya dil ailəsinin sami qrupuna aiddirlər.

Həyat tərzi
-----------

Hararilərin əksəriyyəti, demək olar ki, şəhərlərdə yaşayırlar. Onların məskunlaşdıqları əsas yaşayış məntəqələri aşağıdakılardır. Harar, Əddis-Əbəbə, Dıre-Daua və sair. Əhalinin əksəriyyətinin əsas məşğuliyyəti sənətkarlıq və ticarətdir. Ziyalıların əksəriyyəti müxtəlif xidmət sahələrində çalışırlar.

Nikah və cinslər arasında münasibətlər
--------------------------------------

Hararilər arasında nikahın 3 forması (kilsə nikahı, vətəndaş nikahı və ənənəvi nikah) geniş yayılmışdır. Kilsə nikahı daha möhkəm hesab olunur. Evlilər arasında nikah münasibətləri onlardan birinin ölümü ilə başa çatmır, təkrar nikaha daxil olmaq üçün mütləq kilsə xadimindən xüsusi icazə almalıdır. Kilsə nikahı bağlayanlar arasında boşanma hallarına nadir hallarda təsadüf olunur. Vətəndaş nikahı əsasında ailə quranların əksəriyyəti bu nikahın möhkəmliyinə inanırlar. Vətəndaş nikahı hararilər arasında geniş yayılmışdır. Ənənəvi nikah hər ay qadına müəyyən haqq ödənilmək şərtilə müəyyən müddətə bağlanır. Bunun üçün kilsənin mühasibəti tələb olunmur və tərəflər bir-birləri qarşısında heç bir öhdəlik götürmürlər. Gündəlik ailə həyatında ev təsərrüfatının idarə olunması vəzifəsi qadının üzərinə düşür. Nikahın formasından asılı olmayaraq ailədə kişi qadından üstün mövqeyə malikdir.

Mənbə
-----

* Gibb C. Rev.:Deterritorialized People in Hyperspace: Creating and Debating Harari Identity over the Internet. *Anthropologica* Vol. 44, No. 1, 2002. pp. 55–67.

* Коровиков В. И. Эфиопия. М. 1981.
* Маршак М. А. Харари. Народы и религии мира. Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
**Çjençjou** (çin. ənən. 鄭州, sadə. 郑州, pinyin: *Zhèngzhōu*) — Çin Xalq Respublikasının Xenan vilayətində şəhər dairəsi, vilayətin inzibati mərkəzi

Tarixi
------

Çinin şərq-mərkəzi hissəsindəki Henan əyalətindəki Müasir Çençou, Şan sülaləsinin qurucusu Bo King Tang'ın krallıq paytaxtıdır. 605-ci ildə ilk dəfə Çençou adlandı.. Erkən Şan sülaləsi dövründə, həmçinin Erligan mədəniyyəti olaraq da bilinən, 61.77 hektar ərazini əhatə edən ən böyük divarlı şəhər idi. Ətrafı təxminən 4 mil olan nəhəng şəhər divarı 741 hektardan çox ərazini əhatə edirdi. şəhərin çox hissəsini təşkil edən kral saraylarını əhatə edirdi. Arxeoloqlar şəhərin şimal-şərqində 15 dönümdən çox ərazini əhatə edən bir sarayın təməllərini kəşf etdilər. Şəhərdə ayrıca yaşayış məhəllələri, əkinçilik qəsəbələri, qəbiristanlıqlar və bir çox emalatxanalar var idi.

Çenqçounun əsas divarı təxminən 33 fut genişlikdə idi və hər tərəfdən yerin meylli təbəqələri ilə təxminən 16 fut əlavə etdi. 16 ilə 30 fut arasında yüksəklik qorunur. Divarda on bir çatlar tapıldı, əksəriyyəti qapı kimi istifadə edildi. Şəhərin daxili quruluşu hər yerində yaxşı qorunmayıb, lakin 1.076 ilə 21.528 kvadrat metr arasında dəyişən iri torpaq platformaları, əvvəlcə evlərin təməli kimi xidmət etdiklərini göstərir.

Qardaş şəhərlər
---------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Namibiya NamibiyaMariental
* Rusiya RusiyaSamara
* Braziliya BraziliyaJoinville
 | * Rumıniya RumıniyaCluj-Napoca
* İordaniya İordaniyaIrbid
* Almaniya AlmaniyaŞverin
 | * Bolqarıstan BolqarıstanShumen
* İtaliya İtaliyaNeapol
* Belarus BelarusMogilev
 |

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Seventh National Population Census of the People's Republic of China.
2. ↑  name="bse29">Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 29. Чаган — Экс-ле-Бен. 1978. 640 стр. илл.; 28 л. илл. и карт.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şəhər** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Çin ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Haqqıxlıq nekropolu** — Şahbuz rayonunun Külüs kəndi yaxınlığında, Külüs çayının sol sahilində, hündür təpənin üzərində yerləşir. Nekropolda 1979-cu ildə V.H.Əliyev və A.Q.Seyidov tərəfindən kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılmışdır. Nekropoldakı qəbirlər daş qutu tiplidir. Qəbirlərin divarları müxtəlif tikinti texnikası ilə inşa edilmişdir. Onların bəzisinin divarları sal daşlarla qurulmuş, bəzisininki isə iri qaya parçalarından hörülərək, üzəri böyük sal daşlarla qapadılmışdır. Qəbirlər, başlıca olaraq, yamacda yerləşdiyindən təbii aşınma nəticəsində üzə çıxmış və dağılmışdır.

1990-cı ildə bu nekropoldakı qəbirlərin ikisi V.B.Baxşəliyev tərəfindən tədqiq edilmiş və dağıdılmış qəbirlərin materialları toplanmışdır. Tədqiq edilmiş qəbirlərdə kollektiv dəfn adəti qeydə alınmışdır. Aşkar edilən gil məmulatı Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin xarakterik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Arxeoloji materiallara əsasən, nekropolu e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəllərinə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
**Yuri Barakoviç** (xorv. Juraj Baraković) — İntibah dövrünün xorvat şairi. Keşiş, Zaqrebdəki kanon və zamanında məşhur vaiz.

Bioqrafiya
----------

Soylu mənşəlidir. İlk təhsilini Zadarda almışdır. Daha sonra təhsilini Venesiya və digər İtaliya şəhərlərində davam etdirib. O, teoloji təhsil almış, İntibah dövrü italyan ədəbiyyatının klassik yazıçılarının, eləcə də o dövrün xorvat yazıçılarının əsərlərinə yaxşı bələd olmuşdur.

Gəncliyində keşiş olmağa qərar verir. 1564-cü ildə Zaqrebdə din xadimi, kanon olur, 1586-cı ildə 1598-ci ilə qədər Noviqradda keşiş kimi xidmət edir. Çox güman ki, o zaman Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizədə iştirak edir.

1602-ci ildə naməlum səbəblərdən mənəvi ləyaqətindən məhrum edilərək Sibenikə sürgün edilir. Həyatı boyu Romaya üç dəfə ziyarət etmiş, 1628-ci ildə burada vəfat etmişdir.

Yuri Barakoviç Müqəddəs Roma Katedralində dəfn edilmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Şairin ilk şeiri 1582-ci ildə nəşr olunub. O, Əhdi və Əhdi-Cədidin tərcümələri, "Yarula" toplusunu nəşr etdirməsi (1618) sayəsində məşhurlaşır. Təxminən 1618-ci ildə «Ljuba v G.N. id est Deliciae amicorum, varia specie carminis» əsərioni yazır. Bu əsər 1698-ci ildə Venesiyada nəşr edilmişdir. Bu əsər "Vila Slovinska" adı ilə tanınan digəri ilə eynidir; sonuncu 13 nəğmədən ibarət, planı, üslubu və beyt quruluşu ilə diqqəti çəkən, şairin Zadar şəhərinin keçmişini və indisini tərənnüm etdiyi epik poemadır; müəllif, yeri gəlmişkən, şeirinə maraqlı bir xalq mahnısı "Majka Marqarita" əlavə edir. Şeir obrazlılığın təbiətinə görə Virgil, Dante, Zoraniçin alleqorik orta əsr poeziyasına yaxındır.

"Vila" təxminən 1682-ci ildə Venesiyada nəşr olunur. Bundan əlavə, Barakoviç 1618 və 1702-ci illərdə Venesiyada nəşr olunan "Giarulla urescena cvitjem od scest vikov svita" epik əsərinin və "Draga Kabska Pastierica" komediyasının da sahibidir.

Barakoviçin poeziyası bir çox cəhətdən onu slavyan ideyasının tərəfdarı kimi göstərir. Belə ki, o, şeirlərinin birində yazır ki, istər Şərqdə, istərsə də Qərbdə hər yerdə slavyan nitqi eşidilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  *Swartz A.* Juraj Baraković // Open Library (ing.). 2007.
3. ↑  Juraj Baraković // Hrvatski biografski leksikon (xorv.). 1983.
**Yuri Baxşyan** (tam adı: *Yuri Gurgeni Baxşyan*, *erm.* Յուրի Գուրգենի Բախշյան; 28 iyun 1947, Gorus, SSRİ – 27 oktyabr 1999, İrəvan) — Ermənistan siyasətçisi, fiziki, professoru, Ermənistan Parlamentinin keçmiş spiker müavini. O, Ermənistan Parlamentində terror aktı zamanı qətlə yetirilmişdir.

Həyatı
------

Yuri Gurgeni Baxşyan 28 iyun 1947-ci il tarixində SSRİ respublikalarından olan Ermənistan SSR-in Gorus şəhərində anadan olmuşdur. O, 1965-ci ildə İrəvan Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olmuş, 1970-ci ildə oradan məzun olmuşdur. Baxşyan 1970-ci ildən 1972-ci ilə qədər Qızıl Orduda xidmət göstərmişdir. O, 1972-ci ildən 1993-cü ilə qədər İrəvan Dövlət Universitetində dərs keçmiş, baş tədqiqatçı və Fizika və Riyaziyyat Məktəbinin direktor müavini olaraq çalışmışdır. Baxşyan 1990-cı ildən 1993-cü ilə qədər İrəvan Şəhər Şurasında müavin olaraq işləmişdir. O, 1993-cü ildən 1995-ci ilə qədər İrəvan Şəhər Şurasının İcraedici Komitəsinin sədrinin baş katibi olaraq çalışmışdır. Baxşyan 1995-ci ildə Ermənistan Parlamentinin deputatı olmuş, 1998-ci ildə Respublika Partiyasının spiker müavini seçilmişdir. Yuri Baxşyan 13 sentyabr 1999-cu ildə Ermənistan Parlamentinin keçmiş spiker müavini seçilmişdir.

Yuri Gurgeni Baxşyan 27 oktyabr 1999-cu il tarixində Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərindəki dövlət parlamentində gerçəkləşən terror aktı zamanı qətlə yetirilmişdir.

Mükafat və təltiflər
--------------------

* Ananiya Şirakatsi Medalı (1999)

Xarici keçidlər
---------------

* **Yuri Baxşyan** — *parliament.am* saytında. (erm.)
**Şoco** (Shoujo (少女) və ya Shōjo ( Şooco)) - gənc qız və ya kiçik qız kimi tərcümə olan yapon söz. 

12-dən 18 yaşına qədər qızlar üçün nəzərdə tutulan anime və manqa növü. Adətən sevgi hekayəsi olur, personajların obrazlarına da diqqət verilir. Xüsusiyyətləri: çizmə ya qroteskli-yumoristik, ya da incə-romantik olur (*"Weiss Kreuz"*). Janraltıları: *maho-şoco* - sehrbaz qızlar haqqında (məsələn, *"Seylor Mun"*). Hərdən qadın *harem* janrı olur (*"Ouran High School Host Club"*).

Yaponiyadakı şoco jurnalları
----------------------------

"Şoco" əsərlər şoco mövzulu olan jurnallarda və ya ayrıca çap olunurlar. Aşağıda köhnə və davam edən Yapon şoco manqa jurnallarının nəşriyyatçılarına görə ayrılmış siyahısı göstərilir. Bunlar fərqli təqvimlərdə verilir, ən məşhur olanlar 15 günlük (Margaret, Hana to Yume, Sho-Comi) və aylıq periodlardır (Ribon, Betsuma, Betsu Fure, Lala).

### Şueişa

* Ribon (りぼん)
* Ribon Original (リボンオリジナル)
* Cookie
* Margaret (マーガレット)
* Bessatsu Margaret (Betsuma) (別冊マーガレット)
* The Margaret (ザマーガレット)
* Deluxe Margaret (デラックスマーガレット)

### Kodanşa

* Nakayoshi (なかよし)
* Amie
* Shōjo Friend (少女フレンド)
* Bessatsu Friend (Betsu Fure) (別冊フレンド)
* Dessert (デザート)
* kiss
* Be Love

### Şogakukan

* Ciao (ちゃお)
* Çu Çu
* Shōjo Comic (Şo-Comi) (少女コミック)
* Bessatsu Shōjo Comic (Betsu Comi)
* Petit Comic (プチコミック)
* Cheese!
* Pochette (ポシェット)

### Hakusenşa

* Şüca döyüşçüləri

### Kadokava sote

* Asuka

### WEB Jurnalı

* MANGA AIRPORT (漫画えあぽーと)


|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Anime və manqa ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Üçüncü (O3) və beşinci (O5) imaların səs axıcılığının qrafiki. *F* - baza tezliyi.
**Qırtlaq musiqisi** – qırtlaqdakı qeyri-adi səs tembri ilə oxuma texnikası, Sibirin, Monqolustanın, Tibetin və türk xalqlarının ənənəvi musiqisinə xasdır. Adətən qırtlaq musiqi əsas tondan (alçaq tezlikli vızıltı) və təbii səs ardıcıllığının (adətən 4 -13 imadan istifadə olunur) tonu ilə hərəkət edən yuxarı səsdən təşkil olunur.

İmalar səs komponentləri ağız və boğaz boşluğunun rezonans formasının dəyişmə yolunda güclənərkən yaxşı eşidilir.

Ən məşhuru xorekteer texnikasının istifadə olunduğu Tuva qırtlaq musiqisidir. Monqolustanda və Tuvada tez-tez istifadə olunan qırtlaq musiqisi ən çox yayılmış və müxtəlif olan xoomey növüdür.

Qırtlaq musiqisi tuva, altay, başqırd, xakas, yakut, qazax, qırğız kimi türk xalqlarının və monqol, buryat, qalmıq xalqlarının mədəniyyətinə xasdır. Altaylılarda və xakaslılarda uzun epik nitq üçün istifadə olunan kay, xay növləri yayılmışdır. Başqırdların qırtlaq musiqisi *özləü* adlanır. Yakutlarda isə "xabarğa ırıata" adı ilə tanınır. Qırtlaq musiqisinin bu qədim yakut növü səslənmə və texnikasına görə ifası Tuvanın "karğıraa" növü ilə oxşardır.

Tibetlilərdə qırtlaq musiqisi buddist kanonunun səsli oxuma hissəsi üçün istifadə olunur. Tibet adət-ənənəsində qırtlaq musiqisi oxuyan ifaçılar hazırlayan institutlar var. Onların arasında məşhurları Qyume və Qyuto monastırlarıdır.

Qırtlaq musiqisi Şimali Afrikanın kosa və Kanadanın inuit xalqlarında da tanınır.

Avropa xalqlarından qırtlaq musiqisi taxnikası irlandların mədəniyyətində var.

Növləri
-------

* karğıraa
* xoomey
* sığıt
* borbannadır
* ezengileer

Ədəbiyyat
---------

* *Аксенов А. Н.* Тувинская народная музыка. Москва, 1964.
* *Мазепус В. В.* Артикуляционная классификация и принципы нотации тембров музыкального фольклора // Фольклор. Комплексная текстология. Москва, 1998.
* *Харвилахти Л.* Алтайское горловое пение: пробы анализа фонозаписей с помощью ЭВМ // Фольклор. Комплексная текстология. Москва, 1998.
* *Мазепус В. В.* Горловое пение // Большая российская энциклопедия. Т.7. Москва, 2007, с.439.
* В. Сузукей. Тувинское горловое пение «хоомей» в контексте современности // Мир науки, культуры, образования № 2, 2007, Горно-Алтайск, с. 48-51

Xarici keçidlər
---------------

, qırtlaq musiqisi haqqında sayt

Sibir xalqlarının musiqisi Arxivləşdirilib 2016-12-21 at the Wayback Machine

Варган и горловое пение
**Yuri Konovalov** (*rus.* Юрий Коновалов; 30 dekabr 1929, Bakı – 25 may 2008, Smolensk) — sovet yüngül atleti, Olimpiya oyunlarının ikiqat mükafatçısı, SSRİ əməkdar idman ustası (1957).

İdman karyerası
---------------

Yuri Konovalov 1956-cı il Melburn Yay Olimpiya Oyunlarında 4x100 metr məsafəyə estafet yarışında Leonid Bartenev, Boris Tokarev və Vladimir Suxarevlə birlikdə gümüş medal qazanıb. 100 və 200 metr məsafəyə qaçış üzrə şəxsi yarışlarda finala keçməyib.

1960-cı il Roma Yay Olimpiya Oyunlarında Yuri Konovalov 4x100 metr məsafəyə estafet yarışında Qusman Kosanov, Leonid Bartenev və Edvin Ozolinlə birlikdə gümüş medal qazanaraq dörd il əvvəlki uğurunu təkrarlayıb. 100 və 200 metr məsafəyə qaçış üzrə şəxsi yarışlarda dörd il əvvəl olduğu kimi, yenə də finala keçə bilməyib.

Yuri Konovalov 1957-ci ildə 100 metr məsafəyə qaçış üzrə şəxsi yarışda, 1958-ci ildə isə 200 metr məsafəyə qaçış üzrə şəxsi yarışda SSRİ çempionu adını qazanıb.

Yuri Konovalov 2008-ci il mayın 25-də vəfat edib. O, Smolenskdəki Odinçovski qəbiristanlığında dəfn olunub.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Коновалов Юрий Семенович". Smolnecropol.ru. 15 fevral 2019 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Yuri Konovalovun *Sports-reference.com* saytında profili Arxivləşdirilib 2009-02-08 at the Wayback Machine
**Qırxbuğum cuzqunu** (*lat.* Calligonum polygonoides) — cuzqun cinsinə aid bitki növü. Kiçik Asiya və İrandan təsvir edilmişdir. Balkan yarımadası, Kiçik Asiya və İranda təbii halda bitir. Azərbaycanda Naxçıvan MR-da Vəlidağ ətrafında yayımışdır. Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"ına daxil edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 0,4-dən 7 m-dək, çox budaqlı, zərif çətirli koldur. Gövdələri və qoca budaqları əyilmişdir. Cavan zoğları uzun, əyilmiş, yaşıl və ya bozumtul-yaşıl, buğumlu, təxminən yarpaqsızdır. Qumluqlarda yaxşı bitir, üstünədək qumla örtülməyə dözür. Gövdədən dağınıq halda ayrılmış, şaxəli, qol-budaqlı, ağımtıl qabıqlı, hündürlüyü 1,5 m-ə qədər olan çox şaxəli koldur. Gövdəsinin qabığı ağımtıldır. Birillik budaqları şaxlıdır. Yarpaqları ensiz, bizvaridır. Çiçəkləri ikicinsli, diametri 50–60 mm-dir. Çiçəkyanlığı bəsit, boyalı, 5–6 üzvlü, kənarları dilimli, çox zaman xaricə qatlanmış, bəzən də uzanmış haldadır. Erkəkciklər 12–18-dir, erkəkcik saplarının qaidəsi topa şəklində, qısa tüklüdür. Yumurtalığı üst, 3–4 tilli, üst hissədən 4 qısa sütuncuqlu və başcıqvari, dişicik ağızlıdır. Meyvələri tərs, yumurtavari, uzunluğu 12–16 mm, eni 10–13 mm, qılçıqlıdır. Qanadları zəif, eni 1–2 mm; qanad qılçıqları 8 cərgədə yerləşmiş, sıx, yastı formalıdır və 2–3 haçalı budaqlarla nəhayətlənmişdir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, meyvəsi iyun-iyul aylarında yetişir.

İstiyə, quraqlığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir.

İstifadəsi
----------

Eroziya, şoranlığın qarşısının alınmasında əhəmiyyətli bitkidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 530.

Mənbə
-----

* *Tofiq Məmmədov.* Azərbaycan Dendroflorası. III. Baku: "Elm". 2016. 400 səh. 2019-11-17 tarixində arxivləşdirilib.
* *Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov.* Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri. Bakı: "Elm". 2014. 380.

* Флopa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флopa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I–III cildlər. 2005; 2006; 2008;

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3635306
* APDB: 129409
* GBIF: 7291761
* iNaturalist: 125897
* IPNI: 693386-1
* NCBI: 710102
* Plant List: kew-2692609
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:693386-1
* WFO: wfo-0000580493

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | GBIF · iNaturalist · NCBI |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2779285147 |
Abxaziya (Abxazca: Аҧсны Apsny, Gürcücə: აფხაზეთი Apkhazeti ya da Abkhazeti, Rusca: Абха́зия Abxaziya) Qara dənizin şərq sahilində, Cənubi Qafqazın şimal-qərbində yerləşən de-fakto müstəqil və qismən tanınan bir ölkədir. Şimal tərəfdən Rusiya, şərqdən Gürcüstan ilə əhatə olunmuş ölkə Rusiya, Nikaraqua, Venesuela və faktiki olaraq müstəqil olan Cənubi Osetiya və Dnestryanı tərəfindən tanınmışdır. Abxaziya Respublikası Hökumətinin idarə mərkəzi Suxumidir.

Din
---

Pravoslav xristianlar və sünni müsəlmanlar Abxaziyanın dindar əhalisinin (bütün etnik qruplar daxil olmaqla) əksəriyyətini təşkil edir. Abxaziyada yaşayan ermənilərin əksəriyyəti Erməni Apostol Kilsəsinə mənsubdur. Ancaq əksər xristianlar və ya müsəlmanlar dini vəzifələrini yerinə yetirə bilmirlər. Yəhudilər, Yehovanın Şahidləri və yeni dinlərə inananlar çox azdır. Bu haqda rəsmi formada verilmiş heç bir fərman qüvvədə olmasa da, Yehovanın Şahidləri təşkilatı 1995-ci ildən qadağan edilib.

Gürcüstan konstitusiyalarına görə, Abxaziya Muxtar Respublikası və de-fakto olaraq müstəqil olan Abxaziya Respublikasında bütün dinlərə mənsub olan insanlar (eləcə də ateistlər) qanun qarşısında bərabər hüquqlara malikdirlər.

Abxaziya müharibəsindən bəri Gürcü Ortodoks Kilsəsi regionda fəaliyyət göstərə bilmir.

Təhsil
------

Abxaziyada uşaqlar təhsilə 6 yaşında başlayır və 17 yaşında məzun olurlar. Abxaziyada cəmi 1 universitet mövcuddur.

İdman
-----

Futbol Sovet dövründə Abxaziyada ən populyar idman növü idi. Respublikanın rəsmi idman klubu olan Dinamo Suxumi daha çox Sovet futbolunun aşağı liqalarında oynayırdı. Ancaq Gürcüstan milli futbol komandası, Dinamo Tbilisi və digər Sovet futbol komandaları ilə oynayaraq bir çox istedadlı futbolçu yetişdirmişdir. Vitali Daraselia, Nikita (Mkrtych) Simonian, Avtandil Gogoberidze, Niyazbey Dzyapshipa, Giorgi Gavasheli, Temuri Ketsbaia və Akhrik Tsveibanın yerliləri Sovet İttifaqının ən önəmli futbolçularından idilər.

Abxaz idmançıları Rusiya vətəndaşları kimi beynəlxalq yarışlara qatılmış və Abxaziya əhalisinin əksəriyyəti kimi Rusiya vətəndaşlığını almışdırlar. Boksda (2005 Avropa çempionu David Arshba; 2006 Rusiya çempionatının qalibi Aslan Ahba) və sərbəst güləşdə (2006 American Airlines Sərbəst Güləş Turnirinin qalibi Denis Tsargush) böyük uğurlar əldə edilmişdir.
**Şnayder kaymanı** (*lat.* *Paleosuchus trigonatus*) — timsahlar dəstəsinə, Alliqatorlar fəsiləsinə, Hamaralın kaymanlar cinsinə daxil olan növ. Daxil olduğu cinsin iki növündən biridir.

Təsvir
------

### Görünüş

Yetkin nümunələrin ölçüsü ümumiyyətlə 1–1.3 m-i keçmir, lakin bəzən 2 m-ə çatan fərdlər də var. Maksimum ölçüləri 2.6 m olur.

### Areal və yaşayış yerləri

Şnayder kaymanı Venesuela, Qayana, Surinam və Qviana, Braziliyanın şimal və cənubunda, Orinoko və Amazon çayları hövzələrində yayılmışdır.

### Çoxalması

Əsasən 10 ilə 17 arasında yumurta qoyur.

Şnayder kaymanı və insan
------------------------

ABŞ zooparklarında omnlara rast gəlmək mümkündür. Braziliya, Venesuela, Kolumbiya, Qayana, Surinam və Qvianadakı milli parklarda qorunur. Uğurlu qoruma səyləri və Şnayder kaymanlarının effektiv qorunması sayəsində Təbiətin Mühafizəsi üzrə Beynəlxalq Birliyin Qırmızı Siyahısından çıxarılmışdır, lakin Beynəlxalq Ticarət Konvensiyasının II siyahısı ilə tənzimlənməyə davam edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1997.
2. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.
3. ↑  "Crocodilian Species — Schneider's Dwarf Caiman (Paleosuchus trigonatus)". 2018-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-03.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
**Qara meyvəli dovşanalması** (*lat.* Cotoneaster melanocarpus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin dovşanalması cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Çində, Yaponiyada, Monqolustanda, Rusiyada, Avropada 700-2600 m hündürlükdə qayalarda, meşələrdə təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m-dək olan koldur. Yarpaqları sadə, növbəli, kənarları bütöv, üstü tünd yaşıl və alt tərəfi ağımtıl tükcüklüdür. Aprel-mayda çiçəkləyir. Çiçəkləri xırda, çəhrayı, sallaq salxımlarda, çiçək saplağı tükcüklüdür. Meyvəsi şarşəkilli, qara, 2-3 çəyirdəkli, unlu, qara, yetişdikdən sonra uzun müddət bitkidə qalır. Meyvələri sentyabr-oktyabrda yetişir. Dovşanalması toxum, qələm, zoğlarla çoxalır. Toxumları 1-2 il cücərmə qabiliyyətini saxlayır.

Ekologiyası
-----------

Qışa çox davamlıdır. Torpağa tələbkar deyil, ən müxtəlif torpaqlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Kiçik Qafqazda, Talışda, Naxçıvan MR-da təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Dekorativdir və yaşıllaşdırmada geniş istifadə edilir. Budanmanı yaxşı keçirir və çox möhkəm canlı hasarlar əmələ gətirir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q160062
* Wikispecies: Cotoneaster melanocarpus
* BioLib: 39582
* EoL: 630463
* EUNIS: 180372
* FoC: 200010751
* GBIF: 3025811
* GRIN: 11760
* iNaturalist: 842503
* IPNI: 60460300-2
* ITIS: 511485
* NCBI: 690322
* Plant List: rjp-15102
* PLANTS: COME14
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60460300-2
* Tropicos: 27800239
* VASCAN: 8647
* WFO: wfo-0000987287

 |
Koordinat:Sky map 4s 6d 11,0sn; -54º 5' 4″

**NGC 1523**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Qılıncbalığı bürcü istiqamətində yerləşir. **\*4** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Con Herşel tərəfindən 1834-cü ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 1523: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 1499 |
NGC 1500 |
NGC 1501 |
NGC 1502 |
NGC 1503 |
NGC 1504 |
NGC 1505 |
NGC 1506 |
NGC 1507 |
NGC 1508 |
NGC 1509 |
NGC 1510 |
NGC 1511 |
NGC 1512 |
NGC 1513 |
NGC 1514 |
NGC 1515 |
NGC 1516 |
NGC 1517 |
NGC 1518 |
NGC 1519 |
NGC 1520 |
NGC 1521 |
NGC 1522 |
**NGC 1523** |
NGC 1524 |
NGC 1525 |
NGC 1526 |
NGC 1527 |
NGC 1528 |
NGC 1529 |
NGC 1530 |
NGC 1531 |
NGC 1532 |
NGC 1533 |
NGC 1534 |
NGC 1535 |
NGC 1536 |
NGC 1537 |
NGC 1538 |
NGC 1539 |
NGC 1540 |
NGC 1541 |
NGC 1542 |
NGC 1543 |
NGC 1544 |
NGC 1545 |
NGC 1546 |
NGC 1547 |
NGC 1548



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Aşio mis mədəni qiyamı** (足尾暴動事件, *Aşio bodo ciken*?) – 1907-ci ilin fevralında Yaponiyanın Toçiqi prefekturasında yerləşən Aşio mis mədənində baş vermiş iğtişaş. Daha yaxşı iş şəraiti tələb edən mədənçilər qiyam qaldıraraq mədən tikililərinə böyük zərər vurmuşdurlar.

Tarixi
------

1906-cı ildə Naqaoka Tsuruzo və Minami Sukematsunun başçılığı altında 600 mədənçi Yaponiya Mədənçilər Birliyinin Aşio şöbəsini yaratmışdır. Onlar daha yaxşı iş şəraiti və maaşların 60% artırılmasını tələb etməyə başlamışdırlar.

Mədənçilərin tələbləri qarşılanmadığı üçün 4 fevral 1907-ci ildə Aşio mis mədənində qiyam başlamışdır. Mədənçilər telefon xətlərini kəsmiş, mühafizə qüllərinə və digər şirkət binalarına hücum etmişdirlər, lakin polislər onları dayandıra bilmişdirlər. 6 fevralda mədənçilər əsas mühafizə qülləsini dinamitlə partlatmış və 130 tikilini yandırmışdırlar. Qiyam zamanı sadəcə bir nəfər – sərxoş qiyamçı ölmüşdür.

Yaponiya hökuməti mədəndə hərbi vəziyyət elan etmiş və 7 fevralda qiyamı yatırmaq üçün 3 hərbi birlik göndərmişdir. 628 mədənçi saxlanılmış, 182 mədənçi qiyam başlatmaqla ittiham olunmuş və 82 mədənçiyə həbs cəzası verilmişdir.

Nəticəsi
--------

Qiyamdan sonra şirkət islahatlar aparmış və mədənçilərin maaşını 20% artırmışdır. Mədənçilər daha çox müstəqillik əldə etmişdirlər. Aşio mədənində baş verən qiyam Yaponiyanın başqa yerlərində də mədən qiyamlarının baş verməsinə təsir göstərmişdir. Bunlardan biri Beşşi mis mədəni qiyamı olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Kodansha Encyclopedia of Japan
2. 1 2 3 4 5  *Large, Stephen S.* "Review of The Ashio Riot of 1907: A Social History of Mining in Japan". Journal of Japanese Studies (ingiliscə). 25 (1). 1999: 201–205. doi:10.2307/133374.  (#accessdate\_missing\_url)

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). I cild (A–Conso). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 102. ISBN 0-87011-621-5. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2022.
**Uzunsütunlu leopoldiya** (*lat.* Leopoldia longipes) — bitkilər aləminin quşqonmazçiçəklilər dəstəsinin quşqonmazkimilər fəsiləsinin leopoldiya cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN B2abc +3bc+4abc; B1ab (iii, iv, v) c (ii, iii) + 2b (iii, iv, v) c (ii, iii, iv). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaqları iridir, yumurtavar-kürəkşəkillidir, 3-4 sm-ə qədər enindədir, boz-qəhvəyi qınlıdır. Gövdəsi düzdür, 40-70 sm hündürlükdədir. Yarpaqları yastıdır, 10-20 mm enindədir, kənarları kələ-kötürdür. Salxımı dğınıqdır, enli-konsvari, 20-45 sm uzunluğundadır. Barsız çiçəkləri çoxsaylıdır, mavi rəngdə olmaqla, çiçəkdən bir neçə dəfə uzundur, qıvrımdır, qövsvari əyilmişdir. Meyvəverən çiçəklərdə çiçəkyanlığı sarımtıl və ya qəhvəyi-yaşıl rəngdədir, uzunsov boruşəkillidir, tam silindrvaridir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvəvermə vaxtı aprel və may aylarına təsadüf edir. Mezokserofitdir. Toxum və soğanaqlarla çoxalır. Dağətəyi, aşağı və yuxarı dağ qurşaqlarında, aranda, daşlı-çınqılı, otlu, dağ yamaclarında, yarımsəhralarında rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Kür-Araz ovalığı, Lənkəranın Muğan hissəsi, Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şərur rayonu, Ardıc dağ, Havuş kəndi və Şahbuz rayonu Kükü dağ ərazisi).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyalarına az-az rast gəlinir. Fraqmentləşmiş sahələrinin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davam edən azalması müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Bəzək xüsusiyyətlərinə görə əhali tərəfindən toplanılması, otarılma və tapdalanma.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər hazırlanmayıb. Ysaqlıqların yaradılması vacibdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Leopoldia longipes* | 
* Wikidata: Q15520732
* Wikispecies: Muscari longipes
* EoL: 1003532
* FoIO: LEOLON
* GBIF: 2769135
* iNaturalist: 538126
* IPNI: 537359-1
* NCBI: 1207278
* Plant List: kew-280837
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:537359-1
* WCSP: 280837
* WoI: 2384
* WFO: wfo-0000686504

 |
| *Muscari longipes* | 
* Wikidata: Q29021864
* GBIF: 2769146
* GRIN: 24759
* IPNI: 538541-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:538541-1
* Tropicos: 18405231
* WFO: wfo-0000695517

 |
*Sıxlaşdırıcı sürtkülər* – boru kəmərlərinin bağlayıcı armaturlarının, müxtəlif birləşmələrin boşluqlarının – yivli, flans və s. hermetikləşməsi üçün işlədilir. Onlar maye, qaz, buxar, tozların sıx olmayan hissələrə girməsinin qarşısını almağa kömək edirlər. Onlardan texnikanın konservasiyası zamanı saxlanılan məmulatların, maşınların, mexanizmlərin daxilinə rütubətin və korroziyal-aktiv maddələrin düşməsinin qarşısını aımaq üçün də istifadə edirlər.

Funksiyası
----------

Sıxlaşdırıcı sürtkülər kipləşmədən başqa hissələrin çoxunda antifriksion və mühafizə sürtküləri funksiyalarını yerinə yetirirlər. Sıxlaşdırıcı sürtkülərin bəziləri karbohidrogenli yanacaqla, raket yanacağı komponentləri ilə və başqa aqressiv mayelərlə, su ilə onların buxarları ilə və s. kontakt şəraitində istifadə olunur.

İrəli sürülən tələblər
----------------------

Sıxlaşdırıcı sürtkülərə aşağıdakı tələblər irəli sürülür:

* – yüklənmənin təsiri altında temperatur artdıqda və başqa amillərin təsirindən dağılmamağı və sıxıcılardan axmaması;
* – saxlanma şəraitində və sıxlaşdırıcı qurğularda öz xassələrinin dəyişməməsi;
* – antifriksion və mühafizə sürtküləri funksiyalarını yerinə yetirərkən uyğun xassələrin zəruri səviyyəsinə malik olması.

Fiziki - kimyəvi xassələri
--------------------------

Sıxlaşdırıcı sürtkülər ən müxtəlif şəraitdə: qurğunun kipləşdirməyə qədər və sonrakı təzyiq dəyişmələrində, vakuum şəraitdə, temperaturun 50-dən 2000C-dək, ayrı-ayrı birləşmələrdə isə hətta 10000C və daha çox dəyişmələrində işlənə bilər. Sıxlaşdırıcı sürtkülərin elastiki plastiklik xassələri qurğuların sıxlaşdırılmasına qədərki və sonrakı təzyiq dəyişmələri şəraitində istifadə zamanı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Sürtkülərin kipləşdirmə xüsusiyyəti əsasında hazırlandıqları yağlardan yuxarıdır və möhkəmli həddinin və sürtkünün özlülüyünün çoxalması ilə yaxşılaşır. Lakin tərkibindən asılı olaraq bu xüsusiyyət 10Мрa-dan yuxarı olmayan təzyiqlərdə saxlanılır. Sürtkülərin reoloji xüsusiyyətləri, praktiki olaraq, boşluqların, arakəsmələrinsıxılmasına təsir göstərmədikdə, daha yüksək təzyiqlər şəraitində sürtkülərin kipləşdirmə xassəsini saxlamaq üçün onlara bərk əlavələr qatılır.

Tətbiqi
-------

Sürtkünün tətbiqinin yuxarı temperatur həddi 800C-dir. Sürtkü yivli vtulkaların (oymaqların) sıxlaşdırılması üçün istifadə olunur. Bəzi hallarda sürtkünün xidmət müddəti 7 ilə çatır. Analoji məqsədlərlə Lita, ГГИ-54п və qısa müddətə, iki il müddətinə ЦИАТИМ-201 sürtküləri işlədilə bilər.

Mənbə
-----

* Əliyeva N.T. Cavadova H.Ə. Qurbanov Ə.Ş. Hüseynova E.Ə. Əcəmov K.Y. Yağlar, sürtkülər və texniki mayelər. Bakı-2018.
**Bədəxşan xanlığı** (*fars.* هانیگاریا بدخشان‎) — XVII—XIX əsrlərdə Əfqan Türkistanında mövcud olmuş, sonradan Əfqanıstan Əmirliyinə birləşdirilən özbək dövlətidir. İlk hökmdar Yarbek xan, sonuncu özbəklərin Yaridlər sülaləsindən olan Cahandar şah idi.

Tarixi
------

XV əsrdə Bədəxşan Teymurilər imperiyasının tərkibində idi. XVI əsrdə Şeybanilərin özbək sülaləsinin nümayəndələri bu əraziyə iddia etməyə başladılar. Şeybanilərin Teymurun nəsli ilə sonrakı mübarizəsi burada gah birinin gah digərinin uğuru ilə keçdi. Bədəxşan, nəhayət, II Abdulla xan (1583-1598) tərəfindən sonunculardan geri alındı .

Özbək hakimiyyəti altında
-------------------------

1584-cü ildə II Abdulla xan Bədəxşanın yalnız qərb hissəsini ələ keçirə bildi. Geri alınan ərazi Əbdülmömin xanın mirasına daxil edildi. Lakin Bədəxşanın şərq hissəsi hələ də Süleyman-şah və onun övladlarına məxsus idi.

XVII əsrdə böyük Bədəxşan vilayəti Bəlx xanlığının tərkibinə daxil idi. Məlumdur ki, 1633-cü ildə Baburi Şahcahan (1627-1658) Bədəxşan və Qarçistanı Bəlx xanlığından qoparmaq üçün onları işğal etmək niyyətində idi.

XVI-XVII əsrlərdə Bədəxşanın paytaxtı Kişm şəhəri olmuşdur. Məlumdur ki, tarixçi II Abdullah xan Talkanı Bədəxşanın ən yaxşı vilayəti adlandırmışdır.

Müstəqil dövlətin yaranması
---------------------------

Orta Asiya 1750-ci ildə.
1650-ci illərin sonundan 230 il ərzində Bədəxşanı özbək Yaridlər sülaləsinin nümayəndələri idarə edirdilər ki, onların da yaradıcısı Yarbek xan Səmərqəndi (1658-1706) idi. Akademik V.V.Bartoldun fikrincə, özbək sülalələrinin nümayəndələri "Əfqanlar Amudəryanın cənubundakı bütün özbək mülklərini fəth edənə qədər" ərazidə hökmranlıq edirdilər. Yarbek 1657-1658-ci illərdə Bədəxşanlılar tərəfindən Kataqan özbəklərinin hakimiyyətinə qarşı əmir təyin edilmişdir. Yarbek və onun övladları tərəfindən Bəlx və Buxara xanlıqlarının özbək hökmdarlarının ali hakimiyyətini formal olaraq tanınırdı.

XVIII əsrin birinci yarısında Yaridlərlə Kataqan özbəkləri arasında bir neçə döyüş baş vermişdi.

Əfqanıstanın tərəfindən işğalı
------------------------------

1873-cü ildə Bədəxşan əfqanlar tərəfindən işğal edildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Бартольд, 1963
2. 1 2 3 4  Ахмедов, 1982

Ədəbiyyat
---------

* Ахмедов Б. А. История Балха (XVI—первая половина XVIII в.) / Ганковский Ю. В.. — Ташкент : «ФАН» Узбекской ССР, 1982. — 295 с.
* Бартольд В. В. Общие работы по истории Средней Азии // Сочинения : в 9 т. / Гафуров Б. Г.. — Москва : Из-во Восточной литературы, 1963. — Т. 2, кн. 1. — 1024 с.
* Бартольд В. В. Работы по исторической географии // Сочинения : в 9 т. / Беленицкий А. М.. — Москва : Из-во «Наука» Главная редакция Восточной литературы, 1965. — Т. 3. — 713 с.
Bəhai dini öyrədir ki, dünya bir beynəlxalq köməkçi dil seçə və öz ana dilləri ilə yanaşı ondan istifadə edə bilərlər. Bu təlimin məqsədi dünya xalqları və millətləri arasında rabitənin təkmilləşdirilməsi və birliyin bəslənməsidir. Bəhai təlimləri bəyan edir ki, bununla belə, beynəlxalq köməkçi dil xalqların mövcud ana dilini zəiflətməməli və müxtəliflikdə birlik prinsipi tətbiq olunmalıdır ki, dünyadakı mədəni müxtəliflik qorunsun.

Təlim və məqsəd
---------------

Bəhai dininin təlimləri insanlığın birliyinə böyük diqqət ayırır. Bəhai təlimləri insanlar arasında rabitənin təkmilləşdirilməsini dünya birliyi və sülhü üçün həyati-vacib vasitə kimi görür. Bəhai təlimləri dillərin çoxluğunu birliyin qarşısındakı əsas maneə kimi görür, belə ki, çoxlu dilin mövcudluğu informasiyanın sərbəst axınının qarşısını alır və sıravi insanın dünyadakı proseslər haqqında hərtərəfli perspektiv əldə etməsini çətinləşdirir.

Ümumi/beynəlxalq köməkçi dilin seçilməsi və qurumsallaşdırılması prinsipi Bəhai dinin əsas ehkamları arasındadır. Bəhaullah, Bəhai dininin peyğəmbəri, İşraqar və Məqsud Lövhlərində yazır və öyrədir ki, ortaq dilin əskikliyi dünya birliyinin qarşısında əsas baryerdir, belə ki, fərqli dillərdə danışan insanlar arasında rabitənin əskikliyi dünyada sülhün bərqərar edilməsi səylərinə xələl gətirir. O çağırırdı ki, insanlıq köməkçi bir dil seçə və bunu məktəblərdə öz ana dilləri ilə yanaşı öyrədə bilərlə və beləliklə bütün insanlar bir-birini anlayarlar.

Dil seçimi
----------

Ana dili və müxtəliflikdə birlik
--------------------------------

İstinadlar
----------

1. ↑  For an annotated compilation of excerpts from the Bahá'í writings regarding the principle of International or Universal Auxiliary Language, see "The Greatest Instrument for Promoting Harmony and Civilization: Excerpts from the Bahá'í Writings and Related Sources on the Question of an International Auxiliary Language." Oxford: George Ronald Publisher. 2015. ISBN 978-085398-591-4
2. ↑  Meyjes, Gregory Paul P. (2006). "Language and World Order in Bahá'í Perspective: a New Paradigm Revealed". In Omoniyi, T.; Fishman, J. A. Explorations in the Sociology of Language And Religion. Volume 20 of Discourse Approaches to Politics, Society, and Culture. Amsterdam: John Benjamins. pp. 26–41. Arxivləşdirilib 2023-07-04 at the Wayback Machine ISBN 9789027227102.
3. ↑  Smith, Peter (2008). An Introduction to the Baha'i Faith. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-86251-5.
4. ↑  Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). The Bahá'í Faith: The Emerging Global Religion. San Francisco: Harper & Row. ISBN 0-87743-264-3.
5. ↑  Meyjes, Gregory Paul, ed. (2015). The Greatest Instrument for Promoting Harmony and Civilization: Excerpts from the Bahá'í Writings and Related Sources on the Question of an International Auxiliary Language. Oxford: George Ronald. Arxivləşdirilib 2022-08-11 at the Wayback Machine ISBN 978-085398-591-4.
6. ↑  Stockman, Robert (2000). "The Baha'i Faith". In Beversluis, Joel. Sourcebook of the World's Religions. New World Library. ISBN 1-57731-121-3.
**Uzunsütuncuqlu bellevaliya** (*lat.* Bellevalia longistyla) — bitkilər aləminin quşqonmazçiçəklilər dəstəsinin quşqonmazkimilər fəsiləsinin bellevaliya cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN B2ab(i, ii, iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı iri, dəyirmi, 4-5 sm uzunluğunda, 3-4 sm yoğunluqdadır. Gövdə 20-40 sm hündürlükdə, çılpaq, bütöv, meyvə vaxtı yoğunlaşır. Kökyanı yarpaqlar uzun, enli-neştərşəkilli, 25-30 sm uzunluğunda, 2-3 sm enindədir. Salxım uzanmış, çoxçiçəkli, enli-piramidavaridir. Çiçəkyanlğı 10 mm-ə qədər uzunluqda, uzunboruvari, ağımtıl-mavi, qonur, quruduqda kürən qırmızımtıldır. Sütuncuq uzun, yumurtalıq və tozluq çiçəkyanlığına çatandır. Qutucuq iri yumurtavaridir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləməsi aprel, meyvə əmələgəlməsi may ayına təsadüf edir. Çxalması soğanaq və toxumladır. Dağətəyi və orta dağ qurşağında rast gəlinir. Kseromezofitdir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq və düzənlik hissəsləri.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyalarının sayı azalır, yaşama ərazsis məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen və zoogen amillər, hali tərəfindən yığılması itmə təhlükəsi yaradır.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin qarşısının alınması üçün yasaqlıqlar təşkil olunmalı, yeni yayılma sahələri axtarılmalıdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Bellevalia longistyla* | 
* Wikidata: Q15502279
* Wikispecies: Bellevalia longistyla
* EoL: 1086193
* GBIF: 2771954
* GRIN: 6723
* iNaturalist: 862953
* IPNI: 531822-1
* NCBI: 1207256
* Plant List: kew-300467
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:531822-1
* Tropicos: 18404954
* WCSP: 300467
* WFO: wfo-0000761467

 |
| *Hyacinthus longistylus* | 
* Wikidata: Q38487039
* GBIF: 2771955
* GRIN: 19425
* IPNI: 536765-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:536765-1
* Tropicos: 100204579
* WFO: wfo-0000665132

 |
**21 Azər soyqırımı**, **Güney Azərbaycanlıların soyqırımı**, vəya **12 Dekabr soyqırımı** (*əbcəd.* ۲۱ آذر سویقیریمی‎, İngiliscə: 21 Azar genocide, Farsca:نسل‌کشی ۲۱ آذر) — 12 dekabr 1946 ilində (21 Azər 1325 Günəş Hicri ilində) İranın Pəhləvi rejimi tərəfindən Güney Azərbaycan xalqına qarşı törədilən bir soyqırımdır. Güney Azərbaycanda baş verən bu soyqırımda 25 min Azərbaycanlı öldürülmüş və on minlərcə insan daha yaralanmış vəya qaçqın və məcburi köçgün düşmüşdür. Pəhləvi rejimi bu cinayəti 12 dekabr 1946 dan başlayaraq Azərbaycan Milli Hökumətini aradan aparmaq bəhanəsiylə törətmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycanlılara qarşı törədilən soyqırımların siyahısı
* Azərbaycan Milli Hökuməti
* İran böhranı (1946)

İstinadlar
----------

1. ↑   21 Azər soyqırımı: 1946–1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar, (Kitab) Müəllif: Əlizadə Hüsey, Bakı 2017, ISBN 978-9952-8312-8-3


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Cənubi Azərbaycan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Helen Klark** (26 fevral 1950[…]) — Yeni Zelandiyanın baş naziri.

Həyatı
------

1950-ci ildə Hamilton şəhərində anadan olmuşdur.

1974 Okland Universitetində magistr dərəcəsini almış və bu Universitetdə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

1981 Parlamentə uzv seçilmişdir. Xanım Helen Klark Əmək Partiyasının (ƏP) butun vəzifə pillələrini keçmişdir.

1978 – 1988 ƏP-nin İdarə Heyətinin uzvu olmuşdur.

1986 Silahsızlasma və beynəlxalq sulhə dəlalət edən fəaliyyətinə görə Danimarka Sulh Fondu tərəfindən Sulh Mukafatına layiq görülmüşdür.

1989 ƏP-nin İdarə Heyətinə qayıtmışdır. Həmçinin, ƏP-nin Gənclər Şurasının prezidenti olmuşdur. Parlamentə üzv seçildikdən sonra Parlamentin Xarici İşlər və Müdafiə məsələləri ilə məsğul olan Komitə, Silahsızlasma və Silahlara Nəzarət Komitəsinə sədrlik etmişdir.

1987-1989 Yeni Zelandiyanın Mühafizə və Evlə təmin etmə məsələləri üzrə Naziri olmuşdur.

1989 Səhiyyə və Əmək Naziri və eyni zamanda Bas Nazirin müavini olmuşdur. O, həmçinin, Kabinetin Sosial Bərabərlik üzrə Komitəsinə sədrlik etmişdir.

1990-1993 Muxalifət liderinin muavini,

1993 muxalifət lideri olmusdur.

1999-cu ilin noyabr ayının 27-də Helen Klark Yeni Zelandiyanın Bas Naziri vəzifəsinə seçilmişdir. Eyni zamanda o, İncəsənət, Mədəniyyət və İrs məsələləri uzrə Nazirdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Helen Clark // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. ↑  Helen Clark // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Uzuntəpə.
**Uzuntəpə** — Azərbaycanın Füzuli rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Yaşayış yeri Füzuli şəhərinin mərkəzindən 9 km şimal-şərqdə, Köndələnçayın sağ sahilində yerləşir.

Uzuntəpə оrоnimdəki uzun termini оbyektin relyef fоrmasını və quruluşunu mənalandırır. Оnоqrafik оbyektlərin relyef fоrmasının uzunsоv оlması ilə əlaqədər belə оrоnimlər çоxdur.

Uzuntəpə yaşayış yeri Мeynətəpədən bir qədər aralıda yerləşir. Abidə uzunluğu 200, eni 60 m-ə yaxın uzunsov təpə şəklindədir. Hündürlüyü 1 m olan yaşayış yeri hər tərəfdən əkin sahələri ilə əhatələnmişdir. 1968-ci ildə aparılan kəşfiyyat qazıntıları zamanı mədəni təbəqənin 1m qalınlığında olduğu müəyyən edilmişdir. Мədəni təbəqə kül qatları, tikinti qalıqları, gil qab parçaları və digər maddi-mədəniyyət qalıqlarını özündə cəmləşdirmişdir.

Aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı buradan e.ə. III minilliyə — İlk Tunc dövrünə aid daş tоxalar, çaxmağından оraq dişləri, dən daşları, kül çölmək, cam, süzgəc, bоyalı qab qırıqları (İlk və Orta Tunc dövrlərinə aid) və s. tapılmışdır. Uzuntəpədən açıq, bоz, qırmızı rəngli gil qab nümunələri, xarici səthi cilalanmış, daxili səthi isə azacıq hamarlanmış qab qırıntıları, kiçik ölçülü zооmоrf heykəlcikləri və s. aşkar edilmişdir. Uzuntəpə materialları göstərir ki, burada о zamanlar əhali оturaq əkinci-maldar təsərrüfatı ilə məşğul оlubdur.

Mənbə
-----

* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007