Məzmun
------

Kinolent 1919–1920-ci illərdə Gəncə quberniyasında baş vermiş inqilabi kəndli hərəkatı və onun əfsanəvi başçısı, xalq arasında məşhur olan Qatır Məmməd (əsl adı-Məmməd Əli oğlu Məmmədov) haqqında söhbət açır.

Film haqqında
-------------

* Film rejissor Rasim Ocaqovun quruluşçu rejissor kimi böyük kinoda ilk işidir.
* Film şair Zeynal Xəlilin eyniadlı pyesinin motivləri üzrə çəkilmişdir.
* Filmə quruluş vermək işi öncə Hüseyn Seyidzadəyə həvalə edilmişdi. Filmin ssenarisini 1969-cu ildə moskvalı kinodramaturqlar Mixail Maklyarski və Kirill Rapoport yazmışdı. Elə ilk oxunuşdaca Hüseyn Seyidzadə ssenaridəki kəm-kəsiri aydın görmüş və həmin əyər-əskiyi düzəltmək üçün ömrünün bir ilini sərf etmişdi. Müəlliflər də əvvəlcə onunla razılaşdılar, film istehsalata buraxılandan sonra isə daş atıb başlarını tutdular ki, Hüseyn Seyidzadə süjeti tamam dəyişdirib. Kinostudiyanın Bədii Şurası onların xahişi ilə ssenarini müzakirə elədi. Nəticəsi də bu oldu ki, rejissor haqlı çıxdı və ssenaridəki çatışmazlıqlar aşkar oldu. Uzun mübahisələrdən, çəkişmələrdən, yazışmalardan sonra filmin çəkilişinə icazə verildi. Film 450 min rubl məbləği ilə 1973-cü ilin sentyabr ayının 20-dək çəkilib qurtarmalı idi. Bu, yuxarının göstərişi idi. Hüseyn Seyidzadə sınaq çəkilişlərini başa vurdu, əsas rolların ifaçılarını bədii şura təsdiq elədi. 1973-cü ilin martında çəkilişlərə başlayan Hüseyn Seyidzadə ssenariyə öz əlavələrini etməklə çəkilişi başa çatdırırır… Moskvadakı Mərkəzi Bədii Şurası son anda filmin nümayişinə qəti qadağa qoyur və filmin yenidən çəkilməsinə göstəriş verir. Beləliklə, "Qatır Məmməd" Hüseyn Seyidzadədən alınır. Film bir çox rejissora təqdim olunsa da, heç biri yeni çəkilişi öz üzərinə götürmək istəmir. Kinostudiyanın direktoru bir "yanan" filmi şərt əsasında Rasim Ocaqova etibar edir. Şərt belə idi: Əgər Rasim Ocaqov bu filmi çəkib başa çatdıra bilərsə, onda gələcəkdə rejissor kimi film çəkmək imkanı əldə edəcəkdir. Nəhayət ki, bir neçə rejissorun imtina etdiyi "Qatır Məmməd"i o, çox qısa bir müddətə və demək olar ki, yenidən çəkir. Filmin ilk variantında dövlət tərəfindən ayrılan bütün vəsait xərcləndiyi üçün, ikinci variantda yaradıcı heyət qonorarsız çəkilmək əziyyətinə qatlaşmalı oldu…
* Film 1-ci kateqoriyaya layiq görülmüşdür.

Filmdəki səhvlər
----------------

Qatır Məmmədlə Bakının hərbi qubernatoru olan general Tomsonun nümayəndəsinin söhbət etdiyi epizodda britaniyalı hərbçi "Əlahəzrət kraliçənin ordusunun Azərbaycandakı komandanı general Tomson məni sizin yanınıza göndərib" sözlərini deyir. Əslində, qadın monarxlar barəsində "əlahəzrət" deyil, "ülyahəzrət" xitabı işlənməlidir. Daha kobud səhv isə 1918–1920-ci illərdə (Qatır Məmməd qiyamının və general Tomsonun Bakı idarəçiliyinin baş verdiyi) dövrdə Böyük Britaniyada hakimiyyətdə V Georginin olması idi. Kraliçə Viktoriya 1901-ci ildə vəfat etmişdi və məntiqlə Britaniya qoşunları "Əlahəzrət Kralın ordusu" adlanmalı idi. Ola bilsin ki, bu səhv filmin çəkildiyi 1970-ci illərdə Böyük Britaniya taxtında kraliçənin (II Elizabet) olması ilə əlaqədardır.

"Qatır Məmməd" filminin sonunda eyniadlı personajın öldürülməsi ilə bağlı "14 gündən sonra Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu. Qatır Məmməd o günü görmədi" sözləri deyilir. Əslində isə, Qatır Məmməd 18 sentyabr 1919-cu ildə qətlə yetirilmişdi.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Əsərin müəllifi:** Zeynal Xəlil (titrlərdə yoxdur)
**Ssenari müəllifi:** Mixail Maklyarski, Kirill Rapoport
**Quruluşçu rejissor:** Rasim Ocaqov
**Quruluşçu operator:** Teyyub Axundov, Şərif Şərifov
**Quruluşçu rəssam:** Nadir Zeynalov, Rafiz İsmayılov
**Bəstəkar:** Cahangir Cahangirov
**Səs operatoru:** Vladimir Savin
**Rejissor:** T. Məmmədov
**Montaj edən:** Nelli Mahmudova
**Geyim rəssamı:** Bədurə Əfqanlı
**Qrim rəssamı:** V. Bereznyakov, V. Arapov
**Rejissor assistenti:** Vaqif Əsədullayev
**Operator assistenti:** Amin Novruzov, Rafiq Əmirov
**Rəssam assistenti:** N. Viçina
**Bədii rəhbər:** Şamil Mahmudbəyov
**Redaktor:** Nataliya Şneyer, Ədhəm Qulubəyov, İntiqam Qasımzadə
**Filmin direktoru:** Tələt Rəhmanov
**Çalır:** Ümumittifaq Kinematoqrafiya Komitəsinin Simfonik Orkestri
**Dirijor:** Yuri Nikolayevski
### Rollarda

Şahmar Ələkbərov — Qatır Məmməd
Rasim Balayev — Əziz
Həsən Məmmədov — Səməd
Ələddin Abbasov — Göyüş
Səfurə İbrahimova — Həbibə
Məmmədrza Şeyxzamanov — qubernator
Olev Eskola — Müller
Anatoli Falkoviç — Skott
Səməndər Rzayev — Əhəd
İsmayıl Dağıstanlı — Fətəli Xan Xoyski
Ramiz Məlikov — Müllerin yavəri
Yusif Vəliyev — halvaçı
Həsənağa Turabov — Səlimov
Mikayıl Mirzə (Mikayıl Mirzəyev kimi) — Qasım
Rafiq Kərimov
Y. Məmmədxanov
R. Rüstəmov
Əbdül Mahmudov — bolşevik
Elxan Qasımov
Sadıq Həsənzadə — kəndli
Hamlet Xanızadə — bolşevik
Rauf Qəniyev — Yunus
Muxtar Maniyev — mülki geyimli adam
Muxtar Avşarov — kəndli
Bahadur Əliyev — Məmmədin adamı
Elxan Ağahüseynoğlu — mülki geyimli adam
Tariyel Qasımov — porutçik
Kamil Qubuşov — Sadıq xan
C. Qafarov
Əzizağa Qasımov — unter
Konstantin Adamov — fotoqraf
Arif Mədətov — yeməkxana sahibi
Ənvər Həsənov — hüquqşünas
Eldəniz Rəsulov — yeməkxanadakı müştəri
A. Məhərrəmov
Mayak Kərimov — ofisiant
Mirzəbala Məlikov (titrlərdə yoxdur)
Fərəc Fərəcov — gimnaziya tələbəsi (titrlərdə yoxdur)
Sadıq İbrahimov — Səlim (titrlərdə yoxdur)
### Filmi səsləndirənlər

Səməndər Rzayev — Müller (Olev Eskola) (titrlərdə yoxdur)
Kamal Xudaverdiyev — Əhəd (Səməndər Rzayev) (titrlərdə yoxdur)
Hamlet Xanızadə — Yunus (Rauf Qəniyev) (titrlərdə yoxdur)
Əminə Yusifqızı — Həbibə (Səfurə İbrahimova) (titrlərdə yoxdur)
Kamil Qubuşov — Skot (Anatoli Falkoviç) (titrlərdə yoxdur)
Sadıq Hüseynov — kəndli (Sadıq Həsənzadə) (titrlərdə yoxdur)
Rafiq Əzimov — kəndli (titrlərdə yoxdur)
Yusif Vəliyev — Fətəli Xan Xoyski (İsmayıl Dağıstanlı) (titrlərdə yoxdur)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bakı" qəzeti. 23 yanvar 1975-ci il.
2. ↑  Ulduzə Qaraqızı. "Qatır Məmməd: Bir filmin iki çəkilişi", Ekspress qəzeti, 26.06.2003.

Mənbə
-----

* "El qəhrəmanı ekranda". "Kommunist" qəzeti. 8 fevral 1975-ci il.
* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 16; 32; 304.
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923–2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 205–208.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 816.

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə