recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Meymun Yumruğu** |
|  |
| **Ümumi məlumatlar** |
| Adı: Meymun Yumruğu |
| Orijinal adı: *ing.* Monkey Fist |
| Yaradıcı: Mark MakKorkl və Bob Şuli |
| İlk görünüş: "Meymun Yumruğunun zərbəsi" |
| Yarandığı il: 2002 |
| Səsləndirən: Tom Keyn |
| **Xüsusiyyətləri** |
| Ailə: Bilinmir |
| Cins: Kişi |
| Saçının rəngi: Qara |
| Gözünün rəngi: Qara |
| Dərinin rəngi: Ağ |
| Boyu: Bilinmir |
| Çəkisi: Bilinmir |
| Dostları: Həkim Drakken, Şiqo |
| Düşmənləri: Kim Possibl, Ron Stoppabl, Rufus, Monik, Ueyd Load |
| Gücü: Sehrli gücü yoxdur |
| Ləqəbləri: Meymun Yumruğu (əsl adı Montqomeri Fiske) |
| Görünüş: İnsan |
| Vətəndaşlıq: ABŞ |
| Məşğuliyyəti: Dünyanı ələ keçirməyə çalışan şəxsiyyətlərdən biridir |
| Dünya: Pis |

**Lord Meymun Yumruğu və Lord Monti Fiske** (*ing.* Monkey Fist) - "Kim Possibl" serialının düşmən personajlarından biridir.

Personaj haqqında
-----------------

Əsl adı Montqomeri (qısaldılmış forması: Monti) Fiske-dir. Döyüş sənətləri ustasıdır. Ən qəti düşmənləri Ron Stoppabl və Kim Possibldır. Montqomeri Fiske əslən Britaniyadandır. Çəkisi 59 kq-dır. Montqomeri Fiske əvvəllər arxeoloq vəzifəsində çalışırdı. Nobel mükafatı laureatına layiq görülmüşdür. Əsas tədqiq sahələri meymunların artefaktları idi. Həmin artefaktlar başğa dünyanı idarə edəcəkdi. Lord Meymun Yumruğu, xüsusilə, Tai-Chin-Pek-Var və ya Meymun Kunq Fu stili ilə maraqlanırdı.

Fiskenin daxili DNT məticəsində dəyişdirilmişdir. Artıq Fiske özünü meymun kimi hiss edirdi. Onun ayaqları və əlləri meymun kimi idi. Həmçinin, meymun kimi gəzirdi. Dostları da məhz meymunlar idi. Montqomeri Fiske-nin ən qəti düşməni Ron idi. Fiske Ronu Kim Possibldan da artıq özünə layiqli rəqib hesab edirdi. Onların ikisi də "Meymun gücü" və ya "Tai-Şenq-Pek-Kvar" hissini keçirmişdilər. Montqomeri Fiske "Meymun yumruğu" adı ilə də tanınır. Bütün Nindza meymunları idarə edir. Bir çox seriyalarda Meymun Yumruğu Kim Possibl və Rona qarşı onların düşmənləri ilə əməkdaşlıq etmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Meymun Yumruğu Kimpossible.wikia.com

| ⛭Kim Possibl |
| --- |
| Animasiyalar | Kim Possibl: Zamanda mübarizə • Kim Possibl: Belə Drama • Kim Possibl: Bitirmə |
| Seriyaların siyahısı | Kim Possibl animasiya serialının seriyalar siyahısı |
| Personajlar siyahısı | Kim Possibl animasiya serialının personajlar siyahısı |
| Saundtrek | Kim Possibl (saundtrek) |
| Oyunlar | Kim Possibl (video oyunların seriyaları) |
**Məhəmmədcəfər Qaracadaği** (1835 – 1883, Tiflis) — Azərbaycan maarifçisi, tərcüməçi.

Həyatı
------

Məhəmmədcəfər Qaracadaği ehtimallara görə 1835-ci ildə anadan olmuşdur. M.F.Axundovun komediyalarını, "Aldanmış kəvakib" povestini fars dilinə çevirmiş, 1871-1874-cü illərdə əvvəlcə parça-parça, 1874-cü ildə isə Tehranda kitab şəklində nəşr etdirmişdir. Onun tərcümələri fars nəsrinin sadələşməsində, İranda dramaturgiyanın yaranmasında, demokratik ideyaların inkişafında mühüm rol oynamışdır. QƏrbi Avropa şərqşünasları M.F.Axundovun əsərləri ilə ilk dəfə, əsasən, həmin tərcümələr vasitəsilə tanış olmuşlar. M.F.Axundov Məhəmmədcəfər Qaracadağiyə məktubunda onun tərcümələrini yüksək qiymətləndirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Гараҹадағи // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. III ҹилд: Гајыбов—Елдаров. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1979. С. 69.

Ədəbiyyat
---------

* Axundov M.F. Fars dilində yazılmış məktubların mətni. B.: 1963
* Məmmədzadə H. Mirzə Fətəli Axundov və Şərq. B.: 1971
Avqustin fon Morsperq tərəfindən çəkilmiş Hameln tütəkçisi
**Hameln tütəkçisi** və ya **Hameln siçovultutanı** (*alm.* Rattenfänger von Hameln‎) — orta əsrlərdə Aşağı Saksoniyada Almaniyanın Hameln qəsəbəsində çoxlu uşağın evdən ayrılaraq daha sonra ölməsi haqqında əfsanə. Tam versiyasında XVI əsrdə qəsəbədə artan siçanlardan qurtulmaq istəyən qəsəbə sakinlərinin tütəkli bir siçovultutanla ilə razılaşmasından bəhs olunur. Qəsəbə sakinləri bu xidmətinin qarşılığında tütəkçiyə pul ödəməkdən imtina edirlər. Bu səbəbdən siçovultutan sehrli tütəyi ilə qəsəbənin uşaqlarını arxasınca apararaq qəsəbədən uzaqlaşdırır. Hekayənin bu versiyası daha sonra nağıla çevrilərək yayılmışdır. Bu versiyası daha sonralar Göte, Qrimm qardaşları və Robert Brauninqin əsərlərində də istifadə olunmuşdur.

Mövzu
-----

Bir gün Hameln kəndi siçanlarla dolur. Hər yerdə siçanlar vardı və onlar sakinlərin bütün qidalarını tükədirdilər. Kənd sakinləri bu vəziyyətdən çıxış yolunu tapa bilmirlər və ora "siçanlı kənd" olaraq xatırlanmağa başlayır. Bir gün kəndə bir adam gəlir və ona bir kisə qızıl verilməsi qarşılığında siçanları kənddən çıxaracağını bildirir. Kəndlilər çarəsizlikdən onun dediyi pulu yığıb kəndin rəhbərinə verirlər. Həmin şəxs tütəyi ilə gözəl musiqi çalmağa başlayaraq siçanları ardınca aparır. Tütəkçi onları kəndin yaxınlığındakı çaya qədər aparır. Tütəkçi çayı keçir, amma ardınca gələn siçanlar keçə bilmir və çayda boğulurlar. Beləliklə, kənd sakinləri siçanlardan xilas olur. Tütəkçi pulunu almaq üçün kəndə qayıdır, amma kəndin rəhbəri onsuz da siçanlar olmadığına görə qızılları ona verməkdən imtina edir. Bu səbəbdən tütəkçi sehrli tütəyi ilə yenidən musiqi çalmağa başlayır və kəndin 130 uşağı onun ardınca gəlir. Tütəkçi onları meşəliyə qədər gətirir. Buna baxmayaraq, tütəkçi yatandan sonra kəndin yerini bilən uşaqlardan biri onun tütəyini götürür və digər uşaqları ardınca yenidən kəndə qaytarır. Uşaqların itməyindən narahat olan kəndlilər onların geri dönməyinə çox sevinirlər və həqiqəti öyrəndikdən sonra kəndin rəhbərinə əsəbləşirlər. Sonda tütəkçiyə ödənilməli olan qızılları verirlər.

Nağılın başqa bir versiyasında isə tütəkçi uşaqları meşəyə apararkən ən arxadan gələn üç uşaqdan bəhs olunur. Bu uşaqlardan biri şikəst olur və digərləri kimi sürətlə yeriyə bilmədiyi üçün geridə qalır. O biri kor idi və hara getdiklərini görmədiyi üçün tütəyin səsini izləyərək səhv istiqamətə gedir. Sonuncu uşaq isə kar olur və tütəyin səsini heç eşitməsə də, maraqdan digər uşaqların arxasınca gedir. Sonra isə bu üç uşaq geri dönmüş və digər uşaqların harada olduğu barəsində kənd sakinlərinə məlumat vermişdi.

Həmçinin bax
------------

* Nağıl
* İohann Volfqanq Göte
* Qrimm qardaşları

İstinadlar
----------

1. ↑  Reader's Digest the Truth about History: How New Evidence is Transforming the Story of the Past Page 294, published by Readers Digest, 2004 and Accessed via Google Books October 13, 2013
**Həsənveyhidlər** və ya **Həsənuyidlər** 959-cu ildən 1015-ci ilə qədər İran Azərbaycanı və Şəhrizor və Xuzistan arasındakı Zaqros dağları kimi İranın qərb hissələrinə hökmranlıq edən güclü şiə kürd sülaləsi idi. Sonuncu Həsənveyhid hökmdarı 1015-ci ildə vəfat etdi.

Tarixi
------

Bu sülalənin adı Bərzikani qəbiləsindən olan ilk hökmdarı Həsənveyh ibn Hüseynin adı ilə bağlı idi. Buyidlər sülaləsinin vassalı olan Həsənveyh onları Samanilərə qarşı dəstəklədi ki, bu da ona bir qədər güc qazandırdı. Luristanın, Dinavar, Nəhavənd və Həmədanın böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və o dərəcədə güclü idi ki, Buyidlər onu narahat etməkdən çəkinirdilər. Həsənveyhin təsiri bir müddət sonra Azərbaycana da çatdı.

979-cu ildə ölümündən sonra oğlu Bədr ibn Həsənveyh hökmdar oldu və nizam-intizam yaratmaq, güclü maliyyə idarəsini inkişaf etdirmək, dağlarda yollar və bazarlar tikmək, onun ərazisindən keçən zəvvarların təhlükəsizliyini təmin etmək və sikkə vurmaq kimi mühüm işlər gördü. O da atası kimi Buyidlərə beyət etməyə davam etdi.

Bədr ibn Həsənveyhi 1014-cü ildən etibarən nəvəsi Zahir əvəz etdi, lakin Buyid Şəms əd-Dövlə tərəfindən qovulduğu və öldürüldükdən qısa müddət sonra hakimiyyəti yalnız bir il saxladı. Ənnazilər onun qərb ərazisinin böyük hissəsini ələ keçirdilər və onların bilavasitə varisləri oldular. Şərq hissələri Buyidlər, cənub hissələri isə Kakuyilər tərəfindən ələ keçirildi. Əvvəllər Həsənveyhilərin əlində olan bütün ərazilər sonda Toğrul tərəfindən alındı.

Memarlıq
--------

Sərməc qalası Həsənveyhilər tərəfindən tikilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Gunter, (2010). səh. 117
2. ↑  James, (2019). səh. 22
3. ↑  Azakai, (2017)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
**Məhəmmədhüsеyn mirzə Əbdülhüseyn mirzə oğlu Firuz** (1893-1983) — şahzadə, İran ordusunun generalı.

Həyatı
------

Əbdülhüsеyn mirzə Fərmanfərmanın dördüncü оğlu Məhəmmədhüsеyn mirzə 1893-cü ildə Təbriz şəhərində anadan оlmuşdu. Sankt-Pеtеrburqda Hərbi Akadеmiyada təhsil almışdı. Nizaməddin ləqəbini daşıyırdı.

Məhəmmədhüsеyn mirzə 1911-ci ildə jandarmеriyada xidmətə başlamışdı. 1915-ci ildə Rus оrdusunda, Qusar alayında xidmət еtmişdi. Birinci Cahan Savaşı nədəniyə rus оrdusu İrandan çıxandan sоnra, Qacar оrdusuna qatılmışdı.1919-cu ildə Əhməd şahın qvardiyasında qulluq еtmişdi. 1919-cu ildən 1921-ci ilədək Xоrasanda, Məşhəd şəhərinin jandarmеriyasına başçılıq еtmişdi. 1921-ci ildə pоlkоvnik rütbəsi almışdı. 1921-ci ildə оrduda yüksək vəzifə tutmuşdu. 1922-ci ildən 1923-cü ilədək Tehranda qərargahda xidmət еtmişdi. 1923-cü ildən 1924-cü ilədək İsfahanda оrdunun bir qanadının, briqadanın başçısı оlmuşdu.
Məhəmmədhüsеyn mirzə gеnеral-lеytenant rütbəsi daşıyırdı.

Gеnеral-lеytenat Məhəmmədhüsеyn mirzə Firuz bir ara Fars əyalətinin həmakarəsi (bütün işlər üzrə müvəkkili) оlmuşdu. Sоnra, 1924-cü ildən 1927-ci ilədək Cənub qüvvələrinin qərargah rəisi vəzifəsinə yüksəlmişdi.
Rza şah оnu həbs еtdirib, Tehran zindanına gətirtdi. 
Məhəmmədhüsеyn mirzə həbsdən azad оlunduqdan sоnra, 1929-cu ildə Qaşqay üsyanını yatırılmağa göndərilmişdi. Həmin il yüksək rütbəli zabit kimi Avropada оlmuşdu.
1942-ci ildə Hindistana gеdən hərbi missiyaya rəhbərlik еtmişdi. 1943-cü ildə Afrikaya yоllanan hərbi missiyanın başçısı оlmuşdu. 

Məhəmmədhüsеyn mirzə 1945-ci ildən 1946-cı ilədək İranın Yоllar və Rabitə naziri vəzifəsində çalışmışdı. 1946-cı ildən 1947-ci ilədək Şərq qüvvələrinin (Xоrasan və Kеrman əyalətlərinin) kоmandanı оlmuşdu. 1947-ci ildə Оttavaya gеdən hərbi və mülki missiyaya rəhbərlik еtmişdi.
Bеlçika krallığının (1919), Fransa rеspublikasının ən yüksək оrdеnləri ilə təltif оlunmuşdu.

Ailəsi
------

Məhəmmədhüsеyn mirzə Səfiə xanımla ailə qurmuşdu. İskəndər mirzə, Nеrsi mirzə adlı оğulları, adlı qızı vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, "Şuşa", 2008, 334 səh.

Həmçinin bax
------------

* Qacarlar
* Əbdülhüseyn mirzə Fərmanfərma
* Məryəm Fərmanfərmaiyan
* Səttarə Fərmanfərmaiyan
* Xudadad mirzə Fərmanfərmaiyan
Ağcaqayın yarpağı
**Ağcaqayın yarpağı** — əsasən Kanadanın əsas simvolu kimi tanınan, ağcaqayın ağacının veqatativ orqanı.

Kanadanın simvolu kimi
----------------------

Kanada 70-dən çox ağcaqayın növü bitir.

XVIII əsrin sonlarında Kanadanın Yeni Fransa bölgəsinin əhalisi 18.000-ə çatmışdı. O zamandan başlayaraq Müqəddəs Lavrenti çayı boyunca yaşayan fransız kanadalıları ağcaqayın yarpağından simvolları kimi istifadə etməyə başlamışlar.

Getdikcə məşhurlaşan simvol 1834-cü ildə Sent-Cin-Baptiste Cəmiyyətinin iclasında qurumun simvolu seçilmişdir. Monrealın ilk valisi Cek Viger ağcaqayın yarpağını "Meşənin kralı" və "Kanada insanın simvolu" adlandırmışdı.

Birinci və ikinci dünya müharibələrində bu simvol Kanada əsgərlərinin geyimlərində istifadə olunmuşdur. Daha sonra Kanada baş naziri simvolun bayraqda istifadə olunmasını təklif etmişdir. 1965-ci ildə II Elizabet ağcaqayın yarpağının Kanada bayrağına əlavə olunacağını elan etmişdir. Amma rəsmi olaraq Kanadanın simvolu kimi 25 aprel 1996-cı ildə qəbul olunmuşdur.

Kanada bayrağı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-10-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-01.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-01.

Xarici keçidlər
---------------

* Şəkil qalereyası Arxivləşdirilib 2009-12-17 at the Wayback Machine
* Aljazeera Turkey
**Hamar zirinc** (*lat.* Berberis levis) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Şimali Afrikadır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m olan həmişəyaşıl koldur. Uzunsov ellipsvari yarpaqları üstdən parlaq, altdan isə ağımtıl rəngdə olur. Gövdəsi və budaqları hamardır, üzərində 3-5 bölümlü, sarımtıl-qəhvəyi rəngli, nazik, uzun tikanları vardır. Çiçəkləri sarıdır. Göyümtül-qara meyvələri yaşıl yarpaqların fonunda bitkiyə xüsusi gözəllik verir. Toxumla çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Torpağa tələbkar, quraqlığa davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərdəkan Dendrarisində introduksiya edilmişdir. Abşeronda park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Meyvələri ədviyyatların, içkilərin hazırlanmasında,qənnadı sənayesində, yarpaqları isə salat üçün, kökləri dərilərin, parçaların rənglənməsində, xalça sənayesində istifadə edilir. Oduncağı dekorativ işlərdə, xırda əşyaların, ayaqqabı mismarlarının düzəldilməsi üçün yararlıdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q11061161
* Wikispecies: Berberis levis
* EoL: 5514985
* FoC: 250096191
* GBIF: 3980973
* GRIN: 6904
* IPNI: 106846-1
* NCBI: 1431210
* Plant List: kew-2674057
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:106846-1
* Tropicos: 50193459
* WFO: wfo-0000563445

 |
İranın HESA şirkəti tərəfindən istehsal edilən "Hamaseh" PUA-sı yüksək hündürlükdə uçmaq imkanına malik vasitədir. "Hamaseh" 2013-cü ildə hazırlanmağa başlayıb və 2016-cı ildə İran İKK-nın silahlanmasına qəbul edilib.

Konstruksiyası
--------------

"Hamaseh" tək mühərrikli PUA-dır. 185 kq-a qədər yanacaq, avadanlıq və faydalı yük daşıya bilən vasitə konfiqurasiyadan asılı olaraq 11 saata qədər havada qala bilər.

Uçuş-enmə zolağından və ya JATO katapultundan buraxıla bilər, enməsi isə açılan paraşütlə mümkündür. "Hamaseh"in uçuşu əvvəlcədən müəyyən edilən nöqtələrə əsasən idarə edilir. Onun güc qurğusunun modeli məlum deyil.

"Hamaseh" sintetik aperturalı radara, rabitə müdaxilə qurğusuna malikdir. Kamera da daşıya bilən PUA-nın silahlanmasına kiçik bomba, qumbara və ya raket daxil ola bilər.

Əməliyyat tarixi
----------------

9 may 2013-cü ildə "Hamaseh" zərbə PUA-sının hazırlanmasına həsr olunan mərasim.
9 may 2013-cü ildə "Hamaseh" zərbə PUA-sının hazırlanmasına həsr olunan mərasimdə İranın sabiq Müdafiə naziri Əhməd Vahidi, pilotsuz vasitənin "stels keyfiyyəti ilə düşmən tərəfindən aşkarlanmasının qarşısını ala biləcəyini" söylədi. "Hamaseh" taktiki PUA olmasına baxmayaraq, bəziləri onun HALE (High-Altitude Long Endurance - Yüksək Hündürlükdə Uzun Müddət) platformasına aid olduğunu iddia edir. The Hamaseh at its unveiling ceremony was "equipped" with what appeared to be munitions, but they were physically bolted to the wings, not mounted on hardpoints. Açılış mərasimində "Hamaseh" döyüş sursatı kimi görünən detallarla təchiz edilmişdi. Müasir "Hamaseh" 2016-cı ildə yenidən dizayn edildi. Ondan ilk dəfə 2016-cı ilin aprelində İİKK-nin Quru Qoşunları tərəfindən hərbi təlimlər zamanı istifadə edildi. 2017-ci ildə HESA "Hamaseh" PUA-sını ixrac üçün təklif etdi.

  

Yenidən dizayn edilmiş radom ilə 2016-cı ildə müasir bir Hamaseh PUA-nın miqyaslı modeli.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri
------------------------------

  

* Uzunluğu: 5.05 m;
* Eni: 9 m;
* Hündürlüyü: 1.9 m;
* Boş çəkisi: 230 kq;
* Ümumi çəkisi: 415 kq;
* Maksimum sürəti: 194 km/saat;
* Kreyser sürəti: 165 km/saat;
* Döyüş radiusu: 200 km;
* Havada qalma müddəti: 11 saata qədər (faydalı yükdən asılı olaraq);
* Maksimum uçuş yüksəkliyi: 4.600 m;
* Qalxma sürəti: 4 m/s.

İstinadlar
----------

1. ↑   *Nasim Online [NasimOnline\_Ir].* "Iran Defense Ministry: We have manufactured 30 "Hamaseh" drones so far" (Tweet). 6 May 2013.
2. ↑  *Yuri Lyamin.* "Иранская экспозиция на МАКС-2017. Часть.2". 21 July 2017. 8 May 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 September 2020.
3. ↑  *Stephen Trimble.* "Iran puts Hamaseh UAV on export market". Flightglobal.com. Moscow. 18 July 2017. 22 December 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 September 2020.
4. 1 2 3  *Gareth Jennings.* "Iran debuts Hamaseh unmanned aircraft". IHS Jane's Defence Weekly. London: IHS Jane's 360. 14 April 2016. 18 April 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
5. ↑  *Arda Mevlutoglu [orko\_8].* "Hamaseh UAV Iran" (Tweet). 26 April 2018.
**Birinci Göytürk xaqanlığı** — Göytürk Xaqanlığı VI əsrin ortasında, Asiyanın şərqində Çin dövlətinin qərbində, sasani-İran dövlətinin məhdudlaşdırdığı İç Asiya çöllərində, şərqdə Avarlar, qərbdə Eftal (Ağ Hunlar) ilə edilən mübarizələr nəticəsində ortaya çıxdı. İlk Xaqanları şərq qanadını idarə edən Bumun Xaqan, qərb qanadını idarə edən qardaşı İstəmi xaqandır. Bütün göytürk ellərini bir yerə yığan və bu səbəblə İlik Xaqan deyə də adlandırılan Bumun Xaqanın ölümündən sonra yerinə oğulu Ko-lo (Qara Xaqan) keçdisə də iqtidarı qısa sürdü. Bir il sonra Muğan xaqan dövlətin başına keçdi. Muğan xaqan Moğol soylu Kitanları məğlub edərək Şərq Göytürk Dövlətinin sərhədlərini Böyük Okeana qədər genişlətdi. Muğan xaqandan sonra taxta Ta-po (Taspar Xaqan) keçdi. Ta-po, Buduqmu qəbul edən və Çini təzyiq altında saxlamaqla seçirildi. Qərbdə isə sərhədlərini Krıma qədər genişlədən İstəmi xaqan öldü. Yerinə oğulu Tardu Xaqan keçdi. Tardu, 603-cü ilə qədər hökmdarlığını davam etdirdi.

Şərqdə Ta-ponun ölümü üzərinə taxta çıxan To-lo-pien (ya da sonrakı adıyla Apa Tarkan) qurultayda edilən müzakirədə təsdiqlənmədi. Yerinə Ta-ponun qardaş oğlu Şa-po-lio (İşbara) Xaqan elan edildi. Çin siyasətlərinin də təsiriylə qərb Xaqanı Tardu, To-lo-pieni dəstəklədi. İşbaranın Apanın anasını öldürtməsi şərq ilə qərb arasındakı əlaqələri bir daha pozdu. İki tərəf artıq bir-birlərinə düşmən oldu. Tardunun ölümündən sonra Qərb Göytürkləri, güclərinin zəiflədiyinin bir göstəricisi olan, yabguluk və şadlıq adları altında Aşana ailəsinə mənsub kəslər tərəfindən idarə olunduqdan sonra 630-cu ildə Çin hakimiyyətinə daxil oldu. Bundan sonra On Oxlar adını alaraq əsrin sonuna qədər federasiyası şəklində Çin hakimiyyətində qaldılar. Şərq Göytürk Xaqanlığı isə, Şi-pi Xaqanın 618-ci ildə ölümünə qədər müstəqilliklərini qorudular. Ondan sonra hakimiyyətə gələn Hieli (İlik) Xaqan Çinin paytaxtını mühasirə etdisə də, əsir alındı. Xaqanın əsarətdə ölməsiylə I Göktürk Xaqanlığı tamamilə yıxılmış oldu (630-cu il). Eyni tarixdə Çin İmperatoru Tai-tsung özünü Türklərin Göy Xaqanı elan etdi. Xaqanlığa bağlı Türk və xarici boylar ətrafa dağılmağa başladılar, bunlardan bir qisimi isə Çin'ə sığındı. 50 il davam edən əsarət həyatında türklərin Çinə qarşı üsyanları müşahidə edildi. Bunların ən məşhuru 639-cu ildə göy-Türk şahzadəsi "Müalicə Şad"ın qiyamıdır.
**Takahaşi Yoşitoki** (高橋至時?, 22 dekabr 1764, Osaka – 15 fevral 1804, Edo[d]) – Edo dövründə yaşamış Yaponiya astronomu və təqvim islahatçısı. Onun tərəfindən tərtib olunmuş Kansey təqvimi 1798-ci ildə istifadə olunmağa başlanmışdır. Kartoqraf İno Tadatakanın müəllimi olmuşdur.

İlk illəri və karyerası
-----------------------

Takahaşi Yoşitoki 1764-cü ildə Yaponiyanın Osaka şəhərində doğulmuşdur. Atası Takahaşi Tokuciro aşağı rütbəli məmur idi. O, gənc yaşlarından etibarən riyaziyyata maraq göstərmişdir. 1779-cu ildə atasının peşəsini götürmüş, boş vaxtlarını intellektual fəaliyyətə həsr etməyə qərar vermişdir. 1787-ci ildə təqvim alimi Asada Qoryudan dərslər almağa başlamışdır. O, Asadanın digər tələbəsi olan Hazama Şiqetomi ilə yaxın əlaqələr qurmuşdur.

Takahaşi Asadanın dəstəyi ilə daha dəqiq Ay təqvimi hazırlamaq üçün riyaziyyat və müşahidə texnikalarını öyrənməyə davam etmişdir. Asadanın məktəbində İqnats Köqler tərəfindən redaktə olunmuş *"Təqvim elmi və astronomiya kompendiumuna sikvel"* əsərini oxuyaraq Kepler qanunları və Covanni Kassininin Günəş ilə Ayın hərəkətləri haqqında olan işləri ilə tanış olmuşdur.

Elmi töhfələri
--------------

Qenku məbədində yerləşən qəbri.
Asada məktəbinin reputasiyasının güclənməsi və elmdə əldə olunan irəliləyişlərlə əlaqədar olaraq Tokuqava şoqunluğu Horyaku təqviminin köhnəldiyi və təqvim islahatının vacib olduğu qənaətinə gəlmişdir. Təqvim islahatı layihəsinə Asada dəvət olunsa da, xəstə olduğu üçün Takahaşi və Hazamanı məsləhət görmüşdür. Onlar Edo şəhərinə getmiş və Takahaşi 1795-ci ildə Astronomiya bürosuna qəbul edilmişdir. Təqvim islahatı üçün planlar 1797-ci ildə tamamlanmış və Kansey təqvimi adlı yeni təqvim 1798-ci ildə rəsmi olaraq istifadə olunmağa başlamışdır.

Takahaşi hesab edirdi ki, Ay təqviminin dəqiq olması üçün coğrafi uzunluqların və enliklərin də dəqiq hesablanması lazımdır. O, tələbəsi İno Tadatakanın köməyi ilə milli ölçmə işi başlatmışdır. Gördükləri iş nəticəsində Yaponiya ilə bağlı böyük xəritə kolleksiyası yaranmışdır. O, İnonun coğrafi uzunluqlar və enliklər haqqındakı işlərinə böyük təsir göstərmişdir.

Takahaşi Qərbdən bir çox ideya götürmüş, trepidasiya üçün episiklik nəzəriyyə üzərində işləmişdir. O, Jerom Lalandın *"Astronomiya haqqında traktat"* əsərinin holland versiyasını tərcümə etməyə başlamış və *"Laland astronomiyasının təhlili"* adlı əsər tərtib etmişdir. Lakin əsərin tərcüməsini tamamlaya bilməmişdir. Həyatının sonlarına doğru planetlərin hərəkətini hesablamaq üçün dəqiq metodlar hazırlamağa çalışmışdır.

Ailəsi
------

Takahaşinin iki oğlu da astronom olmuşdur. O, öləndə böyük oğlu Takahaşi Kaqeyasu atasının Astronomiya bürosundakı yerini tutmuşdur. İkinci oğlu Takahaşi Kaqesuke isə Şibukava ailəsi tərəfindən qəbul edilmişdir.

Takahaşi Kaqesuke atasının yarımçıq işini götürərək Jerom Lalandın əsərinin tərcüməsini başa çatdırmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  Biographical Encyclopedia of Astronomers

Ədəbiyyat
---------

* Biographical Encyclopedia of Astronomers (ingiliscə). Springer. 2007. səh. 1121. ISBN 9780387304007. İstifadə tarixi: 19 sentyabr 2022.
**Paolo Cebrailoviç Yaşvili** (*gürc.* პაოლო იაშვილი; 29 iyun 1894 – 22 iyul 1937, Tbilisi) — gürcü Sovet yazıçısı və ictimai xadimi.

Həyatı
------

Pavel Cibraeloviç Yaşvili Gürcüstanın Argveti kəndində anadan olub.

1 sentyabr 1900-cü ildən Kutaisi klassik gimnaziyasında təhsil alıb. "Bluz"un gələcək ədəbi kollektivinin görkəmli nümayəndələri orada təhsil alıblar: Valerian Qaprindaşvili və Titian Tabidze. Klassik gimnaziyalarda məktəblilərin onsuz da güclü olan milli-vətənpərvərlik ruhu 1905-ci il inqilabının yaxınlaşması ilə daha da gücləndi.

1911-ci ildən şair təhsilini Anapa adlı özəl gimnaziyada davam etdirdi. 1913-cü ildə Paolo Parisə getdi və Luvrdakı İncəsənət İnstitutuna daxil oldu.

1911-ci ildən nəşr edilməyə başlanmışdır. В 1915-ci ildə Kutaisidə "Mavi buynuzlar" simvolizm şairlərindən ibarət ədəbi qrup təşkil etdi. Növbəti ildən isə "Mavi buynuz" almanaxı nəşr olunmağa başladı.

Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, Yaşvili poeziyası realizmə meyl etməyə başladı. 1920-ci illərdə sosializmin şərəfinə iddialı əsərlərlə ("Şeir mühəndisləri", "Lenin", "Tiflis", "Samqori inşaatçıları") "Yeni Kolxida" şeirlər toplusu nəşr olundu.

Rus dilində P. Yaşvilinin şeirləri Boris Pasternakın tərcüməsində nəşr edilmişdir.

Şeirdən əlavə, Paolo Yaşvili həm də ictimai xadim idi. 1924-cü ildə Yaşvili Gürcüstan Mərkəzi İcra Komitəsinə, 1934-cü ildən isə Zaqafqaziya Mərkəzi İcra Komitəsi üzvlüyünə seçildi.

Həlak olması
------------

1937-ci ildə Yaşvilinin yaxın yoldaşları Titsian Tabidze və Nikolo Mitsişvili Stalin dövrünün Böyük təmizləmə qurbanları olaraq repressiyaya məruz qaldılar. Onların hər ikisi güllələndi. Yaşvili özü də həbs qorxusundan intihar etdi. Hakimiyyət onu Titian Tabidze haqqında məqalə yazmağa və onu xalq düşməni elan etməyə məcbur etmışdi.

Paolo Yaşvili Gürcüstan Yazıçılar Evində (Maçabeli küçəsi, 13) gündəmində "siyasi sayıqlıq" məsələsi olan siyasi sayıqlığı itirməmək toplantısı zamanı özünü güllələdi. Yaşvili Tabidzenin ona verdiyi silahla intihar etmışdi (əslində Tabidze o silahı Sergey Yeseninə hədiyyə etmək istəyirdi).

Mükafatları
-----------

Yaşvili küçəsi
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (22.03.1936)

Xatirəsi
--------

Tbilisidəki bir küçə Paolo Yaşvilinin adını daşıyır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Paolo Yaşvili // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
2. ↑  "Яшвили Паоло". 2021-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.
3. ↑  "Дом Сараджева В 1921 году сюда поместили Дом Писателей Грузии. Именно здесь застрелился писатель Паоло Яшвили". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.
4. ↑  "Улица Яшвили". 2021-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
**Birinci Azərbaycan Antarktida ekspedisiyası** - 24 dekabr 2008-ci il tarixində Azərbaycan Ekologiya və Təbii Ehtiyatlar Naziri, Hava və Ekstremal İdman Növləri Federasiyasının Prezidenti Hüseynqulu Bağırovun başçılıq etdiyi ilk *Azərbaycan-Antarktida* ekspedisiyası Bakıdan yola düşmüşdür. Havanın əlverişsiz olmasına baxmayaraq ekspedisiya üzvləri 2009-cu ilin 26 yanvar tarixində Cənub qütbünə çatmağa müvəffəq olmuşdur.
Ekspedisiya üzvlərinin verdiyi məlumata görə Azərbaycan bayrağı ilk dəfə Antarktida ərazisində 12 yanvar 2009-cu ildə Vinson dağına sancılması ilə dalğalanmışdır. Cənub qütbünə isə ayın iyirmi altısı sancılır.

Ekspedisiya təkcə elmi deyil, həm də idman, siyasi və rəmzi əhəmiyyət daşımışdır. Bununla belə ekspedisiyaçılar qrupu orta temperaturu təxminən - 35-40 °C olan şəraitdə 500-dən artıq müşahidə-ölçmə işləri aparmışdır. Ekspedisiya qarşıya qoyulan hədəflərə tam çatmışdır.

Maraqlı fakt
------------

Cənub qütbünün yaxınlığındakı Amerikanın "Amundsen-Scott" bazasına dəvət olunan ekspedisiya üzvlərinə orada məlum olub ki, Azərbaycan ekspedisiyası islam, türk və MDB ölkələrindən Cənub qütbünə piyada, xizək və buzda yerimək üçün qırmaqlı çəkmədən istifadə etməklə çatan ilk qrupdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Birinci Azərbaycan Antarktida ekspedisiyası". 2016-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-17.
Fransa metropoliyasının xəritəsi
**Fransa metropoliyası** (*fr.* France métropolitaine), və ya **Fransanın metropoliyası** — qitədə və Atlantik okeanında ən yaxın adalar, ingilis kanalı və Aralıq dənizində (Korsika adası da daxil olmaqla) əraziləri əhatə edən Fransanın Avropa hissəsi. Bu, bir qədər köhnəlmiş ifadədir, çünki "metropolis" sözü koloniyaların mövcudluğunu nəzərdə tutur. Fransanın xarici mülkləri koloniyaların statusu daşımır, çünki 1946-cı ildə Konstitusiyaya əsasən Fransa Birliyi yaradılıb. Rəsmi hüquqi müddət (məsələn, Avropa İttifaqının rəsmi sənədlərində istifadə olunur) *Fransanın Avropa ərazisidir* (*fr.* territoire européen de la France).

Ancaq Fransanın gündəlik istifadəsində, Fransız metropoliyası (ya da sadəcə metropolis) Fransa xaricindəki mülklərə, yəni Fransanın xaricində olan torpaqlarına qarşı çıxır.

Metropoliyanın sahəsi 551,500 km², yəni ölkənin ümumi ərazisinin 80% -ni təşkil edir. 2014-cü ilin əvvəlində metropol əhalisi 63,460 min nəfər, yəni ümumi əhalinin 96% -ə çatmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Land area of the 4 old overseas departments ([*ölü keçid*]), Mayotte, the overseas collectivities, and New Caledonia (page 21 Arxivləşdirilib 2021-01-23 at the Wayback Machine), the French Southern and Antarctic Lands and the Scattered Islands ( Arxivləşdirilib 2018-06-19 at the Wayback Machine), and Clipperton ( Arxivləşdirilib 2020-03-05 at the Wayback Machine).
2. ↑  *Minister of the Interior (France), Government of France.* "Résultats de l'élection présidentielle 2017" (fransız). 2017-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-20.
**Raytheon** — əsasən müdafiə, silah və hərbi sahələrdə iş görən bir Amerika şirkətidir. Dünyadakı raket istehsalının əksəriyyətinə sahibdir.

Firma 1922-ci ildə qurulmuş və 1959-cu ildə mövcud adını almışdır. Dünyada təxminən 63 min işçisi var və illik gəliri təxminən 25 milyard ABŞ dollarıdır. Raytheon şirkətinin gəlirlərinin 90% -i hərbi müqavilələrdən gəlir və 2012-ci ildəki statistik məlumatlara əsasən firma dünyanın beşinci ən böyük hərbi podratçısıdır. Gəlir baxımından ABŞ-də dördüncü ən böyük müdafiə sənayesi firmasıdır.

H.A.A.R.P. (High Frequency Active Aurora Research Program (*azərb.* Yüksək Frekanslı Aktiv Aurora Tədqiqat Proqramı‎) layihəsi üçün elmi tədqiqat patentinə sahibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Raytheon Technologies' stock, formerly United Technologies, starts trading in the Dow Friday,. // *MarketWatch* 2020.
2. ↑  SIPRI Arms Industry Database. Stockholm International Peace Research Institute.
3. 1 2  .
4. ↑  *Smiley J.* The Man Who Invented the Computer. 2010. S. 169.
**Fransalı İzabella** (*fr.* Isabelle de France; 18 mart 1241, *bilinmir* – 17 aprel 1271) — Navarra kralı II Teobaldın xanımı, Navarra kraliçası.

Həyatı
------

İzabella 1241-ci ildə Fransa kralı IX Lüdovik və xanımı Provanslı Marqaritanın ikinci qızı olaraq dünyaya gəldi. Hələ 2 yaşındaykən böyük bacısı Blanşın vəfatıyla cütlüyün ən böyük övladı oldu. Hələ 1254-cü ildə Navarra kralı II Teobald İzabellayla evlənmək istədiyini bildirdi. Ancaq evlilik şərti olaraq, IX Lüdovik kral və bacısı arasındakı taxt mübarizəsinin nəticələnməsini gözlədi. Ardından 6 aprel 1255-ci ildə Melöndə baş tutan mərasimlə İzabella Navarra kraliçası elan olundu.

Olduqca dindar olan İzabellanın bu evlilikdən övladı olmadı. 1270-ci ilin iyulunda atası və əriylə birlikdə Səkkinci səlib yürüşünə qatılan İzabella həmin ilin avqustunda atasını, dekabrında isə ərini itirdi. Səfərdən geri dönən İzabella anasıyla birlikdə vətəni olan Provansa qayıtdı. Ancaq burada çox yaşamadı və cəmi 2 ay sonra burada vəfat etdi.

Mənbə
-----

* Richard, Jean (1983). Lloyd, Simon (ed.). *Saint Louis: Crusader King of France*. Translated by Birrell, Jean. Cambridge University Press
* Hallam, Elizabeth (1980). *Capetian France: 987-1328*. Longman Group Limited

İstinadlar
----------

1. ↑  Evergates, Theodore (2010). *Aristocratic Women in Medieval France*. University of Pennsylvania Press
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Bertalan.

**Bertalan Farkaş** (2 avqust 1949, Gyulahaza[d], Sabolç-Satmar-Bereq) — ilk macar kosmonavtı və kosmosda birinci esperanto. Macarıstan SilahlI Qüvvələrinin briqada generalı.

Həyatı
------

Çəkməçi-fəhlə ailəsində doğulmuşdur.Anası evdar qadın olmuşdur.1967-ci ildə orta məktəbi bitirib və Dyerd Kilian adına Ali Aviasiya Texniki Məktəbinə daxil olmuşdur.Ali Məktəbi bitirdikdən sonra Macarıstan Xalq Respublikası
Silahlı Qüvvələrində xidmət etməyə başlamışdir.1978-ci ildən "İnterkosmos" proqramı üzrə tam təlim kursu keçmişdir.1980-ci il mayın 26-da "Soyuz-36"kosmik gımisində tədqiqatçı kimi uçmuşdur(V.H.Kubasovla birlikdə).
Beynəlxalq heyət "Salyut-5"-"Soyuz-35"-"Soyuz-36" orbital elmi-tədqiqat kompleksində (əsas heyət L.İ Popov və V.V.Ryumin)nəzərdə tutulmuş birgə tədqiqat və ekspirimentləri yerinə yetirdikdən sonra B.Farkaş 1980-ci il iyunun 3-də "Soyuz-35" kosmik gəmisində Yerə qayıtmışdır.

Mükafatları
-----------

* Macarıstan Xalq Respublikasının Qəhrəmanı (1980)
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (3 iyun 1980, SSRİ)
* Lenin ordeni (3 iyun 1980, SSRİ)
* "За заслуги в освоении космоса" medalı (12 aprel 2011, Rusiya Federasiyası)

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Ölkənin qəhrəmanları |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 1126659606 · ISNI: 0000 0000 7912 1112 · LCCN: n2012038685 · NKC: mzk2007408444 · NSZL: 000000007524 · VIAF: 84716733 · WorldCat VIAF: 84716733 |

 |
**Fransalı Blanş** (*fr.* Blanche de France; *isp.* Blanca de Francia; 1253[…] – 1320, Paris) — Fransa kralı IX Lüdovikin qızı, Kastiliya infantası.

Həyatı
------

Blanş 1253-cü ildə Təl-Əviv yaxınlığında dünyaya gəlib. Atası Fransa kralı IX Lüdovik, anası isə onun xanımı Provanslı Marqaritadır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. 1269-cu ilin noyabrında Kastiliya kralı X Alfonsonun böyük oğlu və Kastiliya infantı Ferdinand de la Cerda ilə evləndirildi. Cütlüyün bu evlilikdən 2 oğlu dünyaya gəlsə də, çox keçmədən İnfant Ferdinand 1275-ci ildə vəfat etdi.

Ənənəyə görə, kralın böyük oğlu vəfat etsə, ondan sonrakı qardaşı deyil, vəfat edən varisin böyük oğul övladı varis elan edilməli idi. Ancaq kralın ikinci oğlu Sanço 1284-cü ildə atasının vəfatı ilə taxtı ələ keçirdi. Beləcə, Blanşın hər iki oğlu Kastiliya taxtından məhrum edildi. Blanşın qardaşı Fransa kralı III Filipp yeni krala göndərdiyi ultimatumla, öz bacısı uşaqlarının taxt iddiasını müdafiə etsə də, bu heç bir işə yaramadı. Bu vəziyyətdə Blanş hər iki övladını da qaynanası Araqonlu Yolandanın himayəsinə verərək ölkəni tərk etdi və Parisə döndü. 1323-cü ildə burada vəfat etdi.

Mənbə
-----

* Doubleday, Simon R. (2015). *The Wise King: A Christian Prince, Muslim Spain, and the Birth of the Renaissance*. Basic Books. ISBN 978-0465066995

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2 3 4  *Pas L. v.* Blanche de France // Genealogics (ing.). 2003.
3. ↑  Linehan, Peter (2008). *Spain, 1157-1300: A Partible Inheritance*. Wiley
**Tournoi de France** ("Fransa Turniri", daha çox **Le Tournoi** kimi xatırlanır) 1997-ci il iyunun əvvəlində Fransada təşkil olunmuş futbol üzrə beynəlxalq yoldaşlıq turniri olub, 1998-ci il dünya çempionatına məşq xarakteri daşıyıb. Turnirdə iştirak edən 4 milli komandalar: Braziliya, İngiltərə, İtaliya və ev sahibi Fransa. Onlar bir dairə üzrə bir-birinə qarşı oynayırdılar, qrup birinciliyi qazanan həm də turnirin qalibi hesab olunurdu.

  

İngiltərə keçirdiyi ilk iki oyunda İtaliya və Fransanı məğlub etməklə, həmçinin Braziliyaya qarşı oyunda bir xal itirməklə, topladığı ümumi 6 xallıq nəticə ilə turnirin qalibi oldu. Cənubi amerikalılar qələbə və iki oyunluq heç-heçə nəticəsinə görə, 5 xalla ikinci yeri tutdular. Yəqin ki, turnirin ən yaddaqalan oyunu İtaliya və Braziliya arasında keçirilən oyun oldu. 3:3 heç-heçə ilə başa çatan oyunda iki qolu o vaxt hələ 22 yaşı olan Alessandro Del Piero və hərəsinə bir qol olmaqla Romario və Ronaldo tərəfindən tərəfindən vuruldu. Və hər komanda bir dəfə öz qapısına avtoqol vurdu. Del Piero 3 qolla turnirin ən yaxşı bombardiri, Romario isə 2 qolla ikincisi oldu. Fransa Turniri daha çox məşhur futbolçu Roberto Karlosun Fransaya qarşı oyunun 21-ci dəqiqəsində vurduğu 35 metrlik cərimə zərbəsi ilə daha da məşhurlaşdı. Bu qol müasir futbolun ən yaxşı qollarından biri hesab olunur.

Cədvəl
------

| Komandalar | Oyun | Xal |
| --- | --- | --- |
| İngiltərə | 3 | 6 |
| Braziliya | 3 | 5 |
| Fransa | 3 | 2 |
| İtaliya | 3 | 2 |
**Vilyam Ruto** (21 dekabr 1966, Kamaqut[d], Keniya) — Keniya siyasətçisi, fəalı, 2022-ci ildən Keniya Prezidenti. O, Birləşmiş Demokratik Alyans Partiyasının təsisçisidir.

Həyatı
------

Vilyam Ruto 21 dekabr 1966-cı ildə Keniyanın Kamaqut kəndində anadan olmuşdur. O, yerli ibtidai məktəbi bitirmişdir. Ruto 1980-ci illərin əvvəllərində Nayrobi Universitetində biologiya ixtisası üzrə təhsil almış və aktivizm işləri ilə məşğul olmuşdur.

Vilyam Ruto 1992-ci il seçkilərində Daniel Arap Moinin yenidən seçilməsi üçün kampaniya aparmış, daha sonra Keniya Parlamentinin bəzi üzvlərinin köməkçisi kimi çalışmışdır. O, 1997-ci ildə ilk dəfə Keniya Parlamentinə seçilmişdir. Ruto 2007-ci il prezident seçkilərində Narıncı Hərəkat adından iştirak etməyi planlaşdırırdı. O, partiya praymerizində 368 səslə üçüncü yeri tutmuşdur. Ruto 2012-ci ildən Keniya hökumətində nazir vəzifələrində çalışmışdır.

Vilyam Ruto 2013-cü ilin avqust və oktyabr aylarında, həmçinin 2018-ci ildə vitse-prezident seçilmmişdir.

Vilyam Ruto 2018-ci ildə "İnsan fəaliyyətlərinin sahil ekosistemlərində torpaqdan istifadə və ətraf mühitin keyfiyyətinin dəyişikliyinə təsiri: Qərbi Keniyada Sayva bataqlığının su hövzəsi nümunəsi" adlı dissertasiyasına görə bitki ekologiyası üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır.

Vilyam Ruto 2022-ci il seçkilərində Keniya Prezidenti seçilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
2. ↑  *Р. И. А. Новости.* "Уильяма Руто объявили победителем президентских выборов в Кении". РИА Новости (rus). 20220815T1925. 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-15.

Xarici keçidlər
---------------

* Seçkiqabağı sorğu

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook (ing.) · Twitter (ing.) |
| Foto, video və audio | Instagram (ing.) · YouTube (ing.) |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · TASS istinad |
| Normativ yoxlama | GND: 1192538102 · GTAA: 237116 · ISNI: 0000 0000 3686 8953 · LCCN: n2006201004 · VIAF: 73294209 · WorldCat VIAF: 73294209 |
**Bernhard "Bert" Karl Trautmann** (22 oktyabr 1923, Bremen, Almaniya Reyxi[d] – 19 iyul 2013) — alman futbolçu.

Bert Trautmann 1949–1964-cü illərdə İngiltərənin Mançester Siti futbol klubunun qapısını qoruyub. Trautmann alman olsa da, Almaniya millisində heç vaxt oynamayıb. Amma Mançesterdə, o bu günə gədər ən populyar futbolçulardan sayılır.

Bert Trautmann 1923-cü il oktyabrın 22-də doğulub. 10 yaşından futbol oynamağa başlayıb. 18 yaşında Faşist Almaniyasında hərbi xidmətə yollanıb, paraşütçü olub. Əvvəl sovet, sonra isə ingilis əsgərləri tərəfindən həbs edilib. Azadlıqa çıxdıqdan sonra Trautmann Böyük Britaniyanı tərk etməyib və bu ölkədə qalaraq peşəkar futbolla məşğul olub.

Əvvəllər ingilis futbol azarkeşləri "nasist oğlana" nifrət edirdilər. Ancaq 1956-cı ildə İngiltərə Futbol Kubokunun finalından sonra azarkeşlərin Trautmanna olan münasibətləri dəyişdi. Bu oyunun 75-ci dəqiqəsində Birmingemin oyunçusu Trautmanna zərbə endirib onun boynunu qırdı. Ancaq Trautmann meydançanı tərk etmədi və oyunun sonuna qədər müydanda oynadı. Belə bir zədə alan Trautmannın ölmədiyi bu günə gədər tibbi möcüzə kimi tez-tez xatırlanır.

Həmin oyundan bir neçə gün sonra Trautmannın beş yaşlı oğlu avtomobil qəzasına düşüb vəfat etdi.

Trautmann iki dəfə ailə qurub (1950 və 1990-cı ildə). Böyük Britaniya kraliçası II Elizavetta 2004-cü ildə onu şərəf nişanı ilə təltif edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Bert Trautmann // Transfermarkt (çd.). 2000.
**Heydər Əliyevin Belqraddakı abidəsi** — Belqradın Palilula bələdiyyəsinin ərazisində yerləşən Taşmaydan parkında ucaldılan abidə.

Taşmaydan parkı Belqradın Palilula bələdiyyəsinin ərazisində yerləşir. İki min il əvvəl romalılar Belqrad hakimi üçün saray tikmək məqsədi ilə bu ərazidə yerləşən karxanadan daş çıxarırmışlar. Karxananın osmanlılar dövründə də mövcudluğu onun adının yaranmasına səbəb olmuşdur. Osmanlılar dövründə Belqradda inşa olunmuş tikili və divarlar bu karxanadan çıxarılan daşlardan tikilmişdir. Taşmaydanda XIX əsrdə yaşamış bir çox görkəmli serb xadimləri dəfn olunmuşlar. Həmin əsrin sonundan başlayaraq qəbiristanlıq başqa əraziyə köçürülmüş və burada yaşıllıqlar salınmışdır. İndi bu park Belqrad sakinlərinin istirahət üçün ən çox üz tutduqları məkanlardan biridir.

Parkda ümummilli lider Heydər Əliyevin və görkəmli serb yazıçısı Milorad Paviçin abidələri ucaldılmışdır. Hazırda dünyanın bir çox ölkəsində ulu öndər Heydər Əliyevin adı əbədiləşdirilmiş, onun adına park və xiyabanlar salınmış, abidələr ucaldılmışdır. Dünya şöhrətli siyasi xadim Heydər Əliyevin abidəsinin Taşmaydan parkında ucaldılması ölkələrimiz arasındakı əlaqələrin yüksək səviyyədə olmasına dəlalət etməklə yanaşı, həm də serb xalqının bu dahi şəxsiyyətin xatirəsinə olan ehtiramından xəbər verir.

Abidənin ucaldılması
--------------------

Heydər Əliyev abidəsi 2011-ci il iyunun 8-də yenidən qurulan Tasmajdan parkının açılışı zamanı Serbiyanın o zamankı prezidenti Boris Tadiç və Belqradın meri Draqan Djilasın iştirakı ilə açılmışdır. Abidənin açılışını Azərbaycan Prezidenti və Heydər Əliyevin oğlu İlham Əliyev edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Belqradda Taşmaydan parkının açılış mərasimində iştirak etmişdir" (az.). president.az. Archived from the original on 2022-10-19. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2022.
2. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-10.

Xarici keçidlər
---------------

* Heydər Əliyevin Belqrad və Buxarestdəki abidəsi ziyarət edildi - Fotolar
* Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Belqradda Taşmaydan parkının açılış mərasimində iştirak etmişdir
* Heydər Əliyevin xatirəsi Belqradda anıldı
* Heydər Əliyevin Belqrad və Buxarestdəki abidəsi ziyarət edilib

Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Belqrad və Buxarest şəhərlərindəki abidəsi ziyarət edilib
***Ümidsizliyin zirvəsində*** (rumınca: *Pe culmile disperării*) — Ruminiyalı filosof Emil Çoranın 1934-cü ildə nəşr olunmuş ilk kitabı. Kitab ölüm, insomniya və dəlilik kimi sonralar Çoranın yaradıcığına nüfuz edəcək mövzular haqqında qısa düşüncələrdən ibarətdir.

Bu, Çoranın ana dili olan rumın dilində yazdığı bir neçə əsərdən biri idi. 1937-ci ildə o, Rumıniyanı tərk edərək Parisə köçdü və ömrünün sonuna qədər orada yaşadı. Bu dəyişiklik Çoranın həyat və yaradıcığına iki dövrə ayırdı: erkən rumın və yetkin fransız dövrü. Filosofun sonralar fransız dilində nəşr etdirdiyi bir neçə əsər ona olan diqqəti daha da artırdı.

*Ümidsizliyin zirvəsində* Kral II Karol İncəsənət və Ədəbiyyat Fondu tərəfindən təsis edilən gənc yazıçılar mükafatına layiq görüldü. Çoranın sonrakı əsərləri Roje Nimye Mükafatı və Pol Moran Böyük Ədəbiyyat Mükafatı alsa da, müəllif hər ikisini rədd etdi. *Ümidsizliyin zirvəsində* 1992-ci ildə İlinka Zarifopol-Conston tərəfindən ingilis dilinə tərcümə edildi.

Sinopsis
--------

Mətn həcmi adətən 1–3 səhifə aralığında dəyişən qısa başlıqlı 66 hissədən ibarətdir. Çoran hər hissədə müəyyən emosiyaları və ya psixoloji vəziyyətləri bir-biri ilə qarşılaşdıraraq onları nəzərdən keçirir. O, kədər, melanxoliya və əzab kimi mənfi duyğulara fokuslanır. Müəllifə görə, kədərin özü bəzən xoşbəxtlik anlarından sonra gələ bilən güclü emosiya olsa da, melanxoliya kədərin qeyri-müəyyənliklə əlaqələndirilmiş daha yayğın formasıdır.

Arxa plan
---------

Bütün həyatı boyunca depressiya və insomniyadan əziyyət çəkən Çoranın *Ümidsizliyin zirvəsində* kitabı da bu ruh halında yazılıb: "Yuxusuz keçən gecələrimin gətirdiyi depressiyanın tən ortasında olarkən başqa cür heç nə yaza bilməzdim. Yeddi ildir ki, güc-bəla ilə yata bilirəm. Mənim bu depressiyaya ehtiyacım var və hətta bu gün də yazmaq üçün masama oturmamışdan əvvəl Macarıstan qaraçı musiqisinə qulaq asıram." Kitabın adı o dövr Rumıniya qəzetlərində intihar nekroloqlarına başlamaq üçün istifadə olunan ifadədən götürülüb: "Ümidsizliyin zirvəsində olan gənc filankəsov filankəs həyatına qəsd etdi …"

*Ümidsizliyin zirvəsində* əsərini yazarkən Çoran nasional sosializmə rəğbət bəsləyirdi. O, kitabın nəşr olunduğu ildə baş verən Uzun bıçaqlar gecəsinə dəstəyini ifadə etmişdi. Buna baxmayaraq, *Ümidsizliyin zirvəsində* nasional-sosialist fəlsəfəsinə zidd mövqe nümayiş etdirirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Cioran 1992. səh. 127
2. ↑  Cioran 1992. səh. 41-42
3. ↑  *Bradatan, Costica.* "The Philosopher of Failure: Emil Cioran's Heights of Despair". 28 November 2016. 20 November 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 April 2023.
4. ↑  Cioran 1992. səh. xv
5. ↑  "Review – Eugene Thacker's "Cosmic Pessimism" (N.N. Trakakis)". RELIGIOUS THEORY (ingilis). 2023-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-21.
6. ↑  Cioran, 1934, in Ornea, p.192
**Nikos Maxlas** (16 iyun 1973[…], İraklion) — futbolçu.

Karyerası
---------

Karyerasının üç ilini "Vitess"ə həsr edən Nikos Maxlas komandası üçün dövrünün əvəzedilməz siması olub. Çıxış etdiyi 36 ayda "Vitess"in uğurları üçün 60 qol vuran yunan hücumçu az iş görməyib və insafən deyək ki, müsbət imic formalaşdırıb. Vurduğun qolların böyük hissəsi 1997/1998-ci illər mövsümünə (34 qol) təsadüf edir. Bir il sonra onun "Ayaks"a transfer edilməsi uzun müddət gündəmdən düşmədi. Hətta "Vitess" rəhbərliyi Maxlasın komandadan getməsinin əleyhinə idi. Amma yekun qərar qəbul edən futbolçu 1999-cu ildə "Ayaks"la razılığa gəlib. Transferin məbləğini isə 7,5 milyon dollar təşkil edib. Ki, "Ayaks"ın indiyə qədər transferə sərf etdiyi ən böyük məbləğdir. Amsterdam klubu hələ heç vaxt futbolçu gətirilməsinə bu qədər pul xərcləməyib. Bir adət olaraq, yunan forvard hər mövsümdə 10-dan az qol vurmayıb. Buna baxmayaraq, futbolçu "Ayaks"da uzun müddət qalmayıb. Maliyyə məsələsini əsas gətirən Nikos komandadan ayrılıb. 35 yaşlı hücumçu hazırda karyerasını Kipr "Apoel"ində davam etdirir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Nikolaos Machlas // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Nikos Machlas // FBref.com (çd.).

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Nikolskaya yarmarkası** — il ərzində bir dəfə baş vermiş satış. Yarmarka Rusiyanın Taqanroq şəhərində XIX əsrdə hər il yaz aylarında keçirilirdi.

Tarixi
------

XIX əsrortalarında Nikolayevskaya yarmarkası istər Taqanroqun ticarət həyatı, istərsə də şəhər həyatında mühüm yer tuturdu. Yarmarka hər il 9 may tarixində keçirilirdi. Yarmarkanın ənənəvi olaraq yerləşdiyi ərazi hazırkı şəhər stadionu və Privoğzal meydanının yerləşdiyi ərazini əhatə edirdi. Vaxtı ilə Privoğzal meydanı Yarmaroçnaya adlandırılırdı, səbəb isə burada keçirilmiş tarixi yarmarkalar olmuşdur. Yarmaroçnaya meydanı XIX əsrin əvvəllərində Nikolayevsk, Uspenski  (onun açılışı 15 avqustda baş verirdi) və Mixaylovski yarmarkalarının ərazisində formalaşmışdı. Şəhərin 1834-cü il planına əsasən ticarət meydanı onun daxilində olmalı idi. Onlar ticarətin Çexov küçəsində cəmləşməsini istəyirdilər. Bu ərazi əsas yolların üzərində yerləşirdi. Belə ki, bura istər Rusiyanın şimal şəhərləri, istərsə də limandan gələn əlverişli yol keçirdi.
Nikolayevskaya yarmarkası ticarət əməliyyatlarının xalq gəzintilərinin mərkəzi idi. Hətta oda məlu idi ki, 1854-cü ildə Nikolayevskaya yarmarkasına 334,000 rubl dəyərində mal çıxarılmışdı. Yarmarkanın keçirildiyi müddətdə burada yelləncəklər və müxtəlif atraksionlar quraşdırılırdı. Xüsusi orkestrlər musiqi çalırdı. Bu isə xalq gəzintilərinə rəng qatırdı. Şəhər əhalisi üçün yarmarka ticarət tələbatını ödəmək, əylənmək baxımından bir vasitə yolunu oynayırdı. Bu səbəbdən ildə bir dəfə keçirilən yarmarka, təbii ki, şəhər sakinləri tərəfindən daima həvəslə gözlənilən hadisə idi. Lakin zamanla yarmar öz əhəmiyyətini itirdiyindən sonra onun keçirilməsi dayandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Таганрог: историко-краеведческий очерк, Александр Павлович Пронштейн. Ростовское книжное изд-во, 1977 — Всего страниц: 204, С. 27-42
2. 1 2  В. А. Марков, Дифференциация исторической площади Таганрога
3. ↑  Статистические труды Ивана Федоровича Штукенберга. Статья XXV. Описание Черниговской губернии. Перевод с немецкого. Петербург, 1858 год. С. 28