recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Neftin sıxlığı*** – neft və neft məhsullarının əhəmiyyətli və geniş istifadə olunan keyfiyyət göstəricilərindən biridir.
Sıxlıq müəyyən temperaturda vahid həcmin kütləsi kimi müəyyən olunur və kq/m3, q/sm3 və ya q/ml ilə ifadə olunur.Praktikada çox vaxt ölçüsüz kəmiyyətdən – nisbi sıxlıqdan istifadə olunur.

Nisbi sıxlıq
------------

Nisbi sıxlıq – neftin təyin olunma temperaturunda kütləsinin standart temperaturda (tst) eyni həcmdə götürülmüş suyun kütləsinə olan nisbətidir. Standart temperatur kimi su və neft məhsulları üçün ABŞ-da və İngiltərədə tst=15,60C, digər ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda standart tst=+40C, təyin etmə temperaturu ttəy=200C qəbul olmuşdur. Nisbi sıxlıq ρ4 20 işarə olunur. Əksər neftlər və neft fraksiyaları üçün, xüsusən də böyük olmayan temperatur intervalında (0-500C-yə qədər) nisbətən az miqdarda bərk parafinlərə və aromatik karbohidrogenlərə malik neft fraksiyaları üçün sıxlığın temperaturdan asılılığı xətti xarakter daşıyır və aşağıdakı formul ilə ifadə olunur:

ρ2= ρ1 – γ (t2 – t1)

t1 – ölçmənin başlanğıc temperaturu, 0C;

t2 - ölçmənin son temperaturu, 0C;

γ - t2 – t1=1 olduqda, 10C -ə dəyişən sıxlığa düzəliş;

ρ1 və ρ 2 uyğun olaraq t1 və t2 temperaturunda maddənin sıxlığıdır.

Neft məhsulları üçün düzəliş qiymətləri

γ = 0,00093 – 0,00132 (ρ4 20 – 0,7)

formulu üzrə hesablanır.
Karbohidrogenlərin nisbi sıxlığı aşağıdakı ardıcıllıq üzrə artır:

Aromatik karbohidrogenlər > naftenlər> olefinlər>alkanlar.

Əksər neftlərin sıxlıqları vahiddən kiçik olub. 0,80-0,9 q/sm3-a qədər olur. Yüksək özlülüklü qatranlı neftlər vahidə bərabər sıxlığa malik olur. Əksinə, qaz kondensatı yataqlarının nefti olduqca yüngüldürlər (ρ4 20=0,75-0,77 q/sm3).
Sıxlığın qiymətinə çox faktorlar təsir edir. Onlardan əsasları: həll olmuş qazların və qatranların miqdarı, fraksiya, distillatlar üçün isə həm də kimyəvi intervallarında qaynayan maye karbohidrogenlər qarışığıdır. Neft fraksiyalarının qaynama temperatur hədləri artdıqca, onların sıxlıqları artır. Mayelərin sıxlıqları areometrlərin və piknometrlərin köməyi ilə təyin olunur.
Qazın sıxlığı standart şəraitlərdə ρq(kq/nm3) aşağıdakı formul ilə hesablana bilər:

ρq= M/22,4

M – qazın molekulyar kütləsi, kq/kmol;

22,4 – standart şəraitlərdə 1 kmol qazın həcmi, nm3.

Qaz halında məhsullar üçün standart şərait kimi 0,101Mpa (760m.civ.st) təzyiq və 00C temperatur qəbul olunmuşdur.

Mənbə
-----

1. V.M.Abbasov, H.C.İbrahimov, S.R.Hacıyeva, S.Ə.Məmmədxanova, E.Ş. Abdullayev, F.Ə.Əmirov//"Neft və qaz proseslərinin kimyası və texnologiyası" //Bakı-Elm-2014.S.7-8.
**Dirili Surxay** (1902-1945) — aşıq.

Həyatı
------

Aşıq Surxay Bəyalı оğlu 1902-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Xudayarlı kəndində dоğulmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Təbriz şəhərində mədrəsədə oxumuşdu. Özünü tanıyandan heyvandarlıqla məşğul оlub. Yaylaqları Camal qalağından, qışlaqları Diridağa qədər yоllarda ayaq döyüb, qоyun-quzu оtarıb. Anası Tüкəzban xanım Hacı Abbasəli bəy qızının fiкri Surxayı mоlla, ruhani еtməк idi. Surxay isə bir ucu nimçədən, bir ucu çömçədən yapışıb aşıqlıq еtdi.

Dirili Surxay 1945-ci ildə vəfat edib.

Ailəsi
------

Dirili Surxay Zəhra Mehdi qızı ilə ailə qurmuşdu. Sərxan adlı oğlu, Tükəz və Mələk adlı qızları vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qarabağın Aran ağzı-Arazbar. Bakı: "Ozan", 1998.
* Ənvər Çingizoğlu. Yük üstü çadırlı, yük altı qatırlı oba: Xudayarlı. Bakı: "Soy" dərgisinin özəl nəşri, 2004.
* Musa Nəbioğlu. "Ozan-aşıq dünyası". Bakı: Nurlan, 2010, (şəkilli), səh.41.

Həmçinin bax
------------

* Xudayar yüzbaşı Çələbiyanlı
* Xudayarlı

Xarici keçidlər
---------------


Vikimənbədə ***Müəllif:Dirili Surxay*** ilə əlaqəli məlumatlar var.

* Dirili Aşıq Surxay[*ölü keçid*]
* "Azərbaycan Aşıqlar Birliyi: Ozan dünyası. №4(11)" (PDF) (az.). "Ozan dünyası" jurnalı. 2012. 2017-05-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-05-18.
**Məmmədəmin Əhməd oğlu Şəkinski** — Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin ilk illərində Xalq Daxili İşlər Komissarlığı Bakı Şəhər Baş Milis İdarəsinin rəisi və XDİK Kollegiyasının üzvü.

Həyatı
------

1900-ci ildə Aşğabad şəhərində anadan olmuşdu. 1909-cu ildə ailəsi ilə Nuxa şəhərinə qayıdıb, sonra 8 il Tiflisdə gimnaziyada oxumuşdu.

1917-ci ildə Hümmət partiyasının üzvü olub, Nuxada, Ağdaşda və Qarsda bolşevik təşviqatı ilə məşğul olub. Daha sonra Hümmət partiyasının Aşqabad komitəsinə keçib, Zakaspi sovet hökümətinin fəallarından biri olub. Türkmənistanda sovet hökümətinin süqutundan sonra Bakıya qayıdıb, 1918-ci ilin oktyabrından AXC ordusunda xidmət edib, burada bolşevik təşviqatı aparıb.

Sovet işğalından müxtəlif hərbi və milis vəzifələr tutub.

1924-cü il məlumatına görə Bakı milisinin rəisi idi.

1957-ci ildən DİN Arxiv İdarəsinin başcısı olub.

1979-cu ildə vəfat edib.

Mənbə
-----

* 

1. ↑  Справочник Бакинской ярмарки 1924 года и путеводитель по Баку с планом ярмарки и г. Баку, s. 69
**Ermistu** (est. Ermistu järv) – Estoniyanın cənub-qərbində yerləşən göl. Digər adı Tıstamaadır. İnzibati baxımdan göl Ermistu kəndinin ərazisinə aiddir.

Yerləşməsi
----------

Ermistu Zaxidnoeston hövzəsinin Pyarnumaa subhövzəsinə daxildir.

Gölün şərq sahilində Ermistu kəndi, cənubunda isə Tıstamaa qəsəbəsi yerləşir.

Su hövzəsinin akvatoriyası Tiqela-Ermistu yasaqlığına aiddir (Tõhela-Ermistu hoiuala). Göldə berqutların daima yaşama ərazisi qorunur.

Ümumi məlumat
-------------

Ümumi sahəsi 454,3 ha(Sahəsinə görə Estoniyanın 9-cu böyük gölü), göldə olan 14 adanın ümumi sahəsi 4,8 ha-dır. Uzunluğu −4 070 m, eni- 1750 m olan gölün ən dərin yeri 2,9 m-dir. Orta dərinlik isə 1,3 m-dir. Sahil xətlərinin uzunluğu 21 779 m, su toplayıcı hövzənin sahəsi isə 32,3 km²-dir.

Ermistunun suyu mülayim coddur. Limnologiya baxımdan göl saprofitli göllər tipinə daxildir.

Gölün sahili alçaq və parçalanmı formadadır. Sahil illi və torflu tərkiblidir. Şərq sahili nisbətən qumludur. Gölün dibi şərdə qumlu, şimalda qayalı, mərkəzdə isə gillidir. Göldə təxminən 6 milyon m³ sapropel toplanıb (gübrə və müalicə məqsədi ilə istifadə olunur). Gölün dərinliyi tədricən artır. Ən dərin hissə qərb və şərq hissəsidir. Göldə bir çox torflu adalar formalaşıb. Ermistunun şimal hissəsində Qayalı ada yerləşir (Kivissaar). Gölün cənub hissəsindən Tıstamaa çayı çıxır (Tõstama jõgi).

Göldə suyun rəngi sarı rəngdən yaşıl-sarıya qədər dəyişə bilir. Şəffaflıq — 0,8–2,5 m-dir. Yay zamanı gölün suyu qızaraq yaxşı qarışır, qışda isə əksinə soyuq olduğundan oksigen çatişmamazlığı qeydə alınır.

Göl zəngin balıq ehtiyatına malikdir: çapaq, durna balığı, okun, lilbalıq, elektrik ilan balığı və s. Ermistu bir çox quşların yaşayış məkanıdır: adi susüpürən, yaşılbaş ördək, fitçalan ördək, kəkilli qaraördək, böyük pazdimdik, uzunburun pazdimdik, fısıldayan qu quşu.

Həmçinin bax
------------

* Estoniya coğrafiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ermistu järv". 2015-06-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-21.
2. ↑  EESTI JÄRVEDE NIMESTIK Looduslikud ja tehisjärved Arxivləşdirilib 2016-03-09 at the Wayback Machine (est.) KESKKONNAMINISTEERIUMI INFO- JA TEHNOKESKUS, Tallinn 2006.

Xarici keçidlər
---------------

* Pärnumaa kahes järves on hapnikusisaldus kriitiline

Mənbə
-----

1. "Эрмисту järv" Arxivləşdirilib 2012-03-24 at the Wayback Machine (eston dilində). EELIS — Estonian Nature Infosystem
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **Su tayfası** haqqındadır. **Digər mənalar** üçün **Su (dəqiqləşdirmə)** səhifəsinə baxın.* |

**Su tayfası** — tarixi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş ilkin etno-siyasi birliklərdən biri.

E.ə. III minilliyin sonunda çivli yazılarda Urmiya gölünün cənubunda"Su adamların ölkəsi" barədə də danışılır. Su tayfaları e.ə. əvvəl XXI əsrin ikinci yarısında Mesopotomiyada hakimiyyətdə olmuş III Ur sülaləsindən asılı idi. Bunu çivli yazılarda Laqaş canişini Urdunnanın Su xalqının ensisi olaraq təqdim edilməsi faktı da təsdiq edir. Su tayfaları e.ə. 2003-cü ildə Elamlılarla birlikdə III-Ur sülaləsinə qarşı hərbi hücumunda və bunun nəticəsində həmin sulalənin süqutunda da iştirak etmişdilər. 

Tədqiqatlarda qaynaqlara əsaslanaraq Su tayfa adı Subar, Subir, Subi sözü ilə eyniləşdirilir. Görünür ki, bu sözlər qaynaqlarda Su tayfa adının variantları kimi verilir. Mövcud tədqiqatlarda bu barədə belə bir fikirlə qarşılaşırıq: "Qədim Mesopotamiya qaynaqlarında Su tayfa adı bir çox halda Subar, Subir, Subi sözü ilə eyniləşdirilir. Hətta Assuriya carı II Sarqonun da yazılarında onlar barədə müəyyən məlumatlar verilir və bildirilir ki, "… Urartu insanlari Subi ölkəsinin əhalisini Mannalı adlandırırlar". Bu isə öz növbəsində eradan əvvəl 9 əsrdə yaranmış Azərbaycan-Manna dövlətinin bu və ya digər mənada Su tayfaları ilə muəyyən etnik bağlılıqları olduğunu göstərməkdədir.

Həmçinin bax
------------

* Urartu
* Qafqaz Albaniyası
**İtaliya Futbol Federasiyası** — İtaliyanın ali futbol qurumu

Tarixi
------

Dünya futbol mədəniyyətinə əvəzsiz töhfələr vermiş İtaliyada bu ecazkar oyunla tanışlıq XIX əsrin 90-cı illərinə təsadüf edir. Bu ölkədə ilk futbol matçı Turində, ilk futbol klubu isə Genuyada təşkil edilib - hər iki tədbiri 1893-cü ildə ingilislər həyata keçiriblər. İtaliya Futbol Federasiyası (Federasione İtalyana Coko Kalçio) 1898-ci ildə təsis olunub, FİFA-ya isə 1905-ci ildə qəbul edilib. Elə həmin il İtaliyada futbol üzrə ilk ölkə çempionatı (qalib "Cenova", Genuya şəhəri) keçirilib. Peşəkar futbolçulardan ibarət komandalar arasında ölkə birinciliyi isə 1929-cu ildən (birinci qalib "İnter"dir, Milan şəhəri) keçirilir. İtaliya milli seçmə komandası ilk görüşü 15 may 1910-cu ildə öz meydanında Fransa futbolçuları ilə keçirib və inamlı qələbə qazanıb - 6:2. Debüt matçının keçirildiyi vaxtdan ötən 92 ildə italyanlar daha 461 beynəlxalq oyunda qüvvəsini sınayıb və onların yarısından çoxunda meydanı qalib kimi tərk ediblər. Görüşlərin yekunu belədir: +260=122-80. Komanda 1934, 1938 və 1982-ci illərdə dünya, 1968-ci ildə Avropa, 1936-cı ildə isə Olimpiya çempionu adını qazanıb.

Mütəxəssislər İtaliya futbolunu, əsasən, üç dövrə bölürlər. 1910-1940-cı illər yüksəliş dövrü kimi səciyyələndirilir. Komandanın bu dövr ərzində iki dəfə dünya və bir dəfə olimpiadanın qızıl medallarına yiyələnməsi bu cür düşünməyə əsas verir. Bununla belə, italyanların ev komandası olması da diqqətdən qaçırılmır. Bu mənfi tendensiya 40-50-ci illərdə özünü daha qabarıq şəkildə göstərməyə başlayır və İtaliya futbolçuları uzun müddət beynəlxalq arenada uğur əldə edə bilmirlər. Nəhayət, ötən əsrin 60-cı illərində geriliyə son qoyulur: yuxarıda qeyd olunduğu kimi, 1968-ci ildə qitə, 14 il sonra isə dünya çempionluğu bayram edilir. İtalyanlar EURO-2000-də ikinci dəfə Avropanın ən güclüsü ola bilərdilər, ancaq final görüşünün əlavə vaxtında buraxdıqları top həmin arzunun gerçəkləşməsinə imkan vermədi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *İtaliya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| ⛭**Avropanın Milli Futbol Assosiasiyaları** (UEFA) |
| --- |
| Albaniya  • Almaniya  • Andorra  • Avstriya  • Azərbaycan  • Belçika  • Belarus  • Bolqarıstan  • Bosniya və Herseqovina  • Çexiya  • Danimarka  • Ermənistan  • Estoniya  • Farer adaları  • Finlandiya  • Fransa  • Gürcüstan  • Xorvatiya  • İngiltərə  • İrlandiya  • İslandiya  • İspaniya  • İsrail  • İsveç  • İsveçrə  • İtaliya  • Kipr  • Qazaxıstan  • Latviya  • Lixtenşteyn  • Litva  • Lüksemburq  • Macarıstan  • Makedoniya  • Malta  • Moldova  • Monteneqro  • Niderland  • Norveç  • Polşa  • Portuqaliya  • Rumıniya  • Rusiya  • San-Marino  • Serbiya  • Slovakiya  • Sloveniya  • Şimali İrlandiya  • Şotlandiya  • Türkiyə  • Uels  • Ukrayna  • Yunanıstan |  |
| **Keçmiş Milli Futbol Assosiasiyaları:** Almaniya Demokratik Respublikası  • Saar  • Serbiya və Çernoqoriya  • SSRİ  • Yuqoslaviya |
**Qaranquş Yuvası** (*ukr.* Ластівчине гніздо, Lastivchyne hnizdo, *rus.* Ласточкино гнездo, Lastochkino gnezdo, krımtat. Къарылгъач ювасы, Qarılğaç yuvası), Krımın Gaspra qəsəbəsində yerləşən dekoraativ bir qaladır. 1911–1912-ci illərdə 40 m yüksəklikdə olan Aurora yamacının üstündə tikilmişdir. Rusiyalı memar Leonid Sherwood tərəfindən neoqotika tərzində tikilmişdir.

Tarixi
------

Aurora yamacındakı ilk bina rus bir general üçün 1895-ci ildə tikilmişdir. "Eşq Qalası" adını alan bina taxtadan hazırlanmışdı. Daha sonra bu mülk Rus çarının şəxsi həkimi A. K. Tobinin əlinə keçdi.

Bakı neftini çıxardaraq gəlir əldə edən alman Baron Von Şteyngel 1911-ci ildə binanı aldı və hazırkı binanı inşa etdirdi. 1914-cü ildə binanı restoran kimi istifadə etmək şərtilə P. G. Şelaputinə satdı. Rus İnqilabından sonra bina yalnız turistik məqsədlə istifadə edildi. 1927-ci ildə 6–7 bal gücündə baş verən zəlzələ baş verdi. Binaya heç bir zərər dəymədi, lakin binanın yerləşdiyi yamacda çatlar əmələ gəldi. 1930-cu illərdə bina kitab oxumaq üçün klub kimi istifadə edildi. Təhlükəsizlik tədbirlərini əsasə gətirərək, bina xalqın üzünə qapılarını 40 illik bağladı. 1968-ci ildə binada təmir işlərinə başladılar. 1975-ci ildən bina restoran kimi fəaliyyət göstərir. 2011-ci ildə bina yenidən 3 aylıq təmir işləri ilə əlaqədar olaraq bağlanmışdır.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Swallow's Nest*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------


1. 1 2
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-31.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-07-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-05.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-01.
**César Augusto Gaviria Trujillo** (d. 31 mart, 1947) iqtisadçı və Kolumbiyalı siyasətçi. 1990-1994-cü illərdə Kolumbiya prezidenti olmuşdur. 1994-2004-cü illərdə Amerika Dövlətləri Təşkilatı baş katibi, 2005-2009-cu illərdə Kolumbiya Liberal Partıyası sədri olmuşdur.

Həyatı
------

Pereyrada anadan olan Gaviria ailəsi 30 ildən artıqdır ki, Kolumbiya siyasətində və iqtisadiyyatında mühüm fiqur olub. Sezar Qaviriya 1988-1997-ci illərdə Bancolombia-nın baş direktoru olmuş Xose Narces Qaviriyanın uzaq əmisi oğludur. Xose N. Qaviriya Sezar Qaviriyanı erkən uşaqlıqda Kolumbiya Konqresinə namizəd olmağa təşviq etmişdir. O, ilk dəfə 1974-cü ildə Konqresə seçilib. O, Virgilio Barko hökumətində əvvəlcə maliyyə naziri, sonra isə daxili işlər naziri vəzifələrində çalışıb.
Tələbə ikən Qaviriya AFS Mədəniyyətlərarası Proqramları ilə ABŞ-da mübadilə tələbəsi olaraq bir il keçirdi.
O, siyasətə gəlməzdən əvvəl 1960-cı illərdə And Universitetində təhsil alıb. Orada AIESEC-i yaradıb, sonra 1968-ci ildə Kolumbiyada AIESEC-in prezidenti seçilib. Bununla onun dövlət qulluğu karyerası başladı.

Siyasi karyerası
----------------

23 yaşında doğulduğu Pereyrada məclis üzvü seçildi və dörd ildən sonra şəhərin meri oldu. 1974-cü ildə o, 1984-85-ci illərdə prezidenti olduğu Nümayəndələr Palatasına seçildi. Üç il sonra o, Kolumbiya Liberal Partiyasının həmsədri oldu.
Sezar Gaviria və Horacio Serpa.
Qalanın 1989-cu ildə öldürülməsi ilə kəsilən prezidentlik kampaniyası zamanı Luis Karlos Qalanın debat rəhbəri idi. Bu faciədən sonra Qaviriya Qalanın siyasi varisi elan edildi. Bu kampaniya Pablo Escobarın hücumlarının hədəfi oldu; Gaviria, Cali'ye gedən Avianca 203 reysini götürməli idi. O, təhlükəsizlik məqsədi ilə təyyarəyə minməyib. Göyərtəsində 107 nəfərin olduğu təyyarənin partlaması nəticəsində göyərtəsində olan hər kəs həlak olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  César Gaviria // GeneaStar.
2. ↑  César Gaviria Trujillo // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (xorv.). 2009.
3. ↑  "Moviendo Las Fichas". Semana (ispan). 22 June 1987. ISSN 0124-5473. OCLC 7475329. 11 June 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 May 2014.
4. ↑  "Hace 25 años fue atentado contra avión de Avianca, ordenado por Pablo Escobar" (ispan). Caracol. 27 November 2014. 3 May 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 May 2015.
Çəkməli Pişik
**Çəkməli Pişik**—Şarl Perronun nağılı.

"Çəkməli Pişik" (qısa məzmunu).

Biri varmış,biri yoxmuş bir dəyirmançı və üç oğlu varmış.
Bir ğün dəyirmançı öləcəyini bilir və oğullarına vəsiyyət edir. Böyük oğluna dəyirman, ortancıla eşşək, kiçik oğluna isə pişik düşür. Oğlan çox məyus olur və deyir ki,"indi mən acından öləcəm" Pişik ğedir ov ovlayır, hamısını da sahibinin adından padşaha ğətirir. Padşah bundan çox razı qalır. Bir ğün də o,ğözəl qızı ilə yəzməyə çıxır. Pişik tez sahibinə deyir ki, tez ol ğet o çayda çim. Oğlan çayda ikən padşah da oradan keçirdi. Pişik qışqırmağa başlayır: "Kömək edin sahibim boğulur." Padşah pişiyi tanıyır və onun sahibinə kömək edir. Ona ən gözəl paltarları verir. Onlar gəzərkən pişik də gəlib qabaqdakı bütün biçinçilərə, tarlaçılara deyir ki, bu tarlanın hamısının mənim sahibimin olduğunu sizi boğacam. Sonra bir gözəl qəsrə gəlib çıxır, buradakı adamyeyəni də öldürür və qəsr olur oglanın. Padşah bu qədər gözəl, gənc yaşında belə varlı oğlan görməmişdi. Və padşah öz gözəl qızını oğlana verir.
Pişik də bundan sonra siçan ovlamır, hərdən vaxy keçirmək üçün onlarla oynayır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Sertak xan** və ya **Sartak xan** – 1255-1256-cı illərdə qısa müddətə hakimiyyətdə olmuş Qızıl Orda dövləti xanı. O, Batı xanın ən böyük oğlu olmuşdur. Qısa müddət xan olduqdan sonra müəmmalı şəkildə vəfat etmişdir.

Həyatı
------

Batı xanın ən böyük oğlu olan Sertak xandan tarixi qaynaqlarda ilk dəfə 1246-cı ildə Çernigiv knyazı Mixailin Saray şəhərində Batı xanın hüzuruna çıxması və ardıycada öldürülməsi hadisəsi zamanı bəhs edilir. Sonrasında Rostov knyazı Boris Vasilkoviçın adət üzrə knyazlığın təstiqlənməsində olmasına görə ondan bəhs edilməkdədir. Sertak xan 1252-ci ildə Aleksandr Nevskinin Vladimir knyazı olaraq böyük kn yaz sçeilməsində önəmli rol oynamışdır.

Flamand missioner Rubrikli Villiam Fransa kralı IX Lüdovik tərəindən monqolların xristian olması və səlib yürüşünə dəstək vermələrini xahiş edən məktubunun monqol xanlarına çatdırılması vəzifəsi zamanı iyul 1253-də Don ilə Volqa arasında Sertak xan ilə görüşmüşdü. Atası Batı xan tərəfindən onu təmsilən Böyük Monqol xanı Münke xanın topladığı qurultaya qatılmaq üçün vəzifələndirilmişdi. Batı xan 1255-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında öldüyündə Sertak hələ də Münke xanın yanında idi. Atasının sağlığında vəliəhd elan edilən Sertak böyük xan Münke tərəfindən 1256-cı ildə xan elan edildi.

Dövrün tarixi qyanaqlarının da bildirdiyi kimi, Sertak xan nestoriyan xristian olmuşdur. Xan olduqdan sonra Qaraqorumdan Qızıl Ordanın paytaxtı Saraya dönməkdə olan Sertak xan dönüş yolu üstündəki əmisi Bərkənı sırf onun müsəlman olmasına görə ziyarət etməyərək hörmətsizlik etmişdi. Ehtimal ki, paytaxta gəlib çatmasından qısa müddət sonra həyatını itirmişdir. Bəzi müsəlman müəlliflər tərəfindən yazılan tarixi qaynaqlar Sertakın ölümünə hörmətsizlik etdiyi Bərkənin dualarının səbəb olduğunu yazmışdırlar. Bəzilərinin iddiasına görə, onlar bunu yazmaqla ölümdə Bərkənin əli ola biləciyinə işarə vurmuşdurlar. Bundan əlavə, Sertak xanın ölümündən qısa müddət sonra onun oğlu Ulaqçı da ölmüşdür. Onun da ölümündə Bərkənin əlinin olması iddia olunur.

Həmçinin bax
------------

* Qızıl Orda
* Bərkə xan

İstinadlar
----------

1. ↑  *Grousset, René.* Stepler İmparatorluğu Attila, Cengiz Han, Timur. 2011. səh. 395-396. ISBN 978-975-16-2408-6.
2. ↑  *Richard, Jean.* Berke Han'ın İslam'a Girişi ve Altınordu Hanlığında İslamiyetin Yayılışı. 1988. səh. 634-636.
**Davud Paşa hamamı** — köhnə hamam və bugünkü sənət qalereyası, Skopyedəm Köhnə Bazarın yuxarı hissəsində, "Müqəddəs Dimitriya" kilsənin yaxınlığında yerləşir. Bina XV əsrin sonlarında, Davud Paşanın mirası olaraqinşa edilmişdir. Bina onun şərəfinə adlandırılmışdır. Hamamın heç vaxt hamam kimi istifadə edilmədiyi məlumdur və iki əfsanə onu təstiqləmək üçün göstərilir. Bu gün hamamdan sənət qalereyası kimi istifadə olunur və Makedoniya Milli Qalereyasının qərargahı yerləşir.

Hamam
-----

1963-cü il Skopye zəlzələsi: Davud Paşa hamamı
1963-cü il Skopye zəlzələsi:Davud Paşa hamamı
Hamam 1489 ilə 1497 arasında Rumelinin o zamankı vəziri Daut Paşaya vəsiyyət olaraq inşa edilir. Bu gündə binanın memarlarının adları bilinmir. Bina 1689-cu ildə baş verən yanğında ciddi şəkildə zədələnir və tədricən dağılır. 1948-ci ildə incəsənət qalereyasına çevrildiyi zaman bərpa edilir. O, 1963-cü il zəlzələsindən də böyük zərə görür, lakin tezliklə təmir edilir. O vaxtdan bəri bir sənət qalereyası olaraq yenidən açılır. Bu gün İbni Payko məscidi və Karavansaraydan ibarət olan keçmiş "İslam üçlüyü" nin yeganə qalan binasıdır.

Əfsanə
------

Məlumata görə Davud Paşa hamamı heç vaxt hamam kimi istifadə edilməyib. Bununla əlaqəli iki əfsanə var. Birinci əfsanəyə görə hamamın istiləşməsi üçün çox miqdarda odun tələb olunurdu. Vodno dağındakı isə meşə demək olar ki, məhv edilmişdi. Odunun olmaması binanın istifadəyə verilməsinin qarşısını alır. İkinci əfsanəyə görə istismara verilməzdən əvvəl hamamı ziyarət edərkək qızı ilan dişləyən və sonra qız ölür. bu qızın Davud Paşanın qızı olması ehtimal edilir. Bundan sonra Davud Paşa mehmanxananın bağlanmasını və bir daha istifadə edilməməsini əmr edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Национална галерија на Македонија Arxivləşdirilib 2021-11-21 at the Wayback Machine, официјално мрежно место.
2. 1 2  Даут-пашин амам [*ölü keçid*], Проект "Стара скопска чаршија".
**Çəhrayı qutan** (*lat.* Pelecanus onocrotalus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin qutankimilər dəstəsinin qutanlar fəsiləsinin qutan cinsinə aid heyvan növü.

Ümumi xarakteristikası və görkəmi
---------------------------------

Kütləsi 7,5–9 kq-dır. Sürü halında yaşayırlar. Rəngi çəhrayıyaçalan-ağdır. Qanadlarının ucu qaradır. Başının arxa tərəfində bir topa sivri lələkdən ibarət tac var. Dimdiyi çox uzundur və altında boğaz kisəsi vardır. Suda üzərkən və uçuş zamanı boynunu "s" hərfi formasında saxlayır. Yaxşı üzür, lakin hava kisələrinin çoxluğu və skeletin pnevmatikliyinə görə suya dala bilmir. Quruda çətin gəzir. Səsi boğuq-bağırtılıdır.

Yayılması
---------

Əsasən Afrikanın ekvatorial hissəsində, Cənubi Avropada, Ön və Mərkəzi Asiyada yuvalayır. Qara və Xəzər dənizində, İranda, İraqda, Misirdə qışlayır. Xəzər dənizinin Azərbaycan hissəsinin bütün sahil zolağı boyu rast gəlinir. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun su hövzələri və Kürün mənsəbinə həmsərhəd Xəzərin sahil suları əsas qışlama yerləridir.

Sayı
----

Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun su hövzələrində qışda 1980-ci ildə 40, 1982-ci ildə 6, 1999-cu ildə 99, 2004-cü ildə 20, 2005-ci ildə 210, 2006-cı ildə 720 fərdi, Kürün mənsəbində isə 1999-cu ildə 40 fərdi qeydə alınmışdır. Xəzərin Cənubi-Şərqi Şirvan, Abşeron-Qobustan və Samur-Dəvəçi sahil zolağında tək-tək fərdlərinə rast gəlinir. Arealının şimal hissəsində qış sərt keçdikcə Xəzərin Azərbaycan hissəsində sayı artır.

Çoxalması
---------

Əsasən koloniya halında, bəzən ayrı-ayrı cütlər şəklində yuvalayır. Yuvalarını su hövzələrinin qarğı və qamışlıqlarında qururlar. Yuvaya 2 ədəd ağ rəngli yumurta qoyur. Kürtyatma 33 gün davam edir. Əsasən dişi kürt yatır, erkək onu gecə və səhər əvəz edir. Balanın yumurtadan çıxdığı ilk gündən valideynlər onları qusuntu ilə qidalandırır. Balalar artıq 5-ci gün kiçik balıqlarla qidalana bilir.

Statusu
-------

Qışlayan və ötüb keçən quşdur. Azərbaycanın Qırmızı kitabına daxil edilib.

Şəkillər
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q199427
* Wikispecies: Pelecanus onocrotalus
* ADW: Pelecanus\_onocrotalus
* Avibase: 8BAFB01E85D7AF4B
* BioLib: 8378
* BirdLife: 22697590
* BOLD: 95535
* CMS: pelecanus-onocrotalus
* eBird: grwpel1
* EoL: 45513853
* EPPO: PELKON
* EUNIS: 1191
* Euring: 880
* Fauna Europaea: 96625
* Fauna Europaea (new): 307163aa-65e5-4729-b050-f103231843cb
* GBIF: 2480350
* IBC: great-white-pelican-pelecanus-onocrotalus
* iNaturalist: 4327
* IRMNG: 11074317
* ITIS: 174693
* IUCN: 22697590
* NBN: NHMSYS0000533035
* NCBI: 36301
* SeaLifeBase: 73586
* TSA: 13048
* WoRMS: 137176
* Xeno-canto: Pelecanus-onocrotalus
* ZooBank: 46200F72-3554-40D0-8E29-7E6C0D4A56F7

 |
**Müqəddəs İsa Qəlbi Katedralı** (bosn. Katedrala Srca Isusova) — Bosniya və Herseqovinanın Sarayevo şəhərindəki katolisizm katedrali. Bura Vrhbosna arxiyeparxiyasının katedralıdır və memarlıq abidəsidir. Ölkənin əsas katolik kilsəsidir, Bosniyanın yeganə kardinalı Vinko Puliçin kafedrası burada yerləşir.

Tarixi
------

1881-ci ildə Vrhbosna yeparxiyası arxiyeparxiya statusunu aldı, eyni zamanda arxiyepiskopluq soboru statusuna uyğun yeni bir kafedralın tikilməsinə qərar verildi. Tikintinin əsas təşəbbüskarı, ilk Sarayevo arxiyepiskopu Yosip Stadler idi ki, hal-hazırda o, beatifikatsiyaya (müqəddəs adının verilmə prosesi) namizəddir. Katedral 1884—1889-cu illərdə memar Yosip Vantsaş tərəfindən neoqotika üslubunda tikilmişdir. Memarlıqda bir sıra neoroman elementləri var. Katedral, 14 sentyabr 1889-cu ildə Müqəddəs İsa Qəlbi adı naminə təqdis edilmişdir.

1932 və 1985—1989-cu illərdə kafedralda bərpa işləri aparıldı. Katedral, Sarayevo mühasirəsi zamanı bombardman nəticəsində çox sayda ziyan gördü. Müharibə bitdikdən sonra bütün zərərlər aradan qaldırıldı. 1997-ci ilin aprelində Bosniya və Herseqovinaya səfəri zamanı papa II İohann Pavel kafedralı ziyarət etdi.

İstinadlar
----------
**Davud Mehdi oğlu Kazımov** (9 noyabr 1926, Bakı – 14 fevral 2015, Bakı) — Azərbaycan boyakarı, Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı (1992).

Həyatı
------

Davud Kazımov 1926-cı ildə Bakıda anadan olmuşdur. Sənətin sirlərini ilk olaraq Azərbaycanın xalq rəssamı Kamil Xanlarovun rəssamlıq dərnəyində alıb. 1945-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirib, 1947-ci ildən isə respublika və ümumittifaq sərgilərinin daimi iştirakçısı olmuşdur. Yaradıcılığının erkən dövrlərində çəkdiyi "Zuğulba", "Dəniz sahili" kiçik həcmli lirik mənzərələr olub.

Yaradıcılığı
------------

Rəssamın yaradıcılığında əmək mövzusu əsas yerlərdən birini tutur. Sonrakı illərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yaşayan insanların həyat tərzi, adət-ənənələri, etnoqrafik incəllikləri, rəngarəng milli geyimləri rəssamın yeni mövzuları olub.

Bu səfərlərindən gətirdiyi bir sıra etüdləri əsasında işlədiyi əsərlər dəfələrlə Azərbaycan və SSRİ sərgilərində uğurlar qazanıb. "Xəzərin təkində", "Sağıcılar", "Yollar" və əsərləri xüsusi fərqlənir.

Davud Kazımov Azərbaycan təsviri sənətində qrafika ustası kimi də tanınır. O, kitab illüstrasiyası sahəsində daha çox çalışıb. Onun illüstrasiyaları arasında Cəlil Məmmədquluzadənin, Cəfər Cabbarlının hekayələrinə, Mirzə Əli Möcüzün şeirlərinə çəkilmiş rəsmləri qeyd olunur.

"Neft daşları"nda Xəzər neftçilərinin həyatı rəssamın üstünlük verdiyi mövzularından biri olmuşdur. O, dəfələrlə dəniz şəhərində müşahidələrini rəsm albomuna köçürüb, etüdlər edib. Bütün bunlar sonralar süjetli tablolara, mənzərələrə, portretlərə çevrilib.

Davud Kazımov bir çox xarici ölkələrdə yaradıcılıq ezamiyyətlərində olub. Rəssam 1979-cu idə Bolqarıstanda, 1980-ci ilin sonunda İspaniyada səfərdə olub, bu səfərlərin nəticəsi olaraq, yaradıcılığında xüsusi yer tutan "Bolqarıstan silsiləsi" və "İspaniya silsiləsi"nə daxil olan əsərlərini yaradıb.

Tanınması
---------

Xalq rəssamının əsərləri Almaniya, Çexoslovakiya, İtaliya, İraq, Türkiyə və başqa ölkələrdə nümayiş etdirilib. Hazırda rəssamın bir sıra əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi, Azərbaycan Tarix Muzeyi və Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində nümayiş etdirilir.

Davud Kazımov Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının professoru kimi çalışıb və rəngkarlıq fakültəsində pedaqoq kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Mükafatları
-----------

* "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı — 5 dekabr 1977
* "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı — 4 mart 1992

İstinadlar
----------

1. ↑  "Xalq rəssamı Davud Kazımovun fərdi sərgisi açılacaq". 2012-09-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-09-23.
2. ↑  Respublikanın təsviri sənət xadimlərinə Azərbaycan SSR fəxri adlarının verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 5 dekabr 1977-ci il tarixli **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2020-01-16 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı
Çək-çək
**Çək-çək** (başq. cək-cək, tatar. çək-çək, *qaz.* şak-şak və ya şek-şek) — xəmirdən və baldan hazırlanan qida. Türk xalqlarına məxsus milli yemək. Daha çox başqırd, tatar və qazaxlar istifadə edir.

Hazırlanması
------------

Çək-çək buğda unundan hazırlanmış yumşaq xəmirdən və çiy yumurtadan hazırlanır. Xəmir nə qədər yumşaq olsa çək-çək o qədər yumşaq və havalı olacaq. Yumurta ilə yoğrulmuş xəmirdən vermişili xatırladan qısa və nazik çubuqlar və ya kiçik qoz ölçüsündə şarlar düzəldilir. Daha sonra qazanda qızardılır və üzərinə qaynar bal qarışığı tökülür.

Çək-çəkə xüsusi forma verilir (əsasən dağ forması). Soyuduqdan sonra istifadəyə verilir. Bəzən üzərinə bal süzməklə yanaşı meyvə quruları da əlavə edilir. Çək-çəki qozla və ya   müxtəlif şirniyyatlarla bəzəyirlər.

Çək-çəkin müxtəlif  formaları
-----------------------------

Tacikistan və ya buxara **kalevesi**, əriştə formasında olur. Qazaxıstanda  — **şek-şek** adlanır. Başqırd və tatar çək-çəkləri də fərqli olur. Tatar çək-çəki kiçik ölçülü olub (diametri 2–3 mm, uzunluğu 2-3 sm) qovucuq formasında olur. Baqırdlar isə daha iri hazırlayırlar – diametri 1 sm, uzunluğu 3-5 sm olur. Bəzi yerlərdə çək-çəkə bal əvəzinə şəkər şərbəti əlavə olunur. Adətən belə çək-çək baursak və ya toş adlanır. Laklarda çək-çək bal və qoz qarışığından hazırlanır. Lakların çək-çəki öz tarixini dağlıq Kuma kəndindən götürmüş. Kabardınlərdə isə çək-çək **zıçer-ıs** adlanır. Kumuklarda çək-çək **ilav-qaliva** (halva) adlanır.

Rekordlar
---------

Dünyada ən böyük çək-çək Kazanda, 2018 FİFA Dünya Kuboku zamanı hazırlanmış. Forması yarım futbol topu formasında olan bu çək-çəkin diametri 2,6 metr, hündürlüyü isə 2 metr olmuş. Qeydə alınmış çəki 4026 kq olmuş. İkinci ən böyük çək-çək 2016-cı ilin fevralında Başqırdıstanda hazırlanmış. Çək-çəkin çəkisi 1143,5 kq olmuş.

İstifadəsi
----------

Çək-şək — desert qida hesab olunur. Çay və kofe ilə yeyilir. Bütöv və ya doğranmış formada istifadə olunur. Çək-çəkin saxlanılma müddəti - 90 gündür. Diabet və allergiyadan əziyyət çəkənlərin istifadə etməsi məsləhət deyil.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Д-р физ.-мат. наук Мухамедиев Ш. А. (Институт физики Земли имени О. Ю. Шмидта РАН), д-р техн. наук Васькина В. А. Львович Н. А. (Московский государственный университет пищевых производств).* "Мучное кондитерское изделие чак-чак: уникальность истории, символики и рецептуры". «Кондитерское производство». 3/2012. 2015-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-05.
2. ↑  "Самый большой в мире Чак-чак в виде футбольного мяча приготовили в Казани – Реестр рекордов России". 2019-05-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-05.
3. ↑  "Самый большой чак-чак в мире съели в Уфе". trishurupa.ru. 2016-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-10.
**Kərbəlayı Qulu Kərbəlayı Məhəmmədəli oğlu Pəri Nazzadə (Yusifi)** və ya **Xarrat Qulu** (1823, Şuşa – 1883, Şuşa) — musiqişünas, şair, Şuşada musiqi məktəbinin yaradıcısı.

Həyatı
------

Şuşada musiqi məktəbinin yaradıcısı musiqişünas Kərbəlayı Qulu Məhəmməd oğlu 1823-cü ildə anadan olmuşdur. Əsl sənəti xarratlıq olmuşdur.

Xarrat Qulu Şuşada muğam məclisləri üçün uyğun səsi olan gəncləri cəlb edərək onlara muğamatı və onları oxumaq qaydalarını öyrədirdi. Məhərrəmlik mərasimləri zamanı təşkil etdiyi məclisə gəncləri cəlb edir, Səkinə, Zeynəb, Əli Əkbər və başqa şəbih rollarında oynamağı öyrədirdi. O, klassik Şərq musiqisini bilir, həm də şeirlər yazırdı. Din xadimlərinin təsiri altında olduğuna görə xalq məclislərində çıxış etmirdi.

Xarrat Qulunun XIX əsrin ortalarında fəaliyyət göstərmiş musiqi məktəbi, əsasən, dinə xidmət etsə də, Azərbaycan muğam sənətinin inkişafında mühüm rol oynamış bir sıra musiqiçilərin yetişməsinə səbəb olmuşdur. Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Dəli İsmayıl, Şahnaz Abbas, Əbdülbaqi Zülalov (Bülbülcan), Keştazlı Həşim, Keçəçioğlu Məhəmməd, Cabbar Qaryağdıoğlu və tarzən Sadıqcan bu məktəbin yetirmələridir.

Kərbəlayı Xarrat Qulu 1883-cü ildə 60 yaşında Şuşada vəfat etmiş və orada da dəfn olunmuşdur. Onun ölümündən sonra Kor Xəlifə onun yolunu davam etdirərək Şuşada musiqi məktəbi açmışdır. Kor Xəlifənin ölümündən sonra isə məktəb öz fəaliyyətini dayandırmışdır. Sonra isə bu Şuşada musiqi tədrisidini Molla İbrahim davam etdirmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Фиридун бәј Көчәрли.* Азәрбајҹан әдәбијјаты : [ики ҹилддә]. II ҹилд. Бакы: Елм. 1981. С. 130–132.
2. 1 2 3  *Фиридун Шушински.* Азәрбајҹан халг мусигичиләри. Бакы: Јазычы. 1985. С. 13–17.
3. ↑  Xarrat Qulunun məktəbi // Muğam ensiklopediyası. Bakı. 2008. S. 91.
4. ↑  Харратгулу школа // Енциклопедия азербайджанского мугама (rus). Баку: Шарг-Гарб. 2012. С. 234.
Çəkicbaşlı köpəkbalığı (akula) - başları yan tərəflərə (sağa və sola) uzanmış köpək balığı növü. Kəllələrinin quruluşundan digər növlərdən asanlıqla ayırd edilə bilir. Əsasən çox dərin olmayan isti sularda rast gəlinir. İlin isti vaxtlarında soyuq sularda da rast gəlinə bilir.

Bədən quruluşu
--------------

Çəkicbaşlı köpəkbalıqlarının rəngi açıq bozdan yaşılımtıl rəngə qədər dəyişir. Digər köpəkbalıqlarına nisbətən kiçik ağıza sahibdir. Balıqlardan fərqli olaraq heç bir köpəkbalığı növündə, eləcə də çəkicbaşlı köpəkbalığının bədəni pulcuqlar yoxdur, hamardır. Belində və yanlarında (sağda və solda) olmaqla 3 böyük üzgəci və növündən asılı olaraq bir neçə kiçik üzgəci var. .

Əsas dayaq sistemini sümüklər deyil, qığırdaq təşkil etdiyindən fosillərində, əsasən, dişlər tapılır.

Qidalanma
---------

Çəkicbaşlı köpəkbalıqları gündüz sürü şəklində, gecələr isə tək ovlanırlar. Balıqlar qidalanmasının əsasını təşkil edir.

Həmçinin bax
------------

* Köpəkbalığı
* Zebrli akula
**Rövşən Bədəlov** (tam adı: *Rövşən Seyfulla oğlu Bədəlov*) — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

1965-ci il sentyabrın 25-də Lənkəranda anadan olub. Subay idi. Yanvarın 26-da Bədəlov Rövşən, Məmmədov Şahin və Allahverdiyev Rövşən motosikllə Haftoni kəndindən Kirov kəndinə gedən yolda hərbçilərlə rastlaşıblar. Hərbçilər xəbərdarlıq etmədən onları atəşə tutmuşlar. Bədəlov Rövşən və Məmmədov Şahin öldürüləndən sonra yandırılmışdır. Allahverdiyev Rövşən təsadüfən sağ qalıb. Lənkərandakı Şəhidlər qabiristanlığında dəfn edilib.

Ünvan
-----

Lənkəran şəhəri, Tereşkova küçəsi, ev 17, mənzil 2.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Viça zirinci** (*lat.* Berberis veitchii) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Orta Asiya və Qərbi Çindir.

Botaniki təsviri
----------------

Həmişəyaşıl koldur. Budaqları təxminən silindrik olur, cavan budaqları qırmızımtıl və yaşlandıqda sarımtıl-bozdur. İynələri 3 yerə bölünmüş, uzunluğu 2-5 sm-dir. Yarpaqları lansetvari, uzunluğu 6-12 sm, kənarları iti dişli, üstü tünd-yaşıl, alt tərəfi açıq, dərilidir. Çiçəklərin diametri 1 sm olmaqla, 4-8 ədəd dəstələrə yığılmışdır. Meyvələri uzunsov, uzunluğu 1-1,2 sm, qaradır.

Ekologiyası
-----------

Abşeronun iqlim şəraiti üçün yararsız olan şümşadın yaxşı əvəzedicisidir. Bu kol parlaq günəşə üstünlük verir, ancaq yankölgədə yaxşı nəticələr əldə edə bilər.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, İsmayıllıda, Qəbələdə, Lənkəranda mədəni şəraitdə park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Bu kollardan ibarət cəpərlər yaxşı budanır və kollara baxımlı görünüş verir. Tək və qrup əkinlərdə, alpinarilərdə istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1280286
* Wikispecies: Berberis veitchii
* EPPO: BEBVE
* FoC: 242308275
* GBIF: 3980828
* GRIN: 6987
* iNaturalist: 340080
* IPNI: 107175-1
* NCBI: 2602277
* Plant List: kew-2674587
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:107175-1
* Tropicos: 50143369
* WFO: wfo-0000564001

 |
İlk dəfə 1933-cü ildə "**İslam faşizmi** "olaraq təyin olunan "**İslamofaşizm** "  müəyyən islamçı və ya islam fundamentalist hərəkatlarının ideoloji xüsusiyyətləri ilə 20-ci əsrin əvvəllərində qısa müddətli Avropa faşist hərəkatları arasında analoji müqayisə aparır bir termindir.

Halid Duran 2001-ci ildə islamçılığı, dövləti və vətəndaşları İslam dinini qəbul etməyə məcbur edən doktrina kimi xarakterizə etmək üçün bu ifadədən istifadə edib.   

Dünya Ticarət Mərkəzinə hücumdan sonra bu termini qəbul edən və populyarlaşdıran ilk qərbli neo-mühafizəkar jurnalist Lulu Şvarts *The Spectator* jurnalındakı məqaləsində Üsamə Bin Ladenin ideologiyasını təsvir etmək üçün istifadə etdi.     Şvarts müxtəlif islamçı hərəkatların faşizmin əsas ideoloji xüsusiyyətlərini paylaşdığını iddia edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Zuckerman, 2012.
2. ↑  Falk, 2008.
3. ↑  Falk, 2008
4. ↑  Scardino, 2005
5. ↑  Editorial, 2006
6. ↑  Görlach, 2011.
7. ↑  Schwartz, 2001: The Islamofascist ideology of Osama bin Laden and those closest to him, such as the Egyptian and Algerian 'Islamic Groups', is no more intrinsically linked to Islam or Islamic civilisation than Pearl Harbor was to Buddhism, or Ulster terrorists — whatever they may profess — are to Christianity. Serious Christians don't go around killing and maiming the innocent; devout Muslims do not prepare for paradise by hanging out in strip bars and getting drunk, as one of last week's terrorist pilots was reported to have done
8. ↑  Stolberg, 2006.
9. 1 2  "America's 'World Revolution': Neo-Trotskyist Foundations of U.S. Foreign Policy". Foreign Policy Journal. 3 May 2010. 23 March 2020 tarixində arxivləşdirilib.
**Əddas** (*ərəb.* عَدَّاس‎) — İslam peyğəmbəri Məhəmmədin səhabəsi. Addas əslən assuriyalı olmuşdur.

Həyatı
------

Onun haqqında çox məlumat yoxdur. Onun nə vaxt vəfat etdiyi və məzarının harada olduğu məlum deyil. O, Ninevadan olan xristian qul olmuşdur. O, Məkkə müşriklərindən Ütbə ibn Rəbiə və ya Şeybə ibn Rəbiənin qulu olduğu bilinir.

Müsəlman olması
---------------

Məhəmməd və Zeyd ibn Harisə ilə Taifdə olarkən, daşqalaq edildikdən sonra Taifdən bir qədər aralıda olan bir üzüm bağında dincəlirlər. Bu zaman Əddas ağalarının əmri ilə Məhəmməd və Zeyd bin Harisə bir boşqab üzüm gətirir. Məhəmməd Bismillahla üzüm yeməyə başlayanda Əddas bunun nə olduğunu soruşur. Aralarında dialoq olur və bu söhbətdən sonra Əddas oradaca müsəlman olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Sabah.* "Hüseyin Kaya - Ninovalı Addas" (Türkcə). 24 fevral 2021. 2021-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 fev 2022.
2. ↑  *TDV İslam Ansiklopedisi.* "ADDÂS - TDV İslâm Ansiklopedisi" (Türkcə). 24 fevral 2021. 2021-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 fev 2022.
**Sergey Zaxaroviç Karamçakov** (26 avqust 1962 – 1993, Abakan) — Sovet və Rus sərbəst güləşçisi. 1988-ci ildə Seulda keçirilən XXIV Yay Olimpiya Oyunlarının bürünc mükafatçısı. Rusiyanın əməkdar idman ustası (1992).

Tərcümeyi-hal
-------------

Sergey Karamçakov 26 avqust 1962-ci ildə Xakasiyada yerləşən Askiz kəndindən 16 km aralıda yerləşən Katanov aalında anadan olub. Milliyətcə xakasdır.

1974-cü ildən bəri kənddə sərbəst güləşlə məşğul olmağa başladı. Məşqçilər M.F.Mıltıqaşev və A.N.Adanakov idi. 1978-ci ildə Krasnoyarsk şəhərinin СПТУ № 20 -nə daxil oldu və sərbəst güləş dərslərini məşqçilər ilə davam etdirdi. V.P.Zaytsev, V.N.Alginova, Oxapkin və D.Q. Mindiaşvili bu qəbildən olan məşqçilər idi.

O, 1979-cu ildə SSRİ İdman Ustası, 1985-ci ildə SSRİ beynəlxalq dərəcəli idman ustası, 1992-ci ildə Rusiyanın əməkdar idman ustası adlarına layiq görülmüşdür.

1988-ci ildə Seulda 48 kq-a qədər olan XXIV Yay Olimpiya Oyunlarının bürünc mükafatçısı olmuşdur.

1987 Dünya Çempionatında da bürünc medal almışdır.

İki il SSRİ çempionu, 1987–1990-cı illərdə SSRİ çempionatlarının gümüş mükafatçısı olmuşdur. 1982–1988-ci ildə bürünc mükafatçı olmuşdur.

1986-cı və 1988-ci ildə Dünya Kuboku sahibi, 1989 Dünya Kubokunun gümüş mükafatçısı olmuşdur.

Beynəlxalq müsabiqələrin və turnirlərin çoxsaylı qalibi və medalçısı kimi tanınır. (1982–1990).

1992-ci ildə Sergey Karamçakov ağır yaralandı, ölümə yaxın idi, amma həkimlər hələ də onun həyatını xilas etdilər. Güləşçinin karyerası məntiqi sona yaxınlaşsa da, qısa müddətə bərpa edildi. 1993-cü ilin əvvəlində, müvəffəqiyyətsiz çıxış etdiyi yanvar ayında İvan Yarıginin mükafatları üçün beynəlxalq turnirə hazırlaşırdı. İdman rejiminin pozulması halları var idi.

Açıqlanmayan şəraitdə öldü. Sergey Karamçakovun ölüm tarixi və ayı məlum deyil. Yalnız 1993-cü ildə olduğu və cəsədinin Abakan şəhərində tapıldığı məlumdur.

İdmançının xatirəsinə Abakanda ümumrusiya sərbəst güləş turniri keçirilir.

1988 kq Olimpiya turnirinin nəticələri, 48 kq-a qədər
-----------------------------------------------------

|  |  |
| --- | --- |
| 1 | Takasi Kobayasi, Yaponiya |
| 2 | İvan Tsonov, Bolqarıstan |
| 3 | Sergey Karamçakov, SSRİ |
| 4 | T.Venni, ABŞ |
| 5 | R. Xoyqabel, FRQ |
| 6 | İ. Şüküroğlu, Türkiyə |

Xarici keçidlər
---------------

* Sergey Karamchakov *infosport.ru*
* Sergey Sergey Karamchakov Arxivləşdirilib 2021-07-10 at the Wayback Machine *sayt D.* *G.* *Mindiashvili*
* Sergey Karamchakov: Olimpiya xalçasında Xakass meteoru
* Sergey Karamçakovun qələbə sevinci Arxivləşdirilib 2020-02-20 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Sports-Reference.com (ing.).
2. 1 2  Sergey Karamchakov // Sports-Reference.com (ing.).
3. ↑  "Sergey Karamçakovun qələbə sevindi — "Xakasiya" qəzeti". 2020-02-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
4. ↑  "Заслуженные мастера спорта (список награждённых за период с 01/01/92 по 31/12/05)". 2016-02-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sarıköynək (dəqiqləşdirmə).

**Sarıköynək** (*lat.* Oriolus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin sərçəkimilər dəstəsinin sarıköynəklər fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Sarıköynək qaratoyuq boydadır. Çəkisi 70-90 qramdır. O həmişə sıx yarpaqların arasında gizlənir. Tüklərinin rəngi parlaq olduğundan tez gözə çarpır. Erkəklərinin rəngi qızılı-sarı, quyruğu qaradır, qara qanadlarının üzərində sarı ləkələri var. Sarıköynək öz yuvasını palıd və tozağacı meşələrində, ağacların bir-birindən aralı durduğu, günəş şüalarının yaxşı düşdüyü yerlərdə qurur. Bəzən çay kənarında da yaşayır. Balaca zənbilə oxşayan yuvasının içərisini mamır, yun, lələk ilə döşəyir və ora mayın axırında və ya iyunun əvvəllərində yumurta qoyur. 13-15 gün kürt yatır. 14-17 gündən sonra balalar yuvadan çıxırlar.

Sarıköynək yaxşı oxuması ilə yanaşı, həm də faydalı quşdur. O, meşələrə zərər verən tırtılları, hörümçəkləri, cücüləri və s. yeməklə böyük xeyir verir.

Yayılması
---------

Sarıköynəklər Avropada, Asiyada, Monqolustan və Çində, Sibirin meşə zonasında yayılmışdır. Afrikanın şimalında da yuva qurur. Mərkəzi və Cənubi Afrikada, Madaqaskarda, Hindistanda və Şri-Lankada da qışlayır. Respublikamızın meşələrinə, əsasən, aprelin axırında uçub gəlirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1998.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3
3. ↑  "Sarıköynək". portal.azertag.az (az.). İstifadə tarixi: 2023-05-21.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2090536
* Wikispecies: Oriolus
* AFD: Oriolus
* BioLib: 8965
* BOLD: 78658
* EoL: 45513638
* EPPO: 1ORIOG
* Fauna Europaea: 97123
* Fauna Europaea (new): 0c36b505-330b-47e3-bb36-6086865be89e
* Fossilworks: 368088
* GBIF: 2488947
* iNaturalist: 7863
* IRMNG: 1297117
* ITIS: 557999
* NBN: NHMSYS0000530517
* NCBI: 98139
* WoRMS: 203837

 |
Beynəlxalq Kosmik Stansiyadakı astronavtlar mikroqravitasiya ilə qarşılaşırlar və beləliklə çəkisizlik nümunəsi nümayiş etdirirlər. 
**Çəkisizlik** — çəki hissinin tam və ya qismən olmamasıdır. Buna sıfır-G də deyilir, baxmayaraq ki, daha düzgün termin "sıfır G qüvvəsi" adlanır. Bu, insan bədəni də daxil olmaqla, cisimlərə hər hansı bir təmas qüvvəsi olmadıqda baş verir.

Çəki nisbətən güclü qravitasiya sahəsində (məsələn, Yerin səthində) sükunətdə olan bir cismə təsir edən qüvvənin ölçülməsidir. Bu çəki hissləri dayaq döşəmələri, oturacaqlar, tərəzilər və s. ilə təmasdan yaranır. Qravitasiya sahəsi sıfır olduqda belə, təmas qüvvələri mexaniki, qeyri-qravitasiya qüvvələri tərəfindən bədənin ətalətinə təsir etdikdə və məsələn, mərkəzdənqaçmada, fırlanan kosmik stansiyada və ya sürətləndirici vasitədə olduqda çəki hissi yaranır.

Bəzən **mikroqravitasiya** termini bu hadisənin adının sinonimi kimi istifadə olunur (elə hiss olunur ki, cazibə qüvvəsi yoxdur və ya əhəmiyyətli dərəcədə azdır).
**Sergey Borodin** (*rus.* Сергей Петрович Бороди́н; 12 (25) sentyabr 1902 və ya 8 oktyabr 1902, Moskva – 22 iyun 1974, Daşkənd) — rus sovet yazıçısı, məşhur tarixi romanların müəllifi. 1941-ci ilə qədər "Amir Sarqican" (*rus.* Амир Саргиджан) təxəllüsü ilə ədəbi fəaliyyət göstərmişdi. Özbəkistan SSR-in Xalq yazıçısı (1973), 2-ci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı. 1943-cü ildən ÜİK(b)P-nın üzvü idi. Ən məşhur əsəri "Dmitriy Donskoy" romanıdır. Bu romanın 1941-1994-cü illər arasındakı iyirmi beşə yaxın nəşrində ümumi tiraj milyon nüsxəni ötmüşdür.

Sergey Borodin həm də tanınmış özbək, qazax, tacik yazıçılarının əsərlərini, o cümlədən, Özbəkistanın rəhbəri olmuş Şərəf Rəşidovun "Kəşmir əfsanəsi"ni rus dilinə tərcümə etmişdi.

Həyatı və yaradıcılığı
----------------------

Sergey Borodin 25 sentyabr 1902-ci il tarixində Moskva şəhərində anadan olmuşdur. Atası – rus zadəgan nəslinin nümayəndəsi, anası isə tatar mənşəli məşhur knyazların nəslindən idi. Sergey Borodin 1913-1920-ci illərdə Belyovda orta təhsil almış, sonra Proletar mədəni-maarif təşkilatında (*rus.* Пролеткульт) işləməyə başlamışdı. Birinci oçerki 12 yaşı olanda - 1915-ci ildə, ilk şeirləri isə 1922-ci ildə çap olunmuşdu. 1923-cü ildə Buxara, 1925-1926-cı illərdə isə Səmərqənd ekspedisiyalarında iştirak edibdir. 1926-cı ildə V.Brüsov adına Ali ədəbi-bədii institutu (*rus.* Высший литературно-художественный институт имени В. Я. Брюсова) qurtarır, rus folkloru üzrə ixtisaslaşır. Uzaq Şərqi (1928), Qazaxıstanı (1929), Tacikistanı (1931) və Ermənistanı (1933) gəzib-dolaşır. Bir müddət, 1931-ci ilə qədər "Aşırım" (*rus.* Перевал) ədəbi qrupunun üzvü olur. 1951-ci ildə Daşkəndə köçür və orada Rauza Həsənova adlı bir filolq ixtisaslı xanımla ailə həyatı qurur.

Sergey Borodin XX əsrin 30-cu illərində çap olunmuş povest və hekayələrini SSRİ-nin ucqar vilayətlərində olduğu zaman topladığı materiallar əsasında yazmışdı. Birinci tarixi romanı Staraya Russada qələmə aldığı "Dmitriy Donskoy", ikincisi isə yaradıcılığının Daşkənd dövrandə yazdığı "Səmərqən üzərindəki ulduzlar" (*rus.* «Звезды над Самаркандом») adlı trilogiyadır. Sergey Borodin ikinci tarixi romanında Teymurləng obrazı ətrafında XIV—XV əsrlər  Orta Asiyasını və Cənubi Qafqazını ətraflı təsvir edir. "Ağ at" adlanan dördüncü hissəni isə bəzi fəsillər istisna olmaqla yazıb başa çatdıra bilmir.

Yazıçı 22 iyun 1974-cu ildə vəfat etmiş və Daşkənd Cağatay qəbristanında dəfn edilmişdir.

1981-cü ildən Daşkənddə Sergey Borodinin ev-muzeyi fəaliyyət göstərir.

Əsərləri
--------

* *rus.* Последняя Бухара, 1932
* *rus.* Египтянин, 1933
* *rus.* Мастер птиц, 1934
* *rus.* Дмитрий Донской, 1941
* *rus.* Утренька, 1942
* *rus.* Звёзды над Самаркандом,
	+ *rus.* Хромой Тимур, 1955
	+ *rus.* Костры похода, 1962
	+ *rus.* Молниеносный Баязет, 1973

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  The Fine Art Archive. 2003.

Xarici keçidlər
---------------

* *Livelib.ru,* Сергей Бородин, Биография.
* *Vesti.uz*, В Ташкенте отметили юбилей автора «Дмитрия Донского».
* *Tashkentpamyat.ru*, Бородин Сергей Петрович.