recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Human Rights Watch** — (*azərb.* İnsan Hüquqları Müşahidəçisi‎) dünya səviyyəsində insan haqlarını müdafiə edən və bu mövzuda araşdırmalar edib, yayınlayan beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatı.
Təşkilat, qlobal çapda insan hüquqları pozuntularını müşahidə etməklə, bu sahədə öz təsiri və təhlili ilə tanınır. İcmalar, beynəlxalq təşkilatlar və hüquq-mühafizə orqanları ilə əməkdaşlıq edərək, dünya üzrə insan hüquqları pozuntularını açıqlayır və bu məsələlərdə dəyişikliklər tələb edir. İlk dəfə Human Rights Watch 1978-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında təsis edilib.

Tarixi
------

Human Rights Watch 1978-ci ildə hökumətin 1975-ci il Helsinki Sazişlərinə riayət etməsinə nəzarət etmək üçün Sovet blokunun hər yerində formalaşmış vətəndaş qruplarını dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulmuş Helsinki Watch təşkilatının yaradılması ilə başlayıb. Sovet İttifaqı və Şərqi Avropada insan hüquqlarının pozulmasına beynəlxalq diqqəti cəlb etməklə Helsinki Watch 1980-ci illərin sonlarında baş verən demokratik dəyişikliklərə töhfə verib. Americas Watch 1981-ci ildə Mərkəzi Amerikanı qanlı vətəndaş müharibələri bürüyərkən yaradılıb. Geniş faktların araşdırılmasına əsaslanaraq, Americas Watch hökumət qüvvələri tərəfindən sui-istifadə hallarına, həm də üsyançı qrupların müharibə cinayətlərini araşdırmaq və ifşa etmək üçün beynəlxalq humanitar hüququ tətbiq etdib. 1980-ci illərdə sürətlə ardıcıl olaraq Asia Watch (1985), Africa Watch (1988) və Middle East Watch (1989) o zamanlar "The Watch Committees" kimi tanınan sistemə əlavə edildi. 1988-ci ildə təşkilat rəsmi olaraq Human Rights Watch hər şeyi əhatə edən adını qəbul etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  .
3. ↑  "Frequently Asked Questions". Human Rights Watch. 2015-01-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-21.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* hrw.org — Human Rights Watch rəsmi saytı

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram · YouTube |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNC: a11782717 · BNF: 125448129 · CiNii: DA08411020 · GND: 1220965-X · ISNI: 0000 0001 1426 7863 · LCCN: n88622031 · Microsoft: 1298904743 · NKC: ko2007376541 · SUDOC: 034724095 · VIAF: 309563566 · WorldCat VIAF: 309563566 |

 |
**Təklə Baqrationi** (*gürc.* თეკლე; 1776, Kartli-Kaxetiya krallığı – 11 mart 1846, Tiflis) — Gürcü şairə. Baqrationilər sülaləsinin nümayəndəsi və Kartli-Kaxetiya çarlığının knyazqinası.

Həyatı
------

Təklə 1776-cı ildə anadan olmuşdur. Atası Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli, anası isə Dadianilər sülaləsindən olan Darican Dadianidir. Döyüşkən xarakterinə görə ona "Təklə-oğlan" (*gürc.* თეკლე-ბიჭ) ləqəbi verilmişdir. O, 7 sentyabr 1800-cü ildə Gürcüstanın məşhur sülaləsi Orbelianilərdən olan Saqareco hakimi knyaz Vaxtanq Orbeliani ilə evlənmişdir. Bu evlilikdən Aleksandr, Nikoloz, Dimitri və Vaxtanq adlı uşaqları olmuşdur.

1801-ci ildə Karli-Kaxetiya çarlığının Rusiya imperiyası tərəfindən ilhaq edilməsindən sonra, digər gürcü zadəganlarından fərqli olaraq Təklə Kartli-Kaxetiyadan çıxarılmamışdır. Həmçinin Rusiya höküməti tərəfindən "Müqəddəs Yekaterina ordeni"nin "Kiçik Xaçı" ilə təltif edilmişdir. Həyat yoldaşı Vaxtanq Orbeliani Rusiya ordusunda hərbi xidmətə başladı və polkovnik hərbi rütbəsi ilə təltif edildi. Vaxtanq 1812-c ildə Kaxetidə qalxmış üsyana qarşı mübarizə apararkən həlak olmuşdur. Bacıları Məryəm və Ketevan kimi şairə olan Təklə itirilmiş çarlıqları (Kartli-Kaxetiya çarlığı) haqqında kədərli şeirlər yazmışdır. Günümüzə qədər gəlib çatan çatan əsərlərindən "Knyazqina Ketevana cavab olaraq" (*gürc.* პასუხად ქეთევან ბატონიშვილს) adlı şeiri bu qəbildəndir. Həmçinin oğulları Aleksandr və Vaxtanq Orbeliani də şair fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur.

1832-ci ildə Təklənin Tiflisdəki evi Rusiya hakimiyyətindən narazı olan gürcü zadəganlarının və ziyalılarının toplaşma məkanına çevrilmişdir. Müstəqil Gürcüstan çarlığının bərpası üçün planlaşdırılmış sui-qəsd cəhdi əyanlardan birinin hakimiyyət rəsmilərinə məlumat verməsi nəticəsində ifşa edildi və sui-qəsdçilər həbsə atıldılar (bax: Gürcü zadəganlarının Rusiya hakimiyyətinə qarşı çevriliş cəhdi (1832)). Sui-qəsdçiləri dəstək verməsi səbəbindən Təklə 1 oktyabr 1834-cü ildən — 6 may 1835-ci ilə qədər Kaluqaya sürgün edildi.

Təklə 11 mart 1846-cı ildə Tiflis şəhərində vəfat etdi. O, Msxetadakı Svetitsxoveli kafedralında dəfn edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Дворянские роды Российской империи. Том 3. Князья (рус.) / Dumin, S.V.. — Moscow: Linkominvest, 1996. — С. 71.
2. ↑  Montgomery, Hugh, redaktorBurke's Royal Families of the World, Volume 2. London: Burke's Peerage. 1980. səh. 67. ISBN 0850110297.
3. ↑  *Rayfield, Donald.* The Literature of Georgia: A History (2nd, revised). Richmond, England: Curzon Press. 2000. 133–134. ISBN 0-7007-1163-5.
4. ↑  *Jones, Stephen F.* "Russian Imperial Administration and the Georgian Nobility: The Georgian Conspiracy of 1832". The Slavonic and East European Review. 65 (1). January 1987: 53–76. JSTOR 4209431.

Ədəbiyyat
---------

* *მიქაძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, გვ. 644, თბ. 1979 წელი.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree |
| Normativ yoxlama | GND: 133894533 · ISNI: 0000 0000 4196 6873 · LCCN: no93026627 · VIAF: 67668934 · WorldCat VIAF: 67668934 |
**Madaqaskar coğrafiyası** — Dünyanın dördüncü böyük adası. Hind okeanında yerləşir.

Ümumi məlumat
-------------

Madaqaskar adası – dünyanın sahəsinə görə 4-cü adası olub (590 min km2
), "Böyük Qırmızı Ada" adlandırılır. Ada Afrikadan 100 mln. il bundan əvvəl ayrıldığından, fauna və floranın ¾-ü endemikdir. Ada əsasən lemurlar və növlərinin sayı 1000-ə yaxın olan orxideyaları ilə məşhurdur. Dünyada rast gəlinən buqələmunların təxminən yarısı, kəpənəklərin isə 3000-ə yaxın növü burada məskunlaşıb. Madaqaskar ərazisində 13 milli park və qoruq var, lakin onlardan cəmi 7-də təbiəti mühafizə normaları yerinə yetirilir. Ən əlçatan parkı Perine-Analamazoatradır. Burada rütubətli tropik meşələr və meşələrdə yaşayan ən iri lemur-indrilər mühafizə olunur.

Madaqaskarın şimal sahili başdan-başa vəhşi çimərliklərdən təşkil edilmişdir. Burada Antsirabe şəhəri yaxınlığında leykemiyaya qarşı dərman hazırlanmasında istifadə olunan Cəzayir bənövşəsi plantasiyaları vardır. Ranomafana Milli Parkı Antananarivudan cənuba gedən yol üzərində yerləşərək, meşələri mühafizə edir. Adanın cənub-şərqində qədim fransız limanı Taulantru yerləşir. Ondan 80 km qərbdə sahəsi 32 ha. olan Berenti qoruğu yerləşir. Onun sahibi Jan de Olmdur. Sahibin atası vaxtilə buranı aqava yetişdirmək üçün almış, lakin sonda meşələri qırmamışdır, buna görə 1985-ci ildə təbiəti mühafizəyə görə Getti mükafatına layiq görülmüşdür. Madaqaskar adası Afrika yaxınlığında yerleşir ve materik menşeli ada hesab olunur. Adanin menseyi materik menselidir.

### Bitki örtüyü

Madaqaskarda bitki zonaları qərbdən şərqə bir-birini əvəz edir. Çox rütubətli şərq sahilboyunda və dağların şərq yamacında rütubətli tropik meşələr inkişaf etmişdir (səyahətçi ağacı, tamarind, müxtəlif palmalar), orta zonada otlu savanna, şərqdə isə tikanlı kolluqlar zonası yerləşir. Adanın şərq sahilində ensiz düzənlik sahənin dövrü rütubətlənən tropik meşələri altında əsasən qırmızı-laterit torpaqlar, dağların şərq yamacının daima rütubətli tropik meşələri altında humuslu dağ lateritləri inkişaf etmişdir. Şərq yamaclarda, yaylanın dövrü rütubətlənən tropik meşələrində və hündür otlu savannalarında dağ qırmızı torpaqlar, qərb və cənub sahil ovalıqlarında və dağətəyində kserofit tropik meşələrin qəhvəyi-qırmızı, quru savannaların qırmızı-qonur torpaqları inkişaf etmişdir. Madaqaskar ərazisində temperatur şəraitinin eyni olmasına baxmayaraq şərqdən qərbə yağıntıların miqdarının kəskin azalması coğrafi zonaların meridian istiqamətində uzanmasına səbəb olmuşdur. Burada coğrafi zonallıq eyni zamanda oroqrafik şəraitlə sıx əlaqədardır.

Həmçinin bax
------------

* Madaqaskar
**Forvard ölçüsü**, daha dəqiq **{\displaystyle T}-forvard ölçüsü** — stoxastik maliyyə nəzəriyyəsində (riyaziyyatda) istifadə olunan süni ehtimal ölçüsü, risk-neytral ölçüyə ekvivalentdir. Əgər risk-neytral tədbir bank hesabının nömrəsinə əsaslanırsa, o zaman {\displaystyle T}-forvard ölçüsü gələcək tarixdə ödəniləcək diskont {\displaystyle T} istiqrazına əsaslanır.

Gələcək şərti ödənişin dəyərinin təxmin edilməsi düsturunda diskont əmsalı şərti riyazi gözləntidən (risk-neytral ölçüdə, diskontlaşdırma prosesi) kənar çarpandır. riyazi gözlənti işarəsi altında). Dezavantaj odur ki, risk-neytral tədbirdən fərqli olaraq forvard ölçü müəyyən ödəniş müddətinə bağlıdır.

İrəli ölçü adətən risk-neytral ölçü ilə analogiya ilə, lakin termin indeksi (yuxarı və ya aşağı) {\displaystyle \mathbb {Q} ^{T}} ilə işarələnir. Forvard qiymətləri öz forvard ölçüsündə martingallardır (ölçü müddəti forvard qiymətinin təxmin edildiyi dövrə bərabərdir).

Qurulması
---------

Riskin neytral ölçüsünü şərti riyazi gözləntilər üçün forvard ölçüsü ilə əvəz etmək üçün düstur belədir:

{\displaystyle \mathbb {E} \_{t}^{\mathbb {Q} ^{T}}[V\_{T}]={\mathbb {E} \_{t}^{\mathbb {Q} }[D(t,T)V\_{T}] \over \mathbb {E} \_{t}^{\mathbb {Q} }[D(t,T)]}}

burada {\displaystyle D(t,T)} diskont prosesidir və {\displaystyle P(t,T)=\mathbb {E} \_{t}^{\mathbb {Q} }[D(t,T))]} - ödəmə tarixi {\displaystyle T} olan diskont istiqrazının (tək nominal dəyəri ilə) dəyəri.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Damiano Brigo, Fabio Mercurio.* Interest Rate Models — Theory and Practice with Smile, Inflation and Credit (2nd ed. 2006). Springer Verlag. 2001. ISBN 978-3-540-22149-4.
2. ↑  *Jamshidian, Farshid,* "An Exact Bond Option Pricing Formula", The Journal of Finance, 44, 1989: 205–209, doi:10.1111/j.1540-6261.1989.tb02413.x
**Jan Kasteks** (*fr.* Jean Castex; 25 iyun 1965[…], Vik-Fezansak[d]) — 3 iyul 2020-ci ildən etibarən Fransanın Baş naziri vəzifəsində çalışan fransız siyasətçi.

Həyatı
------

Cənub-qərb fransız aksenti olan Kasteks Sandra Ribelayq ilə evlidir, dörd qızı var.

Sərbəst katalan dili danışan Kasteks Fransanın cənubundakı katalan kimliyinin və digər regional həssaslıqların müdafiəçisi hesab olunur. Keçmiş həmkarlar ittifaqı lideri Jan-Klod Mayi və *"Charlie Hebdo"*-un keçmiş yazarı, həkim Patrik Pellu ilə də dostdur.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

2010-cu ildən 2011-ci ilə qədər 2000-ci ildə Şərqi Pireneydə Pradesə bələdiyyə sədri seçilən Kasteks Səhiyyə Naziri Ksavye Bertran rəhbərliyi altında Fransua Fiyonun nazirliyində Baş Qərargah rəisi olaraq çalışdı. Raymond Subidən sonra, 2011–2012-ci illərdə Prezident Nikolas Sarkozinin rəhbərliyi altında Eliseyin baş katibi olaraq çalışdı. XHB-də 2012-ci il seçkilərində Fiyonu dəstəklədi.

Yerli səviyyədə Kasteks 2010–2015-ci illərdə Langedok-Russilyon bölgə müşaviri kimi çalışdı və 2015-ci ildən Şərqi Pireneyin şöbə müşaviri vəzifəsində çalışdı.

Kasteks 2017-ci ilin sentyabr ayında 2024 Olimpiadası və Paralimpiadasına idarələrarası nümayəndə təyin edildi, eyni zamanda Milli İdman Agentliyinin prezidenti təyin edildi. 2 aprel 2020-ci ildə Fransada COVID-19 pandemiyası dövründə tətbiq olunan karantin mərhələlərinin koordinatoru təyin edildi.

Kasteks sosial baxımdan mühafizəkar hesab edildiyi 2020-ci ilin əvvəlinə qədər Respublikaçıların üzvü idi. 3 iyul 2020-ci il tarixində Eduar Filippin istefasından sonra Kasteks Prezident Emmanüel Makron tərəfindən Baş nazir təyin edildi. Onun təyin edilməsi "iqtisadi baxımdan mərkəz-sağçı olaraq qəbul edilən kursun ikiqat artması" olaraq xarakterizə edildi. Kasteks daha sonra 6 iyul tarixində hökumətini açıqladı.

22 noyabr 2021-ci ildə Jean Castex, Covid-19 üçün müsbət test etdi və bir həftə müddətinə həbs edildi.

Nişanları
---------

* "Fəxri Legion" ordeni cəngavəri (2020)
* "Xidmətlərə görə" ordeni (2020)

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  Répertoire national des élus. 2019.
3. ↑  French National Directory of Representatives, 14 January 2020. 2020.
4. ↑  Who's Who in France (fr.). Paris: 1953. ISSN 0083-9531; 2275-0908
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-06.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-06.
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-06.
8. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-06.
9. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-06.
10. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-11-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-22.
**Uryanxay diyarı** (tıva Таңды Урянхай , *çin.* 唐努烏梁海, sadələşdirilmiş çincə : 唐努乌梁海, pinyin:Tángnǔ Wūliánghǎi) — bölgənin 1914-1921-ci illərdə ruslar tərəfindən qoyulmuş adı. 1912-ci ilə qədər diyar Çini idarə edən, mancur Tzin sülaləsinin hakimiyyəti altında olub və "Tannu-Uryanxay" adını daşıyıb.

Haqqında
--------

"Uryanxay" termini monqolcadır. XVII və XX əsrin əvvəllərində rus sənədlərində tuvalılar uryanxay, uryanxaylı kimi adlandırılıblar. Uryanxay diyarı haqqında ilk məlumat 1616-cı ildə Altan xanlar dövlətinə göndərilmiş rus səfirləri, V.Tyuments və İ.Petrov tərəfindən verilib. 1838-1839-cu illərdə bu diyara rus qızıl axtaranları gəlməyə başlayırlar. Onlar Böyük və Kiçik Alqiyak çaylarında qızıl axtarmağa başlayırlar. 1903-1904-cü illərdə bölgənin folklorunu F.Kon öyrənirdi. 1870-ci ildən etibarən bölgəyə rus kəndlilərin köçürülməsinə başlanılır və artıq 1909-cu ildə burada 9 min rus yaşayırdı. 1906-1910-cu illərdə rus hökuməti Uryanxay diyarına təbii sərvətləri kəşf etmək məqsədilə bir neçə ekspedisiya təşkil edir.

Çində baş tutmuş Sinxay inqilabından sonra 1912-1913-cü illərdə Tuva noyonları (ambın-noyon Kombu-Dorju, Çamzı Xambı-lama, noyon Daa-xoşuna Buyan Badırqı və digərləri) bir neçə dəfə çar hökumətinə Tuvanın Rusiya protektoratına keçməsi ilə bağlı müraciətlər etmişdilər.

4 aprel 1914-cü ildə Uryanxay diyarının 5 xoşunu (bölgə) üzərində Rusiya protektoratı quruldu. Diyar Yenisey quberniyasının tərkibinə daxil edildi. Tuvadakı siyası və diplomatik işləri aparmaq isə İrkutsk general-qubernatoruna tapşırıldı. Diyarın idarəetməsi formal oalraq ambın-noyanın əlində idi. Faktiki olaraq isə diyarı Uryanxaydakı rus komissarı və köçürülmə idarəsinin məmuru idarə edirdi. Onların mərkəz şəhəri 1914-cü ildə Belotsarsk qəsəbəsi oldu. Diyarın əhalisi o dövrdə 73 min nəfər idi.

Uryanxay diyarı inzibati olaraq 7 xoşuna bölünürdü. Bunlar Beyse, Daa, Maadı, Oyunnarsk, Salçaksk, Todjinsk və Çoodu xoşunlarıdır. 1921-ci ildə burada Tannu-Tıva Xalq Respublikası elan edildi. 1926-cı ildən isə bu dövlət Tuva Xalq Respublikası adlandırılmağa başladı. 1944-cü ildə respublika RSFSR ərazisinə Tuva muxtar vilayəti kimi daxil edildi. 1961-ci ildə Tuva MSSR, 1992-ci ildən Tuva Respublikası, 1993-cü ildən Tıva Respublikası adlandırılıb.

Həmçinin bax
------------

* Tıva
* Tuva Xalq Respublikası

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Урянхайский край / Uryanxay diyarı" (*rus.* ). megabook.ru. 11 iyun 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 iyun 2020.
2. 1 2 3  "Урянхайский край" (*rus.* ). spsl.nsc.ru. 31 mart 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 iyun 2020.
3. ↑  *Tatyana Bondarenko.* "История создания города в центре Азии / Asiyanın mərkəzində yaradılmış şəhərin tarixi" (*rus.* ). tuva.asia. 24 dekabr 2009. 2011-01-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 iyun 2020.
4. ↑  *A.Nikolayev.* "Урянхайский край // «Историческая энциклопедия Сибири»" (*rus.* ). irkipedia.ru. 17 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 iyun 2020.
5. ↑  "Tuva" (it. ). rbvex.it. 10 dekabr 2004 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 iyun 2020.
Bərk xəlitədən hazırlanmış yivaçma frezi
**Bərk xəlitə** - tərkibində volfram, titan, tantal karbidləri və kobalt qarışığından ibarət metal-keramik tərkibli alət materialıdır. Tərkibində olan bu karbidlər yüksək kəsicilik xassələrini təmin edirlər. Bu xassələr tezkəsən alət polada nisbətən qat-qat yüksəkdir. Bərk xəlitənin özlülüyü aşağıdır. Kobalt bərk xəlitədə özlülüyə və möhkəmliyə təsir edərək sementləşdirici rolunu oiynayır. Onun miqdarı artdıqca xəlitənin əyilməyə və zərbəyə qarşı möhkəmliyi də artır. Ümumilikdə bərk xəlitələr əyilmədə və kəsilmədə aşağı, sıxılmada isə yüksək möhkəmlik göstərirlər. Bu effektdən istifadə edərək kəsici alətlərin qabaq bucağı mənfi qiymətdə hazırlanır ki, kəsmədə sıxılma deformasiyası yaransın.

Bərk xəlitədən hazırlanmış alətlər 800÷900 °C temperaturda öz kəsicilik xassələrini saxlayırlar. Metal-keramik bərk xəlitələr tərkibindəki karbidlərin sayına görə: bir (BK), iki (TK) və ya üç karbidli (TTK) olurlar. Bərk xəlitənin tezkəsən alət poladına nisbətən yüksək sürətlərdə (2÷10 dəfə çox) tətbiq olunmasına qarşı, onun malik olduğu aşağı kövrəkliyi, zərbələrə az davamlı olması durur. Bu çatışmayan cəhətlər xəlitənin hazırlama texnologiyası ilə bağlı olub, bir başa onun daxili strukturundan asılıdır. Bərk xəlitənin strukturunu müəyyən edən dənəciklərin ölçüsü onun xassələrinə güclü təsir edir. Böyük dənəcik yüksək möhkəmlik, aşağı yeyilməyə davamlılıq yaradır. On görə də, tətbiq sahəsindən asılı olaraq iki qrup bərk xəlitə hazırlanır. Dənəciyin ölçüsü 3÷10 mm-3 olanlar B ilə, və ölçüsü 0,5÷1,5 mm-3 olanlar isə M ilə işarə olunurlar. İri və orta dənəcikli xəlitələr lövhə şəklində hazırlanaraq tətbiq olunurlar. Xırda dənəcikli xəlitələrdən isə bütöv alətlər hazırlanır. BK qrupuna aid olan bərk xəlitələr kövrək materialların emalında (çuqun, tunc, polad, plastik, şüşə, sümük, çini və s.), TK qrupuna aid olanlar isə onstruksiya poladlarının emalında tətbiq tapırlar.

Bərk xəlitələr sinterləmə yolu ilə hazırlanırlar. Proses zamanı 1600÷1900 K temperaturda karbidləri əhatə edərək, onların arasına tor əmələ gətirən Co-W-C legirindən ibarət maye məhlul alınır. Bu zaman bərk xəlitə öz son möhkəmliyini və sıxlığını alır.

Istinad
-------

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Yutlandiya yarımadasının cənubunda Angeln
**Anqllar** (*lat.* Anglii, *ing.* Angles, *alm.* Angeln‎) — bizim eranın başlanğıcında Almaniyanın şimal-şərq sahilində və Yutlandiya yarımadasının mərkəzi hissəsində məskən salmış qədim alman tayfası. Yazılı mənbələrdə adı ilk dəfə Qədim Roma tarixçiləri Tasit və Ptolemey tərəfindən qeyd edilib.

Anqlların ehtimal edilən tarixi vətəni kimi elədə böyük olmayan yarımada Angeln hesab edilir (Yutlandiya yarımadasının bir hissəsi), müasir Almaniyanın şimal-şərqində yerləşən Şlezviq-Holşteyn vilayəti.

Xalqların böyük köçü dövründə, III əsrdən başlayaraq V əsrin ortalarına kimi qonşu alman tayfaları sakslar, yutlar, frizlər o zaman əsasən xristianlaşdırılmış Roma kelt qəbilələri ilə birlikdə Britaniya adalarına köçürüldülər. Yerli əhalini sıxışdıran anqllar orada üç krallıq yaratdı: şimali anql — Nortumbriya, orta anql — Mersiya və Şərqi İngiltərə. Eramızın VII—X əsrlərində anqllar və sakslar vahid anqlosaks adı altında müasir ingilis milləti üçün birləşdi.

| ⛭Germanlar |
| --- |
| Alemanlar  • Anqrivarlar  • Anqllar  • Bavarlar  • Batavlar  • Burqundlar  • Vandallar  • Vestqotlar  • Gepidlər  • Herullar  • Qotlar  • Danlar  • Kvadlar  • Kimvrlar  • Lanqobardlar  • Luqilər  • Markomanlar  • Nemetlər  • Ostroqotlar  • Ruqlar  • Sakslar  • Svevlər  • Cveylər  • Skirlər  • Taifallar  • Tevtonlar  • Tenkterlər  • Franklar  • Frizlər  • Xattlar  • Xerusklar  • Yutlar  • 
Tayfa ittifaqları: İnqevonlar  • İstevonlar  • Germinonlar  • |
**Yetim Emin** əsl adı **Məhəmmədəmin** (1840, Yalsuq[d] – 1880, Yalsuq[d]) — ləzgi şair. Əsərlərini doğma dili ilə yanaşı, Azərbaycan və ərəb dilində yazırdı..

Həyatı
------

Y.Emin 1838-ci ildə Dağıstanın Kürə xanlığının Siling kəndində anadan olub. Şairin atası savadlı adam idi. İlk dəfə yazıb-oxumağı atasından öyrənən şair, sonradan Kean aulunda Xoca İsmayıl əfəndinin mədrəsəsində təhsil alır. Təhsilini Əlqədar kənd mədrəsəsində bitirir. O, burada təkcə Qurana yiyələnmir, həm də şərq dillərini öyrənir. Eminin ömrünün böyük hissəsi atasının qazılıq etdiyi Yalsuğ kəndində keçib. Atasının ölümündən sonra Emin atasının yerində işləməyə başlayır.

Yetim Eminin yaradıcılığı çoxşaxəlidir. Amma o, qəlbən lirik şair idi. Onun şerlərində həqiqət, sadəlik, məhəbbət əsas yer tutur. Yetim Emin yaradıcılığının çiçəklənən çağında ağır xəstəliyə tutulur. O, yatağa düşür. Nə yerlı həkimlər, nə də Dərbənd həkimləri şairə kömək edə bilmirlər. Şair 1884-cü ildə rəhmətə gedir. Onu doğma kənddə dəfn edirlər.

Yetim Eminin ölümündən illər keçib. Amma onun ləzgi şeriyyətinə, ədəbiyyatına qoyduğu irs özünün bədiiliyi ilə, fəlsəfi dərinliyi ilə əvəzedilməzdir.

Şairin "Dustariz", "Zaz sabur quz", "Bilbil", "Tükezban", "Akvaz kan ya", "Qüzel Tamum", "Aman yar", "Ey, zi qüzel", "Baxtavar", "Haray eller", "Dünya hey" və başqa şerləri bu günə kimi xalqın dilində əzbərdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Etim Ėmin // Faceted Application of Subject Terminology.
2. ↑  Иарахмадов М. Азербайджанская поэзия и Етим Эмин. — Элм, 1992. — 57 с.
3. ↑  *Alekseĭ Leontʹevich Narochnit︠s︡kiĭ.* История народов Северного Кавказа, конец XVIII в.-1917 г. 2. Наука. 1988. səh. 376. ISBN 5020094080.
**Apollon 11** — Apollon proqramı çərçivəsində insanın Ay səthinə enməsinin həyata keçirildiyi ilk uğurlu missiya. Bu uçuş Apollon layihəsi üzrə təşkil olunmuş beşinci kosmik uçuş olmaqla, əvvəlki 4 sınaq uçuşunun uğurlu yekunu idi. 

1969-cu il iyulun 16-da Saturn V raketi vasitəsilə Keyp Kennedi kosmodromundan qalxan Apollon 11-in heyəti komandir Neyl Alden Armstronq, idarə modulunun pilotu Maykl Kollins və ay modulunun pilotu Edvin Yucin Oldrindən ibarət idi. İyulun 20-də "İql" (*Eagle*) adlı Ay moduluna keçən Armstronq və Oldrin iyulun 21-də səhərin erkən saatlarında Aya ayaq basdılar, ekipajın üçüncü üzvü Maykl Kollins Ay orbitində dövr edən İdarəetmə modulunda qaldı. Ayın səthinə ilk addım atan Neyl Armstronq həmin an demişdi: "Bu, insan üçün kiçik bir addım, bəşəriyyət üçün isə böyük bir sıçrayışdır".

*Apollon 11-n heyəti (soldan sağa: Neyl Armstronq, Maykl Kollins, Edvin Oldrin)*

İstinadlar
----------

1. 1 2  *McDowell J.* Jonathan's Space Report. International Space University, 1989.
2. ↑  .
3. ↑  .
4. ↑  *Orloff R. W. Harland D. M.* Apollo: The Definitive Sourcebook (ing.). Springer Science+Business Media, 2006. P. 581. ISBN 978-0-387-30043-6

| ⛭Apollon proqramının missiyaları |
| --- |
| 
SA-1 • SA-2 • SA-3 • SA-4 • QTV • SA-5 • A-001 • A-101 • A-102 • A-002 • A-103 • A-003 • A-104 • A-105 • A-004 • AS-201 • AS-203 • AS-202 • Apollon 1 • Apollon 2 • Apollon 3 • Apollon 4 • Apollon 5 • Apollon 6 • Apollon 7 • Apollon 8 • Apollon 9 • Apollon 10 • Apollon 11 • Apollon 12 • Apollon 13 • Apollon 14 • Apollon 15 • Apollon 16 • Apollon 17 • Soyuz-Apollon sınaq proqramı
 | Apollon proqramın İşarəsiApollon proqramın İşarəsi |
X.25 şəbəkəsinin struktur sxemi
**X.25 şəbəkələri** — bu gün korporativ şəbəkələrin qurulması üçün istifadə olunan paket kommutasiyalı ən geniş yayılmış şəbəkələrdir.

Bunun əsas səbəbi odur ki, uzun müddət X.25 şəbəkələri kommersiya tipli paket kommutasiyalı yeganə şəbəkə olub və şəbəkənin hazırlığı səviyyəsinə zəmanət verirdi. Bundan əlavə X.25 şəbəkələri etibarlı olmayan xətlərdə kanal və şəbəkə səviyyəsində səhvlərin aşkar edilməsi və korreksiyasını quran protokol hesabına yaxşı işləyir.

**X.25** – Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının (ITU) paket kommutasiyalı şəbəkələrə erişməyin kommunikasiya protokolları üçün standartları müəyyənləşdirən tövsiyələri. Bu kommunikasiya protokolu verilənlərin paketlər şəklində elə təşkilini nəzərdə tutur ki, hər bir paketdə verilənləri göndərən və alanın idendifikatoru olur. Başqa sözlə, hər bir paketdə göndərən-kompüter və alan-kompüter haqqında informasiya olur.'

X.25 şəbəkəsinin strukturu
--------------------------

X.25 şəbəkəsi yüksək sürətli ayrılmış kanala birləşən paketlərin kommutasiyası funksiyasını yerinə yetirən S (Switch)- kommutatorlarından ibarətdir.

Asinxron start-stop terminalları (T) şəbəkəyə PAD qurğuları vasitəsilə qoşulurlar. Onlar daxili və ya uzaqlaşdırılmış ola bilər. Daxili PAD adətən kommutatorun (S) içərisində yerləşir. Terminallar daxili PAD qurğusuna asinxron modemlə telefon şəbəkəsi vasitəsilə birləşirlər. Uzaqlaşdırılmış PAD kommutatora X.25 əlaqə kanalı ilə birləşən çox da böyük olmayan qurğudur. Bir PAD adətən 8, 16 və ya 24 asinxron terminala müraciəti təmin edir.
PAD-ın əsas funksiyasına aşağıdakılar aiddir:

* Asinxron terminallardan alınmış simvolların paketə yığılması;
* Paketlərdəki verilənlərin asinxron terminallara çıxarılması;
* X.25 şəbəkəsi üzrə lazımi komputerlərlə qoşulma-ayrılma prosedurasının idarə olunması;
* Paketlərin dolması, gözləmə müddətinin sona çatması yarandıqda onların ötürülməsi;
* Və s.

Ədəbiyyat
---------

1. В.Г. Олифер, Н.А. Олифер. Компьютерные сети. Принципы, технологии, протоколы / - СПБ: Питер. 2001-672 с.
2. Вычислительные системы, сети и телекоммуникации. Пятибратов и др. – ФИС, 1998
3. М. Кульгин. Технологии корпоративных сетей. Энциклопедия – СПБ: Питер. 2000 – 704
4. А.В. Фролов, Г.В. Фролов. Глобальные сети компьютеров. – М.: ДИАЛОГ – МИФИ. 1996 – 288 с.
5. www.citforum.ru
6. İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Mənbə
-----

* Qlobal şəbəkələr (Mühazirə), Ə.İ. ƏLIYEV, t.e.n. AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun şöbə müdiri

Xarici keçidlər
---------------

* *R. M. Metcalfe* and *D. R. Boggs*. Ethernet: Distributed Packet Switching for Local Computer Networks. // ACM Communications, 19(5):395--404, July 1976. Arxivləşdirilib 2004-12-11 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Qlobal şəbəkə
**Arxaika** (*yun.* άρχαικός – qədim) – qədim yunan incəsənətinin inkişafında erkən mərhələ (e.ə. 7–5 əsrin əvvəlləri). Erkən arxaik (e.ə. 570 ilədək), yetkin arxaik (e.ə. 570–530), son arxaik (e.ə.530– 480) dövrlərə bölünür. Arxaika mərhələsində klassik üslubun təşəkkül tapması üçün ilkin şərtlər formalaşmışdır: ağac-çiy kərpiç memarlığından daş memarlığına keçid nəticəsində dorik və ionik memarlıq orderlərinin yaranması (e.ə. 6 əsrin əv vəli) və onların yeni materialın tələblərinə uyğunlaşdırılması; heykəltəraşlıq da əvvəlcə daşdan (e.ə. 7 əsrin ortaları), sonra isə tuncdan (təqr. e.ə. 520-ci illər) böyük heykəl plastikasının meydana gəlməsi, qəhrəmani çılpaqlıq (bax Kuros) ənənəsinin qəti mövqe qazanması və artıq e.ə. 5 əsrin əvvəllərində kontrapostun, klassik tipajın, monumental relyefin yaranması; vaza rəngkarlığında qırmızıfiqurlu üslubun (təqr. e.ə. 530) yer tutması; rəsmkarlıqd tərəqqinin bütövlükdə təsviri sənət sahəsində, ilk növbədə insan bədəninin ədəb çərçivəsində anatomik təsvirində təzahür etməsi. Arxaika dövründə müstəqil bədii əhəmiyyət kəsb edən bir sıra orijinal üslubi hadisələr (məs. vaza rəngkarlığında qarafiqurlu və qırmızıfiqurlu üslublar) yaranmışdır. Arxaik sənət üçün güclü bədii-dinamik inkişaf səciyyəvi idi: təqribən iki əsrlik zaman müddətində həndəsi üslubun bəsit formalarından klassik üslubun başlanğıcınadək nəhəng bir mərhələ keçilmişdir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 2-ci cild: Argentina – Babilik (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2010. səh. 22. ISBN 978-9952-441-05-5.
**Maksimoviç doqquzdonu** (*lat.* Lonicera maximowiczii) — bitkilər aləminin fırçaotuçiçəklilər dəstəsinin doqquzdonkimilər fəsiləsinin doqquzdon cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Uzaq Şərqdə, Koreyada, Çində yayılmışdır. Maksimoviç doqquzdonu növü Rusiya botaniki, Sank-Peterburqda İmperator Elmlər akademiyasının akademiki, Uzaq Şərq və Yaponiya florasının tədqiqatçısı Karl İvanoviç Maksimoviçin (1827-1891) şərəfinə adlandırılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 3 m-dək olan, yarpağı tökülən, şaxələnmiş, çoxbudaqlı koldur. Qoca zoğların qabığı açıq-boz, cavan zoğların qabığı yaşıl və ya bənövşəyi olub, tükcüksüzdür. Yarpaqları ellipsvarı və ya uzunsov-yumurtavarı, uzunluğu 3-7 sm, tünd-yaşıl, qısa saplaqlı, kənarları tükcüklüdür. 4-5 yaşından başlayaraq mayın ikinci yarısından iyunun əvvələrinə qədər çiçəkləyir. Çiçəkləri bənövşəyi-qırmızıdır, 13 mm-dək uzunluqda, yarpaqların qoltuqlarında cüt yerləşir və hər cüt öz yarpağı altında gizlənmişdir. Tez böyüyür. Vegetasiya aprelin birinci yarısından başlayıb, oktyabrın axırlarınadək davam edir. 5-7 yaşından hər il bol meyvə verir. Meyvələri iyulun ikinci yarısında yetişir, yumurtavarı, parlaq qırmızı rəngli bünövrələri ilə cüt birləşmiş olur.

Ekologiyası
-----------

Qışadavamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə Abşeronda, Zaqatalada, Balakəndə, Lənkəranda rast gəlinir. Qoruqlarda mühafizə edilir.

İstifadəsi
----------

Çiçəkləri, meyvələri və parlaq yaşıl yarpaqları çox dekorativdir. Qrup əkinləri, canlı çəpərlər kimi əkilməsi məsləhət görülür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Lonicera maximowiczii* | 
* Wikidata: Q4180477
* Wikispecies: Lonicera maximowiczii
* EoL: 7020055
* EPPO: LONMX
* FNA: 200022341
* FoC: 200022341
* GBIF: 6369647
* GRIN: 22601
* iNaturalist: 777744
* IPNI: 907831-1
* ITIS: 823484
* NCBI: 486677
* Plant List: kew-2339956
* PLANTS: LOMA11
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:907831-1
* Tropicos: 6000256
* WFO: wfo-0000359728

 |
| *Xylosteon maximowiczii* | 
* Wikidata: Q38611885
* GRIN: 310692
* IPNI: 150091-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:150091-1
* Tropicos: 6001028
* WFO: wfo-0000429148

 |
**Xanməhəmməd bəy Mirzə bəy oğlu Ustaclı** və ya Məhəmməd xan Ustaclı (ö. 1514, Çaldıran düzü, Maku, Səfəvi imperiyası) — qızılbaş sərkərdəsi, Diyarbəkir bəylərbəyi. Məhəmməd xan Ustaclı Türkman tayfası olan Ustaclı tayfasından olmuş, Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayılın (1501-1514) dövründə fəaliyyət göstərmişdir. O, Şah İsmayılın Kiçik Asiyadakı və Mesopotamiyadakı fəthlərində mühüm rol oynamış, 1506-cı ildən ölümünə qədər Diyarbəkir hakimliyi vəzifəsini icra etmişdir. Məhəmməd xan Çaldıran döyüşündə öldürülmüşdür.

Həyatı
------

Məhəmməd xan Ustaclı Mirzə bəy Ustaclının ailəsində doğulmuşdur. Özündən başqa Ovlaş bəy Ustaclı, Əvəz bəy Ustaclı və Qara bəy Ustaclı adlı üç qardaşı olmuşdur. O, Şah İsmayılın bacılarından biri ilə evlənmişdir. Ən əvvəldən Şah İsmayılın yanında olan Məhəmməd xan onun Şirvan yürüşündə də iştirak etmişdi. 1506-cı ildə İsmayıl Dülqədiroğullarından Əlaüddövlə ilə toqquşmalardan sonra Xoya dönmüş, Məhəmməd xan Ustaclını Diyarbəkrin hakimi təyin edilmişdir. O, Diyarbəkir hakimliyi zamanı yerli ağalarla mübarizə aparmışdı. Tarixçi Həsən bəy Rumlu yazır:

> Həmin müharibədə Qasım bəyin 10 min nəfərlik qoşununa qarşı, Xanməhəmməd bəy Ustaclının 2 min nəfər qoşunu vuruşdu və qalib gəldi.
> 
> 

Bir başqa əsərdə onun hakimlik dövrü belə təsvir edilir:

> Xanməhəmməd bəy Ustaclı Diyarbəkri başdan başa tutaraq, böyük qələbələr qazanmışdı... Bütün vuruşmalarda qalib gəlirdi. Bu yüksək bacarıqlı əmirin igidlik və azmanlıqla ucalan ad-sanı Rum, Misir və Şamda geniş yayılmışdı... Buna görə bir neçə il o yerlərdə baş qaldırmağa ürək edən olmadı.
> 
> 

Xanməhəmməd bəy 23 avqust 1514-cü ildə Çaldıran döyüşündə top mərmisindən həlak olmuşdur.

Ailəsi
------

Xanməhəmməd bəy Mir Ziyaəddin bəy Süleymaninin qızı Bikisi xanımla ailə qurmuşdu. Qılıc bəy adlı oğlu vardı.

Mənbə
-----

* *Floor, Willem M.* Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri. Washington, DC: Mage Publishers. 2008. ISBN 978-1933823232.
* *Floor, Willem; Herzig, Edmund, eds. (2012).. I.B. Tauris. p. 55. ISBN 978-1780769905.* Iran and the World in the Safavid Age. I.B. Tauris. 2012. ISBN 978-1780769905.
* *Həsən bəy Rumlu.* ƏHSƏNÜT-TƏVARİX (Tarixlərin ən yaxşısı) (PDF). Kastamonu: Uzanlar. Oqtay Əfəndiyev və Namiq Musalı. 2017. ISBN 978-605-030-641-5.
* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.– 192 səh.
* Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  Floor və Herzig, 2012. səh. 64
2. 1 2  Floor və Herzig, 2012. səh. 55
3. ↑  Floor, 2008. səh. 168, 180, 209
4. ↑  Rumlu, 2012. səh. 95-96
5. ↑  "Cahanarayi-Şah İsmayıl Səfəvi". əlyazma, vərəq 134.

Xarici keçidlər
---------------

* Khan Muhammad Ustajlu (family trees)

Həmçinin bax
------------

* Ustaclı eli
**Nanə efir yağı** — nanə cinsinə aid bitkilərin hava hissələrindən olan efir yağlarının böyük qrupunun ümumi adı, ilk növbədə nanə və tarla nanə yağlarıdır.

Nanə efir yağları bitkinin kəsilmiş torpaq hissəsindən buxar distilləsi yolu ilə alınır.

Nanə efir yağının tərkibi
-------------------------

**Nanə yağı**
Nanə yağı nanə yağı ailəsində "klassik"dir. Bu nanə M.viridis L. və M.aquatica arasında təbii növlərarası hibriddir. İngiltərədə onu "qara nanə" adlandırırdılar, uzun müddət ən yüksək keyfiyyət hesab edilən bu efir yağı idi. 20-ci əsrin əvvəllərində bu növ neftin ən böyük istehsalçısı Rusiya (Ukrayna nefti)dir. SSRİ-də ingilis cinsləri əsasında yaradılmış ən çox yayılmış sort Prilukskaya-6 (yağda 40–55% mentol, 20–30% menton) növüdür. Bu sort 1956-cı ildən Rusiya, Ukrayna, Qazaxıstan və digər ölkələrdə yetişdirilir.

**Tarla nanə yağı**
Tarla nanə yağı (Mentha arvensis L.) və ya Yapon nanəsi parfümeriya və kosmetika sənayesində (əsasən diş pastalarının bir hissəsi kimi) ən çox istifadə edilən yağlardan biridir. Mentolun yüksək tərkibi (bəzən 80%-dən çox) ilə seçilir Bu nanə bütün dünyada, ilk növbədə Çin və Braziliyada çox geniş şəkildə becərilir.

* Ən çox yayılmış mentol formasına əlavə olaraq, nanənin sözdə karvon forması yetişdirilir (onun yağında karvon var — 81%, sitronellol — 6%, Δ3-karen — 4%)
* Nanənin puleqon forması da var (pulegonun tərkibi 70% -ə çatır).

İstinadlar
----------
**Avqust Voss**  (*latış.* Augusts Voss‎;30 oktyabr 1916, Tümen vilayəti – 10 fevral 1994, Moskva) — Latviya Sovet partiya və dövlət xadimi.

Həyatı
------

Kəndli ailəsində anadan olub. Tümen Müəllimlər İnstitutunu bitirdikdən sonra (1939) orta məktəbdə işləyib. 1940-cı ildən - Qırmızı Orduda. Böyük Vətən Müharibəsi illərində orduda siyasi işdə. 1945-ci ildə Latviya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində təlimatçı işləyib. 1945-1948-ci illərdə Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbində oxuyub. 1949-cu ildə - Latviya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin elm və universitetlər sektorunun müdiri, sonra P.Stuçka adına Latviya Universitetinin partiya təşkilatının katibi olub. 1950-1953-cü illərdə Sov.İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasının aspiranturasında təhsil almışdır. İqtisad elmləri namizədi (1953). 1953-1954-cü illərdə elm və mədəniyyət şöbəsinin müdiri, 1954-1960-cı illərdə Latviya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin partiya orqanları şöbəsinin müdiri olub. 1960-1966-cı illərdə Latviya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi olub. 1966-cı il aprelin 15-dən 1984-cü il aprelin 14-dək - Latviya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi. O, Moskvaya transfer olunan A.Y Pelşeni əvəzləyib. XXIV qurultayda İKP-nin XXII-XXIV qurultaylarının nümayəndəsi Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçildi. 7-11 çağırış SSRİ Ali Soveti Millətlər Şurasının (1966-1989) Latviya SSR-dən deputatı. 1984-cü il aprelin 11-dən 1989-cu il mayın 25-dək - SSRİ Ali Soveti Millətlər Şurasının sədri. 1971-1990-cı illərdə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü. 1989-cu ildən - müttəfiq əhəmiyyətli fərdi təqaüdçü. Müasirləri onu latış və rusdilli əhali arasında yaxşı münasibətlər saxlamaq üçün məharətlə iş quran qətiyyətli və qətiyyətli xarakterli, əsl beynəlmiləlçi kimi xarakterizə edirdilər. O, latış dilində danışırdı, amma ictimaiyyət qarşısında danışmırdı. Moskvada Troekurovski qəbiristanlığında dəfn edilib.

Mükafatlar
----------

* 4 Lenin ordeni (29.10.1966; 27.08.1971; 29.10.1976; 29.10.1986)
* Oktyabr İnqilabı ordeni (12.12.1973)
* 2 Vətən Müharibəsi ordeni, 1-ci dərəcəli (16.06.1976; 11.03.1985)
* 4 Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (20.07.1950; 15.02.1958; 10.1.1965; 2.04.1981)

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2023-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-27.
**Qraf Karl-GQustav Vrangel** (*isv.* Carl Gustaf Wrangel; 23 dekabr 1613, Uppsala – 5 iyul 1676[…]) — İsveç admiralı və feldmarşalı.

Həyatı
------

Liflyandiya general-qubernatoru və feldmarşal German Vrangelin oğlu olmuşdur. 1627-ci ildə hərbi xidmətə girmiş və Qustav Adolfun Almaniyadakı yürüşlərində iştirak etmişdir. O, 1641-ci ildə general-mayor olmuşdur. 1643-cü ildə İsveç donanmasının admiralı olmuşdur. 13 oktyabr 1644-cü ildə Femarn adası yaxınlığında Danimarka donanmasını məğlub etmişdir. Sonra Holşteyn və Sileziyadakı qoşunlara komandanlıq etmişdir. 1646-cı ildə qraf rütbəsi aldıqdan sonra Almaniyadakı qoşunlara komandanlıq etmişdir. Türennin komandanlığı altında Fransa qoşunları ilə birləşərək 14 mart 1647-ci ildə Bavariya kürfürstünü sülh bağlamağa məcbur etmişdir. Buna baxmayaraq, tezliklə kürfürst yenidən silahlanaraq 1648-ci ildə isveçlilər və fransızlar tərəfindən ikinci dəfə məğlub edilmişdir. Bundan sonra Vrangel Bavariyanı ələ keçirmiş və sülh bağlanana qədər onu idarə etmişdir. O, 1655-ci ildə kral Karl-Qustavın Polşaya hücumunda iştirak etmişdir. 18–20 iyul 1656-cı il tarixlərində Varşava yaxınlığında döyüşdə iştirak etmişdir. Vrangel Danimarka ilə müharibə zamanı, 6 sentyabr 1658-ci ildə Kronborq qalasını ələ keçirmişdir. XIV Lüdovik Almaniya ilə müharibə edərkən İsveç də ona qoşulmuşdur. Vrangel 1674-cü ildə 16,000 nəfərlik ordu ilə gözlənilmədən Brandenburqa hücum etmişdir. Buna baxmayaraq, Vrangel xəstəliyə yoluxmuş və bu, tezliklə irəliləyişini dayandırmışdır. İsveçlilər Brandenburqu təmizləməli olmuşdular. Vrangel tezliklə təqaüdə çıxmış və 1676-cı ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Carl Gustaf Wrangel // Nationalencyklopedin (швед.). 1999.
2. 1 2 3 4  Karl Gustav, Count Wrangel // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  RKDartists (nid.).
4. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Carl Gustaf Wrangel // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
5. ↑  *VII.* Врангель // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | RKDartists · ECARTICO |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Finlandiya milli bioqrafiya · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Universalis |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree · WeRelate |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 12653810r · GND: 118807935 · ISNI: 0000 0000 6146 5857 · LCCN: n82009978 · NKC: mzk2008469163 · NTA: 068578369 · NUKAT: n2014003897 · LIBRIS: 102642 · SUDOC: 050623389 · VIAF: 27867928 · WorldCat VIAF: 27867928 |

 |
**Şok (iqtisadiyyat)** — iqtisadiyyatın özündə müsbət və ya mənfi dəyişikliklərə səbəb olan xarici hadisə. Hadisənin şok olub-olmaması iqtisadi hadisəni izah etmək üçün istifadə olunan modeldən asılıdır. Tipik olaraq, şoklar modelin özündə nəzərə alınmayan və onunla izah edilməyən xarici hadisələrdir. Sarsıntıların mənbəyi həm iqtisadi agentlərin hərəkətləri, həm də dövlət siyasəti ola bilər.

Şok modelin ekzogen və endogen dəyişənlərinə və ya onun parametrlərinə təsir göstərə bilər. Şok iqtisadiyyatın tarazlıqdan çıxmasına və ya sabit vəziyyətdən çıxmasına səbəb olur. Şokun nəticələri köhnə vəziyyətə qayıtmaq və ya yeni tarazlığa və ya stasionar vəziyyətə keçid şəklində müşahidə olunur. Statik modellərdə təsirlər müqayisəli statikadan istifadə etməklə təhlil edilir. Dinamik modellər analiz üçün impuls cavab funksiyalarından istifadə edir.

Konsepsiyası
------------

İqtisadi modellər bəzi stasionar vəziyyəti və ya tarazlıq vəziyyətini təkrarlayır. Sabit vəziyyət endogen dəyişənlərin sabit dəyərləri ilə xarakterizə olunur. Tarazlıq vəziyyəti stasionar vəziyyətdən onunla fərqlənir ki, model fərqli maraqlara malik iqtisadi agentləri ehtiva edir. Şok, modelləşdirilmiş iqtisadiyyatı tarazlıqdan çıxaran hipotetik və ya real hadisədir. Statik modellərdə yeni vəziyyət axtarmaq üçün tənliklər sistemini yenidən həll etmək lazımdır. Dinamik modellərdə təkcə yeni vəziyyəti deyil, həm də ona doğru hərəkət trayektoriyasını hesablamaq mümkündür. Hesablama ya analitik (ümumiyyətlə) və ya ədədi ola bilər.

İstinadlar
----------
**Aşot Süni** – 892 – 909 – cu illərdə hakimiyyətdə olmuş Sünik knyazı.

Bioqrafiya
----------

Tatev monastırı
Sünik sülaləsindən olan Aşot Süni Vasak İşxanikin qardaşı və varisi olmuşdur. Aşot 891-ci ildə Ermənistan hökmdarı I Smbatın tacqoymasında iştirak etmişdir. 895 – 906 – cı illərdə o, II Qriqor Supan və şahzadə Cagikin köməkliyi ilə Tatev monastırını inşa etdirmişdir. Onun dörd oğlu olmuşdur – Smbat, Saak, Vasak və Babgen. Təxminən 909 – cu ildə taxtda onu oğlu Smbat Süni əvəz etmişdir. Daha sonra isə nəvəsi I Smbat Süni (Saakın oğlu) hakimiyyətə gəlmişdir. Aşot Süni Tatev monastırında dəfn edilmişdir.. Erməni tarixçisi Hovanes Drasxanakertçi onun haqqında yazır:

*"...İncə qəlbli və xalqın sevimlisi, bütün ömrü boyu Tanrıya yaxın olan xeyirxahlıq yolunu tutmuş Sisakan işxanı Vasakın ölməsi və əcdadlarının yanında dəfn edilməsindən sonra taxta onun qardaşı, onun kimi xalqı sevən, dindar və qəlbində Tanrı qorxusunu yaşadan Aşot gəldi və hər şey atasının hakimiyyəti dövründə olduğu kimi çox yaxşı oldu."*

Aşot Süni 909 - cu ildə vəfat etmişdir. Moisey Kalankatlı bu haqda yazır:

*"Sonra erməni katolikosu Qeorq və Sünik knyazı Aşot öldülər və onlar üçün ağıçə qadınlar bu sözləri deyirdilər: "Qoy insanlar nə qədər dünyada var, belə il heç vaxt yer üzünə gəlməsin!" Bütün bunlar erməni təqviminin üç yüz qırx altıncı ilində olub. Lakin bu, ermənilərin qismətinə düşən bəla və əzabların başlanğıcı idi, çünki bir azdan sonra Allah tərəfindən ermənilərin alnına yazılmış bütün bəlalar çar Smbata nəsib oldu Allah – təalanın qüvvəsi onu tərk etdi, özünün və ermənilərin həlak yolu ilə gedib vəhşiyəbənzər insan yox, it xasiyyətli bir ərəb knyazının yanına öz könlü ilə gəldi və o da Smbatı tutub çarmıxa çəkdirdi."*

İstinadlar
----------

1. 1 2  A. E. Redgate. The Armenians Arxivləşdirilib 2021-01-18 at the Wayback Machine. — Wiley-Blackwell, 2000. — С. 208.:: 
>  Vayotsc-dzor and other lands passed from Vasak Ishkhanik to his brother Ashot and then to Vasak’s son as co-heir with Ashot’s four sons
2. ↑  Stepannos Orbeli. Sisakan tarixi. — İrəvan, 1986. — səh. 475, 177
3. ↑  Nicholas Holding, Deirdre Holding. Armenia with Nagorno Karabagh Arxivləşdirilib 2014-03-05 at the Wayback Machine. — 3-е изд. — Bradt Travel Guides, 2011. — Т. 3. — С. 256:
> On the north facade are also representations of the founders of the church – Prince Ashot, his wife Shushan, Grigor Supan, the ruler of Gegharkunik, and Prince Dzagik.
4. 1 2 3  Stepannos Orbeli. Sisakan tarixi. - İrəvan, 1986 -səh 183
5. ↑  Bax qeyd. 129 Arxivləşdirilib 2011-12-06 at the Wayback Machine
6. ↑  Hovannes Drasxanakertçi. fəs. XXIX // Ermənistan tarixi Arxivləşdirilib 2009-09-08 at the Wayback Machine. — İrəvan, 1986.
7. ↑  "Moisey Kalankatlı, III, XXII". 2013-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-16.

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
| П: | "Qafqaz Albaniyası" portalı |

* Sünik sülaləsi
* Sünik knyazlığı
**İnba gölü bədheybəti** və ya **İnbanuma kaycusu** (印旛沼の怪獣?) – Yaponiyanın Çiba prefekturasının ərazisində yerləşən İnba gölündə ortaya çıxdığı iddia olunan bədheybət.

Tarixi
------

25 sentyabr 1843-cü ildə bir neçə hökumət məmuru və işçi İnba gölünün polderində işləyərkən fırtına başlamışdır. İddiaya görə qəfildən suyun altından 4,6 metr hündürlüyündə, dikburunlu, meymunaoxşar, qara kürklü və iti caynaqlı qəribə varlıq ortaya çıxmışdır.

Bədheybət hündür qayanın başında hərəkətsiz dayanıb ona baxanları süzdükdən sonra ildırım "çağırmış", onlarla şəxsin eyni anda ölümünə və yaralanmasına səbəb olmuşdur. Hadisədən sağ qurtulanlar bu hadisəni başqalarına çatdırsalar da, ömürlük xəstə qalmışdırlar. Bədheybət yoxa çıxmış və bir daha görünməmişdir.

### Ehtimallar və iddialar

Ehtimalların birinə görə əslində böyük bir suiti ölkənin daxili hissələrinə qədər gəlib çıxa bilmiş və yerli sakinləri çaşdırmışdır. Bir başqa fikrə görə bu, göldə aparılan işlərin qarşısını almaq məqsədilə ortaya atılmış uydurma hekayədir.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

2020-ci ildə gölün yaxınlığında yerləşən Yaçiyo Bələdiyyə Folklor Muzeyində İnba gölü bədheybətinin 1:4 miqyasında olan modeli yaradılmışdır. Modelin görünüşü üç müasir mətndəki təsvirlərə əsaslanır.

İstinadlar
----------
YFR-nin vətəndaşının pasportu
**Yuqoslaviya Federativ Respublikası** (qısaca **YFR**, eləcə də *Kiçik və ya Üçüncü Yuqoslaviya* da adlandırılır) Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası dağılandan sonra 27 aprel 1992-ci ildə yaradılmışdır və tərkibinə iki respublika daxil idi: Serbiya və Monteneqro.

"Birlik qüvvəsi" hərbi əməliyyatı zamanı 1999-cu ildə NATO qüvvələrinin bombardmanına məruz qalmışdır.

4 fevral 2003-cü ildə Yuqoslaviya Federativ Respublikasının adı Serbiya və Monteneqro olaraq dəyişdirilmiş, konfederasiya yaradılmış və iki respublika - həm Serbiya, həm də Monteneqro bərabər hüquqlar almışlar. Bundan sonra Podqoritsa da eynilə Belqrad kimi paytaxt funksiyalarını daşımağa başlamışdır. Belqrad ticarət paytaxtı, Podqoritsa isə məhkəmə paytaxtı kimi fəaliyyət göstərmişdir.

2006-cı ilin may ayında keçirilən referendumun nəticələrinə görə Monteneqro müstəqil dövlət statusu almış, bundan sonra federasiyanın fəaliyyətinə son qoyulmuşdur.
**Sevard yarımadası** (*ing.* Seward Peninsula) — Alyaskanın şərqində iri bir yarımada.

Coğrafiyası
-----------

Yarımadanın uzunluğu 320 km, eni — 145-225 km təşkil edir. Şimal-şərqi inzibati cəhətdən Nortuest-Arkyik borosuna aiddir. Cənubdan Berinq dənizinin akvatoriyasına daxil olan Norton körfəzi, şimaldan isə Çukot dənizinin Kosebu körfəzi onun sahillərini yuyur. Qərb qutaracağında Şahzadə Uels burnu yerləşir. Burun Şimali Amerikanın ucqar qərb qutacağını təşkil edir. Şimali Amerika və Asiya materikini Berinq boğazı ayırır. Yarımada qədim Beringiya bərzəxinin bir hissəsini təşkil edir. Yarımadanın ən hündür nöqtəsi Osborn dağıdır ki, onunda hundürlüyü 1437 metrdir.

Yarımada öz adını ABŞ dövlət katibi olmuş Vilyam Henri в честь Sevardın şərəfinə adlanfırılıb. O Alyaskanın alınmasında xüsusi xidmətlərə malikdir.

Tarixi
------

1898-ci ildə Nom yaxınlığında qızıl yatağı aşkarlandı. İnsanlar arasında «qızıl xəstəliyi» geniş yayılır. Bu dalğa sayəsində yeni nəhəng şəhər salınır (Konsul). Dəmiryolu inşa edilir. Bu dalğa uzun sürmür qızıl 2-3 il ərzində tükənir. Bir müddət sonra Konsul şəhəri ruhlar diyarına çevrilir. Dəmiryolları isə öz əhəmiyyətini itirmişdir.

Şahzadə Uels burnu ilə Rusiyanın Dejnyov burnu arasında məsafə 82 km təşkil edir. 2011-ci ildə Rusiya tərəfi boğazdan tunelinin tikintisinin mümkün olduğunu bildirdilər. Bu layihənin 30-35 milyard dollar xərçi olduğu bildirilir. Əgər bu layihə reallaşdırılsa uzunluğu 110 km olan dünyanın ən uzun tuneli ola bilər.

2015-ci ildə Espenberq (en:Cape Espenberg) adlı yerdə min yaşı olan brünc artefakt aşkarlanmışdır.

Əhalisi
-------

Uzun minilliklər ərzində yarımadada inupiatlar məskən olmuşlar. Yarımadada 2010-ci il məlumatına əsasən 7500 nəfər insan yaşayır. Ən iri yaşayış məntəqələri: Nom - 3598, Şişmarev - 563, Baklend - 416, Brevinq - 388, Koyak - 330, Elim - 330, Teller - 269, Vayt-Mautin - 203, Qolovin - 156, Ueyls - 145, Dirinq - 122.

Seçilmiş yerləri
----------------

Barinq-Lend-Birc milli parkı
* Barinq-Lend-Birc milli parkı — 1978-ci ildə yaradılıb.
* Devil-Maintin ( (ing.)) — dünyanın ən böyük Maar gölü.
* Konsul ( (ing.)) — Tərk edilmiş şaxta şəhəri, hansı ki XIX əsrdə əhalisi 15,000 nəfər təşkil edirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bering Land Bridge National Preserve Arxivləşdirilib 2012-10-19 at the Wayback Machine *nps.gov* saytı
2. ↑  Компания *Millrock* будет вести поиски коренных месторождений золота на п-ве Сьюард, штат Аляска (США) Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine на сайте *mineral.ru*, 28 aprel 2008
3. ↑  «Transkontinental Asiya-Amerika magistral xətdi Arxivləşdirilib 2015-09-24 at the Wayback Machine *sakha.gov.ru* saytı, 19 avqust 2011
4. ↑  "Evidence of Pre-Columbus Trade Found in Alaska House". 2019-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-03.

Mənbə
-----

* Sevard yarımadası
* Yarımadanın dəmiryolu xəttiArxivləşdirilib 2010-03-26 at the Wayback Machine