*SMS Goeben*, limanda (1911). Adı 1914-ci ildə *Yavuz Sultan Səlim* olaraq dəyişdirilmiş və Osmanlı donanmasına qatılmışdır.
**Osmanlı İmperatorluğunun zirehli döyüş gəmiləri siyahısı** — Osmanlı İmperiyasına aid olan və olması planlanan döyüş gəmiləri.Millətçi türklərin 1908-ci ildə Osmanlıda güc qazanmasından sonra İttihad və tərəqqi partiyası iqtidara gəldi; güclü bir Osmanlı Donanması hazırlamaq üçün planlara başlandı. 1910-ci ildə edilən Osmanlı Donanması keçid mərasimində ciddi əskiklik açıqca görülmüşdü.Girişilən zirehli gəmi inşa işləri Abdül Kadirdə olduğu kimi müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnmişdi, bunun üçün Donanma Cəmiyyəti quruldu; yerli ianələr toplanması yolu ilə gəmi alışını hədəfləməktəydi. Bu səylərə baxmayaraq donanma pis vəziyyətdə qaldı. Donanmanın qeyri-kafiliyi, Birinci Balkan müharibəsinda qəti olaraq görüldü. Bu döyüşdə Osmanlı Donanması, Yunan Donanması tərəfindən İmroz və Mondros Dəniz Müharibəsində iki dəfə məğlubiyyətə uğradıldı.

Balkan müharibələrinin bitməsinin ardından, donanma mövzusunda Osmanlı İmperatorluğu ilə Yunanıstan Krallığı arasında bir yarış başladı. Donanmanın müvafiq hala gələ bilməsi üçün Donanma Cəmiyyətinin səyləri ilə Birləşmiş Krallıqdan *Sultan I. Osman* gəmisi və özü [[Reşadiye sinifi zirehli döyüş gəmiləri]]ndən iki gəmi daha sifariş edildi. Lakin Birləşmiş Krallıq, Birinci Dünya Müharibəsinin təhlükəsini səbəb göstərərək pulu verilmiş olan gəmiyə əl qoydu.Zırhlılardan  *Sultan I. Osman* , HMS  *Agincourt* ;  *Sultan Rəşad* , HMS  *Erin*  adını aldı. Onların düzəltdikləri ianələr ilə bu döyüş gəmilərini maraqla gözləyən Osmanlı xalqı, gəmilərə əl qoyulduğunu eşidəndə qəzəbi alovlandı. Almaniya İmperiyası, bu hadisə üzərinə SMS  *Goeben*  müharibə kruvazörü ilə SMS  *Breaslau*  yüngül kruvazörünün Osmanlının paytaxtı İstanbula 1914-ci ildə göndərdi, iki döyüş gəmisi də Osmanlı Donanmasının mülkiyyətinə keçdi. Gəmilərin adları  *Yavuz*  və  *Midilli*  olaraq dəyişdirildi. Bu hadisə, bir neçə ay sonra Osmanlı İmperatorluğunun İttifaq Dövlətləri tərəfində I. Dünya Müharibəsinə girməsi üçün olduqca təsirli oldu.

Birinci Dünya müharibəsində çox az sayda Osmanlı zirehli döyüş gəmisi aktiv oldu. Hələ çox pis vəziyyətdə olduqlarından, az qala hamısı də bağlı qaldı. Bir çox Osmanlı zirehli döyüş gəmisi daha döyüşün ilk zamanlarında istifadə edilə bilməyəcək hala gəldi.  *Abdül Kadir*  1914-də donanmadan çıxarıldı,  *Barbaros Hayreddin*  1915-ci ildə batdı.  *Turqut Rəis*  böyük dəniz müharibələrindən xilas oldu və 1950-ci illərdə donanmadan çıxarıldı. Planlaşdırılan üç Reşadiye sinifi zirehli döyüş gəmisindən yalnız biri hazırlana bildi və ona da Birləşmiş Krallıq tərəfindən əl qoyuldu.  *Sultan Birinci Osman*  gəmisini, ilk sifariş edən ölkə olan Braziliyanın pulunu ödəməməsi səbəbiylə Britanyada kirşədə qalmış və sonra Osmanlıya verilmiş, amma avqust 1914-də Birinci Dünya Müharibəsi səbəbiylə bu gəmiyə də əl qoyulmuşdu. Osmanlı donanmasının son gəmisi olan  *Yavuz*  isə döyüşdən ziyan almadan xilas olmuş və 1973-ci ildə donanmadan çıxarılmışdır.

Siyahı açarı
------------

|  |  |
| --- | --- |
| **Əsas Silahlar** | Top sayı ve tipi |
| **Səfər** | Müharibə Halındakı Səfər |
| **İtələmə Qüvvəsi** | Val sayı, itələmə gücü və ən yüksək sürəti |
| **Xidmət** | Gəminin tikintisinə başlama və inşasını tamamlanma tarixləri ilə aqibəti |
| **Tikintiyə başlama** | Montaj işlərinə başlama tarixi |
| **Dənizə endirilmə** | Dənizə endirilmə tarixi |
| **Vəzifəyə başlama** | Vəzifəyə başlama tarixi |

*Abdul Kadir*
-------------

  *Abdül Kadir*in planı
 *Abdül Kadir* , Osmanlının ilk pre-dreadnought hərbi gəmisi olması planlanmışdı. Osmanlı donanmasında kiçik diametrli bir genişləmə var ikən, 1892-ci ildə tikintisi başlandı. Skelet istehsalı əsnasında işlər olduqca yavaşladı. 1900-cü illərin əvvəlindəki tək irəliləmə skeletin zireh ilə örtülməsi olmuşdur. Bundan əlavə işlər sonlandırıldı. İşlərə 1904-ci ildə davam edilməsi planlandı. Nəticədə gəmi inşasının artıq mümkün olmayacağı düşünüldü. 1914-cü ildə parçalanıb donanmadan çıxarıldı.

| Gəmi | Əsas silahları | Həcmi | İtələmə qüvvəsi | Xidmət |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tikintiyə başlama | Dənizə endirilmə | Tapşırığa başlama | Aqıbəti |
| *Abdul Kadir* | 4 x 20 cm  | 8.100 metrik ton  | 2 vallı, 18 kn (33 km/sa; 21 mil/sa)  | 1892  | — | — | Dənizə endirilmədi ve 1914-də donanmadan çıxarıldı  |
|

 *Barbaros Hayreddin*  və  *Turqut Rəis*
----------------------------------------

 SMS  *Kurfürst Friedrich Wilhelm* , Osmanlı İmperatorluğuna satılmadan əvvəl
Osmanlı zirehli döyüş gəmiləri  *Barbaros Hayreddin*  və  *Turqut Rəis* , orijinal adıyla və sırayla  *Kurfürst Friedrich Wilhelm*  və  *Weissenburg* ; Alman Brandenburg sinifi zirehli döyüş gəmisi mənsubu pre-dreadnought idilər. Okeana uyğun bu tip döyüş gəmiləri, Alman donanmasında xidmət etmək üzrə inşa edilmişdi. İlk ikisi  *Brandenburg*  və  *WORTH*  pre-dreadnought döyüş gəmilərinin ardından  *Kurfürst Friedrich Wilhelm*  ilə  *Weissenburg*  döyüş gəmiləri də inşa edildi. Bu iki döyüş gəmisi, polad baxımından daha irəli səviyyədəydi.

1910-ci ildə  *Kurfürst Friedrich Wilhelm*  ilə  *Weissenburg*  gəmiləri Osmanlıya satıldı və adları sırasıyla  *Barbaros Hayreddin*  ilə  *Turqut Rəis*  olaraq dəyişdirildi. İki döyüş gəmisi Trablusqarp Döyüşündə nadir aktiv oldu və ümumiyyətlə Dardanel boğazını hər hansı bir İtalyan hücumuna qarşı qorumaq üzrə xidmət verdi.  *Barbaros Hayreddin*  ilə  *Turqut Rəis* , Balkan Döyüşlərində olduqca aktiv oldusa da dekabr 1912-ci ildə və Yanvar 1913-cü ildə yunan donanmasının Çanaqqala mühasirəsinə mane ola bilmədi, Trakyada Osmanlı ordusuna topçu dəstəyi təmin etdi. 8 Avqust 1915 tarixində - Birinci Dünya Müharibəsidə - İngilis sualtı gəmisi, Çanaqqala Boğazında  *Barbaros Hayreddin*i bombaladı və bir çox silahı ilə batırdı.  *Turqut Rəis*  isə yavaş sürəti səbəbiylə I. Dünya müharibəsində uzun müddət istifadə olunmadı. 1924-ci ildə təhsil üçün istifadə edilməyə başlandı, 1956 - 1957-də isə parçalandı və donanmadan çıxarıldı.

| Gəmi | Əsas silahları | Həcmi | İtələmə qüvvəsi | Xidmət |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tikintisinə başlama | Dənizə endirilmə | Tapşırığa başlama | Aqibəti |
| *Barbaros Hayreddin* | 6 × 28 cm  | 10.670 metrik ton | 2 pərvanə, üçlü genləşmə tipli motorlar, 16.5 kn (30.6 km/sa; 19.0 mil/sa) | May 1890 | 30 İyun 1891 | 29 Aprel 1894 | 12 Sentyabr 1910-da Osmanlı donanmasına qatıldı, 8 Avqust 1915 tarixində batdı. |
| *Turqut Rəis* | 6 × 28 cm | 10,670 metrik ton | 2 pərvanə, üçlü genləşmə tipli motorlar, 16.5 kn (30.6 km/sa; 19.0 mil/sa) | May 1890 | 30 İyun 1891 | 29 Aprel 1894 | 12 Sentyabr 1910-da Osmanlı donanmasına qatıldı, 8 Avqust 1915 tarixində batdı. 1956 - 1957-də donanmadan çıxarıldı. |

*Reşadiye* sinifi
-----------------

 HMS  *Erin*  ( *Reşadiye* ), 1918-ci ildə şar ilə seyr halında
Almaniyadan SMS  *Kurfürst Friedrich Wilhelm*  və SMS  *Weissenburg*  gəmilərinin alınmasının ardından, Osmanlı donanması yeni bir döyüş gəmisi sinifinə dair planlarına əhəmiyyət verdi və  *Reşadiye*  sinifi olaraq adlandırılan yeni bir döyüş gəmisi sinifi hazırlandı.  *Reşadiye*  sinifi üç döyüş gəmisindən meydana gələcəkdi;  *Reşadiye* ,  *Rəşad-ül Hamid*  və  *Fatih*. Planlaşdırılan üç gəmidən yalnız biri - "'Reşadiye' '- tamamlanabildi. Lakin bu döyüş gəmisinə də Birinci Dünya Müharibəsinə az bir vaxt qalanda Britaniya əl qoydu, səbəb isə Osmanlının bu hərbi gəmi ilə İttifaq Dövlətlərinə dəstək verməsindən qorxmaları idi; gəminin adı HMS  *Erin*  olaraq dəyişdirildi və Britaniya donanmasına qatıldı. Gəmilərin sifarişi üçün ayrılan vəsait Osmanlı xalqından gələn ianələrlə meydana gəlirdi, hadisə Osmanlı xalqında narazılığa səbəb oldu. Bu hadisə, Osmanlı Dövlətinin Almaniya İmperiyası və müttəfiqləri yanında Birinci Dünya Müharibəsinə qoşulması üçün çox təsirli oldu. Sinifin ikinci gəmisi olan "" Rəşad-ül Hamid *, 1912-ci ildə ləğv edilmişdi. Onun yerinə*  Sultan Birinci Osman  *dreadnoughtu üçün işlər başlamışdı. Üçüncü gəmi olan*  Fatih *, 1914-ci ildə inşa halındaykən ABŞa verildi, ABŞ isə gəmini* Missisipi *adı ilə Yunanıstana təhvil verdi. 1917-ci ildə tamamlanması gözlənilirdi, tamamlandığında*  Rəşad-ül Hamid*dən və*  Reşadiye  *hərbi gəmilərindən daha böyük bir gəmi olacaqdı. Lakin 1914-ci ildə inşası bitirilmədən parçalanıb donanmadan çıxarıldı.*

Birinci Dünya Müharibəsində HMS  *Erin* , 2. Döyüş donanmasının 1. Diviziyasına təyin edildi. Sonra "Jutland" Müharibəsində tapıldı. Müharibədən sonra, 1919-ci ildə ehtiyatda gözləyən bayraq gəmisi oldu və 1922-ci ildə "Vaşinqton Dəniz Müqaviləsinə" uyğun olaraq gəmi tamamilə parçalandı.

| Gəmi | Əsas silahlar | Həcmi | İtələmə qüvvəsi | Hizmet |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tikintiyə başlama | Dənizə endirilmə | Tapşırığa başlama | Aqıbəti |
| *Reşadiye* | 10 × 34 cm | 27.900 metrik ton | 4 buxar turbini, 21 kn (39 km/sa; 24 mil/sa) | 1 Avqust 1911 | 3 Sentyabr 1913 | Avqust 1914 | Avqust 1914-də Britaniya tərəfindən əl qoyuldu, 1922'de hurdaya çıkarıldı. |
| *Reşad-ül Hamid* | 10 × 34 cm | 27.800 metrik ton | 4 buxar turbini, 21 kn (39 km/sa; 24 mil/sa) | — | — | — | 1912-də donanmadan çıxarıldı. |
| *Fatih* | 10 × 34 cm | Bilinmir  | 4 buxar turbini, 21 kn (39 km/sa; 24 mil/sa) | — | — | — | 1914-də donanmadan çıxarıldı. |
|
|

*Sultan I Osman*
----------------

 HMS  *Agincourt* , ( *Sultan I. Osman* ) və qarşısında HMS  *Erin*  ( *Reşadiye* ) zırhlısı
 *Sultan I. Osman*  gəmisi vəzifə müddəti boyunca üç fərqli donanmaya keçdi və üç dəfə ad dəyişmək məcburiyyətində qaldı. İlk olaraq Braziliyanın sifarişi ilə  *Rio de Janeiro* ; 14 Sentyabr 1911 tarixində inşa işlərinə başlandı, işləri İngiltərədə Armstronq Whitworth şirkəti icra edirdi. İki il sonra ancaq gövdəsinə başlanabildi, bunun səbəbi də Braziliyada iqtisadi böhran başlamışdı. Bunun üzərinə 28 Dekabr 1913 tarixində Osmanlı Dövlətinə gəmi təhvil verildi. Adı da  *Sultan I Osman*  olaraq dəyişdirildi. Gəminin sınaqları 1914-cü ilin avqust ayında bitdi, bu vaxt Birinci Dünya Müharibəsi başlamış amma Osmanlı Dövləti qatılmamışdı. Britaniya hökuməti, gəmiyə əl qoyulmasını uyğun gördü, müharibədə Osmanlının İttifaq Dövlətlərinə qatılıb Britanyaya qarşı döyüşməsindən və gəmini də bu döyüşdə istifadə edilməsindən narahat idilər. Bu vaxt Reşadiye sinifindən tamamlanmış bir gəmiyə da əl qoyulmuşdu. İki yeni döyüş gəmisinə pulu verildiyi halda əl qoyulması Osmanlı xalqını qıcıqlandırmışdı və İngilis əleyhdarlığı artmışdı. Gəminin adı bir dəfə daha dəyişdirildi; HMS  *Agincourt*  oldu. Döyüşdən ciddi bir ziyan almadan xilas oldu, xidmətinə son verildi və 1924-də donanmadan çıxarıldı.

| Gəmi | Əsas silahlar | Həcmi | İtələmə qüvvəsi | Xidmət |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tikintisinə başlama | Dənizə endirilmə | Tapşırığa başlama (Britaniya donanmasında) | Aqıbəti |
| *Sultan I. Osman* | 14 × 12 cm | 27.500 metrik ton | 4 buhar türbini, 22 Babcock ve Wilcox su kazanı, 22 kn (41 km/sa, 25 mil/sa)  | 14 Sentyabr 1911 | 22 Yanvar 1913 | 7 Avqust 1914 | Avqust 1914-də Britaniya tərəfindən əl qoyuldu ve adı HMS *Agincourt* olaraq dəyişdirildi. 1924-də donanmadan çıxarıldı. |
|
|

*Yavuz Sultan Selim*
--------------------

SMS *Goeben* (*Yavuz*) zırhlısı İstanbul Boğazında
İlkin adı SMS  *Goeben*  olan  *Yavuz*  müharibə gəmisi,  *Moltke*  sinifi zirehli döyüş gəmisi idi.  *Moltke*  və  *Goeben* , sırayla 1908 - 1909 illərində hazırlanmışdı. Osmanlı donanmasına keçmədən əvvəl;  *Goeben* , Alman donanmasının Aralıq dənizi Flotuna bayraq gəmisi olaraq təyin edildi və Aralıq dənizinə gəldi. Birinci Dünya Müharibəsi əvvəlində,  *Goeben*  və ona yoldaşlıq edən yüngül kreyser SMS  *Breaslau*  təqibdə olan İngilis donanmasından qaçma təşəbbüsü etdi. İttifaq dövlətlərindən Avstriya-Macarıstan İmperatorluğu donanmasının da köməyi ilə iki Alman döyüş gəmisi 11 Avqust 1914 tarixində inamla İstanbula çatdı. Daha sonra Osmanlı donanmasına qatıldılar. Bundan sonra SMS  *Goeben* ,  *Yavuz Sultan Səlim* ; SMS  *Breslau*  isə  *Midilli*  olaraq ad dəyişdirdi. Eyni ayda Britaniya hökuməti, Osmanlıya təslim ediləcək olan iki döyüş gəmisinə əl qoymuşdu və bu hadisənin də olması ilə Osmanlı xalqındakı Alman simpatiyası artdı və İttifaq Dövlətləri yanında Birinci Dünya Müharibəsinə girməsinə çox təsirli oldu.  *Yavuz Sultan Səlim*  gəmisi Sevastopolda yerləşən Rus Qara dəniz Desantına hücum etdi. 1918-ci ildə,  *Yavuz Sultan Səlim*  gəmisi Çanaqqala boğazı yaxınlarında İmroz Dəniz müharibəsinə qatıldı və üç dəniz minasına dəydi. İngilis bomba hücumları altında sahilə çatmağı bacardı və baxım işlərinə alındı​​. 1927 - 1930 arasında gəmiyə bir çox baxım çalışması edilmişdir. 1936-ci ildə gəminin adı qısaldıldı və  *Yavuz*  oldu. İkinci Dünya Müharibəsi əsnasında da Türk donanmasında idi, 1941-ci ildə zenit sistemləri ilə təchiz edildi. 20 Dekabr 1950 tarixində xidməti sona çatdı, 14 Noyabr 1954 tarixində də Türk Dəniz Qüvvələri tərəfindən donanma inventarına düşmüşdü. 1973-ci ildə donanmadan çıxarıldı.

| Gəmi | Əsas silahlar | Həcmi | İtələmə qüvvəsi | Xidmət |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tikintiyə başlama | Dənizə endirilmə | Tapşırıq | Aqibəti |
| *Yavuz Sultan Selim* | 10 × 28 cm  | 25.400 metrik ton | 4 pərvanə, buxar turbinli, 28 kn (52 km/sa; 32 mil/sa) | 28 Avqust 1909 | 28 Mart 1911 | 2 İyul 1912 | 16 Avqust 1914 tarixinde Osmanlı donanmasına qatıldı, 1973-də donanmadan çıxarıldı |
|
|

Qeydlər
-------

1. ↑  Türk dənizçilik terminologiyasında "zirehli" sözü, İngiliscədəki "Battleship" sözünə qarşılıq gəlməkdədir. Bu maddə İngilis qaynaqlarda "Battleship" olaraq təyin olunan zirehli gəmi növünü əhatə edir. İronklad və mühafizə Kreyserindən bu məqalədə bəhs edilmir.
2. ↑  *Fatih*, eyni sinifdəki digər gəmilərdən daha böyük olacaqdı amma tapşırığa başlamadı (Bkz. Hore, s. 145)

İstinadlar
----------

1. ↑  Langensiepen, Güleryüz və Cooper, s. 14
2. 1 2  Hall, s. 64 - 65
3. 1 2 3  Johnston, s. 76
4. 1 2 3  Xora, s. 145
5. ↑  Hough s. 143 - 144
6. ↑  Sondhaus, s. 218
7. 1 2 3 4 5 6 7  Gardiner, s. 309
8. 1 2 3  Gardiner və Gray, s. 390
9. 1 2 3  Hough, s. 143 - 144
10. 1 2  Staff, s. 20
11. ↑  GRONER, s. 55
12. ↑  Herwig, s. 25
13. ↑  Langensiepen, Güleryüz və Cooper, s. 15
14. ↑  Erickson, s. 264
15. ↑  Halperin, s. 119
16. 1 2 3 4 5 6  Gröner, s. 13
17. 1 2 3 4  Gardiner, Chesneau ve Kolesnik, s. 247
18. 1 2  Gröner, s. 14
19. 1 2  Gardiner ve Gray, s. 390
20. 1 2  Langensiepen, Güleryüz və Cooper, s. 17
21. ↑  Gardiner və Gray, s. 79
22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Hore, s. 145
23. ↑  Hough, s. 75
24. ↑  Langensiepen, Güleryüz və Cooper, s. 17-18
25. ↑  Hough, s. 121
26. ↑  Burt, s. 250
27. ↑  Gardiner ve Grey, s. 37
28. 1 2  Sondhaus, s. 220
29. ↑  Burt, s. 245, 250
30. 1 2 3  Burt, s. 245
31. 1 2  Xora, s. 72
32. ↑  Langensiepen, Güleryüz və Cooper, s. 28
33. ↑  Brice, s. 277
34. ↑  Gardiner və Gray, s. 391
35. 1 2 3  Gröner, s. 54
36. 1 2 3  Staff, s. 12
37. ↑  Gröner, s. 55