Əhalisinin əksəriyyətinin ana dili fars olan bölgələr
**Fars dili** (*fars.* فارسی‎ və ya **Pars dili** (*fars.* پارسی‎, **Farsi** və ya **Parsi** endonimi ilə də tanınır, [fɒːɾˈsiː] (qulaq asmaq)) — Hind-Avropa dillərinin Hind-İran bölməsinin İran qoluna aid olan Qərbi İran dilidir. Fars dili, əsasən İran, Əfqanıstan və Tacikistanda danışılan və rəsmi olaraq üç qarşılıqlı başa düşülən standart növdə istifadə olunan plurisentrik bir dildir, yəni İran Fars dili (rəsmi olaraq *fars dili* kimi tanınır), Dari Fars dili (rəsmi olaraq *Dari kimi tanınır)* 1964-cü ildən) və tacik fars dili (1999-cu ildən rəsmi olaraq *tacik* kimi tanınır). Özbəkistanda, eləcə də Böyük İranın mədəni sferasında fars tarixi olan digər bölgələrdə əhəmiyyətli bir əhali tərəfindən tacik çeşidində yerli dildə danışılır. Rəsmi olaraq İran və Əfqanıstan daxilində ərəb qrafikasının törəməsi olan fars əlifbası ilə, Tacikistan daxilində isə kiril qrafikasının törəməsi olan tacik əlifbası ilə yazılıb.

Müasir fars dili Sasani İmperiyasının (224–651) rəsmi dili olan Orta Fars dilinin davamıdır, özü də Əhəmənilər imperiyasında (e.ə. 550–330) istifadə edilən qədim fars dilinin davamıdır. İranın cənub-qərbindəki Fars (Fars) bölgəsində yaranmışdır. Onun qrammatikası bir çox Avropa dillərininkinə bənzəyir.

Tarix boyu fars dili mərkəzi Qərbi Asiya, Orta Asiya və Cənubi Asiyada olan müxtəlif imperiyalar tərəfindən nüfuzlu bir dil kimi istifadə edilmişdir. Qədim fars dili qədim fars mixi yazısında eramızdan əvvəl 6–4-cü əsrlərə aid kitabələrdə təsdiq edilmişdir. Orta fars dili aramey mənşəli yazılarda (Pəhləvi və Manixey) kitabələrdə və III–X əsrlər arasında Zərdüşti və Manixey kitablarında təsdiq edilmişdir (*Bax: Orta Fars ədəbiyyatı*). Yeni fars ədəbiyyatıilk dəfə IX əsrdə, müsəlmanlar Farsları fəth etdikdən sonra, ərəb qrafikasını qəbul etdikdən sonra qeyd edildi.

Fars dili müsəlman dünyasında ərəbin yazı monopoliyasını qıran ilk dil oldu, fars şeiri bir çox şərq saraylarında ənənə halını aldı. Anadoluda Osmanlılar, Cənubi Asiyada Moğollar və Əfqanıstanda Paştunlar kimi yerli olmayanlar tərəfindən belə rəsmi olaraq bürokratiya dili kimi istifadə edilmişdir. Bu, qonşu bölgələrdə və ondan kənarda danışılan dillərə, o cümlədən digər İran dillərinə, türk dillərinə, erməni, gürcü və hind-ari dillərinə təsir göstərmişdir. Orta əsrlərdə ərəb dilinə də müəyyən təsir göstərmişdir.

Orta əsrlərdə fars ədəbiyyatının məşhur əsərlərindən bəziləri Firdovsinin "*Şahnamə*"si, Ruminin əsərləri, Ömər Xəyyamın rübailəri, Nizami Gəncəvinin "*Pənc Gənci*", Hafizin divanı, *Nişapurlu* Əttarın "*Quşların konfransı*"dır. və Sədi Şirazinin *Gülüstan* və *Bustan* müxtəlif əsərləri. Müasir fars şairlərindən bəziləri Nima Yooshij, Əhməd Şamlou, Simin Behbahani idi. Söhrab Sepehri, Rahi Mo'ayyeri, Mehdi Akhavan-Sales, and Forugh Fərrokhzad.

Farslar, lurlar, taciklər, həzarlar, İran azəriləri, İran kürdləri, Qafqaz tatları və aymaqlar da daxil olmaqla, dünyada təxminən 110 milyon fars dilində danışan var. *Persophone* termini fars dilində danışan şəxsə aid etmək üçün də istifadə edilə bilər.

Təsnifat
--------

Fars dili Hind-İran bölməsində Hind-Avropa dillərinin bir qolunu təşkil edən İran dillərinin Qərbi İran qrupunun üzvüdür. Qərbi İran dilləri özləri iki alt qrupa bölünür: Fars dilinin ən çox danışıldığı Cənub-Qərbi İran dilləri və Kürd və Bəluci dillərinin ən çox danışıldığı Şimal-Qərbi İran dilləri.

Etimologiya
-----------

*Fars* dili termini Latın *Persiānus sözünün* ingiliscə törəməsidir, *Fars* dilinin sifət formasıdır, özü də Yunan *Persís* (Περσίς), Qədim Fars *Pārsa* (𐎱𐎠𐎼𐎿 ("Parsi" (") mənasını verən") ellinləşdirilmiş formasından əmələ gəlmişdir. İranın cənub-qərbindəki müasir Fars bölgəsinə uyğun gələn bölgə). *Oksford İngilis Lüğətinə* görə, *fars dili* bir dil adı kimi ilk dəfə ingilis dilində 16-cı əsrin ortalarında təsdiq edilmişdir.

*Fars* dilinin fars sözü olan fars, son onilliklərdə ingilis dilində də geniş şəkildə istifadə olunur və daha çox İranın standart fars dilinə istinad edilir. *Bununla belə, fars* adı hələ də daha çox istifadə olunur. Fars Dili və Ədəbiyyatı Akademiyası xarici dillərdə *fars* dilinin endonimindən qaçınılmalı olduğunu və *fars* dilinin qərb dillərində daha uzun ənənəyə malik olduğu və fars dilinin rolunu daha yaxşı ifadə etdiyi üçün ingilis dilində bu dilin müvafiq təyinatı olduğunu müdafiə etmişdir. dil mədəni və milli davamlılığın əlaməti kimi. İranlı tarixçi və dilçi Ehsan Yarshater, *Encyclopædia Iranica-nın yaradıcısı*və Kolumbiya Universitetinin İran Araşdırmaları Mərkəzi İranologiya üzrə akademik jurnalda eyni narahatlığı qeyd edərək, xarici dillərdə *fars* dilinin istifadəsini rədd edir.

Etimoloji olaraq, farsca termini *Farsi* öz əvvəlki forması olan *Pārsi* (orta fars dilində Pārsik *), bu da öz növbəsində İngilis fars* termini ilə eyni kökdən gəlir. Eyni prosesdə orta fars toponimi *Pārs* ("Fars") müasir Fars adına çevrildi. /p/ -dən /f/ -ə fonemik keçid orta əsrlərdə ərəb dilinin təsiri ilə bağlıdır və standart ərəb dilində /p/ foneminin olmaması ilə əlaqədardır.

Çeşidlər
--------

Müasir fars dilinin üç standart növü var:

* *İran fars dili* (*fars*, *qərb fars* və ya *fars)* İranda, İraq və Fars körfəzi ölkələrindəisə azlıqlar tərəfindəndanışılır
* *Şərqi fars* (*Dari Fars*, *Əfqan Fars* və ya *Dari)* Əfqanıstanda danışılır.
* *Tacik* dili (*tacik fars dili)* Tacikistan və Özbəkistanda danışılır. Kiril əlifbası ilə yazılmışdır.

Bu üç çeşidin hamısı klassik fars ədəbiyyatına və onun ədəbi ənənəsinə əsaslanır. İran, Əfqanıstan və Tacikistandan da standart fars dilindən bir qədər fərqlənən bir neçə yerli dialekt var. Həzaragi ləhcəsi (Mərkəzi Əfqanıstan və Pakistanda), Herati (Qərbi Əfqanıstanda), Dərvazi (Əfqanıstan və Tacikistanda), Basseri (Cənubi İranda) və Tehran ləhcəsi (İranda, standart İran fars dilinin əsası) buna misaldır. bu dialektlərdən. İran, Əfqanıstan və Tacikistanın farsdilli xalqları bir-birini nisbətən yüksək dərəcədə başa düşə bilirlər. Buna baxmayaraq, *Encyclopædia Iranica*qeyd edir ki, iran, əfqan və tacik sortları fars dilinin fərqli qollarını təşkil edir və hər bir qolun daxilində müxtəlif yerli dialektlər mövcuddur.

Aşağıdakılar fars dili ilə yaxından əlaqəli bəzi dillərdir və ya bəzi hallarda dialekt hesab olunur:

* Luri (və ya *Lori*), əsasən İranın cənub-qərbindəki Lorestan, Kohgiluyeh və Boyer-Əhməd, Çaharmahal və Bəxtiyari əyalətlərində Fars əyalətinin bəzi qərb bölgələrində və Xuzistan əyalətinin bəzi hissələrində danışılır.
* Achomi (və ya *Lari*), əsasən İranın cənubundakı Fars və Hormozqan əyalətlərində danışılır.
* Azərbaycan, Rusiya və Zaqafqaziyanın bəzi yerlərində danışılan tat. Müxtəlif fars dili kimi təsnif edilir. (Bu ləhcəni İran dillərinin fərqli qolunun üzvü olan İranın şimal-qərbindəki tati dili ilə qarışdırmaq olmaz.)
* Yəhudi-Tat. Azərbaycanda, Rusiyada, eləcə də İsrail və Nyu-Yorkdakı immiqrant icmaları tərəfindən danışılan tat-fars dilinin bir hissəsi.

İran dil ailəsinin daha uzaq qohum qollarına kürd və bəluç dilləri daxildir.

Qramatika
---------

### Morfologiya

Az sayda prefiks olsa da, şəkilçilər fars morfologiyasında üstünlük təşkil edir. Feillər zaman və cəhət ifadə edə bilir və şəxs və say baxımından mövzu ilə uyğunlaşır. Müasir fars dilində qrammatik cins yoxdur və əvəzliklər təbii cins üçün qeyd olunmur. Başqa sözlə, fars dilində əvəzliklər cinsiyyət baxımından neytraldır. Kişi və ya qadın subyektinə istinad edərkən eyni اw əvəzliyi istifadə olunur ("ou", ū kimi oxunur).

### Sintaksis

Normal deklarativ cümlələr *(S) (PP) (O) V* kimi qurulur: cümlələrdə məcburi feldən sonra isteğe bağlı subyektlər, ön söz ifadələri və obyektlər var. *Obyekt konkretdirsə, predmetdən sonra rā* sözü gəlir və ön söz birləşmələrindən əvvəl gəlir: *(S) (O +* rā *) (PP) V*

Fonologiya
----------

### Hərf sayı

İran fars dilində altı sait və iyirmi üç samit var; həm Dari, həm də Tajiki dillərində səkkiz sait var.

### Saitlər

Tarixən fars uzunluğu fərqləndirirdi. Erkən Yeni Fars dilində üç qısa sait / æ /, /i/ və /u/ ilə birlikdə beş uzun sait (/ iː /, / uː /, / ɒː /, / oː / və / eː /) silsiləsi var idi. 16-cı əsrdən əvvəl bir nöqtədə ümumi ərazidə indi müasir İran, /eː/ və /iː/ /iː/ ilə birləşdi və /oː/ və / uː/ /uː / ilə birləşdi.. Beləliklə, شیر *shēr* "aslan ilə شیر *shīr* "süd" və زود *zūd* "sürətli" vs زور *zōr* "güclü" kimi köhnə təzadlar itirildi. Bununla belə, bu qaydanın istisnaları var və bəzi sözlərlə desək, *ē* və *ō* [eɪ] və [oʊ] diftonglarına birləşir (bunlar ilkin Yeni Fars dilində [æɪ] və [æʊ] diftonglarının törəmələridir) /iː/ və /uː/ ilə birləşmə. İstisna nümunələrinə روشن [ roʊʃæn ] kimi sözlərdə rast gəlmək olar.(parlaq). Çoxlu başqa hallar mövcuddur.

Bununla belə, Dari dilində /eː / və /iː/ (müvafiq olaraq یای مجهول *Yā-ye majhūl* və یای معروف *Yā-ye ma'rūf* kimi tanınır) arxaik fərqi hələ də qorunub saxlanılır, eləcə də /oː/ və / uː/ (واو مجهول *Vaw-e məchul* və واو معروف *Vaw-e mə'ruf* kimi tanınır). Digər tərəfdən, standart tacik dilində uzunluq fərqi aradan qalxmış və /iː/ /i/ və /uː/ ilə /u/ birləşmişdir. Buna görə də, müasir Əfqan Dari dialektləri Erkən Yeni Fars dilinin sait inventarına ən yaxın olanlardır.

Mövzu ilə bağlı əksər tədqiqatlara görə (məsələn, Samare 1977, Pisowicz 1985, Najafi 2001), ənənəvi olaraq uzun hesab edilən üç sait (/i/, /u/, /ɒ/) hazırda qısa həmkarlarından (/e/) fərqlənir. /o/, /æ/) uzunluğa görə deyil, artikulyasiya mövqeyinə görə. Bununla belə, /ɒ/, /i/ və /u/ fonoloji uzun və ya bimoraik və /æ/, /e ilə sait uzunluğunu sistemin aktiv xüsusiyyəti hesab edən tədqiqatlar var (məsələn, Hayes 1979, Windfuhr 1979) /, və /o/ fonoloji olaraq qısa və ya monomoraik.

İran sistemində keyfiyyət və kəmiyyətin həm aktiv olduğunu hesab edən bəzi tədqiqatlar da var (məsələn, Toosarvandani 2004). Bu, həm keyfiyyət, həm də kəmiyyəti əhatə edən sintetik analiz təklif edir ki, bu da tez-tez müasir fars saitlərinin Klassik Fars dilinin kəmiyyət sistemi ilə fərziyyə gələcək İran dili arasında keçid vəziyyətində olduğunu göstərir ki, bu da bütün kəmiyyət izlərini aradan qaldıracaq və keyfiyyəti yeganə olaraq saxlayacaq. aktiv xüsusiyyət.

Uzunluq fərqi hələ də bütün növlər (o cümlədən tacik) üçün klassik üslubda şeirin diqqətli oxuyanları tərəfindən ciddi şəkildə müşahidə olunur.

### Samitlər

| Labial | Alveolyar | Post-alv. /
Palatal | Velar | Uvular | Glottal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| burun | m | n |  |  |  |  |
| Dayan | p ⠀ b | t ⠀ d | t͡ʃ ⠀ d͡ʒ | k ⠀ ɡ | (q) | ʔ |
| Frikativ | f ⠀ v | s ⠀ z | ʃ ⠀ ʒ | x ⠀ ɣ |  | h |
| vurun |  | ɾ |  |  |  |  |
| təxmini |  | l | j |

Fars dili sözlükləri
--------------------

### Fars-Türk dili sözlükləri

* Şəfəq Əlibəyli. Farsca-rusca-azərbaycanca müxtəsər lüğət (fars sözlərinin transkripsiyası ilə), 2012.
* Yusif Mirbabayev, M. Əlizadə, M. Əsgərli, Qəmbərova A. Farsca-rusca-azərbaycanca müxtəsər lüğət, 1945.

### Fars və başqa dillərin sözlükləri

* Edic Baghdasarian. Armenian-English-Persian Photo Dictionary. Tehran: Nairi-Publications, 2006. Arxivləşdirilib 2013-09-12 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  ScriptSource - Iran.
2. ↑  ScriptSource - Bahrain.
3. ↑  ScriptSource - Afghanistan.
4. ↑  ScriptSource - Pakistan.
5. ↑  ScriptSource - Tajikistan.
6. ↑  ScriptSource - Uzbekistan.
7. ↑  ScriptSource - Russian Federation.
8. ↑  ScriptSource - United Arab Emirates.
9. ↑  **Farsça Dil Bilgisi (Grameri)-İsmail BANGİ**
10. ↑  "Farsca-rusca-azərbaycanca müxtəsər lüğət" çap olunub. [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

| İran dil qrupu |
| --- |
| Qərbi | 
* Qədim fars dili† • Midiya dili†

 |
| Şərqi | 
* Avesta dili† • Skif dili†

 |
| Qərbi | 
* Orta fars dili (pəhləvi)† • Parf dili†

 |
| Şərqi | 
* Soqdi dili† • Baktriya dili† • Xorəzm dili† • Alan dili†
* *Sak dili'*: Xotan-sak dili† • Tumşuq-sak dili† • Qaşqar dili†

 |
| Cənub-qərbi | 
* **Fars-tacik klasteri**: Fars dili • Tacik dili • Dəri • Həzərə • Yəhudi-fars dili • Yəhudi-tacik dialekti
* **Digər cənub-qərbi**: Tat dili • Lur-bəxtiyari dili • Qərbi fars dili • Lur dili • Kurdşuli • Kumzari • Başkardi

 |
| Şimal-qərbi | **Tat-talış yarımqrupu**: Azəri dili† • Kilit dili† • Talış dili • Tati dili
* **Xəzəryanı yarımqrupu**: Gilan dili • Mazandaran dili • Velatru • Şamərzadi • Semnan dili
* **Kürd yarımqrupu**: Kurmanci dili • Sorani • Cənubi kürd dili • Lək dili
* **Zaza-gorani yarımqrupu**: Gorani • Zaza dili
* **Mərkəzi İran yarımqrupu**: Mərkəzi İran dili (daxildir: Zərdüştü dari • Yəhudi-İran dilləri) • Sivendi • Tacrişi†
* **Bəluc dialekti**: Bəluc dili
* **Ormuri-paraçi yarımqrupu**: Ormuri • Paraçi
 |
| Cənub-şərqi | 
* **Əfqan dilləri**: Puştu dili • Vanesi
* **Şimali Pamir dilləri**: Qədim vanc dili† • Yazgüləm dili • Şuqnan-ruşan klasteri (Şuqnan dili • Ruşan dili • Bacuv dili • Bartanq dili • Roşorv dili • Xuf dili • Sarıqol dili)
* **Digər Pamir dilləri**: Vaxan dili • İşkaşim dili • Zebaki • Yidqa dili • Muncan dili • Sarqulyam dili

 |
| Şimal-şərqi | Osetin dili • Yaqnob dili |
|  Qeyd: † – ölü dillər**Digər ari dilləri**: Nuristan dilləri • **Hind-İran dilləri**: Dard dilləri • Hind-ari dilləri • Mitan-ari dili
***İranşünaslıq*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Open Directory Project |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Treccani |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 119365051 · GND: 4065403-5 · LCCN: sh85100070 · LNB: 000129680 · Microsoft: 2776527531 · NDL: 00569099 · NKC: ph124056 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |