Dağ əmələgəlmə
**Dağ əmələgəlməsi** — dağların əmələ gəlməsinin əsasını təşkil edən geoloji proseslər başa düşülür. Bu proseslər Yer qabığının (tektonik plitələrin) irimiqyaslı hərəkətləri ilə bağlıdır. Qatlanma, qırılma, vulkanik fəaliyyət, maqmatik müdaxilə və metamorfizm dağların qurulmasının orojenik prosesinin hissələri ola bilər. Dağların əmələ gəlməsi mütləq onun üzərində olan geoloji strukturlarla əlaqəli deyil.

Dağların növləri
----------------

Dağların beş əsas növü var: vulkanik, qırışıq, yayla, fay-blok və günbəz. 

Vulkanik dağ
### Vulkanik dağlar

Tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində plitənin hüdudları boyunca püskürən və dağları əmələ gətirən vulkanlar yaranır.

Əksər vulkanlar Sakit Okeanı əhatə edən zolaqda (Sakit Okean Atəş Halqası) və İndoneziya Arxipelaqında Sakit okean zolağına uzanan Asiya boyunca Aralıq dənizində meydana gəlir. Vulkanik dağın ən mühüm növləri kompozit konuslar və ya stratovulkanlar (nümunə olaraq Vezuvi, Kilimancaro və Fuji dağı) və qalxan vulkanlarıdır (məsələn, Havaydakı Mauna Loa).

Sofia dağı
### Qırışıq dağlar

Zərd-Kuh İranın mərkəzi Zaqros silsiləsində yerləşən qırışıq dağdır. Plitələr toqquşduqda və ya subduksiyaya məruz qaldıqda plitələr bükülməyə və bükülməyə meyllidir və dağlar əmələ gətirir. Əsas kontinental dağ silsilələrinin əksəriyyəti sürüşmə və bükülmə və ya orogenez ilə əlaqələndirilir. Buna misal olaraq Balkan dağları, Jura və Zaqros dağlarını göstərmək olar.

Zard-Kuh dağı
### Blok dağlar

Beynəlxalq Kosmik Stansiyadan göründüyü kimi Sierra Nevada dağları bu dağlara aiddir. Qırılma bloku qaldırıldıqda və ya əyildikdə blok dağlarla nəticələnə bilər. Daha yüksək bloklara horstlar, novlara isə qrabens deyilir. Səthin bir-birindən ayrılması gərginlik qüvvələrinə səbəb olur. 

Buna misal olaraq Sierra Nevada silsiləsi göstərilə bilər, burada delaminasiya nəticəsində 650 km uzunluğunda və 80 km enində blok yaradılıb və bu blok qərbə doğru əyilmiş, şərqə doğru uzanan sürüşmələr yüksələrək ABŞ-da ən yüksək dağ cəbhəsini yaradıb.

Digər nümunələr isə Bolqarıstanda, Cənub-Şərqi Avropada Rila-Rodop dağ massivi, o cümlədən Belasitsa (xətti horst), Rila dağı (tağlı günbəz formalı horst) və Pirin dağı - kompleks arasında yerləşən kütləvi antiklinal təşkil edən horstdur. Struma və Mestanın qraben vadiləridir.

Həmçinin bax
------------

* Dağ
* Vulkan

İstinadlar
----------

1. ↑  *Steven M. Stanley.* Mountain building // Earth system history (2nd). Macmillan. 2004. səh. 207. ISBN 978-0-7167-3907-4.
2. ↑  *Robert J. Twiss; Eldridge M. Moores.* Plate tectonic models of orogenic core zones // Structural Geology (2nd). Macmillan. 1992. səh. 493. ISBN 978-0-7167-2252-6.
3. ↑  *Ollier, Cliff; Pain, Colin.* The Origin of Mountains. Routledge. 2000. səh. 1. ISBN 978-0-415-19890-5.
4. ↑  *John Gerrard.* Types of volcano // Mountain environments: an examination of the physical geography of mountains. MIT Press. 1990. səh. 194. ISBN 978-0-262-07128-4.
5. ↑  *Robert Wayne Decker; Barbara Decker.* Chapter 8: Hot spots // Volcanoes (4th). Macmillan. 2005. səh. 113 *ff*. ISBN 978-0-7167-8929-1.
6. ↑  *Michael P Searle.* Diagnostic features and processes in the construction and evolution of Oman-, Zagros-, Himalayan-, Karakoram-, and Tibetan type orogenic belts // In Robert D Hatcher Jr.; MP Carlson; JH McBride & JR Martinez Catalán (eds.). 4-D framework of continental crust. Geological Society of America. 2007. səh. 41 *ff*. ISBN 978-0-8137-1200-0.
7. ↑  *Chris C. Park.* Figure 6.11 // The environment: principles and applications (2nd). Routledge. 2001. səh. 160. ISBN 9780415217705.
8. ↑  *John Gerrard.* Reference cited. 1990-04-12. səh. 9. ISBN 978-0-262-07128-4.
9. ↑  *Мичев (Michev), Николай (Nikolay); Михайлов (Mihaylov), Цветко (Tsvetko); Вапцаров (Vaptsarov), Иван (Ivan); Кираджиев (Kiradzhiev), Светлин (Svetlin).*  Географски речник на България [*Geographic Dictionary of Bulgaria*] (bolqar). Sofia: Наука и култура (Nauka i kultura). 1980. səh. 368.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 99092211 |

Dağ əmələgəlmə