**Yalançı İsmayıl Mirzə üsyanı** - 1578-ci ildə Osmanlı hakimiyyətinə qarşı Maraş və Bozok bölgələrində özünü II Şah İsmayıl adlandıran şəxs tərəfindən başladılan üsyan. Səfəvi hökmdarı II Şah İsmayılın ölümündən sonra Səfəvi imperiyası daxilində olan ərazilərlə yanaşı Osmanlı imperiyasına daxil olan Maraş və Mərkəzi Anadolu bölgələrində də saxta Şah İsmayılllar meydana çıxmışdı. 

Yalançı Şah İsmayıl və tərəfdarlarının etirazları böyük bir üsyana çevrilməmişdən əvvəl Osmanlı əsgərləri tərəfindən yatırılmış və bu prosesdə çoxlu Qızılbaş türkmənləri öldürülmüş, bir çoxu da qaçaraq izlərini itirmişdir.

Üsyanın rəhbəri
---------------

Üsyanın rəhbəri haqqında qaynaqlarda kifayət qədər məlumata rast gəlinmir. Başnazirlik Osmanlı arxivlərində MD 35-445 nömrəli sənəddə onun haqqında Vilayəti Əcəmdən Anadoluya gəldiyi və üsyana başladığı yazılır. Burada sözü gedən Əcəm ərazisinin Ərəbistan yoxsa Səfəvi torpaqları olması haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Lakin MD 35-445 nömrəli sənəddə onun xarici görünüşünün "orta boylu, sarı və qısa saqqallı farsca danışan bir şəxs" kimi təsvir edilməsi Vilayəti Əcəm kimi qeyd olunan ərazinin Səfəvi dövləti olma ehtimalını artırır. Digər tərəfdən bu şəxsin Şam Bayadı türkmənlərindən olması, camaatlığının Rəqqə, Konya, Sivas, Niğdə, Adana, Hələb, Tarsus, Bozok, Maraş, Qaraman kimi ərazilərdə yarı-köçəri həyat sürməsi, o cümlədən, XVI əsrin ortalarından etibarən Anadolunu tərk etməməsi onun Səfəvi dövlətindən gəlmə ehtimalını azaldır. 

Bundan başqa, yalançı Şah İsmayıl haqqında əldə etdiyimiz məlumatlar, ümumiyyətlə, onun xüsusiyyətləri ilə bağlı olub, Osmanlı iqtidarının ona olan baxışını əks etdirir. Məsələn, sənədlərdə yalançı Şah İsmayıl və onun tərəfdarları ilə bağlı "... Şah İsmayıl olduğunu söyləyən ekstremist və onun yanında olan fitnə əhli" və ya "Şah İsmayıl adına zühur edən bədbəxt" ifadələri işlədilib. O və tərəfdarları fitnə-fəsad törədən quldurlar kimi qiymətləndirilərək fasiq məzhəbdən olduqları və dini tərk etdiklərini yazılmışdır. Göründüyü kimi, üsyandan bəhs edən sənədlərdə yalançı Şah İsmayılın qısa şəkildə Anadoluya haradan gəldiyi qeyd edilir və onun keyfiyyətlərindən söz edilir. Onun qiyamdan əvvəlki və sonrakı həyatı ilə bağlı məlum olanlar bunlardır.

Üsyanın başlaması
-----------------

Osmanlı sərkərdəsi Lələ Mustafa paşa Gürcüstan və Şirvan üzərinə hücum məqsədilə 1578-ci ildə İstanbulu tərk edib Sivas şəhərinə gəlir. Bu zaman Zülqədər bəylərbəyi və Əlbistan qadısı ona məktub yazıb bildirir ki, 12 avqust tarixində Şam Bayadı türkmənlərindən bir şəxs Mən Şah İsmayılam deyərək Əlbistana gəlib burada 200 nəfərə qədər süvarini öz ətrafında toplayıb Maraş ərazisində gecələr yolları kəsib soyğunçuluqla məşğuldular. Onlar daha çox tərəfdaş toplamaq məqsədilə Əshabül Kəhfə yönəlib burada qurbanlar kəsirlər. Daha sonra Bozokdaki Qızılbaş xəlifəsinə və Hacı Bektaşın yanına gedərək üsyana başlamaq niyətində olduqlarını bildirirlər. Lələ Mustafa paşa məktubu aldıqdan sonra Türkmən sancaqbəyi Şah Murad bəyə, Bozok bəyi Çərkəz bəyə, Ayntab bəyi Keyvan bəyə və Qırşəhər bəyi Memi Şaha əmrlər göndərib yalançı Şah İsmayıl və tərəfdaşlarının öldürülüb, üsyanın yatırılmasını tapşırır. Bu əmrlərdə yalançı Şah İsmayıl və tərəfdaşlarının bölgədə asayişi pozduğu bildirilmiş, xalqın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bölgədəki türkmənlər və idarəçilərin birlikdə hərəkət etməsi, digər quldurlara nümunə olmaq məqsədilə onların zərərsizləşdirilməsi istənilmişdir.

Bu ərəfədə yalançı Şah İsmayıl bir tərəfdən özünə tərəfdaş toplayırdı. Bu zaman Qızılbaş xəlifələri bölgədəki bəzi camaatlıqlar tərəfindən qorunurdu. Bozok bəyinə yazılan bir məktubda Şam Bayadı camaatından Yunus

Mənbə
-----

* *Erkan, Ümit.* 16. YÜZYILDA OSMANLI’DA KIZILBAŞ AYAKLANMALARI (türk). Samsun: ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI. 2014.
* *Söylemez, Faruk.* ANADOLU’DA SAHTE ŞAH İSMAİL İSYANI (türk). Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2004. 71–90.

Həmçinin bax
------------

* Şahqulu baba üsyanı
* Nurəli Xəlifə üsyanı