**Bico xalçaları** — Qafqazın ən məşhur xalçatoxuma məntəqələrindən olan Bico kəndinin (indiki Ağsu rayonunun ərazisinə daxildir) adı ilə bağlı xalçalar.

Ümumi məlumat
-------------

Şirvan xalçaçılıq məktəbinin ən məşhur kompozisiyalarından olan "Bico xalçaları" hazırda Ağsu rayonunun inzibati ərazi vahidinə daxil olan Bico kəndinin adını daşıyır. Bico xalçaları Bicodan başqa Qəşəd, Göylər, Pirhəsənli, Udullu, Şirvan xalçaçılıq məktəbinin digər məşhur xalçatoxuma məntəqələrində, eyni zamanda Qubada və İranda da istehsal olunub. Azərbaycanın xalq rəssamı Lətif Kərimov, *"-Bico xalçalarının texniki və incəsənət nöqteyi-nəzərindən təkcə Şirvanda deyil, bütün Qafqazda ən məşhur xalça hesab olunur"* qeyd edirdi. XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycandan Nijni Novqorod şəhərinə ixrac olunan Bico xalçaları öz milli koloriti və mürəkkəb ornament kompozisiyası ilə diqqəti cəlb edirdi.

19-cu əsrin əvvəllərinə aid Şirvan ***Bico xalçası*nın təhlili.**

Bədii təsvir
------------

Təkcə Azərbaycanda yüksək qiymətləndirilməklə kifayətlənməyərək, eyni zamanda xarici sənətşünasıların və kolleksionerlərin də diqqətini özünə cəlb edən "Bico" xalçaları 18–19-cu əsrlərdə əsasən **iki variant**da istehsal edilmişdir:

***Birinci variant***

Orta sahənin mürəkkəb kompozisiyası punktir xətlərlə doldurulmuş ornamentlərdən ibarətdir. Sahə mərkəzi üçbucaqın üfiqi xətt boyunca iki böyük hissəyə, şaquli xətt boyunca orta ölçülü bir neçə rapportlara bölünmüşdür. Rapportun yanlarında xalq sənətkarları arasında "kəpənək" adlanan böyük dişli element, orta nöqtədə isə "toqqa" (kəmər) adlanan dördguşəli element yerləşir.

Xalçanın orta sahəsi bir-birinin ardınca yerləşən dairəvi elementlərlə əhatə olunmuşdur. Xalça ustaları bunu "alma" adlandırırlar. Orta sahədə həmçinin bir-neçə səkkizgüşəli elementlər (bunlar da həmçinin "toqqa" adlanır), "kəlbətin" adlanan dördguşəli bəzək elementləri və tamamlayıcı və dolurucu əhəmiyyət kəsb edən məişət əşyalarına aid predmetlərin təsvirləri mövcuddur.

Mürəkkəb naxışlı qədim "Bico" xalçalarında heyvan və insan təsvirlərinə də rast gəlinir.
Belə qənaətə gəlinir ki, bu variantın orta sahəsinin kompozisiyasında toy və digər mərasimlərlə bağlı səhnələr də əks etdirilmişdir. Bico xalçalarının ən məşhur versiyası olan sözügedən kompazisiya XIX əsrin sonlarından etibarən orijinal formadan çıxarılmış, ayrı-ayrı, daha sadə versiyalarda toxunmağa başlanmışdır. Təxminən 150 ildən sonra-2016-cı ildə bu xalça kompazisiyası yenidən Bico kəndində, kənd sakini Zahid Qəhrəmanovun ailəsində toxunmuş və bununla da yenidən məşhurlaşmağa başlamışdır.

***İkinci variant***

"Bico" xalçasının ikinci variantının orta sahə kompozisiyasında bir-birinin üzərində olan səkkizguşəli göllər bu variantda toxunmuş xalçaların əsas xüsusiyyətidir. Göllərin ətrafında, həmçinin orta sahənin doldurulmamış aralıqlarında yalnız "Bico" xalçalarına xas olan, xalçaçılar tərəfindən "bükmə" adlanan elementlər yerləşir. Bu elementlər "Bico" xalçalarının ikinci varianın əsas elementi olmaqla, onu birinci variantdan fərqləndirən əsas bədii xüsusiyyətdir.

Göllərin mərkəzində yerləşən qarmaqlı böyük elementlər, orta xətt boyunca göllərin ətrafına yayılmış "bükmə" naxışları, eyni zamanda xalçanın ümumi quruluşu bu xalçaların meydana gəlməsi tarixinin qədim dövrlərə aid edilməsinə əsas verir.

Orta xətti və zolaqları əhatə edən köbə haşiyəsi "Bico" xalçaları üşün xarakterik olan və hər iki varintda tətbiq edilən mədaxil, zəncirə və orta haşiyə elementlərindən ibarətdir.

"**Bico" xalçası**, 19-cu əsr

Texniki xüsusiyyətləri
----------------------

"Bico" xalçaları, adətən, 120x200 sm-dən 150x250 sm-ədən ölçülərdə toxunur. Bu xalçaların hətta uzununa artırılaraq 120x300 sm olçüsündə toxunanları da mövcudur.

Naxışların sıxlığı hər kvadrat desimetrdə 40x50 naxışdan 55x60 naxışa qədərdir (hər kvadrat metrdə 200.000-dən 300.000 naxışa qədər).

Xovun qalınlığı 4–5 mm-dir.

**"Quba-Bico" xalçası**, 1856-cı il; ABŞ, Nyu-york, Bruklin muzeyi-İslam Dünyası İncəsənət kolleksiyası

"Quba-Bico" xalçaları
---------------------

Bu xalçalar Quba xalçaçılarının toxuduğu ən məşhur incəsənət əsərlərindən sayılır. Quba xalçaçılıq məktəbinə aid edilsə də Qərb mütəxəssisləri bu xalçaların Şirvan xalçaçılıq məktəbinə daxil olan qədim Bico xalçalarının çeşniləri üzərində toxunmasını qeyd edirlər. Bir çox hallarda "Qubada toxunmuş Bico xalçası" kimi də tanıdılır. 18–19-cu əsrlərdə toxunmuş və "Quba-Bico" adlandırılan xalçalar indi dünyanın bir çox muzeylərində saxlanılır.

Şəkilləri
---------

* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid "Yeni Bico" xalçası (19-cu əsrin əvvəlləri)Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **"Yeni Bico" xalçası** (19-cu əsrin əvvəlləri)
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid Bico xalçası (19-cu əsrin əvvəlləri)Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **Bico xalçası** (19-cu əsrin əvvəlləri)
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid "Bico" xalçası (1850-ci il), Kanada Tekstil MuzeyiŞirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **"Bico" xalçası** (1850-ci il), Kanada Tekstil Muzeyi
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid "Bico" xalçası (XIX əsrin sonu), Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət Muzeyi, inv. № 1786Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **"Bico" xalçası** (XIX əsrin sonu), Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət Muzeyi, inv. № 1786
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid Bico xovlu xalçasıŞirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **Bico** xovlu xalçası
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid Bico xalçasıŞirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **Bico xalçası**
* Şirvan "Bico" xalçası (Qafqazın ən məşhur xalça kompozisiyası)Şirvan **"Bico"** xalçası (Qafqazın ən məşhur xalça kompozisiyası)
* XIX əsrin sonuna aid Bico xalçası, 2009-cu ildə Böyük Britaniyanın Solsberi şəhərindəki Hərrac Mərkəzində satılıb.XIX əsrin sonuna aid **Bico xalçası**, 2009-cu ildə Böyük Britaniyanın Solsberi şəhərindəki Hərrac Mərkəzində satılıb.
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid Bico xalçası, 19-cu əsr. İstanbul, Sultanahmed; İbrahim Tekinin kolleksiyasıŞirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **Bico xalçası**, 19-cu əsr. İstanbul, Sultanahmed; İbrahim Tekinin kolleksiyası
* Bico xalçası, XX əsrin əvvəli. İndiki Ağsu r-nun Qəşəd kəndində toxunub.**Bico xalçası**, XX əsrin əvvəli. İndiki Ağsu r-nun Qəşəd kəndində toxunub.
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid "Bico" xalçası- (19-cu əsrin əvvəli) "Azərilmə" MMC-nin QalareyasıŞirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **"Bico" xalçası**- (19-cu əsrin əvvəli) "Azərilmə" MMC-nin Qalareyası
* 1900-cu ildə toxunmuş Bico xalçası; 2008-ci ildə Nyu-York hərracında 6250$-a satılıb.1900-cu ildə toxunmuş **Bico xalçası**; 2008-ci ildə Nyu-York hərracında 6250$-a satılıb.
* Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid Bico xalçası-1850-ci il; İtaliya, Alberto Levi qalareyasıŞirvan xalçaçılıq məktəbinə aid **Bico xalçası-1850-ci il**; İtaliya, Alberto Levi qalareyası
* Bico naxışlı İran (Səncabi-Kürd) xalçası (1900-cü il)**Bico naxışlı İran** (Səncabi-Kürd) xalçası (1900-cü il)
* "Bico" naxışları ilə toxunmuş Quba xalçası (19-cu əsr)**"Bico"** naxışları ilə toxunmuş **Quba xalçası** (19-cu əsr)
* Şirvan Bico xalçası (19-cu əsrin əvvəlinə aid kompozisiya), "Azerilmə" MMC Şirvan **Bico** xalçası (19-cu əsrin əvvəlinə aid kompozisiya), "Azerilmə" MMC
* Şirvan Bico xalçası-19-cu əsr; Norveç, Petter A. Haugun kolleksiyasıŞirvan Bico xalçası-19-cu əsr; **Norveç**, Petter A. Haugun kolleksiyası

Mənbə
-----

* Керимов Л.Г. 'Азербайджанский ковер. Том III' — Баку: Гянджлик, 1983, 144 c.

Xarici keçidlər
---------------

* Textile Museum of Canada (Kanada Tekstil Muzeyi)
* Arxivləşdirilib 2021-05-18 at the Wayback Machine Azərilmə MMC-nin rəsmi saytı
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Керимов Л.Г. 'Азербайджанский ковер. Том III', Баку: Гянджлик, 1983,144 c. c.45

| Azərbaycan xalçaları |
| --- |
| Quba-Şirvan tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Quba qrupu | Qəbələ • Qədim Minarə • Qımıl • Alpan • Qollu-çiçi • Pirəbədil • Hacıqayıb • Qırız • Cek • Güllü • Butalı • Yerfi • Ugah • Qonaqkənd • Əlixanlı • Zeyvə• Şahnəzərli • Qaraqaşlı • Alçagülçiçi• Xırdagülçiçi • Köhnə Quba • Himil • Ləcədi • Uzundərə • Sırtçiçi• Mollakamallı |
| Şirvan qrupu |  Ərciman • Mərəzə • Nabur • Qobustan • Salyan • Şirvan • Kürdəmir • Sumax • Şilyan • Şirəlibəy • Çuxanlı • Bico • Sor-Sor • Hacıqabul • Yarpaq |
| Bakı qrupu |  Xilə-buta • Xilə-əfşan • Novxanı • Suraxanı • Bakı • Görədil • Fatmayı • Fındığan • Gədi |

 |  |
| Gəncə-Qazax tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Gəncə qrupu |  Gədəbəy • Gəncə • Qədim Gəncə • Fəxralı • Çaylı • Samux • Şadılı • Çıraqlı |
| Qazax qrupu |  Qazax • Dəmirçilər • Borçalı • Şıxlı • Qaymaqlı • Qaraqoyunlu • Qarayazı • Qaraçöp • Qaçağan • Dağkəsəmən • Damğalı • Kəmərli • Göyçəli • Salahlı • Ulduzlu • Öysüzlü |

 |
| Qarabağ tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Qarabağ qrupu |  Aran • Balıq • Buynuz • Bərdə • Qarabağ • Qoca • Qoçbuynuz Xanlıq • Ləmbəran • Naxçıvan • Sumaq • Xanqərvənd • Xantirmə • Çələbi • Şabalıdbuta |
| Şuşa qrupu |  Malıbəyli • Lampa • Bağçadagüllər • Bulud • Saxsıdagüllər • Nəlbəki-gül |
| Cəbrayıl qrupu |  Xanlıq • Qaraqoyunlu • Qubadlı • Qasımuşağı • Bəhmənli • Muğan • Talış |

 |
| Təbriz tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Təbriz qrupu |  Təbriz • Baxşayış • Qərəcə • Görəvan • Heriz • Ləçəkturunc • Avşar • Ağaclı • Ovçuluq • Dörd fəsil • Bağ-behişt • Bağ-meşə • Balıq • Buta • Dərviş • Kətəbəli • Gördəst • Göllü-guşəli• Güldanlı • Leyli və Məcnun • Məşahir • Mun • Nəcaqlı • Sərvistan • Sərdari • Səhənd • Silsiləvi ləçək • Fərhad və Şirin • Xəyyam • Xətai • Həddad • Çərxi-gül• Ceyranlı |
| Ərdəbil qrupu |  Mir • Açma-yumma • Şeyx Səfi • Ərdəbil • Şah Abbası • Sərabi • Zəncan |

 |