recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Deçin**— Çexiya Respublikasının şimalında Usti nad Labem əyalətində olan bir kiçik şəhər. Deçin əyalətin vilayətdə ən böyük şəhəri olub, əyalətin mərkəzi şəhəri sayılır.

Coğrafiyası
-----------

Deçin Bohemiyanda Elba çayı (Çex: Labe) ilə Ploučnice çayının birləşdiyi ərzidə salınmışdır. Şəhər Elba çayı bölgədə olan yumşaq qumdaşından ibarət alçaq dağlıq bölgədən keçdikdən sonra Bohemiya İsveçrəsi və şimalda Luşatınya Dağları, cənubda Bohemiya Yüksək Sahələri kimi tanınan təpəlik ərazilərinə keçid bölgəsində yerləşir. Ərazi Elba çayının iki sahilində olub, tarixən iki dəyişik məskən meydana gəlmişdir: Elba çayının sağ sahilində olan ərazi köhnə Deçin şəhəridir və sol sahildəki ərazinin adı 1842-ci ildə bələdiyyəsi qurulan Podmokly (Alman dilində "Bodenbach") qəsəbəsidir. Şəhərin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 135 m olub, beləcə Çex Respublikasında ən aşağı hündürlüyə malik şəhərlərdən biridir.

Şəhərin yaxınlığından Almaniyanın Drezden şəhəri ilə Praqanı birləşdirən çox əhəmiyyətli dəmiyolu olan "Elba Vadisi Dəmiryolu" keçir. Deçin stansiyası ilə Praqanın şimalı arasında qatarla təxminən 83 dəqiqəlik yol var. Bu dəmiryoluna paralel olaraq Elba çayı sahili boyu avtomobil yolu uzanır və bu yol üzərindəki "Bad Schandau" sərhəd qapısı 1938-ci ildə genişləndirilib qurulmuşdur. Bütün bu nəqliyyat yolları (dəmiryolu xətti, avtomobil yolu və şəhərdən keçən su yolu) Deçin şəhərini əhəmiyyətli coğrafi strateji mövqeyə çevirmişdir.

Deçin sənaye mərkəzi olub, metal lövhələr, qida sənayesi, tekstil, kimyəvi maddələr, pivə, balıq konservi sənayeləri şəhər sənayesinin önəmli hissəsini təşkil edir. Həmçinin, Deçin jurnal-kitab nəşriyyatı və çapı sənayesinin mərkəzidir.

Həmçinin bax
------------

Çexiya şəhərləri

1. ↑  *Jakl L.* Jak stará jsou česká města? Legendy a fakta. (çeş.). // *iDNES.cz* 2011.
2. ↑  *Czech Statistical Office* Malý lexikon obcí České republiky - 2017. Czech Statistical Office, 2017.
3. ↑  *Český statistický úřad* Počet obyvatel v obcích - k 1. 1. 2023 (çeş.). Praha: ČSÚ, 2023.
4. 1 2 3  Register of territorial identification, addresses and real estates.
**Kreva qalası** (*belar.* Крэўскі замак, lit. Krėvos pilis, pol. zamek w Krewie) — Litva knyazlarının (Qediminas və Alqirdas) Belarusiyanın Kreva kəndində istehkam tipli iqamətgahlarının qalıqlarıdır. Kənd dəniz səviyyəsindən 220 metr (720 ft) yüksəkdə yerləşir.

Alqirdasın qardaşı Kestutis 1382-ci ildə Kreva qalasında həbs edildi və öldürüldü. Üç il sonra qalada Polşa-Litva Birliyinə doğru ilk addım olan Krevo Birliyi (Krevo aktı) imzalanmışdır. Qala 16-cı əsrin əvvəllərində Krım tatarları tərəfindən darmadağın edildi və uzun müddət boş qaldı. XIX əsrə qədər divarların çoxu dağılmışdı. Qala Rusiya və Alman silahlı qüvvələri arasında cəbhə xəttində dayandığı üçün Birinci Dünya Müharibəsi dağılmış tikiliyə son bir zərbə daha vurdu. Qalanın qalıqları 19-20-ci əsrlərdə, xüsusən 1929-cu ildən Polşa tərəfindən qorunub saxlanılır. Lakin abidə getdikcə daha da dağılır.

Qalereya
--------

Krevo[*ölü keçid*] qalasının bugünkü qalıqları

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kreva Castle Elevation and Position". 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-05.

Xarici keçidlər
---------------

* (ingilizcə) Krevo qalası Arxivləşdirilib 2020-11-16 at the Wayback Machine Belarusiya Respublikasının rəsmi saytında Arxivləşdirilib 2018-01-15 at the Wayback Machine
* (rusca) Globus.tut.by saytında Krevo qalası
* (belarusca) Krevo qalasının tarixi
* (belarusca) Krevo Qala Xeyriyyə Fondu
**Maykl Andretti** (*ing.* Michael Mario Andretti; 5 oktyabr 1962) — ABŞ-nin keçmiş avtomobil yarışçısı və cari komanda sahibi. Statistik cəhətdən Amerikalı açıq-təkərli avtomobil yarışında ən müvəffəqiyyətli sürücülərdən biri olan Andretti, 1991 CART PPG Indy Car World Series qazandı və CART yarış dövründə 42 zəfər qazanmışdır.

O, dünya çempionu Formula 1 və İndianapolis 500 qalibi Mario Andrettinin oğlu, həmçinin, indiki IndyCar Series-in pilotu Marko Andretti'nin atasıdır.

Karyera
-------

Maykl, 1962-ci il 5 oktyabr, Mario Andrettinin ailəsində anadan olmuşdur. Artıq 10 yaşında kartinqdə iştirak etməyə başlayır. 1980-ci ildə Formula Ford 1600-ə başladı və tez bir zamanda uğur əldə etdi – bir ildən sonra bu Formula daxilində, şimal-şərq bölməsində qalib gəldi və altı yarış qazandı. Eyni zamanda növbəti inkişaf mərhələsinə keçdi – Formula 1 Super Vee Çempionatında iştirak etdi. Bir il sonra, bu oyunda da 6 dəfə qalibiyyət əldə etdi.

1983-cü ildə Formula Mundial-da titul qazanmış və özünü dözümlülük yarışlarında da sınamışdı. Atası və Philip Allo ilə eyni heyətdə iştirak edərək üçüncü oldu.

Nəhayət, ilin sonunda, ilk dəfə ABŞ-nin əsas çempionatının yarışlarında açıq qapıları olan avtomobillərdə yarışaraq, CART-ın son üç mərhələsini keçərək dörd xal qazanmışdı.

CART
----

İlk tam mövsümdə nəticələr ürək açan olmadı. 1984-cü ildə o, bu çempionatda yeddinci oldu. Debüt çıxışında **The Indianapolis 500-Mile Race**-də Andretti beşinci oldu.

Ümumilikdə, 1986-cı ildən 2001-ci ilə qədər karyerasının sona çatmasıyla, Maykl, hər dəfə iştirak etdiyi hər bir çempionatda kartda ən azı bir qalibiyyət qazandı.

O, yalnız 1993-cü ildə qalib gələ bilmədi, səbəb, artıq 92-ci ildən Andretti, Formula 1 çempionatına diqqətini çevirdi və iştirak etmək qərarı verdi.

Formula 1
---------

1983-cü ildə 3 qat Dünya çempionu sürücü Ayrton Senna ilə əməkdaşlıq etmək üçün McLaren komandası ilə müqavilə imzalandı

Qaydalarda olunmuş dəyişiklik, onun ümidlərini qırdı. Belə ki, o bilmədiyi məhdudiyyətsiz yolları sərbəst sınaqdan keçirə bilmədi.

Davamlı təzyiqlərin olması ilə, o, Kyalami və Interlagos –da yarışlara qəza ilə başladı. Bu qəzalardan sonra Gerhard Berger ilə birlikdə Ferraridə, kütləvi toqquşma yaşadı.

Gran Premio de España'da, Andretti, nəhayət yarışı tamamladı, yoldaşları arasında beşinci sırada qərarlaşdı. 2001-ci ildə o, Indianapolis 500 qazanmağa cəhd göstərmək istəyərkən Team Green-a hərəkət etmək qərarına gəldi. Yağış gecikməsi ilə irəliləyə bildi və əgər yarış dayandırılsa idi o zaman o qalib gələ bilərdi. Ancaq qırmızı bayraq o zaman çıxmadı və yarış yenidən başladı.

Komanda sahibi kimi, Michael daha uğurlu idi. Artıq 2005-ci ildə, komanda tutduqdan sonra yalnız üç il sonra komandasının avtomobili Indy 500 qazandı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Michael Andretti // Česko-Slovenská filmová databáze (çeş.). 2001.

Xarici keçidlər
---------------

1. Michael Andretti
**Davson–Danielli modeli** (və ya **pausimolekulyar model**) — 1935-ci ildə Huq Davson və Ceyms Danielli tərəfindən təklif edilən hüceyrənin plazmatik membran modeli. Modelə görə membran iki qlobulyar zülal təbəqəsi arasında yerləşən bir cüt fosfolipid qatından ibarətdir. Bunlar trilaminardır və lipoproteinlərdir. Membranda fosfolipid təbəqəsinin olması fikri 1925-ci ildə Qorter və Qrendel tərəfindən təsdiqini tapmışdır. Lakin Davson–Danielli modelində bu təbəqəni əhatələyən zülal təbəqəsi fikri ilk dəfə səslənirdi. Bu fikir Daniellinin fosfolipidlərin səthi gərilmə ilə bağlı müşahidələrini izah etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur (hal-hazırda fosfolipid qrupları səthi gərilməni izah etmək üçün kifayətdir). Davson–Danielli modeli 1972-ci ildə Zinger və Nikolson tərəfindən *mozaik maye modeli* irəli sürülünə qədər doğru qəbul edilirdi. Mozaik maye modeli Davson–Danielli modelinə transmembran zülalları əlavə etməklə genişləndi. Eksperimental təcrübələr vasitəsilə bu modelin doğruluğu isbat olundu. Bundan əvvəlki modellərin isə yanlış olduğu ortaya çıxdı.

Həmçinin bax
------------

* Mozaik maye modeli

İstinadlar
----------

1. ↑  *Danielli, J. F. Davson, H.* "A contribution to the theory of permeability of thin films". Journal of Cellular and Comparative Physiology. 5 (4). 1935: 495–508. doi:10.1002/jcp.1030050409.
2. ↑  *Gorter, E. Grendel, F.* "On Bimolecular Layers of Lipoids on the Chromocytes of the Blood". The Journal of Experimental Medicine. 41 (4). 1925: 439–443. doi:10.1084/jem.41.4.439. PMC 2130960. PMID 19868999.
3. ↑  *Wells, W. A.* "The invention of freeze fracture EM and the determination of membrane structure". The Journal of Cell Biology. 168 (2). 2005: 524–525. doi:10.1083/jcb1682fta2. PMC 2254696.
4. ↑  *Singer, S. J. Nicolson, G. L.* "The fluid mosaic model of the structure of cell membranes". Science. 175 (4023). 1972: 720–731. doi:10.1126/science.175.4023.720. PMID 4333397.
**David Tuayev** (15 (28) oktyabr 1902, Alagir rayonu – 3 avqust 1964, Orconikidze) — Osetiyalı dramaturq və yazıçı. Osetiya səhnəsinin qurucusu.

Bioqrafiyası
------------

Kasıb bir ailədə anadan olur. Atasını erkən vaxtı itirir. Bir tacir dükanında çatdırıcı işləyir. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra, 1923-cü ildə bitirdiyi Vladiqafqaz fəhlə məktəbinə daxil olur. Elə həmin il Novoçerkassk Politexnik İnstitutunun (indiki Cənubi Rusiya Dövlət Politexnik Universiteti) elektromexanika fakültəsinə daxil olur. 1929-1934-cü illərdə Rostov-na-Donuda elektrik mühəndisi, 1934-cü ildən isə baş mexanik, 1937-ci ildən Sadonsk polimetall filiz mədənlərinin baş energetiki olaraq fəaliyyət göstərir. 1937 -ci ildə Orjonikidzeyə köçür, burada "Selxozelektro" müəssəsində baş mühəndis, sonra bir şəhər elektrik stansiyasında baş mühəndis işləyir. Tuayev elektrik mühəndisliyi sahəsində bir neçə ixtiranın müəllifidir.

Yaradıcılığı
------------

1930-cu illərin sonlarında ədəbi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayır. David Tuayevin bir çox pyesin müəllifidir: "Yetimlərin anası", "Xatirə kompleksləri", "Xalqın adına", "Nart sırdon" və digərləri. Bir çox hekayə, mövzu, süjet və obraz osetin folklorundan götürülmüşdür. Yazıçının bəzi əsərləri rus dilinə tərcümə edilmişdir. Pyesləri ölkənin bir çox teatrlarında səhnələşdirilib. Dramatik istedad özünü ən çox komediya janrında göstərmişdir. Komediyaları obrazların parlaqlığı, səhnə ifası ilə seçilir. David Tuayevin "Nağıl" əsəri uşaqlar üçün və Osetin ədəbiyyatında uşaqlar haqqında yazılmış ilk dram əsəridir.

Əsas mövzular: vətənpərvərlik və xalqın cəsarətli əməyinin tərifi, zərərli qalıqların pislənməsi. Tuayev əsasən Vətəndaş müharibəsi, Kosta Xetaqurovun fəaliyyəti və Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlıqları haqqında yazır.

1969 və 1970-ci illərdə "İr" nəşriyyatı tərəfindən David Tuayevin əsərlərinin yarısından çoxunu əhatə edən iki cilddə pyeslərinin nəşrini həyata keçirilir.

Ailəsi
------

Qızı - Temina Tuayeva, rus prodüser, rejissor, Rusiya Federasiyasının Əməkdar İncəsənət Xadimi (2006), Şimali Osetiya Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi (1996), Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı (2009).

Xatirəsi
--------

Vladiqafqaz şəhərinin küçələrindən birinə David Tuayevin adını daşıyır.

Alaqirdəki 3 saylı orta məktəb onun adını daşıyır.

Vladiqafqazda David Tuayevin yaşadığı və işlədiyi Oqneva küçəsi, 9 nömrəli binada xatirə lövhəsi qoyulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "David Tuayev". 2021-10-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-19.
2. ↑  Туаев, Давид Афанасьевич[*ölü keçid*]

Mənbə
-----

* Туаев Давид
**Xələf Safullin** (20 mart 1921, Ufa quberniyası – 13 aprel 1965, Bakı, Azərbaycan SSR) — məşhur balerin, pedaqoq və rəqqas 1921-ci il mart ayının 20 anadan olub, 1965-ci il aprel ayının 13-də Bakı şəhərində rəhmətə gedib. O SSRi-nin və BASSR-nın xalq artisti idi.

Tərcümeyi-halı
--------------

O, 1912-ci ildə Ufim quberniyasında 4 uşaqlı ailədə dünyaya göz açıb. 20-ci illərin sonunda onun ailəsi Ufaya köçürlər. 1941-ci ildə Leninqrad xoliqrafiya məkktəbini bitirir. Onun müəllimləri Pisarev A.A,, Puşkin A.İ. Şiryayev A.R. olmuşdur.Məktəbi bitirdikdən sonra Ufada Başqırdıstan opera və bolet teatrında solist kimi işləməyə başladı.1960-1964-cü illərdə BTOB-da müəllim kimi işləməyə başlayır.1960-cı ildə "Jurav mahsı" əsərində Aslanbəyov rolunu ifa edir.Rejissor kimi Klyuçarevanın "Dağlıq həyatı" (1951), Sabitovanın "Buratina" (1960) səhnəyə qoyub.1965-ci ildə Bakıda rəhmətə gedir və Ufa da dəfn edilir.

Partiya
-------

Yumaqul, Arslanbəy (L.B. Stepanovun "Jurav mahnısı"), Nur (NG Zhiganov tərəfindən "Zyuqra"), Timergol (A.Q. Klyucharevin "Dağlıq janrları"), Siegfried (P.İ. (Çaykovski), Jean de Brien ("Raymonda" AK Glazunov), İvanushka, Phoebus ("Keçmiş At", "Esmeralda" C. Puni), Albert, Conrad ("Giselle", "Corsair" A. Adana) , Franz (J. Strauss "Blue Tuna"), Vaclav ("Bakhchisarai Fountain" BV Asafyev), Frondoso (Laurence AA Keri), Li Shang Fu (RM Gliere tərəfindən "Qırmızı Poppy" ).

Ədəbiyyat
---------

Xəyrulla R.Başkirin balet ustası. Ufa, 1963

Qaleyeva E. Başqırstanın baletinin ürəyi Xələf Safullin, Rodnik 2007,11 avq,4.s.

Davıdova E.Artistin abidəsi Xələf Safulllin 2005

Mükafatları
-----------

RSFSR-nın xalq artisti (1955) , BASSR (1949)

Qürur ordeni (1946)

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
* 
* *Жиленко Н.* Душа башкирского балета Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine // Ватандаш. — 2006. — № 3. — ISSN 1683-3554.
**Mayevisa** — Bosniya və Herseqovinanın şimal-şərqində yerləşən elə də hündür olmayan dağ silsiləsi və tarixi region. Şimalda Posavina və Semberiya, cənubda Spreça çayının yatağı ilə əhatələnir.

Silsilənin ən hündür zirvəsi Stolise dağıdır (916 m). Zirvə Tuzla şəhərindən 16 km şərqdə yerləşir. Bu dağın zirvəsində televiziya teleqülləsi vardı. Bosniya müharibəsi zamanı qüllə dağıdılmışdır. Digər zirvələrin hündürlüyü isə 800 - 900 metr arasında dəyişir. Silsilənin böyük hissəsi Bosniya və Herseqonina Federasiyası ərazisindədir. Az bir qism isə Serb Respublikası ərazisində yerləşir. Mayevisa dağlarının böyük bir qismi meşə ilə örtülüdür.

Əsas silsilə şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır (Srebrenikdən Zvornik istiqamətdə). Əsas zirvələri: Oresnisa (815 m), Opakovisa (690 m), Stobliç (721 m), Tabakovove-Strane (572 m), Kisel (673 m), Qavraniç (720 m), Qreda (803 m), Mecednik (842 m), Busiya (845 m), Draqanovas (779 m), Konis (903 m), Stolise (916 m), Mala-Yelisa (879 m), Velika-Elitsa (878 m). Qərbdə və şərqdə sıralar Drin və Tine çaylarının vadilərinə düşən düzənsiz bir struktur əmələ gətirir. Bölgənin suxurları Eosen, Oligosen
,Miosen, Pliosen, Trias, Yura, Təbaşir dövrü çöküntüləri və magmatik çöküntülərdən ibarətdir. Mayevisa silsiləsinə yaxın ərazilərdə kömür və neft yataqları vardır. Silsilə ərazisindən Sava, Drina və Spreça çaylarının su ayrıcısı keçir.

Yerli folklor
-------------

Mayevica dağlarında yaşayan serblərin öz adətləri vardır. Məsələn: bulud yaxınlaşdıqda, evin qarşısında bir masa qoyur və onda otururdular. Bir gil qaba az miqdarda duz,iki xaç və taxta qaşıq qoyarmaqla buludu qovduqlarını zənn edirdilər. Yerli əhalinin həmcinin gələcəyi görməklə bağlı müztəlif adətləri də vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-23.
2. ↑  *Иван Михайлович Губкин, Киселев С. П.* Мировые нефтяные месторождения Arxivləşdirilib 2018-01-11 at the Wayback Machine. М. — Л. 1934
3. ↑  Славянский и балканский фольклор Arxivləşdirilib 2018-01-11 at the Wayback Machine. Изд-во «Наука», 1981

Mənbə
-----

* Priboj — Majevica
**Tsuşima cərəyanı** — Kurosio cərəyanının bir qolunu təşkil edir. Tsuşima boğazından keçərkən iki qola ayrılır. Əsas qol və Şərqi Koreya qolu.

Hidrologiya
-----------

Tsuşima boğazının 47 km dar hissəsindən keçərkən cərəyan zəyifləyir. Tsuşima cərəyanının güçü 0,5—1 km/s təşkil edir ki, bu da Kurisio cərəyanından 5 - 10 dəfə kiçikdir. Cərəyan dar boğazdan keçdikdən sonra cənubdan şimala istiqamətlənir. O əsasən Yaponiyannın qərb sahilləri ilə keçir. Bu səbəbdən Yapon dənizinin şərq sahili ilə qərb sahili arasında qışda 5—6 °С, yayda isə 1—3 °С fərq olur. Yaponiyanın sahilləri subtropik iqlimə malik olduğu halda, Rusiyanın sahilləri isə mülayim iqlimə malikdir. Şimalda Primorsk cərəyanının təsiri ilə Tsuşima cərəyanı Sanqar boğazı ilə Sakit okeana çıxır. Sanqar boğazından bu cərəyanın 70 % çıxdığı halda yerdə qalan 30 % Soya cərəyanını əmələ gətirir.

Əhəmiyyəti
----------

Bununla belə Tsuşima cərəyanı Rusiyanın şərq sahillərinə öz müsbət təsirinidə göstərir. Qərbi Saxalin dağlarında enliyarpaq meşələrin formalaşması, Saxalin babuku buna bariz nümünədir. Bu cərəyanıntəsiri Hokkaydonun cənubu və Cənubi Kuril adalarının iqlimini dəyişir.
Tsuşima cərəəyanı özünün maksimin temperaturuna avqustda çatır. Bu zaman onun temperaturu 21-22°С olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-13.
2. ↑  "Природопользование, состояние и тенденции изменений морской среды прибрежных районов России в Японском море". 2018-10-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-13.
3. ↑  "Диссертация на тему «Течение Соя и его влияние на распределение и миграцию морских организмов в Южно-Курильском районе» автореферат по специальности ВАК 11.00.11 - Охрана окру..." 2015-09-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-13.
4. ↑  "Uzaq Şərq - Sənədli film - Birinci kanal". 2016-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-13.
**Artuq bəy Ekseb oğlu**, Artuqlu bəyliyinin qurucusu olan Türk sərkərdəsidır.

Səlcuqlular dövlətinin Bizans imperiyasına qalib gəldiyi Malazgird döyüşündən (1071) sonra Artuq bəy Süleyman Şahın məiyətində Yeşilırmak hövzəsini fəth etdiysə də, bu torpaqlar Süleyman şah tərəfindən dayısı Danişmənd qaziyə verilincə xidmətdən ayrıldı və Böyük Səlcuqluların xidmətinə daxil oldu.

Qardaşı Məlikşah bəy tərəfindən 1079-cu ildə Şam şəhərinə Səlcuqlu bəyi olaraq hakim təyin edilən Tutuş bəyə qarşı, 1085-ci ildə Süleyman şah Antakiyanı ələ keçirdikdən sonra bütün Suriyaya sahib olmaq üçün Hələbi mühasirə etdi. Tutuş bəy də buna görə yanına Artuq bəyi alaraq 4 iyul 1086-cı ildə Hələb yaxınlarında Süleyman şah ilə qarşılaşdı. Ayn Seylem döyüşü olaraq bilinən çarpışmada Süleyman şah yaşamını itirincə Artuq bəy də intiqamını almış oldu.

Bu uğurları üzərinə Artuq bəy 1086-cı ildən 1091-ci ildə ölümünədek Səlcuqlular dövlətininnin Qüds valisi oldu.

Ölüncə Qüds valiliyi oğlu Sökmən bəyə verildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Öztuna, Yılmaz, "Devletler ve Hanedanlar" Cilt:2, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara (1996), s. 44

Həmçinin bax
------------

* Artuqlu sülaləsi
**NTV Spor Smart HD** - 1 iyul 2013-cü il tarixində D-Smart platformasında və 1 Avqust 2013 tarixində müntəzəm olaraq sınaq yayımına başlayan Doğuş Yayım Qrupu şirkətinin sahibləndiyi idman kanalıdır. Həftədə oynanan 10 La Liqa matçının hamısını yayımladı. Voleybol Avropa kuboku oyunları, atletika və tennis oyunları da bu kanalda yayımlanır.  2013-2014 Euroleague mövsümündə bir oyun bu kanalda, bir oyun NTV Sporda yayımlandı. Digitürkün 2015-ci ildən etibarən La Liqa yayım hüquqlarını əldə etməsi səbəbiylə, artıq La Liqanı yayımlamadı.  Kanal D-Smart, "Family paketi" və "Cinema Series paketi" xaricində bütün paket istifadəçiləri üçün açıqdır. Kanal hazırda yalnız yüksək dəqiqlikdə (HD) yayımlanır.

Yayım 1 Avqust 2015 tarixindən etibarən dayandırıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑   "La Liga Hediyeli Giriş HD Kampanyası Detayları" 10 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. D-Smart, 23.06.2013
2. ↑   "Lig TV - Futbolseverlere büyük müjde... La Liga'nın yıldızları artık Digiturk'te". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2015.
**Nikokreon** (q.yun. Nικoκρέων; vəfat tarixi e.ə. 311/310) — Makedoniyalı İsgəndərin Əhəmənilər dövlətinə qarşı yürüşü dövründə (e.ə. 336—323) Kipr şəhəri Salamində hakimiyyətdə olan hökmdar.

Hakimiyyətə atası Pnitaqordan sonra e.ə. 332/331-ci ildə gəldi.

Adanın digər şəhərlərinin hökmdarlarıyla birlikdə makedoniya çarının hakimiyyətini müqavimətsiz tanıdı və e.ə. 331-ci ildə İsgəndərin Misirdən bərpa edilmiş Finikiya şəhəri Tirə qayıdışı zamanı teatr tamaşalarının təşkilində fəal iştirak edirdi.

Böyük İsgəndərin vəfatından sonra diadoxların mübarizəsində iştirak edirdi. Misir satrapı I Ptolemeyin sərkərdələri I Selevk və Menelausla birlikdə e.ə. 315-ci ildə o, adada I Antiqonun tərəfdarlarıyla fəal mübarizə aparırdı. Buna görə o, Kiprdə ali hakimiyyəti əlinə aldı və Kition, Kiriniya, Lapitos və Marion şəhərlərini öz ərazilərinə birləşdirdi.

Nə Demetri Poliorketin Salaminə hücümu, nə də e.ə. 306-cı ildə baş verən Salamin döyüşünə aid səlnamələrində Nikokreonun adı çəkilmir, buna görə də ehtimal olunur ki, o ana qədər Nikokreon artıq vəfat etmişdir.

Nikokreon filosof Anaksarxı amansızcasına edam etməyi əmr etmişdir. Həmçinin, bu hadisə haqda hekayələrə Siseronref>Цицерон, Тускуланские беседы, II 22, 52; О природе богов, III 33, 82.</ref> və Valeri Maksimin əsərlərində də rast gəlmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Plutarx, Aleksandr. 29
2. ↑  Диодор Сицилийский Историческая библиотека Книга XIX. Отрывки 59, 62 Arxivləşdirilib 2013-10-29 at the Wayback Machine
3. ↑  Диодор Сицилийский Историческая библиотека Книга XIX. Отрывок 79 Arxivləşdirilib 2013-10-16 at the Wayback Machine
4. ↑  Валерий Максим, III 3 ext.

Ədəbiyyat
---------

* Диодор Сицилийский. «Историческая библиотека»
* Плутарх. «Сравнительные жизнеописания. Александр и Цезарь»
**Nikola Abbanyano** (it. Nicola Abbagnano) - italyan filosofu, Turin Universitetinin professoru.

Fəaliyyəti
----------

Abbanyano Jan Pol Sartrın *neqativ* ekzistensializminə əks olan *pozitiv* ekzistensializmin banisi. Alman və italyan idealizmindən çıxış edən Abbanyano insanın mövcudluğunun qeyri-müəyyən və problemli olması fikrindədir. Abbanyanoya görə, sonuncu varlıq olan və həyatda öz qorxu və riskləri ilə hərəkət edən insanın azadlığı hər zaman seçimin
seçimi aktlarında realizə edilməlidir, elə bir seçimin ki, hər bir özün dən sonrakı seçim imkanının qarşısını almır. Abbanyanonun təlimində seçimin nəticələrindən daha çox insanın öz şansını həyata keçirmək üçün istifadə etdiyi alətlərin təhlili mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sonradan Abbanyanonun bilik, elm və texnologiya məsələlərinə müraciət etməsi də bununla bağlıdır. Filosof eyni zamanda italyan empiriksosiologiyasının banilərindən biridir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 12. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Larri Skot** (*ing.* Larry Scott; 12 oktyabr 1938, Blekfut[d], Aydaho – 8 mart 2014, Solt-Leyk-Siti) — amerikalı bodibilder, Mister Olimpiya müsabiqəsinin ilk və ikiqat qalibi (1965, 1966). İdman karyerasını bitirdikdən sonra Yuta ştatına köçmüşdür.

Bioqrafiyası
------------

Aydaho ştatının Blekfut şəhərində anadan olmuşdur. Uşaqlıq illərində Larri yetərincə zəif bədən quruluşuna malik idi. 16 yaşında Larri təsadüfən bodibildinqlə bağlı jurnal oxumuş və bu idmanla məşğul olmağa qərar vermişdir. Məşqlərə başladığı illərdə onun bisepsinin ölçüsü 28 sm idi. Qısa zaman ərzində Larri gözə çarpacaq əzələ ölçüsü əldə etməyə nail olmuşdur.

Kaliforniyada kollecə qəbul olunduqdan sonra gənc Larri *«Mister Los-Anceles»* yarışında 3-cü yerə layiq görüldü. Qısa zaman sonra *«Mister Kaliforniya»* müsabiqəsinin qalibi oldu. Peşəkar bodibilder olan Larri bütün Amerikanı səyahət etmiş və müxtəlif yarışların qalibi olmuşdur. Larrinin fikrincə, ən həyacanverci məqam onun 1965-ci ildə keçirilən Mister Olimpiya yarışmasının qalibi olması idi. 1966-cı ildə Larri Skot bu uğuru bir daha təkrarladı.

Larri bodibildinq idmanına məşhur "Larri Skot stulu"nu gətirmişdir. O, *Larry Scott Fitness & Nutrition* şirkətini qurmuşdu. Şirkət idman inventarları, aksessurları və qidaları üzrə ixtisaslaşmışdır. Larri Skot dini inancına görə mormon idi.

Ölümü
-----

Larri Skot 2014-cü ilin 8 martında, 75 yaşında Altsheymer xəstəliyinin ağırlaşması nəticəsində dünyasını dəyişmişdir.

Uğurları
--------

* 1963 — Mister Kainat (1)
* 1964 — Mister Kainat (1)
* 1965 — Mister Olimpiya (1)
* 1966 — Mister Olimpiya (1)
* 1979 — Kanada Daymond Pro (9)

Antropometrik göstəriciləri
---------------------------

* Boy — 170 sm
* Yarış öncəsi çəkisi — 94 kq
* Yarışdan kənar çəkisi — 102 kq
* Biseps — 50 sm
* Bud — 64 sm
* Döş qəfəsi — 128 sm
* Bel — 76 sm

İstinadlar
----------

1. 1 2  Larry Scott // Find a Grave (ing.). 1996.
2. 1 2 3 4 5 6  "Биография Ларри Скотта на www.ambal.ru". 2011-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-22.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-09-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-27.
4. ↑  "Larry Scott". libero.it. 2021-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-27.
5. 1 2  *Carlisle, Nate.* "Utah funeral scheduled for bodybuilder Larry Scott". The Salt Lake Tribune. March 11, 2014. September 23, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 27, 2020.
6. ↑  *Los Angeles Times.* "Larry Scott dies at 75; champion bodybuilder". latimes.com. March 13, 2014. April 24, 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 27, 2020.
**Şəbədə** — mövzu etibarilə məzəmmət, lağ, yüngül istehza xarakteri daşıyan şeir parçaları.

Folklorda və aşıq poeziyasında xüsusilə geniş yayılmışdır. Şəbədədə hər hansı şəxsin davranışındakı, məişətindəki, xarakterindəki bu və ya digər naqis, qüsurlu cəhəti götürülərək məzəmmət və lağ etməklə daha da qabarıqlaşdırılır. Aşıq Ələsgərin aşağıdakı gəraylısı şəbədəyə nümunə ola bilər:

Ala gözlü, nazlı dilbər,  

Elindən xəbərin varmı?  

Dörd bir yanın bağça, söyüd,  

Gülündən xəbərin varmı?  

  

O zaman ki, gəldim sizə,  

Mayıl oldum ala gözə,  

Zibilin çıxıbdı dizə,  

Külündən xəbərin varmı?  

  

O vədə ki, gəlin oldun,  

Qabırğası qalın oldun,  

Qaynanana zalım oldun,  

Dilindən xəbərin varmı?  

  

Daha düşübsən hənəkdən,  

Suyun qurtarıb sənəkdən,  

Məmən çıxıbdı köynəkdən,  

Tulundan xəbərin varmı?  

  

Ələsgərlə çəkmə dava,  

Ariflər baxsın hesaba,  

Cehizindi qırıq tava,  

Malından xəbərin varmı?

İstinadlar
----------

1. ↑  Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, səh.497-498

Mənbə
-----

* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.
**Acun Medya** – 27 sentyabr 2006-cı ildə qurulan media sektorunda fəaliyyət göstərən bir şirkət. Ticarət otağı qeydlərinə görə şirkət Acun Ilıcalı, Esad Yöntunç, Çaykun Ərtan, Alpay Kazan, Mustafa Kazan və Evrən Çağlar tərəfindən 3.060.000 TL sərmayə ilə quruldu. Şirkətin sahibi Acun Ilıcalıdır və şirkət daxilində əksər televiziya proqramlarına da ev sahibliyi edir. Şirkətin telelayihələrinə TV8 də daxildir.

Acun Medya daha çox yarış proqramları istehsal edir. İlk dövrdə layihələrin çoxu Show TV-də yayımlandı, bundan sonra bir çox istehsal Acun Medyaya məxsus TV8-ə köçürüldü. *Fear Factor*, *Survivor-Nəhənglər Liqası*, *Var Mı San Yox Mu San*, *İstedad Sizsiniz Türkiyə*, *O Səs Türkiyə* proqramlarının təqdimatını da Acun Ilıcalı özü edirdi. Bundan əlavə, Uğur Dündarın apardığı *Bu, yoxsa yuxudur?* və Bəhzad Uyğurun apardığı *Söylə Söyləyə Bilirsənsə* kimi proqramları Acun Medya tərəfindən istehsal edilmişdir.

Acun Medya, Türkiyədəki proqramlarla yanaşı, Yunanıstandakı *Survivor Greece*, *The Voice of Greece*, *Ellade Exeis Talento* ve *Power of Love* kimi proqramları da istehsal edir. 2017-ci ildə Braziliya və Meksikada, 2018-ci ildə isə Rumıniyada başladılan sözügedən yarışma proqramının 2018-ci ildə Kolumbiya və ABŞ-də yayımlanması planlaşdırılırdı. 2020-ci ildə Netflix yarışması "Exatlon Challenge Türkiye" proqramı da yayımlandı. EXXEN adlı yayım platforması 1 yanvar 2021-ci il tarixindən etibarən istifadəyə verildi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şirkət** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Hərbi məhkəmə** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusu tərkibində məhkəmə işlərinə baxan ədliyyə orqanı.

Yaradıldığı tarix
-----------------

İlk dəfə Nazirlər Şurasının 1918-ci il 5 dekabr tarixli qərarı ilə Gəncə (Yelizavetpol) dairə məhkəməsinin nəzdində yaradılmışdı; tərkibinə sədr, iki üzv, prokuror, prokuror müavini və başqa şəxslər daxil idilər. Sonradan hərbi məhkəmə strukturu və səlahiyyətləri daha da genişləndirilməklə müstəqil quruma çevrildi. 1919-cu il yanvarın 12-də general-mayor Dubrovski hərbi məhkəmənin sədri təsdiq edildi. Hərbi məhkəmənin sədri hərbi nazirin təqdimatı əsasında Nazirlər Şurası tərəfindən təsdiq edilir və nazirin əmri ilə bütün orduya elan olunurdu. 1919-cu il iyulun 14-də general-mayor Dubrovski hərbi nazirliyin hərbi ədliyyə hissəsinin rəisi təyin edildiyindən, hərbi məhkəmənin rəisi vəzifəsinə Teymur bəy Makinski təyin olundu.

Vəzifəsi
--------

Azərbaycanda baş hərbi məhkəmə təsis edildikdən sonra hərbi dairə məhkəmələrinin qərarlarına kassasiya qaydasında şikayət verilməsi ləğv olundu. Hərbi məhkəmə haqqında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1919-cu il 14 aprel tarixli qanununa əsasən, belə şikayətlər birbaşa hərbi nazirin özünə verilə bilərdi. Hərbi məhkəmlərin qərarlarının icrası ilə bağlı hərbi nazirin geniş səlahiyyətləri var idi. O, məhkəmə işinin yenidən və yeni heyət tərəfindən aparılmasına qərar verə bilər, təyin edilmiş cəzaları dəyişdirə və yügülləşdirə bilərdi. Belə ki, 1919-cu il martın 14-də, Novruz bayramı ərəfəsində imzaladığı əmrlə hərbi nazir silahlı soyğunçuluğa görə barələrində ölüm hökmü çıxarılmış 6 nəfər əsgərin cəzasını 6 illik həbslə əvəz etmişdi. Hərbi nazir digər bayramlar ərəfəsində də əfv əmri imzalayaraq məhkumları ya bağışlayır ya da onların cəzasını yüngülləşdirirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 422–423

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Məktəbi
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
**Miçiqan gölü** (*ing.* Lake Michigan) — ABŞ ərazisidə yerləşən Böyük göllər qrupuna daxil olan tək göldür. Yuxarı göldən cənubda yerləşir. Huron gölü və Makinak boğazı ilə birləşir. Huron və Miçiqan gölləri eyni hidroloji sistemə malik olsalar da, ayrı göllər hesab edilir.

Coğrafiyası
-----------

Miçiqan gölünün sahəsi — 57 750 km² (Böyük göllər qrupuna daxil göllərin sahəsinin ⅓ təşkil edir), uzunluğu 500 km, eni 190 km təşkil edir. Dəniz səviyəsindən hündürlüyü 177 m, ən dərin yeri 281 metrdir. İlin dörd ayı buzla örtülü olur. Adaları -Biver, Şimali Manitu, Cənubi Manitu.

Gölün birbaşa Miçiqan, İndiana, İllinoys və Viskonsin ştatlarına çıxışı vardır. Sahillərində Çikaqo, Evanston və Hayland-Park (İllinoys), Qrin-Bey (Viskonsin), Qeri və Hemmond (İndiana) yerləşir.

Etimologiyası və tarixi
-----------------------

Miçiqan gölü adını Miçiqan ştatından deyil tam tərsi ştat adını bu göldən alır. Göl öz adını *mishigami* sözündən götürmüşdür, Ociba dilində «*böyük su*» mənasını kəsb edir. Gölü ilk görən avropalı 1634-cü ildə fransız Jan Nikole olmuşdur.

Mənbə
-----

* EPA's Great Lakes Atlas
* Great Lakes Coast Watch
* Michigan DNR map of Lake Michigan
* Official Michigan DNR Freshwater Fishing Regulations Arxivləşdirilib 2021-01-29 at the Wayback Machine
* Bathymetry of Lake Michigan
* Bibliography on Michigan lighthouses
* Interactive map of lighthouses in area (northern Lake Michigan)
* Interactive map of lighthouses in area (southern Lake Michigan)[*daimi ölü keçid*]
* Terry Pepper on lighthouses of the western Great Lakes
* Wagner, John L. Beacons Shining in the Night
**Larisa Məmmədova** (tam adı: *Larisa Fərman qızı Məmmədova*; 11 avqust 1977, Bakı – 20 yanvar 1990, Bakı) — Qara Yanvar şəhidi və məktəb şagirdi. O, 20 yanvar faciəsinin az yaşlı şəhidlərindən biridir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 31 mart 1998-ci il tarixli fərmanı ilə Larisa Məmmədova və digər 146 şəhidə "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

Məmmədovlar ailəsi: *Fərman Məmmədov*, *Larisa Məmmədova* və *Qalina Məmmədova*
Larisa Məmmədova 1977-ci il 11 avqust tarixində Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

### Ölümü

1990-cı ilin 19 yanvardan 20 yanvara bağlayan gecə Larisa atası Fərman Məmmədov ilə birlikdə atasının işlədiyi L. Şmidt adına zavoda getmişdir. L. Şmidt adına zavodun yanında *İkarus* avtobusunda oturduqları yerdə maşın gülləbaran edilmiş, Larisa ürək nahiyəsindən güllə yarası almış, yerindəcə həlak olmuşdur. Atası Fərman Məmmədov ağır yaralanmışdır.

1990-cı ildə Bakıda Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

### Ailəsi

Larisanın ailəsi beş nəfərdən ibarəti idi və onun Emil adlı qardaşı, Nərminə adlı bacısı vardı.

Larisa Məmmədovanın atası Fərman Məmmədov Hamlet Talıbovun ardından 19 noyabr 2020-ci ilədək Azərbaycan Vətənpərvərlər Partiyasının sədri olmuşdur. Həmin tarixdə isə sədrliyi Elvin Mahmudzadəyə həvalə etmişdir.

İrsi
----

Larisa Məmmədovanın adına Bakı şəhərində küçə yerləşir. Azərbaycanın şairi Bəxtiyar Vahabzadə Larisa ilə bağlı *"On üç yaşlı körpə bala"* şeirini yazmışdır:

On üç yaşlı körpə bala,  

Yazıq anan necə dözsün  

Bu kədərə, bu məlala?  

Məzarının baş ucunda kuklan da var.  

Bu gün layla çalmalıykən sən kuklana,  

Kuklan sənə laylay çalar.  

Sən özün də kukla idin.  

Bu dünyanın əvvəlini, axırını  

Heç bilmədin.  

Kim kuklaya güllə atar?  

Atan oldu…

"On üç yaşlı körpə bala", Bəxtiyar Vahabzadə

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  ""20 Yanvar Şəhidi" fəxri adının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 17 yanvar 2000-ci il tarixli 259 saylı **Fərmanı**". 2022-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-17.
2. ↑  "Qulu Kəngərli, "Qara Yanvar şəhidləri", Bakı, "Gənclik", 1992" (PDF). 2015-07-17 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-07-17.
3. ↑  *Aynur Tağıyeva.* "13 yaşlı 20 yanvar şəhidi" (az.). karabakhinfo.com. 20.01.2015. 2015-08-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-17.

Xarici keçidlər
---------------

* Larisa Məmmədovanın anası: "Açdım, ayaqqabısının içində şüşələr. Ürəyindən qan gəlirdi"
**CAS qeydiyyat nömrələri** kimyəvi birləşmələr, polimerlər, bioloji göstəricilər, qarışıqlar və ərintilər üçün istifadə edilən yeganə *unikal* nömrələrdirlər. Onlar həmçinin **CAS nömrəsi və ya CAS nömrələri** kimi də tanınırlar.

*Amerika Kimya Cəmiyyətinin (İngilis dilində: American Chemical Society; qısaca: ACS)* bir bölməsi olan *Kimyəvi Abstrakt Xidməti (İngilis dilində: Chemical Abstracts Service; qısaca: CAS)* elmi ədəbiyyatda müəyyən edilmiş hər bir kimyəvi birləşmə üçün bu identifikasiya nömrələrini verməklə məşğuldur. Bu işdə əsas məqsəd verilənlər bazasında axtarışları asanlaşdırmaqdır, çünki kimyəvi birləşmələrin çox zaman birdən çox adı ola bilər. Demək olar ki, bütün müasir molekul verilənlər bazalarının hamısında CAS nömrəsi ilə axtarışların aparılması mümkündür.

2006-cı ilin may ayına olan məlumatlara əsasən, CAS reyestrində təxminən 28 milyonluq qeydiyyat mövcuddur. Tamamilə dəqiq olan rəqəmləri www.cas.org saytında görmək mümkündür. Hər həftə sayta təxminən 50.000 yeni qeydiyyat əlavə olunur.

CAS həmçinin də bu kimyəvi maddələrin məlumat bazasını (*CAS reyestri*) müntəzəm olaraq yeniləyərək saxlayır və satır.
2009-cu ildə YUNESKO tərəfindən Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilmiş, Şimali Vyetnamdan olan qədim kamera musiqisi janrı olan ca trù ifası.
**Vyetnam musiqisi**— ölkənin etnik zənginliyinə görə, müxtəlif və sinkretikdir. Tarixinin çox hissəsində Vyetnam musiqisi Çin musiqi ənənəsindən, eləcə də Koreya, Monqolustan və Yaponiyadan çox şey götürmüşdür. Qədim Hind-Çin krallığı Çampa da Vyetnam musiqisinə təsir etdi, çünki Vyetnam hökmdarları Çam bəstələrini dinləməyi xoşlayırdılar. Bununla belə, xarici təsirlərə baxmayaraq, Vyetnam musiqi mədəniyyəti, əsasən, köklərini xalq musiqisindən alması ilə fərqlənir. Vyetnam musiqisi dörd dövrə bölünür: X-XIV əsrlər, XV-XVIII əsrlər, XIX-XX əsrin birinci yarısı və 1945-ci ildən bizim dövrümüzə.

Tarixi
------

Sông Đà, Vyetnamdan nağara. Dong Sonun Mədəniyyəti II. Eramızdan əvvəl 1-ci minilliyin ortaları. Bürünc.
Musiqi haqqında ən erkən etibarlı məlumat X əsrdə hakimiyyətdə olmuş Dinx sülaləsinə aiddir. O vaxta qədər ölkənin musiqisi haqqında çox az şey məlum idi. 
10-cu əsrdən sonra Vyetnam musiqisinin inkişafına Çin və Hindistanın təsiri olmuşdur. Çampa işğalından sonra vyetnamlılar sənəti yüksək qiymətləndirilən Çam müğənnilərini əsir götürdülər.
990-cı ildə Çin səfiri İmperator Le Hoanın Vyetnamca mahnı ilə səfiri masaya necə dəvət etdiyini yazmışdı. Bu illərdə imperatorlar vaxtaşırı süni dağlar düzəldirdilər, onların üzərində musiqiçilər, müğənnilər və rəqqaslar çıxış edirdilər. Eyni zamanda saray musiqisi bir janr kimi hələ mövcud deyildi, xalq əsərləri hökmdarlar qarşısında ifa olunurdu. 
15-ci əsrdən etibarən Hindistanın musiqiyə təsiri zəiflədi, əsas diqqət Çin Mingə yönəldi. 19-cu əsrin əvvəllərində Vyetnam musiqisi təcrid olundu, Avropa təsiri meydana çıxdı. 20-ci əsrin əvvəllərində "islah edilmiş" Kai Luong teatrı yaradıldı. Ölkənin cənubunda mandolin, klassik gitara və skripka populyarlıq qazandı.
İkinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə Vyetnam musiqisinin inkişafında müasir dövr başladı. 1980-ci illərə qədər ənənəvi musiqi populyarlıq baxımından avropalı musiqidən aşağı idi, sonra avtoxton musiqi ənənəsi dəbi geri qayıtdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ó Briain, Lonán.* Musical minorities : the sounds of Hmong ethnicity in Northern Vietnam. New York, NY. 2018. ISBN 9780190626976. OCLC 994287647.Throughout its history, Vietnam has been most heavily influenced by Music of China|traditional Chinese music, along with music of Korea|Korea, Music of Mongolia|Mongolia and Music of Japan|Japan.Southeast Asian arts Vietnam // Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica. 23 July 2008. səh. 36.

| ⛭Vyetnam mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Vyetnam"**
 | Vyetnam |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Keçəldağ.

**Keçəldağ palçıq vulkanı** — Abşeron yarımadasının qərbində, Ceyranbatan su anbarının şərq sahilində Sumqayıt yolunun kənarında yerləşir. Mütləq hündürlüyü 114 m-dir.

2000-ci il oktyabrın 10-da vulkanın ilk qeydə alınan püskürməsi baş verdi. Püskürmə fasilələrlə 1.5 saat davam etdi. Şahidlərin sözlərinə görə qaz alışması baş vermədən vulkan palçığı 40–50 m hündürlüyə atılırdı. Bir qədər sakitləşən vulkan axşam saat 21:00-da yenidən aktivləşərək 1 saat müddətində palçıq püskürdü. Nəticədə, vulkan ağzı ətrafında dairəvi çatlar əmələ gəldi və kraterin divarları uçularaq aşağı töküldü: vulkanın kalderaya oxşar krateri yarandı.

Vulkan yer səthinə 190 min m³ vulkan brekçiyası tulladı. Brekçiya vulkanın yamacını qismən örtərək qərbə, su anbarına tərəf axaraq bəzi yerlərdə suya qarışmış və anbarın kənarında olan yarımçıq yaşayış evlərini örtmüşdü. Brekçiyanın örtdüyü sahə 3.9 ha olmuşdur. Vulkanın çıxardığı süxur qırıntıları arasında neftli qum daşları və yanar şist aşkar edilmişdi. Çoxəsrlik "yuxudan" sonra Keçəldağ palçıq vulkanının oyanma səbəblərinə gəlincə qeyd etmək olar ki, buna çoxillik eroziya prosesləri, püskürmədən əvvəl yağan leysan yağışlar, sentyabr ayında Azərbaycanın şimal-şərqində dənizdə baş verən seysmik hadisələr, həmçinin texnogen faktorlar – vulkan sahəsində və kraterin yaxınlığında aparılmış tikinti işləri-səbəb olmuşdur.

Mənbə
-----

* Keçəldağ palçıq vulkanı Arxivləşdirilib 2011-07-15 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycanın palçıq vulkanları

| ⛭ Azərbaycanın palçıq vulkanları  |
| --- |
| Abix  • Ağzıbir  • Ağzıbir (Bozdağ)  • Axtarma-Paşalı  • Atbatan  • Ayazaxtarma  • Ayrantökən  • Bahar  • Bahar (Ələt)  • Bəndovan  • Boğ-Boğa  • Boyanata-Sarıdaş  • Böyük Hərəmi  • Böyük Kənizədağ  • Böyük Mişovdağ  • Çeyildağ  • Daşgil  • Dəmirçi  • Diləngəz  • Durovdağ  • Gülbəxt  • Güzdək Bozdağı  • Xərə-Zirə  • Keçəldağ  • Keyrəki  • Kiçik Hərəmi  • Kiçik Kənizədağ  • Kiçik Mişovdağ  • Qalmaz  • Qaradağ Axtarması  • Qaradağ Pilpiləsi  • Qarasu adası  • Qələndəraxtarma  • Qırməki  • Qızmeydan  • Qobu Bozdağı  • Qoturdağ  • Quşxana  • Lökbatan  • Otman Bozdağı  • Pirəkəşkül  • Sarınca  • Şıxzərli  • Torağay  • Torpaqlı Axtarması  • Üçtəpə  • Zığ• Şonqar |
**Droqobiç getto** (*ukr.* Дрогобицьке гетто; (1941–1943) — Ukrayna SSR Lvov vilayətinin Droqobıç şəhərində yerləşən Yəhudi gettosu. Bu zaman bölgə Alman ordusu tərəfindən işğal olunmuş və Üçüncü Reyxin ərazisinə daxil edilmişdi.

Getto Faşist Almaniyası tərəfindən 1941-ci ilin noyabrında yaradılmışdır. 1942-ci ildə artıq gettoda olan yəhudilərin böyük qismi Polşada yerləşən kosentrasion və ölüm düşərhlərinə göndərilmişdi. Getto tamami ilə 1943-cü ilin avqust ayında ləğv edilir.

Mənbə
-----

Almanların Polşanı işğal edənə qədər Droqoviç vilayət şəhəri olmuşdur. Şəhər 1939-cu ilə qədər əhalisinin böyük qismini yahudilər təşkil edirdi. 1939-cu il məlumatına görə şəhərdə 34,600 nəfər yaşayırdı. Bunların 26,3% ukraynalı, 33,2% polyaklar, 39,9% Yəhudilər olmuşdur. İkinci Dünya müharibəsinə qədər şəhərdə 20 digər məlumata görə isə 23 sinaqoq olmuşdur

Polşanın işğalı başa çatdırıldıqdan sonra bölgə SSRİ-nin tabeliyinə keçirilir. Droqobıç eyni adlı vilayət və rayonun mərkəzi elan edilir (4 dekabr 1939).

Ukraynalılara məhsus kenkart
1 iyul 1941 ildə Droqobıç şəhərinə Hiltler almaniyasının ordusu daxil olur. 7 iyul tarixində Polşanın Radom şəhərindən təhlükəsizlik polisi göndərilir. Bölgə əhalisinə kenkart adlı vəsiqələr paylanılır. Burada xüsisi ilə milli kimlik böyük həriflə göstərilirdi. Yahudilərə sarı rəngli və "J" (almanca *Jude* — cuğud) hərfi olan vəsiqələr verilmişdi. 27 iyuldan 2 avqusta qədər şəhər əhalisinin qeydiyyatı aparılır. Bu zaman şəhərdə yaşayan 34 112 nəfərdən 13 339 nəfəri yəhudi (39,10%) idi. Getto alman işğalı dönəmində fəaliyyət göstərir. Bu zaman burada 10 000-dən çox yahudi öldürülür. Öldürülmüş yəhudilər arasında ən məşhuru polşa yazıçısı və rəssamı Bruno Şuls olmuşdur.

6 avqust 1944 ildə 167 və 107-ci atıcı alayları, 1-ci qvardiya ordusu və 4-cü Ukrayna cəhbəsi qoşunları Droqobıçı almanlardan təmizləyir. Bundan sonra şəhərdə faşist cinayətləri ilə əlaqədar yaradılmış komissiya fəaliyyət göstərir. Droqobiç şəhərində 14,500 nəfər güllələnmişdir. Onlardan 10,000 nəfəri Bronisa meşəsində qətlə yetirilmişdir. 3 100 müstəlif məqsədlər üçün Almaniyanın digər hissələrinə aparılmışdır. Bu getto haqqında SS üzvü olan Feliks Landaunun gündəliyində ətraflı məlumat almaq olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Нариси з історії Дрогобича (від найдавніших часів до початку XXI ст.) Дрогобич, Коло, 2009 рік; ISBN 978-966-7996-46-8
2. ↑  "Дрогобицька хоральна синагога і дрогобичани". 2016-04-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-23.

Mənbə
-----

* Дрогобич у час німецької окупації Arxivləşdirilib 2013-11-04 at the Wayback Machine (ukr.)
* History of Jews in Drohobycz Arxivləşdirilib 2014-11-10 at the Wayback Machine (ing.)
* Droqobıç
**Çin hibiskusu** (*lat.* Hibiscus rosa-sinensis) — bitkilər aləminin əməköməciçiçəklilər dəstəsinin əməköməcikimilər fəsiləsinin hibiskus cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Çin hibiskusunun vətəni Çinin cənubu və Hind-Çin şimalıdır, ancaq bitki tropik və subtropik iqlimi olan digər vilayətlərə də yaxşı introduksiya olunmuşdur. Çin hibiskusu Malaziyada "Bunqaraya" adlandırılır və milli çiçək, ölkənin simvollarından biridir, qəpik pullardada təsvir edilmişdir. Bəzən "Çin qızılgülü" adlandırılsa da, növün əsl qızılgülə (Çin qızılgülü) aidiyyatı yoxdur və digər cinsə aiddir. Yarpaq bünövrəsinin forması yumrudur.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 3 m-dək, parlaq, hamar, tünd yaşıl yarpaqlı və çiçəklərinin diametri 16 sm-dək olan həmişəyaşıl koldur. Təbii şəraitdə martdan oktyabradək çiçəkləyir. Dekorativ kol və ya kiçik ağacdır. Yarpaqları yumurtavari-neştərvari, çox və ya az ucu biz, ucu dişlidir. Çiçəkləri iri, tək, qoltuqda yerləşir; çiçək tacının diametri 7,5 sm, boruvari, saplaqları qırmızıdır.

Ekologiyası
-----------

Temperatura tələbkardır (qışda +120C-dən aşağı olmayan, yayda +250C-dək).

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Dendroloji parkda introduksiya edilmişdir. Abşeronda park və bağlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Bağçılıqda dekorativ bitki kimi geniş istifadə edilir, müxtəlif çalarlı və ölçülü çiçəkləri olan yeni sortları vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 694.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q159534
* Wikispecies: Hibiscus rosa-sinensis
* APDB: 81620
* APNI: 117022
* Calflora: 12558
* EoL: 584771
* EPPO: HIBRS
* FNA: 200013716
* FoC: 200013716
* GBIF: 3152559
* GRIN: 19075
* iNaturalist: 62876
* IPNI: 560756-1
* IRMNG: 10977316
* ITIS: 21616
* MoBotPF: 282563
* NCBI: 183298
* NZOR: ab550efa-30d0-4bb0-9fbd-431934440308
* PFI: 9465
* Plant List: kew-2850448
* PLANTS: HIRO3
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:560756-1
* Tropicos: 19600046
* WFO: wfo-0000723007

 |
**Reqqi** — Yamaykaya məxsus musiqi janrıdır. 1960-cı illərin sonlarında Yamaykada ska və rocksteady janrları əsasında təşəkkül tapmışdır. Lakin reqqi onlara nisbətən yavaşdır. Yamayka üslublu rok musiqisi də deyilir. Mənşəyi calypso, rock'n roll, hətta R&B-yə söykənir. Xüsusi bir növü olan "roots reqqi" rastafari hərəkatı ilə çox yaxındır.

Sevgi, sülh, bərabərsizlik, yoxsulluq kimi mövzularda olur. 1970-ci illərdən sonra məşhurlaşmışdır. Əfsanəvi ifaçı Bob Marli reqqinin dünyada məşhurlaşmasına səbəb olmuşdur.

Reqqi musiqi janrında basslar böyük əhəmiyyət daşıyır. Əsas alətlərdən biri olan barabanın ritmləri Afrika mənşəlidir və ən məşhuru Nayahbingi ritmidir.

1960-cı illərin sonlarında "Toots and Maystals" qrupunun "Do The Reggay" mahnısı ilk reqqi nümunəsi hesab olunur.


1. ↑  Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, Liste représentative du patrimoine culturel immatériel de l’humanité, Lista Representativa del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad (ing.).
**Çin loropetalumu** (*lat.* Loropetalum chinense) — bitkilər aləminin daşdələnçiçəklilər dəstəsinin hamamelidkimilər fəsiləsinin loropetalum cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikada, Qərbi və Şərqi Asiyada bitir. XIX əsrin ortalarında bu bitki Britaniya botaniki Robert Broun tərəfindən təsvir edilmişdir və loropetalum adlandırılmışdır. İngiltərəyə loropetalumu XIX əsrin axırlarında məşhur Viktorian gətirmiş və Chinese fringe flower (Çin qayışləçəyi) adlandırmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 60 sm-dək olan, əyilmiş budaqlı, nadir, gözəl çiçəkləyən ekzot, həmişəyaşıl, möhkəm, yumru koldur. Onun enli çiçək qrupları qayış və ya lentlərin bağlamasına bənzəyir. Loropetalumun yarpaqları oval və ya yumurtavari, uzunluğu 2,5–6 sm, açıq yaşıl rənglidir. Çiçəkləri hörümçəkşəkilli, qayışşəkilli, ətirli, al-qırmızı, çəhrayı, ağ rəngdə olub, 3–6 ədəd sıx qalxanlara yığılır, erkən yazda budaqları tamamilə örtür. Sonradan yaşıl yarpaqları açılır və çiçəkləmə bütün yay ərzində davam edir.

Ekologiyası
-----------

Bol çiçəkləməsi və yarpağın parlaq rəngi üçün ona düz düşən günəş işığı lazımdır, lakin bu işıq birbaşa bitkiyə düşməməlidir. Yayda təmiz havada özünü yaxşı hiss edir. −15°C-dək soyuqlara dözür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Çiçəkləmə dövründə daha dekorativdir və tək, alleya əkinlərində geniş istifadə edilə bilər. Asanlıqla formalaşır, bitki bonsay üslubunda becərilmə üçün idealdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Loropetalum chinense* | 
* Wikidata: Q660354
* Wikispecies: Loropetalum chinense
* AoFP: 4846
* APA: 5453
* EoL: 2887422
* EPPO: LORCH
* FoC: 200010559
* GBIF: 7329104
* GRIN: 22674
* iNaturalist: 186063
* IPNI: 430722-1
* ISC: 31359
* MoBotPF: 281039
* NCBI: 64118
* NZOR: a883443e-d621-4043-a28a-0b47c7e90580
* Plant List: tro-15100094
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:430722-1
* Tropicos: 15100094
* WFO: wfo-0001065276

 |
| *Hamamelis chinensis* | 
* Wikidata: Q39027175
* GBIF: 3702603
* GRIN: 18229
* IPNI: 430672-1
* NZOR: 2180dd08-c006-437e-b5e4-3aa99e149a30
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:430672-1
* Tropicos: 15100201
* WFO: wfo-0000715269

 |