**Rasional gözləntilər nəzəriyyəsi** (*ing.* Rational expectations theory) (qısaca — RGN) — əslən 1961-ci ildə Con F. Mut tərəfindən yaradılan və 1970-ci illərin ortalarında Robert Lukas tərəfindən inkişaf etdirilən (Lukas 1995-ci ildə İqtisadiyyat üzrə Nobel Mükafatına layiq görülmüşdür) habelə Kristofer Sims və Tomas Sarcent (Nobel mükafatına layiq görülmüşlər) İqtisadiyyatda "makroiqtisadiyyatda səbəb əlaqələrinin empirik bir araşdırması üçün") tərəfindən də inkişaf etdirilmişdir .

Rasional gözləntilər nəzəriyyəsi adaptiv gözləntilər nəzəriyyəsindən fərqli olaraq inkişaf etdirilmişdir. Əsas fikir ondan ibarətdir ki, iqtisadi subyektlər gözləntilərin yalnız tədricən (asimptotik) dəyişikliklərə uyğunlaşdıqları adaptiv gözləntilər modelindən fərqli olaraq, mövcud olan bütün məlumatları istifadə edir və proqnozlarında (gözləntilərində) sistematik səhvlər etmirlər.

Rasional gözləntilər nəzəriyyəsində gözləntilərin formalaşması modeli reallıqla ziddiyyət təşkil edir və təsdiqlənən proqnozlar verməyə imkan vermir.

Əsas yanaşmalar
---------------

Nəzəriyyənin banisi John Moot, iqtisadi subyektlərin özlərində mövcud olan bütün məlumatlara sahib olduqlarını və onlardan iqtisadi təsəvvür etdikləri və doğru hesab etdikləri bir iqtisadiyyat modelində iqtisadi prosesi proqnozlaşdırmaq üçün istifadə etdiklərindən, subyektiv də olsa rasional olaraq hərəkət etdiklərindən irəli gəlir. Bu, bazar iştirakçılarının bazar mexanizmləri ilə tanış olduqlarını və qiymət dəyişikliyinə tələb və təklifin reaksiyasını proqnozlaşdırmağı bacardıqlarını göstərir.

Rasional gözləntilər nəzəriyyəsi, gözləntilərin rasional gözləntilər nəzəriyyəsinin təklif etdiyi kimi mövcud olan bütün məlumatlara deyil, yalnız keçmişin göstəricilərinin müşahidəsinə əsaslandığı adaptiv gözləntilər nəzəriyyəsinə zidd olaraq inkişaf etdirilmişdir. Adaptiv gözləntilər nəzəriyyəsindəki tarazlıq yalnız asimptotik şəkildə əldə edilir, rasional gözləntilər nəzəriyyəsinin müəlliflərindən biri olan Tomas Sarcentə görə *"yeni klassik makroiqtisadiyyatın əsas elementi ümumi tarazlığa sadiq qalmaq və optimallaşdırılmış strateji davranışdır"*.

Rasional gözləntilər nəzəriyyəsi hələ də mübahisəli olaraq qalmaqda olan bir çox iqtisadi və siyasi nəticələrin əsasını təşkil edir. Məsələn, Keynesyalı nəzəriyyəçilər, genişlənən mərkəzi bank siyasəti sayəsində işsizliyin azaldılmasının mümkün olduğuna inanırlar: yüksək qiymətlər müəssisələrin gəlirlərini və istehsal gücünə investisiyaları artıracaq və buna görə əlavə işçi qüvvəsinə tələb ən azından qısa müddətdə artacaqdır. Bu iqtisadi siyasət bazar təklifini stimullaşdırmaq məqsədi daşıyır. Ancaq rasional gözləntilər nəzəriyyəsinə görə bazar inflyasiyanın artmasını, yəni pul kütləsinin genişlənməsi səbəbindən qiymət artımını qəbul edəcəkdir. Bu, həqiqi əmək haqqının əvvəlki səviyyəsini qorumaq olan işçilərin tələblərinə uyğun olaraq nominal əmək haqqı səviyyəsinin artmasına təsir göstərəcəkdir. Nəticədə, pul kütləsindəki artım, əmək bazarına qısamüddətli bir təsir belə qoymadan inflyasiyanın artmasına səbəb olacaq və işsizlik səviyyəsi eyni qalacaq. Bu dəlillərə əsaslanaraq neoklassik makroiqtisadiyyat tərəfdarları, pul genişləndirmə siyasətinin həm qısa, həm də uzunmüddətli dövrdə iqtisadiyyatın istehsal göstəriciləri və məşğulluq həcmi kimi real göstəricilərinin artmasına səbəb olmadığını düşünürlər.

Riyazi təsviri
--------------

Rasional gözləntilər nəzəriyyəsinə görə sərbəst bazarlarda iştirak edənlər sistematik və ya aşkar səhvlər etmirlər - rasional gözləntilər səhv ola bilər, lakin bu səhvlər təsadüfi xarakter daşıyır. İqtisadi model daxilində bu deməkdir:

{\displaystyle P=P^{e}+\varepsilon ,E(\varepsilon )=0}

burada {\displaystyle P} - dəyişənin həqiqi dəyəri, {\displaystyle P^{e}} - dəyişənin gözlənilən dəyəri, {\displaystyle \varepsilon } - orta sıfır olan təsadüfi səhv.

Belə model {\displaystyle P^{e}=E(P)}, yəni gözlənilən dəyərin dəyişənin gözlənilən dəyərinə tam bərabər olması deməkdir.

Məsələn, bəzi mücərrəd iqtisadi (ekonometrik) modeli nəzərdən keçirirək:

{\displaystyle x\_{t}=A\_{1}x\_{t+1}^{e}+A\_{2}x\_{t-1}+\varepsilon \_{t}}

burada {\displaystyle x} - iqtisadi dəyişənlərin vektoru (məsələn, məhsul, inflyasiya və faiz dərəcəsi);
{\displaystyle x\_{t+1}^{e}} - növbəti dövrdə dəyişənlərin gözlənilən dəyərləri;
{\displaystyle \varepsilon } - təsadüfi model səhvləri.
{\displaystyle A\_{1},A\_{2}} - model əmsalı matrisləri.

Gözləntilərin özü müşahidə edilə bilən amma dəyişən deyil, buna görə də son model belə olmalıdır:

{\displaystyle x\_{t}=Bx\_{t-1}+u\_{t}}

burada {\displaystyle u\_{t}=C\varepsilon \_{t}} - çevrilmiş təsadüfi səhvlərin vektoru;
{\displaystyle B} - son modelin əmsalları matrisi.

İstinadlar
----------

1. ↑  The New Classical Macroeconomics. Brighton. 1994. стр. 70.

Xarici keçidlər
---------------

* Rasional gözləntilər nəzəriyyəsi və "yeni klassik makroiqtisadiyyat" Arxivləşdirilib 2020-02-04 at the Wayback Machine

| ⛭İqtisadiyyat |
| --- |
| 
* İqtisadi nəzəriyyə
* Siyasi iqtisadiyyat
* Tətbiqi iqtisadiyyat

 |
| Metodologiya | 
* İqtisadi model
* İqtisadi sistemlər
* Mikroiqtisadiyyat təməlləri
* Riyazi iqtisadiyyat
* Ekonometrika
* Hesablama iqtisadiyyatı
* Təcrübi iqtisadiyyat
* Nəşrlər

 |
| Mikroiqtisadiyyat | 
* Birləşdirmə problemi
* Büdcə məhdudiyyəti
* İstehlakçının davranış nəzəriyyəsi
* Qabarıqlılıq
* Xərc
	+ Ortalama
	+ Marjinal
	+ Fürsət
	+ Sosial
	+ Batma
	+ Əməliyyat
* Xərc-fayda analizi
* Artıq yük
* Paylanma
* Miqyas iqtisadiyyatları
* İmkan iqtisadiyyatları
* Elastiklik
* Müvazinət
	+ Ümumi
* Xarici təsir
* Firma
* Mallar və xidmətlər
	+ Əmtəə
	+ Xidmət
* Fərqsizlik əyrisi
* Faiz
* Aralıq seçim
* Bazar
* Bazar uğursuzluğu
* Bazar quruluşu
	+ Rəqabət
		- İnhisarçı
		- Mükəmməl rəqabət
	+ İnhisar
		- İkili
	+ Monopsoniya
	+ Oliqopoliya
	+ Oliqopsoniya
* Qeyri-qabarıqlılıq
* Pareto effektivliyi
* Öncəlik
* Qiymət
* İstehsalat fəaliyyəti
* Qazanc
* İctimai mal
* Qazanc dərəcəsi
* Gəlir
* Rasiya
* İcarə
* Miqyasa qayıdışlar
* Riskdən imtina
* Qıtlıq
* Çatışmazlıq
* Artıq
* Sosial seçim
* Tələb və təklif
* Ticarət
* Qeyri-müəyyənlik
* Faydalılıq
	+ Gözlənən
	+ Marjinal
* Dəyər
* Maaş

 |
| Makroiqtisadiyyat | 
* Məcmu tələb
* Tədiyə balansı
* İqtisadi tsikl
* Fayda tutumu
* Kapital uçuşu
* Mərkəzi bank
* İstehlakçı etimadı
* Valyuta
* Deflyasiya
* Tələb şoku
* Böhran
	+ Böyük böhran
* Disinflyasiya
* DSÜT
* Effektiv tələb
* Gözləntilər
	+ Adaptiv
	+ Rasional
* Fiskal siyasət
* Keynsin ümumi nəzəriyyəsi
* Artım
* Göstəricilər
* İnflyasiya
	+ Hiperinflyasiya
* Faiz dərəcəsi
* İnvestisiya
* IS-LM modeli
* Milli giriş çıxışların ölçülməsi
* Modellər
* Pul
	+ Yaratmaq
	+ Tələb
	+ Təklif
* Monetar siyasət
* NAIRU
* Milli hesablar
* Qiymət səviyyəsi
* Alıcılıq qabiliyyəti pariteti
* Resessiya
* Qənaət
* Şrinkflyasiya
* Staqflyasiya
* Təklif şoku
* İşsizlik

 |
| Riyaziiqtisadiyyat | 
* Müqavilə nəzəriyyəsi
* Qərar nəzəriyyəsi
* Ekonometrika
* Oyunlar nəzəriyyəsi
* Giriş-çıxış modeli
* Riyazi maliyyə
* Mexanizm dizayn nəzəriyyəsi
* Əməliyyat araşdırması

 |
| Tətbiq sahələri | 
* Kənd təsərrüfatı
* Biznes
* Əhali
* İnkişfaq
* İqtisadi coğrafiya
* İqtisadi tarix
* Təhsil
* Sənaye mühəndisliyi
* Sivil mühəndislik
* Ətraf mühit
* Maliyyə
* Səhiyyə
* Sənayenin təşkili
* Beynəlxalq
* Bilik
* Əmək
* Hüquq və iqtisadiyyat
* Monetar
* Təbii ehtiyatlar
* İqtisadi planlaşdırma
* İqtisadi siyasət
* İctimai iqtisadiyyat
* İctimai seçim
* Regional
* Xidmət
* Sosioiqtisadiyyat
* İqtisadi sosiologiya
* İqtisadi statistika
* Nəqliyyat
* Şəhər
* Rifah

 |
| İqtisadi təlim məktəbləri (tarix) | 
* Amerika (Milli)
* Qədim dövr
* Anarxist
	+ Qarşılıqlılıq
* Avstriya
* Davranış
* Buddist
* Çartalizm
	+ Müasir Monetar Nəzəriyyə
* Çikaqo
* Klassik
* Qeyri-müvazinət
* Ekoloji
* Təkamül
* Feminist
* Corcizm
* Alternativ
* Tarix
* İnstitusionalizm
* Keynsçilik
	+ Neo- (neoklassik sintez)
	+ Yeni
	+ Post-
		- Sirkuitizm
* Ortodoksal
* Maltusçuluq
* Marjinalizm
* Marksist
	+ Neo
* Merkantilizm
* Neoklasik
	+ Lozan
* Yeni klassik
	+ Yeni iqtisadi-tsikl nəzəriyyəsi
* Yeni institusional
* Fiziokratiya
* Sosialist
* Stokholm
* Təklif iqtisadiyyatı
* Termo iqtisadiyyat

 |
| Əsas iqtisadçılar | 
* Fransua Kene
* Adam Smit
* David Rikardo
* Tomas Maltus
* Yohan fon Tünen
* Fridrix List
* German Henrix Qossen
* Jül Düpüi
* Antuan Ogüsten Kurno
* Con Stüart Mill
* Karl Marks
* Uilyam Stenli Cevons
* Henri Corc
* Leon Valras
* Alfred Marşal
* Qeorq Fridrix Knap
* Fransua Ecuort
* Vilfredo Pareto
* Fridrix fon Vizer
* Con Beyts Klark
* Torsteyn Veblen
* Con Kommons
* İrvinq Fişer
* Vesli Mitçel
* Con Meynard Keyns
* Yozef Şumpeter
* Artur Sesil Piqu
* Frank Nayt
* Con fon Neyman
* Alvin Hansen
* Yakob Vayner
* Eduard Çamberlin
* Raqnar Friş
* Harold Hotelinq
* Mixau Kaletski
* Oskar Lanqe
* Yakob Marsçak
* Qunnar Myurdal
* Abba Lerner
* Roy Harrod
* Piero Sraffa
* Saymon Kuznes
* Coan Robinson
* Ernst Fridrix Şumaxer
* Fridrix fon Hayek
* Con Hikk
* Tyallinq Kupmans
* Nikolas Georgesku
* Vasili Leontyev
* Con Kennet Qalbreit
* Himan Minski
* Herbert Saymon
* Milton Fridmen
* Pol Samuelson
* Kennet Errou
* Uilyam Bomol
* Geri Bekker
* Elinor Ostrom
* Robert Solou
* Amartya Sen
* Robert Lukas
* Cozef Stiqlits
* Riçard Taler
* Pol Kruqman
* Tomas Piketi
* *daha çox*

 |
| Beynəlxalqtəşkilatlar | 
* Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı
* İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı
* Avropa Sərbəst Ticarət Birliyi
* Beynəlxalq Valyuta Fondu
* İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı
* Dünya Bankı
* Dünya Ticarət Təşkilatı

 |
| 
* İqtisadiyyat
* İndeks
* Siyahı
* Ümumi
* Nəşrlərİqtisadiyyat portalı

 |