**İtaliya-Efiopiya müharibəsi** (Birinci Həbəş müharibəsi, 1895–1896) — İtaliya ilə Efiopiya arasında ikincinin qələbəsi ilə başa çatan müharibə. 19-cu əsrdə Afrikanın Avropa müstəmləkəçilərinə uğurlu silahlı müqavimətinin nadir hallardan biri, bunun nəticəsində Efiopiyanın müstəqilliyi əvvəlcə İtaliya, sonra isə digər Avropa gücləri tərəfindən tanındı. Efiopiya 1935–1936-cı illərdə İtaliya ilə ikinci müharibəyə qədər müstəqil qaldı.

Müharibənin səbəbləri
---------------------

1895-ci ilə qədər Afrika qitəsi böyük ölçüdə Avropa gücləri arasında bölündü, lakin Afrikadakı bir neçə ölkədən biri olan Efiopiya müstəqil olaraq qalırdı. Dünyanın bölünməsinə gec başlamış İtaliya Efiopiyanı ələ keçirməyə və onu öz müstəmləkəçiliyinin əsasına çevirməyə ümid edirdi. Qırmızı dənizin Afrika sahillərində İtaliyanın Aseba (1880) və Massauanın (1885) işğalı və öz mülklərinin sərhədlərini qonşu Efiopiyanın Tiqre əyaləti və Boqos torpaqları hesabına tədricən genişləndirmək istəyi İtaliyanı Efiopiya ilə silahlı qarşıdurmaya gətirib çıxardı.

Bu dövrdə, Efiopiya İmperiyasının gücü artıq uzaq keçmişdə qalmışdı. Ölkə parçalanmış və monarxın ən böyük maqnatlar üzərində hakimiyyəti demək olar ki, şərti idi. Buna görə də italyanlar düşmənə yüksək qiymət vermədilər və bu müharibəni asan hərbi gəzinti kimi təsəvvür edirdilər. Lakin çoxəsrlik tarixi ərzində Efiopiya öz dövlət ənənələrini itirməmişdi və müstəmləkəçilər Afrikanın digər bölgələrinə nisbətən daha mütəşəkkil və çoxsaylı ordu ilə qarşılaşmalı oldular.

1889-cu ilin martında Efiopiya İmperatoru IV Yohannis Matem döyüşündə Mehdiçi sudanlılar tərəfindən öldürüldü. İmperator sülaləsinin bir qoluna mənsub olan Şoa əyalətinin irsi hökmdarı Sahle-Məryəm İtaliyanın müdaxiləsi ilə özünü II Menelik adı ilə Efiopiya İmperatoru elan etdi. Yeni imperator üçün əsas təhlükə əvvəlcə taxt uğrunda mübarizədə onun rəqibi, IV Yohannisin oğlu — Tiqre hökmdarı Menqeşa idi. Buna görə də 2 may 1889-cu il II Menelik İtaliya ilə Üççala Dostluq və Ticarət müqaviləsini imzaladı. Buna əsasən, Efiopiya İtaliyanın Eritreya və Efiopiyanın şimalındakı Tiqre əyalətinin bir hissəsinə sahib olmaq hüququnu tanıyıb. Verilmiş ərazilərin çoxu artıq italyanların və ya İtaliya ilə əlaqəli tayfa başçılarının əlində idi. Müqavilədə amhar və italyan dillərində yazılmış mətnlər italyanların hüquqlarına dair bənddə fərqlənirdi. *Amhar dilində belə deyilirdi: "Əlahəzrət Efiopiya Krallarının Kralı bütün məsələlərdə digər səlahiyyətlər və hökumətlərlə bağlı İtaliya Kralı Əlahəzrət Hökumətinin xidmətlərinə müraciət edə bilər"* və italyan dilində *"* *edə bilər* sözünün yerinə /*razıdır"* kimi qeyd olunurdu*.* İtaliyanın isə bunu daha çox "məcburi*"* kimi qəbul edirdilər*.* Romanın müqavilənin səhv tərcüməsinə əsaslanaraq bütün Efiopiya üzərində protektorat tələb etdiyini öyrənən II Menelik əvvəlcə qaynayan münaqişənin diplomatik həllini axtardı. Uğur qazana bilməyən o, 1893-cü il fevralın 12-də Üççala müqaviləsinə xitam verildiyini elan etdi.

Efiopiya Rusiya İmperiyası ilə dostluq münasibətləri qurdu və bununla da diplomatik blokadanı qırdı. Nəticədə Rusiya Həbəşistanın modernləşdirilməsinə yardım etdi və minlərlə rus könüllüsü ölkəyə getdi. Rusiya da Fransa kimi Həbəşistana silah və sursatla kömək edirdi, lakin fransızlardan fərqli olaraq bu yardım təmənnasız idi. Müharibə başlayanda Kuban kazak ordusunun kapitanı Nikolay Leontyevin başçılıq etdiyi bir qrup könüllü zabit Həbəşistana gəldi. Onlar Efiopiya imperatorunun yanında müstəsna mövqe tuturdular. Efiopiya imperatoru müasir Avropa taktika və strategiyası məsələlərinə dair bütün məlumatları ruslardan alır və onların köməyi ilə xarici dövlətlərə münasibətdə siyasətini korreksiya edirdi. 1895-ci ildə Rusiya gizli şəkildə Həbəşistana odlu silah, soyuq silah və patronlar verdi. Müharibədən sonra Leontyevin səyləri ilə nizami Efiopiya ordusunun formalaşmasına başlandı. Rus könüllüləri və məsləhətçiləri Birinci Dünya Müharibəsinə qədər Efiopiyaya kömək etməyə davam edirdilər.

Güman ki, 1896-cı ildə II Menelikin əmisi oğlu Damtunun başçılıq etdiyi diplomatik missiyanın nümayişkaranə şəkildə Sankt-Peterburqa göndərilməsi Üççal müqaviləsinin tanınmaması və yekun olaraq pozulmasının diplomatik demarşı hesab edilməlidir. V. F. Maşkova ilə olan diplomatik əlaqələr Rusiya ilə Efiopiya arasında qeyri-rəsmi birliyin yaradılmasına imkan yaratdı (imperator Maşkovu nəticələr haqqında məlumat vermək üçün şəxsən qəbul edirdi). Lakin Üççala müqaviləsi Efiopiyaya müstəqil diplomatiya ilə məşğul olmağı qadağan edirdi və buna görə də Rusiyaya diplomatik missiyanın göndərilməsi müqaviləni pozmağa bərabər idi.

1887-ci ildə Doğalı və 1888-ci ildə Saqanetti döyüşlərində italyan qoşunlarının başına gələn uğursuzluqlar onların nüfuzunu sarsıtmaya bilməzdi. Buna görə də say baxımından üstünlüyünü bilən efiopiyalılar hücuma keçməyə cəsarət etdilər.

Hələ 1894-cü ilin dekabrında İtalyan qoşunlarına komandanlıq edən general Baratieri cənubdan Mengeshi və Hagos (Agos) irqlərinin, qərbdən isə Mehdistlərin komandanlığı altında Efiopiya qoşunlarının hücumu haqqında məlumat aldı. Baratieri 3700 nəfərlik dəstə ilə Aduaya doğru irəlilədi və dekabrın 28-də oranı işğal etdi. Ras Haqos Aksuma, Mengeşa isə Senafa köçdü. Galai və Coatite-də Baratieri 13–14 yanvar 1895-ci ildə sonuncunu məğlub etdi. Efiopiya hücumu, onlar üçün uğursuzluqla başa çatsa da, İtaliya hökumətinə yaxınlaşan təhlükəyə işarə etdi. Bunu nəzərə alaraq tələm-tələsik Afrikaya əlavə qüvvələr, silah və təchizat göndərildi və yerli milislərdən ibarət 8 rota yerindəcə yaradıldı.

Müharibənin əvvəlində, 1889 və 1890-cı illərdə Menelik ilə bağlanmış müqavilələrə əsasən, İtalyan koloniyasının (Eritreya) ərazisinin sərhədi Marebu, Belez və Lebke çayları boyunca uzanırdı. Bundan əlavə, italyanlar Mehdiçilərdən alınan Kerent, Agordat və Kasala şəhərlərini işğal etdilər. Massava ilə Assab arasındakı bütün limanlar və sahil məntəqələri italyanların əlində idi. Massaua möhkəmləndirildi və Arafalidən Kassalaya qədər bir çox nöqtədə fortlar ucaldıldı, bu da İtalyan qüvvələrinin sıralarının uzanmasına səbəb oldu. İtalyan ekspedisiya qüvvələrinin tərkibi və gücü hadisələrin gedişindən və avropalılar üçün əlverişsiz iqlim şəraitindən asılı olaraq daim dəyişirdi. Müstəmləkə qoşunlarının əhəmiyyətli bir hissəsi italyan zabitləri tərəfindən idarə olunan yerli birləşmələr idi. Böyük süvari qıtlığı var idi, onların çatdırılması çətin idi və Avropadan gətirilən atlar Afrika istisinə dözə bilmirdi. Piyadalar 1887 model tüfənglərlə və qismən də 6,5 mm-lik sürətli atıcı tüfənglərlə silahlanmışdılar. Artilleriya əsasən 42 mm-lik toplardan ibarət idi.

Efiopiyada bütün əhali hərbi xidmət keçməyə borclu idi. Döyüşçülər irqlərin, bölgə hökmdarlarının başçılıq etdiyi tayfalara görə ağsaqqallarının (şumların) əmri altında toplanırdılar. Döyüşçüləri yemək və yük daşıyan qulluqçular müşayiət edirdi. İnsanlar yeməkdə çox tələbkar deyildilər. Hamının kürəyində daşıdığı bir kisə un 14 günə bəs edirdi. Portativ ehtiyatları tükəndiyi üçün efiopiyalılar yerli resurslara güvənməyə keçdilər ki, bu da tez-tez hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə əlaqələndirilirdi. Pike və əyri qılıncdan əlavə, onlar silahla silahlanmışdılar. Döyüşdə mətanətli idilər və tez-tez əlbəyaxa döyüşlərdə iştirak edirdilər. Onlar təkbətək döyüşdə son dərəcə bacarıqlı idilər və həm də yaxşı atıcı idilər, lakin onlar yalnız yaxın məsafədən atəş açırdılar. Ordu tayfalara görə taktiki hissələrə bölünürdü. Hücumlar sürətli idi. Süvarilər cinahlara hücum edərək ya piyada ilə birlikdə, ya da qabaqda hərəkət edirdilər. Süvari və piyadalar hərəkət edərkən atəş açır və ox atırdılar. Artilleriya 34 mm-lik Hotchkiss topları ilə silahlanmışdı.

1895-ci ilin sonunda Baratyerinin sərəncamında 17–20 min nəfər (hər biri 600 nəfərlik 4 Avropa batalyonu, hər biri 1200 nəfərlik 8 yerli batalyon, hər biri 200 nəfərdən ibarət 8 yerli rotası, 2 minə yaxın süvari, artilleriya, mühəndis və digər köməkçi qoşunlar və 2 minə qədər yerli sakin) var idi. 1895-ci ilin martında Baratyeri Adiqratı işğal etdi və orada qala tikdi. Sentyabr ayında Makonninin 30 minlik ordusunun yaxınlaşması ilə bağlı söz-söhbət yayıldı. Ancaq hücum çox yavaş getdi və oktyabr ayında Menqeşinin yalnız kiçik bir dəstəsi peyda oldu. Baratyeri, Antalo yaxınlığında onu məğlub edərək Massauaya getdi. Bu zaman italyan qoşunları çox dağınıq idi. General Arimondinin briqadası Adiqartada idi; Mayor Qalliano 1 batalyon və 2 silahla — Makaledə; Mayor Tezellinin qabaqcıl dəstəsi (2450 nəfər və 4 sürətli atıcı silah) Amba-Əlagidə, qabaqcıl postları isə Dubbarda idi. İmperatorun özünün komandanlığı altında efiopiyalıların irəliləməsi ilə bağlı şayiələr dayanmadı.

Döyüşlər
--------

Oreste Baratierinin komandanlığı altında italyan ekspedisiya qüvvələrinin sayı 20 min nəfər idi. İtaliya ordusunun bütün əsgərləri ən son texnologiya ilə təchiz edilmişdi. Menelik əvvəlcə cəmi 30 min əsgər toplaya bildi. İtalyanlar kiçik və zəif silahlanmış Efiopiya ordusunun öhdəsindən asanlıqla gələ biləcəklərinə inanırdılar. Lakin onlar gözləmirdilər ki, Meneliki ona tabe olan tayfaların əksəriyyəti, o cümlədən imperatorla düşmənçilik edən tayfalar fəal şəkildə dəstəkyəcəklər. Hətta hökmdar Menqeşa da ona tabe olmuş, müstəmləkəçilərə qarşı mübarizədə fəal iştirak etmişdir. Getdikcə daha çox xalq qoşunları imperiya ordusuna qoşuldu. Menelik ordusunda artilleriya meydana çıxdı ("Qafqaz modeli"nin qırx dağ topları Rusiyadan gətirildi) və əsgərlərin təchizatı italyanlardan daha yaxşı təşkil edildi.

Dekabrın 2-də Baratieri Massauadan qoşunların Adigratda cəmlənməsi üçün əmr göndərdi və özü də oraya gəldi.

Dekabrın 5-də Tezelli Makonenin irəliləməsi xəbərini aldı və Fort Mekeleyə köçən general Arimondidən dəstək istədi. Baratyerinin əmrini hələ almamış Arimondi dekabrın 6-da 500 əsgərlə Tezelliyə kömək etmək qərarına gəldi və bu barədə ona bildiriş göndərdi. Baratyeridən Adiqarta cəmləşmək barədə mesaj aldıqdan sonra o, Amba-Alaqa köçdü. Öz növbəsində, Tezelli inadla Amba Alagedəki mövqeyini müdafiə etmək qərarına gəldi və əlavə qüvvələrin gəlməsini gözləyib, onu çox zəbt etdi. Onun ehtiyatda cəmi 3 rotası qalmışdı.

 Döyüş xəritəsi  
  
  
  
Sitinin Hərbi Ensiklopediyası "
Dekabrın 7-də səhər tezdən Amba-Alage yaxınlığında həbəşlər hər iki cinahı əhatə edərək üç kolonda (4 silahla 2450–2500 nəfər) mayor Tezellinin dəstəsinə hücum etdilər. Şiddətli döyüşdən sonra saat 11-də yardımın gəlmədiyini görən Tezelli saat 12:40-da geri çəkilmək əmrini verdi. Geri çəkilmə yolu dar idi və həbəş tüfəngləri münasib mövqe tutaraq geri çəkilən italyanları atəşə tutdular. Tezellinin dəstəsi 7 saat döyüşdü və demək olar ki, tamamilə məhv edildi, cəmi 200-ə yaxın əsgər sağ qaldı .

### Mekele döyüşü

Tezelli dəstəsinin qalıqları köməyə gedən Arimondi dəstəsi ilə birləşdi, bundan sonra Arimondi dekabrın 8-də səhər tezdən gecə yürüşü ilə Mekeleyə qayıtdı. Qala 3–4 metr hündürlüyündə torpaq qala ilə əhatə olunmuş və yaxşı möhkəmləndirilmişdi. Burada "qurd çuxurları" qazılmış, tikanlı məftillərdən səddlər quraşdırılmış, minalar qoyulmuşdur. Çatışmazlıq divarların içərisində su mənbəyinin olmaması idi. Su mənbələri istehkam xəttindən 400 metr kənarda yerləşirdi. Nəticədə Mekeledə mayor Gagliano komandanlığı altında 1500 nəfərlik qarnizon 2 dağ topu ilə müstəmləkə qoşunları qalmışdı. Arimondi isə Adigarta çəkildi. Makonenin yaxınlaşan qoşunları 20 dekabr 1895-ci ildə uğursuz hücumdan sonra Mekele qarnizonunun qarşısını kəsdilər. 7 yanvar 1896-cı ildə qala tamamilə mühasirəyə alındı, yanvarın 11-də efiopiyalılar qarnizonu su mənbəyindən kəsdilər və suya olan ehtiyacları azaltmaq məqsədilə mühasirədə qalanlar qaladan mal-qara qovmağa məcburiyyətində qaldılar ki, bu da efiopiyalıların qənimətinə çevrildi. 1896-cı il yanvarın 13 və 14-də efiopiyalılar yenidən qalaya basqın etdilər, lakin hücumlar uğursuz oldu .

Amba-Alagedə məğlubiyyət və həbəşlər tərəfindən Mekelenin blokadaya alınması xəbərini aldıqdan sonra İtaliyada Barateriyeriyə kömək kimi hər biri 600 nəfərlik 14 batalyon və hər biri 6 topdan ibarət 5 dağ batareyası, cəmi 11 min nəfərlik quşun göndərilməsi qərara alındı. Dekabrın 16–17-də İtaliyadan göndərilən bu qoşunlar dekabrın 24-də Massauaya gəldi və yalnız 1896-cı il yanvarın əvvəlində Adiqara çatdı. Beləliklə, Baratyerinin qüvvələri 15–16 min nəfər təşkil edirdi. Eniş zamanı nəqliyyat gəmilərini qorumaq, eləcə də sahili qorumaq üçün 7 gəmidən ibarət bir eskadron Qırmızı dənizə göndərildi. Dekabrın 10-da qoşunlara gələn Baratieri, Oudadan orada olan birliyi geri çağırdı və var gücü ilə Ada Agamusa doğru irəlilədi. Bir briqada Mekeledən 18 km aralıda yerləşən Aqula dərəsinə göndərildi. Bu zaman Menelikin bütün ordusu artıq Mekeledə cəmləşmişdi (40 topa malik olan təxminən 60 min nəfər).

Yanvarın 20-də Mekeledə su təchizatı tükəndi və mayor Qagliano təslim oldu. Qarnizona tüfəng və sursatla qaladan çıxmağa icazə verildi, həmçinin onlara qatırlar da təmin olundu. Makonen qoşunlarının müşayiəti ilə italyanlar Baratyeriyə təslim etmək üçün göndərildilər.

İmperator, hərbi əməliyyatlarda fasilə zamanı Baratyeriyə 1889-cu il Uçiali müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş Marebu və Belese çayları boyunca uzanan xətti italyanların öz sərhədləri kimi tanımaları şərti ilə sülh bağlamağı təklif etdi və bu müqavilənin bəzi maddələrini Efiopiyanın xeyrinə dəyişdirdi. Baratyeri bununla razılaşmadı. Fevralın 14-nə keçən gecə əvvəllər italyanların tərəfində olan tiqrin dəstələri Alekva yüksəkliyindəki ön postlara hücum etdi. Dəstək vermək üçün göndərilən kiçik bir İtalyan dəstəsi ələ keçirildi. Alekvadakı mövqelərindən qovulan tiqrinlər Baratyerinin arxasında partizan müharibəsinə başladılar və Massava ilə teleqraf əlaqəsini kəsdilər. Bu arada həbəşlərin partizan fəaliyyəti genişləndi. Onlar italyan qoşunlarının arxasında Əsmərə ilə əsas əlaqə yolunda peyda oldular.

Bu vaxta qədər Baratierinin korpusu 4 briqadadan ibarət idi: General Arimondi (2900 nəfər), General Dabarmid (3050 nəfər), General Ellen (3350 nəfər) və General Albertone (8300 yerli, 2560 artilleriyaçı və digər qoşunlar). Cəmi 20.160 nəfər və 52 top. Üç qat daha güclü bir düşmənə qarşı uğur qazanacağına inanmayan Baratieri fevralın 15-də geri çəkilmək əmrini verdi. Lakin Mareba çayının sol sahilində Qodofelasi istiqamətində 10 minlik həbəş dəstəsinin görünməsi bu əməliyyatın çətinliyini göstərirdi. Sonra Baratieri, Həbəş ordusunu şimaldan qoşun çıxarmağa məcbur etmək üçün sağ cinahına qarşı hərəkətə keçməyə qərar verdi.

Fevralın 24-də aparılan intensiv kəşfiyyat faktiki olaraq dəstənin Mareba çayını tərk etməsinə səbəb olub. Əldə edilən məlumata görə, bir çox imperator döyüşçüləri xəstəlik və ya yorğunluq səbəbindən düşərgəni tərk etməyə başladılar. Baratyeri artıq tükənməkdə olan ərzaqları çatdırmaqda çətinlik çəkdiyi üçün qüvvələrini gücləndirməyə ümid edə bilmədi. Çətin vəziyyətdən çıxmaq üçün qərar vermək lazım idi, xüsusən də bu an İtaliya ordusu üçün ən əlverişli görünürdü.

II Menelik Aduaya qoşun çəkərək heç bir tədbir görmədi. Bir aydan çox cəbhədə sakitlik hökm sürürdü, hər iki tərəfdən ərzaq ehtiyatı tükənməyə başladı. Efiopiya partizanları italyanlara getdikcə daha cəsarətlə hücum edirdilər. Roma yeni hücumlər etməyi tələb edirdi. İtaliyanın Baş naziri Francesco Crispi qəzəblənərək General Baratyerinin passivlikdə və hətta qorxaqlıqda ittiham etməyə başladı. Baratyei əvvəlcə Əddi-Keyihə geri çəkilmək niyyətində idi, bu da həyata keçirildi, lakin 29 fevral 1896-cı ildə yenidən Adua istiqamətində hərəkət etdi. O, üstün Efiopiya qüvvələrinin hücumunu təhrik etməyə ümid edirdi ki, onların hücumu İtaliya güclü müdafiəsi ilə qarşılaşaraq məhv olsun.

### Adua döyüşü

 Adua döyüşünün Efiopiya təsviri
Aduaya hücum hər biri bir briqadadan ibarət üç kolonda həyata keçirildi, dördüncü isə ehtiyat olaraq arxaya keçdi. Efiopiyalılar əla mövqe tuturdular: onlar cinahlardan və cəbhədən qorunurdular. Yanlış relyef planlarına görə yürüş edən iki italyan cinahı bir-birinin yolunu kəsirdi; sol cinah isə, əksinə, əsas qüvvələrdən 6 kilometr uzaqlaşdı.

1896-cı il martın 1-də səhər saatlarında səpələnmiş toqquşmalara çevrilən döyüşlər başladı. Əvvəllər bütün mərmiləri atdıqdan sonra İtalyan artilleriyası yararsız hala gəldi. Hər iki cinah əzildi, sol cinah çaxnaşma içində qaçdı, sağ Makonnin tərəfindən mühasirəyə alındı və az qala məhv edildi.

İtalyanlar ölü və yaralı olaraq 11 min əsgər və əsir olaraq 3,6 min əsgər, bütün artilleriya və bir çox müasir tüfəng itirdi. Efiopiyalılar 6 min əsgər ölü, 10 min əsgər isə yaralı olaraq itirdilər. Yüksək itkilər efiopiyalıların hərəkətlərinin hücum xarakteri və sıralarının yüksək sıxlığı ilə izah edilirdi. Efiopiya ordusunun hərəkətlərinin hücum xarakteri kifayət qədər silah olmaması səbəbindən məcburi addım idi (Rusiyadan müasir Berdan tüfənglərinin əsas sayı (30–60 min) müharibə başlamazdan əvvəl İtaliya və İngiltərə müstəmləkə hakimiyyətləri tərəfindən ələ keçirilmişdi). Bundan başqa, Efiopiya ordusu nizami orduya malik olmadığından hucumların idarə olunması zəif idi.

Müharibənin sonu
----------------

 Adua döyüşünə həsr olunmuş Le Petit Journal jurnalının üz qabığı
Mai Maret və Barakitdə geri çəkilən italyan qoşunlarının vəziyyətini yüngülləşdirə bilən 4 təzə batalyon var idi. Bu birliklər əmr almadan Həbəşlərin əhatəsində olan Adıqartada qalanı tutan batalyonlara qoşulmadan martın 2-də Adi-Kaya geri çəkildilər. İmperator qoşunları əvvəlcə Ada-Aqamusda məskunlaşdılar, lakin bir müddət sonra Aşianqa qida çatışmazlığı və yağışlı mövsümün başlaması səbəbindənAdiqrat və Makale gölə çəkilməyə başladılar.

Aduadakı məğlubiyyət xəbəri Romada güclü təəssürat yaratdı və Krispi hökumətinin istefasına səbəb oldu. Parlament Həbəşistanla döyüşmək üçün 140 milyon lirə kreditə səs verdi. Afrikaya 12 piyada batalyonu, 4 alp tüfəng batalyonu, 4 dağ batareyası və bir rota mühəndis qoşunları göndərildi. Qoşunların ümumi sayının 40.000-ə çatdırılması nəzərdə tutulurdu. Baratieri mühakimə olundu və Eritreya koloniyasının qubernatoru vəzifəsini general Antonio Baldissera təyin edildi. O, qoşunlar təşkil etdi və 15–16 min nəfəri Qura, Saqanetti, Qalai və Adi-Kaye istehkam məntəqələri ərazisinə cəmlədi. Kəsələyə dərvişlərə qarşı göndərdiyi dəstə onları Ətbər çayından geri atdı. Ədiqrat yaxınlığında Nəcaşidən qalan Manqaşiyanın 22.000 nəfərlik dəstəsi var idi. Baldissera qalan batalyonu oradan çıxarmaq üçün may ayında Adigrat şəhərinə köçdü. Həbəşlərin heç bir maneəsi ilə qarşılaşmadan, mayın 7-də qalanın qarnizonunu öz dəstəsinə birləşdirdi və Senafa geri çəkildi, çünki İtaliya hökuməti Marebu və Belese çayları boyunca Eritreya koloniyasının sərhədini yaratmaq və daha ehtiyatla fəailiyyət göstərmək qərarına gəldi. İtaliyada aydın başa düşülürdü ki, ağır məğlubiyyətdən sonra nüfuzu bərpa etməkdən, italyan məhbusları zorla azad etməkdən söhbət gedə bilməz.

 1896-cı ildə Mekele qalası
İtalyanlar Əddiqrat və Tiqre əyalətindəki bir sıra digər məntəqələri tutdular və Eritreya sərhədlərinə çatan II Menelik geri döndü. Eritteriyanın ilhaqı nəticəsində Tiqre hökmdarının güclənməsini istəmirdi. Bundan əlavə, Efiopiyanın şimalında imperator ordusu üçün təchizat çətin idi. Amma Addi — Qratunun köməyinə gələn italyanlar qarnizonunu oradan geri çəkdilər.

Döyüşdən sonra II Menelik paytaxta qayıtdı və sülh təkliflərini gözləməyə başladı. Daha böyük toqquşmalar olmadı. Diskreditasiya olunmuş Krispi hökuməti iki həftə sonra danışıqlara başladı. Rusiya sülh danışıqlarına fəal diplomatik dəstək təşkil etdi. 26 oktyabr 1896-cı ildə Əddis-Əbəbədə sülh müqaviləsi imzalandı, ona görə İtaliya təzminat ödəyərək Efiopiyanın müstəqilliyini tanıdı. Bu sülh müqaviləsinə əsasən təyin olunan Efiopiyanın şimal sərhədi bu günə qədər belə qalır. Menelik italyanları Efiopiyanın tam suverenliyini tanımağa məcbur etdi. Müasir tarixdə ilk dəfə olaraq bir Avropa dövləti Afrika ölkəsinə təzminat ödəmişdi. Uzun müddət rəsmi İtaliyanın nümayəndələrini istehza ilə "Menelikin borcluları" adlandırırdılar.

1 mart, Adva döyüşü günü, Efiopiyada milli bayramdır.

Ədəbiyyat
---------

| Döyüşən ölkələr | Əhali (1895) | Əsgər səfərbər oldu | Əsgər öldürüldü |
| --- | --- | --- | --- |
| **Efiopiya** | 11.666.000 | 100.000 | 17.000 |
| **İtaliya** | 30 913 700 | 20.000 | 12.000 |
| **ÜMUMİ** | **42.579.700** | **120.000** | **29.000** |
|

* *Bartnitsky A. Mantel-Nechko I.* Efiopiya tarixi. — M.: Tərəqqi nəşriyyatı, 1976.
* *Voblikov D. R.* Efiopiya müstəqilliyini qorumaq uğrunda mübarizədə. 1860–1960. — M.: Sotsekqız, 1961. — 218 səh.
* *Yelets Yu.* İmperator Menelik və onun İtaliya ilə müharibəsi. — СПб. , 1892.
* *Karnatsevich V. L.* 100 məşhur döyüş. — Xarkov, 2004.
* *Kobishchanov Yu.* *M. Rayt M. V.* Efiopiya tarixi. — M.: "Elm "nəşriyyatı, 1988.
* *Orlov N. A.* Həbəşistanda İtalyanlar 1870–1896. — Sankt-Peterburq. , 1897.
* *Tsypkin G. V. Yagya V. S.* Müasir və müasir dövrdə Efiopiya tarixi. — M.: "Elm" nəşriyyatı, 1989.

Qeydlər
-------

1. ↑  "Кто такой граф Абай?". 2011-07-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-08-07.
2. ↑  Г. В. Цыпкин. Эфиопия в антиколониальных войнах. М. "Наука", 1988. стр. 172–173
3. ↑  *Цыпкин Г. В.* Эфиопия в антиколониальных войнах. — М. "Наука", 1988. — С. 174–176

İstinadlar
----------

* "XIX əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiya-Efiopiya diplomatik və mədəni əlaqələri" dissertasiyası Arxiv surəti 15 iyun 2013 tarixindən Wayback Machine saytında
* *N. Sahil quyruğu*. Kazaklar İmperator İkinci Menelik ilə // "Yaradıcı Rusiya" ədəbi jurnalı, 08.02.2011.