**Kiçan monastırı** – Ağdam rayonunun Ballıqaya kəndi ərazisində yerləşən tarixi monastır kompleksi. Mənbələrdə həm də Anapat monastırı (erməni dilindən tərcümədə "səhra monastırı" və ya "düzənlik monastırı") adlandırılır. Kompleksə iki kilsə, böyük yemək zalı, narteks, rahib hücrələri və böyük qəbristanlıq daxildir.

Tarixi
------

Kompleks ərazisində aşkarlanmış ən qədim kitabə 1191-ci ilə aid olan xaç daşların birinin üzərində yerləşir. Bununla yanaşı Kiçan monastırında 10 kitabə oxunmuş və çap edilmişdir.

Abidənin memarlıq xüsusiyyətlərini tədqiq etmiş professor Gülçöhrə Məmmədova qeyd edir ki, cənub və şimaldan əsas kilsə binasına yan otaqlar əlavə edilmiş tağtavanlı zal kilsələri sırf Qafqaz Albaniyasının memarlığı üçün xarakterik olub, qonşu xalqların memarlığında analoqa malik deyildir. Qarabağdakı xristian abidələrini tədqiq etmiş professor Şaqen Mkrtçyan isə Kiçan monastırından bəhs edərkən *"onun memarlığı Artsak kilsə memarlığı üçün unikal xüsusiyyətə malikdir"* deyə qeyd edir. G. Məmmədova yazır ki, Qafqaz Albaniyasında bu memarlıq formasının yaranması və inkişafı, erkən orta əsrlər dövründən birnefli zal kilsələrinin bütün ölkə ərazisində geniş yayılması, sonradan ölkədə xristianlığın tələblərinin dəyişməsinə uyğun olaraq kilsələrin də yeni dini tələblərə uyğunlaşdırılması ilə əlaqədardır. Tədqiqatçı göstərir ki, nalvari apsidaları, inşa texnikası və bir sıra digər xüsusiyyətlərinə görə, bu tip kilsələr V–VII əsrlər Qafqaz Albaniyası kilsələri ilə yaxındır. Əsas kompozisiyanın mürəkkəbləşdirilməsinə cəhd, yeni otaqların əlavə edilməsi və memarlıq elementlərinin artırılması isə IX–XI əsrlər xristian memarlığının ümumi inkişaf prinsiplərinə uyğundur.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Kompleksə daxil olan tikililərdən ən əhəmiyyətlisi başkilsədir. Kmpleksin şimal-şərq hissəsində kilsə maraqlı memarlıq həllinə malikdir. Əyrivəng, Vaquas və Qırmızı monastırın əsas kilsələrinin memarlıq quruluşunu xatırladan başkilsə tağtavanlı örtük və nalvari formalı apsidaya malikdir. Şimal-şərq tərəfdən kilsəyə birləşən iki uzadılmış yan otaqlar da oxşar formalı apsida ilə təmin olunmuşdur. Yan otaqlar kiçik qapı vasitəsiylə narteksin şərq hissəsi ilə əlaqələndirilmişdir. Narteksin bu hissəsi böyük tağlı divar vasitəsilə digər hissədən ayrılmışdır.

Kiçan monastırının başkilsəsini Əyrivəng və bu tipli digər alban kilsələrindən fərqləndirən əsas cəhət odur ki, onun yan otaqları əsas kilsə həcminə elə birləşdirilmişdir ki, planda kilsə binası xaçvari forma almışdır. Qərb tərəfdən kilsə binasına bitişik narteks inşa edilmişdir. Narteks və kilsə arasındakı boşluğu memar daha iki kiçik otağın yaradılması üçün istifadə etmişdir. Kökündə həcmlərin kompaktlığı və sahənin məqsədyönlü istifadəsinə cəhd hiss olunan bu cür memarlıq həlli, Mamrux kilsəsinin memarlığını xatırladır. Mamrux kilsəsinin memarı da Kiçan monastırının başkilsəsinin memarı kimi yan otaqlar və yan keçidlərin portalları arasında iki kiçik otaq inşa etməklə kilsə üçün ayrılmış ərazinin daha səmərəli istifadəsinə nail olmuşdu.

Kilsə binasının divarları kobud işlənmiş yerli daşlardan hörülmüş və daxildən əhəng məhlulu ilə üzlənmişdir. İçəridə kilsə divarlarında yeddi niş vardır. Kilsənin maraqlı memarlq xüsusiyyətlərindən biri də, altarın tağa keçid hissəsinin yarımqalxanvari formada həll edilməsidir.

Monastır kompleksinə daxil olan ikinci kilsə binası kompleksin cənub tərəfində yerləşir. Tağtavanlı zal kilsəsi quruluşuna malik olan bu abidə üzərindəki kitabədən onun XVIII əsrin ortalarında bərpa edilməsi məlum olur. Kilsənin şimal divarına kiçik əlavə otaq inşa edilmişdir. Yaxşı yonulmuş daş bloklardan hörülmüş dayaq tağları istisna olmaqla, kilsənin bütün divarlarının inşasında kobud çaydaşlarından istifadə edilmişdir. Kilsə girişində timpan yerinə XII–XIII əsrlər üçün xarakterik dekora malik xaçdaşından istifadə edilmişdir.

Kompleksin cənub küncündə 7.6 x 4.9 metr ölçüyə malik yemək zalı yerləşir. Zal tağtavana və divarlarında çoxlu nişlərə malikdir. Karapetyan Yemək zalının yanında sıra ilə rahib hücrələri düzülmüşdür. Monastırın yerləşdiyi təpənin qərb ətəyində orta əsrlərə aid geniş xristian qəbirsanlığı vardır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Мкртчян, 1989. səh. 30
2. 1 2 3 4 5  Мамедова, 2004. səh. 88
3. ↑  Мамедова, 2004. səh. 89
4. ↑  *Якобсон, А. Л.* Закономерности в развитии средневековой архитектуры. Ленинград: Наука. 1985. 61.
5. 1 2 3 4  Мамедова, 2004. səh. 87
6. ↑  *Карапетян, С.* Уникальный средневековый памятник (№4). Эчмиадзин. 1983. 58.  (#accessdate\_missing\_url)

Ədəbiyyat
---------

* *Мамедова, Гюльчохра,* Зодчество Кавказской Албании, Баку: Чашыоглу, 2004
* *Мкртчян, Ш.М,* Историко-Архитектурные Памятники Нагорного Карабаха, Ереван, 1989
* *Бархударян, С.* Свод армянских надписей, вып. 5. Ереван. 1982. 184.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ⛭Qafqaz Albaniyasının monastırları |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Kiçan monastırı (Qafqaz Albaniyası)Amaras
Ürəkvəng
M. Yaqub
Sisərnəvəng
M. Yelisey
Xudavəng
Yeddi kilsə
Əskipara
Arılıqbinə
Çarekvəng
M. Dilmanclar
Çiçərəvəng
Həmşivəng 
M. Sərkis
Gəncəsər
Calut
Yeddi qapı
Ktişvəng
Qırmızı
Vaquas
Kiçan
Havaptux
Kolatağ
Xatirəvəng
Qırmızı daş
Çərəkdar
Üç körpə
Çiləbürt
Xutudərə
M.İohann
M. Yelisey
Katarovəng 
Mavas
M. Yelisey
Şoşqavəng
Bovurxanavəng
Badara
Oçkanvəng
Xilaskar
M.Georgi |

 |

 |

| ⛭**Tarixi erməni monastır və kilsələri** |
| --- |
| Ermənistan | (*Ermənistandakı kilsələrin siyahısı*)Ağarçin • Şirvancıq • Əyrivəng • Areni • Ariçavəng • Talış kilsəsi • Ağbat • Ağtala • Avan  • Bardzrakaş • Bxeno Noravəng • Pirəgən • Vahanavəng • Vəqramaşen • Vanevan • Vorotnavəng  • Qayane • Geqard • Qladzor • Qndavəng • Qoşavəng • Yeqvart • Yerəruyk • Göy Mələkləri • Qarqavəng • Kasax  • Qırmızıvəng • Keçarus • Kirants • Kobayr • Lmbatavəng  • Masdərə • Makenis • Mağaravəng • Marmaşen • Masdərə • Maştots Ayrapet • Noravəng • Nərədüz • Nor Varaqavəng • Ovanavəng • Onutavəng  • Uzunlar • Maştots • Ripsime • Saqakat  • Saqmasavəng • Sənain • Sivəng • Talin • Tanaat • Tatev • Teqer • Tex • Xnevəng  • Xornaşad • Xorvirab • Üçkilsə  |  |
| Türkiyə | (*Türkiyədəki erməni kilsələrinin siyahısı*)Ağdamar • Qagikaşen • Müqəddəs həvarilər monastırı • Müqəddəs həvarilər monastırı  • Ani kafedralı • Horomos • Abuğamir • Beşkilsə  • Bakirələr monastırı • Xilaskar monastırı • Mren • Baqnayr  • Həvarilər kilsəsi • Müqəddəs Karapet kilsəsi • Müqəddəs Marine  • Tekor  • Oğuzlu  • Qız qalası kilsəsi  • Karmiravəng  • Tiqran Honents  • Xilaskar kilsəsi • Çoban kilsəsi |
| İran | Dərəşamb • Müqəddəs Stepanos monastırı • Müqəddəs Faddey monastırı • Vank kafedralı  •  |
| Azərbaycan | (*Azərbaycandakı erməni kilsələrinin siyahısı*)Müqəddəs Qriqori kilsəsi • Müqəddəs tərcüməçilər monastırı • Avey kilsəsi

|  |  |
| --- | --- |
| Qarabağ¹ |  Kazançeçoç • Müqəddəs Məryəm kilsəsi  • Müqəddəs İohann kilsəsi  • Müqəddəs Məryəm kilsəsi |
| Naxçıvan | Cuğa nekropolu • Müqəddəs Xilaskar Məsih monastırı |

 |
| İsrail | Müqəddəs Yakov kilsəsi • Müqəddəs Toros kilsəsi • Müqəddəs Yelena kilsəsi • Yaffa erməni monastırı |
| İtaliya | San Lazzaro deyli Armeni |
| Rusiya | (*Rusiyadakı erməni kilsələrinin siyahısı*)Müqəddəs xaç kilsəsi (Rostov-na-Donu) • Müqəddəs Yekaterina erməni kilsəsi (Sankt-Peterburq)  |
| Ukrayna | (*Ukraynadakı erməni kilsələrinin siyahısı*) Müqəddəs Nikolay kilsəsi (Kamenets-Podolskiy) • Lvov erməni kafedralı • Missionerlər kosteli (Lvov)  • Müqəddəs Xaç monastırı (Krım) 

---

¹ Qarabağ ərazisindəki monastır və kilsələr VII əsrdə ərəblərin Arranı tutması nəticəsində Qafqaz Albaniyasının süqutundan sonra Erməni Qriqorian Kilsəsinin təsiri altına düşmüş, 1836-cı ildə Rusiya Müqəddəs Sinodunun qərarı ilə Alban Həvari Kilsəsinin ləğv edilməsindən sonra isə Erməni Qriqorian Kilsəsinin mülkiyyətinə keçmişdir. |