**Autizm** — üç yaşından əvvəl başlayan və ömür boyu sürən, ictimai qarşılıqlı təsirə və ünsiyyətə zərər verən, məhdud və təkrarlanan davranışlara gətirib çıxaran beyinin inkişafına maneə törədən bir pozğunluqdur. Bu əlamətlər autizmi Asperger sindromu kimi daha yüngül görünən autistik spektrum pozuqluğundan (ASP) ayırır.

Haqqında
--------

Autizm irsi mənşəlidir ancaq irsiliyi olduqca qarışıqdır və ASP-nin mənşəyinin çoxlu gen qarşılıqlı təsirlərindən, yoxsa nadir görülən mutasiyalardan qaynaqlandığı çox açıq deyil. Nadir hallarda doğum şikəstliklərinə səbəb olan faktorlarla yaxından əlaqəlidir. Digər nəzərlərə görə isə uşaqlıqda edilən peyvəndlər kimi səbəblər mübahisəlidir və peyvənd mənşəli fərziyyələri təsdiqləyən elmi dəlillər yoxdur.

Son illərdə aparılan araşdırmalar autizmin yayılmasını hər 1000 adama bir ya da iki halda olaraq təxmin edir, eyni araşdırmalardakı təxminlərə görə ASP təxminən 1000 adamda altı haldadır və kişilərdə rast gəlinmə nisbəti qadınlara görə 4,3 dəfə daha çoxdur. Autizm hallarının sayı 1980-ci illərdən bəri olduqca çox nisbətdə artmışdır. Bunun səbəbi qismən diaqnoz qoyma üsullarındakı dəyişikliklərdir; gerçək prevalansın artıb artmadığı məlum deyil.

Autizm beyinin bir çox qisminə təsir edir, amma bu təsirin necə inkişaf etdiyi məlum deyil. Valideynlər ümumiyyətlə uşaqlarının həyatının ilk iki ilində əlamətləri hiss edirlər. Erkən davranış, ya da qavrayış müdaxilələri uşaqların özünə baxa bilmə bacarığı ilə ictimai və ünsiyyət bacarıqları qazanmasına köməkçi ola bilər.

Autizmin müalicəsi yoxdur. Autistik uşaqların çox azı yetkin olduqdan sonra sərbəst həyatda müvəffəq ola bilir.

Tarixi
------

Autizmin adı qoyulmadan çox əvvəl autistik simptomlar və müalicəsi təyin olunmuşdur. Martin Lüterin əsərlərində şiddətli dərəcədə autistik ola biləcək olan 12 yaşında bir oğlanın əhvalatı var. 1798-ci ildə tutulmuş yabanı bir uşaq olan Aveyronlu Viktor autizmin müxtəlif əlamətlərini göstərmişdir; tibb üzrə oxuyan tələbə Jean Itard, ictimai əlaqələr qurmağa və təqlid yoluyla danışmağı təmin etməyə yarayan davranış üsullu bir proqramla uşağı müalicə etmişdir.

Neo-Latın "autismus" termini isveçrəli psixiatr Eugen Bleuler tərəfindən şizofreniyanın əlamətlərini tərif edərkən 1910-cu ildə təklif edilib. Bleuler termini yunanca "autos" (αὐτός, öz mənasında) sözündən götürmüş və adamın özünə olan xəstəlikli heyranlığı mənasında istifadə etmişdir: *"Çöldən gələn hər hansı bir təsirin dözülməz bir rahatsızlıq verməsinə qarşı xəstənin fantaziyalarına autistik çəkilməsi."*

Autizm termini bugünkü mənasında ilk dəfə 1938-ci ildə Vyana Universitet Xəstəxanasından Hans Asperger tərəfindən uşaq psixologiyası üzərinə keçdiyi almanca bir dərsdə Bleulerin "autistik psixopatlar" terminologiyası ilə istifadə edilmişdir. Asperger hal-hazırda Asperger sindromu olaraq bilinən bir ASP növünü araşdırırdı, ancaq bu sindrom müxtəlif səbəblərə görə 1981-ci ilə qədər ayrı bir diaqnoz olaraq tanınmamışdır.

Johns Hopkins Xəstəxanasından Leo Kanner 1943-cü ildə təəccüblü davranış bənzərlikləri göstərən 11 uşaq haqqında yazdığı hesabatında ilk olaraq "erkən infantil autizm" terminini istifadə etmişdir. Kannerin ilk məqaləsində təyin olunan, xüsusilə "Autistik yalnızlıq" və "dəyişməməkdə israr" kimi xüsusiyyətlərin az qala hamısı hələ autistik spektrum pozuqluqlarının tipik xüsusiyyətləri olaraq görülməkdədir. Kannerin termini Aspergerdən asılı olaraq istifadə edib etmədiyi bilinməməkdədir.

Kannerin autizm terminini təkrar istifadə etməsi illərlə "infantil şizofreniya" kimi terminologiya qarışıqlığına gətirib çıxardı və XX əsrin ortalarında uşaq psixiatriyasının ana məhrumluğu üzərinə sıxlaşması, autizmin "soyuducu analara" uşağın reaksiyası olduğu kimi səhv mövzulara gətirib çıxardı.

1960-cı illərin sonundan başlayaraq autizmin, həyat boyu sürdüyünü, zəka geriliyi, şizofreniya və digər inkişaf pozuqluqlarından fərqini və valideynləri aktiv müalicə proqramlarına qoşmağın gətirdiyi faydaları göstərərək ayrı bir sindrom olduğu qəbul edildi. 1970-ci illərin ortalarına qədər autizmdə genetikin rolu üzərinə çox az dəlil var idi. Ancaq müasir vaxtda autizmin bütün psixiatrik vəziyyətlər içində ən irsi olanı olduğu hesab edilir. Valideynlər təşkilatlarının ortaya çıxması və uşaqlıq ASP haqqındakı ictimai stigmanın (utanc verici) aradan getməsi ilə birlikdə ASP təsirləri, sərhədləri və müalicəsi haqqında nəzərlər böyük ölçüdə təsirlənmişdir.

Ümumi Şəbəkə 

autistik fərdlərlə bamarma, çətinlik çəkdikləri sözsüz işarələrdən və romantik paylaşmadan ayrıca olaraq ayıq qruplara qatılmalarına və uzaqdan işlərinə köməkçi olmuşdur. Autizmin sosioloji və mədəni istiqamətləri inkişaf etmişdir; birlik içində bəziləri bir çarə axtarmaqda, digərləri isə autizmin mövcudluğun yalnız başqa bir yolu olduğuna inanmaqdadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. ↑  "About autism". 2013-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-11.

| ⛭Rəqəmsal mediadan istifadə və əqli sağlamlıq |
| --- |
| Təklif olunan və ya tanınandiaqnostik kateqoriyalar | 
* Kompüter asılılığı
* İnternet asılılığı
* İnternet seks asılılığı
* Onlayn qumar
* Problemli smartfon istifadəsi
	+ Nomofobiya
* Problemli sosial media istifadəsi
* Televiziya asılılığı
* Videooyun asılılığı

 |
| İştirak edən fənlər | 
* Rəqəmsal antropologiya
* Rəqəmsal sosiologiya
* Erqonomika
	+ Koqnitiv erqonomika
	+ Kompüter vasitəçiliyi ilə kommunikasiya
	+ Mühəndislik psixologiyası
	+ İnsan-kompüter qarşılıqlı əlaqəsi
	+ Media təbiilik nəzəriyyəsi
	+ Neyroerqonomika
* Neyroelm
* Psixiatriya
	+ təkamül
* Psixologiya
	+ klinik
	+ idraki
	+ təkamül
	+ sosial

 |
| Əlaqədar psixiatrikvəziyyətlər | 
* Narahatlıq pozuntusu
* Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu
* Autizm
* Depressiya
* Qidalanma pozuntusu
	+ Anoreksiya
	+ Bədən təsvirinin pozulması
* İnsomniya
* Narsisistik şəxsiyyət pozuntusu

 |
| Diqqət | 
* Diqqət iqtisadiyyatı
* Diqqət bərabərsizliyi
* Diqqətin idarə edilməsi
* Diqqət müddəti
* Bettericin başlıqlar qanunu
* Chumbox
* Klikbeyt
* Rəqəmsal zombi
* Dumskrollinq
* İnsan çoxtapşırıqlılığı
	+ Media çoxtapşırıqlılığı
	+ Mobil telefonlar və sürücülük təhlükəsizliyi
	+ Fabbinq
	+ Smartfonlar və piyadaların təhlükəsizliyi
	+ Avtomobil sürərkən mesajlaşma
* Müvəqqəti təsir
* İnfodemik
* İnformasiya partlayışı
* İnformasiyanın artıq yüklənməsi
* İnformasiyanın çirklənməsi
* İnformasiya-fəaliyyət nisbəti
* İnfoteynment
* Bilik boşluğu hipotezi
* İtkin ağ qadın sindromu
* Neofil
* Bir qəribə hiylə
* Qəzəb fermaçılığı
* Ekran vaxtı
	+ Binge-watching
	+ Televiziyanın sosial aspektləri
	+ Televiziya istehlakı
* Yapışqan məzmun
* Tabloid televiziya
* Sarı jurnalistika

 |
| Koqnitiv qərəz/Konformizm | 
* Evristik mövcudluq
* Sürü psixologiyası
* Təsdiq qərəzi
* Konformizm
* Exo otağı
* Yanlış konsensus effekti
* Yanlış-unikallıq effekti
* Aktuallığı itirmək qorxusu
* Süzgəc köpüyü
* Orta dünya sindromu
* Neqativlik qərəzi
* Həddindən artıq seçim
* Cəmiyyət basqısı
* Plüralist cəhalət
* Özünə hörmətsizlik
* Sosial arzuolunmazlıq qərəzi
* Sosial təsir qərəzi
* Sosial media qərəzi
* Sükut spiralı
* Toksik pozitivlik

 |
| Əlaqəli mövzular | 
* Siyasi qütbləşmə
* Davranış müasirliyi
* Bədən təsviri
* Koqnitiv xəsis
* Kompüter qəzəbi
* Facebook-un tənqidi
	+ Facebook fayllarının sızdırılması (2021)
	+ Kiberzorbalıq
	+ Anoreksiyanın təşviqi
	+ Sosial media və intihar
	+ İntihat və internet
* Netflix-in tənqidi
* Rəqəmsal detoks
* İnformasiya bərabərsizliyi
* Kütləvi informasiya vasitələrində zorakılığın təsiri
* İdrakın təkamülü
* Təkamül uyğunsuzluğu
* Mərdimazar oyunçu
* Bilik bölgüsü
* Kütləvi güllələmələrin yayılması
* Media manipulyasiyası
* Mənəvi çaxnaşma
* Onlayn tanışolma
* Onlayn gənclərin radikallaşması
* Sealioninq
* Sosial bot
* YouTube-un sosial təsiri
* Texnofiliya
* Texnofobiya
* Texnostress
* Zorakılıq və video oyunlar

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Giant Bomb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Laruss ensiklopediyası · Britannica (onlayn) · Treccani · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 119309913 · GND: 4003932-8 · LCCN: sh85010038 · Microsoft: 205778803, 2908548147 · NDL: 00574713 · NKC: ph118685 · NSK: 000102608, 000102609 · SUDOC: 027220451 |

 |