**Piri Mehmed Paşa** (1458, Aksaray – 1533, Silivri, İstanbul ili) — I Səlim və I Süleyman dönəmində 25 yanvar 1518 – 27 iyun 1523 tarixlərində ümumilikdə 5 il 5 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır, Osmanlı alimi və şairi.

Həyatı
------

Təqribən 1463-cü ildə Konyada dünyaya gəlmişdir. Səlcuqlu dönəminin alimlərindən Fəxrəddin Ər-Razinin sülaləsinə mənsubdur. Atası Xəlvətiyyə təriqətinə mənsub məşhur din adamı Şeyx Camal Əfəndidir. Piri Mehmed Paşa mədrəsə təhsilini Amasiyada başlamış və İstanbulda tamamlamışdır. Bir müddət Amasiyada katiblik edən Piri Mehmed Paşa II Bəyazidin taxta çıxması ilə Sofiya, Siroz və Qalata qazılığına gətirildi. II Bəyazidin son illərində xəzinə dəftərdarlığına, I Səlimin cülusunun ardından isə başdəftərdar təyin olundu. Çaldıran səfərində Rumeli dəftərdarı olaraq iştirak etdi. Çaldıran qələbəsinin ardından Şah İsmayılın Təbrizi tərk etməsi səbəbilə şəhərdə qalan xəzinə və malların müsadirə edilməsi ilə vəzifələndirildi. 15 oktyabr 1514 tarixində isə divan məclisinə vəzir rütbəsilə daxil oldu.

Amasiyada meydana gələn yeniçəri ayaqlanmasında evi yağmalanan Piri Mehmed Paşa İstanbula döndükdən sonra aparılan tədqiqatların sonunda təqsirkar görülərək vəzifədən alınsa da, çox keçmədən yenidən vəzirliyə gətirildi (22 avqust 1515). Ancaq bir müddət sonra bilinməyən səbəbdən sədrəzəmlə birlikdə vəzifədən alınaraq Yeddiqüllə zindanlarına həbs olundu. Ancaq elə həmin günün sonunda yeni sədrəzəmin vastəçiliyi ilə azad edilən Piri Mehmed Paşa bir neçə ay sonra başlayan Misir səfəri səbəbilə taxt naibliyinə yüksəldi (iyun 1516). Cənub şərqi Anadolu və Suriyanın fəthindən sonra yaradılan Ərəb və Əcəm başqazılığına gətirildi. İstanbulda naib ikən apardığı maliyyə islahatları ilə Misirdəki ordunun maaş problemini həll etdi. Eyni zamanda qısa vaxt ərzində 82 parça gəmiylə ordu ləvazimatlarını və 2 böyük topu Misirə göndərdi. Yavuz Sultan Səlimin Sədrəzəm Yunus Paşanı edam etdirməsinin ardından Şama çağırılan Piri Mehmed Paşa burada 25 yanvar 1518 tarixində sədarətə gətirildi. Ardından padşah və ordunun böyük bir qismi İstanbula döndü, Piri Mehmed Paşa isə kiçik bir hərbi dəstə ilə Diyarbəkirdə qaldı.

Yavuz Sultan Səlimin vəfatına qədər vəzifəsində qalan Mehmed Paşa Sultan Süleyman səltənətində də vəzifəsini 3 il davam etdirdi. Belqradın fəthində önəmli rol oynadı (avqust 1521). Rodos adasının hədəf seçilməsində padşaha təkidlər edirdi. Adanın mühasirəsində padşahla birlikdə iştirak etdi. Ancaq mühasirə çox vaxt apardı və buna görə də padşahın gözündən düşdü. Səfərdən döndükdən sonra vaxtilə Misirdən sürgün edilən Məmlük dövlət xadimlərinin azadlığa buraxılması üçün rüşvət alması barədə haqqında tədqiqat başladıldı. Rumeli və Anadolu başqazıları tərəfindən aparılan araşdırmaların sonunda təqsirkar görüldü. Bu nəticədə sədrəzəm olmaq istəyən ikinci vəzir Xain Əhməd Paşanın da əlinin olduğu bəzi mənbələrdə qeyd olunur.

Bu vəziyyət, qoca sədrəzəmin yerinə yaxın adamı İbrahim Paşanı sədarətə gətirmək istəyən Sultan Süleymana fürsət verdi. Bu fürsət həmçinin Əhməd Paşanın da məğlubiyyəti oldu. Nəticədə Piri Mehmed Paşa vəzifədən alınaraq İbrahim Paşa sədrəzəm təyin olundu (27 iyun 1523). Ardından vəfatına qədər yaşayacağı Silivridəki köşkünə çəkildi. 1532-ci ilin payızında həmin köşkdə vəfat etdi. Məzarı Silivridə inşa etdirdiyi məscidin həyətindədir. Ölümü bəzi mənbələrdə şübhəlidir. Bu şübhələr isə İbrahim Paşanın sabiq sədrəzəmin oğlu Ədirnə qazısı Muhiddin Rəşid Əfəndi ilə birləşərək atasını zəhərləyərək öldürməsindən ibarətdir. Buna səbəb isə Piri Mehmed Paşanın vəzifədən azad edilməsinin ardından tez-tez saraya gəlib-getməsi və yenidən sədarətə gətiriləcəyi haqqında yayılan şayələrdir.

Oğullarından Mehmed bəy 1525-ci ildə İçel sancaqbəyi olmuş, digər oğlu Muhiddin Rəşid Əfəndi Ədirnə qazılığına qədər yüksəlmişdir.

Mənbə
-----

* Matrakçı Nasuh, Süleymannâme, TSMK, Revan Köşkü, nr. 1286, vr. 39a-b;
* Kemalpaşazâde, Tevârîh-i Âl-i Osmân, X. Defter, TTK Ktp. nr. 66, vr. 6b-7b;
* Lutfî Paşa, Târih (nşr. Âlî Bey), İstanbul 1341, s. 300;
* Celâlzâde, Tabakātü’l-memâlik, vr. 22a-b, 45b, 60b-62a;
* a.mlf. Selimnâme (nşr. Ahmet Uğur – Mustafa Çuhadar), Ankara 1990, s. 220–221;
* Bostan Çelebi, Süleymannâme, TTK Ktp. nr. 18, vr. 12a, 18a-b, 36b, 54b;
* Feridun Bey, Münşeât, I, 509;
* Şerâfeddin Turan, "Pîrî Mehmed Paşa", İA, IX, 559–561.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mehmed Zeki, "Pîrî Mehmed Paşa", TTEM, XVI/18[95] (1926), s. 325–350;
2. ↑  a.mlf. II. Bâyezid, Yavuz ve Kanûnî Devirlerinde Cemâlî Ailesi, İstanbul 1995;
3. ↑  Yusuf Küçükdağ, Vezîr-i Âzam Pîrî Mehmed Paşa, Konya 1994;

| ⛭I Səlim |
| --- |
| Ailəsi | II Gülbahar Xatun  • Ayşə Hafsa Sultan  • Ayşə Xatun  • I Süleyman  • Şahzadə Üveys  • Beyhan Sultan  • Xədicə Sultan  • Şah Sultan  • Fatma Sultan  • Hafsa Sultan  |  |
| Sədrəzəmləri | Qoca Mustafa Paşa  • Herseqli Əhməd Paşa  • Dukakinoğlu Əhməd Paşa  • Xədim Sənan Paşa  • Yunis Paşa  • Piri Mehmed Paşa |
| Kaptan-ı dəryalar | İsgəndər ağa  • Sinan bəy  • Cəfər ağa  |
| Şeyxülislamlar | Zənbilli Əli Əfəndi  ·   |

| ⛭Sultan Süleyman Qanuni |
| --- |
| Ailəsi | Ayşə Hafsa Sultan  • Xürrəm Sultan  • Mahidövran Sultan  • Gülfəm Xatun  • Şahzadə Mustafa  • Şahzadə Mehmed  • II Səlim  • Şahzadə Bəyazid  • Şahzadə Cahangir  • Hümaşah Sultan  • Mehrimah Sultan  • Aişə Hümaşah Sultan  • Raziyə Sultan |  |
| Sədrəzəmlər | Piri Mehmed Paşa  • Parqalı İbrahim Paşa  • Ayaz Mehmed Paşa  • Çələbi Lütfi Paşa  • Xədim Süleyman Paşa  • Rüstəm Paşa  • Qara Əhməd Paşa  • Səmiz Əli Paşa  • Sokollu Mehmed Paşa  |
| Kaptan-ı dəryalar | Cəfər Ağa  • Mustafa Paşa  • Bayram Paşa  • Qurdoğlu Müslihəddin Rəis  • Dəryabəy Süleyman Paşa  • Kamankeş Əhməd Paşa  • Xeyrəddin Barbarossa  • Sokollu Mehmed Paşa  • Sinan Paşa  • Piyalə Paşa  |
| Şeyxülislamlar | Zənbilli Əli Əfəndi  ·  Kamalpaşazadə Əhməd Şəmsəddin Əfəndi  ·  Sadullah Sədi Əfəndi  ·  Çivizadə Muhiddin Mehmed Əfəndi  ·  Əbdülqədir Həmidi Çələbi  ·  Fənarizadə Muhiddin Çələbi  ·  Əbu Suud Əfəndi  |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |