recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bimetal** — iki və ya daha çox müxtəlif metallardan hazırlanmış layların birləşməsindən əldə olunan material. Elektrik avadanlıqlarının hazırlanmasında istifadə olunur.

Bimetallik element
------------------

Elektrik avadanlıqlarının uzunömürlülüyü yüksək dərəcədə onların artıq yüklənməsindən asılıdır. Elektrik avadanlıqları artıq yüklənmə cərəyanlarından mühafizə etmək üçün bimetallik elementli istilik releləri geniş yayılmışdır. Bimetallik element müxtəlif xətti genişlənmə əmsalına α malik olan iki lövhədən ibarətdir. Onlar bir-biri üzərinə qoyular və sərt bərkidilir və ya qaynaq olunur. Əgər belə elementi tərpənməz bərkitsək və qızdırsaq, onda onun α əmsalı aşağı olan materiala tərəf əyilməsi baş verir. Artıq yük cərəyanının təsiri altında bimetallik lövhənin belə qızması və əyilməsi sayəsində lövhənin sərbəst ucuna bərkidilmiş kontakt açılır və avadanlığın idarə dövrəsini qızdıraraq, onu artıq yüklənmədən mühafizə edir.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Krım buxurkolu** (*lat.* Cistus tauricus) — bitkilər aləminin əməköməciçiçəklilər dəstəsinin buxurkolukimilər fəsiləsinin buxurkolu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Krımda, Cənubi Qafqazın qərbində, Şərqi Aralıq dənizi sahillərində təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 0,5-1 m-ə çatan kiçik koldur. Yarpaqlarının uzunluğu 1-5 sm, eni 1-2 sm olub, qırışlı, uzunsov-yumurtavari, boz-yaşıl rəngli və üzbəüz düzülüşlüdür. Çiçəklərinin diametri 4,5-5 sm, çəhrayı rənglidir. Krım buxurkolunun yarpaqlarında və cavan zoğlarında aromatik qatran (buxur adlanan) ifraz edən vəziciklər vardır. Kasayarpaqları 5, bəzən 3 ədəd olub hamısı eynidir və ya 2 üstdə yerləşənlər daxildə olanlardan fərqlənir; ləçəkləri 5 ədəd, qırmızı, çəhrayı və ya ağ, bünövrəsi sarıdır; erkəkcikləri çoxdur, hamısı meyvə verəndir; dişicik ağzı böyük, başcıqlı, oturaq və ya sütuncaqda yerləşir. Meyvəsi 8 mm uzunluğunda, 5 laya açılan, tüklü və oval qutucuqdur. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri iyul-avqustda yetişir. Toxumla çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Torpağa az tələbkardır, qeyri-münbit torpaqlarda da inkişaf edir. Şaxtaya və quraqlığadavamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kiçik Qafazda meşələrdə kolların arasında, quru və daşlı yamaclarda bitir.

İstifadəsi
----------

Ətriyyatda istifadə edilir. Krım buxurkolu çiçəkləmə dövründə çox dekorativ görünür və tək əkinlərdə istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12841076
* EUNIS: 168746
* GBIF: 7537689
* GRIN: 10651
* iNaturalist: 497208
* IPNI: 168515-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:168515-1
* Tropicos: 7600163
* WFO: wfo-0000607627

 |
Makedoniyalı qadınlar 1945-ci ildə Yuqoslaviya və Makedoniya respublikalarının məclislərinə səs verdilər
**Makedoniya Qadın Antifaşist Cəbhəsi** (mak. Антифашистички фронт на жените на македонија / Antifašistički front na ženite na Makedonija) — Yuqoslaviya Xalq Qurtuluş Müharibəsi zamanı Yuqoslaviya Makedoniyasında meydana gələn feminizm hərəkatı. Şimali Makedoniyadakı bir neçə müasir feminist təşkilatın təşəbbüskarıdır. Cəbhə işğal altında olan Yuqoslaviyada digər qadın antifaşist cəbhələri ilə birlikdə 1942-ci ildə yaradılmışdır.

Bu hərəkatın ən görkəmli siması Veselinka Malinskaya idi ki, o, xalq qurtuluş müharibəsi və Makedoniyanın Qurtuluşu üçün Anti Faşist Məclisinin iştirakçısı idi və onun atası 1903-cü il İlinden üsyanında iştirak etmişdir.

Hərəkatın əsas məqsədi qadınlar üçün məktəb təhsilini yaxşılaşdırmaq və qadınların savad səviyyələrini artırmaq idi, çünki o dövrdə savadsızların əksəriyyəti qadınlar idi. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yunanıstan Vətəndaş Müharibəsi dövründə (1946-1949) digər təşkilatlar kimi bu cəbhə də yunan kral hökuməti tərəfindən "cinayətkar" adlanaraq qadağan edildi.

Həmçinin bax
------------

* Bosniya və Herseqovina Qadın Antifaşist Cəbhəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  P. Ramet, Sabrina. (1999). *Gender Politics in the Western Balkans: Women, Society and Politics in Yugoslavia and the Yugoslav Successor States*. Penn State University Press. pp. 75-76. ISBN 978-0-271-01802-7. Google Book Search. Retrieved on July 14, 2009.
2. ↑  de Haan, F. Daskalova, K. Loutfi, A. (2006). *A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern and Southern Europe: 19th and 20th Centuries*. Central European University Press. pp. 296-300. ISBN 978-963-7326-39-4. Google Book Search. Retrieved on July 8, 2008.
3. ↑  Trouton, R. (1952). *Peasant Renaissance in Yugoslavia, 1900-1950: A Study of the Development of Yugoslav Peasant Society as Affected by Education*. Routledge. p. 283. ISBN 0-415-17612-3. Google Book Search. Retrieved on July 8, 2008.
4. ↑  "The Aegean part of Macedonia after the Balkan Wars". Council for Research into South-Eastern Europe of the Macedonian Academy of Sciences and Arts. 1996.
Karabük Universitetinin İqtisadiyyat və İdarə Elmləri Fakültəsinin Beynəlxalq Münasibətlər kafedrasının sədri, professor.[*mənbə göstərin*]

Ailəsi
------

Ailəlidir, bir övladı var.

Təhsili və pedaqoji fəaliyyəti
------------------------------

1986-1993-cü illər ərzində Azərbaycan Texniki Universitetinin Radio Texnika fakültəsində həm bakalavr, həm də magistr dərəcələrində təhsilini tamamlamışdır. Məzun olduğu dövrdə ölkədəki vəziyyəti diqqətə alaraq hüquq təhsili almağa qərar verərək, 1993-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin Hüquqşünaslıq fakülətsinə daxil olub. 1998-2000-ci illər ərzində isə Türkiyənin nüfuzlu universitetlərindən olan Mərmərə Universitetinin Sosial Elmlər İnstitutundan Ümumi Hüquq üzrə magistr dərəcəsi alıb. 2007-ci ildə isə Ankara Universitetində doktorantura təhsilini tamamlamış və "Post Sosialist Ölkələrdə Siyasi Rejim Dəyişikləri" adlı dissertasiyasını müdafiə edərək hüquq elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Doktorantura təhsilini tamamladıqdan sonra Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bir qəzetin Türkiyə təmsilcisi olmuşdur. Əli Əsgərin fərqli QHT-lərdə Qafqaz, Rus-Slavyan, Orta Asiya və Türk dünyası ilə bağlı araşdırmaları mövcuddur. Eyni zamanda professor erməni vandalizmin gerçəkliyini Türk dünyasına çatdırılması üçün müxtəlif fəaliyyətlər göstərmiş, təbliğatlar aparmışdır.

2021-ci ildə professor adına layiq görülən Əli Əsgər halhazırda Karabük Universitetinin İqtisadiyyat və İdarə Elmləri Fakültəsinin Beynəlxalq Münasibətlər kafedrasının müdiridir.

Mükafatlar
----------

Dünyada mövcud olan konstitusiyaların türkcəyə tərcümə etməsi səbəbi ilə Əli Əsgərə 2019-cu ildə Hüquq Ensiklopediyası

Özəl Mükafatı verilmişdir.

İstinadlar
----------

 istifadə tarixi 03.08.2021

 istifadə tarixi 03.08.2021

 istifadə tarixi 03.08.2021
FazometrFazometr
**Fazometr** elektrik təchizatı sistemində (məsələn, üç fazalı) iki periodik dəyişən elektrik rəqsləri arasındakı faza dəyişmə bucağını ölçmək üçün nəzərdə tutulmuş elektrik ölçü **cihazıdır**.

Fazometrlərin tətbiqi
---------------------

Fazometr güc əmsalının - cosφ-nin müəyyən edilməsi üçün elektrik qurğularında tez-tez istifadə olunur (elektrik qurğusuna xidmət edən personal tərəfindən cihazın adının düzgün bilinməməsi səbəbindən onu loru dildə "kosinusfimetr" də adlandırırlar). 

Fazometrlər elektron və elektrotexniki aparat və cihazların hazırlanması, tənzimlənməsi və istismarında istifadə olunur.

Fazometrin qoşulma sxemi
------------------------

Fazometr cərəyan və gərginlik dövrəsinə qoşulur. Üç fazalı elektrik təchizatı sistemində cihazı üç fazaya gərginlik və cərəyana görə birləşdirmək lazımdır: 

* gərginliyə görə - A, B, C fazalarına
* cərəyana görə - A, B, C fazalarında cərəyan transformatorunun ikinci tərəf dolaqlarına

Həmçinin sadə qoşulma sxemi də mümkündür (cihazın konstruksiyasından asılı olaraq): 

* gərginliyə görə - A, B, C fazalarına
* cərəyana görə - A, B fazalarında cərəyan transformatorunun ikinci tərəf dolaqlarına

Bu vəziyyətdə üçüncü faza (C fazası) A və B cərəyan vektorlarının cəmlənməsi yolu ilə müəyyən edilir.

Ədəbiyyat
---------

* *Войнаровский П. Д..* Электрические измерительные аппараты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
**Diana Əhmədbəyli** (qızlıq soyadı: **Doman**; 22 iyun 1998, Estoniya) — Azərbaycanı təmsil edən bədii gimnast.

Həyatı
------

Diana Doman 1998-ci ili iyunun 22-də Estoniyada anadan olub. 2003-cü ildən idmanla məşğul olur.

Karyerası
---------

2014-cü ilin iyununda baş tutan Avropa Çempionatında Azərbaycanı Aleksandra Platonova, Aliyə Paşayeva, Aynur Mustafayeva, Diana Doman və Siyana Vasilevadan ibarət qrup təmsil elədi. Ümumi turniri 34.050 balla beşinci, 10 gürz turnirini isə 17.166 balla altıncı pillədə başa vuran Platonova, Paşayeva, Mustafayeva, Doman və Vasilevadan ibarət qrup 3 top+2 lent turnirində 17.650 ballıq nəticə göstərdi və Avropa Çempionatının gümüş medalına sahib oldu.

Daha sonra Diana Doman 2014-cü ilin sentyabrında İzmir şəhərində baş tutan Dünya Çempionatında mübarizə apardı. Aleksandra Platonova, Aliyə Paşayeva, Aynur Mustafayeva, |Diana Doman, Səbinə Abbasova və Siyana Vasilevadan qrup ümumi turniri 33.332 balla altıncı, 10 gürz turnirini 15.416 balla, 3 top+2 lent turnirini isə 16.608 balla 8-ci pillələrdə başa vurdu.

2018-ci ilin iyununda İspaniyanın Qvadalaxara şəhərində baş tutan Avropa Çempionatında Azərbaycanı Aliyə Paşayeva, Ayşən Bayramova, Diana Doman, Siyana Vasileva və Zeynəb Hümmətovadan ibarət qrup təmsil elədi. Ümumi turniri 35.700 balla yeddinci pillədə başa vuran Paşayeva, Bayramova, Doman, Vasileva və Hümmətovadan ibarət qrup 3 top+2 lent turnirində 22.550 ballıq nəticə göstərdi və Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu.

Daha sonra Diana Doman 2018-ci ilin sentyabrında Bolqarıstanın Sofiya şəhərində baş tutan Dünya Çempionatında mübarizə apardı. Aliyə Paşayeva, Ayşən Bayramova, Diana Doman, Siyana Vasileva və Zeynəb Hümmətovadan qrup ümumi turniri 40.100 balla yeddinci, 5 gürz turnirini 20.100 balla beşinci, 3 top+2 lent turnirini isə 20.400 balla yeddinci pillələrdə başa vurdu.

Diana Əhmədbəyli 2018-ci ilin sentyabrında baş tutan Dünya Çempionatında da mübarizə apardı. Aliyə Paşayeva, Ayşən Bayramova, Darya Sorokina, Diana Əhmədbəyli və Zeynəb Hümmətovadan qrup ümumi turniri 52.100 balla 8-ci, 3 top+4 gürz turnirini isə 26.450 balla yeddinci pillələrdə başa vurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Fédération Internationale de Gymnastique.* "**DIANA AHMADBAYLI**". www.gymnastics.sport ( (ing.)). 22.08.2022. 2023-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22.08.2022.
Azərbaycan Respublikasının vizası
**Viza** (*lat.* visus — ziyarət) — Bir xarici ölkəyə daxil olmaq, orada yaşamaq, yaxud oradan getmək üçün xarici pasportda edilən xüsusi qeyd və ya rəsmi icazə.

Viza Növləri
------------

Alınma məqsədinə görə viza növləri aşağıda verilmişdir.

Tranzit vizalar Qısa müddətli viza Uzun müddətli viza İmmiqrasiya vizası
Rəsmi viza

**Transit Viza**

Tranzit vizası, bir ölkədən digərinə getmək üçün üçüncü ölkənin ərazisindən keçmək lazım gəldiyi hallarda alınan viza növüdür. Tranzit vizası viza sahibinə bu ölkənin ərazisindən keçməyə imkan verir. Tranzit vizası qısamüddətli vizadır.

**Qısamüddətli viza**

Qısamüddətli viza, viza müraciətinin edildiyi ölkəyə qısa müddətə səyahət etməyə imkan verən bir viza növüdür. Turist vizası, tibbi viza, ziyarət vizası, atletik və ya sənət vizası, qaçqın vizası, rəqəmsal köçəri vizası, xüsusi viza kimi vizalar qısamüddətli viza növünə daxildir. Qısamüddətli viza sahibləri səyahət etdikləri ölkədə maksimum 90 gün qala bilərlər.

**Uzun müddətli viza**

Uzunmüddətli viza bir ölkədə 90 gündən çox qalmağa imkan verən viza növüdür. Tələbə vizası, müvəqqəti işçi vizası, sığınacaq vizası, yaşayış vizası, asılı viza kimi viza növləri uzunmüddətli viza növünə daxildir.

**İmmiqrasiya vizası**

İmmiqrant vizası, viza müraciətinin edildiyi ölkədə daimi yaşamaq istəyən şəxslərə verilən viza növüdür. İmmiqrasiya vizası almış şəxslər müraciət etdikləri ölkəyə köçmək və orada yaşamaq niyyətindədirlər. Evlilik vizası, ailə birləşməsi vizası, ailə üzvü vizası, pensiya vizası kimi vizalar immiqrant vizasına daxil edilən viza növləridir.

**Rəsmi viza**

Rəsmi viza dövlətə xidmət edən və dövləti təmsil edən şəxslərə verilən viza növüdür. Rəsmi vizalar diplomatlar, konsullar kimi dövləti təmsil edən və dövlət adından bir ölkəyə səfər edən şəxslərə verilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Visa". nedir.az/. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2017.[*ölü keçid*]
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-29.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-29.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-29.
Patti Smit mikrofon ilə oxuyur.
**Oxumaq** vokal sənəti.

Mənşə nöqteyi-nəzərindən oxuma fenomeni neolit dövründə gülüş və ağlamağı hisslərin vahid vokal diapazonunda birləşdirərək emosional sistemin xüsusi səsli təzahürü kimi və yalnız "ox-kamandan əvvəlki dövrdə "yaranmışdır. aşağıdakılar oxuma prosesinə davamlı olaraq daxil edildi:

* alətlər (arfa, fleyta, baraban)
* semantik-nitq konteksti.

Oxumanın mənşəyi insanın öz əhval-ruhiyyəsini səslər ilə ifadə etmək istəyi ilə əlaqələndirilir. Tədricən inkişaf edən müğənnilik xüsusi sənətin mövzusuna çevrilir. Sözlər, oxumaq sayəsində daha çox rahatlıq əldə edir. Nəğmə ilə birləşən nitq xüsusilə güclü, həyəcanverici təsir yaradır. Bir sənət kimi oxumaq düzgün, təbii səs istehsalı və texniki vokal inkişafı tələb edir.

Oxuma və ya ən azı melodik səslərin müasir insan nitqindən əvvəl yarandığı güman edilir. Buna görə də beyin musiqi müşayiəti olmayan mətn ilə müqayisədə mahnının sözlərini daha yaxşı mənimsəyir. Bu, həm də bir çox xalq janrlarının musiqi mahiyyətini izah edir, çünki xalq yaradıcılığı təkcə əyləncə deyil, həm də həm müasirlərə, həm də nəsillərə məlumat ötürmə üsulu rolunu oynamışdır.

1. ↑  Oxumaq // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
**Hafiz Haqqı Paşa** (24 aprel 1878, Ədirnə - 15 fevral 1915, Ərzurum) - Osmanlı ordusunda xidmət etmiş hərbçi.

Hərb məktəbində Ənvər Paşa, Mahmud Kamil Paşa və Fəxrəddin Paşa ilə eyni sinifdə təhsil almışdır. Bu məktəbdə ilk sinifini ikinciliklə, 5 dekabr 1902-ci ildə son sinifini isə birinciliklə bitirmişdir. Sultan V Muradın nəvələrindən biri olan Behiyə Sultanla (Mehmed Səlahəddin Əfəndinin qızı) ailə həyatı qurmuşdur. 1912-ci ildə Balkan müharibələrində iştirak etmişdir. "Vicdani" təxəllüsü ilə qəzetlərdə müxtəlif məqalələrin müəllifi olmuşdur. "Şanlı Əsgər" adlı kitabın müəllifidir.

3-cü Ordunun tərkibində rus və erməni birləşmələrinə qarşı Sarıqamış döyüşündə iştirak etmişdir. Döyüş ərzində Ənvər Paşanın rəhbərliyi altında olan birliklərin qeyd olunan hədəflərə qısa müddət ərzində çatmasına baxmayaraq, Haqqı Paşanın rəhbərliyi altında olan birliklər əsas hədəflərinə çata bilmədi və nəticədə döyüş əməliyyatı türklər üçün uğursuz oldu. Bu məğlubiyyətdən sonra Ənvər Paşa 3-cü Ordunun idarəçiliyini Hafiz Haqqı Paşaya təhvil verərək İstanbula qayıtmışdır. Haqqı Paşa da bundan bir neçə həftə sonra 1915-ci ildə Ərzurumda vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* 3-cü Ordu
* Osmanlı ordusu
* Sarıqamış döyüşü
**İnformasiya hüququ** — informasiya sahəsində münasibətlərin hüquqi tənzimlənməsi sistemidir, yəni Rusiya inzibati hüququnun və mülki hüququnun bir alt sahəsi, habelə bu sahədə elm və akademik intizamdır.

İnformasiya hüququ bir elm kimi inzibati hüququn bir alt sahəsi kimi informasiya hüququ, onun predmeti, metodları, informasiya münasibətlərinin hüquqi tənzimlənməsi prinsipləri, inkişaf tarixi, əsas institutları, hüquq normalarının müqayisəli hüquqi təhlili haqqında elmi biliklər sistemidir. və xarici ölkələrin informasiya sferasında sosial münasibətlər. Və bu elm özünün formalaşmasının ilkin mərhələsindədir.

İnformasiya hüququ akademik bir fən kimi müvafiq təhsil müəssisələrində, ilk növbədə hüquqi olanlarda oxumaq üçün məcburi olan informasiya hüququ haqqında biliklər sistemidir.

İnformasiya hüququ mürəkkəb hüquq sahəsidir. Son vaxtlara qədər informasiya hüququ inzibati hüququn alt sahəsi idi. İnformasiya hüququnun bir alt bölməyə ayrılması bütün elm adamları tərəfindən tanınmadı və nisbətən yaxınlarda baş verdi. Öz növbəsində onun yeni hüquq sahəsi kimi özünü tam təsdiqləməyə vaxtı yox idi

İnformasiya hüququ anlayışı
---------------------------

İnformasiya hüququ anlayışı hüquq sahəsidir, informasiyanın dövriyyəsi, informasiya ehtiyatlarının formalaşdırılması və istifadəsi, informasiya sistemlərinin yaradılması və fəaliyyəti ilə bağlı informasiya sahəsində ictimai münasibətləri tənzimləyən hüquq normalarının məcmusudur. vətəndaşların, təşkilatların, dövlətin və cəmiyyətin informasiya ehtiyaclarının təhlükəsiz şəkildə ödənilməsi.

İnformasiya hüququnun predmeti və metodları
-------------------------------------------

İnformasiya hüququnun hüquqi tənzimlənməsinin əsas predmeti informasiyadır, yəni informasiya proseslərinin - istehsalı, toplanması, emalı, toplanması, saxlanması, axtarışı, ötürülməsi, yayılması və istehlakı proseslərinin həyata keçirilməsi zamanı yaranan informasiya sferasında sosial münasibətlərdir.

İnformasiya hüququ informasiya-hüquqi münasibətlərə tənzimləyici təsir metodlarının bütün kompleksindən, yəni həm dispozitiv tənzimləmədən (seçim azadlığı, tərəflərin bərabərliyi, mərkəzsizləşdirmə, koordinasiya), həm də imperativ tənzimləmədən (hakimiyyətin mərkəzləşdirilmiş şəkildə həyata keçirilməsi, ciddi tabeçilik) istifadə edir. İnformasiya hüququ sisteminə müxtəlif üsulların daxil edilməsi onların özbaşına toqquşması və ya rəqabəti demək deyil. İnformasiya hüququ üçün müəyyən metodların əhəmiyyəti ilə bağlı müzakirələr yalnız informasiya ilə bağlı münasibətlərdə yaranan problemləri həll etmək üçün müstəqil hüquq sistemini inkişaf etdirməklə uzlaşdırıla bilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Лапина М. А. Ревин А. Г. Лапин В. И. Информационное право. М.: ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право, 2004.
2. ↑  Бачило И. Л. Лопатин В. Н. Федотов М. А. Информационное право./Под ред. академика РАН Б. Н. Топорнина. СПб.: Издательство Р. Асланова «Юридический центр Пресс», 2005.
3. ↑  Ковалева Н. Н. Информационное право России. Учебное пособие. М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К», 2007.
**Ucar Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi** — Ucar şəhərində yerləşən muzey. Ucar rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 1986-cı ildən fəaliyyət göstərir.Muzeyin fondunda 3170 muzey əşyası qorunur. Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində "Təbiət", "Qədim dövr", "Müasir dövr" bölmələri və s.bölmələr fəaliyyət göstərir.

Muzeyin eksponatları
--------------------

Muzeyin fondunda 3170 ədəd muzey əşyası var. Təbiət bölməsində quş müqəvvaları, ağac nümunələri, mədəni və texniki bitkilərin toxumları və s. toplanıb. Qədim dövr bölməsində Azərbaycan xalqının adət-ənənələrini, məişətini, həyat tərzini əks etdirən ekspanatlar nümayiş olunur.

Muzey binası
------------

Muzey 2015-ci ildə yeni binaya köçmüşdür. Muzeyin sahəsi 573,44 kv.m.-dir. Bina müasir texnologiyanın ən son naliyyətləri əsasında qurulmuş, binada istilik-havalandırma sistemi, elektron xəritə qurlaşdırılmışdır. Muzeyin ekspozisiyası qədim dövr, təbiət, etnoqrafiya, müasir dövr bölmələrindən ibarətdir. Burada "20 Yanvar", "Xocalı faciəsi", "Şəhidlər", "Həmiyerlilərimiz", "Şair və yazıçılarımız", "Müstəqillik yollarında" və s. guşələr fəaliyyət göstərir. 2015-ci ildə başlayaraq Cənubu Qafqaz Boru Kəmərinin genişləndirilməsi zamanı Ucar rayonunun Ramal kəndində b.e.ə. II əsrlərə və b.e.II əsrinə aid 16 ədəd artefaktlar AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun arxeoloqları tərəfindən muzeyə təhvil verilmişdir.

Muzey güşələri
--------------

Müasir dövr bölməsində bugünkü hadisələrdən bəhs olunur. Bu eksponatlar aşağıdakı guşələrdə cəmlənib.

1. Müstəqillik yollarında
2. Alim həmyerlilərimiz.
3. Səhiyyə.
4. Mədəniyyət.
5. İdman.
6. 20 Yanvar
7. Xocalı soyqırımı.
8. Qarabağ müharibəsı.
9. Etnoqrafiya.
10. Numizmatika.
11. Şair və yazıçılarımız.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ucar Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi".. İstifadə tarixi: 22.12.2020.[*ölü keçid*]
2. ↑  "Ucar Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi".. 2021-04-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22.12.2020.

Xarici keçidlər
---------------

* "Ucar Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi yeni binada fəaliyyətə başlayıb".. İstifadə tarixi: 22.12.2020.
* "Ucar Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi yeni binada fəaliyyətə başlayıb".. İstifadə tarixi: 22.12.2020.
**Leopold və Mstislav Rostropoviçlərin ev-muzeyi** — dünya şöhrətli violonçelist, Mstislav Rostropoviçin anadan olduğu və uşaqlıq illərini keçirdiyi evdə yerləşən muzey. Muzey 2002-ci il mart ayının 4-də açılmışdır.

Ekspozisiya
-----------

Muzeyin ekspozisiyasında M. Rostropoviçin uşaqlıq, gənclik, həyat və yaradıcılıq illərinin çiçəkləndiyi dövrləri əks etdirən maraqlı materiallar nümayiş etdirilir.

Muzeyin ekspozisiyası iki hissədən ibarətdir. Birinci hissədə Rostropoviçlər ailəsinin yaşadığı evin ab-havası, o dövrkü mühit əks etdirilmişdir. Muzeydə nümayiş olunan eksponatlar arasında Leopold Rostropoviç tərəfindən oğluna yazdığı (1942-ci il) məktub da vardır. Bu məktub M. Rostropoviç üçün hər bir zaman mənəvi dayaq olmuşdur. Ekspozisiyanın ikinci hissəsində M. Rostropoviçin həyat və yaradıcılığının mühüm anları, onun Bakı ilə əlaqələrini təsdiqləyən materiallar nümayiş olunur. Muzeydə M. Rostropoviç haqqında filmlər, maestronun ifası ilə yazılmış audio kasetlər və disklər vardır.

Muzeydə daima olaraq Rostropoviçin ifasında musiqi (Bax, Bethoven) və onun dirijorluğu altında simfonik musiqilər səslənir. Burada Rostropoviçin ən sevimli əsərlərindən biri – Pyotr Çaykovskinin Altıncı simfoniyasının lent yazısı da səsləndirilir. O, bu əsərə 1974-cü ildə Moskva Konservatoriyasının Böyük Zalında Moskvadan xaricə getməzdən əvvəl vida gecəsində dirijorluq edib. Ev-muzeydə saat maestro Rostropoviçin vəfat etdiyi vaxta – 14:08-ə qurulmuşdur.

Qalereya
--------

* Muzeyin qarşısında Mstislav Rostropoviçin xatirə lövhəsi.Muzeyin qarşısında Mstislav Rostropoviçin xatirə lövhəsi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ulu öndər Heydər Əliyev görkəmli şəxsiyyətlərin ev-muzeylərinin yaradılmasını daim diqqət mərkəzində saxlamışdır". Azertag.az. 2023-07-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-08.
2. 1 2 3 4  "Muzeylər (haqqında, telefonları, internet saytları)". Davam.az. 2023-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-08.
3. ↑  "Mstislav Leopoldoviç Rostropoviç-XX əsrin ən dahi violençel ifaçısı,dirijor-89". Polemik.az.[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Leopold və Mstislav Rostropoviçlərin ev-muzeyi ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Leopold və Mstislav Rostropoviçlərin ev-muzeyi — Facebook səhifəsi
**Ministerium für Staatssicherheit** (MfS/Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyi) xüsusilə **Ştasi** (**Şta**ats**si**cherheit mürəkkəb sözünə görə) adı ilə tanınır, bu Almaniya Demokratik Respublikasının təhlükəsizlik və kəşfiyyat təşkilatıdır. Stasi Şərqi Berlindən idarə edilirdi. Lichtenberg şəhərində genişmiqyaslı bir kompleksə, eyni zamanda şəhərin müxtəlif yerlərində müxtəlif komplekslərə sahib idi. Stasi dünyada fəal kəşfiyyat təşkilatlarından biri hesab olunurdu. Təşkilatın şüarı "Schild und Schwert der Partei" ("Partiyanın Qalxanı və Qılıncı") idi. Əvvəlki dövrlərdə Stasi üçün istifadə edilən başqa bir termin *Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti* yəni *Staatssicherheitsdienst* idi.

Tarixi
------

Stasi 1950-ci il fevralın 8-də təsis edilmişdir. Quruluşunda Sovetlərin kəşfiyyat təşkilatı olan KQB modeli əsas götürülmüşdür. KQB tərəfindən Varşava Paktına üzv ölkələrin kəşfiyyat idarələri içərisində ən təsirli və sadiq tərəfdaş olaraq qəbul edilirdi.

Wilhelm Zaisser *Stasi*nin ilk prezidentidir, *Wilhelm Zaisser*in köməkçisi isə Erich Mielke olmuşdur. Vilhelm Zaisser 1957-ci ildə Almaniya Demokratik Respublikasının prezidenti Walter Ulbricht tərəfindən vəzifəsindən azad edildi. Ernst Wollweber onun yerinə bu vəzifəyə təyin edildi. Ernst Wollweber dövlət liderləri Walter Ulbricht və Erich Mielke ilə qarşıdurmalar səbəbiylə istefa etdi. Vəzifəyə köməkçisi Erich Mielke təyin edildi. Ayrıca 1957-ci ildə Markus Wolf HVA (Kəşfiyyat Mərkəzi İdarəsi - Hauptverwaltung Aufklärung) xarici kəşfiyyat bölməsinin rəhbəri təyin edildi. Wolf, Almaniya Federativ Respublikasının dövlət mexanizminə, siyasətinə və iş dünyasına nüfuz etməkdə böyük bir müvəffəqiyyət əldə etdi.

1970-ci illərdə Stasi, xüsusən Latın Amerikasında bir çox fəal və siyasətçinin həyatını xilas edərək fərqli bir rol almışdır. Məsələn, 1973-cü ilin sentyabrında Çilidəki Pinochet çevrilişində, Stasi agentləri tərəfindən həyata keçirilən əməliyyat zamanı Xalq Birliyi təşkilatının yüzlərlə üzvü xilas edilərək Almaniya Demokratik Respublikasına verilmişdir.

1986-cı ildə Wolf təqaüdə çıxanda vəzifəsini *Werner Grossmann*a təhvil verdi.

1989-cu ildə Şərqi Almaniyanın dağılmasından əvvəl Ştazi adı Milli Təhlükəsizlik İdarəsi olaraq dəyişdirildi. Bu dəyişiklikdən sonra Rudi Mittig rəhbərliyə gətirildi.

Qalereya
--------

* Ştazi qərargahının birinci mərtəbəsiŞtazi qərargahının birinci mərtəbəsi
* MətbəxMətbəx
* KatiblikKatiblik
* Nəzarət məntəqəsiNəzarət məntəqəsi
* İstintaq mərkəziİstintaq mərkəzi
**Kolkasraqs** (*latış.* Kolkasrags‎) — burun, Kurzem yarımadasının şimal qutaracağında, Kurzem tarixi-coğrafi vilayəti ərazisində yerləşir. Hazırda isə Latviyanın Dundaq diyarı ərazisində yerləşir. Baltik dənizinin Riqa körfəzinin girəcəyində strateji mövqeyə malikdir. Saaremaa adasındakı (Estoniya) burundan İrbe boğazı ilə ayrılır. Lattış dilində mənası "iti künc" mənasını verir.

Coğrafiyası
-----------

Dənizin görünüşü
Burunun uzunluğu təqribi olaraq 6,5 km, hündürlüuü isə 2 metr təşkil edir. Burunun uerləşdiui regionda iqlim mülauimdir. Rusiya imperiyası dönəmində burun Kurlyadskaya quberniyasının Vindavski qəzasına daxil idi. Buradan keçənngüçlü axınlar səbəbindən burada qum rifi əmələ gəlmişdir. Bu səbəbfən burada 1875-ci ildə mayak inşa edilmişdir. Üçüncüsü isə rifin sonunda yerləşən üzən mayak idi.

Etnoqrafiya
-----------

Mühüm coğrari mövqeyi ilə yanaşı Domesnes həmdə fin-uqor xalqlarının assimiliasiya olnduğu bölgədir. Belə ki, VI–VIII əsrdə butalara gəlmiş baltik tayfaları fin-iqorlarla qarışaraq latışları əmələ gətirmişdir. Burun ərazisində livovlara məxsus kənd olmuşdur. İlk əvvəllər burada cəmi 150 nəfər yaşayırdı. Hazırda isə 50 nəfər yaşayır. Burundan bir qədər aralıda Kolka kəndində provaslav kilsəsi və lüteran kirxası yerləşir.

1991–1992-ci illərdə Latviya hökuməti Livlərin yaşadığı bölgəni Liv sahili adlı etno-mədəni qoruq vilayət elat etmişdir. Hədəf xalqın kökünün qorunması olmuşdur. Bura Vayde, Saunaqs, Pitraqs, Koşraqs və Sikraqs. Qədim taxta evləri bağ istirahəti məqsədi ilə istifadə edirlər.
Livlərin ənənəvi məşğuliyyəti balıqçılıqdır.

Maraqlı hadisələr
-----------------

* Rus qoşunları A. Kolçakın rəhbərliyi altında alman ordusunu qarşı zərbələr endirmişlər. 1915-ci ilin payızında Slava direhli gəmisində Riqa körfəzinin sahilində yerləşən qoşunlara 1-ci ranq kapitan V. V. Kovalevskinin rəhbərliyi altında zərbələr etdirilmişdir. Bunun nəticəsi olaraq ruslar 22 oktyabrda buruna desant çıxarmışlar.
* 1917-ci ildə almanların Kurlyand sahilini tutması ilə əlaqədar ruslar Domesnes burnuna çoxlu sayda mina yerləşdirmişdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Эстония, Латвия, Литва // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО "Картография" в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО "Картография" : Оникс, 2010. — С. 75. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).

Mənbə
-----

* Мыс Колка[*ölü keçid*]
* Колка
**Kommensalizm** (*lat.* cum mensa – müsbət qarşılıqlı təsirin daha sadə tipi sayılır. İki bioloji növ arasında gedən qarşılıqlı təsirin bu formasında növün biri öz fəaliyyəti ilə (kommensala) qida və ya sığınacaq verir. Başqasının yaşayış yerinə köçən orqanizmlər (kommensallar) "ev yiyəsinə" heç bir ziyan yetirmir. Sığınacaq kimi ya tikintidən (yuva), yaxud digər növün bədənindən istifadə olunur. 

Ağacların gövdə qabıqlarında epifit bitkilərin məskunlaşması da kommensalizm sayılır. Quş və gəmiricilərin yuvalarında buğumayaqlıların lduqca çoxlu növləri məskunlaşır və orada parçalanmış (çürümüş) üzvi qalıqların və ya digər birgə sakinlərinin qalıqları hesabına qidalanırlar. Bir çox növlər yalnız yuvalarda yaşayır və oradan kənara çıxmırlar, belə növlər nidikol adlanır.

Kommensalizm əlaqə tipi təbiətdə olduqca mühüm hesab edilir. Belə əlaqə növlərin daha sıx birgə yaşamasına, mühitdən, qida resurslarından daha tam istifadə etməyə şərait yaradır. Lakin bəzən kommensalizm başqa əlaqə tipinə keçir. Məsələn, qarışqa yuvasında çoxlu qarışqalarla birlikdə stafilinid böcəyinin növlərinə rast gəlinir. Onların yumurtaları, sürfə və pupları qarışqa balaları ilə birlikdə olur. Bu balalar böcəyin yumurta, sürfə və baramasına qulluq edir, onları yalayır və xüsusi kameralara daşıyırlar. Bəzən qarışqalar iri böcəyi də qidalandırır

Mənbə
-----

1. ↑  "Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. "Ekologiya, ətraf mühit və insan" // Bakı, "Elm" nəşriyyatı – 2006, 608 s. ISBN 5 – 8066 – 1765 - 3" (PDF). 2012-07-23 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-23.
**İsmayıllı Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi** — Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunda 1981-ci ildən fəaliyyət göstərən muzey. İsmayıllı rayonu Antik dövr, Qafqaz Albaniyası və orta əsrlərə aid abidələrlə zəngindir. 1981-ci ildə 1 ekspozisiya zalı olan kiçik bir binada fəaliyyət göstərmişdir. 2009-cu ildən yenidən restavrasiya olunmuş olan binada fəaliyyət göstərir.

Muzeyin tarixi
--------------

Muzey 1981-ci ilin aprel ayında fəaliyyətə başlamışdır. Muzey İsmayıllı tarixini öyrənmək, tədqiq etmək və yaşatmaq baxımından çox əhəmiyyətə malikdir. Muzeyin məqsədi, insan cəmiyyətinin inkişafını əks etdirən maddi və mənəvi mədəniyyət abidələrini, diyarın tarixinə dair qiymətli sənət nümunələrini, sənədləri, görkəmli el sənətkarlarının düzəltdikləri əşyaları (qiymətli silahlar və paltarlar, zərgərlik məmulatı, qiymətli qab-qacaq və s.), kitabələri və tabloları, heykəltaraşlıq əsərlərini (barelyef, qorelyef, qəbirüstü sənduqələr), diyarın tarixini, etnoqrafiyasını, məişətini əks etdirən və s. əşyaları toplamaq, mühafizə etmək, öyrənmək, nümayiş etmək və onları gələcək nəsillərə çatdırmaqdır.

Muzeyin eksponatları
--------------------

Muzeydə arxeoloji qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl III–I əsrlərə aid arxeoloji gil, tunc, dəmir əşyalar; XVIII–XX əsrlərə aid geyim və məişət əşyaları; Dulusçuluq, misgərlik, xalqtətbiqisənəti, k/təsərüfatı, zərgərlik, silahlar, toxuculuq və və s. aid nümumələr saxlanılır. Muzeydə 2683 eksponat saxlanılır. Bunlardan ən qədimi Daş dövrünə aid "Qədim insanın da alətidir". Ən marqlı eksponat e.ə.III-I əsrələr aid kərə yağıdır.

Muzeyin binası
--------------

Muzey 2 ekspozisiya-sərgi zalı, bir akt zalı, foye və bir neçə digər otaqlardan ibarətdir. Sahəsi 340 kv.m-dir.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan muzeyləri
* İsmayıllı rayonu
* İsmayıllı Dövlət Təbiət Qoruğu

Xarici keçidlər
---------------

* İsmayıllı muzeyi
* Azərbaycan muzeyləri
* Muzey haqqında. İvanovka

İstinadlar
----------

1. ↑  "İsmayıllı rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi". 2020-08-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-15.
**Ağ ciyər emfizeması** – ağ ciyər toxumasının elastikliyinin azalması nəticəsində havalılığının artması, ventilyasiyası və qan dövranının pozulması ilə xarakterizə olunan xəstəlik. Ağ ciyər emfizeması ağ ciyərlərin kəskin və xroniki xəstəlikləri -bronxitlər, bronxial astma, xroniki pnevmoniya, ağ ciyərin peşə xəstəlikləri və s. nəticəsində baş verə bilər. Xəstəliyin inkişafında alveoldaxili təzyiqi yüksəldən amillər, ağ ciyər toxuması elastikliyinin yaşla əlaqədar dəyişmələri də böyük rol oynayır.

### Əlamətləri:

Ekspirator tipli təngnəfəslik (xəstə nəfəsi güclə "verır"), öskürək, sifətin şişkinləşməsi və s.

### Müalicəsi:

Tənəffüs çatışmazlığının aradan qaldırılması, Ağ ciyər emfizemasına səbəb olan əsas xəstəliyin müalicəsi, bədən tərbiyəsi, iqlim terapiyası. Profilaktikası: bronxit və ağ ciyər iltihabını törədən səbəbləri aradan qaldırmaq, idmanla məşğul olmaq, tütün məmulatlarından və spirtli içkilərdən imtina etmək.

Mənbə:
------

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 145. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Çerkessk** (*rus.* Черкесск) — Rusiya Federasiyasının Qaraçay-Çerkesiya Respublikasında şəhər.

Tarixi
------

Tarixi **Batalpaşa** (*rus.* Баталпашинск), müasir adı Çerkessk olan şəhər Qaraçay-Çərkəz Muxtar vilayətinin inzibati mərkəzidir. (Qaraçay türkləri özlərinə "qaraçaylı" deyirlər).

1787-1791-ci illər Rus-Türk müharibəsi tam şiddəti ilə qızışmaqda idi. Torpaq üzərində qurban gedən şəhidlərlə birlikdə qəsbkarlara da məzar olan İsmayıl qalasının zəbt olunduğu vaxt (1790) Kuban nəhri də qanla ləbələb axırdı. Bir-birini təqib edən Qafqaz müharibələri şəraitində genişlənən rus işğalından yaxa qurtarmaq istəyən Qafqaz xalqlarının yardım tələbiylə Osmanlı dövləti 1789-cu ildə Battal paşa komandanlığı altında Qara dəniz sahillərinə 30 minlik qüvvə çıxarmışdı. Budur, şücaətli Batal paşa Anapadan üzü yuxarı Kuban boyunca hərəkətə keçmişdir. II Yekaterinanın 10-15 il əvvəl Qara dəniz boyunca yerləşdirdiyi kazaklar Kuban sahillərində qafqazlıların qarşısını kəsdilər. Sərəsgər Batal Paşa qan içində üzən bu bəlalı yerlərdən keçərək Kabardaya daxil olmaq, burda üsyana qalxan yerli xalqları toplayıb ordusuna daxil etmək və birlikdə istilaçıları öz torpaqlarından qovub çıxarmaq istədi. Lakin "Yunan projesi" deyə fitnəkar bir plan hazırlayan II Yekaterina Qafqaza böyük qüvvə yeritmişdi. Anapaya geri çəkilən Batal paşa qüvvələri məğlub edilir, paşa özü isə əsir düşür. Bundan az sonra isə Batal paşanın oğlunun da cəbhədə əsir düşdüyünü və Rusiyanın içərilərinə yola salındığını Kutuzovun cəbhədən II Yekaterinaya göndərdiyi 20 yanvar 1791-ci il tarixli relyasiyadan öyrənirik. Bu faktların Yekaterinanın nəzərinə qabarıq şəkildə çatdırılması Batal paşanın Rusiya üçün necə və hansı təhlükəni yaratdığını göstərir.

Batal paşa qəsəbəsi illərdən bəri saxladığı adını da itirir. Müharibə qurtarar-qurtarmaz burada yerləşdirilən kazaklar qəsəbəni kazak stanitsasına çevirirlər və rus dili tələffüzünə uyğun olaraq onu Batalpaşinsk adlandırırlar. 1930-1937-ci illər arası Sulimov şəhəri, 1939-cu ildən Çerkessk (Çərkəz şəhəri) adlanır.

İndi şəhər yaxınlığında "Batal paşa gölləri" adında torpağın əsil adı saxlanılır. Qəhrəmanın adı da həmişə tarıxlərdə sərəsgər Batal paşa kimi anılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Rusiya Dövlət Federal Statistika Xidməti.

Mənbə
-----

* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭ Qaraçay-Çerkesiya Respublikası |
| --- |
| Bayraq Qaraçay-Çerkesiya Respublikasının | **İnzibati mərkəz**: **Çerkessk**  | **Şəhərlər**: Qaraçayevsk| Teberda| Ust-Cequta

---

 | Qaraçay-Çerkesiya Respublikasının bayrağıQaraçay-Çerkesiya Respublikasının gerbi |
| **İnzibati-ərazi bölgüsü**: | **Rayonlar**: Abazin|
 Adıge-Xabl|
 Zelençuk|
Qaraçay|
Maloqaraçayevsk|
Noqay|
Prikuban|
Urup|
Ust-Cequtinski|
Xabez

---

 |
| **Məqalələr**: | Gerb | Himn | Tarix | Əhalisi | İnzibati-ərazi bölgüsü | Bayraq |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şəhər** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Qızıl Üzən çayı — Xəlxal
**Qızılüzən** **çayı** — uzunluğuna görə İranın ikinci çayı, əsasən Cənubi Azərbaycan ərazisindən axır.

Azərbaycan türkcəsindəki adı olan "Qızılüzən" adı "qızıl" (qırmızı rəng) və "özən" (çay, axar su) sözlərindən ibarətdir. Həmçinin bu addakı "qızıl" (qırmızı rəng) hissəsini tarixən coğrafi məkan adlarında kompas yönlərini bildirən rəng adlarıyla əlaqələndirib, adı "cənubi çay" (qırmızı rəng vaxtilə cənub yönünü bildirmək üçün istifadə olunub) şəklində açıqlamaq olar. Çayın farsca adı olan "Səfidrud" adı isə "ağ çay" deməkdir ("səfid" sözü farsca "ağ rəng", "rud" isə "çay, axar su" deməkdir).

Çayın hövzəsi
-------------

Bu çay Bicarın Qırxbulaq adlı dağlarından başlanır. Məncilə qədər çay *Qızılözən* adlanır, Məncildən Xəzərə qədər farsca adı olan Səfidrud adıyla adlanır.

Aşağı hissəsində çay, sıldırımlı dar dağ qobularından keçdiyinə görə sürətlə axır. Məncildən sonra Qızılözən dağ silsiləsini çərtərək və dənizqırağı düzənliyə çıxaraq, suvarma kanalların başlanğıc götürdüyü və çoxsaylı qolları olan mənsəb yaradır.

Çayın ən böyük qolu Gilan ostanının mərkəzi şəhəri olan Rəşt şəhərindən keçərək dənizə tökülür. Çay lil kütləsi gətirdiyinə görə mənsəbi getdikcə dənizə tərəf genişlənir. Mənsəbin sahəsi 3600 kv km, eni 110 km. Qızılözənin qolları müxtəlif yüksəkliklərdə su ilə qidalanır, bu isə suyun il ərzində bərabər daxil olmasına və çayın çox sulu olmasını təmin edir.

Coğrafiyası və geoloqiyası
--------------------------

Pliosendən sonrakı dövrdə qatyaradılma prosesi fəallaşdı. Qədim çay şəbəkəsinə malik müasir İran ərazisi yeni qalxmaya məruz qaldı ki bu bəzi yerlərdə çayların burulmasını şərtləndirdi. Başqa hallarda qədim qabıq dağların tədrici qalxması ilə mövcud çaylar tərəfindən çərtildi və bunun nəticəsində onların vadiləri dağ silsilələri ilə kəsişdi. Qızılözən və Səfidrud çayları da belələrindəndir.

İqtisadiyyat
------------

Dəndi, Mayanşan (Mahnişan), Miyanə, Açaçı, Xalxal (Givi, Heşeyin, Ağkənd Kağızkonan), Zəncan (Tarım və Çürzüq) bölgələrindən axıb Məncil də Şahrud çayına qovuşur və Xəzər dənizinə tökülür.

İstinadlar
----------

1. ↑  [М.П.Петров, Иран, Физико-географический очерк. М. 1955 səh. 70
2. ↑  [М.П.Петров, Иран, Физико-географический очерк. М. 1955 səh. 14

Xarici keçidlər
---------------

-Geography and History, Zanjan — Tebyan-English — تبیان

Həmçinin bax
------------

* Şərqi Azərbaycan ostanının çayları
* Qərbi Azərbaycan ostanının çayları
**Əminə Fiqarova** (2 dekabr 1964, Bakı) indi Manhettendə olan azərbaycanlı caz pianist və bəstəkardır. Klassik pianist olaraq Bakıda təhsil almış, yerli xalq musiqisinin həvəskarı olmuş, sonra isə cazzda ixtisaslaşmışdır. 1980-ci illərin əvvəllərinə qədər, həyat yoldaşı fleytaçı Bart Platteau ilə birlikdə dünyanın bir çox yerində keçirilən cazz festivallarında çıxış etmişdir.

Həyatı
------

2 dekabr 1964-cü ildə Bakıda doğulmuş Əminə Fiqarova kiçik uşaqikən pianino çalmağı örənmiş və altı yaşında musiqi bəstələmişdir. Klassik pianist olmaq üçün Bakı Musiqi Akademiyasında təhsil almışdır. 1988-ci ildə Moskva Caz Festivalında olarkən, Cazz musiqisinə marağının əsasının yarandığı Rotterdam Konservatoriyasında təhsil almaq üçün qəbul almışdır. O, təhsilini Bostonda yerləşən Berklee Musiqi Kollejində tamamlamışdır.

Fəaliyyəti
----------

Birləşmiş Ştatlarda olduğu müddətdə Kolorado, Aspendə Thelonious Monk Jazz Kaloniyasında iştrak etmişdir. Sonradan ailə həyatı qurduğu fleytaçı Bart Platteau ilə birlikdə dünyanın fərqli yerlərində caz konsertlərində çıxış etməyə başlayır.

Onun albomları olan "September Suite" və daha yaxınlarda buraxılan "Blue Whisper"i o Nyu Yorkda Blue Note Jazz Club-da ifa edərkən 11 sentyabr 2001-ci ildəki hadisələrdən ilhamlanmışdır. Çikaqolu tənqidçi Neil Tesser xüsusilə də onun iki "September Suite" və "Come Escape With Me" albomları ilə onu müasir aparıcı bəstəkarlardan biri kimi qiymətləndirir.

Fiqarovanın bəstələrini İsraildən olan musiqiçi Shlomit Butbul üçün bəstələdiyi musiqili əsərlər olan "Diana" və "Tehora" da təşkil edir. O, 13 albom bəstəkarı olmuş və həm 2014, həm də 2015-ci illərdə "DownBeat"-in Yüksələn Ulduz Bəstəkarı seçilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Азербайджанка из Бельгии выступит на "Вечере королевского джаза" Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine// BAKU-ART.az
**Mariya Svanenburq** (nid. Maria Catharina Swanenburg, eləcə də *Goeie Mie* və *de Leidse Gifmengster* ləqəbləri ilə tanınırdı; 9 sentyabr 1839, Leyden — 11 aprel 1915, Qorinhem) — ən 27 nəfəri və 90-dan çox insanı öldürməkdə şübhəli bilinən hollandiyalı qadın seriyalı qatil.

Həyatı
------

Mariya Svanenburq Klemens Svanenburq və Yohanna Dinqyanın qızı idi. Mariyanın ilk iki qızı gənc yaşda öldükdən sonra o, 13 may 1868-ci ildə Yohannes van der Linden ilə evləndi. Bu evlilikdən beş oğlu və iki qızı dünyaya gəldi. Onun evliliyi 29 yanvar 1886-cı ilə kimi davam etdi.

O, özünün yaşadığı Leydenin yoxsul məhəlləsində körpələrin böyütmək, xəstələrə və yaşlılara qayğı göstərmək üçün "Yaxşı Mi" ləqəbini götürdü.

Qətllər
-------

Onun ilk qurbanı 1880-ci ildə öz anası olmuşdur. Çox keçmədən atasını da zəhərlədi. 1880-1883-cü illər ərzində ən az 102 nəfəri arsen ilə zəhərlədiyi konkret olaraq müəyyən edilmişdir. Qurbanlarında 27-sini öldürmüşdü və onlardan 16-sı onun qohumları idi. İstintaq 90-dan çox şübhəli ölüm hadisəsini əhatə etdi.

Qırx beş sağ qalan insan zəhəri qəbul etdikdən sonra xroniki sağlamlıq problemlərində əziyyət çəkirdi. Svanenburq qurbanlarının ölümündən sonra sığorta və ya miras alacağına arxayın idi. O, sığorta polislərinin çoxunu özü təmin etmişdi.

Ələ keçirmə və məhkumluq
------------------------

Svanenburq 1883-cü ilin dekabrında Frankhuizen ailəsini zəhərlədikdən sonra tutuldu. Onun məhkəməsi 1885-ci ilin 23 aprelində baş tutdu. Svanenburq ən az üç qurbanı öldürməkdə günahkar bilindi və o, 1915-ci ildə öldüyü bir islah müəssisəsində ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi.

Həmçinin bax
------------

* Seriyalı qatil

İstinadlar
----------

1. 1 2  Maria Catharina Swanenburg. 2009.
2. 1 2  *Moerman, I. W. L. (2013).* "Swanenburg, Maria Catharina (1839-1915)" (holland). resources.huygens.knaw.nl. 9 sentyabr 2014 tarixində arxivləşdirilib.
3. 1 2 3  *Rasovich, M.; Van Willigenburg, H. (25 August 1995).* "Goeie Mie: de grootste gifmengster aller tijden" (holland). volkskrant.nl. 31 October 2019 tarixində arxivləşdirilib.
4. 1 2 3 4  *Weterings, V. (2019).* "Swanenburg, Maria Catharina (1839–1915)" (holland). resources.huygens.knaw.nl. 28 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree |
| Normativ yoxlama | BPN: 93197985 · ISNI: 0000 0003 8961 2988 · LCCN: no2014028516 · NTA: 124248942 · VIAF: 283051605 · WorldCat VIAF: 283051605 |
**Maçin dağları** (*rum.* Munții Măcin, həmçinin **Maçin yüksəkliyi**) — Rumıniyanın şərqində qədim və çox parçalanmış dağ silsiləsi. Maçin dağları ölkənin tarixi-mədəni bölgəsi olan Dobrucada yerləşir. Yüksəklik yetərincə quraq çöl landşaftına malikdir. Silsiləni cənub şırqdən Qara dəniz, şimal şərqdən isə Dunay çayının aşağı axarı əhatə edir. Güclü külək eroziyasının üstünlük təşkil etdiyi bu ərazidə quru və dəniz arasında kəskin temperatur fərqidə müşahidə edilir. Küləyin işi ərazidə bir çox geoloji abidələrin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur: "Pinqvin", "Dobrucalı dinozavr" qayaları buna misaldır. Qranitdən ibarət dərələrin arası gilli və gillicəli çöküntülərlə dolmuşdur. Silsilənin cənub-şərqində kristallik əhəng daşları, metomorfik süxurlar, qumdaşları və şistlər üstünlük təşkil edir. Maçin dağları cənudan tədricən Bolqarıstanın şimalında yerləşən Ludoqor yaylasına keçir.

Ümumi məlumat
-------------

Maçin dağları Rumıniyanın ən qədim ərazisi hesab olunur. Silsilə 400 milyon il əvvəl, Paleozoy erasının ikinci yarısında, daş kömür və perm dövrlərində, hersin qırışıqlığında formalaşıb. Silsilənin ən yüksək zirvəsi Qreç zirvəsidir (467 m). Bundan başqa bir neçə zirvə də mövcuddur: Priopça (410 m), Yakova (341 m). Avropada yeganə quru-çöl ərazisi olan Maçin dağlarının orta illik yağıntı miqdarı 400–500 mm-dir. Çay şəbəkəsi zəifdir. Az sulu Taisa (57 km), Telisa (48 km), Slava (38 km) ərazinin ən uzun çaylarıdır. İyun ayının orta temperaturu + 22 °C, yanvarın isə - 1,5 °C-dir. Maçın dağları ərazisində Maçin Milli parkı yaradılıb.

Tarixi özəlliyi
---------------

Maçin dağlarının şimal hissəsində kiçik Maçin qəsəbəsi yerləşir. Məhs bu yerdə, 28 iyun 1791-ci ildə Maçin döyüşü baş vermişdir. Rusiya-Osmanlı müharibəsi illərində bu dağlıq ərazi mühüm müdafiə ərazisi hesab olunurdu. 1878-ci ildən Maçın dağları rəsmən Rumıniya ərazisinə daxil edilmişdir.

Şəkillər
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Munţii Măcinului". 2011-03-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-14.
2. 1 2  "Национальный парк Мачинские горы". 2018-02-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-14.
**Şərəfəddin Müzəffər ibn Məhəmməd bin Müzəffər ət-Tusi** (1135, Tus – 1213, Bağdad) — riyaziyyatçı və astronom.

Həyatı
------

Həyatına dair yetərli bilgi yoxdur. Nisbəsindən Xorasan bölgəsindəki Tus şəhərindən olduğu anlaşılır. Təbaqət kitablarında onunla ilgili olaraq verilən dağınıq və sınırlı bilgilərdən bir çox elm mərkəzini dolaşdığı, Mosul, Hələb və Dəməşqdə qaldığı, Həmədana da uğradığı öyrənilməkdədir. Onun riyaziyyat elmini yaxşı bildiyini və hikmət mövzusunda bilgi sahibi olduğunu söyləyən İbn əl-Kıfti, Hələbə gəldiyi sırada Əbül-Fəzl Bünyaminin (ö. 1207) ondan dərs aldığını bildirir. Bünyamin ondan hesab, astronomiya və digər əqli elmləri ox00umuşdur. İbn Əbu Usaybia da Əbül-Fəzl Müəyyidəddin Məhəmməd ibn Əbdülkərim əl-Mühəndis əl-Harisidən (ö. 1202) söz edərkən onun Dəməşqə gələn Tusidən çox faydalandığını, həndəsə və riyaziyyatda öz dönəmində Tusinin bənzərinin olmadığını söyləyir. Yenə İbn Əbu Usaybianın qeyd etdiyinə görə Tusi, Mosulda ikən Mühəzzəbəddin İbn əl-Hacib və Muvaffakuddin ibn Əbdülaziz onu görmək üçün gəlmişlərsə də, Tusi oradan ayrılıb Tusa getmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mathematics Genealogy Project (ing.). 1997.
**ABŞ Silahlı Qüvvələri** (*ing.* United States Armed Forces) — Amerika Birləşmiş Ştatlarını qorumaq məsuliyyəti daşıyan ordu.

Tarixi
------

ABŞ Ordusu ilk dəfə, yeni qurulan Amerika dövlətini Müstəqillik Müharibəsində Böyük Britaniyaya qarşı müdafiə etmək üçün 13 ştatın təşkil etdiyi Konqres rəhbərliyi tərəfindən 1775-ci ildə quruldu. ABŞ-nin qurulmasından qabaq və müstəqilliyin ilk illərində ordu üçün əsgərlər ştatlarda yaşayan təhsilsiz insanlar arasından təmin edilirdi. Ancaq qısa bir müddət sonra nizamlı bir quru ordusu və dəniz donanmasına ehtiyac olduğu meydana çıxdı. ABŞ Donanması 1794-cü ildə bir neçə dənə esmines alınmasıyla qurulmuş oldu və bu vaxt həm də nizamlı quru ordusu quruldu. Ancaq ordu yenə də çox kiçik və əsasən döyüş zamanı əyalətlərdəki silah istifadə edə bilən kəslərin qatqısına möhtac idi. Müstəqillikdən vətəndaş müharibəsinə qədər olan dövrdə Amerikan ordusu Osmanlı dövlətinə kağız üzərində bağlı olan Əlcəzairli Bərbər piratları ilə döyüşdü və qələbə qazandı. Bundan başqa 1812-ci ildə Böyük Britaniya ilə yeni savaşa girərək onu məğlub etdi və ABŞ-Meksika müharibəsində qalib gələrək Meksika ərazisinin yarıdan çoxunu işğal etdi.

Orduda din xadimlərinin xidməti
-------------------------------

ABŞ-də Müdafiə Nazirliyi nəzdində Silahlı Qüvvələrin Keşişlər İdarəsi tərəfindən təşkil edilir. Keşişlər orduda fəaliyyət göstərmək üçün ilahiyyat təhsili ilə yanaşı, hərbi akademiyanı da bitirməlidirlər. Orduda 1200 Keşiş zabit qismində fəaliyyət göstərir. Onlar həm də təlimlərdə iştirak edirlər. Bundan əlavə, müqavilə ilə işləyən keşişlər də vardır.

Həmçinin bax
------------

* ABŞ Ordusunun Xüsusi təyinatlı qüvvələri
* ABŞ dəniz piyadası korpusu
* ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri
* 5-ci piyada diviziyası (ABŞ)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2022-07-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-11-01.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2022-07-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-11-01.