**Lena Qalimjanovna Şakirjan** (tatar. Лена Галимҗан кызы Шакирҗан; 4 iyun 1945 – 16 yanvar 2017, Kazan) — - Sovet və rus tatar şairəsi, publisist, ədəbiyyatşünas. Tatarıstan Respublikasının xalq şairi (2016), Tatarıstan Respublikasının əməkdar artisti (2000). Tatarıstan Respublikasının Qabdulla Tukay adına Dövlət Mükafatı laureatı (2011).

1945-ci ildə tatar müəllim ailəsində anadan olub. 1967-ci ildə Kazan Pedaqoji İnstitutunu bitirib, bir müddət məktəbdə müəllim işləyib. Sonra TASSR Mahnı və Rəqs Ansamblında müğənni olub. TASSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində jurnalist-tərcüməçi işləyib. Uşaqlıqdan şeir yazıb, 1982-ci ildə ilk kitabını çap etdirib. 1984-cü ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqına üzv olub. 1987-ci ildən ədəbi fəaliyyətlə peşəkar şəkildə məşğul olmağa başlayıb. On şeir toplusunun, şeirlər məcmuəsinin, ədəbi tənqidi və publisistik məqalələrin, tərcümələrin müəllifidir. Şakirjanın yaradıcılığı qadın həyatının əks olunması, onun sevgi axtarışı, eləcə də şairin ətraf aləmdəki rolunun dərk edilməsi, müasir cəmiyyətin problemlərinin, xüsusən də milli məsələnin təqdimatı ilə səciyyələnir. Bir sıra şəxsi çətinliklərlə üzləşən o, son illərdə ciddi xəstə idi və 2017-ci ildə 71 yaşında vəfat edib.

Həyatı
------

Lena Qalimjanovna Şakirjanova 4 iyun 1945-ci ildə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Aktanış rayonunun Poiseva kəndində anadan olub. Atası və anası müəllim olub. Atası Qalimjan fizika və riyaziyyat, anası alman dili, tatar dili və ədəbiyyatdan dərs deyib. Ailənin dörd övladı var idi. Valideynlər onlara çayların adını vermişdilər. Onun kiçik bacısı - Laura, qardaşları isə Amur və Nildir. 

Lena anadan olduqdan sonra ailə uşaqlığını keçirdiyi [Ətnə rayonu]]na köçdü. O, Kiçik Quyruq kəndində ibtidai məktəbi bitirib. Həmən illərdə onla birlikdə əktəbdə Sibqat Həkim də təhsil alırdı. Lena Şakirjan təhsil aldığı müddətdə məktəbin özfəaliyyət tədbirlərində fəal iştirak edir, müxtəlif dərnəklərə gedir, mandolina çalır, şeir oxuyur, rəqs və akrobatik çıxışlar göstərirdi. O, həmçinin ev işlərində də valideynlərinə kömək edirdi.

Lena Şakirjan 1962-ci ildə məktəbi bitirdikdən sonra Kazana gedib. Orada gənc Lena Pedaqoji İnstitutun tarix-filologiya fakültəsinin tatar ədəbiyyatı şöbəsinə daxil olub. 1967-ci ildə oranı bitirib və sonra bir il Kazan şəhər 80 nömrəli orta məktəbində müəllim işləyib. Gözəl xarici görünüşü və gözəl səs tembrinə malik olan Lena 1968-1973-cü illərdə Tatarıstan Mahnı və Rəqs Ansamblında vokalçı kimi fəaliyyət göstərib. 1974-1987-ci illərdə Tatarıstan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində jurnalist-tərcüməçi işləyib.

1984-cü ildən Lena Şakirjan SSRİ Yazıçılar İttifaqının (Tatarıstan) üzvü olub. 1987-ci ildən o, peşəkar əsaslarla ədəbi fəaliyyətlə məşğuldur. Ümumilikdə o, bir neçə şeir və poemalar məcmusu müəllifidir: "Daşan can" ("Molderəmə künel", 1982), "Ürəyimə inanıram" ("Yşanam yörəqəmə", 1986),, "İman əlifbası" ("Иман әлифбасы", 1993)"Şeirlər və Şeir" ("Şığırlər və sığır",1996), "Dövrə" ("Boҗra vә Хөҗрә", 2002), "Pətəklərin sehrli hədiyyəsi", 2014 ), "Allah sizə kömək olsun!", 2017).
Tatar ədəbiyyatı və incəsənətinin inkişafına verdiyi töhfəyə görə 2000-ci ildə Tatarıstan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. 2007-ci ildə Hadi Takdaşa həsr olunmuş əsərlərə görə H.Taktaş mükafatını alıb. O, 2011-ci ildə iki şeir toplusu üçün qazandığı Tatarıstan Respublikasının Qabdulla Tukay adına Dövlət Mükafatına dəfələrlə namizəd olub. 2016-cı ildə Tatarıstan Respublikasının xalq şairi adına layiq görülüb.

Şakirjan yazı yaradıcılığını ömrünün qalan hissəsindən ayırmadan yüksək ictimai vəzifə hissi ilə seçilib və ictimai fəaliyyətdə fəal olub. O, xüsusən də 1993-cü ildə yaradılmasında fəal iştirak etmiş, uzun illər "Ak Kalfak" Ümumtatar Qadınlar Birliyinin vitse-prezidenti olub. O, yaradıcılığında ümumbəşəri dəyərlər arasında cəmiyyətdə insanı və onun xoşbəxtliyini, o cümlədən sevgini, imanı, azadlığı, zəkasını və şərəfini birinci yerə qoyub. Qohumlarının və dostlarının dediyinə görə, gəncliyindən o, səmimi, düz və ehtiraslı bir insan olub, cəmiyyətlə fikir ayrılığını açıq şəkildə ifadə edib və bu, onun xeyli şəxsi problemlərinə səbəb olub. O, bütün ömrünü tək yaşayıb, heç vaxt ailə qurmayıb. O, şəhərin mərkəzində yaşayırdı, küçə tıxaclarının sıx olması səbəbindən pəncərəni aça bilmir və eyvanı olmadığı üçün ulduzların ləzzətini ala bilmir, buna çox təəssüflənirdi və ömrünün sonunda özünü bədbəxt hiss edirdi. O, Rusiyada şair taleyinin demək olar ki, həmişə faciəli olduğunu qeyd edərək, bu sözləri yazıb: "*Ömrümün yarım əsrində mənə edilən bütün əzablardan, təhqirlərdən canavar kimi ulamalı oldum. Və həqiqətən təəssüflənirəm ki, mənim bütün incə hisslərim, o cümlədən bu sözün geniş anlayışında sevgi hissi nədənsə çirkinləşdi, Marina Svetayeva kimi nifrətlə qarışdı. Çünki hər addımda çox da sevilmədiyimi hiss edirdim; və onlar məni qeyri-insani və ya axmaq, həyasız və ya xain olduğum üçün deyil, əksinə, saf, ağıllı, ədalətli, gözəl, səmimi, sevilən olmaq istədiyim üçün sevirdilər. Uzun illər məni müşayiət edən paxıllıq, pis niyyət, aldatma, hiylə ona gətirib çıxardı ki, mən də ən yaxşı keyfiyyətlərimi, arzularımı itirməyə başladım. Bu, həqiqətən faciədir*"!

Lena Şakirjan 16 yanvar 2017-ci ildə Kazanda vəfat edib. Onun 71 yaşı var idi. Son illərdə o, depressiya və tənhalıqdan əziyyət çəkirdi. Psixoloji problemlər onun əsəb fəaliyyətinə təsir göstərmiş, nəticədə ayağı iflic olmuşdu. Ölümündən bir il yarım əvvəl isə o, yıxılmış və onurğasını sındıraraq daha sonra başqa bir zədə aldı. Şakirjan ömrünün son iki ayını yataq xəstəsi olaraq keçirib, sonra Kazan xəstəxanalarından birinə yerləşdirildi və bir neçə gün sonra orada vəfat edib. Vida mərasimi Tatarıstan Respublikası Yazıçılar İttifaqının binasında baş tutub. Şakijan uşaqlığını keçirdiyi Qüllə-Kimi kəndindəki qəbiristanlıqda müsəlman ayinlərinə uyğun dəfn edilib.

Yaradıcılığı
------------

Yaradıcı təxəllüsü - Lena Şakirjan (tatar. Лена Шагыйрьҗан), tatar dilində olan şair (tatar. шагыйрь) sözündən götürülüb. O, poetik janra üstünlük verib və tatar dilində yazıb. Abdulla Tuqayın şeirlərindən oxumağı öyrənib. Məktəb illərində özünü şeirdə sınamağa başlamış, valideynləri tərəfindən bu hobbiyə həvəslənmiş, ilk poetik təcrübələrini rayon qəzetində paylaşıb. Lena Şakirjan 1970-ci illərdən isə artıq respublika səviyyəsində, xüsusən də "Yalğın", "Kazan utları", "Azat xatın" kimi jurnallarda dərs olunurdu. 1977-ci ildə onun bir sıra lirik şeirləri "Qızlar nəğməsi" ("Qızlar qırı") kollektiv poeziya toplusunda dərc edilib. İlk müstəqil şeirlər toplusu "Daşan can" ("Molderəmə künel") adı ilə 1982-ci ildə nəşr olunub və əsasən vətənə, müasirlərə, gəncliyə, sevgiyə həsr olunub.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "|  Mən həyatın özündən ilham alıram. Həm fırtınalı, həm də sakit fırtınalı adi günlərdən. Əsas odur ki, öz hisslərim, məni narahat edən şeylərə reaksiyamdır: psixoloji vəziyyət, sürpriz və hətta ümidsizlik. Məyusluq və ya yeni bir şey gözləməyim. Ruhum yatmazsa, ilham gələcək. Amma ən xoşbəxt və ən titrək dəqiqələr, saatlar nəyinsə ruhunuzu o dərəcədə həyəcanlandırdığı vaxtdır ki, hər şeyi atıb süfrəyə oturursunuz. Bəzən "ən sadə" leysan, yay tufanı ilham verir. Və ya çox tanış, lakin "qeyri-adi" ay işığı. Ancaq ruh sərtləşsə, heç bir ilham verən kömək etməyəcək. Özüm yoxam - ilhamım yoxdur. Mənsiz, məndən kənarda heç nə yoxdur...Lena Şakirjanın müsahibəsindən, 1997-ci il | "|

Lena Şakirjanın yaradıcılığı ənənəvi olaraq kişilərin üstünlük təşkil etdiyi tatar ədəbiyyatında nadir bir fenomendir. O, Anna Axmatova və Marina Svetayevanı poeziyada özünə nümunə adlandırıb. O, elə ilk şeirlərindən özünü heç kəsə bənzəməyən xüsusi yazı üslubu ilə istedadlı şairə kimi göstərib. Müxtəlif mövzulardan, mənəvi axtarış, assosiativ düşüncə, dəqiqlik və həssaslıqdan istifadə etməklə Şakirjan öz yaradıcılığında romantizm və realizmi modernizmin ayrı-ayrı elementləri ilə vəhdətdə ustalıqla birləşdirib. O bunu bacaran nadir tatar şairlərindən biri olub. Onun poetik üslubu obrazlı, canlı detalların, poetik vasitələrin bolluğu ilə seçilir. Misranın mətninə müxtəlif xalq deyimlərinin daxil edilməsi, eləcə də tatar ənənəvi poetik formasına əməl olunması Şakirjan yaradıcılığının özəl xüsusiyyətidir.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "|  Xoşbəxtlik sevimli məşğuliyyətiniz, işləmək və yaşamaq üçün öz yerinizin olmasıdır. Xoşbəxtlik payını vaxtında almaq və ömrün boyu qaytarmaqdır. Xoşbəxtlik qanunlarla dəstəklənən hüquq və vəzifələrinizdir. Xoşbəxtlik, ağlınla və zəhmətinlə buna can atsan, xoşbəxtliyin təminatına sahib olmaqdır. Xoşbəxtlik mehriban bir ailədir. Bərabər həyat yoldaşı tapın. Xoşbəxtlik yazmaq, yazmaq və nəşr etmək istəyidir. Xoşbəxtlik azadlıqdır. Xoşbəxtlik odur ki, sən öz ana dilindən, millətindən utanmayasan, qorxmayasan. Xoşbəxtlik tənha və tərk edilmiş olmaq deyil.Lena Şakirjanın müsahibəsindən, 1997-ci il | "|

Şakirjanın uşaq ədəbiyyatı sahəsinə verdiyi ciddi töhfələr də maraq doğurur. Belə ki, onun uşaqlar üçün yazdığı "Qanadlı at" ("Kənatlı at ", 1999) şeirlər toplusu gənc nəslə doğma ədəbiyyata, dilə, incəsənətə böyük maraq və məhəbbət aşılamaq baxımından tənqidçilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Onun uşaqlar üçün yazdığı bir sıra şeirləri uşaqlara tatar dilinin öyrədilməsi və onların dil praktikasında mühüm element kimi səciyyələndirilib. Şairənin məharəti bədii tərcümə janrında da üzə çıxıb. O, tatar oxucusu üçün Aleksandr Puşkinin, Qavril Derjavinin, Anna Axmatovanın, Marina Svetayevanın, Nizami Gəncəvinin, Yusif Balasaqunlunun əsərlərini tərcümə edib. Lena Şakirjani rus və xarici şairlərin əsərlərini "Dünya çiçəklərinin qoxusu" ("Xuş islәre җiһan gollәrenen", 2011) adlı tərcümələr toplusunda cəmləşdirib. Onun sonetləri də vardır. Həmçinin Rayner Mariya Rilkenin "Orfey dövrü"nün tərcümələri diqqət çəkir. Şakirjan yapon poeziyasının, xüsusən də tankanı tatar dilinə tərcümə edib. Onlarda tatar xalq mahnıları poeziyasına yaxınlıq tapıb. Şairənin ölümünə baxmayaraq, onun yaradıcılıq irsi unudulmur. Şakirjanın kitabları yenidən nəşr olunur. Şeirlərinin rus dilinə tərcümələri oxucularda hələ də maraq oyatdığından onlar da yenidən çap edilir.

İstinadlar
----------

Ədəbiyyat
---------

* Шагыйрьҗан Лена // Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2: Л — Я. Казан: Татарстан китап нәшрияты. Даутов, Раис Науширванович, Рахмани, Равиль. 2009. 632–633. ISBN 9785298018302. (tatar.)
* Шакирҗанова Лена Галимҗан кызы (Лена Шагыйрьҗан) — Шакирзянова Лена Галимзяновна (Лена Шагирзян) // Татарстан язучылары — әдәби премия лауреатлары = Писатели Татарстана — лауреаты литературных премий. Казан: Татарстан китап нәшрияты. төз. һәм кереш сүз авт. Д. И. Фәйзуллина. 2011. 242–243. ISBN 9785298019927. (tatar.) (rus.)
* *Вәли М.* Безнең урамнарның бәйрәме… (PDF). № 3 (869). Казан: Журнал «Казан утлары». 1995. 185—188. (tatar.)
* *Вәли М.* Туксанынчы еллар әдәбияты (PDF). № 8 (922). Казан: Журнал «Казан утлары». 1999. 147—151. (tatar.)
* *Рәис Даутов, Нуруллина Н. Б.* Шагыйрьҗан Лена // Совет Татарстаны язучылары: биобиблиографик белешмә. Казан: Татарстан китап нәшрияты. 1986. 545. (tatar.)
* *Фирая Зыятдинова.* Әйтер сүзе бар (PDF). № 8. Казан: Журнал «Казан утлары». 1987. 176. (tatar.)
* *Равил Рахмани.* Шагыйрәнең язмыш келәме (PDF). № 4 (966). Казан: Журнал «Казан утлары». 2003. 121—134. (tatar.)
* *Фәттахов И. Ф.* Әдәбият теориясе нигезләре: гаммәви коммуникация бүлеге студентлары өчен уку ярдәмлеге (PDF) (Төзәтелгән, икенче басма). Казан: Казан федераль университеты нәшрияты. фәнни мөх-ре Т. Н. Галиуллин. 2014. ISBN 9785000192412. (tatar.)
* Шагирзян (Шакирзянова) Лена Галимзяновна (tt:Татарский энциклопедический словарь). Казань: Институт Татарской энциклопедии Академии наук Республики Татарстан. гл. ред. М. Х. Хасанов. 1998. 655. ISBN 0953065030. (rus.)
* *Булатова Г. И.* Лена Шакирзян. Путь зерна (PDF) // Аргамак. Татарстан (журнал). № 2 (34). Казань.  — 2021. sentyabr. — 18—27. (rus.)
* *Галиуллин Т. Н.* Мы — потомки страны «Тартария»: татарская поэзия XX века как единый философско-эстетический процесс. Казань: Татарское книжное издательство. 2018. ISBN 9785298037143. (rus.)
* *Дания Заһидуллина.* Татарская поэзия и проза рубежа XX-XXI веков: эстетические ориентиры и художественные поиски. Казань: Татарское книжное издательство. 2018. ISBN 9785298036368. (rus.)
* *Хасанова Ф. Ф.* Шакирзянова Лена Галимзяновна. 6: У — Я (+ доп.) (tt:Татарская энциклопедия). Казань: Институт Татарской энциклопедии Академии наук Республики Татарстан. гл. ред. А. М. Мазгаров. 2014. 364. ISBN 9785902375111. (rus.)
* *Шакирзянов М. А.* Лена Шакирзянова: «Я люблю всё то, что меня не уничтожает» // «Идел» журналы. № 1. Казань. 1997. 50—52. (rus.)
* *Шакирзянов М. А.* Лена Шакирзянова: «Я люблю всё то, что меня не уничтожает» // «Пусть звезды опять нам назначат свиданье…»: интервью и очерки разных лет. Казань: Издательство «Печать-Сервис XXI век». 2018. 241–246. (rus.)

Xarici keçidlər
---------------

* "Лена Шагирзян". ru:Союз писателей Республики Татарстан. (tatar.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 1238251102 · LCCN: n97030600 · VIAF: 75596588 · WorldCat VIAF: 75596588 |