recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Niicima** (*yap.* 新島) — İzu adaları daxil olan vulkanik adasıdır. Tokiodan 163 km cənubda yerləşir. İnzibati cəhətdən Tokio prefekturasına daxildir. Adanın mərkəzi Niicima kəndidir. Adanın yaponca adı «yeni ada» mənasını bildirir.

Coğrafiyası
-----------

Kosmosdan çəkiliş
Adanın sahəsi 23,87 km², əhalisi 2700 nəfər təşkil edir. Ada Fuci Hakone İcu milli parkının tərkib hissəsini təşkil edir. Adada iki icma yerləşir:Honson (mərkəzdə), Hakaqo (şimal qutaracağında).

Niicimanın ən böyük zirvəsi Miyasuka dağıdır (432 m).

Seysmik cəhətdən aktiv bölgədə yerləşir. ABŞ geologiya xidmətinin məlumatına görə il ərzində ada ətrafında güçü 5 bal və yuxarı olan 10-dan çox zəlzələ olur.

İqtisadiyyat
------------

Adanın əsas gəlir mənbəyi balıqçılıq, liparit hasilatı və turizmdir. Burada bir necə kiçik təsərrüfatı vardır. Adada 1 orta, 1 ibtidai və 1 məktəbə hazırlıq təhsil oçağı vardır. Limarit dünyada yalnız iki yerdə rast gəlinir. Bu daşın aşkarlandığı ikinci məkan İtaliyanın Lipari adasıdır.

Nəqliyyat
---------

Qayıqla Tokiodan Niicima adasına 2 saat 20 dəqiqəyə çatmaq olar. Üstəlik adaya bərə fəaliyyət göstərir. Əlverişli havalarda Tefu aeroportundan Tokioya təyyarə fəaliyyət göstərir. Uçuş cəmi 45 dəqiqə davam edir.

Turizm
------

Adanın əsas görməli yerlərindən biri onun qərbində yerləşən Maexama çmərliyidir. Habusi çilırliyi isə milli qoruma altındadır. Buranın əsrarəngiz ağ qumlardan ibarətdir. Bu çimərliyin uzunluğu 6,5 km təşkil edir.

Yunoxama-Onsen böyük hovuz olub yunan memarlığı əsasında inşa edilmişdir. Bu vanna ümumilikdə 100 nəfəri qəbul edə bilir. Suyu bir başa okeandan götürülür.

Tyey-ci məbədində buddizm məktəbi fəaliyyət göstərir. Məbəd yaxınlığında qəbrsanlıq yerləşir.

*Niijima Glass Art Center* — hər il payızda keçirilən festivalın əsas mərkəzidir
Adanın ərazisində yerləşən Ebine parkında orxideya bitkisi ilə geniş ərazidə əkilmişdir. Burada boulinq zalları və teniz kortları vardır. Adada ictimai hamam fəaliyyət göstərir.

Qalereya
--------

* Habusi səhər çağı.Habusi səhər çağı.
* Cyusanya-cincya məbədiCyusanya-cincya məbədi
* 
* Hasubi çimərliyi ХабусиHasubi çimərliyi Хабуси

İstinadlar
----------

1. ↑  Louis-Frédéric. (2005). "*Izu Shotō*," Arxivləşdirilib 2021-04-03 at the Wayback Machine *Japan Encyclopedia,* p. 412.
2. ↑   Arxivləşdirilib 2017-06-14 at the Wayback Machine. retrieved on 19-05-2014
3. ↑  The second record of houling-out by a elephant seal and another sighting of a right whales occurred in almost exactly the same area of Tateyama, Chiba.

Mənbə
-----

* Niicima kəndi  (yap.)
* Niijima  (ing.)
* Niijima-mura Museum Arxivləşdirilib 2006-08-25 at the Wayback Machine  (yap.)
* Metropolis, Travel, Niijima  (ing.)
* Tokyo Niijima Island Sports Series  (yap.)
* Tokai Kisen Ferry  (yap.)
**Cibal Bariz eli** və ya **Bariz eli** — İranın Kirman ostanının fars dilli ellərindəndir.

Tarxçəsi
--------

İlk dəfə bu xalqın adı "Karnameye Ərdəşire Babəkan" adlı kitabda Barizan şəklində gəlibdir. İbni Əsir "Əlnəhayət Fi Qərib əl-Hədis vəl Əsər" kitabında Barizlərə görə deyib, Bariz Kirmanda dağlıq bir məntəqədir və Bariz xalqı ki bəzi rivayətlərə görə kürdlərdəndirlər, adların bu məntəqənin adından alıblar. Əfzələddin Əbuhamid Əhməd bin Əhməd Kirmani "Əqdüləla" kitabında Ciruft-Bəm arasında "Barican" adlı dağdan ad aparır, tarixçilərə görə Cibal Bariz əhalisinin əksəri kürd idilər və sonra digər yerlərədə mühacirət ediblər. Bir qismi İraqın şimalına mühacirət edib və Barizan adlanırlar.

Oymaqları
---------

* Ciruft şəhristanında:Əmcəzi oymağı
* Baft şəhristanında, Kəhnuc şəhristanında, Məşiz:Cibal Barizi Xanəki oymağı
* Baft şəhristanında, Bəm şəhristanında, Ciruft şəhristanında, Kəhnuc şəhristanında:Corcəndi(Qordqəndi) oymağı
* Ciruft şəhristanında:Qavkani oymağı
* Bəm şəhristanında, Ciruft şəhristanında :Məskuni oymağı
* Baft şəhristanında, Ciruft şəhristanında, Kəhnuc şəhristanında:Mənzəri Təvəkküli oymağı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  İslam Dünyası Ensiklopediyası
2. 1 2  Məhəmmədəli Sultani
3. ↑  کتاب اوضاع سیاسی اجتماعی تاریخی ایل بارزان:پژوهش‌ و نگارش محمد علی سلطانی...، سازمان اسناد و کتابخانهء ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران 1383،677 ص.مصور،نمونه اسناد.

ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر ، چاپ طاهر احمدزاوی و محمود محمد طناحی ، قاهره 1383؛

Mənbə
-----

* Bariz İslam Dünyası Ensiklopediyası , yazıçı:Xosrov Xosrəvi
**Xəlifə sultan Şamlı** (1455-?)-Qızılbaş sərkərdəsi, Heratın hakimi

Həyatı
------

Qərbdən Osmanlı imperiyasının hücumu və Xorasandakı qarışıqlıqlarla əlaqədar olaraq Səfəvilər dövlətinin düşmüş olduğu ağır vəziyyət Orta Asiya hökmdarlarını, xüsusilə də Übeydulla
xanı yeni, fəal əməliyyat kaçməyə həvəsləndirdi. Onların göndərdikləri iki dəstə Xorasana soxuldu.Lakin Məşhədin qızılbaş hakimi Sufiyan xəlifə Rumlu tərəfindən darmadağın edildi. Bunun ardınca Gərcistan hakimi Bayram oğlan Herat ərazisinə soxuldu. Müqavimət göstərmək üçün kifayət qədər qüvvələri olmayan Herat hakimləri şəhərin və ətraf ərazilərin sakinlərindənn icbari qaydada qoşun topladılar.Heratın 80 yaşlı hakimi Xəlifə sultan Şamlının başçılıq etdiyi bu qoşun İsfizar ərazisində, hicri 941-ci il zilqədənin 19-u (1535-ci ilin mayın 22-də) özbəklər tərəfindən darmadağın edildi.

Onun ölümü haqqında İskəndər bəy Türkman yazır: "Xəlifə sultan Şamlunun öldürülməsi. Gəskən Qara sultan ibn Canibəy sultanın tərəfindən Qərcistan hakimi olan Bayram-oğlan qarət üçün Herata gəldi.

Sam mirzə və Ağzıvar xan tərəfindən Heratda qoyulmuş Xəlifə sultan Şamlu səksən yaşlı ahıl bir kişi idi. O, şəhərin və şəhər ətrafının ("bölükat"ın) camaatından, habelə təfriqə düşmüş hərbçilərdən başına bir dəstə toplayıb, özbəklərin qarşısına çıxmağa tələsdi və on fərsəxə qədər yol gedib, Özbəklərə çatdı. Tərəflər arasında döyüş baş verdi. Herat qoşununun əksəriyyəti sərsəri və naşı adamlardan ibarət idi və sərdara çox da məhəl qoymurdular. Buna görə də bir iş görə bilməyib, məğlub oldular. Təhlükə vaxtı aradan çıxmaq mərdanəlik əlaməti sayılsa da, Xəlifə sultan bu mərəkədən salamatlıqla qurtula bilmədi və qətlə yetirildi."

Mənbə
-----

* **Ənvər Çingizoğlu, Şamlı elinin tanınmış simaları, "Soy" dərgisi, 9 (29), Bakı, 2009.**

İstinadlar
----------

1. ↑  İskəndər bəy Münşi, Tarixi-aləm-arayi-abbasi, Bakı, Təhsil, 2009

Həmçinin bax
------------

* Şamlı eli
**Maqda Frank Fişer** (tam adı: *Maqda Frank*, mac. Magda Frank; 20 iyul 1914, Kluj-Napoka – 23 iyun 2010, Buenos Ayres) — Macarıstan-Argentina heykəltəraşı.

Həyatı
------

Maqda Frank Transilvaniyada Kluj-Napoka şəhərində anadan olmuşdur. Həmin dövrdə Macarıstanın ərazisi olsa da, 1918-ci ildə şəhər Rumıniyanın tərkibinə daxil edilmişdir. Faşist təqibi səbəbi ilə Maqda Frank Macarıstanı tərk etmiş və İsveçrədə məskunlaşmışdır. İllər sonra Jülian Akademiyasında təhsil almaq üçün Parisə köçmüşdür. 1950-ci ildə Argentinanın Buenos-Ayres şəhərinə gəlib həyatda qalan yeganə ailə üzvünü - qardaşını ziyarət etmişdir. O, burada professor təyin olunmuş və Pizarro Qalereyasında əsərlərini nümayiş etdirmişdir. Buenos-Ayres Premio Palanzaya qatılmışdır. Eduardo Sivori Muzeyində Benito Kinkela Martin mükafatı almış və Argentina Senatı tərəfindən təltif olunmuşdur. Onun əsərləri Paris Müasir Dövlət İncəsənət Muzeyi, Parisin Milli İncəsənət Muzeyi və Buenos-Ayresin Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyalarının bir hissəsidir. Frank 1995-ci ildə Argentinada məskunlaşmış və Saavedra səmtində, Vedia 3546 ünvanında Maqda Frank ev muzeyi inşa etmişdir. 2010-cu ildə Argentinanın Buenos-Ayres şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Magda Frank // Benezit Dictionary of Artists (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2  Magda Frank // .
3. ↑  "Artistas húngaros" (Spanish). Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires - Dirección General de Relaciones Institucionales. Secretaría General. 6 January 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 February 2014.
4. ↑  "Murió la reconocida escultora Magda Frank". Urgente24 (Spanish). June 24, 2010. 3 April 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 February 2014.
**Xəlil Mirzə Mahmud xan oğlu Fəhimi** (1876-1953) — Cənubi Azərbaycanın valisi.

Həyatı
------

Xəlil Mirzə Mahmud xan oğlu 1876-ci ildə Tehran şəhərində doğulmuşdu. Fəhimülmülk ləqəbini daşıyırdı. O, Kirman vəziri Mirzə İsmayıl xanın nəvəsidir.

Xəlil Fəhimi 1936-cı ildən 1939-cu ilədək İranın Ankarada səfiri vəzifəsində çalışmışdı.

Yеni hökumətin ilk addımı sеntyabr ayının 21-də, 1941-ci ildə köhnə aristokrat ailəsindən olan, vaxtilə bir sıra nazir postlarında çalışmış, Ankarada səfir işləmiş Fəhimini (Fəhim-ol-Mülkü) Azərbaycana vali təyin еtmək oldu. Bu təyinat еlan olunan gün - sеntyabrın 21-də Əziz Əliyеv artıq Təbrizdə, onun başçılıq еtdiyi qrup Günеy Azərbaycanda işə başlamışdı.

Günеy Azərbaycanda normal həyatın yaradılmasında İran hakimiyyət orqanlarının maraqlı olmadığına diqtəti cəlb еdərək Ə.Əliyеv yazırdı: "Təbriz valisi Fəhimi özü qarışıqlıq salanları himayə еdir. O, yaxşı bilir ki, bir çox sənayе obyеktləri işləmir, iri tacirlər Tеhrana və ingilis işğal zonasına gеdirlər. Bеlə vəziyyətdə vali hеç bir iş görmür və bizim iqtisadi-təsərrüfat həyatını normallaşdırmaqla bağlı bütün tələblərimizdən yayınır. Lakin son vaxtlar mən bildirdim ki, onun fəaliyyətsizliyi barədə bizim səfir vasitəsilə Tеhran hökumətinə məlumat çatdıraçağam. Yalnız bundan sonra o, bir qədər fəallaşdı.

Noyabrın 21-də Rеytеr agеntliyi məlumat yaydı ki, Е.Bеvin İngiltərə parlamеntinin icma
palatasında çıxış еdib və Britaniyanın öz qoşunlarını tədricən İrandan çıxaracağını bildirib, Еyni zamanda Bеvin Azərbaycandakı hadisələrlə bağlı dеputatların suallarına cavab olaraq qеyd еtdi ki, muxtariyyət almağa can atan bir siyasi qrup İranın şimalında fəaliyyətə başlamışdır. Bu qrup İran hökumətinə qarşı silahlı çıxışa əl atmışdır. Lakin bu rayonda Sovеt ordusu olduğundan İran hökuməti bu işi yatırmaqda çətinliklərlə qarşılaşmışdır. Noyabrın 24-də Xarici İşlər nazirinin müavini Homayun, noyabrın 25-də daxili İşlər naziri Fəhimi məclisdə Azərbaycandakı hadisələrlə bağlı çıxış еtdi.

Xəlil Fəhimi 1953-cü ildə vəfat edib.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.
**Qara İbrahim Paşa** (ö. iyul 1676) — IV Mehmed səltənətində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi, Misir bəylərbəyi.

Həyatı
------

Doğum tarixi haqqında məlumat yoxdur. Əslən boşnak olub, Əndərunda təlim-tərbiyə edildikdən sonra saray katibi olaraq xidmət etməyə başladı. Ardından tərsanə əmini oldu. Bu vəzifədə ikən 60 gəminin qısa zamanda hazırlanması ilə sədrəzəm Körpülü Mehmed Paşanın diqqətini cəlb etdi. Belə ki, paşanın vəfatından sonra 1661-ci ildə sədarətə gətirilən oğlu Fazil Əhməd Paşaya kəndxuda olaraq xidmətə başladı. Ardından 1668-ci ilin sentyabrında vəzir rütbəsiylə Hələb, 1670-ci ilin yanvarında Misir, 1673-cü ilin iyununda Şam, 1674-cü ildə yenidən Hələb bəylərbəyi olub, Babadağı mühafizəsi ilə vəzifələndirildi. Bu vəzifədə ikən 1676-cı ilin iyulunda Dunay çayı sahilində vəfat etdi. Herseq sancağında öz adına məscid, mədrəsə və çeşmələr, Çorlu və Gəbzədə bir çox yerdə çeşmələr inşa etdirmişdir.

Mənbə
-----

* Sicill-i Osmani III, səh. 103
**Qara Şahin** (*ing.* Black Hawk) - Şimali Amerika hindilərin başçısı, Sauk qəbiləsinin başçısı.

Həyatı
------

Qara Şahin Sauk Sautenuk bölgəsində dünyaya gəlmişdir. O, Saket Foks qəbiləsinin başçısı olduğu müddətdə, ABŞ dövləti tərəfindən 1804-cü ildə İllinoys və Missisipi arasında qəbiləyə məxsus, ov ərazilərinin tərk edilməsi haqqında olan bəyanatı imzalamaqdan imtina etmişdir. 1812-ci il müharibəsində Qara Şahin Böyük Britaniyanın tərəfindən döyüşmüşdür.

1815-ci ildə Qara Şahin, ABŞ-la sülh müqaviləsi imzalamağa razı olur. Müqavilə imzalanandan sonra, müqaviləyə sonradan Sauk qəbiləsinin yaşadığı ərazilərdən çıxarılması barədə, bəndin əlavə olunmasından sonra, qiyama başlamışdır. ABŞ prezidenti Cekson Qara Şahinin üzərinə tam silahlanmış 3 tabor göndərmişdir. Tərəflər arasında yaşanan Qara Şahin döyüşündə hindular, dövrünə görə müasir silahlarla silahlanan Amerikan əsgərlərinə məğlub oldular. Sağ şəkildə tutulan Qara Şahin ətraf şəhərlərdə, təhqir edici formada bir neçə gün kütlə qarşısında nümayiş olunmuşdur.

1833-cü ildə həbsdən azad edilmişdir. Beş il müddətində, Qara Şahini hindular da daxil olmaqla, heç kim görməmişdir. 1838-ci ildə Des Moines yaxınlığında cəsədi tapılmışdır.

Həmçinin bax
------------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qaraağac.

**Qaraağac** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək qəsəbə inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Qaraağac kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir. Qaraağac kəndi Sədərək qəsəbə inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Qaraağackənd inzibati-ərazi vahidi yaradılmışdır.

Əhalisi
-------

Əhalisi 4224 nəfərdir.(2009 - cu il)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikasının bəzi rayonlarının inzibati-ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı". 2022-06-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-26.
2. ↑  Əhalisi 4224 nəfərdir.(2009 - cu il)

Həmçinin bax
------------

| ⛭Sədərək rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Qəsəbələr | Heydərabad |  |
| Kəndlər | Dəmirçi • Qaraağac • Kərki • Sədərək |

|  |  |
| --- | --- |
| Sədərək rayonu | *Sədərək rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Qara Əli** (*türk.* Kara Ali) — Osmanlı İmperiyasında yaşamış ən məşhur cəllad.

Qara Əlinin yeniyetməlik və gənclik illəri haqqında məlumat yoxdur. XVII əsrin ortalarında yaşadığı və dövrünün ən məşhur cəlladı olduğu məlumdur. Qara Əli özündən əvvəl Osmanlı İmperiyasında cəlladbaşı olmuş cəllad Süleymanın yanında şagird vəzifəsində çalışmışdır. Həmin dövrdə yaşamış cəlladlar bir qayda olaraq qaraçılardan seçilirdi. Qara Əlinin də əslən qaraçı olduğu ehtimal edilir. Qara Əlinin görünüşü haqqında osmanlı mənbələridə bir sıra qeydlər vardır. Onun iri bədənli olduğu söylənilir. Edam zamanı istifadə etdiyi alətləri üstündə gəzirdiyi və Osmanlı sarayında xidmətçilərin görkəminə görə ondan qorxduqları qeyd edilmişdir. Qara Əli bir çox məşhur şəxsləri edam etmişdir. Ömər bəy Nəfini sarayın odunluğunda kəməndlə boğaraq öldürmüşdür. Bundan başqa Qara Əli I İbrahimi də boğaraq öldürmüşdür. Qara Əli 1664-cü ildə məlum olmayan səbəbdən ölmüşdür. Onu Osmanlı adətinə əsasən adsız məzarlıqda dəfn etmişdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  İsimsiz cellatlar, biçimsiz taşların altında yatar[*ölü keçid*]
**Eduard Simonoviç Artsrunyan** (*erm.* Էդուարդ Սիմոնի Արծրունյան; 28 dekabr 1929, Gümrü – 5 may 2010, İrəvan) — Ermənistan və SSRİ rəssamı, pedaqoqu. O, müasir Ermənistan rəssamlığının ən böyük nümayəndələrindən biri hesab edilir. Artsrunyan Ermənistan SSR xalq artisti (1989) adına layiq görülmüş, SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü (1961) olmuşdur.

Həyatı
------

Eduard Simonoviç Artsrunyan 28 dekabr 1929-cu ildə Leninakan şəhərində (indiki Gümrü) anadan olmuşdur. O, 1944-cü ildə Merkurov adına Leninakan Rəssamlıq Məktəbini bitirdikdən sonra İrəvan şəhərindəki P. Terlemezyan adına rəssamlıq məktəbinə qəbul olunmuşdur. Artsrunyan 1947–1951-ci illərdə Ümumrusiya Rəssamlıq Akademiyası nəzdində orta rəssamlıq məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.

Artsrunyan 1951–1957-ci illərdə Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının İ. E. Repin adına Rəssamlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq İnstitutunun rəngkarlıq fakültəsində təhsil almışdır.

O, ardınca Moskvaya köçmüş və burada "Plakat" nəşriyyatında işləmişdir.

Xarici istinadlar
-----------------

* Скончался народный художник Армении Эдуард Арцрунян
**Məşhəd Beynəlxalq Hava Limanı** və ya **Şəhid Haşimi Nejad Hava Limanı** (IATA: MHD, ICAO: OIMM) (*fars.* فرودگاه شهید هاشمی نژاد مشهد‎) İranın Rəzavi Xorasan ostanının Məşhəd şəhərində yerləşən bir hava limanıdır.

Hava limanı, Mehrabad Beynəlxalq Hava Limanı və Tehrandakı İmam Xomeyni adına Beynəlxalq Hava Limanından sonra ölkənin ən işlək üçüncü hava limanıdır. Uçuşlar 30-u daxili olmaqla ümumilikdə 57 istiqamətə həyata keçirilir.

Ümumi baxış
-----------

Məşhəd Beynəlxalq Hava Limanı İranın Tehran-Mehrabad Beynəlxalq Hava Limanı və İmam Xomeyni adına Beynəlxalq Hava Limanından sonra ölkənin ən işlək hava limanıdır. 2016-cı ildə Məşhəd Hava Limanı, 86,681 ton yük ilə 2015-ci illə müqayisədə 17% artaraq 10 milyondan çox sərnişinlə rekord göstərdi. 57 istiqamətə uçuşlar həyata keçirir ki, bunun 30-u İran daxilindəki şəhərlərə və 27-si Orta Asiya, Orta Şərq, Şərqi Asiya və Avropadakı istiqamətlərə müntəzəm uçuşlar həyata keçirdir.

Məşhəd Beynəlxalq Hava Limanının üç terminalı var: daxili uçuşlar terminalı (Terminal 1), beynəlxalq uçuşlar terminalı (Terminal 2) və Həcc uçuşları terminalı (Terminal 3)

Genişləndirmə layihələri
------------------------

Hava limanında 45,7 milyon dollar dəyərində bir genişləndirmə layihəsi tamamlanmışdır. 10.000 m² həcmli Həcc Terminalı 24 May 2010-cu ildə açıldı. Bundan dərhal sonra 30.000 m²-lik Beynəlxalq Terminal açılmış, ardından yeni park binası, yeni gömrük anbarı və yük terminalı, yeni yanğınsöndürmə məntəqəsi (ARFF) binası və taksi yolları avadanlıqları yeniləndi.

Təyyarə təmir mərkəzi üçün yeni təyyarə anqarı və Daxili Terminalın şərq tərəfinin genişləndirilməsi üçün 26,5 milyon dollar dəyərində bir layihə davam etdirilir.

Statistika
----------

### İllik trafik

**İllik Sərnişin Traffiki**| İl | Sərnişin |  % Dəyişmə |
| --- | --- | --- |
| 2010 | 5,983,227 | ▬ |
| 2011 | 6,039,787 | ▲ 1% |
| 2012 | 6,833,537 | ▲ 13% |
| 2013 | 6,985,882 | ▲ 2% |
| 2014 | 8,068,767 | ▲ 16% |
| 2015 | 8,545,598 | ▲ 6% |
| 2016 | 10,030,230 | ▲ 17% |
| 2017 | 10,459,377 | ▲ 4% |
|

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2  "Mashhad Airports Guide". sleepinginairports.net. 20 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 June 2019.
3. ↑  *Iranian Airports Holding Company.* International Traffic Report (Hesabat). گروه آمار و اطلاعات هوانوردی و فرودگاهی. Feb 2017. 19 February 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 February 2017.
4. ↑  Photos: Airplane Overhaul Facility in Mashhad, Eastern Iran Arxivləşdirilib 15 aprel 2015 at the Wayback Machine. Payvand.com.
5. ↑  *Mashhad Airport.* "NEWS RELEASE". mashhad.airport.ir (fars). 2020-08-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-05.
**Flappy bird** — 2013-cü ildə Vyetnam əsilli oyun yaradıcısı Nquyen Ha Donq tərəfindən Hanoi şirkətində yaradılan və dotGEARS Studio tərəfindən paylaşılan mobil telefon oyunudur. Bu oyun 24 may 2013-cü ildə App Store və Google Playdə paylaşılmış, 10 fevral 2014-cü ildə isə silinmişdir.

Oyunun loqosu

Geympley
--------

*Flappy bird* retro üslublu yan-hərəkət görünüşlü 2D oyundur. Oyunun əsas məqsədi sağa doğru hərəkət edən quşu ekrana toxunmaqla havada saxlamaq və boruların arasından keçirməkdir. Əgər quş borulardan birinə dəysə, oyun bitmiş sayılır. Xallar isə quşun uğurla keçdiyi boruların sayına bərabərdir. 10–20 xal arası bürünc medal, 20–30 xal arası gümüş medal, 30–40 xal arası qızıl medal, 40 xalda çox olduqda isə "Xüsusi medal" verilir.

Yaradılışı
----------

Oyun vyetnamlı Nquyen Ha Dong tərəfindən Iphone 5 üçün yaradılıb və 2013-cü ilin sentyabrında iOS 7 əməliyyat sistemində uğurla sınaqdan keçirilib. 2014-cü ilin yanvar ayında oyun ABŞ və Çİn App Storelarında 1-ci yerə çıxıb və Böyük Britaniya App Storeında "yeni Angry Birds" adı alıb. 30 Yanvar 2014-cü ildə bu oyun Android əməliyyat sistemi üçün çıxdı. Bəzi məlumatlara görə oyun rəhbərli bu oyun sayəsində gün ərzində 50000 ABŞ dolları qazanırdılar.

### Oyunun silinməsi

8 fevral, 2014-cü ildə Nquyen Ha Dong öz Twitter hesabında bildirdi ki, oyun şikayətlərə görə App Store və Google Playdən silinəcək. 1 gün sonra Flappy Bird hər iki yerdən silindi. Silinəndən dərhal sonra eBay 1499 ABŞ dollarına əvvəlcədən sifariş verilmiş oyunu da sifariçşçilərə vermədi.

Nquyen Ha Dong Forbes jurnalına açıqlamasında bildirmişdi ki, "oyun məhz onun asılılıq yaradan təbiətinə görə silinib, biz oyunu bir neçə dəqiqəlik istirahət vaxtı oynamaq üçün yaratmışıq, ancaq istifadəçilərimizdə oyundan asılılıq yaranır. Məncə bu artıq problemə çevrilir. Bu problemi həll etməyin ən yaxşı yolu oyunu silməkdir və o həmişəlik bizi tərk etdi".

Tənqidi fikirlər
----------------

Flappy bird tənqidçilər tərəfindən birmənalı qarşılanmır. Ən böyük tənqidçi orqan olan "Metacritic" ona 100 baldan 52 verib. "App tənqidçisi" "Huffington Post" həmin oyuna "darıxdırıcı, çox çətin, bezdirici, axmaq hərəkətli və həddindən artıq pis qrafikalı oyun" adı verib. Bundan əlavə, əsas tənqidçilər oyunun teksturasının Super Mario oyunlar seriyasından götürüldüyünün və plagiat olduğunu bildirirlər. Canada.com saytından olan texnoloji yazar O Rurk oyunu "indiyə qədər oynanılmış ən pis video-oyun adlandırıb". Bundan əlavə, oyun heç bir çətinlik səviyyəsi olmadan çox çətin rejimdə verilib.

İstinadlar
----------

* Flappy Bird rəsmi veb-səhifəsi Arxivləşdirilib 2015-08-01 at the Wayback Machine
* How to Make Flappy Bird
* Flappy Bird app game
**Ələddin İncəli** — Şair, publisist, jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Redaksiyada işlədiyi illərdə "Əməkdə fərqlənməyə görə", "Rəşadətli əməyə görə", "Əmək veteranı" medalları ilə təltif olunmuşdur. Qazax rayon kino birliyinin direktoru kimi də fəaliyyət göstərib.

Həyatı
------

Ələddin İncəli (Ələddin Məhəmməd oğlu Həsənli) 1930-cu ildə Qazax rayonunun Kəmərli kəndində anadan olub. 1947-ci ildə Kəmərli kənd məktəbini bitirmişdir. 1951-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsini bitirmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Ağdərə rayonunun Manikli kənd orta məktəbində dil=ədəbiyyat müəllimi və dərs hissə müdiri (1951-1954), 1954-cü ildən Qazax rayon qəzetində ədəbi işçi və şöbə müdiri (1954-1962) , "Kommuna yolu" qəzetində ədəbi işçi, "Göyəzən" qəzetində ədəbi işçi və məsul katib, Ağstafada "Qalibiyyət bayrağı" qəzetində kənd təsərrufati şöbəsinin müdiri (1962-1966) və redaktor müavini (1971-1991) vəzifələrində , sonralar Rayon partiya komitəsində təlimatçı , Maarif şöbəsində metodist, rayon kino birliyində direktor (1966-1971), M.V.Vidadi adına Qazax dram teatrında ədəbi hissə müdiri vəzifələrində çalışmışdır.

Redaksiyada işlədiyi illərdə "Əməkdə fərqlənməyə görə", "Rəşadətli əməyə görə", "Əmək veteranı" medalları ilə təltif olunmuşdur.

Ədəbi yaradıcılığa 50-ci illərdə başlamışdır. Sovet hakimiyyəti illərində "Ceyran"(1970), "Gəl Kür qırağına"(1980) kitabları, "Gedin deyin Xançobana", "Əfsanə", "Nifaq alması" pyesləri, Müstəqillik illərində isə "Əlvida, XIX əsr (2001), Salam, üçüncü minillik (2002), "Ömür istə", "Ömrün illəri", "Babam buyurdu", "Mərdi- mərdanə", "Yetişdim 80-nə, Vətən", "söz incilərim", "Qarabağnamə", "O illər hanı", "Salam, İstanbul", "Yeddi güllə (nəşr), "Pyeslər", "Könül rübabım"(2014), "İllər, sizinəm"(2016) kimi şerlər toplusu nəşr olunmuşdur.

Mənbə
-----

XX əsr Azərbaycan yazıçıları Ensiklopedik məlumat kitabı

İstinadlar
----------
**Məğlubedilməzlərin məzarı** (mak. Могила на непобедените) — Şimali Makedoniya, Prilepdə II Dünya Müharibəsi xatrəsidir. Abidə kompleksi 1961-ci ildə Makedoniyadakı Xalq Qurtuluş Mübarizəsinin şəhid və döyüşçülərinin şərəfinə inşa edilmişdir. Xatirə kompleksinin müəllifi serbiyalı memar Boqdan Boqdanoviçdir.

Kompleks əsgərlərin küp qəbirləri və ümumi məzarlarından ibarətdir. Küpşəkilli qəbirlər mərmərdən tikilib və antik dövrdəkiləri xatırladır. Kompleksdəki ən böyük belə məzar üstündə əbədi alov simvoluna malikdir, bu Makedoniya xalqının azadlıq uğrunda mübarizəsinin rəmzidir. Kompleksin ikinci hissəsində Prilepdən və qonşu yerlərdən ölən 462 partizan döyüşçünün qalıqlarını özündə cəmləşdirən gizli sərdabə var. Buradakı mərmər sütunlara həmin şəxslərin adları yazılmışdır.

Xatirə kompleksi üzərindəki tikinti işləri 2007-ci ildən 2008-ci ilə qədər dəvam etmişdir.

Təsviri
-------

İnqilab Parkı şəhərin cənub hissəsində yerləşir, ətrafı yüksək şam ağacları və kolşəkilli həmişəyaşıl flora ilə bəzədilib. Park, həlak olmuş əsgərlərin və Xalq Azadlıq Hərəkatının iştirakçılarının şərəfinə 1961-ci il abidələri ilə zənginləşdirilmişdir. Bu kurqan, bütün şaquli səthinin daxili hissəsi ağ mərmər plitələrlə döşənmiş bir yarımdairəvi fomadadır. Onların üzərində Prilepdən və ətraf yerlərdən gətirilmiş 462 partizanın adları yazılmışdır. Yarım dairəvi bir formanın qarşısında Makedoniyada ilk partizan dəstəsinin meydana gəlməsini və güclü bir hərbi hissəyə çevrilməsini simvolizə edən səkkiz mərmər xatirə lövhəsi qaldırılır.

İnqilab Parkı 1989-cu ildə mədəni irs abidəsi elan edildi. Parkın içərisində 1961-ci ildə rəsmi olaraq açılan Xalq Qəhrəmanları Xiyabanı var. Burada Prilepdə anadan olmuş doqquz Xalq Qəhrəmanının: Kiro Qavriloski, İliya Yovanovski, İordan Çopela, Borko Taleski, Kuzman İosifovski Pitu, Mirhe Acev, Borko Velevski, Rampo Levkov və Krume Volnaroskinin bürünc büstü yerləşir. 2012-ci ildən etibarən qabul edilən layihəyə görə bunlardan əlavə, sosialist Makedoniyada siyasətçi kimi fəaliyyət göstərən Prilepdən olan xalq qəhrəmanları: Vera Açeva, Dore Damevski, Borko Temelkovski və Krste Crvenkovski üçün daha dörd büst tikilməlidir.

Qalereya
--------

* İnqilab Parkı və burada yerləşən abidəİnqilab Parkı və burada yerləşən abidə
* Küpşəkilli qəbirlərKüpşəkilli qəbirlər
* Ölmüş əsgərlərin ümumi məzarıÖlmüş əsgərlərin ümumi məzarı
* Alov detalıAlov detalı
* Küpşəkilli qəbirlərdən üçüKüpşəkilli qəbirlərdən üçü

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Revitalization of the complex "Mound of the unbeaten" Arxivləşdirilib 2012-11-06 at the Wayback Machine, Retrieved 12 July 2014
2. ↑  New busts of the People's heroes? Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine, Retrieved 12 July 2014
**Avar göysu** *(türk - göysu, bəzən yanlış olaraq qoyun suyu kimi izah edirlər, - yuxarı axarında Cirmut)* — Dağıstanda Sulak çayının əsas götürdüyü çay. Uzunluğu -178 km.

Coğrafiyası
-----------

Quton dağından (Baş Qafqaz silsiləsi) başlanır, Nukatl silsiləsindən yan keçərək, çox vaxt kanyonda axır. Əsasən şimal-şərq istiqamətində axaraq, Çirkotadan 6 km şərqdə Andi göysu ilə qovuşaraq Sulak çayını yaradır. Uzunluğu 178 km, ümumi düşməsi 2440 m, su yığımı sahəsi 7660 kv km, orta yüksəkliyi 2160. Çayın hövzəsində bulaşma sahəsi 6,8 kv km təşkil edir.

Şimal-şərqdə su yığımı Boqos sislisələsi, cənub-qərbdə Əsas Qafqaz silsiləsi, cənubda Dültı Dağ massivi və Sarfun yal silsiləsi ilə məhdudlaşır. Sahəsinin mühüm hissəsi 1500 m dəniz səviyəsindən, o cümlədən 10% 3000 m, yüksəkdə yerləşir.

Gidroqrafiyası
--------------

Avar Göysu çayı yaz-yayda sel ilə, qışda aşağı səviyəsi ilə səciyələnir. İl ərzində su axımı bərabər bölünmür. Ən çox sulu maydan avqusta qədər olur ki bu vaxta ərzində illik axımın 65% baş verir. Ən çox su məsrəfi bəzi illərdə qarın əriməsindən, bəzi illərdə yağışdan yaranır. Orta illik məsrəfi 90,5 kub m/s. Maksimum 1350 kub m/s. Çay böyük həcmdə lil gətirir(bulanıqlıq1700 q/kub m təşkil edir ).

Qolları
-------

Hövzəsindəki çayların ümumi sayı 1440 çatır, onlardan 52 uzunluğu 10 km çatır. Əsas qolları Zemar-or, Hzan-or, Rutluh, Dəmir, Tobot, Qaraqoysu.

Mənbə
-----

* Аварское Койсу Arxivləşdirilib 2014-07-04 at the Wayback Machine

Qeydlər
-------

1. ↑  Бакиханов. А.К. Гюлистан-и Ирам Издательство Елм Баку -1991. səh. 139 əsərində çayın Göysu kimi keçən adını, rus dilinə Koysu kimi tərcümə ediblər. Həm də nəzərə almaq lazımdır ki məsələn avar dilində ola bilsin göy sözü koy kimi tələffüz olunur, lakin istənilən halda çayın adının bəzi mənbələrdə(əsasən rusdilli) *qoyun suyu* kimi izah edilməsi doğru deyil. Çünki Asiyanın bir çox yerində məhz Göysu, Göygöl ya da Göyçay adı ilə bir çox çay və göl var, və onların hamısını qoyun sözü ilə deyil, məhz göy sözü ilə bağlayırlar.
**Afrikada heykəltaraşlıq** - Afrikada heykəltaraşlıq, əsasən, savanna və tropik meşələr arasındakı ərazilərdə yaşayan xalqlarda inkişaf etmişdir. Ağac üzərindəoyma sənətinin ən qədim nümunələri – sitayiş fiqurları və maskalar 16–17-ci əsrlərə aiddir. Afrika maskaları bəzən insanın baş və boynunu bütövlükdə örtür (maska-dəbilqə), bəzən də ucluqlarla tamam lanır. Ağac üzərində oyma ən çox üç zonada Qərbi Sudan, Qvineya sahilboyu və Konqo çayı hövzəsində inkişaf etmişdir.

Kubaların saray incəsənətində ağac heykəltaraşlığı yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. 17–19-cu əsr hökmdarlarının 19 böyük ağac heykəlləri məlumdur. Nok mədəniyyətinə aid terra-kota nümunələri Tropik Afirkanın ən qədim heykəltaraşlıq abidələridir. Nigeriyanın terrakota heykəltaraşlığı ənənəsi İfe mədəniyyətində, akan xalqlarında, Qərbi Sudanda davam etdirilmişdir. Daşüzərində oyma abidələrinə 13–19-cu əsrlərə aid qədim heykəlciklər daxildir. Bəzi xalqlarda monumental qəbirüstü heykəltaraşlıq da inkişaf etmişdir.

Qərbi Afrikada tuncdan (İfe, İqbo-Ukvu, qədim Benin) və qızıldan tökmə nümunələr, fil dişi üzərində oyma yüksək inkişaf etmişdir. Afrikanın ənənəvi monumental memarlığı yaşayış evlərinin tikintisi ilə sıx bağlı olmuşdur Cənubi Afrikada gilmöhrə evlərin daxili və xarici divar rəsmləri, yaxud relyeflər, çini tavacıqlarla bəzədilmişdir. Qərbi Afrika şəhərləri üçün bir neçə otaqlı, həyəti olan hökmdar sarayları xarakterik idi.

Sudandakı ən qədim gilmöhrə məscidlər düzbucaqlı və ya kəsik piramida formasındadır. Orta əsrlərdən başlayaraq Sudan incəsənəti ərəb-müsəlman incəsənətinin təsirinə məruz qalmışdır. Efiopiyada Bizans və Avropa təsiri nəticəsində xristian boyakarlıq məktəbi formalaşmışdır. 15 əsrdən Avropa təsiri Tropik Afrika incəsənətində də özünü
büruzə verir. 20 əsrdə xalq ənənələri əsasında yeni Afrika dövlətlərinin milli incəsənəti formalaşmağa başlamışdır. Peşəkar incəsənət, yerli bədii məktəblər (Konqo Demokratik Respublikasında yaranmışdır.

* Nok mədəniyyətinə aid heykəl. (6-cı əsr)Nok mədəniyyətinə aid heykəl. (6-cı əsr)
* XII-XIV əsr heykəli.XII-XIV əsr heykəli.
* Yoruba xalqının mədəniyyətinə aid olan brünc heykəl. NigeriyaYoruba xalqının mədəniyyətinə aid olan brünc heykəl. Nigeriya
* Kraliça Ana heykəli, XVI əsr (Benin)*Kraliça Ana* heykəli, XVI əsr (Benin)
* Yombe heykəli, XIX əsr.Yombe heykəli, XIX əsr.
* XVI əsr fil sümüyündən maska. (Benin)XVI əsr fil sümüyündən maska. (Benin)
* Brünc maska, XVI-XVII əsrlər. (Nigeriya)Brünc maska, XVI-XVII əsrlər. (Nigeriya)
* XIX əsr maskası. Burkina-Faso,XIX əsr maskası. Burkina-Faso,
* Mambila fiquru. (Nigeriya)Mambila fiquru. (Nigeriya)
* Vaqa heykəli. (Efiopiya)Vaqa heykəli. (Efiopiya)
* Mahafali, məzarüstü fiqur. Bruklin müzeyiMahafali, məzarüstü fiqur. Bruklin müzeyi
* Mende, qadın fiquru.Bruklin müzeyiMende, qadın fiquru.Bruklin müzeyi

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 138. ISBN 978-9952-441-02-4.

Həmçinin bax
------------

* Afrika musiqisi
* Afrika rəqsləri
* Afrika mədəniyyəti
**Məşidət Hacıyevna Qairbəyova** (29 dekabr 1927, Axvax rayonu, Dağıstan MSSR – 22 noyabr 2015) — Sovet və Rus Avar şairəsi, Dağıstan xalq şairəsi (1969), nasir, dramaturq və ictimai xadim.

Məşidət Qairbəyova, Dağıstan və rus ədəbiyyatının inkişafına önəmli töhfələr verib.

Həyatı
------

Məşidət Qairbəyova, erkən yaşlarından şeir yazmağa başlamışdı. Məşidə artıq məktəb illərində əsl şair hesab olunurdu. Məşidət avar və rus dillərində yazırdı. Məşidət xanım Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda təhsil alıb. Onun əsərləri 1948-ci ildən nəşr olunur. Onun "Dağ qadınının sözü" (1952, rus dilinə tərcümə, 1955) və "Zirvəyə gedən yol" (1958, rus dilinə tərcümə, 1960) şeirləri toplularında Dağıstanın həyatındakı sosialist dəyişiklikləri ətraflı şəkildə təsvir edilmişdir. Odlu sətirlərini Məşidət xanım dünyanı qorumaq mövzusuna həsr etmişdir. Məşidət xanım "Uzaq bacı" (1954), "Yarımçıq məktub" (1955), "Gəlinin ağ yaylığı" (1965), "Cinayətə görə cəza" (1967), "Qırmızı partizan qızı" (1968) şeirlərinin müəllifi. ), "Xoşbəxtlik uğrunda mübarizə" (1958) pyeslərinində müəllifidir. Dostları və onun poeziyasının pərəstişkarları Məşidəti Qairbəyovanı heç vaxt taleyin ağırlığı altında əyilməyən, ikiüzlülük və boşboğazlığa dözməyən, həmişə qadının şərəf və ləyaqət kodeksinə əməl edən qadın kimi səciyyələndirmişlər. Məşidət Qairbəyova bütün həyatı boyu əsl dağ qadını və uzdenizm prinsiplərinə sadiq qalmışdır. Ömrünün son illərində Məşidət Qayırbəyova tarixi mövzulara da müraciət etmişdir. O,İmam Şamilin şəxsiyyətləri, naibləri və müridləri ilə çox maraqlanıb.

Fəaliyyəti
----------

1969-1975-ci illərdə Məşidət Hacıyevna Q.Tsadasa adına Avar Musiqili Dram Teatrının rəhbəri olub.

Məşidət Hacıyevna SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü idi.

Məşidət Hacıyevna 22 noyabr 2015-ci ildə 88 yaşında dünyasını dəyişib.

Əsərləri
--------

* 1952 "Dağlı qadınının sözü"
* 1959 "Zirvəyə gedən yolda"
* 1954 "Uzaq bacı"
* 1955 "Yarımçıq məktub"
* 1965 "Gəlinin ağ şalı"
* 1967 "Cinayətə görə cəza"
* 1968 "Qırmızı partizanın qızı"

Mükafatları
-----------

Məşidət xanım 2 ordenlə təltif olunub. O, Süleyman Stalski adına Respublika mükafatı laureatı, "Şərəf Nişanı" və "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenlərinin sahibi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "«Машидат Гаирбекова: Интеллект и сила духа»". 2019-01-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
2. ↑  "Ушла из жизни аварская поэтесса Гаирбекова Машидат Гаджиевна". 2019-01-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.

Xarici keçidlər
---------------

* Гаирбекова, Машидат Гаджиевна - Слово горянки

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0000 4291 5453 · LCCN: no88001029 · VIAF: 16779835 · WorldCat VIAF: 16779835 |
**Fişinq** (*ing.* Fishing, *rus.* Фишинг) – ingilis dilindən tərcümədə "balıq ovu" deməkdir və qlobal şəbəkədə balıq ovunu xatırladan fırıldaqçılığın bir növüdür. Belə ki, fırıldaqçı (fişer) İnternetdə "tələ" quraraq, bu tələyə düşən İnternet istifadəçilərini aldatmaqla məşğuldur. Fişer müxtəlif üsullarla İnternet istifadəçilərindən bank hesablarını, kredit kartlarını və İnternetə çıxış üçün lazım olan informasiyaları öyrənir.

Fişinq kiberdələduzluğun xüsusi növüdür, istifadəçiləri aldatma yolu ilə adətən maliyyə xarakterli fərdi məlumatları təqdim etməyə məcbur etməyə yönəlir. Dələduz bank saytı kimi görünən (və ya maliyyə əməliyyatları aparılan istənilən digər sayt kimi, məsələn, eBay) saxta veb-sayt yaradır. Sonra cinayətkarlar istifadəçiləri bu sayta aldadıb aparmağa cəhd edirlər ki, bu saytda onlar login, parol və ya PIN-kod kimi konfidensial məlumatları daxil etsinlər. Çox zaman dələduzlar bunun üçün həmin saytlara istinadları spamın köməyi ilə yayırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cert.az – Əsas anlayışlar". 2020-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-06.

Mənbə
-----

* 
*

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İnternet** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Holland muşketyor. Müəllif: Jak de Geyn. 1608-ci il.
**Muşketyor** (*fr.* mousquetaire; mənası – muşketlə silahlanmış əsgər) — muşketlə silahlanmış piyada növü. Azərbaycanca muşketçi sözü daha uyğun tərcümədir.

Etimologiya
-----------

"Muşketyor" sözü fransız dilindəki "mousquetaire" sözündən gəlir, mənası muşketlə silahlanmış əsgər deməkdir.

Tarixi
------

Muşketyorlar XVI əsrin əvvəlindən Avropa ordularında görünməyə başlamışdır. XVII əsrin əvvəlində muşketyorlar piyada qoşunun yarısını, sonralar isə 3-də 2 hissəsini təşkil edirdi. Fransada 1622–1775-ci illərdə qvardiya suvarisinin bir hissəsi kimi zadəganlardan yığılır və kral muşketyorları adlanırdı. Rusiyada 1756–1762-ci və 1796–1811-ci illərdə piyada qoşunlarının bir hissəsi olmuşdur.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. 1 2  Мушкетјор // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 113.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Chase, Kenneth Warren.* Firearms: A Global History to 1700 (illustrated, reprint). Cambridge University Press. 2003. ISBN 0521822742.
* *Needham, Joseph; və b.* Science and Civilisation in China. 5, Part 7 Military Technology: The Gunpowder Epic. New York: Cambridge University Press. 1986.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Avarlar (dəqiqləşdirmə).
**Avarlar** — V əsrdə Mərkəzi Asiyada meydana çıxmış iri tayfa ittifaqı. İttifaq tərkibində aparıcı rolu köçəri maldar türk tayfalar oynayırdılar.

VI əsrin ortalarında Şərqi Avropaya gələn avarlar Xəzərin qərb sahilləri boyu çöllərə yayıldılar. Avarların ilk elçiləri 558-ci ildə Bizans imperiyasına — imperator I Yustinianın yanına gəlmiş, hərbi ittifaq bağlamağı təklif etmiş və məskunlaşmaq üçün onlara yer verilməsini xahiş etmişlər. Bizans avarlardan özünə düşmən olan türkdilli bulqar və sabir tayfalarına, habelə slavyanlara — antlara qarşı mübarizədə istifadə etmişdir.

Avarlar 567-ci ildə german lanqobard tayfası ilə birlikdə Pannoniyanı tutdular. Burada bir neçə yürüşdən və yeni tayfaların birləşdirilməsindən sonra məşhur sərkərdə Bayanın başçılığı ilə Avar xaqanlığının əsası qoyuldu. Pannoniyada möhkəmləndirilmiş konsentrik çevrəli "xrinq" – lər qala sistemi yaradılmışdı Avarla Pannoniyadan slavyanlara, franklara, lanqobardlara. gürcülərə və digər tayfalara habelə onlara xərac verməyə başlayan Bvansa qarşı basqınlar edirdilər. Avarlar Frank dövlətinə də basqınlar edirdilər. Lakin daxili çəkismələr və fəth edilmiş tayfaların üsyanları avarların hərbi qüdrətinin tənəzzülünə və xaqanlığın dağılmasına səbəb oldu.

VII min ortalarında avarlar Qara dənizin şimal ətrafından sıxışdırılıb çıxarıldı, türk bulqarlar tərəfindən 680-ci ildə yaradılmış Bulqar çarlığı isə onları cənubdan sıxışdırmağa başladı. Avarlar 790-cı ildə Böyük Karlın frank ordusu tərəfindən tamamilə darmadağın edildilər, 796-cı ildə isə əsas "xrinq"lər süqut etdi. Sonralar avarlar Qara dənizin qərb sahilləri və Dunayboyu ərazilərin yerli əhalisi ilə tamamilə qaynayıb-qarışdılar.

Həmçinin bax
------------

* Avar xaqanlığı
* Avarlar (qafqazdilli)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Kruqosvet · Pravoslav · Britannica (onlayn) · Pauly-Wissowa |
| Normativ yoxlama | GND: 4004021-5 · NKC: ph117370 |
Afrika qitəsinin istedadlı, qeyri-adi bacarığa malik qaradərili oyunçuları heç bir məktəb keçmədən, dünyanın hansı ölkəsində çıxış etməsindən asılı olmayaraq, fiziki və atletik hazırlıq baxımından, istənilən futbolçudan üstündür. Bu fakt reallığın aşkar nümunəsidir. Kimsə afrikalılarda olan qeyri-adi istedadı dana bilməz. "Qaralar" düşdüyü məkanın yaratdığı müəyyən problemlərə rəğmən, ilk gündən özlərini sevdirməyi bacarırlar. Bir qismini xatırlasaq, kifayət edər: Corc Veah (Liberiya), Rojer Mila (Kamerun), Abede Pele (Qana), Lahdar Bellami (Əlcəzair), Rabah Macer (Əlcəzair), Teofil Abeqa (Kamerun), Loran Roku (Kot d"İvuar), Fransua Omam Biyik (Kamerun), Əhməd Faras (Mərakeş), Corc Finidi (Nigeriya), Mahmud Əl-Xətib (Misir), Yapet N"doram (ÇAD), Yusif Fofana (Kot d"İvuar), Əbdül Əziz (Mərakeş), Tarek Dyab (Tunis), Daniel Amokaçi (Nigeriya), Auqustin (Cey-Cey), Okoça (Nigeriya), Əli Bençeh (Əlcəzair), İbrahim Yusuf (Misir), Larbi Ben Barek (Mərakeş), Sequn Odeqbair (Nigeriya). Bunlar hələ keçmiş oyunçulardır. Hazırkı dövrdə isə Avropanın aparıcı klublarının formasını geyinən qaradərili futbolçular bununla müqayisədə, 3-4 dəfə çoxdur. Nəzərə alaq ki, o vaxt ölkədən kənara çıxmaq hələ müəyyən qədər çətin idi. Samuel Eto"O (Kamerun), Cey-Cey Okoça (Nigeriya), Əl Haci Diuff (Seneqal), Kvinton Forçun (CAR), Didye Droqba (Kot d"İvuar) kimi nəhəng futbolçular da "qara qitə"nin kainata bəxşidir.

Afrikanın dünya çempionatlarında debütü 1970-ci ilə təsadüf edir. Bundan sonra ardıcıl iki dəfə də dünya birinciliyinin final mərhələlərində iştirak edən "qaralar", əsasən, Mərakeş, Zair və Tunis futbolçuları ilə təmsil olunurdular. 1994-cü ildə isə bu üç komandadan başqa, Nigeriya və Kamerun da mundialda çıxış etməyə başladı. Dünya çempionatlarından fərqli, afrikalıların olimpiadalardakı çıxışlarını xüsusi qeyd etmək lazımdır. 1996-cı il Atalanta, dörd il sonra isə Sidney olimpiadalarında Nigeriya ilə Kamerun futbolçuları qızıl medalları qazanmaqla, adlarını tarixə həkk ediblər. Bundan başqa, Seneqalın Cənubi Koreya və Yaponiyada təşkil olunan dünya çempionatının 1/4 finalına qədər irəliləməsi "qara qitə" təmsilçilərinin uğurlarından hesab olunmalıdır. Hazırda isə Afrika futbolunun favoritləri Nigeriya, Kamerun, Misir, Mərakeş, CAR və Seneqal yığmaları sayılırlar. Maraqlıdır ki, adları sadalanan millilərin heç biri Almaniyada keçirilən mundiala vəsiqə qazana bilməmişdilər. Təbii ki, bu da rəqabətin gündən-günə artmasının göstəricisdir.
**Harlan Ellison** (27 may 1934 27 iyun 2018))—ABŞ fantast yazıçısı.

Həyatı
------

Harlan Ellison 1934-cü il 27 may tarixində Amerikada dünyaya göz açıb. Onun yəhudi amerikan ailəsi sonralar qaldıqları yeri tərk edir. 1949-cu ildə atasının ölümündən sonra ailə Klivlendə qayıdır. Uşaq yaşlarından tamaşalarda oynayan Harlanın artıq karyerası var idi. Yeniyetmə çağlarından işiylə əlaqədar ailədən kənarda keçirdiyi günlər də onun həyatında dərin izlər buraxır. Zamanla Şimali Karolinada yük maşını sürücüsü, kitab satıcısı, mağaza administratoru kimi işləsə də ədəbiyyatla da məşğul olur..

H. Ellison 1955-ci ildə Nyu-Yorka köçərək burada yaradıcılıqla daha müntəzəm məşğul olmağa başlayır. Əsərlərində elmi fantastikaya üstünlük verən yazıçı iki il ərzində 100-dən çox hekayəni nəşr etdirir. 1956-cı ildə Şarlotta Steinlə evlənən yazar bir il sonra gənc briqadalar haqqında əsərini qələmə alır. Sonrakı yaradıclıq məhsulları ilə Ellison kütlənin problemlərini üzə çıxardı. Ardınca orduya səfərbərliyə alınan yazıçı 1959-cu ilə kimi hərbi xidmətdə olur. Cordvainer Bird təxəllüsü ilə nəşr etdirdiyi hekayələr silsiləsi çılğın obrazları ilə seçilməyə, sevilməyə başlayır. "Tanrı Eybəcər Bakirə qıza Xeyir-dua verir" və "Avara" kimi qələm məhsulları Ellisonu şöhrətin zirvəsinə qaldırdı. Jurnal və qəzetlərdə işıq üzü görən kiçik həcmli əsərlər də onun karyerasında növbəti cığır idi. 1960-cı ildə ikinci dəfə ailə həyatı quran ədibin bu evliliyi də uzun çəkmir. Cəmi bir il sonra o həyat yoldaşından boşanaraq ömrünü bütünlüklə ədəbi yaradıclığa həsr edir. Bu gün də onun adını fantastik ədiblər sırasında xüsusi qeyd etmək olar.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Библиография на сайте Лаборатория Фантастики
* Harlan Ellison — IMDb səhifəsi

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | AllMovie · Discogs · Encyclopaedia Metallum · IMDb · MusicBrainz · Qutenberq layihəsi · Rotten Tomatoes · Rotten Tomatoes · Internet Speculative Fiction Database · Лаборатория Фантастики · Giant Bomb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Notable Names Database |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 5015711 · BNE: XX840000 · BNF: 11901685z · CiNii: DA07473714 · CONOR: 161191011 · GND: 119403374 · ICCU: RAVV066281 · ISNI: 0000 0003 6857 2681, 0000 0003 6857 269X, 0000 0001 1026 9335 · LCCN: n50010025 · NDL: 00438835 · NKC: ola2003169635 · NLA: 35062785 · NLG: 66450 · NLP: A12790837 · NSK: 000055597 · NTA: 069215472 · NUKAT: n2003060292 · SUDOC: 026850214 · VIAF: 54147301 · WorldCat VIAF: 54147301 |

 |
Ekosistemdə canlılar qidalanma xüsusiyyətinə görə bu cür qruplaşırlar:

**Avtotrof canlılar (**trofe-yem deməkdir) sərbəst qidalanan canlılardır. Onlar günəş enerjisindən və qeyri-üzvi birləşmələrdən oksidləşmə reaksiyası nəticəsində ayrılan enerjidən istifadə edib, ətraf mühitin mineral komponentləri (karbon qazı, birləşmə halında olan azot, kükürd və s.) hesabına öz hüceyrələrinin üzvü maddələrini sintez edir, yəni biokütləsini yaradırlar. Belə canlılara ilk produsentlər deyilir, yaşıl bitkilər, fotosintezedici prokariot mikroorqanizimlər, hemosintezedici bakteriyalar buraya aiddir. Deməli ekosistemdə üzvü maddə və onunla bağlı enerji yaradan canlılar avtotrof orqanizimlərdir.

**Heterotrof canlılar-** başqa canlılnı yeyənlərdir. Bunlar fotosintez və hemosintez nəticəsində yaranan üzvü maddələri yeməklə onların parçalanması və çürüməsi nəticəsində alınan enerji hesabına yaşayırlar. Heterotrof orqanizimlər enerji baxımından şərti olsa da iki böyük qrupa ayrılırlar:

1. Konsumentlər-yəni hazır üzvü maddə yeyənlər, heyvanlar, həşaratyeyən və parazit bitkilər.
2. Redusentlər-mikrokansumentlər, yəni ölü orqanizimləri yeyənlər. Onlar ölü orqanizimləri çürüdüb mineral qalıqlara qədər parçalayırlar. Üzvü birləşmələrin karbon turşularına, suya və mineral komponentlərə (anion və kationlar) qədər parçalanması prosesi redusentlərin köməyi ilə sürətlənir.Nəticədə ölü orqanizimlərin tərkibindəki biogen elementlər bioloji dövrana qayıdır və dəfələrlə istifadə edilir.

Heteretrofların konsumentlərə və redusentlərə ayrılması şərtidir. Bu bölgü ekosistemdə canlıların arasındakı nisbi mənada qapalı qida zəncirini göstərmək üçündür (produsent-konsument-redusent-produsent.

Həmçinin bax
------------

* Ekosistem
* Produsent

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloji lüğət. Bakı Elm 2003
2. ↑  Mustafayev Q. T. Ekologiyadan konspekt.Bakı, Şərq-Qərb,1993, 184 s.
**Sapiens: Bəşəriyyətin qısa tarixi** Yuval Noy Hararinin 2011-ci ildə nəşr olunan və 2014-cü ildə ingilis dilinə, 2015-də isə türkcəyə çevrilən kitabıdır. Harari kitabında Jared Diamondun Tüfəng, Mikrob və Polad kitabının onun üçün ən böyük ilham mənbəyi olduğunu bildirmiş və bunun səbəbini çətin suallara elmi cavab vermənin mümkün olması kimi göstərmişdir.

Məzmunu
-------

Sapiens: Bəşəriyyətin qısa tarixi, daş dövründən iyirmi birinci əsrə qədər qədim insan növlərinin təkamülünə diqqət ayırır. Müəllifin əsas ideyası, Homo Sapiensin iş birliyi bacarığı ilə dünyaya hakim olmasıdır. Bundan əlavə, Harari yazılı tarixdən əvvəlki Sapienslərin Neandertallar və digər insan növlərinə qarşı soyqırım həyata keçirdiyini və onları yer üzündən sildiyini bildirməsi ilə yanaşı, həmçinin Neandertalların və Homo Sapienslərin hər zaman mübarizə aparmadıqlarını və hətta cütləşdiklərini də vurğulamışdır. Kitabda Homo Sapiensin özünəməxsus tanrılar, millətlər, pul və insan hüquqları kimi uydurma şeylərə inanma qabiliyyəti sayəsində kütləvi şəkildə hərəkət edə bilmək qabiliyyəti olduğunu iddia etmişdir. Yazıçı, dinlərin, siyasi sistemlərin, ticarət şəbəkələrinin və hüququn qondarma olduğunu iddia edir.

Pulun qarşılıqlı etimada əsaslanan bir sistem olması; kapitalizmin iqtisadi bir nəzəriyyədən çox dini bir fenomen olması; aqrar inqilabın rifah məqsədi ilə başlayıb və sonda insanların həyatını məhv etməsi; imperiya sisteminin son 2000 ilin ən yaxşı siyasi sistemi olması; pulun, imperatorluğun və dinlərin dünyanı birləşdirən qüvvələrə çevrilməsi iddiası; heyvanların əhliləşdirilməsinin tarixin ən böyük cinayətlərindən biri olduğu iddiası; bugünkü insanların qətiyyətlə keçmişdə yaşamış insanlardan daha xoşbəxt olmaması və insanların özlərini ilahiləşdirmə mərhələsinə keçirdikləri iddiası kitabdakı digər təəccüblü iddialar sırasındadır.

Mükafatları
-----------

30-dan çox dilə tərcümə olunmuş kitab 2015-ci ildə Çin Milli Kitabxanasının Wenjin Kitab Mükafatını qazanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sapiens: a Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari". 2023-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-24.
2. ↑  "How humans became human". 2021-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-24.
**Eksperimental ədəbiyyat** — texnika və üslub baxımından müxtəlif yenilikləri vurğulayan və səciyyələndirən ədəbiyyat növü.

Bu kateqoriyada ümumi sayılan ilk əsər Laurens Sternenin 1759-cu il tarixli "The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman" əsəridir. Eksperimental ədəbiyyat klassik ədəbiyyatdan xeyli fərqlənə bilər və dil, həqiqət (reallıq) kimi anlayışların müxtəlif təriflərindən və bu anlayışlara fərqli baxışlardan təsirlənmişdir. Eksperimental ədəbiyyat ədəbiyyatda postmodernizmin təsirlərindən çox təsirlənmişdir və bir çox eksperimental yazıçılar da postmodernist xəttdə yazmışlar. Bu gün Italo Calvino, Michael Ondaatje, Gertrude Stein, E.E. Cummings və Julio Cortazar eksperimental yazıya töhfə vermiş eksperimental müəlliflərdir. Bu adlar eksperimental ədəbi əsərlərində forma, üslub, dil, quruluş, səs və bir çox başqa ədəbi elementlərlə oynamış, yeniliklər, dəyişikliklər gətirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Cooley, Martha. "On the Work of Italo Calvino", *The Writer’s Chronicle*, may 2008, pp 24–32
2. ↑  John Barth (1984) intro to *The Literature of Exhaustion*, in *The Friday Book*.