**Pənahəli xan sarayı** və ya **Pənah xanın imarəti** — Ağdam şəhərində yerləşən və birinci Qarabağ xanı Pənahəli xanın yay sarayı olmuş XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsidir.. Pənahəli xanın Ağdamdakı sarayı, xan nəslinin ən birinci mülklərindən olmaqla iki binadan ibarətdir. Çox güman ki, ilkin çağında bu kompleksə daha çox bina daxil olmuşdur. Bu kompleks Pənahəli xanın 1738-ci ildə Xorasandan qayıdıb, Qarabağda xanlıq quruculuğuna başladığı ilk illərdə inşa edilmişdir.

Ağdam sarayı, bir-birinə perpendikulyar yerləşdirilmiş iki korpusdan ibarətdir. Əsas korpus, mərkəzi günbəzli zalın ətrafında qruplaşdırılmış tağtavanlı otaqlardan ibarətdir. Mərkəzi zalın qabağında cənuba istiqamətlənmiş geniş və dəbdəbəli eyvan yerləşir. Günbəzli zal divanxana xüsusiyyəti daşımış və Pənahəli xan burda qonaqlarını qəbul etmişdir.

Saray yaxınlığında yerləşən İmarət qəbiristanlığında Qarabağ xan nəslinin bir çox nümayəndələri dəfn edilmişdir. Pənahəli xanın türbəsi və Xurşidbanu Natavanın qəbirüstü abidəsi də bu qəbiristanlıqda yerləşir.

Tarixi
------

Həmçinin bax: Pənahəli xan və Qarabağ xanlığı
Pənahəli xanın Ağdamdakı sarayı, xan nəslinin ən birinci mülklərindən olmaqla iki binadan ibarətdir. Çox güman ki, ilkin çağında bu kompleksə daha çox bina daxil olmuşdur. Bu kompleks Pənahəli xanın 1738-ci ildə Xorasandan — Nadir şahın xidmətindən uzaqlaşıb Qarabağda xanlıq quruculuğuna başladığı ilk illərdə inşa edilmişdir. İmarətin bir-birinə perpendikulyar şəkildə qoyulmuş binaları dəbdəbəli xan iqamətgahı olmayıb, XVIII əsrin Qarabağ bölgəsi zənginlərinin yaşayış evləri kimidir. Bu evlər baş fasadları ilə həyətə açılır.

XVIII əsrin birinci yarısında Qarabağlı Pənahəli xan bu şəhərdə özü üçün ağ daşdan imarət tikdirmək barədə əmr verib. Həmin imarət uzun müddət ətraf kəndlərin sakinləri üçün bir növ oriyentirə çevrilib. Bu mənada "Ağdam" – günəş şüaları ilə nurlanmış işıqlı, ağ ev deməkdir.

Saray Ermənistanın işğalı altında olduğu dövrdə vandalizmə məruz qalıb, onu əvvəlcə tövlə kimi, İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə isə sarayı Azərbaycan ordusunun hədəfinə çevirmək məqsədilə sığınacaq və müdafiə istehkamı kimi istifadə ediblər.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Sarayın kollonadalı eyvanı Ağdamın işğalından əvvəl
Saray, Azərbaycan ərazisində yayımış digər xan saraylarından fərqli olaraq parad xüsusiyyətlərinə malik olmayıb, yalnız dəbdəbəli yaşayış evi xüsusiyyəti daşıyır. Buna görə də, elmi ədəbiyyatda bəzən Pənahəli xanın imarəti də adlandırılır. Ağdam xan sarayı, hakimiyyətin zirvəsinə gedən yolda irəliləyən gənc monarxın yaşayış və iş yeri olmuşdur.

Ağdam sarayı, bir-birinə perpendikulyar yerləşdirilmiş iki korpusdan ibarətdir. Əsas korpus, mərkəzi günbəzli zalın ətrafında qruplaşdırılmış tağtavanlı otaqlardan ibarətdir. Mərkəzi zalın qabağında cənuba istiqamətlənmiş geniş və dəbdəbəli eyvan yerləşir. Günbəzli zal divanxana xüsusiyyəti daşımış və Pənahəli xan burda qonaqlarını qəbul etmişdir.

Sarayın eyvanı üç aşırımlı arkada kimi həll edilmişdir. Oxvari tağlar bütöv ağ daşlardan yonulmuş iri sütunlar üzərində dayanır. Ümumilikdə eyvan binanın girişi rolunu yerinə yetirməklə portik xüsusiyyəti daşıyır.

Sarayın nisbətən böyük ölçülü əsas binası planda bir qədər mürəkkəb konfiqurasiyalı olub, müxtəlif ölçülü otaqlardan ibarətdir. Bu birmərtəbəli evdə eyvanlı salon mərkəzi mövqe tutur. İç divarlarında çoxlu dərin tağçaları olan mərkəzi salonun 50 m2 yaxın olan sahəsi səkkiztinli günbəzlə ortülümüşdür. Dözümlü tromplar üzərində qurulan günbəzin yuxarısında, fənər şəklində işlənmiş işıq və hava bacası qoyulmuşdur. Ə. Salamzadə günbəzin bu cür həll edilməsini, Azərbaycan ərazisində qədim dövrlərdən yayılmış qaradam tipli evlərin damının həll edilməsi ilə əlaqələndirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ağdam rayonunun əsir abidələri". 2017-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-20.
2. 1 2  Ağdam rayonunun abidələri Arxivləşdirilib 2021-12-07 at the Wayback Machine, agdam-ih.gov.az
3. ↑  "Pənah xanın imarəti". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-20.
4. ↑  *Xəzər TV.* "Pənahəli xanın sarayı erməni vandalizminə məruz qalıb" (az.). Youtube.com. 02.12.2020. İstifadə tarixi: 2020-12-03.
5. 1 2 3 4 5  Саламзаде, 1964. səh. 84
6. ↑  *Дж. Алексвндрович, И. Азимбеков, В.М.Сысоев.* Евлах-Шуша (вып. III). Баку: Изв. Азербайджанского комитета охраны памятников старины, искусства и природы. 1927. 9.

Ədəbiyyat
---------

* *Саламзаде, А. В.* Архитектура Азербайдана XVI-XIX вв. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. 1964.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan saraylarının siyahısı

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ⛭Qarabağ xanlığı |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Pənahəli xan sarayı (Ağdam) (Qarabağ Xanlığı)**Şuşa**
Gorus
Tatev
Qubadlı
Qarakənd
Çanaxçı
Kürəkçay
Zeyvə
Ağdam
Gülüstan
*Tərtər çayı*
*Xaçın çayı*
Tuğ
Zərdab
*Kür çayı*
Ağcabədi
Mehri
*Şahbulaq*
*Əsgəran*
*Bayat*
*Xudafərinkörpüsü*
**Araz çayı**XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ Xanlığı | Azərbaycan xanlıqları | Abidələr | Şuşa abidələri | Qarabağnamələr| Memarlığı
 |

 |

 |

| ⛭Azərbaycan sarayları |
| --- |
| Monarx sarayları | Bakı xan sarayı  • *Eldənizlər sarayı*  • Əhəmənilər sarayı  • Dizaq məlik sarayı  • *Gəncə xan sarayı*  • Gülüstan məlik sarayı  • Hökmdar sarayı  • Qarabağ xan sarayı  • *Kiran sarayı*  • Lənkəran xan sarayı  • Naxçıvan xan sarayı  • Pənahəli xan sarayı  • *Şamaxı xan sarayı*  • Şəki xan sarayı  • Şirvanşahlar sarayı  • *Sərdar sarayı* • Xaçın knyaz sarayı |  |
| Əsilzadə mülkləri | Behbudovların evi  • Cahangir bəyin evi  • Cəfərqulu ağanın evi  • Ələkbər bəyin evi  • Əsəd bəyin evi  • Fərəməzovların evi  • Firudin bəyin evi  • Hacı Məmmədin evi  • Hacı Quluların mülkü  • Həmzə Sultan sarayı  • Hüseyn bəyin evi  • Xan qızı Natəvanın sarayı  • Qaraböyük xanım sarayı  • Qədimovların mülkü  • Mamay bəyin evi  • Məhəmmədhəsən ağa sarayı  • Mehmandarovların evi  • Səfərbəyovların evi  • Səfi bəyin evi  • Şəkixanovların evi  • Uğurlu bəyin evi  • Zöhrabbəyovların evi |
| Milyonçu malikanələri | Aşurbəyovun villası  • De Burun sarayı  • Əsədullayevin villası  • Əzizbəyovun villası  • Hacınskinin villası  • Hacıyevin villası  • Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı  • Hacı Zeynalabdin Tağıyevin villası  • Muxtarovun villası  • Seyid Mirbabayevin sarayı  • Muxtarovun sarayı  • Səfərəliyevin villası  • Villa Petrolea |
| Dövlət sarayları | Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin binası  • Gülüstan sarayı  • Hökumət Evi  • İsmailiyyə Sarayı  • Prezident sarayı  • Ulduz sarayı |