recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |  |
| --- | --- |
| Geoxronoloji şkala | milyoniləvvəl |
| Eon | Era | Dövr | 0 |
| **Fanerоzоy** | Kaynozoy | Dördüncü dövr | 2,58 |
| Neogen | 23 |
| Paleogen | 66 |
| Mezozoy | Təbaşir | 145 |
| Yura | 201 |
| Trias | 252 |
| Paleozoy | Perm | 299 |
| Karbon | 359 |
| Devon | 419 |
| Silur | 444 |
| Ordovik | 485 |
| Kembri | 541 |
| **Kemridənəvvəl** | **Proterozoy** | Neoproterozoy | Ediakar | 635 |
| Kriogen | 720 |
| Toni | 1000 |
| Mezoproterozoy | Steni | 1200 |
| Ektaz | 1400 |
| Kalim | 1600 |
| Paleoproterozoy | Stater | 1800 |
| Orozir | 2050 |
| Rias | 2300 |
| Sider | 2500 |
| **Arxey** | Neoarxey | 2800 |
| Mezoarxey | 3200 |
| Paleoarxey | 3600 |
| Eoarxey | 4000 |
| **Katarxey** | 4600 |
| Mənbə |

**Mezozoy erası** (*yun.* μεσο — "orta" və ζωον — "canlı varlıq") — Paleozoy erasının sonundan Kaynozoy erasının başlanğıcına qədər olan geoloji vaxt erası, təqribən 251–65 milyon il əvvəlki dövrü əhatə edir, Fanerozoyun üç erasından biridir. 1841-ci ildə britaniyalı geoloq Con Fillips tərəfindən təklif edilmişdir.

Mezozoy — tektonik, iqlim və təkamül dəyişikliklərinin aktiv olduğu eradır. Bu zaman müasir materiklərin əsas sahil xətlərinin formalaşması, Sakit, Atlantik və Hind okeanlarının kənarlarında dağəmələgəlmə prosesləri gedir. Quru sahənin ayrılması növlərin yaranmasına və digər mühüm təkamül proseslərinə təsir edir. İqlim bütün era ərzində isti olmuşdur ki, bu da təkamüldə və yeni canlı növlərinin yaranmasında vacib rol oynamışdır. Eranın sonlarına doğru canlı növlərinin müxtəlifliyi bugünkü səviyyəyə çox yaxın idi.

Geoloji dövrlər
---------------

Paleozoydan sonra gələn Mezozoy erası tarixdə təxminən 185 mln. il boyunca uzanır: 251 mln. il əvvəldən 65 mln. il əvvəl Kaynozoy erasının başlamasınadək. Bu müddət aşağıdakı ardıcıllıqla 3 geoloji dövrə bölünür (əvvəli — sonu, mln. il əvvəl):

* Trias dövrü (251,0–199,6)
* Yura dövrü (199,6–145,5)
* Təbaşir dövrü (145,5–65,5)

Bu geoloji eranın aşağı həddi Paleozoydan Mezozoya keçid dövründə dəniz faunasının 90–96%-nin və quruda yaşayan onurğalıların 70%-nin məhv olması ilə nəticələnən kütləvi perm-trias məhvolması ilə səciyyələnir. Yuxarı həddi isə Təbaşir dövrü ilə Kaynozoy erasının Paleogen dövrünün sərhədində, bir çox bitki və heyvan qruplarının kütləvi yox olmasının baş verdiyi dövrə təsadüf edir. Bu hadisənin səbəbi kimi əsasən Yerə nəhəng asteroidin (Yukatan yarımadasındakı Çikusklub krateri) düşməsi və bundan sonrakı "asteroid qışı" göstərilir. Bütün növlərin təxminən 50%-i, o cümlədən bütün uça bilməyən dinozavrlar məhv olmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Mezozoy*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* The Mesozoic from Palaeos Arxivləşdirilib 2008-11-06 at the Wayback Machine
* The Mesozoic, age of cycads and dinosaurs Arxivləşdirilib 2008-11-02 at the Wayback Machine
* Mesozoic terrestrial ecosystems
* Mesozoic climates Arxivləşdirilib 2009-05-25 at the Wayback Machine
* Paleozoic/Mesozoic climate
**Stellerit – Ca [AlSi3O8]2 · 7H2O** — rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 

Əvvəllər stelleritə düzbucaqlı lövhəcik habituşlu stilbitin morfoloji növ müxtəlifliyi kimi baxılırdı. Hazırda o, kalsium və silisiumla zəngin stilbit-stellerit fasiləsiz izomorf sırasının son üzvü sayılır. Müstəqil mineral növü hesab edilir.

Xassələri
---------

Rəng – rəngsiz, ağ, çəhrayımtıl - ağ; Mineralın cizgisinin rəngi – açıq rəngli; Parıltı – sədəfi, tutqun; Şəffaflıq – şəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 2,1; Sərtlik – > 3; Sınıqlar – qeyri-hamar; Morfologiya – kristallar: lövhəvarı; Mineral aqreqatları: çox parçalanmış lövhə şəkilli əmələgəlmələr.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Hidrotermal damarlarda rast gəlir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, stilbit, epistilbit. Mineralın tapıldığı yerlər: Berinq dənizində Miss adası (ABŞ) və b. Azərbaycanda Kiçik Qafqazın Şimal-Şərq hissəsində Gəncəçayın sol sahilində Qırıqlı kəndi yaxınlığında tapılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
2. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2779127930 |

* THE MINERAL STELLERITE
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **Baydar nahiyəsi** haqqındadır. **Baydar digər istifadələri** üçün **Baydar** səhifəsinə baxın.* |

**Baydar nahiyəsi** — Tiflis əyalətinin nahiyələrindən biri.

Tarixi
------

1590-cı ilə Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətinin Lori sancağının nahiyəsi olmuşdur.

Cavanşir Kəbirli adlı bir oba da Tiflisin Baydar nahiyəsində (33 ailə, 15,000 aqça vergi) yaşayırdı.
Tiflis vilayətinin Baydar nahiyəsində Cavanşir Pəhlivanlı adlı bir oymaq yaşamaqda idi.

Nahiyənin kəndləri
------------------

* Qacar — BİR ELİN ADI
* Qədimxan qışlağı
* Qobuqışlaq
* Qoçulu (Borçalı)
* Daşdəmir

Laxan k. Qorçubaşı camaatı, Cıqlay camaatı,Bəykəndi k. Qoçulu məhəlləsi, Ələmdarlı camaatı, Əmirxanlı camaatı, Padar camaatı, Daşdəmir k.Heydəmirli k. Mürşüdlü k. Çələbili camaatı, Zülfüqarlı k. Mahmudlu k.. Əhmədli k. Qobu qışlağı, Zəngi Şalı k. Ağamir Həsənli k. Başcıq Ciftliyi, İmirli k. (bu kəndin İmirli, Onbaşı və Xızır məhəllələri), Qacar camaatı, Başqa Qacar məhəlləsi, Şıxatlı k. Əli Miri oğlu İmir Həsənli k. Dəlilər k. Qullar k. Molla Vəli məhəlləsi, Molla Əhməd məhəlləsi, Pirəli məhəlləsi, Bayram məhəlləsi, Həsən məhəlləsi, Xanoğlu məhəlləsi, Çələbili camaatı, Orucoğlu camaatı, Molla Abdulla oğlu Mustafa camaatı, Nəcməddinli Molla Mahmud camaatı, Yadigaroğlu Əhməd camaatı, Molla Əhməd camaatı, Qaradəmirçilər camaatı, Cavanşir Pəhləvanlı camaatı, Qədimxan qışlağı, Həsir qışlağı, Lək camaatı, Cavanşir Kəbirli camaatı, İmir Həsənli camaatı, Muğanlu camaatı, İmir Xəlil qışlağı və Qaramanlı İsmayıl camaatı.

Mənbə
-----

İstinadlar
----------

1. ↑  Ali Sinan Bilgili ― "Azerbaycan Türkmenleri Tarihi"
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-05.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-05.
4. ↑  Gürcüstanda Azerbaycan Menşeli Toponimlərin Izahlı Luğeti — B. Budaqov — Q.eybullayev
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-05.

*

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
Baydarın tabeliyində olan monqollar Vrotslavda II Henrixin başını nümayiş etdirirlər.
**Baydar Xan,** həmçinin Peta kimi tanınır,Cığatay xanın altıncı oğlu idi. O, 1235–1241-ci illərdə qardaşı oğlu Büri ilə Avropaya yürüş etmişdir. O, Polşaya təyin edilmiş monqol ordusuna Kadan və ehtimal ki, Orda xanla birlikdə komandanlıq etdi.

Baydar çoxlu polyakları, rusları, almanları və moraviyalıları məğlub etmişdir. 13 fevral 1241-ci ildə monqollar şaxtalı Vistuladan keçmişdilər. Sandomierz şəhəri alınmışdı və talan edilmişdir. Daha qərbdə, Martın 18-də Orda və Baydar Chmielnik döyüşündə hersoq V Boleslavın (döyüşdə iştirak etmədiyi) komandanlığı altında Polşa ordusu ilə qarşılaşmış, Polyakları ağır məğlubiyyətə uğratmışlar və Boleslav qoşunlarının bir hissəsi ilə Moraviyaya qaçmışdır. Martın 22-də monqollar Krakov qarşısında dayandılar, sakinlərinin çoxu artıq qaçmışdı. Palm bazar günü monqollar şəhəri yandırdılar və qalan insanların çoxunu əsir götürdülər. Daha da qərbə doğru irəliləyən Orda və Baydar Opolenin şərqinə çatdılar və burada II Mieszkonun ordusunu geri çəkilməyə məcbur etdilər. Racibórz yaxınlığında onlar Oder çayını keçdilər. Racibórz sakinləri şəhəri yandırmış və tərk etmişlər. Vroclaw monqolların əlinə keçdi, baxmayaraq ki, qala özü təslim olmadı. Qalaya qarşı ilk hücumları uğursuzluqla nəticələnən monqollar mühasirədə vaxt itirmədilər. Onlar qaladan yan keçərək qərbə doğru irəlilədilər.

Leqnitsada polyakların, çexlərin və tampliyerlərin birləşmiş qüvvələrini məğlub etdikdən sonra (bax Leqnitsa döyüşü), Baydar Otmuchow məhəlləsində (Opole və Kłodzko arasında) təxminən iki həftə düşərgə saldı. 1241-ci il mayın əvvəlində onlar Moraviyaya daxil oldular. Sonra Brno üzərindən davam edərək Batu Xanın Macarıstandakı əsas ordusuna qoşuldu.<ref>*Vladivoj.* "Vítězství nad Tatary" (Czech).

Baydar 1247-ci ildə Güyük xanın xan seçilməsində iştirak etmişdir.
**Qırmızıgöz ağac qurbağası** (Agalychnis callidryas) — ağac qurbağaları (Hylidae) fəsiləsindən bir qurbağa növü.

Kiçik ölçülərdə bir ağac qurbağasıdır, təxminən maksimum 7 sm ə kimi uzanluğa çata bilərlər. Kürək səthi yaşılın müxtəlif kölgələri və qarın səthi ağdır. Bu qurbağanın yan tərəfləri ilə şaquli ağ xətlər uzanır və narıncı rəngli ayaq barmaqları nın bud ,bazu hissəsi bənövşəyi və ya mavi rənglidir. Qarınlarındakı dəri daha yumşaq və elastikdir , arxalarındakı isə daha qalın və kobuddur. Karnivordurlar və , əksərən böcəklərlə bəslənərlər. Cırcırama , Diptera, çəyirtkə və güvələri qida rasionuna aiddir. Bəzən kiçik qurbağaları da yeyərlər.Yəni Hannibaldırlar. Zəhərli deyildirlər. Gözləri qaranlıqda işıldadığından P-Fosforla zəngin olduğu və yaxşı gördüyü aydındır. Qırmızı gözlü ağac qurbağaları, cənub Meksikadan mərkəzi Amerika boyunca, şimal Kolombiyaya kimi yağış və Tropik meşələrdə yaşayarlar.Üzərlərində demək olar ki Təbiətin bütün rənglərini daşıyırlar.Adları isə görünüşlərindən götürülüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Agalychnis callidryas* | 
* Wikidata: Q337616
* Wikispecies: Agalychnis callidryas
* ADW: Agalychnis\_callidryas
* AmphibiaWeb: 616
* ASW: Agalychnis-callidryas
* BioLib: 177545
* BOLD: 34396
* EoL: 1039149
* GBIF: 2428197
* iNaturalist: 23702
* IRMNG: 10762387
* ITIS: 208130
* IUCN: 55290
* NCBI: 197464
* Species+: 9748
* uBio: 27017

 |
| *Hyla callidryas* | 
* Wikidata: Q109526413
* GBIF: 11067925
* ITIS: 1099321

 |
**Meçiqmen dili** — dil qum və gil suxurlarından təşkil olunmuşdur. uzunluğa malikdir. Dil Meçiqmen körfəzini Berinq dənizində ayırır. Anadır körfəzində yerləşir. Maksimal hündürlüyü isə 1 metrdir.

İnzibati cəhətdən Çukot Muxtar Dairəsinin Providen rayonu ərazisinə daxildir.

Çukot dilindən tərcümədə 'Meçiqmen' «əlçatmaz» anlamışda işlədilir. Dilin şərq qutaracağında *Petkın* burnu qərarlaşır.

Dil şimal-qərb istiqamətində 13 km məsafədə uzanır. Qutaracağında *Xalvetkın* burnu vardır. Ərazisində Qalqaqıtqın, Kevalqıtqın, Taqrınqıtqın gölləri mövcuddur. Göllərin ətrafında çoxlu sayda quşlar yumurta qoyur.
Dil ərazisində qədim eskimos kəndi olan Masik mövcud olmuşdur. Dəniz ovcularının məskəni XX əsrin əvvəllərində tərk edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Водно-болотные угодия России, т. IV, (сост. А. В. Андреев).* Arxivləşdirilib 2019-04-13 at the Wayback Machine *М.: Wetlands International, 2001, стр 151—155, ISBN 90-5882-986-3*
2. ↑  "Çukotun tarixi və mədəni abidələri". 2014-09-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-23.
Euxromatinin yerini göstərən insan hüceyrəsi nüvəsi
**Euxromatin** — Euxromatin genlərlə zəngin olan və tez-tez (lakin hər zaman deyil) aktiv transkripsiyada olan, xromatinin (DNT, RNT və protein) yüngül şəkildə doldurulmuş bir formasıdır. Euxromatin, hüceyrə nüvəsindəki genomun ən aktiv hissəsidir. İnsan genomunun 92% -i euxromatikdir .

Yaranması
---------

Ümumiyyətlə, euxromatin, qaranlıq bir rənglə boyanmış heteroxromatindən fərqli olaraq, bir G bandı ilə boyandıqda və optik mikroskopda baxıldıqda yüngül zolaqlar kimi görünür. Bu yüngül rəng, euxromatinin daha az kompakt quruluşundan qaynaqlanır. Euxromatinin əsas quruluşu, elektron mikroskopunda ilə müşahidə edildiyi kimi 10 nm ölçüdə uzanan açıq mikrofibrildir. Prokariotlarda euxromatin indiki xromatinin tək formasıdır; bu, heteroxromatin quruluşunun daha sonra nüvə ilə birlikdə inkişaf etdiyini, ehtimal ki, genom ölçüsünün artmasını idarə edən bir mexanizm kimi inkişaf etdiyini göstərir.

Strukturu
---------

Hetroxromatin və euxromatin
Euxromatin quruluşu, bu nükleosomları təmsil etdiyi bir iplikdəki qatlanmış bir muncuq dəstinə bənzəyir. Nükleosomlar, histonlar olaraq bilinən səkkiz zülaldan ibarətdir və ətrafında 147 DNT baza cütü sarılmış; euxromatin içərisində bu qablaşdırma boşdur, belə ki çiy DNT-yə çatmaq olar. Nüvədəki hər bir histon müxtəlif yollarla dəyişə biləcək bir quyruq quruluşuna sahibdir; bu xromatinin ümumi yerini təyin edən "master nəzarət açarları" rolunu oynadığı düşünülür. Xüsusilə, histon quyruqlarında metil lizin 4-ün varlığının ümumi bir göstərici rolunu oynadığına inanılır.

Funksiya
--------

Euxromatin, DNT-nın m-RNT məhsullarına aktiv transkripsiyasında iştirak edir. Qatlanmamış quruluş genlərin və RNT polimeraz komplekslərinin tənzimləyici zülallarının DNT ardıcıllığına bağlanmasına imkan verir, bu da transkripsiya prosesinə başlaya bilər. Bütün euxromatin mütləq köçürülmür, lakin ümumiyyətlə köçürülməyənlər genlər istifadə olunmadığı müddətdə onları qorumaq üçün heteroxromatinə çevrilir. Beləliklə, məhsuldar bir hüceyrənin nə qədər aktiv olduğu və nüvəsində nə qədər euromatinin olduğu ilə birbaşa əlaqə mövcuddur.

Hüceyrənin gen ekspresyonuna və təkrarlanmasına nəzarət metodu olaraq euromatinin heteroxromatinə çevrilməsindən istifadə etdiyi düşünülür, çünki bu cür proseslər "mövcudluq fərziyyəsi" olaraq bilinən sıx sıxılmış xromatində fərqli davranır. "Həmişə" olan bir qurucu euromatinin bir nümunəsi, hüceyrələrin əsas sağ qalma funksiyaları üçün lazım olan zülalları kodlayan genlərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Human Genome Sequencing Consortium, International.* "Finishing the euchromatic sequence of the human genome". Nature. 431 (7011). 21 October 2004: 931–45. doi:10.1038/nature03001. PMID 15496913.
2. ↑  *Monday, Tanmoy.* "Characterization of the RNA content of chromatin". Genome Res. 20 (7). July 2010: 899–907. doi:10.1101/gr.103473.109. PMC 2892091. PMID 20404130.
3. ↑  *Hansen, Jeffrey.* "Human mitotic chromosome structure: what happened to the 30-nm fibre?". The EMBO Journal. 31 (7). March 2012: 1621–1623. doi:10.1038/emboj.2012.66. PMC 3321215. PMID 22415369.
Toponim
-------

**Beqludağ** - İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı. Geniş areala malik türkmənşəli toponimdir. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Dağıstan əyalətinin Dargin dairəsində Beqala-Moxi *(Beqlidağ* mənasındadır), Batumi əyalətində Beqleti və Beqlevan, Tiflis quberniyasının Qori qəzasında Beqleti (*Beqli yeri* mənasındadır), Borçalı qəzasında böyük Beqlər və Kiçik Beqlər), Azərbaycanda Şamaxı qəzasında Beklə (kənd adı), Ərəş qəzasında Beqlər kənd, Nuxa (Şəki) qəzasında Bekli (kənd adı) toponimləri ilə eynidir. Ehtimal ki, türk dillərində bekle *möhkəm-ləndirilmiş yer*, *qala*, *qüvvətli* sözündəndir.

Həmçinin bax
------------

* İrəvan quberniyası
* Qori qəzası
* Tiflis quberniyası

Ədəbiyyat
---------

* Мусхелишвили Д.Л. Из остории географии восточной Грузии. Тбилиси, 1982.
* Mirmahmudova S.N. Ermənistanda türkmənşəli yer adları. Bakı, 1995.
* Məmmədov H. "Dəftəri-müfəssəl-əyaləti Tiflis"də yer adları. "Azərbaycan filologiyası məsələləri", II c. Bakı, "Elm", 1984.
**Berar sultanlığı** — 1490–1574-cü illərdə Hindistanda iqtidarda olmuş səltənət.

Tarixi
------

Qurucusu Fəthullah İmadülmülk bir Vicayanaqarlı brahman idi. Gənc yaşda Bəhmənilərə əsir düşmüş və müsəlman olaraq yetişdirilmişdi. Bərar valisi Əbdülqədir Xancehanın xidmətindən çalışdıqdan sonra eyni yerə vali oldu. 1491-ci ildə müstəqilliyini elan etdi. Ölməzdən önce sərhəd-sınırlarını genişlətdi. 1504-cü ildə yerinə keçen oğlu Əlaəddin zamanında ölke olduqca sarsıntılı dönəmlər keçirdi. Bu dönəmdə Qütbşahilərın qurduğu Qolkonda və şimal qonşusu Qucarat sultanlıqlarıyla savaşıldı. Ölümündən (1529) sonra hökmdar olan Dərya İmad şah da uzun müddət səltənət sürdüyü halda güclü bir hakim ola bilmədi, yalnız Hindilərın Cənubi Hindistanda hegemonluq qurmalarını önlədi. 1560-cı ildə ölən Derya İmad şahdan sonra taxta keçən oğlu Bürhan İmad şah, vəziri Tufal Hal tərəfindən həbs edildi və 1572-ci ilə kimi həbsdə qaldı. Əhmədnaqar hökmdarı Murtaza Nizam şah, 1572-ci ildə Burhan şahı qurtarma bəhanəsiylə Berarı istila etdi və Parnala qalasını ələ keçirdi. Onu və vəzirini ailələriylə birlikdə Əhmədnaqara göndərdi. Burada gözaltına alındıqları bir qalada hamısının birdən öldürülməsiylə **İmadşahlar** xanədanına son verildi və sultanlığın torpaqları Nizamşahilərin qurduğu Əhmədnaqar sultanlığına bağlandı.

Hökmdarları
-----------

* Fəthullah İmadülmülk, *Qurucu* (1491–1504)
* Əlaəddin (1504–1529)
* Dərya İmad şah (1529–1560)
* Burhan İmad Şah (1560–1572)

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Hindistan sultanlıqları |
| --- |
| Şimali Hindistan | Dehli sultanlığı (1206—1526, 1539—1555) • Kəşmir sultanlığı (1339—1589) • Kalpi sultanlığı (1400—1443) • Caunpur sultanlığı (1399—1479) • Malva sultanlığı (1401—1531, 1537—1542, 1555—1562) |  |
| Şərqi Hindistan | Benqal sultanlığı (1352—1576) |
| Qərbi Hindistan | Handəş sultanlığı (1399—1601) • Qucarat sultanlığı (1407—1573, 1583—1583) • Berar sultanlığı (1490—1574) • Əhmədnaqar sultanlığı (1490—1636) |
| Cənubi Hindistan | Maduray sultanlığı (1334—1378) • Bəhməni sultanlığı (1347—1527) • Bidər sultanlığı (1527—1619) • Bicapur sultanlığı (1490—1686) • Qolkonda sultanlığı (1512—1687) |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Böyükdüz.
**Böyükdüz maili-düzənliyi** — Şərur maili düzənliyindən şərqdə Qarabağlar-Xok-Tazı uçan yüksəkliyi ilə Duzdağ tirəsi arasında yerləşir. Bu düzənliyin orta yüksəkliyi 800 m-ə qədərdir. İqlimin və hidroloji şəraitin təsiri nəticəsində Böyükdüz su mənbələrindən məhrum olmaqla təbii şoranlaşmaya məruz qalmışdır. Düzənlik əkinçilikdə az istifadə edilir. Buna səbəb yuxarıda deyildiyi kimi təbii şorlaşma və suvarma suyunun olmamasıdır.

Ümumi məlumat
-------------

Böyükdüz Naxçıvan MR ərazisində olan geniş düzənlik sahələrdən biridir. Şimaldan cənuba doğru 19-20 km-ə qədər uzanan bu düzün orta enliliyi 10 km-ə çatır. Düzənlik yuxarı Dördüncü dövrün allüvial-prolüvial çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Onun mərkəzi hissəsi demək olar ki, parçalanmamışdır. Böyükdüzün Kor Osman düzənliyindən şərqə olan hissəsini kiçik təpəciklər, şimal-qərb hissəsini isə quru dərələr zəif parçalamışdır. Böyükdüzün torpaq örtüyü şimalda boz ibtidai, mərkəz hissəsində isə boz torpaqlardan ibarətdir.

Bitki örtüyü
------------

Düzənliyin şimalında öldürgənə, qara şorana, kəngizə, çiçəkli şoravçəyə rast gəlmək mümkündür. Mərkəz hissədə sirkən, şoran, öldürgən, dəvətikanı, efemer bitkilər, kəvər, çoğan, süddəyən, nadir hallarda üzərlik, heliotrop və başqa bitkilər bitir. Cənuba doğru getdikcə burada kəngiz və sirkən kolları daha da artır. Böyükdüz qış otlağı kimi respublikanın digər qış otlaqlarından bitki tərkibi etibarilə yoxsuldur. Buranın bitkiləri əsasən efemer və efemeroidlərdən ibarət olduğundan ilin yağışlı dövlərində (yazda və payızda) yaşıllaşır, inkişaf edir. Burada kserofit bitkilər üstünlük təşkil edir. Böyükdüzdə səhra bitkiləri talalar halında şoranlı, gilli sahələrdə yayılmışdır. Bu bitkilərin tərkibində buğdayi bozaq, düzənli bozaq, efemerlər, qış otu və başqa quraqlıq sevən bitkilər daha çoxdur. Yovşanlı yarımsəhralarda başlıca olaraq adi yovşan, iyli yovşan, qırtıc, dişə və başqaları yayılmışdır. Şiddətli şoranlaşmış düzən sahələrdə talalar şəklində qaraşoran bitkilər qrupu bitir. Relyef quruluşundan, şoranlaşma dərəcəsindən və su rejimindən asılı olaraq şoranlıq bitkiləri ayrı-ayrı sahələrdə ya qarışıq şəkildə, yaxud da eynicinsli senozlar halında inkişaf edir.

Heyvandarlıq
------------

Böyükdüz qışlağında hər il on minlərlə qoyun saxlanılırdı. Sürüləri suvarmaq üçün buraya 22 km uzunluğunda su kəməri çəkilmişdi. Qışda və yazın əvvəllərində burada olan heyvanları yemlə təmin etməkdən ötrü 30-40 km-lik məsafədən buraya yem daşınırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Feyruz Bağırov. Naxçıvanın təbii sərvətləri. Naxçıvan-2008. səh.12
2. 1 2 3  Səfərəli Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Elm-1999
**Fermiyon**- Femi-Dirak qanununa uyan zərrəcikdir. İki ayrı fermion fəzada eyni yerdə təyin olunarsa hər fermionun xüsusiyyətləri (məsələn, spinləri ) bir-birindən fərqli olmalıdır. Məsələn, bir nüvənin ətrafında eyni elektron orbitalındada iki elektron tapılsa, onlar eyni spin vəziyyətində ola bilməz və hər bir orbitalda bir elektron yuxarı və aşağı spin vəziyyətindədir.

Fermionlar da proton kimi birləşmə və ya elektron kimi əsas ola bilər. Standart modelin iki əsas fermion qrupu var: kvarklar və leptonlar. Ümumilikdə 24 fərqli *əsas* fermion var: 6 kvark, 6 lepton və onların antihissəcikləri. Proton və neytron kimi mürəkkəb fermionlar maddənin quruluş hissəsidir. Super keçiricilikdə olduğu kimi, zəif qarşılıqlı fermionlar da bosonlar kimi davrana bilər.

Müşahidə olunan bütün zəruri hissəciklər ya boson ya da fermiondur. Məlum olan fermionlar iki qrupa bölünür: kvarklar və leptonlar .

* Kvarklar mürəkkəb fermionlar olan proton, neytron və digər barionları əmələ gətirir. Bunlara mürəkkəb bosonlar olan mesonlar da daxildir.
* Leptonlardan ən əsası elektrondur. Elektron kimi leptonlar neytrinlərdən ibarətdirlər.

Həmçinin bax
------------

* Standart Model
* Elementar hissəcik
* Pozitron
**Ferma ədədləri** - {\displaystyle F\_{n}=2^{(2^{n})}+1} şəklində olan ədədlərə deyilir, haradaki n mənfi ədəd deyil.

Haqqında
--------

XVII əsrin məşhur riyaziyyatçısı Pyer Ferma 22*n* + 1 şəklində olan ədədləri öyrənmişdi. Bu ədədləri Ferma ədələri adlandırırlar. Alim qəbul etmişdi ki bu ədədlərin hamısı sadə ədədlərdir. Onun buna əsası da vardı. Ona görə ki, n=0; 1; 2; 3; 4 qiymətləri üçün, həqiqətən Ferma ədədləri sadə ədədlərdir. Ancaq XVIII əsrdə Leonard Eyler göstərdi ki, 22*5* +1 = 232 + 1 = 4294967297 ədədini 641 və 6700417 sadə ədədlərinin hasili şəklində göstərmək olar. Digər tərəfdən yuxarıda göstərilən beş ədəddən başqa sadə Ferma ədələrinin olması məlum deyil. Maren Mersenə ( 1588-1648-ci illərdə yaşamış Fransız rahibi, həmçini riyaziyyatçısı, əgər 2*n* -1 sadə ədəddirsə onu Mersen ədədi adlandırırlar) ünvanladığı məktublarının birində Pyer Ferma belə bir təklif irəli sürür ki, n ikinin qüvvətidirsə 2*n* + 1 şəkilndə olan ədədlər mütləq sadədir. Ferma həmçinin bilirdi ki, n ikinin qüvvəti deyilsə, onda 2*n* + 1 ədədi sadə deyil. Bu vaxta kimi isə yüz ildən də çox Fermanın hipotezi yaşadı. Sonra yoxlanılan bütün Ferma ədədləri mürəkkəb oldular və ilkin fərziyyəyə tam zidd olan bir təbii fərziyyə meydana gəldi: bəlkə Ferma ədədlərinin arasında sadə ədəd olanlarının sayı sonludur? Ferma ədədlərinin kifayət qədər ümumi xassələri bəllidir. Məsələn, istənilən iki Ferma ədədi qarşılıqlı sadə ədədlərdir. Karl Qauss hələ 19 yaşının tamam olmasına 1 gün qalmış isbat etmişdir ki, düzgün n-bucaqlı, pərgar və xətkeşin köməyilə yalnız və yalnız onda qurula bilər ki ( hələ lap qədimlərdən yunan və bir sira digər yerlərdəki məşhur alimlərə məlum olan düzgün 3, 4, 5, 6, 15 bucaqlıların qurulmasından başqa), onun tərəflərinin sayı n= 22*n* + 1 şəklində göstərilə bilsin və bu da ki, Ferma ədədinin ümumi halıdır. Qeyd edək ki, Qauss bu kəşfilə neçə minillərdir ki alimləri narahat edən hansı düzgün bucaqlıları xətkeş və pərgarın köməyilə qurmaq olar sualına cavab tapmış oldu, həmçinin n=2 olduqda çevrəni düzgün 17 bərabər hissəyə bölməyin mümkünlüyünü isbat etmiş oldu (n=3 olduqda 257 olar). Ferma ədədlərinin sadə ədədlərin öyrənilməsində ümumnəzəri əhəmiyyəti aşağıdakı teoremlə ifadə olunur: Əgər a≥2 və a*n* + 1 sadədirsə, onda "a" cütdür.
**Akrofobiya** *(Yunan sözləri olan ἄκρον-ákron "zirvə, ucqar nöqtə" φόβος, phóbos "qorxu" deməkdir*) — yüksəklikdən qorxmaqdır. Bu, məkan və hərəkətlə bağlı xüsusi fobiyalar qrupuna daxildir və oxşar müalicə üsulları vardır.

Səbəbləri
---------

İnsanların əksəriyyəti hündürlüyə qalxdıqda, xüsusilə məkan kiçik və mühafizə olunmayan yer olduqda bu təbii qorxunu müəyyən dərəcədə hiss edirlər. 

Akrofobiyadan əziyyət çəkənlər hündür yerdə olduğu zaman həyəcanlanır və aşağı sağ-salamat düşə bilmək üçün özlərini təşvişə salmağa başlayırlar. Dünya əhalisinin 2-5 faizi akrofobiyadan əziyyət çəkir.

Yüksəklik qorxusunu təsvir etmək üçün əksər vaxtlarda "başgicəllənmə" sözü istifadə olunur ( lakin səhv olaraq), lakin bu, əsasən fırlanma zamanı baş verən əlamətdir. Bu, yüksək yerdən baxanda və ya hündür yerdən yaxud yüksək obyektdən dik baxanda baş verə bilər, lakin bunlar başgicəllənməsini təsvir etmək üçün yetərli deyil. Başgicəllənmə halı hansısa hərəkət olduqda ( məsələn, ayağa qalxdıqda, oturduqda, gəzdikdə) və ya vizual perspektivdə dəyişiklik olduqda (məsələn, aşağı çömbəlmək, pilləkanla yuxarı qalxdıqda və ya aşağı düşdükdə, pəncərədən hərəkət edən avtomobil və ya qatara baxdıqda) baş verir. 

Adətən, digər fobiyalar kimi akrofobiya da yüksəklikdə baş verən hadisə və ya travma ilə bağlı yaranır. Lakin, hazırkı tədqiqatlar bu izaha şübhə ilə yanaşır. Məsələn, yıxılmaq və ya səs-küydən qorxmaq fobiyaları nəyləsə əlaqədar yox, anadangəlmə qorxulardır. Yeni qeyri-əlaqədar nəzəriyyə irəli sürür ki, yüksəklik qorxusu dünyaya adaptasiya olunmaq inkişafıdır. Qorxunun dərəcəsi müxtəlifidr və fobiya termini spektorun ən sonunda olanlara aid edilməlidir. Tədqiqatçılar isbat ediblər ki, yüksəklik qorxusu əksər məməlilərdə rast gəlinir və bu ev heyvanları və insanlar üçün xarakterikdir.

Müalicə
-------

Akrofobiyadan müalicə olunmaq üçün virtual reallıqdan istifadə olunması ilə bağlı çoxsaylı tədqiqatlar mövcuddur.

Mənbə
-----

İngilisdilli Vikipediya məqaləsi
**Akri** (*port.* Acre) — Braziliyanın şimal-qərbində yerləşən ştat. Şimalda Amazonas, şərqdə isə Rondoniya ştatı ilə sərhədlənir. Üstəlik cənub-şərqdən Boliviya, cənub-qərbdən isə Peru ilə sərhədə malikdir. Ştatın inzibati mərkəzi Riu-Brankudur.

Ştatın adı Akri çayından götürülmüşdür. Akri Purus çayının əsas qollarındandır. Hindu dilində «Kaymanlar çayı» mənasını verir.

Coğrafiya
---------

Ərazisi bütünlüklə Amazon hövzəsinə daxildir. Qərb sərhədində Serra-fu-Divizor dağı 609 metr hündürlüklə ştatın ın hündür nöqtəsidir.

İqlimi ekvatorialdır. Burada orta temperatur +26 °C-dir. İl ərzində iki mövsüm vardır. İl ərzində 1800 – 2400 mm arası yağıntı düşür. Yağıntının böyük qismi qərb hissəyə düşür.

Ərazisinin 45 % hindu rezervasiyalarıdır və dövlət tərəfindən qorunur. Bu qorunan əraxilərdən Serra-du-Divizordur.

Tarix
-----

İlk əvvələr Akri ştatının ərazisi Boliviyaya mənsub olmuşdur. Kauçuk xəstəliyi dönəmində əraziyə çoxlu sayda Braziliyalı köç edir. Bundan sinra ərazi iki ölkə arasında ərazi mübahisəsinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən Akri müharibəsi baş verir. Nəticədə Akri Respublikası qurulur.

Hərbi konflikdən sonra 17 noyabr 1903-ci ildə Akri ərazisi 2 mln funt sterlinqə Braziliyaya güzəştə gedilir. 1962-ci ildən isə Akri ştat statusu alı.

Akri hazırda ən az əhalisi olan və zəif iqtisadiyyata malik ştatdır.

İnzibati bölgü
--------------

Ştat ərazisi iki mezoregiona (Vali-du-Akri, Vali-du-Jurua) bölünür.

İqtisadiyyat
------------

İqtisadiyyatın əsasını hasilat sənayesi təşkil edir. Kauçuk ağacından təbii kauçuk yığılır. Yerli əhali ov və balıqçılıqla məşğul olur.

Üstəlik burada şəkər qamışı, çəltik, maniok da əkilir. İri buynuzlu heyvandarlıq inkişaf etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2 3  "*Akri ştatı*". 2011-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-26.
3. ↑  "Akri ştatı, russobras.com". 2012-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-26.
4. ↑  WWF-Braziliya Arxivləşdirilib 2008-09-08 at the Wayback Machine.  (por.)
5. ↑  "*Akri Tarixi*". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-26.
6. ↑  "Braziliya tarixi". 2013-08-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-26.
7. ↑  Rio Branco.Acre — AC.Histórico\\IBGE  (por.)
8. ↑  "*Akri İqtisadiyyatı*". 2012-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-26.
9. ↑  Akri

Mənbə
-----

* Ştatın rəsmi saytı.

| ⛭Braziliya ştatları |
| --- |
| Akri • Alaqoas • Amazonas • Amapa • Baiya • Qoyas • Maranyan • Matu-Qrosu • Matu-Qrosu-du-Sul • Minas-Jerays • Para • Paraiba • Parana • Pernambuku • Piaui • Rio-de-Janeyro • Riu-Qrandi-du-Norti • Riu-Qrandi-du-Sul • Rondoniya • Rorayma • San-Paulu • Santa-Katarina • Seara • Serjipi • Tokantins • Federal dairə • Espiritu-Santu | Braziliya bayrağıBraziliya bayrağı |
**Akpatok adası** *ing.* Lougheed Island — Kanada Arktik arxipelaqının Kraliça Yelezaveta adalarına daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Ada Unqava körfəzinin şimal-qərb girişində, qərb sahilindən 65 km, cənub sahilindən isə 180 km məsafədə yerləşir. Baffin Torpağını Hudzon boğazı digər adalardan ayırır. Unqava körfəzinin sahili Kvebek əyalətinin ərazisi olsa da, adanın özü Nunavut ərazisinin bir hissəsidir.

Adanın sahəsi 903 km², sahil xəttinin uzunluğu 129 km-dir. Adanın şimaldan cənuba maksimum uzunluğu 45 km, maksimum eni 25 km (şimal sahilləri boyunca) və cənubda isə 6 km-dir. Adanın relyefi karst tipli eroziya proseslərinin izləri olan yastı əhəngdaşı yaylasıdır. Demək olar ki, bütün adanı əhatə edən sıldırım dəniz qayalarının hündürlüyü 40 ilə 250 metr arasındadır. Dərin dərələr tərəfindən yarıldığı yerlər yaylaya qalxmağa imkan verir.

Fauna
-----

Ada akpakın adını daşıyır. Köçəri və yuvalayan quşların çoxluğuna görə Akpatok mühüm ornietoloji bölgə kimi tanınır. Kairaların iki əsas koloniyası var, biri şimal sahilində, digəri isə cənub-şərqdə yerləşir. 1983-cü ildə sahil boyu 14 km uzanan şimal koloniyasında təqribən 173.000 cüt enlidimdik kaira var idi. 1982-ci ildə tədqiq edilən cənub koloniyasının 15 km sahil xətti boyunca təxminən 120.000 cüt quşdan ibarət olması məlum olur. Həmçinin 1995-ci ildə təxmin edilirdi ki, adada 600 min cüt enlidimdik kayra və 300–500 cüt qara kayra yuvalayıb. Adada kayra ilə yanaşı, bir çox başqa quşlar da yuva qurur ki, bunlardan ən əhəmiyyətliləri Şahin və adi təmizçidir. Akpatok adası "Nunavut və Şimal-Qərb ərazilərində Köçəri Quşlar üçün Əsas Yaşayış Yeri" təyin edilib və Beynəlxalq Bioloji Proqram (IBP) tərəfindən qorunur. Quşlardan əlavə adaya tez-tez ağ ayılar, morjlar və suitilər də gəlir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2013-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-01.
2. ↑  "Island Encyclopedia. Akpatok Island". 2010-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-01.
3. ↑  "IBA Akpatok Island. Ungava Bay, Nunavut". 2011-06-12 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Canadian Encyclopedia. Ungava Bay". 2010-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-04.
Aktyor
------

Həyatı
------

A. Əlibalayev 1975-ci ildən S. Rəhman adına Şəki Dövlət Dram Teatrının aktyorudur. Orta təhsillidir. A. Əlibalayev 31 ildir ki, fasiləsiz olaraq işləyir. Bu illər ərzində müxtəlif səpgili 200ğ yaxın obraz yaratmışdır. Yüksək templi səsə və plastikaya malikdir. Oynadığı rollardan bəziləri: G. Xudayev "Arvadımın əri" – Kazbek, Şekspir "Kral Lir" – Kent, S. Rəhman "Aşnalar" – Qənbər, Anar "Adamın adamı" -Mərd Mazarov, İ. Coşqun "Komsomol poeması" -S. Vurğun, Hidayət "Məni qınamayın" -Salahov və sairə. Kollektivlə birlikdə Kubada, Moskvada, Qazanda, Yoşkar-Olada, Daşkənddə qastrol səfərlərində iştirak etmişdir.

Dəfələrlə pul mükafatı almış və fəxri-fərmanlarla təltif olunmuşdur. Salahov roluna görə A. Əlibalayev 2001-ci ildə "Qızıl Dərviş" mükafatına layiq görülmüşdür.

Filmoqrafiya
------------

1. 1930-cu il Şəki üsyanı (film)
2. O dünyadan salam (film, 1991)
3. Şəki teatrında (film, 2006)
4. Qaragülün nağılı (film, 2007)
5. Bir ovuc torpaq (film, 2009)
6. Cavad xan (film, 2009)
7. Yaddaş (film, 2010)
8. Sübhün səfiri (film, 2012)

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
***Benzotriazol** (azimidobenzol)* — kimyəvi formulası C6H5N3 olan heterosiklik üzvü birləşmədir.

Fiziki xassələri
----------------

**Benzotriazol** – rəngsiz və ya ağ(hərdən tünd gəhvəyi) rəngdə olan kristaldır

Alınması
--------

1.2.3 benzotriazolu o- fenilendiaminin diazotlaşma reaksiyası zamanı almaq olar.

Eynilə o-fenilendiaminlərdən 1 əvəzedici törəmələr alınır, 2 əvəzedici törəmələr isə o-aminazo- birləşmələrin oksidləşməsi reaksiyası zamanı əldə etmək olar.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Benzotriazol spirtlərdə, benzolda, toluolda, metanolda yaxşı, suda isə praktiki olaraq həll olunmur.
Benzotriazol amfoter xüsusiyyətləri nümayiş etdirir.

Benzotriazolun alkillləşməsi reaksiyası 1-ci vəziyyətdə baş verir, alkilləşmə agentinin həddin- dən artıq olması ilə 1,3-dialkilbenzotriazolun duzları alınır.
Elektofil əvəzetmə 4 və ya 7 vəziyyətdə turş mühitdə baş verir. Perxlorat və kalium permanqanatla reaksiyası zamanı 1,2,3-triazol-4,5-dikarbon turşusu alınır.

Tətbiqi
-------

Benzotriazol analitik kimyada kadmiyumu və nikeli təyin etmək üçün, mis (II), gümüş (I), sink (II), osmium (VIII) birləşmələrinin qravimetrik təyini zamanı və gümüşün titrimetrik təyin edilməsi üçün istifadə olunur. Sənayedə korroziya inhibitoru kimi istifadə olunur.
Benzotriazolu yağlayıcı–soyuducu maddələrdə, antifrizlərdə, hidravlik mayelərdə istifadə edərək metalların birləşmələrin içinə daxil olmasının qarşısını alaraq parçalanmasına yol vermir.

Mənbə
-----

1. Большой энциклопедический словарь. Химия изд.2 (1998) - c.72
2. Синтезы органических препаратов. Сборник 3 (1952) - c.104
ЭР31 eletrik qatarı
**Beovoz** — Belqradda mövcud olan, paytaxtın mərkəzini şəhər ətrafı şimal, qərb və cənub hissələri ilə birləşdirən dəmiryolu şəbəkəsi. Dəmiryolu şəbəkəsinin sahibi Serbiya Dəmir Yolları şirkətidir.

Tarixi
------

Belqrad dəmiryol qovşağının yenidən qurulmasına 1971-ci ildən başlanılmışdır. 1977-ci ildən başlayaraq isə mərkəzi hissədə 10 km uzunluğunda tikinti başlamış və bir neçə tünel belə inşa edilmişdir. 1984-cü ildən Bataynisa - Beoqrad Sentar xətti istifadəyə verilir. Ancaq rəsmi açılış 1992-ci ildə gerçəkləşdirilir. Bu zaman şəhər mərkəzində tunelin açılması və üç istiqamətdə elektrik qatarları istifadəyə verilmişdir: qərbdə Batainitsa, şimaldan Pançevo və Belqradın cənubundakı Resnik. Operativ idarəetmə mərkəzi Belqrad-Senter stansiyasında («Prokop» kimi tanınır) yerləşir. Bu vağzalın tikintisi hələ də tam olaraq bitməmişdir. Bu stansiya təkcə daxili deyil həm də beynəlxalq reysləri də qəbul etməli idi  

7 iyul 1995-ci ildə Pancev Körpüsü stansiyasına gedən ən uzun tuneldə 2 yeraltı stansiya açılmışdır  

Xətlərdə əsasən Riqa Vaqonqayırma Zavodunda istehsal edilən ЭР31, ЭР35 elektrik qatarları və üç qapılı vaqonlardan istifadə edilir. Təkər oxu 1435 mm-dir. 2010-cu ildən etibarən köhnəlmiş Riqa qatarlarını yeniləri ilə əvəz etməyə başlamışlar  

Uzun müddət Beovoz xəttində intervallar yarım saatdan başlayırdı. Bu əsasən Pançev Körpüsü - Batainitsa xəttində müşahidə edilirdi. Digər xətlərdə isə gün ərzində bir neçə qatar göndərilir. Sistem şəhər sakinləri arasında məşhurluq qazanmasa da, şəhərətrafı sakinlər arasında böyük tələbatı vardı. 2007-ci ildə Beovozla təxminən 4,5 milyon sərnişin daşınmışdı.   

2010-cu ildə Pançev Körpüsü-Yeni Belqrad hissəsi yenidən qurulmuş və BQ VOZ adlı yeni şəhər elektrik sisteminə daxil edilmişdir. Günün pik saatlarında interval 15 dəqiqə, digər vaxtlarda isə yarım saat olur. 2011-ci ildə Batainitsa stansiyasına gedən yollar yenidən qurulmuş və bu bölmə də yeni sistemə daxil edilmişdir.

ЭР31 elektrik qatarının təsvir diaqramı

Xətlər
------

2012-ci il qrafikinə uyğun olaraq, aşağıdakı marşrutlar fəaliyyət göstərir:

* **1 xətt**: Pançev Körpüsü — Pançevo Voylovisa
* **2 xətt**: Belqrad-Senter (Prokop) — Ripan — Mladenovas
* **3 xətt**: Pançevo Voylovisa — Valevo
* **4 xətt**: Bataynisa — İnciya

İstinadlar
----------

1. ↑  "Железнице СрбиJe (фотоотчёт в нескольких частях)". 2013-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-02.

Qalereya
--------

* Vukov spomenik stansiyasıVukov spomenik stansiyası
* Qatarın daxiliQatarın daxili
* Yeni körpüYeni körpü
* Elektrikli qatarElektrikli qatar

Mənbə
-----

* Расписание поездов Arxivləşdirilib 2012-02-07 at the Wayback Machine (ing.) (serb.)
* Beovozun xəritəsi (serb.)
"Beovulf" dastanının azərbaycanca tərcüməsi
**"Beovulf"** (*qəd. ing.* Beowulf — hərfi tərcümədə "arı canavarı", yəni "ayı") — eramızın təxminən VIII–XI əsrlərinə aid olan qədim ingilis dilində yazılmış Anqlosaks qəhrəmanlıq dastanıdır. 3182 sətirlik bu dastan qədim ingilis dilində yazılmış ən böyük poemadır və anqlosaks ədəbiyyatına aid nümunələrin 10%-ni təşkil edir. Əlyazması Britaniya Muzeyində saxlanılır.

Dastanda Qeotlar qəbiləsinin qəhrəmanı Beovulf öz dəstəsi ilə Danların kralı Xrodqara kömək uçün onların torpaqlarına yola düşür. Hadisələr Skandinaviyada, indiki Danimarka və İsveç torpaqlarında baş verir. Dastanda Beovulfun nəhəng Qrendel, onun anası və əjdaha ilə mübarizəsi təsvir olunur. Son vuruşmada Beovulf ölümcül yaralanır.

Məşhur ingilis yazıçısı Con Ronald Ruel Tolkien bu dastanı tədqiq etmişdir.

2021-ci ilin fevralında Bakının "Elm və təhsil" nəşriyyatında anqlosakson dastanı "Beovulf"1 Azərbaycan dilində çapdan çıxmışdır. Poemanı qədim ingilis dilindən Rusiyada yaşayan şair və tərcüməçi Xeyrulla Xəyal 2018-ci ildə tərcümə etmişdir.

Poema onbirhecalı (6+5) ölçü ilə tərcümə edilmiş, orijinaldakı misralarn ümumi sayı (3182) saxlanılmışdır. Mümkün olduqca, tərcüməçi alliterativlik prinsipinə əməl etməyə çalışmışdır.

Qeyr etmək lazımdır ki, qədim ingilis eposunun bütünlüklə alliterativ şeirlə qoşulduğu və yazıya alındığı barədə indi hətta mütəxəssislər tərəfindən də təsdiqlənən iddia yalnız qismən doğrudur. Alliterativlik eposun ayrı-ayrı fraqmentlərində aydın görünsə də, bu element bütün poema üçün səciyyəvi deyil.

Poemanın finalından:

Xaraba saxlancdan çıxan nə varsa 3163

Toplayıb quryanda dəfn elədiər.

Qumlu torpaq aldı qəhrəmanların

İrsini, qızıllar yəqin indi də

Ordadır, onlardan qabaqkı kimi

Xeyir yox bir kəsə; on iki atlı 3168

Çapdı ətrafında təzə təpənin,

Əyan oğulları, cəsur igidlər,

Beləcə krala yas tutub onlar,

Onun həyatından danışırdılar,

Sayaraq möhtəşəm əməllərini, 3173

Tükənməz ehtiram ifadəsiylə.

Bu, qədim adətdir, əgər bir insan

Sayğılı olubsa rəhbərə sağkən,

Yola sala gərək sayğılı sözlə

Onu son mənzilə. Geat xalqı da 3178

Ötürdü rəhbəri belə şərəfli.

Dedilər layiqdi ən böyük ada,

Bütün krallardan ən əliaçıq,

Xalqına ən yaxşı qayğı göstərən. 3182

Nəşrin redaktoru və ön sözün müəllifi filologiya elmləri doktoru professor Həbib Zərbəliyevdir.2

İstinadlar
----------

1. 1 2  Beovulf. Anqlo-sakson dastanı; Elm və tədris — 2021, 144s.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-22.
3. ↑  Həbib Zərbəliyev

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Böyük Xaçapapaq** – Naxçıvan sancağının Əlincə nahiyyəsində kənd. Haçapapaq haça-qoş və para yaşayış yeri, kənd mənasındadır-Qoşakənd

BöyükxaçapapaqNaxçıvan MR Əlincə qalası

Toponimik izah
--------------

Naxçıvan sancağının Əlincə nahiyəsində kənd adı. Xaçaparaq kənd yaranmazdan əvvəl müqəddəs sayılmış pirin adı idi. Pir xristian dini mənşəli üstündə xaç rəsmi olan daşdan (xaç daşdan) ibarət olmuşdur. Xaçaparaq həm də came vəqf yeri idi. Bəzən "h" hərfinin "x" hərfi ilə əvəz olmasına görə haçaparaq oykonimini xaçaparaq kimi ifadə olunmuşdur. Haçaparaq haça-qoşa və para-yaşayış yeri, kənd mənasındadır – Qoşakənd.

İstinadlar
----------

1. ↑  İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, s. 141
2. ↑  • Гейбуллаев Г.А. К этногенезу азербайджанцев т. I, Баку, 1991</ref.İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, s. 141
3. ↑  B.Ə.Budaqov,Q.Qeybullayev *"Naxçıvan diyarının Yer yaddaşı"*.Bakı,"Nafta Pres",2004, 6–32

Xarici keçidlər
---------------

* ZƏHMƏT ŞAHVERDİYEV *"NAXÇIVAN BÖLG ƏSİ"* Arxivləşdirilib 2018-11-23 at the Wayback Machine
Şəkil 1 (Büdcə məhdudiyyəti əyrisi)
**Büdcə məhdudiyyətləri** – alıcının verilmiş gəlir səviyyəsində ala biləcəyi əmtəə və xidmətlərin kombinasiyalarını (paketlərini) əks etdirir.

İnsanlar həmişə daha çox fayda əldə etmək məqsədi güdür, amma məxaric imkanları gəlirlərlə məhdudlaşdığından, insanlar arzuladıqlarından daha az istehlak edirlər.

Əlbəttə insanlar gündəlik həyatlarında minlərlə məhsul arasında seçimlə üzləşirlər. Sadəlik üçün iki əmtəə (X, Y) alan istehlakçının qarşılaşdığı vəziyyəti təhlil edək. Fərz edək ki, istehlakçı ayda 1 000 manat maaş alır və gəlirinin hamısını X və Y əmtəələrinə xərcləyir. X və Y əmtəələrinin bir vahidinin qiyməti müvafiq olaraq 10 və 2 manatdır.

**Şəkil 1-də** istehlakçının ala biləcəyi X və Y əmtəələrinin müxtəlif kombinasiyaları göstərilib. A nöktəsində istehlakçı 100 ədəd x əmtəəsi aldığı halda Y əmtəəsindən ala bilmir. B nöktəsində isə bunun əksidir: Y əmtəəsi 500 ədəd, X əmtəəsi 0 ədəd. C nöktəsi isə bu xəttin ortasında yerləşir və istehlakçı hər bir əmtəənin alınmasına 500 manat xərcləyir: Y- 250, X- 50. Əlbəttə bu alıcının seçə biləcəyi X və Y kombinasiyalarından yalnız üçüdür. İstehlakçı bu xətt üzərində yerləşən istənilən nöktədəki kombinasiyaları əks etdirir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Qreqori Mənkyu. Ekonomiksin Əsasları. Bakı. 2010. Səh. 454–455

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 8505890 |
İnsan əlinin Kirlian fotoqrafiyası
**Kirlian effekti** — dəyişən yüksək tezlikli (*10 - 100 kHz*) elektrik sahəsinə yerləşdirilmiş canlı və ya cansız obyektlərin səthində elektrik boşalması nəticəsində müşahidə olunan 5-30 kV-luq şüalanma. Metod, bu effekti tədqiq etmiş rus mühəndisi Semyon Davidoviç Kirlianın (1898-1978) şərəfinə adlandırılmışdır. Lakin bənzər təcrübələr XIX əsrin sonlarında Y.O.Narkeviç-Yodko və Nikola Tesla tərəfindən də aparılmışdır.

Həyat enerjisi
--------------

Canlı orqanizmlər üçün şüalanmanın intensivliyi və quruluşu orqanizmin elektrik keçiriciliyindən, psixo-emosional vəziyyətindən, ürək-damar sisteminin fəaliyyətindən asılıdır. Bu xüsusiyyət Kirlian tərəfindən canlı və ya cansız bütün hər şeyin "həyat enerjisi"nə, "aura"ya sahib olmasının bir sübutu kimi irəli sürülürdü. Bu iddianı təsdiq edən fakt kimi bitki yarpağının bir hissəsi kəsilsə də, kirlian fotoşəkillərində yarpağın sanki kəsilməmiş kimi, bütöv halda şüalanmasını davam etdirməsi göstərilirdi. Bu da S.Kirlianın fikrincə, "şüalanmaların obyektlərin məlum olan fiziki xüsusiyyətlərindən irəli gəlmədiyini isbat edən bir dəlil kimi qəbul edilməlidir".

Lakin fotoqrafiyanın nəticələri dəyişkəndir və təkrarlanan eksperimentin tezliyi artırıldıqda şüalanma daha tutqun, parlaq və intensiv olur ki, bu da alınan fotoşəkillərin tam aydın anlaşılmasına imkan vermir.

Kəşfin tarixi
-------------

Kəşf Semyon Kirlian tərəfindən 1939-cu ildə edilsə də, onu təsdiq edən müəlliflik şəhadətnaməsini 1949-cu ildə almışdır. Bu kəşf əvvəllər "elektroqrafiya", "elektrofotoqrafiya" adlarıyla məlum olan texnikanın yenidən tanınmasını təmin etdi. Bu ideyanın əsasını 1777-ci ildə quru fotoşəkil surətçıxarmasını mümkün edən Corc Kristof Lixtenberq qoymuşdur. Aralarında Nikola Teslanın da olduğu elm adamları XIX-XX əsrlərdə bu təsiri daha dərindən araşdırmışlar. Amma Kirlian bu araşdırmanı sələflərindən daha irəliyə aparmışdır. O dövrdəki elm adamlarından bəziləri kirlian fotoqrafiya texnikasında meydana çıxan enerjiyə "kirlian enerjisi", bəzi rus və çexoslovak elm adamları isə "bioenerji" adını vermişlər. Lakin 1940-50-ci illərdə Sovet İttifaqında aura ilə əlaqədar məlumatların kafi olmaması səbəbindən kirlian cihazı yalnız 1960-cı illərdə, yenə Sovet elm adamlarının sayəsində populyarlaşmışdır. Kirlian effekti Qazaxıstan Dövlət Universiteti tərəfindən 1968-ci ildə nəşr olunmuş "Kirlian effektinin bioloji mahiyyəti" adlı elmi əsərlə elm dünyasına təqdim edilmişdir. Bu işlərin Qərbə tanıdılması isə Şeyla Ostrander və Linn Şröder adlı tədqiqatçıların 1978-ci ildə dərc etdirdikləri kitabla reallaşmışdır.

Mənbə
-----

* Кирлиан В. X. Кирлиан С. Д. В мире чудесных разрядов. М. 1964 (Rusca)
* "Кирлиановские чтения „Кирлиан-2000". Сборник докладов и статей" Краснодар, 1998 (Rusca)

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Kirlian effekti*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

* Kirlian effektinə dair fotoşəkillər
Qara dənizdə Kirov adalarının yerləşdiyi yer
**Kirov adaları** və ya **Sergey Kirov adaları** (*rus.* Oстрова Кирова, *rus.* Aрхипелаг Сергея Кирова) — Qara dənizdə yerləşən kiçik adalardan ibarət olan arxipelaqdır. Bu adalar *Kerova adaları* kimi də tanınır. Kiçik adalardan ibarət olan bu arxipelaq tundra bitkiləri ilə zəngindir. Kirov adaları Qara dənizdə, Sibir sahillərindən təxminən 140 km məsafədə yerləşmişdir.

Bu arxipelaq İosif Stalinin Siyasi Bürosunun üzvü olan Sergey Kirovun şərəfinə adlandırılmışdır. Ən böyük adası olan *İsaçenko* adasının sahəsi 168 km²-dir. Bu ada öz adını rus mikrobioloqu və botaniki olan Boris İsaçenkodan almışdır. İsaçenko adasında bir sınaq stansiyası da yerləşmişdir.

İsaçenko və Slozni adaları arasında *Aerosyomki* adlanan dar boğaz yerləşmişdir. Bu adalar qrupu Rusiyanın Krasnoyarsk diyarının ərazisinə daxildir. Arxipelaq Sankt-Peterburq yaxınlığındakı Baltik dənizi ərazisinə daxil olan Kirov adaları ilə səhv salınmamalıdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Location Arxivləşdirilib 2008-01-09 at the Wayback Machine
* Nature Reserve Arxivləşdirilib 2007-10-08 at the Wayback Machine
Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərindən olan Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin toxuculuq məntəqələrindən biri Qasımuşağı obasında istifadə edilmiş xalça toxuculuq aləti — kirkid.
**Kirkid (Kirkit, və ya kirki)** — xalça, palaz və digər xalça məmulatlarını toxuyarkən ikinci arğacı salmaq üçün istifadə edilən, qədimdə bəzi heyvanların (əsasən də keçi və ya ceyran) buynuzundan, 1934-cü ildən etibarən metaldan və s.-dən hazırlanan, ikidən dördə qədər dişi olan alətdir. Azərbaycanın bəzi bölgələrində bu aləti daraq da adlandırırlar.

Kirkidin iki, üç və ya dörd dişi olur. Zaman keçdikcə digər alətlər kimi bu alətlərin də forma və texniki xüsusiyyətləri təkmilləşmiş, kirkidin dişlərinə metal ucluqlar əlavə olunmuşdur. Arğacın hamar salınması üçün nəzərdə tutulan texnoloji tələblərə tam cavab vermədiyi üçün kirkid sonda tam metaldan hazırlanmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Həvə

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, Dörd cilddə. Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakı 2006. II cild, səh.710.
2. ↑  Kirkit[*ölü keçid*]
**Kiçik Plini** və ya tam adı ilə **Qay Plini Sesili Sekund** (*lat.* Gaius Plinius Caecilius Secundus*;* təq. 61, Komo – ən tezi 113 və ən geci 114, Vifiniya) —Qədim Roma dövlət xadimi, yazıçısı və hüquqşünası. O, b.e. 100-cü ildə konsul-suffekt vəzifəsini tutmuşdur. Kiçik Plini Böyük Plini tərəfindən övladlığa götürülmüşdür..

Həyatı
------

Romada Kvintiliandan ritorika öyrənmişdir. O, Domisianın hakimiyyəti dövründə, 81-ci ildə Suriyada hərbi tribun olmuş, burada Yevfrat və Daldidalı Artemidorla görüşmüşdür. B.e. 88-ci ildə Romaya qayıtmış, "*cursus honorum*" uğrunda çalışmış və 100-cü ildə, Trayanın hakimiyyətində konsulluq aldı. O, "*Panegyricus Traiani*" əsərini yazmış və Trayandan bir çox mükafat almışdır. Korneli Tasitin dostu olmuşdur. O, natiqliyi sevirdi və özünü Siseron, Qay Lisini Kalv və Demosfenin davamçısı hesab edirdi. Buna baxmayaraq, onun natiqliyi həmişə süni olmuşdur. Onun ən mühüm əsəri olan "Məktublar" (doqquz kitabda) bütün həyatı boyu yazdığı ən önəmli əsəridir, lakin ədəbi bacarığı ilə bağlı iddialarına baxmayaraq, gələcək nəsillərdə əsərin sənədli dəyəri incəsənət tərəfindən daha çox qiymətləndirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Gai Plini Cecili Segon". 2022-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-15.