recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ussuriya tritonları**, və ya **Ussuriya çaynaqlı triton**, **çaynaqlı triton** (*lat.* Onychodactylus fischeri) — Uzaqşərq tritonları cinsinə, Künçdişlilər fəsiləsinə aid triton növü.

Digər adları: ussuriya künçdiş, uzunquyruq çaynaqlı triton, çaynaqlı triton, Ussuriya безлёгочный triton.

Böyük ölçülərə malik tritondur. Uzunluğu 58–90 mm, ümumu uzunluğu isə 125–184 mm təşkil edir. Rəngi əsasən qonur və parlaq-qonur rəngdə olur. Boğaz və quyruq nahiyələrində tünd nöqtələr və ləkələr vardır. Dərisi hamardır. Quyruğu uzun olub, bədənindən adətən uzun olur. Silindrik formaya malikdir. Arxa ayaqlarında beş barmaq olur. Arxa və ön barmaqlarının önündə buynuza bənzərdır.

Ussuriya tritonu iynə yarmaqlı və sidr ağacı ilə zəngin olan qarışıq meşələrdə yaşaylr. Onlara əsasən Rusiyanın uzaq şərqində, Koreyanın şimal-qərbində və Çinin şimal-şərqində yayılmışdır. Onlara əsasən soyuq dağ bulaqlarının meşələrdən axan hissəsində yaşayırlar. Əsasən 10°—12 °C temperaturdan yüksək olmayan ərazilərdə yaşaya bilirlər. İstədiyi anda nəmli sahildə çıxa bilir. Dərisi quruduqda canlı həmən ölür. Onlarda ağçiyər olmadığından dəri ilə nəfəs alır. Əsasən gecə saatları aktiv olur. Təhlükə anında suyun dibinə lildə gizlənir. Əsasən molyusklar və cücülərlə qidalanır.

Tritonlar qrup halında qışlayırlar. Əsasən ağac oyuqlarında, torpaqda olan çatlarda və ya dəliklərdə qışlayırlar. Qışlama oktyabrdan aprelə qədər davam edir. İlkin dövrü 2–3 il davam edir. Yetkinlik yaşına 3–4 ilində çatır. Çoxalma dövrü apreldən avqust ayına qədər davam edir.

Papulyasiyası üçün əsas təhlükə onların yaşadığı ərazilərin insan tərəfindən çirkləndirilməsi və dağıdılmasıdır. Dünya və Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2005.
2. ↑  Кузьмин С. Л. Земноводные бывшего СССР. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2012. — 2-е изд. — С. 61. — 370 с. — ISBN 978-5-87317-871-1
3. 1 2 3  Ананьева Н. Б. Боркин Л. Я. Даревский И. С. Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз. 1988. — С. 21. — 10 500 экз. — ISBN 5-200-00232-X.

Mənbə
-----

* Ussuriya caynaqlı triton Rusiya Federasiyasının "Qırmızı kitabında"
* Rusiya onurğalıları: Ussuriya caynaqlı triton
* Arxivləşdirilib 2016-03-24 at the Wayback Machine
*
**Meşə təsərrüfatı** — istehsal sahəsi: meşələri öyrənmək, qeydiyyata almaq, yeni meşələr salmaq, onları yanğından, xəstəlik və zərərvericilərdən qorumaq, meşələrin qoruyucu və sutəmizləyici funksiyasını saxlamaqla, xalq təsərrüfatının meşə materialına olan tələbatını ödəmək məqsədi ilə meşələrdən səmərəli istifadə olunmasını təmin edir.

Meşə təsərrüfatı meşədən odun, dərman və texniki xammal, yeyinti məhsulları və s. istehsal edir. Meşədən torpaq və suqoruyucu, iqlim saflaşdırıcı, kurortoloji, rekreasiya və s. məqsədlər üçün istifadə olunur.

Meşə təsərrüfatının əsas vəzifələrindən biri də meşələrin bərpası və yeni meşəliklər salınmasıdır.

Meşə təsərrüfatının kimyalaşdırılması
-------------------------------------

Meşə təsərrüfatında kimyəvi vasitələrdən istifadə olunması; Meşə təsərrüfatı kimyalaşdırılması özündə aşağıdakıları cəmləşdirir: meşənin ziyanverici cücülərdən və xəstəliklərdən qorumaq üçün, tingliklərdə və meşə əkinlərində alaq otları ilə mübarizədə pestisidlərin istifadə olunması; tingliklərdə əkin materialının keyfiyyətini, davamlılığını, boy artımını yüksəltmək məqsədilə mineral gübrələrdən istifadə olunması; meşə yanğınlarını söndürmək üçün kimyəvi vasitələrdən istifadə edilməsi və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.  (az.)
**İran inqilabı və azadlıq hərəkatları** (*türk.* İran İnkılâbı ve Azatlık Hareketleri) — Hüseyn Baykaranın ilk dəfə 1978-ci ildə İstanbulda türk dilində nəşr edilmiş əsəri.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Kitabda XX əsrin əvvəllərində dünyada həlli müşkül olan siyasi, iqtisadi və sosial-intellektual problemlərin xalqların, millətlərin taleyinə təsiri, milli oyanış, bu oyanışın fonunda İranda cərəyan edən ictimai-siyasi proseslər öz əksini tapmışdır. Müəllif yazır: "Uzun sərhəddi ilə Türkiyəyə qonşu olan bir İran dövləti, bir də İran xalqları var. Şahənşah Məhəmməd Rza tərəfindən idarə olunan bu ölkə dünya üçün bir qapalı qutu kimidir. Bu o deməkdir ki, ölümlə, zülümlə, haqsızlıqla, əsarət və ədalətsizliklə istibdad üsuluyla idarə edilən zavallı İran ölkəsi və xalqları haqqında dünya heç nə bilmir. Halbuki XX əsrin əvvəlindən indiyə kimi İranda, İran xalqları arasında zülmə və istibdada qarşı eynən Qərbdəki fikir hərəkatları kimi üsyanlar olmuş, mübarizələr aparılmış, qanlar axmış, haqlar əldə edilmiş və bir az sonra yenə tapdalanmış, bir daha qanlar axmış, mübarizə davam etmişdir, bu gün də bu mübarizə dayanmamışdır."

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Nəşr və tərcümə
---------------

Kitab ilk dəfə 1978-ci ildə türk dilində İstanbulda Əmək mətbəəsində nəşr edilib.

Əsər Cavanşir Yusifli tərəfindən türk dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib, 2018-ci ildə Bakı Kitab Klubunda 232 səhifədə, 200 tirajla çap olunub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İran inqilabı və azadlıq hərəkatları" ( (az.)). bbclub.az. 2019-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-15.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycanda Yeniləşmə Hərəkatı
* Azәrbaycan istiqlal mübarizәsi tarixi

Xarici keçidlər
---------------

* "İran inqilabı və azadlıq hərəkatları" ( (az.)). bbclub.az. 2019-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-15.
**Uncinaria stenocephala** (*lat.* Uncinaria stenocephala)- dəyirmi qurdlar tipinin nematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Ayrı cinslidir. Pərdənin baş hissəsində dorsal yerləşmiş, ağız dəliyi 0,135-0,150 mm dərinlikdə olan enli və yaxşı inkişaf etmiş ağız kapsuluna keçir. Ağız kapsulasının dərinliyində iki lansetşəkilli lövhələr vardır. Qida borusunun ön hissəsində bir dorsal cüt olmayan çıxıntılar median xəttin üzərində yerləşir. Erkəklərin uzunluğu 7,2 mm. Maksimal eni isə 0.28 mm-dir. Qida borusunun uzunluğu 0.58 mm-dir. Sinir həlqəsi və servikal sormaclar bədənin ön hissəsindən 0,384 mm-dir. Sormaclar 0.013 mm-dir. Bunlardan bir az aralı iki cüt böyük olmayan oturaq sormaclar yerləşir.

Həyat tərzi
-----------

Yetkin forması nazik bağırsaqda parazitlik edir. Bağırsaq şirəsi ilə qidalanır. Müxtəlif cinsli olub, yumurta qoymaqla çoxalır. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

Yayılması
---------

Dünyada – 11 növ, Qafqazda – 3 növ, Azərbaycanda – 3 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda hər yerdə (ev pişiyində, it, tülkü, çaqqal, canavar) yayılmıdır.

Ədəbiyyat
---------

* Yolçiyev M.Ş. İbrahimova R.Ş. "Abşeron yarımadası və xəzəryanı ərazilərdə vəhşi və əhli ətyeyən heyvanların başlıca helmintoz törədicilərinin ekosistemdə rolu" V.Axundov adına ET Tibbi Profilaktika İnstitutunun Elmi-tərkibi fəaliyyətinə həsr olunmuş elmikonfransın məcmuəsi" Bakı, 2004, səh 218-220

Həmçinin bax
------------

* Troglostrongylus brevier
* Trichocephalus vulpis
* Trichocephalus georgicus

Xarici keçidlər
---------------

* UNCINARIA STENOCEPHALA, the northern hookworm, parasite of DOGS and CATS. Biology, prevention and control

İstinadlar
----------

1. 1 2  Yolçiyev M.Ş. İbrahimova R.Ş. "Abşeron yarımadası və xəzəryanı ərazilərdə vəhşi və əhli ətyeyən heyvanların başlıca helmintoz törədicilərinin ekosistemdə rolu" V.Axundov adına ET Tibbi Profilaktika İnstitutunun Elmi-tərkibi fəaliyyətinə həsr olunmuş elmikonfransın məcmuəsi" Bakı, 2004, səh 218-220
Ümumi yayılması
---------------

Mərkəzi Çində və Himalayda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Yarpaqlarını tökən, çadırvari çətirə malik tikanlı kol, yaхud ağacdır. Budaqlarının qabığı yaşılımtıl-bozdur. Zoğları yaşıl, çılpaq, künclü və tikanlıdır. Üçər yarpaqları növbəli düzülüşlü, saplaqları qanadlıdır. Yarpaqcıqları oturaq, tərs yumurtavaridir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, meyvələri oktyabrda yetişir. Çiçək tumurcuqları hələ payızdan formalaşır və yazda yarpaqlamadan əvvəl çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ olub, tikanların əsasında yerləşir. Meyvələri yumru, çoхtoхumlu giləmeyvədir, ətirlidir, yetişəndə qızılı-sarı rəng alır. Ləti acı-turşdur, yeyilmir, efir yağları ilə zəngindir.

Ekologiyası
-----------

Rütubət sevəndir. Şaхtaya davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Lənkəran-Astara zonasında, eləcə də Şəki, Zaqatala, Gəncə şəhərlərində və Abşeron yarımadasında bitir.

İstifadəsi
----------

Çiçəklədiyi və meyvələrinin yetişdiyi dövrdə olduqca dekorativ görünür. Canlı çəpərlərin salınmasında geniş istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorasi" V cild, Baki, "Elm", 2019, 370 səh.
**11 dekabr 2023-cü il** tarixində keçirilən MKE Ankaragücü - Çaykur Rizespor matçında MKE Ankaragücü prezidenti Faruk Koca sahəyə enərək matçın baş hakimi Halil Umut Melərə fiziki hücum etdi.Hadisədən sonra 'dki bütün liqalar TFF tərəfindən qeyri-müəyyən müddətə təxirə salındı. 

11 dekabr 2023-cü ildə keçirilmiş qarşılaşma 1-1 hesabı ilə başa çatıb.Qarşılaşmanın baş hakimi Halil Umut Melərin final fitini çalmasından sonra meydanda qarışıqlıq yaranıb və MKE Ankaragücü prezidenti Faruk Koca meydana enərək hakim Melere yumruq zərbəsi endirib.Yumruqdan sonra yerə yıxılan Meler Faruk Koca və adı açıqlanmayan iki şübhəli tərəfindən üzünə təpiklə zərbələr endirib.Üzünə aldığı zərbələr nəticəsində Halil Umut Melerin gözünün altında şişlik yaranıb və ilkin tibbi yardım göstərildikdən sonra xəstəxanaya aparılıb.Hadisələrdən sonra TFF fövqəladə yığıncaq keçirilməsinə qərar verib və Ankara Qərb Baş Prokurorluğu hadisə ilə bağlı araşdırmalara başlayıb və Faruk Koca haqqında həbs qərarı çıxarıb.Nəzarətə alındıqdan sonra Faruk Koca və digər iki şübhəli həbs olunaraq Ankara Sincan Həbsxanasına göndərildi.  O, 27 dekabr 2023-cü ildə məhkəməyə qədər azadlığa buraxılıb. 

1. ↑  *Habertürk.* "Tüm ligler süresiz olarak ertelendi! - Futbol Haberleri". Habertürk (Türkçe). 11 Aralık 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 Aralık 2023.
2. ↑  "MKE Ankaragücü Kulübü Başkanı Faruk Koca hakem Halil Umut Meler'e yumruk attı". www.ntv.com.tr (Türkçe). 11 Aralık 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 Aralık 2023.
3. ↑  *Habertürk.* "İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya açıkladı: Faruk Koca için gözaltı kararı! - Futbol Haberleri". Habertürk (Türkçe). 11 Aralık 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 Aralık 2023.
4. ↑  "Faruk Koca: Hakem Halil Umut Meler'e saldıran Ankaragücü'nün eski başkanı cezaevinden tahliye edildi". BBC Türkçe. 27 Aralık 2023. 2023-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 Aralık 2023.
Umbonia spinosa
**Umbonia spinosa** — Membracidae fəsiləsinə, *Umbonia* cinsinə aid növ. Cənubi Amerikanın endemik canlısıdır.

Morfologiyası
-------------

Umbonia spinosanın boynunun görünüşü ilə cinsinin digər üzvlərindən fərqlənir. Bu böcək inanılmaz bir rəngə malikdir. Bel hissəsində tikana bənzər çıxıntısı vardır. Böcək bəsləndiyi şirələri bitkilərin tumurcuqlarını kəsdiyi bu çıxıntı hesabına əldə edir.

Yayılması
---------

Umbonia spinosa Cənubi Amerikanın, Kolumbiya, Venesuela, Hollandiya Qvineyası, Britaniya Qvineyası və Ekvadorun daxil olduğu bölgələrdə yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Goding, Frederic W.* "The Membracidae of South America and the Antilles. IV. Subfamilies Hoplophorioninae, Darninae, Smiliinae, Tragopinae (Homoptera)". Transactions of the American Entomological Society (1890-). 55 (3). Sep 1929: 197–330. JSTOR 25077221.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | GBIF · iNaturalist · NCBI |
**İbrahimov Rafiq Hüseyn oğlu** (*Rafiq İmrani*; 23 yanvar 1951, Bakı) — sənətşünas, publisist, tarixçi, sənətşünaslıq doktoru (1998), professor (1995).

Həyatı
------

Rafiq İmrani 1951-ci il yanvanrın 23-də Bakı şəhərində anadan olub. Burada 20 saylı şəhər orta məktəbində təhsil alıb. Asəf Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Texnikumunu (1968-1972) qızıl medalla, Ü.Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyasını (1972-1977) fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Əmək fəaliyyətinə 1973-cü ildə musiqi məktəbində müəllim kimi başlayıb. 1977-ci ildən A.Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Texnikumunda, 1979-cu ildən isə Ü.Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyasında dərs deyib. 1981-ci ildən elmi fəaliyyətlə məşğuldur. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun dissertantı olub (1981-1988). 1988-ci ildə Moskvada P.Çaykovski adına Dövlət Konservatoriyasında bəstəkar Fikrət Əmirovun elmi rəhbərliyi ilə "Bəhram Mansurovun Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında rolu" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. Bakı Musiqi Akademiyasında müəllim, dosent (1990), professor (1995) vəzifələrində işləyib. "Azərbaycan muğam sənətinin tarixi və elmi-nəzəri əsaslan" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafıə edib, sənətşünaslıq doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülüb (1998). Azərbaycan Milli Konservatoriyasında tədris işləri üzrə prorektor (2001), eyni zamanda Azərbaycan Milli Musiqisinin tarixi və nəzəriyyəsi kafedrasının müdiri (2002), AMEA Folklor İnstitutu Musiqi şöbəsinin müdiri (2004) olub. 2013-cü ildən Türkiyənin Qars şəhərindəki Qafqaz Universiteti Dövlət Konservatoriyasının professoru və Türk xalq musiqisi kafedrasının müdiridir.

5 doktorluq işinin elmi rəhbəri olub, 32 kamança ustasına dərs deyib. Onlardan dördü Azərbaycanın əməkdar artisti, ikisi incəsənət xadimi, biri isə xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb.

200-ə qədər elmi-kütləvi və publisistik məqaləsi, 14 tədris-metodik dərs vəsaiti çap olunub. Beynəlxalq elmi konfrans və simpoziumlarda məruzələrlə çıxış edib. "Azərbaycan muğam janrının yaranması və inkişaf tarixi" (1994), "Muğam tarixi" (1999) və "Azərbaycanın musiqi tarixi" (ən qədim dövrlərdən bizim eraya qədər) (1999), "Muğam Şumer dövründən başlayır" (1999) "Azərbaycan musiqi tarixi" (2003) monoqrafik əsərləri kütləvi tirajla işıq üzü görüb. Ümumilikdə 10 kitabın müəllifidir.

Ailəsi
------

Ailəlidir. 3 uşağı var.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Rafiq İmrani Özgeçmişi (pdf)  (türk.)
* Rafiq İmrani: "Azərbaycan mədəniyyətini gur axan çaya bənzətmək olar" Arxivləşdirilib 2019-11-05 at the Wayback Machine  (az.)
**Məmməd Bəşirov (Dəmirçioğlu)** — Görkəmli rəssam, şair, heykəltaraş, memar, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

Həyatı
------

Məmməd Dəmirçioğlu 1951-ci ildə Qazax rayonunun Qaymaqlı kəndində anadan olmuşdur. Qaymaqlı kənd məktəbini bitirmişdir. 1970-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbinin rəngkarlıq fakültəsinə daxil olmuşdur. Oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Dəmirçioğlu adını ona Ağamalı Sadiq Əfəndi vermişdir. Vaxtilə babaları dəmirçi olmuşlar və yaxşı sənətkar kimi İncə dərəsində, bütün mahalda məşhur idilər. İncə dərəsi elində "Məmməd əmi" və ya "Mamed" təxəllüsləri ilə də tanınmışdır.

2015-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1983-cü ildən 1990-cı ilə qədər Özbəkistanın Nəməngan, Əndican, Səmərqənd və digər şəhərlərində monumentalçı rəssam kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1990-cı ildə vətənə qayıtdıqdan sonra Bakı şəhərində fəaliyyət göstərmişdir.

Şer yazmağa 18-19 yaşlarında başlamışdır. Uzun müddət şeirlərini heç bir mətbuat orqanında dərc etdirməmişdir.

"Dəmirçioğlunu dindir" adlı ilk şeirlər toplumu 2004-cü ildə işıq üzü görmüşdür. "Eşqəm", "Səhra gülləri" və 2011-ci ildə 60-cı yaşının "Söz-söz açılan göy üzü" kitablarını nəşr etdirmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑ . [*ölü keçid*] kulis.lent.az/Səbuhi Məmmədli/Tanrının şair, rəssam, heykəltaraş, memar "dostu"  (az.)
2. ↑ . [*ölü keçid*] lent.az/Şair Məmməd Dəmirçioğlu vəfat edib  (az.)
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Adil Əfəndiyev (dəqiqləşdirmə).

**Adil Əfəndiyev** və ya **Adil Nəcdət** (1907 – 9 fevral 1973, Bakı) — Axısqa türkü, alim, Bakı Sovetinin II, IV, V, VI, VIII, IX çağırış deputatı.

Həyatı
------

Adil Ələddin oğlu Əfəndiyev 1929-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərq fakültəsinin dilçilik şöbəsini bitirmişdir. Əmək fəalyyətinə hələ tələbə ikən başlamışdır. 1924-cü ildə "Kəndli qəzetəsi"nin katibi, 1925–1939-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı – "Azərnəşr"də orfoqraf, tərcüməçi, redaktor, şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1939–1953-cü ildə Azərbaycan Radio Verilişləri Komitəsində baş redaktor, sədrin birinci müavini və sədr vəzifəsində çalışmışdır. 1954–1964-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı-"Azərnəşr"in müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1964–1972-ci illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Mətbuat Komitəsi sədrinin birinci müavini olmuşdur. 1972–1973-cü illərdə Azərbaycan KP MK yanında Partiya Tarixi İnstitutunda tərcümə bölməsinin müdiri olmuşdur. Nizami Yubiley Komitəsinin məsul katib və sədr müavini, terminoloji komitənin, toponimika
komissiyasının, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası baş redaksiyasının üzvü olmuşdur.

Bir çox bədii, siyasi əsərlərin, o cümlədən K. Marks, F. Engels, V. İ. Lenin, Ö. Xəyyam, İ. S. Turgenyev, L. Tolstoy, M. Tven, C. Oldric və başqalarının əsərlərnin, tarix və coğrafiya dərsliklərinin Azərbaycan dilinə tərcüməçisi və tərcümələrinin redaktoru olmuşdur. A.S. Puşkin nəşrinin Azərbaycan dilinə ilk tərcüməçisi olmuşdur. ("Belkinin hekayələri", 1929-cu il).

Adil Əfəndiyev evi
1920–1930-cu illərdə "Adil Nəcdət" təxəllüsü altında mətbuatda şeirlər dərc etdirmişdir. 1925-ci ildən "Qızıl gələmlər" İttifaqının katiblərindən biri, 1927-ci ildən isə Azərbaycan Proletar Yazıçılar Cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. 1940–1946-cı illərdə nəşr edilən rusça – Azərbaycanca dörd illik və 1956–1959-cu illərdə nəşr edilən iki cildlik lüğətlərin tərtibçisi və redaktoru olmuşdur. 1930-cu ildə nəşr olunmuş "Azərbaycan türk xalq ləhçələri lüğətinin" yaranmasında iştirak etmişdir.

Bakı Sovetinin 2-ci, 4-cü, 5-ci, 6-cı, 8-ci və 9-cu çağırış deputatı seçilmişdir. "Şərəf nişanı" ordeni, 4 medalla, Azərbaycan SSR Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanları ilə təltif olunmuşdur.

"Azərbaycan SSR xalq maarif əlaçısı" adlarına layiq görülmüşdür.

"Azərbaycan SSR Əməkdar mədəniyyət xadimi" fəxri adını ilk alanlardan biri olmuşdur.

1973-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Fəxri xiyabanda dəfn edilmişdir.

Mənbə
-----

* **Sarvan M.** *Borçalı alimləri.* Bakı, "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" nəşriyyatı, 2001, 510 s. s.439.
* **Sevil Piriyeva.** *Ahıska türkləri Azərbaycanda (tarixi, sosial-mədəni həyatı).* Bakı, "Elm", 2005, 264 s. s.59–60.
**ALJİR** — Ülviyyə Tahirin Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsi barədə tarixi romanı.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Tarixin bu səhifəsinə ən güclü insani duyğular həkk olunub; doğmalarından zorla qoparılmağın dözülməz ağrısı, övladının, sevdiyi insanın aqibətinin məchulluğu... Bir günün içində əzizlərinə "xalq düşməni" damğası vurulmuş, hər şeyini itirərək qula çevrilmiş, təcavüzə uğrayan ziyalı qadınlar, analar... Qışda qarı, yayda qumu göyə sovuran səhra küləkləri, ucsuz-bucaqsız Qazaxıstan çölləri – Akmola düşərgəsi. Qəddar rejim kölələri və şəfqətli yerlilər. Ana qayğısından məhrum edilərək manqurtlaşdırılan körpələr...

Bütün bu dəhşətlər 1937-1938-ci illər ərzində Sovet ölkələrindən Qazaxıstanın Akmola düşərgəsinə toplanan 18.000-dən yuxarı qadının başına gətirilir. Bu qadınlardan 44 nəfəri azərbaycanlı idi; Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə xanım, Fətəli xan Xoyskinin qızı Tamara xanım, Quba Qızlar Seminariyasının rəhbəri Sənubər Eyyubova və onlarla digər ziyalı qadın.

Tariximizin ən qaranlıq səhifələrindən olan ALJİR hadisəsi və yaşanan o faciələr yazıçı və tarixçi Ülviyyə Tahirin qələmi ilə arxiv sənədlər əsasında işıqlandırılır. Bu tarixi romanı oxuduqca Sovet hakimiyyətinin millətimizin kökünə çaldığı baltanın izləri bütün çılpaqlığı ilə gözlər önündə canlanır.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Həmçinin bax
------------

* Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsi
* Şükriyyə taleyim (roman)
* Azərbaycanda Stalin repressiyaları

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yazıçı Ülviyyə Tahirin "Aljir" adlı yeni romanı çapdan çıxıb" ( (az.)). interaztv.com. 2019-05-09. 2020-02-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-25.

Xarici keçidlər
---------------

* *Mustafa Ruşhan.* "Ülviyyə Tahir "Biz öz həqiqətimizi övladlarımıza deməyi bacarsaydıq, bir əsrdə üç dəfə soyqırıma məruz qalmazdıq."" ( (az.)). fabula.az. 2020-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-25.
* *Ceylan Mumoğlu.* "Ceylan Mumoğlu yazır – Tariximizin qaranlıq səhifəsi" ( (az.)). senet.az. 2018-11-27. 2019-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-25.
* Bayram günlərində oxu: Mart ayı üçün 5 maraqlı kitab
**Troya qazıntıları**-
Henrix Şliman Troya müharibəsinin qəhrəmanlarından olan Aqamemnonun qəbrini axtarmaq üçün Mikenaya yollanır. Mikenadan sonra Dardanel ətrafı ərazilərdə axtarışlara başlayır. Bu vaxt Troyanın axtarışları haqqında sərt tənqidlər və gərgin müzakirələr mövcud idi. Bəziləri şəhərin keçmiş Brunabaşi bölgəsində olduğunu iddia edirdi. Bir çoxları Troyanı Qıssarlıq təpəsinin yerində axtarmağı təklif etdilər. Şliman isə hər iki variantı dəyərləndirmək qərarına gəlir. Səfərinin nəticələrini ilk elmi-arxeoloji işi olan "İtaka, Peloponnes və Troya" kitabında əks etdirir. Kitab 1869-cu ildə nəşr olunub. O, öz vətənində, Meklenburq şəhərindəki Rostok Universitetinə tapıntıları tədqim edir. Yerli professorlar Şlimanın elmi işini təsdiqləyərək ona doktor adı verirlər. Amma Avropa arxeoloqlar cəmiyyətləri onun araşdırması ilə maraqlanmırlar. Şliman anladı ki, haqlı olduğunu sübut etməyin tək yolu öz zəhməti hesabına Troyanı tapmaqdır. Beləliklə, Qissarlıkın qazıntısına başlamaq qərarına gəlir. Türk hökumətindən icazə alınması bir ildən çox zaman alır. Nəhayət, 1871-ci ilin oktyabr ayında istəklərini gerçəkləşdirə bilir. Axtarışlar 1871-1873-cü illərdə davam edir və sonda uğurlu nəticələnir. Şliman Yunan şəhərinin qədim qalqlarını tapır, bir neçə digər mədəni təbəqələr aşkar edir, sonda tunc dövrü təbəqəsinə qədər gəlib çatır. Bu yolla Miken mədəniyyəti üzə çıxır. 31 may1873-cü ildə üzərində Troya şahzadəsinin adı olan mis və qızıldan hazırlanmış bəzək əşyaları tapır. Sonradan bu tapıntılara "Priam xəzinəsi" adı verilib. Arxeoloqlar belə qənaətə gəlir ki, Homer dövründən 1000 il sonraya aid olmasına baxmayaraq dəyərli tarixi əşyalardır. Şlimanın Troya axtarışlarının yeni nəticələri peşəkarların tənqidinə məruz qalır.Ilion olaraq da bilinən Luviya mədəniyyətinin bu yaşayış yeri, Kiçik Asiyanın şimal-qərbində, Egey dənizi sahillərində yerləşən qədim bir şəhərdir. Troy dünya xəritəsində idi. Bu şəhər qədim yunan yazıçısı Homerin dastanları və bir çox əfsanə və mif sayəsində məşhurlaşdı və arxeoloq Heinrich Schliemann tərəfindən tapıldı. Troya ərazisinin əvvəllər düşünüləndən daha böyük olduğu barədə bir fərziyyə var. 1992-ci ildə qazıntılar aparıldı, nəticədə şəhəri əhatə edən bir xəndək tapıldı. Bu xəndək şəhərin divarlarından xeyli uzaqda, təxminən 200 min m ərazini əhatə edir2, baxmayaraq ki, şəhər özü yalnız 20 min m məsafəni işğal etmişdi2... Alman alimi Manfred Korfman, Aşağı şəhərin bu ərazidə və eramızdan əvvəl 1700-cü ilə qədər yerləşdiyinə inanır. e. insanlar hələ də burada yaşayırdılar.İki il sonra, 1994-cü ildə qazıntılar zamanı, qaladan beş yüz metr məsafədə süni şəkildə yaradılan ikinci bir xəndək tapıldı. Hər iki xəndək qalanı qorumaq üçün hazırlanmış bir istehkam sistemi idi, çünki döyüş arabalarında onları aşmaq mümkün deyildi. Arxeoloqlar burada sivri payların və ya taxta divarın olduğuna inanırlar. Bu cür əlavələr ölməz İliada'da təsvir olunur, baxmayaraq ki, bu gün tarixi bir risalə kimi etibar edilə bilməz.

İstinadlar
----------

Heinrich Schliemann.. Stadt und Land der Trojaner (alman). zeno.org. 1881. İstifadə tarixi: 2014-02-27.
**"Gəncə"** — Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin tankeri. Gəncə şəhərinin adını daşıyır.

İnşası
------

Bu tanker "Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi" QSC və "Caspian Marine Services" Alyansı tərəfindən sifariş olunan tankerlərdən biridir.

Texniki göstəriciləri
---------------------

Tanker 7 min ton yükgötürmə qabiliyyətinə malikdir. Uzunluğu 140,9, eni 16,7, saya oturumu isə 4,2 metr olan bu tanker Volqa-Don-Maks tipli, yəni, dayaz sularda üzməklə maksimum yükgötürmə qabiliyyətinə malikdir.

Bu tanker ən müasir avadanlıqla təchiz olunub.

Fəaliyyət istiqaməti
--------------------

"Gəncə" tankerinin texniki göstəriciləri onun gələcəkdə Xəzər hövzəsində dayaz limanlara daxil olmasına, eyni zamanda, Volqa-Don, Volqa-Balt kanallarında üzməsinə imkan yaradır.

İstismara verilməsi
-------------------

"Gəncə" tankerinin istismara verilməsi mərasimində 18 noyabr 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev də iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  İlham Əliyev Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin yeni gəmilərinin istismara verilməsi mərasimində iştirak edib Arxivləşdirilib 2016-11-19 at the Wayback Machine. president.az, 18.11.2016  (az.)
**Kreyser sonatası** (*rus.* Крейцерова соната) — Lev Tolstoyun 1887—1889-cu illərdə yazdığı povesti.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Tolstoy bütün dünyanı rus ədəbiyyatı barədə danışmağa məcbur edən, dünya ədəbiyyatının böyük sənətkarları arasında fəxri yer tutan birinci rus yazıçısıdır. Tolstoy öz əsərlərində o qədər böyük məsələlər irəli sürə bilmiş, elə bir bədii qüvvət səviyyəsinə yüksələ bilmişdir ki, onun əsərləri dünya bədii ədəbiyyatında əvvəlinci yerlərdən birini tutub. Kitabda verilmiş üç məşhur povest Tolstoy yaradıcılığında ən çox onu xarakterizə edən cəhətləri: insan hisslərinin insan əməlləri ilə münasibəti, ehtirasların təhlili və s. psixoloji prosesləri, onun qanunlarını, formalarını və insan qəlbinin dialektikasını əks etdirir...

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Nəşr və tərcümə
---------------

Povest Rafiq Ağayev tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib, 2017-ci ildə Bakı Kitab Klubunda nəşr edilib.

Həmçinin bax
------------

* Kreyser sonatası (film, 1987)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kreyser sonatası" ( (az.)). bbclub.az. 2019-12-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-.

Xarici keçidlər
---------------

* "Kreyser sonatası" ( (az.)). bbclub.az. 2019-12-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-.
**Kazım Daşı adası** — Urmiya gölünün şimal-qərb sahillərinə yaxın ərazidə yerləşən ada. İnzibati cəhətdən isə İrannın Qərbi Azərbaycan ostanı, Urmiya şəhristanı, Ənzəl bəxşı ərazisinə daxildir. Ada məskunlaşma yoxdur. Dəniz səviyyəsindən 1,449 m yüksəklikdə qərarlaşır. Son on illiklər ərzində Urmiya gölünün quruması ilə əlaqədar tam olaraq quruya birləşmişdir. Adada tarixi Göyərçinqala qəsri yerləşir. Bu qala tarixən xalqın əsas pənah yerlərindən olmuş və xalq hücumlar zamanı burada yerləşmişdir.

Çingiz xanın (1206–1227) nəvəsi və Elxanilər dövlətinin qurucusu, Hülakü xan (1256–1265) 1255-ci ildə Orta Şərqdə torpaqların fəthini bitirmək məqsədiylə qardaşı Mengü xan (1251–1259) tərəfindən bölgədəki ərazilərin hökmdarı təyin edildi. 1258-ci ildə Hülakü xan (1256–1265) Bağdadı fəth edərək Abbasilər xilafətinə son qoydu. O Bağdadın fəthindən əldə edilən qənimətləri Azərbaycana gətirdi. Qənimətlərin bir hissəsi Mengü xana (1251–1259) göndərildi, digər hissəsi isə Salmas ilə Urmiya arasında yer alan Qırxlar adasında (Kazım Daşına) gizlədildi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kazım Daşı" ( (az.)). mapcarta.com. 2016-12-21. Archived from the original on 2019-09-03. İstifadə tarixi: 21-12-2016.
2. ↑  Dr. Tohid Məlikzadə\_i\_Dilməqani, Salmasın on min illik Tarixi (Farsca) (Nşr. Eldar Təbriz) s. 105

| Cənubi Azərbaycan (Güney Azərbaycan) |
| --- |
| Ostanlar | Qərbi Azərbaycan  • Şərqi Azərbaycan  • Ərdəbil  • Zəncan  • Qəzvin  • Mərkəzi  • Əlburz  • Gilan (qismən)  • Qum (qismən)  • Həmədan (qismən)  • Tehran (qismən)  • |  |
| (Güney Azərbaycan) |

| ⛭Urmiyanın görməli yerləri |
| --- |
| Urmiya gölü  • Üç Günbəz türbəsi  • Sərdar məscidi  • Osman Yumruğu  • Minarəli məscid  • Şahı adası  • Kazım Daşı  • Göyərçinqala qəsri  • Cümə məscidi   • Urmiya qalası  • Urmiya bazarı |  |
**Əlikram Həsən oğlu Hüseynov** (20 aprel 1926, Bakı – 18 avqust 2006, Bakı) — Azərbaycan tarzəni, orkestrin solisti; Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (1991)

Həyatı
------

Əlikram Hüseynov 20 aprel 1926-cı ildə Bakıda doğulub. 1942–1946-cı illərdə Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbində oxumuşdur. Oxuduğu müddətdə Əhməd Bakıxanov və Adil Gəraydan dərs almışdır. 1947-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov və Cəfər Cəfərovun iştirakı ilə keçirilən musiqi müsabiqəsində Orta Mahuru çalmış, birinci yerə çıxmışdır. 1947-ci ildə həmçinin Praqada keçirilən Festivalda da orta mahuru çalmışdır.

1959, 1960, 1961-ci illərdə konsert və tədbirlərdə Azərbaycan opera müğənnisi Bülbülü müşayət etmişdir.

Əlikram Hüseynovun ilk təyinatı Şəkiyə verilmişdir. 1957-ci ildən 2006-cı ilə qədər isə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında çalışmışdır.

Rübabə Muradova, Zeynəb Xanlarova, Rəsmiyyə Zeynalova, Arif Babayev, Baba Mahmudoğlu, Mənsum İbrahimov kimi sənətkarlarla çalışmışdır. Milli opera sənətinin inciləri olan "Leyli və Məcnun"da, "Əsli və Kərəm"də, "Şah İsmayıl"da və "Aşıq Qərib"də ifa etdiyi muğamlar onu bir tarzən kimi tamaşaçılara sevdirmişdir.

2006-cı il aprelin 19-da Rəşid Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında 80 illiyinə həsr olunmuş yubiley gecəsi keçirilmişdir.

18 avqust 2006-cı ildə 80 yaşında Bakıda vəfat edib. Köhnə Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub.

Təltifləri
----------

* Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti — 19.09.1991

Ailəsi
------

Əlikram Hüseynov Sürayə xanımla ailə həyatı qurmuş, Məxfirət adlı qızı və Yaşar adlı oğlu olmuşdur.

Ədəbiyyat
---------

* Hüseynov Əlikram. Oxu tar /Əlikram Hüseynov; Toplayıb tərtib edən: S.Q.Quliyeva.- B.: Günəş, 2005, 112 səh.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Tarixi günlər: Aprel // .
2. 1 2  "M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının yaradıcı işçilərinin bir qrupuna Azərbaycan Respublikasının fəxri adlarının verilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 1991-ci il tarixli, 346 nömrəli Fərmanı Arxivləşdirilib 2017-09-23 at the Wayback Machine  (az.)
3. ↑  "Əlamətdar və tarixi günlər təqvimi — 2016" (PDF). 2022-03-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-03-03.
4. ↑  TARZƏN ƏLİKRAM HÜSEYNOVUN 80 İLLİYİNƏ HƏSR OLUNMUŞ YUBİLEY GECƏSİ KEÇİRİLMİŞDİR. Arxivləşdirilib 2022-03-03 at the Wayback Machine **azertag.az**, 19.04.2006.
5. ↑  "Azərbaycan Milli Kitabxanası: Elektron kitabxana". 2022-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-03.
**Qoyundağı adası** — Urmiya gölündə yerləşən sahəsinə görə ikinci böyük ada. İnzibati cəhətdən İrannın Şərqi Azərbaycan ostanı ərazisinə daxildir. Onun uzunluğu 9 km, eni isə 4 km-dir. Şirin su mənbəyinə malikdir. Zəngin otlaqlar və münasib hava şəraiti burada heyvandarlığın inkişafına inkan verir. Bununla yanaşı, həmin adalarda turizm üçün də şərait mövcuddur. Göldə çeşidil köçəri quşlarla yanaşı, ördək, kəklik, yaşılbaş ördək, qaz, ağbaş ördək, habelə dağ keçisi, maral da var. Bununla belə xaricilərin özbaşına ovçuluğu adanın faunasına çox ciddi zərbə vurub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qoyundağı adası" ( (az.)). mapcarta.com. 2016-12-21. 2016-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21-12-2016.

| Cənubi Azərbaycan (Güney Azərbaycan) |
| --- |
| Ostanlar | Qərbi Azərbaycan  • Şərqi Azərbaycan  • Ərdəbil  • Zəncan  • Qəzvin  • Mərkəzi  • Əlburz  • Gilan (qismən)  • Qum (qismən)  • Həmədan (qismən)  • Tehran (qismən)  • |  |
| (Güney Azərbaycan) |
**Solsberi adası** (*ing.* Salisbury Island) — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012).

Coğrafiya
---------

Solsberi adası, Baffin adasını Kanada materikindən ayıran Hudson boğazının qərb girişindəki üç adadan ikinci ən böyüyüdür. Solsberi adası Mill adasından 31 km cənub-şərqdə və Nottinqem adasından 23 km şimal-şərqdə yerləşir. Adanın sahəsi 804 km², sahil xəttinin uzunluğu 278 km-dir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru adanın maksimal uzunluğu 47 km, maksimum eni 23 km-dir.

Adanın mərkəzi və şərq hissəsindəki adanın landşaftı şərq sahilində qəfildən dənizə düşən hündürlüyü 250-500 metr olan yayladır. Adanın qərb hissəsinin hündürlüyü 20 ilə 160 metr arasında olan alçaq təpələrə rəvan çevrilən sahil düzənliyidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Atlas of Canada. Sea Islands". 2012-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-14.
2. ↑  "Oceandots.com - The Island Encyclopedia. Salisbury Island". 2011-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-14.
Təbiətdə Şərqi Sibirdə və Altay dağlarında aşkar olunmuşdur. Hündürlüyü 25 m-ə qədər çatan ağacdır. Çətiri konusvarıdır. Gövdəsinin diametri 1 m-dən çoxdur. Cod iynəyarpaqlarının uzunluğu 1,7-2,2 sm, bitişik və ya şaxələnmiş, göyümtül çalarlıdır. Zoğların yuxarı işıqlı tərəfində iynəyarpaqların yarısı ağımtıl-sarı, günəşdə yanan kimidir. Budaqları üstdən işıqlı görünür. Qozaların uzunluğu 6,5-7,5 sm, diametri təxminən 3 sm, yaşımtıl-açıq qonur, tipik yaşıl iynəyarpaqlı növünə nisbətən daha nazik və yumşaq qabıqlıdır, adi küknara bənzəyir, 6-7 il yaşayır, kölgəyədavamlıdır. Çox dekorativdir, iynəyarpaqları gümüşü-ağdır. Cavan zoğları çılpaqdır. Tez böyüyür. İstidən və quraqlıqdan əziyyət çəkmir. Toxumla çoxaldıqda cücərtilərin 57 %-i bu əlaməti irsən keçirir. Dörd növmüxtəlifliyi məlumdur.
"Krılov", Sibir küknarı (Picea obovata krylovii Lucznik). Hündürlüyü 30 m-ə qədər olan ağacdır.
"Lütessens", Sarımtıl Sibir küknarı (Picea obovata lutescens Lucznik). Hündürlüyü 30 m-ə çatan ağacdır. İynəyarpaqların uzunluğu 1,2-1,8 sm, rəngi sarı-yaşıl və ya mis rəngli sarı-yaşıl, ucları açıq-sarıdır.
"Lüsifer", İşıqlı Sibir küknarı (Picea obovata lucifera Lucznik). Hündürlüyü 30 m-ə çatan ağacdır. İynəyarpaqların uzunluğu 1,2-1,8 sm, radius şəklində yerləşmiş, göyümtül-yaşıl və ya göyümtüldür.
"Serulea", Mavi Sibir küknarı (Picea obovata Coerulea Tigerotedt). Hündürlüyü 30 m-ə çatan ağacdır. Çətiri konusvarıdır.
Torpağa tələbkardır. Tüstüyə və qaza az davamlıdır. Qozaları ağ küknarın qozalarından xırda, möhkəm, parlaq, qırmızı-qonurdur. Toxumlarla çoxalır. Tək və ya kiçik qruplarla əkmək olar. Ağ gövdəli tozağacı ilə yaxşı uyğunlaşır.
Abşeronda yeni salınan parklarda, bağlarda tək, qruplarla, xiyabanlarda rast gəlinir və mədəni şəraitdə becərilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1137607
* Wikispecies: Picea obovata
* EoL: 1033618
* EPPO: PIEOB
* EUNIS: 150681
* FNA: 200005315
* FoC: 200005315
* GBIF: 5284765
* GRIN: 28315
* iNaturalist: 135801
* IPNI: 262697-1
* IUCN: 42331
* NBN: NHMSYS0000494833
* NCBI: 331118
* NZOR: d74ae320-8c5a-4881-bd98-92485c3ccb2e
* PFI: 148
* PPE: picea-obovata
* Plant List: kew-2563558
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:262697-1
* Tropicos: 24900105
* uBio: 1868019
* WCSP: 380724
* WFO: wfo-0000482620

 |
**"Həşərətül-ərz"** — Cənubi Azərbaycanda nəşr olunmuş qəzetlərdən biri.

Tarixi
------

Qəzet 1908-ci ildə Təbrizdə nəşrə başlamışdır. Həftəlik nəşr edilən bu qəzetdə rəngli, yumoristik şəkillərə də rast gəlmək olurdu. Cənubi Azərbaycanda "Azərbaycan" dərgisindən sonra "Həşəratül-ərz" ikinci satirik mətbu orqanı idi. Qəzetdə rəssamlıq işlərini Tahirzadə Behzad yerinə yetirirdi. Onun karikaturaları gülüş və məsxərə hissi doğurur əzici və ayıldıcı xarakter daşıyırdı. Bu karikaturalar Məhəmmədəli Mirzədən tutmuş ən aşağı vəzifəli dövlət məmurlarına qədər, hamının canına vəlvələ salırdı. Bu rəsmlərin müəllifi Behzad Tahirzadə öz xatirələrində yazırdı: Bir gün Məşrutə inqilabından söhbət gedərkən qardaşım söhbətarası dedi ki, Mərənd şəhərində polis tərəfindən məlum oldu ki, məmurlar şahın karikaturasını çəkmiş bir rəssamı axtarırlar. "Həşəratül ərz"də çap olunmuş bu karikaturada şah çanaqlı bağaya bənzədilmişdi. Əgər onu mənim çəkdiyimi bilsəydilər, şübhəsiz tutub edam edərdilər".

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Pərvanə Məmmədli. Cənubi Azərbaycan mətbuatı tarixi. Arxivləşdirilib 2019-03-27 at the Wayback Machine Bakı: "Elm", 2009, səh. 43.  (az.)
**Vindhuk Bəyannaməsi** (*ing.* Windhoek Declaration) — azad və müstəqil informasiya vasitələrinə yardımçı olmaq məqsədilə bütün dünya dövlətlərinə mətbuat azadlığının və demokratikliyinin təmin edilməsinə yardımçı olmağa çağıran sənəd.

Tarixi
------

1991-ci il mayın 3-də Namibiyanın paytaxtı Vindhukda regional seminara toplaşmış jurnalistlər tərəfindən qəbul edilmişdir. Bununla əlaqədar BMT Baş Assambleyası 1993-cü ildə 3 may tarixini Ümumdünya Mətbuat Azadlığı Günü kimi qeyd etmək barədə qərar qəbul etmişdir. BMT-nin qəbul etdiyi bu qərar "Ümumdünya insan hüquqları bəyannaməsi"nin 19-cu maddəsində göstərilmiş fikir və ifadə azadlığı hüquqlarına istinad edir.

> 
> Maddə 19.
> *Hər bir insan əqidə azadlığı və onu sərbəst ifadə etmək azadlığı hüququna malikdir: bu hüquqa maneəsiz olaraq öz əqidəsində qalmaq azadlığı və istənilən vasitələrlə və dövlət sərhədlərindən asılı olmayaraq, informasiya və ideyalar axtarmaq, almaq və yaymaq azadlığı daxildir.*
> 
> 
> — Ümumdünya insan hüquqları bəyannaməsi

Həmçinin bax
------------

* Ümumdünya Mətbuat Azadlığı Günü

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Sevinc Nəzərova. 3 May- Beynəlxalq Söz və Mətbuat Azadlığı Günüdür Arxivləşdirilib 2022-01-19 at the Wayback Machine. "Səs" qəzeti, 04.05.2010, səh. 10.  (az.)
2. ↑  Ömər Əmirov. Media qanunvericiliyini təkmilləşdirməyə ehtiyac varmı? — İKİ MÖVQE Arxivləşdirilib 2015-04-25 at the Wayback Machine. publika.az, 03.05.2012  (az.)
3. ↑  Ümumdünya insan hüquqları bəyannaməsi Arxivləşdirilib 2012-10-05 at the Wayback Machine. migration.gov.az  (az.)
MiQ-29 döyüş təyyarəsi və İl-103 təlim təyyarəsi
**Təlim təyyarəsi** əsas etibarilə pilotların və ya ekipaj üzvlərinin uçuş vərdişlərini artırmaq məqsədilə istifadə olunan təyyarələrdir.

Döyüşlərdə istifadə olunması
----------------------------

Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Yakovlev Yak-130 hərbi-təlim təyyarəsi
Bir sıra ölkələrin hərbi hava qüvvələrində təlim təyyarələri öz əsas məqsədləri ilə birlikdə, həmçinin döyüş əməliyyatlarında da istifadə olunur. Lakin, bu cür təyyarələr qırıcılara nisbətən qarşı tərəfdən gələcək hər hansı bir hücuma qarşı qorumalı olmadığı üçün müasir döyüş əməliyyatlarında istifadə olunması nəticəsində uğur qazanmaq da çətin olur.

Tarixən bəzi təlim təyyarələrinin hücum məqsədilə istismar olunan variantları da yaradılmışdır. Məsələn, XX əsrin ikinci yarısında Cənubi Afrikada baş vermiş sərhəd toqquşmalarında İtaliya istehsalı olan Aermacchi MB-326 təlim təyyarələri CAR Hərbi Hava Qüvvələrinin əsas zərbə gücü hesab olunurdu. Çin istehsalı olan Hongdu JL-8 təyyarəsi də aşağı intensivliyə malik döyüş əməliyyatlarında düşmən bölmələrinə hücum etmək məqsədilə hazırlanmışdır. Buna baxmayaraq, qırıcılara nisbətən zəif təchiz olunmuş təlim təyyarələrinin gözlənilməz hücum əməliyyatında iştirak etməsi və ya xüsusilə də hücum edən tərəfin hava üstünlüyünü öz əlində saxlayacağına əmin olması bu təyyarələrin də uğur qazanmasına səbəb ola bilər.

Həmçinin bax
------------

* Təyyarə
* Qırıcı

İstinadlar
----------

1. ↑  The Border War, SAAF museum Arxivləşdirilib 2007-09-04 at the Wayback Machine
2. ↑  *Chang, Andrei.* "China exports attack craft to Sudan". United Press International. 17 sentyabr 2008. 2008-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 dekabr 2017.
3. ↑  *Dilley, Ryan.* "The 'trainer' jet the UK loves to hawk". bbc.co.uk. BBC. 29 may 2002. 16 June 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 dekabr 2017.
4. ↑  "Sri Lankan rebels launch air raid". bbc.co.uk. BBC. 26 mart 2007. İstifadə tarixi: 13 dekabr 2017.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Təlim təyyarəsi ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Almila Ada Bayazıtoğlu** (4 avqust 1994, İstanbul)- Türk aktrisa, model və balerinadır.

Həyatı və kariyerası
--------------------

Almila Ada 4 avqust 1994-cü ildə İstanbulda anadan olub. Atası jurnalist, anası isə modelyer və müəllimədir. Kiçik yaşlarından baletə maraq göstərib və baletlə məşğul olub. O, anasının işi ilə əlaqədar bir müddət Rusiyada yaşayıb. Orta məktəb illərində Beynəlxalq Varna Balet Yarışması və Workshopuna və Beynəlxalq Praqa Baleti Masterclassına qatılan Almila Ada bir müddət İstanbul Universiteti Dövlət Konservatoriyasında balet və piano dərsləri alıb.
Daha sonra Memar Sinan Gözəl Sənətlər Universitetində tam ştatlı balet təhsilini başa vuraraq, balet və səhnə sənətləri üzrə təhsil almaq üçün Londona getdi. 2021-ci ildə "Menajerimi Ara" serialında Merve obrazına həyat verib. Burada o, bir kastinq direktoru tərəfindən həvəsləndirildi və aktyorluğa başladı. O, "Qisasçılar: Ultron dövrü" filmində Scarlett Johansson-u uşaq ikən canlandırmaq üçün bir balerina seçkilərinə qatıldı və qalib gəldi. Bu roldan sonra onun aktyorluğa marağı daha da artdı. O, Axilles vətərindən və sümük problemlərindən əziyyət çəkdiyi üçün fiziki müalicə almaq üçün İstanbula gəlib. O, bir sezon "Kaderimin Yazıldığı Gün" serialında rol alıb. Sonra diksiya dərsləri almağa başladı. Daha sonra qısa müddətə "Kırgın Çiçekler" serialında rol alıb.
2017-ci ildə "Adı Efsane" serialında Erdal Beşikçioğlunun qızını canlandıraraq ilk baş rolunu oynayıb. 2020-ci ildə Perihan Savaş və Yağmur Ün ilə birlikdə rol aldığı "The Strange Story of a Shining Pearl "qısametrajlı filmi Queen Palm Beynəlxalq Film Festivalında "Ən yaxşı operator işi", "Ən yaxşı qısametrajlı film" və "Ən yaxşı musiqi" seçilib. ABŞ-da təşkil edilən ' filiallarında 3 fərqli mükafat qazandı.

Hollister, IQ, Vogue və InStyle kimi jurnallar üçün də modellik edən Almila Ada 2018-ci ildə "Pointe Studio" adlı pilates mərkəzini qurdu. Aktyorluqdan əlavə o, balet fitnes məşqçisi kimi də çalışır.

Filmoqrafiya
------------

| Serial |
| --- |
| il | İstehsal | Rol | Qeydlər | Kanal |
| 2014 | *Kaderimin Yazıldığı Gün* | Nehir | Qonaq aktrisa | Star TV |
| 2016 | *Kırgın Çiçekler* | Lalin | Köməkçi aktrisa | atv |
| 2017 | *Adı Efsane* | Melis Aksoy | Başrol | Kanal D |
| 2017-2018 | *Cennet'in Gözyaşları* | Cennet Yılmaz | Başrol | atv |
| 2018 | *Bir Deli Rüzgar* | Melike Candan | Başrol | FOX |
| 2019-2020 | *Güvercin* | Zülüf Kavvi | Başrol | Star TV |
| 2021 | *Menajerimi Ara* | Merve | Qonaq aktrkisa |
| 2022-günümüz | *Üç Kız Kardeş* | Dönüş Kalender | Başrol | Kanal D |
| TV verlişləri |
| il | İstehsal | Rol | Qeydlər | Kanal |
| 2017 | *Kim Milyoner Olmak İster? (Yılbaşı Özel 2018)* | Özü | Konuk | atv |
| 2018 | *Burada Laf Çok* | Özü | Kanal D |
| Kino |
| il | İstehsal | Rol | Qeydlər |
| 2020 | *The Strange Story of a Shining Pearl* | Girl (1) | Başrol |
| 2022 | *Son Parti* | Birsu | Başrol |
| 2022 | *Barış Akarsu "Merhaba"* | Zeynep | Başrol |

İstinadlar
----------

1. ↑  Almila Ada Kimdir? Arxivləşdirilib 2023-07-30 at the Wayback Machine (türk.)
2. ↑  Almila Ada // Česko-Slovenská filmová databáze (çeş.). 2001.
3. ↑  Balet nədir? (az.)
**Baden**—Almaniyanın cənub-qərbində region. Mərkəzi Karlsruedir.

Beden paytaxtdan cənubda 25 km-də Vyana meşələrinin,çöllərinin və üzüm bağlarının yaşıl təpəlikləri arasında yerləşir. Faydalı kükürd mənbələri ilə zəngin olan bu kurort mərkəzi II əsrdə Roma düşərgələri buraya yerləşdiyi vaxtdan-Antik Roma dövründən məşhur idi.Mark Avreliy həyatının son illərini burada keçirmişdir. 1804-1834-cü illərdə bu şəhər yayda imperiya iqmətgahı olmuşdur, bütün zadəganlar və incəsənət xadimləri bura toplanardılar.Badenin mineral suları bu gün də çimmək,içmək və revmatik xəstəliklərin,artirozun bel sütunu və oynaq xəstəlilərinin qarşısının alınması və həmçinin ümümi sağlamlıq məqsədilə istifadə olunur.İmperatriça Maria Terezanın şərəfinə1792-ci ildə yaradılmış eqzotik bitki kolleksiyası olan "Terezienband"(Tereza hamamı) və Tereziengarten(Tereza bağı) kimi yerlərə də səyahət etmək lazımdır.

Baden parkları ayrıca görməli yerlədir.Bu kurort parkında hər gün orkestra çalır "Bethoven məbədi"-nin çardağı , Ştraus və Lannerunun şərəfinə gül saatları və heykəlləri var və iyunun sonundan sentyabrın əvvəlinə qədər burada "yay arenasına"dair operetta festivalı keçirilir. DoblHoffparkit parkı Şloss-Vajkersdorf qalası və hər il "Baden gül günlərinin" keçirildiyi ecazkar güllər sayəsində tanınır. Şəhər kənarında yerləşən bağlar və parklar Viyana meşəlıri və helental boyu uzanan üzüm bağları ilə birləşir. Əzəmətli Menotti villası, Junger qalereyası, imperator frans-Jozefin müzeyi, oyuncaqlar və oyunlar müzeyi, böyük hippodrom, "bidermayer"stilində olan evlər və villalar yerləşən sakit dalanlar , böyük piyada keçidi, və s Badendə yerləşir.Möhtəşəm Konqres Sarayında kazino ,Bethovenin ev müzeyində isə qalereya vardır.Badenə yaxın ərzaidə isə ən gözəl kilsələrdən biri Klosternojburg,tarixi Purkersdorf və bir sıra möhtəşəm villalar və parklar var.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**"Aalto-1"** — Finlandiyanın ilk peyki.

Çəkisi 4 kiloqram təşkil edən bu peyk 2010-cu ildən Aalto Universitetinin 80 tələbəsi və gənc alimi tərəfindən yığılıb.

Aparatın buraxılışına dair saziş Niderlandın "Innovative Solutions in Space" şirkəti ilə Finlandiyanın Aalto Universiteti arasında 2015-ci ilin aprel ayında imzalanıb. Həmin sazişə görə "Falcon 9" raketdaşıyıcısı orbitə "Aalto-1" ilə birlikdə daha bir neçə nanopeyk çıxaracaq. Onların Yer üzərindən 600 km hündürlüyə qaldırılacağı nəzərdə tutulur.

"Aalto-1" peykinin 2015-ci ilin sonunda kosmosa göndərilməsi planlaşdırılır. Finlandiya hökuməti tərəfindən peykdən növbəti 5 ildə radioyayımın həyata keçirilməsinə icazə verilib.

Həmçinin bax
------------

* Aalto-2

İstinadlar
----------

1. ↑  *McDowell J.* Jonathan's Space Report. International Space University, 1989.
2. 1 2 3 4 5 6  Aalto Universiteti Finlandiyanın ilk peykinin buraxılmasına dair saziş imzalayıb Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine. mincom.gov.az, 21.04.2015  (az.)