recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Şəykət Biktemirov** (tatar. Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров; 28 oktyabr 1928, Tatarıstan MSSR – 28 may 2012, Kazan) — Sovet və tatar aktyoru. SSRİ xalq artisti (1977). K. S. Stanislavski adına RSFSR Dövlət Mükafatı laureatı. (1979) və Qabdulla Tukay adına Respublika Mükafatı (1967).

Bioqrafiyası
------------

28 oktyabr 1928-ci ildə Minqer kəndində (indiki Tatarıstanın Saba rayonu) anadan olmuşdur (digər mənbələrə görə Kazanda).

Timerşik kəndindəki yeddi illik məktəbi bitirir, sonra bir müddət kolxozda çalışır.

1945–1949-cu illərdə Kazan Teatr Məktəbində oxuyur.

1949–1951-ci illərdə və 1953-cü ildən bəri Q. Kamal adına Tatar Akademik Teatrının aktyoru olmuşdur.

Yüzdən çox həm böyük, həm də kiçik rolları oynamışdır. Uzun illər Tufan Minnullinin "Aldermeş kəndinin yaşlı adamı" pyesindəki Almandar rolunu uzun zaman oynamışdır. Xalqdan olan yaşlı bir insanın obrazı yolunu oynayır. Müdrik, səmimi, davamlı və həyatsevər, doğma yurduna sonsuz aşiq olan insan yolunu alır. Yaradıcılıq həyatında əlamətdar bir hadisə 1965-ci ildə səhnəyə qoyulan Çingiz Aytmatovun "Qırmızı Çadralı Kavağım" pyesi olur.

1958–1991-ci illər arasında SSRİ Kommunist Partiyasının üzvü olur. Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ali Sovetinin deputatı (1975–1980) olur. Tatarıstan MSSR-dan 11–12 çağırış SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Şurasının millət vəkili (1984–1990) olmuşdur.

28 may 2012-ci ildə Kazanda dünyasını dəyişir. Kazanın Novo-Tatar qəsəbəsindəki Tatar qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Ailəsi
------

Həyat yoldaşı — Rəmziyə Davutova (1927–2003) — aktrisa, kitabxanaçı.

Mükafatlar
----------

Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti (1960),

Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Xalq artisti (1968),

RSFSR xalq artisti (1970),

SSRİ xalq artisti (1977),

Qabdulla Tukay adına Respublika Mükafatı (1967),

K. Stanislavski adına RSFSR Dövlət Mükafatı (1979),

Tatarıstan Respublikasına xidmətinə görə ordeni (2008),

"Şərəf və ləyaqət üçün" kateqoriyasında "Tantana" ("Zəfər") mükafatı (Tatarıstan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi, 2012),

Tatarıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Биктемиров Шаукат Хасанович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  "Имена Республики". 2012-11-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-12.
3. ↑  В деревне Альдермеш нет теперь Альмандара-бабая [*ölü keçid*]
4. ↑  "Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва". 2013-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-23.
**Daxili xəstəliklər** (*ing.* Internal medicine; *rus.* Внутренние болезни
) — tibb elminin bir sahəsi olub daxili orqanların xəstəliklərinin müalicəsi və profilaktikası ilə məşğul olur.

Daxili xəstəliklər bölməsi üst və alt tənəffüs yolu xəstəlikləri, hipertenziya, şəkərli diabet, tiroid xəstəlikləri, xolesterol və triqliserid yüksəklikləri, həzm sistemi xəstəlikləri (qastrit, xora, reflyüks və s.), qaraciyər və öd kisəsi xəstəlikləri, ağciyər xəstəlikləri (xroniki bronxit, emfizema, astma və s.), böyrək xəstəlikləri, anemiya və digər qan xəstəliklərinin müalicə və diaqnostikası, müxtəlif xərçəng xəstəliklərinin vaxtında diaqnostikası, revmatizmal xəstəliklər, əzələ və skelet sistemi xəstəliklərini əhatə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Echenberg, D.* "[A history of internal medicine: medical specialization: as old as antiquity]". Rev Med Suisse. 3 (135). 2007: 2737–9. PMID 18214228.
2. ↑  "Медицинская энциклопедия". 2011-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-05.
3. ↑  "Медицинские науки". 2017-11-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-05.
4. ↑  Краткая медицинская энциклопедия Arxivləşdirilib 2011-12-28 at the Wayback Machine)
**Dayan Kryuqer** (15 iyul, 1976, Almaniya, eng: Diane Kruger) — almaniyalı aktrisa və keçmiş model. Şimali Amerikada onu "Troya" filmindənki Helen və Nikolas Keyclə birlikdə çəkildiyi "Millətin dəfinəsi", "Millətin dəfinəsi:kitabın sirri" filmindəki Dr. Abiqeyl Ceys roluna görə tanıyırlar.

Həyatı
------

Dayan Kryuqer 15 iyul 1976-cı ildə Aşağı Saksoniyada yerləşən Hildeshaym şəhəri yaxınlığındakı Algermissen adlı kiçik alman qəsəbəsində dünyaya gəlib. Atası Hans-Haynrix Haydkryuqer kompüter mütəxəssisi, anası Mariya Tereza Haydkryuqer isə adi bank işçisi idi. Dayanın Ştefan adında özündən kiçik qardaşı da var. O, uşaqlıqdan baletlə məşğul olmaq arzusunda idi və artıq 2 yaşından rəqs etməyə başlamışdı. Balet məktəbinə gedən Dayan 1987-ci ildə təhsilini davam etdirməsi üçün London Kral Balet Məktəbinə göndərilmişdi. Artıq iki ildən sonra dördüncü dərəcə alan Dayan dizindən aldığı zədəyə görə peşəkar balerina olmaq arzusunu unutmalı oldu. 1989-cu ildə Dayan Almaniyaya qayıtdı və elə həmin il onun valideynləri boşandılar. Anası uşaqlarına tək baxmalı oldu. Dayan dərslərin arasında poçt daşımaqla və pitseriyada çalışmaqla anasına yardım edirdi. Aktrisa uzun illərdir ki, atası ilə danışmır və onu bağışlaması üçün dəfələrlə üzr diləyən atasını rədd edir.

Karyerası
---------

1991–92-ci illərdə Dayan Kryuqerin model karyerası başladı. Nüfuzlu bir müsabiqədə birinci yeri tutması bir fotomodel kimi onun karyerasında dönüş nöqtəsi oldu. Tezliklə o, "Christian Dior", "Yves Saint Lauren", "Jil Sander", "Dolce&Gabana", "Armani" kimi məşhur ticarət markalarına məxsus geyim və ətriyyatı təqdim etməyə başladı, "Vogue", "ELLE" və başqa parlaq dərgilərin üz qabığına çıxdı. 1997-ci ildə fransız dilini yaxşı bilmədiyi üçün onun "Beşinci element" filminə çəkilməsi mümkün olmadı. Məhz Lük Bessonun məsləhəti ilə o, modelliyi buraxaraq Parisə gəldi və aktrisalığın sirlərini öyrənməyə başladı. Debüt 2002-ci ildə, "Virtuoz" filmində baş tutdu. Daha sonra "Nə hə, nə yox" (2002), "Necə istəyirsən" (2002), "Mişel Valiant" (2003) filmləri gəldi. 2004-cü ildə aktrisa özünün ilk Amerika filminə çəkildi. Həmin il keçirilən kastinqdə 3000 aktrisadan üstün olan Dayanı "Troya" filminə çəkdilər. Bu filmdən sonra onu "Hollivudun tapıntısı" adlandırdılar.

Filmoqrafiya
------------

1. Əlvida, Bafana (film, 2007)

1. ↑   (alm.).
**Adi kərgə** (*lat.* *Rhodeus sericeus*) — çəkikimilər dəstəsinin nümayəndəsisdir.

Yayılması
---------

Kərgəyə Fransadan tutmuş Neva çayı hövzəsinədək rast gəlmək olar.Qaradəniz hövzəsində, Xəzərdə, Qabırı çayı hövzəsində yaşayır. Kiçik Asiyada da qeydə alınır. Azərbaycan hüdüdlarında Aşağı Kürdə onun bütün qollarında, müxtəlif göl və axmazlarda, eləcə də Soyuqbulaq, Gəncə çaylarında, Həkərinin aşağılarında və Kiçik Qızılağac körfəzində yayılmışdır.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

Bədəni hündür, pulcuqları iridir. Yan xətti 4-9 pulcuqdan ibarətdir.Qarın tərəfi qaradır. Uzunluğu 10 sm-ə qədərdir. Bədənin arxa hissəsində ensiz gümüşü zolaq vardır. Cinsi differensiasiya aşkar ifadə olunmasa da, kürütökmə zamanı erkəyin böyürləri və qarnı qövsi-qüzeh rəngi alır, bel və anal üzgəcləri qızarır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Kərgə durğun və yavaş axan sularda yaşayan şirinsu balığıdır.Planktonyeyəndir,qidasında bitki komponentləri üstünlük təşkil edir.Başqa balıqların ,o sıradan külmə,çəki,kütüm və digər yaz-yay kürütökən növlərinkürüsünü də həvəslə yeyir.Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur.Əksinə,plankton obyektləri ilə qidalandığı üçün bəzi vətəgə növləri ilə yem rəqabətinə girir.Kürütökmədən əvvəl toplanma yerlərində sistematik olaraq tutulması tövsiyə edilir.

Çoxalması
---------

Cinsi yetkinliyə 2 yaşında çatır, ancaq yetişmiş qonadaları olan biryaşlılara da rast gəlmək olur. Yazda tutulmuş fərdlərin qonadaları cinsi yetkinlik mərhələsində olmuş, əmsalı orta hesabla dişilərdə 14,8-ə, erkəklərdə 5,4-ə çatmışdır. Kürü yumurtaqoyan vasitəsilə ikitaylı ilbizlərin qəlsəmələrinə qoyulur. Kürütökmə zamanı böyük kərgə topluları anadontanın üstünlük təşkil etdiyi sahələrdə müşahidə edilir. 3,3-4,5 sm-lik balıqların mütləq məhsuldarlığı 118-326 kürücük təşkil edir. Böyüməsi intensiv gedir.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 119.
2. Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 3.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  H.S.Abbasov,R.V.Hacıyev İxtiologiya.Bakı,2007
**Sədəf adası** (*türk.* Sedef Adası, *yun.* Τερέβινθος) — Türkiyəyə məxsus olan, Mərmərə dənizində yerləşən ada. Adalar arxipelaqının ən kiçik adasıdır. Bizans imperiyası dönəmində sürgün yeri kimi istifadə edilirdi. Əvvəlki adı Terebinthosdur. Əvvəllər dovşanın bol olması ilə əlaqədar dovşan adası belə deyilirdi.

Ada 1850-ci ildə Topxana müdiri Fəthi Əhmət Paşanın mülkiyyətinə verilmişdir. O, adaya zeytun ağacları əkdirmişdir. Paşanın ölümündən sonra ada baxımsız qalmışdır. Birinci Dünya müharibəsi dönəmində adadakı bürün ağaclar kəsilmişdir. 
Fəthi Əhməd Paşanın törəmələri adanı yaşayış məskəninə çevirməkdən ötrü burada ağaclar əkmiş və evlər inşa etdirmişlər.

Xarici keçidlər
---------------

* Sədəf adası Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
* Uzaydan Sedef Adası

| ⛭**Şəhzadə adaları** |
| --- |
| Böyükada  • Heybəliada  • Burqazada  • Kınalıada  • Sədəf adası  • Sivriada  • Yassı ada  • Kaşık adası  • Tavşan adası | Peykdən |
**Kiçik əyridimdik** (*lat.* Numenius tenuirostris) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin çovdarçıkimilər dəstəsinin tənbəlcüllütlər fəsiləsinin əyridimdik cinsinə aid heyvan növü.

Statusu
-------

Nadirdir.

Kateqoriyası
------------

(CR). Kritik vəziyyətdədir. Xüsusi qorunma tədbirləri görülməzsə, mənfi təsirlərdən nəsli kəsilə bilər.

Genefond əhəmiyyəti
-------------------

Azərbaycan faunasında cinsin 3 növündən biridir.

Qısa təsviri
------------

Qarğadan xeyli kiçikdir. Dimdiyi uzun və aşağıya əyridir. Əsas rəngi naxışlı qonur-bozdur. Döşünün naxışları uzununa yerləşir, onun aşağı hissəsində isə ürək formalıdır. Belinin arxa hissəsi və quyruğunun üst örtüyü ağdır. Sükan lələkləri də ağdır, üzərində isə bir neçə köndələn zolaq var.

Yayılması
---------

Avrasiyanın meşə-bozqır zonasında yayılıb. Aralıq dənizi sahillərində qışlayır. Azərbaycanda Xəzər dənizi sahilində təsadüf edilir.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Su hövzələrinin sahilindəki dayaz sularda və bataqlıq sahələrdə yemlənir. Azərbaycanda miqrasiya dövründə olur. Yaz miqrasiyası az vaxt aparır (aprel), payız miqrasiyası isə avqust ayından oktyabra qədər davam edir.

Sayı
----

Sayı haqqında məlumat müqayisə etməyə yaramır, təsadüfi müşahidələrdir. Son 10 ildə yalnız iki dəfə görünüb. 2001-ci ilin mart ayında Kürün deltasında 4 fərdi və 18 aprel 2006-cı ildə Ağzıbir gölü ilə Xəzər dənizi arasında 3 fərdi təsadüf edilib (Mustafayev).

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Miqrasiya vaxtında qanunsuz ovlanması. Su-bataqlıq biotoplarının qurudulması.

Əhali üçün əhəmiyyəti
---------------------

Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Ovlanması qadağandır. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, Ramsar, Bern, Bonn, CİTES konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxildir. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan, Abşeron, Ağgöl Milli Parkları və yasaqlıqlar əsas yaşama yerləridir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Miqrasiyasının xronoloji və topoqrafik xüsusiyyətlərini öyrənib, qorunmasına konkretlik verilməsi tələb olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q76411
* Wikispecies: Numenius tenuirostris
* ABA: slbicu
* ADW: Numenius\_tenuirostris
* Avibase: 7A35DE8186E4DF43
* BioLib: 8655
* BirdLife: 22693185
* BOLD: 113639
* BTO: CURLE
* CMS: numenius-tenuirostris
* eBird: slbcur
* ECOS: 7621
* EoL: 45509192
* EUNIS: 1160
* Euring: 5400
* Fauna Europaea: 96840
* Fauna Europaea (new): ba286b6f-96f0-4fca-8935-d53f2d403008
* GBIF: 2481789
* iNaturalist: 3899
* IRMNG: 10455542
* ITIS: 176607
* IUCN: 22693185
* NBN: NHMSYS0000530503
* NCBI: 2448458
* Species+: 7401
* WoRMS: 366864
* Xeno-canto: Numenius-tenuirostris

 |
Ərazidə turizm fəaliyyətinin davamlı olması üçün atılan addımları əhatə edərək, turizm resurslarında hərtərəfli və məqsədyönlü şəkildə istifadəni stimullaşdırır. Dayanıqlı turizmin əsasında turizm resurslarından maksimum səmərəli istifadə dayanır. Buna görə də dayanıqlı turizm həm də **davamlı turizm** adlanır. Müasir dövrdə bir çox ölkələr təbiət, cəmiyyət, iqtisadi inkişaf və ekoloji vəziyyət arasında dayanıqlı əlaqələr yaratmağa çalışır. Planetdə insan sayının və mədəni tələbatların artması ilə bərabər, eyni zamanda ehtiyatların məhdudluğu da turizmdə dayanıqlı inkişafın təkcə bir region üçün deyil, bütün dünya üçün vacib olduğunu ortaya qoyur. 

Turizmin dayanıqlığının təmin olunması turizm ehtiyatlarının öyrənilməsi, genişləndirilməsi, turistlərin tələbatının ödənilməsi üçün zəruri xidmətlərin təşkili və müasir standartlara uyğunlaşdırılması, sanatoriya-kurort imkanlarının genişləndirilməsi, mehmanxanaların və digər turizm obyektlərinin sayının artırılması, turizm marşrutlarının çoxaldılması və s. fəaliyyətləri nəzərdə tutur. 

Dayanıqlı turizmin həll etmək istədiyi ən vacib problem turizm resurslarından səmərəli istifadə etməklə yanaşı, bu resursları gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamaqdır. Bundan başqa, dayanıqlı turizm seçilmiş ərazidə turizm fəaliyyətinin mövsümi deyil, daimi səciyyə daşımasını hədəfləyir.

Dünya üzrə neft sənayesinin zəifləməsi ölkəmizi yeni gəlir mənbələrinə yönəlməyə məcbur edir. Qeyd etmək lazımdır ki, turizm neft və maşınqayırmadan sonra dünya üzrə ən gəlirli 3-cü sahədir.

Turizmin dayanıqlığına hesablanmış addımlar
-------------------------------------------

* Turizm sənayesinin sürətli inkişafını təmin etmək məqsədilə 6 dekabr 2016-cı il tarixində "Azərbaycan Respublikasında ixtisaslaşmış turizm sənayesinin inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsi"nin təsdiq edilməsi ilə ölkəmizin turizm sənayesi üçün yeni mərhələnin başlanğıcı qoyuldu. Sənəddə göstərilir ki, 2025-ci ilə qədər Azərbaycan regionun ən cəlbedici turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməlidir;
* 
* Strateji Yol Xəritəsinə uyğun olaraq Bakı şəhərinin dünyanın aparıcı turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməsi məqsədilə Milli Turizm Təbliğat Bürosu yaradıldı;
* 
* 
*

Xarici keçidlər
---------------

* 
* İ.Hüseynov, N.Əfəndiyev. Turizmin əsasları
* B.Ə.Bilalov, Ç.G.Gülalıyev Turizmin əsasları
**Oskar Pistorius** (22 noyabr 1986, Yohannesburq) — CAR-lı atlet. Hər iki diz nahiyəsində olan protezlərlə qaçır (Oskar Pistorius incik sümükləri olmadan dünyaya gəlib və bu səbəbdən ayaqları amputasiya olunub). 2004, 2008 və 2012 Paralimpiya oyunlarının qalibi. Ülgüclü protezlərlə qaçdığına görə o "Ülgüclü Qaçan" ləqəbi qazanmışdı.

2011-ci il Dünya Çempionatında bayraq yarışında gümüş medalın sahibi olub.

Beynəlxalq Atletika Federasiyaları Birliyi, Pistoruisun 2008-ci il Yay Olimpiya Oyunlarında iştirakına qadağa qoyulmuşdu. Daha sonra edilən testlər nəticəsində afrikalı atletin London 2012-də mübarizələrə qoşula biləcəyinə qərar verilib.

Beləliklə, Pistorius London Yay Olimpiya Oyunlarında 400 m məsafəyə qaçış uğrunda yarışa qatılmışdır. Burada o 23-cü yeri tutmuşdur.

14 fevral 2013-cü il tarixində Pistorius Pretoriya şəhərindəki evində sevgilisi CAR-lı fotomodel Riva Stinkampı oğru zənn edərək başından və qolundan odlu silahla vuraraq öldürüb). Riva Stinkampı öldürdüyünə görə Oskar Pistorius beş il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. O həmçinin odlu silahdan istifadə etdiyinə görə üç il şərti cəza almışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  İki ayağı protez olan idmançı olimpiadada yarışlara qatılacaq[*ölü keçid*]
2. ↑  "Amputee sprinter second in Rome". 2021-11-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-31.
3. ↑  "Məşhur idmançı Sevgililər günündə sevgilisini öldürdü". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-31.
4. ↑  "Oskar Pistorius". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-31.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İdmançı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |



Vikianbarda ***Oskar Pistorius*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Cəmil Çiçək** (4 noyabr 1946, Yozqat) — Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

1946-cı ildə Yozqatda doğulan Cəmil Çiçək İstanbul Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. Turqut Özalla bərabər Ana Vətən Partiyasının qurucularından olan Cəmil Çiçək bu qurumun hakimiyyəti illərində ailə məsələləri üzrə dövlət naziri vəzifəsini icra edib. TBMM-in 18, 20, 21, 22-ci çağırışlarında Ankaradan millət vəkili seçilib.

2002-ci ildə AKP-nin qurulmasında iştirak edən Cəmil Çiçək Rəcəb Teyyub Ərdoğan hökumətində ədliyyə naziri, baş nazirin müavini və hökumət sözçüsü vəzifələrində çalışıb.

Evlidir, 3 övladı var.

Türkiyə Böyük Millət Məclisinə sədr seçilməsi
---------------------------------------------

2011-ci il iyulun 4-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinə sədr seçilib.

Cəmil Çiçəklə bərabər sədrliyə AKP-dən Zelkif Kazdal, Milliyyətçi Hərəkat Partiyasından (MHP) Tunca Toskay namizəd olublar. İlk turda Cəmil Çiçək 302, Tunca Toskay 50, Zelkif Kazdal 23 səs alıb. Qələbə üçün millət vəkillərinin üçdə ikisinin (367) səsini almaq tələb olunduğundan ikinci tur keçirilib. Zelkif Kazdal namizədliyini geri çəkib və Cəmil Çiçək 322, Tunca Toskay isə 52 səs alıb. Bu turda da üçdə iki səs çoxluğu tələb olunduğu üçün yeni sədr üçüncü turda müəyyənləşib. Cəmil Çiçək bu turda da 322 səs alıb.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* TÜRKİYƏ PARLAMENTİNİN SƏDRİ ÜÇÜNCÜ TURDA MÜƏYYƏNLƏŞDİ[*ölü keçid*]
**Sədərək nahiyəsi** — İrəvan əyalətinin İrəvan livasının nahiyəsi. Sədərək nahiyəsi 25 kənddən ibarət olmuşdur.

Tarixi
------

Nahiyə XVIII əsrin əvvəllərində osmanlıların idarəsində olan İrəvan əyalətinin nahiyələrindən biri hesab edilir. 1728-ci il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə Sədərək nahiyəsi haqqında məlumatlar verilmişdi.

1728-ci il tarixli "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Sədərək nahiyəsində dümbülü əşirətinin Xatunkəhriz, Molla Xəlil, İsaxan, Dərəbəy, Yaqutxan, Söyüdlü, Hacı İslam, Bəy, Öküzbatır kəndlərində yaşadığı qeydə alınmışdır (1831-ci və 1842-ci illər)

Əhalisi
-------

"İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə 23 yaşayış məntəqəsini əhatə etdiyi qeyd olunur və həmin ərazidə cəmi 178 ailə yaşamaqda idi. Əhalisi etnik mənsubiyyətinə görə deyil, dini mənsubiyyətinə görə quruplaşdırılmışdı; böyük əksəriyyəti müsəlmanlar (azərbaycanlılar) idi.

Gəliri
------

Sədərək nahiyəsinin illik gəliri həmin dövrün əskinasıyla 60 660 ağça təşkil edirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Raif İvecan. Osmanlı Hakimiyetinde Revan (1724-1746), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2007, s.93-134.
2. ↑  "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri". Bakı: 2001, s.361-362
3. ↑  NE, I cild,, 2005. səh. 256

Xarici keçidlər
---------------

* Sədərək qalası
* Sədərək[*ölü keçid*]
* "Kitabi-Dədə Qorqud"da işlənən Naxçıvan toponimləri
* Sədərək rayonu
* "Sədərək qalası" arxeoloqların yeni tapıntısıdır
**Sədrəddin Ayni** (tac. Садриддин Айнӣ; əsl adı *Sədrəddin Səid-Murodzoda*; 1878—1954) — tacik sovet yazıçısı, ictimai xadimi və alimi. İkinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı (1950).

Haqqında
--------

Sədrəddin Səid-Murodzoda (Sədrəddin Ayni) 1878-ci il aprel ayının 15-də (bəzi mənbələrdə 27-də) Özbəkistanın Buxara vilayətinin Soktare kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Buxara mədrəsələrində almışdır. Tacik sovet ədəbiyyatının banisi və tacik ədəbiyyatının yaradıcılarından biridir. 

İlk əsəri "Qardaşımın ölümünə" elegiyası əmir hakimiyyətinin devrilməsinə çağırış kimi səslənmişdir. Böyük Oktyabr Sosialist İnqilabını sevinclə qarşılayan Ayni cədidizmdən uzaqlaşaraq, 1920-ci il Buxara xalq inqilabında iştirak etmişdir. 1920-ci ildə yazdığı "Buxara cəlladları" ilk nəsr əsəri, "Odina" povesti, "Doxunda" və "Qullar" romanlarından ibarət trilogiyası tacik xalqının inqilabdan əvvəlki ağır həyatının və sovet hakimiyyəti uğrunda mübarizəsinin epik salnaməsidir. Böyük Vətən müharibəsi illərində faşizm əleyhinə kəskin publisist məqalələr və tarixi-bədii oçerklər yazmışdır. 1948-ci ildən ömrünün sonunadək 4 cildlik "Xatirələr" avtobioqrafik əsəri üzərində işləmişdir. Orta Asiya xalqlarının tarix və ədəbiyyatına dair elmi oçerk və monaqrafiyalar yazmışdır. 

Əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir. 1951-ci ildə Tacikistan SSR EA-nın ilk prezidenti seçilmişdir. Tacikistan SSR-in "Əməkdar elm xadimi" fəxri adını almış, Özbəkistan SSR EA-nın fəxri üzvü seçilmişdir. Üç dəfə "Lenin" və iki dəfə "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri ilə təltif edilmişdir. 1951-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatı laureatı olmuşdur. 1954-cü il iyul ayının 15-də Düşənbə şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Roux P. d.* Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays (fr.). 2 Éditions Robert Laffont, 1994. Vol. 1. P. 29. ISBN 978-2-221-06888-5
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
4. ↑  *Ayni, Eyni (Sədrəddin Səidmuradzadə) //Azərbaycan sovet ensiklopediyası:10 cilddə.- Bakı, 1976.- C.II.- S.196.*

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Atom qarışqa** — 1965-ci ildə Hanna-Barbera tərəfindən yaradılan cizgi film obrazı. Cizgi film 1990-cı və 2000-ci illərdə yenidən "Cartoon Network" və "Boomerang"da yayımlanmışdır.

Bioqrafiya
----------

Atom qarışqa kompüter və idman avadanlığı kimi əşyalarını yerləşdirdiyi yuvasında yaşayan super qəhrəman qarışqadır. Əsas qabiliyyətləri uçmaq, süper sürət, inanılmaz güc və dözümlülükdür. "Yuxarıya, Atom Qarışqa" onun şüarıdır. O, ona tapşırıqlar verən polis rəisiylə tez-tez əlaqə saxlayır. Başlanğıcda Hovard Morris tərəfindən, daha sonrakı bölümlərdə isə Don Messik tərəfindən səsləndirilmişdir.

Atom Qarışqanın bəzi missiyaları Betmenin missiyalarını parodiya edir. Polislər əksər polis işlərini tez-tez Atom Qarışqaya həvalə etdiklərindən izləyicilərə bacarıqsız və yetərsiz olaraq təqdim olunurlar.

Atom qarışqa, macəralarında dəli professor Von Qimmik, Vəhşi Birə (o da Don Messik tərəfindən səsləndirilmişdir) və s. kimi təkrarlanan mənfi personajlarla mübarizə aparır.

Səslər
------

* Hovard Morris — Atom Qarışqa (1-ci sezonda) və Maskıl boss rolunda;
* Don Messik — Atom Qarışqa (2-ci sezonda), Vəhşi Birə, Cənab Muto və aparıcı rollarında;
* Con Stefenson — aparıcı;
* Allan Melvin — Maskıl, əlavə səslər;
* Ted Kassidi — açılış spikeri.

İstinadlar
----------

1. ↑  Rovin, Jeff (1991). The Illustrated Encyclopedia of Cartoon Animals. Prentice Hall Press. p. 10.
2. ↑  Woolery, George W. (1983). Children's Television: The First Thirty-Five Years, 1946–1981. Scarecrow Press. pp. 27–29.
3. ↑  ""The Atom Ant Show (TV Series 1965–1968) — IMDb". IMDb". 2021-12-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-04.
**Alla Nikolayenka** (azərb. Nikolayenka Alla Alekseyevna) - 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

Alla Nikolayenka 1972-ci ildə anadan olub. Salyan qazarmasının yaxınlığındakı "Krasnı Vostok" hərbi şəhərciyində atası ilə birlikdə yaşayırdı. Atası Aleksey hərbçi idi. Yanvarın 20-si hərbi xidməti ilə əlaqədar olaraq onların ailəsi Almaniya Demokratik Respublikasına getməliydi. Yanvarın 19-u axşam atası bununla bağlı hazırlıq görürdü. Alla isə şəhərdən heç getmək istəmirdi. Atası Aleksey Allasız şəhəri tərk etməli olur. Allanın yaşadığı mənzildən beş güllə tapılıb. Onların biri Allaya dəymişdir. Dördü isə divarlara çarpmışdır. Alla yanvarın 20-də "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Ünvan
-----

Bakı, "Krasnı Vostok" şəhərciyi, ev 6, mənzil 22.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Keyp-York** (*ing.* Cape York Peninsula) — Avstraliyanın Kvinslend ştatı ərazisində yerləşən, şərqdən Mərcan dənizi, qərbdən Karpentariya körfəzi, şimaldan isə Torres boğazı ilə əhatələnir. Bu dünyanın mənimsənilməmiş yarımadasıdır. Onun insan sivilizasiyası tərəfindən toxunulmayan rütubətli meşələrəri və savannaları böyük dərin ekoloji əhəmiyyət daşıyır. Hazırda rütubətli tropik meşələrin UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına namizədliyi göstərilir.
Keyk-York yarımadası 137 000 km² sahəyə malikdir. Yarımadanın şərq hissəsi dağlıqdır, qərbi isə düzən relyefə malikdir. Yarımada ərazisində ümumilikdə 18 min insan yaşayır ki, onlarında ~60 % yerli avstraliya aborigenlərindən ibarətdir. Yarımadanın şimal qutaracağında York burnu yerləşir. Buradan Yeni Qvineya sahillərinə qədər məsafə 160 km təşkil edir. Hərfi mənası *«York burnunun yarımadası»* mənasını verir. Yarımadaya bu adı Ceyms Kuk hersoq Yorkun şərəfinə vermişdir.

Coğrafiya
---------

Üç tərəfdən su ilə əhatələnən yarımadanın cənub sərhədləri dəqiq məlum deyildir. Ancaq təqribi olaraq 16 °C.e olaraq götürülür. Sahəsi 137 min km² təşkil edir. Yarımadanın eni 430 km, ununluğu isə 660 km-dir.

### Geologiya

Buzlaşma dövründə yarımada dəfələrlə Yeni Qvineya ilə birləşmişdir. Bunulada yarımada qitələr arasında əlaqə vastəsinə çevrilmişdir. Yarımada bu funksiyanı Torres boğazının yaranmasına qədər davam etməmişdir. Boğaz 8 min il öncə formalaşmışdır.

### Relyefi

Keyp-Yorkun tropik relyefi dünyanın ən stabil bölgələrindəndir. Yarımada Böyük Suayrıcı silsilənin davamını təşkil edir. Ən hündür nöqtəsi 823 metr olaraq Koen yaşayış məntəqəsindən aralıda qərarlaşır.

Əhalisi
-------

Keyp-Yorkun inzibati mərkəzi Kuktaun şəhəridir. Şəhər yarımadanın cənub-şərqində yerləşir. Ən iri yaşayış məntəqəsi Ueypa Karpentariya körfəzinin sahilində qərarlaşır. Ümumilikdə yarımada da olduqca az adam yaşayır. Daxili hissələrində Leyjlend, Lora və Koen şəhərləri yerləşir. Yarımadanın şimalında Bamaqa və Seisia kimi yerlilərdən təşkil olan şəhərciklər belə vardır.

İqtisadiyyat
------------

Yarımada ərazisinin 20 % yerli əhalilərə məxsusdur. Yerdə qalan hissənin böyük hissəsini isə milli parklar tutur.

Keyp-Yorkun qərbində boksit ehtiyatları vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cape York Peninsula Heritage Act 2007" (PDF) (ingilis). Office of the Queensland Parliamentary Counsel. 2012-03-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 29 января 2009.
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Musəvi.

**Mir Fəttah Mir Əli ağa oğlu Musəvi** — Azərbaycan Demokratik respublikası parlamentin üzvü. Hümmət təşkilatının fəalı. Bakıda 1-ci Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

Həyatı
------

Mir Fəttah Mir Əli ağa oğlu 1891-ci ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. İbtidai təhsilini Ağdamda alaraq Aşqabada qohumlarının yanına köçmüşdü. Musəvi burada gimnaziya təhsili almaqla yanaşı siyasi fəaliyyətə qoşulmuş, müsəlman gənclərinin dərnəyini təşkil etmişdi. 1917-ci ildə Şuşaya qayıdaraq inqilabi fəaliyyətini davam etdirən Musəvi 1918-ci ildə Bakıya gələrək "Hümmət" təşkilatına daxil olur. AXC parlamentində "Hümmət" fraksiyasını təmsil edən Musəvi tez-tez alovlu nitqlər söyləyir, mitinq və tətillərdə əhalini əksinqilabçı Denikinə qarşı mübarizəyə səsləyirdi.

S.M. Kirov V.İ. Leninə 1919-cu ilin 27 sentyabrında yazırdı: *"Denikinçilər həyasız bir surətdə özləri üçün Azərbaycana yol açırlar. Bu günlərdə onlar burada böyük bir qəsd düzəltmişdilər... Parlament üzvü, hümmətçi Musəvi həmin qəsdin üstünü açdı... Denikinçi Seyidbəyov sentyabrın beşində Musəvi və Aşumovu (Haşım Əliyevi) pusub... tapança ilə onları öldürmüşdü"*.

Haşım Əliyev, Mir Fəttah Musəvi və Qoqoberidze əvvəlcə kommunist yoldaşları vağzaldan Tiflisə yola salırlar, sonra onlar Həştərxana benzin aparacaq barkası dəniz yoluyla göndərdikdən sonra üçlükdə "Novı Svet" meyxanasına gəlirlər. Yemək əsnasında qonşu masada əyləşib şampan şərabı içən Hacı bəy Seyidbəyovla onların aralarında mübahisə düşür. Hacı bəy Seyidbəyov dəmiryol teleqrafının rəisi işləyirdi və qubernatorla qohumluğu çatdığından bir sözünü iki etmirdilər. H. Seyidbəyov tapançayla Haşım Əliyevi və Mir Fəttah Musəvini qətlə yetirir, Qoqoberidze isə ayağından yaralanır.

1919-cu il sentyabrın 7-si Qurban bayramı günü müsavatçı Seyidbəyov tərəfindən qətlə yetirilmiş Haşım Əliyev və Mirfəttah Musəvinin dəfn mərasimi keçirilir. Onların cənazəsi izdihamın müşayətiylə parlament binasının önünə gətirilir. Əliheydər Qarayev parlament eyvanından mərasimi izləyən müsavatçı nazirlərə əlini uzadaraq *"Bu qurbanlar sizə baha tamam olacaq"* deyə qışqırdı. Hökumət M. Musəvinin qatilini tutacağına söz vermişdi.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* "Cümhuriyyətin kəşfiyyat orqanlarında Mircəfər Bağırov, Lavrenti Beriya kimi şəxslər də xidmət edib"
**Keyp-Reys burnu** (*ing.* Cape Race) — Kanadanın Nyufaundlend adası, Avalon yarımadasının cənub-şərq qutaracağında yerləşən burun. Belə hesab edilir ki, portuqal sözü olan *Raso* kəlməsindən törəmişdir (səhra). Burun haqqında ilk yazılı məlumat XVI əsrə aiddir. İnzibati baxımından Nyufaundlend və Labrador əyaləti ərazisinə daxildir.

Coğrafiya
---------

Qatı duman, sahilin qayalıqlardan ibarət olması və burunun dəniz yollarına yaxın olması səbəbindən burada tez-tez gəmi qəzaları baş verir. Bunlar arasında ən məşhuru təkərlikli *SS Arctic* paraxodunun qəzası olmuşdur (1854). Burunun özü küləklərin ilin böyük qismi vurduğu bir platodur. Maksimal hündürlüyü 30 m olan bir qayalıqdan ibarətdir. İlin 158 günü burada duman müşahidə edilir.

Tarixi
------

Trinity House təşkilatının göstərişi ilə burunda 1856-ci ildə mayak inşa edilmişdir. 1907-ci ildə cuğun güllə dəmir-beton konstruksiya ilə əvəzlənmişdir. 1904-cü ildə isə mayakda simsiz teleqraf xətti quraşdırılmışdır. Titanik gəmisinin batması zamanı gəminin radisti Cek Filips stansiyaya teleqram göndərmişdir.

Gəmi qəzaları
-------------

* 27 aprel 1863 ildə: *SS Anglo-Saxon* paraxodu qayalara çırpılmış və 238 nəfər həlak olmuşdur.
* 6 sentyabr 1909 ildə: *SS Laurentian* və *Polynesian* paraxodları toqquşmuşdur.
* 21 may 1923 ildə: *SS Corsican* qayalarla toqquşmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Phare de cap Race". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-06.

Mənbə
-----

* Cape Race Wireless log at sinking of *Titanic* preserved at the Maritime Museum of the Atlantic, Halifax
**Atom nüvəsi** – onun əsas kütləsinin və strukturunun cəmləşdiyi atomun mərkəzi hissəsi olub, atomun aid olduğu kimyəvi elementi təyin edir. Atom nüvəsi haqqında bilik radioaktivliyin, nüvə parçalanmasının başa düşülməsi üçün əhəmiyyətlidir.

Ümumi məlumat
-------------

Atomun nüvəsi bir femtometr ölçüsündədir, bu atomun ölçüsündən 100 dəfə kiçikdir. Nüvənin çəkisi atoma daxil olan elektronların çəkilərindən 4000 dəfə böyükdür və bu ona daxil olan zərrəciklərin sayından və enerjisindən kəskin asılıdır.

Atom nüvəsi nüvə fizikasında öyrənilir.

Atom nüvəsi nukleonlar – müsbət yüklənmiş protonlar və neytral neytronlardan ibarətdir. Bu hissəciklər bir-biri ilə möhkəm əlaqədədirlər.

Nüvədəki protonların sayına (Z) onun atom nömrəsi deyilir. Bu elementin dövrü cədvəldə sıra nömrəsinə uyğun gəlir. Nüvədəki protonların sayı neytral atomun üz qatının strukturunu və bununla uyğun elementin kimyəvi xassələrini təyin edir. Nüvədəki neytronların sayı onun izotropik ədədi – N adlanır. Eyni sayda protonlara və müxtəlif neytronlara malik elementlərə izotop deyilir.

Eyni sayda neytronlara və müxtəlif sayda protonlara malik olan elementlərə izotonlar deyilir. İzoton və izotop atoma aid olan anlayışlar olub, bir kimyəvi elemntin qeyri-kimyəvi xassəli müxtəlif formaları üçün istifadə olunur. Nüvədəki tam nuklonlar nüvənin kütləvi ədədi A adlanır və atomun dövri cədvəldə verilmiş orta kütləsinə malikdir.

İstənilən digər kvant sistemi kimi, nüvə də metastabil həyacanlanmış şəkildə ola bilir, ayrı-ayrı hallarda belə halın uzunömürlülüyü illərlə ola bilir.
**Q. X. Bağçasarayevin gəlirli binası** - Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Sosioliçeski küçəsi, Budenovski prospektində ev 26/57 ünvanında yerləşən bina. Bina XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Onun sahibi Qriqori Kristoforoviç Bağçasarayev olmuşdur. O şəhər dumasının üzvü olmuşdur. Şəhər sakinləri onun bağ həvəskarı olmasını bilirdi. Ancaq bürün rəsmi sənədlərdə binanınsahibi Krikor Xristoforoviç Bağçasayev göstərilir. Qriqori Kristofiroviç Bağçasarayev Rostovda ilk ağacəkmə bayramı kompaniyyası üzrə sovetin əsas ütəşkilatçılarından biri olmuşdur. Bağçasarayev binası regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Binanın fasadı
Gəlirli ev XX əsrin əvvəllərində modern stilində inşa edilmişdir. Binanın quruluşu XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində inşa edilən tikililərin quruluşuna bənzərdir. Bir qayda olaraq bu tip binaların birinci mərtəbəsində ticarət obyektləri yerləşirdi. Burada «Zveno» adlı ticarət birliyinin mərkəzi, «Loreley» avtomobillərinin satışını həyata keçirən «Rudolf Ley». səhmdar cəmiyyət yerləşirdi. 
Sovet hökuməti qurulduqdan sonra bina milliləşdirilmişdir. 1920-ci illərdə binanın birinci mərtəbəsində tələbə yeməkxanası, ikinci mərtəbəsində isə yaşayış otaqları kimi istifadə edilməyə başlanılmışdır. Birinci mərtəbədə həmdə ticarət obyektləri yerləşirdi

Böyük Vətən müharibəsi dönəmində bina böyük zərər çəkmişdir. Onun yaxınlığında yerləşən Q. Q. Oustovoytov və K. Çernovun binaları tamamən dağılmışdır. 
Bağçasarayev binası 2005-ci ildə yenidən bərpa edilmişdir. Binada dəri məmulatları mağazası, kafe və kitab supermarketi yerləşirdi.

Ədəbiyyat
---------

· Попов Л. Дом с
химерами : [о здании на углу ул. Социалистической и просп. Буденновского (N
26), принадлежавшем Г. Х. Бахчисарайцеву] // Новая городская газета. 1998.
20-26 февp. С. 17.

· Бахчисарайцев
// Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону / В. Сидоров.
Ростов-на-Дону, 1994. Т. 1. С. 177.

· Поташев Ф. И.
Град Ростов. Ч. 3 : Светлые были. Ростов-на-Дону, 2008. С. 93, 97, 99, 136,
293.

· Поташев Ф. И.
Град Ростов. Ч. 2 : Мгновения былого. Ростов-на-Дону, 2007. С. 233, 238.

· Лобжанидзе В. Н. Путешествия по старому
Ростову. Ч. 2 / В. Лобжанидзе, Г. Лаптев, В. Кустов. Ростов-на-Дону, 2001. С.
94.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Землевладельцы Российской империи и их имения 1870-1918 гг" (PDF). 2013-09-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-02-11.
2. ↑  "Rostov-na-Donu". Rostov vilayətinin rəsmi saytı. 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-28.
3. ↑  "Под защитой химер. - Из истории Ростова - Ростов со всех сторон - Статьи, очерки, зарисовки - Ростовберег.ру". www.rostovbereg.ru. 2018-10-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-12.
4. ↑  "Весь Ростов н/Д на 1923 г.. [Ростов н/Д, 1923]". Донская электронная библиотека. 2016-03-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-11.
**Qaztəmizləyən və toztutan qurğular -** texnoloji və sanitar qurğulara bölünür. 

* Texnoloji təmizləyici qurğular texnoloji prosesə qoşularaq tikinti və cihazlardır .
* Sanitar təmizləyici qurğular isə zərərli texnoloji və ventilyaşiya tullantılarının qarşısım alan tikinti qurğu və cihazlardır.

Qazların texnoloji təmizlənməsi metodu
--------------------------------------

Qazlann texnolorji təmizlənməsi metodları onların maye və ya bətkuducularla qarşılıqlı əlaqə proseslərinə , həmçinin zəhərli qalıqlann yüksək temperatur şəraitində və ya katalizatorların təsirilə toksik olmayan birləşmələrə çevirən kimyəvi proseslərə əsaslanır. Azot oksidlərinin bərpası katalitik metodu azot turşusu alman bir neçə sistemdə istifadə olunur. Bu zaman palladili alyuminium oksidi əsasında katalizatorlardan istifadə edilir. Sənaye tullantılarının kükürd anhidridindən təmizləmə metodlanndan aşağıdakıları göstərmək olar.

Amonyak metodu
--------------

**Amonyak metodu** - bu metodla qazları SO2 - dən təmizlə¬məklə amonium - sulfid və amonium — bisulfat alınır. Bunlardan da satış məhsulu kimi istifadə olunur, yaxud turşu ilə parçalanaraq yüksək konsentrasiyalı SO2- və münasib duzlar əmələ gəlir.

Kükürd anhidridini neytrallaşdırma metodu
-----------------------------------------

**Kükürd anhidridini neytrallaşdırma metodu** - ilə eyni vaxtda sulfid və sulfatlar alınaraq qazlardan yüksək təmizlənmə dərəcəsini təmin edir.

Katalitik metod
---------------

**Katalitik metodlar** - katalizatorların iştirakı ilə kükürd anhidri- dinin oksidləşməsinə əsaslanır, bu zaman duru sulfat turşusu alnır. Göstərilən kükürd anhidridindən təmizləmə metodları yerli şərait, uducuların mövcudluğu və alman məhsullara olan tələbatı nəzərə alaraq seçilməlidir.

Qazlardan tozu təmizləmək üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
--------------------------------------------------------------------

Qazlardan tozu təmizləmək üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:

1. Tozçökdürən kameralar və siklonlar
2. Qazları yaş halda təmizləyən cihazlar
3. Məsaməli süzgəclər
4. Elektrik sücgəcləri

Mərkəzdənqaçma tipli enersiya cihazlarından ən geniş yayılan siklonlardır. Praktikada müxtəlif siklonlardan istifadə olunur. Çoxlu həcmdə qazların təmizlənməsi üçün nisbətən kiçik diametirli siklon qrupları, yəni batareyalı siklonlar qoyulur. Onlar bir korpusda birləşən çoxlu miqdarda paralel düzülən siklon elementlərindən ibarət olub ümumi qazgətirmə - qazötürmə kollektoruna və tozlan toplayan ümümi bunkerə malik olur. Sənaye qazlarım asılı hissəciklərdən təmizləmək üçün yaş üsul ən sadə və effektiv üsullardan hesab olunur, son illər bu üsul dünyada ən geniş yayılmışdır.Qazlann yaş təmizləmə cihazları yüksək effektli olmaqla yanaşı, həm də quru təmizləmə cihazlarına nisbətən ucuz başa gəlir.

Xarici keçid
------------

* Atmosferin çirklənməsi və parnik effekti Arxivləşdirilib 2017-07-07 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Atmosfer

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekologiya və ətraf mühit Bakı 2003
**Bağırov körpüsü** — Heydər Əliyev prospektində yerləşir və 1950-ci illərin əvvəlində tikilmişdir. Körpü Mircəfər Bağırovun adını daşıyır. Körpünün üzərindən Dəmiryolu vağzalı istiqamətində və əks istiqamətdə hərəkət edən qatarlar keçir. Körpünün yuxarısında "Ericsson" markasının posteri olduğu üçün bir vaxtlar "Ericsson" adı ilə də adlanırdı.

Tarixi
------

Körpünün Mircəfər Bağırovun avtomobillə aeroporta gedərkən uzun müddət yoldan keçən qatarı gözləyərək əsəbləşməsindən sonra onun göstərişi ilə tikildiyi ehtimal olunur.

Təmiri
------

### Yenidən qurulması

2008-ci ildə "Bağırov" körpüsündə yenidənqurma işlərinə başlanılıb. Yenidənqurma işləri Türkiyənin "Kolin" şirkəti tərəfindən həyata keçirilmişdir. Layihə çərçivəsində əvvəlcə körpünün üzərinə çıxış üçün nəzərdə tutulan köməkçi yollar genişləndirilmiş, bundan sonra körpünün dizaynında yeniləşmə işləri aparılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mark Verxovski.* "Bir qədər Mircəfər Bağırov haqqında" (az.). kultura.az. 24 mart 2012. 2016-03-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-27.
2. ↑  "*Багировский мост.* Автор: Дмитрий Купянский". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-27.
3. ↑  "Bakıda «Bağırov» körpüsündə yenidənqurma işlərinə başlanılıb". APA (az.). avtomobil.az. 2008-05-24. 2023-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-27.
**Alabalıq** (digər adı: **forel**) — qızılbalıqlar fəsiləsinə aid olan balıq cinsi.

Alabalıq bulaq mənşəli dağ çaylarının və göllərinin daimi sakinləridir. Onlara şəffaf suyu və dibi daşlı olan bütün dağətəyi çaylarda da rast gəlmək olur. Azərbaycan ərazisində forellər Böyük və Kiçik Qafqaz sıra dağlarından, eləcə də Talış dağlarından süzülən bulaq mənşəli çaylarda yayılmışdır. Hər bir çayda yaşayan balıq öz rənginə, biololi və həmçinin bəzi morfoloji xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənirlər. Lakin bütün çaylarda yaşayan alabalıqlar üçün bədəndə əlvan xalların olması xarakterikdir. Çayların dibinin vəziyyətindən asılı olaraq balıqların rəngi də dəyişə bilir. Əgər çayın dibi açıq rəngli daşlardan təşkil olunmuşdursa, onda balığın da rəngi açıq olur, əgər daşlar tutqun rəngdədirsə balığın rəngi də tünd rəngdə olur.

Bütün alabalıqlar üçün ən xarakter xüsusiyyət onların soyuq suya və oksigenə hədsiz tələbkar olmalarıdır. Belə ki, suda istilik 15-18°C, oksigenin miqdarı isə 1 litr suda 7-8 sm3 olduqda alabalıqlar özlərini yaxşı hiss edir, yaxşı qidalanır və böyüyürlər. Suda temperatur yüksəldikdə (25° C-dən artıq) və oksigenin miqdarı azaldıqda (1 litrdə 4 sm3-ə endikdə) alabalıqlar özünü pis hiss edir, böyümədən qalırlar.

Çoxalması
---------

Cinsi yetginliyə 2 (erkəklər)-3 (dişilər) yaşında çatırlar. Bu zaman balıqlar çayların yuxarı hissələrinə qalxaraq, onların qollarına daxil olur, orada öz kürülərini tökürlər. Hər bir balıq orta hesabla bir minə qədər kürü verir. Lakin balığın böyüklüyündən asılı olaraq kürünün miqdarı 2,5 minə qədər ola bilir.

1966-1969-cu illər ərzində Azərbaycanın müxtəlif dağ çaylarından, o cümlədən Daşkəsənin yaxınlığından axan Qoşqarçaydan və eləcə də Göy-göldən xeyli balıq tutulub tədqiq edilmişdir. Həmin balıqların çayda yaşayanlarının ən böyüyünün uzunluğu 37 sm, çəkisi isə 760 q. Əksər balıqların isə uzunluğu 15-25 sm arasında olmuşdur. Göy-göldə tutulan balıqların isə ən böyüyünün uzunluğu 40 sm, çəkisi 950 q olmuşdur, əksəriyyəti isə 25-35 sm uzunluğunda olmuşlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Heyvanlar aləmi, Onurğalılar, III Cild, 2004. səh 619
**Mir Sədi ağa** — övliya.

Həyatı
------

Mir Sədi ağa 1898-ci ildə Azərbaycanda Qubadlı rayonunun Mirlər kəndində dünyaya gəlmişdir. Mir Sədi ağa Nəqşibəndilik təriqətinin böyuk mürşidlərindən biri olmuşdur. Mir Sədi ağa Mir Həmzə Nigarinin soyundandır. Zəmanəsinin böyük övliyası olan bu zat sovet rejiminin repressiya qurbanlarındandır. Ömrünün 17 ilini fasilələrlə məhbəsdə keçirib. Kəramətlərilə məşhurdur. Bundan əlavə Mir Sədi ağanın qəzəlləri, şerləri və nəsihətləri vardır. 1961-ci ildə Qubadlı rayonunda dünyasını dəyişib.

Məni məhbus edəni görüm aləmdə xar olsun,   

Onun da könül evi mənimki tək tar-mar olsun.  

Yetişməsin kamına heç bilməsin eşqin dadını,   

Sevdiyi sevgilisi özgələrə yar olsun.  

  

O, bimürvət saldı bir quru böhtanə məni ,   

Məndən artıq demirım ,Mənlə bərabər olsun.  

Özü çəkdikcə bilər başqa cavanlar nə çəkir,   

Etdiyi zülmlər qoy ona aşkar olsun.  

  

Baxıban pəncərədən yarını əğyar ilə görsün,   

Qana dönsün ciyəri gözləri ağlar olsun.  

Qapısı, pəncərəsi bağlı qalsın həmişə,   

Ürəyi, ömrü boyu qüsseyi qubar olsun.  

  

Möhtac qalıb köməyə Yusifi-Kənanı çağırsın,   

Hə Xudadan, nə İmamdan ona bir kam olsun.  

Mirsədiyəm qarğamaram özgə bəlaya onu Mən,   

Xoş günü zindan evi , dar günü məzar olsun.

Həmçinin bax
------------

* Nəqşibəndilik
* Mir Həmzə Nigari
**Atmosfer tozu**- xırda hissəciklər şəklində havada asılı halında olan bərk maddələrdir. Havaya torpaq səthindən, vulkan püskürmələrindən, kosmik fəzadan və s.-dən düşür.

Ümumi məlumat
-------------

Yer səthində tozun konsentrasiyası sənaye mərkəzlərində xüsusilə çoxdur. Atmosfer tozu atmosferin şəffaflığını və uzaq görünüşü azaldır. Son onilliklərdə sənaye tozlarının konsentrasiyasının yalnız şəhərlərdə, sənaye mərkəzlərində deyil, onlardan daha uzaq rayonlarda da artması müşahidə olunur. Bütün dünyada şəhərlərdə hər il atmosferə 1 milyard ton antropogen mənşəli bərk hissəciklər atılır. Ona görə də şəhərin hava hövzəsinin tozluluq dərəcəsi kənd yerlərinə nisbətən 2-3 dəfə çox olur. Sənaye mənşəli toz hissəciklərinin payına orta hesabla 15% düşür və çoxlu miqdarda mürəkkəb kimyəvi tərkibli hissəciklər olur. Atmosferin tozluluğunun artmasına xam və dincə qoyulmuş torpaqların şum sahələrinin çoxalması və s. böyük təsir göstərir. Tozun konsentrasiyasının artması troposferin və Yer səthinin soyumasına səbəb olur.

Xarici keçid
------------

Atmosferin çirklənməsi və parnik effekti Arxivləşdirilib 2017-07-07 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

Atmosfer

Toz

Ətraf mühitin çirklənməsi

İstinad
-------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Alagöl.

**Alagöl** (*qaz.* Алакөл) — Qazaxıstanda yerləşən ən nadir göllərdən biridir. O, respublikanın cənub-şərq hissəsində Çin Xalq Respublikası ilə həmsərhəddir

Alagöl gölü Alagöl gölləri sırasında ən böyük göldür. O, öz gözəlliyi və insan əli dəyməmiş təbiətinə görə nadirdir. Göl dəniz səviyyəsindən 347 metr yüksәklikdә yerləşir. Onun uzunluğu 104 km, eni isə 52 km-ə çatır.

Gölün sahili nadir qara müalicəvi çınqıl örtüyə malikdir. Alagöl gölünün suyunun tərkibi dəniz suyunun tərkibi ilə eynidir: natrium sulfat-xloridi. Gölün suyu ilıqdır, suyun orta temperaturu 26 dərəcədir. Gölün suyu dəri xəstəliklərinin: psoriaz, ekzema, neyrodermit, örə müalicəsi üçün əhəmiyyətli olan faydalı xüsusiyyətlərə malikdir. Təcrübə üsulu ilə sübut olunmuşdur ki, su artrit və sinir sisteminin xəstəlikləri üçün yaxşı müalicəvi təsirə malikdir. Gölün qəribə suyu həmçinin insanın ümumi fiziki vəziyyətini də yaxşılaşdırır. Alagöl gölünün dərəsi az rütubətə malik zonada yerləşir. Bu isə ağ ciyər xəstəliklərindən əziyyət çəkən xəstələr üçün yaxşı şәraitin inkişafına yardım edir. Alagöl gölünə gələn turistlər Almatının şimal-şərq hissəsində, gölün cәnub-qərb sahilində yerləşən "Arktur" istirahət mərkəzində qala bilərlər.

Xarici keçidlər
---------------

* Едем на озеро Алаколь Arxivləşdirilib 2009-07-14 at the Wayback Machine
* Статья в БСЭ[*ölü keçid*]
* Отдых на озере Алаколь (где остановиться, природа…)
* Озеро Алаколь — взгляд туриста Arxivləşdirilib 2011-10-11 at the Wayback Machine
* Озеро Алаколь — Фотоотчет


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qazaxıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Göl** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə Vikipediyanı zənginləşdirin*. |

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
Ato, Kaz və Nik.
**Ato, Kaz və Nik** və ya **Sferiklər** – 2002-ci ildə Yaponiya və Cənubi Koreyada baş tutmuş futbol üzrə dünya çempionatının rəsmi talismanları.

Tarix
-----

Ato, Kaz və Nik kompüter animasiyası ilə yaradılmış ilk talismanlar idi və onların dünya çempionatına futuristik hava qatmaları gözlənilirdi. Əvvəlki dünya çempionatlarının sevimli talismanlarından fərqli olaraq onlar daha "qorxunc" görkəmə malik idilər. Hətta FİFA balaca uşaqların onlardan qorxa biləcəyini etiraf etmişdir.

Talismanlar 1999-cu ilin dekabrında tanıdılsalar da, adları 2001-ci ilin aprelində Seulda açıqlanmışdır. Adlar üçün Yaponiya və Cənubi Koreyadakı internet istifadəçiləri, eləcə də, McDonald's müştəriləri arasında sorğu keçirilmiş və sorğuda 980 mindən çox səs qeydə alınmışdır.

Təsvir
------

Ato, Kaz və Nik, müvafiq olaraq, narıncı, bənövşəyi və göy rəngdə olan personajlardır. Onlar Sferiklər adlı xəyali ailənin tikanbaşlı üzvləridir. Göyün yuxarı qatında yerləşən Atmozona adlı yerdə yaşayırlar və atmobol adlı futbol növünü oynayırlar. Ato məşqçidir, Kaz və Nik isə onun oyunçularıdır. Ato Atmozonanın kralı olan Elektronun oğludur.

2002-ci ildə onlara həsr olunmuş "Sferiklər" adlı animasiya serialı yayımlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Ato, Nik and Kaz picked by fans". ESPN (ingiliscə). 26 aprel 2001. 2023-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 aprel 2023.
2. 1 2  "World Cup Mascots in history". FİFA (ingiliscə). 2022-12-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 aprel 2023.
3. ↑  "Corea-Japon Las Mascotas". El Mundo (ispanca). 2023-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 aprel 2023.

Xarici keçidlər
---------------

* *Sferiklər* — Internet Movie Database saytında.


|
|  |
| Sələfləri Futiks Fransa Fransa 1998 | **FİFA Dünya Kubokunun talismanları**Cənubi Koreya Yaponiya Koreya / Yaponiya 2002 | Xələfləri Qoleo Almaniya Almaniya 2006 |