recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kolomikt aktinidiyası** (*lat.* Actinidia kolomikta) — bitkilər aləminin erikaçiçəklilər dəstəsinin aktindiyakimilər fəsiləsinin aktinidiya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Çində, Yaponiyada, Koreyada, Saxalində meşələrdə, dəniz səviyyəsindən 1300–1400 m hündürlükdə bitən lianadır.

Botaniki təsviri
----------------

15 m hündürlüyə çatan sarmaşan bitkidir. Yarpaqları müxtəlif çalarlı; əvvəl bürüncü, sonra yaşıl, çiçəkləyəndə ağ-alabəzək, payızda narıncı-bənövşəyi, daha sonra qızaran moruğu-qırmızı rəngli iri kürəvari olur. Çiçəkləri ağ və çəhrayı rəngdə, ətirlidir. Zoğ üzərində tək-tək və ya seyrək salxımlarda yerləşir, ikievli bitkidir. Erkəkcikli çiçəkləri dişicikli çiçəklərdən kəskin seçilir. Erkəkcikli çiçəkləri dişicikli çiçəklərdən kəskin seçilir. Erkəkcikli çiçəkləri kiçik, 50–60 tozcuqdan ibarət olub, dişicikli çiçəklər isə iridir. İyunun ikinci ongünlüyündə çiçəkləyir. Çiçəkləmə müddəti 20 gün davam edir. Meyvəsi giləmeyvədir. Açıq-şabalıdı, narıncı, sarı və yaşıl meyvələri uzunsov, silindrik, yumurtavari və yumru formadadır, uzunluğu 2–7 sm, eni 1–3 sm olur. Meyvələri sentyabrın ortalarında yetişir. Hər meyvədə çoxlu tünd-şabalıdı, yaxud açıq-qara toxumu olur. Vegetativ yolla yaxşı çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Şaxtaya, rütubətə davamlı, torpağa az tələbkardır. Əlverişli şəraitdə 80–100 ilədək yaşayır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Cənub bölgəsində, Qubada mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Şəhər və qəsəbələrin şaquli yaşıllıqlarında istfadə oluna bilər. Meyvələr üzvi turşularla, şəkər və C vitamini ilə zəngindir. Ondan şirə, kompot, mürəbbə, cem, püre və s. hazırlanır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Çin aktinidiyası

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q132741
* Wikispecies: Actinidia kolomikta
* BioLib: 163477
* EoL: 231266
* EPPO: ATIKO
* FNA: 200013929
* FoC: 200013929
* GBIF: 7270682
* GRIN: 1409
* iNaturalist: 710266
* IPNI: 828402-1
* MoBotPF: 275436
* NCBI: 165710
* PfaF: Actinidia kolomikta
* Plant List: kew-2620720
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:828402-1
* Tropicos: 500172
* WFO: wfo-0000519272

 |
**Neytron** yükə malik olmayan elementar hissədir. Neytronlar protonla birlikdə atom nüvəsini əmələ gətirir və bu iki hissə ümumi şəkildə nukleon adlandırılır. Neytron barionlar sinfinə aiddir.

Neytronun kəşfi (1932) fizik C.Çedvikə mənsubdur. O bu kəşfi üçün 1935-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

Sərbəst neytronun kütləsi 939,6 MeV-dır. Bu protonunkundan 1,3 MeV böyükdür. O, elektrik yükü daşımır, ancaq zəif maqnit momentinə malikdir. Birləşmiş hissəcik kimi neytron genişlənmiş formadadır və onun diametri 1,5 · 10−15 m-dir. Neytronun ömrü təxminən 886 saniyə (15 dəqiqə) çəkir. Bununla neytron başqa qeyri stabil elementar hissəciklərə nisbətən ən çox yaşayanıdır.

Neytron bir yuxarı kvarkdan və iki aşağı kvarkdan ibarətdir.

Neytronların həssas kütləsi
---------------------------

Neytronlar 1,67 · 10−24 qram dəyərində sabit bir kütləyə
sahibdirlər.
Əgər neytronun kütləsi bu gün olduğundan 2% daha çox olsaydı
neytronlar qısa müddət içində dağılar və atomlar qərarsız bir
quruluşa sahib olardı.

Bu vəziyyətdə həyat üçün lazımlı heç bir element var ola bilməz, kainatdakı tək
element yalnız hidrogen olardı. Digər tərəfdən, neytronun kütləsi normalda olduğundan azca yüngül
olsaydı, bu səfər protonlar sabit olmayan bir quruluşa sahib olardılar.

Bu vəziyyətdə protonların kütləsi nüvə içindəki neytronların
kütləsindən daha çox olardı və protonlar pozularaq neytronlara çevrilərdilər.

Fiziklər, neytronun kütləsini indi olduğundan mində 2 nisbətində az
olması vəziyyətində, bu günki quruluşda atomların var olmasının qeyri-mümkün
olacağı qənaətindədirlər.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Laruss ensiklopediyası · Britannica (onlayn) · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 11944505r · GND: 4041964-2 · LCCN: sh85091222 · Microsoft: 152568617 · NDL: 00573932 · NKC: ph123274 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
İnduktiv yaxınlıq sensoru
**Yaxınlıq sensoru** (*ing.* Proximity sensor) obyektə toxunmadan onun yaxınlaşmağını, mövcudluğunu hiss edən həssas qurğudur. Bir çox istehsal proseslərində istifadə edilir.

Növləri
-------

3 tipi var: induktiv, maqnetik və tutum.

İnduktiv yaxınlıq sensorları - ucunda dolaq yerləşdirilmiş sensolardır. Bu dolaq yüksək tezlikli maqnit sahəsi yaradır. Metal cisim bu maqnit sahəsinə yaxınlaşdıqda metalda induksiya olunan cərəyan sensorda rəqslərin dayanması və ya azalması ilə nəticələnir və termal itkiyə səbəb olur. Bu dəyişiklik həssas dövrə vasitəsilə müəyyən olunur, çıxış dövrəsini aktivləşdirir.

Tutum yaxınlıq sensorları - cisim və sensor arasındakı elektrostatik tutumun dəyişməsini müəyyən edir. Sensorun hiss etmə sahəsinə cisim yaxınlaşdıqda dielektrik xassəsi göstərir və beləliklə, tutum dəyişir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Yaxınlıq sensorları limit sviçdən fərqli olaraq heç bir mexaniki kontakt olmadan obyekti müəyyən edə bilir. Kontaktsız işləmə xüsusiyyəti onların işləmə müddətinin artmasına səbəb olur. Həmçinin bu növ sensorlar müxtəlif zərərli mühitlərdə istifadə oluna bilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Proximity Sensor". techopedia. 2022-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2019.
2. 1 2 3  "What are proximity sensors?". motioncontroltips. 2022-07-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2019.
3. ↑  "Proximity Sensors". Omron.com. 2022-07-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9.07.2019.
**İshak Razzakov adına Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti** — 4-cü dərəcəli akkreditasiya dövlət ali təhsil müəssisəsi. Bişkekdə (Qırğızıstan) yerləşir

Qırğızıstan Respublikasının Qəhrəmanı İshak Razzakoviç Razzakovun (1910-1979), Sovet dövlət xadimi və partiya lideri, Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibinin adını daşıyır (19).

Tarixi
------

1953-cü ilə, Qırğızıstanın mühəndislik sənayesində yüksək ixtisaslı mütəxəssis çatışmazlığı səbəbiylə Qırğızıstan Dövlət Universitetində bir texniki fakültənin yaradıldığı vaxta təsadüf edir. 1 sentyabr 1954-cü ildə **Frunze Politexnik İnstitutu** olaraq quruldu. FPİ-nin ilk rektoru professor Georgi Akimoviç Suxomlinov idi.

Gələcək mühəndislərin hazırlanması, 26 ixtisas üzrə 13 min tələbənin, 350 müəllimin (200 - elmi dərəcə və titullu) təhsil aldığı 60 kafedrada 12 fakültə tərəfindən həyata keçirildi. FPİ, Qırğızıstan SSR-in və bütün Orta Asiya bölgəsinin sənayesi və tikintisi üçün yüksək ixtisaslı kadrlar hazırlayan bir sənətkar halına gəldi.

Yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasında qazandığı uğurlara görə, SSRİ-nin qurulmasının 50 illiyi şərəfinə ölkənin 26 ən yaxşı universiteti arasındakı FPİ komandası, Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin, Rəyasət Heyətinin yubiley fəxri nişanı ilə təltif olundu. SSRİ Ali Soveti, SSRİ Nazirlər Soveti və Ümumittifaq Mərkəzi Həmkarlar İttifaqları Şurası.

1992-ci ildən — İshak Razzakov adına QDTU. İndi universitet müasir universitet kompleksidir, 77 ixtisas üzrə mühəndis-texniki və mühəndis-iqtisadi kadrların hazırlanması və yenidən hazırlanması üçün ən böyük təhsil və elmi mərkəzdir.

QDTU yenilikçi texnologiyalara sahibdir və ən son təhsil proqramlarını həyata keçirir. Ali və orta ixtisas təhsili almaq istəyən 19 mindən çox tələbə, eyni zamanda liseyin 200-ə yaxın tələbəsi və 190-dan çox aspirant və abituriyent təhsil alır.

Strukturu
---------

QDTU, 14 struktur bölmədən, təxminən 1000 nəfər müəllim heyətindən ibarətdir ki, bunlardan da 50-dən çox elmlər doktoru və 220-dən çox elm namizədi, 36 akademik və bir sıra dövlət və beynəlxalq akademiyaların, o cümlədən Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvləri. Qırğızıstan Respublikası. QDTU 14 tədris binası, 50 kompüter sinfi, kitabxana və məlumat mərkəzidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ногоев Арстанбек Иманкулович (Russian). AKIpress. 2007-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-10-18.
2. ↑  "Faculty of Informational Technol". 2008-10-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-04-10.
3. ↑  "Information about Kyrgyz State Technical University (KSTU)". Kyrgyz Technical University. 2007-10-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-10-18.
4. ↑  Акаев, Аскар (Russian). Lenta, Rambler Media Group. 2012-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-10-18.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi saytı
2011 Əhali sayımına görə Türk əhali nisbəti.
**Bolqarıstan Türkləri** — vaxtı ilə Osmanlı Dövlətinin bölgələrindən biri olmuş Bolqarıstanda tarixən yaşayan Türk icması. (bolq. Български турци; *türk.* Bulgaristan Türkleri) — Bolqarıstanda bolqar xalqından sonra sayca ikinci etnik, dil və dini qrup. Ölkədəki axırıncı, 2001-ci il siyahıyaalma nəticələrinə görə 746.664 nəfərdirlər ki, əhalinin 9,4 % təşkil edir. Dini etiqadına görə Anadoludakı olduğu kumu islam dininin sünni və ələvi təriqətlərindədirlər.

Kompakt şəklində ölkənin cənub-şərqində — Frakiya bögəsində yaşayırlar. Bəzi bögələrdə əhalinin əksəriyyətini təşkil edirlər, məsələn Kırcılıda onlar əhalinin 62 % — dirlər. Razqrad, Şumen, Silistra şəhərlərində də çoxdurlar.

Bolqarıstan Türkləri, Osmanlı dövründən əvvəl bölgəyə şimaldan gələn Qıpçaq, Peçenek və Proto-Bolqar xalqları ilə yenə Osmanlı dövründən əvvəl Xorasan və Azərbaycandan gələn Oğuz xalqlarının qaynaşması ilə formalaşmağa başlamış, Osmanlı dövründə də Yörük və Türkmen boylarının qatılmasıyla bugünkü halını almışdır. Tərkibində bir çox Türk xalqının olmasına qarşı yenə də Oğuzlar ən basqın ünsürü meydana gətirməkdədirlər.

Xaricdəki Bolqarıstan Türkləri
------------------------------

**326,000–480,817** nəfər (Türkiyə)

**10,000–30,000** nəfər (Hollandiya)

**2,000–10,000** nəfər (Şimali Kipr)

**2,620** nəfər (Belçika)

İstinadlar
----------

1. ↑  Türkiye Büyük Millet Meclisi (T. B. M. M.) TUTANAK DERGİSİ – Grand National Assembly of Turkey, Session 122, June 30th 2005 Thursday, 1st session 11:00. Arxivləşdirilib 2019-05-16 at the Wayback Machine
2. ↑   Arxivləşdirilib 2012-03-15 at the Wayback Machine MIGRATIONS MÉDITERRANÉENNES RAPPORT 2008–2009, Octobre 2009
3. ↑   Arxivləşdirilib 2016-08-10 at the Wayback Machine"Turkish Bulgarians fastest-growing group of immigrants in The Netherlands", accessed 30.1.2010
4. ↑   Arxivləşdirilib 2012-11-05 at the Wayback Machine"Nieuwe Turk is Bulgaar" accessed 30.1.2010
5. ↑   Arxivləşdirilib 2013-12-29 at the Wayback Machine Хиляди български турци не успяха да дадат своя вот в Кипър
6. ↑   Arxivləşdirilib 2010-12-13 at the Wayback Machine 10 000 наши сънародници в "несъществуващата страна".
7. ↑   [*ölü keçid*] SLiNer, January 2009
**Adnan Kahveci** (tam adı: *Adnan Kahveçi*, *türk.* Adnan Kahveci; 20 fevral 1949, Trabzon – 5 fevral 1993, Bolu) — elektrik mühəndisliyi üzrə professor, sabiq Türkiyə deputatı, sabiq maliyyə və gömrük naziri.

Həyatı
------

1949-cu ildə Trabzonun Körpübaşı mahalı Beşköy diyarının Yılmazlar kəndində anadan olmuşdur. İbtidai məktəb illərində "Milliyyət" qəzetinin keçirdiyi yarışmada birinci olmuşdur. Təhsilinə İstanbul Kabataş Liseyində davam etmişdir. 1966-cı ildə cari ilin birincisi kmii məzun olmuşdur. Universitetə qəbul imtahanında birinci olmuş və İstanbul Universitetinə daxil olmuşdur. Təhsilinə ABŞ-də İndianadakı Purdue Universitetində davam edərək elektrik mühəndisi ixtisası üzrə məzun olmuşdur. Missuri Universitetində doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Bu universitetdə bir müddət akademik işlərinə davam etdikdən sonra Türkiyəyə qayıdaraq Boğaziçi Universitetində pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır.

Universitetdəki vəzifəsindən sonra Türkiyə Cümhuriyyəti Daxili İşlər Naziriyində texniki məsləhətçi vəzifəsi ilə siyasi həyata addım-addım yaxınlaşır. Qorqud Özala məsləhətçiliklə başlayan bürokratiyayla tanışlığı 12 sentyabrdan sonra Turqut Özala məsləhətçiliklə davam etdi. 12 sentyabr dövründə Baş nazirlik müşavirliyinə təyin edildi və o dövrdə Turqut Özalla tanış oldu.

5 fevral 1993-cü ildə həyat yoldaşı və iki uşağı ilə birlikdə Bolu-Gərədə yaxınlarında şosedə əks yola girərək yol qəzası keçirdi. Yol qəzası saxta olaraq hazırlanmış yol vasitələri ilə Adnan Kahveçinin əks yola girməsinə səbəb olmuşdur. Hadisə yerində Adnan Kahveçinin yoldaşının ürəyi hadisə yerində dayanmışdır. Oğlu Cihan Kahveçi qəzada ölməmişdir. Adnan Kahveçi, yoldaşı və qızı xəstəxanada həyatlarını itirmişdir. Adnan Kahveçi və yoldaşı hadisə anında həyatlarını itirərkən, 17 yaşındakı uşaqları Əslixan Ceylan Kahveçi yaralı olaraq xilas oldu, ancaq komaya girdi və 10 gün sonra öldü. Adnan Kahveçinin məzarı yoldaşı və qızıyla birlikdə İstanbulun Anadolu hissəsində Qartal-Yaxacıq qəbiristanlığındadır.

Ən çox istifadə etdiyi ifadə: "Məncə bir insanın uğurlu olub-olmaması o insan ölənə qədər bəlli olmur".

Haqqında Türkiyənin televiziya kanallarından biri TRT-də *"Tanıklar"* serialı göstərilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Kaşki olmasaydı proqramı Adnan Kahvəçi haqqında
**Ter-Abramyanın gəlirli binası** - Rostov vilayəti Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində yerləşən tarixi bina. Tikili Rostov-na-Donu şəhəri, Sadovnaya küçəsi, ev 51 ünvanında yerləşir. Bina 1886-cı ildə inşa edilmişdir. Bina regional əhəmiyyətli tarixi, arxitektur abidələri siyahısına daxil edilmişdir. Bu qeydiyyata 2009-cu il 1 yanvar tarixindən qeydiyyata alınmışdır. Bina borokko stilində inşa edilmişdir. Yaşayış binası kimi istifadə edilir.

Tarixi
------

ХIХ əsrdə rostovli sahibkarın Rostov-na-Donu şəhərinin bir çox yerində kitab mağazaları olmuşdur. 1880—ci illərə qədər onun tipoqrafiyası və kitabxanası icarəyə götürülmüş binada yerləşirdi. İşlərinin genişlənməsi ilə ona xüsusi və geniş ev tələb olunmuşdu. 
Bu dövrdə isə Bolşaya Sadovnaya küçəsi şəhərin mərkəzi hissəsinə çevrilmişdi. 1886-cı ildə Semaşko və Qazetnaya xiyabanları arasında İvan Abramoviç Ter-Abramyan 1886-cı ildə üç mərtəbəli bina inşa etdirir. Bu Bolşaya Sadovnaya küçəsində ikinci hündür mərtəbəli bina idi. Bina iki gümbəzə sahib idi.

Ter-Abramyanın ölümündən sonra binanın mülkiyyət hüququ onun oğluna küçir. O, isə binanı icarəyə verir. Binanın ikinci və üçüncü mərtəbələrində məktəb və və digər kontorlar fəaliyyət göstərirdi. 1918-ci ildə isə binada «Veçernaya vremya» qəzetinin redaksiyası yerləşirdi
İvan Abramoviç Ter-Abramiyan 1899-ci ildı həfat etmişdir. Onun tipoqrafiya işini oğlu A. İ. Ter-Abramian davam etdirir. 1910-ci ildə tipoqrafiyada 6 çap maşınl fəaliyyət göstərirdi. Redakdiyada ümumilikdə 15 nəfər çalışırdı. A. İ. Ter-Abramiyanın ölümündən sonra tipoqrafiya fəaliyyətini dayandırmışdır. 
1920-ci illərdə bina milliləşdirilmişdir. Bina kommunal mənzillərə bölünərək istifadə edilmişdir. Binanın birinci mərtəbəsində mağazalar fəaliyyət göstərirdi. 
Böyük Vətən müharibəsi dönəmində binanın gümbəzləri böyük zərər görmüşdür. Ancaq binanın özünə ciddi bir şey olmamışdır. Böyük Vətən müharibəsindən sonra bina bərpa edilmişdir. Ancaq bu dəfə gümbəzlər sökülmüş fasad isə yenilənmişdir. Hazırda tikili yaşayış binası kimi istifadə edilir. Birinci mərtəbədə isə "El Marşe" geyim dükanı yerləşir.

Ədəbiyyat
---------

* Барановский Г. В. Юбилейный справочник института гражданский инженеров.— Спб. 1893.
* Приазовский край. — 1900. — 1 июня.
* Весь Ростов и Нахичевань н/Д. — Ростов-на-Дону, 1913.
* Приазовский край. — 1899. — 11 июня. — С. 5
* Вечернее время. — 1918. — Информация о размещении редакции по данному адресу публиковалась в каждом номере газеты.
* Алтунджи П. Крупнейшие торгово-промышленные и технические фирмы г. Ростова—на—Дону. Вып. 1. — Ростов-на-Дону, 1910. — С. 106.
* Вся область Войска донского на 1899 г. — Ростов н/Д, 1899. — С. 594.

Mənbə
-----

* Доходный дом А.Тер-Абрамяна (1886 г.) .
* ДОХОДНЫЙ ДОМ КНИГОИЗДАТЕЛЯ И. А. ТЕР-АБРАМИАНА Arxivləşdirilib 2017-07-26 at the Wayback Machine
**Nemətulla bəy Hacı Qasım bəy oğlu Heydərov** (1827-1901) — Rusiya ordusunun generalı.

Nemətulla bəy Hacı Qasım oğlu Heydərov 4 oktyabr 1827-ci ildə Dərbənddə anadan olub. İbtidai dünyəvi təhsilini Dərbənd qəza məktəbində alıb. 1843-cü ildə Qazıqumuq atlı milis dəstəsində qulluğa təyin edilib. Sonrakı illərdə Qafqazdakı rus qoşunlarının tərkibində Şamilə, dağlılara qarşı çoxlu savaşlara qatılıb. 1854-dəki savaşda fərqləndiyinə görə 1857-də ştabs-kapitan çini alıb. Salavatiyadakı 1857-dəki fərqlənməyə görə 1857-də generallara verilən 3-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif edilib (sonralar 4-cü dərəcəni də alıb). O, bu ordenə layiq görülən ilk müsəlmandır. Sonrakı illərdə yenə çoxlu ordenlər qazanıb. 1880-1881-də Axal-Təkə yürüşündə, Göytəpə qalasının alınmasında istirak edib. 1884-cü ildə ona general-mayor çini verilib və ehtiyat piyada alayına keçirilib. Bütün qalan həyatını Nemətulla bəy Dərbənd şəhərində keçirib və 27 yanvar 1901-də orada vəfat edib.

Neymətulla bəy üç dəfə evlənib. İlk nikahdan oğlu Hüseyn bəy (31.08.1868-?) və qızı Hürnisə xanım (24.07.1870-?) doğulub. Üçüncü nikahı Leyla bikə Əhməd bəy qızı ilədir və ondan qızı Nurcahan xanım (17.03.1882-?) dünyaya gəlib.

Nemətulla bəyin qardaşı Minətulla bəy Heydərov haqqında bilgimiz çox azdır. Fatma xanımın bizə bildirdiyinə görə o, əsgərliyi erkən yaşda buraxaraq Dərbəndə dönüb və buradakı evində yaşayaraq öz təsərrüfatı ilə məşğul olub. Minətulla bəyin 3 oğlu olub: İsa bəy, Musa bəy və Qasım bəy.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-08-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-03.
Qısa adı TAVİ olan bu minimal inevaziv metodun əsas məqsədi, yüksək ölüm təhlükəsi olan xəstələrdə Aorta qapağının implantasiya edilməsidir. Aorta qapağının daralması (aortastenozu) zamanı yeganə operativ metod kimi aorta qapağının açıq cərrahi əməliyyatla dəyişdirilməsinə alternativ bir metod olan TAVİ son zamanlarda daha aktuladır. Bu üsul yeni olduğundan xüsusilə yaşlı insanlarda (>75 Yaş) , hansılarda ki, açıq ürək əməliyyatları böyük risk daşıyır daha intensiv tətbiq edilir.

Əməliyyat gerçəkləşdirilməmişdən əvvəl aşağıdakı müayinələr aparılmalıdır:

-EKQ

-USM

-KT

-Kardial kateterizasiya (ürək damarlarının və boşluğunun kateterizasiyası)

-Doppleroqrafiya

-Ağciyərlərin funksional müayinəsi

Bu müayinələrin aparılmasında məqsəd xəstədəki aorta qapağının vəziyyətini tam olaraq öyrənmək və xəstəyə hansı ölçüdə implantın lazım olduğunu müəyyən etməkdir.

İmplant olaraq Təbii qapaqlardan (Donuzdan və ya İnəkdən alınmış) istifadə edilir və əməliyyat Rentgen aparatı ilə nəzarət altında həyata keçilir.

Kateteri bədənə iki yolla daxil etmek olar: 1. İri damarlardan məsələn Bud arteriyasından (travezikulyar) 2.Birbaşa ürəyin zirvəsindən (transapikal). Əmıliyyatın hansi üsulla başlanacağı xəstənin yanaşı gedən xəstəliklərindən ve ürək-damar sisteminin quruluşundan asılıdır. 90% hallarda sağ bud arteriyasından istifadə edilir, sol bud arteriyası ilə isə kontrast madde daxil edilir. Əməliyyat əsasən iki mərhələdə aparlır. İlk mərhələdə zədəli aorta qapağına stend qoyaraq genişləndirilir. İkinci mərhələdə genişlənmiş nahiyyəyə yeni qapaq implantasiya edilir. Bu üsula həm də Balon-Valvulo-Plasti de deyilir. Sonda isə ürəyə yeridilmiş kontrast maddə ilə yeni qapağın fəaliyyəti yoxlanılır.

Aşağı ətraf damarlarının və aortanın damarlarında ateroskleroz olan şəxslərdə əsasən Transapikal tip TAVi əməliyyatı həyata keçirilir. Əməliyyatın ilk mərhələsində döş qəfəsində təqribi 6sm uzunluğunda kəsik edilir və yuxarıda göstərilən formada əməliyyat icra edilir.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Bakı zəlzələsi.

**Bakı zəlzələsi** — 2000-ci il noyabrın 25-də Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində baş vermiş zəlzələ. Bu, Azərbaycan tarixində son yüz ilin ən güclü zəlzələlərdən biri idi. Zəlzələ saat 21:30 radələrində Bakıda 6,8 bal gücündə hiss olunmuşdur. Zəlzələnin episentri Azərbaycanın Xəzər dənizi sektorunda yerləşirdi. Təkanlar iki dəfə dalğavari olmaqla 22 saniyə çəkmişdir.

Zəlzələnin nəticəsi
-------------------

Məlumata görə 30 nəfər tələfat qeydə alınmışdır. Zəlzələ nəticəsində müəyyən binalarda çatlar yaransa da, ümumilikdə ciddi dağıntılar müşahidə olunmamışdır. Bakının köhnə sovet binaları güclü zəlzələyə davam gətirmişdir. Ardından kiçik maqnitudalı zəlzələlər qeydə alınmışdır. Bu zəlzələ insanlar arasında şok effekti yaratmışdır.

Yardım və sonrakı addımlar
--------------------------

28 noyabr 2000-ci il tarixli Prezident fərmanına əsasən Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar üzrə Dövlət Komissiyasına zəlzələnin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün 5,5 milyon dollar (25 milyard manat) vəsait ayrılır. Zəlzələnin təsirinə məruz qalan ərazilərə qiymətləndirmə qrupları göndərildi. Bakıda 27 noyabr tarixindən etibarən 19 ailənin üç ağır zədələnmiş binadan evakuasiya edilməsi qərara alınır. Məktəblər müvəqqəti olaraq bağlanılır.

BMT-nin UNHCR, UNHCR, UNICEF, UNFPA və ÜST-dən ibarət olan Fəlakətin İdarə Edilməsi Qrupu hökumətin səylərini dəstəkləmək imkanlarını nəzərdən keçirmək üçün təşkil edilir. Beynəlxalq Qırmızı Xaç və Qırmızı Aypara Hərəkatı Federasiyası 590.000 ABŞ dolları həcmində beynəlxalq yardım üçün təcili müraciət edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bakı zəlzələsi (2000)". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-17.
2. ↑  "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası yanında Respublika Seysmologiya Mərkəzi". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-17.
3. ↑  "Yüz ilin ən güclü zəlzələsi - Bakı zəlzələsi". Yeni Azərbaycan. 2024-01-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-19.
4. ↑  Bakı, Sumqayıt şəhərlərində və Azərbaycan Respublikasının bir sıra rayonlarında baş vermiş zəlzələnin nəticələrinin aradan qaldırılması üçün maliyyə vəsaitinin ayrılması haqqında; AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI

| ⛭1999 ← • 2000-ci ildəki zəlzələlər • → 2001 |
| --- |
| Noyabr | Bakı zəlzələsi (2000) |
**61 FK** — İngiltərənin Bedfordşir vilayətinin Luton şəhərinin ikiqat futbol çempionu olan futbol klubudur. Klub Bedfordşir Futbol Assosiasiyasına bağlıdır. Hal-hazırda Spartan Liqasının üzvüdür.

Tarixi
------

"61" futbol klubu 1961-ci ildə qurulduğu üçün futbol klubu da 61 olaraq adlandırılıb. 1972-ci ildə Cənub Liqasında oyuna başlayan 61 futbol klubu bir il sonra Hellenik Liqaya köçürüldü. Yenə Cənub Liqasına qayıdan klub liqanın 1980–1981 futbol mövsümünün Çempionu oldu. 1983-cü ildə komanda İngiltərə Premyer Liqasına qədər yüksəldi. 2004-cü ildə İkinci Liqaya köçürüldülər. Burada da öz məharətini göstərən klub 2008-ci ildə Spartan Liqasına gəldi və həmin il ikinci dəfə çempion oldu. Beləcə, 61 FK İkiqat Futbol Çempionluğuna yüksəldi.

Uğurları
--------

| Liqa və Mövsüm | Dərəcə |
| --- | --- |
| Cənub Liqası 1980–81 mövsümü | Çempion |
| Cənub Liqası 1982–83 mövsümü | 2-ci |
| Spartan Liqası 2008-09 mövsümü | Çempion |

Heyəti
------

### Qapıçılar:

Rob Beth, Mark Blouer

### Müdafiəçilər:

Kris Hazell, Lorens Mepp, Arron Lyevis, Ştiofan Emari, Pavel Pişçek, Şeyn Harnett, Cimmi Dyuquyd, Liam Ayrons.

### Yarımmüdafiəçilər:

Bredli Korrinqton (KLUB KAPİTANI), Aydan Dauson, Məşəd-ül-Kəbir, Nathan Henri, Metyu Konvey, Kristofer Mepp.

Klub evi
--------

Luton şəhərində, Kinqsvey küçəsində yerləşir. Kiçikdir, lakin, işləkdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Klub səhifəsi Arxivləşdirilib 2007-09-28 at the Wayback Machine
* Futbol Tarixi Bazasında
* Rəsmi sayt Arxivləşdirilib 2020-11-01 at the Wayback Machine
**Xatuna Nərimanidze** (2 fevral 1974, Tbilisi, Gürcüstan) — Gürcüstanlı oxatan. Xatuna Nərimanidze Gürcüstanı 2004, 2008 və 2016-cı ildə Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Xatuna Nərimanidze həmdə 2015-ci ildə baş tutan I Avropa Oyunlarının gümüş medalını qazandı.

Karyerası
---------

Xatuna Nərimanidze birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2004-cü ildə qatıldı. O, Afinada baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında fərdi yarışlarda, 1/32 final mərhələsində İspaniyanın nümayəndəsi Almudena Qallardo ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Xatuna Nərimanidze rəqibinə 132:148 hesabı ilə uduzdu.

Xatuna Nərimanidze növbəti Olimpiya Oyunlarına 4 ildən sonra Pekində qatıldı. O, XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında fərdi yarışlarda, 1/32 final mərhələsində Butanın nümayəndəsi Dorji Dema ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Xatuna Nərimanidze rəqibinə 107:97 hesabı ilə qalib gəldi. Növbəti görüşündə isə Xatuna Nərimanidze Venesuela idmançısı Leydis Brito ilə qarşılaşdı. Həmin qarşılaşmadan Xatuna Nərimanidze 111:98 hesablı qələbə ilə ayrılsada, növbəti görüşdə Meksika təmsilçisi Mariana Avitiaya 108:109 hesabı ilə uduzaraq mübarizəni dayandırdı.

Xatuna Nərimanidze özünün üçüncü Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyrodə baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında fərdi yarışlarda, 1/32 final mərhələsində Ukraynanın nümayəndəsi Lidiya Siçenikova ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Xatuna Nərimanidze rəqibinə 1:7 hesabı ilə uduzdu.

Mənbələr
--------

### İstinadlar
**İlfat Abdullin** (9 yanvar 1998) Qazaxıstan oxçusu. Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı.

Tərcümeyi-hal
-------------

İlfat Abdullin 9 yanvar 1998-ci ildə Taldıkorqanda anadan olmuşdur.

### Karyera

Antalyada keçirilən Dünya Kubokunun üçüncü mərhələsində çıxış etdi. Qazaxıstanlı oxçunun 651 xal toplayaraq 79-cu yeri tutduğu reytinq turu nəticəsində ilk turda belaruslu Anton Prilepovu vuraraq ona 2:6 hesabı ilə uduzdu.

Dəkkədə keçirilən 2017 Asiya Çempionatında Abdullin 1/32 finala yüksəldi.

Cakartada keçirilən 2018 Asiya Oyunlarında Abdullin dördüncü oldu. Yarımfinalda bürünc medal uğrunda dueldə isə İndoneziyalı Riau Eqa Aqat Salsabillaya 2: 6 hesabı ilə məğlub oldu. O, həmçinin kişilərdən ibarət komandada beşinci, qarışıq cütlər turnirində isə doqquzuncu yeri tutdu.

Elə həmin il Dünya Kubokunun üç mərhələsinə qatıldı: Şanxayda fərdi turnirdə 57-ci, qarışıq komandada 9-cu, Antalyada ilk matçlarda məğlub olaraq 57-ci oldu. Ən yaxşı nəticə Berlində göstərildi və fərdi turnirdə 1/16 finala çıxdı.

2019-cu ildə Abdullin Dünya Çempionatında 1/32 finalda məğlub oldu və kişi komandasında altıncı oldu. Şanxaydakı Dünya Kubokunda 1/32 finalda, Antalyada 1/16 finala yüksəldi. Türkiyədə də eyni mərhələdə qarışıq cütlər turnirində mübarizədən kənarlaşdırıldı. Banqkokda keçirilən Asiya Çempionatında 1/16 finala yüksəldi.

2021-ci ildə Paris Dünya Kubokunda 1/8 finala çıxaraq ən yaxşı nəticəni göstərdi. Qarışıq cütlər turnirində də doqquzuncu yeri tutdu. Lozannadakı mərhələdə 1/32 final mərhələsində məğlub oldu. Koronavirus pandemiyası səbəbindən 2021 -ci ilə təxirə salınan Tokio Yay Olimpiya Oyunlarında, Səncər Musayev və Denis Qankindən ibarət komanda turnirində, 1/8 finalda milli komandanın tərkibində Hindistan millisinə uduzdu. Fərdi turnirdə 1/8 final mərhələsinə yüksəldi, britaniyalı Ceyms Vudqeyt və holland Stiv Vaylerə qalib gələrək atışmada çinli Xialonq Li-yə məğlub oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  ABDULLİN, İlfat, oxçuluq. Tokyo 2020 Olimpiya Oyunları. 31 iyul 2021. Arxivləşdirilib. 31 iyul 2021.
2. ↑  Qazaxıstan oxçusu 2018 Asiya Oyunlarında medalı uğrunda mübarizəni dayandırdı Arxivləşdirilib 2021-07-31 at the Wayback Machine.
Mərminin çıxış sürəti, odlu silahlarda barıtın itələmə qüvvəsi ilə mərminin qüllədən çıxdığı zamandakı sürətini göstərir.

Mərmi çıxış sürəti mərminin qüllədən çıxdığı andakı sürətini göstərməklə bərabər, eyni zamanda silahın gücünü də göstərir. Mərmi çıxış sürəti tez-tez mərmi sürəti ilə qarışdırılır. Bundan əlavə, qətiyyətlə demək olar ki, bugünkü texnologiyalar ilə heç bir mərmi mənzili daxilində eyni sürət ilə hərəkət etmir. Mərmi çıxış sürəti yalnız qüllədən çıxma sürətini göstərir və mərminin sürəti ilə qarışdırılmamalıdır. Mərmi çıxış sürəti dövrə və zamana, növünə və kalibrinə, qüllə çapına, həmçinin silahın içərisindəki pərçim dəstlərinə (yiv səthləri) görə dəyişir. İlkin sürət 330 m/s (subsonik) ilə 1800 m/s arasında fərqli qiymətlər ala bilər. Tanklar tərəfindən istifadə edilən KE mərmisi yüksək qüllədən çıxış sürətinə malikdir.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 74907780 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Hərb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Pygeretmus pumilio** — Ərəbdovşanlar fəsiləsinə, gəmiricilər dəstəsinə daxil olan növ. Ukraynanın cənubunda onların Pliosenə aid qalıqları aşkar edilmişdir. Orta Pleistosene ilə əlaqəli qalıqları müasir arealının qərbində məsələn: Krım öndağlığının ətəklərində və Poltava bölgəsində tapılmışdır

Görünüşü
--------

Ərəbdovşanlar fəsiləsinin kiçik üzvlərindən biri. Bədən uzunluğu 9–12 sm təşkil edir. Arxa ayağın uzunluğu 40–52 mm-dir. Baş genişdir, qulaqların nisbi ölçüsü digər ərəbdovşanılar ilə müqayisədə daha kiçikdir. Arxa ayaqlarda beş barmaq vardır. Bel nahiyəsinin rəngi qəhvəyi rəngdədir, qarın və böyürləri isə ağdır.

Yayılması
---------

Bu canlılar əsasən Don diyarı, Şimali Xəzər, Aşağı və Orta Volqa bölgəsi, Orta Asiya, həmçinin Çin, Monqolustan və İranın bəzi bölgələrində yayılmışlar.

Həyat tərzi
-----------

Səhra və yarımsəhralarda yaşayır, bəzən çöllərdə də görülür. Yaşayış yeri əsasən takırlar (bitki örtüyündən məhrum olan düz ərazilər), şoranlıqlar olan ərazilərdən ibarətdir. Əsasən soğanaqlar, toxumlar, çiçəklər və müxtəlif bitkilərin sapları ilə qidalanır. Gecə həyat tərzi keçirirlər. Bu canlılar çox sıx torpaqlarda özlərinə çuxur qaxırlar. Çuxur uzun bir üfüqi keçiddən ibarətdir, sonunda yuva və təcili girişləri olan, bir qayda olaraq yerlə örtülmüş bir neçə yanal keçiddən ibarətdir. Balalama dövrü bahardan payıza qədərdir. Dişi adətən ildə iki dəfə olmaqla, hər dəfə üç-altı arası bala verir.

Kənd təsərrüfatında əhəmiyyəti
------------------------------

Bu canlılar kənd təsərrüfatı zərərvericisi hesab olunur. Bostan bitkilərinin: qarpız və balqabağın əkilmiş toxumlarını yeyərək zərər verirlər. Buğda və digər taxıl bitkilərinə ziyan vermələri də məlumdur. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, bir qayda olaraq onlar kənd təsərrüfatına yararsız yerlərdə yaşayırlar.

Qorunma statusu
---------------

Hazırda bu canlıların yox olma təhlükəsi olmadığı güman edilir (IUCN görə LC statusu). Onu qorumaq üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Bununla belə bəzi qoruqlarda onların böyük populyasıyası vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2002.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. ↑  Tsytsulina, K. Formozov, N. & Sheftel, B. 2008. Pygeretmus pumilio. In: IUCN 2012. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2.  Arxivləşdirilib 2013-08-14 at the Wayback Machine. Downloaded on 04 June 2013
4. ↑  Информация о тарбаганчиках Arxivləşdirilib 2011-07-09 at the Wayback Machine на сайте *fauna.su*

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

* Pygeretmus pumilio
* Позвоночные животные России. Тарбаганчик. [*ölü keçid*] (rus.)
**Qaravəlli** (*rus.* Гаравелли) — Azərbaycan cizgi filmi.

Məzmun
------

Müəlliflər burada xalqımızın sevimli qəhrəmanları vasitəsilə bu günkü problemlərimizdən söhbət açırlar.

Film haqqında
-------------

Cizgi multiplikasiya filmində Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığından istifadə edilmişdir.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Ssenari müəllifi:** Arif Məhərrəmov
**Kinorejissor:** Arif Məhərrəmov
**Quruluşçu rəssam:** Yelena Qolubeva, Arif Məhərrəmov
**Kinooperator:** Ramiz Ağayev
**Bəstəkar:** Səyavuş Kərimi
**Səs operatoru:** Akif Nuriyev
**Cizgi rəssamı:** Bəhmən Əliyev, Vaqif Məmmədov, Firəngiz Quliyeva, Gülşən Quliyeva, M.Nanaziaşvili, Cahangir Süleymanov, Hüseyn Cavid İsmayılov
**Rəssam:** Tamilla Əsgərova, Y.Bekker, Mehriban Əfəndiyeva, Lalə Məmmədova
**Rejissor assistenti:** Sima Qurbanova (mövqe göstərilməyib)
**Assistent:** Ziya Xəqani, Arifə Hatəmi
**Montaj edən:** Nisə Hacıyeva
**Redaktor:** Çingiz Qaryağdı
**Filmin direktoru:** Faiq Abdullayev

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 317.

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə  (rus.)
* Гаравелли / 1989 / БП / WEB-DLRip

Həmçinin bax
------------

* Qaravəlli-2 (film, 1992)
**Buçaş müqaviləsi** — 18 oktyabr 1672-ci il tarixində Osmanlı İmperiyası ilə Polşa-Litva Birliyi (Reç Pospolita - Polşa Krallığı Taxt-tacı və Böyük Litva knyazlığı arasında 1569-cu ilin iyul ayında imzalanmış Lyublin uniyasına əsasən yaradılmış federativ dövlət) arasında bağlanmış sülh müqaviləsidir. Bu saziş Osmanlı İmperiyasının ərazi qazandığı son müqavilədir. Bundan başqa, Osmanlı Dövləti, Bucaş müqaviləsi ilə qərbdə ən geniş sərhədlərinə çatmışdır.

Hotin müqaviləsidən sonra (1621), Polşa-Litva Birliyi və Osmanlı İmperiyası arasında 50 il davam edən bir sülh prosesi baş vermişdi. Osmanlı himayəsindəki Ukrayna kazaklarına hücum edən polşalılar, sülhü pozublar. Sultan IV Mehmed və Körpülü Fazil Əhməd Paşa Ukrayna kazaklarının kömək istəməsi ilə Polşa yürüşünə çıxdılar. Kamaniçe yürüşü olaraq da adlandırılan səfərdə Osmanlı ordusunun ard-arda qazandığı uğurlardan sonra, Krım xanının da vasitəsilə Polşa sülh istədi.

İmzalanan Buçaş (Buczacz) müqaviləsinə (18 oktyabr 1672) görə, Podolya Osmanlılara keçdi, Ukrayna da Osmanlı himayəsində Kazaxlara buraxılırdı. Reç Pospolita Krım xanına vergi ödəməyə davam etdiyi kimi peşkəş adı altında hər il Osmanlı İmparatorluğuna 22.000 də qızıl vergi ödəməyə məcbur edilirdi. Sazişin digər maddələrinə görə, Reç Pospolitadakı Lipka tatarlarından Türk ordusuna qoşulanların mallarına və ailələrinə zərər verilməyəcəkdi. Saziş Krım tatarlarının və Ukrayna kazaklarının Polşaya etdikləri hücumları da qadağan edirdi.

Polşa məclisinin, bu müqavilədəki vergi (peşkəş) maddəsini qəbul etməməsi ilə 4 il davam edəcək olan 1672-1676-cı illər Osmanlı-Polşa müharibəsi başladı. 27 oktyabr 1676-cı ildə bu günkü Zoravno (Ukrayna) şəhərində imzalanan İzvança müqaviləsi ilə 22.000 qızıldan imtina edilmək şərtilə, daha əvvəl Körpülü Fazil Əhməd Paşa tərəfindən imzalanan Buçaş müqaviləsinin müddəaları eynilə qəbul edilib.

İstinadlar
----------

1. Bucaş Antlaşması Maddeleri ve Önemi
2. Bucaş Antlaşması-Antlaşma Arxivləşdirilib 2019-06-08 at the Wayback Machine
Bozcaada qalasının kənardan görünüşü
**Bozcaada qalası** — Türkiyənin ən yaxşı qorunmuş qalalarından biri olan Bozcaada qalasının ilk olaraq nə zaman və kimlər tərəfindən inşa edildiyi bilinmir. Finikiyalılar, Genuya və Venesiyalılar tərəfindən istifadə edilən qala, bu günkü mənzərəsini Fateh Sultan Mehmet dövründə mövcud olan qalıqlar üzərində yenidən inşa edilməsilə almışdır (1455).

Tarixi
------

Venesiya - Osmanlı arasında gedən mübarizələr zamanı məruz qaldığı təxribatlar sonrası, Körpülü Mehmed Paşa dövründə təmir olunmuşdur (1657). II Mahmud zamanında isə demək olar ki, yenidən inşa edilərək bu günə qədər qorunmuşdur (1815).

Adanın şimal-şərq hissəsində qayalıqlar üzərində inşa edilmiş qalanın ətrafı vaxtında su ilə dolu olan xəndəklə əhatə olunmuşdur. Bir vaxtlar asmalı bir qapı ilə təmin olunmuş indi isə bir körpü üzərindən qalaya girilir. Bir zamanlar içərisində Türk əhalinin yaşadığı iki məscidin olduğu qala içi indi demək olar ki, bomboşdur. Sadəcə festival vaxtlarında verilən konsertlərlə hərəkətə gəlir.

Qala xarici və daxili olmaqla iki hissədən ibarətdir. Xarici Qalada iki cəbhəxanı, bir quyu, iki istehkam yeri, kamacı emalatxanalarının yerləşdiyi bina özülləri, mərasim və təhsil sahələri və keçmişdə qala içində yaşayanların evlərinin yerləşdiyi indi boş bir sahə vardır.

Bozcaada Fateh Sultan Mehmet dövründə ilk dəfə Türklərin əlinə keçdikdə, qala içinə bir məscid tikilmişdir. Təməlləri hələ də görünür bir şəkildə durmaqda olan bu məscid Qanuni Sultan Süleyman zamanında yenilənmişdir. Ən böyük dəyişikliyi isə 1657-ci ildə ada Venesiyalılardan geri alındıqda görmüşdür. Qala daxilindəki digər bir məscidin varlığını isə 1800-cü illərdən qalma qravürlərdən anlamaq olur.

Qalanın iç hissəsində Bozcaada ilə bağlı tarixi və etnoqrafik əsərlərin toplandığı bir sərgi məkanı var. Bundan başqa qalanın həyətində adadan çıxarılan çoxsaylı qədim məzar daşı və tarixi əsər nümayiş olunur. İç qala hissəsində ada ətrafından çıxarılan amfora toplandığı bir otaq yerləşir. Qala 10.00 - 20.00 saatları arasında ziyarətə açıqdır.

Memarlığı
---------

İç qala iki hissədən ibarətdir. Birincisi giriş hissəsi olub İç qalanın şərq hissəsindədir. Biri şərqdə biri qərbdə iki enişə açılan iki qapısı vardır. Bu hissədə indi dağılmış olan xəstəxana, məscid, minarə, zindanlar və kazarma var idi. Əsl İç qala olan ikinci hissəyə şərqdəki kiçik bir qapıdan girilir. İç qalanın biri baş bürc olmaq üzrə səkkiz bürcü vardır. Ortada ləvazimat anbarı, cəbhəxana yeri və sarnıç yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kalenin iç bölümünde [[Bozcaada]] ile ilgili tarihi ve etnografik eserlerin görülebileceği bir sergi mekanı bulunmaktadır". 2015-03-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-24.

Həmçinin bax
------------

* Bozcaada
* Çanaqqala ili
* Çanaqqala

Xarici keçidlər
---------------

* Bozcaadada ziyarət edə biləcəyiniz yerlər
* Bozcaada Kalesi
* Bozcaada qalasının tarixi Arxivləşdirilib 2014-08-20 at the Wayback Machine
**Katarjina Kovalska** (7 aprel 1985, Lipno, Polşa) — Polşalı marafonçu. Katarjina Kovalska Polşanı 2008, 2012 və 2016-cı ildə Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.

Karyerası
---------

Katarjina Kovalska birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2008-ci ildə qatıldı. O, Çin Xalq Respublikasının paytaxtı Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında 3000 metr məsafəyə maneəli qaçış yarışlarında qüvvəsini sınadı və məsafəni 9 dəqiqə 47.02 saniyəyə qət edərək 47 atlet sırasında 30-cu yeri tutdu.

Katarjina Kovalska özünün ikinci Olimpiadasına 2012-ci ildə qatıldı. Böyük Britaniyanın London şəhərində keçirilən XXX Yay Olimpiya Oyunlarında Katarjina Kovalska 3000 metr məsafəyə maneəli qaçışda təsnifat mərhələsində məsafəni 9 dəqiqə 48.60 saniyəyə qət edərək 11-ci yeri tutdu.

Katarjina Kovalska növbəti Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında marafon yarışlarında qüvvəsini sınasada, məsafəni sona gədər qət edə bilmədi.

Mənbələr
--------
**Gamze Taşcıer** (1982, Ankara) — əczaçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

Həyatı
------

Gamze Taşcıer 1982-ci ildə Ankara şəhərində anadan olub. 2004-cü ildə Ankara Universiteti Əzcaçılıq bölməsindən məzun olub.

Əczaçı olaraq çalışıb. Əczaçılar Birliyinin üzvü olub. Qadın və uşaq hüquqları, sosial təminat, səhiyyə və əczaçılıq siyasəti sahələrində araşdırmaları və layihələri olub.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında qoşulub. 2016, 2018, 2020-ci illərdə CHP Məclis üzvü seçilib. Noyabr 2023-cü ildə CHP İdarə Heyətinin çalışma və sosial təminat nazirliyindən məsul sədr müavini seçilib. 2018 və 2023-cü illərdə Ankaradan Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 27 və 28-ci çağırışlarda TBMM Kişi və qadınlar üçün bərabər cəmiyyət Komissiyasının sədr müavini olub.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq anasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *TBMM.* "Gamze TAŞCIER". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
**Kuman dili**, həmçinin **polovets dili** və ya **qıpçaq-polovets dili** — XI–XIV əsrlərdə Dunay və Volqa arasındakı çöldə yaşamış kumanların danışdığı dil.
Hazırda istifadə olunmayan kuman dili bu günkü Krım tatar və Qaraçay-balkar dillərinə yaxınlığı ilə diqqət çəkir. Kumanlar Şərqi Avropada istifadə olunan türk ləhcələrindən birində danışırdılar.

Adlandırması
------------

Elmi nəşrlərdə bu dil Kuman və Kuman türkcəsi kimi göstərilmişdir.

Tarixi
------

Kumanlar XIII-XIV əsrlərdə Şərqi Avropada yaşamış türk tayfasıdır. Kumanlar tarix boyu qıpçaqlarla eyni birlikdə olduqlarından, müəyyən zaman sonra onları qıpçaqlarla eyni hesab etmişlər.
Kuman türkcəsində Şərqi Avropada, Qara dənizin şimalında və qismən də Balkanlarda danışılmışdır.
Kodeks Kumanikus türklər tərəfindən yazılmayan amma kuman dilinin danışıq xüsusiyyətlərini əks etdirən, öz dövründəki türk dilinin quruluşunu əks etdirən mühüm bir əsərdir.

Əsərlər
-------

Atamız kim köktesiñ. Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ – neçikkim kökte, alay [da] yerde. Kündeki ötmegimizni bizge bu gün bergil. Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl – neçik biz boşatırbiz bizge yaman etkenlerge. Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl. Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen!

Azərbaycan dilinə tərcüməsi:
Atamız sən göydəsin. Alqışlı olsun sənin adın, gəlsin sənin xanlığın, olsun sənin diləməyin– necə ki göydə, və yerdə. Gündəlik əkməyimizi bizə bu gün ver. Və de günahlarımızdan (yazıklarımızdan) bizi bağışla– necə biz bağışlarqz bizə yamanlıq (pislik) edənləri. Və de şeytanın sınamasından bizi koru. Bütün yamanlıqdan (pislikdəm) bizi qurtar. Amin!
Türk dillərinin qıpçaq qrupunun kuman-qıpçaq dilləri qrupuna aiddir. Kuman dili haqqında məlumat XIV əsrin əvvəllərinə aid latın-fars -kuman lüğəti, qrammatikası "Codex Cumanicus" tərəfindən verilir.

Müasir dillərdən Krım-tatarı, kəraim, qırımçaq, tatar, qaraçay-balkar və qumuq dilləri kuman dillərinə ən yaxın dillər hesab olunur.

Həmçinin bax
------------

* qıpçaq dilləri
* Qaraçay balkar dili

Xarici keçidlər
---------------

* Qıpçaq abidəsi "Codex Cumanicus" haqqında dəyərli tədqiqat - Elçin İbrahimov yazır
* Erməni qıpçaqlar: kimdir onlar, itmiş türk boyu?

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Баскаков Н. А.* Историко-типологическая фонология тюркских языков. М.: Наука. 1988. 111, 126.
2. ↑  *Баскаков Н. А.* К вопросу о классификации тюркских языков. М. 1952.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Чеченов А. А.* Половецкий язык // Языки мира: Тюркские языки. Языки Евразии. М.: Институт языкознания РАН. 1996. 110–116. ISBN 5-655-01214-6.
* *Гаркавец А. Н.* Кыпчакские языки. Алма-Ата: Наука. 1987.
* *Гаркавец А. Н.* Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков // Кыпчакское письменное наследие. II. Алматы: Дешт-и-Кыпчак, Баур. 2004.
* *Гаркавец А. Н.*  (#bare\_url\_missing\_title) // Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков. Москва: Русская деревня. 2006.
* *Гаркавец А. Н.* Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков // Кыпчакское письменное наследие. II. Алматы: КАСЕАН; Баур. 2007. 63–120.
* Codex Cumanicus. Budapest. Kuun, Géza. 1880.
**Azərbaycanda Yeniləşmə Hərəkatı** (*türk.* Azerbaycan'da Yenileşme Hareketleri) — Hüseyn Baykaranın ilk dəfə 1966-cı ildə Ankarada türk dilində nəşr olunmuş əsəri.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

"Azərbaycanın oyanışı, yenilənməsi və şəxsiyyətləri haqqında oçerki yazmağa başlayarkən məni ən çox düşündürən məsələ Çar Rusiyasının işğalından əvvəl xanlıqlar dövründə Azərbaycanın mədəni, siyasi və iqtisadi vəziyyətinin nə qədər inkişaf etmiş olması idi. Buna görə də kitabda ən çox bu mövzuya yer verdim. Bəzi zümrələr belə hesab edirlər ki, Azərbaycanın hal-hazırkı mədəniyyəti, incəsənəti rusların əsəridir"…

"Halbuki ruslar Azərbaycanı işğal etdikləri dövrdə nəinki bu günkü Qərb düşüncəsində, hətta o dövrün Qərb düşüncəsinə görə də mədəni millət hesab edilmirdilər. I Pyotrun hakimiyyətindən sonra Rusiyada yalnız hərb sahəsində qərbləşmə özünü göstərirdi. Şərqdə qazandıqları qələbələri də məhz buna borcludurlar. Rusiyada quldarlıq 1861-ci ildə II Aleksandrın fərmanı ilə ləğv edilmişdi. Öz vətəndaşları ilə qul kimi davranan rejim necə mədəni ola bilər, ya da necə mədəni hesab oluna bilər? Xüsusilə də Çar Rusiyası rejimi dözülməz despotik və zülmkar rejim idi. Bu səbəbdən də Avropa ilə müqayisə ediləcək heç bir tərəfi yox idi. Qədim köklərə sahib barbar slavyanların adətlərini rus qiyamı ilə XX əsrə gətirən rusların mədəniyyətlərinin səviyyələri hətta bu gün də münaqişə mövzusudur…"

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Nəşr və tərcümə
---------------

Kitab ilk dəfə 1966-cı ildə Ankarada türk dilində Türk Mədəniyyətini Araşdırma İnstitutunda nəşr olunub.

Vəfa Rzazadə tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib, 2018-ci ildə Bakı Kitab Klubunda 242 səhifədə nəşr edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycanda Yeniləşmə Hərəkatı" ( (az.)). bbclub.az. 2019-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-15.

Həmçinin bax
------------

* İran inqilabı və azadlıq hərəkatları
* Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi

Xarici keçidlər
---------------

* "Azərbaycanda Yeniləşmə Hərəkatı" ( (az.)). bbclub.az. 2019-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-15.
* *Cavanşir Yusifli.* "Azərbaycan istiqlal savaşının ideoloqu və onun "Azərbaycanda yeniləşmə hərəkatı" əsəri - Cavanşir YUSİFLİ yazır" ( (az.)). edebiyyatqazeti.az. 2018-10-31. 2019-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
**Radde ayıdöşəyi (Oreopteris raddeana (Fomin) Fomin) -** qıjılar sinfinə aid bitki növüdür.  

Elmi adı-Dryopterisraddeana (Fomin) Fomin 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B2ab (iii). Azərbaycanın nadir, endemik və relikt növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, 80 sm hündürlüyündə bitkidir. Yarpaqları uzunsov-oval, ucdan itidir; saplaq ayadan kiçikdir, birinci sıra seqmentləri lansetvari, qısasaplaqlı, ucdan sevrilən, sonuncu sıra seqmentləri uzunsovdur, küt yaxud əyri, dişciklidir; soruslar damarların ortasına yaxın yerləşir; örtüyü çılpaqdır; sporlar qonur, böyrəkşəkillidir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Sporların yetişmə dövrü iyul ayına təsadüf edir.

Çiçəkləməsi iyul ayına təsadüf edir. Orta, aşağı dağ qurşağında və düzənlik ərazinin kölgəli Hirkan tipli meşələrində rast gəlinir.. Dekorativ və dərman bitkisidir.

Yayılması
---------

Lənkəran ovalığı və dağlıq hissəsi (Lənkəran və Astara rayonları).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Meşə qırıntısı və digər bu kimi tədbirlər nəticəsində popukyasiyası azalır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (yerli əhali tərəfindən təsərrüfat məqsədi ilə istifadə olunması, meşələrin qırılması və azalması) yaşama sahələrinin deqradasiyasına gətirir).

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Hirkan Milli Parkının ərazisindəki areallarının vaxtaşırı monitorinqinin aparılması, parkdan kənardaki populyasiyaların nəzarətə götürülməsi.

Mənbə
-----

1. ↑   Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri. II nəşr. Bakı-2013.
2. ↑
3. 1 2 3  Флора Азербайджана, 1950
4. ↑  Аскеров А.М. 1983
5. ↑  Аскеров А.М. Бобров А.Е. 1972
6. ↑   Красная книга Азербайджанской ССР, 1989
7. ↑  Аскеров А.М. 2001
8. 1 2  Əsgərov A.M. Kərimov V.N. 2013