recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alonisos dəniz milli parkı** (*yun.* Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου Βορείων Σποράδων, ΕΘΠΑΒΣ) — Yunanıstanın şərq sahillərində yerləşən milli park. Avropada qorunan ən böyük dəniz sahəsidir. Onun sahəsi 2.260 km² təşkil edir.

Milli parkın ərazisinə Alonisos (64 km²), həmcini 6 elədə böyük olmayan ada daxildir: Pristera (14 km²), Kira-Panayya (25 km²), Yora (11 km²), Psatura (0,76 km²), Piperion (4,2 km²) və Skandzura (6,2 km²). Parkın ərazisində üstəlik 22 kiçik adacıqlar vardır. Park Yunanıstanın Şimali Sporad rayonu ərazisində yerləşir. Milli park 16 may 1992-ci ildə adi monax suitisinin (*Monachus monachus*) qorunması məqsədi ilə yaradılmışdır.

Tarixi
------

Alman alimi və sənədli filmlər rejisoru Tomas Şulse-Vestrum yunan adalarında 1976-cı ildə araşdırma apararkən bölgədə qoruğun yaradılmasını zəruri hesab etmişdir. Altı il sonra, yerli balıqçılar Alonisos adasında bir park yaradılması və onun müdafiəsinə kömək göstərirlər. 1986-cı ildə Kənd Təsərrüfatı və bir necə nazirliklərin qərarları ardından bölgəni qorumaq üçün ilk sərəncam imzalanır.

Coğrafiyası
-----------

Qışı qısa və uzun quru yaya malikdir. Ərzisinə Aralıq dənizi iqlimi hakimdir. Orta illik temperatur 17 °C və orta illik yağıntı isə 515 mm-dir. Avqust ayı ərzində çox güclü şimal küləkləri əsir. Atmosfer yeniləsədə, dənizdə əhəmiyyətli narahatlıq səbəb olur.

Fauna
-----

2003-cü ildə milli park ərazisində 40–250 baş arası adi monax suitisi yaşayırdı. Sularında 300 növ balıq, balinakimilərdən isə Adi delfin (*Delphinus delphis*), Zolaqlı delfin (*Stenella coeruleoalba*), Adi qrind (*Globicephala melas*), Kaşalot (*Physeter macrocephalus*) və nadir hallarda isə Osa (*Orcinus orca*). müşahidə edilir.

Flora
-----

Digər Aralıq dənizinin digər adaları kimi bölgədə də iynə yarpaqlı meşələr geniş yer tutur. Burada ağcaqayın , vəhşi zeytun , ardıc və digər nadir ağac növlərinə rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Marine Parks and zoos" (ingilis). 2014-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 марта 2016.
2. 1 2  Bob Gibbons. Greece. — Oxford University Press, 2003. — С. 191–194. — 316 с. — (Travellers' nature guides). — ISBN 0198504373.
3. ↑  Brian Garrod, Julie C. Wilson. Marine Ecotourism: Issues and Experiences. — Channel View Publications, 2003. — С. 216. — 266 с. — (Aspects of tourism). — ISBN 1873150415.

Mənbə
-----

* Alonnisos Marine Park Arxivləşdirilib 2009-04-03 at the Wayback Machine
* Alonnisos Marine Park & islands info Arxivləşdirilib 2014-05-02 at the Wayback Machine
**Ayça Ayşin Turan** — Türk aktrisa.

Həyatı
------

Ayça Ayşin Turan 1992-ci il oktyabr ayının 25-də İstanbulda dünyaya göz açmışdır. Kiçik yaşlarından aktyorluğa olan xüsusi marağı onu Türkiyənin məşhur seriallarına qədər gətirib çıxarmışdır. Hazırda tələbədir. 2011-ci ildə yayımlanan və yayımlandığı müddətdə izlənmə rekordu qıran, məşhur türk serialı "Dinlə Sevgili"də Gülfəm rolunu canladıran Ayça Ayşin Turan bu rolu ilə məşhurlaşmışdır. 2013-cü ildə "Qaragül" serialında Türkiyənin məşhur aktyorları və o cümlədən böyük sənətçi Özcan Dəniz ilə bir araya gələrək daha da şöhrət qazanmış və izləyicilərin sevimlisinə çevrilmişdir.

Mənbə
-----

* Ayşin Turan kimdir? [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | Česko-Slovenská filmová databáze · IMDb · Rotten Tomatoes |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |


1. ↑  Ayça Aysin Turan // Česko-Slovenská filmová databáze (çeş.). 2001.
**Xudu Borçalı** və ya **Xudu bəy Borçalinski**— XVIII əsrdə Borçalı mahalında yaşamış xalq qəhrəmanı. Gürcülər ona Xudu Borçalinski, azərbaycanlılar Xudu Xuduoğlu, çar II İrakli isə Xudiya deyirdi. O, II çar İrakli tərəfindən general rütbəsi almış, gürcü ordusunda süvari dviziyaya rəhbərlik etmişdir .

Haqqında
--------

Xudu bəy Borçalı təxminən 1730-cu ildə Borçalı mahalının Sadaxlı kəndində anadan olmuşdur. Onun, 1770-in yazında Axısxada göstərdiyi şücaət şahzadələr Teymurazın, Baqratın, Davidin, İohanın tarixi icmallarında özəlliklə qeyd olunmuşdur. Gürcüstan və İmeret (Açıqbaş) şahları Rus qoşununun köməyi ilə Axısxanı, Azğuru, Aspindzayı tutmağa getdilər. İraklinin muzdla tutduğu Ləzgi qoşunu Kür çayı üstündəki Aspinza Körpüsündə məğlub olub, qaçmağa üz qoydu, İrakli özu məşhur Ləzgi sərkərdəsini öldürdü, sonra İrakli, Borçalı atlı dəstəsini Qoriyə göndərdi. O, öncəbhə sərdarı Rus generalına məktubunda (əsli Gürcüstan Əlyazmalar İnstitutundadır) yazırdı: *"Xudu dörd yüz qoçaq müsəlmanla sizin yanınıza gəlməlidir. Borçalılar yaxşı, mərd adamlardır. Mən bunu yazan vaxtlar həmən qoşun ya gəlmiş, ya da yaxınlaşmış olacaqdır. Bu müsəlman ləşkəri on iki - on üç gün sizin yanınızda qalacaqdır".* Rus qoşunu qəfil atəş xəttindən arxaya çəkildi, buna baxmayaraq, Xudunun, habelə elbəyi Ağbabanın, Muxran ağası Levanın oğlu Simonun dəstələrinin yardımıyla aprelin 20-də körpü tutuldu, Türk qüvvətləri çəkildilər. Borçalının arıq atları möcüzə görsətdilər. İohan, Xudu Bəyi "şanşöhrətli cəngavər" deyə öymüşdür. Xudunun dəstəsi Axıskadan sonra Qarsda da vuruşmuş, daha sonra Gürcüstan ləşgəri içində Naxçıvana yürüş etmiiş, Şükürəli xana qalib gəlmişdir. Gürcüstan Əlyazmalar İnstitutundakı arxiv bəlgəsində oxuyuruq ki, Gürcüstan qoşun sərdarının kəşfiyyatına görə Sisyana göndərdiyi Xudu (Xudiya) 50 nəfər döyüşçüylə İlandağda İbrahim xanın 200 nəfərlik ön qoşununa qalib gələrək, 8 adamı əsir götürdü, Xudu və Borçalı Topçuoğlu öldürdükləri iki sərkərdənin başını gətirdilər. Şahzadə Teymurazın salnaməsində həmən yürüşə Borçalılardan əlavə qazaxlıların, pəmbəklilərin, şəmşəddillilərin də qatıldıqları bildirilir. 1795-də Sadıq Bəyin Qazax-Borçalılardan yığıb Ağa Məhəmməd Xana qarşı çıxardığı qoşuna o sərkərdəlik etmişdir. Ünlü gürcü ədib Sandro Şanşiaşvilinin Ağa Məhəmməd Xanın Tiflisə yürüşü təsvir olunan "Krtsanis Qəhrəmanları" dramında İraklinin ən yaxın sirdaşlarından və sərkərdələrindən biri kimi Xudu Borçalı obrazı da var – İraklinin şəxsi qoruyucusu olan Xudu: "Məni vuruşa göndərin" deyəndə İrakli: "Sən burada mənimlə olacaqsan" deyir və İrakli Qocor yoluyla dağlara çəkiləndə də ona Xudu bələdlik edir .

Xatirəsi
--------

* Gürcüstanın Marneuli şəhərində küçələrdən biri Xudu Borçalının adını daşıyır.
* Gürcüstanın Marneuli rayonunun Sadaxlı kəndində sərkərdə Xudu Borçalıya abidə ucaldılması nəzərdə tutulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Xudu bəy Borçalı". 2020-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-29.
2. ↑  *Nəzirli, Şəmistan.* GENERAL YADİGAROV
QARDAŞLARI. Şirvannəşr. 2004. səh. 594.
3. ↑  *Məmmədli, Şurəddin.* Alın Yazımız. Tiflis: Dayaq. 1997. səh. 104.
**Gürcüstan–Ermənistan münasibətləri** — Gürcüstan Respublikası və Ermənistan arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 17 iyul 1992-ci ildə qurulmuşdur. Gürcüstan və Ermənistan arasında 80-dən çox anlaşma imzalanmasına baxmayaraq ikitərəfli münasibətlər bir mənalı deyildir. Ermənistan Rusiya ilə isti münasibbətlərə sahibdir və Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvüdür. Ermənistan Azərbaycan və Türkiyə ilə düşmən münasibətlərinə sahibdir. Gürcüstan isə Rusiya ilə ikitərfli münasibətlərə sahib deyildir, üstəlik Rusiyaya 2014-cü ildə tətbiq edilən sanksiyaya qoşulmuşdur. Gürcüstan isə həm Azərbaycan həmdə Türkiyə ilə dost qonşuluq münasibətləri qurmuşdur. İki ölkə arasında dövlət sərhəddinin ümumi uzunluğu 219 km-dir.

Tarixi
------

 *Əsas məqalə: Gürcüstan-Ermənistan müharibəsi*
Gürcüstan və Ermənistan əraziləri tarixən bir çox dövrlərdə eyni dövlətlərin tərkibi olmuşdur. XIII əsrə qədər hazır ki, Ermənistan ərazilərinin bir hissəsi Gürcülərin nəzarətində olmuşdur. Bu proses Monqol işğallarına qədər davam edir. Uzun zamanlar bu iki ölkənin ərazisi Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Osmanlılar və Səfəvilər kimi imperiyaların ərazisində olmuşlar. XIX əsrdə isə bölgəni Rusiya imperiyası işğal edir. XX əsrin əvvələrində müstəqillik əldə edən ölkələr arasında qısa müddətinə də olsa müharibə baş vermişdir. Hər iki ölkə müstəqil halda SSRİ tərkibinə qatılır. 1991-ci ili martında SSRİ-nin saxlanması haqqında referendumda hər iki ölkə iştirakdan imtina etmişdir.

Müasir dövr
-----------

İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 17 iyul 1992-ci ildə qurulmuşdur. 2001-ci ildə isə Gürcüstan və Ermənistan arasında Dostluq, əməkdaşlıq və qarşılqlı təhlükəsizlik haqqında anlaşma imzalanmışdır. Gürcüstan Azərbaycan və Türkiyə ila olduqca sıx iqtisadi əlaqələr saxlıyır. Ermənistnan isə bu iki ölkəyə qarşı düşmən münasibəti bəslədiyindən onların ikitərəfli əlaqələri yoxdur. İrəvan isə Rusiya ilə isti münasibətlər qurmuşdur. Halbuki Gürcüstan Rusiya ilə münasibətləri kəsmişdir. Bununla belə Türkiyə və Azərbaycanın Ermənistana sərhədlərini bağlaması səbəbindən dənizə yeganə qısa yolla çıxış əldə etdiyi ölkə Gürcüstandır. İki ölkə arasında dəmiryolu xətti vardır ki,bunun vastəsi ilə Ermənistnda istehsal edilən mallar xaricə göndərilir. 2009-cu ildə Gürcüstan mallarının ixrtac edildiyi ölkələr arasında Ermənistan по dördüncü yeri tutur (Ümumi ixracın 7,9 %). Ermənistan Gürcüstana əsasən elektrik enerjisi satır. 

Gürcüstanda 250 000 erməni yaşayır. Onlar əsasən Ermənistanla sərhədə yaxın ərazidə Samtsxe-Cavaxeti bölgəsində cəmləşmişlər. Gürcüstan prezidenti Zviad Qamsaxurdiya ermənilərə yaxşı yanaşmır və onları ölkə üçün təhlükə adlandırırdı. O, hətta «Gürcüstanda yaşayan erməni və azərbaycanlıları — gürcü xalqı üçün təhlükədir və onların çoxu düşməndir» deyə fikirlər söyləmişdir. Yeni hökumət isə milli azlıqlara qarşı tolerant yanaşır. Ermənistanda isə gürçü diasporası olduqca azdır. Sayları bir necə yüz nəfərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The World Factbook". 2015-10-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-09.
**Şənol Günəş** (1 iyun 1952, Trabzon) — Türkiyəli köhnə futbolçu və məşqçi. Türkiyə yığmasının keçmiş baş məşqçisi

Klub Karyerası
--------------

### Futbolçuluq karyerası

Şenol Güneş futbol karyerasına "Erdoğdu Gençlik" komandasında başlayıb. Bundan sonra Trabzonspor komandasının həvəskar komandasına keçərək, buradan da "Sebat Gençlik" komandasına transfer olundu və peşəkar futbolçuluq həyatına başlayıb. 1972-ci ildə "Trabzonspor" komandasına transfer edildi. 15 ilə yaxın "Trabzonspor"da qapıçılıq edib. "Trabzonspor"un heyətində 1975–2011 arasında yeddi dəfə çempion olub, eyni zamanda milli yığma komandasında 31 dəfə (beş dəfə kapitan qismində) iştirak edib. Türk idmanının tarixində birinci liqada ən çox qol buraxmama rekordu ona məxsusdur.

### Məşqçilik karyerası

#### Futbol klublarındakı karyerası

Sonradan "Trabzonspor" komandasının məşqçisi vəzifəsinə təyin olunub, Corc Likens kibi məşqçilərin köməkçisi vəzifəsini tutmağa müvəffəq olub. 1987–1988 "Trabzonspor", 1988–1991 "Boluspor", 1991–1992 "İstanbulspor", 1992–1996 yenidən "Trabzonspor", 1996–1997 "Antalyaspor", 1997–1998 sezonunda isə "Sakaryaspor" komandalarını hazırlaşdırıb. "Trabzonspor" 2005-ci ilin yanvar ayında Şenol Güneş ilə üç il yarımlıq bir müqavilə imzalayaraq onu yenidən komandanın məşqçisi vəzifəsinə qaytardı. Daha sonra o, bu postdan istefa edib.

Məşqçilik karyerası zamanı 1 Türkiyə kuboku, 1 Baş nazir kuboku, 1 Prezident kuboku əldə edib.

#### Milli yığmadakı karyerası

16 avqust 2000-ci ildə Türkiyə milli futbol komandasının rəhbərliyinə təyin olunub və **milli komandanın 48 illik fasilədən sonra** FİFA Dünya Kuboku uğrunda mübarizəyə qatılmasında böyük rol oynayıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Senol Günes // Transfermarkt (çd.). 2000.
**Şənbə** — dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca altıncı (bəzilərində yeddinci) günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin altıncı günüdür.

Şənbə həftədə cümə günü ilə bazar günü arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə şənbə bəzən qısaldılmış şəkildə **ş.**- da yazılır.

Qədim Romada romalılar bu ğünü Saturna həsr edirdilər. Ona görə də bəzi dillərdə bu gün *Saturn* sözündən götürülür. Məsələn , ingiliscə *Saturday*. Azərbaycanca *şənbə* sözü yəhudi sğzü olan «şabbat» dan götürülüb. Bu söz xristianlıqla birlikdə Avropaya yayılıb.

Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə şənbə günü axırıncı iş günündən sonrakı ilk istirahət günüdür.

Bu gün azərbaycan dilində qeyri-rəsmi şəkildə **altıncı gün** adlanır.

Maraqlı faktlar
---------------

Slavyanlarda şənbə günü «*altılıq*» adlanır.

7 mart 1967-ci ildə Sov.İKP MK, SSRİ Nazirlər Soveti və ÜİHİMŞ «Müəssisə, idarə və təşkilatların fəhlə və qulluçularının iki istirahət günü olan beşgünlük iş həftəsinə keçməsi haqqında» birgə qərar qəbul etdilər. Bununla da şənbə günü istirahət günü oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ГРАМОТА.РУ — справочно-информационный интернет-портал «Русский язык»". 2009-07-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-01.

| Həftənin günləri |
| --- |
| Bazar ertəsi ·  Çərşənbə axşamı ·  Çərşənbə ·  Cümə axşamı ·  Cümə  ·  Şənbə ·  Bazar |
**Pip dolması** - Azərbaycan milli xörəyi. Pip yarpaq-vələs ağacının yarpağı olub müalicəvi, yumşaq və çox nazik qalınlığa malikdir. Pip yarpağı bahar fəslində ildə cəmi bir dəfə 2-4 gün ərzində yalnız nazik yarpaqları yığılır. Pip yarpağının üstünlüyü milli yeməyimiz olan dolmanı daha da dadlı və təkrarolunmaz etməsidir. Hazırlanmasında lazım olan ərzaqlar:

* Quzu əti – 108 q.
* Düyü – 30 q.
* Baş soğan – 20 q.
* Göyərti (keşniş, şüyüd və nanə) – 15 q.
* Pip-(vələs) yarpağı – 40 q.
* Qatıq – 20 q.
* Ərinmiş yağ – 10 q.
* Duz
* İstiot
* Darçın

*Hazırlanma qaydası*:

Quzu ətinin yumşaq hissəsi baş soğanla birlikdə ətçəkən maşından keçirilir. Qiyməyə düyü, xırda doğranılmış göyərti (keşniş, şüyüd, nanə), duz, istiot və bəzi hallarda isladılmış noxud ləpəsi qatılır.

Təzə pip (vələs) yarpaqları qaynar suda pörtlədilir, duza qoyulmuş yarpaqlar isə yarımhazır vəziyyətə gəlincə suda bişirilir. Qiymə yaxşı qarışdırılır. Hər yarpağa orta hesabla 25 q. qiymə bükülüb qazana yığılır, üzərinə su tökülüb hazır olana kimi (bir saat) bişirilir. Masaya verildikdə ayrıca qabda qatıq qoyulur.
**Xulian Palasios Qutyerres** (*isp.* Julián Palacios Gutiérrez; 23 avqust 1880, Madrid — 1947, Madrid) "Yeni Futbol Cəmiyyəti"nin (1901-ci ildən etibarən "Madrid Futbol Klubu" adlanır) yaradıcılarından biri və ilk prezidenti. Xulian Palasios tarixə "Real Madrid"i quran şəxslərdən biri kimi düşüb. O, klubun rəsmi qeydiyyata alınana qədər (1900-cü ildən 6 mart 1902-ci ilə qədər) ilk rəsmi prezidenti hesab olunur. İspaniyada yerləşən "Ödənişsiz Təhsil Müəssisəsinin" (Institución Libre de Enseñanza .isp) müəllim və tələbə heyəti 1897-ci ildə "Skay Futbol" (Sky Football .ing) Cəmiyyətini (Sociedad .isp) yaratdılar. Bu klub "Cəmiyyət" (Sociedad .isp) adı ilə tanınmağa başlandı. Həmin dövrdə "Cəmiyyət" Madrid şəhərində yerləşən və oyunlarını Moncloa bölgəsində keçirən yeganə klub idi. 1900-cu ildə "Cəmiyyət"in üzvləri arasında fikir ayrılığı yarandı. Bir qrup şəxs klubu tərk edərək "Skay Futbol"dan fərqlənmək üçün "Yeni Futbol Cəmiyyəti" (Nueva Sociedad de Football .isp) adlanan klub yaratdılar. Bu şəxslərin arasında Xulian Palasios da var idi. O, 6 mart 1902-ci ilə kimi klubun preizdenti vəzifəsində çalışdı. 6 mart 1902-ci ildə yeni İdarə Heyəti seçildi. Xulian Palasios öz davamçısı kimi Xuan Padrosun namizədliyini irəli sürdü. Xuan Padros "Madrid Futbol Klubu"nun ikinci preizdenti seçildi və klub yeni adla rəsmi qeydiyyatdan keçərək fəaliyyətə başladı. "Madrid Futbol Klubu" 1900-ci ildə təsis edilməsinə baxmayaraq rəsmi qeydiyyatdan 1902-ci ildə keçib. Belə ki, klubu yaradanlar ilk vaxtlar buna ehtiyac olmadığını düşünürdülər ona görə də klubun adını reyestrə salmağa tələsmirdilər. Amma İspaniyada futbolun sürətlə inkişaf etməsi və ilk ölkə miqyaslı turnirlərin təşkil edilməsi nəticəsində klubun rəsmi qeydiyyata alınması zərurəti yarandı. Ona görə də klub 6 mart 1902-ci ildə rəsmi qeydiyyatdan keçdi halbuki artıq 2 il idi ki (1900-cü ildən bəri) fəaliyyət göstərirdi.

Mənbə
-----

* Martínez Calatrava, Vicente (2001). *Historia y estadística del fúbol español*. ISBN 978-84-607-5701-6 (.isp)
* Pasamontes, Juan Carlos (2003). *Todos los jefes de la Casa Blanca*. Ed. Pearson. ISBN 84-205-4047-1 (.isp)

İstinadlar
----------

1. ↑  "La aguja del pajar: el origen del fútbol en Madrid" (isp.). cihefe.es. 16 sentyabr 2013. 2022-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 avqust 2018.
2. ↑  "En qué siglo se fundó el Real Madrid?" (isp.). cihefe.es. 16 noyabr 2013. 2022-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 avqust 2018.
3. ↑  "Papeles Del Madrid - (Respuesta a Martínez Patón)" (isp.). lapalanganamecanica.com. 20 yanvar 2014. 2019-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 avqust 2018.
4. ↑  "Real Madrid Hisrotia" (isp.). elmundo.es. 2022-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 avqust 2018.
**Xudadat bəy Əli bəy oğlu Fuladov** (1844-1872) — XIX əsr Azərbaycan şairi.

Həyatı
------

Xudadat bəy Fuladov böyük satirik şair Qasım bəy Zakirin nəvəsi, dövrün tanınmış şairləri olan İbrahim bəy Azər (1836-1885) və Abdulla bəy Asinin (1841-1874) qardaşlarıdır.

* \* \*

Fuladov familiyası ilə məşhur olan üç qardaşdan biri də 1844-cü ildə Şuşada anadan olmuş ailənin son beşiyi Xudadat bəy idi. "Əli bəy vəfat edəndən sonra dörd səğir uşağı qaldı. Bu balalara Zakirdən başqa, bir münasib pərəstar yox idi. Odur ki, Zakir də naçar qalıb qəyyum oldu. (Rza qulu Cavanşir).

Əli bəy Fuladovun uşaqlarını, yəni Qasım bəy Zakirin qız nəvələrini – İbrahim bəyi, Abdulla bəyi və Xudadat bəyi babaları öhdəsinə götürüb, onlara öz doğma balaları kimi baxmağa başladı. Nəvələrinə "ailə məktəbi"ndə təlim-tərbiyə verdi, savad öyrətdi, şerə, sənətə məhəbbət oyatdı, bir sözlə qayğıkeşliklə böyüdüb ərsəyə çatdırdı. Bu nəticədə də hər üç qardaş – Zakir "ailə məktəbi"nin "məzunları" gələcəyin tanınmış şairləri oldular və Qarabağ poeziya məktəbinin layiqli davamçılarına çevrildilər.

Dövran elə gətirmişdi ki, bu üç qardaşın uşaqlığı və gənclik illəri Qasım bəy Zakirin dolanışığı nisbətən yaxşı olan vaxtlara düşmüşdü. İyirmi evdən ibarət olan Xırdırıstan kəndinin gəliri Qasım bəy ailəsini hər cəhətdən dolandırırdı.

Elə şair həyatının son dövrlərində yazdığı "Qocalıq" şerində gün-güzaranının firavam keçdiyini və nəvələrindən razı qaldığını bildirirdi:

  

Zakirəm, türfə xiyaban ilə bağım vardır,  

Yatmağa, durmağa zəngin otağım varlır,  

Nə qədər aşü-plov yesə qonağım, vardır  

Yaxşı nəvvadələrim, oğul-uşağım vardır,  

Yoxdu bir özgə qəmim, fikri-xəyalım, qocalıq.  

Xudadat bəy evin son beşiyi olduğu üçün babası daha çox mehrini ona salmışdı. Qasım bəy vəfat edənə qədər nəvəsi onun yanında yaşamış, ev və təsərrüfat işlərində əlindən tutmuş, köməklik göstərmişdi.

O da böyük qardaşları kimi Şuşada fəaliyyət göstərən ədəbi və musiqi məclislərində iştirak edir, Qarabağın tanınmış ədəbiyyat və incəsənət xadimləri ilə oturub-durur, görüb-götürürdü. İlk dəfə qələm tutub, şeir yazmağı babasından öyrənsə də, Şuşa məclislərində iştirakı onu daha da püxtələşdirmiş, əsl şair səviyyəsinə yüksəktmişdi.

Şair və musiqişünas Mir Möhsün Həvvab özünün "Məclisi-fəramuşan" adlı ədəbi dərnəyini təşkil edən vaxtlar artıq Xudadat bəy bir şair kimi tanınmışdı.

Xudadat bəy Fuladovun böyük şair qardaşları ədəbi təxəllüs qəbul etmişdilər (İbrahim bəy "Azər", Abdulla bəy isə "Asi" təxəllüsü ilə yazırdı), o isə təxəllüs götürməmişdi. Şeirlərinə sadəcə olaraq ad-familiyasını qoyurdu.

Xudadat bəy təkcə Qarabağda yox, ondan kənarda – Gəncədə, Şamaxıda, Ordubadda, Barıda, Lənkəranda da şair kimi tanınır və bir çox şairlərlə dostluq əlaqələri saxlayırdı. Satirik şairimiz Seyid Əzim Şirvani onu şəxsən tanıyır və yaradıcılığını yüksək qiymətləndirirdi.

Xudadat bəy Fuladov da qardaşları kimi çox qısa ömür sürmüş, 28 yaşında vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

* **Ənvər Çingizoğlu, Poladovlar, "Soy" dərgisi, 1 (34), 2010. səh.32-39.**

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Poladovlar

Xarici keçidlər
---------------
**Qenpey müharibəsi** (源平合戦, *Qenpey kassen*?) və ya **Tayra–Minamoto müharibəsi** – 1180-1185-ci illərdə Yaponiyanın Tayra və Minamoto klanları arasında davam etmiş həlledici müharibə. Bu klanlar Heyan dövrünün ən böyük rəqibləri idi.

Müharibə Minamoto klanının qələbəsi ilə başa çatmış və nəticədə, Yaponiyada XIX əsrə qədər davam edəcək bakufu sisteminin əsası qoyulmuşdur. Müharibənin başa çatdığı il Yaponiyada Heyan dövrünün sonu hesab olunur.

Arxaplan
--------

Tayra və Minamoto klanları IX əsrdə taxta iddia sürməkdən məhrum edilən imperatorluq ailəsinin davamçıları idi. İmperatorluq ailəsinin gücü Yaponiyanın qərbində cəmləşdiyi halda, Tayra və Minamoto klanları Yaponiyanın şərqində güc əldə etmişdilər. Onlar əvvəlcə əyalət rəsmiləri kimi burada məskunlaşsalar da, daha sonra hərbi liderlərə çevrilmişdirlər.

İki klan arasında mübarizə XII əsrdə kəskinləşmişdir. Döyüşçü Tayra no Kiyomori 1156-cı ildə baş vermiş Hoqen müharibəsi zamanı Minamoto klanının əsas qolu olan Seva Qenci ailəsinə mənsub bir çox lideri öldürmüşdür. Bunun qarşılığında Minamoto no Yoşitomo 1159-cı ildə Kiyomoriyə qarşı Heyci müharibəsini başlatmışdır. Yoşimitsu öldürülmüş, lakin Kiyomori oğullarının yaşamasına icazə verərək onları sürgün etmişdir.

Müharibə
--------

Dan-no-ura döyüşü.
İmperatorluq ailəsi Tayra klanını devirmək hərəkətə keçsə də, Şahzadə Moçihito və Minamoto no Yorimasanın başçılıq etdiyi üsyan Kiyomori tərəfindən yatırılmışdır. Dövrün vacib buddist məbədlərindən olan Todayci məbədi üsyanı dəstəklədiyi üçün Tayra klanı tərəfindən yandırılmışdır. Yoşitomonun oğlu Minamoto no Yoritomo Tayraya qarşı döyüşmək üçün Yaponiyanın şərqində qoşun yığmağa başlamışdır. Kamakurada hərbi qərargah qurmuş və 200 min döyüşçü toplamışdır. Yoritomo 1180-ci ildə Fuciqava döyüşündə qalib gəlmiş və 3 il boyunca Yaponiyanın şərqində hakimiyyətini möhkəmləndirməyə davam etmişdir.

Yoritomo vassallar sisteminin (qokenin) yaradaraq Yaponiyada feodalizmin bünövrəsini qoymuşdur. 1183-cü ildə qohumu Minamoto no Yoşinaka Kiotonu özbaşına ələ keçirmək istəsə də, Yoritomo ona güvənməmiş və 1184-cü ildə göndərdiyi qoşunla Kiotoda onu məğlub etmişdir. 1184-cü ildə Yoritomonun qardaşı Minamoto no Yoşitsune Minamoto qüvvələrinə başçılıq edərək Şikoku adasında yerləşən Yaşimaya gəlmiş, növbəti il Yaşimada Tayra klanını məğlub etmişdir. Daha sonra qərbə doğru irəliləyən Minamoto ordusu Şimonoseki boğazında Tayra ordusu ilə qarşılaşmışdır. Klanlar arasındakı həlledici döyüş olan Dan-no-ura döyüşündə Minamoto donanması Tayra donanmasını məğlub etmiş və 25 aprel 1885-ci ildə müharibə Minamotonun qələbəsi ilə başa çatmışdır.

Nəticələr
---------

Minamoto klanı Tayra klanının bir çox liderini öldürmüş və İmperator Antokunu suda boğdurmuşdur. Yoritomo bütün Yaponiyada hakimiyyətini bərqərar edərək 1192-ci ildə Kamakura şoqunluğunun əsasını qoymuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23  Perkins

Ədəbiyyat
---------

* *Perkins, Dorothy.* Encyclopedia of Japan: Japanese History and Culture, from Abacus to Zori. Roundtable Press. 1991. 340. ISBN 0-8160-1934-7. İstifadə tarixi: 9 may 2022.
**Lyperosomum petrovi** (*lat.* Lyperosomum petrovi) — heyvanlar aləminin yastı qurdlar tipinin trematodlar sinfinin plagiorxidlər dəstəsinin dicrocoeliidae fəsiləsinin lyperosomum cinsinə aid heyvan növü.

Xarici quruluşu
---------------

Bədənin uzunluğu 5,8-6 mm, eni qarın sormacı sahəsində 0,5-0,7 mm-dir. Ağız sormacı dairəvidir, diametri 0,21х0,25 mm-dir, qarın sormacı böyük, şarvari olub 0,64x0,77 mm diametrə malikdir. Sormaclar arasında məsafə 0,34-0,51 mm-dir. Ağız sormacının arxasında diametri 0,16-0,17 mm-ə qədər olan farinks yerləşir. Bağırsaq şaxələri təqribən eyni uzunluqda olub, düz xətt boyunca bədənin arxa hissəsində qurtarırlar. Cinsi bursa uzunluğu 0,172 mm, eni 0,129 mm olub qarın sormacından öndə qurtarır. Dairəvi və eyni olan toxumluqlar bədənin orta hissəsinin önündə, qarın sormacının arxasında yerləşir. Onların ölçüləri 0,12-0,21 mm. Yumurtalıqlar bütöv kənarlıdırlar, arxa toxumluqdan 0,38-0,55 mm məsafədə yerləşirlər. Uzunluğu 0,235-0,30 mm, eni isə 0,15-0,21 mm-dir. Sarılıqlar qeyri bərabərdir. Balalıq bütün bədəni əhatə edir. Qarın sormacının arxa kənarından başlayaraq, bədənin arxa qurtaracağına qədərdir. Yumurtanın uzunluğu 0,019-0,022 mm-dir.

Həyat tərzi
-----------

Endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi politipdir, parazit orqanizm olub quşların (Francolinus francolinus və Turdus merula) qara ciyəri və öd yollarında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Qara ciyər toxumları ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Hermafrodit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Ontogenezi məlum deyil. İnsan həyatına təsiri məlum deyil. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

Yayılması
---------

Dünyada 30, Qafqazda 4, Azərbaycanda 9 növü yayılıb. Muğanda və Naxçıvanda yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Feyzullayeva O.V. Mahmudova Y.Ə. Доклады АН Аз.ССР, 1961, том XVII, № 9, стр.829-831.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q11126260
* EUNIS: 241866
* Fauna Europaea (new): f33b4fa5-de2e-4246-bc6e-2963f0013184
* GBIF: 4414845
* ZooBank: D9AD6B2E-B3FA-4475-B835-27E9188BB01A

 |
**Ziona** — (20 iyul 1945 – 13 iyun 2021, Aidjal)
 Hindistanın Mizoram ştatındakı Baktavnq kəndində yaşayan Ziona Chananın 39 arvadı, 94 uşağı, 14 gəlini və 33 nəvəsi var.

Həyatı
------

Ziona, 181 nəfərlik böyük ailəsi ilə 4 mərtəbəli və 100 otaqlı binada eyni dam altında yaşayır. Ailəsinin bütün kişi üzvləri dülgərliklə məşğuldur. Bir gün bütün dünyanı Hz.İsa ilə birlikdə idarə edəcəklərinə inanan və təxminən 4 min üzvü olan *"Chana"* adlı ailə məzhəbinin də lideri olan Ziona, *"Babam tərəfindən qurulan öz məzhəbimizin varisiyəm. İnancımıza görə, istədiyimiz qədər qadınla evlənə bilərik. Atamın da 7 həyat yoldaşı vardı"* deyir.

İlk evliliyini 17 yaşında edən Ziona bir il içində 10 dəfə evlənib. Evdə adi bir qazanda 30 toyuq , 100 kilo düyü bişirilir, 60 kilo kartof soyulur. Ev işlərinə liderliyi Chananın ilk və ən yaşlı arvadı 69 yaşlı Zathiangi edir.
Evin ətrafında dülgər atelyeləri ilə yanaşı axırlar, hin, çəltik tarlası, tərəvəz bağçaları var.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  .
3. ↑  .
4. ↑  "Mizoram man with 39 wives raring to marry again". The Times of India. 23 July 2013. 3 October 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 February 2018.
5. ↑  *Gregory, Andrew.* "World's largest family with 181 members live in 100-room, four-storey house in India". The Mirror. 21 October 2011. 21 April 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 February 2018.
6. 1 2 3   *kanal24.* "39 arvadı, 94 uşağı, 14 gəlini və 33 nəvəsi ilə dördmərtəbəli binada yaşayır". 23:38 17.02.2018. İstifadə tarixi: 2018-02-06.
**Ferdinand Avqust fon Ritqen** (*alm.* Ferdinand August Maria Franz von Ritgen‎; 11 oktyabr 1787 – 14 aprel 1867, Gissen, Hessen) — alman ginekoloqu, botanik, mikoloq və zooloq.

Bioqrafiyası
------------

Ferdinand Avqust fon Ritqen 11 oktyabr (digər mənbələrə görə — 12) 1787-ci ildə Dorstendəki Vulfen bölgəsində İohann Filip Ritqen və Maria Luiza Darton ailəsində anadan olmuşdur. Gissen Universitetində həkim təhsili almışdır, 1808-ci ildə tibb elmləri doktoru dərəcəsi aldı və Varştaynda həkim kimi işə başlamışdır.

1814-cü ildə Ritqen, Gissen Universitetində tibb professoru oldu və ginekoloji müəllimliyi etdi. Daha sonra Giessen mamalıq klinikasının direktoru təyin edildi. Bundan əlavə, Ritqen *Gemeinsame deutsche Zeitschrift für Geburtskunde*, *Monatsschrift für Geburtskunde und Frauenkrankheiten* və *Neue Zeitschrift für Geburtskunde* jurnallarının redaktorlarından biri idi. 1815-ci ildə Ritqen, Alman tarixində ilk dəfə Yozef fon Zibold adlı qadına fəxri həkim adını verdi. 1823-cü ildə Ritqen özü Gissen Universitetində fəxri dərəcə Tibb Namizədi dərəcəsinə layiq görüldü. Ritqen daha sonra təqaüdə çıxdı və biologiya öyrənməyə başladı. 1826–1828-ci illərdə botanika və zoologiya ilə bağlı bir neçə kitab nəşr etdirdi.

Elmi əsərləri
-------------

* Ritgen, F.A. (1826–1828). *Versuch einer natürlichen Eintheilung der Vögel*.
* Ritgen, F.A. (1828). *Über die Aufeinanderfolge des ersten Auftretens der verschiedenen organischen Gestalten*.
* Ritgen, F.A. (1828). *Über innere und äussere Bewegung im Pflanzenreiche und Thierreiche*.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Ritgen, Ferdinand von // Czech National Authority Database.

Ədəbiyyat
---------

* *Stafleu, F.A. Cowan, R.S.* Taxonomic Literature. 4. Utrecht: Bohn, Scheltema & Holkema. 1983. 800.
* *Krok, Th.O.B.N.* Bibliotheca botanica suecana. Uppsala. 1925. 590.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 1100694 · GND: 116570008 · ISNI: 0000 0000 6141 6107 · LCCN: no2018045613 · NKC: xx0245004 · NLG: 240169 · NTA: 072775033 · NUKAT: n2014186536 · SUDOC: 152094784 · VIAF: 32751804 · WorldCat VIAF: 32751804 |

 |
Həyatı
------

**Feofan Qrek** (təq. 1340, Konstantinopol – təq. 1410) – Bizansda və qədim Rus dövlətində işləmiş ikonaçı rəssam. Konstantinopol, Qalata, Xalkedon və Kafada (indiki Feodosiya, Krım) bir sıra kilsənin divar rəsmləri ona məxsusdur. Rusiyadakı işləri Novqoroddakı Spas-Preobrajeniye kilsəsi (1378), Moskva Kremlindəki Arxangel (1399, Semyon Çyornı ilə birgə), Blaqoveşşenie (1405, Andrey Rublyov və Qorodetsli Ptoxor ilə birgə) baş kilsənin divar rəsmləri və s. Blaqoveşşenie baş kilsəsindəki Spas, Müqəddəs Məryəm, Arxangel Qavriil, Apostol Pavel, İoann Zlatoust və s. ikonalar Feofan Qrekə aid edilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Theophanes the Greek , aka Feofan Grek // Athenaeum.
2. ↑  Theophanes der Grieche // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag

Əsərlərindən reproduksiyalar
----------------------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Rəssam** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
İnsan hemoqlobinin alt bölməsinə nümunə. Zülalın α və β alt bölmələri qırmızı və mavi rəngdədir.
**Tetramer** — Tetramer
Tetramer (/tɛtrəmər/) (tetra-, "dörd" + -mer, "hissələr") dörd monomerdən əmələ gələn oliqomerdir. Əlaqədar xüsusiyyət tetramerizm adlanır. Qeyri-üzvi kimyadan misal olaraq Ti(OCH3)4 empirik düsturlu titan metoksidi göstərmək olar, o, bərk vəziyyətdə tetramerdir və Ti4(OCH3)16 molekulyar formuluna malikdir. Üzvi kimyadan misal olaraq dörd resveratrol molekulunun birləşməsindən əmələ gələn kobofenol A-nı göstərmək olar.

Biokimyada bu, eyni zamanda (homotetramer) və ya fərqli (heterotetramer), yəni hemoqlobində olduğu kimi dörd vahiddən ibarət olan biomolekula aiddir. Hemoqlobin 4 eyni alt bölmədən, immunoqlobulinlər isə 2 fərqli alt bölmədən ibarətdir. Fərqli alt bölmələrin tetramerlərində biotin bağlanması kimi öz fəaliyyətləri ola bilər və ya hemoqlobində allosterik oksigen bağlanması kimi ümumi bioloji xüsusiyyəti paylaşa bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Wright, D. A.; Williams, D. A.* "The crystal and molecular structure of titanium tetramethoxide". Acta Crystallogr. B. 24 (8). 1968: 1107–1114. doi:10.1107/S0567740868003766.
2. ↑  *Shu, Na; Zhou, Hong; Hu, Changqi.* "Simultaneous determination of the contents of three stilbene oligomers in *Caragana sinica* collected in different seasons using an improved HPLC method". Biol. Pharm. Bull. 29 (4). 2006: 608–612. doi:10.1248/bpb.29.608. PMID 16595888. 2018-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-03.
3. ↑  *Li, Liya; Henry, Geneive E.; Seeram, Navindra P.* "Identification and bioactivities of resveratrol oligomers and flavonoids from *Carex folliculata* seeds". J. Agric. Food Chem. 57 (16). 2009: 7282–7287. doi:10.1021/jf901716j.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Kimya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqalənini redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Satomura Coha** (里村紹巴?, 1525, Nara[d] – 2 iyun 1602) və ya **Satomura Şoha** – Yaponiya şairi. XVI əsrin əsas renqa şairlərindən biri hesab olunur. Əsl soyadı Matsumura olsa da, 1552-ci ildə müəllimi Satomura Şokyunun ölümündən sonra soyadını dəyişmişdir. Bəzi mənbələrdə 1527-ci ildə doğulduğu qeyd olunur.

Yaradıcılığı
------------

Coha 12 yaşında Nara şəhərindəki Kofuku məbədinin şagirdi olmuş və qısa müddətdən sonra renqa janrını öyrənməyə başlamışdır. 1545-ci ildə keşiş olmuş, Coha adını götürmüş və 1544-cü ildə renqa ustası Şukeyi Kiotoya qədər müşayiət etmişdir. Burada bir çox renqa məclisində iştirak etmiş, keçmiş saray əyanlarının başçılığı altında klassik poeziyanı və "Gencinin hekayəsi" romanını öyrənmişdir. Şukeyin ölümündən sonra Şokyunun şagirdi olmuşdur. Şokyunun ölümündən sonra onun oğlu və varisi Şoşitsunun təhsilini öz üzərinə götürmüş və onu böyütmüşdür.

Bu dövrdən sonra Coha ölkənin ən qabaqcıl renqa şairi kimi tanınmışdır. XVI əsrin ikinci yarısında Yaponiya vəziyyət qeyri-sabit və müharibələrlə keçən dövr olduğu üçün Coha çətinliklərlə üzləşmişdir. Tanınmış şəxs olduğu üçün əsərləri nəzarət altında olunmuş, hətta bəzi renqaları alleqoriya kimi dəyərləndirilmişdir. Toyotomi Hidetsuqunun atası Toyotomi Hideyoşiya qarşı təşkil etdiyi çevriliş cəhdində iştirak etməklə şübhələnildiyi üçün bir müddət ev həbsində olmuşdur.

Coha renqa haqqında bir neçə məlumat kitabçasının və tənqidi əsərin müəllifi olmuşdur. Ən vacib əsəri 1585-ci ildə yazdığı *"Renqa xəzinələri"* əsəridir. Onun tənqidi baxışları və ideallar dövr üçün əhəmiyyətli və orijinal idi. O, renqanın 50-100 bəndlə yazılmasının vahid ədəbi struktur kimi qəbul edilməsini müdafiə etmişdir.

Qeydlər
-------

1. ↑  Orijinal adı *"Renqa şiho şo"*.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 27. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 5 avqust 2022.
**Kültəpə** — Ağcabədi rayonunun Minaxorlu kəndi ərazisində, kənddən bir qədər aşağıda qeydə alınmış coğrafi addır.

Tarixi
------

Vaxtilə bu təpənin yerində böyük tikili olmuşdur. İndi həmin təpəni qazanda oradan küllü torpaq çıxdığına görə camaat bu təpəni Kültəpə adlandırmışdır. Qazıntılar zamanı Kültəpədən müxtəlif tarixi dövrlərə aid maddi-mədəniyyət nümunələri tapılmışdır.

Toponimikası
------------

Kültəpə oronimi kül sözündən və təpə müsbət relyef forması bildirən coğrafi termindən ibarətdir. Təpədə müxtəlif mineral qatışıqlarsdan əmələ gələn yanıcı olmayan kül qalıqları olduğu üçün toponim çox güman ki, belə ad almışdır.Ağcabədi rayonunun Yuxarı Qiyaməddinli kəndi ərazisində də Kültəpə oroqrafik obyekti qeydə alınıb.
Beyləqanda, Füzulidə, Naxçıvan şəhəri yaxınlığında, Qərbi Azərbaycanda və başqa ərazilərdə də Kültəpə adına rast gəlirik.

Həmçinin bax
------------

Kələbədin kəndi

Kəbirli (Ağcabədi)

İstinadlar
----------

1. ↑  Nazim Tapdıqoğlu (Vəlişov).Ağcabədi Ensiklopediyası.Bakı-2006
Əgər müəyyən {\displaystyle S} funksiyalar çoxluğundan götürülmüş hər bir {\displaystyle \varphi } funksiyasına müəyyən bir {\displaystyle F(\varphi )} ədədi qarşı qoyulursa, onda {\displaystyle S} çoxluğunda {\displaystyle F} funksionalı təyin edilmişdir. Başqa sözlə **funksional** qiymətləri ədədlərdən ibarət olan və funksiyalar çoxluğunda təyin olunmuş funksiyadır.
Məsələn, {\displaystyle [0;1]} parçasında təyin olunmuş kəsilməz funksiyalar sinfində {\displaystyle F(\varphi )=\varphi ^{2}(0)} qaydası ilə təyin edilmiş funksiya funksionaldır.
Xətti funksional adlanan, yəni {\displaystyle F(a\_{1}\varphi \_{1}+a\_{2}\varphi \_{2})=a\_{1}F(\varphi \_{1})+a\_{2}F(\varphi \_{2})} şərtini ödəyən funksional riyaziyyatda xüsusi əhəmiyyətə malikdir (burada {\displaystyle a\_{1},a\_{2}} ədədlər, {\displaystyle \varphi \_{1},\varphi \_{2}\in S}). Xətti funksionalın təyin oblastı hökmən xətti fəza olmalıdır.

Ədəbiyyat
---------

1. Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti
2. Колмогоров,Фомин,\_Элементы\_теории\_функций\_и\_функ\_анализа,1976
**Şərafəddin Elçi** (14 mart 1938, Cizre[d], Şırnaq ili – 25 dekabr 2012, Ankara) — Türkiyə Böyük Millət Məclisinin XVI və XXIV çağırış deputatı.

Həyatı
------

O, 1938-ci il martın 14-də Türkiyənin Şırnak mahalının, Cizrə qəsəbəsində anadan olub. Mardində liseyi bitirib. Ankara Universitetində hüquq fakültəsində oxuyub. Bir müddət Diyarbakırda vəkillik edib.

Tələbəlik illərində "kürdlərin davasını" aparıb. Bir neçə dəfə həbsdə olub. 1992-ci ildə 98 kürdlə birlikdə "kürdlərin haqqı və Azadlığı" vəqfini qurub. 1995-ci ildə "Kürd kültür və araşdırma vəqfi"nin təsisində iştirak edib.

Qurduğu Demokratik Kütlə Partiyası ləğv edildikdən sonra KADEP-yə (Katılımcı Demokratik Partiya) başçı olub.

Türkiyə Böyük Millət Məclisinə keçirilən sonuncu seçkidə BDP –nin (Barış və Demokrat Partiyası) dəstəyi ilə deputat seçilib.

O, Türkiyənin futbol üzrə tanınmış mütəxəssisi Mustafa Dənizlinin qayınatasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Türkiyədə "kürd" adı ilə ilk təşkilat quran vəfat edib Arxivləşdirilib 2012-12-27 at the Wayback Machine Lent.az 26 dekabr 2012

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Siyasətçi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Valyuta dəhlizi** — valyuta məzənnəsinə dövlət və maliyyə institutlarının inzibati təsiri şəraitində çevik və qabaqcadan məlum olan valyuta məzənnəsi. 

Maliyyə-iqtisadi vəziyyətin sabitliyini pozan böhran hadisələrinin qarşısını almaq məqsədi ilə müəyyən olunur. İqtisadi inkişafın mənfi meyillərini yumşaldan təbii amillərin zəifləməsi zamanı valyuta dəhlizinin tətbiqi məqsədəuyğundur. Valyuta dəhlizinin fəaliyyət göstərmə mexanizmi ondan ibarətdir ki, valyuta məzənnəsinin nəzarət olunan dəyişməsi iqtisadi vəziyyətdəki real dəyişikliklərə uyğun olaraq baş verir. Lakin valyutaların məzənnə nisbətlərinin dəyişməsi prosesi birja sessiyaları zamanı görünməmiş (bəzən müzaidənin iştirakçıları tərəfindən qəsdən törədilən) hərəkətlərin təsirinə məruz qalmır. Başqa sözlə, məzənnə nisbətlərinin dəyişməsi və valyuta məzənnəsinin müəyyən edilməsi yalnız ciddi məhdudlaşdırılmış və normativ-hüquqi aktlarla möhkəmlənmiş hədlərdə tərəddüd edə bilər. Mahiyyətcə valyuta dəhlizinin tətbiqi iqtisadiyyatda real dəyişikliklərə uyğun olaraq valyutaların məzənnə nisbətlərindəki üzən və əvvəlcədən bilinən dəyişikliklərin zəruriliyinin hökumət tərəfindən qəbul və eyni zamanda məzənnələrin əsaslandırılmayan artması, yaxud azalması hesabma möhtəkirlik əməliyyatlarının (və müvafiq olaraq mənfəətin) həyata keçirilməsi imkanının kəsişməsi deməkdir. Valyuta dəhlizi iqtisadi vəziyyəti tam dəqiqləşdirməyə və deməli, xarici iqtisadi əməliyyatların aparılması zamanı riski azaltmağa imkan verir. Bu, bütövlükdə bütün iqtisadiyyat üçün kifayət qədər ciddi sabitləşdirici amildir. Lakin bu amil o vaxta qədər müsbət hesab oluna bilər ki, valyuta dəhlizinin fəaliyyət göstərməsi nəticələri işin real vəziyyətinə uyğun gəlir. Verilmiş çərçivədə məzənnəyə qəsdən təsir göstərmə valyuta dəhlizinin nəticəsi ola bilər. Elə bir vəziyyət də mümkündür ki, bu zaman valyuta dəhlizi artıq valyutaların real nisbətini əks etdirmir və xarici ticarət, idxal-ixrac əməliyyatlarının aparılması əlverişli olmur. Müzaidənin nəticələri ilə dəqiq müəyyən olunan süni azaldılmış (və ya artırılmış) məzənnə ilə valyutaların məzənnəsində real, şərtlənmiş qiymət paritetinin xeyli aralanması zamanı valyuta dəhlizi çərçivəsində, rəsmi birja meydançalarından kənarda valyuta ilə ticarət sövdələşmələrinin həyata keçirilməsi mümkündür.

Həmçinin bax
------------

* Valyuta məzənnəsi
* Valyuta riskləri

Mənbə
-----

* Райзберг Б. А. Лозовский Л. Ш. Стародубцева Е. Б. «Современный экономический словарь». 5-е изд. перераб. и доп. М. 2006 ISBN 5-86225-758-6
* «Экономический словарь». Под ред. А. И. Архипова, ТК «Велби», изд. «Проспект», 2004 ISBN 5-98032-329-5 ISBN 5-482-00078-8
* Currency Boards and Financial Stability: Experiences from Argentina and Bulgaria, (with Berlemann, M.), in: Sovereign risk and financial crisis, Frenkel, M. Karmann, A. Scholtens, B. Eds), Spinger - Verlag, 2004, pp. 237 – 257.
* Le Currency board comme institution: une comparaison des expériences bulgare, estonienne et lithuanienne, (with D. Koleva) (2007), in: Nouvelles Europes. Trajectoires et enjeux économiques, Koleva, P. N. Ridet-Kroichvilli, J. Vercueil, Eds. UTBM, France, pp. 109–138.
**Valyuta müharibələri** və ya **rəqib devalvasiyası**  — öz ixrac həcmlərini artırmaq və idxalını artırmaq üçün bir sıra ölkələrin hökumətlərin və mərkəzi banklarının ardıcıl qəsdən hərəkətləri. İxrac həcmində artım, daxili ixracat müəssisələrinin istehsalının xarici valyutasının azalması və ixracatçıların qiymətini azaltmaq qabiliyyətinin azalması səbəbindən baş verir. Yerli valyuta dəyərsizləşməsi ilə idxal daha bahalı olur və buna görə yerli istehsalçılar üçün rəqabət üstünlükləri yaradan azalır.

Tarixi
------

Son vaxtlara qədər xarici valyuta müharibələrinin fenomeni olduqca nadir idi. Epizodlardan birinin 1930-cu ildə baş verdiyi hadisənin, bəzi ölkələrin xarici ticarətinin həcmini yatırmaq üçün bəzi dövlətlərin satış valyutası olduqda, 1930-cu ildə hadisənin hadisəsidir.

2 oktyabr 2010-cu ildə, BVF Dominik Stross-Kan, Çində vəziyyətə istinadən və Braziliya Maliyyə Nazirliyinin dünya pul müharibəsinin başlaması ilə əlaqədar bəyanat, xarici valyuta müharibələrinin yeni başlaması yenidən mümkündür.

Mümkün tənzimləmə
-----------------

Kaliforniya Universitetinin professoru Berkley Barri Eyxenqrin hesab edir ki, milli valyutaların zəifləməsinin nəticəsi pul siyasətinin liberallaşdırılmasını qismən əlaqələndiriləcəkdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  «What is the International Monetary Fund?» (russian Edition)(revised Sept 95) // Международный валютный фонд, 1998 г. С.— 27, стр.5. ISBN 1-55775-789-5
2. ↑  «В мире идет война за ослабление валют» Arxivləşdirilib 2019-07-17 at the Wayback Machine // Ведомости, 29.09.2010, № 183(2881)
**Qellert dağ mağarası** (Macar: Gellérthegyi-barlang), Macarıstanın Budapeşt bölgəsində Qellert dağı içərisindəki mağara şəbəkəsinin bir hissəsidir. Mağaraya orada yaşayan bir zahid ilə əlaqədar olaraq "Müqəddəs İvan Mağarası" (Szent Iván-barlang) da deyilir və xəstələrin sağalması üçün mağaranın yanındakı palçıqlı bir gölün təbii termal suyundan istifadə etdiyi güman edilir. Çox güman ki, eyni su, indi Qellert hamamları adlanan köhnə Sáros fürdő ("Palçıq hamamları") hovuzlarının hövzəsi olmuşdur.
19-cu əsrdə mağaranın içində günəşdə qurudulmuş kərpicdən kiçik bir ev tikən kasıb bir ailə yaşayırdı. Mağaranın girişi taxta ilə bağlandı və kəndli həyəti kimi istifadə edildi. Bu vəziyyət Mihály Mayr (1860-cı illərdə bir müddət əvvəl çəkilmiş) və 1877-ci ildə György Klösz tərəfindən çəkilmiş bir fotoşəkildə qeydə alınmışdır.

Mağaralar üçün ilk müasir giriş 1920-ci illərdə Fransanın Lourdes şəhərində oxşar qaya konstruksiyalarından ilham alınaraq Pauline rahibləri tərəfindən inşa edilmişdir. Budapeşt Texnologiya Universitetinin professoru Kalman Lüks məsul memar idi. 1926-cı ildə inşa olduqdan sonra 1951-ci ilə qədər ibadətgah və monastır kimi xidmət etmişdir. Eyni zamanda II Dünya Müharibəsi illərində Nasist Almaniyasının ordusu üçün bir sahə xəstəxanası olaraq xidmət etdi.

1945-ci ildə Sovet Qırmızı Ordusu Budapeşti ələ keçirdi. Altı il ərzində mağara dini funksiyalarını davam etdirdi, lakin 1951-ci ildə Dövlət Mühafizə Təşkilatı Katolik Kilsəsinə kilsəyə basqın etdi. Reyd nəticəsində mağara möhürləndi, monastırın müdiri Ferenc Vezér ölüm hökmünə məhkum edildi.

Dəmir Pərdə parçalanan kimi, mağarada möhürlənmiş qalın beton divarın dağıdılması ilə 27 avqust 1989-cu ildə kilsə yenidən açıldı. 1992-ci ilə qədər kilsə bərpa edildi və Pauline ordeni mağaraya qayıtdı. Bu gün rahiblər dini fəaliyyətlərini davam etdirirlər, baxmayaraq ki, mağara həm də ümumi bir turistik məkandır. Kilsə qayaya həkk olunmuş və təəccüblü neototik qüllələr ilə bəzədilmiş bir sirli monastır ilə tamamlanır. Mağaranın divarları bütövlüklə təbii canlı qayalardan ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Duckeck, Jochen."Gellért Hill Cave, also known as Saint Ivan's Cave"
2. ↑  "Gellért Hotel and Baths"  Hungary Starts Here.
3. ↑   Jalsovszky-Tomsics: Budapest az ikerfőváros, 23 p.
4. ↑  "Budapest Cave Church". 2022-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-29.
5. ↑  "Gellert Hill Cave and an Unusual Church with a Brutal History". 2022-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-29.
**Yuanxay** (271, Vey – 19 avqust 310, Xan Çao imperiyası) — hun qəbilə başçısı, Yufuluonun nəvəsi və ilk Xan Çao imperiyası hökmdarı.

Arxa plan
---------

Yuanxay hun qəbilə başçısı Baonun oğlu idi. Xan sülaləsi devrildikdən sonra Tsao Vey və Cin sülaləsi Çində hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başlamışdı. Çoxillik Çin əsarətindən bezən hunlar da hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar.

Cin sülaləsi hərbçisi kimi
--------------------------

Yuanxay kiçik vaxtlarından bəri Çində böyümüş və Çin ədəbiyyatında ixtisaslaşmışdı. General Vanq Hun tərəfindən potensiallı olaraq görülən Yuan, Cin sülaləsindən olan İmperator Vuya tərifləsə və generallığa təklif etsə də onun qohumları bunu istəmədi. Çünki o əslən Hun idi. Yuanxaydan qorxan imperatorun qardaşı da onun edamını istədi. Baonun ölümündən sonra Yuanxay atasının torpaqlarına sahib oldu. Yuanxay imperatorun oğlunun əmri altında bir general oldu.

Müstəqillik
-----------

Yuanxay kifayət qədər gücləndikdən sonra qardaşı Hsüan şimalda üsyan etdi. Hsüan qardaşına məktub göndərərək yardım qarşılığında şanyülük təklif etdi. Yuanxay imperatorun oğlundan ona dəstək üçün əsgər yığmaq bəhanəsi ilə şimala qayıtdı və 50.000 Hun əsgəri yığdı. Lişi şəhərini ələ keçirərək özünü Xan imperatoru elan etdi. Çünki Mete xaqanın nəvəsi idi və ana tərəfdən Xan sülaləsi üzvü sayılırdı. Buna görə də yeni dövlətin adını "Xan" qoydu. "Xan Çao" sözü isə daha sonra kəşf olunmuş sözdür. 

| **Xan Çao Quanquen** (漢(趙)光文帝) |
| --- |
| Adı: | Liu Yuan (劉淵) |
| Yetkinlik adı: | Yuanxay (元海) |
| Məbəd adı: | Qaoçu (高祖) |
| Ölümdən sonrakı adı: | Quanqvendi (光文帝)
*Yenidən quran imperator* |
| Era adı: | Çzyansin (建興) 304—308

Yunfen (永鳳) 308—309
Xejuy (河瑞) 309—310 |
|

Hakimiyyəti
-----------

İki dəfə paytaxt dəyişən Yuanxay 308-ci ildə tac qoydu. Keçmiş imperiya qüvvələrinə qalib gələn Yuanxay özünə çinli üsyançıları da çəkirdi. Bunlardan biri də gələcəkdə öz imperiyasını quracaq olan Şi Le idi. Qardaşı oğlu Liu Yaonu general edən imperator ilk illərində çox güclü idi. Özünə "Liu" soyadını götürməsinin səbəbi isə keçmiş Xan sülaləsi üzvlərinin soyadının Liu olması idi. İmperatorluğunu elan edəndən 2 il sonra xəstələnən imperatorun yerinə oğlu taxta keçdi.

Ailəsi
------

Həyat yoldaşları:

* Huyan - Qiyan qəbiləsindən idi. Əsl adı bilinmir.
* Dan - Çinli Di qəbiləsinin başçısı Dan Çenqin qızı idi. Əsl adı bilinmir.
* Çanq Çuvu - imperatorun məşuqəsi idi. Daha sonra imperatriça elan olundu.

Uşaqları:

* Liu He - Lianq knyazı və gələcək imperator.
* Liu Yu - Ki knyazı.
* Liu Lonq - Lu knyazı.
* Liu Konq - Çu knyazı və gələcək imperator.
* Liu Ay - Beyhay və Beybu knyazı.
* Liu Qonq.


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Yeni dövlət |  | **Yuanxay  Xan Çao hökmdarı və Çin imperatoru**308-310 |  | **XƏLƏF**Liu He |