recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nəcibə Abbas qızı Əliyeva** (22 fevral 1927, Gəncə – 2006, Bakı) — Azərbaycan virusoloqu, baytarlıq elmləri doktoru (1974), professor (1975), baytarlıq virusologiyası sahəsində ilk azərbaycanlı qadın alim.

Həyatı
------

Əliyeva Nəcibə Abbas qızı 22 fevral 1927-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Ali təhsilini 1948-ci ildə Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetində tamamladıqdan sonra 1949-cu ildə Tak-Muğal Zoobavtar məntəqəsində baytar həkimi vəzifəsində işləmiş, 1949- 1956-cı illərdə Azərbaycan Bioloji Kombinatında müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.

### Fəaliyyəti

1956-cı ildə Az.ETBİ-da kiçik elmi işçi vəzifəsinə təyin edilmiş, 1957-ci ildə isə aspiranturaya qəbul olmuşdur. 1960-cı ilin may ayında ADAU-nun elmi şurasında namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmiş və baytarlıq elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1960-cı ildə institutun "Mikrobiologiya və virusologiya" laboratoriyasında baş elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır. 1962-ci ildə Keçmiş SSRİ Ali Attestasiya Komissiyasının qəranna əsasən ona "Baytarlıq mikrobiologiyası" ixtisası üzrə Baş elmi işçi diplomu verilmişdir. 1963-83-cü illərdə o, ‘'Ümumi virusologiya." 1983-1991-ci illərdə isə "Ümumi virusologiya və "Dabaq" laboratoriyalarının müdiri vəzifəsində işləmişdir. 1991-ci ildən institutun Epizootologıva, mikrobiologiya, virusologiya, ımmunologiya və mikologıya" laboratoriyasında baş elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır. 1974-cü ildə N.E.Bauman adma Kazan Dövlət Baytarlıq İnstitutunda "Azərbaycanda buzovların adenovirus infeksiyasınm öyrənilməsinə dair materiallar" mövzusunda baytarlıq elmləri doktoru alimlik dərəcəsi adı almaq üçün dissertasiya müdafiə etmişdir.

### Tədqiqatları

Onun tədqiqatı buzovlarda tənəffüs yolu xəstəliklərinin, respublikada qoyunların virus törodicili balasalma xəstəliklərinin öyrənilməsinə və ona qarşı mübarizə tədbirləri hazırlanmasına aiddir. Nəcibə xanım keçmiş SSRİ-də ilk dəfə olaraq xəstə buzovdan qaramala məxsus adenovirus ayırmış və Azərbaycanın müxtəlif təsərrüfatlarında qaramalın qan serumunda adenovirus 1, 2, 3 və paraqrip-3 viruslarının anticisiınlərinin mövcud olmasını öyrənmişdir.

N.A.Əliyeva 104 elmi əsərin müəllifidir, Moskva, Kiyev, Kazan, Vladimir, Tiflis vo s. şəhərlərdə keçirilən elmi konfranslarda məruzələrlə çıxış etmişdir.

Mükafatları
-----------

Nəcibə Əliyeva 1956-cı ildə SSRİ "Xalq təsərrüfatı nailiyyətləri sərgisi"nin iştirakçısı olmuş və sərginin bürünc medalı ilə təltif olunmuşdur. O, 1978-ci ildə Respublikada baytarlıq elminin inkişafında xidmətlərinə görə Ali Sovetin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Qadın Ensiklopediyası. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası nəşriyyatı. 2002. səh. 22.
**Ağacvari asfodelina** (*lat.* Asphodeline prolifera) — bitkilər aləminin quşqonmazçiçəklilər dəstəsinin asfodelinakimilər fəsiləsinin asfodelina cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükə həddinə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Birillik ot bitkisidir. Kökləri nazik, qsa, qonurdur. Gövdə 10—50 sm hündürlüyündə, ortadan yuxarı budaqlanandır. Yuxarı tərəfi sıxyarpaqlı, aşağı hissəsi ağ pərdəli genişlənmişdir. Salxım boş, 4—10 çiçəklidir. Çiçəkyanlığı ağ, 8 mm uzunluğundadır. Çiçəkyanlığının yarpaqları ellipsivari, kütdür. Qutucuq yumurtaşəkilli, şarvari, 4-5 mm diametrində, mərmər üzlüdür. Toxum üçtilli, boz, kürək hissədən qırışlı, yanlara sıxılmışdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri
------------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Mezokserofitdir. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağıan kimi daşlı-çınqıllı, bəzən əhəngli yerlərdə, çay vadilərində, çəmənlərdə, zibilliklərdə və s. yerlərdə bitir.

Yayılması
---------

Qobustan, Kiçik Qafqazın şimalında, mərkəzi və cənub hissələrində, Naxçıvan düzənliyində və dağlıq hissələrdə (Darıdağ, Gülüstan kəndi ətrafında), Lənkəran ovalığında rast gəlinir.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın vəziyyətinin və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılığı müşahidə olunur. Azalma tendensiyasına meyillidir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen və zoogen amillər.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yayılma yerlərində qorunması məqsədilə yasaqlıqların təşkili, yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Asphodeline prolifera* | 
* Wikidata: Q12227313
* Wikispecies: Asphodeline prolifera
* EoL: 990982
* GBIF: 2777099
* IPNI: 531418-1
* Plant List: kew-275402
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:531418-1
* Tropicos: 100150895
* WCSP: 275402
* WFO: wfo-0000635922

 |
| *Asphodelus prolifer* | 
* Wikidata: Q40083452
* GBIF: 2777101
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:531541-1
* Tropicos: 100151059
* WCSP: 275585
* WFO: wfo-0000637097

 |
**Ərtoğrul Qazi türbəsi** — Osmanlı Bəyliyinin banisi Osman Qazinin atası və Səlcuqlu Uçbəyi Ərtoğrul Qazinin Biləcik ilinin Sögüt ilçəsində yerləşən türbəsidir.

Tarixi
------

XIII əsrin sonlarında inşa edilən türbənin tikinti tarixi dəqiq olaraq bilinmir. İlk olaraq Osman Qazi tərəfindən açıq qəbir kimi tikdirilmiş, daha sonra I Mehmed tərəfindən türbə halına gətirilmişdir. Sultan III Mustafa vaxtında 1757-ci ildə yenidən bərpa olunmuş və ilkin tikiliş halı dəyişmişdir. 1886-cı ildə II Əbdülhəmid tərəfindən yenidən təmir edilmiş və yanına bulaq əlavə edilmişdir.

Ərtoğrul Qazi türbəsi altıbucaqlı planlı, üstü günbəz örtüklü olub, düzbucaqlı bir girişdən sonra içəriyə girilir. Bu girişin yan tərəflərində bir cüt pəncərə var. Türbənin divarları bir sıra daş və iki sıra kərpicdən hörülmüşdür. Sanduqə olduğu türbənin içindəki qərb və cənub-şərq divarlarına dördkünc pəncərələr açılıb.

*Təmirlər zamanı türbənin giriş qapısı yanına bir kitaba əlavə edilmişdir*:

Menba-i cuy-i inayet şah-ı ali siretin

Mevce-i derya kadar ömrün Huda kılsın mezid

Kıldı ol şahinseh-i devran cedd-i emcedin

Gazi Ertuğrul Cenabın kabrini zira cedid

Baabı yanında dahi bu çeşmeyi inşa ile

Eyledi ruh-ı revanın şad o Hakan-ı reşid

Cevher-i nazma iki tarih bir beyt içre bak

Su verir buldukçe mecray-ı kalem feyz-i bedid

Ruh-ı Ertuğrul içün bu çeşmeyi kıldı iyan

Ayn-ı Lütf-ı saltanat Şah-ı zaman Abdül Mecid 1304

Xarici keçidlər
---------------

1. Ertuğrul Gazi Türbesi-Bilecik'in Bilecik Söğüt ilçesinde bulunan Ertuğrul Gazi'nin türbesi, oğlu Osman Bey tarafından önce açık mezar olarak yapılmıştır.


1. ↑  "Ertuğrul Gazi türbesi Bilecik ili Söğüt ilçesinin 1 km. doğusunda bulunmaktadır". 2021-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-15.
**Kilit** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda kənd.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Rayonun mərkəzindən 16 km cənub şərqdə, Naxçıvan-Bakı dəmir yolunun sol tərəfində, Zəngəzur silsiləsinin ətəyindədir.

Tarixi
------

Zaqafqaziya MİK-in 1929-cu il 18 fevral tarixli qərarına əsasən Ordubadın Qorçevan kəndində Naxçıvan MSSR-in 9 kəndi sırasında əkin yerləri və otlaqları ilə birlikdə qanunsuz olaraq Ermənistan SSR-ə birləşdirildi. Bundan əlavə Qorçevan ermənilərin hələ 1921-ci ildən icarəyə götürdükləri, 1923-cü ildən zorakılıqla sahibləndikləri Kilit kəndi torpaqlarının bir hissəsi də bu respublikaya qatıldı. 1992-ci ildə erməni silahlı quldurlarının basqınları nəticəsində əhalisi Ordubad rayonunun müxtəlif yerlərinə köçmüşdür. Hər tərəfdən sıldırım yamaclı dağ və dərələrlə əhatə olunan Kilit kəndinin cənub şərqində karst mağarası mövcuddur (mağaranın dəhliz və salonlarında stalaktik və stalaqmitlər var). Mağaraların girəcəyində aşkar edilmiş mədəni təbəqə qalıqları onların qədim insan məskənləri olduğunu göstərir. Kilit yaxınlığında Ül dərəsi adlı yerdə orta əsrlərə aid yaşayış yerinin qalıqları və qəbir abidələri aşkar edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Kilit mağarası

İstinadlar
----------

1. 1 2  Naxçıvan Ensiklopediyası. II cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. səh. 296. ISBN 5-8066-1468-9.
**Serbske Nowiny**  ( Serbske Nowiny) — Yuxarı sorb (Almaniyanın Saksoniya federal əyalətinin şərq hissəsi) nəşr olunan axşam qəzetidi. Yuxarı sorb dilində çap olunan yeganə gündəlik qəzetdi. Qəzetin naşiri Bautzendə yerləşən Sorb milli assosiasiyasının "Domovina"sına daxil olan Domovina Xalq Nəşriyyatıdır.

Tarixi
------

1842-ci ildə "Tydźenska nowina" adı ilə ilk dəfə Bautzendə çap olundu, onun redaktorları əvvəlcə Handrij Zejler, sonra isə Yan Arnost Smoler idi. 1854-cü ildə siyasi həftəlik jurnalın adı Serbske Nowiny olaraq dəyişdirildi. Nəşr və redaktə işi 1870-ci illərdə Marko Smoler öz üzərinə götürdü. Serbske Nowiny 1921-ci ildən gündəlik qəzet kimi nəşr olunur. Sorb qəzeti əvvəldən dövlət orqanlarının qoyduğu maneələrlə üzləşməli olur. Məsələn, Bautzen Şəhər Şurası açıq şəkildə şərt qoydu ki, Tydźenske nowiny heç bir xarici siyasət xəbəri dərc etməməlidir. Bundan əlavə, təriqət sərhədləri qəzetin yayılmasını məhdudlaşdırırsın. 1918-ci ilə qədər Serbske Nowiny əsasən yevangelist sorblar tərəfindən oxunurdu. Qəzet Yuxarı Sorb yazılı dilinin yevangelist variantında da çap olunurdu. Veymar Respublikası dövründə Serbske Nowiny öz inkişafının zirvəsində idi. Töhfələrinin yüksək keyfiyyəti sayəsində o, çoxsaylı yeni oxucular cəlb edə bilirdi. İndi mətbuat azadlığı da var idi və imperiya dövrünün senzura və məhdudiyyətləri daha jurnalistikanın inkişafına mane olmurdu. Serbske Nowiny siyasətdən tutmuş mədəniyyətə, əyləncəyə qədər geniş mövzuları əhatə edirdi. Qəzet ardıcıl olaraq sorbların siyasi və mədəni hüquqları üçün kampaniya aparırdı. 1937-ci ildə alman hakimiyyət orqanlarının qərarı ilə qəzetin nəşri dayandırıldı. Qəzet 1947-ci ildən ADR-də yenidən başqa adla - Nowa Doba (Yeni Zaman) ilə nəşr olunmağa başladı. 1990-cı ildə qəzet öz orijinal adına qayıdır.

Baş redaktorlar
---------------

* Handrij Zejler (1842-1848);
* Yan Arnost Smoler (1849-1884);
* Marko Smoler (1884-1937).
* Benedikt Dyrlich (1995-2011).
* Janek Vovçer (2011-ci ildən).

Ədəbiyyat
---------

* Walter J. Rauch: Yuxarı Sorblarının mətbuatı və folkloru. Holzner, Würzburg 1959, (Marburger Ostforschungen 9, ISSN 0542-6537).
* Měrćin Völkel: Serbske nowiny a časopisy w zašłosći və w přitomnosći. Nakl. Domovina, Bautzen, 1984.
* Manfred Thiemann (red.): Sorbs. Kiçik bir ensiklopediya = Serbiya. Domovina Verlag, Bautzen 1989, ISBN 3-7420-0405-0.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-26.
2. ↑
**Uluqşorkol** (özb. Ulugʻshoʻrkoʻl/Улуғшўркўл), **Ullışurkul** (özb. Ullishoʻrkoʻl/Уллишўркўл, türkm. Ulyşorköl), **Şorgöl** (özb. Shoʻrkoʻl/Шўркўл) — Özbəkistanın Xazərm vilayəti və Türkmənistanın Daşoğuz vilayəti ərazisində yerləşir.

Coğrafi təsviri
---------------

Uluqşorkol gölü Özbəkistan (Xazərm vilayəti, Yanqiarık rayonu) və Türkmənistan (Daşoğuz vilayəti) arasında Sarıqamış gölü kimi sərhəddə yerləşir. Göl Xivə şəhərindən 14 kilometr cənub-şərqdə, Çiqirci şəhərindən isə 6 kilometr cənubda qərarlaşır.

Uluqşurkul gölü üç bucaq formaya malikdir. Şimaldan cənub istiqamətində uzanır. Özbəkistan Milli Ensiklopediyasında verilən məlumata görə göl təqribən 16 km uzununluğa malikdir. Eni şimal hissədə 4 milometrdir. Uluqşurkul gölünün sahəsi 14,8 km² təşkil edir. Bu eksiklopediyada verilən məlumata hörə göl 86 m dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. Topoqrafik xəritələrdə isə gölü dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 100 metr olaraq göstərilmişdir. Onuda qeyd etmək,lazımdır ki, gölün sahil xətti dabit deyildir. Uluqşorkol gölü cənub, qərb və şərqdən barxanlarla əhaləənmişdir. Göl Zaunquz Qaraqumu səhrasının sərhəddində yerləşir. Bu hissədə sahiləri qumludur. Küləklər isə qumu gölü səthinə sovurur.

Gölə hansısa bir çay axmaması, güçlü günəş radiasiyası və üstəlik səhranın sərhəddini təşkil etməsi suyunun duzluğuna səbəb olmuşdur.

Gölün şimal hissəsindən Dosluq göl kollektoru keçir. Şimal-şərqdən kollektor onu Buryatapkul gölü ilə birləşdirir. Uluqşorkul gölü bu kanaldan gələn suyun hesabına qidalanır. Gölü qidanandıran digər mənsə yeraltı axar sulardır. Belə ki, xüsusi ilə gölün şimalında yerləşən əkin sahələrinin suvarılması ilə göl yeni qidalanma mənbəyi əldə edir. Kollektorların inşası balaslsşdırılmayan təkrar suların mövcudluğundan yaranmışdır. Belə ki, kanallar vastəsi ilə toplanan su sututarlarına yığılırdı. Balansız götülən işlər sayəsində ya bir höl tamamən quruyur ya da digər ağzına kimi dolurdu. İlk öncə 1954-cü ildə Donquzkul gölündən Uluqşurkul hölünə kollektor çəkilir. 1957-ci ildə Uluqşurkuldan Şixkula ikinci etapda kollektorlar qazılır. Düşünüldüyündən zəif buxarlanma ilə əlaqədar göllər daşır, kolleltorlar isə sıradan çıxırdı. 1959-cu ildə Türkmənistan SSR və Özbəkistan SSR müştərək şəkildə Dostluq göl kollektorunu inşa etmişlər. Bununla da melorativ problem həll edilmişdir

Əhəmiyyəti
----------

Göl *Xazərim balıqçılıq təsərrüfatının* balansındadır. Burada balıq yetişdirilməsi və hadilatı həyata keçirilir. Ütəlik göl rekreasiya əhəmiyyətlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Хорезмская область. Справочная политико-административная карта. Масштаб 1:400 000. Ташкент: «Госкомгеодезкадастр», 2007. ISBN 978-9943-15-076-8
2. ↑  Ирригация Узбекистана / главный редактор Садыков А. С. — Издательство «Фан» УзССР, 1979. — Т. 3. — С. 262, 264. — 8100 экз.
**Silvio Piola** (it. Silvio Piola; 29 sentyabr 1913[…] – 4 oktyabr 1996) — 1929-1954-cu illər arasında futbol oynamış italiyalı futbolçu. 1938-ci il Dünya Çempionatının qalibi. A Seriyası tarixinin ən yaxşı bombardiri (274 qol). İtaliya millisinin heyətində cəmi 34 oyuna baxmayaraq, Piola 30 qolla milli komandanın tarixində Luici Riva (35) və Cuzeppe Meattsadan (33) sonra üçüncü ən yaxşı bombardirdir. Novara şəhərində adına futbol stadionu var.

Tərcümeyi-hal
-------------

Silvio Piola 29 sentyabr 1913-cu ildə İtaliyanın Lombardiya bölgəsində doğulub.

Karyerası
---------

### Klub

Piolanın karyerası "Pro Verçelli" klubunda başlayıb. İtalyan futbolunun yüksək liqasında debütü isə 16 fevral 1930-cu ildə "Bolonya" ilə matçda baş verir. İlk mövsümdə hücumçunun on səkkiz yaşı olmasına baxmayaraq 13 qol vurur. 

1933/1934 mövsümündə "Pro Verçelli"də oynayan Piola, 7: 2 hesabı ilə başa çatan "Fiorentina" klubu ilə matçda altı qol vurur. 

1934-cü ildə Piola "Latsio" klubuna keçir və paytaxt klubunda oynayaraq iki dəfə A Seriyasının bombardiri olur (1937 və 1943-cü illərdə). 

Piolanın karyerasında növbəti klub "Torino" olur. Burada bir mövsumdə 23 oyunda meydana çıxaraq 27 qol vurur. 

Futboçu daha sonra "Yuventus" və "Novarra" klublarının formasını geyinir.

Karyerası ərzində A Seriyasında 536 (537) oyun keçirib. Bu nəticə ilə A Seriyası tarixində səkkizinci yerdə qərarlaşıb.

### Milli komanda

Silvio Piola milli komandadakı ilk matçını 1935-ci il martın 24-də Avstriyaya qarşı keçirdir. Ümumilikdə, Piola 34 milli oyunda 30 qol vurub. Milli komandadakı son oyun, 38 yaşlı Piola 18 may 1952-ci ildə İngiltərəyə qarşı "Florensiya"da (1:1) oynayır.

Uğurları
--------

* Dünya çempionu: 1938 .
* İtaliya A Seriyası bombardiri : (2) 1936 / 1937 - 21 qol 1942 / 1943 - 21 qol.
* A Seriyası tarixinin ən yaxşı bombardiri (274 qol)
* İtalyan elit "Club 300" üzvü (1-ci yer, 364 qol)
* Bir oyundakı qol sayına görə İtaliya çempionatının rekordçusu: 6 qol

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2  *Impiglia M.* Silvio PIOLA // Dizionario Biografico degli Italiani (it.). 2015. Vol. 84.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-17.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-17.
5. ↑  Omar Sivori ilə birlikdə

Xarici keçidlər
---------------

* İtaliya milli komandasının statistikası Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine (ital.) )
* Enciolopediadelcalcio.it saytında Piola (ital.) )
**Pirqulu dövlət təbiət qoruğu** — Böyük Qafqaz dağları döşünün Cənubi – Şərq hissəsində yerləşir. 1968-ci il dekabrın 25-də Şamaxı rayonun dağ – meşəlik sahəsində yaradılmışdır. Ümumi sahəsi 1,52 min ha-dır, o cümlədən meşəlik sahəsi 1,43 min ha. Qoruğun ərazisində 60-dan çox ağac növü bitir. Gözəl mənzərəsi ilə fərqlənir Hazırda burada AzərbaycanınAstrofizika Rəsədxanası fəaliyyət göstərir.1970-ci ildən qoruğun ərazisində AMEA-akademik H. Ə. Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun stasionar müşahidə laboratoriyası kompleks müşahidələri davam etdirir. Qoruğun sahəsi dağ dərələri və dərin vadilər hesabına 3 tərkib hissəyə bölünmüşdür. Torpaqları qonur dağ – meşə, palıdı dağ – meşə və çürüntülü, karbonatlı dağ meşə hissələrdən ibarətdir.

İqlimi qışda soyuq, başqa vaxtlar mülayim istidir. Meşə massivini əsasən vələs meşəsi (57 %), çoxsaylı palıdlar (24 %), fıstıq (18 %-ə yaxın) təşkil edirlər. Bu meşələrdə hətta söyüd, qaracöhrə, ağcaqayın, göyrüş ağaclarına da rast olunur. Bu yerlərdə başdan – başa ot örtüyü yoxdur. Əsasən cürbəcür kolluqlardan ibarətdir. Qoruğun florasında 45 növə yaxın çox nadir və yox olmaqda olan bitkilər mövcuddur. Əlverişli, münasib iqlim və bitkilər aləminin müxtəlifliyi sayəsində burada vəhşi heyvanlar üçün gözəl şərait yaranmışdır. Qoruqda 30 növ məməlilər, 9 növ sürünənlər, 6 növ amfibiya, 64 növ quşlar mövcuddur. Palıd və fısdıq meşələrində qaban, vaşaq, qurd, çaqqal,tülkü, cüyür və başqa heyvanlar da yaşayır. Quşlardan: qırqovul, zığ – zığ quşu, qara tetra və başqaları mövcuddurlar. Axır vaxtlar qoruq sahəsinin torpaqlarının aşılanması azalmışdır və bunun sayəsində vəhşi heyvanların və quşların sayı artır. Bir neçə növ bitkilər (qaracöhrə), heyvanlar (qonur ayı, vaşaq, köpkər) quşlar (tetra) Qırmızı kitaba salınmışdır.

Mənbə
-----

* QORUQLAR (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident kitabxanası)
* Qoruqlar Arxivləşdirilib 2012-01-11 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Pirqulu Dövlət Təbiət Qoruğu*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Mühafizə olunan ərazilərin statusu, yerləşməsi və əhatə edilməsi

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan dövlət təbiət qoruqları

İstinadlar
----------

1. ↑  Məzahir Təhməzov. Ensiklopedik məlumatlar. Toponimlər, fotoşəkillər, xəritələr

| ⛭Azərbaycanın qorunan təbiət əraziləri |
| --- |
| Milli parklar | 
* Abşeron
* Ağgöl
* Altıağac
* Göygöl
* Hirkan
* Qızılağac
* Samur-Yalama
* Şahdağ
* Şirvan
* Zəngəzur

 |
| Qoruqlar | 
* Altıağac
* Bəsitçay
* Eldar Şamı
* Göygöl
* İlisu
* İsmayıllı
* Korçay
* Qaragöl
* Qarayazı
* Qızılağac
* Qobustan
* Palçıq vulkanları
* Pirqulu
* Şahbuz
* Şirvan
* Türyançay
* Zaqatala

 |
| Yasaqlıqlar | 
* Arazboyu
* Arpaçay
* Bəndovan
* Bərdə
* Daşaltı
* Gil adası
* Hirkan
* Korçay
* Qax
* Qarayazı-Ağstafa
* Qəbələ
* Qızılca
* Qubadlı
* Qusar
* Laçın
* Ordubad
* Şəki
* Şəmkir
* Rvarud
* Zaqatala
* Zuvand

 |
| Ramsar yerləri | 
* Ağgöl
* Qızılağac

 |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |
Serbiyanın 60%-dən çox ərazisi əkin sahələri tutur
**Serbiyada kənd təsərrüfatı**- Əvvəlki kimi 12 milyard avroda ixracın illik potensialı ilə Serbiya iqtisadiyyatında mühüm yer tutur. Kənd təsərrüfatı sahələrinin ümumi ərazisi 6,12 milyon hektardan çoxdur. Kənd təsərrüfatı istehsalı ən məhsuldar olan sahələr Ortadunay düzənliyi, Sava, Dunay və Morava çaylarının cənub vadilərində yerləşən ərazilərdir. Kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin kəskin ixtisarı 1948-ci ildən müşahidə olunur. Ölkə əhalisinin dörddə üç hissəsi kənd təsərrüfatı üçün borc alır. Lakin onların yalnız dörddə bir hissəsi borclarını qaytarır.

İstehsal
--------

Serbiya müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsullarını istehsal edir: Buraya əsasən meyvə və tərəvəz daxildir. Bütün bunlar ÜDM-ın və ixracın əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Serbiya dünyada moruğun istehsalı üzrə ikinci yeri tutur. (84 299 metr ton ilə birinci yeri Rusiya tutur) Serbiya gavalı istehsalı üzrədə dünyada ikinci yeri tutur.(146 776 metr ton ilə birinci yeri Çin tutur) Ölkə həmçinin qarğıdalı (6.158.120 metr ton ilə dünyada 32-ci yer) və buğdanın (2.095.400 metr ton ilə dünyada 35-ci yer) əsas istehsalçısıdır. Şəkər çuğundurunun (2.299.770 metr ton) və günəbaxanın (454282 metr ton) toxumlarının yütişdirilməsi şəkərə və bitki yağına olan tələbatı ödəyir. Bir hissəsi isə digər ölkələrə ixrac olunur. Avropa İttifaqına 180000 ton şəkər ixrac olunur.

Şərabçılıq
----------

Üzüm bağı,Vlasotinçe,Serbiya
Üzümlüklər Serbiyada 70000 hektar ərazini əhatə edir və ildə 425000 ton üzüm istehsal olunur. Serbiya şərabın 15 əsas və ən böyük ölkə- istehsalçılarından biridir.

Ən məşhur şərab növləri *Belgrade Seedless, Prokupac, Sauvignon, "Italian Riesling", Cabernet, Chardonnay, White* и *Red Burgundy, Hamburg, Muscat, Afus Ali, Vranac, Tamjanka, Krstac, Smederevka* və *Dinka*dır.

Meyvələr
--------

Meyvə bağları Serbiyada 310000 hektar ərazini əhatə edir.

Meyvə istehsalının tonlarla həcmi (2012):

* Alma 178 713
* Üzüm 263 419
* Şaftalı 53 894
* Armud 39 112
* Gavalı 391 485
* Moruq 70 320
* Adi albalı 74 656

Şirkətlər
---------

* Fresh&Co, Next şirkəti ilə yanaşı Cənub-şərqi Avropada meyvə şirələrinin istehsalı üzrə ən böyük şirkətlərdən biri
* Foodland, Ənənəvi meyvə istehsalçısı
* Nektar, Meyvələrin yetişdirilməsi ilə məşğul olan şirkət
* Malina Produkt (First Fruit), Meyvələrin yetişdirilməsi ilə məşğul olan şirkət
* Mondi Foods (Mondi Serbia), Meyvələrin yetişdirilməsi ilə məşğul olan şirkət

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-08-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-22.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-22.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2013-05-17 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-04-22.
4. ↑  \ Arxivləşdirilib 2015-06-11 at the Wayback Machine\
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2013-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-22.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2016-04-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-04-22.
**Ağidel** (başq. Ағиҙел; tatar. Агыйдел) və ya **Belaya** (*rus.* Белая) — Cənubi Ural və Uralyanıda çay. Tatarıstan və Başqırdıstan Respublikaların ərazilərində axır. Çulman çayın ən uzun axını və Cənubi Uralın ən böyük çayı.

Etimologiya
-----------

Ağidel ilə Qaraidel çayları qovuşanda, onların açıq və tünd axınların arasında fərq görünür. XVI—XVII əsrlərdən rus tarixi və coğrafi ədəbiyyatında *Belaya Volojka* (*rus.* Белая Воложка) adının istifadəsini tapmaq olar.

Coğrafiya
---------

Ağidel Xəzər dənizinin və Çulman ilə Volqa çayların hovuzuna aiddir. Əsas su mənbəsi İrəməl dağın əriyən qarıdır.

Başqırdıstan ərazisində və onun Tatarıstan ilə sərhədində axır. Çulman çayın ən böyük axını və Başqırdıstanın ən uzun çayıdır.

Sahilləri əsasən çöllüklərdən ibarətdir, bəzi hissələrdə meşəli yerlər də var. Çayın yuxarı hissəsində böyük sayda mağara var.

Ağidel hər il öz sahillərindən kənara çıxıb, ətrafını batızdırır.

Çayın əsas qolları: Nuquş, Təyrük, Sem, Qaraidel, Bir, Tere Tanıp - sağdan; Aşkazar, Örşək, Dim, Qarmasan, Çərməsən, Bazı, Sön - soldan.

İqtisadiyyat
------------

### Nəqliyyat

Çayın üzərində bir sıra körpü var. Onlardan ən böyükləri Ufadaki avtomobil və dəmir yolu körpülərdilər.

Gəmiçilik
---------

Ağidel Başqırdıstanın əsas su magistralıdır. Burdaki gəmilər əsasən neft, çınqılnan qum qarışığı və tikinti vəsaitlərini daşıyır. Bundan əlavə, sərnişinlərin Rusiyanın Avropa hissəsindəki müxtəlif istiqamətlərinə çatdırılması aparılır.

### Eenerji

Çayda üç hidrosistem tikilməyə planlaşdırılır. Birincisi, 2003-cü ildə Yomağuja su anbarın tikilib və 2005-ci ildə Yomağuja su elektrik stansiyasının (SES) tam iş rejimində fəaliyyət göstərməyi başladı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Река Агидель". 2016-05-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-28.
2. ↑  "Агидель". 2021-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-31.
3. ↑  Три путешествия по рекам. Река Уфа Arxivləşdirilib 2019-05-22 at the Wayback Machine, По Тропам Южного Урала.
4. ↑  Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.23.
5. 1 2 3 4 5  "Arxivlənmiş surət". 2021-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-31.
6. ↑  Arxivləşdirilib 2014-08-08 at the Wayback Machine Белая (река в Башк. АССР). БСЭ
7. ↑  *Массальский В. М.(ru).* Кама, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
8. ↑  [*ölü keçid*]
9. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-31.

| ⛭Kama çayı |
| --- |
| Volqa çayının sol qolu |
| Qollar | 
* Kosa
* Vişera
* Mulyanka
* Çusovaya
* Silva
* Ağidel
* İj
* İk
* Toyma
* Şeşma
* Zay
* Vyatka
* Myoşa

 | Volqa və Kama çaylarının su hövzəsi. |
| Su anbarları | 
* Kama
* Votkinsk
* Nijnekamsk
* Kuybışev

 |
| Hidroelektrikstansiyalar | 
* Kama
* Votkinsk
* Nijnekamsk

 |
**Serengeti** — Keniyanın bir hissəsi və Tanzaniya ərazisini əhatə edən düzənliklərdən ibarətdir. Düzənlik ekvatordan bir qədər cənubda 900-1800 m yüksəkliklərdə yerləşir. Bu ərazinin demək olar ki, yarısı 2 iri qoruq: sahəsi 1800 km² olan Masai-Mara Milli Qoruğu və sahəsi 14500 km² olan Serengeti Milli Parkı tərəfindən mühafizə olunur. Masai-Mara Keniyanın ən məşhur qoruğudur. Onun ərazisi aksiyaların geniş yayıldığı savannalardan və bu savannalarda otlayan saysız-hesabsız heyvanlardan ibarət düzənliklərdir. Burada qnu-antilopları, ceyranlar, zürafələr, şirlər, kaftarlar, hippopotamlar, timsahlar vardır. 

Serengeti – Tanzaniyanın ən böyük və ən qədim qoruğudur. Parka aparan əsas yol cənub-şərqdən, Nqoronqoro krateri və Olduvay dərəsindən keçir. Safari özündə heyvanları müşahidə etmək və fotoşəkillərini çəkmək məqsədilə 2 dayanacağı birləşdirir; vəhşi heyvanların çoxluğunu nəzərə alaraq, piyada gəzintilər bu ərazidə qadağandır. Şirlər, gepard, çaqqal və s. geniş yayılmışdır. Heyvanları müşahidə etmək üçün üstü açılan və heyvanlara daha yaxın getmək üçün onların gözlərini qamaşdıran maşınlardan istifadə olunur. Parkda turistlərə gecə safarisi də təklif olunur.

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Afrika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Zənbilli Əli Əfəndi** (1445, Aksaray – 1526, Konstantinopol) — Osmanlı alimi və şeyxülislamı.

Həyatı
------

Karaman, Konya, İstanbul və Bursada oxudu. 1503-cü ildə şeyx oldu. Beyazıt mədrəsəsinə müəllim təyin edildi. Qanuni dövrdə xidmət etdi. Rodosun fəthində iştirak etdi. 1526-cı ildə İstanbulda vəfat etdi. Türbəsi zeyrek yamacındadır.

Kanunî dövründə Rodos adasını fəth etdi və məscidə çevrilən Saint Jean Katedralində ilk cümə namazını qıldı. Mənbələrdə elmi mövzularda sədaqət göstərmədiyi və hətta sərt xasiyyəti olan Yavuz Sultan Səlimə qarşı çıxdığı izah edilir. [2]

Ona Zenbilli Əli Əfəndi adını verdi, çünki ona təqdim olunmuş sual kağızlarını zenbillə (kəndirlə uzanan bir çanta) götürdü və yenidən zenbil ilə cavab verdi. Fiqh sahəsində Muhtaratü'l Feteva adlı bir əsər yazdı.

İstinadlar
----------



| ⛭I Səlim |
| --- |
| Ailəsi | II Gülbahar Xatun  • Ayşə Hafsa Sultan  • Ayşə Xatun  • I Süleyman  • Şahzadə Üveys  • Beyhan Sultan  • Xədicə Sultan  • Şah Sultan  • Fatma Sultan  • Hafsa Sultan  |  |
| Sədrəzəmləri | Qoca Mustafa Paşa  • Herseqli Əhməd Paşa  • Dukakinoğlu Əhməd Paşa  • Xədim Sənan Paşa  • Yunis Paşa  • Piri Mehmed Paşa |
| Kaptan-ı dəryalar | İsgəndər ağa  • Sinan bəy  • Cəfər ağa  |
| Şeyxülislamlar | Zənbilli Əli Əfəndi  ·   |
Alfa Sentavrın Günəş də daxil olmaqla digər ulduzlarla müqayisəsi
**Alfa Sentavr** (α Sentavr, qısaldılmış Alfa Sen, α Sen) — Günəş Sisteminə ən yaxın ulduz sistemidir və Günəşdən 4.37 işıq ili (1.34 pr) məsafəsindədir. Alfa Sentavr (həmçinin Rigil Kentaurus adlanır)

α Sentavr, α Sentavr A, α Sentavr B və kiçik qırmızı cırtdan α Sentavr C ( bu ulduz həmçinin Proksima Sentavr adlandırılır) -dən ibarət üçlü ulduz sistemidir. Adi gözlə, bu üç komponent vizual ulduz ölçüsü -0.27 olan bir ulduz kimi görünür. α Sentavr gecə göyündə Sirius və Kanopusdan sonra üçüncü parlaq ulduz kimi müşahidə olunur.

Proksima Sentavr (α Sen C) günəşdən 4.24 işıq ili (1.30 pr) məsafəsindədir və günəşə ən yaxın ulduzdur, buna baxmayaraq o, adi gözlə görünmür.

α Sentavr A kütləsi 1,1 Günəş kütləsi və parlaqlığı 1,519 Günəş parlaqlığı tərtibindədir, α Sentavr B isə daha kiçik və soyuqdur kütləsi 0,907 Günəş kütləsi, parlaqlığı 0,445 Günəş parlaqlığı tərtibində. 79,91 illik period ərzində ortaq mərkəz ətrafındakı məsafə Günəş ilə Pluton arasındakı məsafə (35,6) tərtibindən Günəş İlə Saturn arasındakı məsafə tərtibinə (11,2) azalmışdır.

α Sentavr adi gözdə tək ulduz hesab edilir və Erboğanın cənub bürcündə parlaq ulduza verilir. -0,27 Sirius və Canopusdan daha həddindən artıq olan vizual ölçülü (A və B ölçülərindən hesablanır) görünür. Gecə göyün ən parlaq ulduzu Arcturusdur. Alpha Centauri, iki ulduzlu Alpha Centauri (α Cene) və Alpha Centauri B (α Cen B) olan iki ulduzlu sistemdir. Bu sistemlər, ikincili α Cen AB'nin fərqli komponentləri kimi tanınır. Onun üçüncü dostu Proxima Centauri (və ya Proxima və ya α Cen C) A və B ulduzları arasındakı məsafədən uzaqdır, lakin hələlik çəkisi və AB sisteminə aiddir. Yerdən göründüyü kimi, iki əsas ulduzdan 2,2 dərəcə fərqlənir. Proksima Centauri teleskop olmadan görüləcək qədər parlaq olarsa, α Cen AB-dən ayrı bir ulduz kimi çılpaq görünürdü. Alpha Centauri AB və Proxima Centauri bir görkəmli ikiqat ulduz yaradır. Birlikdə, üç komponent α Cen AB-C adlı üçlü ulduzlu (və ya çox ulduzlu) üçlü sistem təşkil edir, ikili ulduz müşahidəçiləridir.

Birlikdə ikili ulduz sisteminin parlaq görünən komponentlərinə α Sentavr AB (α Sen AB) adı verilir. "AB-C" proksima orbitinin mərkəzi ikili dairədə, ağırlıq mərkəzi ilə kənar arasındakı məsafəyə aiddir. Bəzi köhnə istinadlar A × B-də qarışıqlıq və artıq dayandırılmış adı istifadə edir. Günəş və Alfa Sentavr AB arasındakı məsafə bu ulduzların kütlələrinə nisbətən çox fərqlənmədiyindən bu ikili sistem bir obyekt hesab olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "IAU Catalog of Star Names" Arxivləşdirilib 2018-07-07 at the Wayback Machine. Retrieved 21 November2016.
2. ↑  Kervella, P. Thevenin, F. (15 March 2003). "A Family Portrait of the Alpha Centauri System" Arxivləşdirilib 2008-02-01 at the Wayback Machine. ESO. Archived from the original on 16 June 2008.
3. ↑  Hartkopf, W.; Mason, D. M. (2008). "Sixth Catalog of Orbits of Visual Binaries" Arxivləşdirilib 2009-04-12 at the Wayback Machine. U.S. Naval Observatory.
**Zəncan üsyanı** — 1850-ci il dekabrın sonunda yatırılan üsyan.

Məzmun
------

1850-ci ildə Zəncanda babilər üsyana qalxdılar. Şəhərdə babilərin sayı 15 min nəfərə çatırdı. Bundan əlavə, yaxınlıqdakı kəndlərin əhalisi də onlara qoşulmuşdu. Babilər şəhər qalasını tutdular. Şəhər iki hissəyə bölündü və babilər onun yarıdan çox hissəsini ələ keçirdilər. Vuruşlarda babilərin ailə üzvləri də iştirak edirdilər. Əsas etibarilə kəndli və sənətkarlardan ibarət olan babilərin içərisində çoxlu tacir və xırda ruhanilər də var idi. Ətraf kəndlərdən olan əhali üsyançıları gizli şəkildə ərzaqla təmin edirdilər.

Şah hökuməti tərəfindən üsyanı yatırmaq üçün göndərilən qoşun dəstələri iyunun əvvəlində Zəncanı mühasirəyə aldılar, lakin üsyançılar tərəfindən ciddi müqavimətə rast gələrək geri çəkilməli oldular. Dekabr ayında 30 minlik şah qoşunu və feodal dəstələri Zəncanı yenidən mühasirəyə alaraq hər tərəfdən hücuma keçdilər. Üsyançıların çoxu həlak oldu, onun başçısı Məhəmmədəli isə ağır yaralandı və üç gündən sonra vəfat etdi. Babilərdən yalnız 100 nəfəri sağ qalmışdı və onlar daha beş gün vuruşduqdan sonra şəhəri tərk etməyə imkan vermək şərtilə mübarizəni dayandırmağa razı olduqlarını bildirdilər. Bu təklifi qəbul etmələri haqqında Qurana and içmiş şah ordu başçıları, silahı yerə qoyan üsyançıların hamısını qırdılar. Beləliklə, 1850-ci il dekabrın sonunda Zəncan üsyanı yatırıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Vahid Ömərov.* "XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Cənubi Azərbaycanda siyasi vəziyyət". Səs İnformasiya Agentliyi (az.). sia.az. 02.11.2012. 2017-04-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-03.
**Alevrit** — ölçüləri əsasən 0,01-0,1 *mm* (bəzi müəlliflərə görə, 0,005-0,05 *mm*) olan mineral dənələrdən (kvars, çöl şpatı, mika və b.) ibarət yumşaq, xırdaqırıntılı çöküntü. Üstünlük təşkil edən dənələrin ölçülərindən asılı olaraq iri alevrit (0,05-0,1 *mm*), xırda və ya incə alevrit (0,01-0,05 *mm*) növləri ayrılar. Sinonim: *Silt.*

Alevrit çöküntüləri
-------------------

Alevrit çöküntüləri tərkibi əsasən 0,01-0,1*mm* ölçülü hissəciklərdən təşkil olunmuş çöküntülər. Termin qranulometrik tərkibi göstərir.

Alevrit fraksiyası
------------------

Alevrit fraksiyası alevrit ölçülü qırıntılı dənələrindən təşkil olun­muş çöküntü süxurun əsas tərkib hissəsi.

Alevrit quruluşu
----------------

Alevrit quruluşu alevrit ölçülü dənələrdən təşkil olunmuş xırda qırıntılı süxurların quruluşu. Üstünlük təşkil edən qırıntıların ölçülərinə görə iri alevrit (0,05¸0,1 *mm*) və xırda alevrit (0,01¸0,05 *mm*) quruluşları ayırırlar. Alevrit quruluş xırda qırıntılı çöküntü süxurların (alevrit, alevrolit və lösslər,  bəzi piroklastik süxurlar) yumşaq və sementləşmiş növləri üçün səciy­yəvidir.

Alevrolit
---------

Alevrolit Baturin, 1935 **-** 50%-dən çox hissəsi alevrit ölçülü (0,01-0,1 *mm*)  (başqa müəlliflərə görə, 0,05-0,005 *mm*) hissəciklərdən təşkil olunmuş sementləşmiş çöküntü süxur.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
**Vinek xan** — (bolq. Винех) - Bulqar xanı. 754-762  yaxud 756-762 illərində hökmdarlıq etmişdir. Uokil sülaləsindən idi. Kormisoş xanın bacısı oğludur.

Hakimiyyətə gəlməsi
-------------------

İmperator V Konstantin Frakiya ətrafını gücləndirməyə, erməniləri və suriyalıları bölgəyə köçürməyə başlamışdı. Buna cavab olaraq Kormisoş xan, illik verilən verginin artırılmasını tələb etmişdi. Cavab almayan xan hücuma keçmiş lakin məğlub olmuşdu. Bu məğlubiyyətin nəticəsi olaraq saray çevrilişi nəticəsində devilmiş, taxta bacısı oğlu Vinek xan gəlmişdi.

Hakimiyyəti
-----------

Taxta çıxarkən V Konstantinə hücum edən xan Karnobat yaxınlığında məğlub olmuş, sülhə məcbur edilmişdi. 759-cu ildəki ikinci döyüşdə isə qalib gəlmişdi. Lakin qalibiyyətə baxmayaraq sülhə getməsi saray əyanları tərəfindən xoş qarşılanmadı və saray çevrilişi nəticəsində xan daxil bütün ailəsi öldürüldü.

Toponimlər
----------

Antarktikada Vinek təpəsi onun şərəfinə adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Lundy D. R.* Vinekh, King of Bulgaria // The Peerage (ing.).
2. ↑  Mosko Moskov, Imennik na bălgarskite hanove (novo tălkuvane), Sofia 1988.
3. ↑  Jordan Andreev, Ivan Lazarov, Plamen Pavlov, Koj koj e v srednovekovna Bălgarija, Sofia 1999.
4. ↑  Runciman S. A history of the First Bulgarian empire, London, G.Bell & Sons, 1930, pp.37, 289
**Sen-Simon Fondu** (*fr.* Fondation Saint-Simon) — 1982-ci ildə tarixçi Fransua Füre tərəfindən əsası qoyulmuş Fransa araşdırma mərkəzi. Ziyalılar, jurnalistlər, yüksək rütbəli dövlət qulluqçuları, biznesmenlər də daxil olmaqla sahibkarlar və akademiklər Fondun üzvü ola bilərlər. Fond araşdırma mərkəzlərinin beynəlxalq şəbəkəsi olan Haaqa Klubunun üzvüdür. 1999-cu ildə fəaliyyətinə xitam verilmişdir. Hazırda üzvlərinin bir çoxu *Le Siècle* araşdırma mərkəzində fəaliyyətlərini davam etdirirlər.

Tarixi
------

Politoloq Pyer Rozanvallon hesab edir ki, Sen-Simon Fondu 1981-ci il prezident seçkilərində sol namizəd Fransua Mitteranın seçilməsi ilə yaradılmışdır. Fondun məqsədi siyasi klublar və universitetlərin nəzdindəki institutlardan tamamilə müstəqil sosial mübadilə şəbəkəsi yaratmaq idi.

Sen-Simen Fondu totalitarizmin əksinə, demokratiya və iqtisadi liberalizmi dəstəkləyirdi. Fond universitetlər, biznes mühiti və dövlət idarəçiliyi arasında körpü yaratmaq arzusunda idi. Pyer Nora bu qurumu *"ideyaları olan insanlarla vasitələri (məsələn, pulu) olan insanların görüşü"* (*fr.* la rencontre de gens qui avaient des moyens avec des gens qui avaient des idées) kimi təsvir edirdi.

Araşdırma mərkəzi müxtəlif memorandumlar və tədqiqatlar dərc edirdi. 1990-cı illərdə Fransa siyasətinə həddindən artıq və bir növ gizli təsir göstərdiyi iddia edilən Fond getdikcə daha çox tənqidlərə məruz qalırdı.

Üzvləri
-------

* Prezident: Roje Foru və Fransua Füre
* Katib: Pyer Rozanvallon
* Xəzinədar: Alen Menk
* İnzibatçılar: Jan-Klod Kazanova, Jan Perelvad və İv Sabure.

İstinadlar
----------

1. ↑  James G. McGann. *Think Tanks and Civil Societies: Catalysts for Ideas and Action*. Transaction Publishers, 2002. P166.
2. ↑  A. T. Lane. *Biographical Dictionary of European Labor Leaders, Volume 1*. Greenwood Publishing Group, 1995. P467.
3. ↑  The Hague Club Arxivləşdirilib 2007-09-30 at the Wayback Machine  (ing.)
4. ↑  *Windle, Joel A.* Making Sense of School Choice: Politics, Policies, and Practice under Conditions of Cultural Diversity. Springer. 2016. səh. 123. ISBN 9781137483539. 12 June 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 January 2018.
5. ↑  La Fondation Saint-Simon, une histoire accomplie Arxivləşdirilib 2007-04-21 at the Wayback Machine, Pierre Rosanvallon, *Le Monde*, 23 June 1999  (fr.)

Xarici keçidlər
---------------

* Vincent Loren, *Les architectes du social-libéralisme*, *Le Monde diplomatique*, sentyabr 1998  (fr.)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  Bu şablona bax  | 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 12047414r · GND: 5093063-1 · ISNI: 0000 0001 2157 6197 · LCCN: n88006296 · NLA: 35381040 · NUKAT: n2005000123 · SUDOC: 028689941 · VIAF: 130694129 · WorldCat VIAF: 130694129 |

 |
**İnden** — Molekul formulu С9H8 olan politsiklik aromatik karbohidrogendir. Quruluşca benzol və tsiklopenten həlqələrinin kondensləşməsindən ibarətdir. Asanlıqla alovlanır və polimerləşir.

Alınması
--------

Inden daş kömür qətranında (1%-ə qədər), həmçinin olefinlərin istehsalının qalıq yağlarında rast gəlinir. Sənayedə inden fenol və əsaslardan təmizlənmiş daş kömür qətranının rektifikasiyası və sonra kristallaşdırılmasından alınır. Əgər əvvəlcədən fenolun ekstraksiyası aparılmırsa, su ilə azeotrop qovulma ilə indenin konsentrasiyası yüksək olan fenol-inden fraksiyası alınır. Bu zaman fenol aşağı fraksiya kimi ayrılır.
Indenin alınmasının preparativ variantı asetilenin 630oC-də pirolizindən və toluolun asetilenlə 825-900oC-də və aşağı təzyiqdə reaksiyasından ibarətdir[1].

Fiziki xassələri
----------------

Inden bir çox üzvi həlledicilərdə (etanol, dietil efiri, piridin, dördxlorlu karbon, sirkə turşusu) həll olur, suda isə həll olmur[1].

Kimyəvi xassələri
-----------------

Inden otaq temperaturunda qaranlıqda asanlıqla polimerləşərək poliinden əmələ gətirir. Polimerləşmə qeyri-üzvi turşular və ya Lüis turşuları əlavə edildikdə və qızdırıldıqda daha da sürətlənir. Tsiklopenten həlqəsinin ikiqat rabitəsi birləşmə reaksiyalarına meyllidir, xüsusilə də bromlaşır, eləcə də nikel katalizatorunun və ya natrium (etanolda) iştirakında hidrogenləşir. Inden Diels-Alder reaksiyasında dienofil kimi çıxış edə bilər [3].
İnden zəif turşu xassəsi göstərir: CH2- qruplarının iştirakı ilə karbonil birləşmələri vasitəsi ilə kondensləşir, həmçinin maqnezium üzvi birləşmələr əmələ gətirir[1].
İnden oksidləşmə zamanı, şəraitdən asılı olaraq, dihidrooksiindan, homoftal turşusu və ya ftal turşusu əmələ gətirə bilər[3].

Tətbiqi
-------

Inden kumarono-inden qətranlarının və aromatik rezinlərin alınmasında istifadə olunur. Təmiz inden indanın sintezində, həmçinin bir sıra törəmələrin, məsələn, akarisidlər kimi tətbiq olunan inden-1-karbon turşusu efirlərinin sintezində istifadə olunur[3].

Ədəbiyyat
---------

1. Химическая энциклопедия / Гл. ред. И. Л. Кнунянц.—М.: Советская энциклопедия, 1990.— Т.2.— С.224.
2. Sigma-Aldrich.Indene. Проверено 27 июля 2014.
3. Griesbaum K. Behr A. Biedenkapp D. Voges H.-W. Garbe D. Paetz C. Collin G. Mayer D. Höke H. Schmidt R. Hydrocarbons(англ.) // Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. — Wiley, 2013. — P. 46—47.—DOI:10.1002/14356007.a13\_227.pub 2.
**İndira Radiç** (*serb.* Индира Радић 14 iyun 1966, Doboy) — Serb pop xalq müğənnisi. Serbiyalı Şakira olaraq anılır.

Bioqrafiyası
------------

İndira Subotiç Bosniyanın Doboy şəhərinin yaxınlığındakı Draqalovtsi kəndində Bosniya serblərinin ailəsində anadan olmuşdur. Hindistanın baş naziri İndira Qandinin şərəfinə adlandırılmışdır. Kiçik yaşlarından valideynləri onun müğənni istedadını fərq etdilər, buna görə də çox kiçik yaşlarından İndira bir çox musiqi yarışmasında iştirak edir. Məktəbi bitirdikdən sonra doğma məmləkətindəki tibb kollecinə daxil olur. Üç il Zaqrebdəki Stoyanoviç Mladen xəstəxanasında tibb bacısı kimi çalışır və 90-cı illərin əvvəllərində Serbiyaya köçür.
2011-ci ilin dekabr ayında İndira Şərq, şimal, cənub və qərb adlı on beşinci yubiley albomunu buraxdı. Albomda İndira həmkarı Stanko Marinkoviç ilə duetdə fransızca səsləndirdiyi Mariya da daxil olmaqla 17 yeni mahnı daxil idi. Mahnı yayımlandıqdan sonra 24 saat ərzində YouTube portalında 100 mindən çox baxış toplayaraq böyük bir müvəffəqiyyət qazandı və bir həftə sonra videoçarx YouTube tarixindəki bütün şərh videolarından yeddinci yeri tutdu. 2015-ci ildə İndira əsasən Serbiyanın bütün klublarında çıxış edir. Oktyabr ayında 18 ildən sonra Grand Production ilə müqaviləni pozdu və başqa bir City Records şirkəti ilə müqavilə bağladı.

Diskoqrafiya
------------

### Studiya albomları

1. 1992 — *Награда и казна* / Mükafat və cəza
2. 1993 — *Због тебе* / Səndən ötrü
3. 1994 — *Угаси ме* / Məni dəyiş
4. 1995 — *Иди из живота мога* / Уходи из моей жизни
5. 1996 — *Круг*
6. 1997 — *Издајник* / Xain
7. 1998 — *Волиш ли ме ти* / Sən məni sevirsən
8. 2000 — *Миленијум* /Millenium
9. 2001 — *Где ћемо вечерас* / Bu gecə biz hara gedirik
10. 2002 — *Поцрнела бурма*
11. 2004 — *Змаj* / Əjdaha
12. 2005 — *Љубав кад престане*
13. 2007 — *Лепо се проведи*
14. 2008 — *Хероји*
15. 2011 — *Исток, север, југ и запад* / Şərq, qüzey, güney və qərb
16. 2015 — *Нико није савршен* / Heç kim mükəmməl deyil

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dobro veče Srbijo sa Indirom Radić - Story.rs - Upoznajte poznate". 2013-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11. 7. 2013..
2. ↑  "Indira Radić". 2012-04-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15. 9. 2011..
3. ↑  "Indira Radic Biografija". 2013-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 April 2011.
**Ali təhsil** (*ing.* Higher education) — 1)elm, texnika və mədəniyyətin müasir nailiyyətlərindən yaradıcı şəkildə istifadə etməklə hazırlıq yönümlü nəzəri və əməli məsələlərin həllinə imkan verən sistemləşdirilmiş bilik və təcrübi vərdişlərin məcmusu. Ali təhsil termini ali təhsil müəssisələrində elm və mədəniyyətin müxtəlif sahələri üçün yüksək ixtisaslı kadrlar hazırlanması mənasında da işlədilir; 2)ümumi təhsil və elmi-siyasi bilik verən ən yüksək təhsil.

Üç pilləli təhsil sitemində orta təhsil və orta ixtisas təhsilindən sonra gələn ali ixtisas təhsili. Məzuna ixtisası üzrə nəzəri və peşəkar biliklər verir. Orta təhsildən fərqli olaraq ali təhsil ümumi təhsil sayılmır və iddiaçılar müsabiqə əsaında daha az sayda yerə qəbul edilir.

Ali təhsilli
------------

**Ali təhsilli** - ali məktəb bitirmiş.

Ali təhsil müəssisəsi
---------------------

 *Əsas məqalə: Ali təhsil müəssisəsi*
Ali təhsil ali məktəblərdə — universitetlərdə, akademiyalarda, institutlarda və kolleclərdə verilir. Müxtəlif ölkələrdə fərqli adları ola bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Большая советская энциклопедия. Третье издание. "Советская энциклопедия". 1969—1978 гг. В 30 томах.
2. ↑  Pucciarelli F. Kaplan Andreas M. (2016) Competition and Strategy in Higher Education: Managing Complexity and Uncertainty, Business Horizons, Volume 59
3. ↑  УСПЕХИ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ В ДИНАМИЧНО РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАНАХ Arxivləşdirilib 2009-11-12 at the Wayback Machine (доклад по исследованиям ЮНЕСКО и ОЭСР)

Ədəbiyyat
---------

Əliquliyev R.M. Şükürlü S.F. Kazımova S.İ. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2009. 201 s.
**Alexandro Kantero Sançez** (8 iyun 2000, Madrid) – İspaniya klubu olan Levantenin futbolçusu.

Karyerası
---------

### Levante-2

Levante-2–də ilk matçına 20 yanvar 2019-cu ildə keçirilən Levante 2-Kornella matçının 67-ci dəqiqəsində çıxıb. Matç 0–0 hesablı heç-heçə ilə başa çatıb. Levante-2-də ilk dəfə 24 mart 2019-cu ildə keçirilən Levante 2-Sabadell matçında fərqlənib. Matçın 4-cü və 46-cı dəqiqələrində qol vurub. Beləliklə, bu matçda Alexandro Kantero Levante-2 də dublda etmiş oldu. Matç Levante 2-nin 3–1 hesablı qələbəsi ilə başa çatıb.

### Levante

Levantenin heyətində ilk matçına 30 aprel 2021-ci ildə keçirilən Selta Viqo-Levante matçında çıxıb. Start heyətdə meydana çıxan Kantero 79-cu dəqiqədə əvəzlənib. Matç Selta Viqonun 2–0 hesablı qələbəsi ilə başa çatıb.

İstinadlar
----------

* 3.Levante-2 0–0 Kornella Soccerway
* 4.Levante 2 3–1 Sabadell Soccerway
* 5.Selta Viqo 2–0 Levante Soccerway



1. ↑  Alexandro Kantero Arxivləşdirilib 2022-09-22 at the Wayback Machine **Soccerway**  (ing.)
2. ↑  Alexandro Kantero Arxivləşdirilib 2022-06-16 at the Wayback Machine **Transfermarkt**  (ing.)
İqtisadiyyatda **indeksləşdirmə**  (*lat.* index  — müqavilənin, kreditin, əmək haqqının, pensiyanın, müavinətlərin, əmanətlərin və s.-nin məbləğini istehlak qiymətləri indeksi ilə əlaqələndirməklə inflyasiyadan qorunmaq vasitəsidir.

İndeksləşdirmə növləri
----------------------

**Əhalinin gəlirlərinin indeksləşdirilməsi** — istehlak mallarının və xidmətlərin qiymətlərinin artması nəticəsində gəlirlərdə yaranan itkilərin tam və ya qismən kompensasiyası.

Dünya təcrübəsində əhalinin gəlirlərinin indeksləşdirilməsinin iki əsas forması mövcuddur:

* *avtomatik, burada əmək haqqının və digər gəlirlərin indeksləşdirilməsi qiymət artımına mütənasib olaraq artır;*
* *Avropa İttifaqı ölkələrində istifadə olunan yarı avtomatik (müqavilə əsasında). Bu indeksləşdirmənin mahiyyəti ekspert alimləri cəlb etməklə işəgötürənlər, həmkarlar ittifaqları və dövlət qurumlarının nümayəndələri ilə danışıqlar aparmaqdır. Danışıqların nəticəsi kollektiv müqavilələrin bağlanması üçün sosial müdafiənin aşağı həddi müəyyən edən tövsiyələrdir.*

 *Əmanətlərin indeksləşdirilməsi* — ümumi qiymət səviyyəsi dəyişdikdə əmanətçiyə ödənilən faiz dərəcəsinin ölçüsünün avtomatik dəyişməsi.

*Vergi indeksasiyası* — rəsmi istehlak qiymətlərinin artım indeksinə və ya əmək haqqı indeksinə uyğun olaraq gəlir vergisinin avtomatik dəyişməsidir.

### Məsələ

#### Təxmini dəyərin indeksasiyası

{\displaystyle P\_{n}=P\_{0}\cdot (1+\sum \_{i=1}^{n}CPI\_{i})}, burada Р — baza dövründə layihənin qiyməti; CPI — istehlak qiymətləri indeksi.

Ədəbiyyat
---------

* Новый экономический словарь / Под редакцией *А. Н. Азрилияна* — М.: Институт новой экономики, 2006. ISBN 5-89378-014-0