recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kokeşi Akita prefekturasına aid olan meybutsudur.
**Meybutsu** (名物?, *azərb.* "məşhur şey"‎) – Yaponiyada hər hansı yerə xas olan, həmin yerdə istehsal olunan əşya və ya suvenir. Məsələn, kokeşilər Akita prefekturasına, mozaikalı taxta qutular Hakone şəhərinə, dekorativ fənərlər isə Gifu prefekturasına aid meybutsu hesab olunur.

Çini qablar və keramika məmulatları regional üslub baxımından çox müxtəlif olduğu üçün onların çoxu meybutsu hesab olunur. Məsələn, Arita dulusçuluq məmulatları Şimali Kyuşu regionuna, Satsuma dulusçuluq məmulatları isə Cənubi Kyuşu regionuna xas meybutsudur. Meybutsular sadəcə suvenir yox, yemək formasında da ola bilər. Soba Naqano prefekturasının, yaşıl çay Şizuoka prefekturasının meybutsusu hesab olunur. Müxtəlif senbey və mancu növləri də meybutsudur.

Şəhərlərin müxtəlif bölgələrinin də meybutsusu ola bilər. Kioto şəhərinin Nişicin rayonu ipək parçaları, Tokio şəhərinin Yomoqi bölgəsi isə danbosu ilə məşhurdur.

Hər meybutsu özünəməxsus xüsusiyyətə malik olduğu üçün və regionunun mədəniyyətini əks etdirdiyi üçün insanlar hansısa regiona səyahət edəndə həmin regionunun meybutsusunu ailə üzvlərinə, dostlarına, iş yoldaşlarına hədiyyə kimi gətirirlər. Meybutsular ənənəvi xüsusiyyətlər daşısa da, marketinq strategiyaları müasirdir. Yaponiyanın hər bir regionu meybutsusunu reklam etmək və onları onlayn şəkildə satmaq üçün sayt açıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Buckley, 2002. səh. 307

Ədəbiyyat
---------

* *Buckley, Sandra.* Encyclopedia of Comtemporary Japanese Culture (ingiliscə). Routledge. 2002. səh. 307. ISBN 0-203-99634-8. İstifadə tarixi: 21 oktyabr 2021.
**Sağlamlıq evləri** və ya **Dar-üş-şəfa** — Qazan xanın vəziri, orta əsrlər Azərbaycanının görkəmli tarixçisi, islahatçı və dövlət xadimi Rəşidəddinin təşəbbüsü və tanınmış Azərbaycan təbibi Mahmud ibn İlyasın iştirakı ilə "Sağlamlıq evləri" - çağdaş anlamda özünəməxsus klinik mərkəzlər şəbəkəsi. 

Mərkəzi "Sağlamlıq evi" Təbrizdə yaradılmış və öz ətrafında bütün şərqdən alimlər cəmləşdirmiş, belə demək mümkünsə, "Elmlər Akademiyası"nın nəzdində yerləşirdi. Baş tibb məktəbi də burada idi. Rəşidəddin özünün məşhur "Tarix" əsərində göstərirdi ki, Təbrizdə elmin demək olar ki, bütün sahələrinin 500-dən artıq nümayəndəsi çalışırdı. Onlar buraya Hindistandan, Misirdən, Çindən, ərəb ölkələrindən və dikər dövlətlərdən gəlmişdilər. Burada həmçinin 6000-ə qədər tələbə də təhsil alırdı. Elə oradaca göstərilir ki, Təbrizdə kitabxanalar və müxtəlif elmi idarələr təşkil olunmuşdu.

Burada səhiyyənin təşkilində həlledici rolu həkim-alim Mahmud ibn-İlyasın elmi istedadı və təşkilatçılıq bacarığı oynamışdı. Təsadüfi deyil ki, Rəşidəddin Mahmud ibn İlyası "öz dövrünün Əflatunu, öz əsrinin Ərəstunu" adlandırmışdı. Yaxın Şərqdə ilk "Sağlamlıq evi" hələ çox-çox qabaq İbn Sinanın təşəbbüsü ilə yaradılmışdı. Şirvanda belə bir müalicə mərkəzinin -Məlhəm Tibb Akademiyasının - yaradıcısı isə görkəmli həkim-alim Ömər ibn-Osman Kafiəddin idi. O, məşhur şair Xaqani Şirvaninin əmisi idi. Görünür, onun təcrübəsi Mahmud ibn İlyas və onun əməkdaşları tərəfindən Azərbaycanda "Sağlamlıq evləri" yaradılarkən geniş istifadə olunmuşdur. Belə ki, öz səyahətlərindən birini təsvir edərkən Mahmud ibn İlyas yazır ki, vətənə dönəndə "Şirvan haqqında danışmaq, Kafiəddindən aldığı nəsihətləri yada salmaq məqsədi ilə yolüstü Bağdadda böyük həmyerlimə baş çəkdim, Şirvan haqqında xatirələr həmişə bizim üçün xoşdur."

İstinadlar
----------

1. ↑  Tarix terminləri lüğəti. "Altun kitab", 2017. Tarix üzrə elmlər doktoru R.Ə.Hüseynovun redaktəsi altında


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Sım çayı** — Yenisey çayının sol qoludur.

Əsas göstəriciləri
------------------

Rusiya Federasiyasının Krasnoyarsk əyalətinin çayıdır. Yuxarı axarlarından Sağ Sım adlanır. Sağ Sım ilə uzunluğu-694 km, hövzəsinin sahəsi isə -31 600 km²-dir. Qərbi Sibir düzənliyinin bataqlıqlarının şərq hissəsi ilə axır. Qidalanmasında qarışıq mənbələrdə mövcuddur. Ən əsasını isə qar suları təşkil edir. İllik su sərfi -175 m³/san-dir. Oktyabrdan donan çayın suları may ayında dondan açılır.

Yenisey çayının hövzəsiYenisey çayının hövzəsi

Qolları
-------

56 кm: Lunçes Лунчес

74 кm: Pşeniçnaya

94 кm: Kolçum

96 кm: Ozernaya

102 кm: Poçema

111 кm: Şextum

116 кm: Cənubi Lunçes

158 кm: Listviyajnaya

160 кm: Kenelçes

173 кm: Naçalnaya

180 кm: Nerunda

181 кm: İştık

202 кm: Kaşilova

209 кm: Dordon

218 км: Enkiye

223 кm: Kubçes

250 кm: Оksım

253 кm: Kidençes

266 кm: Palbumçes

280 кm: Suxaya

298 кm: Lomotka

317 кm: Cafanm

321 кm: Brusova

322 кm: Yaçendra

344 кm: Enqlences

375 кm: Еkandra

378 кm: Doqıldo

403 кm: Momoktu

406 кm: Puçe

425 кm: Nara

431 кm: Rıbnıy

437 кm: Mooça

452 кm: Bezımyannıy

461 кm: İrapçima

479 кm: Pulvanondra

491 кm: Kukoça

495 кm: Topka

505 кm: Kulindra

514 кm: Çepki

526 кm: Untulqa

534 кm: Alsım

552 кm: Teymesım

566 кm: Sulemsım

576 кm: Tunsım

627 кm: Malıy Sım

Həmçinin bax
------------

* Yenisey

İstinadlar
----------

1. ↑  «*Река Сым (Прав. Сым)*» Arxivləşdirilib 2021-05-14 at the Wayback Machine — информация об объекте в Государственном водном реестре.
**Süveyş bərxəxi** Asiya qitəsinin ərazisinə daxil olan Sinay yarımadasını Afrika qitəsi ilə birləşdirir. Öz növbəsində şimaldan Aralıq dənizini, cənubdan Qırmızı dənizdən ayırır. İki dəniz arasında ən qısa məsafə 116 km təşkil edir. Bərzəx əsasən qumlu və daşlı səhradan ibarət olduğundan demək olar ki, bitki örtüyündən məhrumdur. Ərazi əsasən duzlu sulara və Misirin ən böyük göllərindən olan Böyük Qor gölü onun ərazisində yerləşir. Bu da onunla əlaqədardır ki, bərzəx ərazisində çay formalaşa bilmir. Bərzəx üzərində 1869-cu ildə Böyük Britaniya İmperiyasının maliyyə dəstəyi sayəsində Süveyş kanalı tikilmişdir. Kanalın əhəmiyyəti ondadırki, 1000 km-lərlə məsafəni qısaldaraq, üstəlik vaxt itkisinə yol vermədən Hind okeanınında olan yükləri Aralıq dənizinə catdırmağa imkan verir. İran körfəzi ölkələrinin tankerlərlə ixrac etdiyi neft ərazidən daşınsada Supertankerlər kanalın dayazlığı səbəbindən ərazidən keçə bilmir. Bu səbəbdən kanalın dərinləşdirilməsi planlaşdırılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Suez Canal." Arxivləşdirilib 2014-01-07 at the Wayback Machine Encyclopædia Britannica Arxivləşdirilib 2015-12-12 at the Wayback Machine. Accessed June 2011.
**Amsterdam turniri** (*ing.* Amsterdam tournament) — mövsüm əvvəli Niderlandın paytaxtı Amsterdamda yoldaşlıq məqsədi ilə təşkil edilən futbol turniri. Turnirə Erediviziya komandalarından "Ayaks" klubu ev sahibliyi etmiş və matçlar 1976-cı ildən 1996-cı ilə qədər De Mer stadionunda, 1996-cı ildən 2009-cu ilə qədər Amsterdam Arenada oynanılmışdır.

Təşkilat, şəhər tarixinin 700-ci ilini qeyd etmək məqsədi ilə, 1975-ci ildə "Amsterdam 700 turniri" (*ing.* Amsterdam 700 tournament) adı ilə yaradılıb. 1934-cü ildən 1996-cı ilə qədər "Ayaks"ın daxili sahə matçlarını oynadığı De Mer stadionunda təşkil edilən turnir, 1992-ci ildə olan yeddi illik fasiləyə qədər hər yay keçirilib. 1986-cı ilə qədər yarımfinallar, ikinci, üçüncü yer üçün matç və final olmaqla bərabər üç gündə ümumi dörd matç oynanılırdı. 1987-ci ildə, ilk dəfə komandalar bir-birləri ilə matçı liqa formatında oynamağa başladı. 1999-cu ildə Beynəlxaq Fəaliyyət Tərəfdaşlığı (*ing.* International Event Partnership  qısa olaraq IEP) dəstəyi ilə turnir bu dəfə Amsterdam Arenada təşkil edilməyə başladı. Turnir yenidən başladıqdan sonra, turnirdə rəsmi futbol təşkilatlarında istifadə edilməyən bal vermə sistemi istifadə edilmişdir.

Açar
----

* Argentina Argentina
* Belçika Belçika
* Braziliya Braziliya
* İngiltərə İngiltərə
* Yunanıstan Yunanıstan
* İtaliya İtaliya
* Niderland Niderland
* Portuqaliya Portuqaliya
* Rumıniya
* İspaniya / İspaniya / İspaniya İspaniya
* Türkiyə Türkiyə
* SSRİ SSRİ
* Almaniya Almaniya / Qərbi Almaniya

Turnirlər
---------

1975 Amsterdam turnirində "Barselona" futbolçularının birlikdə çəkdiyi şəkil.
Barselona futbolçusu Yohan Kroyff, 1975 Amsterdam turnirində komandanın qazandığı üçüncü yer mükafatını göyə qaldırarkən.
Stiven Cerrard turnirdə Liverpul forması ilə oynayıb.
1976 Amsterdam turniri finalında ev sahibi "Ayaks" və "Belçika" heyəti qarşılaşarkən.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Getting there". LG Amsterdam Tournament. 2008-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2018.
2. 1 2  *Veronese, Andrea; Stokkermans, Karel.* "Amsterdam Tournament". Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. 9 July 2009. 19 June 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 August 2010.
3. ↑  "Homepage". LG Amsterdam Tournament. 2008-01-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2018.
4. ↑  "The club" (İngilizce). Ajax. 2015-03-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2018.
5. ↑  *Bostock, Adam.* "Reds to play in Amsterdam Tournament". Manchester United. 25 yanvar 2006. 13 avqust 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2018.
6. ↑  "Black Cats to compete in Ajax cup" (İngilizce). BBC Sport. 4 iyun 2009. 2009-06-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2018.
7. ↑  "Galatasaray 2–1 Liverpool" Arxivləşdirilib 2003-12-18 at the Wayback Machine. BBC Sport. 3 Ağustos 2003. Erişim 28 Ağustos 2010.
**Gülhanə Parkı** — İstanbul şəhərinin Fatih ilində yer alan tarixi bir parkdır. Alay köşkü, Topqapı sarayı və Sarayburnu arasında yerləşir.

Tarixi
------

Gülhanə Parkı, Osmanlı imperiyası dönəmində Topqapı sarayının xarici bağçası və içində bir qoruq və qızılgül bağçalarını saxlayardı. Türk tarixində demokratikləşmənin ilk konkret addımı olan Tənzimat fərmanı, 3 noyabr 1839-cu ildə Abdülmecit dövründə Xarici İşlər Naziri Mustafa Rəşid Paşa tərəfindən Gülhanə parkında oxunmuşdur və bu səbəblə Gülhanə Xətti Hümayunu da deyilir.

İstanbul şəhərinin başçısı Cəmil Paşa (Toppuzlu) zamanında düzəldilərək 1912-ci ildə park halına gətirildi və xalqa açıldı. Ümumi sahəsi 163 dönüm (918,393 mt2lik qədim bir sahə ölçüsüdür. Günümüzdə isə 1000 mt2 sahəyə bərabər olan dekar yerinə istifadə edilir) qədərdir. Parkın girişində sağ tərəfdə İstanbul mer və bələdiyyə sədrlərinin büstləri var. Parkın ortasından iki tərəfi ağaclı yol keçir. Bu yolun sağında və solunda istirahət yerləri, uşaq bağçası var. Boğaza doğru qıvrılaraq yenən yoxuşun dərhal sağında bir Aşıq İbrahim heykəli, yoxuşun sonuna doğru bir az yuxarı hissədə isə Romalılardan qalma Qotlar sütunu vardır.

Sarayburnu parkı qismi qədimdən Sirkəci dəmir yolu xətti üstündən bir körpüylə baş parka bağlıydı. Bu qism sonradan sahilyolu (1958) ilə parkdan ayrılıb. Sarayburnu hissəsində Atatürkün Respublikadan sonra tikilən ilk heykəli (3 oktyabr 1926) yerləşir. Heykəl, Avstraliyalı memar Kripel tərəfindən aparılmışdır. Atatürk, halqa latın hərflərini halqa ilk dəfə bu parkda 1-ci İl 1928 sentyabr tarixində göstərdi. Atatürkün nəşi Ankaraya göndərilərkən, İstanbuldakı son tədbir Gülhanə Parkının Sarayburnu hissəsində 19 noyabr 1938-ci il tarixində keçirilib. Tabut, top arabasından 12 general tərəfindən alınaraq Yavuz zirehinə aparılmaq üçün sahildəki bir barjaya yanaşan zəfər destroyerinə qoyulub.

Yenidən bərpası
---------------

İllərlə çox pis və xarab bir şəkildə yerləşən park 2003-cü ildə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən bərpa edilərək, keçmiş günlərini itirməyəcək bir vəziyyətə gətirildi.

İslam Elm və Texnologiya Muzeyi
-------------------------------

Ayrıca 25 may 2008-ci ildə Gülhanə parkı içindəki Has ahırlar binasında, İstanbul İslam Elm və Texnologiya Tarixi Muzeyi xidmətə başlamışdır.

İstinadlar
----------

* GÜLHANE PARKI Arxivləşdirilib 2012-12-21 at Archive.today
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Meydan məscidi.
**Meydan məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndində indiyədək salamat vəziyyətdə gəlib çatan məscidlərdən biri. Məscid kənd mərkəzində yerləşir.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Kəndin mərkəzi meydanında yerləşməsi səbəbindən kənd əhalisi tərəfindən "Meydan məscidi" adlandırılan məscidin girişi cənub tərəfdəndir.

Memarlıq quruluşu
-----------------

Məscidin cənub divarı bişmiş kərpiclə üzlənmişdir. İri həcmdə (uzunluğu 16 metr, eni 10,5 metr=168m2) inşa edilmiş məscidin daxildən hündürlüyü 5 metrə yaxındır. Məscidin tavanı hər cərgədə 6 ədəd olmaqla 12 ağac sütunun üstündə oturmuşdur (2x6). Giriş qapısından sağ tərəfdə qoyulan 4 ədəd pəncərə məscidin daxilini yaxşı işıqlandırır.

Kitabələri
----------

"Meydan məscidi"nin giriş qapısının baş tərəfində yaşılımtıl rəngli daş lövhə üzərində fars dilində beş sətirdə oyma üsulu ilə həkk edilmiş kitabə vardır. Kitabənin mətninin tərcüməsi belədir: **"Nüsnüs camaatı və başqaları …adət üzrə… məscid şəban ayı, 1335-ci il tarixində, rus müharibəsi zamanı bərpa olundu… etdi"**

Şəban ayı, 1335 h.i.=21.06.-21.07.1917-ci il. Məscidin cənuba baxan pəncərələrindən birinin baş tərəfində, bişmiş kərpic üzərində oyma üsulu ilə beş sətirdə yazılmış başqa bir kitabə də vardır. Kitabənin mətninin tərcüməsi belədir: **"Məscid şəban ayının 24-ü, 1335-ci ildə (15.06.1917-ci il), Rusiya-Türkiyə müharibəsi zamanı təmir olundu".**

Birinci kitabədə "Rus müharibəsi", ikinci kitabədə isə "Rusiya-Türkiyə müharibəsi" söz birləşmələri diqqəti cəlb edir. Kitabəni yazan bu xəttat və həkkak hər iki kitabədə bu fikirləri vurğulamaqla məsciddə bərpa-təmir işlərinin həmin vaxt, yəni 1917-ci ildə davam edən Birinci Dünya müharibəsi çərçivəsində Antanta bloku tərəfindən Rusiya ilə "Üçlər ittifaqı" tərəfindən Türkiyə arasında Qafqaz cəbhəsində davam edən müharibəni nəzərdə tutmuşdur. Kitabədən aydın olur ki, Azərbaycanın da Rusiyanın tərkibində olması səbəbinin dolayısı ilə I Dünya müharibəsində iştirak etdiyi dövrdə məsciddə bərpa-təmir işləri aparılmışdır.

Məscidin içərisində, cənuba baхan pəncərənin baş tərəfində, gəc üzərində, qara rənglə, fars dilində dörd sətirdə yazılmış mənzum kitabə var idi. Kitabənin mətninin tərcüməsi belədir:

Bu Hüseyn kimdir ki, aləm onun divanəsidir?  

Bu necə şamdır ki, canlar onun pərvanəsidir. Bu necə şurdur ki, dünya хalqlarında  

Bu necə əza və necə matəmdir, bu dərd üçün ərşə yetişir.

Tarixi
------

Məscidin inşa tarixini XVIII əsrin sonları — XIX əsrin əvvəllərinə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Сафаров Ф. Арабо-персоязычные надписи Нахичеванской АССР (ХVI-ХIХ вв) как историко-культурные памятники. Диссертация на сосискание ученой степени канд. ист. наук. Баку, 1987, 179 с. НАИИ НАН Азербайджана. Инв.№ 8383. c. 38–39

Mənbə
-----

1. Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
**Jan Batist de Lamaz** (*fr.* Jean-Baptiste de la Maze) — Fransız yezuit din xadimi, İsfahanda və Şamaxıda fəaliyyətdə olmuşdur.

Həyatı
------

21 fevral 1624-cü ildə Fransanın Paris şəhərində doğulmuşdur. 16 yaşında yezuit ordeninə daxil olub, 8 dekabr 1658-ci ildə dini and içmişdi. 1652-ci ildən bəri Fransada qrammatika, fəlsəfə və humanitar elmlər dərsi dedikdən sonra 1662-ci ildə Şərqə doğru katolik təriqətini yaymağa gəlmişdi. 2 il Suriyada qaldıqdan sonra, 1664-cü ildə Səfəvilər dövlətinə gəlmişdi.

Fəaliyyəti
----------

1664-cü ildə Klod İqnat Mersier ilə İsfahandakı Yeni Culfa məhəlləsinə gəlmişdi. 1674-cü ildə Mersierin ölümündən sonra 1676-cı ildə Yezuit missiyasınn rəhbəri təyin olunmuşdu. Onun burdakı əsas işi qriqorian erməniləri katolik məzhəbinə gətirməkdən ibarət idi. Farsca, türkcə və ermənicə bilirdi.

1688-ci ildə Şamaxıya Şah Süleyman Səfəvinin icazəsi ilə gəlmiş və fəaliyyətinə burda davam etmişdir. Öz xatiratında Şirvan regionu haqda məlumatlar vermiş, Şamaxıda yəhudilərin, ermənilərin, rusların və hətta 200 nəfərdən ibarət və şəhərin ən varlıları olan hindu tacirlərinin öz məbədlərinin olduğunu qeyd etmişdi. Şamaxıdakı 22 illik fəaliyyəti dövründə kilsədəki ayinlərini Azərbaycan türkcəsində aparırdı. Çox keçmədən Şamaxıya daha iki yezuit keşiş gəldi - həkim Fransisk Savier Şampion və Jak Vilyotte. 1693-1694-cü illərdə yazdığı məktublarda qeyd etdiyinə görə Gəncə və İrəvandakı missiyalarla sıx əlaqədə idi. Keşişlərin ən böyük problemi tək olmaqları idi. Yerevandakı keşişlərin tək vəfat etməyindən təsirlənən Lamaz da xəstələnib vəsiyyətini çatdırmadan öləcəyindən qorxurdu. 1698-ci ildə Zubarek adlı bir erməni ilə Polşaya səyahət etmişdi.

Ölümü
-----

4 mart 1709-cu ildə Şamaxıda vəfat etmişdi. Yerinə başqa bir fransız - Fransisk Savier Şampion təyin edilmişdi. Xatiratında Bakıdakı zəfəran və neft sənayesindən, əhalinin rüşvətxor məmurlar tərəfindən zülmə uğramasından, çətin iqtisadi vəziyyətdən bəhs etmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Archives des Jesuites de Paris, Perse, nr. 30, "Jean Baptiste de la Maze."
2. 1 2  "Jesuits in Safavid Persia - Encyclopedia Iranica". 2022-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-21.
3. ↑  Villote, *Voyages d’un missionnaire*, səh. 92-96
4. ↑  Petis de la Croix, *Extrait du journal*, səh. 127
5. ↑  Jan Batist de La Maz - "Mémoire de la province de Sirvan" səh. 28
6. ↑  Jan Batist de La Maz - "Mémoire de la province de Sirvan" səh. 40
7. ↑  Arxivləşdirilib 2020-12-04 at the Wayback Machine Voyages d'un missionnaire de la Compagnie de Jésus [Jacques Villotte], en Turquie, en Perse, en Arménie, en Arabie, et en Barbarie [rédigés par le P. Nicolas Frizon]
8. ↑  Archivum Romanum Societatis Iesu (ARSI), Rome Gall. 97II, 225, De la Maze
**İdigən xaqan** - Uyğurların üçüncü xaqanıdır. Taxta çıxarkən adını **Tarxan Bögü xaqan** olaraq dəyişdirdi. Daha sonra isə **Alp Külük Bögü xaqan** adını qəbul etdi. Tam titulu isə **Tenqridə Qut Bolmuş İl Tutmuş Alp Külüg Bilgə Xaqan**dır.

Taxta çıxması və Çindəki üsyanı yatırması
-----------------------------------------

Atasının ölümündən sonra taxta çıxan İdigən xaqan Çində vətəndaş müharibəsi çıxması ehtimalına qarşı hücumlara hazırlıq görməyə başladı. 762-765-ci illər ərzində Çində imperatora üsyanı yatırmağa kömək edən İdigən, Daninq şahzadəsi, əslən Uyğur olan Puqu Xuanyenin qızı Quantsin ilə evləndi.

Manilik
-------

763-cü ildə Tenqriçilik dinini tərk edib Manilik dini qəbul edən İdigən, dörd Maniheist rahib müşaiyətində dövlətin rəsmi dinini Maniheizm elan etdi. 768-ci ildə İdigən imperatora göndərdiyi səfirlərlə Çində Maniheist dini mərkəzlərinin açılmasını istəyirdi, imperator istəməsə də 771-ci ildə buna məcbur oldu.

Tibetlilərlə müharibə
---------------------

765-ci ildə qaynatası Puqu Xuanyenin çağırışı üzərinə Tan sülaləsinə qarşı Tibetlilər və Uyğurların birgə yürüşü başladı. Puqu Xuanyenin ölümündən sonra isə Uyğurlar çinlilərlə sülh bağlayıb Tibetə hücum etdilər. 765-ci ildin qışı Çinli general Bay Yuanquan ilə 50.000 Tibetli öldürüldü, 10.000 əsir alındı, əsir saxlanılan Uyğur və Çinli ailələr isə sərbəst buraxıldı.

Çinlilərlə müharibə
-------------------

768-ci ildə xaqanın Quantsinin ölümündən sonra 769-cu ildə imperator ona Quantsinin bacısı Li Hanı 20.000 top ipəklə birgə göndərdi. Çinli quldur qruplarının daima Uyğur torpaqlarına girməsi xaqanı əsəbləşdirdi və imperatora xəbərdarlıq göndərdi. Çinlilər çox böyük məbləğdə bac verməyə məcbur oldular. 778-ci ildə xaqan xəbərdarlıq vermədən Taiyuana hücum edərək 10.000 çinli əsgəri öldürdü. Müharibənin davam etməməsini istəyən Tun Bağa Tarxan adlı bir Uyğur sərkərdə xaqanı öldürdü və özünü xaqan elan etdi.

İstinad
-------

1. ↑  Ahmet Taşağıl, "Uygurlar", Türkler, Cilt 2, Yeni Türkiye, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-35-8, s. 218.
2. ↑  D. I. Tikhonov. Economy and social system Uighur Khanate X-XIV centuries. "Nauka", Moscow-Leningrad, 1966. Pp. 27

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Bayan Çur xaqan |  | **İdigən**759 - 780 |  | **XƏLƏF**Tun Bağa Tarxan |
**İdman Dırmanması üzrə Dünya kuboku** — 2014-cü il iyunun 22-23-də Bakıda keçiriləcəyi nəzərdə tutulan yarış. İdman Dırmanması üzrə Dünya kuboku Azərbaycanda ilk dəfə keçiriləcək.

Yarış açıq havada - Dövlət Bayraq Meydanında quraşdırılmış 15 metr hündürlüyündə olan dırmanma divarında baş tutacaq. Azərbaycan Hava və Ekstremal İdman Növləri Federasiyasının (FAİREX) və Beynəlxalq İdman Dırmanması Federasiyasının (İFSC) birgə təşkilatçılığı, eləcə də Gənclər və İdman Nazirliyinin texniki dəstəyi ilə keçiriləcək yarışda dünyanın 11 ölkəsindən 69 idmançı iştirak edəcək.

Dünya kubokunu izləmək üçün Beynəlxalq İdman Dırmanması Federasiyasının (İFSC) Prezidenti Marco Scolaris və onu müşayiət edən nümayəndə heyəti iyunun 20-də Azərbaycana gələcək.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Bakıda İdman Dırmanması üzrə Dünya kuboku yarışı keçiriləcək" (az.). az.apa.az. 20 İyun 2013 12:47. 2014-08-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-20.

Həmçinin bax
------------

* Beynəlxalq İdman Dırmanması Federasiyası
* Azərbaycan Hava və Ekstremal İdman Növləri Federasiyası

Xarici keçidlər
---------------

* "Bakıda İdman Dırmanması üzrə Dünya Kuboku yarışı keçiriləcək" (az.). avrofutbol.com. 20/6/2013 [13:50]. İstifadə tarixi: 2014-04-20.
**Məhbusların dilemması** — oyunlar nəzəriyyəsində təhlil olunan standart oyunlardan biridir. Bu dilemma əməkdaşlıq etmələri hər ikisinin ən yaxşı seçimləri olduğu halda, tam rasional iki şəxsin belə əməkdaşlıqdan yayına biləcəklərini göstərir. Bu oyun ilk dəfə RAND korporasiyasında çalışan Merrill Flood və Melvin Dresher tərəfindən 1950-ci ildə dizayn edilib. Daha sonra Albert W. Tucker oyunu həbs cəzası "mükafat"ları ilə formal hala gətirib (Poundstone 1992) və oyuna "məhbusların dilemması" adını verib. Oyun aşağıdakı kimidir:

İki nəfər cinayətkar polis tərəfindən həbs olunur. Bu şəxslər bir-biriləri ilə heç bir vasitə ilə söhbət edə və ya mesaj göndərə bilməzlər. Polis qəbul edir ki, əllərində hadisəyə dair kifayət qədər dəlil yoxdur və bu səbəbdən cinayətkarlara maksimum cəza verə bilmirlər. Nəticədə, polis hər iki şübhəlini eyni vaxtda sorğulayır və hər bir şübhəliyə digərini günahlandırmaq və ya sakit qalmaq (digər şübhəli ilə "əməkdaşlıq" etmək) haqqı verilir. Şübhəlilərin cavablarına əsasən həbs cəzaları aşağıdakı kimi olur:

* A və B bir-birilərini günahlandırdıqları halda hər ikisinə 2 il həbs cəzası verilir.
* Əgər A, B-ni günahlandırarsa və B sakit qalarsa, A azad olunur, B-yə isə 3 il həbs cəzası verilir (və ya əksinə, əgər B, A-nı günahlandırarsa və A sakit qalarsa, B azad olunur, A-ya isə 3 il həbs cəzası verilir).
* A və B hər ikisi sakit qalarsa ("əməkdaşlıq" edərsə) hər birinə 1 il həbs cəzası verilir.

Baxmayaraq ki, hər iki oyunçunun əməkdaşlıq etmələri, onlar üçün bir-birilərini günahlandırmalarından daha yaxşıdır, oyunda xalis strategiyada yeganə Nash tarazlığı hər iki oyunçunun bir-birini günahlandırmalarıdır. Qeyd edək ki, bu nəticə tam rasional və yalnız öz maraqlarını güdən oyunçular üçün, statik (yəni təkrar olunmayan) oyunda doğrudur.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Abdallı.

**Abdallı** — Gürcüstan Respublikasının **Aşağı Kartli mxaresinin** Çörük Qəmərli rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.

Coğrafiyası
-----------

Abdallı kəndi Maşaver çayının sol sahilində, rayon mərkəzindən 11 km günbatarda, avtomobil magistral yolunun kənarında, dəniz səviyyəsindən 620 metr hündürlükdə yerləşir.

Tarixi
------

1903-cü ildə erməni-azərbaycanlı münaqişəsi zamanı bu kənd Ağdamın Abdal-Gülablı kəndindən qaçqın düşən insanlar tərəfindən salınıb. İlk öncə bu kənd Marneuli rayonunun Kişmiştəpə ərazisində məskunlaşmışdır. Sonradan 1905-ci ildə indiki Abdallıya köçüb. Bir il sonra kəndin varlı təbəqəsi Dmanisi rayonunun Qızılkilsə kəndinə köç etmişlər. Sonradan kəndin adı dəyişdirilərək Cavşanı olmuşdur. Lakin 1990–1991-ci illərdə Gürcüstan hakimiyyətinin zorla gürcüləşdirmə siyasəti çərçivəsində kəndin əhalisinin istəyinin əleyhinə olaraq kəndin adı dəyişdirilərək Cavşaniani qoyulub. Kəndin əhalisi indi də Abdallının tarixi adı geri qaytarılmasını tələb edir.

Abdallı toponimi qədim Ağ Hunlar sayılan Abdal tayfası ilə əlaqələndirilə bilər.

Əhalisi
-------

Əhalisi 1870-ci ildə 216 nəfər; 1918-ci ildə 253 nəfər, 1926-cı ildə 40 ailədə 232 nəfər, 2002-ci ildə 232 ailədə 829 nəfər, 2006-cı ildə 185 ailədə 800 nəfər olub.

### Tanınmış şəxsiyyətləri

Abdallının tanınmışları içərisində ilk öncə məşhur Borçalı qaçağı Kor İsmayıl yada düşür. Gürcü və rus çarlarına qarşı amansız mübarizə aparan İsmayılın dəstəsində 100-dən çox Borçalı fəalı vardı. Çox təəssüf ki, sapı özümüzdən olan baltalar tərəfindən həlak edilən İsmayılın gerbi hazırda Cəfərli kəndindədir. Onun övladları Abdallıda və Qoçuluda yaşayırlar.

Təhsil
------

Hazırda kənddə 2 orta məktəb və klub fəaliyyət göstərir. İlk orta məktəb 1927-ci ildə açılıb (2005-ci ildə 13 sinifdə 136 şagird təhsil alırdı).

Memarlıq abidələri
------------------

Abdallı kəndi yaxınlığında qaya üzərində Koroğlu qalası yerləşir.

Mənbə
-----

**borchali.net** — də: Abdallı kəndi Arxivləşdirilib 2012-05-17 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-05-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-21.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Kənd | *Kənd ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Gürcüstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| ⛭Bolnisi bələdiyyəsinin yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Bolnisi |
| Kəndlər | Abdallı • Ağalar • Ayorta • Aragöl • Arıxlı • Aşağı Güləver • Aşağı Qoşakilsə • Babakişilər • Bala Muğanlı • Balıc • Beytəkər • Cəfərli • Darbaz • Daşdıqullar • Dəllər • Dəmirli • Əsmələr • Faxralı • Hasanxocalı • Xaçın • İmirhəsən • İncəoğlu • Kəpənəkçi • Kianet • Kibircik • Kazreti • Kolagir • Qaradaşlı • Qaratikan • Qoçulu • Mığırlı • Molla Əhmədli • Çatax • Şəmşiöyü • Sarallar • Saraçlı • Sənəb • Sisqala • Raçisubani • Ratevani • Tağılı • Tamarisi • Tapan • Yuxarı Güləver • Yuxarı Qoşakilsə • Zol-Göyəç |
**Peruşiç** (xorv. Perušić) — Mərkəzi Xorvatiyada şəhər. Peruşiç Liçko-Senski jupaniyasına aiddir və eyni adlı icmanın mərkəzidir. 2011-ci ilin siyahıya alınmasına görə şəhər əhalisinin sayı 852 nəfərdir

Coğrafiyası
-----------

Peruşiç şəhəri tarixi Lika əyalətinin cənub-şərqində, 575–600 metr dəniz səviyyəsindən hündürlükdə yerləşir. Şəhər Lika çayının vadisindədir. Qərbdən kiçik təpəliklə əhatə olunur.

Peruşiç dövlət əhəmiyyətli avtomobil yolları ilə Otoçasa və Qospiça şəhərləri ilə əlaqələnir. Bundan başqa əsas MP11 dəmir yolu ilə Zaqreb və Split şəhərləri ilə birləşir.

Tarixi
------

Ərazi qədim zamanlardan yaşayış məskəni olmuşdur. Otoçasuya gedən yolda daş dövrünə aid edilən artefaktlar tapılıb. Bəzi tapıntılar tunc dövrü və VIII–IX əsrlərə aiddir. Beqovaça meşəsində Roma imperiyasına aid monolit yerləşir.

Peruşiç böyük yaşayış məntəqəsinə XVI əsrdə, Osmanlı İmperiyası zamanında çevrildi. Osmanlı əsarətindən sonra Peruşiç Avstriya imperiyasının, sonra isə Avstriya-macarıstan müqaviləsinə əsasən 1867-ci ildən 1918-ci ilə kimi Xorvatiya-Slavoni krallığına daxil edildi.

Xorvatiya müharibəsi (1991–1995) zamanı Peruşiç cəbhə zonasına daxil idi. Cəbhədə sabitlik olduqdan sonra belə Peruşiçdə hərbi toqquşmalar qeydə alınmışdır.

Mədəniyyəti
-----------

Tarixi mənbələrə əsasən demək olar ki, Peruşiç xorvat kitab çapının beşiyidir. Yaxınlıqda ki, Kosin kəndində çap maşının ixtira edildikdən sonra Peruşiçdə ən qədim çap kitabı çap edilmiş. Bu kitab Xorvatiya və Avropanın ən qədim çap kitablarından biri hesab olunur (*хорв: Misal po zakonu rimskoga dvora*). Kitab çoxlu illüstrasiyalarla zəngindir. Kitab 1483-cü ildə çap edilmişdir.

İqtisadiyyatı
-------------

Peruşiç icması — Xorvatiyanın ən kasıb bölgəsi hesab olunur. Şəhər əhalisi daima azalır. Əhalinin əsas məşğuliyyəti -əkinçilik və digər kənd təsərrüfatı sahələridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Central Bureau of Statistics". www.dzs.hr. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-15.
2. ↑  Map in the Corinphila-Auktionen 2003
3. ↑  Die Poststempel auf der Freimarken-Ausgabe 1867 von Österreich und Ungarn, Edwin Mueller, 1930
4. ↑  "Hrvatski memorijalno-dokumentacijski centar Domovinskog rata". centardomovinskograta.hr. 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 липня 2015.
5. ↑  "Kosinj-Raj na Zemlji". 2007-06-22. Archived from the original on 2007-06-22. İstifadə tarixi: 2018-04-15.
**Jan Batist Kolber** (*fr.* Jean-Baptiste Colbert; 29 avqust 1619[…], Reyms, Fransa krallığı – 6 sentyabr 1683[…], Paris, Fransa krallığı) — fransız dövlət xadimi, 1665-ci ildən sonra faktiki olaraq XIV Lüdovik hökumətinin başçısı. Əsas vəzifəsi maliyyə naziri olmuş, eyni zamanda bir çox başqa rəhbər vəzifələrdə çalışıb. Merkantilizm siyasətinin tərəfdarı, milli donanma, ticarət və sənayenin inkişafına töhfələr vermişdir. Fransız müstəmləkə imperatorluğunun formalaşması üçün iqtisadi şərtlərin əsasını qoyub.

Onun himayəsi altında Yazılar və Ədəbiyyat Akademiyası (1663), Kral Elmlər Akademiyası (1666), Kral Musiqi Akademiyası (1669) və Kral Memarlıq Akademiyası (1671) qurulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Jean-Baptiste Colbert // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2 3 4  Archivio Storico Ricordi. 1808.
4. ↑  LIBRIS. 2018.
5. ↑  Fransa Akademiyası (fr.). 1635.
Bormbardier Crj 200 er
Airbus A-318
Embraer E-Jets170 təyyarəsindəki oturacaq məsafələri
**Regional reaktiv təyyarə** və ya ingilis dilində olan adı ilə Regional Jet (qısaca RJ) sürətli, çox qənaətcil və qısa uçuş zolaqlarından asanlıqla havaya qalxan bilən bir təyyarədir. İlk dəfə 1978-ci ildə ortaya çıxdı. Aviasiyada bilet qiymətlərinin azalması, hava limanlarının sayının artması və coğrafi səbəblərə görə qısa uzunluğu olan uçuş-enmə zolağına malik meydanların açılması bu gün bu təyyarə sinfinə tələbi artırmışdır. Əvvəllər bu sinif yalnız Douglas DC-9 və digərləri tərəfindən inhisara alınmışdı və bu gün Airbus, BƏƏ, Bombardier, Canadair, Embraer, Sukhoi və Comac kimi şirkətlərin təyyarə istehsalına başlaması ilə gedərək daha böyük bazar halına gəlmişdir.

Bu təyyarələrin ən vacib xüsusiyyəti, müəyyən bir gövdə quruluşuna sahib olmamalarıdır. Bu sinifdə CRJ 900 Bombardier kimi mühərriyi arxasında yerləşən, dar gövdəli regional reaktiv təyyarə olduğu kimi, eləcə də qısa və mühərriyi qanadlarının altında yerləşən A-318 tipli təyyarələrdə mövcuddur. Bu təyyarələrdə sərnişin təsnifatı yoxdur. Belə təyyarələrdə gəzintinin şəhərlərarası avtobusdan heç bir fərqi yoxdur. Bu tip təyyarələrin məqsədi ən az yanacaq sərfiyyatı, hava limanında parklanma haqqını azaltmaq və mümkün qədər çox sərnişin oturacağına sahib olmaqdır. Normal sərnişin təyyarələrində mövcud olan Turbofan reaktiv mühərriyindən istifadə etdikləri üçün çox yaxşı bir güc-çəki balansına sahibdirlər. Qalxma və sürətdə çox böyük performansa malikdirlər.

Bu tip təyyarəyə xalq dilində Dolmuş tipli reaktiv və ya Mini reaktiv təyyarə deyilir.
Alman klassisizminin həm nəzəri, həm də praktik cəhətdən inkişafı çox çətin bir dövrə təsadüf edir. İqtisadi və siyasi cəhətdən geri qalmış Almaniyanın 300-ə qədər mikrofeodal dövlətə, külli miqdarda xırda əyalətlərə bölünməsi mədəniyyətə də təsir göstərir. XVII əsr alman mədəniyyətinin əsas problemi – onun milli zəmində inkişafı idi. Bu dövrdə estetik nəzəriyyənin ilk yaradıcılarından olan M.Ofits Bualonun klassisizmin klassik doktrinası sayılan «Poeziya sənəti» əsərindən hələ 50 il əvvəl, 1624-cü ildə «Alman şeriyyatı haqqında kitab» əsərində nəşr etdirir. Bu əsər alman klassisizminin ilk proqram manifesti olaraq o dövrdə Almaniyada bədii inkişafı nəzəri və praktik cəhətdən müəyyənləşdirdi. Antik ənənələri təqlid etmək, incəsənətə kamil insan idealı, qəhrəman obrazı gətirmək – əsərin əsas ideyasıdır. Almaniyada fəlsəfi fikrin sonrakı inkişafı Leybnisin adı ilə bağlıdır. Alman mədəniyyətinin klassisizmdən maarifçiliyə keçid dövrünün nümayəndələrindən olan Qotşedin estetik baxışları «Almanlar üçün poeziya və tənqidi incəsənət təcrübəsi» (1730) əsərində şərh edilib. Qotşed fransız klassik faciəsinin, ümumiyyətlə, fransız klassisizminin, aristokrat incəsənətinin tərəfdarı idi. Bu dövrün digər nümayəndələri isveçrə yazıçıları Breytinger və Bodmer poeziyanı fəlsəfə və elmdən ayırmağı tələb edir, incəsənətdə təxəyyül və fantiziyadan geniş istifadə etməyə çağırırdılar. Onlar alman mədəniyyətinə sələflərindən fərqli olaraq fransız deyil, ingilis ruhu gətirdilər. Orta əsr alman poetik mədəniyyətini, xalq, kəndli dilini, milli poeziyanın mənbələrini öyrənərək alman mədəniyyətinin müstəqil milli zəmində inkişafı məsələsini qarşıya məqsəd qoydular. Almaniyada klassik komediyanın təşəbbüskarı olan Şlegel də Qotşedin fikirlərinə etiraz edərək klassisist faciənin əsas tələblərinə qarşı çıxır, milli və məhdud (lokal) xarakterli qəhrəman yaratmağı təklif edirdi. Müxtəlif cərəyanların və milli məktəblərin nailiyyətlərini ümumiləşdirən görkəmli sənətkarlar klassisizmə xas metafizikliyi və doqmatizmi dəf edərək, zənginləşdirilmiş, şərtilik və qəddar normalardan azad, yeni tipli klassisizm yaratdılar. Veymar məktəbi (Şiller, Höte), Vyana məktəbi (Haydn, Motsart, Bethoven) buna misaldır.

Mənbə
-----

Mədəniyyət tarixi və nəzəriyyəsi. Ali məktəblər üçün dərslik. Bakı, 2010
**Giriş qurğusu** (en. input device ~ ru. устройство ввода ~ tr. giriş aygıtı) – verilənləri və / və ya komandaları kompüterə daxil etmək üçün qurğu, çox zaman klaviatura və siçan.  

Bu qurğular daxil edilən informasiyanı rəqəmli formaya çevirir ki, sonradan onu kompüterdə emal etmək və saxlamaq mümkün olsun .

Qrafik verilənləri daxil etmək üçün qrafik planşetlərdən, oyunlarda isə coystiklərdən istifadə olunur. Fotoqrafiyalar və şəkillər skanerlər vasitəsilə daxil edilir, skanerdə daranmış mətnlər isə OCR vasitələrinin köməyilə fayla çevrilir. Getdikcə nitqin mikrofon vasitəsilə daxil edilməsi populyarlaşır. Cib kompüterlərində, adətən, stilus (qələm) vasitəsilə daxiletmədən və əlyazısının tanınması vasitələrindən istifadə olunur. Ağır istismar şəraitində çox zaman sensor ekranlar tətbiq edilir. Müxtəlif növ diskret və analoq sensorlar giriş qurğuları ola bilər. Jestlərin tanınması, istifadəçinin baş hərəkətinin və baxışının istiqamətinin izlənməsi qurğuları işlənib hazırlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  R.MAHMUDZADƏ, İ.SADIQOV, N.İSAYEVA. "İnformatika – 7. Ümumtəhsil məktəbləri üçün dərslik" Bakı, "Yaznəşr", 2014, 96 s. ISBN 978-9952-430-16-5 (1)

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Aşıq Qurbani
Miskin Abdal
Gülşad
Koroğlu
Aşıq Qərib
Aşıq Abbas Tufarqanlı
Aşıq Abdulla
Qaracaoğlan
Kərəm Dədə
Sarı Aşıq
Tahir Mirzə
Dəllək Murad
Xan Çoban
Xəstə Qasım
Meşkinli Məhəmməd
Mustafa ağa Arif
Yəhya bəy Dilqəm
Baba bəy Şakir
Aşıq Valeh
Xaltanlı Tağı
Kazım ağa Salik
Aşıq Rəcəb
Məhəmməd bəy Aşiq
Şair Məmmədhüseyn
Aşıq Alı
Aşıq Hüseyn Şəmkirli
Aşıq Pəri
Məlikballı Qurban
Aşıq Qəhrəman
Aşıq Ələsgər
Aşıq Şenlik
Aşıq İsgəndər
Aşıq Xanlar
Mirzə Məhəmməd Katib
Mücrim Kərim Vardani
Aşıq Musa
Aşıq Həmayıl
Bağban Məhəmməd
Aşıq Bəsti
Aşıq Əhməd
Mirzə Bəylər
Dollu Mustafa
Məhtab xanım
Fatma
Fatma xanım Kəminə
Mah xanım
Ulduz Quliyeva
Aşıq Qasım
Mirzəcan Mədədov
Molla Cümə
Aşıq Qurban Ağdabanlı
Zeynəb
Pərnaz
Padarlı Abdulla
Şair Səməd
Aşıq Hüseyn Bozalqanlı
Hüseyn Hüseynov (şair)
Xəyyat Mirzə
Zodlu Usta Abdulla
Çoban Əfqan
Nəvahişli Baxış
Göyçəli Şair Məhəmməd
Aşıq Bilal
Aşıq Sona
Məşədi İsgəndər
Aşıq Əsəd
Varxiyanlı Aşıq Məhəmməd
Zabit
Aşıq Miskin Həsən
Aşıq Pənah
Göyçəli Şair Əbdüləzim
Miskin Əli
Mirzə Səməd
Şair Nəbi
Şair Vəli
Cahansuz
Vəli Miskinli
Şeyda Əziz
Aşıq Şəmşir
Aşıq Xındı Məmməd
Yetim Seyid
Aşıq Teymur
Xəstə Bayraməli
Aşıq Qoca
Aşıq Əli
Aşıq Bəhmən
Aşıq Nəcəf Əlimərdanlı
Bisavad Teymur
Növrəs İman
Bimar Əli
Şair Firudin
Hüseyn Sanı
Səfil Səftər
Dilşad
Əlipaşa Fəqani
Zal Cabbarlı
Aşıq Ağalar Mikayılov
Aşıq Əmrah
Aşıq Hüseyn Saraclı
Aşıq Kamandar
Şair Salman
Aşıq Hüseyn Cavan
Aşıq Məsim
Paşa Salahlı
Mikayıl Azaflı
Aşıq Əkbər Cəfərov
Aşıq Alxan
Həsən Sövdalı
Aşıq Qəndab
Aşıq Qədir
Sərraf Qasım

İstinadlar
----------


Vikianbarda ***Azərbaycan aşıq ədəbiyyatı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Rejö Balint** (mac. Rezső Bálint; 22 oktyabr 1874, Budapeşt – 23 may 1929, Budapeşt) — yəhudi əsilli Macarıstan nevroloqu və psixiatrı. O, Balint sindromunu ilk müəyyən edən həkim kimi tanınır.

Həyatı
------

Rejö Balint 22 oktyabr 1874-cü ildə Budapeştdə məskunlaşan alman-yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Rejö Balintin tibb institutunda oxuduğu müddətdə nəşr olunan ilk əsərləri hemiplegiyada əzələ atrofiyası hallarının öyrənilməsinə həsr olunmuşdu. O, daha sonra dorsal tabları və epilepsiyanın müalicəsini öyrənmişdir. Balint 1897-ci ildə Tibb İnstitutunu bitirmişdir.

Balint 1910-cu ildə ali təhsil almış, 1914-cü ildə qeyri-adi professor, 1917-ci ildə isə tam professor olmuşdur. O, 1929-cu ildə 54 yaşında qalxanabənzər vəzi xərçəngindən vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Rezsö (Rudolf) Bálint // Who Named It? (ing.).
2. 1 2 3 4  PIM identifier.
3. 1 2  "Rezsö (Rudolf) Bálint". Whonamedit (ingilis). Archived from the original on 2021-09-16. İstifadə tarixi: 2023-01-09.
4. ↑  *Husain, M.; Stein, J.* Rezsö Bálint and his most celebrated case. Archives of Neurology. 1988. 89–93.
**Sistem inteqratoru** (*ing.* Systems integrator) — ayrı-ayrı alt sistemləri vahid bütövlükdə birləşdirmək üzrə ixtisaslaşan şəxs və ya komanda və podratçı şirkətdir. Onlar həmçinin avtomatlaşdırma problemlərini həll edirlər.
Həmin bu konsepsiya informasiya texnologiyaları sənayesində, müdafiə sənayesində, kütləvi kommunikasiyalarda istifadə olunur. Həmçinin korporativ sistemlərin inteqrasiyasında, biznes proseslərinin idarə edilməsində və fərdi proqramçıların işinin bir hissəsi kimi istifadə olunur.

Tərif
-----

Gartner lüğətinə görə, sistem inteqratorunun işi fərqli təchizatçılar tərəfindən təchiz edilmiş sistemləri nizama salmaqdır. Xüsusilə, şirkətlər - sistem inteqratorları bu sadaladıqlarımla məşğul olurlar: planlaşdırma, əlaqələndirmə, həyata keçirmə, tərtibat, sınaqdan keçirmə, təkmilləşdirmə, informasiya sistemlərinin saxlanması.
Spencer Smith və John Moore qeyd edir ki, sistem inteqratorları və əlavə dəyər satıcıları (Value Added Reseller) eyni olan kateqoriyalardır. Bu ikisinin arasındakı fərq odur ki, sistem inteqratorları iri korporasiyalarla (böyük İT sistemləri) və kiçik və orta biznesə əlavə dəyər verən satıcılarla (kiçik İT sistemləri) işləməyə yönəlmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Verilənlərin elektron mübadiləsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Systems integrator". academic.microsoft.com (ingilis). İstifadə tarixi: 2021-01-02.[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* "Definition of SI (System Integrator)". Gartner (ingilis). İstifadə tarixi: 2021-01-02.
* *Spencer Smith, John Moore.* "What is systems integrator?". WhatIs.com (ingilis). 2018-11. İstifadə tarixi: 2021-01-02.
* "Definition of System Integrator". Law Insider (ingilis). İstifadə tarixi: 2021-01-02.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 2779703919 |
**Tullio Pinelli** (it. Tullio Pinelli; 24 iyun 1908[…], Turin – 7 mart 2009[…], Roma) — İtaliyan ssenarist.

Həyatı
------

Tullio Pinelli 24 iyun 1908-ci ildə İtaliyanın Turin şəhərində anadan olmuşdur. Pinelli öz fəaliyyətinə hüquqşünas kimi başlamışdır. Amma boş vaxtını teatrlar üçün pyeslər yazmağa sərf edirdi. Pinellidə italyan vətənpərvərliyi özünü göstərirdi. Belə ki, onun böyük dayısı general Ferdinando Pinelli Kalabriyada quldur qiyamının yatırılmasında böyük xidmətləri olmuş insan idi.

Onun gələcək əməkdaşı Fellini ilə ilk görüşü 1947-ci ildə əks tərəfdə oturub eyni qəzeti oxuduğu bir köşkdə olmuşdu. Pinelli demişdi: "Bir-birimizlə görüş yaradıcılıqda ildırım zərbəsi kimi olmuşdu. Biz əvvəldən eyni dildə danışırdıq. Biz tamamilə dövrün əksinə olan bir ssenari haqqında düşünürdük. Əhvalatda olduqca utancaq və bir o qədər də ciddi insanın uçacağınıb bəyan edilməsi də var idi. Belə olduqda o, əllərilə şüşəyə vurur və oradan qurtulmaq istəyir. Bu, təbii ki, italyan neorealizmi deyildi. Lakin ideya eləcə də heç vaxt heç yerə çıxıb getmədi". Uçmaq haqqında lətifə onların 1963-cü ildə çəkilən "Səkkiz yarım" filmindən xəbər verirdi. Həmin film görkəmli rejissor olan və xilas haqqında düşünən baş qəhrəmanın tıxacda tutulub saxlanılmasının xilası olaraq öz maşınında çıxıb uçması təsviri ilə başlayırdı.

Tullio Pinelli "Səkkiz yarım" filmində epizodik rolda çəkilən və "Kasablanka"da (1942) İvonn rolunu ifa edən aktrisa Madlen Lebo ilə ailə qurmuşdu.

Tullio Pinelli 7 mart 2009-cu ildə 100 yaşında Romada vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Məhəbbət (film, 1948) / L'Amore
2. Yol (film, 1954) / La Strada
3. Kabiriyanın gecələri (film, 1957) / Le notti di Cabiria
4. Şirin həyat (film, 1960) / La Dolce Vita
5. Səkkiz yarım (film, 1963) / 8 ½
6. Cincer və Fred (film, 1986) / Ginger E Fred

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Tullio Pinelli // Internet Broadway Database (ing.). 2000.
3. 1 2  Archivio Storico Ricordi. 1808.
4. ↑  .
5. ↑  Tullio Kezich, *Federico Fellini: His Life and Work*, Faber and Faber, Inc. 2006, p. 96.
6. ↑  Kezich, *Federico Fellini: His Life and Work*, p. 96
**Tulum** və ya **tuluq zurnası** — Azərbaycanda nəfəsli milli musiqi aləti.

Tarixi və xarakteristikası
--------------------------

Bir vaxtlar Qarabağ, Laçın, Qazax, Tovuz və Naxçıvan ərazisində geniş yayılmış nəfəslə çalınan dəri çalğı alətidir. Hazırda Azərbaycanda, əsasən, Naxçıvan Muxtar Respublikasında rast gəlmək olar. 

Başqa nəfəsli çalğı alətləri kimi tulumun da çox qədim tarixi vardır. Alimlərimiz tulumun yaranma tarixini sinifli cəmiyyətin ilk dövrlərinə aid edirlər. Hazırda tulumun müxtəlif növləri fərqli adlarla Qafqaz, eləcə də bir sıra Avropa xalqları arasında geniş istifadə edilir. Maldarlıq, əsasən də, qoyunçuluqla məşğul olan köçəri tayfalar tulumdan çox istifadə etmişlər. 

Səs tembri zurnanın səsinə bənzədiyi üçün bə'zən ona "tulum zurnası" da deyilib. Tulum xüsusi üsulla aşılanıb yumşaldılmış keçi və ya qoyun dərisindən hazırlanır. Bütöv soyulmuş dərinin iki ayağı möhkəm bağlanılır. Qalan ikisindən birinə tuluma hava doldurmaq üçün sümükdən və ya qamışdan hazırlanmış, ağzında tıxacı olan boru, digərinə isə aləti ifa etmək üçün iki qoşa boru (gövdə) bərkidilir. 

Uzunluğu 260-280 mm olan həmin gövdələrin üzərində 7 oyuq açılır. İfaçı sol qoltuğunda tutduğu içərisi hava ilə doldurulmuş tuluğu azacıq təzyiqlə sıxmaqla havanı borulara daxil olmağa məcbur edərkən hər iki əlin barmaqları ilə oyuqları açıb-bağlamaqla istənilən səs ucalığını əldə edə bilir. Birinci boruda melodiya çalınır, ikincisində isə həmin melodiyanın tonikası saxlanılır. 

İfa zamanı barmaqları qamışdakı dəliklər üzərində gəzdirməklə istənilən melodiyanın səslənməsinə nail olmaq mümkündür. Tulumçunu,adətən,nağaraçı müşayiət edir. Naxçıvan (xüsusilə Şərur, Babək) bölgəsinin böyük şöhrət qazanmış tulumçuları Bakıda, Moskvada və keçmiş SSRİ-nin bir sıra ölkələrində keçirilmiş musiqi festivallarında dəfələrlə mükafat almışlar.

Tulum, əsasən, solo aləti kimi, bəzi hallarda isə balabançılar dəstəsində istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Молдавија ССР. Мусиги // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 30.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-09-08.
3. ↑  *Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.* Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı. 2002. səh. 563.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan musiqisi
* Azərbaycan mədəniyyəti
**Siret çayı** (*rum.* Siret, *ukr.* Серет, mac. Szeret, antik dövrdə — *Hierasus*)— Dunayın sol qoludur.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Siret çayı xəritədə
Başlanğıcını Karpat dağlarından götürür, daha sonra isə Moldova yüksəkliyindən keçir. Onun uzunluğu-740 km-dir. Hövzəsinin sahəsi isə- 43 960 km²-dir. Çay dağlıq ərazilərdən Ukrayna ərazisindən 115 km məsafədə axır. Daha sonra Rumıniyanın ərazisinə daxil olur.

Əsas qolları və qidalanması
---------------------------

Sucava, Balaca Siret-Ukrayna ərazisindən axan qollarıdır. Qidalanmasında yağış və qar suları əsas rol oynayır. Dekabr və mart aylarında buz bağlayır. Yaz aylarında buzlar əriyir.

Həmçinin bax
------------

* Dunay çayı
* Rumıniya

İstinadlar
----------

1. ↑  Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 6. Украина и Молдавия. Вып. 1. Западная Украина и Молдавия (без бассейна р. Днестра). — Л. Гидрометеоиздат, 1978. — 73-76 с
**Haşim Mirzə** (1752 - 1813) — Səfəvi şahzadəsi, Səfəvi xanı, Qəzvin hakimi.

Həyatı
------

Haşim mirzə 1752-ci ildə Məşhəddə doğulmuşdur. Uşaqlıq dövrü gərgin müharibələrə şahidlik etmişdir. Raziya Sultan 1776-cı ildə vəfat etdikdən sonra Səfəvi xənədanı başsız qaldı. Bundan sonra o, qardaşı Qasım mirzə ilə Kərim xan Zəndin himayəsində Qəzvinə getmişdir. Kərim xan onu Səfəvi şahı edəcəyinə söz versə də, 1779-cu ildə qəfil ölümü buna mane olmuşdur. Buna baxmayaraq Haşim mirzə Səfəvi başcısı və xanı kimi nüfuz və hörmət qazanmışdır. Siyasətdə müharibə yox, sülhü üstün tutan Haşim mirzə ölənə kimi də hakimi olduğu Qəzvini idarə etmişdir. Ömründə 1 ailə həyatı qurmuş və 2 qız övladı olmuşdur. Onları isə cavan yaşda itirmişdir.

Ədəbiyyatda rolu
----------------

Ədəbiyyat ruhlu olan Haşim mirzə "Tədqiteyi - Ali - Daud "əsərinin müəllifidir. Bu əsər dövrün tarixi olaylarını işıqlandırır. Müəllif əsərə tarixi ruhla yanaşı bədii ruhda əlavə etmişdir.

İstinadlar
----------
**Backwoods** — 1973-cü ildən başlayaraq ABŞ-nin Texas ştatında istehsal olunan bir siqar markası. Şirkət, 1970-1980-ci illərdə bir çox şirkətlərin ictimai səhiyyə və siqaret mədəniyyəti ilə bağlı dəyişən qanunlara və mədəni baxışlara necə reaksiya verdiyinin daha bariz nümunələrindən biri olan intensiv reklamı ilə məhsullarını məşhurlaşdırmağı bacarmışdır.

Tarixçə
-------

Backwoods siqarları 1 aprel 1970-ci ildə ABŞ prezidenti Riçard Nikson tərəfindən siqaret reklamlarının qadağan olunmasına dair qərarlardan sonra istehsal olunmağa başlamışdır. Siqaret istehsalçılarının bu qanuna qarşı çıxması ilə mediyada bir çox reklamlar müşahidə olunmağa başlandı. Həm istehlakçılar, həm də bir çox mütəxəssislər siqaret çəkməyin zərərli təsirlərindən daha çox xəbərdar olmağa başladılar və siqaret istifadəçilərinin sayı kəskin azalmağa başladı.

Televiziya kanalları üçün böyük gəlir mənbəyi olan siqaretlərin reklam edilməməsindən sonra, bir neçə şirkət siqaret əvəzinə "kiçik siqarlar" satmağa başlamışdır. Yeni istehsal olunmağa başlayan "kiçik siqarlar" isə Prezident Nikson tərəfindən qəbul edilmiş yeni sərəncamı pozmadan televiziyada reklamlarının yayımlanmasına icazə verirdi.

Backwoods şirkəti həm məhsullarında həm də ticarət nişanələrində daim sadə və təbii görünməyə çalışmışdır. Şirkətin siqarları yumşaq və acı olaraq təsnifləndirilir. İllər keçdikcə, şirkət bu gün bazarda olan digər kiçik siqar şirkətləri kimi fərqli növləri istehsal etməyə başlamışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Backwoods's Competitors, Revenue, Number of Employees, Funding and Acquisitions". Owler (ingilis). İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2020.[*ölü keçid*]
2. ↑  "Mike Burns, majority owner of Backwoods, forced out". SNEWS (ingilis). 2021-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2020.
3. ↑  "Tobacco Documents online archive" Arxivləşdirilib 2009-07-13 at the Wayback Machine, 1999-2007.
4. ↑  Backwoods Cigars retail, prices, and consumer ratings Arxivləşdirilib 2017-12-06 at the Wayback Machine Published by Famous Smoke Shop.

Həmçinin bax
------------

* Nikotin
* Tütün