recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aviasiya uçuşu nəzarət səthləri** − pilota təyyarəni tənzimləməyə və nəzarət etməyə imkan verən aerodinamik qurğulardır. Uçuşa nəzarət səthinin inkişafı təyyarənin inkişafında kritik bir addım idi. Sabit qanadlı təyyarə dizaynında erkən səylər təyyarəni yerdən çıxarmaq üçün kifayət qədər qaldırıcı qüvvə yaratmağa müvəffəq oldu, ancaq təyyarələr uçduqdan sonra onları idarə etmək mümkün olmurdu. Effektiv uçuş nəzarətinin inkişafı sabit uçuşa imkan verən şeydir.

Bu məqalə konvensional dizaynın sabit qanadlı təyyarəsində istifadə olunan nəzarət səthlərini təsvir edir. Digər sabit təyyarə konfiqurasiyaları müxtəlif nəzarət səthlərindən istifadə edə bilər, amma əsas prinsiplər qalır. Döner qanad təyyarələri (vertolyotlar) üçün idarəetmə (stick və rudder) üç fırlanma oxu ilə eyni hərəkətləri yerinə yetirir, lakin dönən uçuş nəzarətini (əsas rotor disk və quyruq rotor diskini) tamamilə fərqli şəkildə idarə edir.

İnkişafı
--------

Rayt qardaşlar, ilk pratik nəzarət səthlərininin inkişafında böyük rolları olmuşdur. Modern idarəetmə səthlərindən fərqli olaraq qanad bükümü istifadə etdilər. Rayt patentini qəbuletmə cəhdində, Glenn Curtiss, Birleşmiş Krallıq'da təxminən 40 il əvvəl patentli olan idarəetmə səthlərini ilə eyni tipdə idilər.

### Hərəkət oxları

Təyyarə havaya qalxan zaman üç ox üzrə hərəkət edir, bu oxlar bir birinə perpendikulyardır və təyyarənin qravitasiya mərkəzində kəsişirlər. Pilot təyyarənin poziziyasini və istiqamətini idarə etmək üçün təyyarəni onun qravitasiyasında kəsişən oxları üzrə hərəkət etdirməlidir.

### Uzununa ox

Uzununa ox təyyarənin burun hissəsindən quyruğuna uzanan oxdur. Təyyarənin bu ox ətrafında frlanması ilə yaranan hərəkətə dönmə hərəkəti(*ing.* roll)deyilir. Bu ox üzərində bucaq dəyişməsi isə donərkən yana aşma(*ing.* bank) deyilir. Pilot təyyarənin dönərkən yana aşma bucağını dəyişmək üçün qanadlardan birinin qaldırıcı qüvvəsini artırır və digər qanadda isə azaldır. Qanadlar arasında yaranan bu qaldırıcı qüvvə fərqi də təyyarənin uzununa ox ətrafında hərəkət etməsinə şərait yaradır. Eleronlar dönərkən yan aşma hərəkətinin yaradan əsas amildir. Quyruq arxalığı da bu hərəkətə təsir edən amillərdəndir.

İstinadlar
----------

1. ↑  **Patents**

	* U.S. Patent 821.393 — *Flying machine* — O. & W. Wright
	* U. S. Patent 821,393 [*ölü keçid*]—for those who do not have USPTO graphics plugin
**Züleyxa Əsgəralı qızı Həsənova** (31 yanvar 1927, Gəyəçöl – 1 dekabr 2011, Masallı rayonu) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Qəhrəman ana (1965).

Həyatı
------

Züleyxa Həsənova 1927-ci il yanvarın 31-də Masallı rayonunun Gəyəçöl kəndində anadan olub. 1943-cü ildən əmək fəaliyyətinə başlayan Z. Həsənova 1949-cu ildə əməkdə fərqləndiyinə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

1965-ci ildə 7-si qız, 4-ü isə oğlan olmaqla 11 uşaq sahibi olan Z. Həsənovaya həm də "Qəhrəman ana" fəxri adı verilib.

1971-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilib.

2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə Prezidentin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Z. Həsənova həm Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, həm də Qəhrəman ana olan yeganə qadın idi. O, uzun müddət astma xəstəliyindən əziyyət çəkirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Yeganə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı və Qəhrəman ana vəfat edib [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Stiven Cozef Harper** (*ing.* Stephen Joseph Harper; 30 aprel 1959, Toronto) — 6 fevral 2006-cı ildən Kanada baş naziri, 2006-cı il yanvarın 23-də növbədənkənar parlament seçkilərində qalib gələn Kanada Mühafizəkarlar Partiyasının lideri.

Həyatı
------

Stiven Harper 1959-cu ildə Torontoda doğulub.

Alberta əyalətində Kalqari universitetində iqtisadiyyat fakültəsini bitirib. 1993-cü ildə ilk dəfə parlamentə seçilib, 2004-cü ildə isə sağ cərəyanın əvvəl mövcud olan iki qrupunun birləşməsi nəticəsində formalaşan Mühafizəkarlar Partiyasının lideri olub.

Liberalların on iki il hakimiyyətdə qalması 2006-cı il yanvarın 23-də seçkidə müxalifət partiyası olan Mühafizəkar partiyanın seçilməsi ilə sona çatdı. Partiyanın lideri Stiven Harper baş nazir vəzifəsində Pol Martini əvəz etdi. Mühafizəkarlar parlamentdə mütləq çoxluq təşkil etmədiyindən, hakimiyyətdə yalnız müxalifət partiyalarının dəstəyi ilə qala bilərlər.

Seçkiqabağı kampaniya dövründə mühafizəkarlar vergiləri aşağı salmaq, cinayətkarlıqla mübarizəni gücləndirmək, hərbi xərcləri çoxaltmaq və ABŞ-la münasibətdə yaranmış problemləri aradan qaldırmaq vədləri vermişdilər. Harper siyasi opponentlərinin onda ultrasağ ideologiyaya olan meyli barədə fikirlərini qəbul etmirdi. Müşahidəçilər qeyd edirdilər ki, Harperin dövründə mühafizəkarlar sosial problemlərə diqqət yetirmirdilər, əsasən, iqtisadi mövzular barədə fikirlər yürüdür və bütünlüklə daha mərkəzçi mövqe tuturdular. Yanvar seçkisi 2005-ci ilin noyabr ayında parlamentin korrupsiya qalmaqallarına görə Pol Martinin liberal hakimiyyətinə etimadsızlıq votumu (qərar) verdikdən sonra baş tutdu. Martin 1990-cı illərin sonunda frankdilli əyalətdə yer alan maliyyə cinayəti ittihamlarından qaçmaq istəsə də, alınmırdı. Kanada məhkəməsi həmin vaxt federal hökumətdə maliyyə naziri vəzifəsində olan Martinin heç nə ilə əlaqəsi olmadığına qərar vermişdi, amma qalmaqal liberallara hokumətin sonu ilə nəticələndi. Liberal partiyası üçün bu hakimiyyət dalbadal dördüncü idi.

Stiven Harper evlidir, iki uşağı var. Siyasət və müxtəlif intellektual məşğuliyyətlərdən əlavə, Harper xokkeylə də maraqlanır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Stephen Harper // Library of Parliament. 1876.
2. 1 2  Stephen Harper // Store norske leksikon (бук.). 1978. ISSN 2464-1480
3. 1 2  .
4. 1 2  Encyclopædia Britannica (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | IMDb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Kanada · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database · Prabook · Universalis |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 15601991r · GND: 131683950 · GTAA: 107111 · ISNI: 0000 0000 7849 6895 · LCCN: no2005090951 · NKC: jx20091012008 · NLA: 49116612 · NLP: a0000003145555 · NUKAT: n2018120711 · SUDOC: 129899798 · VIAF: 54470012 · WorldCat VIAF: 54470012 |

 |
**Din Rid** (*ing.* Dean Cyril Reed; 22 sentyabr 1938, Denver, Kolorado – 13 iyun 1986) — SSRİ, Latın Amerikası və Şərqi Avropada çox məşhur olan Amerikalı müğənni, kino aktyoru, kino rejissoru və ictimai xadim.

Həyatı və təhsili
-----------------

Din Rid Kolorado ştatının Denver şəhərində anadan olub. Atası liseydə riyaziyyat və tarix müəllimi, anası evdar xanım olub. Onun Dale və Vernon adlı iki böyük qardaşı olub. 1940-cı illərdə ailəsi Kaliforniya və Yuta ştatlarında müxtəlif şəhərlərdə yaşayıb və sonradan Koloradoya qayıdıblar. 1956-cı ildə orta məktəbini bitirib, trek komandasında ulduz idmançı olub. Atası Kiril, oğlunun hərbi akademiyada təhsil almasını istəyən, anti-marksist olub. Kolorado Universitetinin meterologiya fakültəsidə təhsil aldığı müddətdə barlarda musiqilər ifa edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Dean Reed // filmportal.de. 2005.
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* Dean Reed // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
**Total Drama** — Cennifer Perç(en) və Tom Makqillis(en) tərəfindən yaradılmış Kanada cizgi serialı. Kanadada 8 iyul 2007-ci ildə Teletoon telekanalında yayımlanmışdır. Serial *Survivor*(en) realiti şousunu parodiya edir.

Hər mövsüm bir qrup gənc qalib olmaq uğrunda mübarizə aparır. Mükafat və toxunulmazlıq qazanmaq üçün həm komanda şəklində həm də tək başına müsabiqələrdə iştirak edirlər. Təxminən yarışın ortalarında komandalar parçalanır və üzvləri bir-birləri ilə rəqabət aparmağa məcbur edilirlər. Müsabiqənin iştirakçıları bir-birlərinə dəstək olsalar onlar dərhal oyundan kənarlaşdılırlar. Serialın birinci mövsümündə müsabiqənin finalında qalib gələn iştirakçıya 100,000 Kanada dolları ödənilib. Serial altı mövsümdən ibarətdir: Island, Action, World Tour, Revenge of the Island və Total Drama Island.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bailey, Katie.* "It's no drama making Total Drama a success". July 17, 2014. May 27, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: November 11, 2022.
2. ↑  "Teletoon Canada Inc. | Inspector Gadget Reboot Tops Off Teletoon Canada's Latest Original Production Slate". Newswire.ca. June 11, 2013. July 7, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 29, 2014.

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Film** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Cilovxanlı məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Cəhri qəsəbəsində orta əsrlər zamanı inşa edilmiş məscid. Məscid qəsəbənin ən böyük məhəllələlərindən olan Cilovxanlı məhəlləsində inşa edilmişdir. Məhz bu məhəllənin adına görə də belə adlanır.

Tarixi
------

Məscidin ətrafında tapılan orta əsrlərə aid şirli və şirsiz keramika məmulatları və yerli xalqın fikirləri göstərir ki, məscidin əsası XV əsrdə qoyulmuşdur.

Memarlığı
---------

Daşdan inşa olunmuş, fasadı bişmiş kərpiclə üzlənmişdir. Məscid dördkünc formalı böyük salondan ibarətdir. Daxildə qadınlar üçün ikinci mərtəbə düzəldilmişdir. Qapı və pəncərələr yuxarıdan tağ şəkilli tamamlanmışdır. Mehrabı tağ şəkilli taxçadan ibarətdir. Bərpa zamanı məscid daşdan inşa olunmuş, fasadı bişmiş kərpiclə üzlənmişdir.1988-ci ildə məsciddə bərpa işləri aparılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
**Qaranohur** — Azərbaycanın İsmayıllı rayonu ərazisində yerləşən yüksək dağ gölü. İsmayıllı şəhərindən 8 km şimal-şərqdə yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1520 m yüksəklikdə yerləşir. Böyük Qafqaz dağlarından axan Qaranohur çayının hövzəsinə daxildir.

1966-cı ildə Lahıca İsmayıllıdan asfalt yol çəkilənə qədər Qaranohur gölü əsas dayanacaq rolu oynayırdı. İsmayıllı rayon turizm informasiya mərkəzinin rəhbəri S. Süleymanovun sözlərinə görə Qaranohur gölü rayonun gələcək turizm mərkəzlərindən biri ola bilər.

Xüsusiyyətləri
--------------

Qaranohur gölünün göy üzündən çəkilmiş görüntüsü
Gölün minerallaşması yüksəkdir. 1000 mq/l-i keçmir. Bu gölün suyu kənd təsərrüfatı üçün əlverişli deyildir. Yayda suyunun temperaturu 15°С-dən təşkil edir. 1959—1960-cı illərdə H. İ. Zamanov və R. B. Tarverdiyev göldə hidroloji işlər aparmış və həmcinin gölün sutkalıq temperaturunu ölçmüşlər. Nəticədə günlük amplitud 27,7° - 18,0°С arasında dəyişdiyi müəyyən edilmişdir.

Sahildən aralandıqca Qaranor gölünün ortasında şəffaflıq maksimuma çatır. Göl ehtimalən Mezozoy dövrünün sonu, Kaynozoy erasının əvvəlində baş vermiş konvergensiya prosesləri nəticəsində yaranmış tektonik proseslərin nəticəsində yaranıb. Gölə gedən cığır yollar 2006-cı ildə qurulmuşdur.

sdvvfygygg yte

Etimologiyası
-------------

Azərbaycan dilində işlənən *qara* — «rəng» və *nohur* — «göl», «su tutarı», «bataqlıq» sözlərinin birləşməsindən meydana gəlmişdir. Gölün yüksək minerallaşmasına görə onun suyundan kənd təsərrüfatında istifadə etmək mümkün olmadığından ətraf ərazidə yaşayan insanlar ona "Qara" adını vermişdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qaranohur. Görməyə dəyər!". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-01.
2. ↑  "Qaranohur gölündən REPORTAJ". 2021-04-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-31.
**Vyetnamda 1945–1946-cı illər müharibəsi**, britaniyalılar tərəfindən **"Masterdom" əməliyyatı** (*ing.* Operation Masterdom) və vyetnamlılar tərəfindən **Cənub Müqavimət müharibəsi** (vyet. Nam Bộ kháng chiến) — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yaponiyanın danışıqsız təslim olmasından sonra ölkənin cənub yarısına nəzarət etmək üçün Vyetnam kommunist hərəkatı olan Vyetminə qarşı, əsasən, Britaniya–Hindistan və Fransa işçi qrupunun, həmçinin Yaponiyanın Cənubi Ekspedisiya Ordu Qrupundan qoşunlarının iştirak etdiyi silahlı münaqişə.

Tanınan üç Hind-Çin müharibələrinə nisbətən daha çox gözardı edilir, 1945-ci ildən 1946-cı ilə qədər Yaponiya qüvvələrinin təslim olmasını qəbul etmək üçün Sayqona eniş edən Britaniya işğal qüvvələrinin nəticəsində yaranan qısamüddətli, lakin əhəmiyyətli ilk münaqişəni nəzərdən qaçırılır.

Vyetmin koalisiya birləşmələri tərəfindən məğlub edilmiş və Vyetnama nəzarət Fransa müstəmləkə imperiyası tərəfindən yenidən gücləndirilmiş, bu da Birinci Hind-Çin müharibəsi ilə nəticələnmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  George Rosie and Bradley Borum, Operation Masterdom: Britain's Secret War in Vietnam
2. ↑  Activities mark 75th anniversary of Southern Resistance War
3. ↑  Vietnamese Struggle With Their Past: History of the Southern Resistance

Xarici keçidlər
---------------

* Vyetnam müharibələri: 1945–1972
Kyotodaki Röan-ci parkında *momici*. **Momiciqari** (紅葉狩り?), Yaponların payızda ağac yarpaqlarının qırmızı rəngə dönən yerləri ziyarət etmək ənənəsi. Momiciqari sözü ikk yapon sözün birləşməsindən əmələ gəlib — *momici* (紅葉?), "qırmızı yarpaqlar" və ya "ağcaqayın yarpaqları və *kari* (狩り?), "ov". Bəzən **koyo** (紅葉?) adlanır. "Koyo" "momici" heroqlifinin başqa oxunma tərzidir. Hokkaydoda bunu isə **kanpukay** (観楓会?) adlandırırlar.

Yaponların çoxusu bu ənənəyə sadiqdir. Ən çox ziyarət edilər yerlər Nikko, Toçiqi and Kyotodur. Ənənənin Heian dövründən qaldığı bəyan edilir.

Həmçinin bax
------------

* Hanami

İsitinadlar
-----------

1. ↑  AnimeLab.com: "kouyou" Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine.
2. ↑  Autumn leaves (koyo) in Japan Arxivləşdirilib 2022-09-22 at the Wayback Machine at japan-guide.com.
3. ↑  AnimeLab.com: "kanpuukai" Arxivləşdirilib 2011-07-26 at the Wayback Machine.
4. ↑  Sapporo Year-Round: Attractions and Events in Four Seasons Arxivləşdirilib 2012-08-20 at Archive.today at the official Sapporo Sightseeing Guide.

Başqa saytlar
-------------

* "Momiciqari" Arxivləşdirilib 2011-09-06 at the Wayback Machine, Momociqari yapon təqvimi
**Məlahət Əhmədova** (13 aprel 1972) — Azərbaycan aktrisası.

Həyatı
------

Məlahət Əhmədova 13 aprel 1972-ci ildə anadan olmuşdur. 1989-cu ildə Sumqayıt şəhər 4 saylı orta məktəbi bitirmişdir. 1992-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "Aktyor sənəti" fakültəsinə qəbul olunub , ustad Nəsir Sadıqzadənin yaradıcılıq emalatxanasında "Dram teatrı və kino aktyoru" ixtisası üzrə təhsil alıb.1997-ci ildə universiteti bitirib elə həmin ildən dövlət təyinatı üzrə Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrına aktrisa kimi işə qəbul olub.Paralel olaraq bir müddət Dövlət Gənclər Teatrında Hüseynağa Atakişiyevin rəhbərliyi altında tamaşalarda rollar ifa edib.Teatrda çalışdığı illərdə bu kimi rollar oynayıb:
1. B.Appayev "Gözəllri necə qaçırırlar" -- Sveta
2. S.Bekket "Addım səsləri" -- Mey
3. F.Mustafa "Ağıllı adam" -- Həkim
4. M.F.Axundov "Hekayəti Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və Dərviş Məstəli Şah caduküni-məşhur" -- Şərəfnisə
5. N.Hikmət "Bayramın birinci günü" -- Aytən
6. C.Cabbarlı "Aydın" --Böyükxanım
7. Ə.Haqverdiyev "Millət dostları" -- Qadın
8. Elçin "Şuşa dağlarını duman bürüyüb" -- Aparıcı
9. Ə.Haqverdiyev "Dağılan tifaq" -- Peri xanım 
10. C.Məmmədquluzadə "Kamança" -- Ana
11. B.Vahabzadə "Yağışdan sonra" -- Nihal
12. A.Məmmədov "Dəli Domrul"
13. Nağıl-tamaşa "Keçəlin nağılı"
14. Nağıl-tamaşa "Göyçək Fatma"

Rejissor Rövşən İsaxın "Aktrisa" bədii filmində,"Sonuncu fəsil","Vicdan haqqı" seriallarında, Elşən Zeynallının "İsmayıl bəy Qutqaşınlı","Saz haqqı","Əziz Əliyev olduğu kimi","Ahıska türkləri","Bir ömrün salnaməsi", Cahangir Mehdiyevin "Qüdsi", Oqtay Əlizadənin "Qəm karvanı",Vasif Məmmədzadənin "Mən Hesyn Arifəm","Söz körpüsü Həmid Araslı" bədii-sənədli filmlərində çəkilmişdir. 
Eyni zamanda 2000-2001-ci illərdə Lider TV-da efirə çıxan "Vur,çatlasın!" adlı yumoristik bədii tv layihəsində bir çox rolların ifaçısı olub.(xüsusi yazılmış ssenarilər üzrə rollar oynamışdır)
Sonra "Pozitiv Media" MMC-de produsor vəzifəsində çalışmışdır.
2004-cü ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio verilişləri QSC-nin "Azərbaycantelefilm" Yaradıcılıq Birliyində 2-ci rejissor vəzifəsində çalışır.

Filmoqrafiya
------------

1. Abbas Səhhət (film, 2007) (qısametrajlı sənədli film) (AzTV) - rejissor assistenti
2. Qüdsi (film, 2007)
3. Şamaxı abidələri (film, 2007)
4. Yuva qurdum söz içində. Məmməd Alim (film, 2007)
5. Aşiqlər (film, 2008)
6. Aktrisa (film, 2011)- qulluqçu Zəhra Həsənova
7. Ləyaqət hücrəsi (film, 2011)
8. Pərvanələrin rəqsi (teleserial, 2012)
9. Gün keçdi (film, 2012)
10. Sonuncu fəsil (teleserial, 2013)
11. Sərkərdə ləyaqəti. General Əliağa Şıxlinski
12. Əli Vəliyev
13. Mən Hüseyn Arifəm...
14. Əziz Əliyev olduğu kimi
15. Rəşid bəy Əfəndiyev
16. Söz körpüsü... Akademik Həmid Araslı
17. Sənət məbədi
18. Bədr olmamış hilal
19. Böyükağa Məmmədov
20. Müslüm Maqomayev
21. Nargin
22. Cabbar Qaryağdıoğlu
23. Günəşə doğru. Kələntər Kələntərli
24. Tərcümeyi-hal. Akademik Bəkir Nəbiyev
25. El adamı. Əyyub İsgəndərov (film, 2009)
26. Vicdan haqqı (teleserial, 2016)
27. Yuxu kimi (teleserial, 2019)

İstinadlar
----------
**Raplamaa** (est. Ida-Virumaa), və ya (est. Ida-Viru maakond) — Estoniyanın şimal-şərqində vilayətidir. Vilayətin paytaxtı Yıhvidir. Sahəsi 3 364 km², əhalisi 153 642 min nəfərdir. Vilayətin ərazisi şərqdə Rusiya ilə həmsərhəddir, cənubda Çud gölünə, şimalda isə Fin körfəzinə çıxır. Vilayətin sahəsi 3364,05 km², bu Estoniyanın ümumi ərazisinin 7,4 % təşkil edir. Yıhvi şəhəri paytaxt Tallindən 165 km məsafədədir.

Əhali
-----

Vilayətin etnik mənsubiyyatı onun rusdilli əhalisinin çoxluğu ilə xarakterizə olunur. 70,8 % ruslar (123 min), 19,9 % estonlar (34 min), 2,7 % ukraynalılar, 2,8 % beloruslar, 1,4 % finlər və ingermanlandlar, 2,4 % digərləri (almanlar, tatarlar, ermənilər v.s.)

Şəhər və icmalar
----------------

Vilayət 5 şəhərdən və 15 icmadan ibarətdir.

**Şəhərlər:**

* Kiviıli (6992)
* Kohtla-Yarve (46.032)
* Narva (67.144)
* Narva-Yıesuu (2778)
* Sillamyae (16.678)

**İcmalar:**

* Alayıe (360)
* Aseri (2238)
* Avinurme (1547)
* İisaku (1433)
* İlluka (1034)
* Yıhvi (13.254)
* Kohtla (1496)
* Kohtla-Nımme (1093)
* Lohusuu (825)
* Lüganuse (2941)
* Myaetaguse (1556)
* Sonda (1036)
* Toila (2324)
* Tudulinna (638)
* Vaivara (1583)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda İda-Virumaa ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Website der Kreisregierung

1. ↑  Land Board. 1990.
2. ↑  Statistics Estonia. 1991.
**Vilyam Cons** *ing.* William Jones, 28 sentyabr 1746 – 27 aprel 1794) — Böyük Britaniya filoloqu.

Həyatı
------

Yaradıcılığı
------------

İki yüz il əvvəl Vilyam Cons (1746–1794) sanskrit yazıları ilə tanış olduqdan sonra yazırdı: "Sanskrit dili öz qədimliyindən asılı olmayaraq, qeyri-adi quruluşa — yunan dilindən mükəmməl, latın dilindən zəngin, ayrı-ayrılıqda hər birindən daha gözəl quruluşa malikdir, lakin bununla belə, sanskrit dili istər fel kökləri, istərsə də qrammatik formalar baxımından bu iki dilə o qədər yaxındır ki, belə yaxınlıq təsadüfün nəticəsi ola bilməzdi; bu qohumluq elə güclüdür ki, hər üç dili araşdıran filoloq mütləq bu qənaətə gəlməlidir ki, dillərin üçü də bəlkə artıq mövcud olmayan bir ümumi mənbədən doğub". Bu güman dillərin inkişafını vahid köklə bağlayan istiqamətin ilkin nümunələrindən sayıla bilər.

Hind-Avropa dilçiliyinin nümayəndələri nəzərdən keçirdikləri bütün başqa dillərdə rast gəldikləri uyğun sözləri bir müddət Hind-Avropa protodilinə aid etməklə irqi üstünlük meylini nümayiş etdirmişlər. İlk dövrlərdə Hind-Avropa dil ailəsi I və II şəxs əvəzliklərinin, qohumluq bildirən və bədən üzvlərinin adlarını ifadə edən bir sıra sözlərin uyğunluğu əsasında yaradılırdı. Həm də bunu onunla əsaslandırmağa çalışırdılar ki, bu cür sözlər əsas lüğət fonduna daxil olan ən zəruri sözlərdir və bunlar — bu cür sözlər başqa dillərdən mənimsənilmir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* The third anniversary discourse, on the Hindus Arxivləşdirilib 2012-08-05 at Archive.today Полный текст (ing.)
* Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии Arxivləşdirilib 2007-09-30 at the Wayback Machine Русский перевод предыдущего.
* Переписка лорда Монбоддо и Уильяма Джонса  (ing.)

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  William Jones Biography.
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  williwm jones biography.
4. ↑  william jones biography.
5. 1 2  William Jones biography.
6. ↑  William jones Biography.
**Bakı Televiziya Qülləsi** — 1996-cı ildə Bakı şəhərində inşası yekunlaşmış televiziya qülləsi. Qüllənin hündürlüyü 310 metrdir (Xəzər dənizi səviyyəsindən 480 metr). Bu Azərbaycan ərazisində ən hündür tikili və dünyada hündürlüyünə görə 38-ci Televiziya Qülləsidir.

Tarixi
------

Kompleks SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarına və Azərbaycan SSR Rabitə Nazirliyinin sifarişi əsasında layihələşdirilmişdir. Tikinti işləri 1979-cu ildə başlamışdır. Layihə hesablamalarına görə tikinti işləri 1985-ci ildə tamamlanmalı idi, lakin müəyyən səbəblər üzündən tikinti işləri dayandırılmışdı. Qüllənin tikintisi yenidən 1993-cü, yəni artıq müstəqillik dövründə başlanmışdır və 1996-cı ildə kompleksin rəsmi açılışı mərasimi keçirilmişdir.
Ölkə ərazisində radio və televiziya verilişlərinin yüksək keyfiyyətli yayımının təmin edilməsi, mövcud yerüstü televiziya yayım sistemlərinin dünya standartlarına uyğunlaşdırılması, eləcə də efir məkanının informasiya təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi məqsədi ilə 2008-ci il iyul ayının 10-da Prezident İlham Əliyev "Azərbaycan Respublikasında televiziya yayımının genişləndirilməsi və efir məkanında informasiya təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə dair əlavə tədbirlər haqqında" sərəncam imzalamışdır. Sərəncama müvafiq olaraq, qısa vaxt ərzində kompleksdə əsaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilməyə başlanmışdır. Görülən tədbirlər nəticəsində kompleks ən qabaqcıl rabitə avadanlığı ilə təchiz olunmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Qüllədə Yaponiya istehsalı olan və hər biri 12 nəfərlik iki lift quraşdırılmışdır. Qüllənin 28-ci mərtəbəsində yerdən 180 metr hündürlükdə televiziya və radio yayım avadanlığı, 1712 kilometr uzunluğa malik RRX şəbəkəsinin baş stansiyası, mobil operatorların SDH şəbəkələri yerləşdirilmişdir. 10-cu mərtəbədə isə televiziya və radioverici-yayım avadanlığı, peyk yayımı avadanlığı, audio-video kommunikasiya qurğuları, habelə dispetçer xidməti, radio-rele kommunikasiya qurğuları və digər xidməti avadanlıq yerləşdirilmişdir. Teleqüllədə 2008-ci ildə yenidənqurma işləri aparılıb, 175 metr yüksəklikdə (67-ci mərtəbədə) şəhərin mənzərəsinə baxmağa imkan verən və dövr edən restoran açılmışdır.

Görünüşü
--------

Ümumi hündürlüyü 310 metr, çəkisi 40 min ton olan Teleqüllə dəniz səviyyəsindən 136 metr hündürlükdə yerləşir. Kompleksin beton hissəsi 200 metr, metal hissəsi isə 110 metrdir. Qüllənin üzərində milli ornamentli 4 şəbəkə yerləşir ki, bunların hər biri bir qütbə istiqamətlənmişdir. Kompleksdə yeni televiziya vericiləri quraşdırılmışdır ki, bunlar da yayımın keyfiyyətini yüksək standartlar səviyyəsinə qaldırmışdır.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan Televiziyası

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Teleradio İstehsalat Birliyi Teleqüllə". 17.05.2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2023.

Vikianbarda Bakı Televiziya Qülləsi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər
---------------

Televiziya qülləsi
Yer saatının loqosu
Yer saatı çərçivəsində İtaliyadakı Kolizeydə işıqlar keçirilib. 2008-ci il
**Yer saatı** (*ing.* Earth Hour) — Ümumdünya vəhşi təbiət fondu tərəfindən hər il keçirilən beynəlxalq tədbir. Hər ilin mart ayının axırıncı şənbə günü keçirilir və hər kəsi, dövlət və kommersiya təşkilatlarını həyati əhəmiyyət daşımayan bütün elektrik cihazlarını bir saatlığa keçirməyə çağırır. Bununla da dünyada iqlimin dəyişməsinə diqqət ayırmağa çalışır. İlk dəfə bu tədbir (WWF) tərəfindən The Sydney Morning Herald qəzeti ilə birgə 2007-ci ildə Avstraliyada keçirilib. Artıq gələn il dünyada tərəfdarları tapıldı, 2009-cu ildə isə geniş hərəkata çevrildi. WWF-nin məlumatına görə onu hər il 1 milyard əhali keçirir.

Azərbaycanda
------------

Azərbaycan rəsmi olaraq 2011-ci ildən "Yer saatı" kampaniyası qeyd edilir. Elə həmin il keçirilən ilk tədbirdə Bakıda Qız Qalasının ışıqları 1 saat müddətinə söndürülüb. IDEA İctimai Birliyi 2014, 2015, 2017 və 2018-ci illərdə Dünya Vəhşi Təbiət Fondunun (WWF) "Yer saatı" beynəlxalq kampaniyasının (www.earthhour.org) Azərbaycan üzrə rəsmi koordinator statusunu əldə etmişdir. Koordinator qismində IDEA İctimai Birliyinin təşkilatçılığı, "Cavan" Gənclər Hərəkatı İctimai Birliyi və WWF Azərbaycan nümayəndəliyinin dəstəyi ilə  "Yer saatı" kampaniyası çərçivəsində ölkəmizdə kütləvi aksiya və tədbirlərin keçirilir. IDEA İB-nin təşəbbüsü ilə Bakı şəhəri üzrə məşhur binaların fasad işıqları yerli vaxtla saat 20.30-da bir saatlıq söndürülür və bu rəmzi hərəkətlə aksiya iştirakçıları enerjiyə qənaəti təşviq edirlər. IDEA İctimai Birliyi tərəfindən 2017-ci ildə 10 illiyini qeyd edən "Yer saatı" kampaniyası çərçivəsində ölkəmizdə təşkil edilən genişmiqyaslı aksiyaya 300 nəfərdən çox gənc qoşulmuşdur. IDEA-nın təşkilatçılığı ilə "Yer saatı" kampaniyası çərçivəsində veloyürüş, məşhur rəqs qruplarının "Yer saatı" konsepsiyasına uyğun qeyri-adi rəqsləri, əyləncəli flaşmoblar, hədiyyəli müsabiqələr, tədbir müddətində fasiləsiz musiqi və gənclərin marağına səbəb olacaq digər sürprizlər təşkil edilir.

Tənqid
------

2010-cu ildə Kuritiba Nəbatat bağı (cənub Braziliya).
Hərəkatın ciddi tənqidçiləri də vardır. Beləki, bir saatdan sonra eyni vaxtda işıqların yandırılması və elektrik cihazlarının işə salınması elektrik xətlərində ani anda yükün çoxalmasına və qəzaya səbəb ola bilir.

Mənbə
-----

* Yer saatı Azərbaycanın rəsmi saytı
* Yer saatının rəsmi saytı
* WWF saytında 2009-cu ildə tez-tez verilən suallar Arxivləşdirilib 2012-04-06 at the Wayback Machine
* (uşaq versiyası)[*ölü keçid*]
* Earth Hour 2008 Arxivləşdirilib 2008-05-09 at the Wayback Machine – a collection of Earth Hour 2008 news articles and press releases
* Video: Earth Hour in Boulder, Colorado.
* Interview with Earth Hour Executive Director Andy Ridley (WWF)


Vikianbarda Yer saatı ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Час Земли" вырубит электростанции?
Musiqi notları, 10-cu nəşr, 1892(?)
"**My Old Kentucky Home, Good-Night!**" (Azərbaycan dilində, *Mənim köhnə Kentukki evim, gecən xeyrə!*) Stefan Foster tərəfindən təxminən 1852-ci ildə bəstələnmiş sentimental minstrel mahnıdır. O, 1853-cü ilin yanvarında Nyu-Yorkun Firth, Pond & Company adlı amerikan musiqi şirkəti tərəfindən dərc edilib. Foster, güman edilir ki, Harriyet Biçerin Tom dayının daxması romanından ilhamlanıb, buna sübut olaraq Fosterin eskiz dəftərindəki "Yazıq Tom dayı, gecən xeyrə!" adlı eskizi göstərmək olar. Bəziləri iddia etmişdi ki, Foster 1850-ci illərdə Bardstovn,Kentukkidəki ziyarət etdiyi Federal Hill adlı əkin sahəsindən ilhamlanıb. Lakin, bu ziyarətə dair birbaşa və ya çağdaş bir dəlil ortaya çıxmadı və bu iddia Vilyam Ostin, Ken Emerson və Con Tasker Hovard da daxil olmaqla ən məşhur Foster alimləri tərəfindən etiraz edildi.

Mahnının şərhləri çox müxtəlifdir. Fosterin əksər alimləri, mahnının "*Oh Susanna*" və "*De Camptown Races*" kimi əvvəlki ədəbsiz komik minstrel mahnılarından fərqli olaraq sentimental minstrel mahnısı olduğu ilə razılaşırlar. Frederik Duqlas 1855-ci ildə yazdığı "Əsarətim və Azadlığım" adlı tərcümeyi-halında mahnının "köləyə qarşı simpatiya oyandırdığını və beləliklə köləlik əleyhinə prinsiplərin kök saldığı, böyüdüyü və çiçəkləndiyini" yazdı. Lakin, mahnının qaraüzlü minstrel şovlara daxil olması şöhrətinə böyük ölçüdə mənfi təsir göstərdi.

Həmçinin bax
------------

* Tom dayının daxması (roman)

Xarici Keçidlər
---------------

* Geraldin Farrarın 1908-ci ildəki səsyazması
* "My Old Kentucky Home" mahnısının səsyazmalarının siyahısı

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Richard Jackson.* Stephen Foster song book: original sheet music of 40 songs. Courier Dover Press. 1974. səh. 177.
2. ↑  "My Old Kentucky Home, Good Night!". 2008. January 15, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 1, 2016.
3. ↑  "My Old Kentucky Home State Park » The History of My Old Kentucky Home". visitmyoldkyhome.com. March 31, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 10, 2015.
4. ↑  "My Old Kentucky Home: A Song with a Checkered Past". wnyc. August 1, 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 11, 2017.
5. ↑  *PressRoom.* "American Experience on KET profiles "My Old Kentucky Home" author, Stephen Foster". KET. aprel 9, 2001. may 27, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 11, 2011.
6. ↑  Douglass, Frederick. *My Bondage and My Freedom: Part I- Life as a Slave, Part II- Life as a Freeman*, with an introduction by James M'Cune Smith. New York and Auburn: Miller, Orton & Mulligan (1855); ed. John Stauffer, Random House (2003) ISBN 0-8129-7031-4.
**Tahir Əbdülzəliloviç Yuldaşov** (Tahir Yuldaş, Məhəmməd Tahir Faruk; 2 oktyabr 1967, Nəməngan, Əndican vilayəti – 27 avqust 2009, Pakistan) — Özbəkistan İslam Hərəkatının rəhbəri.

Həyatı
------

Tahir Əbdülzəliloviç Yuldaşov 2 oktyabr 1968-ci ildə Özbəkistanın Namangan vilayətində anadan olmuşdu. O, 1991-ci ildə «Ədalət uyuşması» adlı islamçı təşkilat yaradıb. O, ekstremist təmayüllü «İslam ləşkərləri» təşkilatının qurulmasında da yaxından iştirak edib, hərbiləşdirilmiş «Tövbə» qrupunun yaradıcılarından olub. 

Əsl natiq keyfiyyətləriylə seçildiyi bildirilən islamçı ideoloq beş xarici dildə (ingilis, rus, fars, ərəb, urdu) dillərində sərbəst danışırmış. O, 1990-cı ilin ortalarından Özbəkistan prezidenti İslam Kərimovun rejiminə qarşı qatı müxalifətdə dayanıb. Üç qardaşı bu ölkədə həbs olunub. T. Yuldaşın başçılıq etdiyi Özbəkistan İslam Hərəkatı bir neçə terror aktında və dövlət çevrilişi cəhdində təqsirli bilinir. Qurumun əsas üzvləri Pakistanda sığınacaq tapıb.

Tahir Yuldaş 27 avqust 2009-cu ildə Pakistan Vəziristan əyalətində ABŞ hərbi qüvvələri mücahidlərə qarşı əməliyyatda aviasiyadan yaralanıb və raket atəşi nəticəsində öldürülüb.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Rəşid Qumaroviç Nurqaliyev** (*rus.* Рашид Гумарович Нургалиев; 8 oktyabr 1956, Jitikara, Qostanay vilayəti) — Rusiya Federasiyasının Daxili İşlər naziri, qoşun generalı.

Həyatı
------

1956-cı il oktyabrın 8-də hərbçi ailəsində anadan olmuşdur. Tatar əsilli müsəlmandır. Nurqaliyev 1979-cu ildə Petrozavodsk (Kareliya) şəhərində iqtisadiyyat fakültəsini bitirib.

1981-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı-nın kəşfiyyat təşkilatı KQB-yə (DTK) daxil olub və Kareliya Muxtar Respublikasının terrorla mübarizə şöbəsinin başçılığına qədər yüksəlib.

1995-ci ildən 2002-ci ilə qədər Rusiyanın *Federal Kəşfiyyat Təşkilatı* (FSK) və bu təşkilatın davamı olan Federal Təhlükəsizlik Xidməti FSB-də müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmişdir.

2002-ci ildən 2004-cü ilədək Rusiya Federasiyası Daxili İşlər nazirinin birinci müavini vəzifəsində çalışıb.

2 yanvar 2004-cü il tarixində Rəşid Nurqaliyev Rusiya Federasiyasının Daxili İşlər naziri vəzifəsinə təyin edilib.

R. Nurqaliyev ailəlidir və iki uşağı var.

Həmçinin bax
------------

* Rusiya Federasiyası

Xarici geçidlər
---------------


Vikianbarda Rəşid Nurqaliyev ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Nurqaliyevin Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin internet saytındakı tərcüməyi-halı (Rusca)
***Publi Vergili Maron*** (15 oktyabr e.ə. 70 – 21 sentyabr e.ə. 19, Brindizi, Roma imperiyası) — Roma ədəbiyyatının qızıl dövründə yaşamış görkəmli şair. E.ə. 70-19-cu illərdə yaşamışdır. Romanın klassik şairi və ən qüdrətli ədəbi xadimlərindən biri sayılır. Vergilinin üç əsəri çox məşhurdur:

* "Ekloqlar"
* "Georgikilər"
* "Eneida"

Həyatı
------

Vergili Roma yaxınlığında And kəndində varlı ailədə anadan olmuşdur. Sonralar əmlakının böyük bir hissəsini itirən şairə bunları geri almağa imperator Oktavian Avqust və Messenat kömək etmişdir. Buna görə də onun əsərlərində xüsusilə də bukolikalarında onlar mədh edilir.

"Ekloqlar"
----------

Bu Vergilinin ilk kitabıdır. Buraya müxtəlif bukolik nəğmələr aiddir. Bukolik nəğmə çoban nəğməsi deməkdir. Bu janrın ilk nümunələrini İskəndəriyyə şairi Feokrit yaratmışdır. Bu janrın nümunələri bir məhəbbət hekayəsi və ya çobanlar arasında deyişmə kimi verilir.

"Georgikilər"
-------------

Bu Vergilinin ikinci kitabıdır. Kənd təsərrüfatı məsələlərinə dair yazılmışdır. Dörd hissədən ibarətdir.

"Eneida"
--------

Vergilinin Roma milli eposu adı ilə də tanınan poemasıdır. Əsərin mövzusu Troya dastanından alınmışdır. Burada Troyanın yunanlar tərəfindən dağıdılmasından sonra Priamın qardaşı Anxizin oğlu Eneyin Qaçması və Romaya gəlməsi zamanı başına gələn əhvalatlar nəql olunur və onun nəslinin gələcək aqibəti barədə məlumat verilir. Belə ki, Eneyin nəvələri Romul və Rem Roma şəhərinin əsasını qoyur. Bununla da sonrakı hökmdarlar Yuli Sezar və Oktavian Avqustun da hakimiyyətinin irsiliyinə haqq qazandırılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *G. L.* P. Virgilius (ing.). // *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology* / W. Smith Boston: Little, Brown, 1870. Vol. 3. P. 1263–1268.
2. 1 2 3 4 5 6  Fransa milli kitabxanası. 1537.
3. 1 2  *Bell A.* Encyclopædia Britannica (brit. ing.). Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.
4. 1 2  Archivio Storico Ricordi. 1808.
Həyatı
------

Yetim Seyid - XX əsr aşıqlarındandır. 1895-ci ildə Tovuzun Ocaqlı kəndində anadan olub. 10-12 yaşlarından çobanlıq etməyə başlayıb. Çobanlıq etdiyi dövrlərdə həm də aşıq kimi tanınıb.

Gəraylı və qoşma şəklində söylədiyi şeirləri məlumdur.

Yaradıcılığı
------------

  

**BAYRAMIDI**

Bahar fəsli yaz ayları gələndə,  
 
Sanarsan bülbülün gül bayramıdı.  
 
İki sevgi bir araya gələndə,  
 
Dodaq busə içər, dil bayramıdı.  

Bülbül təki daldan-dala qonanda,  
 
Şirin canım eşq oduna yananda,  
 
Bir saatım yardan ayrı qalanda,  
 
Elə bilginən ki, il bayramıdı.  

Yetim Seyid bu dastanı deyəndə,  
 
Sallanıban nazlı yarı gələndə,  
 
Gözüm görüb, əlim ələ dəyəndə,  
 
Könül müjdə verir, el bayramıdı.  

  

**ŞİRİNDİ**

Bir gözəl görmüşəm əsrik əlində,  
 
Tər, nazik əllərdə saqi şirindi,  
 
Camalın bənzətdim şəmsü-qəmərə,  
 
Baxdıqca qaşların tağı şirindi.  

Mirvari düzübdü zülfə buxağa,  
 
Qoşa xal yaraşır gülgəz yanağa,  
 
Qənd əzilir dilə, dişə, dodağa,  
 
Qoynun içrə Cənnət bağı şirindi.  

Yetim Seyidəm yələydim dərinə,  
 
Oxudum dərsimi, yetdim dərinə,  

Leyli kimi getdim vədə yerinə,  
 
Məcnun təki çeşmə dağı şirindi.

Mənbə
-----

* Hümmət Əlizadə. Azərbaycan Aşıqları II, Bakı 1970, 171-173.
**Federal idarə olunan qəbilə əraziləri** (**FATA** ; puşt. فدرالي قبايلي سيمې ; urdu وفاق کے زیر انتظام قبائلی علاقہ جات‎) Pakistanın şimal-qərbində, 1947-ci ildən KPK-nın Əyalət Məclisi ilə yanaşı mövcud olan və Pakistan parlamenti tərəfindən qəbul edilmiş Pakistan Konstitusiyasına İyirmi Beşinci Düzəlişlə 2018-ci ildə qonşu əyalət Hayber Paxtunxva ilə birləşdirilən müddətə qədər mövcud olmuş muxtar özünü idarə etmə hüququ olan qəbilə bölgəsi idi. O, yeddi qəbilə ərazisi(rayon) və altı Sərhəd rayonlarında ibarət idi və birbaşa Pakistan hökuməti tərəfindən Sərhəd Cinayətləri Qaydaları adlı xüsusi qanunlar dəsti ilə idarə olunurdu.

24 may 2018-ci ildə Pakistan Milli Assambleyası tərəfindən irəli sürülən və ertəsi gün Senat tərəfindən təsdiqlənən FATA-KP birləşməsi üçün Pakistan Konstitusiyasına düzəlişin lehinə səs verdi. Dəyişiklik Hayber-Paxtunxva əyalətinə təsir göstərdiyi üçün 27 may 2018-ci ildə Hayber Paxtunxva Məclisinə təsdiq üçün təqdim edildi və səs çoxluğu ilə qəbul edildi. 2018-ci il mayın 28-də Pakistan Prezidenti FATA-nın Müvəqqəti İdarəetmə Qaydasını iki il müddətində Xayber Paxtunxva ilə birləşənə qədər FATA üçün müvəqqəti qaydalar toplusunu imzaladı. 25-ci Düzəliş 31 may 2018-ci ildə Prezident Məmnun Hüseyndən razılıq aldı, bundan sonra FATA rəsmi olaraq Hayber Paxtunxva ilə birləşdirildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Senate approves FATA, K-P merger bill". The Express Tribune. Tribune. 2018-05-25. İstifadə tarixi: 2018-05-25.
2. ↑  "Tribespeople freed of FCR as president signs FATA governance regulation". geo.tv. İstifadə tarixi: 31 May 2018.
3. ↑  "President signs 'Constitutional Amendment' to merge FATA with KP". 31 May 2018. 31 May 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 May 2018.
**Xəyal velosipedi** və ya **White Cycle** — Velosipedçinin adətən avtomobilin sürücüsü tərəfindən öldürüldüyü və ya ağır yaralandığı yerə qoyulan yol kənarındakı velosiped abidəsidir. Xatirə olmaqdan başqa, adətən yoldan keçən sürücülərə yolu bölüşmək üçün xatırlatma kimi nəzərdə tutulur. Xəyal velosipedləri adətən ağ rəngə boyanmış, bəzən plakat yapışdırılmış və qəza yerinə yaxın uyğun bir obyektə kilidlənmiş köhnə velosipedlərdir.

Tarixi
------

 Çilidə xəyal velosipedi və ya "Bicianimita", yol zorakılığı qurbanının ruhu üçün ənənəvi kiçik ev
Velosipedlərin ağ rəngə boyanması ideyası 1960-cı illərdə Amsterdamda ikitəkərli nəqliyyatı azad etmək üçün anarxist bir layihə olaraq ortaya çıxdı — ağ velosipedlər pulsuz idi, özünüzə kömək edin və sonra başqasına buraxın. Oxşar layihələr 2004-cü ildə Nyu-York şəhərində, 2005-ci ildə, Albuquerque, və 2006-cı ildə Torontoda başladı. 2005-ci ilin avqustunda Sietldə təxminən 40 xəyal velosipedi yerləşdirildi. qəzaların, qaçırılmaların və pis yol şəraitinin yerləri barədə məlumatlandırmaq. Dupont Circle, Vaşinqtonda 2008-ci ildə zibil maşını tərəfindən öldürülən atlının xatirəsinə həsr olunmuş xəyal velosipedi tam bir il qaldı. Şəhər işçiləri tərəfindən çıxarıldıqda, sürücünün dostları onu hər işıq dirəyindən bir 22 xəyal velosipedi ilə əvəz etdilər. London Ghostcycle 2005 və 2006-cı illərdə aktiv idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Sanders, Jacob Quinn,* "Ghost Bikes: Rough memorials honor cyclists killed while riding", post-gazette, 1 December 2010, 16 October 2011 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 1 December 2010 (ing.)
2. ↑  *Furness, Zack.* One Less Car: Bicycling and the Politics of Automobility. Philadelphia: Temple University Press. 2010. 55–59. ISBN 978-1-59213-613-1. 27 May 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 May 2011. (ing.)

Xarici keçidlər
---------------

* Bikes and bodies: ghost bike memorials as performances of mourning, warning, and protest  (ing.)
* Alicia Frantz 2005.06.03 Ghost Bikes are memorials to cyclists.  (ing.)
***Arxada qalmış gələcək*** tammetrajlı bədii filmi rejissor Rüfət Əsədov tərəfindən 2004-cü ildə ekranlaşdırılmışdır. Film "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. 2004-cü ildə qaçqın düşərgəsində yaşayan dəcəl oğlan Səməd yıxılaraq huşunu itirir və keçmişə — 90-cı illərə, müharibə bölgəsinə, əsgərlərin
arasına düşür. O burada onların qəhrəmanlığının şahidi və iştirakçısı olur. Filmdə əsas rolları Fuad Poladov, Ağamehdi Abidov, Azərin,Ömür Nağıyev, Abbas Qəhrəmanov, Pərviz Məmmədrzayev, Mikayıl Mikayılov və Leyla Şahvəliyeva ifa edirlər.

Məzmun
------

2004-cü ildə qaçqın düşərgəsində yaşayan dəcəl oğlan Səməd yıxılaraq huşunu itirir və keçmişə — 90-cı illərə, müharibə bölgəsinə, əsgərlərin
arasına düşür. O burada onların qəhrəmanlığının şahidi və iştirakçısı olur. Oğlan özünə gələndən sonra tamamilə dəyişir.

Filmin ən təsiredici kadrlarından biri qaçqınların özlərinə ev etdikləri vaqonları Səmədin hərəkətə gətirməsidir. Vaqonlar bir-birinə calanaraq hərəkətə başlayır. Rejissor bu yerdə əl-ələ verib nəhayət ki, bu problemi həll etməyin vacib olduğunu göstərməyə çalışmışdır. Eynən bir-birinə calanan və hərəkətə gələn vaqonlar kimi...

Film haqqında
-------------

* Qarabağ müharibəsindən bəhs edən ssenari vaxtilə "Torpaq – uğrunda ölən varsa vətəndir" müsabiqəsində mükafata layiq görülüb.
* Film Sergey Abramovun "Cəbhəyanı meşədə" povesti əsasında çəkilmişdir.

Festival və mükafat
-------------------

2006-cı ildə Aktauda (Qazaxıstan) "Xəzər – Dostluq Dənizi" festivalında film 2-ci Mükafat almışdır.

Filmin üzərində işləyənlər
--------------------------

Əsərin müəllifi: Sergey Abramov  

Ssenari müəllifi: Yusif Şeyxov  

Rejissor: Rüfət Əsədov  

Operator: Amin Novruzov  

Rəssam: Adil Azay, Əziz Məmmədov  

Bəstəkar: Xəyyam Mirzəzadə

Rollarda
--------

Fuad Poladov — Malik  

Ağamehdi Abidov — Səməd  

Azərin — Səmədin anası  

Ömür Nağıyev — Amin  

Abbas Qəhrəmanov — Ağaəli  

Pərviz Məmmədrzayev — Albert  

Mikayıl Mikayılov — Rəşid  

Leyla Şahvəliyeva — Mariya  

Yuri Baliyev — Şmarov  

Aydın Əliyev — Qurgen

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Arxada qalmış gələcək" filmi nümayiş etdirilmişdir" (az.). AzərTac. 31 iyul 2009. 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-19.
2. ↑  "Arxada qalmış gələcək" (az.). Audiovizual əsərlərə müəlliflik hüququ. İstifadə tarixi: 2017-11-19.[*ölü keçid*]

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 380.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 816.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

2004-cü ilin Azərbaycan filmləri  

2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

Xarici keçidlər
---------------

* Filmin anonsu
* "Arxada qalmış gələcək" k/f fraqmentlər
* Kinomuzun problemlərindən, Yeni Azərbaycan.-2006.-26 oktyabr.- S. 7.
**Martuni müdafiə rayonu** (*erm.* Մարտունու պաշտպանական շրջան) — Qondarma Dağlıq Qarabağ Müdafiə Ordusu bölməsi. 1992-ci ilin sentyabrında Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Özünümüdafiə Komitəsi sədrinin 14 avqust 1992-ci il tarixli fərmanı ilə regionda fəaliyyət göstərən özünümüdafiə dəstələri və batareyaları əsasında yaradılmışdır. 21-ci (Qırmızı Bazar, komandir N. Babayan), 22-ci (Cütcü, komandir A. Melkumyan), 23-cü (Quzeyçartar, komandir M. Akopyan), 24-cü (Güneyçartar, komandir K. Tovmasyan), 25-ci (Xocavənd, komandir S. Ohanyan), 26-cı (Xocavənd, komandir M. Mosiyan) motoatıcı batalyonlarının birləşməsi əsasında yaradılmışdır. 1992–1994-cü illərdə Martuni müdafiə rayonu Qaradağlı, Aşağı Veysəlli, Muğanlı, Əmiranlar, Kuropatkino, Çərəkdar, Narınclar, Umudlu, Yarımca, Qızıloba, Ağdam, Xocavənd, Ağdərə, Ağcabədi, Füzuli, Qərvənd, Kəlbəcər və s. məntəqələr uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir. Martuni müdafiə rayonu komandiri postunu 2 ilə yaxın Monte Melkonyan tutmuşdur. Bölmənin çoxlu sayda döyüşçüləri Ermənistan dövlət mükafatlarına layiq görülmüşdülər. Döyüş əməliyyatları zamanı Martuni müdafiə rayonundan 350 döyüşçü öldürülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kəlbəcərin işğalı (1993)". 25 noy 2020. 2023-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-25.
2. ↑  Այվազյան, Հ.Մ. redaktorԻնդեքս:Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ հանրագիտարան. Հայկական Հանրագիտարան. 2004.
**Abdullah Suraxanov** (1875, İmamqulukənd, Hil rayonu – 1934) — 1875-ci ildə Qusar rayonunun İmamqulukənd kəndində anadan olmuşdur.

O, özünə "Kasıb" təxəllüsünü götürdükdən sonra "Kasıb Abdullah" kimi tanınıb. Kasıb Abdullah uşaqlıqdan fəhlə kimi çalışıb, 20 yaşında isə Bakının bir neçə neft mədənlərində işə düzəlib. Həmin zaman o, digər Ləzgilərlə yanaşı, Bakının bir neçə neft mədənində inqilabi fəaliyyətlə məşğul idi. Bundan qəzəblənən Çar Rusiyası iki dəfə minlərlə ləzgini Bakıdan qovub. İkinci dəfə qovulan fəhlələr arasında Abdullah da var idi. O, həmkəndlisi İbrahimlə bir yerdə Rusiyanın Rostov şəhərinə yola düşür. Sonralar o, Rusiyanın Petrovsk şəhəridə balıq vətəgəsində çalışmağa başlayır. Kəndə qayıtdıqdan sonra Quba pristavı Abdullaha hədə-qorxu gəlirdi. Bununla razılaşmayan Abdullah növbəti dəfə kəndə gələn pristavı bə əlatlarını mühasirəyə alaraq, onları tərksilah edir. Daha sonra Abdullah dövlətlilərin taxılını kasıblara paylayır. Həmin zaman Abdullahın yazdığı "Пириставдин бармак" ("Pristavın papağı") şeiri kəndə yayılır və şairə şöhrət qazandırır. Kasıb Abdullahın, həmçinin şeirlərinin arasında "Экуь дуьнья" ("İşıqlı dünya"), "Дуьньяда" (" Həyatda"), "Зулун марф" ("Payız yağışı"), "Хьанва зун" ("Mən oldum") və digərləri var. Onun yaradıcılıq fəaliyyəti sovet hökuməti əleyhinə yönəlmişdir və kənd camaatının məhəbbətini qazanmışdır. Buna görə 1934-cü ildə Kasıb Abdullaha tüfəngdən atəş açılır və şair aldığı yaradan vəfat edir. İlk dəfə Kasıb Abdullahın şeirləri 1963-cü ildə həmin əsərlər Mahaçqalada kitab kimi nəşr edilmişdir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Gümüşü iydə**

Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikada yayılmışdır. Yabanı halda Kanadada bitir.

Botaniki təsviri
----------------

İynəsiz, enli şaxələnmiş çətiri olan yarpağı tökülən, 5 m-ə qədər hündürlükdə kol və ya kiçik ağacdır. Zoğları qırmızı-qonur rəngli qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqları yumurtaşəkilli və ya uzunsov-neştərvarı olub, uzunluğu 3–8 sm-dir. Hər iki tərəfdən gümüşü rənglidir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri xırda, içəri tərəfdən sarı, çox ətirlidir, 1–3 ədədi birlikdə yarpaqların qoltuğunda toplanmışdır. Meyvələri oval və ya şarşəkilli, ölçüsü 1–2 sm-dir, gümüşü qabıqlarla sıx örtülmüşdür. Çoxlu kök pöhrələri verir. Toxum, qələm və kök zoğları ilə çoxalır.

Ekologiyası
-----------

İşıqsevəndir, yarımkölgəyə dözür və daha çox soyuğadavamlıdır. Torpağa tələbkar deyil və gillicəli, qumluca torpaqlarda yaxşı bitir. Şəhər şəraitinə davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, Qobustanda, Kürdəmirdə rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Budanmanı yaxşı götürür. Gümüşü rəngdə yarpaqları çox dekorativ görünür. Tək və qruplarla əkinlərdə, canlı çəpərlərin salınmasında istifadəsi məqsədyönlüdür. Qumluqların və yamacların bərkidilməsi üçün yararlıdır.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
**Wurfrahmen 40** (Azərbaycan dilində atış çərçivəsi 40) — Nasist Almaniyası ordusu olan Vermaxt tərəfindən İkinci Dünya Müharibəsi zamanı istifadə edilən özüyeriyən artilleriya sinifli maşındır. O, SdKfz 251 yarımtırtıllı avtomobilin şassisinin yan tərəflərinə yerləşdirilən 300 mm-lik reaktiv yaylım atəşi qurğusunun konstruksiyalarından ibarət idi. Çoxlüləli reaktiv yaylım atəşi qurğusu Nebelverfer modelindən qat-qat effektiv idi. Qısa adı *Stuka zu Fuss* (Azərbaycanca: Ayaqlı Stuka və ya Yeriyən Stuka) idi. 300 mm-dən əlavə, bu silah 280 mm partlayıcı və 320 mm yandırıcı bomba da ata bilirdi. Atılan raketlər nə qədər geniş əraziyə yayılsa da, başlarında yerləşdirilmiş olan güclü partlayıcılara görə düşdüyü ərazidə çox effektiv olurdular.

Tarix
-----

Müharibədən əvvəl Almaniya da SSRİ kimi raketlərlə təcrübə aparırdı. Topların istehsalı asan görünsə də, raket istehsalının daha asan və daha ucuz olacağı ehtimalına görə, almanlar raket istehsalına diqqət yetirdilər. Artilleriya mərmiləri ilə müqayisədə raket mərmiləri daha yüngül, geri çəkilməsiz və tökməsiz idilər.

Qısa təsvir
-----------

İlk istehsal edilən raketlər Almaniya istehsalı olan *Schweres Wurfgerät 40* (heavy throwing apparatus 40; ağır atma aparatı 40) və *Schweres Wurfgerät 41* reaktiv yaylım atəş sistemlərindən buraxılmışdırlar. Bu aparatlar 180 funt gücündə yüksək partlayıcı və ya 196 funt gücündə yandırıcı bomba atırdılar. Bu raketlərin diametri 280 mm və 320 mm olub, çəkləri 90 və 98 kiloqram idi. *Schweres Wurfgerät 40 (Wurfgestell 40)* yalnız ağacdan hazırlanmış, Schweres Wurfgerät 41 (Wurfgestell 41) isə taxta və ya poladdan hazırlanmış olan çərçivə şəklində idilər. Schweres Wurfrahmen 40 isə yan tərəfləri bu çərçivələrlə təchiz edilmiş yarı paletli bir avtomobil idi. Hər bir avtomobildə 6 çərçivə mövcud idi. Bunlar hər biri 3 ədəd olmaqla avtomobilin sağ və sol tərəflərinə quraşdırılmışdırlar. Raketlər bu çərçivələrin içərisində aparılır və atılmazdan əvvəl müəyyən bir bucaq altında tənzimlənirdi. Zəruri hallarda bu çərçivələr avtomobildən çıxarılaraq müəyyən bucaq altında yerə qoyularaq atılırdılar.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------