recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kəlləşəkilli haf** (*lat.* Manduca atropos ) — pulcuqqanadlılar dəstəsinin nəsli kəsilməkdə olan növü.

Qısa təsviri
------------

Avropa və Qafqazda yayılmış haflar fəsilənin ən iri nümayəndəsi olub, qanadları açıq halda 120-130 mm-ə çatır. Kəpənəyin adı onun beli üzərindəki insan kəlləsinə bənzər sarı rəngli naxışla əlaqədardır.

Yayılması
---------

Uzaq Şimal istisna edilməklə, bütün Avropa, Kanar və Azor adaları, Kiçik Asiya, Afrika və Qafqaz, Azərbaycanda Abşeron, Kür-Araz düzənliyi, Böyük və Kiçik Qafqazın dağ ətəkləri, Laçın, Şuşa (Daşaltı dərəsi, Əsgəran), Talış (Lerik), Naxçıvan MR (Ordubad).

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Evritop növdür (hər yerdə yayılmışdır). Kəpənəklər aprel-may və avqust-sentyabrda uçuşur. İldə iki nəsil verir. Tırtılları quşüzümü, kartof, yabanı jasmin və dəlibənk yarpaqları ilə qidalanır, iyun-iyul və sentyabr-oktyabr aylarında inkişaf edir. Onların uzunluğu 15 sm-ə çatır. Puplaşma torpaqda gedir. İkinci nəslin pupları qışlayır. Pulcuqqanadlılar dəstəsində yeganə növdür ki, kəpənəyi siçan civiltisinə oxşar səs çıxartmaq qabiliyyətinə malikdir. Kəpənəklər çox vaxt arı pətəyinə girib, bal ilə qidalanır.

Sayı
----

R.Əffəndi tərəfindən 2 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Kəpənəyin yayıldığı ərazilərdən olan işğal altındakı Laçın və Şuşada populyasiyanın vəziyyəti barədə məlumat yoxdur. Yaşayış yerlərində sayının azalmasına səbəblərindən biri də tarlalarda kimyəvi gübrələrdən istifadə edilməsidir. Kolleksiyaçılar tərəfindən tutulması da kəpənəyin sayına mənfi təsir göstərən amillərdəndir.

Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
--------------------------------------

"Nadir həşəratlar" kitabında qorunması təklif edilmişdir. Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir. Yayıldığı ərazilərə müntəzəm monitorinqlər təşkil edilməlidir. Süni surətdə artırılaraq təbiətə buraxılmalıdır. Tutulması hər yerdə ciddi qadağan edilməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ламперт К. Холодковский Н. Атлас Бабочек и гусениц Европы и отчасти Русско-Азиатских владений. С. Петербург, изд. А.Ф.Деврiена, 1913, с. 232 - 233;
2. ↑  Azərbaycan Respublikasının "QIRMIZI KİTABI", II cild, Fauna, Bakı 2013

Həmçinin bax
------------
**Mehmet Kazım Orbay** (11 mart 1886, İzmir, Aydın vilayəti – 3 iyun 1964, Ankara) türk hərbçi və siyasətçi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin 3-cü Baş Qərargah rəisidir.

Hərbi həyatı
------------

1904-cü ildə Hərb Məktəbini bitirdikdən sonra leytenant rütbəsi almış və hərbi karyerasına başlamışdır. 1922-ci ilə qədər müxtəlif birlik və birləşmələrdə fəaliyyət göstərmişdir. Hərəkat Ordusu ilə 31 martda baş verən üsyanın yatırılmasında, Balkan müharibələrində, Birinci dünya müharibəsində, İstiqlaliyyət müharibəsində iştirak etmişdir. 31 avqust 1922-ci ildə Mirliva rütbəsinə yükslmişdir. Mirliva rütbəsi ilə Qafqaz İslam Ordusu komandanı və Baş Qərargah rəisinin müavini vəzifələrini yerinə yetirmişdir. 30 avqust 1926-cı ildə Ferîk-i əvvəl rütbəsinə yüksəlmişdir. Bu rütbədə olarkən Əfqanıstan Hərbi Heyət komandanı və 4-cü Ordu korpusu komandanı vəzifələrində xidmət etmişdir. 30 iyun 1930-cu ildə Jandarma qüvvələri komandanı, 24 avqust 1935-ci ildə isə 3-cü Ordu müfəttişliyi vəzifəsində xidmət etmişdir. 30 avqust 1935-ci ildə general (orgeneral) rütbəsi almış, 15 fevral 1943-cü ildə Ali Hərbi Şura üzvü olmuşdur.

Şəxsi həyatı
------------

Evli idi. Haşmet Orbay adında oğlu var idi. İngilis, fransız, italyan və alman dillərində sərbəst danışa bilirdi.

Həmçinin bax
------------

* Türkiyə Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahı
* Qafqaz İslam Ordusu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-23.
**Gimnaziya № 36** — Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Maksim Qorki küçəsi, ev 115 ünvanında yerləşən təhsil ocağı. Bina P. Y. Lyubimovun layihəsi əsasında 1906-ci ildə inşa edilmişdir. Gimnaziyanın binası Rusiyanın yerli əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir.

Tarix
-----

1906-cı ildə Nikolay Pavloviç Stepanov Rostovda dörd sinifli kişi gimnaziyasını açır. İlk əvvəllər gimnaziya kimsəsizlər evində yerləşirdi. Ancaq bir necə il sonra Stepanov gimnaziya üçün yeni binanı timkəyi qərara alır. Gimnaziya üçün yeni bina 1915-ci ildə P. Y. Lyubimovun layihəsi əsasında inşa edilmişdir. Gimnaziyaya 14-15 yaşından gəbul həyata keçirilirdi. Hazırlıq sinfində il ərzində 100, birinci sinifdə isə 130 rubl pul alınırdı. 1916-cı ildən gimnaziyada həm oğlanlar həmdə qızlar təhsil ala bilirdilər. 

Rusiyada olan vətəndaş müharibəsi zamanı gimnaziya fəaliyyətini dayandırmamışdır. Sovet hakimiyyəti dönəmində gimnaziya № 95 əmək məktəbinə çevrilir. 1926 ildən Troski adına № 5 yeddi illik məktəb adlanır. 1928-ci ildən №10 doqquz illik məktəbə çevrilir. 1938-ci ildən isə bina M. Qorki adına №36 orta məktəbi adlanır. 1962-ci ildən bir sıra fənlər ingilis dilində tədris olunmağa başlanılır. 1997-ci ildən isə məktəb № 36 gimnaziya adlanır.

2007-ci ildə gimnaziya «Rusiyanın ən yaxşı məktəbi» adlı ümumrudiya yarışmasında iştirak etmişdir.

Arxitektura
-----------

Gimnaziya binası üç mərtəbədən və zirzəmidən ibarətdir. Fasadı kərpiç bəzəklərlə işlənmişdir. Bina modern stilinə sahibdir. Bina Qorki küçəsi və Sobornı xiyabanının küncündə yerləşir.

Tanınmış tələbələri
-------------------

Aleksandr Lvoviç Minç — alim-radiotexnik, 1908—16-cı illərdə gimnaziyada təhsil almışdır. Bununla əlaqədar 1977-ci ildə binanın fasadına memorial lövhə vurulmuşdur.

A. Bentqulin — jurnalist, publisist, yazıçı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "100 лет ростовской гимназии N 36". rostovnews.net. 2011-08-31. 2023-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-19.
2. ↑  "История". Официальный сайт гимназии № 36. 2023-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-19.
3. ↑  Лауреаты, 2007 год Arxivləşdirilib 2014-02-02 at the Wayback Machine на сайте конкурса «Лучшие школы России»
Qoşulmama Hərəkatı Gənclər Təşkilatı Qoşulmama Hərəkatına Üzv Dövlətlərin gənclər nümayəndələrinə cari çağırışlar haqqında fikir, baxış və perspektivlər mübadiləsi aparmaq və dövlətlərinin birgə cavabları vasitəsilə davamlı tərəqqiyə nail olmaq imkanı verməyə çalışır.

Haqqında
--------

2019-cu il 25-26 Oktyabrda Bakıda keçirilən Qoşulmama Hərəkatının XVIII sammitində dövlət və hökumət başçıları 24-25 oktyabr 2019-cu il tarixlərində Qoşulmama Hərəkatının ilk Gənclər sammitinin Qoşulmama Hərəkatının Bakı sammitinin kənarında təşkilini alqışladılar və Qoşulmama Hərəkatının Gənclər Şəbəkəsinin yaradılmasını dəstəklədilər (Bakı yekun sənədinin 117-ci bəndi). Şəbəkə Qoşulmama Hərəkatına üzv dövlətlərin gənclərinin nümayəndələrinə davamlı inkişafın təmin edilməsində qarşılaşdıqları mövcud problemlər və bu çətinliklərin dövlətlərinin razılaşdırılmış və adekvat cavabları ilə necə aradan qaldırıla biləcəyi ilə bağlı fikir, baxış və perspektiv mübadiləsi imkanı vermək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Azərbaycan hesab edir ki, möhkəm quruluşa və aydın, nəticəyəyönümlü baxışa malik Qoşulmama Hərəkatının Gənclər Şəbəkəsinin formalaşdırılması Qoşulmama Hərəkatının gənclərinə gənclərin inkişafı ilə bağlı problemləri həll etməyə və Qoşulmama Hərəkatının gənclərinin ümumi mesajını beynəlxalq ictimaiyyətə daha sistemli şəkildə çatdırmağa imkan verir.
Təşkilatın məqsəd və vəzifələri BMT-nin müvafiq qurumları və gənclərlə bağlı qurumlarla sıx əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq şəraitində müxtəlif beynəlxalq forumlarda Qoşulmama Hərəkatının gənclərinin maraqlarını təmsil etmək, habelə sülh və təhlükəsizlik üçün artan çağırışlar fonunda Qoşulmama Hərəkatının daşıdığı mühüm missiya haqqında gənclər arasında məlumatlılığın artırılmasına dəstək göstərməyi ehtiva edir.

Tarixi
------

Qoşulmama Hərəkatının üzvü olan ölkələrin gənclərini bir araya gətirən Qoşulmama Hərəkatının 61 illik tarixində ilk dəfə olaraq 25 – 29 iyul tarixlərində keçirilən Qoşulmama Hərəkatının Gənclər Sammiti çərçivəsində Qoşulmama Hərəkatının Gənclər Təşkilatı yaradılıb.

Qoşulmama Hərəkatının yaradılması ilə bağlı "Şuşa Sazişi" adlı sənəd Şuşanın Qoşulmama Hərəkatının tarixində qeyd olunmasına xidmət edəcək. Şuşa Razılaşması (Şuşa sazişi) adlı sənədə əsasən, Qoşulmama Hərəkatının Gənclər Təşkilatı 2021-ci il oktyabrın 4-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin təşəbbüsü yaradılmış Qoşulmama Hərəkatının Gənclər Şəbəkəsinin əsasında yaradılıb. Sammitin Şuşa sessiyası çərçivəsində daimi katibliyi Bakıda yerləşəcək Qoşulmama Hərəkatının Gənclər Təşkilatının əsasnaməsi, təşkilatın loqosu və bayrağı təsdiq edilib.

İstinadlar
----------

*
**Əli Volkan** (1887, Nardaran - 1981, İstanbul, Türkiyə) — Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının nümayəndələrindən biri, folklorçu.

Həyatı
------

Əli Volkan 1887-ci ildə Nardaran kəndində dünyaya gəlmişdir. Kiçik yaşlarından bədii yaradıcılıqla ardıcıl məşğul olmuşdur. Azərbaycanda Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsini böyük coşqunluqla, ruh yüksəkliyi ilə qarşılamış, duyğularını şerlərində ifadə etmişdir. Gəncə alayında hərbi xidməti borcunu yerinə yetirmişdir. Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra şeirlərini Əli Usta təxəllüsü ilə dərc etdirmişdir. Türkiyədə milli ruhlu şerləri siyasi mühacirətin nəşr etdiyi dərgilərdə çıxmışdır. Bu şerlərdə Azərbaycanın müstəqil dövlət olacağına dərin inam əksini tapmışdır. Azərbaycan bayatıları kitabını tərtib və nəşr etdirmişdir.

1981-ci il avqustun 2-də İstanbulda vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Radium-xlorid
**Radium-xlorid** — Qələvi torpaq metallarından radium ən axırda kəşf edilmişdir, hələ D. İ. Mendeleyev onun üçün dövri sistemdə əvvəlcədən boş xana saxlamışdı. Radium 1898-ci ildə uran filizində tapıldı. Pyer və Mariya Kürilər bu mineralı tədqiq edərkən bəzi filiz nümunələrinin radioaktivliyinin onlardakı uranın miqdarına görə gözləniləndən böyük olduğunu müəyyən etdilər. Onlar belə nəticəyə gəldilər ki, uran filizinin tərkibində radioaktivliyi uranınkından yüksək olan yeni element vardır. Tezliklə onlar bu birləşməni ayıra bildilər. Radioaktiv parçalandığına görə elementi radium adlandırdılar. Kürilər təqribən bir ton uran filizini işləyərək, 0,1 q-a yaxın radium duzu aldılar. Radium metalı isə 1910-cu ildə civə katodundan istifadə etməklə **Radium-xlorid** məhlulunun elektrolizindən alındı.

Radium gümüşü – ağ rəngli ağır, çətinəriyən metaldır (6,5x10–4 atm təzyiqə tər=0,63C0). Digər qələvi – torpaq metallar kimi o da sərbəst halda yüksək kimyəvi aktivliyə malikdir, su ilə şiddətli reaksiyaya daxil olaraq hidrogen ayırır: Ra+2H2O=Ra(OH)2+H2. Bu zaman əmələ gələn radium – hidroksid qüvvətli əsasdır, suda yaxşı həll olur. Ona natrium – sulfat məhlulu ilə təsir etdikdə turşularda həll olmayan ağ rəngli radium – sulfat çöküntüsü əmələ gəlir: Ra(OH)2+Na2SO4=RaSO4+2NaOH. Təbiətdə radium 238U-in radioaktiv parçalanmasından əmələ gəlir. Ona görə də təəcüblü deyil ki, onu uran filizlərindən əldə edirlər. 236Ra izotopunun yarımparçalanma periodu 1600 ildir. Bu zaman radioaktiv radon qazı əmələ gəlir.

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
**Radium Futbol Klubu** — **Radium** kimi də tanınan, 1 may 1919-cı ildə təsis edilən və San-Paulu ştatının Mokoka şəhərini təmsil edən Braziliya futbol klubudur.

Tarixi
------

Klub 1 may 1919-cu ildə təsis edilmişdir. Klub yerli futbol klubları olan Operario Futbol Klubu və Mokokense Futbol Klublarının birləşməsindən sonra yaranmışdır. Radium klubu Paulista Liqası Seriya A2-nin və 1950-ci ildə Paulista de İnteriyor Liqasının qalibi olmuşdur.

Nailiyyətləri
-------------

* **Paulista Liqası Seriya A2:**
	+ **Çempion (1):** 1950
* **Paulista de İnteriyor Liqası:**
	+ **Çempion (1):** 1950

Stadion
-------

Radium Futbol Klubu öz ev oyunlarını digər adı *Estadio San-Sebastyan* olan Estadio Olimpiko de San-Sebastyan stadionunda keçirir. Stadionun maksimum tamaşaçı tutumu 5000 nəfərə bərabərdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Rodolfo Rodrigues.* Escudos dos Times do Mundo Inteiro. Panda Books. 2009. səh. 90.
2. ↑  "CNEF - Cadastro Nacional de Estádios de Futebol" (PDF) (Portuguese). Confederação Brasileira de Futebol. September 27, 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 19, 2011.
**Radok** — Antarktidanın şərqində yerləşən şirinsulu göl. Göl Biver gölündən 5 km cənub-qərbdə, Aramis silsiləsindən isə 24 km cənub-şərqdə yerləşir. Antarktidanın ən dərin gölü hesab edilir. Onun dərinliyi 362 metrdir. Göl ilk dəfə 1956-cı ildə Avstraliya Millli Antaktika Araşdırma ekspedisiyası tərəfindən xəritəyə salınmışdır. Adı ekspedisiyanın qlyasiologiya proqramına böyük dəstəyi olan Melburn Universitetində məruzə oxuyan meteoroloq Uve Radokun şərəfinə adlandırılmışdır. Göl Antarktidanın dəqiq şəkildə müəyyənləşən ən dərin gölü olmaqla yanaşı həm də indiyənə kimi məlum olan yeganə şirinsulu göldür. Gölün sahilində buzlaq dili mövcuddur..

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Expeditions Amery Oasis, East Antarctica, in 2001/02 and Taylor Valley, Southern Victoria Land, in 2002" (PDF). 2011-07-24 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-01.
2. ↑  "The Amery Oasis, Northern Prince Charles Mountains". 2009-09-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-01.
**Radiofizika** — geniş mənada rəqsi-dalğavari proseslərin, dar mənada radio diapazonundakı elektromaqnit dalğalarının tədqiqi ilə məşğul olan elm. Tarixən radiofizikanın əsas tədqiqat predmeti radiodalğalar, onların şüalanması və qəbulu, müxtəlif mühitlərdə yayılması, cisimlərlə qarşılıqlı təsiri və udulması olmuşdur. Lakin sonralar radiofizikanın üsulları fizikanın digər sahələrinə: optika, akustika, mikrodalğalı elektronika, yarımkeçiricilər elektronikasına ötürüldü. Hal-hazırda dalğaların yayılmasının ümumi nəzəriyyəsi yaradılmış, fəza və zaman dispersiyası olan qeyri-xətti və qeyri-taraz mühitlər üçün dalğa tənliklərinin həlli üsulları işlənmişdir.

Praktik əhəmiyyəti
------------------

Radiofizika öz əhəmiyyətli tətbiqini radiolokasiyada tapmışdır. Obyektlərdən əks olunan radiodalğalara görə onların yerinin tapılması problemi radiofizikanın sayəsində öz həllini tapmışdır.

Radiofizika radiotexnikanı verici və qəbuledici antenalar, elektromaqnit dalğa generatorları, qəbuledicilər, gücləndiricilər, filtrlər, modulyatorlar, demodulyatorlar, radiodalğa ötürücüləri, radiolokatorlar, kvant cihazları və s. bu kimi cihazların təkmilləşdirilməsi üçün zəruri olan üsullarla təmin edir.

Radiofiziki üsullar radio diapazonunda kosmik tədqiqatların - başqa sözlə astrofizika üçün vacib olan radioastronomiyanın əsasını qoydu.

Tədqiqat istiqamətləri
----------------------

Fizikanın bu bölməsinin fənlərarası əlaqəsinə görə tədqiqat istiqamətləri bir çox cəhətdən digər bölmələrin tədqiqat istiqamətləri ilə kəsişir.

Həll ediləcək vəzifələrə görə radiofizikanı bir neçə alt bölməyə ayırmaq olar:

* Klassik radiofizika
* Kvant radiofizikası
* Statistik radiofizika

### Klassik radiofizika

Klassik radiofizika çərçivəsində tədqiqatlar aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır:

* Radiodalğaların şüalanması və yayılması.
* Yerin və ionosferin elektromaqnit xassələri.
* Hərəkətli və qeyri-stasionar mühitlərin elektrodinamikası.
* Radioastronomiya.
* Qeyri-xətti akustika.
* Seysmoakustika.

* Elektrohidrodinamika

### Kvant radiofizikası

Kvant radiofizikası maddələrin kvant xassələrini nəzərə alaraq dalğa xassələrini öyrənir. Bu alt bölmədə aşağıdakı sahələri ayırd etmək olar:

* Lazerlərin fizikası.
* Qeyri-xətti optika.
* Lifli optik sistemlər.

### Statistik Radiofizika

Statistik radiofizika çərçivəsində təsadüfi qeyri-bircins mühitlərdə dalğaların yayılması problemlərinə baxılır. Bu bölmə real mühitlərdə siqnalların ötürülməsi üçün xeyli tətbiqə malikdir. Tədqiqat sahələrinə aiddir:

* Radiolokasiya məsələləri.
* Material səthlərinin diaqnostikası.
* Okeanda akustik siqnalların ötürülməsi.
* Plazmaların diaqnostikası.
* Canlı bioloji toxumaların diaqnostikası.
* Atmosferin monitorinqi.

Həmçinin baxın
--------------

* Elektrodinamika
* Radiotexnika
* Kvant elektronikası

Ədəbiyyat
---------

* Davudov B. Daşdəmirov K. Radiofizika. Dərs vəsaiti, Bakı: «Bakı Universiteti» nəşriyyatı, 2008, 392 səh.
* A. М. Пашаев, А.Р. Гасанов. Антенны и распространение радиоволн. Баку: НАА. 2007.-135 с.
* Левичев В.Г. Радиопередающие и радиоприемные устройства. М.: Воениздат, 3-е, переработ. и дополн. 1974.-510 с.
**Həşəratın bığcıqlarının quruluşu və tipləri** — Bığcıqlar və ya antenna həşərat üçün səciyyəvi orqan olub bir cütdür.
Həşərat sinifində ancaq bığcıqsızlar dəstəsində bıöcıq yoxdur. Bığcıqlar başda, alının yanlarında, gözlərin arasında yerləşmişdir. Bığcıqlar həşəratın növündən aslı olaraq müxtəlif ölçüdədir. Bədənə birləşən birinci buğum saplaq, ikinci buğum ayaqcıq, qalan buğumlar isə qamçı adlanır. Bığcıqlar adətən çoxlu miqdarda buğumlardan təşkil olunmuşdur.Bəzən biğcıq qisa onların buğumluluğu az olur. Məsələn, milçək və iynəcələrdə bığcıq üç buğumdan ibarətdir. Böcəklərdə adətən 11, pərdəqanadlılarda 12-13 buğum olur. Bəzi həşəratda isə bığcıqlar uzun və çox buğumlu olub, bədənlərindən uzun olur. Məsələn şalalalarda, uzunbığ böcəklərdə bığcıqlar çoxbuğumlu və uzundur. Bığcıqlar hərəkətlidir və onlar hiss orqanlarıdır, yəni lamisə və iybilmə orqanlarıdır. Quruluş etibarı ilə bığcıqlar həşəratda olduqca müxtəlifdir. Quruluşlarına görə bir çox bığcıq tipləri vardır.

Qılşəkilli bığcıqlar
--------------------

Qılşəkilli bığcıqların buğumları silindirşəkillidir, nazikdir və uc tərəfdə getdikcə nazikləşir. Məsələn, tarakan, sisək, şalalar.

Sapşəkilli bığciqlar
--------------------

Sapşəkilli bığciqların buğumları az və ya çox dərəcədə eynidir, silindirşəkillidir, birinci üç buğumu yoğunlaşmış formada ola bilir. Məsələn çəyirtkələr, bəzi kəpənəklər- odlucalar.

Təsbehşəkilli bığcıqlar
-----------------------

Təsbehşəkilli bığcıqlarda buğumlar qisa və yoğundur və təsbeh kimi bir-birinə birləşmişdir. Məsələn: dozanqurddu böcəyi.

Mişarşəkilli bığcıqlar
----------------------

Mişarşəkilli bığcıqların buğumları üçküncdür mişara oxşardır, hər bir tərəfi itidir şıqqıltılı və qızılı böcəklər.

Daraqşəkilli bığcıqlar
----------------------

Daraqşəkilli bığcıqlar mişarşəkilli bığcıqlara oxşardır, lakin onların iti ucları uzun çıxıntıya malik olub, darağa oxşayır.

Sancaqşəkilli bığcıqlar
-----------------------

Sancaqşəkilli bığcıqların yuxarı hisssi yoğunlaşaraq sancaq formasındadır. Məsələn: kələm kəpənəyi.

İynəşəkilli bığcıqlar
---------------------

İynəşəkilli bığcıqlar orta hissədə bığciq enliləşir.Məsələn: alabəzək kəpənək.

Lövhəşəkilli bığcıqlar
----------------------

Lövhəşəkilli bığcıqlarda bığcıqlar lövhə formda olur. Məsələn: may böcəyi.

Dirsəkli bığcıqlar
------------------

Dirsəkli bığcıqların birinci buğumu nəzərə çarpacq dərəcədə və sonrakı buğumla birləşərək dirsək formasını alir. Məsələn: arı.

Lələkçəkilli bığcıqlar
----------------------

Lələkçəkilli bığcıqlar quş lələyinə oxşar formadadır. Məsələn: ipəksarıyan kəpənəklər.

Qıllı bığcıqlar
---------------

Qıllı bığcıqlar adətən, 3 buğumludur və axrıncı buğum yandan çıxıntıya malikdir. Məsələn: ev milçəyi və isveç milçəyi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Ağayev Bəhlul.* Onurğasızlar zoologiyasından laboratoriya məşğələləri. Bakı: ADPU. 2004. səh. 229-230.
Afrodita qu quşuna minir. Təxminən e.ə. 460-cı il. Kameyrosda (Rodos) tapılmışdır.
**Qədim Yunanıstanda din** — qədim ellinlərin dini inancları və adətləri. Qədim yunan dini ənənəvi nağıllarla əlaqəli olan yunan mifologiyası ilə eyni deyil, baxmayaraq ki, ikisi bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bu, həm məşhur xalq dini, həm də kult təcrübələri şəklində Qədim Yunanıstanda yaranan inanclar, rituallar və mifologiyalar toplusunu əhatə edir. Müasir "din" anlayışının qədim mədəniyyətlərə tətbiqi anaxronizm kimi şübhə altına alınmışdır. Qədim yunanların müasir mənada "din" sözü yox idi. Eynilə, məlum olan heç bir qədim yunan yazıçısı nə tanrıları, nə də dini ayinləri ayrı-ayrı "din"lərə ayırmır.

Qədim Yunanıstanda tez-tez on iki böyük tanrı və ilahəni tanındığı halda, stoaçılıq və platonizmin bəzi formaları kimi fəlsəfi cərəyan tək bir ali tanrını qəbul edən dildən istifadə edirdilər. Müxtəlif şəhərlər çox vaxt eyni tanrılara sitayiş edirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Barbette Stanley Spaeth.* The Cambridge companion to ancient Mediterranean religions. New York. 2013. ISBN 978-0-521-11396-0. OCLC 826075990. 2022-05-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-13.
2. ↑  *Esther Eidinow; Julia Kindt.* The Oxford handbook of ancient Greek religion. Oxford, United Kingdom. 2017. ISBN 978-0-19-881017-9. OCLC 987423652.
3. ↑  *Preus, Anthony.* Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy. Rowman & Littlefield. February 12, 2015. ISBN 9781442246393 – Google Books vasitəsilə.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Padilla, Mark William (editor), "Rites of Passage in Ancient Greece: Literature, Religion, Society", Bucknell University Press, 1999. ISBN 0-8387-5418-X
* Burkert, Walter, "Greek Religion", Cambridge Massachusetts: Harvard University Press, 1985

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | NKC: ph241809 |
**IBList** (en. Internet Book List) – İnternetdə ədəbiyyat üzrə verilənlər bazasıdır (VB). 2003-cü ildə Patrik Ros tərəfindən yaradılmışdır.

2007-ci ilin noyabr ayının axırlarına olan məlumata görə IBList onlayn ensiklopediyasında 60 min kitab, 18 min müəllif və 4400 kitab seriyaları haqqında məqalə vardır. Ensiklopediyaya həm də çoxlu sayda müxtəlif hekayələr, kitablar haqqında müxtəlif müəlliflərin fikirləri və s. daxil edilmişdir. Obyektlərin strukturlaşdırılması reytinqə, janra, kitab və ya əsərin adına, müəllifin ad və soyadına görə aparılır.

Qeydiyyatdan keçmiş istifadəçilər ensiklopediyada hər hansı əsər haqqında fikirlərini yaza bilərlər. Eyni zamanda IBList-in VB-na yeni kitabların, müəlliflərin və məqalələrin daxil edilməsi haqqında təkliflərini verə bilərlər. Bu təkliflər saytın idarəçiləri tərəfindən öyrənilir.

IBList saytında ədəbiyyat mövzusunda formlar da keçirilir. Ensiklopediya ingilis dilində fəaliyyət göstərdiyindən məqalələrin çoxu indilis dilində bədii ədəbiyyat haqqındadır.

Həmçinin bax
------------

* İnternet
* Ədəbiyyat

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2007-02-07 at the Wayback Machine
* 
* 
* 
*
**Qədim Rauma** (fin Vanha Rauma, *isv.* Gamla Raumo) Rauma, Finlandiyanın taxta şəhər mərkəzidir. 1991-ci ildə UNESCO tərəfindən Dünya İrsi Mirası olaraq siyahıya alındı.

Keçmiş Rauma təxminən 0.3 km² bir ərazini əhatə edirdi. Demək olar ki, təxminən 600 bina və 800 əhalisi var idi. Köhnə Rauma xaricində Rauma şəhəri yalnız 19-cu əsrin əvvəllərində genişlənmişdir. Ən qədim binalar 18-ci əsrə aid olsa da, 1640 və 1682-ci illərdə iki yanğın qəsəbələri məhv etdi. Əksər binalar yalnız yaşayış məqsədləri üçün istifadə olunsa da, şəhərin mərkəzindəki əsas küçə boyunca düzülmüş binaların əksəriyyəti iş mərkəzləri kimi istifadə olunur.

  

Şəhərin diqqətəlayiq yerləri arasında Kirsti evi, 18-19-cu əsrlərdən bir dənizçinin evi və 18-ci əsrə aid olan, lakin 19-cu əsrə aid fasadı olan muzeyə məxsus gəmi sahibi olan Marela evi də var. Digər turistik yerlərə köhnə Rauma nadir daş binaları daxildir: 15-ci əsrdən köhnə bir Françiskan monastırı, Müqəddəs Xaç Kilsəsi və 1776-cı ildən köhnə bələdiyyə binası.

Həmçinin bax
------------

* La Santisima Trinidad de Parana
* Talampaya Milli Parkı
* Oqasavara adaları
* Okinoşima adası
* Darien Milli Parkı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Old Rauma" (İngilis). unesco.org. 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib.
**Zolaqlı kenquru**, və ya **Zolaqlı vallabi-dovşan** (*lat.* Lagostrophus fasciatus) — kisəli məməlilərə aid kiçik kenquru növü. Kenqurular fəsiləsi, Zolaqlı kenqurular cinsinə aid tək növ.

Təsviri
-------

Bədəninin uzunluğu 40–45 sm, quyruğunun uzunluğu 37,5 sm, çəkisi — 1,3–2 kq təşkil edir. Yumşaq və uzun xəzi boz rəngdədir. Bel nahiyyəsindən qara zolaqlar keçir. Sifəti iti quruluşa malik olub tüksüzdür. Qulaqları qısadır. Uzun quyruğu isə bütünlüklə tüklə örtülüdür. Vallabi-dovşan adı ona dovşan yerişi ilə hərəkətinə görə verilmişdir.

Yayılması
---------

Avropalıların Avstraliyaya gəlişinə qədər bu canlılar Qərbi Avstraliyanın cənubunda geniş ərazidə yayılmışdılar. Onların qalıqları Avstraliyanın digər ərazilərinə belə aşkarlanmışdır. Sonuncu dəfə bu canləıya 1906-cı ildə materrikdə rast gəlinmişdir. Ondan etibarən növün materik hissədə nəslinin kəsilməi ehtimal edilir. Hazırda isə onlara ancaq iki yaşayışı olmayan adada (Berne və Dorr) rast gəlinir.

Həyat tərzi
-----------

Növ gecə həyat tərzi keçirir. Gündüzlər isə onlar əsaən yatırlar. Olduqca qorxaq olması ilə seçilirlər. Müxrəlif növ bitkilərlə qidalanırlar.

Çoxalması
---------

Yetkinliyə iki yaşında çatır. Çütləşmə dövrü Dekabrdan sentyabra kimi davam edir. Dişi adətən 1 və ya nadir hallarda 2 bala verir. Balalar kisədə 6 ay müddətində qalır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1998.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Ədəbiyyat
---------

* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

* Heyvanın təsviri Arxivləşdirilib 2013-06-09 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q670056
* Wikispecies: Lagostrophus fasciatus
* ADW: Lagostrophus\_fasciatus
* AFD: Lagostrophus\_fasciatus
* BOLD: 83173
* ECOS: 7646
* EoL: 1038585
* GBIF: 2440134
* iNaturalist: 42975
* IRMNG: 11086770
* ITIS: 552726
* IUCN: 11171
* MSW: 11000196
* NCBI: 65634
* Species+: 7642

 |
**Nüvə qəzaları** – atom elektrik stansiyasılarında baş verən qəzalar. Nüvə qəzaları zamanı ətraf mühitin radioaktiv çirklənməsi güclənir. Bitki örtüyünün radioaktiv çirklənməsi nəticəsində heyvanat aləmi kütləvi surətdə məhv olur. Ekosistemdən bir sıra bitki və heyvan növləri sıradan çıxır və bunun nəticəsində biosenozun davamlığı azalır. Ətraf mühitin seziy-137 ilə çirklənməsi və yüksək şüalanma bir sıra nəsli xəstəliklərin çoxalmasına, bunun nəticəsində eybəcərlik, kəmağıllıq və digər nəsli çatışmazlıqlara gətirib çıxarır. Bununla yanaşı xərçəng xəstəliklərinin artması və immunitet sisteminin pozulması halları baş verir.

Nüvə silahı
-----------

Atom silahı, qlobal biosfer silahı – nüvə silahlarının məcmusu və onların məqsədə yetirilməsi. Nüvədaxili enerjidən baş verən partlayış təsirli, ən güclü kütləvi qırğın vasitələrinə aid edilir. Son dərəcə sürətlə və külli miqdarda ayrılan enerji nüvə partlayışı kimi meydana çıxır və öz gücünə və zədələyici amillərinin (zərbədalğası, işıq şüalanması, nüfuzedici radiasiya, radioaktiv zəhərlənmə və elektromaqnit impulsu) xarakterinə görə adi döyüş sursatlarının partlayışından fərqlənir: inzibati mərkəzləri, sənaye və hərbi obyektləri dağıtmaq, canlı qüvvəni məhv etmək, yanğınlar törətmək, mühiti radioaktiv zəhərləmək və s. məqsədi güdür. Nüvə silahı insanlara güclü mənəvi və psixoloji təsir göstərir. Hazırda rəsmi olaraq. ABŞ, B.Britaniya, Rusiya, Fransa, Çin və Yaponiyanın silahlı qüvvələri Nüvə silahına malikdirlər.

Nüvə şüalanması
---------------

Nüvənin radioaktiv parçalanmasından əmələ gələn hissəciklər və kvantlar.

Nüvə texnikası
--------------

Nüvə enerjisinin istifadəsi məsələləri ilə məşğul olan texnika sahəsi.

Xarici keçid
------------

* "NÜVƏ VƏ RADİASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİNİN TƏMİN EDİLMƏSİNDƏ BEYNƏLXALQ ƏMƏKDAŞLIĞIN ROLU" MÖVZUSUNDA TƏQDİMAT

Həmçinin bax
------------

* Texnogen qəzalar

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
**Nüsrətəddin Arslan Aba Xassbəy** (?-1174) — Əmir Ağsunqurun oğlu, Marağanın, sonra Azərbaycanın hakimi.

Həyatı
------

Nüsrətəddin Xassbəy Arslan Aba Ağsonqurlu hökmdarı [1133–1174], Marağa hakimi Ağsonqurun oğludur. 1161/62-ci ildə Şəmsəddin Eldənizin vassalı kimi onun Gürcüstana hərbi səfərində iştirak etmişdi.

Eldənizlilərin tabeliyindən qurtarmaq maqsədi ilə Nüsrətəddin Xassbəy mərkəzi hakimiyyətə qarşı çıxan feodal hakimləri müdafiə edir və atabəyi olduqu Səlcuq şahzadəsi Mahmudun sultan elan olunmasına çalışırdı. Məhz buna görə də Marağaya hücuma keçən Eldənizlilər Nüsrətəddin Xassbəyi hakimiyyətdən uzaqlaşdırıb, yerinə oğlu Əlaəddin Körpə Arslanı təyin etdilər.

Hakimiyyəti
-----------

Nüsrətəddin Arslan Aba 1133-cü ildən 1174-cü ilədək Azərbaycanın hakimi olmuşdu.

Ədəbiyyat
---------

* Нүсрәтәддин Хассбәј // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 313.
Virusun yayılması   Təsdiq olunmuş ölümlər   Təsdiq olunmuş hadisələr  Təsdiq olunmamış hadisələr   
 Donuz qripi epidemiyası (2009) Google Maps
Meksika
**Donuz qripi** və ya **H1N1 virusu** kimi məlum 2009 il martında Meksikada aşkar edilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı təhlükə səviyyəsini 4-cü (yəni insandan insana yoluxdurma) dərəcəyə yüksəltmişdir.

Azərbaycanda da donuz qripi aşkarlanıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanda iki nəfərdə "donuz qripi" virusu aşkarlanıb Arxivləşdirilib 2016-03-06 at the Wayback Machine *APA.* tarixi:2009.07.30
2. ↑  Azərbaycanda "donuz qripi" tapıldı Arxivləşdirilib 2009-08-01 at the Wayback Machine *Anspress.com* tarixi:2009.07.30

Mənbə
-----

* Kənd təsərrüfatı naziri İsmət Abbasovun "Amerikanın səsi" radiosuna müsahibəsi


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Xəstəlik ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



Vikianbarda ***Donuz qripi pandemiyası*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Dahomeya** (*fr.* Dahomey) — XVII əsrin əvvəlləri – XIX əsrin sonlarında Qərbi Afrikada (indiki Benin ərazisi) mövcud olmuş fon xalqının dövləti qurumu.

Tarixi
------

Əvvəllər D. Kuffo və Zu çayları arasında yerləşirdi. Dahomeyada bütün torpaqlar hökmdara məxsus idi. Qul əməyindən geniş istifadə olunurdu; icmaçı kəndlilər hökmdara vergi (əsasən, taxıl və palma yağı ilə) ödəyirdilər. XVII əsrin ortalarından Dahomeya paytaxtı Abomey olmaqla, mərkəzləşmiş dövlətə çevrildi. Onun ərazisində hökmdar kultu yayılmışdı. Hökmdarın əcdadlarına insan qurbanı verilməsi bu kultun tərkib hissəsi idi. XVII–XVIII əsrlərdə Dahomeya qul alverində mühüm rol oynayırdı. 1730-cu ildə Oyo dövlətindən asılı vəziyyətə düşən Dahomeya ona xərac verirdi.

Bu asılılığa baxmayaraq, Dahomeya ərazilərin işğalını davam etdirirdi. XVIII–XIX əsrlərdə Atlantik okeanı sahillərində və özündən şimalda bir sıra kiçik dövləti qurumları tabe etmiş, öz ərazisini qərbdə Aşanti konfederasiyasının, şərqdə isə yorubaların dövlətinin hüdudlarınadək genişləndirmişdi. Dahomeya hökmdarın təyin etdiyi canişinlər tərəfindən idarə olunan 6 vilayətə bölünürdü. Dahomeyanın daimi ordusuna hökmdarın zövcələri hesab olunan "amazonların" – axosilərin 3 dəstəsi daxil idi. 1890-cı ildə Fransa Dahomeyanın işğalına başladı. İşğalçılara qarşı silahlı mübarizəyə Dahomeya hakimi Behanzin başçılıq edirdi. 1892-ci ilin noyabrında fransız qoşunları Abomeyi tutmağa nail oldular, lakin Behanzin 1893-cü ilin sonunadək işğalçılara qarşı mübarizə apardı. 1894-cü ildə Dahomeya (cənub vilayətləri də daxil olmaqla) "Dahomeya və asılı ərazilər müstəmləkəsi"nə çevrildi sonralar Fransa Qərbi Afrikasının tərkibinə qatıldı.

Həmçinin bax
------------

* Afrikanın kolonial bölünməsi

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  **Dahomeya**// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — VI cild. Bakı, 2009. — Səh.: 229.
**Leon Bonna** (*fr.* Léon Joseph Florentin Bonnat; 20 iyun 1833[…], Bayonna[d], Atlantik Pireney, Fransa – 8 sentyabr 1922[…], Monşi-Sent-Elua[d], Uaza (departament), Fransa) — Fransa rəssamı və bir çox tanınmış rəssamın müəllimi.

Həyatı
------

Leon Bonna 1833-cü ildə anadan olmuşdur. Federiko Madrazodan Madriddə rəssamlıq təhsili almıdır. İlk əsərləri dini mövzulara həsr etmişdir. 1875-ci ildən tanınmış amerikalıların və avropalıların portretlərini çəkməyə başlamışdır. Dieqo Velaskes kimi ispan rəssamlardan təsirlənmişdir. Adolf Tyers, Viktor Hüqo, Hippolit Tayn, Lui Paster, Jan Ogüst Dominik Enqr və digər tanınmışların portertlərini çəkmişdir. Təxminən 200 portretin müəllifi olmuşdur. 1888-ci ildə Paris Gözəl İncəsənət Akademiyasında müəllim olmuş və 1905-ci ildə akademiyasının başına keçmişdir. Əsərlərinin çoxu Bonna muzeyində sərgilənir.

Bonnanın ən məşhur şagirdləri: Con Sinqer Sarqent, Stanhop Forbs, Qustavo Kayllebott, Prins Ejen, Dük of Närke, Gustaf Kederström, Laurits Tuksen, P.S.Kroyer, Suzor-Kot, Alfred Filipp Roll, Corc Braqa, Tomas Eakins, Raoul Dafi, Jan Beraud, Marius Vasselon, Habert-Denis Etçeveri, Fred Barnard, Lui Béru, Paul de la Boulaye, Aloysius O'Kelli, Erik Verenskiold, Edvard Munk, Alfonso Osbert, Henri Siddons Moubari, Çarlz Spraqa Pirs, Henri de Tuluza-Lautres, Valter Tindale.

Əsərləri
--------

* 18501850
* 18521852
* 18611861
* Misirli bir əkinçi qadın və uşağı (1869-1870)*Misirli bir əkinçi qadın və uşağı* (1869-1870)
* 18751875
* 18801880
* 18801880
* Villiam Tompson Valters (1883)*Villiam Tompson Valters* (1883)
* Corc Aloisius Lukas (1885)*Corc Aloisius Lukas* (1885)
* 18881888
* 18901890
* 19161916



1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Léon Bonnat (nid.).
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  .
4. ↑  .
5. ↑  RKDartists (nid.).
6. ↑  .
7. ↑  .
**Donskoy Çulek**, yuxarı və orta axarlarda **Donskoy Çulek axarı** — Rusiyanın Rostov vilayəti ərazisindən axan çay. Myortvı Dones çayının sağ qolunu təşkil edir. Don deltasından axan əsas qollardan biridir. Uzunluğu 26 km, hövzəsinin sahəsi isə 186 km² təşkil edir. Mənbəyinin hündürlüyü 100,4 metr. Mənsəni isə 0,4 metr təşkil edir. Düşmə meyli 3,9 m/km təşkil edir.

Axını
-----

Çay öz başlanğıcını Tuzlov çayı ilə su ayrıcı yolunu oynayan ərazidən götürür. İnzibati cəhətdən Rostov vilayətinin Myaskinovski rayonu Karpo-Nikolaevka kəndi ərazisindən başlayır. Karpo-Nikolaevka kəndinin cənubundan, Krasnı Krım yolundan başlayır. İlk əvvəl qərb-cənub-qərb istiqamətində axır. Şerdoq xutoru ərazisində Çaltır — İkinci Aleksandrovka yolunu kəsir. Buradan cənub-qərbə doğru axır. Aşağı axarları boyunca Rostov-na-Donu - Taqanroq dəmir yolu keçir. Myortvı Dones çayının mənsəbinə 3,5 km qalmış sağ hissədən ona tökülür.

Tarixi
------

Çayın adı Peterburq Elmlər Akademiyasının üzvü İoqann Anton Qildenştedtin gündəliyində rast gəlinir. O, 1773-1774-ci illərdə bölgədə olmuşdur.

Su rejimi
---------

Çay öz növbəsində bir axardır. Bu axarda daima su axını müşahidə edilir. Əsasən yeraltı sularla qidalanır.

Yaşayış məntəqələri
-------------------

Çayın axarı boyunca yalnız bir yaşayış məntəqəsi vardır — Sinyavskaya kəndi. Çayın hövzəsində isə Şedrı xutoru yerləşir.

Qalereya
--------

* 
* 
*

Ədəbiyyat
---------

* «Природа Ростовской области» — К. З. Яцута, глава Притоки Дона

Mənbə
-----

* Река Донской Чулек — данные государственного водного реестра

İstinadlar
----------

1. ↑  Нижний Дон — атлас для рыболовов и охотников, 11 ВКЧ, Ростов-на-Дону, 2005 год
2. ↑  Карта Мясниковского района и сёл Чалтырь и Крым, 11 ВКЧ, Ростов-на-Дону, 2010 год
**Daimi ordu** — bir dövlətin həm sülh, həm də müharibə vaxtı fəaliyyət göstərən daimi, əsasən peşəkar ordusu. Daimi hərbi işdə fəaliyyət göstərən əsgərlərdən (hərbi xidmətə çağırılanlar da buna aid ola bilərlər) ibarət olur. Bu, üzun müddət fəaliyyət göstərən əsgərlərdən ibarət olan və sadəcə müharibə və ya təbii fəlakət vaxtı fəallaşdırılan hərbi ehtiyatlardan və mülki əhalidən yaradılan və sadəcə müharibə və ya müharibə təhlükəsi vaxtı fəallaşan və müharibə və ya müharibə təhlükəsi bitən zaman ləğv edilən müvəqqəti ordulardan fərqlidir. Termin təxminən XLVIII əsrdə yaradılıb, ancaq onu izah edən fenomen daha köhnədir.

Tarix
-----

İlk daimi ordu Assuriyada III Tiqlatpalasar (comment. h. hakimiyyət e.ə. 745–727) tərəfindən yaradılmışdır.

Avropada yaradılan və bizə məlum olan ilk daimi ordular Qədim Yunanıstanda idi. Qədim Spartanın kişi vətəndaşları daimi ordu kimi fəaliyyət göstərirdi. Makedoniyalı II Filip ilk peşəkar ordunu təsis etmişdir. Bu ordu göstərdikləri xidmətlərə görə illik maaş alan əsgər və süvarilərdən təşkil olunmuşdu.

Avropadakı ilk müasir daimi ordu Osmanlı İmperiyasının Yeniçəriləri idi. Yeniçərilər XIV əsrdə I Murad tərəfindən yaradılmışdı.

Həmçinin bax
------------

* Ordu
* Nizamlı ordu
* Silahlı qüvvələr

İstinadlar
----------

1. ↑  "Standing army" (ingilis). Dictionary.com. 2023-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2018.
2. ↑  *Hovard, Maykl.* Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel. McFarland. 2002. səh. 36. ISBN 978-0786468034. 2019-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2018.
3. ↑  *Şvartzvald, Cek.* The Ancient Near East, Greece and Rome: A Brief History. McFarland. 2014. səh. 24. ISBN 978-0786478064. 2021-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-28.
4. ↑  *Roy, Kauşik.* Warfare in Pre-British India – 1500BCE to 1740CE (ingilis). Routledge. 2015-06-03. ISBN 9781317586913. 2021-07-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-28.
5. ↑  *Kinross, Lord.* Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Nyu-York: Morrow Quill Paperbacks. 1977. ISBN 0-688-08093-6
6. ↑  *Ceyson, Quduin.* Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire. Nyu-York: H. Holt. 1998. səh. 59, 179–181. ISBN 0-8050-4081-1
**Lizbirt yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Babək rayonu ərazisində Orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Tarixi
------

Abidə Cəhri-Buzqov yolunun sol tərəfində, Cəhriçayın sağ sahilində, Lizbirt dərəsi adlanan ərazidə yerləşir. Yaşayış yerinin ərazisində dördkünc formalı binaların və su kanalının qalıqları qalmaqdadır. Burada kahaların yaxınlığındakı uzunsov təpənin üzərindən çəhrayı rəngli şirli və şirsiz qab qırıqları toplanmışdır. Bəzi yerlərdə dördkünc və dairəvi formalı daş düzümlərinə təsadüf olunur. Yaşayış yerinin yaxınlığında, bir neçə yerdə dağın altında qazılmış kahalar vardır. Kahalar dördkünc olub, yuxarısı tağşəkilli formada tamamlanır. Onların bəzisinin divarlarında his qalıqları, döşəmədə isə ocaq yerləri izlənilir. Şübhəsiz ki, Lizbirt yaşayış yeri və buradakı kahalar maldar tayfalar tərəfindən salınmışdır. Yaşayış yerinin keramika məmulatı forma verməyən qırıqlardan ibarətdir. Şirli qabların üzəri yaşıl, göy və firuzəyi rənglərlə nəbati və həndəsi ornamentlərlə naxışlanmışdır. Aşkar olunmuş materiallar Son orta əsrlər üçün xarakterikdir. Arxeoloji materiallara və kahaların qazılma texnikasına əsasən, yaşayış yerini xVI-xX əsrlərə aid etmək olar

İstinadlar
----------

1. ↑  *Baxşəliyev, Vəli.* Naxçıvanın arxeoloji abidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
I Pyotrun Riqadakı heykəli
**Lizetta** — I Pyotrun atı.

Tarixi
------

"Zaman" qəzetinin icmalçı-jurnalisti Leonid Feodosi tərəfindən aşkar edilmiş rəvayətdə I Pyotrun bu atı Riqa ətrafında işləyən dəmirçidən aldığı söylənilir.

1698-ci ilin iyununda Böyük Səfirlikdən qayıdan I Pyotr çoxlu geosiyasi məsələlərlə bağlı yaranmış sualları qaydasına salaraq, qonşu Avropa ölkələri razılığa gəlmişdir. 1696–1698-ci illərdə mövcud olmuş Böyük Səfirlik Rusiyanın beynəlxalq təcrid olunmasının aradan qaldırılmasında ilk addım olmuşdur.

I Pyotr köhnə Moskva yolu, hazırda Riqada yerləşən indiki Bribivas küçəsi ilə geri qayıdırmış. Müasir Riqa mikrorayonu olan Teykada Pyotr tacirlərlə — at dəllalları ilə rastlaşır. Onlar qonur rəngli Qarabağ cinsindən olan cavan bir atı satışa çıxarmışdılar. Pyotr ilk baxışdan bu ata vurulur, çünki at öz qeyri-adi gözəlliyi ilə seçilirdi. O, dərhal at dəllallarına atın satışını dayandırmasını bildirərək, öz atı ilə bu cavan atı dəyişməyi və üstəlik 100 holland çervonunu da verəcəyini bildirir. Bu cür təklif Riqa tacirləri üçün sərfəli idi. Tacirlər elə yerindəcə Pyotrla razılaşdılar.

Pyotr elə alan kimi bu ata "Lizetta" adını verir. Bu ad haqqında bir neçə versiya var: bunlardan birincisi gələcəkdə II Şimal müharibəsi zamanı Rusiyanın gələcək müttəfiqi Polşa kralı II Güclü Avqustun Saksoniyadakı sarayında olduğu vaxt Pyotrun məşuqələrindən birinin adının olmasıdır.

Ən yaxın dəmirçi 1,5 km uzaqlıqda yerləşirdi. Pyotr öz atına nal vurulması üçün dəmirçiyə verir. Dəmirçi birinci nalı vurandan sonra, ikinciyə başlamaq istəyəndə Pyotr edilən işlə bağlı sınaq keçirir. O hələ alovlu olan nalı götürərək əli ilə əyir. Karıxmış dəmirçi bu dəfə həmin nalı daha möhkəm metaldan hazırlamağa başlayır.

Rusiyanın birinci imperatorunun məşhur atının karyerası belə başlamışdır. Bizə çatan məlumatlara görə, Lizetta Pyotrdan başqa heç kimə qulaq asmırdı və imperatorun mehtərlərinə baş ağrısı olmuşdu. O öz sahibindən savayı heç kimdən yem qəbul etmirdi. Sonralar Pyotrun uzun müddət yoxluğu zamanı at imperatorun qayıdışına qədər heç nə ilə qidalanmamışdı.
Poltava döyüşündə Lizetta I Pyotru ölümdən xilas etmişdir. Döyüş zamanı Pyotr İsveç ordusunun mühasirəsinə düşür. Lakin Lizetta bu dairəni yararaq imperatorun həyatını xilas eləyir.

Lizettanın ölümündən sonra Pyotr onun müqəvvasının yaradılmasını əmr edir. Məhz bu müqəvva sonralar batalist rəsmlərdə təsvir olunan atlar üçün prototip model rolunu oynamışdır.

İndiki dövrdə
-------------

Hal-hazırda bu müqəvva Sankt-Peterburqda Zoologiya muzeyində saxlanılır.
**Dalğalı tutuquşu** (*lat.* Melopsittacus undulatus) — tutuquşukimilər dəstəsindən quş.

Haqqında
--------

Qəfəsdə saxlanılmasına və çoxaldılmasına görə ən çox dekorativ quşlardan (XIX əsrin ortalarından) biridir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Bədəninin uz. 18 *sm*-ədək, kütləsi 25 *q*-a qədərdir. Vəhşi dalğalı tutuquşunda yaşıl rəng üstünlük təşkil edir; başın ön tərəfi və boğazı sarı, quyruğu göydür. Başında, mantiya da və qanadlarında nazik qara və sarı zolaqlar var. Erkəklərində gicgah tünd-göy, dişilərində açıq-göy, yuvalama dövründə boz rəngdə olur.

Yayılması
---------

Avstraliyada geniş yayılmışdır. Savannalarda və suvatı olan quru seyrək meşələrdə məskunlaşır. Dalğalı tutuquşu yem axtarmaq üçün köç edən çoxsaylı sıx dəstələrlə yaşayır. Sürətli vəmanevrli uçuşu var, yerdə iti qaçır. Demək olar ki, yalnız yerdən və otlardan toxumları dənləməklə qidalanır. Çox vaxt koloniya halında məskunlaşır. Yağışlı mövsüm qurtardıqdan sonra ilin hər vaxtında yuva qurur. Yuva ağacların koğuşunda olur. 3–5, bəzən daha çox yumurta qoyur; il ərzindədalğalı tutuquşu bir neçə dəfə bala çıxarır. Qəfəsdə çox tələbkar deyil və asan çoxalır. Seleksiyaçılar tərəfindən lələklərinin rəngi sarı, mavi, ağ, ala və s. olan dalğalı tutuquşu yetişdirilmişdir. Dalğalı tutuquşunun cavan erkəkləri ayrı saxlanıldıqda, insan səsini yamsılayır, xeyli söz və söz birləşmələri öyrənə bilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3
3. ↑  **Dalğalı tutuquşu**// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — VI cild. Bakı, 2009. — Səh.: 261.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Brockhaus |
| Taksonomiya | eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
| Normativ yoxlama | BNF: 11946979w · GND: 4065320-1 · LCCN: sh85017599 · NKC: ph114044, ph574506 |

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Melopsittacus undulatus* | 
* Wikidata: Q121221
* Wikispecies: Melopsittacus undulatus
* ABA: budger
* AFD: Melopsittacus\_undulatus
* BioLib: 21945
* BirdLife: 22685223
* BirdLife-Australia: budgerigar
* BOLD: 9993
* eBird: budger
* EoL: 45510805
* EPPO: MPSIUN
* GBIF: 2479798
* GNAB: budgerigar
* iNaturalist: 19339
* IRMNG: 10891096
* ITIS: 177597
* IUCN: 22685223
* NBN: NHMSYS0000532939
* NCBI: 13146
* TSA: 10372
* Xeno-canto: Melopsittacus-undulatus

 |
| *Psittacus undulatus* | 
* Wikidata: Q109578377
* GBIF: 4851371

 |
**Abılay Xan adına Qazaxıstan Beynəlxalq Münasibətlər və Dünya Dilləri Universiteti** (*qaz.* Абылай хан Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті (ҚазХҚжӘТУ)) — Qazaxıstanın ali təhsil müəssisəsi. Xarici dildə və beynəlxalq profildə mütəxəssislər üçün peşə təhsili verir.

Tarixi
------

Qazaxıstan Dövlət Müəllimlər Xarici Dillər İnstitutu, SSRİ hökumətinin 16 sentyabr 1940-cı il tarixli 1696 saylı qərarı ilə quruldu. 1941-ci ilin yayında institut müəllim qəbul etməyə və tələbələrin ilk qəbuluna hazırlaşmağa başladı.

1941-ci ilin sonunda institutun ilk nizamnaməsi təsdiq edildi, ona görə Qazaxıstan SSR Xalq Təhsil Komissarlığı tərəfindən təsdiqlənən müstəqil bir təhsil və elmi müəssisə idi. İnstitut üç fakültədən (İngilis, Alman, Fransız) ibarət idi, dekanları bu fakültənin aparıcı fənlərindəki professorlar və ya dosentlər arasından namizəd göstərildi və təkliflə Qazaxıstan SSR Xalq Təhsil Komissarlığı tərəfindən təsdiq edildi. institut direktorunun.

1941–1942-ci tədris ilinin qəbulu göstərdi ki, respublikanın digər universitetlərində olduğu kimi İnstitutda da Qazax uyruğundan az sayda tələbə var idi, bununla əlaqədar 1 aprel 1942-ci ildən etibarən qazaxlar üçün dörd aylıq təlim kursları universitetlərdə 330 nəfərlik bir kontingentli qızlar təşkil edildi.

Qazaxıstan SSR hökuməti 1944-cü ilin avqust ayında 30 nəfərlik bir şərqlə "Şərq dilləri fakültəsinin təşkili haqqında" bir qərar qəbul etdi. Fakültə 3 il fəaliyyət göstərmişdir. Çinli müəllimlərə tələb olmadığı üçün fakültə bağlandı.

1944-cü ilin aprelindən institut Qazaxıstan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutu adlandırıldı.

1983-cü ildə institutda 3 fakültədə (İngilis, Alman, Fransız) 4,5 min tələbə oxudu, 7 kafedra və elmlər doktoru, 112 dosent və elmlər namizədi olmaqla 30 kafedrada 412 müəllim çalışdı.

Abılay Xan adına Qazaxıstan Beynəlxalq Münasibətlər və Dünya Dilləri Universitetinin müasir adı 1998-ci ildə alındı ​​.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *КазУМОиМЯ.* "История университета" (rus). 2012-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 июля 2008.
2. ↑  "История. КазУМОи МЯ им. Абылай Хана".
3. ↑  *М. К. Козыбаев и др.* Алма-Ата. Энциклопедия (60000 nüs.). Алма-Ата: Гл. ред. Казахской Советской энциклопедии. 1983.
4. ↑  Казахский университет международных отношений и мировых языков // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
**Lo** (*fr.* Lot, tələffüzü «lot»; oks. Òlt, Òut) — Fransa cənub-qərbində yerləşən, Oksitaniya regionun departamentlərindən biri. Sıra nömrəsi — 46. İnzibati mərkəzi — Kaor.

Coğrafiyası
-----------

Ərazisi — 5217 km². Departamentin ərazisində Lo və Sele çayları axır. Region şərabçılıq ənənələri ilə məşhurdur (*rus.* Cahors şərabının adı Kaor şəhərindən gəlir). Departamentə 3 rayon, 31 kanton və 340 kommun daxildir.

Tarixi
------

Lo — 1790-cı ilin mart ayında Böyük Fransa İnqilabı zamanı yaradılan ilk 83 departamentdən biridir. Keçmiş Qiyen və Qaskon əyalətinin ərazisində yerləşir. Adı Lo çayından gəlir. 1808-ci ildə Lo departamentin bir hissəsi Tarn və Qaronna departamentlərinə əlavə olundu.

Qalereya
--------

* KaorKaor
* 
* 
* 
* Lo çayı Lo çayı

İstinadlar
----------

1. ↑  Phonétique historique du français et notions de phonétique générale. Peeters. 104.

Xarici keçidlər
---------------

* Prefecture website (in French)
* Conseil Général website (in French)
* Map of the department (French and English)
* lot-tourisme.com (in French)
**Elviyə-yi Səlasə** — Osmanlı dövründə Batum, Qars və Ərdahan livalarının ortaq adı. "Üç liva" deməkdir.

Bu ifadə xüsusilə 1878-ci ildən sonra istifadə olunmağa başlanmışdır. Bu üç vilayət 1877–1878-ci il Rusiya–Osmanlı müharibəsindən sonra bağlanmış müqavilə ilə Rusiya imperiyasına verilmişdi. 3 mart 1918-ci ildə imzalanan Brest-Litovsk müqaviləsi ilə yenidən Osmanlı nəzarətinə keçmişdir, lakin 30 oktyabr 1918-ci ildə imzalanan Mudros müqaviləsinə uyğun olaraq Osmanlı ordusu bu regionu tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır.

Bir müddət Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyətinin nəzarətində qalan Batum, Qars və Ərdəhan daha sonra Gürcüstan və Ermənistanın nəzarətinə keçmişdir. 16 mart 1921-ci il tarixli Moskva müqaviləsinin və 13 oktyabr 1921-ci il tarixli Qars müqaviləsinin müddəalarına uyğun olaraq Batumi Gürcüstana, Qars və Ərdahan Türkiyəyə verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "ELVİYE-i SELÂSE" (türk). 23 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2022.