recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kaşalot** (*lat.* Physeter catodon; Physeter macrocephalus) — balinalar dəstəsinin dişli balinalar yarımdəstəsinə aid iri dəniz məməlisi növü.

Görünüşü
--------

Yetkin erkəklərinin uzunluğu 20 m, kütləsi 50 t-a çatır. Dişilərin 11–13 m. Bədən forması damcıvaridir. Başı nəhəngdir, erkəklərdə bədənin 1/3, dişilərdə 1/4 çatır, öndən kütdür. S -formalı cütsüz nəfəs borusu başın ön hissəsində, orta xətdən solda yerləşir. Baş bədəndən az-sezilən boyunla ayrılır. Sinə üzgəcləri qısa, enli, yumruvaridirlər.Quyruq üzgəclərinin bıçaqları böyük, bir-birindən dərin oyma ilə ayrılırlar. Bel üzgəci alçaq və qozbelvaridir. Onun arxasında 2-6 daha alçaq təpəcik yerləşir. Bədən rəngi bir cürədir, qara-palıdı, ya da tünd-bozdur. Qarnı bir qədər açıqdır. Üstündə qeyri-doğru formada ləkə var. Dişləri payacıqvaridir və 27 sm. çata bilər. Onlar, adətən, ancaq aşağı çənədə olur, sayları isə çənənin hər hissəsində 17 dən 29 qədər olur.

Miqrasiya
---------

Bütün okeanlarda yayılıb. İliq və mülayim sulara üstünlük verirlər. Şimal yarımkürəsində yayda şimala, qışda isə cənuba miqrasiya edirlər(Cənub yarımkürsəində-əksinə)

Qidalanması
-----------

Əsasən başayaqlı molyusklarla qidalabırlar, daha çox kalmarlarla, daha az dərəcədə balıqla. Şikarın dalınca böyük dərinliyə dala bilirlər( 1000 metrdən çox) və orada 15-60 dəqiqə ola bilirlər.

Cütləşmə və balalama
--------------------

Cütləşmələri çox vaxt aparır. Yeni doğulmuş balalar il boyu olur. Onun piki yaz-yay vaxtına düşür. Hamiləlik ayrı-ayrı alimlərin fikrinə görə 10-12 dən 16-17 aya qədər olur. Balalama əsasən daha aşağı enlərin isti sularında baş verir. Bir bala gətirirlər. Cinsi yektinliyə dişilər 4, erkəklər 4-5 yaşlarında çatırlar.

Ovlanması
---------

Müharibədən sonrakı illərdə intensiv ov nəticəsində sayı kəskin azalmışdır. Atklantikada kaşalot ovu 1979 ildən dayandırılıb, Sakit okeanın şimal hissəsində 1984-cü ildən.

Mənbə
-----

В.Е. Соколов. Редкие и исчезающие животные. Млекопитающие. Москва "Высшая школа" 1986 səh. 239

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q81214
* Wikispecies: Physeter macrocephalus
* ADW: Physeter\_catodon
* AFD: Physeter\_macrocephalus
* ARKive: physeter-macrocephalus
* BioLib: 20872
* CMS: physeter-macrocephalus
* EPPO: QHYSMA
* EUNIS: 8362
* Fossilworks: 68698
* GBIF: 2440350
* iNaturalist: 74890
* IRMNG: 10839599
* ITIS: 180488
* IUCN: 41755
* NBN: NBNSYS0000163066
* NOAA: sperm-whale
* NZOR: 41e0611b-3336-4c17-bed5-58926512b86a
* SeaLifeBase: 68882
* Species+: 10761
* WoRMS: 137119
* ZooBank: A2F39087-C7A1-476F-88F6-B7C7B61D86AB

 |

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
Təbii yayılması
---------------

Təbii halda Çində, Tropik ərazilərdə yayılmışdır. Bu növlər yüksək dağlarda, çayların sahillərində bitir və yerli bitkilərin mühüm komponenti olurlar.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 12 m-ə çatır.Cavan gövdələri parlaq gümüşü rəngdədir, mum qatı ilə örtülmüşdür.Simonson yarpaqsünbülünün gövdəsi 24 saat ərzində təxminən 120 sm-ə qədər böyüyür.Yarpaqları boruvarı, növbəli, xətvari olub, 2 cərgədən qarışıq düzülmüşdür.Bambukların tezböyüyən zoğlarında qabıqşəkilli yarpaqları vardır, ona görə onları digər taxılların yeraltı orqanlarına-kökümsovlara bənzədirlər.Çiçəkləri ayrı cinsli oturaq, lətlidir, sadə və ya budaqlı qıçalar şəklində toplanmışdır. Bambuklar həyatında 1 dəfə çiçəkləyir və çiçəklədikdən sonra məhv olurlar.Ağacşəkilli formaları çiçəkləyənə qədər bir neçə onillik, bəzən yüz ildən artıq bitə bilərlər.Meyvələri iri giləmeyvələrə və ya qozlara bənzəyir.

Ekologiyası
-----------

Təpələrin yamaclarında, bataqlıqlaşmamış təzə torpaqlarda, xüsusilə də qırmızı torpaqlarda daha yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Gəncədə, Zaqatalada, Lənkəranda təbii halda bitir.

İstifadəsi
----------

Gövdələrindən idman ləvazimatı, mebel və çəpər hazırlanmasında, yüngül təsərrüfat binalarının tikilməsində, barama qurdu yetişdirmək üçün və s. İstifadə edilir.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
**Orxan Şaiq Gökyay** (d. 16 iyul 1902 - ö. 2 dekabr 1994) Türk yazıçıdır.

Həyatı
------

16 iyul 1902-ci ildə atasının müəllim olaraq vəzifə yerinə yetirdiyi İnebolu'da dünyaya gəldi. İlk tədrisinə Kastamonuda başladı. Kastamonu İdadisinin doqquzuncu sinfində oxuyarkən, ailəsinin maddi çətinliyə düşməsi səbəbiylə təhsilinə ara verdi.

Təhsili
-------

Katip olaraq xüsusi idarədə işə başladıqdan sonra ədəbiyyatla maraqlandı. İlk şeiri Kastamonu'daki Açıksöz qəzetində 1922-ci ildə nəşr olundu. Eyni il təhsilini tamamlamaq üzrə Ankaraya getdi. Ankara Darülmuallimin'dən məzun olduqdan sonra Piraziz, Samsun və Balıkəsirdə müəllimlik etdi. Balıkəsirdə vəzifə yerinə yetirdiyi sırada Çağlayan adında bir ədəbiyyat jurnalı çıxardı və taxma adla yazı və şeirlərini nümayiş etdi.

Yaradıcılığı
------------

1927 tarixində İstanbul Darülfünunu Ədəbiyyat Fakültəsinə yazıldı. Burada müəllimi Fuad Körülü'den təsirləndi. Almancasını inkişaf etdirdi. Ədəbiyyat Fakültəsini bitirdikdən sonra Kastamonu, Malatya, Edirne, Ankara, Əskişəhir və Bursa da ədəbiyyat müəllimliyi etdi. "Bu Vətən Kimin?" Orxan Şaiq Gökyay şeirini Bursa da ikən yazdı. Ədirnədə vəzifə yerinə yetirdiyi sırada özü kimi öğremenlik edən Ferhunde Sarıoğlu ilə evləndi. 1938-ci ildə Dədə Qorqud hekayələrini nəşr etdi. Daha sonra Musiki Müəllim Məktəbində, Qalatasaray Liseyində və Çapa Təhsil İnstitutunda ədəbiyyat müəllimliyi etdi.
1959-cu il Londona getdi və buradakı School of Orient and African Studies'te Türk dili və ədəbiyyatı repititoru olaraq çalışdı. 1962-ci ildə Türkiyəyə döndükdən Çapa Təhsil Enstitüsündeki vəzifəsinə təkrar başladı. 1967-ci ildə yaş həddindən təqaüdçü oldu. Təqaüdçü olduqdan sonra da təhsil və təhsildən qopmadı. Təhsil institutunda, Marmara və Memar Sinan Universitetlərində dərs verdi. 2 İyun 1989-cu ildə İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsi tərəfindən özünə fəxri doktorluq ünvanı verildi. Qiymətli kitablardan ibarət kitabxanasını Türkiyə Diyanət Vəqfi İslam Araşdırmaları Mərkəzinə bağışladı.

Vəfatı
------

Yetmiş illik müəllimlik həyatında minlərlə şagird yetişdirən edək, 2 dekabr 1994 tarixində vəfat etdi və cənazəsi sabahısı gün Üsküdardakı Nakkaştepe qəbiristanlığında torpağa verildi.

Yaradıcılığı
------------

Əsərləri
--------

* Dede Korkut (İstanbul, 1000)
* Dedem Korkutun Kitabı(İstanbul, 1973)
* Katip Çelebiden Seçmeler (İstanbul, 1968)
* Destursuz Bağa Girenler (Dergâh yayınları, İstanbul 1982)
* Bu Vatan Kimin?şeirlər (ÖZEL TÜRKMEN LİSESİ O. Ş. GÖKYAY KÜT. Y,1994)
**Simonoviçin binası**— Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Çexov küçəsi ev 30 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin ikinci yarısında inşa edilmişdir. Hazır ki, vəziyyətinə əsasən restavrasiyaya ehtiyacı vardır. Bina iki mərtəbədən ibarətdir. Rostov vilayəti rəhbərinin 1995-ci il 16 yanvar 7 saylı əmri ilə qorunması və restavrasiya olunmasına qərar verilmişdir.

Tarixi
------

Taqanroq şəhəri Çexov küçəsi ev 30 ünvanında yerləşən bina XIX əsrin ikinci yarısında inşa edilmişdir. Tacir Çilikin Çexov küçəsinfə 1850-ci illərdə bina inşa etdirmişdir. O, binaya 1890-cı illərə qəfər sahib olmuşdur. Sonradan binanı rostovlu tacir Markus Qordona satmışdır. 1906-cı ildə binanın sahibi yenidən dəyişmişdir. Bu dəfə isə binanın sahibi Loqaçev olur. 1915-1918-ci illərdə binanın sahibi. Simonoviç olmuşdur. Bundan sonra isə binanın adı bu şəxsin soyadından götürülmüşdür. Əslində idə binanın sahibi binads heç zsman yaşamamışdır. O, binanın vilayət polisinə icarərəyə vermişdir. Binanın bir hissıdində isə torpaq işləri ilə əlaqəli olsn komitet yerləşirdi. Bimada tipoqrafiya fəaliyyət göstərirdi. Sovet dönəmində isə bina milliləşdirilmişdir. XIX əsrdə isə binada ysşayış mənzilləri yerləşir.

Təsviri
-------

Bina iki mərtəbədən ibarətdir. Bina bütünlüklə daşdan inşa edilmişdir. Binanın kənarı dairəvi formaya malikdir. Binanın fasadı müxtəlif dekor işləmələri ilə bəzədilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Энциклопедия Таганрога
2. ↑  "Постановление Главы Администрации Ростовской области от 16. 01. 1995 г. № 7". 2017-11-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-13.
**Orxan Vəliyev** (tam adı **Vəliyev Orxan Aydın oğlu** d. 27 dekabr 1992; Moskva, Rusiya) — 2010 və 2017-ci illərdə Uşu Sando üzrə Dünya çempionu; dünyanın 57-dən artıq ölkəsində olmuş səyyah; yazıçı və iş adamı.

Həyatı
------

Vəliyev Orxan Aydın oğlu 1992-ci il dekabrın 27-sində Rusiyanın Moskva şəhərində anadan olmuşdur. Bir bacısı və bir qardaşı vardır. 1998-ci ildə Moskvada 2047 saylı orta məktəbə getmiş, 2003-cü ilədək orta təhsilini orada almışdır.

Daha sonra 2003-cü ildən Azərbaycana köçərək təhsilini burada davam etmişdir. 2007-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olmuş, 2011-ci ildə bu fakultəni bitirdikdən sonra təhsilə olan sevgisi onu dünyanın ən məşhur universitetlərindən biri və birincisi hesab edilən Harvard Universitetinə hazırlaşmağa sövq etmişdir. 2013-2015-ci illərdə O, Harvard Universitetinin "Biznesin idarə edilməsi" fakultəsi üzrə magistr elmi dərəcəsi almışdır. Elə bu illərdə təhsili ilə bərabər səyahətçilik xobbisi daha da böyümüş, dünyanın müxtəlif ölkələrinə səyahət edərək onların tarixi və mədəniyyəti haqqında məlumatlar toplamışdır. Daha çox məşhur olmayan ölkələrin bir o qədər də tanınmamış səhərlərinə səyahət edərək orada olan həyat haqqında maraqla məlumatlar toplamışdır. Hər səyahət etdiyi ölkədə təxminən 10 gün qalaraq oranın təbiəti ilə də yaxından tanış olmuşdur.

Orxan Harvard Universitetində təhsil aldığı dönəmlərdə ABŞ-da yaşadığı dövr ərzində ölkəsini bir çox beynəlxalq görüşlərdə təmsil etmişdir. Bir müddət konsul yardımçısı kimi çalışmışdır.

Daim öz üzərində çalışan Orxan Vəliyev 2006-cı ildən Uşu Sando idmanı ilə məşğul olmuş və iki dəfə dünya çempionatlarında qızıl medal qazanmışdır.

Uşaq yaşlarından ədəbiyyata olan sevgisi ilə yazıçılıq və şairliklə də məşğul olur. Onun yazdığı bir çox şeirlərə musiqilər bəslənmişdir.

2017-ci ilin sentyabr ayında Orxan Aydın oğlunun "Mənim dünyam" adlı kitabı işiq üzü görmüşdür.

Nailiyyətləri
-------------

* 2010 cu il Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində Uşu Sando üzrə keçirilən dünya çempionatında qızıl medala laiq görülmüşdür
* 2017 ci il Türkiyənin Antaliya şəhərində Uşu Sando üzrə keçirilən dünya çempionatında qızıl medala laiq görülmüşdür

Xarici keçidlər
---------------

* Orxan Vəliyev Azərbaycanın fəxridir[*ölü keçid*]
* İdmançı , Səyahəyçi və yazıçı... Bir gəncin uğur yolu[*ölü keçid*]
* Azərbaycanlı gənc səyahətçi olmaqla bərabər başqa kimdir ?
* Amerikada təhsil alan azərbaycanlı SƏYYAHI kimdir? - MÜSAHİBƏ
* Dünyanın 57 ölkəsini gəzən azərbaycanlı - FOTOLAR
* Azərbaycanlı gənc dünyanın 57 ölkəsini GƏZDİ - MÜSAHİBƏ
* [*ölü keçid*]
* Arxivləşdirilib 2018-10-09 at the Wayback Machine
* 
* 
* [*ölü keçid*]
* Arxivləşdirilib 2018-01-04 at the Wayback Machine
* Arxivləşdirilib 2018-10-11 at the Wayback Machine
**Mehriban Əliyeva adına eksperimental məktəb** — Misirin Əl-Obur şəhərində yerləşən məktəb

2010-cu ildə fəaliyyətə başlamasının bir ili tamam olan məktəb qısa vaxtda bölgənin aparıcı təhsil ocağına çevrilib. Misirin Əl-Obur şəhərində yerləşən bu məktəbdə 1600 şagird təhsil alır. Onlara 80-dən artıq müəllim dərs deyir. Azərbaycan hökumətinin, Heydər Əliyev Fondunun birbaşa himayəsi və dəstəyi ilə məktəbdə xarici dillərin tədrisi yüksək səviyyədə həyata keçirildiyindən artıq ölkənin digər bölgələrindən də şagirdlər Mehriban Əliyeva adına eksperimental məktəbə üz tuturlar. Məktəbin texniki avadanlıq və dərs vəsaitləri ilə təchizatında da Azərbaycan tərəfi xüsusi rol oynayır.

Məktəbdə Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın fəaliyyəti, Heydər Əliyev Fondunun həyata keçirdiyi layihələrdən bəhs edən fotostend qurulub. Ayrı-ayrı fotolarda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və xanımı Mehriban Əliyevanın təhsilə xüsusi diqqət və qayğısı əksini tapmışdır. Azərbaycanın birinci xanımının adını daşıyan bu təhsil ocağını Misirdə ölkələr arasında möhkəm dostluq körpüsü adlandırırlar.

Mənbə
-----

* Misirdə Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın adını daşıyan məktəb bir yaşını qeyd edib Arxivləşdirilib 2010-10-09 at the Wayback Machine
**Hacımurad Şirəli oğlu Pənahov** (1911, Şağan, Bakı qəzası – oktyabr 1974, Bakı) — gəmi kapitanı, SSRİ Ali Sovetinin VII çağırış deputatı, uzaq səfərlərə çıxan ilk kapitanlardan biri.

Həyat və fəaliyyəti
-------------------

Uzaq səfərlər kapitanı Hacımurad Şirəli oğlu Pənahov 1911-ci ildə Bakı şəhərinin Şağan kəndində anadan olub.

1936-cı ildə Bakı Dənizçilik Texnikumunu bitirdikdən sonra Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin Nəqliyyat donanmasında işləyib. Təşkilatçılıq qabiliyyəti, bacarığı və biliyi Hacımurad Şirəli oğlunu qısa müddətdə kapitanın üçüncü köməkçisindən kapitan vəzifəsinədək yüksəldib.

Böyük Vətən müharibəsinin ağır illərində "*Sentrosoyuz*" gəmisinin kapitanı olarkən H. Pənahovun ən yaxşı komandirlik keyfiyyətləri – heyəti monolit komandaya çevirmək, hər bir tapşırığı layiqincə yerinə yetirmək məharəti üz çıxıb.

1954-cü ildə SSRİ Dəniz Donanması Nazirliyinin Akademiyasını bitirən Hacımurad Pənahov Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin Dəniz üzgüçülüyü xidmətində məsləhətçi kapitan vəzifəsinə irəli çəkilib. O, onlarla gənc kapitan tərbiyə edib.

1961-ci ildə Bakı – Krasnovodsk (Türkmənbaşı) limanları arasında Avropada ən böyük gəmi-bərə keçidi açılarkən məhz Hacımurad Pənahov ən təcrübəli kapitan kimi gəmi-bərələrin ilki – "*Sovet Azərbaycanı*" dizel-elektroxodunun sükanı arxasına keçib. Onun səyi, işə yaradıcı münasibəti qısa müddətdə gəmi-bərənin istismarının mənimsənilməsinə kömək edib. O, gəmi-bərələrin səmərəli – sıxlaşdırılmış cədvəllə istifadə olunması təklifini irəli sürüb ki, bu da böyük iqtisadi fayda ilə nəticələnib.

Hacımurad Pənahov uzaq səfərlərə çıxan ilk kapitanlardan olub, uzun müddət Qara dəniz və Aralıq dənizlndə üzən gəmilərimizin heyətlərinə başçılıq edib. Pənahov VII çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olub.

### Ailəsi

Sənubər İsgəndərovanın dayısı, Pənahovlar sülaləsinin banisi, dörd övlad atası olub. Üç övladı ömrünü dənizlə bağlayıb.

### Vəfatı

Hacımurad Şirəli oğlu Pənahov 1974-cü ilin oktyabrında 63 yaşında qəflətən vəfat edib.

Mükafatları
-----------

* 1957 – "Dəniz Donanmasının fəxri işçisi" fəxri adı
* 1963 – Lenin ordeni
* 1971 – "Oktyabr inqilabı" ordeni
* Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanına layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Hacımurad Şirəli oğlu Pənahov[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Sovet Azərbaycanı gəmisi
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Əsgərov.

**Şahrəddin İsabala oğlu Əsgərov** (7 oktyabr 1966, Ardanış, Çəmbərək rayonu) — "Aerostar" Ukrayna aviasiya şirkətinin prezidenti. SSRİ, Avropa və dünya çempionu.

Həyatı
------

Şahrəddin Əsgərov 1966-cı il oktyabrın 7-də Ermənistan SSR-nin Artanış kəndində anadan olub. 1984-cü ildə Ş.Əsgərov "S7 sinfi"ndə raket modelləşdirməsi ilə peşəkarcasına məşğul olmağa başlayıb. Bu sahədə əla nəticələr əldə edib. SSRİ, Avropa və dünya çempionu olub. 1984-cü ildə Bakıda orta məktəbi qızıl medalla bitirib. Elə həmin il Kiyev Mülki Aviasiya İnstitutuna daxil olub və 1992-ci ildə təhsilini "aviasiya avadanlığının texniki istismarı" ixtisası üzrə qırmızı diplomla bitirib və mühəndis-elektrik ixtisası alaraq 1992-ci ildə aspiranturaya qəbul edilib.

Əmək fəaliyyətinə 1992-ci ildə "Aviatexnika" müəssisəsində başlayıb, burada kommersiya direktoru vəzifəsində çalışıb. 1993-cü ildə aviabrokerliklə məşğul olmağa başlayıb. Bu biznesin mahiyyəti kiçik "An-28", "Yak-40" sovet təyyarələri, yaxud Çexoslovakiya istehsallı "L-410" təyyarələrinə sahib olan daşıyıcılar üçün fərdi müştərilər tapmaqdan ibarət idi. Hər bir belə reys üçün vasitəçi sifariş məbləğinin 5–6 faizini əldə edirdi. İki il ərzində əsasən Zaporojye, Mariupol, Xarkov, Donetsk və Dnepropetrovsk kimi iri sənaye şəhərlərinə 3 min biznes uçuş təşkil edən Ş.Əsgərov 750 min dollar qazanıb. 1995-ci ildə o, "Tsentr delovoy aviatsii" Qapalı Tipli Səhmdar Cəmiyyətinə rəhbərliyə gəlib.

Ş.Əsgərov Ukraynada işgüzar aviasiyanın banisi, biznes-sərnişinlərə xidmətin müasir Ukrayna konsepsiyasının müəllifidir. Uzun illər boyu fəal elmi fəaliyyətlə məşğuldur və bir sıra elmi əsərlərin müəllifidir. Bir neçə xarici dil bilir. 1997-ci ildən Ş.Əsgərov "Aerostar" Ukrayna aviasiya şirkətinin prezidentidir. Bu gün biznes-klass təyyarələrində şəxsi uçuşların həyata keçirilməsi üçün "Aerostar" şirkətinin sərəncamında böyük hava donanması var.

2012-ci ildə "Aerostar" şirkəti, başda prezidenti Ş.Əsgərov olmaqla, "Ukraynanın milli liderləri" Ümumukrayna proqramının təqdimatında Ukraynanın ən yaxşı müəssisə və təşkilatları sırasında fəxri yer tutub.

Təltifləri
----------

2010-cu ildə Ş.Əsgərov nüfuzlu "Luxury Lifestyle Awards" mükafatının nominantı olub. "Dəbdəbə bazarına peşəkar töhfə" nominasiyasında mükafat Ukraynanın dəbdəbə bazarının inkişafına əhəmiyyətli töhfə verən şəxsə təqdim olunur. Qiymətləndirmə meyarları sırasında Ukraynanın dəbdəbə bazarında şəxsin məşhurluğu, nüfuzu (sahə üzrə həmkarların gözəl rəyləri) yer alıb. "Luxury Lifestyle Awards" Ukraynada dəbdəbə sənayesində nailiyyətlərə görə təqdim edilən ilk və yeganə mükafatdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Şahtaxtı.
**Şahtaxtı travertini** — Kremlin Qurultaylar sarayını, Ostankino televiziya mərkəzini, Moskva Dövlət Univeritetinin binasını bəzəmiş Naxçıvanın tikinti məhsulu. 
XX əsrin 60-70-ci illərində Naxçıvanda istehsal olunan travertinin şöhrəti bütün SSRİ miyasında geniş yayılmışdır. Naxçıvan MSSR-in 50 illik yubileyi ilə əlaqədar nəşr olunmuş kitabda biz bu sətirləri oxuyuruq:

"Yalnız respublikamızın deyil, Sovet İttifaqının bir sıra nəhəng tikililərində Naxçıvanın Şahtaxtı travertinindən geniş istifadə olunur. Ulyanovsk şəhərindəki Memorial Kompleks, Moskva Dövlət Universitetinin binası, Kremlin Qurultaylar sarayı, Moskvadakı Naməlum əsgərin qəbri, Ostankino televiziya mərkəzinin, Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurasının binası, Moskvadakı "Rossiya" mehmanxanasıvə bir çox başqa tikintilərin bəzək işlərində Şahtaxtı traveretinindən istifadə edilmişdir".

Travertin yataqlarının istismarı tarixindən
-------------------------------------------

Naxçıvan ərazisində ən böyük travertin yataqları Buzqov, Şahtaxtı, Qarabağlar ərazilərindədir. Şahtaxtı kəndindən 3 kilometr cənub-qərbdə yerləşən travertin yatağının istismarına hələ XX əsrin 60-cı illərində başlanılmışdır. 
Araşdırmalar göstərir ki, XX əsrin 80-ci illərində Azərbaycanda istehsal olunan travertin məhsulunun hamısı məhz Naxçıvanın payına düşürdü. Təkcə 1983-cü ildə istehsal olunmuş 27,6 min kubmetr travertinin 10 min kubmetri Moskva, Leninqrad, Minsk, Daşkənd və Soçi şəhərlərinə ixrac olunmuşdur. 1985-ci ildə 47,7 min kubmetr travertin istehsal olunmuş, həmin şəhərlərə travertin bloku ixracı daha da artmışdı.

Hazırda Naxçıvan Muxtar Respublikasında travertin istehsalı
-----------------------------------------------------------

Hazırda da muxtar respublikanın inkişaf edən sənayesində travertin istehsalı mühüm rol oynayır. İndi muxtar respublikada aparılan tikinti quruculuq işlərində tələbat əsasən yerli tikinti məhsulları hesabına ödənilir. 2011-ci ilin may ayından Vəlidağ stansiyasından Qarabörk stansiyasına qum-çınqıl, Şahtaxtı stansiyasından isə Naxçıvan və Qarabörk stansiyalarına travertin-mərmər bloklarının daşınmasına başlanılması bu istiqamətdə atılmış ən mühüm addımlardan biri olmuşdur. 
Bu gün muxtar respublikada binaların tikintisində, təmirində, dizaynında tikinti məhsullarına yaranan tələbatın yerli imkanlar hesabına ödənilməsi üçün muxtar respublikanın yerli istehsal müəssisələri işlərini günün tələbləri səviyyəsində qurublar. Travertin istehsalında "Gəmiqaya Daş Məhsulları Sənaye Kompleksi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti mühüm rol oynayır. 2010-cu ildə yaradılmış bu müəssisə muxtar respublikada təbii sərvətlərdən daha səmərəli istifadə etməklə travertin və mərmər emalı üzrə ixtisaslaşmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Kəlbizadə E. Kremlin Qurultaylar sarayını, Ostankino televiziya mərkəzini, Moskva Dövlət Univeritetinin binasını bəzəmiş Naxçıvan məhsulu. – Naxçıvanxeberleri.com
2. ↑  Kəlbizadə E. Kremlin Qurultaylar sarayını, Ostankino televiziya mərkəzini, Moskva Dövlət Univeritetinin binasını bəzəmiş Naxçıvan məhsulu. – Naxçıvanxeberleri.com
**Şahsüvar Qadınəfəndi** və ya **Şahsüvar Xanım** (Osmanlı türkcəsi: شہسوار خانم) (2 may 1881, Konstantinopol – 1945, Paris, Fransa) — son Osmanlı xəlifəsi Əbdülməcid Əfəndinin ilk xanımı.

Həyatı
------

Şahsüvar xanım 2 may 1881-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Ailəsi əslən ubıxdır. Hələ kiçik yaşlarında atası onu saraya tsəlim etmiş, adı dəyişdirilərək Şahsüvar qoyulmuşdur. 15 yaşında 22 dekabr 1896 tarixində Əbdülməcid Əfəndi ilə Çırağan sarayında evləndirilmişdir. Cütlüyün yeganə övladı olan Şahzadə Ömər Fərrux Əfəndi 29 fevral 1898-ci ildə dünyaya gəldi. 1924-cü ilin martında əri və uşaqları ilə birlikdə sürgünə getdi. Əvvəlcə İsveçrədə, daha sonra Fransanın Nitsa şəhərində məskunlaşdılar.

Əri Əbdülməcid Əfəndinin 1944-cü ildəki vəfatından bir il sonra, 1945-ci ildə Parisdə vəfat etmiş, Parisdəki Bobigny məzarlığında dəfn edilmişdir.

Mənbə
-----

* Harun Açba (2007). *Kadın efendiler: 1839–1924*. Profil. pp. 205–7. ISBN 978-9-759-96109-1.
* Wendy M. K. Shaw (March 15, 2011). *Ottoman Painting: Reflections of Western Art from the Ottoman Empire to the Turkish Republic*. I.B.Tauris. pp. 85–8. ISBN 978-1-848-85288-4.
**Şahtərə** (*lat.* Fumaria) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin xaşxaşkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Müalicəvi xüsusiyyəti
---------------------

Bu birillik bitki Azərbaycanda çox gеniş yayılmışdır. Əczaçı Yusif İbn İsmayıl Xoyi 1311-ci ildə yazırdı ki, onun yarpaqları başqa hissələrindən daha təsirlidir. Şahtərə ödqovucu xassəsinə malikir, mədəni möhkəmləndirir, sidikqovucudur, qantəmizləyəndir və iştahı açandır. Şahtərə yarpağı həliminin sirkə ilə qarışığı ödqusmağın qarşını alır. Şahtərənin təzə şirəsi tamarind mеyvələri ilə mədəni və bağırsağı təmizləyir. Xaricdən istifadə еtdikdə – dəmrovu aradan qaldırır. Şahtərənin еkstraktını antisеptik vasitə kimi gözə damcılayırlar. Əgər onu iynəyarpaqlı ağacların qətranı ilə qarışdırsaq itdirsəyinin əmələ gəlməsinin qarşısını alar. Şahtərənin həlimi ilə ağızı yaxalamaq dil iltihabında və damaqların möhkəmlənməsi üçün xеyirlidir.

Bolqar alimləri şahtərə cövhərini hazırlamağı məsləhət görürlər: 2-3 çay qaşığı şahtərə otunun cövhərini 1 stəkan suya tökürlər, qarışığı 3-4- saat saxlayırlar ki, cövhər hazır olsun. Süzərək, 1 xörək qaşığı 3-5 dəfə gün ərzində qəbul еtmək lazımdır. Həmçinin, tərkibində şahtərə olan bitki qarışığını da işlədirlər. Şahtərə şirəsini şəkərlə qarışdıraraq (hər ikisi еyni miqdarda götürürlər) və hər gün 2-5 xörək qaşığı qədərində qəbul еtmək məsləhət görülür.

Alimlər müəyyən еtmişlər ki, şahtərə spazmalitik təsirə malikdir və həzmеdici traktın sığallı əzələsini, sidik və öd yollarını tonuslaşdırır. Bundan əlavə o, qan təzyiqini aşağı salır, ürəyə müsbət inotrop və xronotrop təsir göstərir, nəfəsalmanı stimullaşdırır, sığallı əzələnin spazmasının qarşısını alır və sеrotoninin еffеktini zəiflədir. Dərman şahtərəsi və ondan alınan bəzi prеparatları öd kisəsi sancılarında, xolilеtiazda, miqrеndə, xroniki qəbizlik və babasildə tətbiq еdirlər.

Növləri
-------

* Dərman şahtərəsi; Aptek şahtərəsi (*Fumaria officinalis* L.)
* Şleyxer şahtərəsi (*Fumaria schleicheri* Soy.-Willem.)
* Vaylant şahtərəsi (*Fumaria vaillantii* Loisel.)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linney K.* Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium. 5 Stokholm: 1754. S. 314. doi:10.5962/BHL.TITLE.746
2. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 699.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q157496
* Wikispecies: Fumaria
* APDB: 190855
* APNI: 67778
* BioLib: 3479
* eFloraSA: Fumaria
* EoL: 61793
* EPPO: 1FUMG
* FloraBase: 21457
* FNA: 113071
* FoAO2: Fumaria
* FoC: 113071
* GBIF: 2888567
* GRIN: 4782
* iNaturalist: 53787
* IPNI: 31673-1
* IRMNG: 1299210
* ITIS: 18968
* NBN: NHMSYS0000458904
* NCBI: 200992
* NZOR: d5f1a205-f455-4825-aa2a-00121c15e47e
* PLANTS: FUMAR
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30017595-2
* Tropicos: 40011332
* VASCAN: 1186
* VicFlora: 4572e6bb-3a6a-45d4-b695-4a71b1917d5b
* WFO: wfo-4000015114

 |
**Şahsuvarovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

Soyun yaranması
---------------

Soy kürd mənşəlidir. Bu soyun ulu babası Şahsuvar bəydir. Şahsuvar bəy 1802-ci ildə Dərələyəz mahalının Paşalı kəndində anadan olmuşdur. Atası Kərbəlayi İsmayıl bəy, anası Kərbəlayi Əzət xanım idi. 1825-ci ildə Abbas mirzə Qovanlı-Qacar  Mehdiqulu xan Cavanşiri Dərəlyəz mahalına başçı təyin еtmişdi. Orda yaşayan obalardan bir nеçəsini də xanın sərəncamına vеrmişdi. Bu obalardan biri də Şahsuvar yüzbaşının idarə еtdiyi Şahsuvarlı obası idi. Mеhdiqulu xan 1827-ci ildə Rusiya tərəfə kеçəndə Şahsuvar bəyin obasını da Qarabağa gətirib, Qaraçorlu mahalının Hacısamlı nahiyəsinin Minkənd ərazisində yеrləşdirdi. Beləliklə Şahsuvar bəy həyat yoldaşı Pəri xanımla burada yaşamalı olur.

Şahsuvar bəy 7 dəfə müqəddəs Kərbəla şəhərini ziyarət etmişdir. Axırıncı ziyarətdən vətənə qayıtmaq ona nəsib olmamış və Kərbəlada dəfn olunmuşdur. Kərbəlayi Pəri xanım isə zəvvarlarla obaya qayıtmışdır.

Şahsuvar bəyin bir nеçə oğlu, qızı vardı.

Soyun məşhur nümayəndələri
--------------------------

* Nurməmməd bəy Şahsuvarov — AXC-nin, Dağlılar Respublikasının maarif naziri, Azərbaycanın istiqlal hərəkatı və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlət xadimlərindən biri, maarifçi.
* Mürsəl bəy Şahsuvarov — Cümhuriyyət tələbəsi, həkim, professor.
* Surxay bəy Şahsuvarov — Cümhuriyyət tələbəsi, Frayberq Dağ-Mədən Akademiyasının tələbəsi, mühəndis.
* Tofiq Şahsuvarov — Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor.
* Rauf Şahsuvarov — Azərbaycanın kino və teatr aktyoru.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  *Həmid, Tural.* "Azərbaycan kürdləri". AzLogos. 12 iyun 2020. 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 avqust 2021.
2. ↑  *Paşayeva, M.; Qurbanov, A.* "Kürdlər". Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzi. 23 sentyabr 2019. 2022-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 mart 2023.

### Ədəbiyyat

* Ənvər Çingizoğlu, Şahsuvarovlar, "Soy" dərgisi, 3 (11) 2008.
Qeyri canlı materialların təşəkkülü nəticəsi kimi sadə canlı sistemin yaranması haqqındakı təsəvvürlər ancaq son zamanlar zənginləşdi. Bu təsəvvür yolunda əhəmiyyətli şaxə 1953-cü ildə ilk dəfə əsas bioloji molekulların ən sadə kimyəvi reaksiyalar nəticəsində yaranması mümkünlüyünü göstərən Miller-Yuri təcrübəsində təqdim olundu. Bu vaxtdan başlayaraq alimlər kimyəvi təkamülün çoxlu digər yollarını təklif etdilər. Bu ideyalardan bir neçəsini göstərmək olar, lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, bunların hansının düz olması haqqında vahid bir fikir yoxdur. Biz ancaq bunu dəqiq bilirik ki,bu proseslərdən biri, yaxud hec kimin ağlına gəlməyən digəri planetdə ilk hüceyrənin yaranmasına gətirdi. (Pansermiya – həyatın digər yerdə yaranması təsəvvürü düz olmadığı halda turşular və əsaslar başlığında müzakirəyə baxmaq olar)

*İlk sıyıq* — Miller-Yuri təcrübələrində göstərilənlərə bənzər proseslər nəticəsində atmosferdə molekullar yarandı ki, onlar da sonra yağışla okeana düşdü). Burada (yaxud, ola bilər qabarma nəticəndə yaranan su hövzəsi) isə hələ bizə məlum olmayan proseslər molekulların təşəkkülü nəticəsində ilk hüceyrənin yaranmasına gətirdi.

*İlk neft ləkəsi* — Miller-Yuri prosesləri lipidləri — balaca kürəciklər təşkil edən molekulları spontan olaraq yaradır (biz cox zaman şorbanın səthində damcıyabənzər formalar görürük). Hər bir kürəcikdə təsadüfi sayda molekullar toplaşır. Okean səthində milyonlarla qovuqcuqlardan biri enerji və material baxımdan düzgün molekul yığımı təşkil edə bilər ki, o da iki yerə bölünə bilər. Beləliklə ilk hüceyrə yarana bilər.

*RNK mühiti* — Təkamül nəzəriyyəsi problemlərindən biri də RNK molekullarının istifadəsinə əsaslanan kodlaşdırma sisteminin inkişafı ilə əlaqədardır (həm də bax:Molekulyar biologiyanın əsas ehkamı). Problem bundadır ki hüceyrə DNT-də kodlaşdırılıb, lakin DNT kodda yazılanı oxumaq ücün hüceyrəni aktivləşdirmək lazımdır. Son zamanlar alimlər tapdılar ki RNK hal-hazırda hüceyrədəki DNT kodunda yazılanların formalaşmasında iştirak edir və canlı sistemdəki hüceyrələrin funksiyalarından birini yerinə yetirir. Görünür ki, RNK molekullarının yaranması yerdə həyatın inkişafı ücün vacib hadisədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Molecules of life". 2022-02-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-07.
2. ↑  "Miller Urey experiment". 2022-02-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-07.
3. ↑  "Acids and bases". 2022-02-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-07.
Bəşəriyyətin müasir yaşayışını ekologiyasız təsəvvür etmək mümkün deyildir. Yazmağı, oxumağı, saymağı bilmədən yaşamaq nə qədər çətindirsə, ekologiyanın əsaslarını öyrənmədən də yaşamaq bir o qədər çətinləşir.

Hərtərəfli inkişaf etmək istəyən kəslər ekoloji biliklərə dair müvafiq mənbələri ardıcıl izləməli və onlara tənqidi yaradıcı münasibət bəsləməlidir. İnsanlar arasında ekoloji təfəkkürü formalaşdırmaq sahəsində bilənlər bilməyənlərə kömək etməlidirlər. Son illər ərzində xarici dillərdə çoxlu dərslik, dərs vəsaiti, və məşhur elmi kitablar nəşr edilir, təbiətlə insanın əlaqəsini əks etdirən jurnallar buraxılır, bu sahədə aparılan tədqiqatların tematik topluları çap edilir. Hətta, televizor, radio və qəzetlər də ekoloji təhsilə biganə deyillər.

Ekologiyanın əsas tədqiqat obyekti orqanizm səviyyəsindən yüksək olan canlı sistemlərdir. Populyasiya, biosenoz, biosfer. Bu elm orqanizmlərin əmələ gətirdiyi birliklərin öz aralarındakı və ətraf mühitin cansız komponentləri ilə qarşılıqlı əlaqəsini öyrənir. Ekologiya sözünü ilk dəfə 1858-ci ildə Q.D. Toro işlətmiş, 1866-cı ildən sonra alman bioloqu E. Hekkel bu anlayışı geniş yaymış və inkişaf etdirmişdir. Hekkel orqanizmi təbii sığınacaq yerində, yəni öz "evində" öyrənməyi ekologiya hesab etmişdir. Daha sonralar uzun müddət ekologiya biologiya sözünün dar mənasında işlənmişdir. Yalnız gərgin mübahisəli inkişaf yolu keçdikdən sonra müasir ekologiya formalaşmışdır. Orqanizmlərin həyat tərzini və orqanizmdən yüksək canlı sistemləri öz aralarında və ətraf mühitin cansız komponentləri ilə qarşılıqlı əlaqədə öyrənən elm ekologiya adlanır.
**İran quşarmudu** (*lat.* Sorbus persica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin quşarmudu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Azərbaycan, Türkiyə, İran və Orta Asiyada (Türkmənistan, Tyan-Şan, Pamir Alay) təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-in dağlıq hissəsində (Ərəci, Batabat, Tilək meşələri) dəniz səviyyəsindən 2500 m yüksəkliklərdə rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. VU B1ab (ii,iii) +2ab (iii).

Bitdiyi yer
-----------

Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında, qayalıq yerlərdə kolluqlarda yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə hündürlüyü 7-9 m-ə qədər olan ağac və ya koldur. Yarpaqları yumru ellipsvari və ya uzunsov ellipsşəkillidir. Yarpaqlar qaidəsinə yaxın pazşəkilli olub, bir qədər ensizləşir. Yarpaqlarının ucu küt və ya sivri olub 5-8 sm uzunluğunda 4-6 sm enində olur. Yarpaqlarının kənarları 4-6 dilimli və kənarları 24-35 sivridişli olur. Yarpaqları üst hissədə çılpaq alt hissədə isə keçətüklüdür. Çoxçiçəkli çiçək qrupuna malikdir. Çiçək saplağı az keçətüklüdür. Çiçəkləri böyüklüyü orta dərəcədədir. Ləçəkləri ağdır və mahmızvarı çıxıntıları var. Meyvələri qırmızımtıl göy rəngdə olur və kürəvi və ya oval olur. May iyun ayında çiçək açır.

Çoxalması
---------

Generativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni şəraitdə becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi mühafizə tədbiri görülməmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17238057
* Wikispecies: Hedlundia persica
* EoL: 792575
* GBIF: 3012681
* GRIN: 35052
* iNaturalist: 443855
* IPNI: 741895-1
* IRMNG: 10453276
* IUCN: 63534
* Plant List: rjp-2629
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:741895-1
* Tropicos: 27800199
* WFO: wfo-0000996600

 |
**Dərnə döyüşü** — 5 oktyabr 1911-ci il və 18 oktyabr 1912-ci il tarixlərində Tripoli müharibəsi əsnasında Dərnəyi ələ keçirmək istəyən italyanlar arasında gedən döyüş.

Döyüşün gedişatı
----------------

İtalyan qoşunları 1 oktyabr 1911-ci ildə Tripolinin mühasirəsini elan etdikdən üç gün sonra şəhərə daxil olduqda, bir qrup italyan ilk donanması Birliyin önünə gələndə şəhər ağsaqqalları bir heyət göndərdi və admiraldan şəhəri bombalamamasını istədi. Admiral Presbitero, şəhərdəki Osmanlı qüvvələrinin təslim olduqları və Osmanlı qüvvələrinin təslim olmaq şərtilə bombardmanlardan imtina edəcəyini açıqlamışdı.

Komandir Mustafa Kamal Atatürk 8 dekabr 1911-ci ildə Misir və Tunis vasitəsilə bir qrup könüllü zabitlə gizli şəkildə Liviyaya gəldi. Dekabrın 22-də o, komandanlığı altında könüllü hərbçilərlə birlikdə Tobruk döyüşündə italyan qoşunlarını məğlub etdi. Dənizə püskürən italyanlar, çimərlikdə lövbərlənmiş hərbi artilleriya dəstəyi sayəsində quruda qalmağı bacardılar. Liviyada ilk dəfə olaraq, İtaliya ordusu müharibədə kəşf və hava-yer hücumu üçün təyyarələrdən istifadə etdi. Baş qərargah rəisi vəzifəsinə irəli çəkilən Mustafa Kamal 16 yanvar 1912-ci ildə təyyarədən atılan bomba ilə sol gözündən yaralanmışdır. Bir ay xəstəxanada müalicə olunmasına baxmayaraq bomba yarası Mustafa Kamalın gözünə qalıcı ziyan vurdu. İtalyan qoşunları Sunini partizanlarının əksəriyyətinə qarşı müvəffəq ola bilmədi və hərbi artilleriya atəşi ilə qorunan sahil ərazisindən kənara çıxa bilmədi.

Döyüşün sonu
------------

Osmanlı İmperiyası İtaliya ilə Barışıq Sazişini imzaladıqda, Derne italyanlara təhvil verildi. Mustafa Kamalın dostu Salehə (Bozok) göndərilən məktubda italyanların Derne sahilinə keçə bilməmələri izah edilir. Bəzi yazarlar Mustafa Kamalın Çanaqqala Kampaniyası zamanı Derne Döyüşləri təcrübəsindən faydalandığını söylədi. Çanaqqalada yüksək hərbi gücü olan qüvvələr eniş edə bildi, ancaq dənizdən artilleriya dəstəyi olmadan ərazilərdə irəliləməyə davam edə bilmədi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Boris Zesarewitsch Urlanis.* Bilanz der Kriege / Müharibələrin tarixi. Berlin. 1965. səh. 123.
2. ↑  *James D. Crabtree.* On air defense / Hava müdafiəsi. London. 1994. səh. 9. ISBN 0275947920.
3. ↑  "Dərnə döyüşü". Bildirmem.com. 31 may 2009. 10 mart 2012 tarixində arxivləşdirilib  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url)
**Dərman sürvəsi**, **dərman adaçayı** (*lat.* Salvia officinalis) və ya **Qazan qarası**— Dalamaz fəsiləsinin Adaçayı cinsinə aid hündürlüyü 75 sm-ə qədər olan yarımkol ot bitkisi növü.

Bioloji xüsusiyyəti
-------------------

Birinci il dərman sürvəsi payıza qədər möhkəm kola malik olur. İkinci ildən başlayaraq çiçəkləməyə başlayır. İyunda çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabrda yetişir. Toxum 3 ilə qədər qala bilir.

Yarımkol olub, hündürlüyü 50 sm, budaqlanan, gövdəsi dördtilli, qarşı-qarşıya, uzunsaplaqlı və uzunsov yarpaqlıdır. Yarpaqlarının əsası dairəvi və ya ürəkşəkilli, hətta ikipərli olmaqla, kiçik çəpərlidir. Yarpaqlarının uzunluğu 10 sm, eni isə 2,5sm-dir. Çiçəkləri böyük, göy-bənövşəyi rəngli, ikidodaqlı, köbəli olub, sünbül çiçək qrupunda toplanmışdır.  Dilimli yarpaqları — 1–35mm, dairəvi yarpaqları isə müxtəlif forma və ölçülərdə rast gəlinir. Yuxarı yarpaqları bir bərabərdə, bürüşüklü və ya kiçik deşikli, sıx torabənzər, kiçik damarlara malik olub, yuxarı hissəsi çökük, aşağı hissəsi isə qabarıqdır. Çiçəkləri yaşıl və ya gümüşü-ağ, xüsusən aşağı hissəsi uzun tükcüklüdür. Aromat iyli, acı (ədviyyəli) dadlı olub, azacıq büzücüdür. Xoş rayihəlidir.

İstisevən və quraqlığa davamlı bitkidir. Becərilmə zamanı torpaq münbit, məhsuldar, bərəklətli olmalı və işıqlanma şəraiti təmin olunmalıdır. Yarımkolu və yarpaqları keyfiyyətli dərman xammalı kimi yayda toplanılır. Quruducu şkafda 35–40°С temperaturda qurudulmalıdır. Bağlı yeşiklərdə, anbarlarda isə parçadan olan kisə və taylarda efiryağlı xammala edilən düzgün quluğu gözləməklə saxlamaq lazımdır. Bir il ərzində efiryağlı tərkib yoxlanılmalıdır. Saxlanılma müddəti 1,5 ildir.

Tərkibi və təsiri
-----------------

Yarpaqlarının tərkibində efiryağlı maddələr (0,5–2,5%), sineol (15%), pinen, tuyon, salven, borneol, kamfora və digər terpenoidlər vardır. Bundan başqa flavonoidlər, aşı maddələr, triterpen turşuları – ursol, olein, diterpenoidlər, fenol, acı maddələr və fitonsidlər vardır. Sürvənin yarpaqlarında efir yağı, alkoloidlər – salven, tuyon, sineol, acı, aşı maddələr, qatran, turşu (ursol və olein), fitonsidlər, Kox çöplərinə (vərəm) qarşı aktiv olan maddələr və fitonsidlər vardır.[*mənbə göstərin*]

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 23.
2. ↑  **S. C. İbadullayeva, M. C. Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333**

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bitki** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Sürəyya Bəylərbəyova** (tam adı:*Sürəyya Səfərəli qızı Bəylərbəyova*; d.3 fevral 1897, Bakı — ö.14 mart 1977, Bakı) — tərcüməçi, 1939-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Həyatı
------

S.Bəylərbəyova 1897-ci ildə fevralın 3-də müəllim ailəsində anadan olmuşdur. 5 yaşında ata-anasını itirdiyindən yazıçı S.S.Axundovun köməyi sayəsində dövlət hesabına pansionatda saxlanır. Orada olduğu müddətdə müqəddəs Anna adına Bakı qadın gimnaziyasını qızıl medalla bitirir, 1913–19-cu illərdə Bakıda III şəhər qadın rus-tatar məktəbində müəllimlik edir. 1929-cu ildə Əli Bayramov adına qadınlar klubuna üzv olmuş, burada ictimai əsasla işləmiş, həm də stenoqrafçı kursunda oxumuşdur. 1977-ci ildə martın 14-də vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1931–33-cü illərdə Bakı kino idarəsində işlər müdiri işləyərkən onu bədii tərcümə problemi cəlb edir. İlk tərcümələri A.Bartonun əsərləri olur. 1938-ci ildən Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında işlədiyi vaxtdan tərcüməçiliklə məşğul olmağa başlayır. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının fonduna daxil olan bədii əsərlərin əksəriyyətini, klassik poeziyadan və zəngin şifahi xalq ədəbiyyatından nümunələri yüksək səviyyədə hərfi tərcümə etmiş, beləliklə, bədii tərcümə ustalarına kömək etmişdir. M.S.Ordubadinin "*Dumanlı Təbriz*" romanını, A.Şaiqin, Mir Cəlalın hekayələrini, C.Cabbarlının "*1905-ci ildə*", "*Od gəlini*" pyeslərini, M.İbrahimovun "*Həyat*" pyesini, "*Azərbaycan nağılları*"nı, S.Vurğunun "*Vaqif*", "*Fərhad və Şirin*" mənzum dramlarını rus dilinə tərcümə etmişdir. 1934-cü ildən vəfat edənə qədər Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında çalışmışdır. 1941–45-ci illərdə illər İkinci Dünya müharibəsində "*Fədakar əməyə görə*" medalı ilə təltif edilmişdir.

### Tərcümələri

* A.Barto. "*Qardaşlar*", (1931);
* S.Fedarçenko "*Sonunu kim tapa bilər?*" (1931);
* A.Barto "*1 may*" (1932);
* A. və R.Barto "*Ağlağan qız*" (1938)

Mənbə
-----

* Teymur Əhmədov. Azərbaycan yazıçıları (XX–XXI yüzillikdə) ensiklopedik məlumat kitabı. Bakı: "Nurlar", 2011.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzi". 2019-06-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-21.
**Yapon qara şamı** (*lat.* Larix kaempferi) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin i̇ynəyarpaqlılar dəstəsinin şamkimilər fəsiləsinin qara şam cinsinə aid bitki növü.

Xonsyu (Yaponiya) adasının dağ yamaclarında, dəniz səviyyəsindən 1600-2700 m hündürlükdə daşlıqda bitir. Təmiz və qarışıq meşə əkinləri əmələ gətirir. Hündürlüyü 35 m-ə qədər olan tezböyüyən gözəl ağacdır. Uzun, qalın, üfüqi budaqları enli, piramidal çətir əmələ gətirir. Çoxuclu gövdəsi nazik, qırmızı-qonur qabıqla örtülmüşdür. Cavan zoğları qırmızı, göy çöküntülüdür. Budaqlarının qabığı boz, tumurcuqları parlaq, tünd-qonurdur. Göy-yaşıl iynəyarpaqlarının uzunluğu 5 sm-ə qədərdir. Qozaları erkən yaşlarda sarımtıl-yaşıl, şarşəkilli (2-3 sm), nazikdir, yuxarı hissəsindən aşağıya əyilmiş olur. Budaqlarda üç ilə qədər qalır. Toxum qabıqları çoxsaylı, nazik, rozetşəkilli, yumrudur. Toxumları xırda, açıq-qonur və ya tünd-qonur qanadlıdır, sentyabrda yetişir. İynəyarpaqları payızda digər növlərdən sonar parlaq sarı çabarlı olur və ay ərzində əkinlərdə parlaq rənglər yaradır. Soyuğa dözümlüdür, qışa qədər zoğları tamamilə oduncaqlaşır. Torpaq şəraitinə və havanın rütubətliyinə çox tələbkardır, gilli və gillicə torpaqlara üstünlük verir. İşıqsevən, şəhər şəraitinə yaxşı uyğunlaşan bitkidir. Digər qara şamlara nisbətən kölgəyə davamlıdır. 15-20 yaşında toxum verir. Dekorativ cəhətdən bu növ qeyri-adi mərtəbəli çətiri, gözəl rəngli uzun iynəyarpaqları və qozalarının forması ilə digər növlərdən üstündür. Küknar, şam, ardıc, cökə, göyrüş və digər dekorativ kollarla yaxşı uyğunlaşır. Bakı şəhərinə mədəni şəraitdə bu növdən yaşıllaşdırmada tək-tək və qrup əkinlərində, kompozisiyalarda istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Larix kaempferi* | 
* Wikidata: Q147439
* Wikispecies: Larix kaempferi
* ARKive: larix-kaempferi
* BioLib: 2352
* EoL: 1033607
* EPPO: LAXLE
* EUNIS: 150662
* FoC: 200005286
* GBIF: 2686157
* GRIN: 21495
* iNaturalist: 143786
* IPNI: 60457419-2
* IRMNG: 10595749
* ITIS: 506606
* IUCN: 42312
* MoBotPF: 285017
* NBN: NHMSYS0000460129
* NCBI: 54800
* NZOR: 4a82ec3c-a055-40f8-aaec-f35d7c66a068
* NZPCN: 4688
* PfaF: Larix kaempferi
* PFI: 8513
* PPE: larix-kaempferi
* Plant List: kew-2493964
* PLANTS: LAKA2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60457419-2
* Tropicos: 24900375
* VASCAN: 7165
* WCSP: 379135
* WFO: wfo-0000443374

 |
| *Pinus kaempferi* | 
* Wikidata: Q17357763
* GBIF: 5284957
* GRIN: 314444
* IPNI: 263026-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:263026-1
* Tropicos: 24900931
* WCSP: 379667
* WFO: wfo-0000481046

 |
**Hacınskinin evi** — Əhməd Cavad (Vrangelskaya) 16 və Adil Babayev (Doktorskiy) 7 küçələrinin kəsişməsində yerləşən və 1895-1899-cu illərdə İohan Edelin layihəsi əsasında inşa edilmiş ev. Mülkün sifarişçisi Bakı milyonçularından olan İsa bəy Hacınskidir. Hazırda binada Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi yerləşir.

Haqqında
--------

İsa bəy Hacınskinin sifarişi olan kimərtəbəli binanın layihəsi 21.03.1895-ci il tarixində təsdiq edilmişdir. Planda sahə П-şəkilli formadadır. İkisıra düzümlü, çoxotaqlı mənzillərin hamısında böyük zallar planlaşdırılmışdır. Baş pilləkən fasadın oxu üzərində həyətə keçidlə yanaşıdır. Əsas pilləkən qəfəsindən başqa, qalereyanın strukturuna ikimarşlı açıq üslublu
pilləkən daxil edilib. Xidməti otaqların yerləşdiyi sağ qanada ensiz, birmarşlı, П-şəkilli pilləkən söykənmişdir. Həyət kifayət qədər böyükdür. Dəqiq simmetrik fasad klassik üsullar
əsasında qurulmuşdur. Ciddi proporsional bölümlü baş girişin də daxil olduğu hakim ox sistemi fasadın mərkəzi oxu üzərində yer almışdır. İkinci mərtəbədə dorik orderdən olan mürəkkəbləşdirilmiş frontonlu portik yerləşdirilmişdir. Bu motiv yan rizalitlərin də üzərində təkrar olunur. Fasadın künc tərəfləri iri rustovka blokları ilə qabardılmışdır. Birinci mərtəbənin
pəncərə gözləri sadə, incə vurğuludur, ikinci mərtəbədəki pəncərə yerləri isə haşiyə və sandriklərlə bloka alınmışdır. Qabarıq inkişaflı, attikli klassik karniz ajurlu metal şəbəkə ilə bir yerdə fasada müəyyən zəriflik əlavə edir.

Həmçinin bax
------------

* Hacınskinin villası
* İsa bəy Hacınskinin evi
* İohann Edelin əsərlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Şamil Fətullayev.* Bakının memarlıq ensiklopediyası (PDF). Bakı: Şərq-Qərb nəşriyyatı. 2013. səh. 231. ISBN 978-9952-32-020-6.
2. ↑  "Xəritədə ünvan". dqdk.gov.az. 21 may 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 may 2020.
3. ↑  *Şamil Fətullayev.* Bakı memarları XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəlində (PDF). Bakı: Şərq-Qərb nəşriyyatı. 2013. səh. 114-115. ISBN 975 9952-32-046-6.

Xarici keçidlər
---------------


**Vikianbarda** **Hacınskinin evi (Ə.Cavad k.)** ilə əlaqəli mediafayllar var.
Tayfunlardan əziyyət çəkən ərazilər
-----------------------------------

Sakit okeanının üzərindəki tayfunlar, 7 avqust 2006.
Tayfunlar- ən dağıdıcı tropik siklonlar sırasına aiddir. Hər il tayfunlar Asiyanın bir sıra ölkələrinin iqtisadiyyatına olduqca böyük itkilər verir. İqtisadi baxımdan zəif inkişaf etmiş ölkələr tayfunların vurduğu ziyanları çətinliklə bərpa edə bilir. Sakit okeanın qərb hissəsinin üzərində ildə 25–30 peyda olunan tayfundan ayrı-ayrı illərdə 1-dən 4-ü Yapon dənizinə və Primorski ölkəsinə çıxır. Bütün bunlar Filippindən şimali- şərqdə okean üzərində əmələ gəlir. Onların orta mövcudiyyəti 11 gün, maksimum isə 18 gün təşkil edir. Belə tropik siklonlarda müşahidə olunan minimal təzyiq geniş tərəddüdə malik olur (885 qPa-dan 980 qPa-ya qədər), lakin onlar Rusiya ərazisinə çıxdıqda mərkəzlərində təzyiq 960–1006 qPa-ya qədər yüksəlir. Sutka ərzində maksimal yağıntıların cəmi 400 mm-ə, küləyin sürəti işə 20–35 m/san-yə çatır. Şimal yarımkürəsində qış qasırğaları da dağıdıcı xarakter daşıyır. Stiven Lambert *"journal of Geophysical Research"* jurnalında bu yarımkürədə XX əsrdə güclü qış qasırğalarını təhlil etmişdir: 1920–1970-ci illər arası 40-a qədər qış qasırğası baş verimşdir. Sonralar temperaturun yüksəlməsi ilə əlaqədar olaraq qasırğaların tez-tez baş verməsi müşahidə edildi, 1985-ci ildən başlayaraq Şimal yarımkürəsində ildə 80-ə qədər qasırğa hadisəsi baş verir. Son onillikdə Qərbi Avropada çoxsaylı misli görünməmiş dağıdıcı güclü qasırğalar baş vermişdir. 1999-cu ilin qışında Qərbi Avropada üç qeyri- adi dəhşətli qasırğa olmuşdur: *"Anatol"*, *"Martın"* və *"Lotar"*. Bu qasırğalar 150 insanın ölümünə səbəb olaraq 10,3 mlrd, dollar maddi ziyan vurmuşdur. Dekabrın 26-sı Milad bayramı günü *"Lotar"* qasırğası Fransa, Almaniya və İsveçrəyə 7,5 mlrd, dollar ziyan yetirdi.

Xarici keçidlər
---------------

* Tayfun və tornadoların qarşısını almaq mümkün deyil [*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Tayfun qasırğası

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət, Bakı 2008