recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Səbuk Təkin** - (*fars.* ابو منصور سبکتگین‎‎) - Böri Təkindən sonra hökmdarlığa seçki ilə gələn 977-ci ildə taxta çıxan Qəznəvi hökmdarı.

Həyatı
------

942-ci ildə Qəznə şəhərində anadan olmuşdu. 12 yaşında əsir alınaraq Hacı Nəsr adlı tacirə satılmışdı. Daha sonra Alp Təkin tərəfindən satın alınmışdı. Alp Təkin Samanilərə qarşı üsyan edəndən sonra onun qızı ilə evlənib sərkərdə olmuşdu. *Əmir əl Üməra* və *Vəkili Mütləq* titullarına layiq görülən Səbuk Təkin sonrakı sərkərdələrin hakimiyyəti dövründə Qəznəni qorudu.

Hakimiyyəti
-----------

977-ci ildə taxta çıxanda başqa bir Qəznəvi sərkərdə olan Toqan ona qarşı çıxdı. Səbuk Təkin onu məğlub edib Qəndəharı ələ keçirdi. Şahilər sülaləsinin nümayəndəsi Cayapalanın ordusunu məğlub edib onu vergi verməyə məcbur etdi. Vergi vermək istəməyən Cayapala digər hind knyazları ilə müttəfiq olub yenə döyüşsə də Səbuk Təkin bir daha qalib gələrək bütün Əfqanıstanı hindlilərin əlindən aldı. 944-cü ildə Samani hökmdarı II Nuha yardım edən Səbuk Təkin *Nasirəddin* titulunu aldı, oğlu Mahmud isə Xorasan hakimi vəzifəsi ilə *Seyfəddövlə* titulu aldı. Səbuk Təkin çox dindar və mövhumatçı biri idi. Alimləri həbs etdirir, elmin inkişafını bidət kimi görürdü.. Onun müstəqilliyi Abbasi xəlifəsi tərəfindən tanındığı üçün Qəznəvilər sülaləsinin ilk nümayəndəsi kimi tanınır.

Ölümü
-----

997-ci ildə Səbuk Təkin bir yürüşdə, Bəlxdən Qəznəyə gedən yolda xəstələnib öldü. Yerinə oğlu İsmayıl Qəznəvi keçdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sebüktigin". Encyclopædia Britannica. İstifadə tarixi: 2012-12-30.
2. ↑  Mahmud of Ghazni, The Great Events by Famous Historians: Indexes, Vol. XX, Ed. John Rudd, Charles F. Horne and Rossiter Johnson, (1905), 141.
3. ↑  İbn Teymiyyə - əl-Casim, səh. 155

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | İranika · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 1082254819 · ISNI: 0000000036544385 · LCCN: n2008001471 · VIAF: 63473979 · WorldCat VIAF: 63473979 |


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Böri Təkin |  | **Səbuk Təkin**977 - 997 |  | **XƏLƏF**İsmayıl Qəznəvi |
**Mustafa Nedim Yamalı** (1961, Ədirnə ili) — stomatoloq və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Mustafa Nedim Yamalı 1961-ci ildə Ədirnə ilində anadan olub. Ankara Universiteti Stomatologiya Bölməsindən məzun olub.

Mədəniyyət, incəsənət və ədəbiyyat sahələrində fəaliyyət göstərən fondlarda çalışıb.

2001-ci ildə AK Parti Ankara il şöbəsinin qurucularından olub və uzun illər şöbənin İdarə Heyətinin üzvü olub. 2014-2018-ci illərdə isə AK Parti Ankara il şöbəsinin sədri olub. 2019-cu ildə Gələcək Partiyasının qurucularından və İdarə Heyətinin üzvü olub.

2023-cü il mayın 14-də Gələcək Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından Ankara ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Milli Müdafiə Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub. Səadət və Gələcək Partiyalarından ibarət TBMM qrupunun təsis edilməsi üçün 6 iyul 2023-cü ildə hüquqi olaraq Səadət Partiyasının üzvü olub.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Mustafa Nedim YAMALI". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
Sepsis-Mikrothomben1. JPGSepsis səbəbiylə dərinin ləkələnməsi və iltihabı
**Sepsis** — yunan sözü olub, mənası "çürümə" deməkdir. Qədim yunan alimləri sepsis zamanı qanın çürüdüyünü düşünürdü. Bu səbəbdən irinli infeksiyaya *sepsis* deyirdilər. Sepsis — müxtəlif mikroorqanizmlər və onların toksinlərinin törətdiyi ağır infeksion xəstəlik olub, törədicinin növündən asılı olmayaraq bədənin özünəməxsus cavab reaksiyası və eyni tipli kliniki mənzərə ilə özünü büruzə verir.

Mərhələləri
-----------

*Sepsis* — bakteriemiya, üzv və sistemlərin iltihaba cavab reaksiyası sindromu, aşkar sepsis, ağır sepsis, septik şok mərhələləri ilə təzahür edir.

**Bakteriemiya (septisemiya)** — qan dövranında canlı bakteriyalar və onların toksinlərinin olmasına deyilir. Sepsisin sonrakı kliniki gedişi bədəndə olan irinli iltihab ocağına və oradan başlayan bakteriemiyaya ayrı-ayrı üzv və sistemlərin cavab reaksiyası ilə təzahür edir.

**Üzv və sistemlərin iltihaba və ağır zədələnmələrə cavab reaksiyası sindromu** — aşağıda göstərilən əlamətlərlə özünü büruzə verir: bədənin hərarəti 38°C-yə qədər yüksəlir, yaxud 36° C-dən aşağı düşür; nəbz vurğusu 90-ı keçir; tənəffüsün sayı 20-ni ötür, yaxud karbon qazının parsial təzyiqi qanda 32 mm civə sütunundan aşağı olur; qanda neytrofil leykositlərin sayı 12.109/l-dən yuxarı, yaxud 4.109/l-dən aşağı olur; çubuq nüvəli leykositlərin sayı artır, sola meyillilik müşahidə olunur. Sadalanan əlamətlərdən 2 və artığı xəstədə qeyd edildikdə həmin sindrom müəyyən edilir. Yeni terminologiyaya görə sepsis müvafiq infeksiya ocağı olduğu halda inkişaf edən iltihaba sistemli reaksiya sindromudur.

**Aşkar sepsis** — infeksiyaya qarşı orqanizmin reaksiyası bütün sistemlər tərəfindən təzahür edir.

**Ağır sepsis (sepsis-sindrom)** — ayrı-ayrı üzvlərin fəaliyyəti pozulur (hipoperfuziya), toxumalarda mikrosirkulyator dəyişikliklər başlayır, arterial qan təzyiqi enir (hipotenziya). Mikrosirkulyator dəyişikliyin nəticəsində toxumalarda süd turşusu toplanır, sidik ifrazı azalır, xəstənin huşu pozulur, sistolik qan təzyiqi 90 mm civə sütunundan aşağı enir.

**Septik şok** — hipovolemiyaya qarşı görülən intensiv tədbirlərə baxmayaraq, sepsis fonunda qan təzyiqi daim enməyə meyilli olur (90 mm civə sütunundan aşağı), həyati əhəmiyyətli üzvlərin fəaliyyəti pozulur.

Daxili üzvlərin yararsızlığı (disfunksiyası) — ağır vəziyyətə düşmüş xəstənin daxili üzvlərinin fəaliyyəti yararsız hala düşür.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Derek C. Angus, M.D. M.P.H. and Tom van der Poll, M.D. Ph.D.* "Severe Sepsis and Septic Shock". The New England Journal of Medicine. 29 avqust 2013-cü il. 2023-08-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-08-14.

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (11-ci) · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX530115 · BNF: 119650082 · GND: 4181014-4 · LCCN: sh85120119 · Microsoft: 2910601691 · NDL: 00562802 · NKC: ph125488 |

 |
**Mahmut Arıkan** (1977, Kayseri ili) — inşaat mühəndisi və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Mahmut Arıkan 1977-ci ildə Kayseri ilində anadan olub. İbtidai və orta təhsilini Kayseridə alıb. Kayseri İmam-Hatip Liseyini bitirib. Ərciyəs Universiteti İnşaat Mühəndisliyi Bölməsindən məzun olub.

Mühəndis olaraq çalışıb və ticarətlə məşğul olub. Müstəqil Sənayeçi və İş Adamları Dərnəyində (MÜSİAD), Anadolu Aslanları İş adamları Dərnəyində (ASKON), İnşaat Mühəndisləri Palatasında (İMO), Cansuyu Yardımlaşma və Dayanışma Dərnəyində, Anadolu Gənclər Dərnəyəində (AGD) və Milli Gənclər Fondunda (MGV) çalışıb.

Səadət Partiyası yarandığı gündən gənclər qanadının sədri, ilçə şöbəsinin sədri və il şöbəsinin sədri vəzifələrində çalışıb. 2019-cu ildən Səadət Partiyası İdarə Heyətinin üzvü və Səadət Partiyası sədrinin müavini vəzifəsində çalışır.

2023-cü il mayın 14-də Səadət Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından Kayseri ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Rəqəmsal Media Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə bilir. Evli və 3 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Mahmut ARIKAN". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.

| ⛭TBMM-nin 28-ci çağırışında Səadət Partiyasının qrupu (2023—) |
| --- |
| Sədr müavinləri | İsa Məsih Şahin • Bülent Kaya |  |
| Üzvləri | Mustafa Nedim Yamalı • Məsud Doğan • Serap Yazıcı Özbudun • Şərafəddin Kılıç • Mehmet Atmaca • Cemalettin Kani Torun • Sema Silkin Ün • Nəcməddin Çalışkan • Birol Aydın • Selim Temurci • Mustafa Kaya • Doğan Demir • Mustafa Bilici • Mahmut Arıkan • ~~Həsən Bitməz~~ • Hasan Ekici • Ali Fazıl Kasap • Selçuk Özdağ • Mehmet Karaman

---

1. ↑  14.12.2023-cü ildə vəfat edib
 |
**Məsud Doğan** (1972, Toqat ili) — iş adamı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Məsud Doğan 1972-ci ildə Tokat ilində anadan olub. Qazi Universiteti Təhsil Bölməsindən məzun olub.

İş adamı olaraq çalışır. Tələbə illərində bir müddət Milli Gənclər Fondunda (MGV) çalışıb.

Siyasi fəaliyyəti ərzində Rifah Partiyası, Fəzilət Partiyası və Səadət Partiyasının üzvü olub. Səadət Partiyasında 2014-2016-cı illərdə təhsil üzrə sədr müavini, 2016-2019-cu illərdə şöbələr üzrə sədr müavini vəzifəsində çalışıb. 2019-cu ildən Səadət Partiyasının Baş Katibidir.

2023-cü il mayın 14-də Səadət Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından Ankara ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Sənaye, Ticarət, Enerji, Təbii Sərvətlər, İnformasiya və Texnologiyalar Komissiyasının üzvü və TBMM İnsan Hüquqları Araşdırma Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Evli və 4 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Mesut DOĞAN". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.

| ⛭TBMM-nin 28-ci çağırışında Səadət Partiyasının qrupu (2023—) |
| --- |
| Sədr müavinləri | İsa Məsih Şahin • Bülent Kaya |  |
| Üzvləri | Mustafa Nedim Yamalı • Məsud Doğan • Serap Yazıcı Özbudun • Şərafəddin Kılıç • Mehmet Atmaca • Cemalettin Kani Torun • Sema Silkin Ün • Nəcməddin Çalışkan • Birol Aydın • Selim Temurci • Mustafa Kaya • Doğan Demir • Mustafa Bilici • Mahmut Arıkan • ~~Həsən Bitməz~~ • Hasan Ekici • Ali Fazıl Kasap • Selçuk Özdağ • Mehmet Karaman

---

1. ↑  14.12.2023-cü ildə vəfat edib
 |
**Əfqanıstan Silahlı Qüvvələri** Əfqanıstan İslam Respublikasını istənilən daxili və xarici təhdidlərdən müdafiə etmək vəzifəsi daşıyan hərbi qüvvədir. Əfqan Milli Ordusu və Əfqan Hərbi Hava Qüvvələrindən ibarətdir. Ölkə prezidenti Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanıdır və silahlı qüvvələr birbaşa ona tabedir. Milli Hərbi Komanda Mərkəzi ölkənin paytaxtı Kabil şəhərində yerləşir və silahlı qüvvələrin baş qərargahı hesab olunur.

1709-cu il əfqan silahlı qüvvələrinin yarandığı tarix hesab edilir. 18-ci əsrdən 19-cu əsrə qədər əfqanlar Səfəvi İmperiyası və Maratha İmperiyasına qarşı bir çox döyüşdə iştirak etmişdir. Ordu Britaniya Hindistanının tərkibində əmir Əbdürrəhman xan tərəfindən idarə olunan zaman 1880-ci ildə yenidən təşkilatlanmışdır. 20-ci əsrin əvvəllərində Əmənullah xanın hakimiyyəti dövründə ilk dəfə modernizasiya olunan əfqan hərbi qüvvələri sonradan, Məhəmməd Zahir şahın 40 illik hökmranlığı dövründə ikinci dəfə yenilənmişdir. Sovet İttifaqı tərəfindən dəstəklənən Əfqanıstan Silahlı Qüvvələri 1978-ci ildən 1992-ci ilə qədər ABŞ, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan tərəfindən dəstəklənən çoxmillətli mücahid qruplaşmalarına qarşı mübarizə aparmışdır. Prezident Məhəmməd Nəcibullanın 1992-ci ildə istefa verməsindən sonra Sovet hökuməti tərəfindən dəstəyin kəsilməsi nəticəsində ölkə müxtəlif qruplaşmalar tərəfindən bir neçə hissəyə parçalandı və mücahidlər hökumətə nəzarəti ələ keçirdi. Həmin dövr ərzində Əfqanıstanda Taliban qruplaşmasının üstünlüyü artdı.

Taliban üzvlərinin hakimiyyətdən düşürülməsindən sonra 2001-ci ilin sonlarından etibarən Əfqanıstan Silahlı Qüvvələri ölkə daxilində yerləşdirilən NATO qoşunları, xüsusilə də ABŞ Silahlı Qüvvələri tərəfindən yenidən quruldu. Ordunun komplektləşdirilməsi və şəxsi heyətə təlimlərin keçirilməsində ilkin problemlərin yaranmasına baxmayaraq, bu qoşunlar Taliban hərəkatına qarşı mübarizədə kifayət qədər effektiv oldular. ABŞ-nin əsas qeyri-NATO müttəfiqlərindən biri hesab olunan Əfqanıstan hələ də bu ölkədən milyardlarla dollar həcmində hərbi yardım alır.

Həmçinin bax
------------

* Əfqanıstan
* Əfqan mücahidləri
* Sovet-Əfqan müharibəsi
* Əfqanıstan müharibəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Virginia National Guard's 29th Infantry Division mentors making a diff". 2018-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-01.
2. ↑  *C. J. Radin.* "Afghan Security Forces Order of Battle" (PDF). 19 aprel 2010. 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2018.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Əfqanıstan Silahlı Qüvvələri ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Əfqanıstan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi veb-saytı
**Nəcməddin Çalışkan** (1973, Malatya ili) — ilahiyatçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Nəcməddin Çalışkan 1973-cü ildə Malatya ilinin Darende ilçəsində anadan olub. İmam Hatip Liseyində təhsil alıb. Əlcəzairin Əl-Əzhər Universiteti İlahiyat Bölməsindən məzun olub. Ankara Universitetində magistr və PhD dərəcələri alıb. Hatay Mustafa Kamal Universitetində yardımçı dosent və dosent elmi adları alıb.

Kənd təsərrüfatı, sənaye, ixrac və satış sahələrində uzun illər çalışıb. Ticarət və Sənaye Palatası Məclisinin sədr müavini, Hatay Mustafa Kamal Universiteti İlahiyyat Bölməsinin Kafedra müdirinin müavini, Əsas İslam Elmləri Bölməsinin müdiri və müəllim vəzifələrində çalışıb. Hatay Jurnalistlər Cəmiyyətinin (HGC) Fəxri Şurasının üzvü olub. Kitabları çap edilib, *Millî Gazete*də məqalələri dərc olunub.

Siyasi fəaliyyəti ərzində Rifah Partiyası, Fəzilət Partiyası və Səadət Partiyasının üzvü olub. Rifah Partiyasında TBMM qrupu üzvünün müşaviri olub. 12 il Səadət Partiyasının Hatay il şöbəsinin sədri olub. Hazırda Səadət Partiyası İdarə Heyətinin üzvüdür.

2023-cü il mayın 14-də Səadət Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından Hatay ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Müraciət Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə və ərəbcə bilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Necmettin ÇALIŞKAN". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.

| ⛭TBMM-nin 28-ci çağırışında Səadət Partiyasının qrupu (2023—) |
| --- |
| Sədr müavinləri | İsa Məsih Şahin • Bülent Kaya |  |
| Üzvləri | Mustafa Nedim Yamalı • Məsud Doğan • Serap Yazıcı Özbudun • Şərafəddin Kılıç • Mehmet Atmaca • Cemalettin Kani Torun • Sema Silkin Ün • Nəcməddin Çalışkan • Birol Aydın • Selim Temurci • Mustafa Kaya • Doğan Demir • Mustafa Bilici • Mahmut Arıkan • ~~Həsən Bitməz~~ • Hasan Ekici • Ali Fazıl Kasap • Selçuk Özdağ • Mehmet Karaman

---

1. ↑  14.12.2023-cü ildə vəfat edib
 |
**Tiryaki Həsən Paşa**, (? — ö. 1611 Budin) Kanija müdafiəsi ilə məşhurlaşan Osmanlı paşasıdır.

Həyatı
------

Doğum tarixi və yeri dəqiq bilinməsə də, qəhvəni çox sevdiyi üçün "Tiryaki" ləqəbi ilə tanınmışdır. Bir çox xarici dil bildiyi üçün əsasən sərhəd əyalətlərdə vəzifələndirilmişdir. Ən uzun müddət durduğu vəzifə Zigetvar hakimliyidir (20 il).

Əndərunda yetişdirilib. 1574 tarixində Sultan III. Murad taxta çıxdığı zaman onun rikabdarı olmuşdur. Saraydan ayrıldıqdan sonra təqribən 20 il Zigetvar bəyi və sonra da bəylərbəyi olmuşdur. Rəvayətə görə, Əflak səfəri zamanı ətrafındakı əsgərlərin geri çəkilməsindən əsəbləşən Həsən paşa tək başına düşmən üzərinə yürümüş, ancaq kəndxudası atın yüyənini tutaraq buna mane olmuşdur.

1594 tarixində Tiryaki Həsən Paşa Bosniya hakimi təyin edilmişdir. Daha sonra Kanija qalasına hakim təyin edilsə də, sonradan macarları yaxşı tanıdığına görə Macarıstan hakimi təyin edilmişdir. Bu vəzifəsinin başındaykən sultanın icazəsi ilə yaşlı olması səbəbi ilə istefa verərək kənd həyatına qayıtmışdır. Ancaq təqribən 80 yaşlarında olarkən yeni fəth olunan Əyri və Kanija qalalarına hakim təyin edilmişdir. 1601 tarixinə qədər bu vəzifədə qalmışdır.

1599 tarixində avstriyalılarla gedən döyüşlərdə Səməndrə bəyi Mehmed bəylə birlikdə yaralandı. 1601 tarixində baş verən Kanija mühasirəsi ilə qalada sıxışıb qalmış, II. Ferdinand rəhbərliyi ilə hücuma keçən Avstriya ordusuna qarşı qalanı 2 ay müdafiə etmişdir.

Sonra da dördüncü vəzir, şərəf rütbəsi ilə 1602 tarixində üçüncü dəfə Bosniya hakimi təyin edildi. 1603-cü ilin noyabr ayında Rumeli hakimi elan edildi. Burada vəzifə başındaykən Anadoluda baş verən Cəlali üsyanları səbəbi ilə Anadoluya göndərildi. 1610 tarixində vəzirlikdən istehfa versə də, 1611 tarixində yenidən Budin hakimi tətin edildi və həmin il vəfat etdi. Girdiyi heç bir döyüşdə məğlub olmayan bu Osmanlı paşası dövrünün ən böyük sərdarlarından biri olmuşdur.
**Porkkala** (fin Porkkalanniemi, *isv.* Porkala və ya Porkala udd) — Uuisima regionunda yerləşən, Helsinkidən 30 km qərbdə qərarlaşan yarımada. Yarımadanın tarixi adı Porkkala-Udd adlanırdı. Yarımada hər zaman trateji əhəmiyyət daşımışdır. Bura dalğa və küləklərdən yaxşı mühafizə olunduğundan üstəlik sahillərində dərinliyik 14 - 26 metr olması bura çoxlu sayda gəmilərin cəmləşməsinə imkan verir. 
Porkkala rayonu Fin körfəzinin ən ensiz hissəsindur. Yaxınlığında yerləşən Myakiluoto adası (fin Mäkiluoto) ilə Estoniyaya məxusus olan Naissaar adası arasında məsafə 36 km-dir

1944-cü ildə Sovet-Fin müharibəsi (1941—1944) bitdikdən sonra Moskva barışığı imzalanır. Bu anlaşmaya görə yarımada 50 il müddətində SSRİ icarəyə verilir. Burada hərbi baza qurulur. Ancaq 1955-ci ildə SSRİ yarımadada yerləşən bazanı ləğv etməli olur. 1956-cı ilin yanvarında isə təcili şəkildə yarımada Finlandiyaya qaytarılır.

Mənbə
-----

* Details about Hanko and Porkkala leased bases, maps
* WorldStatesmen- Finland- Hanko and Porkkala
Troposferdə hava
----------------

Ümumilikdə troposferdə havanın temperaturu yüksəklikdən asılı olaraq azalır, lakin bəzi hallarda yerüstü qatda, xüsusilə aydın havalarda effektiv şüalanma nəticəsində soyumuş torpaq üzərində temperaturun yuxarıya doğru artması müşahidə edilir. Bundan başqa polyar ərazilərdə buz və qar örtüyü üzərində dayanıqlı temperatur inversiyası bütün sutka ərzində, nəinki qışda, hətta yayda da müşahidə edilir.

Troposferdə inversiya
---------------------

Troposfer inversiyaları yer səthinə yaxın və sərbəst atmosfer
inversiyalarına ayrılır. Yer səthinə yaxın inversiya yer səthi örtüyündən (torpaq,
qar və buz örtüyündən) başlayır. Açıq inversiya su səthindən nadir halarda
müşahidə edilir. Yer səthi örtüyündə temperatur ən aşağıdır və yüksəklik boyu artır
və bu artım on və yüz metrlərlə yüksəkliyə qədər ola bilər. Sonra inversiya normal
paylanma ilə əvəz olunur.
Sərbəst atmosferdə inversiya yer səthindən bu və ya digər yüksəklikdəki hava
qatında müşahidə edilir. İnversiya ən çox aşağı 2 km-də müşahidə edilir. Inversiya qatının qalınlığı bir çox on və ya yüz metrlərdə müşahidə edilir. Inversiya qatınınaşağı və yuxarı sərhədlərində temperatur fərqi 1°C-dən də azdan 10–15 °C və artıq
olur. Yer səthinə yaxın inversiya yer səthinin gecə radiasiya soyuması nəticəsində
yaranır. Belə inversiya radiasion inversiya adlanır. Yerin relyefi inversiyanı
gücləndirə bilər. Çökəkliklərdə aydın havada havanın soyuması böyükdür və
oradan soyuq hava çıxa bilmir. Əriyən qar örtüyünün üzərində qar və ya yaz
inversiyası ba verir. Yuxarı qalxmış, yəni sərbəst atmosferdəki inversiya qatı
əsasən quru, həm də dəniz üzərində dayanıqlı antisiklonda müşahidə edilir. Ən çox
və güclü inversiya qışda, tropik enliklərdən kənarda intensiv və dayanıqlı
antisiklonda yaranır.

Həmçinin bax
------------

Yerüstü inversiya

Xarici keçidlər
---------------

Инверсия в английском языке примеры

İstinadlar
----------

1. ↑  С.П. Хромов Метеорология и климатология. Ленинград. 1968, стр. 342.
2. ↑  Ю.И.Чирков. Основы агрометеорологии. Л. 1982, с. 23
Nida cümləsi söylənilən fikrə emosional münasibət bildirən cümlələrə deyilir.

Nəqli cümlə, sual və əmr cümlələri adi tonla tələffüz edildiyi kimi, yüksək tonla tələffüz edilərək, hiss-həyəcanla dolğunlaşdırıla bilir və bu zaman nida cümlələri yaranır; məs.: Zaman bizə bir anadır! Biz zamanın övladıyıq! Mən həyatın bu hökmünü ömrüm boyu alqışladım! (S.Vurğun) Bir ayaqları gorda olan bu quru-taqqanaq qocalar bu sehri hardan alırdılar?! (İ.Hüseynov) Qoy göyün ulduzu göyə nur saçsın, Yerin də arzusu yerdə gül açsın! (S.Vurğun)

S.Vurğundan verdiyimiz ilk cümlələr nəqli, ikinci misal sual, sonuncusu əmr cümləsi əsasında yaranmış nida cümlələridir.

Nida cümlələrinin formalaşmasında intonasiyanın rolu əsasdır. İntonasiya vasitəsilə adi nəqli cümlələrdə şadlıq, sevinc, qəzəb, nifrət, təəccüb, heyrət, istehza, təəssüf və s. kimi hisslər ifadə olunur, emosional münasibət cümlənin yüksək tonla tələffüzünə, nida cümləsi kimi formalaşmasına səbəb olur; məs.: Bəsdi! Daha bir kəlmə də danışma! (İ.Hüseynov) Qudalılardan savayı, kim şahid durar belə fırıldağa?! (İ.Hüseynov) Katib deyilsən, protokolsan sən! Qadın deyilsən, buzsan! Gözəl deyilsən, idbarsan! Sönmüş ocaq dedim mən sənə! Elə sönmüsən, külün də qalmayıb! (İ.Hüseynov)

Nida cümlələri çox zaman müxtəlif nidaların iştirakı ilə qurulur. Bu cür cümlələrin məna çaları nidaların məna tutumundan asılı olur; məs.: Vay, nə yaman çətinə düşdük! (Sabir) Ax, nə yaxşı kişidir qonşumuz Ağcanın əri! (Sabir) Ax, necə kef çəkməli əyyam idi, Onda ki övladi-vətən xam idi! (Sabir) Tazədən bərgəşt edib bir də cavan olsaydım, ah! (Sabir) Əlləşməmiş qurtardıq zəhmətdən, ay can, ay can! (Sabir)

Qeyd etdiyimiz nida cümlələri təəssüf, qorxu, həsəd, kinayə, arzu, şadlıq və s. bildirir.

Xitablar, sözlərin təkrarı, ellipsis, bağlayıcı sözlər -nisbi əvəzliklər, sual əvəzlikləri və s. də cümlənin nida cümləsi kimi formalaşmasına səbəb olur; məs.: Qaytar mənim balamı, qaytar! Sənsən onun baisi, qaytar! (V.Babanlı) Adamları tanımaq nə qədər çətinmiş! Bu şən və şux qızın qəribə taleyi varmış! (V.Babanlı) Bircə bu əzab olmayaydı, Qurban əmi! Mübarizlik, yenilməzlik - hamısı bir yana, mən insan görmək istəyirəm, Qurban əmi! (İ.Hüseynov) Cəbrayıl kişi kimi sədr türmədə! İskəndər kişi kimi sədr də türmədə! Lüt Cəfər də! (İ.Hüseynov) İnan mənə, Abbas əmi, inan! Pul Qudalıların! Ət Qudalıların! Yağ Qudalıların! Yavanlıq Qudalıların! (İ.Hüseynov)

Nida cümlələri də hər cür cümlə tiplərini - sadə və mürəkkəb, cüttərkibli və təktərkibli, bütöv və yarımçıq, müxtəsər və geniş cümlələri əhatə edir. Üzvlənməyən cümlələr də hissi-emosional keyfiyyətdə tələffüz edilərək nida cümləsi kimi formalaşa bilir; məs.: Ay Allah! Yox bir! Afərin! Dəhşət! və s.

Nida cümləsi Arxivləşdirilib 2010-04-10 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Elektron nəqliyyatı** — istehsal edilən elektrik enerjisinin istehlakçılara çatdırılmasına xidmət edən nəqliyyat növü.

Haqqında
--------

Təsərrüfat obyektlərini və əhalini fasiləsiz elektrik enerjisi ilə təmin etmək üçün Azərbaycanda 1954-cü ildə Vahid enerji şəbəkəsi yaradılmışdır. Bu sistem Rusiyanın və Gürcüstanın ereji şəbəkəsinə son vaxtlarda isə İran və Türkiyənin enerji sisteminə birləşmişdir. Azərbaycandan Gürcüstana enerji verilir. İrn və Türkiyədən isə Naxçıvan üçün enerji alınır.

Elektrik verilişi xətlərində gərginlik müxətlif olur. Abşeron regionunun elektrik enerjisi ilə təmin edilməsi üçün 220 kvt gərginlikli Mingəçevir-Bakı, Şirvan (keçmiş Əli Bayramlı) – Bakı elektrik veriliş xətləri çəkilmişdir. Bura 330 kvt gərginlikli 250 km uzunluğunda ikinci Mingəçevir-Bakı (Azərbaycan DRES-dən) və Şirvan-Bakı elektrik veriliş xətti gəlir.

Azərbaycanın energetika sistemini Gürcüstanın enerji sistemi ilə birləşdirmək, inzibati rayonları elektrik enerjisi ilə təchiz etmək üçün Mingəçevir və Şirvandan Ağstafaya qədər elektrik verilişi xətti çəkilmişdir. Mingəçevirdən çəkilən xəttin gərginliyi 500 kvt-dır. O, 1987-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Bakı-Xudat, Bakı-Lənkəran, Yevlax-Şəki-Balakən, Şirvan-Sabirabad-Füzuli-Ağdam əsas magistral elektrik verilişi xətləridir. Onlardan müxtəlif yaşayış məntəqlərini enerji ilə təchiz etmək üçün qollar ayrılır.

Bakı, Yevlax, Gəncə, Şirvan, Ağstafa, Kürdəmir, Culfa, Ləki, Hacıqabul, Xaçmaz Azərbaycanın əsas nəqliyyat qovşaqlarıdır.

Həmçinin bax
------------

* Nəqliyyat
* Nəqliyyat növləri

Xarici keçidlər
---------------

* Elektron nəqliyyat

İstinadlar
----------


1. 1 2  Coğrafiya [Mətn] : [məlumat kitabı] /Z. N. Eminov ; elmi red. E. Q. Mehrəliyev. Bakı: Çıraq, 2004, s. 600–601
Tarix boyunca mövcud olan bütün mədəniyyətlərdə insan həyatına və məskunlaşmasına təsir edən ən vacib amillərdən biri duz, digəri isə su olmuşdur.

Təxminən 2500 il bundan əvvəl uyğur türkləri Şərqi Türküstanın Turfan bölgəsində "kariz" adlanan yeraltı su kanalları qazmışlar. Bu kanalların uzunluğu 5000 kilometrə çatırdı. Onların bəzilərindən hətta indi də istifadə olunur. Yatay yeraltı su kanalları olan karizlər vasitəsilə min illərdir ki, tarlalar hətta yağıntı və buxarlanma olmayan ərazilərdə də xüsusi sistemin köməkliyi ilə suvarılır. Orta Asiyada "kariz" adlanan bu kanallara Anadoluda da rast gəlinir. Anadoludakı bu yeraltı su kanalları əsasən Qaziantep, Şanlıurfa, Van, İskilip şəhərlərində qazılmışdır və onlardan günümüzdə də istifadə olunur. Anadoluda bu kanallara "kəhriz" və ya buna bənzər adlar verilmişdir.

Türkiyədə su-meleorasiya sisteminə səlcuqlar dövründən cümhuriyyət qurulana qədər vəqflər vasitəsilə nəzarət edilmişdir. 1926-cı il may ayının 10-da Rəsmi Qəzetdə çıxan 831 saylı "Sular Haqqında Qanun" qəbul olunandan sonra bütün bu vəqflər mülkiyyətləri ilə birlikdə bələdiyyələrin tabeliyinə verilmişdir.

### Anadolu türk şəhərsalmasında su təsisatları

**Hamamlar**: Anadoluda hamam kimi dəyərləndirilən ən qədim tikintinin qalıqları Boğazköydə Tapınak V-də aparılan qazıntılar zamanı aşkarlanmışdır. Bu tikilinin yuyunma otağı olduğu müəyyənləşdirilmişdir.
Şadırvanlar:
Çeşmələr:
Səbillər:
Quyular:
Yunaklar:
Musluklar:
Sarnıçlar:

### Osmanlı dövrünun su ölçüləri və su təsisatları

Osmanlı dövründən bu yana qrunt sularının (şirin su: mâai ləziz) çeşmələrə paylanılmasında işlədilən xüsusi ölçü sistemi var:

|  |  |
| --- | --- |
| **Ölçü Vahidi** | **Açıqlama** |
| 1 Lülə | 2 yarım lülə, saniyədə 600 cm³ su ölçümündə ana birimdir. 26 mm çapındaki bir borudan akan su oranı 36lt/dk. |
| 1 Yarımçıq lülə | 2 Kamış saniyədə 300 cm³ |
| 1 Qəmiş | 2 Masura saniyədə 150 cm³ |
| 1 Masura | 2 Çuvaldız saniyədə 75 cm³, 1 masura 4.5lt/dk |
| 1 Çuvaldız | 2 Hilal saniyədə 18.75 cm³ |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| **Sistem** | **Açıqlama** |
| Künk |  |
| Galeri |  |
| Baca |  |
| Haznə |  |
| Kəhriz |  |
| Kubbə |  |
| Maksem |  |
| Maslak |  |

Əlaqəli
-------

* İçməli su şəbəkəsi

|  |  |
| --- | --- |
| Mədəniyyət | *Mədəniyyət ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Aytən Mutlu**, Türk şairəsi.

1952-ci ildə Balıkəsirin Bandırma kəndində anadan olub. İstanbul Universiteti İşlətmə Fakültəsini bitirib. Ulduz Tekniki Universitetinin İnşaat Mühəndisliyi Fakültəsindəki təhsilini 3-cü kursdan yarımçıq qoyub.

İlk deneme, öykü ve şiirleri, ortaokul yıllarından başlayarak yerel gazetelerde yayımlandı. Daha sonra İmece, Yazko Edebiyat, Edebiyat 81, Varlık, Hürriyet Gösteri, Yaşasın Edebiyat, Şiirlik, Yeni Biçem, Düşlem, Sombahar, Ludingirra, öteki-siz, Şiiri Özlüyorum dergilerinde ve değişik gazetelerde deneme ve inceleme yazıları ile şiirleri yayımlandı.

1997 İbrahim Yıldızoğlu Şiir ödülünde birinciliğe, 2001’de Yalova Uluslararası Şiir Etkinliğinin Şiir ödülüne 2005’de M.Sunullah Arısoy şiir ödülüne değer görüldü.

Ayten Mutlu'nun imgelerle yoğunlaştırılmış şiirinde bir yandan korkunun ve güzelliğin uyumlu bir biçimde birbirine karıştığı bir dünyanın kapıları aralanırken, öte yandan da onun kendisiyle mücadelesininin yansıdığı lirik bir atmosfer görülür.

Əsərləri
--------

* Dayan Ey Sevdam (1984)
* Vaktolur (1986)
* Seni Özledim (1990)
* Kül İzi (1993)
* Denize Dogru (1994)
* Çocuk ve Akşam (1999)
* Taş Ayna (2003)
* Yitik Anlam Peşinde (2004)
* Ateşin Köklerinde (2005)
* Uzun Gemide Akşam / Le Soir Dans le Bateau Long (Mustafa Balel 'in çevirisiyle, 2008)
* İstanbul'un Gözleri / Les Yeux d'Istanbul (Mustafa Balel 'in çevirisiyle, 2014)
**Kamp de Les Korts** (**Les Korts** kimi də adlandırılır) — İspaniyanın Kataloniya muxtar vilayətinin Barselona şəhərində yerləşən idman stadionu. 1957-ci ildə Barselona FK Kamp Nouya köçənə qədər klub ev oyunlarını burada keçirirdi.

Les Korts klubun prezidenti Joan Qamper tərəfindən Barselonanı öz stadionu ilə təmin etmək üçün hazırlanmış üzunmüddətli planın nəticəsi kimi tikilmişdi. Stadion Barselonanın ev stadionu kimi Camp de la Indústria stadionunu əvəzləmişdi. 1922-ci ildə açılan stadion ilk əvvəllər 20000 tamaşaçı tutumuna malik olub. Stadionda ilk oyun Barselona və Sent Mirren klubları arasında olub. 13 may 10923-cü ildə stadionda Atletik Bilbao və CE Evropa arasında İspaniya Kral Kubokunun finalı, 21 dekabr 1924-cü ildə İspaniya və Avstriya milli komandaları arasında oyun təşkil olunub.

24 iyun 1925-ci ildə stadion məlum hadisədən sonra altı ay müddətində bağlı qalıb. Belə ki, oyun zamanı Barselona klubunun azerkeşləri İspaniya himnini fitə basıb və *Britaniya Kral Donanması* orkestrinin ifa etdiyi God Save the King himnini alqışlayıblar. Migel Primo de Rivera diktaturası Kataloniya millətçiliyini təbliğ edən Joan Qamperi ittiham edib. Les Korts stadionu bağlanıb və Joan Qamber İspaniyadan qovulub.

Stadion Barselona klubunun iki ən uğurlu dövrü ərzində ev stadionu olub. 1920-ci illər ərzində Cek Qrinvellin baş məşqçiliyi və Paulino Alkantara ,Emilio Saqi Linan, Rikardo Samora, Cozep Samiter, Feliks Sesumaqa və Frans Platko kimi oyunçularla klub Katoloniya futbol çempionatında liderlik edirdi və İspaniyada ən yaxşı klublardan biri kimi görünürdü. Antoni Ramallets, Juan Velasko Zambudio, Sesar Rodrigez, Joan Seqarra , Ladislav Kubala, Luis Suarez kimi futbolçuların klubda çıxış etdiyi 1940–1950-ci illər klubun ikinci qızıl dövrü idi.

Stadion 1940-cı illərdən sonra bir neçə dəfə genişləndirilib və tutumu 60000 nəfərə çatıb. Lakin stadionun daha da genişləndirilməsi üçün əlavə yer yox idi və 1950-ci ildə klub yeni stadionun -Kamp Nounun tikintisi üçün plan hazırlamağa başladı.

Xarici keçidlər
---------------

* Stadion və klubun tarixi  (ing.)

| ⛭Barselona Futbol Klubu |
| --- |
| 
* Tarixi
* Akademiya (La Masiya)
* Oyunçuları
* Baş məşqçilər
* Prezidentlər
* Mövsümlər
* Beynəlxalq
* Rekordlar və statistika
* Hazırkı mövsüm

 |
| Digər klublar | 
* Barselona B FK
* Barselona FK (qadınlar)
* Barselona Yuvenil A FK
* Barcelona C FK

 |
| Ev stadionları | 
* Camp Nou
* Kamp de Les Korts
* Camp de la Indústria
* Mini Estadi
* Palau Blaugrana
* Palau de Gel

 |
| Təşkilat mərkəzi | Joan Kamper təşkilat mərkəzi |
| Derbilər | 
* El Clásico
* Barselona derbisi

 |
| Digər idman növləri | 
* FK Barselona Basketbol
* FK Barselona Basketbol B
* FK Barselona Həndbol
* FK Barselona Çimərlik futbolu
* FK Barselona Buzüstü xokkey
* FK Barselona Otüstü xokkey
* FK Barselona Futzal
* FK Barselona Reqbi
* FK Barselona Reqbi Liqası
* UNES FK Barcelona

 |
| Digər | 
* Barselona FK muzeyi
* Tiki-taka
* Cant del Barça
* Joan Kamper kuboku
* Barça TV

 |
**Təkirdağ döyüşü** — 3 avqust 1511-ci ildə Osmanlı taxt-tacı uğrunda mübarizə. Təkirdağ döyüşü II Bəyazid və oğlu Səlimin qoşunları arasında baş verdi. Bu müharibə Osmanlı tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur və Yavuz Sultan Səlimin taxta çıxmasına zəmin hazırlayır.

Səbəblər
--------

II Bəyazidin qocalması və taxt-taca kimin keçəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik onun oğulları arasında taxt uğrunda mübarizənin başlamasına səbəb oldu. Səlim böyük oğul olmasına baxmayaraq atasının Əhmədə üstünlük verəcəyindən narahat idi. Bu narahatlıq Səlimi üsyana sövq etdi.Yeniçərilər Səlimə sadiq idilər və ona sultan olması üçün təzyiq edirdilər. Səlim yeniçərilərin dəstəyini qazanaraq taxt-tacı ələ keçirmək şansını artırdı bununla bərabər Rumeli Sipahilər, II Bəyəzidin hökmranlığından məmnun deyildilər. Səlim Rumeli süvarilərinin narazılığından istifadə edərək onları da öz tərəfinə çəkə bildi.

Səfəvi dövlətinin yüksəlişi Osmanlı İmperiyası üçün təhlükə yaratmağa başlamışdı. Səlim Səfəvilərə qarşı daha güclü siyasət yeridəcəyini vəd edərək, bu təhlükəyə qarşı dura bilən lider obrazını canlandırırdı.

Nəticə
------

Təkirdəğ döyüşü Səlimin məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Müharibədən sonra Səlim Kəfəyə qaçmalı oldu. II Bəyazid taxt-tacını qoruyub saxlaya bildi, lakin bu qələbə Osmanlı İmperiyasında vətandaş müharibəsinin başlamasının qarşısını ala bilmədi.

Səlimin məğlubiyyətinin birdən çox səbəbi var idi. Osmanlı ordusu Səlimin ordusundan daha böyük və daha yaxşı təchiz edilmişdi bununla bərabər dövlətin topları padişahın əlindəydi və Səlim top qarşısında aciz qalmışdı. Həmçinin, II Bəyəzidə sadiq olan bir çox sərkərdələr Səlimə qarşı müharibədə iştirak edirdi.Səlim məğlub olsa da, taxt uğrunda mübarizə bitmədi. Səlim Kefədə yeni bir ordu quraraq yenidən üsyan etdi və atasını taxtdan salıb 1512-ci ildə sultan oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Stanford Shaw,History of the Ottoman Empire and Modern Turkey(Cambridge University Press, 1976), səh. 104.
2. ↑  Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600) səh. 116
3. ↑  Colin Imber,The Ottoman Empire 1300-1650 səh. 58
4. ↑  Roger Savory,Iran under the Safavids(Cambridge University Press, 2007), səh 34.
5. ↑  Joseph von Hammer-Purgstall,Geschichte des Osmanischen Reiches(C.F. Müller, 1835), cild III, səh. 324.
6. ↑  Nicolae Jorga,Geschichte des Osmanischen Reiches(Gotha: F.A. Perthes, 1908), cilt III, səh. 256.
**Qufi** (*ing.* Goofy) — 1932-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajıdır. Əsası Art Bebbit tərəfindən qoyulmuşdur. Qufi hündür, insanabənzər it olaraq hazırlanmışdır. Volt Disneyin digər məşhur qəhrəmanları olan Minni Maus və Donald Dakın onun ən yaxın dostudur. Bir çox cizgi filmlərdə bacarıqsız və ağılsız kimi nümayiş olunsada bəzi səhnələrdə o, özünəməxsus unikal beyin və yaddaşa məxsus olduğunu tamaşaçılara bildirir. 1930-cu illərdə personajın orijinal adı "Dippy Dawg" idi. 1950-ci illərdəki filmlərdə "George Geef" və ya "G.G. Geef" adı verilmişdir. Sonrakı illərdə adı elə Qufi olaraq qalmışdır.

İlk görünüşü
------------

Qufi ilk dəfə 25 may 1932-ci ildə "Mickey's Revue" qısametrajlı cizgi filmində görülmüşdür. Mikki Maus, Minni Maus və digər cizgi qəhrəmanlarında yer aldığı filmdə müxtəlif mahnı və rəqsdən ibarət tamaşa göstərilmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Goofy Imdb.com character Arxivləşdirilib 2017-02-22 at the Wayback Machine

| ⛭Disney cizgi filmlərinin qəhrəmanları |
| --- |
| Baş qəhrəmanlar | Mikki Maus • Minni Maus • Donald Dak • Deyzi Dak • Qufi • Pluto |
| İkinci dərəcəli qəhrəmanlar | Pit • Çip və Deyl • Skruc MakDak • Hyui, Dyui və Lui • Lüdviq fon Dreyk • Qara qanadlı ördək • Magika De Spell • Maks Quf • Bəxtigətirən Dovşan Osvald |
**Azay Sada oğlu Kazımov** (1 yanvar 1973, Zod, Vardenis rayonu – 15 yanvar 1994, Qaraxanbəyli, Füzuli rayonu) — "Azərbaycan bayrağı" ordenli şəhid.

Həyatı
------

Azay Kazımov 1973-cü ildə Göyçə mahalının Zod kəndində "Zərgərlilər" tayfasında anadan olmuşdur.

1988-ci ildə Göyçədən deporyasiya olunduqdan sonra Xanlar rayonunda məskunlaşmışdır.

Hərbi xidmətə Naxçıvanın Sədərək rayonuna göndərilmişdir.

1993-cü ilin ortalarında erməni daşnaklarından Sədərəyin qorunmasında xüsusi fəallıq göstərmiş və taqım komandiri təyin edilmişdir.

Bir müddətdən sonra Azay Kazımov Bakı şəhərinə oradan isə Goranboy cəbhəsinə göndərilmişdir.

Ağdamın ağır günlərində döyüşçü yoldaşları ilə birlikdə Ağdam cəbhəsinə köməyə getmiş və bir neçə qanlı döyüşlərin iştirakçısı olmuşdur.

Düşmənin tankını heyıti ilə birlikdə məhv etdiyinə görə pul mükafatına layiq görülmüşdür.

Igid döyüşçü Azay Ağdamdan Füzuli cəbhəsinə göndərilir. Bir gün Füzulidə 28 erməni hərbiçisi olan avtobusu atəşə tutmuş və maşında olan hərbi sursatı komandanlığa təhvil vermişdir.

15 yanvar 1994-cü ildə Füzuli rayonunun Qaraxanbəyli kəndində 21 yaşlı döyüşçü Azay şəhid oldu.

Ölümündən sonra gizir Azay Sada oğlu Kazımov Azərbaycan Respublikasının prezidentinin 9 оktyabr 1994-cü il tarixli əmri ilə "Azərbaycan bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Göygöl rayonunda Hacıkəndə gedən mərkəzi küçə Azay Kazımovun adını daşıyır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında [*ölü keçid*]
2. ↑   [*ölü keçid*]
**Ömərov İsmayıl Abbas oğlu** (20 fevral 1954, Kəpənəkçi, Bolnisi rayonu) — İctimai Televiziyanın rəhbəri (2005–2013).

Həyatı
------

İsmayıl Ömərov 1954-cü il fevralın 20-də Gürcüstan Respublikasının Borçalı mahalında Bolnisi rayonunun Kvemo-Bolnisi (Kəpənəkçi kəndi) kəndində anadan olmuşdur. 1971-ci ildə Kəpənəkçi kənd orta məktəbini bitirib. Həmin ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinə daxil olmuşdur. 1976-cı ildə ali təhsilini başa vuraraq təyinatla Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Televiziyanın "İctimai-siyasi proqramlar" redaksiyasında kiçik redaktordan baş redaktor vəzifəsinə qədər uğurlu bir yaradıcılıq yolu keçmişdir. "Blokada", "Əsrin faciəsi", "Qanlı yanvar", "Qarabağ düyünü", "Xəyanət", "Qurtuluş" və. s teleserialların müəllifi və aparıcısı olmuşdur. 90-cı illərdə Azərbaycanın üzləşdiyi çoxsaylı faciələrin televersiyaların araşdırıcısıdır.

Bakı Sosial İdaretmə və Politologiya İnstitutunda ikinci təhsil alaraq politoloq ixtisasına yiyələnmişdir.

2000–2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası ikinci çağırış Milli Məclisinin deputatı olmuşdur.

2005-ci aprel ayının 16-da 22 namizəd içərisindən səs çoxluğu ilə İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətinin baş direktoru seçilmişdir. Qısa bir müddət ərzində Azərbaycanda media sahəsində ən demokratik və şəffaf institutlardan olan İctimai Teleradionu yaratmışdır.

Azərbaycan Respublikası əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının üzvüdür.

"Qızıl qələm" və "Araz" mükafatlarının laureatıdır. Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimidir.

Filmoqrafiya
------------

1. Muğamat var olan yerdə… (film, 2009)
2. Səhərə inan… (film, 2011)
3. Döngələr (teleserial, 2012)

Həmçinin bax
------------

* Ömər Sultanov

İstinadlar
----------

1. ↑  *Real TV.* "İsmayıl Ömərovun 70 yaşı olur" (az.). Youtube.com. 20.02.2024. İstifadə tarixi: 2024-02-20.
2. ↑  *İctimai TV.* "İctimai Teleradionun ilk rəhbəri İsmayıl Ömərovun 70 yaşı tamam olur" (az.). Youtube.com. 20.02.2024. İstifadə tarixi: 2024-02-21.
**Likiyalılar** — Qədim dövrdə Anadolunun Likiya bölgəsində yaşamış xalq.

Ümumi məlumat
-------------

Herodota görə Likiyalılar Krit mənşəli xalqdır. Herodota görə, Likiyalılar Kral Minos tərəfindən sürgün edilən və Minosun qardaşı Sarpedonun rəhbərliyində olduğu bir qrupun ardıcıllarıdır. Cənub-Qərbi Anadoluda o dövrə qədər "Milyas" olaraq adlandırılmış və "Solymoi" şəklində qeydə keçmiş bir xalqın torpaqlarına yerləşmişlər. Beləliklə formalaşmaqda olan xalq özünü ilk başlar "Termilae" adlandırırdı. Likiya və Likiyalılar adlarını mənimsəyən qədim Yunan qaynaqları ilə birgə, bəzi qonşu xalqlarda "TRMMİLİ" adını istifadə etmişlər. Buna görə də, adətləri Krit və Kariya adətlərinin qarışığı olaraq ortaya çıxmışdır. Herodotun Likiya üçün verdiyi açıqlamaya görə, Likiya adı Afina kralı Pandionun oğlu Likusla bağlıdır. Ancaq Minos və Sarpedonla əlaqələnən tarixi faktlar bölgə xalqının Misir və Xet yazılarında Lukka və ya Lukki kimi adlandırıldığını görürük.
Likiyalılar Troya müharibəsində Troyalıların tərəfində vuruşmuşlar.

Həmçinin bax
------------

* Likiya

İstinadlar
----------
**Məmmədov Dəyanət Cahangir** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Qarabağ müharibəsi şəhidi. 

Həsənriz (Aterk) uğrunda 40 Şəhid. (Abidə 5 sentyabr 1992 qoyulmuşdur.) Haqverdi Verdiyev ,Yusif Qasımov (baş leytenant), Çərkəz Həsənov, Sərvan Ağayev,Qarabala Mayılov, Elman Cavadov, Ucar Zeynalov, Bəxtiyar Cəfərov,Vasif Əlibəyov, Rəsul Süleymanov (əsgər, 1973), Əlibaba İbrahimov, Fuad Həsənov İlham Hüseynov (əsgər, 1973), Münasib Mehdiyev

Həyatı
------

Dəyanət Məmmədov Goranboyda anadan olmuşdur.

19 iyul 1992-ci ildə Ağdərənin Həsənriz məntəqəsi istiqamətində gedən döyüş zamanı şəhid olmuşdur.

Təltifləri
----------

Sıravi Dəyanət Məmmədov 19 noyabr 1992-ci il tarixdə respublikamızın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasında, dinc əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaətə görə "Azərbaycan Respublikasının Fəxri fərmanı" ilə (ölümündən sonra) təltif edilmişdir. İgid döyüşçünün məzarı Bakı şəhərindədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  [*ölü keçid*]
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-04-19.

Xarici keçidlər
---------------
**Çanaq** — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən ərzağın çəkisini ölçmək üçün istifadə edilən çəki ölçü vahidi.

Ümumi məlumat
-------------

Çanaqdan məişətdə həm qab kimi, həm də ölçü məqsədilə geniş istifadə edilmişdir. Təxminən 12 kq tutumu olmuşdur. "Bir çanaq arpa", "bir çanaq pendir" anlayışları çanağın tutumu ilə bağlı yaranmışdır.

Bunlardan başqa, Azərbaycanda badya, satıl, sərnic və s. qablardan da ölçü qabı kimi istifadə olunmuşdur. Bu qablardan ölçü məqsədilə istifadə olunmasına dair folklorumuzda və yazılı ədəbiyyatımızda çoxlu misallar var.

Belinən bu yeri əkdim bir ayda,  

Sulamaqdan su da qalmadı çayda.  

Biçdim, döydüm, darım oldu bir bayda,  

Qoy söyləyim, mahallara car olsun!

Və yaxud:

Bir sərnic süd sağan üç satıl satır,  

Nə sağsa birəbir su qatıb satır.

Mənbə
-----

**Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 459. ISBN 978-9952-34-152-2**

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭Xalq ölçü vahidləri |
| --- |
| Uzunluq ölçü vahidəri | Addım • Ağac • Arşın • Barmaq • Çərək • Dirsək • Qarış • Qulac • Mənzil • Mil  • Dəniz mili • Fərsəx • Verst |  |
| Çəki ölçü vahidəri | Arpa • Çanaq  • Girvənkə • Karat  • Misqal  • Batman • Təbriz batmanı • Kisə  • Hoqqa • Pud • Dirhəm • Daqqa • Dang  • Tağar • Dinar • Rətl • Xalvar |
| Sahə ölçü vahidəri | Kotan  • Hektar • Ar |
| Həcm ölçü vahidəri | Düymə • Tuluq • Tas |
| Sadə ölçü vahidəri | Baş  • Boyun  • Tüstü  • Top  • Kəllə  • Qol  • Diş  • Qulaq |
| Sürət ölçü vahidəri | Düyün |
**Yoğun bağırsaqlarda bədxassəli yenitörəmələr** — yoğun bağırsaqda və ona bitişik olan — kor bağırsaqda bədxassəli çoxalma.

İngiliscə terminin (*ing.* colorectal cancer) düzgün tərcümə olunmaması nəticəsində, bu şişlər qrupu daha çox sadələşdirilmiş şəkildə **Kolorektal xərçəng** adlandırılır, halbuki, azərbaycan dilində bu bir qədər dar termindir (məsələn, özündə yoğun bağırsaq limfomasını əks etdirmir); ingilis dilində isə bu termin özündə **düz bağırsaq xərçəngi** anlayışını da əks etdirməkdədir.
Hər il dünyada 600 mindən çox, Rusiyada isə təxminən 50 min nəfərdə yoğun bağıraq xərçəngi aşkar edilir. Kolorektal xərçəngin bütün hallarında – hətta gecikmiş mərhələsində, üzə çıxma nisbəti 70%-dən çox deyi. Gec diaqnoz səbəbli bu xəstəlikdən ölüm nisbəti olduqca yüksəkdir və xəstəliyin geç aşkar edilməsindən sonra 1 il üçün 40 % nisbətindədir.

Kolorektal xərçəngin ən çox metastaz etdiyi orqan isə qaraciyərdir. Çünki bağırsaqlardan vena qan damarları ilə qanın dövriyyəsi, qaraciyərin Qapı venası sistemindən keçməklə baş verir. Bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, kolorektal xərçəng səbəbindən qaraciyərdə metastazın ola bilməsi ehtimalı 50 %-ə yaxın nisbətdədir (Curtiss, 1995).
Viganonun qənaətinə görə, qaraciyərində kolorektal xərçəng metastazı olan pasientlərin spesifik müalicə tətbiq edilmədən beş il yaşaya bilmə ehtimalı 2 %-dən çox deyil; bu xəstələrin müalicəsiz yaşaya bilmə ehtimalı orta hesabla 6,6–10 ay arasında dəyişir

Kolorektal xərçəngin metastazı nəticəsində zədələnmiş qaraciyər hissəsinin kəsilib götürülməsindən sonra ölüm nisbəti hal-hazırda 6 %- dən də azdır; daha ixtisaslaşmış klinikalarda isə bu nisbət hətta 3 %-dən də aşağıdır.

Tədqiqatların nəticəsinə görə – hansı ki "Journal of Clinical Oncology"da ("Kliniki onkologiya jurnalı"nda) dərc olunmuşdur, yoğun bağırsağın xərçəngindən əziyyət çəkən xəstələr arasında ölüm riski, siqaret çəkməyənlərə nisbətən 2 dəfə çoxdur.

Müalicə
-------

* Kimya terapiyası (FOLFIRI və s.).

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Патютко Ю. И. Пылев Л. и др.* Современные подходы к лечению метастазов колоректального рака в печени Arxivləşdirilib 2015-02-19 at the Wayback Machine
2. ↑  *Vigano L. Ferrero A. Lo Tesoriere R. Capussotti L.* Liver surgery for colorectal metastases: results after 10 years of follow-up. Long-term survivors, late recurrences, and prognostic role of morbidity // *Ann Surg Oncol*, 2008, **15** (9). — P. 2458–2464. Epub 2008 may 8.
3. ↑  *Wang X. Hershman D. L. Abrams J. A. Feingold D. Grann V. R. Jacobson J. S. Neugut A. I.* Predictors of survival after hepatic resection among patients with colorectal liver metastasis // *British Journal of Cancer*, 2007, **97** (12). — P. 1606–1612. Epub 2007 Dec 11.
4. ↑  "Люди с раком толстого кишечника, которые курят, имеют вдвое более высокий риск смерти". Euroonco.ru. 2023-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-25.

Həmçinin bax
------------

Xarici kecidlər
---------------

* Dr.med. Yaqublu Vüqar. Yoğun bağırsaq xərçəngi: müayinə, profilaktik skrininq və müalicə
* Всё о колоректальном раке
* Побочное следствие от потери гена ТР53 при колоректальном раке подсказало новую стратегию его лечения
**Alətşünaslıq** — musiqişünaslıqğın bir bölməsi olub, musiqi alətlərinin, onların konstruksiyasını, tembr və akustik xüsusiyyətlərini, o cümlədən növlərinin təsnifatının öyrənilməsi ilə məşğul olur. Qərbi Avropa tədqiqatlarının modelinə görə, bu elm sahəsi "orqanologiya" adlanır.

Musiqi alətlərinin sistematik təsvirləri qədim dövrlərdən başlanmışdır (Qədim Yunanıstanda Platonun, Aristoksenin , latın ənənəsində Sevilyalı İsidorun və başqalarının risalələrində qeyd olunur. Ərəb Şərqində musiqi alətlərinin təsnifatı və təsviri ilə Əl-Fərabi (X əsr) və Əbdülqadir Marağayi (XIV əsr) məşğul olmuşlar. Musiqi alətlərinin ilk sistematik və müfəssəl təsvirləri XVI və XVII əsrlərin alman musiqi nəzəriyyəçiləri tərəfindən verilmişdir. Onlar Sebastian Virdunqun ("Musica getuscht und ausgezogen…"), Martin Aqrikolanın "Musica instrumentalis deudsch" və Mixael Pretoriusun "Syntagma musicum" risalələridir. Rusiyada musiqi alətlərinin (o cümlədən, xalq çalğı alətləri) öyrənilməsinə Vladimir Odoyevski, D. İ. Rezvoy, Dmitri Yazıkov diqqət ayırmışdır. Musiqi alətlərinin sistematik öyrənilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə tövhələri həm də fransız usta Viktor-Şarl Maiyon vermişdir. Müasir dövrdə işlənən Hornbostel-Zaks sistemi (musiqi alətlərinin təsnifatı sistemi) XX əsrin əvvəllərində Erix Morits fon Hornbostel və Kurt Zaks tərəfindən araşdırılmış və tərtib edilmişdir.
"**Ərbükə**" — daha çox orta və şərq Anadolu nağıllarında, hekayələrində rast gəlinən, bellərindən aşağısı ilan üstü isə insan şəklində təyin olunan, insanların dərdinə çarə tapan fövqəltəbii varlı. **Erböke** də adlandırılır. Bu varlıqların başında İlan Ana və ya İlan Ata tapılar. Dişi olanları üçün "İşbükə" istifadə olunur. Anadoluda Maran (*Farsca:* **Məran** "ilan") olaraq da bilinirler. Yeraltındaki bir dünyada yaşayan ağıllı ilanların başında Şahmaran adlı bir kraliça vardır. Şahmaranın öldürüldüyünü hələ bilməyən, maranların onun ölümünü duyduqları an ölkələrindən çıxıb insanların yaşadıqları şəhərlərə hücum edəcəkləri və yerlə bir edəcəkləri deyilər.

Etimologiya
-----------

* **Ərbükə:** Söz; Ər "insan" və Bükə "əjdaha, ilan" sözlərinin birləşməsidir. Türk xalq inancında yarı insan, yarı ilan olan varlıqdır.
* **Maran:** Farsca bir sözdür. "Mar" ilan mənasındadır, "-an" isə cəm şəkilçisidir. Maran ya da nazildərək söylənilən "Məran" sözləri Anadolu torpaqlarında bir çox bölgə və yer adı olaraq da istifadə edilməkdədir.

Həmçinin baxın
--------------

* Şahmaran
* İlan Ana
* İlan Ata