recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Antimaddə |
| --- |
|  |
| Anhilyasiya |
| Antizərrəciklər
* Pozitron
* Antiproton
* Antineytron
 |
| Alimlər
* Pol Dirak
* Karl Deyvid Anderson
* Andrey Saxarov
 |
| * b
* m
* r
 |

**Antiproton**- protonun antizərrəciyidir. Antiprotonlar sabitdir, lakin onlar adətən qısa ömürlüdür, çünki bir protonla hər hansı bir toqquşma hər iki hissəciyin enerji partlamasında məhv

olmasına səbəb olacaqdır. Protonun +1 elektrik yükünün əksinə −1 elektrik yükü olan antiprotonun varlığı Paul Dirak tərəfindən 1933-cü il Nobel mükafatı mühazirəsində deyilmişdi. Dirak, Enerji Tənzimləməsinin müsbət və mənfi həllərinin olacağını proqnozlaşdıran Dirak tənliyini (E=mc2) 1928-ci ildə yayımladığı üçün Nobel mükafatını aldı.

Antiproton ilk dəfə 1955-ci ildə Betatron hissəciklər sürətləndiricisində Kaliforniya Universiteti, Berkeley fizikləri Emilio Segrè və Owen Chamberlain tərəfindən 1959-cu ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülərək təsdiq edilmişdir. Maddənin antimateriyadan nə ilə fərqləndiyi və antimaterin kainatımızın Big Bang'i necə xilas etdiyini izah etməsi ilə əlaqəli mövzular qismən bu günkü kainatda antimaterin nisbətən qıtlığı səbəbindən açıq problem olaraq qalır.

Antiproton təbiətdə
-------------------

Antiprotonlar 25 il ərzində kosmik şüalarda, əvvəlcə balondan keçirilmiş təcrübələr nəticəsində, daha yaxınlarda isə peyk əsaslı detektorlar tərəfindən aşkar edilmişdir. Bu proses aşağıdakı reaksiya ilə izah edilir:

p + A → p + p- + p + A

Günümüzdə təcrübələr və tətbiqi
-------------------------------

Antiprotonlar müntəzəm olaraq Fermilab-da protonlarla toqquşduqları Tevatrondakı kolliz fiziki əməliyyatlar üçün istehsal olunurdu. Antiprotonların istifadəsi, kvark və antikarklar arasındakı toqquşmaların proton-proton toqquşmalarında mümkün olduğundan daha yüksək orta enerjiyə imkan verir. Bunun səbəbi, protonda olan valent kvarkları və antiprotonda olan valensiya antikarkları, protonun və ya antiprotonun sürətinin ən böyük hissəsini daşımağa meyllidir.

Laborator təcrübələr zamanı antiprotonların, bəzi xərçəngləri müalicə etmək potensialına sahib olması, ion (proton) müalicəsində istifadə olunan oxşar bir üsulla göstərilmişdir. Antiproton terapiyası ilə proton terapiyası arasındakı əsas fərq, ion enerjisinin çökməsindən sonra antiproton xərçəng bölgəsində əlavə enerji yatıraraq məhv edir.

Həmçinin bax
------------

* Pozitron
* Proton (fizika)
* Kvark

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dirac, Paul A. M.* "Theory of electrons and positrons" (PDF). 1933. 2008-07-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-08-14.
2. ↑  "Antiproton portable traps and medical applications" (PDF). 2011-08-22 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
**Kamera musiqisi** — böyük olmayan musiqi kollektivi tərəfindən ifa edilən instrumental və ya vokal musiqidir .

Tarixi
------

XVI əsrdə hələ iri konsert zallarının, filarmoniyaların olmadığı bir dövrdə instrumental musiqi və kiçik vokal əsərləri musiqi həvəskərlarının evlərində ifa edilirdi. Bu konsertlərdə adətən, klavesinin müşayiəti ilə skripka, violonçel, qoboy və b. solo alətləri çalınırdı. Bəstəkarlar belə musiqi yığıncaqları üçün kiçik həcmli əsərlər - sonata, trio, kvartet, romans və s. yazırdılar.  Kamera musiqisi anlayışı (italyanca «camera» - «otaq» deməkdir) elə o zamanlardan mövcud olub, böyük konsert zallarında və ya kilsədə deyil, məhz kiçik salonlarda ifa olunan musiqi janrları kimi formalaşmağa başlamışdır. Tədricən, kamera musiqisi salonlardan kənara çıxaraq iri konsert zallarında ifa edilmişdir. Lakin «kamera» anlamı yenə də saxlanmışdır. Hal-hazırda kamera musiqisi konsertləri simfoniya və oratoriyaların ifa edildiyi iri konsert zallarında deyil, nisbətən kiçik həcmli xüsusi kamera musiqisi salonlarında keçirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Baron, John Herschel.* Intimate Music: A History of the Idea of Chamber Music. Pendragon Press. 1998. ISBN 1-57647-018-0.
Bərəkətli Hilalın böyüklüyünü göstərən xəritə
İraqda  Fərat Çayı .
**Bərəkətli hilal** (*ing.* Fertile Crescent) — Orta Şərqdə, Qərb və Orta Şərq sivilizasiyalarının beşiyi sayılan bölgə.Termini ilk dəfə ABŞ şərqşünası və arxeoloq Ceyms Henri Brested istifadə etmişdir.

Bərəkətli Hilal, qışları yağışlı, yayları quraq keçən Aralıq dənizi iqliminin suveren olduğu, aypara formasında, olduqca bitək bir sahədən ibarətdir.Cənubda Ərəbistanı çölü ilə şimalda Şərqi Anadolu dağlıq bölgəsi arasında yer alır.Köhnə Babil torpaqları ilə dərhal yaxınındakı Elamdan (bu gün İranın cənub-qərbi) Dəclə və Fərat çayları ilə Assuriyatorpaqlarına qədər uzanır.Zaqros dağlarından, qərbdə Suriya üzərindən Aralıq dənizinə, cənub istiqamətində də Fələstinin cənubuna qədər olan torpaqları əhatə edir.Misirin Nil vadisini də bu bölgə içinə soxanlar vardır; çünki buradakı Sina çölü, Mesopotamiya və Suriyada davamlılığı pozan digər çöllərdən daha böyük deyildir.Bölgədə yaxşı məhsul ala bilmək, hətta əkinçilik edə bilmək üçün suvarma zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Columbia Encyclopedia. Columbia University Press. 2008. http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/FertileC. Retrieved 2008-09-23". 2007-05-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-27.

Xarici keçidlər
---------------

* *Ancient Fertile Crescent Almost Gone, Satellite Images Show* - from National Geographic News, May 18, 2001


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Çikanın dua kitabı.
**Çika** (Zadar, XI əsrin I yarısında – 1095-ci ildən sonra Zadar; Latın: *Chicca*) – Xorvat mənşəli benedikt monax; Zadarda benedikt monastrı olan Müqəddəs Meri kilsəsinin banisi; Avropada şəxsi istifadə üçün olan ən qədim ibadət kitabı Çikanın dua kitabı adlanan əsərin müəllifi.

Haqqında
--------

O, Dujam və Vekeneqanın qızı, Andrijanın həyat yoldaşı, prior Madinin qohumu idi. Madi tanınmış zadəgan ailəsi idi. Ərinin ölümündən sonra 1096-cı ildə Zadarda ailəsinin köməyi ilə Müqəddəs Meri monastrının əsasını qoydu. Kral Petar (Pyotr) IV Kreşimir monastrı kral müdafiəsinə verdiyinə görə onu öz bacısı adlandırdı. Belə bir genealogiya müzakirə mövzusudur.

O Vekeneqanın anası idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  """Časoslov opatice Čike" prva rukopisna knjiga nastala u Hrvatskoj — Vijesti — Index.hr"". 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-01.
2. ↑  Josip Bratulić i Stjepan Damjanović, Hrvatska pisana kultura, 1. svezak, 8. — 17. stoljeće, str. 54, ISBN 953-96657-3-6
3. ↑  Stipišić, J. i M. Šamšalović, ur. Codex Diplomaticus Regni Croatiae, Dalmatiae et Slavoniae, sv. 1. Zagreb: Izdavački zavod Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti, 1967. p. 102. (Dalje: CD I)
Bu məqalə **Xaçın knyazlığı** məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.



**Artsax çarlığı** (*erm.* Արցախի թագավորություն) — erməni mənbələrinə əsasən orta əsrlərdə Sünik və Arsak quberniyalarının, Utik quberniyasının Girdman kantonu, eləcə də Ayrarat quberniyasının Məzaz və Varajnunik kantonu ərazisində mövcud olmuş qeyri-müstəqil erməni çarlığı.

Müasir erməni mənbələrində bura **Xaçın** adlandırılır. Bununla belə, albanəsilli şahzadə, sonuncu Xaçın knyazı Həsən Cəlalın dövründə Xaçının ərazisi sonralar mövcud olmuş Dağlıq Qarabağın bütün ərazisini, eləcə də onun qərbində, cənubunda və şimalındakı bir çox bitişik torpaqları əhatə etdiyinə görə bu knyazlıq Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının separatçı rejiminin adına uyğunlaşdırılaraq Artsax çarlığı kimi tanıdılmışdır.

Erməniəsilli Amerika tarixçisi Robert Hyusenin iddialarına əsasən Artsax çarlığı 13-cü əsrin əvvəllərində gürcü, sonra isə monqol hökmranlığını qəbul etsə də, öz suverenliyini qoruyub saxlamışdır. Onun iddiasına əsasən buranın hökmdarları Elxani hökmdarı Arqun xan tərəfindən Həsən-Cəlalın (1214–1261) öldürülməsindən sonra çar titullarını itirsə də, XVI əsrdən etibarən Xəmsə məliklikləri və Sünik Kaşatağ məlikliyindən ibarət olmuş Süniki 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər idarə etmişlər.

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
| П: | "Qafqaz Albaniyası" portalı |

* Artsax
* Sünik knyazlığı
* Qafqaz Albaniyası
* Azərbaycan tarixi
* Dağlıq Qarabağ tarixi

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Hewsen, Robert H.* Armenia: a historical atlas. Chicago: University of Chicago Press. 2001. ISBN 978-0-226-33228-4.
2. ↑   Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh," in T. Samuelian & M. Stone, eds. Medieval Armenian Culture. Chico, CA, 1983
3. ↑  Hewsen, Robert H. "The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study." *Revue des Études Arméniennes*. NS: IX, 1972, pp. 255-329.

Ədəbiyyat
---------

* Robert H. Hewsen. *Orta əsr erməni mədəniyyətində "Arc'ax çarlığı" (Pensilvaniya Erməni Mətnləri və Tədqiqatları Universiteti)*. Thomas J. Samuelian və Michael E. Stone (red. ) Çiko, Kaliforniya: Scholars Press, 1984.ISBN 0-89130-642-0ISBN 0-89130-642-0 .
San-Antonio İspan Qubernatorluğu Sarayının içi.
**İspaniya Qubernatorluğu Sarayı** — San-Antonionun mərkəzində yerləşən İspan Texas dövrünə aid tarixi bir tikintidir. İspaniya Qubernatorluğu Sarayı 18-ci əsr müstəmləkəçiliyindəki San-Antonio de Bexar həbsxanasının son görünən izidir və Texasda bir şəhərdə 18-ci əsrdə aristokratik bir İspan müstəmləkəsinin qalan nümunəsidir. Milli coğrafiya cəmiyyəti əlamətdar yeri "San-Antoniodakı ən gözəl bina" adlandırmışdı. Bina 1970-ci ildə milli tarixi bir yer təyin edildi. Saray indi şəhərə məxsusdur və ictimaiyyətə muzey kimi açıqdır.

Tarixi
------

Bina 18-ci əsrin əvvəllərində tikilib, 1722-ci ildə planlaşdırılıb və 1749-cu ildə tamamlanıb. Ön girişin üstündəki açar daşı İspan kralı VI Ferdinand və 1749-cu il tarixi qeyd edilmişdir. Bina əvvəlcə yerli presidio kapitanının iqamətgah və iş yeri idi. Daha sonra San-Antonioda yaşayan İspan qubernatorlarının evi oldu. Bina daha sonra 1772-ci ildə İspan Texas əyalətinin Texas bölgəsinin kapitol binası oldu. İspanlar Alamo qalası və bu günkü San-Antonio milli tarixi parkı, habelə İspaniya koloniyası da daxil olmaqla bölgəni qorumaq üçün Presidio San-Antonio de Bexar inşa etmişdilər.

Təsviri və yeri
---------------

İspaniya Qubernatorluğu Sarayı bir mərtəbəli tikili quruluşda on otaq, möhtəşəm bir həyət və bir bulaq var. Çox zövqlü olduğu iddia edilir. Saray market meydanı ilə San-Antonio Promenade arasında mövcud şəhər bələdiyyə binası yaxınlığında yerləşir. Ünvan 105 Hərbi Plaza, San-Antoniodur.

İspaniya Qubernatoru Sarayının qarşısındakı bağ

İstinadlar
----------

1. 1 2  Texas Historic Sites Atlas.
2. 1 2  "Spanish Governors Palace" (İngilis). sanantonio.gov. 2018-06-09 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Spanish Governor's Palace" (İngilis). visitsanantonio.com. 18 may 2001 tarixində arxivləşdirilib.
4. 1 2 3  "National Register of Historic Places" (İngilis). npgallery.nps.gov. 15 January 2020 tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  "SPANISH GOVERNOR'S PALACE" (İngilis). /tshaonline.org. 2012-06-26 tarixində arxivləşdirilib.
6. ↑  "Spanish Governor's Palace San Antonio, Texas" (İngilis). nps.gov. 2019-06-14 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* İspaniya Qubernator Sarayı - Mərkəzin İnkişafı və Əməliyyatları İdarəsinin rəsmi veb səhifəsi
* İspan Qubernator Sarayı - Texas Onlayn Əl kitabçası
Qarabörklülər-Qədim türk tayfası.

Tarixi
------

Qıpçaqlar, Monqol zəbtindən əvvəl də Sırdərya, İdil və Don arasında, Qafqaz və Krım dağlarında, Xəzərin şimal düzlüyü ilə bu günki Qazaxıstanın orta və şimal-qərb arasında yaşayıb bir çox türk tayfaları ilə qarışmışlar və İran, Suriya, Rusiya, Şərq Avropa və Bizans ilə hərbi, ticari və iqtisadi əlaqələr qurmuşlar. Əvvəllər "Oğuz çölü" deyilən torpaqlar, artıq XIII əsrdə Dəşti Qıpçaq adıyla xatırlanmağa başlanmışdır. Çindən Don çayına, Uraldan Qaradənizə qədər olan sahəyə yayılan Qıpçaqlar, bu dövrdən sonra da böyük bir hərəkətlə yeni ərazilərə yayılırdılar.

XI yüzildə İrtış çayı sahilində yaşayan qıpçaqlar qərbə doğru hərəkət edərək peçeneqləri məğlub etdilər. Peçeneqlərin bir hissəsi Vərəndə, Qov, Tuba adlı tayfalar qıpçaqların tərkibinə daxil oldular. Bu tayfalar ittifaq bağlayaraq Qarabörk birliyi kimi tanınmağa başladılar.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Turan Yaldır** (1 iyul 1984, Ağsaray ili) — iş adamı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25 və 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Turan Yaldır 1984-cü ildə Aksaray ilinin Yeşilova ilçəsində anadan olub. İbtidai, orta və lisey təhsilini Aksarayda alıb. Aksaray Universiteti İctimaiyyətlə əlaqələr Bölməsindən məzun olub.

Kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, inşaat və enerji sahələrində çalışıb.

İyun 2015-ci ildə MHP namizədi olaraq Aksaray ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25-ci çağırışının deputatı seçilib. MHP İdarə Heyətinin üzvü olub. 2016-cı ildən MHP-dən istefa verib.

2023-cü ildə İYİ Partiyanın namizədi olaraq Aksaray ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Kənd Təsərrüfatı, Meşə və Kənd Məsələləri Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Evli və 3 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Turan YALDIR". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
UNESCO bayrağı
UNESCO-nun ***Təhlükədə olan Dünya Dilləri Atlası*** dünyada nəsli kəsilməkdə olan dillərin detallı siyahısını özündə əks etdirən onlayn nəşr idi.

Tarix
-----

1992-ci ildə Kanadada keçirilən Beynəlxalq Dilçilər Konqresi (CIPL) nəsli kəsilməkdə olan dillər mövzusunu müzakirə etdi və bunun nəticəsində Nəsli Kəsilməkdə olan Dillər Komitəsini yaratdı. 1992-ci ildə Parisdə də bu mövzunu dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırmaq və fəaliyyətə başlamaq üçün beynəlxalq toplantı keçirildi. Görüş YUNESKO- nun səlahiyyətləri çərçivəsində olduqca əhəmiyyətli hesab edilirdi hesab edildi.

Stiven Vurmun təşəbbüsü ilə komitə nəsli kəsilməkdə olan Dillər üzrə Beynəlxalq Tədqiqat Mərkəzini (ICHEL) yaratmaq və topladığı məlumatlar əsasında YUNESKO-nun *Nəsli kəsilməkdə olan Dillərin Qırmızı Kitabını* nəşr etmək qərarına gəldi. Şigeru Tsuçida tədqiqat mərkəzini işə salmalı idi. O, 1994-cü ildə Tokio Universitetində Tasaka Tsunodanın direktoru olaraq başladı.
**Qəzzə** və ya **Qəzza** — Fələstinin cənub-qərbində yerləşən şəhər. Şəhər inzibati baxımdan Qəzzə bölgəsinə daxildir və həmin bölgənin ən böyük şəhəri hesab olunur.

Qəzzədəki insan yaşayış tarixi bu şəhəri dünyadakı ən qədim şəhərlərdən biri edəcək şəkildə 5.000 ilə çatır. Şimali Afrika və Levant arasındakı Via Maris deyilən ticarət rotası üzərində iştirak etdiyi üçün tarixinin böyük bir hissəsində Cənubi Fələstinin qiymətli bir antreposu və Qırmızı dəniz üzərindən gələn Ədviyyat Yolu üzərində əhəmiyyətli bir fasilə yeri olaraq funksiya gördü.

Romalılar və daha sonra Bizanslılar altında, Qəzzə və nisbi sülh dövrü yaşayaraq əhəmiyyətli bir məskunlaşma vahid oldu. 635-ci ildə, İslam Ordusu tərəfindən fəth edildi və sürətli bir şəkildə İslami bir hüquq mərkəzi halına gəldi. Ancaq, Xaçlılar zəbti ilə şəhər xarab oldu. Aşağıdakı hissələrdə bir tarixçinin Xaçlıların şəhəri "pilotsuz və xarab tapdığından" bəhs etdiyi yazmaqda olub bu mövzuda qəti qaynaq yoxdur. Sonrakı əsrlərdə, Qəzzə sellər və Monqol axınları üzündən bir çox çətinlik yaşadı. 16-cı əsrdə, Osmanlı İmperatorluğuna daxil olduqda bir kənd idi. Osmanlı hakimiyyətinin ilk yarısında, Rıdvan Xanədanı rəhbərliyində şəhərdə böyük ticarət və sülh içində dövr keçdi.

Qəzzə Birinci Dünya Döyüşü əsnasında, ingilis hakimiyyətinə təslim oldu və ingilis mandatı altında Fələstinin bir parçası halına gəldi. 1948 Ərəb-İsrail müharibəsi nəticəsində, Misir rəhbərliyində Qəzzədə bəzi inkişaflar olmuşdur. 1967-ci ildə İsrail tərəfindən Altı Gün Döyüşü nəticəsində ələ keçirildi; ancaq 1993-cü ildə, şəhər rəhbərliyi Fələstin Milli rəhbərliyinə keçdi. Həmas, 2007-ci ildə edilən seçkiləri qazanaraq şəhəri Əl Fəthin təslim etdi və o tarixdən bəri İsrail tərəfindən mühasirə altında tutulmaqdadır.

Qəzzənin əsas iqtisadi fəaliyyətləri kiçik miqyaslı sənaye, kənd təsərrüfatıdır. Ancaq, iqtisadiyyat mühasirə və davamlı davam edən qarşıdurmalar ilə iqtisadi olaraq şəhər pis vəziyyətdədir. Əhalisinin çoxu müsəlman olan şəhərdə, çox az xristian azlıq vardır. Qəzzə xalqının təxminən 75%-i 25 yaşın altındadır və dünyada qaçqın olaraq başqa bölgələrdə yaşayan ən yüksək sayda xalqa sahib şəhərdir.

Qardaş şəhərlər
---------------

* Barselona
* Kaskays
* Təbriz
* Dünkerk
* Təl-Əviv
* Turin
* Tromsö

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, IV cild, s. 564

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Qəzzə bölgəsinə humanitar yardım aparan gəmilərə hücum
**Səfyar Səfyar Bəylər oğlu Musayev** 17 iyun 1935, Nərimanlı, Basarkeçər rayonu – 6 yanvar 1999, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi I çağırış deputatı, tarix elmləri doktoru, professor, 91-lərdən biri.

Həyatı
------

Səfyar Musayev 1935-ci il iyulun 17-də Basarkeçər rayonunun Nərimanlı (Hüseynqulu Ağalı) kəndində doğulub. Səfyar Musayev 1953-cü ildə orta məktəbi qızıl medalla bitirdikdən sonra Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinə daxil olmuş və 1958-ci ildə ali təhsilini fərqlənmə diplomu ilə başa çatdırmışdır.

Səfyar Musayev 1962-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin aspiranturasına gətirib çıxarmış, 1965-ci ildə tarix elmləri namizədi, 1980-ci ildə tarix elmləri doktoru alimlik dərəcəsinə, 1981-ci ildə isə professor adına layiq görülmüşdür.

1986-cı ildə BDU-nun Humanitar fakültələr üzrə siyasi tarix kafedrasının müdiri seçilmiş və vəfat edənədək vəzifədə çalışmışdır.

Səfiyar Musayev 400-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 6 monoqrafiya və 10 kitabın müəllifidir.

1991-ci ildə respublikada ilk dəfə olaraq ali məktəb tələbələri üçün Səfyar Musayevin müəllifi olduğu "Siyasi tarix" dərsliyi çap edilmişdir.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

YAP-ın yaradıcıları olan 91-lərdən bir qrupu
Səfyar Musayev 1992-ci il oktyabrın 16-da "Səs" qəzetində dərc etdirdiyi "Mən niyə əliyevçiyəm" məqaləsində Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsini dəstəkləmə səbəblərini açıqlamışdır.

Həmin illərdə Səfyar Musayev, Murtuz Ələsgərov və Əli Əhmədovun rəhbərliyi ilə Bakı Dövlət Universitetinin Humanitar fakültələr üzrə siyasi tarix kafedrasında "Heydər Əliyevin müdafiəsi mərkəzi" yaradılmış və Heydər Əliyevin sədrliyi ilə Azərbaycanda yeni bir partiya təsis edilməsi ideyası ortaya çıxmışdı.

Yeni Azərbaycan Partiyası 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində təsis edildikdən sonra Səfyar Musayevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanda birinci olaraq çalışdığı kafedrada 17 nəfərin iştirakı ilə YAP-ın ilk təşkilatı yaradıldı.

Səfyar Musayev 1995-ci il noyabrın 12-də 74 saylı Goranboy-Naftalan seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə deputat seçilmişdir. O, Milli Məclisin İnsan hüquqları daimi komissiyasının üzvü seçilmiş, daha sonra isə Müstəqil Dövlətlər Birliyi Parlament Assambleyasında Sosial siyasət və insan hüquqları daimi komissiyasının sədri təyin edilmişdi.

Səfyar Musayev Azərbaycanın 1995-ci il 12 noyabrında qəbul olunan ilk Konstitusiyasını hazırlayan komissiyanın üzvü olmuşdur.

Mənbə
-----

* Eldar İsmayıl. "Oğuz yurdun övladları", I kitab, Bakı, "Təbib", 1999. səh.79.
* "Azərbaycan" qəzeti, N153 (7007) cümə, 17 iyul 2015-ci il, s. 6

### İstinadlar

Xarici keçidlər
---------------

* 
* ve onun problem/2009 4/345–351.pdf static.bsu.az[*ölü keçid*]
**Heveşi Şandor teatrı** (mac. Hevesi Sándor Színház) — Macarıstanın Zalaeqerseq şəhərində yerləşən teatr. Şəhərin mərkəzindəki Kostolanyi küçəsində yerləşir.

Tarixi
------

Binanın inşasına 1950-ci illərdə başlanılmışdır. Tikilməsində ilkin məqsəd işləyən təbəqə üçün mədəni və ictimai tədbirlərin keçirələcəyi məkan inşa etmək idi. Daha sonralar Zalaeqerseq Həmkarlar Birliyinin İşləyən Təbəqə üçün nəzərdə tutulmuş evi (*Szakszervezetek Zalaegerszegi Munkásotthona*) adlandırıldı. 1968-ci ildə İojef Katonanın Ban Bank əsəri bu teatrda tamaşaya qoyuldu. 1980-ci illərdə binanın interyeri daha da təkmilləşdirildi və 1983-cü ildə İmre Madaçın Bir insanın faciəsi (*Az ember tragédiája*) əsərinin nümayişi ilə teatr ilk dəfə öz fəaliyyətinə başladı.

Direktorları
------------

* İojef Rust (1982–1983)
* Zoltan Varqa (1983–1984)
* Rust İojef  (1984–1988)
* İmre Halaşi (1988-1997)
* Qabor Ştefan (1997–2009)
* İojef Sabo (2009–2010)
* Arpad Beşençi (2010–)

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi internet səhifəsi
**Həsən xan** (1784, Quba şəhəri – 1803, Dərbənd) — Quba xanı Fətəli xanın kiçik oğlu, dövlət xadimi.

Həyatı
------

1784-cü ildə Quba şəhərində anadan olmuşdur. İlisu sultanının qızı Gülpəri xanım Həsən xanın anasıdır.

Hakimiyyəti
-----------

### Salyan naibi kimi fəaliyyəti

1791-ci ildə Əhməd xan Qubada vəfat etdi. Onun Salyan naibi olan 13 yaşlı qardaşı Şeyxəli Qubaya gəlib xan taxtına yiyələndi və öz yerinə yeddi yaşlı qardaşı Həsən ağanı təyin etdi. 1796-cı ilə qədər Salyan naibi olan Həsən ağa, sonralar Dərbəndin idarəçiliyi uğrunda mübarizə aparmışdır.

### Quba və Dərbənd ətrafında fəaliyyəti

1796-cı ildə Alpan və Quba ətrafında baş verən döyüşlərdən sonra Rusiya Həsən ağanı İlisudan çağıraraq Quba taxtına çıxardı. Noyabrın 3-də Həsən ağa Quba xanı elan edildi. Həsən xan azyaşlı olduğundan Baş komandanın müəyyənləşdirdiyi bir neçə ağsaqqal Quba xanlığının idarəsini həyata keçirməli idi. 1796–1797-ci illərdə Rusiyanın dəstəyi ilə Quba şəhərində hakimiyyəti əlinə alsa da, Şeyxəli xanın nüfuzunun çox olması ona bu ərazilərdə möhkəmlənməyə çətinlik yaratdı. Bulqakov 1797-ci il martın 12-də yazırdı ki, "*Həsən xan əhalinin Şeyxəli xana tərəfdar olduğunu görüb Qubadan Dərbəndə köçmüşdür. Şeyxəli xan əhaliyə məktublar göndərərək rus qoşunları xanlıq ərazisini tərk etməkdə olduğu üçün yenidən ona tabe olmalarını tələb edirdi.*"

Rus hökuməti 28 avqust 1801-ci il tarixli fərmanla Həsən xanı Dərbənd, Şeyxəli xanı isə Quba hakimi kimi tanıdı. Bir müddət sonra Şeyxəli xan Həsən xanın idarəçiliyində olan Ulus mahalına hücum edərək, bir neçə kəndin əhalisini Qubaya köçürdü. Beləliklə, Həsən xanın idarəçiliyində yalnız Dərbənd şəhəri qaldı. Rus çarının 28 avqust 1800-cü il tarixli buyruğunda bir çox Azərbaycan xanlarına və Dağıstan hakimlərinə, o cümlədən Şeyxəli xan və Həsən xana öz aralarında sülh münasibətləri yaratmaları buyrulmuşdu. Bu buyruğun müəyyən nəticəsi oldu. Şeyxəli xan və Həsən xan Samurçayın sahilində görüşüb barışdılar və onların hər biri öz torpaqlarına geri döndü.

Ailəsi
------

Məlum olduğu kimi, Həsən xan 1800-cü ildə Nur-Cahan xanım ilə evlənib.

Vəfatı
------

1803-cü ildə Həsən xan ağır xəstələnərək vəfat etdi. Şeyxəli xan Dərbəndə getdi, İmamqulu bəyi Dərbənd naibi təyin etdi və Həsən xanı hörmətlə, Dərbəndin Qırxlar qəbiristanlığında yerləşən Tuti-Bikə məqbərəsində dəfn etdi. Sonralar, Həsən xanın qəbri sökülmüş və sümükləri Kərbəlaya aparılmışdır. Məqbərədə, sonralar xanın həyat yoldaşı Nur-Cahan xanım da dəfn edildi.

Mənbə
-----

* Mustafazadə Tofiq. Quba xanlığı. Bakı, Elm; 2005, 480 səh.. + 1 xəritə
* В. Н. Левиатов (1948). *Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке*. Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР.

İstinadlar
----------


1. ↑  *Березин, Илья Николаевич.* Путешествие по Дагестану и Закавказью (rus). Kazan. 1850. 139.
2. ↑  "Dərbəndin Qırxlar qəbiristanlığı: "Tuti Bikə məqbərəsi" barədə İlya Berezin yazırdı ..." 2023-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-27.
**Dominion** (*ing.* dominion; *lat.* dominium — *hakimiyyət*) — əvvəllər Britaniya İmperiyasının (sonra Millətlər Birliyinin) tərkibindəki faktiki müstəqil dövlətlərin hüquqi statusu. Dominionların dövlət başçıları dominionların general-qubernatoru tərəfindən göstərilən Britaniya monarxı hesab olunurdu.

1926-cı ildə Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri və Mühafizəkarlar partiyasının lideri olan Artur Ceyms Balfur imperiya konfransında ilk dəfə olaraq dominion anlayışının tərifini vermişdir.

11 dekabr 1931-ci il Vestminster əsasnaməsinə görə dominionlar "*Britaniya İmperiyasının bərabərhüquqlu, öz daxili və xarici siyasi aspektlərinə görə bir-birindən asılı olmayan, amma taxt-tac qarşısında ümumi öhdəliklər daşıyan və Britaniya Millətlər Birliyi üzvlərinin azad assosiasiyasını təşkil edən müstəqil icmaları*" idilər. Həmin vaxt dominion statusu aşağıda adları qeyd edilən ərazilərə aid idi (bu status həmin ərazilərə daha əvvəl və müxtəlif illərdə verilmişdir):

Kanada (1867);
Avstraliya İttifaqı (1901);
Yeni Zellandiya (1907);
Nyufaundlend (1907);
Cənubi Afrika Birliyi (1910);
İrlandiya (1921).
Bu status bir qayda olaraq, iqtisadi cəhətdən bir qədər inkişaf etmiş ərazilərə verilirdi, hansı ki həmin ərazilərin əhalisi əsasən Avropadan köçənlərdan ibarət idi və bu hal da metropoliya siyasətinə sədaqət zəmanəti olmuşdur.

1931-ci ildə Britaniya Birliyinə (1946-cı ildən — Millətlər Birliyi) daxil olan bütün dövlətlər (birbaşa koloniyalar və müstəmləkə əraziləri istisna olmaqla) Böyük Britaniya dominionu kimi tanındılar.

1949-cu ildə Hindistanın respublika idarə üsuluna keçməsindən sonra və Millətlər Birliyinə üzv dövlətlər üçün Britaniya monarxının rəsmən dövlət başçısı kimi qəbul olunmasının qeyri-məcburi hesab edilməsindən sonra "dominion" terminindən daha istifadə olunmur. Amma Böyük Britaniyanın bəzi keçmiş dominion və kaloniyalarında hələ də Böyük Britaniya monarxı rəsmən dövlət başçısı hesab edilməkdədir.
**Kristian Şarl Filip Beyl** (ing.*Christian Charles Philip Bale*; 30 yanvar 1974[…]) — ingiltərəli aktyor.

Həyatı
------

Kristian Beyl 30 yanvar 1974-cü ildə Uelsin Heyverfordvest şəhərciyində, sənətçi ailəsində anadan olub. Anası balerina, hər iki babası isə aktyor olub.

Karyerası
---------

10 yaşında birinci dəfə səhnəyə çıxan Kris ilk olaraq məşhur ingilis komiki Rouen Sebastyan Etkinsonun diqqətini çəkib və onu "Ağıldan kəm" pyesinə götürüb. Tezliklə balaca Krisi yerli televiziyaya çağıraraq "Anastasiya: Annanın sirri" filminə çəkirlər. Onun böyük kinematoqrafdakı debütü 1987-ci ildə baş tutub. Kris Astrid Lindqrenin "Mio, mənim Miom" uşaq nağılının ekranlaşdırılmış versiyasına dəvət alıb. Bu filmdə o, baş qəhrəman Mionun dostu Yum-Yum obrazını canlandırıb. Amma 13 yaşlı Kris Beyli dünya miqyasına çıxaran kino, elə həmin il çəkilmiş Stiven Spilberqin "Günəş imperiyası" filmi oldu. Bu filmdəki roluna görə Kristian Beyl ABŞ Kinotənqidçiləri Milli Şurasının təqdim etdiyi "Görkəmli gənc aktyor" mükafatına layiq görülüb. Artıq növbəti ildə o, Şekspirin "V Henrix" əsərinin Kennet Brana tərəfindən ekranlaşdırılmış versiyasında, eləcə də "Xəzinələr adası" televiziya filmində oynadı. 1992-ci ildə aktyorun karyerasında yeni mərhələ başladı. Bu vaxtdan etibarən o, sırf yetkin adam rolları oynamağa başladı. "Qəzet paylayan" musiqili komediyası bu qəbildən olan ilk film idi. Bunun ardınca o, "Yellənən uşaqlar" və üç Oskar mükafatı nominantı olmuş "Kiçik qadınlar" filmlərinə çəkildi. Sonra aktyor "Pokahontas" cizgi filminin səsləndirilməsində iştirak etdi. Səsləndirmə sahəsində o özünü 2005-ci ildə də sınaqdan keçirib. Bu, "Gəzən qəsr" məşhur yapon animasiya filminin Amerika versiyasının çıxdığı zaman baş vermişdi. Kristofer Nolanın "Betmen: Başlanğıc" filmi Kristian Beyli dünyanın birinci dərəcəli məşhur aktyorlarının sırasına daxil etdi. 2009-cu ildə Terminator: Qurtuluş filminə çəkilmişdir.

Filmoqrafiya
------------

* Amerikalı Psixopat (2000)
* Betmen: Başlanğıc (2005)
* Prestij (2006)
* Qara cəngavər (2008)
* Terminator: Qurtuluş (2009)
* Amerikalı kələkbaz (2013)
* Vədə (2016)
* Ford Ferrariyə qarşı (2019)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Christian Bale // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Christian Bale // filmportal.de. 2005.

| ⛭İlin ən yaxşı Britaniya aktyoru üçün London Film Tənqidçiləri Dairəsinin mükafatı |
| --- |
| 
* Alan Rikman (1991)
* Deniel Dey-Lüis (1992)
* Devid Tülis (1993)
* Ralf Fayns (1994)
* Naycel Hotorn (1995)
* Yuen MakQreqor / Yan MakKellen (1996)
* Robert Karlayl (1997)
* Brendan Qlison (1998)
* Ceremi Nortem (1999)
* Cim Brodbent (2000)
* Pol Bettani (2001)
* Hyu Qrant (2002)
* Pol Bettani (2003)
* Deniel Kreyq (2004)
* Ralf Fayns (2005)
* Tobi Cons (2006)
* Ceyms MakEvoy (2007)
* Maykl Fassbender (2008)
* Kolin Fört (2009)
* Kristian Beyl (2010)
* Maykl Fassbender (2011)
* Tobi Cons (2012)
* Ceyms MakEvoy (2013)
* Timoti Spall (2014)
* Tom Hardi (2015)

 |
**İsmayıl Tilivaldi** (uyğ. ئىسمائىل تىلىۋالدى, *çin.* 司马义·铁力瓦尔地; 29 oktyabr 1944, Şufu[d]) ― uyğur mənşəli Çin siyasətçisi. 2003-2007-ci illərdə Sincan-Uyğur Muxtar Rayonunun sədri, Sincan hökumətinin başçısı, eyni zamanda 2008-2013-cü illərdə Bütün Çin Xalq Konqresinin Daimi Komitəsi sədrinin müavini vəzifələrini icra etmişdir.

Həyatı
------

Milliyətcə uyğurdur. Karyerasına 1967-ci ildə başlamış və 1973-cü ilin may ayında Çin Kommunist Partiyasına qoşulmuşdur. 1967-ci ildə Tilivaldi Sincan Universitetinin "riyaziyyat" ixtisasını bitirmişdir.

Mədəniyyət İnqilabı zamanı Tilivaldi "yenidən tərbiyələndirmə" olunması üçün kəndə göndərilmişdir. Orada yerli kommunanın traktor fabrikində tərcüməçi işləmişdir. 1973-cü ildə Şufu dairəsində təşkilat şöbəsində işə düzəlir. 1980-ci illərin əvvəllərində daha yüksək partiya vəzifəsinə hazırlaşmaq üçün Mərkəzi Partiya Məktəbində təhsil almışdır.

Kaşğər rayon rəhbərinin müavini və təşkilat şöbəsinin müdiri, Kaşğər komissarının (bələdiyyə başçısına bərabər vəzifə) müavini, Kaşğər partiyası katibinin müavini və Kaşğər komissarı vəzifələrini icra etmişdir. 1993-cü ildən etibarən Tilivaldi Sincan Muxtar Regional Hökumətinin baş katibi və ÇXAO-nun Sincan İstehsalat və Tikinti Korpusunun siyasi komissarının müavini vəzifələrini icra etmişdir. 1998-ci ildə Tilivaldi ÇKP-nın Sincan Regional Şöbəsinin Daimi Komitəsinə qatıldı və Sincan Siyasi və Hüquq Məsələləri Regional Komissiyasının katibinin müavini oldu.

2003-cü ilin yanvar ayında Sincan Xalqlar Konqresinin onuncu iclasının birinci sessiyasında Sincan bölgəsinin sədri seçildi.

İsmayıl Tilivaldi eyni zamanda ÇKP Mərkəzi Komitəsinin 16-cı Konqresinin namizədi və Mərkəzi Komitənin 16-cı Konqresinin tamhüquqlu üzvü idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "司马义·铁力瓦尔地简历". Xinhua. 2015-10-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Çinin rəhbərliyində kim kimdir - İsmayıl Tilivaldi
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Gavurqala.

**Gavurqala** — Oğuz rayonunun Xaçmaz kəndi ərazisində istehkam xarakterli tarixi-memarlıq abidəsi.

Haqqında
--------

Gavurqala XVII əsr ədəbiyyatında Xaçmaz Govur qalası adı ilə məlumdur. A. Bakıxanovun məlumatına əsasən Səfəvi-Osmanlı müharibəsinin (1578–1590) gedişində 1578–1583-cü illərdə Səfəvi sərkərdəsi Zülqədər Məmmədqulu ilə Osmanlı sərkərdəsi Əbubəkr Mirzənin qoşunları arasında Xaçmaz Gavurqalasının qarşısında döyüşlər baş vermişdir.

Gavurqalanın yerləşdiyi dağ çay səthindən təxminən 2 km yüksəkdədir. Şimal tərəfdə bu dağ Böyük Qafqaz dağlarının yamacları ilə birləşir. Dağın üstü ilə qalaya fayton yolu olmuşdur. Cənub və şərq tərəflərdən isə qalaya ancaq piyada yolu vardır.

Mənbələrə görə qala Vll əsrdə sadə memarlıq üslubunda çay daşı və kirəc məhlulu ilə tikilmişdir, iki mərtəbəlidir. Darvazası kiçik ölçülüdür. Onun eni 1,5 metr, hündürlüyü 3 metrdir. Oradan qalanın içərisinə ancaq piyada və atlı daxil ola bilər. Qalanın yuxarı hissəsi dağılmışdır. Qalanın bu günki qalıqlarına görə müəyyən etmək olar ki, burada 12-yə qədər otaq olmuşdur. Qala 7 bürcdən ibarətdir ki, bu bürclərdən ev kimi istifadə edilmişdir. Gavurqala 7 bürcdən ibarət olub xüsusi su kəməri vasitəsilə içməli su ilə təchiz edilmişdir.

Gavurqala XVII əsrə qədər fəaliyyət göstərmişdir. 1965-ci ildə qalanın 2 sahəsində qazıntı işləri aparılmışdır. Ərazidən çoxlu şirli və şirsiz saxsı məmulatlar: dopu formalı qablar, novçalı bardaq, səhəng, su tünglərinin hissələri və s. əldə edilmişdir.

Mənbə
-----

* F.V.Qədirov, Muxas qülləsi, Azərbaycan SSR EA Məruzələri, cild 26, 1970, №12.
* F.V.Qədirov. Azərbaycanın şimal müdafiə istehkamları, Bakı, 1984.
* Azərbaycan arxeologiyası. VI cild, Bakı, 2008.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı". 2014-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-25.

Xarici keçidlər
---------------

* Gavur qalası (Xaçmaz kəndi)
**Preobrajeniya adası** — Laptevlər dənizinə daxil olan Xatanqa körfəzində yerləşən elədə böyük olmayan ada. Böyük Beqiçev adasından 15 km şimalda yerləşir. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Saxa Respublikası ərazisinə daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Ada uzunsov formaya malikdir. Şimaldan cənuba doğru uzanır. Cənub qutaracağında qumlu dil yerləşir. Bu hissədə Neupokoeva buxtası yerləşir. Adanın uzunluğu 7 km, eni 2,5 km, sahəsi 12 km² təşkil edir.

Adanın maksimal hündürlüyü 77 metrdir. Sərq sahilləri hündür və sıldılımlıdır. Adanın səthi bataqlıqlaşmışdır. Hətta dörd gölə sahibdir. Ucqar nöqtələri: şimalda — Nord burnu, cənubda — Yujnaya dili. Ətrafı ilin böyeük qismi buzla örtülü olur. Qısa yay dönəmində isə buzdan azad olur.

Tarixi
------

Preobrajeniya adası ilk dəfə 1736-ci ilin avqust ayınfa kəşf edilir. Ada Böyük Şimal ekspedisiyası zamanı Vasili Vasilyeviç Pronçişev tərəfindən qeydə alınır. Üç ildən sonra Xariton Laptev adaya bu günki adı vermişdir. 
1878-ci ildə Adolf Erik Nordenşeldin ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir. Onlar adanın şərq hissəsində yüksəkliyi 300 fut olaraq qeydə alır (91,4 m).

1913-cü ildə buzqıran «Taymır» və «Vayqaç», sonradan isə Lena-Xatanqa ekspedisiyasının üzvləri adanı ziyarət etmişlər. 1934-cü ildə adada «Preobrejnaya» stansiyası təşkil etmişlər. Adadakı stansiya Şimal dəniz yolunun idarə olunmasında istifadə edilirdi. Əsasən gəmilərin yönəldilməsinə xidmət edirdi.
1947-ci ilin avqust ayından 1950-ci ilin avqust ayına qədər işləyən kollektiv:

Fyodorov N. V. — stansiya rəhbəri, rabitəçi;

Fyodorova K. N. — meteoroloq;

onların qızı (1944);

Kovrov N. İ. — mexanik;

Proxorenko V. А. — rabitəçi;

Smirnov V. P. — meteoloq;

Smirnova M. F. — aşpaz.

Meteomüşahidələr gündə 6 dəfə ölçülürdü. Məlumatlar «Nordvik burnu» və «Çelyuskin burnu» stansiyalarına göndərilirdi.

Adaya il ərzində bir gəmi yan alırdı. Bu gəmi ilə bura məktub, ərzaq məshulları (un, yağ, şəkər, balıq və ət konservləri.) və kömür gətirilirdi. BUrada əsas nəqliyyat vastəsi kirşəli itlər olmuşdur.

Bu dövr ərzində fasilələrlə də olsada adanı ağ ayılar ziyarət edirdilər. Dildə isə morjlara aid yataq yerləşir. Morj, kəklik, qaz və ördək ovu qışda ekspedisiya üzvlərinin əsas qidasını təşkil edirdi.

Mənbə
-----

* Nord burnunun şəkilləri Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
* Полярная станция на острове Преображения, 1949 год
* Зимовщики на острове Преображения, 1949 год
Siciliya müdafiəsi

**Siciliya müdafiəsi** — Şahmatda "**e4 c5"** gedişləri ilə başlayan debüt. 

Siciliya müdafiəsi ən məşhur debütlərdəndir və ağların 1.e4 gedişinə ən çox hesablanan başlanğıcdır. Statistikaya əsasən ağlar üçün 1.d4 gedişi Siciliyaya nisbətən daha uğurlu başlanğıcdır. *New In Chess*-in 2000-ci ildə çıxan kitabında bazasındakı oyunlardan 296.200 partiyanın 56.1%-də ağlar 1.d4 gedişi ilə başlamış və qələbə qazanmış, 349.855 partiyanın 54.1%-də ağlar 1.e4 gedişi ilə başlamış və qələbə qazanmışdır.

Qrossmeyster Con Nann Siciliya müdafiəsinin məşhurluğunu onun "döyüşkən təbiəti" ilə izah edir: "Bir çox versiyalarda qaralar bərabərlik üçün yox, üstünlük üçün oynayırlar. Zəif cəhəti odur ki, ağlar təşəbbüsü tez ələ alırlar, buna görə də qaralar qurban verərək tez hücuma keçməməli, diqqətli olmalıdırlar."

Siciliya müdafiəsinə dair ilk notasiyalara hələ XVI əsrin əvvəllərində italyan şahmatçıları Cuilio Polerio və Ciaoçino Qrekonun oyunlarında rast gəlinir.

Açıq Siciliya: 2.Af3 və 3.d4
----------------------------

1.e4 c5 gedişləri ilə başlayan oyunların 75%-dən çoxu 2.Af3 gedişi ilə davam edir. Qaraların üç əsas seçimi var: 2...d6, 2...Ac6 və 2...e6. Bu gedişlərdən sonra ağlar 3.d4 gedişini oynayır ki, bu da **Açıq Siciliya** adlanır və olduqca mürəkkəb pozisiyalara səbəb olur. Ağlar fiqurlarını inkişaf etdirir və şah cinahından hücuma keçə bilmək üçün əlavə cinah açıqlığı yaradır. Bu qaraların mərkəz piyada üstünlüyünün tarazlaşdırılmasıdır, ağların d-piyadası, qaraların c-piyadası ilə dəyişdirilir və beləliklə də qaraların c şaquli xətti piyadasız qalır, bu isə vəzir cinahında qaralar üçün zəiflik yaradır.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şahmat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**x86** — Intel 8086 prosessorunun arxitekturasının təlimatına əsasən yaradılan prosessor arxitekturası ailəsi.

**x86** (= 80x86) – IBM PC-uyumlu kompüterlərdə istifadə olunan Intel mikroprosessorları ailəsi (x = 1, ... 5 və 8086 üçün olmaya bilər). Bu ailəyə 086, 186, 286, 386, 486, Pentium, Pentium Pro, Pentium II aiddir. х86 arxitekturası prosessorun dörd iş rejimini dəstəkləyir: "real mode", "protected mode", "virtual x86 mode" və "user mode".

**x86 əsaslı kompüter** - (ing. *x86-based computer*, ru. *компьютер с процессором x86*) – 8086, 80286, 80386, 80486 və ya Pentium prosessorunun bazasında hər hansı kompüter. Nömrələr müəlliflik hüququnun təsirinə düşmədiyindən Intel şirkəti rəqibləri ilə mübarizə aparmaq üçün öz prosessorlarına adlar verməyə başladı.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

* Intel Arxitekturanın 25 ili
* x86 CPU-ların yolgöstəricisi Arxivləşdirilib 2007-02-23 at the Wayback Machine


Vikianbarda X86 ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Möhlət Xanəli oğlu Müslümov** (9 avqust 1954) — tar ifaçısı, 2000 ci ildə Əməkdar artist, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2005). Milli konservatoriyanın professorudur. Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Ə.Bakıxanov adına Xalq Çalğı Alətləri ansamblının bədii rəhbəridir.

M.Müslümov Azərbaycan musiqisini uzun illər boyu böyük məharət və ustalıqla dünyada təmsil edir.

Onun müxtəlif beynəlxalq festivallarda, müsabiqələrdə çıxışları böyük müvəffəqiyyətlə qarşılanır. M.Müslümov Türkiyə, Rusiya, Fransa, ABŞ, Kanada, İngiltərə, İtaliya, Şotlandiya, Belçika, Macarıstan, Tayland, İsrail, Hindistan, Tunis, Mərakeş, Polşa, Ruminiya,Qətər,Iordaniya,Nikaraqua,Kostarika, keçmiş SSRİ-nin bütün respublikalarında, şəhərlərində Azərbaycan musiqisinin parlaq ifaçısı kimi alqışlanmışdır.

Xarici ölkələrdə 20-dən artıq kompakt diski buraxılmışdır. Milli radio və xarici ölkə radiolarının fondlarında lent yazıları bu günədək saxlanılır.

M.Müslümov 2000-ci ildə Əməkdar Artist, 2005-ci ildə Xalq Artisti fəxri adlarına layiq görülmüş, 2006-ci ildən Prezident mükafatçısı,2009-cu ildən Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin fərdi Təqaüdçüsüdür.

Həyatı
------

M.Müslümov Ü.Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Xalq Çalğı Alətləri şöbəsini tar ixtisası üzrə bitirmişdir.

1975-ci ildən S.Rüstəmov adına Xalq Çalğı Alətləri orkestrində solist, 1988-ci ildən M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında C.Qaryağdıoğlu adına muğam üçlüyünün solisti, 1988-ci ildən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında müəllim, baş müəllim vəzifələrində işləmişdir. Hal-hazırda Azərbaycan Milli Konservatoriyasının muğam kafedrasının Professorudur .

Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Ə.Bakıxanov adına Xalq Çalğı Alətləri ansamblının bədii rəhbəridir.

M.Müslümov Azərbaycan musiqisini uzun illər boyu böyük məharət və ustalıqla dünyada təmsil edir.

Onun müxtəlif beynəlxalq festivallarda, müsabiqələrdə çıxışları böyük müvəffəqiyyətlə qarşılanır. M.Müslümov Türkiyə, Rusiya, Fransa, ABŞ, Kanada, İngiltərə, İtaliya, Şotlandiya, Belçika, Macarıstan, Tayland, İsrail, Hindistan, Tunis, Mərakeş, Polşa, Rumıniya,Iordaniya,Qətər,Nikaraqua,Kostarika keçmiş SSRİ-nin bütün respublikalarında, şəhərlərində Azərbaycan musiqisinin parlaq ifaçısı kimi alqışlanmışdır.

Xarici ölkələrdə 20-dən artıq kompakt diski buraxılmışdır. Milli radio və xarici ölkə radiolarının fondlarında lent yazıları bu günədək saxlanılır.

M.Müslümov 2000-ci ildə Əməkdar Artist, 2005-ci ildə Xalq Artisti fəxri adlarına layiq görülmüş, 2006-ci ildən Prezident mükafatçısı,2009-cu ildən Azərbaycan Respublikasının Prezdentinin fərdi təqaüdcüsüdür.

Filmoqrafiya
------------

1. Qəzəlxan (film, 1991)
2. Bu səs Qədirin səsidir (film, 2007)
3. Buta (film, 2011)

Xarici keçidlər
---------------

* Möhlət Müslümov — Humayun muğamı (TAR)
* Möhlət Müslümov — Bayatı Şiraz muğamı (TAR)
* İlkin Əhmədov — Şur muğamı (Möhlət Müslümov — Tar, Fəxrəddin Dadaşov — Kamança)
**Rafiq Yaqub oğlu Zeynalov** (16 mart 1938, Bakı – 5 sentyabr 2014, Bakı) — Azərbaycan jurnalisti, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət İnformasiya Agentliyinin ("Azərinform"un) direktoru, dövlət xadimi, Bakı Sosial İdarəçilik və Politologiya İnstitutunun rektoru

Həyatı
------

Rafiq Zeynalov 1938-ci il martın 16-da Bakı şəhərində qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. 1956-cı ildə Bakı şəhəri 132 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra Neft hasilati üzrə Azərbaycan Elmi Tədqiqat Institutuna operator vəzifəsinə qəbul olunmuşdur. 1962-ci ildə S. M. Kirov adina Azərbaycan Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirən R. Zeynalov bütün gələcək həyatını Azərbaycan jurnalistikasinin inkişafina, jurnalist kadrlarin yetişməsinə, mətbuat işçilərinin hüquqlarinin qorunmasina həsr etmişdir.

1969-cu ildə rəhbər partiya vəzifəsinə irəli çəkilmiş, Azərbaycan KP MK-nin təbliğat və təşviqat şöbəsində təlimatçi vəzifəsində çalışmışdır.

1976-cı ildə Moskvada İctimai Elmlər Akademiyasini bitirdikdən sonra fəlsəfə üzrə dissertasiya müdafiə etmiş, elmlər namizədi elmi dərəcəsini almişdir. Sonralar Azərbaycan KP MK-nin təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdir müavini, "Azərinform" (indiki "AzərTac") direktoru, daha sonra R. Zeynalov Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində ideoloji məsələlər üzrə katib postunu tutub.

R. Zeynalovun sonuncu iş yeri isə Bakı Sosial İdarəçilik və Politologiya İnstitutu olub. O, bu ali məktəbin rektoru vəzifəsində çalışıb.

Rafiq Zeynalov 5 sentyabr 2014-cü ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Jurnalist Rafiq Zeynalov vəfat etdi". "Bu gün" (az.). bugun.az. 05 September 2014 13:26:00. İstifadə tarixi: 2014-09-11.[*ölü keçid*]
2. 1 2 3  "Mərkəzi Komitənin keçmiş katibi vəfat edib". LENT.AZ (az.). news.lent.az. 05.09.2014 / 14:51. 2014-09-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-11.
3. ↑   [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* "Keçmiş katib vəfat etdi". "Üç nöqtə" (az.). ucnoqta.az. 14:48, 05.09.2014. İstifadə tarixi: 2014-09-11.

| ⛭Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası |
| --- |
| Rəhbərlər | Rafiq Zeynalov  • Əlikram Abdullayev  • Seyfəddin Qəndilov  • Urxan Ələkbərov |
| Fakültələr | Siyasi İdarəetmə  • İnzibati İdarəetmə  • Rəhbər Kadrların Yenidən Hazırlanması |
| İnstitutlar | Rəhbər Dövlət İdarəçiliyi Kadrlarının İxtisasının Artırılması İnstitutu  • Regional İqtisadi və Sosial Araşdırmalar İnstitutu  • Siyasi Araşdırmalar İnstitutu |
| Digər | "Dövlət idarəçiliyi: nəzəriyyə və təcrübə" jurnalı |
***Bakı və bakılılar*** filmi rejissor Lətif Səfərov tərəfindən 1957-ci ildə çəkilmişdir. Bakı Kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Filmdə inqilabdan əvvəlki Bakı bu günkü, müasir Bakı ilə müqayisə edilərək, neft şəhəri və onun əməksevər adamları, elm və sənət xadimləri barədə söhbət açılır.

Məzmun
------

Filmdə inqilabdan əvvəlki Bakı bu günkü, müasir Bakı ilə müqayisə edilərək, neft şəhəri və onun əməksevər adamları, elm və sənət xadimləri barədə söhbət açılır. Kinolentdə Müsavat hökuməti, XI Qırmızı Ordu hissələrinin və onun rəhbərlərinin Bakıya gəlməsi, Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının birinci ildönümünün bayram edilməsi öz əksini tapmışdır.

Kadrlar bir-birini əvəz etdikcə ekranda Bakının 40 ildən sonrakı həyatı canlanır. Azərbaycanın paytaxtında yeni küçələr salınmış və binalar tikilmişdir.

İnsan və onun əməyi filmdə əsas yer tutur, tanınmış neftçilərdən Yusif Kərimov və Fuad Səmədov, kimyaçılardan Yusif Məmmədəliyev və Xudu Məmmədov, həkim Mustafa Topçubaşov haqqında danışılır. Publisistik kino-hekayədə reportaj çəkilişlərdən istifadə edilmişdir.

Festival və mükafat
-------------------

1958-ci ildə Moskvada Sovet Filmlərinin Ümumittifaq Festivalında filmə III dərəcəli diplom verilmişdir.

Filmin üzərində işləyənlər
--------------------------

Ssenari müəllifi: Lətif Səfərov  

Rejissor: Lətif Səfərov  

Operator: Arif Nərimanbəyov

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu — 2 (filmlərin izahlı kataloqu (1898-2002)). Bakı: 2003, səh. 68

Mənbə
-----

* Şəmsəddin Abbasov. "Sovet Azərbaycanının kinosu" //Kommunist.- 1958.- 29 avqust.
* Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 13.
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 130-139.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 814.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

1957-ci ilin Azərbaycan filmləri  

1950-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
**Niftulla Əsgərov** (5 iyul 1959, Girdəni, Lənkəran rayonu – 22 yanvar 2024) — aktyor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti

Həyatı
------

Niftulla Əsgərov 5 iyul 1959-cu ildə Lənkəran rayonunun Girdəni kəndində anadan olub. 1995-ci ildən Lənkəran Dövlət Dram Teatrının aktyoru kimi çalışıb. Teatrda S. M. Qənizadənin "Xor-xor" əsərində Seyfulla, İ. Məlikzadənin "Gəl qohum olaq"ında Camal, H. Abbaszadənin "Həzi Aslanov"unda Bekişvilli, Ü. Hacıbəyovun "Olanlardan-keçənlərdən"ində Atamoğlan əmi, N. B. Vəzirovun "Hacı Qənbər"ində Qıdı Kirvə, E. İsgəndərzadənin "Qalxın, məhkəmə gəlir"ində Bəhruz, H. Mirələmovun "Vicdanın hökmü"ndə Aşot, B. Nuşiçin "Nazirin xanımı"nda Çeda, N. Nərimanovun "Nadir şah"nda Əliəşrəf bəy və s. obrazlara səhnə həyatı verib.

Paralel olaraq "My name is İntiqam", "My name is İntiqam 2", "Bayram axşamı", "Bığ əhvalatı", "Vəziyyət rusca", "Elçilik" və başqa filmlərdə, "Bizim Əhməd haradadır?", "Xalxın evi" və s. seriallarında aktyor kimi çəkilib.

2024-cü il yanvar ayının 22-də uzun sürən xəstəlikdən sonra dünyasını dəyişib. Lənkəranın Girdəni kəndinin qəbiristanlığında dəfn olunub.

Filmoqrafiya
------------

* My name is İntiqam
* My name is İntiqam 2: Moldova
* Bayram axşamı
* Bığ əhvalatı
* Elçilik (film, 2017)

Təltifləri
----------

2014-cü ildə teatrın inkişafında xidmətlərinə görə Mədəniyyət Nazirliyinin "Fəxri mədəniyyət işçisi" döş nişanı ilə təltif olunub. 2018-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mədəniyyət TV.* "65 yaşında dünyadan köçən Əməkdar artist Niftulla Əsgərov Lənkəranda torpağa tapşırılıb" (az.). Youtube.com. 23.01.2024. 2024-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-23.
2. 1 2  "Əməkdar artist Niftulla Əsgərov dəfn olundu - YENİLƏNİB + FOTO". Oxu.Az (az.). 2024-01-22. 2024-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-22.
3. ↑  "Niftulla Əsgərov "Fəxri mədəniyyət işçisi" döş nişanı ilə təltif olunub". sia.az. İstifadə tarixi: 2024-01-22.
4. ↑  "Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi". president.az (az.). 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-22.