recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ershersoq** (*alm.* Erzherzog‎ (qısa olaraq Ehzg), tam adı **Erzherzog zu Österreich, *Archidux Austriae*** (qısa olaraq A.A.)) — yalnız Avstriya Habsburqlar monarxiya evinin üzvləri tərəfindən istifadə edilən titul.

Almaniyan;n orta əsrlər və müasir dövrün titullar iyerarxiyasında ershersoq hersoqdan üstün, amma kurfürst və kraldan aşağı idi. Bu titul böyük hersoq (*alm.* Großherzog‎) tituluna ən yaxın idi, amma sonuncu 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər Almaniyada heç istifadə olunmurdu.

Tarixi
------

Ershersoq titulunun adı ilk dəfə "Privilegium Maius" sənədində çəkilmişdir, hansı ki Müqəddəs Roma İmperatorları tərəfindən Avstriya monarxlarına verilən qədim imtiyazların kompilyasiyası kimi Avstriya hersoqu IV Rudolf (1358—1365) tərəfindən saxtakarcasına hazırlanmışdır. "Privilegium Maius"-da yazılmışdır ki, Avstriya hökmdarlarını imperiyanın digər hersoqlarından üstün tutan ershersoq titulu 1156-cı ildə imperator I Fridrix Barbarossa tərəfindən irəli sürülmüşdür. IV Rudolf tərəfindən yeni titulun təqdim edilməsi, IV Karlın 1356-cı ildə Qızıl bullada imperator seçmək hüququnu yeddi monarxla məhdudlaşdırması və Avstriya hersoqlarını oraya daxil etməməsi ilə bağlı idi.

Ershersoq tacı
Avstriya hökmdarlarının yeni titulu imperatorlar tərəfindən tanınmadı, lakin artıq hersoq Ernst (1406—1424) və onun nəsli onu istifadə etməyə başladılar. Ershersoq titulu ilk dəfə Habsburqlar sülaləsindən olan imperator III Fridrix tərəfindən qəbul edildi. Təxminən 1458-ci ildə bu adı kiçik qardaşı VI Albrextə, 1477-ci ildə Tirollu Sigizmunda verdi. 1482-ci ildən sonra ershersoq titulu III Fridrixin oğlu və varisi, gələcək imperator I Maksimilian də istifadə etməyə başladı.

XVI əsrdən başlayaraq ershersoq titulu müstəsna olaraq Avstriya monarxı mənasında yox həmçinin Habsburqlar sülaləsinin bütün üzvləri tərəfindən istifadə olunmağa başladı. Digər Avropa ölkələrində bu titulun analoqu prens və ya knyaz idi. Bu praktika Avstriya İmperiyası (1804—1867) və Avstriya-Macarıstan dövrlərində (1867—1918) davam etdi.

1918-ci ildə Avstriyada monarxiya ləğv edildikdən sonra zadəganlıq titulları ləğv edildi. Avstriya Respublikasında ershersoq titulunun istifadəsi qanunsuzdur. Bununla birlikdə, Avstriyanın xaricində yaşayan Habsburqların çoxsaylı nəsilləri bu günə qədər bu adı istifadə etməyə davam edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Meyers Taschenlexikon Geschichte 1982, vol 1, p22 & vol 2 pp106 & 319
2. ↑  Genealogisches Hanbduch des Adels, Furstliche Hauser Band XIV. Limburg ad der Lahn, Germany: C. A. Starke Verlag. 1991. 91–93. ISBN 3-7980-0700-4.

Xarici keçidlər
---------------

* EtymologyOnLine
* Use of the title «archduke» in contemporaneous documents
* *Privilegium maius* sənədinin kopiyası  (lat.),  (alm.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 4277183-3 · NKC: ph118594 |
**Ervin Köniq** (*alm.* Erwin König‎; XX əsr – 1942, Volqoqrad) — İkinci dünya müharibəsi dövründə fəaliyyət göstərməsi ehtimal olunan Almaniya snayperi. Ervin Köniqin doğum tarixi və şəxsi həyatı haqqında qaynaqlarda heç bir məlumat yoxdur. Sovet mənbələrinə əsasən Köniq Üçüncü Reyx tərəfindən Vasili Zaytsevi öldürmək üçün Stalinqrada göndərilmişdir. Hər iki synayper arasında 6 aya qədər davam etmiş duel nəticəsində 1942-ci ilin qışında Zaytsev, Köniqi öldürmüşdür. Bəzi mənbələrdə Köniqin adı Haynts Torvald şəklində göstərilmişdir. Üçüncü Reyxin arvixlərində isə nə Ervin Köniq, nə də Haynts Torvald adlı zabit qovluğu tapılmamışdır. Bu barədə olan ən real ehtimal, Ervin Köniqin döyüş əhvalını yüksəltmək məqsədi ilə sovet mətbuatı tərəfindən uydurulmasıdır.

İstinadlar
----------



| ⛭İkinci dünya müharibəsi snayperləri |
| --- |
| Kanada | Cozef Qreqori  • Harold Marşal  |
| Finlandiya | Simo Hayha  • Sulo Kolkka  |
| Almaniya | Yozef Allerberger  • Mattias Hetsenauer  • Ervin Köniq / Haynts Torvald (şübhəli)  • Fridrix Peyn  • Bruno Sutkus  • Helmut Virnsberger |
| SSRİ | Baloğlan Abbasov  • Fyodor Oxlopkov  • İvan Sidorenko  • Məmmədəli Abbasov  • Vasili Zaytsev  • Tanya Baramzina  • Nina Loblovskaya  • Lüdmila Pavliçenko  • Roza Şanina  • Ziba Qəniyeva |
| Çexoslovakiya | Maria Lyalkova |
**Qələbəlik adamı** (*ing.* The Man of the Crowd) — Edqar Allan Po tərəfindən 1840-cı ildə yazılmış hekayə. Hekayə adı məlum olmayan şəxsin dilindən danışılır və əsas məzmunu həmin şəxsin London küçələrində bir nəfəri təqib etməsindən ibarətdir.

Məzmun
------

Naməlum xəstəlik keçirən hekayənin əsas qəhrəmanı, London şəhərində adı göstərilməyən bir restoranda əyləşir. Əsər boyu qəhrəmanının adı çəkilmir. Qəhrəman restoranın pəncərəsindən küçədə ora-bura hərəkət edən kütləni maraqla seyr edir. İnsanlar maraqla və həvəslə hərəkət edir, ora-bura qaçırlar. Qəhrəman restoranda oturduğu yerdən, küçədə olan insanları beynində xəyali şəkildə müxtəlif kateqoriyalara bölür və onların kimliklərini özü üçün müəyyən etməyə çalışır. Gecənin düşməsinə yaxın, kütlənin arasından digər insanlardan fərqlənən bir sima, qəhrəmanın diqqətini cəlb edir. Altmış beş — yetmiş yaş arasında olan həmin sima sahibinin üzündə qəhrəmanın fikrincə *mütləq bir azadlıq vardır.* Arıq, qısa boy və çəlimsiz olan həmin yaşlı şəxs, yaxşı və keyfiyyətli parçadan hazırlanmış köhnə paltar geyinmişdir. Qəhrəmanın diqqətini artıqlaması ilə cəlb etməsi səbəbindən naməlum şəxsin izinə düşür.

Yaşlı qoca, bazar və dükanların olduğu ərazidən keçir, ancaq heç nə almır. Şəhərin kasıblar yaşadığı məhəllələrdə gəzişdikdən sonra, Londonun varlılar yaşayan məhəllələrinə yollanır. Gecə boyunca və həmin günün səhərisi yaşlı qoca varlılar məhəlləsi boyunca irəliləyir və hekayənin qəhrəmanı da həmin qocanı izləməkdədir. Bu təqibdən bezən, qəhrəman qocanın qarşısına qəfildən çıxar və onun diqqətini cəlb etmək istəyər. Ancaq qoca qəhrəmana fikir verməz və onun yanından sakitcə keçib, yoluna davam edər. Bu təqibdədən qəhrəman belə bir nəticəyə gəlir: Qoca *əsrarəngiz cinayətləri, asanlıqla törədən bir tipdir.* və ən əsası o, *heç kimin diqqətini cəlb etmədən, kütlədən kənarda qalmağı məharətlə bacarır.*

| ⛭Edqar Allan Po |
| --- |
| Hekayələr | Qara pişik • Amontiladon dolu çəllək • Morq küçəsində qətl • Diri-diri basdırılma • Çuxur və kəfkir • Satqın ürək  • Qələbəlik adamı |  |
**Sadıqov Söyün Qasımoviç (Qasım oğlu)** (1960, Qardabani rayonu) — İqtisad elmləri namizədi, biznesmen, Rusiyada Azərbaycanlıların Federal Milli-Mədəni Muxtariyyətinin prezidenti

Həyatı
------

Söyün Sadıqov 1960-cı ildə Gürcüstanın Qarayazı, indiki Qardabani bölgəsində anadan olub. İqtisad elmləri namizədi, biznesmendir. 1990-cı ildə Moskva Dövlət İdarəetmə İnstitutunu bitirib. SSRİ idman ustasıdır, sambo üzrə 1978-ci il SSRİ çempionatının qalibidir.

Karyerası
---------

1980-1981-ci illərdə KQB orqanlarında işləyib. Daha sonra tikintiyə keçib, tikintidə sahə ustası, sonra idarə rəisi, trest müdiri olub. Bu sahədə karyerasını inkişaf etdirib. 2002-ci ildə "AzerRos"un prezidenti seçilib.
Söyün Sadıqov 1981-ci ildən Moskvanın "Qlavmosremont" tikinti şirkətində çalışıb. 1986-cı ildən "Mosrekonstruksiya" şirkətinin direktor müavini vəzifəsində işləyib, 2000-ci ilə qədər isə həmin trestin rəhbəri olub. 1994-cü ildə fəxri memar adına layiq görülüb.

Hazırda Söyün Sadıqov Rusiya və digər ölkələrin xarici tikinti şirkətlərinin məsləhətçisidir.

Sui-qəsd cəhdi
--------------

2005-ci ilin martında S.Sadıqova sui-qəsd olub, ofisinin yaxınlığında killer onun avtomobilinə avtomatdan atəş açıb. Nəticədə iş adamının sürücüsü yaralanıb, özünə heç nə olmayıb. Sadıqov sifarişçinin onun çoxdandır münaqişədə olduğu qonşusu ola biləcəyinə dair istintaqa ifadə verib.

Putinə sədaqəti
---------------

S.Sadıqov Rusiyaya və Putinə sədaqətini 2008-ci ilin avqustunda Gürcüstana qarşı hərbi müdaxilə zamanı da göstərib. Rusiya aviasiyasının Gürcüstan şəhərlərini bombaladığı bir vaxtda Sadıqov münaqişəyə görə Saakaşvilini günahkar elan edib və deyib ki, onun hakimiyyəti gürcü xalqını "zombiləşdirib və dezinformasiya içərisində saxlayır". Sadıqov Saakaşvili hakimiyyətinə qarşı sonralar da öz fikirlərini səsləndirib, deyib ki, Rusiyanın Gürcüstanla problemlərinin kökündə Saakaşvili dayanır və o, hakimiyyətdən getməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Şəxsi bioqrafiyasından:". 2012-10-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-11-13.
2. ↑  "Söyün Sadıqov: "Bakıda yeni tikilən binaların 90 %-i sökülməlidir"". 2013-03-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-11-13.
**Ada-Boyana** (*serb.* Ада Бојана) — Monteneqro ərazisində, Adriatik dənizi sahilində, Boyana çayı mənsəbində yerləşən ada.

Ulsin şəhəri yaxınlığında, Albaniya və Monteneqro sərhəddin yaxınlığındadır.

Adanın sahəsi 4,8 km²-dir.

Ada-Boyana
Ada-Boyana üçbucaq formaya malik çay adasıdır. Süni şəkildə formalaşan ada 1958-ci ildə "Merito" gəmisinin qəzası sonucunda meydana gəlir. Vaxtı ilə mövcud iki kiçik çay adasının qumla birləşməsindən sonra ortaya çıxır.

Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası dövründə ada xarixi turistlərə xidmət edən istirahət mərkəzi olmuşdur. Hazırda 1000 nəfər adada sərbəst şəkildə istirahət edə bilir. 1973-cü ildən adada naturizm kənddi vardır. Burada 100 nəfər yaşaya bilər. Ərazi sörfinq üçün əlverişlidir.

Ada sahilində çimərliyin eni 50–150 metr arasında dəyişir. Ada flora və fauna baxımından rəngarəngdir. Çox nadir bitki və heyvanlarla doludur.

Mənbə
-----

* "Ada-Boyana" (ingilis). 2015-07-10 tarixində arxivləşdirilib.
|  |
| --- |
| Nüydü abidələri |
| Nüydüdə tapılan tunc dəbilqə, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi (Bakı)Nüydüdə tapılan tunc dəbilqə, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi (Bakı)**Nüydüdə tapılan tunc dəbilqə, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi (Bakı)** |
| Ölkə | Azərbaycan |
| Yerləşməsi | Ağsu rayonunun Nüydü kəndində yerləşən Nüydü düzü |
| **Əsas tarixlər:**1961, 1962, 1972-73, 1975 illərdə arxeoloji qazıntılar aparılmışdır |
|  |

**Nüydü abidələri** — Ağsu rayonunun Nüydü kəndinin cənub-qərbində Nüydü düzündə aşkar edilmiş e.ə, 3—1 əsrləra aid arxeoloji kompleks.

Yaşayış yeri və qəbiristandan ibarətdir (sahəsi təqribən 10—12 ha-dır). Axtarışlar zamanı (1961, 1965) yaşayış yerindən çoxlu əmək aləti (dən daşları, kirkirələr, dəmir çin, təsərrüfat küpləri və s.), habelə çay daşından ev bünövrəsi, müxtəlif məişət avadanlığı və s. qəbiristandan isə saxsı qablar, bəzək şeyləri, müxtəlif silahlar (dəmir nizə, tuvc dəbilqə), ostoloji qalıqlar və s. aşkar edilmişdir. 1972—1973 və 1975-ci illərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı isə (mədəni təbəqənin qalınlıqı təqribən 1,5 m) bina qalıqları, təsərrüfat quyusu, küplər, dəndaşı, daş toxa, çaxmaqdaşı və dəvəközüdəv alət qırıqları tapılmışdır.

Bir neçə küp qəbir istisna olmaqla, qəbiristan əsasən torpaq qəbirlərdən (təqribən 50 qəbir tədqiq edilmişdir) ibarətdir. Buradan çoxlu keramika, dəmir nizə, çapacaq, oraq, bıçaq, tuvc bilərzik, üzük, sırğa, sancaq, şüşə muncuqlar və s. aşkar edilmişdir. Üzəri bəzədilmiş müxtəlif çeşidli qırmızı və qara rəngli zərif saxsı məmulatı dulus küpəsində bişirilmişdir. Qazıntılar nətiçəsində gümüş pul dəfinəsi - Nüydü dəfinəsi və ayrı-ayrı sikkə nümunələri də aşkar edilmişdir.

Nüydü abidələri əhalisi əkinçilik, maldarlıq, sənətkarlıq və s. ilə məşğul olmuşdur.

Ədəbiyyat
---------

* Нүјдү абидәләри // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 310.
**Dövlət incəsənət muzeyi** (dan. Statens Museum for Kunst) — Kopenhagendə yerləşən Danimarka incəsənət muzeyi.

Muzeyin əsas binası, 1889-1896-cı illərdə, italya intibah üslubunda, Velqelm Dalerupa və Q.E.V. Möllera memarları tərəfindən inşa edilmişdir. 1998-ci ilin payızında binanın yeni korpusunun Anna Mariyanın İndrio və Meds Möllerin başlığı altında açılışı olmuşdur. Yeni korpus köhnə binanın arxasında parkda yerləşir və heykəllər kolleksiyasını əhatə edən şüşə qalereya ilə bağlıdır.

XII-ci əsrin əvvələrindən muzeyin kolleksiyasında incəsənət əsərləri yerləşir. Mantenyanın, Titsianın, Tintorettonun, Breygelin, Rubensin, Xalsın və Rembrandtın rəssamların incəsənət əsərləri muzeyə daxildir. Müasir incəsənət kolleksiyasına isə Pikasso, Brak, Leje, Matiss, Modilyani və Nolde kimi rəssamların əsərləri muzeyə daxildir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  .

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Dövlət incəsənət muzeyi** ilə əlaqəli mediafayllar var.
* Rəsmi sayt (dan.) (ing.)
Quruluşu
--------

Rəngi qara və ya metal parıltısına bənzəyir. Uzunluğu 2–3 mm-dir. Bu birəciklər nəmliyi az olan yerlərdə yaşayırlar.

Yayılması
---------

Başqa birəciklərə nisbətən onlar respublikamızda geniş yayılmışdılar və daha çox zərər verirlər. Respublikanın Quba-Xaçmaz, Abşeron, Gəncə-Daşkəsən, Lənkəran-Astara zonalarında daha geniş yayılmışdır.

Qışlaması
---------

Azərbaycan şəraitində onlar erkən fevralın axırı və martın əvvələrində qışlamadan çıxırlar.

Qidalanması
-----------

Qışlamadan çıxandan sonra əvvəlcə alaq otları, sonra isə mədəni bitkilərlə qidalanırlar. əlavə qidalanma hava şəraitindən asılı olaraq bir aya qədər davam edir.

Nəsilvermə
----------

əlavə qidalanmadan sonra yumurtaqoyma və cütləşmə başlayır. Bu proses aprelin ikinci yarısından may ayına qədər davam edir. Məlumatlara əsasən bir dişi fərd 36-40 yumurta qoyur. Iki həftədən sonra yumurtadan sürfələr çıxır. Onlar bitkilərin xırda kökləri ilə qidalanırlar. Sürfələrin inkişafı 14-20 gün davam edir. Puplaşma torpaqda gedir. Qara xaççiçək birəciyi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda iki nəsil verir.

Zərər vurması
-------------

Adətən kələmi, ağ turpu, qırmızı turpu, az miqdarda soğanı, kökü, turşəngi, alaq otlarından isə ən çox vəzərini zədələyir. Məlumatlara əsasən bu birəciklər şəkər çuğunduruna, qatıqotuna, xardala, günəbaxana və s. bitkilərə də zərər verirlər. Yetkin fərdlər yarpaqlarla qidalanaraq dairəvi deşiklər açırlar.

Ədəbiyyat
---------

1. Səfərova İ.M. Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 77.

Xarici keçidlər
---------------

Phyllotreta atra F. Arxivləşdirilib 2012-05-07 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Səfərova İ.M. Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 77.
Kiçik Asiya dan təsvir edilmişdir. Alçaqboyu, yerə sərilən və ya sürülən koldur. Cavan budaqları sarımtıl-qırmızıya çalır. Yaşlı budaqlarının rəngi bozdur, iynəyarpaqları sıx, xətvarı olub, ağ zolaqlıdır. Yarpaqlarının uzunluğu 10-16 mm-ə qədərdir, kirəmit kimi bir-birinin üzərinə sərilmişdir, azca əyridir, neştərvarı-xətvarıdır, ucu qısa və sivridir, üst tərəfi azca novaoxşardır, alt tərəfində küt bir tili vardır. Qozaları saplaqsız və ya qısa ayaqcıqlar üzərində kürəşəkilli, qara rəngdədir, üstündə göyümtül ləkə vardır, diametri 6-9 mm, yarpaqları boyda və ya çox vaxt onlardan bir qədər uzundur. Təpə hissəsindəki pulcuqları çətinliklə nəzərə çarpan çapıq şəklindədir. Toxumları 2-3 ədəd olub, qonurumtul rəngdə, aydın görünməyən üçüzlüdür, üzəri qırışıqdır.
Azərbaycan da Böyük Qafqaz da Quba və Qusar rayonlarında, Kiçik Qafqaz da Qoşqarçay hövzəsində supalp və alp çəmənliklərində, dəniz səviyyəsindən 1800-2500 m yüksəklikdə yayılmışdir. Soyuğadavamlı, torpağa az tələbkar bitkidir. Qayalarda, çınqıllı-daşlı yamaclarda bitir. Yüksək dağ rayonlarında eroziyaya qarşı mübarizədə, daşlı-qayalı yamacları bərkitmək üçün yararlı bitkidir. 1 hektar sahədə əkilmiş ardıc təxminən 30 kq fitonsid maddə ifraz edir. Ondan düzəldilən preparatlar böyrək və sidik kisəsi iltihabında, ekzemaların müalicəsində, yağından revmatizmdə, poliartritdə və radikulitdə, kökləri ağciyər vərəminin, bronxitin, dəri xəstəliklərinin müalicəsində, ədviyyat kimi şirniyyat sənayesində istifadə edilir. Oduncağından qələm düzəldilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.
**Cyrebia anachoreta** (*lat.* Cyrebia anachoreta) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin sovkalar fəsiləsinin cyrebia cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Kəpənəyin qanadları açılmış halda uzunluğu 26-29 mm-dir. Ön qanadları qırmızımtıl – sarı rəngdə olub, yaşılımtıl-boz yaxud qonur rəngli pulcuqlarla qarışıqdır. Yumuru və böyrəkşəkilli naxışlar qanadın ön kənarında yerləşir. Üzərində zəif görünən açıq rəngli eninə uzanan zolaq vardır. Arxa qanadları sarıdır, ensiz qara rənglə haşiyələnmişdir. Qarıncığı sarımtıla çalır.

Yayılması
---------

Şimali Qafqaz (Qruş, Qars, Dağıstan, Zarıdağ); Gürcüstan (Laqodexi, Sikro-Sxaro) və Türkiyədə yayılmışdır. Azərbaycanda Qax, Zaqatala, Göygöl, Ordubad, Kəlbəcər rayonlarında rast gəlinir.

Həyat tərzi
-----------

Böyük və Kiçik Qafqazın subalp, alp çəmənikləri və meşə açıqlıqlarında görünürlər. Biologiyası məlum deyil. Kəpənəyi gündüzlər iyulun ortalarından avqustun axırlarına qədər uçur. Uçuşu çox iti və sürətlidir. Günün çox hissəsini çobanyastığı, qarabaşaq və digər bitkilərin çiçəkləri üzərində keçirir. Ona toxunduqda uçmur, dərhal özünü otluğa atır və gizlənir. Sonra onu tapmaq mümkün olmur.

Sayı
----

Azsaylıdır, nəsli kəsilmək üzrədir

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yaşayış yerlərinin antropogen təsirlərə məruz qalması (mal-qara otarılması, ot çalımı, dərman bitkilərinin toplanması), kəpənəyin kolleksiyaçılar tərəfindən tutulması.

Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
-----------------------------------------

Yaşayış ərazilərində qoruqların təşkili.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q13504909
* BioLib: 54460
* EoL: 450676
* EUNIS: 309798
* Fauna Europaea: 448926
* Fauna Europaea (new): 7d23ee62-e08f-4336-a036-d17cb8034983
* GBIF: 1771600
* iNaturalist: 1144087
* IRMNG: 10303269
* LepIndex: 248707

 |
**Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi**-statistika sahəsində muxtar respublikada dövlət siyasətini və tənzimlənməsini həyata keçirən və muxtar respublikada sosial, iqtisadi, demoqrafik və ekoloji vəziyyət ilə bağlı rəsmi statistik məlumatları vahid metodologiya əsasında formalaşdıran mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.

Haqqında
--------

Komitə öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının və Naxçıvan Muxtar Respublikasının konstitusiyalarını və qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri və bu Əsasnaməni rəhbər tutur. Komitənin əsasnaməsi Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2009-cu il 06 iyul tarixli 169-III FR nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmişdir.

Sədrlər
-------

Hazırda Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin sədri Hüseyn Bağırovdur. O, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədr əvəzi Azər Zeynalov tərəfindən 2023-cü il 7 aprel tarixindı bu vəzifəyə təyin edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLIKASININ DÖVLƏT STATISTIKA KOMITƏSI HAQQINDA ƏSASNAMƏ" (PDF). 2022-08-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-06-28.
2. ↑  "Naxçıvana daha bir kadr təyinatı". 2023-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-07.
**Qara yumor** — xəstəlik, fiziki qüsurlar, seksuallıq, cinayət, din, müharibə, zorakılıq kimi ciddi və kütlənin yüksək həssaslıq göstərdiyi mövzuları hədəfə alır və gülüş obyektinə çevirir. Bütün absurdluq, gülüş və yumora baxmayaraq, janr öz ciddiliyini də qoruya bilməlidir.

Deyimin işlənməsi
-----------------

Deyimi ilk dəfə 1935-ci ildə Andre Breton Conatan Sviftin yaradıcılığı haqqında işlədib. Baxmayaraq ki, Breton 1940-cı ildə "Qara yumorun antologiyası" adlı kitab yazmışdı, bu termin yalnız 1960-cı illərdə ümumi işlək hal aldı. Deyim Vladimir Nabokov,Nathanael West,Joseph Heller kimi yazıçıların yaradıcılıq işlərini təsvir etmək üçün işlədilirdi. Hellerin "Catch-22" əsəri buna misal ola bilər.

### Uşaq ədəbiyyatında qara yumor

Viktoriya dövründə uşaq ölümlərinin yayğınlaşması, uşaqların ölüm anlayışı ilə erkən tanışlığına səbəb olurdu ki, bu da dövr yazıçılarını ölümü uşaq ədəbiyyatı üçün "qadağan olunmuş mövzu" olmaqdan çıxarmağa ruhlandırırdı. Bu dövr uşaq ədəbiyyatçıları real hadisələri yüngül, qəbul olunan dərəcədə qələmə almağı bacardılar.

Bu dövrdə yazılmış iki əsər bu mövzuya toxunur — alman yazıçı Heinrich Hoffmannın "Der Struwwelpeter" kitabı və Karlo Kollodinin "Pinokyonun məcaraları". Hər iki əsər yumor dili ilə yazılsa da, həm də həmin dövr oxuyucularının dəhşət hissinə qapılmasına da səbəb olmuşdular. Bu gün standartlarında hər iki əsər öz sensasiya gücünü itirib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-10.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-10.
Həyatı
------

Fərzalı İmamqulu oğlu təxminən 1878-ci ildə Zəngəzur qəzasının (indiki Zəngilan rayonunun) Qaradərə kəndində — bir adı da Taydolaq Baharlıdır — anadan olub. Çarın kazak dəstələri ilə Araz çayı üzərində atışaraq bir neçə kazakı öldürdükdən sonra dağlara çəkilib qaçaqlığa başlamışdır. Bəhlul Əfəndi, Sultan bəy kimi igidlərlə əl—ələ verərək erməni quldurlarının Zəngəzurda törətdikləri türk-müsəlman qırğınının qarşısını almışdır. Nuru Paşanın ordusunun qarşılanmasında iştirak etmiş, yerli özünümüdafiə dəstələrinin rəhbəri olmuşdur. Məşhur Baharlı tayfasından olan Qaçaq Fərzalı Sovet hökuməti qurulandan sonra da silahı yerə qoymamış, bolşeviklərlə döyüşmüşdür. M.C.Bağırovun Bartaz meşəsində onunla şəxsən görüşməsi və ona vəzifə təklif etməsi də bu el qaçağını şirnikləndirməmişdir. Yalnız el-obasının, kəndinin əhalisinin sürgün olunacağı təhdidindən sonra silahı yerə qoyaraq təslim olmuşdur. 1928-ci ildə Bakıya gətirilərək Nargin adasında güllələndiyi güman olunur.
Dörd övladı vardı. (Oğlu Rəhim , qızları Tavar, Naran, Təzəgül )

Yazıçı Azad Qaradərəli "Aşiqlər", "Zəngəzur qazısı Bəhlul Behcət" kitablarında, "Kuma-Manıç çökəkliyi" romanında Qaçaq Fərzalıdan bəhs etmiş, 2016-cı ildə isə ayrıca "Qaçaq Fərzalı" kitab yazıb nəşr etdirmişdir.

### ailəsi

Atası — Kərbalayı İmamqulu

Anası — Yetər

Qardaşı — Hüseynalı

Bacıları — Gülnisə, Pakizə, Şahnisə, Gözəl, Güləndam

Həyat yoldaşı — Tutu

Oğlu — Rəhim

Qızları — Tavar, Naran, Təzəgül

Mənbə
-----

Zəngəzur qazısı Bəhlul Befcət, 2009 (Azad Qaradərəli)

Kuma-Manıç çökəkliyi, 2016 (Azad Qaradərəli)
Qaçaq Fərzalı, 2016 (Azad Qaradərəli)

İstinadlar
----------
**Qara sümürgə** (*lat.* Asplenium adiantum-nigrum) — bitkilər aləminin qıjıkimilər şöbəsinin qıjılar sinfinin əsl qıjılar dəstəsinin sümürgəkimilər fəsiləsinin sümürgə cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü 8-45 sm olan bitkidir. Qurumuş yarpaqların saplaqlarının qalıqlarını üzərində daşıyan kökümsovu qısadır. Yarpaqları görünüşünə görə neştərvari və ya üçkünc-ovaldır, sivriləşmiş və parlaqdır. Yarpağın saplağı dairəvi və ya şırımlıdır, yuxarı hissəsi yaşılımtıl və yaxud qırmızımtıl-qonur, aşağı hissəsi qara və ya qırmızımtıl-qara rəngdədir. Birinci cərgənin seqmentləri uzanmış-oval, pazşəkillidir, saplaq üzərindədir, ikinci cərgənin seqmentləri isə uzunsov-ovaldır, qaidə hissəsi pazşəkilli, axırıncı dilimləri sivri-dişlidir. Sporları xətvaridir, örtükləri tamkənarlıdır. İyul-avqust aylarında sporlayır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Lənk. dağ. Lənk. oval. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında, əsasən meşə zonalarında.

Yaşayış mühiti
--------------

Meşələrdə, daşlı yerlərdə, yamaclarda rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1081.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q923786
* Wikispecies: Asplenium adiantum-nigrum
* APDB: 130436
* BioLib: 3125
* EoL: 597667
* EPPO: ASLAN
* EUNIS: 150090
* FEIS: aspadi
* FNA: 200004099
* FoC: 200004099
* GBIF: 2650594
* GRIN: 5588
* iNaturalist: 158777
* IPNI: 17038650-1
* IRMNG: 11282598
* ITIS: 17335
* NBN: NBNSYS0000002041
* NCBI: 169373
* Plant List: tro-26602479
* PLANTS: ASAD
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:17038650-1
* Tropicos: 26602479
* WFO: wfo-0001109303

 |
**Qaçaq Camal** — Tanınmış bəy və qaçaq. Qeyri adi fiziki gücü, sərrast atəş açma, at minmə və şeir yazma qabiliyyətləri ilə ad-san qazanmışdır.

Həyatı
------

Camal Usub oğlu Hacıyev (Qaçaq Camal) 1883-cü ildə Faxralı kəndində anadan olmuşdur. Qeyri adi fiziki gücü, sərrast atəş açmaq, at minməyi və şeir yazmağı var idi. O, qoçaqlığı və mərdliyi ilə Gəncəbasarda və uzaq ellərdə böyük ad-sana malik olmuşdur. Deyilənlərə görə Gəncə Karvansarayına bir Ləzgi pəhləvan gəlibmiş və burada bir çox pəhləvanlara meydan oxuyurmuş. Bu haqda eşidən Camal yaylaqdan enib pəhləvanla şavaşmaq qərarını verib. Savaş meydanı düzənlənib və ləzgi pəhləvan bu zaman Camala lağda edib ki, belə cələf adam mənə nə edəcək. Savaş başlayan kimi Camal əllərini pəhləvanın qabırğalarına keçirərək onu yerə sərib və oranı sakit halda tərk edib. Camal hər zaman fağır- füqarəyə arxa dayaq olarmış. Haqqı nahaqqa verməzmiş. Kasıb-kusuba zülm edənlərə qarşı daim mübarizə aparıb. Sovet hökuməti yarananda hökumətə qarşı qeyri-radikal münasibətdə olmasına baxmayaraq Camal hökumət tərəfindən edilən haqsızlıqların qarşısını alıb. Camalın vaxtında Faxralılar heç bir təzyiqə məruz qalmayıblar. Qaçaq Məmmədqasımla, Patavalı Hüseynlə, Qandal Nağı ilə, Teymur Quliyevlə və zamanının bir çox qaçaqları ilə dostluğu olub. Çörəkli, qonaqpərvər kişi imiş, Camal. Hətta Qaçaq Nəbi İrana səfər edərkən Fəxralı kəndində Qaçaq Camalın qonağı olub. Həmin vaxt igidlər arasında xayatı (müəyyən məsafədə ağ və qara saplardan hazırlanmış nişan alma yeri) yarışı keçrilib və bu yarışın qalibi sərrast atıcı Fəxralı Camal olub. Camalın şöhrəti getdikcə artdığından, bir çoxlarının ona qarşı qısqanclığı da artıb. Ona görə onu öldürmək qərarına gəliblər. Camalı üzbəüz öldürmək mümkün olmadığından, 1931-ci ildə onun atını oğurlayaraq ona tələ qurublar. Atının dalınca dəstə üzərinə tək gedən Camalı, atışma zamanı arxadan namərdcəsinə güllə ilə vurublar. Aldığı güllə yarasından Camal yerindəcə vəfat edib. XX əsrin əvvəllərində adı dillər əzbəri olan Fəxralı Camal Faxralı kənd qəbristanlığında dəfn edilib.
Qaçaq Camal öldürüldükdən sonra onun mülkü üzun illər məktəb, klub və idarə binası kimi istifadə edilib.
Onun şücaətini həvəskar şair Əlövsət Sadıqov Fəxralı adlı şeirində qeyd etmişdir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Aləmə səs saldı Camal qaqası,
Kişilər kişisi, igidlər xası,
Şəhri qarı kasıbların anası,
Dəmlədi plovu, bişdi dolması,
Bəy, xan süfrəsini saldı Faxralı!
Çörəkli adını aldı Faxralı!
Qaçaq Kərəm qonaq oldu bu yerdə
İrana etdiyi məşhur səfərdə,
İgidlər yarışdı bu görüşlərdə,
Cəsarət meydanı oldu Faxralı!
Xayatını nişan aldı Faxralı!
Mərc qalibi Camal oldu, Faxralı!
 | "|

Həmçinin bax
------------

* Fəxralı
* Goranboy
* Qaçaq Məmmədqasım
* Patavalı Hüseyn
* Qandal Nağı

Xarici keçid
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  Vüsal Xoyluyev, «Unutmayaq ki, unudulmayaq» Faxralı elinin izi ilə, Bakı, (2011), səh.61
2. ↑  Vüsal Xoyluyev, «Unutmayaq ki, unudulmayaq» Faxralı elinin izi ilə, Bakı, (2011), səh.72

Mənbə
-----

* Vüsal Xoyluyev, «Unutmayaq ki, unudulmayaq» Faxralı elinin izi ilə, Bakı, (2011), 323 səh.
**Cırtdan siçan** (lat. *Micromys minutus*) — gəmiricilər dəstəsindən məməli heyvan növü.

Cırtdan siçan
Cırtdan siçan az öyrənilmişdir. Arealın kənarlarnda olan nadir növdür. Sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

Qısa təsviri
------------

Gəmiricilər arasında ən kiçiyidir. Bədəninin uzunluğu 5.5 - 7 sm, quyruğunun uzunluğu 6.5 sm-ə qədərdir, çəkisi 7 - 10qramdır. Quyruğu hərəkətlidir və tutucudur, onun vasitəsilə ot bitkilərinin nazik saplaqlarına sarınmaq qabiliyyətinə malikdir. Arxa pəncələri tutucudur. Rəngi birrəngli qonur və ya kürəndir. Qulaqları böyük deyil.

Yayılması
---------

Geniş yayılmış növdür. Arealı Avropa və Asiyanın tropik olmayan hissəsini, Britaniyadan Yapon adalarına qədər olan adaları əhatə edir. Qərbdən Böyük Qafqaz massivi, Şərqdən Xəzərsahili boyunca Şabran və Xaçmaz rayonlarının dolanaraq, Zaqafqaziya ərazisindən keçir. Azərbaycanın Şimal-Şərq hissəsində məskən salaraq, Respublikada Xəzər sahili boyunca, Şabrandan Xaçmaza qədər rast gəlmək olar.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Çöl və çöl-meşə zonalarında rast gəlmək olar. Onlar açıq yerlərdə bitkilərin hündür və sıx olan hissələrində, daha çox isə su mənbəyi yaxınlığında məskən salırlar. Yaşayış yerləri kimi becərilmiş torpaqlar- tarlalar, biçənəklər, bostanlar, sahələrarası və dincə qoyulmuş torpaqlar səciyyəvidir. Yay mövsümünün sonunda onlar kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirildiyi sahələrdə toplaşırlar. Yerüstü və ya kürəvi asılmış yuvalar qururlar. Dənli, paxlalı bitkilər, enliyarpaqlı ağac növlərinin toxumları və həşəratlarla qidalanırlar. Yay mövsümü ərzində 2 - 4 dəfə, hərəsində 5 - 8 bala verir. Təbii şəraitdə həyat davamiyyəti 1.5 - 2, qeyri-təbii şəraitdə isə 5 il olur. Dənli bitkilərin zərərvericisidir. Tulyaremiya, leptospiroz, yapon ensefaliti və digər təhlükə törədən xəstəliklərin təbii daşıyıcısıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2001.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. ↑  Məməlilər (AMEA-nın Zoologiya İnstitutu Arxivləşdirilib 2015-05-07 at the Wayback Machine)

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycan faunası.Məməlilər (Mammalia). Bakı: Elm, 1978, с.111. 2.
* Громов И.М. Ербаева М.А. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Зайцеобразные и грызуны. Ред. А.А. Аристов, Г.И. Баранова. СПб: ЗИН РАН. 1995. c. 522.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Məməlilər ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q209516
* Wikispecies: Micromys minutus
* ADW: Micromys\_minutus
* BioLib: 20623
* BOLD: 142627
* EoL: 1179217
* EPPO: MCRMMI
* Fauna Europaea: 305637
* Fauna Europaea (new): e20e548f-f238-4785-9633-08a8f2454573
* Fossilworks: 55014
* GBIF: 5219833
* iNaturalist: 45316
* IRMNG: 11369820
* ITIS: 585369
* IUCN: 13373
* MSW: 13001529
* NBN: NHMSYS0000080211
* NCBI: 13151

 |
Maykl Cordan — NBA tarixində dördüncü ən sərras oyunçu
Kobi Brayant — NBA tarixində üçüncü ən sərras oyunçu
**Xal** (*ing.* points) — basketbol oyununda qalibi müəyyən edən göstərici. Cərimə atışında komandaya 1 xal, üçxallıq qövsdən 3 xal (FİBA: 6,75 m, NBA: 7,24 M), digər atış zamanı isə komandaya 2 xal verilir. NBA-da qövs kənarından atılan atışa rəsmi olaraq 1978-1980-cı mövsümdə, FİBA-nın keçirdiyi yarışlarda 1984-cü ildən 3 xal verilməyə başlanılmış. Ancaq ilk dəfə olaraq 3 xal Amerika Basketbol Assosiasiyasının keçirdiyi yarışlarda verilmiş (1967-1968). Daha çox xal toplamış komanda qalib elan olunur. Oyun boyu xal qazanan komandanın və oyunçuların statistikası aparılır (*ing.* points per game (PPG)). Basketbolda bu göstərici oyunçunun hücum effektliyini müəyyən edir.

NBA rekordları
--------------

* Karyera boyu ən çox toplanılmış xal: Kərim Abdul-Cabbar (38 387 xal)
* Oyunda orta hesabla ən çox qazanılan xal: Çemberlen Uilt və Maykl Cordan (30,1)
* NBA tarixində ən çox toplanılmış xal: Uilt Çemberlen100 xal (2 mart 1962-ci il).
* Mövsüm boyu ortalama ən çox toplanılan xal: 50,4 Uilt Çemberlen (1961/62)
* Mövsümdə ən çox toplanılan xal: 4029 Uilt Çemberlen (1961/1962)

Həmçinin bax
------------

* Basketbol

Xarici keçidlər
---------------

* Лидеры НБА по очкам за карьеру на сайте Basketball-Reference.com  (ing.)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nba.Com Líderes". 2013-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-10.
2. ↑  "Nba.Com Líderes". 2011-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-10.
3. 1 2 3  "NBA.com: Regular Season Records: Points". 2012-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-10.
**Cyrebia lacernaria** (*lat.* Cyrebia lacernaria) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin sovkalar fəsiləsinin cyrebia cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Qanadları açılmış halda 20–22 mm-dir. Ön qanadları xeyli enlidir, onların forması sovkalar üçün səciyyəvi deyil. Qanadların yuxarı kənarı açıq-bozdur, cərgə ilə düzülmüş gümüşü rəngdə tutqun nöqtələr vardır. Qanadların rəngi dalğalı xaranı xatırladır. Qəhvəyi-qonur fon üzərində açıq rəngli, eninə istiqamətdə 5 əyri və nazik sarğı gedir. Arxa qanadlar da dalğalı cizgilidir.

Yayılması
---------

Avropanın cənubi-qərbi, Türkiyə, Kiçik Asiya, Fələstin, Yunanıstan, İspaniya ərazisində yayılırlar. Azərbaycanda isə yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasında və Talışın dağ-səhra ərazisində təsadüf edilir.

Həyat tərzi
-----------

Dağətəyi və dağlıq ərazilərin kserofit biotoplarında yaşayır. Biologiyası ətraflı öyrənilməmişdir. Kəpənəyi mayda, iyunda və sentyabrda uçur. Tırtılı iyulda bozaqgül bitkisi üzərində yaşayır.

Sayı
----

Azsaylıdır, cəmi 3 kəpənəyi tutulmuşdur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
-----------------------------------------

Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Мansel** (*ing.* Mansel Island) — Kanada Arktik arxipelaqına daxil olan ada. Adada yaşayış yoxdur (2012).

Coğrafiya
---------

Mansel adası.
Ada Hudzon körfəzinin şimal-şərqində, Unqava yarımadasının şimal-qərbindən 58 km qərbdə yerləşir. Yaxınlığında yerləşən adalar: Kots (115 km qərbdə), Sauthempton (150 km şimal-qərbdə) və Hottinhem (120 km şimal-şərqdə). Adanın uzunluğu 112 km, eni 48 km, sahəsi 3 180 km² təşkil edir. Dünyada sahəsinə görə 159-cu yerdədir. Sahil həttinin uzunluğu 298 km-dir. Kvebek vilayəti ərazisinə yaxın yerləşməsinə baxmayaraq, inzibati cəhətdən Nunavut vilayətinin Kikiktani rayonu ərazisinə daxildir.

Ada əsasən düzənlik əraziyə malikdir. Maksimal hündürlüyü 100 metrdir. Adada çoxlu sayda göl vardır ki, onlar arasında ən irisinin uzunluğu 7 km-dir.

Tarixi
------

Ada 1613-cü ildə Tomas Battom Şimal-Qərb keçidini tapmaq ümidi ilə həyata keçirdiyi ekspedisiya zamanı kəşf etmişdir. Məhz o özü adnı vitse-admiral Robert Manselin şərəfinə (1573—1653) adlandırmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mansel Island at The Canadian Encyclopedia". 2011-06-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-03.
2. ↑  "Sea islands: Atlas of Canada; Natural Resources Canada". 2013-01-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-03.
3. ↑  "Oceandots.com - The Islands Encyclopedia. Mansel Island". 2011-09-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-03.
**Kəldanilər** və ya **xaldeylər** (Babil. *Kaldu*, İv. כַּשְׂדִּים - *Kasdim*, *yun.* Χαλδαίοι ) — e.ə. I minilliyin birinci yarısında Babilistanda yaşamış tayfa. Mesopotamiyanın cənubunda, Fars körfəzinin şimal-qərb sahilindəki Dəclə və Fərat çaylarının arasında, eramızdan əvvəl X-IV əsrlərdə yaşamış semit tayfaları. Babilə sahib olmaq üçün Assuriya ilə döyuşlərdə iştirak edirlər. E.ə. 626-536-cı illərdə Babili, Yeni Babil krallığını quran xaldey sülaləsi idarə edib.

Arami dilində danışıblar. Xaldeylər Bibliyada bir neçə dəfə xatırlanır.

Tarix
-----

 Xaldey *(Xaldey)* indiki İraqda
Xaldeylər haqqında ilk məlumat eramızdan əvvəl 878-ci ilə aid edilir. Onlar haqqında ilk məlumatı Assuriya kralı II Aşurnazirpalın salnamələrində görmək olar. Fars körfəzi sahillərində , Dəclə və Fəratın aşağı axınındakı bataqlıqlar və göllər ərazisində yaşayırdılar. Bu gün müasir tarixçilərə məlum 6 Xaldey qəbiləsi olub. E.ə. IX əsrdə Xaldeylər Babilin cənub hissəsini işğal etdilər və tədricən şimala doğru irəliləyirlər. Onlar eyni zamanda qədim Akkad / Babil mədəniyyətini gördukcə bu mədəniyyəti və onların dinini qəbul edirlər. Bütün Xaldey tayfaları yarı köçəri həyat tərzi sürmüş və maldarlıqla məşğul olublar. Mixi yazı mənbələrinə əsasən, Xaldey qəbilələrinin başçılarının adları aşağıdakı kimi olub:

* *Bit-Yakin* (Elam ilə həmsərhəd qəbilə),
* *Bit-Dakuri* (ən böyük qəbilə),
* *Bit-Amukani* ,
* *Bit-Adini* ,
* *Bit-Şilini* və *Bit-Şa'alli* ,

Assuriya kralı III Şalmanasar eramızdan əvvəl 851-ci ildə Xaldey şahzadələri Bit-Dakuri, Bit-Amukani və Bit-Yakin xərac ödəməyə məcbur etdi. Aşşur padşahları Şamşi-Adad V və III Adad-nirari onlarla müharibələr aparır.

Miladdan əvvəl 744-cü ildə Assuriya kralı III Tiglatpalasar (e.ə. 745 - e.ə. 727) Babilistanı işğal etdi və Sippardan Fars körfəzinin bataqlıqlarına qədər olan ərazidə müttəfiq Xaldey tayfalarını məğlub edir. Bu qələbədən sonra Assur şahı "Sümer və Akkad kralı" titulunu alır. Babil Assuriya hakimiyyətini qəbul etməli olur. Babil şəhərlərinin dini dairələri, məmurları və tacirləri tədricən Assuriya hökmranlığının möhkəm dayağına çevrilir və ölkənin müstəqilliyi uğrunda mübarizədə təşəbbüs Xaldeylərə və şəhər əhalisinin aşağı təbəqələrinə keçdi. Miladdan əvvəl 732-ci ildə Babil sülaləsinin sona çatması Babil mirası üçün Assuriya, Xaldeylər və Elam arasında müabrizənin başlanmasına səbəb olur.

Maraqlı faktlar
---------------

* Qədim Yunanıstanda gəzən falçılara, astroloqlara Xaldeylər deyilirdi.
* Qədim Rusiyada küçələrdə, bazarlarda insanları əyləndirən insanlara Xalde deyilirdi.
* Hal-hazırda, Xaldey, xidmət personalı, əsasən garsonlar üçün bir jarqon adıdır

İstinad siyahısı
----------------

1. 1 2  Халдејләр // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. X ҹилд: Фрост—Шүштәр. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1987. С. 41.
2. ↑  Дан 2:4
3. ↑  "ИСТОРИЯ ДРЕВНЕГО ВОСТОКА". 2021-12-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-04.
4. ↑  "Толковый словарь Кузнецова". 2021-04-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-04.
**Vardane** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhərinin mikrorayonu. Lazarevski rayonunun "Soçi kurort-şəhər" tərkibinə daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Vardane rayonu Qara dəniz sahilində, Buu çayının mənsəbində yerləşir. Rayon mərkəzi Lazarevskoeden 37 km cənub-şərqdə, Soçinin mərkəzindən 40 km şimal-qərbdə və Krasnodardan 270 km cənubda (yolla) yerləşir.

A-147 "Cubqa-Adler" federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmiryolunun bir qolu yaşayış məntəqəsindən keçir. Vardane dəmir yolu platforması yaxınlıqda yerləşir. Çınqıllı çimərlik zolağının uzunluğu 600 metr, eni isə 5 metrdir.

Vardana qəsəbəsi dar sahil zolağında yerləşir və üç tərəfdən dağlar və silsilələr ilə əhatə olunub. Kəndin relyefi əsasən dağlıqdır. Orta hündürlük dəniz səviyyəsindən 36 metrdir. Mütləq yüksəklİK dəniz səviyyəsindən 300 metrə çatır.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən Buu çayı ilə təmsil olunur. Kəndin cənub kənarında Buu və Hobza çaylarını ayıran Vardanski silsiləsi yerləşir.

İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik temperatur + 14 ° C, iyulda orta temperatur + 24,5 ° C, yanvarda orta temperatur təxminən + 6,5 ° C-dir. Orta illik yağıntı 1500 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

Tarixi
------

Vardan indiki Soçinin ən qədim yaşayış məntəqələrindən biridir. Burada ilk yaşayış məskənlərinin əsası daş dövründə qoyulmuşdur.

Orta əsrlərdə Ubıx cəmiyyətlərindən birinin mərkəzi *Vardan*, müasir yaşayış məskəninin yerində məskunlaşmışdır. Ubıx-Şapsuq cəmiyyəti Şahe çayından Mamay aşırımına qədər olan ərazilərdə məskunlaşdı. Burada şahzadənin soyadı üstünlük təşkil edirdi — Dzepş

Etimologiyası
-------------

Vardane kəndinin müasir adı həmin ərazidə yaşayan Ubıx cəmiyyətindən yaranmışdır. Güman edilir ki, Adıqo-Ubıx dilində "dane" sözü *ipək* deməkdir. Məhs əvvəllər kəndin yaxınlığında tut ağaclarının əkilmiş, ipəkqurdu bəslənimişdir. Ərazi ticarət üçün əlverişli yer olduğundan yerli çərkəz tayfaları fəal şəkildə ipək satırdılar.

Əhalisi
-------

Mikrorayonun əhalisi 5 min nəfərdir. Əhalinin milli tərkibində ruslar və ermənilər üstünlük təşkil edir.

### Küçələri

Vardanenin əsas küçəsi A-147 federal avtomobil yolunun bir hissəsi olan Lvivskaya küçəsidir.

* Livovskaya
* Mineralnaya
* Molodyojnaya
* Fruktovaya

İstinadlar
----------

1. ↑  "Вардане". 2015-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-01.
2. ↑  "Отдых в Вардане". 2015-12-08 tarixində arxivləşdirilib.
Anadolu plitəsi
**Anadolu plitəsi** — kontinental plitə olaraq demək olar ki, tamamilə Türkiyə ərazisində yerləşir. Sahəsi 0,01418 steradiandır. Adətən Avrasiya plitəsinin bir hissəsi hesab olunur.

Şərq kənarı sol tərəfdən Ərəbistan plitəsi ilə Şərqi Anadolu fay xəttində həmsərhəddir.

Cənubda və cənub-qərbdə Afrika plitəsi ilə konvergent sərhədi var ki, bu da okean qabığının Aralıq dənizi altında, eləcə də Anadolunun kontinental qabığı daxilində sıxılma xüsusiyyətlərində, eləcə də sahil boyu subduksiya zonalarında özünü göstərir. 

Qərb kənarı Egey dənizi plitəsi ilə divergent sərhədə malikdir.

Şimal kənarı Avrasiya plitəsi ilə sərhəd boyunca, 500 mil uzunluğunda Şimali Anadolu qırılma zonasını təşkil edir. Onun qərb ucunda Egey dənizinin ortasından keçən vulkanik sualtı Şimali Egey qırılma xətti var. Qırılma zonası daha sonra Yunanıstan ərazisindən keçməklə İoniya və Adriatik dənizlərinin altına doğru uzanır. Bu iri qırılmalar boyunca aktiv qarşılıqlı təsir və hərəkət nəticəsində bu bölgədə hər il müxtəlif maqnitudalarda yüzlərlə zəlzələ qeydə alınır.

Anadolu plitəsi şimaldan Avrasiya plitəsi, cənubdan Afrika plitəsi və Ərəbistan plitəsi ilə sıxıldığı üçün qərbə doğru (2-2,5 sm/il) hərəkət edir.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Tektonik plitələr |
| --- |
| Əsas plitələr | 
* Hind-Avstraliya
* Antarktida
* Ərəbistan
* Afrika
* Avrasiya
* Hindistan
* Kokos
* Naska
* Skotiya
* Şimali Amerika
* Sakit okean
* Filippin
* Cənubi Amerika

 |  |
| Mikro plitələr | 
* Adriatik
* Altiplano
* Amur
* Anadolu
* Bismark
* Cənubi Bismark
* Şimali Bismark
* Vudlark
* Qalapaqos
* Qonav
* Qorda
* Qrenlandiya
* Zond
* İran
* Araşdırma
* Karib
* Karolin
* Kermadek
* Madaqaskar
* Manus
* Maoke
* Marian
* Molukka dənizi
* Banda dənizi
* Yenihebrid
* Niuafoou
* Pasxa adası
* Okinava
* Oxot dənizi
* Filippin
* Panama
* Quşbaşı
* Rivera
* Balmoral
* Konvey
* Şimali And
* Seyşel
* Solomon dənizi
* Somali
* Timor
* Tonqo
* Futuna
* Halmahera
* Xuan de Fuka
* Şetland
* Egey
* Yanszı

 |
| Yoxa çıxmış plitələr | 
* Bellinshauzen
* Kimmer
* Kula
* Farallon

 |

Mənbə
-----

* Peter Bird,*An updated digital model of plate boundaries*, Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003
**Mengi Oorjak** və ya **Meñgi Nagaan-ool Oorjak** (8 yanvar 1975, Tıva) — Baytayqa bölgəsində yerləşən Baytalda anadan olmuşdur. Tuvalı şair, mənzum əsərlər ustasıdır. Tıva Respublikasının Turan şəhərinin 2 saylı məktəbində Tıva dili və ədəbiyyatı müəllimidir. O, eyni zamanda Tuva Respublikası və Rusiya Federasiyasının Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

Həyatı
------

Mengi Oorjak 8 yanvar 1975-ci ildə Baytayqa kojunda Baytal beldesində anadan olmuşdur. 1999-cu ildə Tuva Dövlət Univesitetindən məzun olmuşdur. 1992-1993-cü illərdə "Sоdeystviye-Detkimçe" adlı qəzetin müxbiri, 1993-1996-cı illərdə "Tuva Respublikası" adlı qəzetin müxbirliyini, 1999-2000-ci illərdə Biy-Hem bölgəsinin Uyuk beldesinin orta təhsil müəssisələrinə Tuva dili və ədəbiyyatı müəllimliyinə təyin edilmişdir. İndi isə 2000-ci ildən bəri Turanın 2 saylı məktəbində Tuva dili və ədəbiyyatı müəllimi olaraq işləyir.

Yazıçılığa 1990-cı illərin sonlarından başlamışdır. 1999-cu ildə özünün şerlər kitabı olan "Çöpşül den" adında kitabı yayımlanmışdır. Onun yazdığı şerləri, məqalələri, ədəbi əsərləri ölkənin bir çox ölkənin qəzetində nəşr edilmişdir. 2008-ci ildə "Mengi" adlı kitabı nəşr edilmişdir. Biyhem kojununda 2005-ci ildə "Erester" adlı təhsil qəzetinin əsasını qoymuş və redaktorluğunu etmişdir.

Əsərləri
--------

* *Çöpşül den* (1999)

Həmçinin bax
------------

* Kara-Kıs Munzuk

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tıvada doğulan yazıçılar". centerasia.ru. 26 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvləri". mengi.ru. 23 fevral 2015 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Mengi Oorjak". 7 dekabr 2013 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Erester qəzeti" (PDF). 24 fevral 2015 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
**Beynəlxalq Mülki Aviasiya Günü** (*ing.*  International Civil Aviation Day, *isp.* Día de la Aviatión Civil Internetional, *fr.*  Journée de l'aviation civile internationale) - bu bayram hər ilin 7 dekabr tarixində qeyd olunur.

Tarixi
------

1996-cı il dekabrın 6-da BMT Baş Məclisi tərəfindən "7 dekabr - Beynəlxalq Mülki Aviasiya Günü" elan olunmuşdur.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mülki Aviasiya Administrasiyası Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 2006-cı il 29 dekabr tarixli Fərmanı ilə yaradılmışdır və mülki aviasiya sahəsində nəzarəti, dövlət siyasətini və tənzimləməsini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.

Azərbaycanda "Mülki Aviasiya Günü" 2 iyun tarixində qeyd olunur. Bayramın məhz iyunun 2-də keçirilməsi isə Azərbaycanda ilk aviasiya qrupunun həmin gün yaradılması ilə əlaqədardır.

Azərbaycan mülki aviasiyasında ilk dəfə 1923-cü il avqustun 8-də "Yunkers" təyyarəsi ilə sərnişin daşınmaları həyata keçirilmişdir. Azərbaycanda ilk hava limanı 1931-ci ildə Binə qəsəbəsinin yaxınlığında tikilmiş və 2 ildən sonra istifadəyə verilmişdir.

1994-cü ildə Mülki Aviasiya Mərkəzinin bazasında Milli Aviasiya Akademiyası yaranmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "7 dekabr Beynəlxalq Mülki Aviasiya Günü". azertag.az. 2019-12-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Baş assambleyanın qətnaməsi № A/RES/51/33
* Official page of International Civil Aviation Day on ICAO website (ing.)
* The Postal History of ICAO : International Civil Aviation Day Arxivləşdirilib 2017-10-04 at the Wayback Machine (ing.)
* UN: International Civil Aviation Day (ing.)
**Men ştatındakı dik atılan fransız sindromu** (*ing.* Jumping Frenchmen of Maine) - 1878-ci ildə amerikalı nevropatoloq Georq Börd tərəfindən aşkarlanmış müəmmalı xəstəlik. Nevropatoloq müşahidə edib ki, Men ştatında meşələrdə ağac qıran və odun tədarükü görən kanadalı fransızlar belə xəstəliyin daşıyıcılarıdır. Onlar Men ştatının şimalındakı Mushed gölünün yanındakı meşələrdə çalışırdılar. Yekəpər, cüssəli kanadalılar qəflətən yerlərində dik atılır və bərk qorxmuş adamlar kimi qışqırırdılar.

Həkimlər hesab edirlər ki, indi də yüzlərlə adamın mübtəla olduğu bu xəstəlik ifrat qorxu refleksi ilə bağlıdır.
Üstəlik, xəstəlik yalnız kanadalılar arasında müşahidə olunub. Xəstələrdən bəzilərində eşidilən söz və ifadələrin avtomatik təkrarı olan exolalliya sindromu da var. Amerikalı psixiatrların fikrincə, xəstəlik Turett sindromunun xüsusi forması ilə bağlıdır. Bu sindrom xəstələrində mərkəzi əsəb sistemində ciddi fəsadlar müşahidə olunur.