recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**İsmayılov Füzuli Cahangir oğlu** (1975, Cəfərli, Gədəbəy rayonu) — Əməkdar jurnalist, hərbçi.

Həyatı
------

Füzuli İsmayılov 1975-ci ildə Gədəbəy rayonunun Cəfərli kəndində anadan olub. 1992-ci ildə orta məktəbi bitirib. Elə həmin il Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutuna daxil olub. 1997-ci ildə həmin institutu fərqlənmə diplomu ilə başa vurub. Həmçinin Bakı Dövlət Universiteti hüquq fakültəsinin məzunudur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının aspiranturasında təhsil alıb. 2005-ci ildə "Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və ABŞ-nin mövqeyi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. Tarix elmləri namizədidir.

Fəaliyyəti
----------

1996-cı ildən Azərbaycan Dövlət Radiosunda, 1998-ci ildən 2005-ci ilə kimi isə Azərbaycan Televiziyasında işləyib. 2005-ci ilin may-iyul aylarında Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda kadrlar şöbəsinin rəisi vəzifəsində çalışıb. 2005-ci il avqustun 1-dən İctimai Televiziyada fəaliyyətini davam etdirib. Gənclər və İdman verilişləri departamentinə rəhbərlik edib, Musiqi, bədii və əyləncəli verilişlər departamentinin direktoru, İnformasiya və analitik proqramlar departamentinin Baş redaktoru, Kino və dublyaj departamentinin və Analitik proqramlar departamentinin direktoru vəzifələrində çalışıb. Direktorlar Şurasının üzvü olub. Həftəlik "Yekun" analitik informasiya proqramı ilə efirə çıxıb və "Gecənin aydınlığı", "Aləm-Ailəm" verilişlərinin müəllifi və aparıcısı olub. "Xalq seçir"-Prezident seçkiləri-2013 teledebatlarına moderatorluq edib.

2014-cü ildən 2018-ci ilin oktyabr ayına qədər Dövlət Miqrasiya Xidmətinin İctimaiyyətlə əlaqələr idarəsinin rəis müavini vəzifəsində çalışıb. 2018-ci ilin noyabr ayında Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəisi təyin edilib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2016-cı il 16 mart tarixli Sərəncamı ilə (№ 1899) "Miqrasiya orqanlarında qulluqda fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edilib və 2017-ci il 16 mart tarixli (№ 2746) Sərəncamı ilə "Əməkdar jurnalist" fəxri adına layiq görülüb.

Ailəlidir, 1 qızı və 2 oğlu var.

Filmoqrafiya
------------

1. Muğamat var olan yerdə… (film, 2009)
2. Yekun
3. İTV, "Gecənin aydınlığı"
4. Aləm-Ailəm ()
5. İTV, Xalq Seçir — 2013

Həmçinin bax
------------

* Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixi kökləri və müasir dövr
* İctimai Televiziya

Xarici keçidlər
---------------

* Gecənin aydınlığı Arxivləşdirilib 2011-01-03 at the Wayback Machine
* 

* 

* 

 Arxivləşdirilib 2020-12-01 at the Wayback Machine
**Nəzmiyyə Müzəffər qızı Abbaszadə** (d. 19 iyul 1945, Naxçıvan) — musiqişünas, ilk azərbaycanlı violençel çalan qadın, professor, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (2008).

Həyatı
------

1968 ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını (indiki Bakı Musiqi Akademiyası; BMA), Həmin ildən konservatoriyanın simli alətlər kafedrasında işə başlamış, 1990 ildən kafedranın müdiri olmuş, 1999 ildən Bakı Musiqi Akademiyasının ifaçılıq fakültəsinin dekanıdır. Qadın simli kvartetinin yaradıcılarından biridir. 2008-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar İncəsənət Xadimi adına layiq görülüb.

1973 ildə isə P. İ. Çaykovski ad. Moskva Konservatoriyasının aspiranturasını bitirmişdir. 1968 ildən BMA-nın simli alətlər kafedrasında müəllim, dosent, 1990–99 illərdə isə kafedra müdiri işləmişdir. 1999-cu ildən akademiyanın ifaçılıq fakültəsinin dekanıdır. Qadınlardan ibarət simli kvartetin tərkibində 30 il bir sıra xarici ölkələrdə konsert proqramları ilə çıxış etmişdir. Bir çox dərslik və metodik vəsaitin müəllifidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ABBASZADƏ Nəzmiyyə Müzəffər qızı". 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-01.
2. ↑  Naxçıvan ensiklopediyası Bakı,2002

Həmçinin bax
------------

* Kamil Cəlilov
* Abbasqulu Nəcəfzadə

Xarici keçidlər
---------------

* Musiqi təhsili işçilərinə fəxri adlar verilib[*ölü keçid*]
* Təqvim 16–20 iyul
**Vətən müharibəsi şəhidləri abidəsi** — Livanın Kavaşra qəsəbəsində İkinci Qarabağ müharibəsinin şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılan abidə. Abidənin hündürlüyü 250 sm, eni isə 103 sm-dir. Abidə livanlı memarları Xalid Kanjo və Valid Abdo tərəfindən hazırlanmışdır.

Tarixi
------

Livanın Kavaşra qəsəbəsində Azərbaycan Respublikasının bu ölkədəki səfirliyi tərəfindən İkinci Qarabağ müharibəsində şəhid olanların xatirəsinə abidə ucaldılmışdır. Abidə Livanın şimalındakı Akkar vilayətində türkmanların yaşadığı qəsəbədə yerləşir..

8 noyabr 2022-ci ildə açılışı olmuşdur. Abidənin açılış mərasiminə Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Respublikasının Livandakı səfirliklərinin əməkdaşları, Livanın bir neçə millət vəkili, Akkar quberniyasının valisi, Akkar quberniyasının bələdiyyə rəisləri və Livanın ziyalıları iştirak etmişlər.

Abidənin açılışını Kavaşra dövlət liseyinin müdiri Xalid İsmayıl etdikdən sonra millət vəkilləri Məhəmməd Süleyman, Jimmi Jabbur, vali İmad Labaki və Kavaşra bələdiyyə rəisi çıxış etmişlər. Layihənin müəllifi səfirliyin müvəqqəti işlər vəkili Şahin Pənahov çıxış edərək demişdir:

> Qarabağ zəfəri və onun nəinki Azərbaycan bütün region, dünya üçün əhəmiyyətindən danışmış və abidənin Livanda ucaldılmasının xüsusi məna kəsb etdiyi.
> 
>

Reaksiyalar
-----------

Livan erməniləri yerli "*vdlnews.com*" saytında abidənin açılışına etirazlarını bildirmişdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Livanda Azərbaycanın Vətən müharibəsi şəhidlərinin xatirəsinə abidə ucaldılıb VİDEO". 2023-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-18.
2. ↑  "Livanın Akkar vilayətinin Türkmən kəndində Vətən müharibəsi şəhidlərinin xatirəsinə abidə ucaldılıb". 2023-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-18.
3. ↑  "Livanda Vətən müharibəsi şəhidlərinin xatirəsinə abidə ucaldılıb". 2022-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-18.
4. ↑  "نصبٌ لـ"شهداء أذربيجان" في عكّار.. واعتراض أرمني: المجرمون مكانهم". 2023-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-18.

Xarici keçidlər
---------------

* Livanda şəhidlərimizin xatirəsinə abidə ucaldılıb
**Vaqif Qəhrəmanov** (*azərb.* *Qəhrəmanov Vaqif İmran oğlu*;‎ 25 avqust 1940, Qaryagin rayonu) — Şöhrət ordenli azərbaycanlı həkim.

Həyatı və təhsili
-----------------

Qəhrəmanov Vaqif İmran oğlu 25 avqust 1940-cı ildə Füzuli rayonunda anadan olub. 1964-cü ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun "pediatriya" fakültəsini bitirib. 1964–1968-ci ilə qədər təyinatla Türkmənistan SSR-nin Taxta rayonunda həkim vəzifəsində işləyib.

Fəaliyyəti
----------

### Tibbi fəaliyyəti

1968–1970-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Sumqayıt şəhəri 1 saylı birləşmiş xəstəxanada həkim cərrah vəzifəsində, 1970–1975-ci illərdə "Azərbaycan Boruyayma Zavodu"nun Tibb Sanitar Hissəsində baş həkim vəzifəsində işləmişdir.1975–1981-ci illərdə Sumqayıt şəhər Təcili Tibbi Yardım Xəstəxanasında həkim cərrah vəzifəsində işləmişdir.

1981–1992-ci illərdə Sumqayıt şəhər Səhiyyə şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləmişdir. 1992–1993-cü illərdə isə Sumqayıt şəhər 1 saylı xəstəxananın baş həkimi işləmişdir. 1993–1995-ci illərdə yenidən Sumqayıt şəhər Səhiyyə şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1995–1998-ci illərdə Sumqayıt 2 saylı şəhər xəstəxanasında həkim cərrah və şöbə müdiri vəzifələrində də fəaliyyət göstərib.

1998–2005-ci illərdə Sumqayıt Bərpa Müalicə Xəstəxanasında həkim cərrah vəzifəsində işləmişdir.7 dekabr 2005-ci ildən 2015-ci ilə kimi Sumqayıt şəhər Təcili Tibbi Yardım Xəstəxanasının baş həkimi vəzifəsində işləyib. Hazırda Sumqayıt şəhər 3 saylı xəstəxanada həkim-cərrah kimi fəaliyyətini davam etdirir.

6 elmi məqalənin və 1 ixtiranın müəlifidir.

Təltifləri
----------

2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən şəhərin sosial-iqtisadi inkişafında xidmətinə görə "Şöhrət" Ordeni ilə təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  SUMQAYITDA 80 YAŞLI YUBİLYAR TƏBRİK EDİLDİ – FOTO
2. ↑  Faciə yan keçmişdir
3. ↑  "Vaqif Qəhrəmanovun cərrahlıq "odisseyası"". 2023-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-14.
**Bihuşedici dovşandodaq** (*lat.* Lagochilus inebrians) - dovşandodaq cinsinə aid bitki növü.

**Botaniki xarakteristikası:**
------------------------------

Çoxşaxəli yarımkol bitkisi olub, gövdəsinin hündürlüyü 20-50 sm-dir.  Oduncaq gövdəli, sadə və ya budaqlanan, yuxarı hissəsi sıx yarpaqlı, aşağı hissəsi parlaq ağ gövdəlidir. Yarpaqlarının üzəri tükcüklərlə örtülü olub, geniş yumurtavaridir. Əsası pazşəkilli, 3-5 bölümlü, geniş yumurtavari bütövkənarlı və ya dişcikli-kənarlıdır. Aşağı yarpaqlarının uzunluğu 1,5-2 sm, yuxarısı 2,5 mm-dir. Çiçəyi oturaq, kasayarpağı möhkəm, horizontal, üçtərəfli-bizəbənzər olub, tüklüdür. Kasacığı uzunsov-zəngşəkilli, geniş qıfabənzərdir. Tacı ağ və ya solğun - çəhrayı olmaqla qəhvəyi damarlanmışdır.

Quru yerlərdə, çınqıllı yamaslarda, quru yovşanlı-taxıllı, yovşanlı-müxtəlifotlu öndağlıq bozqırlarda bitir.

Bitki çiçəkləyən zaman toplanılmalıdır. Xammalın müəyyən ərazilərdən toplanılması 2-3 ildən bir həyata keçirilir.

Toplanılmış xammal hava dəyişilən kölgə yerlərdə və ya 45-500C temperaturda ventilyasiya şəraitində quruducu şkafda dərhal qurudulmalıdır.

Xammal kimi bitkinin çiçək, yarpaq, nazik gövdəsi götürülür. Zəif iyli, acı dadlıdır.

Quru ventilyasiyalı yerlərdə (stellayda) saxlanılalıdır. Saxlama müddəti 3 ildir.

**Tərkibi** **və təsiri**:
--------------------------

Xammalın tərkibində laqoxilin spirti, efir yağı, aşı maddələri (10-14%), üzvi turşu, karotin, filloxinon, askorbin turşusu və s. vardır.

Qanaxma vəhemorragik diatezlərdə dərmandır. Tərkibində laqoxilin spirti, efir yağı, aşı maddələri (10-14%), üzvi turşular, karotin, filloxinon, askorbin turşusu və karatinoidlər vardır.

Maye və sulu ekstraktı hemorragik diatez, burun və digər qanaxmalarda  tətbiq edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
2. ↑  Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
3. ↑  **S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333**
4. ↑  **S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333**

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bitki** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1482659
* Wikispecies: Lagochilus inebrians
* EoL: 5381138
* GBIF: 5608324
* GRIN: 430587
* iNaturalist: 919501
* IPNI: 448735-1
* NCBI: 2039840
* PfaF: Lagochilus inebrians
* Plant List: kew-107268
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:448735-1
* Tropicos: 17603967
* WCSP: 107268
* WFO: wfo-0000222328

 |
Avropada çırtdan dövlətlər
**Cırtdan dövlətlər**- Ərazisi min kvadrat kilometrdən kiçik olan dövlətlərə *Cırtdan* dövlətlər deyilir. Belə dövlətlərə həm materik daxilində, həm də adalarda rast gəlinir.

Cırtdan dövlətlər haqqında
--------------------------

Cırtdan dövlətlərin əsas hissəsi çox qədimdən Avropa qitəsində yerləşdiyi halda, bir çoxu da sonralar dünyanın müxtəlif qitələrində, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra istiqlaliyyət qazanmış keşmiş müstəmləkələrdir. *Cırtdan* olmalarına baxmayaraq, bu ölkələrin bəzilərinin dünyanın siyasi və iqtisadi həyatında böyük rolu vardır. Malta, Sinqapur, Qrenada, Maldiv kimi *Cırtdan* dövlətlərin yerləşdiyi ərazilər hərbi-strateji cəhətdən cox əlverişli hesab olunur. Vatikan kimi *cırtdan* dövlət dünyanın bir çox rayonlarında öz kapitalına malikdir və bir çox ölkəlrinə siyasətinə təsir göstərir.

Cırtdan dövlətlərin 6-sı Avropada, 2-si Afrikada, 3-ü Asiyada, 7-si Amerikada, 4-ü Avstraliyada və Okeaniyada yerləşir. Bunlardan ərazicə ən böyüyü San-Tome və Prinsipi, ən kiçiyi isə Vatikandır. Əhalisinin sayına görə isə ən böyüyü Sinqapur, ən kiçiyi isə yenə də Vatikandır.

Cırtdan ölkələr
---------------

***Avropada***

* Andorra
* Vatikan
* Lixtenşteyn
* Malta
* Monako
* Saəhjəiəiəiəəiəjsjsjiejejejejejekekekskskəo2o2p2029n-Marino

***Asiyada***

* Bəhreyn
* Maldiv
* Sinqapur

***Afrikada***

* San-Tome və Prinsipi
* Seyşel adaları

***Amerikada***

* Antiqua və Barbuda
* Barbados
* Qrenada
* Dominika
* Sent-Vinsent və Qrenadin
* Sent-Lüsiya
* Sent-Kits və Nevis

***Avstraliya və Okeaniyada***

* Kiribati
* Nauru
* Tonqa
* Tuvalu

Cırtdan ölkələrin iqtisadiyyatı
-------------------------------

Cırtdan döpvlətlərin əksəriyyəti respublika quruluşuna malikdir. Bununla belə Lixtenşteyn, Monako, Tonqa, Bəhpeyn monarxiya hejimli və Barbados, Qrenada,, Tuvalu və s. kimi Britaniyanın rəhbərlik etdiyi *Birliyə* daxil olan dövlətlər var. *Birliyə* daxil olan ölkələrdə dövlət başçısı nominal surətdə İngiltərə kraliçası hesab olunur. Kraliça ölkədə general-qubernator tərəfindən təmsil olunur.

İqtisadiyyatının inkişaf səviyyəsinə görə bunlardan Avropada yerləşənləri inkişaf etmiş kapitalist ölkələri sırasına daxildir. Qalan dövlətlərin əksəriyyəti iqtisadiyyatı zəif olan inkişaf etməkdə olan ölkələrdir. Bu dövlətlərin içərisində Sinqapur, Bəhreyn kimi dünya kapitalist bazarında fəal iştirak edənləri də var.

Mənbə
-----

Karliki.ru — cırtdan dövlətlər haqqında sayt

İstinadlar
----------

1. ↑  G.A.Hacıyeva "Dünyanın cırtdan dövlətləri" Bakı,1991, Elm.
NST-14.5, Azərbaycan istehsalı anti-material snayper tüfəngidir. Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin müəssisələri tərəfindən hazırlanan və istehsal olunan anti-material snayper tüfəngi ilk dəfə "ADEX 2018" 3-cü beynəlxalq müdafiə sərgisində geniş ictimaiyyətə nümayiş etdirilən NST-14.5-dir. Bu silahın fərqli bir xüsusiyyəti, tərkibində xüsusi titan ərintisinin istifadəsidir. Onun hesabına kütləyə əhəmiyyətli dərəcədə qənaət etmək mümkün olub.

NST-14.5 anti-material tüfəngi düşmənin nəqliyyatını, yüngül zirehli texnikasnı, zirehli personal daşıyıcılarını, piyada döyüş maşınlarını, dayanacaqda olan təyyarə, PUA və helikopterlərini, daşıyıcı və yanacaq çənlərini, komanda mərkəzlərini, rabitə mərkəzlərini, izləmə, kəşfiyyat və kosmik rabitə modullarını, artilleriya və raket sistemlərini, tankların korpusunda yerləşən hər cür xarici avadanlıqları və təbii ki, hər cür sığınacaqlarda olan canlı qüvvəsini məhv etmək üçün nəzərdə tutulur. Təhlükəsiz bir məsafədən, mühəndis sursatlarını məhv etmək, quru və su sərhədlərini qorumaq üçün də istifadə edilə bilər.
**Mallosia scovitzii** (*lat.* Mallosia scovitzii) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinin malloziya cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Böcək 16-38 mm uzunluqdadır. Bədəninin rəngi qara olub, üzəri açıq rəngli tükcüklərlə örtülüdür. Nadir hallarda tükcüklər qara rəngdə olur. Qanadüstlükləri adətən yan tərəflərdə və zirvədə açıq rənglidir. Üzlərindəki punktirlər uzununa xətlər əmələ gətirir. Bığcıqlar birrəngli olub üzərləri tükcüklərlə örtülməmişdir.

Yayılması
---------

Türkiyə, Ermənistan, Azərbaycan ərazisində - Naxçıvan MR-də (Ordubad, Buzqov, Biçənək) yayılmışdır.

Həyat tərzi
-----------

Dağ, dağətəyi və quru dağ yamaclarındakı kserofil bitki örtüyü olan yerlər. Yazda və yayın əvəllərindən başlayaraq, böcəklər nadir hallarda ferula cinsindən olan iri (çətirçiçəklilər fəsiləsi) bitkilərin gövdə və köklərində görünür və sürfələri orada inkişaf edir. Puplaşma torpaqda gedir. Pup mərhələsində qışlayır. İldə bir nəsil verir. Təbii düşmənləri naməlumdur.

Sayı
----

1967-ci ildə M.L.Danilevski tərəfindən Naxçıvan MR-də 1 fərd, 1982-ci ildə 2 fərd və 1983-cü ildə 1 fərd qeydə alınmışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Əsas məhdudlaşdırıcı amillər skovits uzunbığının qida bitkisi olan ilankölgəsinin (Ferula sp.) insanlar tərəfindən qaramalın balaları üçün yem kimi istifadə olunması, böcəyin yaşadığı ərazilərin mal-qara tapdağına məruz qalmasıdır. Həmçinin kolleksiyaçilar tərəfindən tutulması da böcəyin sayının azalmasında rol oynayır.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Tədbir görülməyib.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Skovits uzunbığının yaşadığı ərazilərdə ilankölgəsi bitkisinin insanlar tərəfindən kütləvi surətdə toplanmasını və insanların kənd təsərrüfatı fəaliyyətini qadağan etmək məsləhət görülür. Böcəyin sayi və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yaşayış ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Mallosia scovitzii* | 
* Wikidata: Q3329251
* Wikispecies: Mallosia scovitzii
* BioLib: 220949
* GBIF: 6267876
* iNaturalist: 554330

 |
| *Saperda scovitzii* | 
* Wikidata: Q115930473
* GBIF: 6267882

 |
**Tədqiqat stansiyası** — elmi-müşahidə təyinatlı obyekt, əsasən Şimal Buzlu okean, Antarktika, və dreyf edən buzlaqlar üzərində yerləşir.

Şimal tədqiqat stansiyaları (Arktika) şimal yarımkürəsinin 60°-90° arasında, cənub tədqiqat stansiyaları isə cənub yarımkürəsinin 60°-90° arasında yerləşən ərazilərdə yerləşir. İstisnalar nadir hallarda müşahidə edilir.

Tədqiqat stansiyaları sistematik olaraq Meteoroloji, Geofiziki, Geomaqnit, Hidroloji və müəyyən zamanlarda isə Bioloji və Tibbi müşahidələr aparılır. Tez-tez geoloji tətqiqatlar aparılır. Qlyasiologiya araşdırmaları əsasən Antarktida ərazilərində aparılır. Stansiyalarda əsasən alimlər yaşayır.

Arktikada yerləşən tədqiqat stansiyaları
----------------------------------------

İlk tədqiqat stansiyaları 1910-ci illərdə: Vayqaç adasının şimalı, Yaqorski yarımadasının şimalında, Yamal yarımadasının Mare-Sale burnunda. Daimi qütb müşahidələri Yaqorski Şar boğazında aparılmışdır. 1915-ci ildə Dikson adasında stansiya fəaliyyətə başlamışdır.

1923–1924 illərdə Matoçkin Şar boğazı, 1931–1932 illərdə isə Jelaniya burnunda yeni stansiyalar inşa edilir. 1930-ci illərdə isə ruslar tərəfindən stansiya şəbəkələri yaradılır.

2012-ci il məlumatına görə Şimal dəniz yolu boyunca hazırda 16 tədqiqat stansiyası fəaliyyət göstərir (SSRİ dönəmində 67 stansiya).

### Dreyf edən buzlar üzərində yerləşən stansiyalar

1937 ildə SSRİ tərəfindən Arktikada stansiya təşkil edilir. Bu stansiya dreyf edən buzlaq üzərində yerləşən ilk stansiya olur ("Şimal Qütbü-1" ("ŞQ-1")). Buzlağa ilk enişi Otto Yuleviç Şmit təşkil edir. Stansiyada dörd qütb işçisi olmuşdur: İvan Dmitreviç Papanin (stansiya rəhbəsi), E. T. Krenkel (radist), Y. K. Federov (maqnitoloq), Pyotr Petroviç Şirşov (hidroloq). Stansiya buzların üzərində 275 gün fəaliyyət göstərmişdir.

 Vostok Antarktika stansiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  Stansiya hazır ki, Amderadan 37–38 km şimal-qərbdə yerləşir
2. ↑  "Rusiya Arktikasının dənizləri". Təbiət. № 6, 2013. 2022-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-21.
**Dr. Elza Səmədova Nizami qızı** — Xəzər Universiteti Təhsil fakültəsinin dekanı.

Elmi Fəaliyyəti
---------------

Elza Səmədova Xəzər Universitetinin Humanitar, Təhsil və Sosial elmlər fakültəsinin dekanıdır.

Elza Səmədova 1993–2004 tarixləri arasında türk ləhcələri sahəsində Türkiyənin Erciyəs və Səlcuq Universitələrində bakalavr, magistr və doktora təhsili almış və türk ləhcələrinin müqayisəli morfologiyası və semantikası istiqamətində PH. D dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

Eyni zamanda 1993–1997 tarixləri arasında Türkiyənin Erciyəs universitəsində təhsil pedaqogikası istiqamətində bakalavr pilləsini bitirmişdir.

O, tarixi və modern türk ləhcələri üzərində tədqiqatlar aparır. Onun, tarixi türk ləhcələri müasir türk ləhcələri arasındakı paralelliklər qurduğu araşdırmaları və müqayisəli qrammatika istiqamətindəki tədqiqatları uğur qazanmışdır.

2004 – 2008 tarixləri arasında Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin müəllimi və Türk dünyası işlətmə fakültəsinin təhsil və tələbə şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləmişdir.

Mənbə
-----

1. Khazar University Catalog (2009–2010)
2. Khazar University
**Havalandırma qurğusu** — böyük həcmdə kənd təsərrüfatı məhsullarının (ot, dənli bitkilər) hava axını ilə qurutmaq üçün tətbiq olunur. Əsas məqsədi məhsulun quru soyuq və ya isidilmiş hava ilə konservə edilməsindən ibarətdir. Bəzi hallarda qaz mübadiləsi və soyudulması üçün də istifadə olunur. Məsələn, kartofların saxlanmasında buna böyük ehtiyac yaranır.

Havalandırmanın ən geniş tətbiq olunduğu sahə biçilmiş otların qurudulmasıdır. Qurğunun əsas hissəsini mühərriklə işləyən üfürcək təşkil edir. Bu üfürcəklə aşağı təzyiqdə (bir neçə millibar) və böyük həcmdə (məsələn, 20000 m³/saat) hava axını yaratmaq olur. Hava, paylayıcı sistemin vasitəsilə əsas sahəyə yənəldilir və axınla məhsula daxil edilir. O, çox vaxt bir neçə metr yol qət edir. Otun havalandırılması zamanı onun rütubəti 40%-dan çox olmamalıdır. Sonra havalandırma qurğusu 10 gün ərzində otun rütubətliyini 15%-ə endirir. Bu zaman 1-2 g/m³ hava buxarlanması baş verir. Proses həm də madəllər mübadiləsində yaranan əlavə istiliklə müşayiət edilir. Quruma aşağıdan yuxarıya doğru baş verir. Sonuncu təbəqə də kondens qatı yarandığından heç də həmişə optimal qurumur. Havanın 5-8°K artıq qızdırılması qurutma vaxtını iki dəfə aşağı salır. Ancaq bu əlavə elektrik xərcləri tələb edir.

İstinadlar
----------

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
**Dövlət marağı** və ya **hökumət marağı** — dövlətə müəyyən bir məsələni tənzimləməyə imkan verən hüquq anlayışı. Konsepsiya müxtəlif ölkələrdə fərqli şəkildə tətbiq olunur. Dövlətin marağında olan və olmamalı olan məhdudiyyətlər dəyişir.

ABŞ
---

Birləşmiş Ştatlarda dövlət marağı anlayışı xüsusilə müəyyən konstitusiya məsələləri məhkəmə qarşısında olduqda yaranır. ABŞ Ali Məhkəməsinin qərarlarından irəli gələn ABŞ konstitusiya yurisprudensiyasına əsasən, məhkəmələr dövlətin konkret mövzuya olan marağını şəxslərin hüquq və mənafelərinə qoyulan məhdudiyyətlərin təsiri ilə müqayisə edirlər. Məcburi dövlət marağı ciddi yoxlama sınağına cavab verərsə, əsas konstitusiya hüquqlarını üstələyə bilər. Dövlət marağı seçim, üstünlük və ya mülahizə məsələsi deyil, vacib və ya zəruri olduğu halda məcburedicidir.

Avropa
------

Avropada 49 ölkədən 47-si Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının bir hissəsidir və bu, konvensiyaya üzv olan dövlətlərin öhdəlik götürdüyü müxtəlif insan hüquqlarını özündə əks etdirir. Bu hüquqların əksəriyyətində "məhdudiyyətlər" var. Bu o deməkdir ki, sözügedən hüquq mütləq deyil və konvensiya ilə müəyyən edilmiş müəyyən meyarlara əməl edildiyi təqdirdə dövlət tərəfindən məhdudlaşdırıla bilər. Məsələn, bütün məhdudiyyətlər "qanunla müəyyən edilməli" (özbaşına və qeyri-müəyyən qanunla yox), onlar qanuni məqsədə riayət etməli və demokratik cəmiyyətdə zəruri olmalıdır. Yalnız işgəncənin qadağan edilməsi heç bir halda məhdudlaşdırıla bilməz.

Həmçinin bax
------------

* İctimai maraq

İstinadlar
----------

1. ↑  *Palmore v. Sidoti*, 466 U.S. 429, 432 (1984)
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-14.
**Filfla** (malta Filfla) — Malta arxipelaqına daxil olan kiçik ada. Malta adasından 5 km cənubdadır. İnzibati cəhətdən Zurrik inzibati vahidliyinə daxildir.. Sahəsi — 0.06 км².

Coğrafiya
---------

Filfla adası
Filfla bitki və heyvanlar aləmindən kasad 6 hektarlıq bir ada. Maksimal hündürlük əhəng daşından ibarət olan 60 metrlik zirvədir. Yaxınlığında Filfoletta adası yerləşir.

1980-ci ildə ada düzquyruq kaçurka, Aralıqdənizi fıtına quşu və kimi quşların yuvalama ərazisi olması səbəbindən qorunma altına alınır. 1988-ci ildə isə ada və Aralıqdənizi sahilində 1 millik dəniz sahəsi qoruq elan edilir. Bu dəniz sahəsində ov etmək qadağan edilmişdir.

Bundan əlavə bura da divar kərtənkələsinin (*Podarcis filfolensis ssp. filfolensis*) və ilbizlərin iki növü yayılmışdır. Bitkilərdən isə *Allium tricoccum* hətta 2 metrə belə çatır.

Tarixi
------

Oda məlumdur ki, 1343-cü ildə adada olan mağarada kiçik bir kilsə tikilmişdir. 1856-cı ildə baş vermiş zəlzələ nəticəsində isə kilsə dağılmış, adanın bir hissəsi isə suya gömülmüşdür.

Şəkillər
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Filfla Islet". Important Bird Areas factsheet. BirdLife International. 2013. July 10, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-07.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Malta arxipelaqı |
| --- |
| Adalar | Malta • Qozo • Kominotto • Komino • Delimara • Sent-Pols • Manoel • Göbələk qayası • Filfla  | MaltaMalta |
**Uqanda planı** — Şərqi Afrika Britaniyası torpaqlarının bir qismini yəhudilərə verilməsini özündə birləşdirən plan. Plana əsasən yəhudilərə öz dövlətlərini yaratmaqları üçün geniş ərazilər verilməli idi. Təklif ilk dəfə 1903-cü ildə Böyük Britaniyanın müstəmləkələrlə bağlı məsələləri ilə məşğul olan Yozef Çemberlin tərəfindən sioinst lider Teodor Hertsla edildi. Plan indiki Keniya ərazisində yerləşən Mau platasında 13.000 km² ərazinin yəhudilərə verilməsini təklif edirdi. Uqanda planı Rusiya imperiyası ərazisində yaşanmış yəhudi qətliamlarına cavab olaraq hazırlanmışdı və yəhudilərin planı qəbul edəcəyi gözlənilirdi.

Təklif Bazel şəhərində keçirilən *VI Sionist yığıncağında* müzakirə edildi və müzakirələr şiddətli fikir ayrılığına səbəb oldu. Bir qrup təklifin qəbul ediləcəyi halda Fələstin ərazilərində yeni bir yəhudi dövlətinin yaradılmasının mümkün olmayacağını müdafiə edirdi. Yekunda 299 nəfərdən 177 nəfəri plana müsbət cavab verdilər. Növbəti il üç nəfərdən təşkil olunmuş qrup ərazinin öyrənilməsi üçün Keniyaya yola salındı. Ərazinin dəniz səviyyəsindən yüksəkdə yerləşməsi, ərazinin digər Afrika bölgələrinə nəzarən daha çox məhsuldar olması kimi səbəblər qrupda müsbət fikir yaratmışdı.

Bununla yanaşı müşahidə qrupu əraziyə çox yaxın olan bir vadidə yüzlərlə vəhşi heyvanın yaşadığını müəyyənləşdirdilər. Əsas problemlərdən biri isə gəlmələrə müsbət yanaşmayan Masai qəbiləsinin ərazidə çoxluq təşkil etməsi idi. Uqanda planı Vinston Çörçill tərəfindən İkinci dünya müharibəsi zamanı bir daha gündəmə gətirildi. Vinston Çörçill Üçüncü Reyxin təqiblərindən xilas olmağı bacaran yəhudilərin plana uyğun olaraq Afrika ərazilərinə yerləşdirilməsini təklif edirdi. Avropada fəaliyyət göstərən Sionist təşkilatlar *Uqanda planın* baş tutacağı təqdirdə Fələstin ərazilərinə yerləşmənin ikinici plana keçəcəyindən ehtiyat edərək plana sərt bir şəkildə etiraz etmişdilər. Nəticədə planın icrası dayandırılmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Abayudaya, 1920-ci ildə İudaizmi qəbul etmiş bir Uqanda etnik qrupudur.
* Madaqaskar planı Avropalı yəhudilərin Madaqaskar adasına köçürüləmsini nəzərdə tuturdu.
* SSRİ dönəmində yaradılan Yəhudi muxtar vilayəti, Rusiya Federasiyası dönəmində də saxlanılmışdır.
* Yaponlar *Fuqu planı*  ilə yəhudiləri özlərinin yaratdıqları kukla dövlət Mançjou-qoya yerləşdirməyə çalışırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Theodor Herzl's biography at Jewish Virtual Library". 2010-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-11.
**Holokosta aşağıdan-yuxarıya yanaşma** — Holokostun səbəblərinə baxış zamanı istifadə olunan yanaşma.

Bu yanaşma adətən Holokostu başa düşmək üçün funksionalizmə qarşı intensionalizm müzakirəsi kimi tanınan ümumi müzakirələr çərçivəsində aparılır. Funksionalistlər yəhudilərin öldürülməsi qərarının zamanla "kumulyativ radikallaşma" adlı konsepsiya ilə inkişaf etdiyi arqumentini təmsil edirlər. İntensialistlər, digər tərəfdən, Son həllin başdan-başa baş verməsi üçün nəzərdə tutulduğuna inanırlar və bu fikri sübut etmək üçün antisemitizm mövzusundan istifadə edirlər. Funksionalizmə qarşı intensionalizm mübahisəsində aşağıdan yuxarıya yanaşma funksionalist baxış bucağından yaranmışdır.

Bu yanaşma Holokostu izah etmək üçün istifadə edilən çoxsaylı arqumentlərdən biri kimi ən yaxşı şəkildə müəyyən edilmişlərdən biridir. Bu mülahizə əsasən aşağı rütbəlilərə və onların Son həll adlanan planı həyata keçirmək üçün daha yüksək rütbələrə təzyiq göstərməsinə yönəlmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Longerich, Peter. "Policy of Destruction: Nazi Anti-Jewish Policy and the Genesis of the 'Final Solution'". UNITED STATES HOLOCAUST MEMORIAL MUSEUM: CENTER FOR ADVANCED HOLOCAUST STUDIES, 1999, p. 4.
**Ksantippa** (q.yun. Ξανθίππη; e. ə. V əsr – e. ə. IV əsr) — qədim yunan filosofu Sokratın həyat yoldaşı. O, zadəgan ailəsindən idi. Sokratla təxminən 50 yaşında ikən evlənmiş və üç oğlu dünyaya gəlmişdir. Edamdan əvvəl son gün Sokratla vidalaşmağa gələnlər arasında Platon Ksantippanın adını çəkdi. Ksenofont onu dözülməz xarakterə malik olan qəmgin qadın kimi təsvir edirdi. Sonradan Sokratın ailə münasibətləri çoxlu təfərrüatlar və lətifə hekayələri ilə tamamlandı. Onların etibarlılığı, filosofun ölümündən yüz illər sonra görünmə vaxtını nəzərə alsaq, son dərəcə şübhəlidir.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Kruqosvet · Britannica (11-th) |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 3004080 · BNE: XX1670697 · GND: 119035995 · ISNI: 0000 0004 4887 329X · LCCN: n85262606 · NKC: jn20010525208 · NLP: a0000001807001 · NUKAT: n2005037502 · VIAF: 52490593, 1088154380949630290643, 84075101 · WorldCat VIAF: 52490593, 1088154380949630290643, 84075101 |

 |
**Kiçik qıfotu**

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Avropanın materik hissəsi və Kiçik Asiyadır.İngiltərə,Şimali Afrika,Amerika,Avstraliya və Yeni Zelandiyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Həmişəyaşıl,çoxillik,nazik horizontal,kökümsovlu ot və ya kolcuqdur.Yarpaqları üzbəüz,ellipsvari,dərili,parlaq,uzunluğu 3-5 sm və eni 2,5 sm-dək olub,iti vəya küt,üstü yaşıl,alt tərəfi boz-yaşıl,saplaqların uzunluğu 2-5 mm,dəstələrdə 3 ədəd yerləşmişdir.Tək-tək göy-bənövşəyi rəngli çiçəkləri düz qalxan budaqların ucunda yerləşir.Çiçəkləri tək,diametri 2-3 sm,çiçək saplaqlarının uzunluğu 1-3 sm-dir.Kasacığı bitişik yarpaqlı,hissələrin uzunluğu 3-4 mm,iti,lansetvari-üçkünc,çılpaqdır.Çiçək tacı qıfvari,tünd göy və ya bənövşəyi-göy,uzunluğu təxminən 12 mm olan uzun,slindrik,nazik borucuqlu,küt kəsikli hissələrinin uzunluğu 10-12 mm-dir.Dişiciyi tükcüklü,ağızlıdır;yuxarı hissədə uzun,ağ tükcüklərlə örtülmüşdür.Erkəkcik saplaqları yumru,kasavari əyilmişdir;tozcuqları çiçək tacının borucuğunda oval formalı,uzunluğu 4 mm-dir.Yarpaqcıqları 2 ədəd,silindrik,ucu biz,yaşılımtıl,uzunluğu 7-8 sm-dir.Toxumları qonur,uzunsov,silindrik,əmzikli,kəkilsizdir.May-iyunda çiçəkləyir.Meyvələri avqust-sentyabrda yetişir.Toxum,yaşıl qələmlər və kolun bölünməsi yolu ilə çoxaldılır.Torpağa dəyən budaqları kök verir.

Ekologiyası
-----------

Meşələrdə,yamaclarda,kolluqlarda bitir.Torpağa az tələbkardır.Şəhər şəraitinə davamlədır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərdəkan dendrarisində introduksiya edilmişdir.Respublikanın rayonlarında mədəni şəraitdə park və bağlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Park və bağlarda çiçəklərinin dekorativ xüsusiyyətinə görə istifadə olunur,müalicəvi əhəmiyyətlidir.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q161777
* Wikispecies: Vinca minor
* AoFP: 4124
* APA: 415
* APDB: 71924
* APNI: 136116
* BioLib: 40533
* Calflora: 12979
* Ecocrop: 10841
* EoL: 585626
* EPPO: VINMI
* EUNIS: 152536
* FoC: 200018491
* GBIF: 3169707
* GRIN: 41680
* iNaturalist: 55844
* IPA: 3081
* IPNI: 82701-1
* IRMNG: 11434629
* ITIS: 30238
* MoBotPF: 276078
* NBN: NBNSYS0000003953
* NCBI: 60093
* NZOR: 355c8955-ba77-4872-aeb4-c171cf44300f
* NZPCN: 2629
* PalDat: Vinca\_minor
* PFI: 4069
* Plant List: kew-213172
* PLANTS: VIMI2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:82701-1
* Tropicos: 1800053
* VASCAN: 2665
* VicFlora: 280c7103-1b32-4118-a699-04acfc0f8e9f
* WCSP: 213172
* WisFlora: 5383
* WFO: wfo-0000332792

 |

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 209.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Keyxosrov.

**Keyxosrov Cahan bəyim** (d. 9 iyul, 1861 - ö. 12 aprel, 1930) — İngilis idarəsindəki Hindistanda yarımüstəqil Bopal sultanlığı dövlətinin son qadın hökmdarı (1901-1926).

Həyatı
------

Keyxosrov Cahan bəyim 9 iyul 1861-ci il tarixində Hindistanın Bopal (Bhopal) şəhərində doğulmuşdu. Anası Bopal nəvvabəsi Sah Cahan bəyim, atası Bəxşı Baqi Məhəmməd xandır. Mövlanə Cəmaləddin əl-Vəzir və Müftü Əyyub bin Qəmərüddindən çeşidli dərslər aldı. Nənəsi İskəndər bəyimdən də dövlət idarəsiylə ilgili mövzularda bilgilər etdi. Ayrıca xətt dərsləri aldı və Farsca öyrəndi. 1875-ci ildə Əmir Əhməd Əli xan ilə evləndi. Bu evlilikdən 1876-cı ildə Məhəmməd Nəsrullah xan 1877-ci ildə Hafız Ubeydullah xan və 1894-cü ildə Məhəmməd Hamidullah xan adlarında üç oğlu oldu.

Anası Şah Cahan Bəyimin 16 iyul 1901-ci ildə vəfatından sonra onun Lord Canning ilə etdiyi anlaşma gərəyincə Cahan bəyim "sultan" ünvanıyla taxta keçdi. Ancaq 1902-ci ildə əri ölüncə bir çox problemlə qarşı-qarşıya qaldı. Bu arada boşalan dövlət xəzinəsinə gəlir yolları aradı. Böyük oğlu Məhəmməd Nəsrullah xanın yardımlarıyla ölkə idarəsində və hüquq sistemində islahatlar etdi. 1903-cü ildə hacca getti.

Cahan bəyim 1908-ci ildən öncə İstanbula gedib Osmanlı sultanı II Əbdülhəmid ilə görüşdüyü kimi oğulları Həmidullah xan və Ubeydullah xan ilə 1911-ci ildə dəkrar İstanbula getdi və Sultan Rəşad tərəfindən qəbul ədil¬di. Fəqət bu görüşmələr dost ziyarətin¬dən ötəyə keçmədi. Eyni il İngiltərə kralı V Georqun taç geymə məclisinə qatılmaq üçün Londona gedən Cahan bəyim, I Dünya Savaşında İngilis höku¬mətinə bağlı qaldı və İngilis ordusuna qatılmaq üzərə bir bölük göndərdi. 1924-cü ildə iki oğlunun qəflətən ölümünə görə ölkədə çıxan qarışıqlıqları yatırmağı bacardı. 1925-ci ildə oğlu Məhəmməd Həmidullah xan ilə təkrar İngiltərəyə getdi. Məmləkətinə dönüncə İngilis hökumətindən aldığı tapşırıqla 1926-cı ildə oğlu lehinə taxtdan çəkildi.

Bibiyə Bəyim olaraq da bilinən Cahan bəyim 12 aprel 1930-cu ildə vəfat etdi.

İstinadlar
----------
**Fransua Jozef Pol de Qrass** ( *fr.* François Joseph Paul de Grasse; 13 sentyabr 1722[…] – 11 yanvar 1788 və ya 14 yanvar 1788, Paris) — Fransa admiralı, ABŞ İstiqlal müharibəsi iştirakçısı.

Həyatı
------

Fransua Jozef Pol de Qrass Avstriya irsi uğrunda müharibədə iştirak etmiş, Tulon döyüşündə əsas fiqurlardan biri olmuşdur. ABŞ İstiqlal müharibəsində, həmçinin Britaniya, Niderland, Fransa və İspaniyanın Vest-Hind adalarında və Şimali Amerikada müstəmləkə müharibəsində Fransua gəmilər diviziyasına komandanlıq etmişdir. 29 aprel 1781-ci ildə böyük bir konvoyun Martinikaya gəlməsini müvəffəqiyyətlə təmin etmiş və sonra Tobaqo adasını işğal etmişdir. Fransua Çesapik körfəzində Britaniya donanmasını dəf etmişdir. General Lafayet ilə birlikdə Fransua ABŞ İstiqlal müharibəsində amerikalılara əhəmiyyətli töhfə vermişdir. 1788-ci ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Francois-Joseph-Paul, count de Grasse // Encyclopædia Britannica (ing.).
**Çarlz Li** (*ing.* Charles Lee; 26 yanvar (6 fevral) 1731 – 2 oktyabr 1782, Filadelfiya, Pensilvaniya) — Britaniya zabiti, daha sonra Kontinental Orduda general-mayor. Li əvvəlcə Yeddiillik müharibədə vuruşmuş və Britaniya Ordusunda xidmət etmişdir. Müharibədən sonra zabitinin patentini satmış və bir müddət II Stanislavın Polşa ordusunda xidmət etmişdir. 1773-cü ildə Li Amerikaya köçmüş və Virciniyada əmlak almışdır. 1775-ci ildə ABŞ İstiqlal müharibəsi başlayanda üsyançı qüvvələrə könüllü olaraq xidmət etmişdir. O, Kontinental Ordunun Baş Komandanı olmağa ümid edirdi, lakin Konqres onu Corc Vaşinqtondan sonra ikinci komandan təyin etmişdir.

1776-cı ildə onun qoşunları Britaniyanın Sullivan fortuna hücum cəhdini dəf etmiş, bu da onun orduda və Konqresdəki mövqeyini gücləndirmişdir. Elə həmin il Çarlz Li Tarletonun draqunları tərəfindən tutulmuş və 1778-ci ildə mübadilə baş tutana qədər əsir saxlanılmışdır. Li bir çox sirləri ingilislərə ötürdüyü şübhəsi ilə amerikalılar tərəfindən mühakimə olunmuş, bundan sonra xidmətdən uzaqlaşdırılmışdır.

İstinadlar
----------
**Noktürn** (*fr.* nocturne - "gecə") — XIX əsrin əvvəllərindən lirik, xəyalpərəst təbiətli musiqi parçaları (adətən instrumental, daha az vokal) üçün yayılmış ad. Bu mənada fransızca *nocturne* sözü ilk dəfə 1810-cu illərdə Con Fild tərəfindən istifadə edilmişdir, baxmayaraq ki, italyan termini *notturno* XVIII əsrdə mövcud idi və açıq havada ifa olunan musiqini ifadə edirdi.

Noktürn janrı orta əsrlərdə yaranmışdır. Sonra gecə yarısı ilə sübh arasında yerinə yetirilən dini katolik xidmətinin bir hissəsinə verilən ad (pravoslav matinləri kimi). Noktürn XVIII əsrdə sırf dini janrlardan yaranıb, gecələr açıq havada ifa olunan kamera əsərinə çevrilib (*Nachtmusik*). Klassik noktürn janrı müasir anlayış ilə heç bir əlaqəsi yoxdur (bu lirik miniatür deyildi) və çox vaxt sonata-simfonik tsikl şəklində yazılırdı (məsələn, Motsartın "Kiçik gecə serenadası").

Noktürn adətən geniş inkişaf etmiş melodiya əsasında qurulur və gecəni bir növ instrumental mahnıya çevirir. Adətən noktürnlər fortepiano üçün yazılır, lakin oxşar əsərlər digər alətlər, eləcə də ansambl və orkestrlər üçün də rast gəlinir.

Sözün müasir mənasında noktürn yazan ilk bəstəkar Con Fild olmuşdur. O, 18 piano noktürnü yaradıb ki, bu gün də pianoçuların repertuarına daxildir.

Pianoda noktürn janrı Frederik Şopenin yaradıcılığında daha da çiçəkləndi. O, 21 belə pyes yazıb. Şopenin ilkin əsərlərində (məsələn, məşhur "Es-dur" noktürndə, Op. 9 No 2) Fildin təsiri nəzərə çarpır; sonralar bəstəkar harmoniyanı çətinləşdirməyə və hətta daha sərbəst formadan istifadə etməyə başladı.

 

Noktürnləri həmçinin Karl Çerni, Frans List, Edvard Qriq, rus bəstəkarları - Qlinka (onun bu janrda iki pyesi, fortepiano və ya arfa üçün E-flatmajor və "Ayrılıq" fortepiano noktürü, Balakirev, Çaykovski və başqa bəstəkarlar Fildin təəssüratları ilə yazmışdır 

Bu janrın orkestr əsərləri arasında ən məşhuru Feliks Mendelsonun musiqisindən Şekspirin "Yay gecəsi yuxusu" komediyasına qədər olan noktürndür. İmpressionist musiqinin görkəmli nümunəsi Klod Debüssinin üç nöktürndür (Buludlar, Şənliklər, Sirenlər).
Brayduell. Litoqrafiya.
**Brayduell** (*ing.* The Bridewell) — 1768-ci ildə Nyu-Yorkda, Manhettendə tikilmiş həbsxana.

Oksford ingilis dili lüğətinin tərifinə görə, "Brayduell" adı həm həbsxana, həm də iş evini bildirir. Bu termin On üç koloniyadakı bir sıra həbsxanalara istinad etmək üçün istifadə edilmişdir.

Nyu-Yorkda yerləşən Brayduell həbsxanasının tikintisi 1768-ci ildə başlamış, lakin ABŞ İstiqlal müharibəsindən sonra tamamlanmamışdır. Buna baxmayaraq, ingilislər həbsxanadan hərbi əsirləri yerləşdirmək üçün istifadə edirdilər. Həbsxana binası "Tombs" adlı yeni həbsxana yaradıldıqdan sonra sökülmüşdür. Daşların bir qismi yeni cəzaçəkmə müəssisəsinin tikintisində istifadə olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Home : Oxford English Dictionary" (ingilis). www.oed.com. 2008-01-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-13.
2. ↑  "Four Walls, City Hall Park". forgotten-ny.com. Forgotten New York. 2019-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-28.
3. ↑  Carrott, Richard G *The Egyptian revival: its sources, monuments, and meaning, 1808–1858* University of California Press, 1978 ISBN 0-520-03324-8 p.165
**Tomson saçılması** — klassik elektromaqnetizmin təsvir etdiyi kimi, pulsuz bir yüklü hissəcik ilə elektromaqnit şüalanmanın elastik səpilməsidir. Bu, yalnız Compton səpilməsinin az enerji sərhədidir: {\displaystyle \nu \ll mc^{2}/h} partikül kinetik enerjisi və foton frekansı səpilmə nəticəsində dəyişmir. Bu məhdudiyyət foton enerjisinin parçacığın kütlə enerjisindən daha az olduğu müddətdə etibarlıdır: işığın dalğa uzunluğunun parçacığın Compton dalğa uzunluğundan çox olduqda və ya bərabərdir.

Fənnin təsviri
--------------

Az enerji limitində, hadisənin dalğasının elektrik sahəsi (foton) yüklənmiş hissəcikləri sürətləndirir, bununla da hadisənin dalğası ilə eyni tezlikdə radiasiyanı yaymağa səbəb olur və dalğa dağılır. Thomson saçılması plazma fizikasında mühüm bir hadisədir və ilk fizik J. J. Thomson tərəfindən izah edildi. Parçanın hərəkəti qeyri-relativ deyil (yəni onun sürəti işıq sürətindən daha azdır), hissəciklərin sürətlənməsinin əsas səbəbi hadisənin dalğasının elektrik sahəsinin komponenti ilə bağlıdır. Birincisi, maqnit sahəsinin təsiri nəzərə alınmır. Parçacıq, elektromaqnit dipol radiasiyasına səbəb olan salınan elektrik sahəsinin istiqamətində hərəkət edəcəkdir. Hareketli parçacık, hızlandırmaya dik bir doğrultunda ən yüksek dərəcədə yayar və radiasyon hərəkətinin önündə polarize olacaqdır. Buna görə, bir müşahidəçinin yerləşdiyi yerə görə, kiçik həcmli elementdən səpilmiş işıq az və ya çox polarizə görünə bilər.

Daxil olan və müşahidə olunan dalğanın elektrik sahələri (yəni çıxan dalğa) müşahidə təyyarəsində (gələn və müşahidə olunan dalğalar tərəfindən formalaşan) və həmin düzəldən dik olan komponentlərə bölünür. Təyyarədə yayılan komponentlər "radial" adlanır və təyyarəə dik olanlar "tangensional" olur. (Bu terminlərin təbii görünməsi çətindir, amma standart terminologiyadir.)

Sağdakı diaqram müşahidə təyyarəsini təsvir edir. Bu, qəza nöqtəsində yüklənmiş hissəciklərin sürətləndirilmənin radial bir komponentini (yəni müşahidə sxeminə bir tərkib hissəsi) göstərməsinə səbəb olan hadisənin elektrik sahəsinin radial komponentini göstərir. Göstərilən dalğanın amplitüdünün χ kosinosuna, hadisənin və müşahidə olunan dalğaların arasındakı aralığa mütənasib olacağı göstərilə bilər. Genlik kvadratı olan intensivlik daha sonra cos2 (x) bir faktorla azalacaq. Görülə bilərik ki, tangensional (*ing.* tangential )komponentlər (diaqramın düzəpinə dik) bu şəkildə təsirlənməyəcəkdir.

Dağılım ən yaxşı şəkildə ε dt dV dΩ dl kimi təyin olunan bir emissiya əmsalı ilə təsvir edilir, zaman dt-də həcm elementi dV ilə dalğalanan dalğalar uzunluğu λ və λ + dλ arasındakı d Bir müşahidəçi baxımından, radiasiya polarlaşmış işıq və müvafiq olaraq polarizə işığa uyğun olan iki emissiya əmsalı var. Parsiyallaşmamış hadisə işıqları üçün bunlar aşağıdakılardır:

İstinadlar
----------

1. ↑  *Chen, Szu-yuan; Maksimchuk, Anatoly; Umstadter, Donald.* "Experimental observation of relativistic nonlinear Thomson scattering". Nature. 396. December 17, 1998: 653–655. arXiv:physics/9810036. Bibcode:1998Natur.396..653C. doi:10.1038/25303. December 20, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 10, 2018.
**Muradov Elyar Həbib oğlu** (1963) - Azərbaycanın Əməkdar mühəndisi.

Həyatı
------

Elyar Muradov 14 iyun 1963-cü ildə Cəbrayıl rayonun Qumlaq kəndində doğulub. 1980-ci ildə Cəbrayıl rayonunun orta internat məktəbini bitirmişdir. 1985-ci ildə Xarkov Dəmir Yol Mühəndisləri institutunun "Vaqonqayırma və vaqon təsərrüfatı" ixtisasını tamamlayıb. Təyinatla Bakı vaqon Deposuna göndərilib. Depoda vaqon müayinəçisi kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb.

Elyar Muradov 1988-ci ildən 1989-cu ilədək Deponun texniki istehsalat şöbəsinin rəisi vəzifəsində çalışıb.

Elyar Muradov 1989-cu ilədən 1991-ci ilədək Depoda baş texnoloq vəzifəsində işləyib.

Elyar Muradov 1991-ci ilədən 1996-cı ilədək Deponun baş mühəndisi vəzifəsində çalışıb.

Elyar Muradov 1996-cı ilədən 2004-cü ilədək Bakı vaqon deposunun rəisi vəzifəsində işləyib.

Elyar Muradov 9 mart 2004-cü ilədə günümüzədək Azərbaycan Dəmir Yolu Sərnişin daşımaları Departamentinin rəisi vəzifəsində çalışır.

Mükafatları
-----------

2012-ci ildə Prezidentin fərmanı ilə "Əməkdar mühəndis" adını alıb. Fəxri dəmiryolçudur.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndislərinin siyahısı
**Alpaslan Ceylan** (1959, Ərzurum ili) — Türkiyə tarixçisi, professoru, "Manas" Qırğızıstan-Türkiyə Universitetinin rektoru.

Həyat və fəaliyyəti
-------------------

Alpaslan Ceylan 1959-cu ildə Türkiyənin Ərzurum vilayətində anadan olmuşdur. O, 1985-ci ildə Atatürk Universitetinin Tarix fakültəsini bitirmişdir. Ceylan həm magistratura, həm də doktorantura təhsilini həmin universitetin Qədim dövrlər tarixi şöbəsində bitirmişdir. O, bundan sonra Atatürk Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində müəllim olmuş, 2009-cu ildə ona həmin fakültənin professoru adı verilmişdir. Ceylan qədim tarixə dair onlarla kitab və məqalə yazan bir professor kimi bir çox mühüm arxeoloji tədqiqatlara da imza atmışdır. O, ən son olaraq Atatürk Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Tarix şöbəsində Qədim dövrlər tarixi kafedrasının müdiri vəzifəsini icra etmişdir.

Alpaslan Ceylan qədim tarix, türk mədəniyyəti, tarixi coğrafiya və strategiya üzrə ekspertdir. O, son 25 ildə Şərqi Anadolu, Şimal-Şərqi Anadolu, Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın qədim tarixi ilə bağlı beynəlxalq elmi araşdırmalar, arxeoloji qazıntılar və layihələr həyata keçirmişdir. O, 2012–2016-cı illərdə Türkiyə Ənənəvi İdman Növləri Federasiyasının prezidenti vəzifəsində çalışmışdır. Bu çərçivədə o, 7–14 sentyabr 2014-cü ildə Qırğızıstanda keçirilən I Dünya Köçəri Oyunlarının və 2–9 sentyabr 2016-cı il tarixlərində Qırğızıstanda keçirilən II Dünya Köçəri Oyunlarının Təşkilat Komitəsinin üzvü və Türkiyə nümayəndə heyətinin rəhbəri vəzifələrində çalışmışdır. Ceylan 2016-cı ildən Türkiyə Ənənəvi İdman Növləri Federasiyasının fəxri sədri vəzifəsində çalışır.

Alpaslan Ceylan 2020-ci ildən "Manas" Qırğızıstan-Türkiyə Universitetinin rektoru vəzifəsində çalışır.

Əsərləri
--------

* Eskiçağ'da Kars Kaleleri
* Eskiçağ'da Iğdır Kaleleri
* Eskiçağ'da Erzincan Kaleleri
* Doğu'nun Sönmeyen Yıldızı Akçakale ve Çıldır Araştırmaları
* Erzurum'un Eskiçağ Kaleleri

Müfakatları
-----------

* İlin rektoru
* "Mitta Vasiliy adına Şərəf" medalı

İstinadlar
----------

1. ↑  Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpaslan Ceylan
2. ↑  "Manas Üniversitesi'nin yeni Rektörü Prof. Dr. Alpaslan Ceylan oldu". 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-14.
3. ↑  Prof. Dr. Alpaslan CEYLAN
4. ↑  30. Yılın Ödülü Rektör Alpaslan Ceylan’a
5. ↑  PROF. DR. ALPASLAN CEYLAN’A BÜYÜK ONUR
**Do diyez minor noktürn** — solo fortepiano üçün olan 20 nömrəli do diyez minor sonatası Lento con gran espressione, P 1, No. 16, KKIVa/16, polyak bəstəkarı Frederik Şopen tərəfindən 1830-cu ildə bəstələnmiş, 1870-ci ildə isə çap olunmuşdur. Şopen bu əsəri böyük bacısı Lüdvikaya həsr etmiş və qeyd etmişdir: 

> 
>  İkinci konsertimin çalışmasına başlamazdan əvvəl hazırlıq üçün bacım Lüdvikaya.
> 
> 

Əsər bəstəkarın ölümündən 26 il sonra çap olunmuşdur və adətən, sürətli olduğu üçün Lento con gran espressione adlandırılmışdır. Bəzən də bu əsər "Xatirə" (Reminiscence) adlanıb. Noktyurn daha sonra Holokostdan sağ çıxmağı bacaran Nataliya Karp tərəfindən ifa olunmuşdur. O, bu əsəri Nazi komandirlərindən biri Amon Goata ifa etmiş və Amon musiqidən çox təsirləndiyi üçün onu öldürməmişdir.

Musiqili Struktur
-----------------

Lento con gran espressione kimi tanınan bu əsər 4/4 ölçüsündə yazılıb. Əsər mülayim və eyni zamanda da qəmgin motivlərlə başlayir, daha sonra isə əsas mövzu 5-ci taktdan ifa olunmağa başlayır. Sağ əl əsas mövzunu çaldığı müddətdə sol əl leqato şəklində qırıq-qırıq akkordlarla musiqinin gözəlliyinə fərqli rəng qatır. 21-ci taktda motiv xəyalpərəst pianissimoya keçir və nəhayət 47-ci taktda əsas mövzuya qayıdır və do diyez major tonallığında sona çatır. Orta hissənin 1 və 2-ci, ümumi mövzunun isə 21, 22-ci taktlarının mövzusu onun elə həmin ərəfələrdə yazdığı Fortepiano üçün ikinci konsertinin(Fa minor) üçüncü hərəkatı ilə, ikinci hissəsi isə həmin əsərin ikinci hərəkatı ilə çox oxşar idi. 33-cü taktda 3/4 ölçüsünə keçilməsi də öz növbəsində Fa minor konsertinin 3-cü hərəkatındakı Şerzando hissəsi ilə 145-ci taktda uyğunlaşır və eyni zamanda bu hissədə sağ və sol əl birlikdə sözügedən mövzunu oktava şəklində ifa edirlər.

İstifadə olunduğu yerlər
------------------------

Noktyurn əsəri Roman Polanski tərəfindən çəkilmiş Pianoçu filmində ifa olunmuş və çox böyük rəğbətlə qarşılanmışdır. Noktyurn filmdə iki dəfə- əvvəldə və sonda əsərin qəhrəmanı Vladislav Şpilman tərəfindən Varşava Radio studiyasında lentə alınmışdır. Əsərin bütöv versiyası isə soundtrack şəklində Janus Olejnitsak tərəfindən ifa edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Narodowy Instytut Fryderyka Chopina
2. ↑  Murdoch, William (1935). Chopin: His Life.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-12-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-10.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-10.
5. ↑  Charters, David. "Natalia Karp". Liverpool Daily Post. Retrieved 2008–04-02.
6. ↑   "Władysław Szpilman plays Nocturne in C-sharp minor". DailyMail UK.com. Retrieved 20 July 2018