recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Podolski Tovtrı Milli Təbiət Parkı** (*ukr.* Національний природний парк «Подільські Товтри») — Ukraynanın Xmelnitski vilayətində yerləşən milli park. Milli park **Kamenes-Podolski**, **Çemeroveski** və **Qorodokski** rayonlarının ərazisinə daxildir. Podolski Tovtrı Milli Parkı 2008-ci ildə Ukraynanın 7 Təbiət möcüzəsindən biri seçilmişdir. 13 iyul 2017-ci ildə milli park UNESKO-nun Ümumdünya irsinə daxil edilmişdir. Park ərazisində Avropanın və Karpatların nadir fıstıq meşələri qorunur.

Tarixi
------

Milli park 27 iyun 1996-cı ildə Ukrayna prezidentinin qərarı ilə yaradılmışdır. Məqsəd təbi landşaftı və tarixi-mədəni komplekslərin qorunması, elcə də estetik, elmi və sağlamlıq istiqamətlərdə istifadə idi.

Ümumi məlumat
-------------

Milli parkın ümumi sahəsi — 261 316 hektardır. Parka məxsus ərazi isə 1300 hektardır. Sahəsinə görə bu ərazi Ukraynada ən böyük hesab olunur. Park ərazisində həm təbii, həm də insan əli ilə yaradılmış təkrarolunmaz komplekslər mövcuddur. Bu ərazi həm turizmin, həm də sağlamlıq baxımdan önəmlidir. Milli park ərazisində 129 qorunan təbii obyekt var. 19 arxeloji, 300 tarixi-memarlıq abidələri mövcuddur.

Fiziki coğrafi xarakteriskası
-----------------------------

Milli park ərazisi iki fiziki-coğrafi zonada yerləşir: Qərbi-Podolski vilayəti (fiziki-coğrafi rayonlar - Toltrov və Qərbi-Podolski Pridnestrovsko) və Prednestrovsko-Podolski meşə-çöl vilayəti (Moqilevski yüksəkliyi).

Geoloji quruluşu
----------------

Parkın ərazisi geoloji baxımdan Şərqi Avropa platformasının Podolski kristallik çıxıntısına uyğun gəlir. Ərazidə kembiriyə qədər, paleozoyun (kembri, ordovik, silur), mezozoy (təbaşir), kaynozoy (neogen) və antropogen mənşəli süxurlara rast gəlinir.

Flora və faunası
----------------

Ukrayna Qırmızı kitabına 60 növ bitki və 85 növ heyvan (14 - məməli, 26- quş və 45 - həşarat) daxil edilib.

Ədəbiyyat
---------

* Горный энциклопедический словарь : в 3 т / под ред. В.  С.  Билецкого. — Д.  : Восточный издательский дом, 2001—2004.

Xarici keçidlər
---------------

* Сайт Национального природного парка «Подольские Товтры»
* Товтра «Кармелюковая гора» Arxivləşdirilib 2019-06-19 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

  

1. ↑  Букові ліси на Львівщині стали світовим надбанням ЮНЕСКО Arxivləşdirilib 2017-07-16 at the Wayback Machine *tvoemisto.tv*, 14.07.2017
**Anak-Krakatau** (ind. Anak-Krakatau) — İndoneziyaya məxsus olan ada. Ada Sakit okean suları ilə yuyulur. Zond boğazında qərarlaşır.

Goğrafiyası
-----------

Anak-Krakatau. Kosmosdan çəkilmiş şəkil.

1883-cü il zəlzələsindən sonrakı vəziyyət
Adada dünyanın ən məşhur vulkanlarından biri olan Krakatau vulkanı yerləşir. Hələ 1883-cü ildə sahəsi 10,5 km² olan ada zəlzələdən sonra darmadağın olmuşdur. Onun yerində Anak-Krakatau, Sertunq, Rakata, Rakata-Keçil və Botsmansports qayası meydana gəlir.

Vulkan Krakatau adanın mərkəzində yerləşir daim axan lava sayəsində adanın sahəsi günbəgün artır.

Araşdırmacı Berbeek öz məruzəsində partlayış nəticədində yoxa çıxmış vulkanın yerinə yeni vulkanın peyda olacağını bildirmişdir. Bu ehtimal 29 dekabr 1927-ci ildə öz təstiqini tapmışdır. Burada du altı püskürmə baş verir. Buna bənzər püskürmə hələ bir necə sy öncə iyunda baş vermişdi. Yeni vulkan püskürmədən bir neçə gün sonra su səviyyəsindən 9 mertr hündürlüyə qalxa bilir. Vulkan Anak-Krakatau adını alır. Ada Krakatu vulkanının nə zamansa yaratdığı və donradsn mıhv elədiyi yerdə üç adanın ortasında meydana gəlmişdir. Ada lavadan və vulkan külündən təşkil olunduğundan qısa zaman kəsiyində dəniz tərəfindən yuyulur. Bu iki təbiət obyekti arasında gedən mübarizənin sonunda vulkan növbəti püskürməsi ilə adanı su səthinə çıxara bilir. Bu hadisə 1930-cu ilin avqustunda baş verir. Püskürmə sayədində dənizin əvvəllər yuyub apardığı sahədən belə böyük ərazidə ada ysyılır. Adanın yenidən doğulması biyük həcmli araşdırmalara səbəb olur.
İlk konus 67 metr hündürlüyə 1933-cü ildə çatmışdır. 1950-ci ildə hündürlük 138 metr qədər yüksəlir. İkinci konus dənizin dibindən tədricən qalxmağa başlamışdır. İkinci konus Krater daxilində olan göldən qalxır. Konus 1930-cu ildə 30 metr, 1968-ci ildə 160 metr, 1977-ci ildə hündürlük 181 metrə çatır.

### Bu günkü vəziyyət

Anak-Krakatau vulkanın yaranmasından bu günə qədər vulkan beş dəfə püskürmüşdür. Anak-Krakatau 1950-ci ildə ortalama olaraq bir həftəyə 13 santmetr hündürləşir. Bu isə ildə 6,8 metr hündürlük deməkdir. Vulkan hazırda belə aktivdir. 1994-cü ildən daimi olaraq kiçik püskürmələr müşahidə edilir. Sonuncu püskürmə 2008-ci ilin aprelindən başlayaraq 2009-cu ilin sentyabrına qədər davam etmişdir. Vulkan isti qazlar, daşlar və lava püskürmüşdür.

Hazırda vulkanın hündürlüyü 813 metr olmaqla üç-dörd km diametrə sahibdir. Anak-Krakatau vulkanı vulkanoqlara geniş imkanlar açır. Hazırda İndneziya hökuməti Anak-Krakatau vulkanı ərazisindən 3 km məsafədə əhalinin məskunlaşmasını qadağan etmişdir.

Əhali
-----

Adada hal-hazırda yaşayış yoxdur (2012).

İstinadlar
----------

1. ↑  "Krakatauda baş verən fəlakət". 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-12.
2. ↑  "Vulkanın şəkili. 2010 il". 2010-12-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-12.
3. ↑  "Indonesia's Krakatau roars, dazzles with fireworks". 2009-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-12.
**Anahit Avanesyan** (21 mart 1981, İrəvan; *erm.* Անահիտ Ավանեսյան) — Ermənistan hüquqşünası və dövlət xadimi, hazırkı Ermənistanın səhiyyə naziri. O, əvvəllər Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyində və əczaçılıq sənayesində hüquqşünas kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Həyatı
------

Anahit Avanesyan 21 mart 1981-ci ildə anadan olmuşdur. O, 1997-ci ildə İrəvan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olmuşdur, oradan 2003-cü ildə mülki hüquq üzrə M.Sc. əldə etmişdir. Avanesyan təhsilini Ermənistan Amerika Universitetində davam etdirərək hüquq üzrə magistr proqramını bitirmişdir. O, 2002–2004-cü illərdə Liderliyin İnkişafı Mərkəzinin liderlik proqramlarında və Cənubi Qafqaz Gənc Qadın Liderlik proqramında iştirak etmişdir.

Karyerası
---------

Avanesyan peşəkar karyerasına 2000-ci ildə Xarici İşlər Nazirliyində və Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Dövlət Ehtiyatı Agentliyində hüquqşünas vəzifəsində başlamışdır. O, 2005-ci ildən 2015-ci ilə qədər "Demokratiya Bu gün" QHT-nin hüquqşünası olmuşdur. Avanesyan 2014-cü ilə qədər əczaçılıq sənayesinə "Arpharmacia" keçid etmişdir. O, burada 2017-ci və 2018-ci illərdə idarə heyətinin üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Avanesyan 2018-ci ilin may ayında səhiyyə nazirinin müavini kimi kimi dövlət idarəçiliyi sahəsində karyerasına başlamışdır. O, 2020-ci ilin mayında isə səhiyyə nazirinin birinci müavini təyin edilmişdir. Avanesyan 2021-ci ilin yanvarında "Mülki müdafiə"nin üzvü olan Səhiyyə naziri Arsen Torosyanın yerinə keçmişdir. O, baş nazir Nikol Paşinyanın hökumətindəki yeganə qadındır. Avanesyan Səhiyyə naziri olaraq COVID-19 pandemiyasına qarşı mübarizədə məsul olan mərkəzi fiqur olmuşdur.

Şəxsi həyatı
------------

Ailəlidir və üç övladı var.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Pashinian Again Defends Government's Response To Pandemic". «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան (erməni). 2022-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-07.
2. 1 2 3 4 5  "Anahit Avanesian | Government - Team Members - The Government of the Republic of Armenia". www.gov.am (ingilis). 2022-12-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-07.
3. 1 2  "Anahit Avanesyan". www.gavi.org (ingilis). 2023-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-07.
4. ↑  "Anahit Avanesyan to replace Arsen Torosyan as Minister of Health". Public Radio of Armenia (ingilis). 2022-08-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-07.
5. ↑  *Avedian.* "How will women participate in Armenia's new government?". The Armenian Weekly (ingilis). 2021-05-12. 2022-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
6. ↑  "Armenia Adding Hospital Beds To Care For COVID-19 Patients Amid 'Third Wave'". RadioFreeEurope/RadioLiberty (ingilis). 2022-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
7. ↑  "Armenia To Buy American COVID-19 Vaccines". «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան (erməni). 2023-02-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Ağayev.

**Elsevər Məmməd oğlu Ağayev** (1965, Naxçıvan MSSR) — Azərbaycan səhiyyə nazirinin müavini, əczaçılıq elmləri namizədi.

Həyatı
------

1965-ci il Naxçıvan Muxtar Respublikasında anadan olub.

1983–1988-ci ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun əczaçılıq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1988-ci ildə institutun dərman formalarının texnologiyası kafedrasında baş laborant kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb.

1990-cı ildə Səhiyyə Nazirliyinin "Farmokologiya və xalq təbabəti" elm — istehsalat birliyində mütəxəssis, 1990–1993-cü illərdə Sankt Peterburq Kimya-Əczaçılıq Akademiyasında məqsədli aspiranturanı bitirib əczaçılıq elmləri namizədi elmi dərəcəsini alıb geri qayıtdıqdan sonra baş mütəxəssis, şöbə müdiri işləmişdir. 1996-cı ildə həmin birliyin baş direktoru təyin olunmuşdur.

1997-cü ildə Səhiyyə Nazirliyinin "Dərman və Tibbi Texnika" İTB-nin baş direktoru, SN-nin "Əczaçılıq və Tibb Sənayesi" EİB baş direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

2007-ci ildən Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun Əczaçılıq kafedrasının müdiridir.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

1994-cü ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür, Partiyanın Nəsimi rayon təşkilatının sədr müavinidir.

1999-cu ildə Azərbaycan səhiyyə nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunub.

SN-nin Farmakoloji və Farmakopeya Ekspert Şurasının sədridir.

Azərbaycan Prezidentinin 3 fevral 2022 tarixli sərəncamı ilə səhiyyə nazirinin müavini vəzifəsindən azad edilmişdir.

Mükafatlar
----------

2013-cü ildə Tərəqqi medalı ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-02-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-04.
**Torpağın sanitar mühafizəsi**— torpağın çirklənməsinin qarşısının alınmasına yönəldilən qanunverici, təşkilatı və sanitar-texniki tədbirlər sistemi.

Ümumi məlumat
-------------

Zibil, peyin, çirklənmiş ərazilər və çirkab suları düzgün zərərsizləşdirilmədikdə çürüyür və torpağa qarışır. Daha sonra torpaqdan istifadə, suvarma və yağıntılar vasitəsilə bu çürüntülər su təchizatı mənbələrinə düşərək mədə-bağırsaq xəstəlikləri törədicilərinin və helmintozların, həmçinin insan və heyvanlarda xəstəlik törədiciləri daşıyıcıları olan həşəratların inkişafı üçün mənbə rolunu oynayır. Çirklənmiş torpaqlarda milçəklər, moskitlər, göyün yumurtalarını qoyur, orada gəmiricilər yaşayıb artaraq çuma, tulyaremiya kimi infeksiyanın törədicisi olurlar. 

Torpaq tullantıları çox çirkləndikdə öz-özünü təmizləmə qabiliyyətini itirir. Torpaqda çürümə və qıcqırma prosesləri sürətlənir. Torpağın çirklənmə dərəcəsi kimyəvi, bakterioloji və helmintoloji tədqiqatlara əsaslanaraq sanitar-epidemioloji stansiyaların işçiləri tərəfindən müəyyənləşdirilir.

Həmçinin bax
------------

* Meliorasiya
* Rekultivasiya

Xarici keçidlər
---------------

* Torpaq sanitar mühafizəsi Arxivləşdirilib 2017-12-11 at the Wayback Machine
* Зона санитарной охраны

İstinad
-------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
**Polonezköy Təbiət Parkı** (*türk.* Polonezköy Tabiat Parkı) ― Türkiyənin İstanbul ilindəki Polonezköy kəndində yerləşən təbiət parkı.

Polonezköy kəndi İstanbul ilinin Beykoz ilçəsində yerləşir. Ərazi 1994-cü ildə Ətraf və Meşə Nazirliyi tərəfindən təbiət parkı elan edilmişdir. Park 3 004 hektar ərazini əhatə edir. Bura İstanbul ilinin ilk və ərazi baxımından ən böyük təbiət parkıdır. Qorunan ərazi uğursuz Noyabr qiyamından sonra 1842-ci ildə Polşa mühacirləri tərəfindən məskunlaşılan Polonezköy kəndinin adını daşıyır. Yaşayış məntəqəsi əvvəlcə Adam Yeji Çartorıyskinin şərəfinə "Adamköy" və ya "Adampol" olaraq adlandırılmış, lakin daha sonra "Polonez Karyesi" olaraq dəyişdirilmişdir. Kənd mövcud rəsmi adını 1923-cü ildə almışdır.

Təbiət parkı piknik, düşərgə, gəzinti və orientirinq kimi açıq hava fəaliyyətləri təklif edir. Parkda bir neçə restoran mövcuddur. Yaşayış kənddəki pansionatlarda və otellərdə mümkündür.

Ekosistem
---------

### Flora

Təbiət parkı çox zəngin bitki örtüyünə malikdir. Ərazidəki bitkilərə Avstriya şamı (*lat.* Pinus nigra), türk şamı (*lat.* Pinus brutia), adi şam (*lat.* Pinus sylvestris), yay palıdı (*lat.* Quercus robur), Quercus petraea, Avstriya palıdı (*lat.* Quercus cerris), Quercus frainetto, adi atşabalıdı (*lat.* Aesculus hippocastanum), əkin şabalıdı (*lat.* Castanea sativa), adi küknar (*lat.* Picea abies), Şərq çinarı (*lat.* Platanus orientalis), həmişəyaşıl sərv (*lat.* Cupressus sempervirens), Carpinus betulus, nahamar qarağacaq (*lat.* Ulmus glabra), qızılağac (*lat.* Alnus orientalis), Şərq fıstığı (*lat.* Fagus orientalis), tüklü cökə (*lat.* Tilia tomentosa), tuya (*lat.* Platycladus orientalis), mərəvcə (*lat.* Smilax excelsa), nəcib dəfnə (*lat.* Laurus nobilis), çiyələk ağacı (*lat.* Arbutus unedo), Laurocerasus officinalis, Cotoneaster horizontalis, birdişicikli yemişan (*lat.* Crataegus monogyna), qırmızı pirakanta (*lat.* Pyracantha coccinea), Erica arborea və adi başınağacı (*lat.* Viburnum opulus) daxildir.

### Fauna

Təbiət parkında qırqovul və maral təsərrüfatı var. Mühafizə olunan ərazidə müşahidə edilən vəhşi heyvanlar nəcib maral, cüyür, çöldonuzu, çaqqal, sincab, dələ, gəlincik kimi məməlilər və qırqovul, kəklik, şahin, sar, qızılquş, qara qaratoyuq, alabaxta, bayquş və sərçə kimi quşlardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nationally designated areas (CDDA) (ing.).
2. 1 2 3 4 5  "Tabiat Parkları - Polonezköy Tabiat Parkı" (türk). Orman ve Su İşleri Bakanlığı-1. Bölge Müdürlüğü-İstanbul Şube Müdürlüğü. İstifadə tarixi: 2017-05-09.[*ölü keçid*]
3. 1 2 3 4  "Polonezköy Tabiat Parkı" (türk). İstanbul Tabiat Parkları. 2017-04-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-07.
F-14 Tomcatdan atılan uzun mənzilli AIM-54 Phoenix döyüş raketləri
Hava-hava Raketləri (Air-to-Air Missile; AAM) təyyarə və helikopterlər tərəfindən digər uçan nəqliyyat vasitələrini məhv etmək üçün istifadə olunan silahlardır. Bu silahlar istiyə və ya hədəfə göndərilən və əks olunan radar və lazer siqnalları və ya hədəfdən çıxan radar siqnalları ilə idarə olunurlar.

Tarixi inkişaf
--------------

Bu sahədə ilkin tədqiqatlara İkinci Dünya müharibəsi zamanı Alman mühəndisləri tərəfindən başlanılmışdır. Böyük müttəfiq bombardmançı birləşmələrini məhv etmək üçün hazırlanmış Ruhrstal X-4 raketi müharibənin sonlarına doğru ortaya çıxdı. Ruhrstal X-4, tellə idarə olunan bir raket idi və raket buraxıldığı təyyarənin pilotu tərəfindən idarə olunurdu. Almanların bu ilk əsərləri müharibənin sonunda bir çox layihə ilə birlikdə ABŞ və Rusiya tərəfindən ələ keçirildi. Əvvəlcə mövcud nəzəriyyələrlə hava-hava raket tədqiqatlarına başlayan mühəndislər, o dövrlərin favoriti olan radardan istifadə edərək bir raket inkişaf etdirməyə çalışırdılar. Bununla birlikdə, radarların həcm baxımından ölçüsü bəzi çətinliklər yaradırdı. O zaman ABŞ-dən Dr. William B. Mcclean adlı bir alim meydana gəldi. Evinin qarajında ​​təkbaşına təcrübələr aparan Mclean, bir gün idarəolunan raketlərin mövcud problemlərini həll edəcək bir ixtiraya imza atdı. Təyyarə mühərriklərində əmələ gələn istiliyi müəyyənləşdirən və izləyən sadə bir mexanizm icad edən Mclean, Donanma Sursat Test Stansiyasındakı (NOTS/Naval Ordnance Test Station) mühəndis həmkarları ilə birlikdə Local Project 612 adı altında inkişaf etdirməyə başladı. Bu sistemin əsas hissəsi Fotovoltaik hücrə (Photovoltaic cell) adlanan kiçik bir elektron detektor idi. Bu detektor elektromaqnit spektrində yaranan qısa dalğa zonasının infraqırmızı radiasiya şüalarının tullantılarını (emisiya) aşkar edə (yəni bu zonanın temperaturu) bilirdi. Bu axtarıcı uzun müddət yanlış bilinən bir reaktiv mühərrik tərəfindən buraxılan isti işlənmiş qazları deyil, tam əksi isti bir metal tərəfindən yayılan infraqırmızı şüaları, yəni bir reaktiv və ya porşenli mühərrik egzozunda qızdırılan metal hissələrini axtarırdı. AIM-9 Sidewinder raketinin ilk təməlləri Local Project 612 ilə atılmışdır. Bu gün müasir idarə olunan AAM raketlərindən birinin qiyməti 200–600 min dollar arasında dəyişir.
**Skif süitası** (*ing.* The Scythian Suite) - Sergey Prokofiyev tərəfindən 1915 - ci ildə bəstələnmiş orkestr üçün süita.

Tarixi
------

Prokofiyev süitanı əslində skiflər haqqında olan Ala və Lolli baletində istifadə üçün yazmışdır. Əsərin librettosu rus şairi Sergey Qorodetskinin şeirləri əsasında yazılmışdır. Lakin Sergey Diagilevin əsərə maraq göstərməsindən sonra, bəstəkar süitanın musiqisi üzərində yenidən işləyərək onu konsertlərdə ayrıca ifa üçün yararlı vəziyyətə gətirmişdir.

Əsərin planlanan premyerası, tamaşaya bir neçə dəqiqə qalmış, musiqiçilərin olmaması üzündən təxirə salınmışdır. Birinci dünya müharibəsi səbəbiylə əksər musiqiçilər səfərbərliyə alındığından əsəri ifa edəcək orkestri təşkil etmək mümkün olmamışdır. Bununla belə, Moskva tənqidçisi Leonid Sabaneyev musiqinin qırıcı olduğunu qeyd etmişdir. Bu tənqidə cavabında Prokofiyev qeyd edirdi ki, göstəriləcək tamaşa Sabaneyevin təxəyyülünün məhsulu olmalı idi, lakin əsərin librettosunun yeganə nüsxəsi bəstəkarın əlində idi və beləcə o heç vaxt bu librettonu görməmişdi.

Hissələr
--------


İblis tanrı və paqan divlərinin rəqsi

*Süitanın ikinci hissəsi olan "İblis tanrı və paqan divlərinin rəqsi"*

---

*Bu faylın oxunmasında problem var? Bax media kömək.*

İyirmi dəqiqə davam edən süita dörd hissəlidir.

* **Veles və Alanın duası** - Parçanın barbar və rəngli musiqi skiflərin günəşə duasını təsvir edir.
* **İblis tanrı və paqan divlərinin rəqsi** (həmçinin "Yad tanrı və İblis ruhların rəqsi") – Skiflər Valesin qızı Alaya qurban verirlər və İblis tanrı sərt rəqs göstərərək yeddi divə çevirilir.
* **Gecə - İblis tanrı Alaya zərər yetirir**; Ay qızlar ona təsəli vermək üçün enirlər
* **Lollinin məşhur qalxışı və Günəşin karteci** – Qəhrəman Lolli Alanı qorumaq üçün gəlir; Günəş tanrı onlara İblis tanrı ilə mübarizə aparmaqda kömək edir. Onlar qalib gəlir və süita günəşin qalxışını təsvir edən musiqi ilə başa çatır.

İnstrumentasiya
---------------

Əsər çox geniş bir orkestrın – pikkolo, 3 fleyta (üçüncü bəzən alto fleyta ilə əvəzlənir), 3 qoboy, ingilis rojoku, 3 klarnet (üçüncü bəzən E-flat klarnetlə əvəzlənir), bass klarnet, 3 faqot, kontrafaqot, 8 valtorna, 4 truba (beş də ola bilər), 4 trombon, tuba, litavra, zənglər, ksilofon, 2 tava, qonq, üçbucaq, böyük baraban, kiçik baraban, dəf, 2 arfa, çelesta, pianino və skripkaların köməkliyi ilə ifa edilir.

Premyera
--------

Əsərin premyerası 29 yanvar, 1916 – cı ildə Prokofiyevin özünün rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sleeve note of the CD (RADIOSERVIS CR0360-2)". 2021-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-21.
2. ↑  "Symphony No. 5, Ala Et Lolly (City of Birmingham So)". 2008-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-21.

Ədəbiyyat
---------

* David Ewen, *Encyclopedia of Concert Music*. New York; Hill and Wang, 1959.
* Nicolas Slonimsky, *Slonimsky's Book of Musical Anecdotes*. New York; Schirmer Books, 1998.
**Hatı Çırpan** (1890, Ankara, Ankara vilayəti – 21 mart 1956, Ankara), həmçinin **Satı Kadın** kimi də tanınır — Türkiyə siyasətçisi, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 1935-ci il parlament seçkilərində seçilən ilk qadın üzvlərindən biri.

Həyatı
------

1890-cı ildə Kahramankazan ilçəsində doğulmuşdur. Atasının adı Kara Mehmet Efendi, anasının isə Emine Hanım idi.

18 iyul — 23 avqust 1934-cü il tarixləri arasında reallaşdırılan İkinci Dil Qurultayından (*türk.* İkinci Türk Dil Kurultayı) əvvəl, 16 İyulda Prezident Mustafa Kamal Atatürk ekskursiya üçün Ankaradan 50 km uzaqda olan Kazan kəndinə (o dövrdə Ankara ilinin Kızılcahamam mahalının bir hissəsi idi) yollandı. Bu ekskursiya zamanı Atatürk Kazanın kənd muxtarı olan Satı Kadınla tanış oldu. O, Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə dörd il döyüşən bir kəndli qadın idi. Onunla söhbət etdikdən sonra Atatürk Satı Kadınnın nailiyyətləri və intellektinə rəğbət bəslədiyini etiraf etdi.

Afet İnanın sözlərinə görə, Atatürk onunla görüşdükdən sonra demişdir: "Bax bu parlament üzvü kimi uğur qazana biləcək qadındır". Satı Kadının uğurlu seçki kampaniyasını Atatürkün özü sponsorluq elədi və dəstəklədi. Sonradan o dövrdə Hattiler sivilizasiyası ilə maraqlanan Atatürkün məsləhəti ilə o, birinci adını Hatı olaraq dəyişdirdi, bundan başqa onun əvvəlki adı türk dilində "satmaq" və ya "satın almaq" mənasını verirdi. 1934-cü ildə qəbul olunan və bütün türk vətəndaşlarının soyadı olmasını tələb edən Soyadı qanununa görə o, Çırpan soyadını seçdi.

* 1935-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinə seçilən 18 qadın millət vəkili.1935-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinə seçilən 18 qadın millət vəkili.
* Türkiyə Böyük Millət Məclisinin tribunasında çıxış edərkənTürkiyə Böyük Millət Məclisinin tribunasında çıxış edərkən

İstinadlar
----------

1. ↑  Duroğlu, Sibel (2007). "Türkiye'de İlk Kadın Milletvekilleri Arxivləşdirilib 2015-02-07 at the Wayback Machine" (PDF). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yüksek Lisans Tezi), s. 69–72.
2. 1 2 3  Emin Karakuş, *40 yıllık bir gazeteci gözü ile İşte Ankara*, Hür Yayın ve Ticaret, 1977, p. 22.
3. 1 2  A. Afetinan, *Tarih’ten bugün’e*, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1970, p. 164.
4. 1 2  A. Afetinan, *Cumhuriyetʼin Ellinci yılı için Köylerimiz*, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1978, p. 8.
5. 1 2  *The Turkish Woman (1919–1923)*, Basın Yayın Genel Müdürlüğü, p. 36.
6. ↑  *İşte mebus olacak kadın.*, A. Afetinan, *Kemal Atatürk'ü Anarken*, Güzel Sanatlar Matbaası, 1956, p. 67.
Qara qutu, giriş və çıxış.
**Qara qutu** — dəqiq elmlərdə (kibernetika, sistem texnikası) işləmə mexanizmi çox mürəkkəb olan texniki sistemin halını təsvir etmək üçün tətbiq olunan abstrakt modeldir. Sistemin daxili strukturu bu halda nəzərdən atılır, yalnız onun xarici durumu araşdırılır. Qara qutu müəyyən funksiyaları icra edir, giriş (İnput) və çıxış parametrləri (Output) ilə təsvir olunur. 
Sistem nəzəriyyəsində qara qutu araşdırılarkən yalnız onun giriş (həyacanlandırma) və çıxış (reaksiya) parametrləri arasındakı əlaqə öyrənilir. Bu parametrlər arasında mövcud olan əlqə xarici təsirlər də nəzərə alınmaqla riyazi üsulların tətbiqi ilə modelləşdirilə bilirlər. Yəni girişinə verilən siqnallara onun reaksiya verməsi bu modellər əsasında qabaqcadan deyilə bilir. Bu üsul maşınqayırmada çoxlu sayda faktorların təsiri altında işləyən texnoloji proseslərin araşdırılmasında geniş tətbiq olunur.

Məsələn, torna ilə emalda kəsmə parametrləri ilə (İnput: pəstahın dövrlər sayı, veriş, kəsmə dərinliyi və s.) pəstahda alınan səthin təmizliyi (Output: kələkötürlük, dəqiqlik, forma, sağlamlıq və s.) arasındakı asılılığı kəsmə prosesində səthin əmələgəlmə mexanizmini araşdırmadan riyazi üsullarla modelləşdirmək olur. Burada eksperimentlərin statistik planlanmasından geniş istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Росс Эшби У. Глава 6. Черный ящик // Введение в кибернетику = An Introduction to Cybernetics. — Издательство иностранной литературы, 1959. — С. 127-169. — 432 с.
**Skoletsit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Xassələri
---------

Rəng – rəngsiz, ağ, boz, qəhvəyi, sarı, çəhrayı; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə, ipəyi; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,1-2,4; Sərtlik – 5-5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə tam mükəmməl; İkiləşmə: Morfologiya – kristallar: iynəvari, sap şəkilli;{100} üzrə tez-tez rast gəlir; Mineral aqreqatları: radial-şualı, dərz şəkilli, lifli əmələgəlmələr, druzalar, sferolitlər.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Vulkanogen əmələgəlmələrdə geniş inkişaf etmişdir, çox vaxt bazaltlarda badamcıq və jeodalar şəklində rast gəlir. Mineralın böyük yığınları fəal vulkanizm vilayətlərində müəyyən edilmiş və hidrotermal-metasomatik dəyişilmələrə (propilitləşmə) məruz qalmış bazalt, riolit tufları və b. süxurlarda qeyd edilmişdir. Skoletsitə həmçinin qabbro və dioritlərin çatlarında, nefelinli siyenit peqmatitlərində, mergellə fonolitlərin kontakt zonalarında rast gəlinir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, nefelin, tomsonit, mezolit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Puna (Hindistan); Vişnyovıye dağları, Şimali Qafqaz (Rusiya); Teyqarhorn (İslandiya); Teybl dağları (ABŞ). Azərbaycanda skoletsitin tapıldığı yerlər çoxdur: Dağlıq Talış, Qazax və Ağcakənd çökəklikləri, Daşkəsən, Göy-Göl, Ordubad, Culfa, Şahbuz rayonları və b.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Scolecite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2779437512 |

* THE MINERAL SCOLECITE
**Kitadayto** (*yap.* 北大東島) — Yaponiyanın cənubunda yerləşən ada. Minamidayto adası istisana olaraq 400 km məsafədə yayışı olan ada yoxdur. Adada Meyci dövrünə qədər yaşayış olmamışdır. Ada ərazisində Kitadayto kəndi yerləşir. Ərazi inzibati cəhətdən Okinava prefekturasının Şimaciri qəzasına daxildir.

Tarixi
------

1920-ci ildə rus dənizçisi Zaxar İvanoviç Panafidin bölgədən keçərkən adnın yanından keçmişdir. Adanın rus dilində adı "Borodino" gəmisinin adına uyğun verilmişdir.

İqtisadiyyat
------------

Ada əhalisinin ısas gəlir mənbəyi balıqçılıqdır.

Nəqliyyat
---------

Kitadayto adasının sahillərində çimərlik yoxdur. Ümumilikdə turizm üçün əlverişli deyildir. Gəmilər bir başa adaya yan ala bilmirlər. Bununla belə lazım olan məhsullar qayıqlarla gəlirilir. Adada təcili eniş zolağı vardır. Aeroport 1971-ci ildə inşa edilmişdir.

Qalereya
--------

*

İstinadlar
----------

1. ↑  "島の歴史 - 無人島時代 -" (yapon). Kitadayto kəndinin rəsmi saytı. 2012-08-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-28.
2. ↑  "北大東空港" (yapon). Okinava prefekturasının rəsmi saytı. 2012-08-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-28.

Mənbə
-----

* official home page
* 北大東島 沖縄39離島情報サイト Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine (yap.)
Əgər kimsə leprekonlara inanmaq istəyirsə, *ad hoc* hipotezlərdən istifadə etməklə (məsələn, "onlar görünməzdir", sonra "onların motivləri mürəkkəbdir" və s. əlavə etməklə) səhv olmaqdan boyun qaçıra bilər.
**Ad hoc hipotezi** (*ad hok* kimi tələffüz olunur; lat. *ad hoc —* "məqsədəmüvafiq") — elm və fəlsəfədə nəzəriyyəni yanlışlanmadan xilas etmək üçün ona əlavə edilən hipotez. Çox vaxt ad hoc hipotez nəzəriyyədə gözlənilməyən anomaliyaları dəyişdirilməmiş formada kompensasiya etmək üçün istifadə olunur.

Elmi ictimaiyyətdə
------------------

Elm adamları tez-tez onları dəstəkləmək üçün tez-tez, dəstəklənməyən düzəlişlərə arxalanan nəzəriyyələrə şübhə ilə yanaşırlar. Bunun səbəbi, əgər nəzəriyyəçi bunu seçirsə, onların əlavə edə biləcəyi ad hoc fərziyyələrin sayında heç bir məhdudiyyət yoxdur. Beləliklə, nəzəriyyə getdikcə mürəkkəbləşir, lakin heç vaxt saxtalaşdırılmır. Bununla belə, bu, çox vaxt nəzəriyyənin proqnozlaşdırıcı gücünə baha başa gəlir. Ad hoc fərziyyələr çox vaxt psevdoelmi subyektlər üçün xarakterikdir.

Ad hoc fərziyyə mütləq yanlış deyildir; bəzi hallarda nəzəriyyəyə cüzi dəyişiklik etmək ehtiyacı yaranır. Məsələn, Albert Eynşteynin statik bir kainata icazə vermək üçün ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə kosmoloji sabiti əlavə etməsi ad hoc idi. O, sonradan bunu özünün "ən böyük səhvi" adlandırsa da, bu, qaranlıq enerji nəzəriyyələrinə uyğun ola bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Stanovich, Keith E. (2007). How to Think Straight About Psychology. Boston: Pearson Education. Pages 19–33
2. ↑  Carroll, Robert T. "Ad hoc hypothesis." *The Skeptic's Dictionary*. 22 Jun. 2008 < Arxivləşdirilib 2009-04-27 at the Wayback Machine>.
3. ↑  Texas A&M University. "Einstein's Biggest Blunder? Dark Energy May Be Consistent With Cosmological Constant." *ScienceDaily* 28 November 2007. 22 June 2008 < Arxivləşdirilib 2019-06-29 at the Wayback Machine>.

Xarici keçidlər
---------------

* Ad hoc hypothesis at PhilPapers
**Yakudza** (*yap.* ヤクザ) — Yaponiya mafiya qruplaşması. Ginnesin rekordlar Kitabına görə dünyanın ən əhəmiyyətli cinayət fenomendir.

Əsası 17-ci əsrdə qoyulmuş Yakudzanın fəaliyyət dairəsinə ölkəyə Avropa və Amerikadan senzurasız pornoqrafiya importu, bədən alveri, reket və qanunsuz immiqrasiyanın təşkili aiddir. Çeçələ barmağının yoxluğu mafiya üzvü olmağın işarəsi sayılır. Dəstə üzvləri başçıdan üzr istəmək məqsədi ilə bu qurbana yol verirlər. Yakudzanın yuxarı ranqında duran üzvlərinin bir çoxunun bədəni tamamilə tatuaj ilə örtülmüşdür. Hazırda cinayətkar qrupun 2.500 ailəni təmsil edən 110.000 fəal üzvü vardır.

Etimologiya
-----------

Katakana ilə yazılmış "yakudza" sözü

Yakudzanın tarixi
-----------------

### Tekiya və bakuto

Tacir evlərin roninlər tərəfindən soyğunu
### İlk patron və ilk müharibə

### XX əsrin birinci yarısı

### Qurentay

### Osaka müharibəsi və Yamaquchi-Quminin yüksəlişi

### Yoşio Kodama dövrü

### Sokaya

### 1990-cı illər

### 2000-cı illər

### 2010-cı illər

Yakudzanın strukturu
--------------------

### Ən böyük qruplar

Yakudzanın fəaliyyət dairələri
------------------------------

Paçinko salonu — yakudza əmlaklarından biri
### Coğrafi yayınması

Submədəniyyət və yakudzanın xüsusiyətləri
-----------------------------------------

### Daxili atributları

Ən böyük yakudza klanların emblemi (kamon)|  |  |  |  |  |  |  |
| Yamaquçi-qumi | Sumiyosi-kay | Matsuba-kay | Kyokuto-kay | Kudo-kay | Asano-qumi | Adzuma-qumi |

Yakudza ilə mübarizə
--------------------

Yakudza populyar mədəniyyətdə
-----------------------------

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* "YAKUZA Wiki" (yapon). YAKUZA Wiki. 2013-07-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-02.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Yaponiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Sərvətsəza Qadınəfəndi** (d. 1824 - ö. 24 sentyabr 1878) — 31. Osmanlı sultanı Əbdülməcidin ilk xanımı.

Həyatı
------

Sərvətsəza xanım 1824-cü ildə Rusiyanın Maykop şəhərində dünyaya gəlmişdir. Ailəsi kabardey əsillidir. Özündən başqa Andok bəy (ö. 1886) və Süleyman bəy (ö. 1896) adlı 2 qardaşı və Fatma xanım adlı bacısı vardı. 1838-ci ildə Sərvətsəza xanım doğulduğu şəhəri tərk etdi və İstanbula gəldi. Sultan I Əbdülhəmidin qızı Əsma Sultanın nədiməsi olaraq Osmanlı sarayına daxil olur. Sultan I Əbdülhəmidin vəfatından sonra qardaşı oğlu Əbdülməcid Əfəndi taxta çıxmış, Əsma Sultan da cülus hədiyyəsi olaraq Sərvətsəzanı yeni sultana hədiyyə etmişdir.

1839-cu ildə Sultan Əbdülməcidlə evlənən Sərvətsəza xanım Osmanlı sarayının baş qadınəfəndisi oldu. Nigahın ardından ailəsini də İstanbula gətirdən Sərvətsəza xanım bacısı Fatma xanımı da saraya alaraq hərəm xəzinədarı təyin etmişdi. Ancaq övladı olmurdu. Sultan Əbdülməcidin digər xanımı Gülcamal Qadınəfəndinin vəfatının ardından onun övladlarını - Fatma Sultan, Rəfiyə Sultan və Mehmed Rəşad Əfəndini himayəsinə aldı. 1853-cü ildə Validə Bəzmialəm Sultanın vəfatının ardından hərəmin idarəsini ələ aldı.

Sultan Əbdülməcidin 1861-ci ildə vəfat etməsinin ardından Beyoğlu sarayına köçürülən Sərvətsəza xanım ögey oğlu Murad Əfəndiyə çox bağlıydı və taxta çıxmasını istəyirdi. Ancaq baş verən siyasi hadisələrin ardından Sultan Əbdülhəmid taxta çıxmışdı. Rəvayətə görə, Ramazan ayında bir gecə Sultan Əbdülhəmidi ziyarət edən Sərvətsəza xanım taxtı oğulluğu Murad Əfəndiyə geri qaytarmasını istəmiş, bundan qəzəblənən Sultan Əbdülhəmid Sərvətsəza xanımı Beyoğlundakı sarayında zəhərləyərək öldürmüşdür. 25 sentyabr 1878-ci ildə vəfat edən Sərvətsəza xanım Sultan Səlim məscidində dəfn edildi.

Mənbə
-----

* Charles White (1846). Three years in Constantinople; or, Domestic manners of the Turks in 1844. London, H. Colburn
* Necdet Sakaoğlu (2007). Bu Mülkün Kadın Sultanları. Beyoğlu, İstanbul : Oğlak Yayıncılık ve Reklamcılık
* Fanny Davis (1986). The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918. Greenwood Publishing Group
**Podlesnaya Tavla** (erz. Вирь Тавла) — Mordoviya Respublikasının Koçkurovski rayonunda yerləşən kənd. Kənd Podlesno-Tavlinski kənd məskunlaşmasının inzibatı mərkəzidir. Podlesnaya Tavla meşə massivinin yaxınlığında olan Tavla çayının sahilində yerləşir. Rayon mərkəzinə (Koçkurova kəndi) olan məsafə 7 km, Voevodskoe dəmiryol stansiyasına qədər ki, məsafə isə 19 km-dir.

Toponimin əsasında türk dillərinə məxsus leksik element var: *Тау/tav — «dağ» (türk.)*. Dmitri Vladimiroviçə görə finn-uqor dillərindən rus dilinə hərfi tərcümədə Tavla «dağlıq» mənasını verir. İlk dəfə olaraq «Saransk gömrük kitabında» xatırlanır (1692). 1706-cı ilin sənədlərinə əsasən Podlesnaya Tavlada 57 həyət var idi. 1867-ci ildə Tavla kəndində "İsa Məsih" məbədi inşa edilmiş. «Penza quberniyasının yaşayış məntəqələrinin siyahısı» kitabında (1869) Podlesnaya Tavlada — 183 həyət, 3 dəyirman mövcud idi.

Kəndin məşhurları
-----------------

Podlesnaya Tavla kəndində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı İvan Kudaşkin anadan olmuş. Kənd məktəbinin binasında memorial lövhə qoyulmuş. İ.F.Karqində (alim) Tavla kəndində doğulub boya-başa çatmış. Tanınmış ağac üzərində oymaçı Kalaqonon Kerez (P.V.Ryabov) Tavla kəndində dünyaya gəlmiş.

Ağac üzərində oyma məktəbi
--------------------------

Tavla kəndi ağac üzərində oyma işləri ilə tanınır. Bu sənət sahəsi boqorod oyuncaqları ilə ümumi oxşarlığa malikdir. Ancaq özünə məsus koloritlərə məxsusdur. Oyma sənəti ustalarını işində əsas fiqur insandır. Onlar insanı müxtəlif həyatı fəaliyyətlərində təsvir edirlər. Təsvirlərdə yumor üstünlük təşkil edir. Ağac oyma məktəbinin əsası 1970-ci ildə qoyulmuş. İlk öncə İçalkov pedaqoji məktəbin məzunu Nikolay İvanoviç Mastin yerli məktəbin nəzdində ağac oyma dərnəyi yaratmış. Daha sonra bu dərnəyin əsasında təcrübi uşaq yaradıcılıq məktəbi yaradılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Почтовые индексы: Республика Мордовия, Кочкуровский район". 2019-12-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-09.
2. ↑  Всё о Мордовии: Энциклопедический справочник. сост. Н. С. Крутов, Е. М. Голубчик, С. С. Маркова. Саранск. Мордов. кн. 2005. 267, 775. isbn=5-7595-1662-0
3. ↑  "Лексико-семантическая характеристика отдельных пластов топонимической системы Мордовской АССР". 2019-05-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-09.
4. ↑  Города и села Мордовии. Историко-экономический справочник. А. Н. Поршаков. А. В. Клеянкин. Саранск. Мордов. кн. изд-во Управления по делам издательств, полиграфии и книжной торговли Совета Министров Мордовской АССР. 1977. 216. isbn=0-2-8-4-133
5. ↑  "ФГБОУ ВПО "МГУ им. Н. П. Огарёва: Каргин И. Ф." 2018-12-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-09.
Kozara dağı
**Podkozare** (*serb.* Поткозарје) — Bosniya və Hersoqovinanın şimal qərb hissəsində, Kozara dağlarının yerləşdiyi ərazini əhatə edən coğrafi vilayət. Bosniya və Herseqovinanın bir parçası olan Serb Respublikası ərazisinə daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Podkozare vilayətinin bir hissəsin Serb Respublikasının içindəki Dinarılılara aid olan Kozara Milli parkını əhatə edir. Park 1967-ci ildə vilayətin mədəni-tarixi və Kozara dağlarının qiymətli təbiətini qorumaq məqsədi ilə təşkil olunmuşdur. Onun ərazisi 3520 ha-dır. EUROPARC Avropa Milli parkları Federasiyasına daxildir. Podkazore vilayəti və Kozara dağlarının ətəklərində yerləşən iri şəhərlər — Novi-Qrad, Kostaynisa, Kozarska-Duvisa, Priedor, Qradişka və Laktaşı. Ən böyük tibbi kurortları - Mleçanisa və Mrakovisa.

Tarixi
------

Bölgənin ən qədim slaviyan arxeloji tapıntıları X-XI əsrlərə aid nekropoldur. Onlar Mahovlyan, Bakin və Baltin-Barda aşkarlanməşdır. Baltina-Barda aşkarlanan məzarlıq erkən orta əsrlərə aid Balkan yarımadasının ən böyük tapıntılarından biridir.

Bölgənin ən mühüm tarixi hadisəsi Kozara dağında baş vermiş Kozara uğrunda döyüşdür. 1942-ci ildə Yuqoslaviya partizan gücləri tərəfindən alman qoşunları və onların köməkçilərinin üstün qüvvələrinin hücumları dəf edilmişdir. Döyüş zamanı almanlar və tərəfdarları tərəfindən təxminən 30 min dinc sakin qətlə yetirilmişdir. Qurbanların dəqiq sayı müəyyənləşdirilməmişdir.

Mədəniyyət
----------

Podkozare bölgəsi əhalisinin ən əhəmiyətli mədəni irs elementlərindən biri «oykaça» və kozarskoye xolo xalq mahnılarıdır. Onlar xalkq rəqsləri ilə müşahidə edilir. Ən böyük memarlıq abidəsi isə Mostanisa monastrıdır. Yerli sakinlər müxtəlif bayramları geniş şəkildə qeyd etdir, müxtəlif xalq şənlikləri və konsertlər təşkil edirlər. Hər il 19 avqustda dini, may və iyulda yuqoslaviya bayramları (Yuqoslaviyanın Xalq Qurtuluş Müharibəsi xatirəsi də daxil olmaqla) və Mayın 6-da Müqəddəs George günü təşkil edilir. Həmçinin «vaşari» və ya «sayamı» asdlı yarmarkalar təşkil edilir.

İdman
-----

Podkazoredə eyni adlı iki həvəskar futbol klubu vardır. Onlkar Kozarski-Dubisı və Aleksandrovasa yaşatyış məntəqələrinə aiddir.

Ədəbiyyat
---------

* Козара: вјечито поносна и легендарна планина, аутор: Драго Тодић, Српске земље и свијет (географски научно-популарни часопис), Број 27, штампа: Вилукс д.о.о. у 3.000 примјерака, издавач: Географско друштво Републике Српске, Бања Лука (2007).

Mənbə
-----

* О, козарская душа (дословно : козарско душе - звательный падеж)  (rus.)
**Xurda Avesta** (*Kiçik Avesta*) — Avestanın hissələrindən biri.
Kiçik Avesta hissəsi Qatik Avestaya nisbətən daha gəncdir. İndiki "Avesta"nı adətən iki qismə - Qatik (böyük) Avestaya və Kiçik Avestaya ayırırlar. Qatlardan başqa, Böyük Avestaya Yəsnanın bəzi digər bölmələrini də aid edirlər. Bütün qalanlar Kiçik Avestaya aiddir. Alimlər adətən Qatik Avestanın daha yaşlı olduğunu etiraf edərək çox zaman belə hesab edirlər ki, Kiçik Avesta ənənəsi peyğəmbər Zərdüştün Qatik Avestada öz əksini tapmış ilkin, saf təliminin sonrakı təhrifindən ibarətdir. Müəllifliyi adətən Zərdüştə şamil olunan Qatların Kiçik Avestadan kəskin surətdə fərqlənməsi mübahisə doğurmur. Tədqiqatçıların bir qismi onlar arasındakı təzadı aradan qaldırmağa cəhd göstərsələr də, avestoloqların böyük əksəriyyəti bunu etiraf edir. Lakin o da şübhəsizdir ki, sonralar əlavə olunmuş bir çox materialları da özündə ehtiva edən Kiçik Avestanı bütövlükdə heç bir vəchlə Zərdüşt təliminin sonrakı təhrifi hesab etmək olmaz. Vedalar ruhunda politeizm hökm sürən Kiçik Avestada Mitra, Veretraqna, Tiştriya, Vayyu və bir çoxları fəaliyyət göstərirlər. Qatlarda isə dualizmin hökmranlığı şəraitində mahiyyətcə çox güclü şəkildə monoteizm elementləri zahirə çıxır. Qanlı qurbanlar verilməsi və Xaoma adlanan sərxoşedici içkiyə pərəstiş Kiçik Avestaya xasdır. Qatlarda isə bu cür cəhətlər aşkar surətdə pislənməsə də təbliğ edilmir.
**Anadır körfəzi** — Berinq dənizinin ən böyük körfəzidir. Çukot yarımadası sahilində Çukot burnu və Navarin burunları arasında yerləşir.

Körfəzin daxilində Krest və Anadır limanı adlı körfəzlər yerləşir. Sahilində Anadır şəhəri yerləşir.

Tarixi
------

1648-ci ildə Semyon Dejnyovun ekspedisiyası zamanı aşkarlanmışdır. İlk xəritəsini 1665-ci ildə Kurbat İvanov tərtib etmişdir.

Coğrafiyası
-----------

Körfəzin uzunluğu 278 km, eni girəcəkdə 400 km, dərinliyi — 105 m təşkil edir.

Günlük axınların sürəti 2,5-3 metrdir.
İlin böyük qismi buzla örtülü olur.

Körfəzə Anadır, Kalçalan, Velikaya, Tumannaya çayı axır.

Burada dünyanın ən uzun burnu olan Meeçkın dili yerləşir.

Dəniz faunası
-------------

В акватории Анадырского залива отмечены 19 видов млекопитающих, из которых 7 видов занесены в Красную Книгу РФ.

Balinalar, Osa, Ağ ayı, Ağ balina və su itilər sularında rast gəlinir.
Burada Göy yengəc və bir necə molyusk növü yayılmışdır.
Sularında çoxlu sayda balıq növü yaşayır.

Ehtiyyatları
------------

Sahillərində və dibində zəngin qaz, neft yataqları aşkarlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "*Anadır körfəzinin balina və suitiləri*". 2010-01-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-04.
2. ↑  "Anadır körfəzinin bioresursları". 2014-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-04.
3. ↑  Полудеткина Елена Николаевна — *Геохимические предпосылки нефтегазоносности Анадырского бассейна* Arxivləşdirilib 2014-12-26 at the Wayback Machine (rus.)
**Alahundağ** — Dağıstan Respublikasının cənub-qərbində, Böyük Qafqaz silsiləsində dağ zirvəsi. Hündürlüyü 3849 metrdir. Dağ ətəyinin ölçüsü təxminən 2 km-dir. Zirvəsi qar və dayimi buz qatından ibarətdir. Dağa ən yaxın böyük kənd Kulidir. Kəndə olan məsafə 19 km-dir.

Coğrafiyası
-----------

Alahundağ zirvəsi Dağıstanın Rutul, Lak və Çaroda rayonları sərhəddində yerləşir. Dağ yaxınlığından Subaerk, Aklikadta və Kumearxu çayları keçir. Alahundağ Samur silsiləsinin şimal yüksək dağlıq hissəsində yerləşir. Alhundağ şimaldan Kokma silsiləsi ilə birləşir. Bu silsilə Şərqi və Cənubi Dağıstanın çaylarını Sulak çayının hövzəsindən ayırır. Ümumi relyef xüsusiyyətinə görə Alahundağ Samur silsiləsinin üç hissəsindən yüksək dağlıq hissəsinə daxildir. Bu hissəni uzunluğu 45 km-dir. Orta dağlıq Kelq (1535 m) dağına kimidir və uzunuğu 52 km-dir. Alçaq dağlıq isə "450" dağına kimi olub uzunluğu 36 km-dir.

Geologiyası
-----------

Alahundağ əsasən qara gilli şistli süxurlardan təşkil olunub. Dağın zirvəsində və qayalı ərazilərdə əhəng daşlı süxurlar üstünlük təşkil edir. Bir çox ərazilrəd şişli süxurlar sərt kristallik qumdaşları ilə kəsilir. Onların qalınlığı 3-4 metr arasında dəyişir.

İqlimi
------

Dağın yerləşdiyi ərazi mülayim kontinental iqlim zonasına daxildir. Havası o qədər də rütubətli deyil. Orta illik temperatur 0 ° С-dir. Yağıntıların miqdarı yüksək deyil. Orta illik yağıntının miqdarı 901 mm-dir. Ən yüksək rütubətlik may ayında qeydə alınır (118 mm). Ən isti ay avqust (14  ° C) , ən soyuq ay isə yanvardı (−16 ° C). Qış aylarının orta temperaturu −12 −18 °С olur. Yay isti keçir. Temperatur 38 °С olur. Hava quru olduğundan ərazidə tənəffüs üçün problem yaranmır.

Bitki örtüyü
------------

Alahundağ ərazisində əsas alp və subalp çəmənliyinə xarakterik flora yayılıb. Alp və subalp çəmənliyi dağın şərq yamacında, Samur silsiləsinin yaxınlığında yayılıb. Bəzi ərazilərdə çəmən-çöl üstünlük təşkil edir. Ərazidə meşə örtüyü çox azdır. Alahundağın aşağı ətəklərində enliyarpaqlı ağaclara rast gəlinir. Ağaclar əsasən palıd, fıstıq və vələsdən ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Восхождения на вершины дагестанских гор". 2019-01-08 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Самурский хребет". 2019-01-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-16.
**Anadolu moruğu** (*lat.* Rubus anatolicus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin moruq cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Kiçik Asiya, İran, Qafqaz və Orta Asiyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1-2 m olan koldur. Budaqları əyilmiş, üstü iynələrlə örtülmüşdür. Yarpaqların kənarları dişli, üstü tünd yaşıl, yumurtavaridir. Çiçəkləri ağ, tünd çəhrayı, çəhrayı-qırmızı rəngli, uzun (15-20 sm), düz süpürgələrdə yerləşir. Meyvələri qara, şarşəkilli, xırda (eni 9-13 mm), yeməlidir.

Ekologiyası
-----------

Rütubətə, istiyə davamlıdır. Çay kənarında münbit torpaqlarda yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqaz, Kür-Araz ovalığında, Talış və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Qida əhəmiyətlidir. Meyvəsindən mürəbbə, şərbət hazırlanır. Bir çox xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q50867009
* EUNIS: 179265
* GRIN: 315174
* IPNI: 735069-1
* IRMNG: 10582170
* Plant List: tro-27805062
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:2976830-4
* Tropicos: 27805062
* WFO: wfo-0001131915

 |
| Talış mədəniyyəti |
| --- |
|  |
| 
Mədəniyyət və incəsənət |
| * Dil
* Yazı
* Mifologiya
	+ *Alajen*
* Folklor
	+ *Nağıllar*
* Musiqi
	+ *Zənqi yarım*
	+ *Laqqutu*
	+ *Əvəsor*
	+ *Nənələr*
* Kulinariya
	+ *Zerən*
* Akademiya
* Elmi araşdırmalar
 |
| 
Mərasimlər |
| * Çərşənbələr
* Çılə şəv
* Xızır Nəbi
* Mehrigan
* Novruz
 |
| * b
* m
* r
 |

**Alajen** *(*tal.* Olajen)* — Talış mifologiyasında iri döşlü, saçı önə tökülmüş qadın personajı.Alajen cəmiyyət tərəfindən rədd edilən və zərər verə bilən qadındır. Zərdüştlükdən sonra İslamın gəlişi personajın xüsusiyyətlərinə və xarakterinə birbaşa təsir göstərmiş və daha çox "qadın cin" kimi məşhurlaşdırmağa başlamışdır.Ümumilikdə ədəbiyyatda və əfsanələrdə, Alajen xüsusilə yeni doğuş edən qadınlara, doğuşdan sonrakı ilk altı gün ərzində onları təqib edərək, özlərinə və dünyaya gətirdiyi uşaqlara zərər vurmağa çalışan təhlükləli qadın hesab olunur. Məşhur rus etnoqraf Çursin Qriqori Filipoviç öz əsərlərində Alajendən bəhs edib və onun haqqında araşdırmalar edib.

Etimologiya
-----------

Mifoloji təsvir
---------------

Talış mifologiyasında Alajen vəhşi, iri bədənlidir. Uzun qara və qırmızı rəngdə saçı var və çox vaxt önə tökülmüş formadadır. İri gözləri və iri döşləri var. İri döşlərini öndən arxaya doğru çiyinlərinə atıb gəzir. Alajen doğuş zamanı bir qadına zərər verə onu qorxuda bilər və ya vura, döyə bilər. Eyni zamanda yeni doğulmuş uşağa zərər verə, onu qaçıra və ya öldürə də bilər. O, çayda üzməyi, atları hiddətlə sürməyi, sahibi olan atları azdırıb yallarını düyünlərə bağlamağı sevir. Onu qorxutmaq və ya uzaqlaşdırmaq üçün yastığın altında küt, iti dəmir alətlərdən, iti bıçaqdan və ya mifologiyada talışların Alajen üçün xüsusi hazırladıqları *alajeni çiq* adlı alətdən istifadə edilir. Bəzi mənbələrdə bu alət Alajenin öz topuq sümüyündən hazırlanmış küt alətdir. Əfsanələrə görə Alajen dəmirdən çox qorxur. Həmçinin yastıq altına qoyulmuş *dıvon* (*azərb.* dualar‎), da onun zərərsizləşdirilməsində köməkçidir. Rus etnoqraf Çursin Filipoviç bir əfsanəyə istinad edərək yazır ki, Alajenin həm də tutula biləcəyinə inanılır. Yaxalanmış bir Alajenin paltarına polad iynə taxmaq kifayətdir ki, o, onu tutan şəxsin köləsinə çevrilsin.

Alajenin əri Biabanqulidir. Biabanquli qarağac kimi uzun, gamış kimi hər yeri tüklü təsvir edilir. O da öz növbəsində xüsusən uşaqlar üçün təhlükləlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Мамедов, Азер.* РЕЛИГИОЗНО МИФОЛОГИЧЕСКИЕ ЭЛЕМЕНТЫ ТАЛЫШСКОГО ЭТНИЧЕСКОГО СОЗНАНИЯ (rus). cyberleninka.ru.
2. ↑  *Мамедов, Азер.* Зороастризм и этнокультурные традиции талышского народа (rus).
3. ↑  *Мамедов А.А.* "Формирование талышского народного поэтического творчества" (rus).  (#cite\_web\_url)
4. 1 2 3  *Arakelova, Victoria.* "Религия и народные верования талышей" (rus).  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  "Г.Ф.Чурсин" (rus). 29.06.2020.  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13.03.2022.