recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Vardanants meydanı** (*erm.* Վարդանանց Հրապարակ) — Ermənistanın Gümrü şəhərinin ən böyük meydanı.

Meydan Vardan Mamikonyanın xatirəsinə adlandırılmışdır.

Tarixi
------

Meydan 1930-cu illərdə, Sovet dövründə Gümrünün mərkəzində açılnışdır, 1920-ci ildə Ermənistanda baş verən May üsyanının şərəfinə "**May Qələbələri meydanı**" adlandırılmışdır; layihənin müəllifi memar Aleksandr Tamanyan idi.

25 iyun 2016-cı ildə Ermənistana üç günlük apostol səfərində olan Roma Papası Fransisk burada Latın adətiylə liturgiya keçirdi. Mərasimdə Bütün Ermənilərin Katolikosu II Qaregin də iştirak etdi.

Təsviri
-------

Vardanants meydanı düzbucaqlı formaya malikdir (280 × 140 m). Şimaldan Qay küçəsi, cənubdan Vahan Çeraz küçəsi, qərbdən Abovyan küçəsi və şərqdən Şaumyan küçəsi ilə həmsərhəddir.

Meydan bir neçə fəvvarə ilə bəzədilib, mərkəzində Avarayr döyüşünə həsr olunmuş memorial yerləşdirilib. Memorial 2008-ci ildə qurulmuş və Sasanilərə qarşı Avarayr döyüşündə vuruşan erməni ordusu başçılarının heykəllərini ehtiva edir, mərkəzində isə Ermənistanın milli qəhrəmanı Vardan Mamikonyanım heykəli qoyulub. Qalan dörd heykəldə katolikos Hovsep I, knyaz Arşavir II Kamsarakan, Gevond Yerets, habelə Vardan Mamikonyanın anası təsvir edilmişdir.

Meydana bitişik ərazidə Müqəddəs Məryəm Kilsəsi, Müqəddəs Xilaskar Kilsəsi, şəhər rəhbərliyinin binası, "Oktyabr" kinoteatrı yerləşir.

Qalereya
--------

* Vardanants meydanı
* Bələdiyyə binasıBələdiyyə binası
* Müqəddəs Məryəm KilsəsiMüqəddəs Məryəm Kilsəsi
* "Oktyabr" kinoteatrı"Oktyabr" kinoteatrı
* Müqəddəs Xilaskar KilsəsiMüqəddəs Xilaskar Kilsəsi
* Roma Papası Fransiskin ziyarəti zamanıRoma Papası Fransiskin ziyarəti zamanı

Vardanants meydanının panoram görüntüsü

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Центральная площадь - Площадь Вардананц". armenia2u.com. 2018-11-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-07.
2. ↑  "Папа римский провел литургию в армянском Гюмри". РИА Новости. 2016-06-25. 2018-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-07.
3. ↑  "Pope Francis' Mass begins in Gyumri" (ingilis). Armenpress. 2016-06-25. 2019-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-07.
4. ↑  "Площадь Вардананц". visitgyumri.com. 2021-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-07.
Neman deltası
**Neman deltası** (lit. Nemuno delta) — Neman çayının Baltik dənizinə töküldüyü yerdə formalaşdırdığı relyef forması. Delta bir neçə çay qolları və kanallardan ibarətdir. Neman deltasında polderlər və su-bataqlıq ərazilər üstünlük təşkil edir. Bu regionun zəngin təbiəti ərazidə ekoturizmin inkişafına böyük təkan verir.

Neman deltasında əsas ayrılan qol Atmata çayıdır. Digərləri daha balacadır: Pakalne, Upayte, Skirvite, Varusne və s. Deltanın ortasında Litvanın ən böyük adası — Rusne yerləşir. Adada deltanın ən böyük yaşayış məntəqəsi Rusne var. Məntəqənin əhalisi 1630 nəfərdir.

Ümumi məlumat
-------------

Atmata
Neman deltasında olan bataqlıq ərazilər 1993-cü ildən beynəlxaq önəm daşımış və Ramsar konvensiyası ilə qorunur. Təbəti qorumaq və elmi araşdırmalar aparmaq məqsədi ilə 1992-ci ildə Neman deltası regional parkı yaradılmışdır Parkın ərazisi 239,5 km²-dir. Park ərazisində 14 qoruq və su hövzəsi mövcuddur. Park ərazisinin 20 % su ilə örtülüdür. 1999-cu ildən hər ilin oktyabrında Litva ornitoloqlar cəmiyyəti və park administrasiyası ərazidə quşların müşahidəsini həyata keçirirlər. Hər il delta yağışlı mövsümdə daşqına məruz qalır və bu daha çox ətraf mühitə, eləcə də kənd təsərrüfatına, balıqçılığa və turizmə mənfi təsir göstərir.

Hər yaz Neman deltası müxtəlif növ quşların məkanına çevrilir. Ümumi növlərin sayı — 200, onlardan 40 növ Qırmızı kitaba daxil olunmuş. Bu ərazi köçəri quşların dayanacaq yeridir. Bunlaradan Ağquyruq dəniz qartalını, durnalar, Qaradöş qumluqca, *Acrocephalus paludicola* və s. misal göstərmək olar.

Əsas elmi-araşdırma mərkəzi Vyansedə yerləşir.

Panorama
--------

Şablon:Panoram şəkil

İstinadlar
----------

1. ↑  "Litwa: przewodnik" (polyak). Oficyna Wydawnicza "Rewasz". 2005-01-01. İstifadə tarixi: 2016-04-14.
2. ↑  VLE
3. ↑  *BirdLife International.* "Our Partners | BirdLife". www.birdlife.org. 2016-04-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-14.
4. ↑  *e-solution: Gaumina www.gaumina.lt.* "Delta Niemna". www.lithuania.travel. 2016-09-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-14.
5. ↑  "LITWA. W DELCIE NIEMNA". echodnia.eu. 2016-05-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-14.
**Akhaltsikhe qalası** (*gürc.* ახალციხის ციხე) — Gürcüstanın Axaltsixe bölgəsində yerləşən orta əsrlərə aid qaladır. Doqquzuncu əsrdə tikilmiş bu qala Osmanlı İmperiyasının buranı zəbt etməsinə qədər yerli insanlar tərəfindən **Lomisa qalası** kimi adlanırdı.

Tarix
-----

Rabati qalasının şəhərdən görüntüsü
Kartlis tsxovrebaya görə şəhərin əsası 9-cu əsrdə Tao kralının oğlu sayılan Quaram Mampal tərəfindən qoyulmuşdur. 13-cü əsrdən 14-cü əsrin sonuna kimi şəhər Mesxeti prinsliyinin paytaxtı idi. 1393-cü ildə şəhər Əmir Teymurun hücumlarına məruz qalmışdır. Türk-Moğol işğallarına baxmayaraq qala müqavimət göstərməyə davam etmişdir. 1550-ci ildə İstanbul sülh müqaviləsinə görə Mesxeti prinsliyi bütünlüklə Osmanlı İmperiyasının ərazisinə qatılmışdır. Türklər qalanı ən çox müdafiə məqsədilə istifadə etmişdir. 1752-ci ildə Rabatidə ilk məscid tikilmişdir.

18-ci əsrin sonlarından etibarən böyük şəhərdə yaşayan Con belə yazırdı "baxmayaraq ki, burada yaşayan əhalinin böyük hissəsi müsəlmanlaşdırılıb, amma burada ortodox kilsəsi fəaliyyətini hələdə davam etdirirdi". 1783-cü ildə Kartli çarlığı və Rusiya imperiyası arasında imzalanmış Georgiyevsk müqaviləsi ilə Axaltsixe bölgəsinin taleyinə aydınlıq gəlmişdir. Qalanın tutulması ilə bağlı olan ilk hücum 1810-cu ildə uğursuzluqla başa çatmışdır. Ruslar şəhəri yalnız 18 il sonra, 1828-ci ildə işğal edə bildilər. 1829-cu ildə bağlanmış Ədirnə müqaviləsindən sonra Osmanlı ordusu buranı tərk etdi.

Panorama
--------

Rabati qalası panoramı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ისტორიული და არქიტექტურულ–კულტურული ძეგლები". Akhaltsikhe Municipality. 23 August 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 March 2017.  (gürc.)
2. 1 2  "რაბათის ციხე-სიმაგრე". იმოგზაურე საქართველოში. 12 March 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 March 2017.  (gürc.)
**Polyanna sindromu** - "Polyanna sindromu" konsepsiyası ilk dəfə 1978-ci ildə psixoloqlar Matlin və Stanq tərəfindən irəli sürülüb. Sindrom insanın hətta pis hadisələrin belə yalnız müsbət tərəflərini görə bilməsi deməkdir. Bu sindromu araşdırmaq üçün psixoloqlar "Polyanna" əsərinə müraciət ediblər.

Sindromun yaranması
-------------------

Polyanna əsəri Amerikalı uşaq yazıçısı Elinor Hocmen Porter tərəfindən 1913-cü ildə yazılıb. Qısa zamanda «Polyanna» bir uşaq ədəbiyyatı nümunəsi olaraq uşaqların, xüsusən, də qızların sevimli əsərinə çevrilib. Roman çap olunandan sonra qəhrəmanı Polyannanı, ədəbiyyatçılar ən nikbin ədəbi personaj adlandırmışlar. 

«Polyanna» 11 yaşında yetim qalmış və vaxtilə zəngin olan anasının kasıb bir oğlanla ailə qurmağını heç cür bağışlaya bilməyən və illərdir küsülü olduğu xalası tərəfindən ictimai qınaqdan qurtulmaq üçün himayəyə götürülən bir qızın hekayəsidir. Qızın qeyri-adi xasiyyəti, təmiz qəlbi bir müddət sonra sərt və soyuq xalası Polli Harrinqtonu da yumşaldır. Xüsusən onun atasının öyrətdiyi «Məmnunluq oyunu» Polyannanı yaşadığı şəhərdə tezliklə məşhur edir. Bu oyuna görə insan həyatında başına gələn bütün hadisələrin gözəl yönünü tapa bilməlidir. Hətta həmin hadisələr nə qədər çox ağır olarsa, oyun bir o qədər də maraqlı alınır.

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azertag". 2019-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-23.
2. ↑  "Kayzen". 2021-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-23.
**Mədəniyyət günü** (yap. 文化の日 (Bunka no hi) - 1948-ci ildən etibarən hər il noyabrın 3-ü qeyd edilən Yaponiyanın milli dövlət bayramı.

Haqqında
--------

Mədəniyyət günü ilk dəfə bayram kimi noyabrın 3-ü 1948-ci ildə, müharibədən sonra Yaponiyada qəbul edilən konstitusiyanın (3 noyabr 1946) xatirəsinə, dünyada ölkənin mədəniyyətini tanıtmaq və yaymaq məqsədilə "azadlıq və sülh" şüarı ilə keçirilmişdir.

1868-ci ildən II Dünya Müharibəsinədək bu gün imperator Meici`nin (Mutsuhito (睦仁)) doğum günü kimi qeyd edilir və bayram Tençō-setsu (天長節) adlandırılırdı.

1912-ci ildə imperator Meicinin vəfatından sonra 1927-ci ilədək, demək olar ki, bayram öz aktuallığını itirir.

Nəhayət 1927-ci ildə imperatorun doğum günü xüsusi bayrama çevrilir və Meici-setsu (明治節) adlandırılır.

Meici-setsu 1948-ci ildə Mədəniyyət günü kimi qeyd olunmağa başlasa da. hakim dairələr indiki bayram günü ilə imperatorun doğum gününün əlaqəsinin olmadığını iddia edirlər.

Günümüzdə bayram müxtəlif səpkidə keçirilən bədii əsərlərdən sərgilər, səhnələr, paradlarla müşayiət olunur. Demək olar ki, Yaponiyada muzeylərin əksəriyyəti üçün noyabrın 3-ü məhz "açıq qapılar günü" kimi keçir.

Kanaqava prefekturası, Hakone`də hər il bu gün Daimyo festivalı (箱根大名行/ Hakone Daimyō Gyōretsu) keçirilir. Burada Edo dövrünə aid hərbi paltar və kostyumlar sərgilənir.

Tokioda imperator sarayında Mədəniyyət ordenlərinin təqdim edilmə mərasimi keçirilir. Hər il incəsənət, elm, təhsil sahəsində fəaliyyət göstərən təqribən 4 min şəxs Yapniya cəmiyyətinin mədəni inkişafına göstərdikləri xidmətə görə məhz qeyd olunan ordenlə təltif olunurlar. Bununla yanaşı, bütün ölkə boyu keçirilən festivallarda özəl və ya dövlət təşkilatları tərəfindən müxtəlif formada mükafatlandırılmalar baş tutur.

Statistikaya görə, Mədəniyyət günündə noyabr ayının xüsusiyyəti olduğu halda belə yağışlı günlər müşahidə edilmir (bir gün əvvəl və ya sonra olsa da) 1965 və 1996-cı illər arasında bayram günü yalnız 3 dəfə yağmurlu günə təsadüf edib.

Həmçinin bax
------------

* Ağ gün
**The Best** – Mike Chapman və Holly Knight tərəfindən bəstələnən və ilk dəfə Bonni Tayler tərəfindən ifa edilərək 1988-ci ildə Hide Your Heart albomunda satışa çıxarılan mahnı. Mahnının ikinci ifaçısı isə məşhur ifaçı Tina Törner olub. Mahnı məhz onun ifasında dünya şöhrəti qazanıb və sevilib. Mahnı xanım Turnerin 1989 – cu ildə çıxardığı Foreign Affair albomuna da adxil edilib. Tina Törnerin ifasını saksafonda müşayiət edən isə Edgar Winterdir.

Mahnı Tina Törnerin yaradıcılığında ən uğurlu və məşhur mahnılardan biridir. Mahnı Billboard Hot 100 – də on beşinci yerə kimi yüksələ bilib. Həmçinin Birləşmiş Krallıqda beşinci, Almaniyada isə dördüncü yerə qədər irəliləyib.

Turner 1992-ci ildə Jimmy Barneslə birgə mahnının duet versiyasını lentə aldırıb. Mahnı duet versiyada "Simply The Best" adlandırılıb.

Kompozisiyaları
---------------

* 7" Edit – 4:11
* Album Version a.k.a. Extended 12" Mix – 5:28
* Extended Mighty Mix – 6:35
* Single Muscle Mix – 4:16
* Extended Muscle Mix – 5:28
* "(Simply) The Best" (With Jimmy Barnes, 1992) – 4:11
* "(Simply) The Best" (Extended Mix) (With Jimmy Barnes, 1992) – 5:29

Xarici keçidlər
---------------

* YouTube – da klipini izlə
**Forma yaddaşlı xəlitələr** uyğun əməliyyatdan sonra temperaturun təsiri altında struktur çevrilmələri sayəsində öz əvvəlki formasını alır. Bu xəlitələr 8%-ə qədər uzanma deformasiyasını dəf edərək geri qayıda bilir. Temperatur aktivliyini nəzərə alaraq prosesin tezliyi 2Hs-dən böyük olmur.

### Tərkibi

Forma yaddaşlı materiallarda deformasiya mexanizminin əsasında geriyə dönə bilən termosərtlikli martensit çevrilməsi durur. Austenit tərkibli materialın deformasiyası zamanı o bir haldan digərinə - martensitə çevrilir. Bu materiallarda martensit yüksək termosərtliyə malikdir. Çevrilmə temperaturundan yuxarıda qızdırma zamanı əks proses baş verir, yəni martensitdə yaranan daxili gərginliklər, materialın strukturunu əvvəlki vəziyyətinə qaytarmağa çalışır. Keçid, deformasiyaya uğrayan kristal qəfəsin yenidən düzlənməsi ilə müşayiət olunur. Material öz əvvəlki formasını alır və soyuduqda yenidən martensitə çevrilməsinə baxmayaraq bu formanı saxlayır. Qəfəslərdə bu və ya digər istiqamətdə deformasiya zamanı ayrı-ayrı fazaların dənəciklərinin sərhəd səthləri boyunca yaranan sürtünmə nəticəsində histerezis effekti meydana gəlir. Histereze intervalı təxminən 10K-20 K arasında yerləşir və hər növbəti tsikldən sonra sürüşür.

Forma yaddaşına malik olan xəlitələr kimi Ti-Ni, Cu-Al-Ni, Cu-Zn-Al, Au-Cd və s. göstərmək olar. Martensitin austenitə çevrilməsi temperaturu bir başa xəlitənin kimyəvi tərkibindən, onun termiki və mexaniki emalından asılıdır. Bu temperatur həm otaq temperaturu, həm azot mayesində, həmçinin 150 °C-dən yuxarıda yerləşə bilər. Forma yaddaşlı xəlitələr martensit çevrilməsi ilə bağlı digər xassələrə (yüksək sərtlilik, yüksək plastiklik, enerjini cəmləmək) malik olurlar. Forma yaddaşlı xəlitələrin praktikada tətbiq üçün onlar əvvəlcədən lazımı formaya uyğun məşq olunurlar ki, temperaturun təsirindən xəlitədən hazırlanmış hissə bu formanı ala bilsin.

### Mənbə

* Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
Məscidin kitabələrindən biri

Tarixi
------

**Sədərək məscidi** – Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək kəndində 18-19 əsrlərə aid memarlıq abidəsi. Məscid böyüklüyü, abadlığı və kitabələrinin zənginliyinə görə fərqlənir.

Memarlığı
---------

Məscidin baş fasadında, önündə sütun başlığında taxta üzərində, birinci cərgə, ikinci cərgə və digər sütun başlıqlarında nəstəliq xətti ilə memar və xəttatların adları, Qurandan ayələr həkk olunmuşdur. Kitabələrdə bir necə tarix göstərilmişdir: hicri 1112 (1700-1701), hicri 1259 (1843), hicri 1315 (1897). Hicri 1112 il məscidin tikilmə tarixi sayılarsa, binanın hicri 1259-cu ildə əsaslı təmir olunduğunu söyləmək mümkündür. Çünki bina 18 əsr memarlıq-konstruktiv formalarını saxlamamışdır. Hicri 1315 ildə yenidən təmir işləri aparılmışdır. Hazırkı binanın memarı sədərəkli Abbasın oğlu Məhəmməd olmuşdur. Məsciddəki taxta işləri, yaraşıqlı nəbatı ornament və kitabə motivləri ilə işlənmiş sütun başlıqları sədərəkli memar və nəccar Məhəmmədə məxsusdur. 1259/1843 il tarixli kitabəyə əsasən, Təqi oğlu Məşədi Əhmədin memar Məhəmmədlə eyni vaxtda işləməsi, Məhəmmədin yüksək peşəkar memar, Məşədi Əhmədin ilə bənna olması qənaətinə gəlmək olar. Digər kitabələrdə göstərilən Şahbaz oğlu Məhəmmədə və Məhəmməd xanın oğlu Salehə gəldikdə isə, onların xeyriyyə məqsədi ilə məscidin tikilməsinə vəsait verdikləri məlum olur.

Mənbə
-----

Naxçıvan Ensiklopediyası. AMEA, 2002.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s
**Seyid Mir Tağı Mirbabayev** (1867, Bakı – 1953, Tehran) — XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəli Azərbaycan xanəndəsi, neft sənayeçisi. Seyid Mirbabayevin prototipi bəstəkar Cahangir Cahangirovun "Xanəndənin taleyi" (1978) operasında yaradıb.

Həyatı
------

Seyid Mirbabayevin əsl adı Mir Tağı idi. 1867-ci ildə mərsiyəxan ailəsində doğulub, atası və böyük qardaşları kimi mərsiyəxanlıqla məşğul olurdu. Sonralar xalq məclislərində xanəndə kimi şöhrət qazanıb; 1910-cu ilə kimi Bakının musiqi həyatında mühüm rol oynayırdı. Teatr tamaşalarının fasilələrində və Şərq konsertlərində mahir müğənni kimi yaxından iştirak edir və 1906-cı ildə "Qrammofon" şirkəti tərəfindən Riqaya səsinin vala yazılması üçün dəvət almışdı.

Xanəndə toylarda da oxumuşdu. Toyların birində Seyid Mirbabayev elə oxumuşdu, ki ona "Bala Şoranlıq" deyilən yerdə neft quyusu hədiyyə eləmişdilər. Tezliklə Mirbabayevin "Bala Şoranlıq" quyudan neft fontanı vurdu və xanəndə millionçu oldu.

Neft sənayesinin nümayəndələri və milyonerlərdən biri olan Mirbabayev musiqi fəaliyyətindən uzaqlaşır. Varlanan xanəndə əvvəlki peşəsindən utanır, və Varşavada səsi salınmış valları bir-bir baha qiymətə alır sındırır. O hesab etmişdi, ki əsl sənəti olan xanəndəliyi indiki milyonçuluğuna əskiklik gətirər, şan-şöhrətini azaldır.

Seyid Mirbabayev Bakıda "Qubernator evi"nin sahibi idi, və bu evi Rusiya imperiyasının Bakı quberniyasının qubernatorlarına icarəyə verirdi. Bakı şəhərində hazırkı "AzNeft" meydanı kimi tanınan yerdə yerləşən Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin binası Seyid Mirbabayevə məxsus olmuşdur. Seyid Mirbabayev bu evdə 1920-ci ilə qədər yaşayıb. 1920-ci ildə Bakı əməliyyatından sonra Seyid Mirbabayev Fransaya köçür. 1929-cu ildə Seyidin Parisə apardığı sərvət 1929-cu ildə tükəndi. Muflisləşmiş milyonçu Parisdə, Teymur bəy Aşurbəyliyə rast gəlir. Mirbabayevin ağır vəziyyətini görən Teymur bəy onu Tehrana apardı.

Seyid Mirbabayev 1953-cü ildə Tehran şəhərində vəfat edib.

Həmçinin bax
------------

* Seyid Mirbabayevin sarayı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mirbabayev Seyid Mirtağı oğlu". 2017-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-27.
2. ↑  "Seyid Mirbabayev - Səssizliyin bədəli". 2013-06-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-16.
3. ↑  "Рафик Джахангиров: "Для нас с братом дед был не столько великим композитором, сколько доверенным человеком. .."". 2022-05-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-27.
4. ↑  "Бакинская набережная" (PDF). 2020-01-13 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-09-27.
**Libertaliya** (*ing.* Libertatia) — "kapitan" Çarlz Conson tərəfindən yazılmış və ilk dəfə 1724-cü ildə Londonda nəşr edilmiş "*Ən şöhrətli piratlar tərəfindən törədilən qarət və qətllərin ümumi tarixi*" kitabının dördüncü genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilən qondarma utopik pirat dövlət. Rəvayətə görə, adı ənənəvi olaraq "liberi", yəni "azad" sözündən Libertaliya Madaqaskarın şimal hissəsində iki-üç onilliklər ərzində mövcud olmuşdur. Ən müasir tarixçilər bu faktın etibarlılığını şübhə altına alırlar.

Bəzi tədqiqatçılara görə, "Çarlz Conson" adı çox səyahətlər etmiş, lakin heç vaxt nə Hind okeanını, nə də Karib dənizini ziyarət etməmiş, əvəzində dəniz quldurları haqqında kitablarında əsasən şifahi hekayələrdən mənbə kimi istifadə edən Daniel Defonun təxəllüslərindən biridir. Bəzi tədqiqatçılara görə, yazıçının mistifikasiyasında məqsəd istedadlı azadfikirlərin özlərinə yer tapmadığı dövrün cəmiyyətini tənqid etmək idi. İlk dəfə 1932-ci ildə amerikalı alim Robert Mur tərəfindən irəli sürülən bu nəzəriyyəni bütün ədəbiyyatşünaslar bölüşməsə də, Consonun yaradıcılığı hələ də əslində Libertaliya haqqında yeganə məlumat mənbəyidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Статья о Либерталии". 2012-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-01-07.
2. ↑  *Кордингли Дэвид.* Предисловие // В кн.: *Джонсон Чарльз.* История знаменитых морских разбойников XVIII века / Пер. А. К. Ефремова. — М.: Эксмо-Пресс, 2009. — С. 15.
3. ↑  *Рогожинский Жан.* Энциклопедия пиратов. — М. 1998. — С. 353.
4. ↑  *Кордингли Дэвид.* Предисловие… — С. 19—21.
**Rauf Əbdüləli oğlu İsmayılov** (22 dekabr 1939, Pərpi, Əştərək rayonu – 2 oktyabr 2019, Bakı) — azərbaycanlı siyasi və ictimai xadim, professor (1986), əməkdar elm xadimi (1992), Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı (1990–1995), istiqlalçı millət vəkili, Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komissiyasının ilk sədri (1992).

Həyatı
------

Rauf İsmayılov 22 dekabr 1939-cu ildə Qərbi Azərbaycanın Aştarak rayonunun Parpı kəndində anadan olub. Mirbəşir (Tərtər) rayonu Azadqaraqoyunlu kənd orta məktəbində təhsil alıb. 1958–1963-cü illərdə M. F. Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutunun Fransız dili fakültəsində təhsil alıb. 1968-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın Ədəbiyyat və Dilçilik İnstitutunda "Azərbaycan satirik şerinin inkişaf yolları" mövzusunda namizədlik, 1982-ci ildə Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutuunda "Azərbaycan-Fransa ədəbi əlaqələri (Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi inkişafı kontekstində)" mövsusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

Professor R. Ə. İsmayılov 1975–2011-ci illərdə Azərbaycan Texniki Universitetinin "Xarici dillər" kafedrasının müdiri olub. O, Fransa, Rusiya, Azərbaycan və digər ölkələrdə çap olunmuş müxtəlif əsərlərin müəllifidir. Bir sıra fundamental dərslikləri, o cümlədən kitabları Moskva şəhərində "Высшая школа" nəşriyyatı tərəfindən çap edilib, keçmiş SSRİ və MDB ölkələrinin ali texniki məktəblərinin tələbələri üçün dərs vəsaiti kimi tövsiyə olunub. Onun elmi rəhbərliyi altında 10-dək namizədlik və doktorluq dissertasiyası yerinə yetirilib. Strasburq, Moskva, Bakı və digər şəhərlərdə keçirilmiş beynəlxalq konfransların iştirakçısı olub. Professor R. Ə. İsmayılov XII çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı (1990–1995) seçilib. 26 noyabr 1991-ci ildə təşkil edilən Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının tərkibinə daxil edilib. 1992-ci ildə müstəqil Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komissiyasının ilk sədri, 1992–1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Elm, təhsil, din və mədəniyyət məsələləri daimi komissiyasının sədri vəzifələrində çalışıb. 1992-ci ildə ali məktəblərə qəbulda test üsulunun tətbiqini öyrənmək üçün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Əbülfəz Elçibəy tərəfindən xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı ilə birlikdə Türkiyəyə ezam olunub.

### Kitabları

* "Фанцузский язык". Moskva, "Высшая школа", 1986
* "Автоматика и робототехника в машиностроении". Moskva, "Высшая школа", 1988
* "Автоматика и вычислительная техника". Moskva, "Высшая школа", 1990
* "Французский язык". Moskva, "Высшая школа", 1998

Vəfatı
------

Professor R. Ə. İsmayılov 2 oktyabr 2019-cu ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının təşkil edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Ali Sovetinin qərarı (26 noyabr 1991)". republic.preslib.az. Archived from the original on 2022-11-01.
2. ↑  "Milli Məclisin sabiq komitə sədri vəfat edib". www.realtv.az. 3 Oktyabr 2019. Archived from the original on 2022-11-01.
**Bakı Gəmiqayırma Zavodu** (*ing.* Baku Ship Yard) — tikintisinə 2010-cu ilin mart ayından başlanılan zavod.

Bu müəssisə Xəzər dənizi hövzəsində ən böyük gəmiqayırma zavodudur. Onun istehsal gücü ildə 25 min ton metal konstruksiya təşkil edir.

Haqqında
--------

"Azərbaycan İnvestisiya Şirkəti" (AİŞ), ARDNŞ və Sinqapurun "Keppel" şirkətinin birgə həyata keçirdiyi Bakı Gəmiqayırma Zavodunun inşasının 2013-cü ilin III rübündə başa çatdırılması planlaşdırılmışdır. Zavodun tikintisi və istismarı işlərinin həyata keçirilməsi məqsədilə ARDNŞ, Azərbaycan İnvestisiya Şirkəti (AİŞ) və Sinqapurun "Keppel Offshore & Marine" şirkəti tərəfindən "Bakı gəmiqayırma zavodu" MMC birgə müəssisəsi yaradılıb. Təsisçilər arasında 2010-cu il dekabrın 10-da imzalanmış razılaşmaya əsasən ARDNŞ, AİŞ və Keppel zavodun nizamnamə kapitalında müvafiq olaraq 65 faiz, 25 faiz və 10 faiz paya malikdirlər. Zavod istismara verildikdən sonra 1-ci mərhələdə ildə 4 ədəd 15 min ton yükdaşıma qabiliyyətinə malik tanker, 4 ədəd dəniz təchizat və ya yedək gəmisinin inşası nəzərdə tutulur. Yeni gəmilərdən başqa, zavodda gəmilərin təmiri də planlaşdırılıb. Xəzər dənizindəki yük daşımalarının həcminin artırılmasını nəzərə alaraq daha irihəcmli tankerlərə ehtiyac olduqda, 2-ci mərhələdə zavodda 60-70 min ton yükgötürmə qabiliyyətinə malik tankerlərin inşası da mümkündür. Gəmiqayırma Zavodunun tikintisi Azərbaycana 470 milyon dollara başa gəlib.

İqtisadi əhəmiyyəti
-------------------

Müəssisə Azərbaycanın gəmiçilik sahəsində idxaldan asılılığını aradan qaldıracaq, Xəzər donanmasını müasirləşdirməyə imkan verəcəkdir. İstehsal prosesində metalkəsmə, profiləymə, lövhəəymə, 3D borukəsmə rəqəmsal avadanlığı kimi müasir texnoloji vasitələrdən istifadə olunacaqdır. Müəssisə artıq ilk sifarişini də qəbul edib. Yeni layihə "Caspian Drilling Company LTD" tərəfindən verilən yarımqazma qurğusu – DSS 38M-dir. Gəmiqayırma zavodunda qurğunun pantonunun göyərtəsi, eyni zamanda, yuxarı göyərtə hazırlanacaqdır. Zavodda həmçinin ildə 80-100 ədəd gəmi təmiri həyata keçirmək mümkün olacaq. Tam fəaliyyətə başlayanda zavodun işçilərinin sayı 1250 nəfər olacaq. Gələcəkdə işçilərin sayının 2000 nəfərə qədər artırılması planlaşdırılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan gəmi buraxacaq" (az.). bakupost.az. 2021-06-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyun 2021.
2. ↑  "Azərbaycanda gəmiqayırma zavodu açılıb". 2013-11-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-17.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti
* Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi
* Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dəniz Administrasiyası
* Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyası

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayti

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook |
| Foto, video və audio | YouTube |
**Vernicia fordii** (*lat.* Vernicia fordii) — bitkilər aləminin malpigiyaçiçəklilər dəstəsinin südləyənkimilər fəsiləsinin vernicia cinsinə aid bitki növü. Əsasən Çində dəniz səviyyəsindən 200-1500 m hündürlükdə, dağ yamaclarında, meşələrdə yayılmışdır. ABŞ-da mədəni şəraitdə geniş əkilib-becərilir. Bu növə Çində tunq ağacı da deyilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündülüyü 8-13 m-ə çatan, açıq-boz qabıqlı, budaqları cərgələrlə yerləşən, seyrək çətirli, yarpağınıtökən ağacdır. Yarpaqları yumurtavari, uzanmış, ucu iti və 3 ayalı, qaidədən ürəkvarı və ya iki kəsimlidir, uzunluğu 10-12 sm, eni 6-18, bəzən 25 sm-dir, dərivaridiiir, qalın saplaqlıdır, üst tərəfdən tünd-yaşıl, alt tərəfdən bir qədər açıq rəngdədir. Cavan yarpaqların altı kürən, sıx tükcüklərlə örtülü, saplaqlarının uzunluğu 5-20 sm olur. Yarpağın saplağından qaidəsinə yaaxın olan hissədə 2 ədəd qırmızı rəngli vəz vardır. Çiçəkləri ağ ləçəkli, çoxçiçəkli süpürgəyə və ya çətirə toplanaraq budaqların uclarında yerləşmişdir. Bir və ya ikievlidir, kasacıq 2-3 dilimlidir. Ləçəkləri 25-30 mm uzunluqdadır, enli yumurtavaridir, qaidədə bir qədər çəhrayıdır. Bunlar 1,5-3 sm uzunluqda olmaqla ağ və ya çəhrayı rəngdədir. Meyvəsi 5 sm-ə qədər diametrdə, iri, şar formasında, çəyirdəkli olub, xaricdən ətli qabığa malikdir. Toxumları yumurtavari, boz, yanlardan basıq və bərk qabıqlıdır, 2-3 sm uzunluqdadır. Zəhərlidir, mayda çiçəkliyir, sentyabr-oktyabr ayında isə meyvəsi yetişir. Toxumlar vasitəsilə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Quraqlığa davamlıdır. İsti və işıqsevəndir, münbit torpaqlarda yaxşı bitir. Çox turşulu və kirəcli torpaqlarda bitmir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Lənkəranda 1935-ci ildən əkilib becərilir.

İstifadəsi
----------

Bakıda 1-2 illik bitkilər şaxtadan ziyan çəkir, meyvələri zəhərli oluğu üçün əhəmiyyətli deyildir. Tunqun meyvəsindən alınan yağdan lak, boya sənayesində istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Vernicia fordii* | 
* Wikidata: Q1422363
* Wikispecies: Vernicia fordii
* AoFP: 97
* APA: 1859
* APDB: 107504
* APNI: 112851
* EoL: 1149441
* EPPO: ALEFO
* FNA: 242354016
* FoC: 242354016
* GBIF: 3074906
* GRIN: 320180
* iNaturalist: 170171
* IPA: 6592
* IPNI: 358198-1
* IRMNG: 10252499
* ISC: 4122
* ITIS: 505662
* IUCN: 147632137
* NCBI: 73154
* NZOR: 6262ae47-6570-4e02-a108-3188ad66c678
* NZPCN: 4890
* Plant List: kew-212845
* PLANTS: VEFO
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:358198-1
* SANBI: 588-1
* Tropicos: 12803531
* WCSP: 212845
* WFO: wfo-0000332485

 |
| *Aleurites fordii* | 
* Wikidata: Q38926734
* APDB: 107932
* APNI: 81271
* Ecocrop: 353
* GBIF: 3074907
* GRIN: 2189
* iNaturalist: 349294
* IPNI: 338506-1
* IRMNG: 11055325
* ITIS: 28207
* MoBotPF: 280083
* NZOR: 51db9ec1-bd83-412f-bdf6-80f6e6ea9b7a
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60458103-2
* Tropicos: 12800003
* WCSP: 5925
* WFO: wfo-0000940762

 |
**Mişenko zümrüdçiçəyi** (*lat.* Scilla mischtschenkoana) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin zümrüdçiçəyi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, soğanaqlı ot bitkisidir. Soğanaq 1-1,5 sm enində, üzəri boz qınla örtülüdür. Gövdə zəif, 15-20 sm hündürlükdə, yarpaqları 2-4 ədəd yaşıl, tərs-xətvari-neştərşəkilli, küt ucludur. Çiçəkləri ağ rəngdə, bəzən mavi çalarlıdır. Salxım çiçək qrupuna toplanmış çiçəkləri az saylıdır. Çiçək altlığının yarpacıqları 10–12 mm uzunluğunda, iti ucluqlu, uzunsov–ellipsivaridir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Psixrofitdir, soğanaqla və toxumla çoxalır. Alp qurşağında əriyən qarların ətrafında rast gəlinir. Gilli, daşlı-çınqıllı yamaclarda bitir. Dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsində (Ordubad rayonu, Soyuqdağ və Qapıcıq dağları ərazisində).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyasının təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen (əhali tərəfindən yığılması) və ekoloji təsir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Çox az sahələrdə yayıldığından xüsusi mühafizə tədbirləri görülməlidir. Yasaqlıqlar təşkil edilməli, bərpasının təmin etmək üçün yeni yayılma yerləri axtarılmalıdır.

Sinonimləri
-----------

* *Scilla diziensis* Grossh.
* *Scilla grossheimii* Sosn.
* *Scilla tubergeniana* Hoog & Stearn
* *Scilla zangezura* Grossh.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q933086
* Wikispecies: Scilla mischtschenkoana
* EoL: 1082575
* GBIF: 2767312
* GRIN: 412316
* iNaturalist: 361065
* IPNI: 540920-1
* MoBotPF: 281806
* Plant List: kew-288576
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:540920-1
* Tropicos: 18400326
* WCSP: 288576
* WFO: wfo-0000740844

 |
**Kərim Vahab oğlu Həsənov** (1914, Şamaxı – 1978, Bakı) — Azərbaycan teatr rejissoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1954).

Həyat və yaradılığı
-------------------

Kərim Həsənov 1914-cü ildə Şamaxıda anadan olmuşdur. İlk təhsilini burada almış daha sonra ailəsi ilə Bakıya köçmüşdür. Orta məktəbdə oxuyarkən 1928-ci ildə həvəskar aktyor kimi çıxış etmiş, sonra truppaya qəbul edilmişdir. 1931–1934-cü illərdə Mirzə Fətəli Axundov adına Bakı Teatr Məktəbində, 1934–1939-cu illərdə isə Moskva Teatr Sənəti İnstitutunda təhsil almışdır. Moskvadan qayıtdıqdan sonra 1939–1949 və 1954–1977-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında quruluşçu rejissor və 1949–1952 və 1953–1954-cü illərdə baş rejissor işləmişdir. Uşaqlar, məktəblilər, yeniyetmələr və gənclər üçün müxtəlif yanrlarda tamaşalar hazırlamışdır. Kollektivin rus truppasında da bir neçə tamaşanın rejissoru olmuşdur.

Kərim Həsənov bir sıra tamaşalara quruluş vermişdir: "Xırs quldurbasan" (Mirzə Fətəli Axundov), "Ağa Kərim xan Ərdəbili" və "Hacı Qəmbər" (Nəcəf bəy Vəzirov), "Poçt qutusu" və "Quzu" (Cəlil Məmmədquluzadə), "Bəxtsiz cavan" (Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), "Fitnə" (Abdulla Şaiq), "Azad", "Məlik Məmməd" və "Aqil və Sərvinaz" (Əyyub Abbasov), "Babək" və "Ramiz" (Əbil Yusifov), "Zəng səsləri", (Ramiz Heydər), "O mənim oğlumdur" və "Dağ seli" (Əfqan), "Nəsrəddin", "Aprel səhəri" və "Qonşular" (Yusif Əzimzadə), "Aydınlığa doğru" (Seyfəddin Dağlı), "Yarımçıq şəkil" (Adil Babayev), "Son məktub" və "Etibar" (Rauf İsmayılov), "Seyran" (Əliməmməd Atayev və Əhməd Əhmədov), "Yeniyetmələr" (Həsən Qasımov və Ənvər Əlibəyli), "Yanmış planetin sərvətləri" (Novruz Gəncəli), "İki veronalı" (Uilyam Şekspir), "Skapenin kələkləri" (Jan-Batist Molyer), "Evlənmə" (Nikolay Qoqol), "Ərköyün oğul" (Yevgeni Rıss), "Qoğal evə (Miloslav Steqlik), "Sehrli güvəc" (Pavel Malyarevski), "Mayın əvvəllərində" (Valentina Lyubimova).

Rejissor 1978-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Təltif və mükafatları
---------------------

* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 27 fevral 1954

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Rəhimli, 2017. səh. 173–174

Ədəbiyyat
---------

* *İlham Rəhimli.* Azərbaycan Teatr Ensiklopediyası (3 cilddə). 2-ci cild. Bakı: Azərnəşr. 2017. 392 səh. ISBN 978-9952-8021-9-1.
"**Bad Guy**" — amerikalı müğənni-bəstəkar Billi Aylişin mahnısı və onun ilk studiya albomundan beşinci sinqlı. İlk dəfə 9 mart 2019-cu ildə Darkroom və Interscope Records tərəfindən buraxılıb. Mahnı media tərəfindən minimalist alətlərlə elektropop, dans-pop, trap-pop kimi xarakterizə edilmişdir. Ayliş "Bad Guy" mahnısını qardaşı Finneas ilə birlikdə yazmışdır. Mahnının kanadalı müğənni Castin Biber ilə birgə ifası olan başqa bir versiyası 11 iyul 2019-cu ildə işıq üzü görüb.

Bad Guy buraxıldıqdan sonra müsbət rəylər qazandı. Mahnı ABŞ-nin Billboard Hot 100 hit-paradında və Birləşmiş Krallıq, Avstraliya, Kanada və Yeni Zelandiya da daxil olmaqla 16 digər beynəlxalq siyahıya başçılıq etdi, həmçinin Birləşmiş Krallıq Sinqllar hit-paradında ikinci yeri tutdu. Bad Guy, Lil Nas X və Billi Rey Sayrusun "Old Town Road" mahnısının 19 həftəlik rekordunu qırdı. Mahnı Avstraliya Səsyazma Sənayesi Birliyindən (ARIA) on qat platin mükafatı və Amerika Səsyazma Sənayesi Birliyi (RIAA) tərəfindən altı dəfə mükafat da daxil olmaqla bir neçə sertifikata layiq görüldü. Mahnı 62-ci İllik Qremmi Mükafatlarında "Səsyazma" və "İlin mahnısı" daxil olmaqla bir neçə mükafat qazandı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Gilke C.* Billie Eilish’s ‘Bad Guy’ Video Is A Surrealist, Artistic Nightmare (ing.). // *UPROXX* 2019.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Foto, video və audio | Deezer · Last.fm · SoundCloud |
| Tematik saytlar | AllMusic · Discogs · MusicBrainz · MusicBrainz |
**Mürəkkəb maddə** — Bir neçə növ element atomlarından təşkil olunan kimyəvi birləşmə.
Mürəkkəb maddələr bəsit maddələrdən fərqli olaraq böyük qruplara bölünürlər və müxtəlif növ atomlardan əmələ gəlmiş olurlar.

Mürəkkəb maddələrin müxtəlif növ atomlardan təşkil olunduğunu sübut etmək üçün kimyəvi təcrübələrdən istifadə edirlər. Məsələn, suyun sabit elektrik cərəyanının tə — siri ilə oksigen və
hidrogen qazlarına parçalanmasını təcrübədə asanlıqla müşahidə etmək olar. Bunun üçün içərisində su olan aşağıdakı cihazı (Hofman cihazını) dövrəyə qoşaq. Borudan çıxan qazın oksigen olduğunu, "Həyat bilgisi" kursundan bildiyiniz kimi, közərmiş çöplə yoxlamaq olar. Hidrogen qazını yoxlamaq üçün borudan çıxan qazı kiçik sınaq şüşəsinə yığıb spirt lampasının alovuna tuturuq. Bu zaman kiçik "pax" səsi eşidiləcəkdir. Hava qarışığı olmayan hidrogen isə sakit, rəngsiz alovla yanır.

Deməli, su iki müxtəlif element atomlarından—hidrogen (H) və oksigendən (O) ibarətdir, yəni o, mürəkkəb maddədir.

Həmçinin bizim tanıdığımız xörək duzu (NaCl) Na və Cl, sönməmiş əhəng (CaO) Ca və O elementlərindən ibarət olub, mürəkkəb maddələrə aiddir. Mürəkkəb maddələrə başqa sözlə kimyəvi birləşmələr də deyilir.

Tərkibinə və xassələrinə görə mürəkkəb maddələrin 4 əsas qrupu var: oksidlər, əsaslar, turşular, duzlar.

Biri oksigen olmaqla iki elementdən ibarət mürəkkəb maddələrə oksidlər deyilir. Bəsit maddələrin (metallar və qeyri-metalların) oksigenlə birləşərək mürəkkəb maddələr əmələ
gətirməsi reaksiyaları birləşmə reaksiyalarıdır.
**Şamsuddin Aysxanov** (1907, Qroznı, Terek vilayəti – 1937, Qroznı) — Çeçen yazıçısı, şair, tərcüməçi, pedaqoq, milli ədəbiyyatın qurucularından biri, Çeçen-İnquşetiya Yazıçılar Birliyinin sədri, partiya və ictimai xadim.

Bioqrafiya
----------

1907-ci ildə Nadtereçnoye kəndində anadan olmuşdur. Doğulduğu kənddə ilk rus məktəbi açılanda atası orada gözətçi və komendant olaraq işə düzəlir. Uşaqlar böyüyəndə onları bu məktəbə göndərmişdir.

1921-ci ildə ailə Qroznıya köçür. Burada orta təhsil alır. 17 yaşında respublikanın ictimai həyatında fəal iştirak etməyə başlayır, partiya və sovet orqanlarında çalışır. Təxminən eyni vaxtda yazmağa maraq göstərir.

1926-cı ildə komsomola, 1928-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olur. Vilayət komsomol təşkilatında çalışır. Partiya məktəbini bitirir, sonra 1933–1934-cü illərdə çalışdığı maşın-traktor stansiyasının siyasi şöbəsinin qəzetinin redaktoru təyin edilir. 1934-cü ildən həbs olunana qədər respublika radio komitəsinin sədri işləyir. 1932-ci ildə Çeçen-İnquşetiya Yazıçılar Birliyinin sədri seçilir.

1937-ci ildə repressiyaya məruz qalaraq güllələnir. 1958-ci ildə cinayət tərkibi olmadığı üçün bəraət alır.

Yaradıcılğı
-----------

1923-cü ildə ilk kitabı "Kiisam" ("Mübarizə") nəşr olunur. 1928-ci ildən bəri əsərləri mütəmadi olaraq respublika mətbuatında (Çeçenski Komsomoleç, Serlo qəzetləri) nəşr olunur. Burada müəllifinin kolleksiyaları və folklor yazıları nəşr olunur. 1931-ci ildə "Ağ toyuq" romanı və "Xava" şeiri, 1932-ci ildə "Mübarizə" pyesi, "Zərbə briqadası" oçerki və başqaları.

Sonradan "İtt bkayste" ("On bahar", 1933), "Kolxozaşna kerla illeş" ("Kolxozlar üçün Yeni Mahnılar", 1934), "Brigadho vevza" ("Briqadanın üzvü məlumdur", 1936) kitabları nəşr olunur.

Çeçen dili dərsliklərinin, əlifbasının, antologiyaların müəllifi və tərtibçisi olur. 1935-ci ildə bir çox şeir və hekayələri Ayşxanov tərəfindən yazılmış "Oxumaq üçün bir kitab" dərsliyi nəşr olunur.

Rus şairlərinin bir çox şeirlərini çeçen dilinə tərcümə edən ilk şəxs olur: Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Nikolay Nekrasov və başqaları.

1964-cü ildə onun əsərlərindən (şeirlər, poemalar, hekayələr, oçerklər) ibarət "Seçilmiş əsərlər" kitabı Qroznıda nəşr olunur. 1981-ci ildə şeirləri Qroznıda nəşr olunan Çeçen-İnquş Şeir Antologiyasına daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "АЙСХАНОВ ШАМСУДДИН (1907– 1938)". 2021-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-07.
2. ↑  "Айсханов, Шамсуддин Катаевич". 2021-10-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-07.
3. ↑  "Айсханов Шамсуддин Катаевич". 2022-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-07.

Mənbə
-----

* "Шамсуддин Айсханов". Электронная библиотека Союза писателей Чеченской Республики. 2014-12-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-12-27.
* "В Грозном отметили столетие поэта Шамсудина Айсханова". Информационное агентство «Грозный-Информ». 2007-07-20. İstifadə tarixi: 2014-12-27.
**Areal** (*lat.* area — sahə) – hər hansı bir bitki və ya heyvan növünün yer səthində (akvatoriya) təbii yayıldığı sahə. Növün yarandığı yer onun ilkin arealı sayılır.

İlkin areal növün təbii surətdə və insan tərəfindən yayılması ilə genişlənə və ya onun məhv edilməsi nəticəsində
darala bilər. Bütün dünyada yayıla bilən növlər və orqanizm qrupları kosmopolit areala malikdir, hər hansı növ Yerin məhdud ərazisində rast gəlinirsə o, endemik areala malikdir.

Qədimdə yaranıb geniş yayılan növlərin qalıqları relikt areal sayılır. Əgər növ ona müvafiq ərazilərin
hamısında yayılarsa ona başdan-başa areal, əgər növ bir-birindən aralı sahələrdə yayılarsa ona kəsilən areal deyilir. Arealı öyrənmək üçün onun xəritəsini tərtib etmək lazımdır. Arealın müqayisəli öyrənilməsi flora və faunanın tədqiqində böyük əhəmiyyətə malikdir.

Növləri
-------

* Törəmə areal – digər sistematik qrupun müəyyən sahədə yaratdığı areal.
* Təbii areal – insan fəaliyyətilə dəyişməyən areal.
* Qışlama arealı – növün soyuq mövsümünü keçirdiyi region.
* Kosmopolit areal – qurunun və ya akvatoriyanın geniş ərazilərində yayılan növ və ya başqa sistematik qruplar.
* Relikt areal – hər hansı bir ərazinin müasir coğrafi şəraitinə yad olan növün arealı. Adətən kiçik ölçülü sahələrdə olur.
* Müasir areal – digər sistematik qrupun növü və ya tipinin hazırkı sərhədləri.
* Qısalan areal – hər hansı bir sistematik qrupun və ya növün təbii və ya antropogen səbəblər nəticəsində azalması.
* Ekoloji areal – regionun harada yerləşməsindən asılı olmayaraq hər hansı bir növ üçün əlverişli olan şəraitdə məskunlaşması.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.

Xarici keçidlər
---------------

* Böyük Sovet Ensiklopediyası — Areal
Cimbal üst hissəsi geniş trapez formalı gərilmiş metal qutudan ibarət olan kardafon (chordophone) növüdür. Cimbal 2 döyəcləyici (çubuq) ilə simlərə zərbə endirməklə çalınır. Moravyada bu alət xalq musiqi ansamblı üçün əsas alətlərdən biri kimi istifadə olunur.

Cimbalom qrupları günümüzdə ənənəvi musiqi sərgiləyən ən gözlə görülən və ikonik topluluqlar arasındadır. 19-cu əsrdə Moravya musqisinin "kiçik" cimbalom xüsusiyyəti, 20 əsrdə geniş bir istifadə sahəsi tapan olduqca yeni bir musiqi aləti olan "standart" cimbalom ilə dəyişdirildi. Cimbalom qrupunun lideri və ya "şefi" Çexiyada "primáš" olaraq adlandırılan skripkaçıdır (violinist). İkinci violinist- "obligát" isə sıxlıqla düz melodiyanı çalar və "primáš"-ı dəstəkləyər (izləyər). Moravya cimbal qruplarının digər önəmli musiqi alətləri klarnet və kontrabasdır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Treccani · Universalis |
| Normativ yoxlama | GND: 4521194-2 · NKC: ph119072 |
**Sibir zümrüdçiçəyi** (*lat.* Scilla siberica) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin zümrüdçiçəyi cinsinə aid bitki növü.

Scilla L. - cinsinin latınca adı əvvəllər bu bitkinin aid edildiyi dəniz soğanı cinsinə mənsubdur. Məlum olan 80 növdən gülçülükdə təxminən 10 növündən istifadə edilir: aşağıdakı növlər xüsusilə məşhurdurlar: 

İkiyarpaqlı zümrüdçiçəyi (S. bifolia) mavi gülləri olan alçaqboylu, çoxillik bitkidir. Ağ, çəhrayı və bənövşəyi çiçəkləri olan bağ formaları vardır. 

Sibir zümrüdçiçəyi (S. sibirica) sallaq, mavi, bəzən ağ rəngdə çiçəkləri olan bitkidir. Bu növ 1796-cı ildən gülçülükdə istifadə olunur. Zümrüdçiçəyi çox rütubətli şəraitdə yaxşı bitir. Onu adətən gölməçələrin yaxınlığında əkirlər. Bitkini otaq şəraitində də yetişdirmək olar. Zümrüdçiçəyi pionların açılmamış yarpaqlarının yanında özəl görünür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik bitkidir. Soğanağı yumurtavari və ya kürəvari-yumurtavari, 2 sm uzunluqda və 1,5- 2 sm enində, tünd qonur və ya tünd qəhvəyi qınlarla örtülmüşdür. Gövdəsi basılmış, hündürlüyü 30 sm, bir soğanaqdan 1-4 sayda gövdə çıxır. Yarpaqları 2-4 ədəd, yaşıl, enlixətvari, 10-20 mm enindədir, əsasa doğru daralan, üst tərəfdə qapaqlıdır. Çiçəkləri xırda ağ çiçəkaltlıqları ilə, aydın olmayan mavi və ya göy rəngli azçiçəkli salxımdadır. Çiçəksaplaqları çiçəklərə bərabər və ya ondan qısadır. Çiçəkyanlığın yarpaqcıqları 12- 13 mm uzunluqda, uzunsov-xətvari, kütdür. Erkəkciklər 2 dəfə çiçəkyanlığından qısadır, göy tozluqludur. Meyvə kürəvari qutucuqdur.

Yayılması
---------

BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Meşələrdə, meşə kənarında və kolluqlarda bitir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q158944
* Wikispecies: Scilla siberica
* BioLib: 41965
* BOLD: 600705
* EoL: 1082428
* EPPO: SLLSI
* FNA: 242101887
* GBIF: 2767328
* GRIN: 33349
* iNaturalist: 862704
* IPNI: 927545-1
* IRMNG: 11128640
* ISC: 116027
* ITIS: 505061
* MichiganFlora: 1443
* MoBotPF: 281913
* NBN: NBNSYS0000002184
* NCBI: 4702
* Plant List: kew-287983
* PLANTS: SCSI2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:927545-1
* Tropicos: 18400761
* VASCAN: 6541
* WCSP: 287983
* WisFlora: 4996
* WFO: wfo-0000739865

 |
**Qaradəniz kilkəsi** (*lat.* Clupeonella cultriventris) — Siyənəkkimilər (*Clupeidae*) fəsiləsinə daxil olan sənaye əhəmiyyətli dəniz balığı. Əvvəllər Qaradəniz kilkəsi iki yarımnövə bölünürdü:Xəzər kilkəsi (*Clupeonella caspia*) və Carqalen kilkəsi (*Clupeonella tscharhalensis*).

Təsviri
-------

Bədəninin uzunluğu 15 sm, çəkisi isə 22 q təşkil edir. Bədəni güclü şəkildə yanlardan sıxılmışdır. Kilkənin yanları boyunca 24–19 (ortalama 27) cərgə pulcuq olur. Başı uzun və enlidir. Bel üzgəcində 14–17 (ortalama 15), anal üzgəcində 17–21 (ortalama 18) şüa olur. Fəqərələrinin sayı 41–43 (ortalama 42), quyruqda 23–26 (ortalama 25) olur. Rəngi boz-yaşıldan, mavi-yaşıla qədər olan çalarlarda olur.

Bologiyası
----------

Kilkələr əsasən 5 sm uzunluğa malik olurlar. 4–5 il yaşama sürmələri məlumdur. Əsasən sürü halında yaşayırlar. Zooplanktonlarla qidalanırlar. Azov dənizində aprel-avqust ayları Taqanroq körfəzimə keçərək kürüləyirlər. Bundan əlavə onlar Qara dənizin Dunay və Dnepr çayılarında kürüləyirlər. Dişi 2,3–2,8 min kürü tökür. Kürüləmə 4–5° — 24° С-də və 0–10‰ duzluğa malik sularda baş verir. Şirin sularda yaşaya bilir. Erklər ortalama 8 sm, dişilər isə 9 sm uzunluğa sahib olur. Əsasən Şaxəbığcıqlı xərçəngkimilərlə qidalanır. Onlarlada öz növbəsində Siyənək, Qılıncbalıq, Nərə və Scophthalmus maeoticus kimi balılqların yemini təşkil edirlər.

Azov dənizində kürüləmə dönəmi şirin sulara girirlər. Qışda isə dənizin sahildən kənar, sakit sularında olurlar. Mart-aprel aylarında Taqanroq körfəzinə miqrasiyası müşahidə edilir.

Əhəmiyyəti
----------

Sənaye əhəmiyyətli balıqdır. Azov dənizində XX əsrin 30-cu illərdən başlanıəlmışdır. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi Qaradəniz kilkəsini Mühafizə statusu olan növ olaraq qiymətləndirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  "Позвоночные животные России: черноморско-каспийская тюлька". 2014-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-15.
3. ↑  "*Clupeonella tscharchalensis*". The IUCN Red List of Threatened Species (ingilis).
4. ↑  "*Clupeonella caspia* ". The IUCN Red List of Threatened Species (ingilis).
5. ↑  "*Clupeonella cultriventris*". The IUCN Red List of Threatened Species (ingilis).

Mənbə
-----

* Rusiyanın onurğalı heyvanları: Qaradəniz kilkəsi
Əlövsət Cəfərxan oğlu Vəliyev — Qarabağ müharibəsi

Əlövsət Cəfərxan oğlu Vəliyev 1968-ci il dekabrın 15-i Qubadlı rayonunun Həmzəli kəndində anadan olub. 1985-ci ildə orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə daxil olur. 1987-ci ildə hərbi xidmətə yola düşən Əlövsət vətənə dönəndə ermənilərin torpaq iddiaları artıq başlamışdı.

1992-ci ilin may ayında milli ordu sıralarına daxil olan Əlövsət ilk gündən özünün təcrübəli tankçı kimi göstərir. Əlövsət Vəliyevin həm də qorxmaz və cəsarətli bir igid olması döyüş yoldaşlarına onu bir daha sevdirdi. Bu cəsarətli insanın təkcə özünü deyil, hətta onun tankını belə Qubadlının bütün sərhəd kəndlərində çox gözəl tanıyırdılar. Onun tankı sonralar Zəngilan, Laçın, Cəbrayıl və Füzuli rayonlarına qədər gedib çıxdı. Bu bölgələrdə uğurlu döyüş əməliyyatları keçirən Əlövsət Vəliyevi bir müddət sonra tankçılar arasında komandir kimi qəbul edənlər günü-gündən çoxalırdı.

1993-cü il may ayının 26-sında Əlövsət Cəfərxan oğlu Vəliyev 706 saylı hərbi hissənin 3-cü taborunun taqım komandiri təyin edildi. 706 saylı hərbi hissəsinin kəşfiyyat rotasından Əlövsət Vəliyev haqqında verilən arayışda yazılır: "1992-ci il may ayında Laçın işğal olunandan sonra Aşağı və Yuxarı Cicimli, Səfiyan, Aşağı və Yuxarı Fərcan, Suarası, Mazutlu kəndlərinin müdafiəsində Əlövsət öz tankı ilə bütün döyüşlərə birinci atılmış, düşmənin 25-30 may hücumları zamanı onun 30-a qədər canlı qüvvəsini, bir PDM-I məhv edib."

1993-cü il 15 avqust tarixində Qubadlı rayonu ağır günlərini keçirir. Yerli qüvvələrlə birlikdə Əlövsət Vəliyevin tankçıları gecə-gündüz ara vermədən döyüşlər aparır, düşmən hücumlarının qarşısını almağa çalışırdılar. Erməni qoşun birləşmələrinin irimiqyaslı hücumları isə daim davam edir. Bu döyüşlər zamanı cəsur tankçı Əlövsət Vəliyev misilsiz qəhrəmanlıqlar göstərir. Düşmənin bir neçə texnikasını məhv edən bu igid qəhrəman mərmi bitdikdən sonra öz tankını tərk etmir. Tankı erməni quldurlarının üzərinə yönəldir, son məqamda o, öz tankını düşmən tankına çırparaq hər iki texnikanı hərəkətsiz hala salır. Onun sonrakı taleyi isə indiyədək məlum deyil.

İstinadlar
----------

1. ↑