recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Artur Tüdor** (20 sentyabr 1486, Uinçester – 2 aprel 1502[…]) — İngiltərə kralı VII Henrinin və Yorklu Elizabetin ilk övladıdır. İngiltərə taxtının varisi olsa da, atasından öncə vəfat etmişdir.

Uşaqlıq illəri
--------------

Artur Tüdor İngiltərənin Tüdor sülaləsindən olan ilk kralı VII Henrinin ilk övladı olaraq 20 sentyabr 1486 tarixində Londonda dünyaya gəldi. Anası Yorklu Elizabetin və atası VII Henrinin 7 övladı olsa da, sonradan bunların üçü uşaq yaşda vəfat etmiş, geriyə Artur Tüdor, Marqarita Tüdor, VIII Henri və Mariya Tüdor qalmışdır. Erkən dünyaya gəldiyi üçün ömrü boyu xəstəliklərlə məşğul olmuşdur. Vəftiz mərasimində *"Knight of Bath" (Bath cəngavəri)* titulu almışdır. 3 yaşında ikən Uels şahzadəsi, 5 yaşında ikən *"Knight of the Garter" (Garter cəngavəri)* titullarını aldı.

Evliliyi
--------

Kral II Ferdinand və Kraliça İzabellanın qızı olan Araqonlu Ketrinlə uşaq yaşlarında nişanlanmışdı. Bu nikahla əslində iki dövlət arasındakı münasibətlər düzəldilməli idi. Ancaq Ketrinin ailəsi bu nikahı istəmirdi. Bəzi tarixçilər bunun səbəbinin Artur Tüdorun xəstəlikləriylə bağlı yayılan şayiələr olduğunu qeyd edir. Bir müddət qızlarının çox kiçik yaşlarında olduğunu bəhanə gətirən ailə 1501 tarixində qızlarını İngiltərəyə yollamağa məcbur oldu.

Vəfatı
------

Artur Tüdor evliliyin 140-cı günü hələ 16 yaşında ikən anidən vəfat etmişdir. Böyük ehtimalla o dönəmdə İngiltərədə yayılan epidemiyadan vəfat edən Artur Tüdordan sonra taxt vəliəhdi onun kiçik qardaşı Henri oldu. Artur Tüdorun vəfatı ilə İngiltərə aristokratları ispan tərəfdaşlarını itirdi. Bu ittifaqın pozulmaması üçün Araqonlu Ketrin yeni vəliəhd Henri ilə nişanlandı. Nişandan öncə Papa II Yulinin də fikri və xeyir duası alındı. Nəhayət 1509-cu ildə Araqonlu Ketrin özündən 6 yaş balaca olan VIII Henri ilə evləndirildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2  .
3. 1 2 3 4  Dictionary of National Biography (ing.). / L. Stephen, S. Lee London: Smith, Elder & Co. 1885.
4. 1 2  *Lundy D. R.* Arthur Tudor, Prince of Wales // The Peerage (ing.).
5. 1 2 3  Kindred Britain.

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 

| ⛭Tüdorlar |
| --- |
| VII Henri | Artur Tüdor  • Marqarita Tüdor  • VIII Henri  • Mariya Tüdor |  |
| VIII Henri | I Mariya  • I Elizabet  • VI Eduard  |
| VI Eduard | *(övladı olmamışdır)*  |
| I Mariya | *(övladı olmamışdır)*  |
| I Elizabet | *(övladı olmamışdır)*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | The Peerage |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Dictionary of National Biography · Oksford bioqrafik |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave · WikiTree · WeRelate |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 119048914 · ISNI: 0000000093853424 · LCCN: n91059567 · NTA: 329228803 · SUDOC: 144585901 · VIAF: 137959871 · WorldCat VIAF: 137959871 |

 |
**Akif Elxan oğlu Cabbarov** (24 oktyabr 1997, Gədəbəy rayonu – 25 oktyabr 2020, Alxanlı, Füzuli rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Akif Elxan oğlu Cabbarov 1997-ci il sentyabrın 20-də Gədəbəy rayonunda dünyaya göz açıb. Orta məktəbi Şəmkir rayonu Könüllü kəndində bitirən Akif anası ilə birgə 2014-cü ildə Sumqayıt şəhərinə köçür. Dayısı Möhübbət kişinin və onu anası kimi sevən Nigar xanımın evinə pənah gətirib.

Akif uşaq vaxtından zəhmətə qatılıb, Sumqayıtda da fəhləlik edərək anasına yardımçı olub. 2016-cı ildə əsgərliyə çağırılıb və elə həmin il anası Ayşanı itirib.
General Polad Həşimovun ölümü onu çox sarsıdır. Avqust ayında general-mayor Polad Həşimovun şəhid olmasından sonra Qarabağ yürüşünə çıxan Akif könüllü olaraq Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinə yazılır və doğum gününü qeyd edib, sentyabrın 21-də Daşkəsəndə təlimlərə cəlb olunur. Sentyabrın 27-də İkinci Qarabağ müharibəsi başlayır. Akifdə Vətən borcunu ödəmək üçün döyüşə qatılır.

Akif Cabbarov Suqovuşan, Füzuli uğrunda döyüşlərdə iştirak edib.

Akif oktyabrın 25-də Füzulinin Alıxanlı kəndində həlak olub və Sumqayıtdakı Şəhidlər xiyabanında dəfn olunub.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Akif Cabbarov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Akif Cabbarov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Təltifləri
----------

* (15. dekabr 2020) — "Vətən uğrunda" medalı (ölümündən sonra)
* (25. dekabr 2020) — "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

İstinadlar
----------

1. ↑  "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI GƏDƏBƏY RAYON İCRA HAKİMİYYƏTİ". 2022-01-19 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑    (#bare\_url\_missing\_title). 2022-04-27 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda "medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2022-03-15 tarixində arxivləşdirilib.
4. 1 2  "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2022-02-24 tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2022-03-15 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Akif Cabbarov: Vətən müharibəsində tarix yazan şəhidi
* Akif Cabbarov: Unudulmazlar
**Zaur Zümrüd oğlu Dadaşov** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin MAHHXHQ əsgəri, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Dadaşov Zaur Zümrüd oğlu 1997-ci il dekabrın 5-də Rusiya Federasiyasının Surqut şəhərində anadan olub. 2000-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Azərbaycana köçüb. O, 2004-cü il sentyabrın 15-də Xaçmaz rayonu Aslan Oba kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə daxil olub. 2015-ci ildə məktəbi əla qiymətlərlə bitirib.

Hərbi xidmətləri
----------------

2016-cı ilin yanvar ayında hərbi xidmətə yollanıb və 2017-ci ilin iyul ayında hərbi xidmətdən tərxis olub.Zaur 2020-ci il sentyabr ayının 9-da MAHHXHQ kimi Qusar rayonundakı N saylı hərbi hissədə xidmətə başlayıb,2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb.12 oktyabr Füzuli rayonu kənd Horadiz uğrunda gedən döyüşlərdə yüksək şücaət göstərmiş və qəhrəmancasına vuruşmuş, düşmən snayperindən açılan atəş nəticəsində şəhid olub.

Təltiflər
---------

* (24.06.2021) — "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi.* "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamı". www.azertag.az. 24.06.2021. 2021-06-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24.06.2021.

Xarici keçidlər
---------------

Nabran(Xaçmaz Rayonu)şəhid Zaur Dadaşov
[[Dosya:Proust\_joseph.jpg|thumb|Qanunu kəşf etmiş alim olan fransız kimyaçısı Cozef Prust]]

**Sabit nisbətlər qanunu** elementlər bir-birləri ilə birləşərək müəyyən birləşmələr əmələ gətirərkən onların müəyyən nisbətlərdə birləşməsinə əsaslanan qanundur. Onun tərifi bu formadadır: Bir birləşməni təşkil edən elementlərin kütlələri arasında dəyişməz bir nisbət mövcuddur. Bu qanuna isə **sabit nisbətlər qanunu** deyilir. Bu qanun 1799-cu ildə fransız alimi olan Cozef Prust tərəfindən kəşf edilmişdir.

Elementlərin kimyəvi cəhətdən bir yerə cəmləşdiyi zaman müəyyən bir nisbətdə birləşdiyini müəyyən etmiş Prust bu gün sabit nisbətlər qanunu olaraq bilinən qanun üçün aşağıda göstərilmiş olan tərifi vermişdir:

> "*Bir element başqa bir elementlə birləşərək birləşmə əmələ gətirdiyi zaman birləşmə daxilindəki elementlərin kütlələri nisbəti sabitdir.*"
> 
> 

Bu qanuna görə məsələn, 18 qram suyun tərkibində 16 qram oksigen olarkən, qalan 2 qramda isə hidrogen vardır. 9 qram su əmələ gələrsə, onun 8 qramı oksigenin, 1 qramı isə hidrogenin payına düşür. Suyun necə alınmasından asılı olmayaraq bu nisbət tamamilə sabit qalmağa davam edir.

Bu və buna oxşayan təcrübə nəticələri ilə sabit nisbətlər qanunu qəbul edildikdən sonra Con Dalton tərəfindən 1807-ci ildə **ilk elmi atom nəzəriyyəsi** irəli sürülmüşdür.
**Konstantin Aleksandroviç Nazarov** (17 avqust 1923, Kislovodsk, Terek quberniyası[d] – 8 oktyabr 1996, Moskva) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Həyatı
------

Konstantin Aleksandroviç Nazarov RSFSR-in Stavropol diyarının Kislovodsk şəhərində anadan olub. Uşaqlıq və gənclik illəri Bakı şəhərində keçib.

Böyük Vətən müharibəsi başlamasına bir-neçə gün qalmış Tbilisi Dağ-Topçu Məktəbinə daxil olub.

Buranə bitirdikdən sonra atıcı diviziyanın bölmə komandiri təyin edilir.

Narev çayının alınmasında igidlik göstərmişdir.

Müharibədən sonra Dzerjinsk adına Artileriya Akademiyasını bitirmişdir. Müxtəlif hərbi vəzifələrdə çalışmış, General-mayor rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

1985-ci ildə vəfat edib.

Təltifləri
----------

Narev çayının alınmasında igidlik göstərdiyinə görə Konstantin Aleksandroviç Nazarov 1945-ci il 21 fevral tarixində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Mənbə
-----

* "Azərbaycan Respublikası Xatirə Kitabı", XI cild, M, N (Mu…-N.) hərfləri, Respublika Xatirə Kitabı Redaksiyası, Bakı, 2011. 357-ci səhifə.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Ölkənin qəhrəmanları |
**Masazır** — Azərbaycan Respublikasının Abşeron rayonunun Masazır kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Abşeron rayonunun Masazır kəndi Xırdalan qəsəbə Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Masazır kənd Soveti yaradılmışdır.

Toponimikası
------------

Masazır oykonimi fars dilindəki masse – qum sözündən və məkan bildirən zar şəkilçisindən ibarət olub, "qumlaq, qum olan yer" mənasını bildirir. Yazılı mənbələrdə oykonimin Musazır, Musadır, Mostazxir variantlarına da rast gəlinir. Yerli əhali kəndin adını Məstanzor şəxs adı ilə də bağlayır.

Tarixi
------

Masazır kəndi 1913-cü ildə Bakı qəzasının Masazır kənd cəmiyyətinə tabe idi. 1926-cı ildə isə Azərbaycan SSR-in inzibati-ərazi bölgüsünə görə Bakı qəzasının Binəqədi dairəsinə tabe idi. 1929-cu ildə inzibati bölgü islahatlarında qəzalar ləğv edildikdən sonra Masazır Azərbaycan SSR Bakı Şəhər Sovetinin tabeliyinə verilmişdir. 1961-ci il inzibati bölgüsünə görə Masazır kəndi Azərbaycan SSR Bakı şəhəri, Kirov rayonu Xırdalan qəsəbə sovetinin tərkibində olmuşdur. 1963-cü il yanvarın 4-də kənd yeni yaradılmış Abşeron rayonunun tərkibinə verilmişdir. Kənd 1977-ci il inzibati ərazi bölgüsünə görə Abşeron rayonu Xırdalan kənd sovetinin tərkibində olmuşdur. 1991-ci il mayın 25-də Xırdalan kənd Sovetindən yeni Masazır kənd Soveti ayrıldı. 1999-cu ildə Azərbaycanda inzibati islahat aparıldı və Masazır inzibati ərazi dairəsi tərkibində Abşeron rayonunun Masazır bələdiyyəsi yaradıldı.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Masazır eyniadlı gölün sahilində yerləşir. Kənd Bakıdan 16 km aralıda, Xırdalan şəhərinin ərazisi ilə birləşir. Ən yaxın dəmir yolu stansiyası Xırdalandır. Kənd dəniz səviyyəsindən 70 metr yüksəklikdə yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi.* "İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024" (PDF) (az.). stat.gov.az. 2024-02-28. 2024-03-14 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2024-04-05.
2. ↑  "Azərbaycan Respublikasının Abşeron, Ağstafa, Balakən, Beyləqan, Bərdə, Biləsuvar, Qobustan, Qubadlı, Zaqatala, İsmayıllı, Yevlax, Kəlbəcər, Masallı, Xızı, Şamaxı rayonlarının və DQMV Hadrut rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı". 27 August 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 August 2022.
3. ↑  Masazır // Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. II cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. 304. ISBN 978-9952-34-156-0.

| ⛭Abşeron rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Xırdalan |  |
| Qəsəbələr | Aşağı Güzdək • Digah • Ceyranbatan • Güzdək • Hökməli • Qobu • Mehdiabad • Pirəkəşkül • Saray • Şəfəq |
| Kəndlər | Fatmayı • Görədil • Masazır • Məmmədli • Novxanı • Nubar • Qobustan |

|  |  |
| --- | --- |
| Abşeron rayonu | *Abşeron rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Məmmədşərif Həbibulla oğlu Həmidov** (23 fevral 1917, Nuxa – 14 fevral 1969) — azərbaycan mənşəli SSRİ generalı.

Həyatı
------

Məmmədşərif Həbibulla oğlu Həmidov 1917-ci il fevral ayının 23də Şəki şəhərində anadan olmuşdur. O, 1929-cu ildən Nuxanın (Şəki) İpəksarma müəssisələrində, 1937-1940 illərdə Şəki komsomol və partiya komitələrində işləmişdir. 1940-cı ildən sovet ordusunda xidmət etmişdir. Böyük Vətən müharibəsində vzvod komandirinin köməkçisi, batalyon qərargahının rəisi, diviziya qərargah əməliyyatının bölmə rəisinin köməkçisi olmuşdur. M.Həmidov 1945-ci ildə Ali zabitlər məktəbini bitirmişdir. Hərbi təhsilini başa verdikdən sonra, o, 1949-1956-cı illərdə Xaçmaz rayon hərbi komissarlığında şöbə rəisi, 1956-1960-cı illərdə Bakı şəhəri Hərbi Komissarı vəzifələrində çalışmışdır. O, 1960-cı ildə ADU-nun Tarix fakültəsini bitirmişdir. 1960-1969-cu illərdə Azərbaycanın Hərbi Komissarı olmuşdur. Məmmədşərif Həmidov 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni, 2 "Qırmızı Ulduz" ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

Hərbi xadim, general-mayor Məmmədşərif Həbibulla oğlu Həmidov 1969-cu ildə vəfat etmişdir. Birinci Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur Həlak olduğu yerdə – Goranboy-Gəncə avtomobil yolu kənarında xatirə abidəsi qoyulmuşdur. Bakı şəhərində adına küçə, gəmi, Şəkidə isə məktəb var.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bəşarət. Nəsillərə nümunə [Mətn]/Bəşarət//Gələrsəngörərsən.- 2008.-№ 3. s. 58-59.
**Suiqo İtako süsən bağı** (水郷潮来あやめ園, *Suiqo İtako Ayama-en*?) və ya keçmiş adı ilə **Maekava süsən bağı** (前川あやめ園, *Maekava Ayame-en*?) – Yaponiyanın İbaraki prefekturasının İtako şəhərində yerləşən yapon süsəni bağı. Hər il burada keçirilən Suiqo İtako Süsən Festivalına görə tanınır.

Tarix və xüsusiyyətlər
----------------------

Suiqo İtako süsən bağı 1976-cı ilin aprelində açılmışdır. 1,3 hektar sahəni əhatə edən bu sahilyanı bağda 500 növə aid olan 1 milyondan çox rəngli süsən yetişir. Bağ mənzərəsi səbəbilə Yaponiyanın 500 ən gözəl gəzinti yerlərindən biri seçilmişdir.

Bağda hər ilin may–iyun aylarında Suiqo İtako Süsən Festivalı keçirilir və 800.000-dən çox şəxs bağı ziyarət etməyə gəlir. Festivalın əsas ənənələrin biri "Evlilik qayığı" adlanır. Bu zaman ənənəvi geyimdə olan və əlində süsənlər tutan əsl bir gəlin kiçik qayıqla çayı keçərək bəyə tərəf gəlir, daha sonra rikşaya minir. Festivalın digər ənənəsi isə "Süsən rəqsi" adlanır. Bağda süsənlərin gözəlliyindən bəhs edən vaka şeiri haqqında abidə, eləcə də, İtako-qasa və İtako gəlini heykəlləri yerləşir. Bu heykəllərin yanında Yukio Haşinin "İtako-qasa" mahnısı və Kikue Hanamuranın "İtako gəlini" mahnısı səsləndirilir.

10 iyun tarixi bağın mənzərəsinə tamaşa etmək üçün ən ideal gün hesab olunur. Bağda süsənlə yanaşı hortenziya, visteriya, sakura və azaliya kimi mövsümi çiçəklər də yetişir. Bağda gecə işıqlandırması mövcuddur.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

2003-cü ildə Yaponiyada buraxılmış poçt markalarından biri Suiqo İtako süsən bağına həsr olunmuşdur. Markada evlilik qayığına minmiş gəlin və bağda yetişən süsənlər təsvir olunmuşdur.

Qalereya
--------

* Süsən bağı və Kaşima xəttiSüsən bağı və Kaşima xətti
* "Evlilik qayığı""Evlilik qayığı"
* 2011-ci ildə2011-ci ildə
* Gecə mənzərəsiGecə mənzərəsi

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "水郷潮来あやめ園". İtako şəhərinin rəsmi saytı (yaponca). 13 aprel 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2024.
2. 1 2  "水乡潮来花菖蒲节". Ibaraki Guide (yaponca). 13 aprel 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2024.
3. ↑  "Suigo Itako Iris Festival". Visit İtako (ingilis). 2024-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2024.
4. ↑  "「筑波山と水郷潮来のアヤメ」". Japan Post (yaponca). 13 aprel 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2024.

Xarici keçidlər
---------------

* city.itako.lg.jp/page/page001385.html — Suiqo İtako süsən bağının rəsmi saytı
**Rafiq Rəsul oğlu Xələfov** (5 iyul 1939, Bakı – 11 oktyabr 1998, Bakı) — mühəndis, Əməkdar mühəndis, dövlət xadimi.

Həyatı
------

Rafiq Rəsul oglu Xələfov 1939-cu ildə anadan olmuşdur. Rafiq Xələfov 1979–1989-cu illərdə avtomobil yollarının istismarı və tikintisi naziri olmuşdur.

Rafiq Xələfov 1962-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunu bitirəndən sonra müxtəlif sahələrdə çalışmışdır. 1962–1965-ci illərdə "Azərtəsərrüfat" Dövlət Layihə İnstitutunda iqtisadçı, iş icraçısı, baş mühəndis vəzifələrində çalışmışdı. Sonra "Azərdəniznefttikinti" trestinin baş mühəndisi vəzifəsinə irəli çəkilmişdi. 1969-cu ildə Suriyanın neft yataqlarında tikinti işlərinin aparılmasında iştirak etmək üçün bu ölkəyə ezam olunmuşdu.

Sonralar neft sənayesi tikintisi üzrə səriştə və təcrübəsini nəzərə alaraq R. Xələfovu keçmiş SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin "Xəzərdənizneft" İstehsalat Birliyi baş direktorunun müavini, "Xəzərdənizneftqazsənaye" Ümumittifaq Sənaye Birliyi rəisinin müavini vəzifələrinə irəli çəkmişdilər.

Rafiq Xələfov Tovuzda və Zərdabda Kür, İmişlidə Araz, Naxçıvanda Naxçıvançay, Laçında Pircahançay, Qazaxda Ağstafaçay üzərində körpülərin salınmasında bilavasitə rəhbərlik və iştirak edib. Həmin illərdə Lökbatan-Ələt, Bakı- Sumqayıt-H. Z. Tağıyev-Giləzi magistrallarında hərəkəti tənzimləyən körpülər də salınıb.

Azərbaycanın yol tarixində ilk dəfə olaraq şose yollarının uzunmüddətli inkişaf proqramı da (1981–2000-ci illər üçün) onun rəhbərliyi ilə işlənib hazırlanmışdı.

1989–1993-cü illərdə Nazirlər Kabinətinin İşlər İdarəsində şöbə müdiri, baş nazirin müşaviri, 1993-cü ildən başlayaraq "Xalq üçün mallar" Dövlət Konserninin idarə heyətinin sədri vəzifəsində çalışıb.

1997-ci ildə Baş nazirin müavini təyin edilib.

R. Xələfov əməyinə görə orden və medallarla təltif olunmuşdu. İki çağırış Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı seçilmişdi.

Ailəsi
------

Fəxriyyə Xələfovanın atasıdır. Rəfiqə Əliyevanın həyat yoldaşıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *A.Qorxmaz.* "Fəxriyyə Xələfovanın anası akademik seçildi - DOSYE" (az.). modern.az. 01.07.2014, 23:43. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-02.
2. ↑  Хәләфов Рафиг Рәсул оғлу // Азәрбајҹанда ким кимдир? (Сорғу-мәлумат китабы). Тәртибчи-мүәллифләр: Тејмур Әһмәдов, Тарыјел Ҹаһанҝир. Бакы: "Азәрбајҹан Енсиклопедијасы" НПБ. 1999. С. 466–467. ISBN 5-89600-253-x.
**Bədr xan Şərəfli-Ustaclı** (?-1558) — Qızılbaş əmiri, I Şah Təhmasib Səfəvinin dövründə sərkərdə.

Həyatı
------

Şərəfli oymağından çıxan adlı əmirlərdən biri Bədr bəydir. Bədr bəy Mustafa bəy Təmişli-Ustaclıya (Köpək sultana) xidmət edirdi. I Şah Təhmasibdən öncə sultan, sonra xan ünvanı aldı. Mustafa bəyin ölümündən sonra şahzadə Əlqasib (Alxaz) mirzənin lələsi oldu.

Əlqas mirzə 1532-ci ildə Bədr xan Ustaclının qəyyumluğu altında Astarabad hakimliyini almışdı. 1534–1535-ci illər ərzində Səfəvi ordusunun bir sərkərdəsi kimi Osmanlıya qarşı müdafiəsində başçılıq etmişdir.

İskəndər bəy Münşi Türkman yazır: "Xülasə, həzrət cənnətməkan şah Xorasana yola düşdükdə Əlqas mirzəni Bədr xan Ustaclı ilə Astrabada tərəf yolladı. Onlar Bəstama çatdıqda, Bədr xan yoldaşlarıyla canəqi edərək, belə qərara gəldilər ki, Astrabada hücuma keçib qəfildən Qamış Oğlana hücum etsinlər. [Elə də oldu]. Cənab mirzənin (Əlqas mirzənin — Ə. Ç.) qoşunundakı sayı min beş yüz nəfər olan döyüş meydanı mülazimləri ilə Bəstamdan hücuma keçdilər". "Cənnətməkan şah onun üzrünü qəbul və təqsirlərini əfv etdi, dövlətin Seyid Məhəmməd Kəmunə, Sevindik bəy Qorçibaşı, Məsum bəy Səfəvi, Şahqulu bəy Xəlifə Möhrdar və Bədr xan Ustaclı kimi əzəmətli əmirləri və ağsaqqallarını, həmçinin anasını onun yanına, bundan sonra bir də xilaf çıxmayacağı barədə and içməkdən ötrü, göndərdi".

Bədr xan Qızılbaşlar məmləkətinin seçkin əmirlərindən sayılırdı. 1530-cu ildə ustaclı əmirlərindən Bədr xan Şərəfli, Məntəşa sultan Şeyxlər, Həmzə sultan Hacıfəqihli Gilandan saraya gəlib bağışlanmaqlarını xahiş edirlər. I Şah Təhmasib onları bağışlayıb hərəsini bir yerə hakim təyin edir. Bədr xan Ərdəbilin hakimi oldu.

1540-cı ildə I Şah Təhmasib onu divanbəyi vəzifəsinə təyin etmişdi. Ordunun komandanı olmuşdu.

1548-ci ildə "Əzəmətli əmirlərdən Abdulla xan Ustaclını şah Bədr xan Ustaclı, Hüseynxan sultan Rumlu, Şahverdi sultan Ziyadoğlu və başqa əmirlərlə birlikdə qoşunlara münqəlay təyin edib Mərəndə tərəf göndərdi. Müzəffər ordu isə Təngiz yaylağına getdi və dünya şəhriyarı o yaylağın otlaqlarında dayandı".

1558-ci ildə Astarabad yaxınlığında özbəklərlə savaşda əsir düşmüşdü. Əsirlikdən xilas olub saraya döndü. Şahın gözündən düşdüyündən xərifləyib vəfat etdi.

Ailəsi
------

Bədr xanın İmamqulu bəy adlı oğlu vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.– 192 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  İskəndər bəy Münşi, Tarixi-aləm-arayi-Abbasi, Bakı, "Şərq-Qərb", 2010, 999 səh. s.139.
2. ↑  Yenə orda, s.155.
3. ↑  Yenə orda, s.156.

Həmçinin bax
------------

* Ustaclı eli
* Şərəfli oymağı
* Səfəvilər
* Astrabad bəylərbəyliyi
**Sənan Mətləb oğlu Seyfullayev** (26 sentyabr 1998; Ərkivan, Masallı, Azərbaycan — 30 oktyabr 2020; Qubadlı rayonu, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Sənan Seyfullayev 1998-ci il sentyabrın 26-da Masallı rayonunun Ərkivan qəsəbəsində anadan olub. 2015-ci ildə Cəfər Cabbarlı adına qəsəbə 1 nömrəli tam orta məktəbini bitirib. 2016-cı ilin oktyabr ayında müddətli hərbi xidmətə yollanıb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin "N" saylı hərbi hissəsində kəşfiyyatçı əsgər kimi xidmət edib. 2017-ci ilin aprelində ordu sıralarından tərxis olunub. Subay idi.

Hərbi xidməti
-------------

Sənan Seyfullayev İkinci Qarabağ müharibəsinin ilk günündən torpaqlarımızı düşmən tapdağından azad etmək üçün könüllü olaraq müharibəyə yollanıb. O, Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı rayonlarının azad edilməsində böyük şücaət göstərib.

O, oktyabrın 30-da Qubadlı rayonu istiqamətində gedən döyüşlərdə, "Qanlı Təpə" yüksəkliyinin düşməndən azad edilməsi zamanı şəhid olub. 71 gün itkin kimi axtarılan Sənan Seyfullayev bu ilin yanvarın 10-da şəhid olaraq tapılıb. O, 12 yanvar 2021-ci il tarixdə doğulduğu Ərkivan qəsəbə qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Sənan Seyfullayev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.

Təltifləri
----------

* (15.12.2020) — "Vətən uğrunda" medalı (ölümündən sonra)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Ömrünü Vətəni üçün yaşamalıydı, yaşadı da…". 22.02.2021. 2021-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22.02.2021.
2. 1 2  "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı". 15.12.2020. 2020-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15.12.2020.
**Vüqar Fikrət oğlu Sarıyev** (26 noyabr 1990, Amankənd, Puşkin rayonu – 10 oktyabr 2020, Suqovuşan, Tərtər rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Vüqar Sarıyev 26 noyabr 1990-cı ildə Biləsuvar rayonunun Amankənd kəndində anadan olmuşdur. Amankənd kənd tam orta məktəbini bitirdikdən sonra peşə təhsilini almışdır. Ailəli idi, 2 oğlu və 1 qızı yadigar qaldı.

Hərbi xidməti
-------------

Vüqar Sarıyev həqiqi hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra 2016-cı ildə müddətdən artıq hərbi xidmətçi kimi Goranboy rayonunda yerləşən N saylı hərbi hissədə, bir müddətdən sonra isə Murovdağ yüksəkliyində Vətənə xidmət edib. İkinci Qarabağ müharibəsinə də elə burdan qatılıb.

O, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda 27 sentyabr 2020-ci il tarixdən başlayan İkinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş, Murovdağ, Talış kəndi, Cəbrayıl, Füzuli və Laçın rayonları istiqamətində gedən döyüşlərdə vuruşmuş və Suqovuşan istiqamətində düşmən hücumunun qarşısını alarkən qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Şəhid Vüqar Sarıyev 10 oktyabr 2020-ci il tarixində Biləsuvar rayonu Amankənd kənd məzarıstanlığında dəfn olunmuşdur.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüqar Sarıyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Laçın rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüqar Sarıyev ölümündən sonra "Laçının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Təltifləri
----------

* "Vətən uğrunda" medalı  — 20202020 (2020) — "Vətən uğrunda" medalı (ölümündən sonra)
* "Laçının azad olunmasına görə" medalı  — 20202020 (2020) — "Laçının azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Vətən sevdalısı olan şəhid Vüqar Sarıyev". news.milli.az (az.). 12.01.2021. 16.01.20201 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12.01.2021.
2. 1 2  "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı". 15.12.2020. 2020-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15.12.2020.
3. 1 2  "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Laçının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı". 29.12.2020. 2020-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29.12.2020.
**Apertium** — İspaniya və Kataloniya hökumətlərinin maliyyə vəsaitləri hesabına Alikante Universitetində (Universitat d’Alacant) yaradılan avtomatik tərcümə platforması. O, GNU GPL şərtlərinə uyğun yayılan pulsuz proqram təminatıdır.

Apertium avtomatik tərcümə aləti kimi OpenTrad layihəsinin çərçivəsində yarandı və ilkin olaraq qohum dillər arasında tərcümə üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin bu yaxınlarda onun imkanları bir-birindən fərqli olan dilləri əhatə etmək üçün genişləndirilmişdir. Yeni avtomatik tərcümə sisteminin yaradılması üçün yalnız dəqiq təsvir olunmuş XML formatında linqvistik əsaslar (lüğətlər, qaydalar) yaradmaq lazımdır.

Bu proqram üçün yaradılmış dil bazaları (Universidade de Vigo, Universitat Politècnica de Catalunya və Universitat Pompeu Fabra ilə əmakdaşlıqda) hal-hazırda İspaniyanın Roma dilləri, (İspan (Kastilya), Katalon və Qalisiya) və həmçinin ingilis, portuqal, fransız və rumın dillərini dəstəkləyir.

Apertium özünün bütün leksiki trasformasiyaları üçün son dəyişdiricilərdən və nitq hissələrinin səciyyələndirilməsi və ya söz kateqoriyaları arasında ziddiyyətlərin aradan qaldırılması üçün gizli Markov modellərindən istifadə edən avtomatik tərcümə sistemidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The apertium Open Source Project on Open Hub: Languages Page. 2006.
2. ↑  Release 3.8.3 Latest. 2022.
**Zəka Abışov** (tam adı: *Zəka Zakir oğlu Abışov*; 19 mart 2001, Qızıldaş – noyabr 2020, Cəbrayıl) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Abışov Zəka Zakir oğlu 19 mart 2001-ci ildə Bakı şəhəri Qaradağ rayonu Qızldaş qəsəbəsində dünyaya göz açmışdır. İbtidai təhsilinə 2007-ci ildə şəhid qohumu Azər Namazovun adını daşıyan 180 saylı orta məktəbdə başlamışdır. Uşaq yaşlarından idmana maraq göstərmiş və karate ilə məşğul olmuşdur. 2016-cı ildə orta təhsilini bitirib "İnşaat qəlibsiçi" ixtisası üzrə 8 saylı peşə məktəbinə daxil olmuşdur. 2019-cu ildə peşə təhsilini uğurla başa vuran Zəka, həmin ilin oktyabr ayında hərbi xidmətə yola düşmüşdür.

Şəhadəti
--------

Komandirlərinin söylədiyinə görə, Zəka hərbi xidməti dövründə fiziki gücü və qorxmazlığı ilə öz əsgər yoldaşlarından fərqlənmişdir. Xidmətinin böyük qismini Füzuli rayonu ərazisində — qoşunların öz xətt bölmələrində (birinci eşalon) keçirimişdir. 27 sentyabr tarixində bütün cəbhə boyu qoşunlarımız əks-hücum əməliyyatına başlayarkən Zəka Füzuli rayonunda döyüşlərə qatılmış, Füzuli əməliyyatında və Cəbrayıl uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdir.

Abışov Zəka noyabr ayının əvvəlləri düşmənin əks həmləsinin qarşısını alarkən qəhrəmancasına şəhid olmuşdur. Şəhidin nəşi 22 noyabr tarixində Qızıldaş qəsəbəsinə gətirilmiş, burada qəsəbə sakinləri tərəfindən böyük izdihamla qarşılanmış və ailəsinə təhvil verilmişdir. Şəhid ertəsi gün — 23 noyabr tarixində Qızıldaş qəsəbəsi Şəhidliyində rayon rəhbərliyinin iştirakı ilə təntənəli surətdə torpağa tapşırılmışdır. Vida mərasimində Milli Məclisin deputatı, YAP Qaradağ rayon təşkilatının sədri Aydın Hüseynov, Qaradağ rayonu İcra Hakimiyyətinin başçısı Süleyman Mikayılov, Qızıldaş bələdiyyəsinin sədri İdris Alışanov, sədr müavini Fərid Tağıyev iştirak edib.

Təltifləri
----------

* (15.12.2020) — "Vətən uğrunda" medalı — Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı ilə təltif olunmuşdur.
* (25.12.2020) — "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı — Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı ilə təltif olunmuşdur.
* (25.12.2020) — "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı — Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı ilə təltif olunmuşdur.
* (24.06.2021) — "Cəsur döyüşçü" medalı — Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı ilə təltif olunmuşdur.

Xatirəsi
--------

Zəkanın yaşadığı bina. Qonşuları və dostları tərəfindən hazırlanıb.

İstinadlar
----------
**Əbdürrəhman Mürsəlqulu oğlu Fərəcov** (1892, Şuşa – 1952) — aktyor, "Leyli və Məcnun" operasında Leyli rolunun ilk ifaçısı.

Həyatı
------

1892-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Bəllidir ki, "Leyli və Məcnun"un ilk tamaşası olduqca uğurlu keçib. Leyli rolunun da ifaçısı çayçı şagirdi Əbdürrəhman Fərəcov olub. Bir dəfə Üzeyir bəy Hacıbəyov çayxanada olarkən təsadüfən bu çayçı şagirdinin xoş zümzüməsini eşidərək səsinə valeh olub. Leyli rolunu yaratmaq üçün qadın tapılmadığından xəyalına məhz Əbdürrəhman Fərəcov gəlib. Həm səsinin məlahətini, həm də boy-buxununun incəliyini nəzərə alıb onu inandırıb ki, Leyli obrazını yarada bilər.

Hüseynqulu Sarabski "Bir aktyorun xatirələri" adlı kitabında yazırdı: "Çox yalvar-yaxardan sonra Əbdürrəhman Fərəcovu Leyli rolunu oynamağa razı sala bildik". Amma Əbdürrəhman Fərəcov ikinci tamaşa zamanı Leyli rolunu oynamaqdan imtina edib. 

Məşədi Cəmil Əmirov muğam kursu açır. Seyid Şuşinski, Bülbül, Zülfü Adıgözəlov, Əli Cavad oğlu, Əbdürrəhman Fərəcov və Musa Şuşinski kimi sənətkarlar bu kursdan faydalanır.

Mənbə
-----

* Hüseynqulu Sarabski. Bir aktyorun xatirələri. Bakı: Azərnəşr, 1930;
* Üzeyir Hacıbəyov Ensiklopediyası. Bakı: "Şərq-Qərb", 2007, səh. 74.

İstinadlar
----------

1. ↑  Fərəcov Əbdürrəhman // Üzeyir Hacıbəyov Ensiklopediyası (PDF). Bakı: "Şərq-Qərb". 2007. 74. ISBN 978-9952-34-075-4. 2024-03-20 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2024-03-20.

Həmçinin bax
------------

* Əhməd Ağdamski
* Sona Hacıyeva
* Sürəyya Qacar
* Həqiqət Rzayeva
**Preveli** (*yun.* Πρέβελη, bəzən isə **Palmalı çimərlik** adlanır) — Yunanıstanda çimərlik və laqun. Çimərlik Krit adasının cənub hissəsində yerləşir. Çimərlik Liviya dənizinin sularına aiddir. Çimərliyin adı ərazidə yerləşən Preveli monastrında götürülmüşdür. Çimərlik Kurtaliotiko dərəsinin dənizə çıxısında yerləşir. Dərə ilə Meqalopotamos çayı axır. Məhs Meqalopotamos çayının hesabına çimərlik suyunun temperaturu digər akvatoriyalarla müqayisədə aşağıdır. Preveli çimərliyinin uzunluğu təxminən 210 metr, eni isə maksimum 50 metrdir. Çimərlik qumunun rəngi tünd-bozdur.

Çimərlik yaxınlığında geniş xurma plantasiyası var. Plantasiyada xüsusi xurma Teofrast (*Phoenix theophrasti*) yetişdirilir. Yaxınlıqda yerləşən Plakyas (Πλακιάς) çimərliyinin qayıqları ilə turistlərə müntəzəm xidmət göstərilir.

Palma meşələri ilə yanaşı çimərliyin digər cəlb edici xüsusiyyəti — dənizin içində olan ürək formalı tək qaya parçasıdır.

2010-cu ilin 22 avqustunda baş vermiş yanğın nəticəsində palma meşələrinin böyük qismi məhf olmuşdur. Ölkədə fəaliyyət göstərən WWF və Kaloust Paraqamian bəyan etmişdir ki, yanğın zamanı 70 % ağaclar salamat qalmışdır. 2011-ci ildən isə meşələr tədricən bərpa olunmağa başlamışdır. 2011–2012-ci illərdə palma meşələri ziyarətçilər qismən bağlı idi. Ancaq çimərlik açıq idi.

Uzun illər boyu çimərliyə qayalıqlardan keçən təhlükəli cığırla mümkün idi. Yol müasir dövrdə genişləndirilmiş və qorunur. Ən asan yaol hal hazırda qayalığın şərq hissəsindən keçir və yol Drimişiano Ammudi çimərliyindən keçir. İstənilən halda bu yol yetərincə uzaqdır. Çay dərəsi üzərində xüsusi dayanacaq yaradılmışdır. Çimərlik yaxınlığında istirahət zonası fəaliyyət göstərir. Buradan bütün körfəz və Preveli dərəsi tam görsənir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Пальмовый лес и пляж Превели
2. ↑  "83 Waldbrände an einem Tag – Griechenland-Zeitung vom 23. August 2010" (German). www.griechenland.net. 2013-05-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-08-24.  (#invalid\_param\_val) Arxivləşdirilib 2013-05-12 at the Wayback Machine "Arxivlənmiş surət". Archived from the original on 2013-05-12. İstifadə tarixi: 2020-04-21.
**Güclü olan haqlıdır** və ya **Güclü olan istədiyini əldə edər** həm təsviri, həm də göstərişli mənaları ilə əxlaqın mənşəyi haqqında aforizmdir

Təsviri olaraq, bu fikir cəmiyyətin doğruya və yanlışa baxışının hakimiyyətdəkilər tərəfindən müəyyən edildiyini və "Tarixi qaliblər yazır "kimi bir məna daşıdığını iddia edir. Yəni, bütün insanların yaxşı və pis haqqında şəxsi fikirləri olsa da, ancaq maneələri və düşmənləri dəf edəcək qədər güclü olanlar öz ideyalarını həyata keçirə, öz standartlarını bütövlükdə cəmiyyətə diktə edə bilər. Montaque *kratokratiyanı* (*yun.* κρατερός krateros "güclü" deməkdir) fiziki zorakılıq və ya demaqoq manipulyasiya yolu ilə nəzarəti ələ keçirmək üçün kifayət qədər güclü olanlar tərəfindən məcburi gücə əsaslanan bir hökumət modeli kimi təyin edirdi.

Bu fikir totalitar rejimlərin kredosu kimi təsvir edilir. Sosioloq Maks Veber "İqtisadiyyat və cəmiyyət" əsərində dövlətin gücü ilə onun mənəvi nüfuzu arasındakı münasibətləri təhlil edirdi. Beynəlxalq siyasətin realist alimləri bu ifadəni hakimiyyətin suveren dövlətlər arasında münasibətləri müəyyən etdiyi "təbiət qanunu" kimi təsvir etmək üçün istifadə edirlər.
**Ata Atacanov** (15 iyun 1922 və ya 1922, Marı – 1989, Türkmənistan) — Türkmənistan yazıçısı.

Həyatı
------

Yazıçı, şair, dramaturq Ata Atacanov 1922-ci ilin dekabırın 15-də Türkmənistanın Marı vilayətinin ikinci Gökcə obasında qulluqçu ailəsində dünyaya gəlmişdi. Yeddi yaşından başlayaraq ana-atasının təhti-tərbiyəsində təlim-tərbiyələnib, sonra obalarındakı məktəbdə oxumuşdu. 1934–1938-ci illər Daşkənddəki pedaqoji texnikumda, 1938–1939-cu illər Aşqabaddakı pedaqoji institutda, 1949–1952-ci Ali partiya məktəbində, 1959–1960-cı illər Ali ədəbiyyat kursunda oxuyub, yazıçılığının inçə sirlərini əxz etmişdi.

Şair əvvəlcə müəllımliklə, sonra jurnalistika ilə məşğul olmuşdu. Marı vilayətinin "Lenin bayrağı" qəzətində, radio müxbiri, "Yaş kommunist" qəzətinin redaktorının sahə redaktorı, sonra Krasnovodsk vilayət qəzətində, daha sonra "Sovet Türkmənistanı" qəzətinin redaktorı vəzifələrində, "Sovet ədəbiyyatı" jurnalının şöbə müdiri, redaktorının ədəbi işçisi vəzifələrində çalışmışdı.

Yazıçı dörədicilik işinə 1941-ci ildə başlamışdı. İlkinci qoşqusı "Təzə il gəldi" adı ilə Taqtabazarın rayon qəzətində çap edilmişdi.

Onun "Xoş qal əziz obam", "Ölməcək coya", "Yeniş", "Yar sarı uç guşum", "Çıkda sərət yollara", "Nəbəlli qəhrəman" adlı bir neçə qoşquları Böyük vətənpərvərlik barədədir.

A. Atacanovın "Alma yenə gülləyər", "Türkmənistan baharı","Arzılı mehman", "Ədimmə edim", "Sallançagım səhra mənim", "Aylı ağşam" adlı kitablarının müəllifidir. Türkmənistanın nəsrini əks etdirən "Çaxmaq", "Öz tanışların", "Halın niçik Yaran", "Təkə qızı Tatyana", yalı romanları durmuşın dürli tərəflərını öz içinə alır.

A. Atacanov həm də tərcüməçidir (Puşkinin, Tvardovskinin, Polevoyın və başqalarının əsərlərini tərcümə edib).

İstinadlar
----------

1. 1 2  Faceted Application of Subject Terminology.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Balasaqun** (*çin.* 八剌沙衮 Bālàshāgǔn, *rus.* Баласагун) və ya **Balasağun** (*ərəb.* بلاساغون‎ *fars.* بلاساغون‎ *qaz.* Basalasağun, Баласағұн, özb. Bolasogʻun) — Qırğızıstanın Toxmaq şəhəri yaxınlığında Orta çağ şəhəri.

Tarixi
------

Balasagun adı *Bala* və ya *Bal* və *sagun* iki sözün birləşməsindən yarandığı sanılır.

Tarixlərdə türk mədəniyyət ocaqlarından biri sayılan Balasaqun Qaraxanlılar dövlətinin mədəniyyət mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Uyğurun mərkəzi şəhəri olan həm də Ordu Balık və ya Xan Balık adıyla da məşhur Balasaqın və ya Kara Balasaqun "Kudatqu-Biliğ"in müəllifi Yusif Xass Hacib Balasaquninin vətənidir. Məsnəvi şəklinə yazdığı bu əsərilə əruzu türk şerinə ilk
dəfə o tətbiq etmişdi. Quryev şəhərinin əsil tarixi adının tərkibindəki Üzən sözünün türk dillərində mənası "çay, nəhr" deməkdir

Qalereya
--------

* Təmir edilmiş Burana qülləsiTəmir edilmiş Burana qülləsi
* Burana qalası nərdivanıBurana qalası nərdivanı
* Bir balbalBir balbal
* Burana qülləsiBurana qülləsi

İstinadlar
----------

1. ↑  *sagun* (**سغن**)"Atasagun". TDK *Divanü Lugati't-Türk Veri Tabanı*[*ölü keçid*]
2. ↑  Moğolistandakı türk anıtları, Ankara, 2001, s.199-244
**Məhəmməd Cəlal oğlu Quluzadə** (7 avqust 1999, Bəydili, Biləsuvar rayonu – 27 sentyabr 2020, Suqovuşan, Tərtər rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu, Vətən Müharibəsi şəhidi

Həyatı
------

Məhəmməd Quluzadə 7 avqust 1999-cu ildə Biləsuvar rayonunun Bəydili kəndində dünyaya gəlmişdir. 2006–2017-ci illərdə Bəydili kənd tam orta məktəbində orta təhsil almışdır.

Hərbi xidməti
-------------

Məhəmməd Quluzadə 2017-ci ildə Tərtər rayonu N saylı hərbi hissədə həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. 2019-cu ildə hərbi xidmətdən tərxis olunmuş, 2020-ci ildə isə könüllü şəkildə yenidən Tərtər rayonu N saylı hərbi hissəyə qayıtmışdır. Müddətdən artıq xidmət edən hərbi qulluqçu idi.

O, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda 27 sentyabr 2020-ci il tarixdən başlayan İkinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş, Tərtər rayonunun Suqovuşan kəndi istiqamətində gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

Şəhid Məhəmməd Quluzadə 29 sentyabr 2020-ci il tarixində Biləsuvar rayonu Bəydili kənd məzarıstanlığında dəfn olunmuşdur.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş qapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Məhəmməd Quluzadə ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Laçın rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Məhəmməd Quluzadə ölümündən sonra "Laçının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Təltifləri
----------

* "Vətən uğrunda" medalı  — 20202020 (2020) — "Vətən uğrunda" medalı (ölümündən sonra)
* "Laçının azad olunmasına görə" medalı  — 20202020 (2020) — "Laçının azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

İstinadlar
----------

1. 1 2  "İkinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş hərbi qulluqçuların siyahısı" (PDF). mod.gov.az (az.). 2021-01-04 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 11 yanvar 2021.
2. 1 2  "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı". 15.12.2020. 2020-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15.12.2020.
3. 1 2  "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Laçının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı". 29.12.2020. 2020-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29.12.2020.
**Məsud Qəznəvi** (998, Qəzni – 17 yanvar 1041, Hindistan) — Qəznəvilərin üçüncü sultanı.

Həyatı
------

Sultan Mahmudun oğlu Məsud (1030-1041) hakimiyyətə gəldi və qardaşı ona müqavimət göstərdi. Məsud əyanlara arxalanaraq qardaşını zərərsizləşdirə bildi. Məsud əyanlardan asılı oldu. Ölkədə rüşvətxorluq baş alıb gedirdi. Xarəzm Qəznəvilərdən ayrıldı. Qəznəvilərdə daxili ziddiyyətlər kəskinləşdi, səlcuqların Qəznəvi dövlətini sıxışdırması da gücləndi. Bütün bunlar dövlətin zəifləyib iflas etməsi ilə nəticələndi.
1040-cı ildə Dəndənəkan döyüşündə səlcuqlar qəznəvilərə qalib gəldilər. Bundan sonra Qəznəvi dövlətinin tərkibində ancaq Əfqanıstanın bir hissəsi və Pəncab qaldı. Ordu Məsudun məğlubiyyətindən narahat olaraq onu Məhəmməd Qəznəvi ilə dəyişdi. Sultanın qızı Hürreyi Xuttali Məhəmməd Qəznəvinin oğlu Əhməd Qəznəvi ilə evləndirildi. Məsud həbs olunduğu qalada sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.

İstinadlar
----------

1. 1 2  MAḤMŪD DE GHAZNĪ (971-1030) souverain afghan // Encyclopædia Universalis (fr.). Encyclopædia Britannica.
2. 1 2  Mas'ūd // opac.vatlib.it (ing.).
3. ↑  Mas'ud I of Ghazni // .
4. ↑  *Gerdîzî*, s.204-206
5. ↑  *Bosworth*, The Later Ghaznavids: Splendour and Decay, s.15-19

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Məhəmməd Qəznəvi |  | **Məsud Qəznəvi**1031-1041 |  | **XƏLƏF**Məhəmməd Qəznəvi |
**Seqreqasiya** (*lat.* segregatio — ayrılma) — əhalinin bir qrupunun cəmiyyətdən müəyyən əlamətlərə görə zorla ayrılması siyasəti. О dini və irqi diskriminasiyanın bir forması kimi qəbul edilir. De-yure və de-fakto seqreqasiyaları vardır. De yure seqreqasiyaları orta əsrlərdə və yeni zamanda alman və anqlisakson ölkələrində, həmçinin Böyük Britaniya və Almaniya müstəmləkələrində, ABŞ-də, CAR, İrlandiya, Baltikyanı ölkələrdə geniş yayılmışdı. XX əsrin ortalarından insan hüquqları uğrunda hərakat genişləndikdən sonra o ləğv edildi.

Ancaq seqredasiyanın de yure mövcud olduğu ölkələrdə hələ də məişət səviyyəsində dil, din və irqə görə qalmaqdadır və yeni formalar alır. Məsələn, ABŞ-də təhsil sahəsində seqreqasiya hələ də qalmaqdadır.

Həmçinin, yeni fenomenlər: hiperseqreqasiya, reseqreqasiya və s. yaranmaqdadır.

Mənbə
-----

* Problem-məkəblərdəki seqreqasiyadır Bi-Bi-Si-nin rus saytındakı məqalə.
* Arxivləşdirilib 2007-03-11 at the Wayback Machine
* ABŞ Prezidentinin 06/07/2009-cu il tarixində səfərindəki kortej

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Seqreqasiya ilə əlaqəli mediafayllar var.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 11941793p · GND: 4115696-1 · LCCN: sh85119585 · NKC: ph124254 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Sosiologiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Siyasət** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Həbib bəy Səlimov
**Bakı Müdafiə Rayonu Hərbi General-qubernatorunun İdarəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisinin müdafiəsini möhkəmləndirmək məqsədilə yaradılmış xüsusi hərbi idarəçilik orqanı.

Yaradılması
-----------

Denikin ordusu və erməni-daşnak quldurları tərəfindən yaranmış təhlükə ilə əlaqədar 1919-cu ilin payızında Azərbaycan ordusu sərhəddə cəmləşdirilmişdi. Hərbi hissələrin və
polisin fəaliyyətini əlaqələndirmək, Bakının müdafiəsini vahid idarə orqanında birləşdirmək məqsədilə 1919 il sentyabrın 13-də Dövlət Müdafiə Komitəsi *Bakı müdafiə rayonu*nun rəisi vəzifəsini təsis etdi və onu hərbi general-qubernator vəzifəsi ilə birləşdirdi. Bakı şəhər rəisliyinin bütün ərazisi və şəhər rəisinin özü Bakı müdafiə rayonunun rəisinə, o isə hərbi nazirə tabe idi.

Rəhbərlik
---------

Müdafiə rayonunun rəisi hərbi nazirin təqdimatı ilə Nazirlər Şurasının sədri tərəfindən təyin edilirdi. General-mayor Həbib bəy Səlimov müdafiə rayonunun rəisi, general-mayor Murad Gəray bəy Tlexas isə Bakı müdafiə rayonunun hərbi general-qubernatoru təyin olunmuşdu

### Hərbi general-qubernator

Bakı hərbi general-qubernatoru vəzifəsi, bundan əvvəl Dövlət Müdafiə Komitəsinin qərarı ilə (1919, 13 sentyabr) Bakı İstehkamçılar hissəsinin rəisi təyin edilmiş general-mayor Murad Gəray Tlexasa (əvvəlki vəzifələrində qalmaqla) həvalə olunmuşdur. Bu orqan mülki idarəçiliklə inzibati idarəçiliyi özündə birləşdirməklə geniş səlahiyyətlərə malik idi. M.G.Tlexas Bakının hərbi general qubernatoru kimi imzaladığı 1 saylı əmrində öz qarşısında aşağıdakı vəzifələrin durduğunu bildirirdi: Bakı hərbi general-qubernatorluğunda cinayətkarlığın aradan qaldırılması; general-qubernatorluqda şəxsi və ictimai maraqlara və dövlətin əmin-amanlığına meyilli olan əhalinin işlərinə geniş yardım göstərilməsi; milliyətindən, məzhəbindən, ictimai vəziyyətindəm asılı olmayaraq, hər bir vətəndaşın mənafelərinin qorunması; asayişi, əmin-amanlığı və dövlət quruluşunu pozmağa çalışanlara qarşı amansız mübarizə aparılması və s.

Bakının hərbi general-qubernatoru Murad Gəray Tlexas şəhər ətrafının müdafiə sisteminin qurulmasına rəhbərlik etməklə yanaşı, onun daxilində asayiş yaradılmasını da ciddi nəzarət altında saxlayırdı. Onun 1919 il noyabrın 24-də imzaladığı xüsusi əmrlə, müvafiq icazə olmadan, küçə toplantılarının, mitinq və nümayişlərin keçirilməsi qadağan edildi. *Aprel işğalı*ndan (1920) sonra Bakı hərbi general-qubernatoru M.G.Tlexas bolşeviklər tərəfindən həbs edildi və bolşevik Əli Bayramovun öldürülməsində ittiham olunaraq güllələndi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 216

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Bakı müdafiə rayonu hərbi general-qubernatorunun idarəsi* maddəsi.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Dövlət Müdafiə Komitəsi
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu