recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Əllamə Şəmsəddin Məhəmməd ibn Mahmud Amuli:** (XIII əsr) — İslam alimi və təbib.

Həyatı
------

"Şəmsəddin Amuli" ləqəbi ilə tanınan Əllamə Məhəmməd ibn Mahmud XIII-XIV (hc.VII-VIII) əsrlərdə yaşayıb-yaratmış islam təbib və alimlərindən biri olmuşdur. Onun dəqiq doğum tarixi bizə məlum deyil, amma XIII (hc.VII) əsrin ikinci yarısında Amulda (Mazandaran vilayəti) anadan olduğu deyilir. O, Ulcaytu xanın dövründə (1304-1317) Sultaniyyə şəhərinə dəvət olunmuş, ora getdikdə Ulcaytu xan və onun vəziri Fəzlullah Rəşidəddinin rəğbətini qazanaraq Sultaniyyə mədrəsəsinin müdərrisi və müəllimi vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Əllamə Şəmsəddin Amuli ərəb və fars dillərində bir neçə dəyərli əsərin müəllifidir. Amma bu alimin ən məşhur əsəri fars dilində yazdığı «Nəfaisül-fünun fi Əraisil-üyun» (Çeşmələr incilərində nəfis elm sahələri) əsəridir. Onun çap olunmuş nüsxəsi əlimizdə olduğuna görə, bu kitabda onun qiymətli məlumatlarından nisbətən geniş formada istifadə etməyə çalışmışıq. Üç cilddən ibarət bu kitab sözügedən dövrün müfəssəl elmi-ensiklopedik məlumatlar kitabı hesab olunur. Belə ki, əsərdə 120-yə yaxın elm və onların müxtəlif şaxələri böyük bacarıqla işıqlandırılmış, elmin mürəkkəb məsələləri sadə bir dildə şərh edilmişdir. Orta əsr müəllifləri bir qayda olaraq tarixi hadisələri daha öncə yazılmış əsərlərdən tənqidi yanaşmadan, bir çox hallarda isə birbaşa köçürərək nəql etmişlər. Amma bir üstün cəhət olaraq sözügedən mənbədə bu ənənə pozulmuşdur. Şəmsəddin Amuli ilk öncə giriş sözü ilə çıxış etmiş, birinci fayda olaraq elmin üstünlükləri, ikinci fayda kimi elmin müxtəlif sahələrə bölünməsi və üçüncü fayda olaraq əsərin hazırlanması barədə orijinal məlumatlar vermişdir.

Müəllif əsərlərində XIII-XIV əsrlərdə Azərbaycan və İslam alimlərinin elmi səviyyəsi, onların dünyəvi elmlərə yanaşma tərzi kimi mühüm məsələləri geniş şəkildə işıqlandırmışdır. Əsərlərindəki ensiklopedik məlumatlardan belə nəticəyə gəlmək olur ki, bəzi müasir tədqiqatçıların haqsız ehtimallarının əksinə olaraq, Azərbaycan İslam alimləri hələ qədim dövrlərdən etibarən metafizika sahəsi ilə yanaşı, dünyəvi elmlərə də xüsusi rəğbətlə yanaşmış, elmin heç bir sahəsinin əleyhinə çıxış etməmişlər.

Vəfatı
------

Mənbələrə görə Sultan Əbu Səidin (1316-1335) vəfatından və Azərbaycanda baş qaldırmış hərc-mərclikdən sonra Şəmsəddin Amuli Sultaniyyədən Şiraza getmiş, 1352-ci ildə orada vəfat etmişdir. «Şəddül-əzar» əsərində verilmiş məlumata görə, onun Şiraz şəhərində dəfn olunduğu qeyd edilir.

Əsərləri
--------

* "Nəfaisə əl-fünun fi Ərais əl-üyun" (Çeşmələr incilərində nəfis elm sahələri)
* "Şərh-e kulliyat-e qanun-e İbni Sina" (İbn Sinanın "Qanun" əsərinin şərhi)
* "Şərh bər muxtasərü-l üsul İbni Sahib" (İbn Sahibin "Muxtasərul üsul" əsərinə şərh")

İstinadlar
----------

1. ↑  Elxan Quliyev.Əllamə Şəmsəddin Məhəmməd İbn Mahmud Amulinin «Nəfais Əl-Fünun Fi Ərais Əl-Üyun» adlı əsəri orta əsr Azərbaycan elm tarixi üzrə mənbə kimi. Bakı Universitetinin xəbərləri, humanitar elmlər seriyası, No.3, 2011, s.174

Xarici keçidlər
---------------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Səmərqənd (dəqiqləşdirmə).

**Səmərqənd** (*fars.* *سمرقند*‎; özbəkcə: *Samarqand*) ― Özbəkistanın cənubunda tarixi şəhər, Səmərqənd vilayətinin mərkəzi. Zərəfşan çayının vadisində, Daşkənddən 275 kilometr cənub-qərbdə yerləşən Səmərqəndin əhalisi 566 min nəfərdir. Mühüm bir sənaye (avtomobil sənayesi, traktor hissələrinin istehsalı, yeyinti sənayesi, gübrə karxanaları, toxuculuq sənayesi və s.) və təhsil (Səmərqənd Universiteti) mərkəzi olan bu şəhər Teymurləng zamanından qalan tarixi abidələrləri ilə (Bibixanım məscidi və məqbərəsi, 1399–1404; Teymurləngin Guri Əmir adlı türbəsi, Uluğbəyin türbəsi, 1405; və s.) çox sayda turist cəlb edir.

Tarix
-----

Qədim zamanlardan bəri insanların məskəni olan Səmərqənd, e.ə. 329-cu ildə Böyük İsgəndər, eramızın 712-ci ilində ərəblər tərəfindən fəth edilmişdir. 751-ci ildə müsəlmanlar əsir alınmış çinlilərdən kağız istehsalının sirrini öyrənib müsəlman dünyasında ilk kağız karxanasını Səmərqənddə tikmişdirlər. Buradan bu vərdiş bütün Ərəb xilafətinə, sonralar isə Avropaya yayıldı. Samanilər dövründə Səmərqənd iqtisadi baxımdan olduqca inkişaf etdi. Daha sonra Qaraxanlıların, Xarəzmşahların əlində keçdi. 1220-ci ildə Çingiz xan tərəfindən yandırılıb viran ediləndən sonra, Teymurləngin paytaxt edilməsi ilə yenidən inkişaf etdi və iri mədəniyyət mərkəzinə çevrildi. 1499-cu ildə Şeybani özbəklər tərəfindən işğal olunub paytaxt edildi. XVI əsrdə Şeybanilər paytaxtı Buxaraya köçürdülər və Səmərqəndin əhəmiyyəti azalmağa başladı. Nadir şahın buraya hücumu sakinlərinin çoxusunu şəhəri tərk etməyə məcbur etdi. 1868-ci ildə Rusiya imperiyasının tərkibinə girdi və 1888-ci ildə buraya dəmir yolu çəkildikcə yenidən böyük iqtisadi mərkəzə döndü. 1925–1930-cu illərdə Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasının paytaxtı idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Rəsmi rəsmi\_saytı". 2015-11-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-29.
2. ↑  "Poçt indeksləri". 2014-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-29.
3. ↑  "Özbəkistanın yeni avtomobil nömrələri". 2012-11-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-24.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Özbəkistan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| ⛭Özbəkistanda yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Buxara **şəhərinin tarixi mərkəzi**  • İçan-Qala  • Qərbi Tyan-Şan  • Səmərqənd **— mədəniyyətlər qovşağı**  • Şəhrisəbz **şəhərinin tarixi mərkəzi** |  |
ABC, Leo Geurts, Lambert Meertens və Steven Pemberton tərəfindən Hollandiyada hazırlanmış imperativ ümumi təyinatlı proqramlaşdırma dili və proqramlaşdırma mühitidir. O, interaktiv, strukturlaşdırılmış, yüksək səviyyəlidir və BASIC, Pascal və ya AWK əvəzinə istifadə üçün nəzərdə tutulub. Sistem proqramlaşdırma dili olmaqla yanaşı daha çox tədris və ya prototipləşdirmə məqsədləri üçün nəzərdə tutulub.

ABC dili son illərdə daha çox populyarlaşan Python dilinin dizaynına böyük təsir göstərir. Python-u inkişaf etdirən Guido van Rossum, 1980-ci illərin ortalarında bir neçə il ABC üzərində işləmişdir.

Xüsusiyyətləri
--------------

ABC proqramlarının dizaynerləri iddia edirlər ki, ekvivalent olan Paskal və ya C proqramlarının dörddə bir ölçüsündədir və daha oxunaqlıdır. Əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

* Yalnız beş əsas məlumat növü.
* Dəyişən bəyannamələr tələb etmir.
* Yuxarıdan aşağıya proqramlaşdırma üçün əlverişlidir.
* İfadə yerləşdirilməsi abzasla göstərilir.
* Son dərəcə dəqiqliklə hesab, sonsuz ölçülü siyahılar və sətirlər, ortoqonallıq və yeni başlayanlar tərəfindən istifadənin asanlığını dəstəkləyən digər xüsusiyyətlər.

ABC mahiyyətcə monolit tətbiqdir. Bu, onun qrafik istifadəçi interfeysi kimi yeni tələblərə uyğunlaşmamasına gətirib çıxardı. ABC birbaşa kompüterin fayl sisteminə və əməliyyat sisteminə daxil ola bilməz.

Tam ABC sistemi sintaksisə redaktə, təkliflər, davamlı dəyişənlər və çoxlu iş sahələri olan proqramlaşdırma mühiti yaradır. Hazırda 1.05.02 versiyasında olan və Unix, DOS, Atari və Apple Macintosh-da tərcüməçi/tərtibçi kimi istifadə olunur.

Nümunə
------

Sənəddəki bütün `words` (sözlər) toplamaq üçün funksiyanın nümunəsi budur:

```
HOW TO RETURN words document:
   PUT {} IN collection
   FOR line IN document:
      FOR word IN split line:
         IF word not.in collection:
            INSERT word IN collection
   RETURN collection
```

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑
**Ağdam–Xankəndi avtomobil yolu** və ya **Ağdam-Əsgəran-Xankəndi yolu** — Ağdam şəhərindən Xankəndi şəhərinə birbaşa avtomobil yolu.

Tarixi
------

1980-ci illərdə Bakı şəhərindən Xankəndi və Şuşa şəhərlərinə getmək üçün respublika əhəmiyyətli Yevlax–Xocalı–Laçın avtomobil yolundan Ağdam şəhərinin mərkəzindən keçməklə istifadə olunurdu. Həmin illərdə Ağdam–Bərdə avtomobil yolunun 40-cı kilometrindən ayrılmaqla, Ağdam şəhərinin mərkəzinə daxil olmadan Əsgəran rayonunun inzibati ərazisinədək 17,5 kilometr uzunluğunda yerli əhəmiyyətli 2 hərəkət zolaqlı Ağdam dairəvi yolu çəkilib və Ermənistan tərəfindən Azərbaycan torpaqlarının işğalınadək Qarabağın bütün əhalisi, eləcə də Laçın rayonunun əhalisi daimi olaraq bu yoldan istifadə edib.

Ağdam şəhərindən Əsgəran rayonuna kimi məsafə 6 kilometr, Xankəndi şəhərinə 23 kilometr və Xankəndidən Şuşa şəhərinə qədər 11 kilometrdir. Bakı şəhərindən Ağdam şəhərinə kimi olan məsafə 360 kilometr, Xankəndi şəhərinə 383 kilometr, Şuşa şəhərinə 394 kilometr və Laçın şəhərinə qədər 435 kilometr təşkil edir.

Qarabağ münaqişəsindən əvvəl Bakı-Ağdam-Xankəndi-Şuşa avtomobil yolu Qarabağın inkişafında önəmli rol oynayıb. Hazırda avtomobil yolu ilə gediş-gəliş tamamilə mümkündür.

Keçdiyi yaşayış məntəqələri
---------------------------

Yol Bakı–Yevlax–Ağdam–Xankəndi avtomobil yolunun bir hissəsidir.

Əsgəran qəsəbəsi və Xocalı şəhəri yolun üzərində yerləşir.

Ağdam rayonundakı ilk tunc dövrünə aid Qarahacı yaşayış yeri yolun sağ tərəfindədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ağdam–Xankəndi avtomobil və dəmir yolları Qarabağın giriş qapısıdır". xalqqazeti.az (az.). "Xalq qəzeti". 15.08.2023. 2023-09-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.09.2023.
**Rüstəm Hükəma** ( *fars.* رستم الحکما‎; 1766, Şiraz) — Zənd və Qacar katibi və tarixçisi. O, əsasən "*Rüstəm əl-Təvarix*" tarixi salnaməsinin müəllifi kimi tanınır.

"Rüstəm Hükəma" onun fəxri idi. Onun əsl adı Məhəmməd Haşim, təxəllüsü Asəf idi. Zənd və Qacarlar dövrünə aid heç bir ədəbi və tarixi yazıda onun adı çəkilmədiyi üçün onun varlığı sual altındadır. Bununla belə, Rüstəm Hükəma kitab və risalələrində tez-tez özünə, başqa şəxslərə və onların həyatından bəzi hadisələrə istinad edirdi. Bu mənbələr onun Şirazda doğulub boya-başa çatdığını, yeniyetmə yaşlarında məktəb üçün İsfahana köçdüyünü və burada xeyli vaxtını Axund Molla Əsədullah məktəbində oxuduğunu göstərir.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2  Davud, 2022
2. ↑  Perry, 1979

### Ədəbiyyat

* *Davud, Seyyed Ali Al-i.* رستم الحکما // The Great Islamic Encyclopaedia [*Rostam Al-Hakma*] (fars). 2022.
* *Perry, John R.* Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747–1779. University of Chicago Press. 1979. ISBN 978-0226660981.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Fereshteh, Majidi.* رستم التواریخ // The Great Islamic Encyclopaedia [*Rostam al-Tawarikh*] (fars). 2018.
**Aristokratiya** (yunanca *aristos*-yaxşı, alicənab, əsilzadəl + kratos-hakimiyyət) — dövləti idarəetmə formalarından biri, dövlət hakimiyyətinin imtiyazlı kübar azlığın əlində cəmləşdiyi idarəçilik forması.

Haqqında
--------

Tarixi ədəbiyyatda Aristokratiya termini ən çox aşağıdakı variantlarda izah olunur: 1.Cəmiyyətin imtiyazlı təbəqələri, tanınmış nəslin nümayəndələri (Romada patrisilər, Rusiyada boyarlar, zadəganlar, Polşada panlar, şlyaxtaçılar, Azərcaycanda xanlar, bəylər, ağalar və s.). 2.Dövlət idarəetmə forması-burada ali hakimiyyət tanınmış nəslin nümayəndələrinə məxsusdur. Antik siyasi fikir tarixində Aristokratiya Platon və Aristotel tərəfindən idarəetmə forması kimi təhlil edilmişdir, ona ən yaxşı idarəetmə növü kimi baxmışlar. Bu zaman hakimiyyət əsilzadələrin əlində cəmləşmiş olur. Bu idarəçilik forması quldarlıq cəmiyyətində mövcud olmuşdur. Antik dövrlərdə ilk dəfə Qədim Romada, Spartada bu kimi idarəetmə forması mövcud olmuşdur. 3. Aristokratiya anlayışı müasir dövrdə intellektual və mənəvi üstünlüyü əsalandıran elitist konsepsiya kimi də qəbul olunmaqdadır.

Mənbə
-----

Politologiya. İzahlı lüğət. Bakı,2007. səh.14-15
**İmamverdi Mirzə Elxani** ({{DVTY}} şablonu boşdur ) — Qacar şahzadəsi. 1807-ci ildən atası Fətəli şah Qacarın 1834-cü ildə vəfatına qədər kral qvardiyasının başçısı vəzifəsində çalışmışdır..

9 mart 1796-cı ildə anadan olan İmamverdi Mirzənin anası Bəyim Can Qəzvini idi. Fətəli şahın ölümündən sonra İmamverdi Mirzə özünü vəliəhd Məhəmməd Mirzənin taxtının qanuni varisi elan etmiş qardaşı Əli Mirzə Zəl Sultanın tərəfinə keçmişdir. Taskitanda İmamverdi Mirzə 15,000 nəfərlik bir dəstəyə başçılıq edərək Məhəmməd Mirzənin ordusuna hücum etmiş, lakin onun ordusu məhv edilmişdir. İmamverdi Mirzə tezliklə öz beyətini Məhəmməd şah adı ilə tanınan Məhəmməd Mirzəyə keçirmişdir. 1836-cı ildə Məhəmməd şaha qarşı çıxan İmamverdi Mirzə və digər Qacar şahzadələri tutularaq Ərdəbil şəhərinə sürgün edilmişdir.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2  Ardakani, 1998

### Ədəbiyyat

* Ardakani, Hosayn Mahbubi (1998). "Emāmverdī Mīrzā Īl-ḵānī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume VIII/4: Elam VI–English IV. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 394–395. ISBN 978-1-56859-053-0.
Qədim Yunanıstan mədəniyyətinə aid ilk dramaturqlar arasında Esxil və Sofoklla yanaşı Tespisin də adı çəkilir. Tespis Yunanıstanın İkariya adlı yerindən olub, teatr sahəsində bir sıra yeniliklər etmişdir. Aristotel də daxil olmaqla, digər mötəbər yunan qaynaqlarının verdiyi məlumata görə, faciələrdə aktyor kimi bilavasitə çıxış edərək, personaj canlandıran ilk adam Tespis olub. Başqa bir yenilik ondan ibarət idi ki, ilk dəfə onun faciələrindəki aktyorlar teatrı müşayiət edən xor başçısı (korifey) ilə dialoq qurmuşdu. O həmçinin ilk dəfə teratr maskaları, kostyumları və s. ixtira etməklə aktyorun bir neçə rolu ifa etməsinə imkan yaratmışdı. Tespis teatr qastrollarının da yaradıcısı sayılır. O, maska, kostyum və digər teatr avadanlıqlarını da arabada daşıyaraq, başqa yerlərə tamaşa göstərməyə gedirdi. Tespis haqqında başqa bir maraqlı məlumat budur ki, o, eramızdan əvvəl 534-cü il 23 noyabrda dramaturqlar arasında keçirilən yarışda qalib olmuşdu. Həmin müsabiqədə ikincilik Esxilə, üçüncülük isə Sofokla nəsib olmuşdu.

Mənbə
-----

* Buckham, Philip Wentworth, Theatre of the Greeks, Cambridge : J. Smith, 1827.
* Aristotle, Poetics

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Viber** — çox platformalı dəstək təklif edən və internet üzərindən ani mesajlaşma və səsli zənglər təklif edən rabitə vasitəsi. Mətn mesajları ilə yanaşı, istifadəçilərə bir-birinə media və səsli mesajlar göndərməyə də imkan verir.

Proqram mobil telefonda Android, iOS, BlackBerry, Windows Phone, Symbian və Bada-nı dəstəkləyir; İş masasında Windows, Mac OS X və Linux-u dəstəkləyir.

Viber istifadəçilərdən hər hansı hesab açmağı tələb etmir, sadəcə telefon nömrəsindən istifadə edərək istifadəçini sistemdə qeyd edir. Viber-i quraşdırdıqdan sonra siz telefon kitabçanızda qeydiyyatdan keçmiş Viber-dən istifadə edən bütün istifadəçilərlə ünsiyyətə başlaya bilərsiniz. Viber-ə ilk dəfə daxil olduğunuz zaman nömrənizi telefon kitabçasında saxlayan və Viber-dən istifadə edən bütün istifadəçilərə avtomatik olaraq Viber-ə qoşulduğunuz barədə mesaj göndərilir.[sitat lazımdır].

2013-cü ilin may ayından etibarən Viber-in 200 milyondan çox istifadəçisi var.

Tarixi
------

Viber ilk dəfə 2 dekabr 2010-cu ildə iPhone tətbiqi olaraq Skype-a rəqib olaraq buraxıldı. Tətbiqin limitsiz Android versiyası 19 iyul 2012-ci ildə buraxıldı. BlackBerry və Windows Phone cihazları üçün Viber 2012-ci il mayın 8-də buraxıldı.

Funksiyalar
-----------

Tətbiqin cari funksionallığı müxtəlif əməliyyat sistemlərində dəyişir. Viber bütün əməliyyat sistemləri üçün mətn, şəkil və video mesajlar göndərmək imkanına malik olsa da, səsli zəng funksiyası yalnız iPhone, Android və Nokia Windows Phone cihazlarında mövcuddur.

İstinadlar
----------

1. ↑  iOS: Version History 20.4.0 Jul 4, 2023. 2023.
2. ↑  Windows: Latest version 20.4.0.0 Jun 30, 2023. 2023.
3. ↑  Android: Viber - Safe Chats And Calls 20.4.3.0. 2023.
4. ↑  viber.rpm. 2023.
5. ↑  Viber for MacV 20.2.0. 2023.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Linkedin · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
**Yuliya dağlaləsi** (*lat.* Tulipa julia) — bitkilər aləminin zanbaqçiçəklilər dəstəsinin zanbaqkimilər fəsiləsinin dağlaləsi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –  VU A2c+3c. Nadir növdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq yumurtavari, 3 sm yoğunluğundadır. Xaricdən qonur, nazik, dərivari, daxildən hörümçək toruna bənzər, mamırşəkilli qınla örtülüdür. Gövdə 15-35 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar 3-4 ədəd, neştərşəkilli və ya enli-neştərşəkilli, uzunsov, 3 sm-ə qədər enindədir. Çiçəklər tək, 4 sm uzunluğundadır. Çiçəkyanlığının yarpaqcıqlarının alovu moruğu-qırmızı, əsasında tünd-sarı, haşiyələnmiş ləkəlidir, xaricdəki daxildəkindən bir az uzun, uzunsov-rombvari, iti, daxildəki tərs-yumurtavari və ya oval, uzunsov-yumurtavaridir. Qutucuq 3 sm-ə qədər uzunluğundadır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Orta dağ qurşağında, quru daşlı və əhəngli   yamaclarda, bəzən meşələrdə rast gəlinir. Çiçəkləməsi aprel, may, meyvələməsi may, iyun aylarına təsadüf edir. Çoxalması soğanaqla və toxumladır. Mezokserofitdir.

Şimali İran mənşəli nadir növdür. Naxçıvan MR-in Şahbuz rayonunun Biçənək gəndi ətrafında, Cabrayıl rayonu Sultanlı qəsəbəsi ətrafında, Dəvəçi rayonu Şanoçala kəndində, Azərbaycandan kənarda isə İranda yayılmışdır. Quru əhəngli və daşlı yamaclarda bitir. Seyrək rast gəlir.

Çoxalması
---------

Toxumla və vegenetativ yolla çoxalır.

Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
-------------------------------

Antropagen amillər.Əhali tərəfindən intensiv toplanılması və zoogen amillərin təsiri altındadır.

Becərilməsi
-----------

Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında becərilir.

Qəbul edilmiş qorunma tədbirləri
--------------------------------

Xususi mühafizə tədbirləri hazırlanmamışdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15545857
* Wikispecies: Tulipa julia
* BOLD: 601918
* EoL: 1082866
* GBIF: 5299650
* iNaturalist: 507830
* IPNI: 542958-1
* NCBI: 1325980
* Plant List: kew-289539
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:542958-1
* WCSP: 289539
* WFO: wfo-0000743269

 |
***Dəqiqədə 128 Ürək Döyüntüsü***Riçard Silvermenin hekayəsi əsasında Maks Josef və Meqan Oppenheymer tərəfindən yazılmış musiqili dram filmidir. Filmin ulduzları Zak Efron, Emili Ratajkovski və Ves Bentli ilə filmdə gənc DJ-in musiqi dünyasına düşmək üçün qarşılaşdığı maneələr və musiqi prodüserinin təsiri ilə onu uğura aparan yola istiqamətlənməsi əks olunur.

  

Film 28 Avqust 2015-ci ildə Warner Bros. tərəfindən buraxılıb. Filmin sərmayədarı, StudioCanal, filmi   

Fransa,Böyük Britaniya, Almaniya, Hollandiya, Avstraliya və Yeni Zelandiyada yaymışdır.

Məzmun
------

Koul Karter (Zak Efron), elektronik musiqi səhnəsində çabalayan 23 yaşlı DJ, məşhur səs produseri olmaq arzusundadır. Bir qədər yaşlı və təcrübəli DJ, Ceyms (Ves Bentli), onun müəlliminə çevriləndə, Koul Ceymsin sevgilisi Sofi (Emili Ratajkovski) ilə tanış olur. Koulun Sofi ilə ünsiyyətinin çiçəkləsi onun müəllimi ilə əlaqələrinin qırılmasına səbəb olur. Koul gələcəyini müəyyənləşdirəcək çətin seçim qarşısında qalır.
İçəri Şəhərdəki məşhur təndir.
İkinci Nügədi kəndində təndir
**Təndir** — istilənmək üçün istifadə edilən bir növ manqal. Yerə çuxur qazılaraq edilən xüsusi bir sobaya da dandır deyilir.

Təndirdə manqal kömürü, odun kimi yanacaqlar istifadə edilər. Ümumiyyətlə burada çörək bişirilər və ət qızardılar.

Təndirqoyma
-----------

Təndir üçün lazım olan sarı torpaq qəzil, saman, at qılı və s. qarışdırılıb əlavə olunandan sonra yaxşı-yaxşı hasil edilir, sonra təndirin badı (divarı) qoyulurdu. Təndirin dairəsi yuxarıya getdikcə kiçilir, badın qalınlığı, hamarlığı təndirqoyanın ustalığından asılı idi. Təndir qoyulub başa çatandan sonra o, yaxşı qurumalı idi. Təndirin çatlamaması, ovulmaması üçün onu üstüörtülü yerdə, çox vaxt sal daşların üstünə qoyurdular. Beləliklə, təndir nəmdən, yağışdan qorunurdu. Təndirin belində dəmir məftillə kəmər də qoyulurdu. Kəmərin üstə təndirin içəri tərəfində xeyli çıxıntılar qoyulurdu. Bu çıxıntılar kabab şişini saxlamaq üçün qoyulurdu. Çünki təndir kababı kənd adam-larının ləziz xörəklərindən sayılırdı. Yaxşı quruyan təndiri altından kəndir salıb bir neçə nəfərlə lazımi yerə aparır, onu boğazına qədər torpaq-daşla doldurur, aşağıda külfə qoyurdular. Əvvəlcə təndirin içinə az-az təzək qoyub yandırırdılar. Yanacağı tədricən artırırdılar. Çünki təndirin badı hər an çat verə bilərdi. Təndirin istiyə davamlılığını tam yəqinləşdirəndən sonra orada çörək bişirmək olardı. Təndirin üstünə iki barmaq enində təxminən 1 m uzunluğunda dəmir çubuq qoyurdular. Buna el arasında xəçirgət deyirdilər. Təndirin ağzına saç (qapaq, dairəvi olurdu) qoyurdular. Təndirin başında dördayaq, oxlov, rəfətə, təndirin koxasını qoyurdular. Təbii ki, çörək-bişirmə zamanı ev qadını bunlardan istifadə edirdi.

Kənddə adətən iki növ təndirdən (böyük təndir, ocaq təndiri) istifadə edirdilər. Birincidə təndir çörəyi, lavaş, fətir, kətə, qatlama bişirirdilər. İkinci növ təndir (ocaq təndiri) nisbətən balaca idi. Ondan əsasən xörək bişirəndə istifadə edirdilər.

İstinadlar
----------
Vikikitabın loqotipi
**Vikikitab** () – elektron kitabların birgə hazırlanması layihəsidir. İdeyaya görə azad tərtib edilən kitabların xüsusi yeri olmalıdır. Hal-hazırda bu layihədə həcmcə böyük olmayan məqalələr də mövcuddur, lakin gələcəkdə informasiya çoxaldıqca onların bir yerə yığılaraq kitab halında təqdim olunması gözlənilir.

Tarixi
------

VikiKitab layihəsi ilk dəfə ingilis dilində 10 iyul, 2003-cü ildə Vikimediya Fondu tərəfindən yaradılmışdır.

Hal-hazırda Vikikitab layihəsi müxtəlif dillərdə, eləcə də Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərir. Vikipediyada olduğu kimi burada da İngilis dilli Vikikitab məqalələrin sayına görə birincidir.


Vikianbarda Vikikitab ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Vikimedia Fondu |
| --- |
| **Layihələr** | Vikipediya, Vikilüğət, Vikikitab, Vikixəbər, Vikiversitet, Vikianbar, Vikisitat, Vikimənbə, Vikinövlər, Vikiverilənlər, Vikisəyahət, MetaViki |  |
| **Müəlliflər** | Cimmi Ueyls, Larri Senger |
**Resident evil 3: Nemesis** (Şərin sakini 3:Nemezida) — Resident evil oyunlar seriyasından olan sayca 3-cü oyundur. 1999-cu ildə PlayStation, 2001-ci ildə isə Windows üçün buraxılmışdır. Oyunu Capcom və Virgin İnteractive şirkətləri istehsal etmişlər. 31 dekabr 2007-ci il tarixinə olan məlumata görə oyunun 3.5 milyon nüsxəsi satılmışdır.

Süjet
-----

Oyunda hadisələr Resident evil 2-dəki hadisələrdən bir gün əvvəl və bir gün sonra baş verir. Oyunun baş qəhrəmanı Cill Valentayn, onun yardımçısı isə latınamerikalı Karlos Oliveyradır. Resident evil 1-dəki hadisələrdən sonra virus kollektora düşür, oradan da siçovullar vasitəsilə bütün şəhərə yayılır. Nəticədə şəhər əhalisi zombiyə çevrilir. Bundan sonra Cill Avropaya yollanmalı olsa da, bunu bacarmır və təkbaşına şəhərdə zombilərlə savaşmalı olur. Üstəlik onun qarşısında virusun törəməsi olan dəhşətli silah-Nemezida durur...

Oyunun əsasında 2004-cü ildə Şərin sakini:Apokalipsis (Resident evil:Apocalypse) filmi də çəkilmişdir (baş rolda Milla Yovoviç).

Oyunun xüsusiyyətləri
---------------------

* Oyunu əvvəlki hissələrdən fərqləndirən başlıca xüsusuiyyət müəyyən situasiyalarda necə hərəkət etmək lazım olmasına azad seçim imkanı verilməsidir. Oyunçunun seçimindən oyunun sonrakı inkşafı asılı olur.

Qəhrəmanlar
-----------

* Cill Valentayn (Jill Valentine)-oyunun baş qəhrəmanı. "Alfa" hərbi dəstəsinin üzvü.
* Karlos Oliveyra (Carlos Oliveira)-baş qəhrəmanlardan biri. İnsanları xilas etmək üçün şəhərə gəlsə də, özü tələyə düşür və artıq öz həyatı uğrunda mübarizə aparır.
* Bred Vikers – "Alfa" hərbi dəstəsinin digər üzvü. Oyunun əvvəlində Nemezida tərəfindən öldürülür.
* Mixail Viktoroviç - rus xüsusi təyinatlısı. Cəsur döyüşçü. Oyunun ortalarında Nemezida tərəfindən öldürülür.
* Nikolay Zinovyev - rus xüsusi təyinatlısı. Onun məqsədi bütün şahidləri öldürməkdir. Sonluqda onunla bağlı 2 variant var: ya Cill onu raketlə vuraraq öldürür, ya da ki, Nikolay vertolyotla uçub gedir. 2-ci variant daha realdır, çünki Resident evil:Gun survivor adlı hissədə onun Rakun sitidəki hadisələr barədə yazdığı hesabatı tapmaq mümkündür.

Silahlar
--------

Oyunda 12 növ silaha rast gəlmək olar.

Sonluqlar
---------

Oyunu tam keçdikdən sonra epiloq açılır və hansısa bir personajın hadisələrdən sonrakı həyatından bəhs olunur. Ümümilikdə cəmi 8 sonluq mövcuddur və onların hamısının açılması üçün oyunu 8 dəfə keçmək lazımdır.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Mina (dəqiqləşdirmə).

**Mina** — partlayıcı qurğu olub, hərbi əməliyyatlar zamanı istifadə edilir. Minalar müxtəlif olur: piyada əleyhinə, tank əleyhinə, dəniz minası, nüvə minası və s.

Azərbaycan ərazisində minalar
-----------------------------

Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı hərbi əməliyyatların getdiyi ərazilərdə mina partlaması nəticəsində həlak olanların və yaralananların sayı çoxdur. Atəşkəs müqaviləsindən sonra da mina insidentləri baş verir. Mütəxəssislərin fikrincə, Azərbaycan ərazisinin böyük bir hissəsində mina və digər partlayıcı qurğular basdırılıb ki, onların təmizlənməsi üçün 10-15 il tələb olunur.

Zərərsizləşdirilməsi üsulları
-----------------------------

Fransada hələ Birinci dünya müharibəsindən qalan minaları təmizləməyin qeyri-adi üsulundan istifadə edirlər. Bu işdə insanlara qoyunlar kömək edir. Ölkənin şimalındakı Vimi şəhərində 1917-ci ildə böyük döyüş olub. İndi isə həmin ərazi otlaqdır. Qoyunlar isə istehkamçı rolunda çıxış edirlər. Onlar otu yeyərkən minanı tapırlar və partlayırlar. Yerli hakimiyyət orqanları bu üsulun qəddar olduğunu etiraf edirlər. Bununla yanaşı, onlar qeyd edirlər ki, qoyunların minada partlaması insanların ölməsindən daha yaxşıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Fransada qoyunları partladırlar!". 2010-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-11-05.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 11983332p · GND: 4123608-7 · LCCN: sh96001507 · NDL: 00667914 · NKC: ph124470 |


|  |  |
| --- | --- |
| Silah | *Silahlarla əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Karpentariya körfəzi** (*ing.* Gulf of Carpentaria) — Avstraliya materikinin şimal-şərq hissəsində, Arnhem torpağı ilə Keyp York yarımadası arasında yerləşən körfəz. O, Arafur dənzinin Avstraliya materikinin iç hissəsinə düzbucaqlı uzanmış dayaz davamıdır. Əsrlərdir istifadəsiz olan körfəz XX əsrin sonu XXI əsrin əvvəllərində boksit, manqan və böyük dəniz xərçəngləri ehtiyatlarının istismar edilməsi ilə əlaqədar olaraq beynəlxalq əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Körfəzin ümumi sahəsi 310,000 km², ən dərin yeri isə 70 m-dir.. Lakin, bəzi mənbələrdə körfəzin ən dərin yerinin 82 metrdən artıq olmadığı, sahəsinin isə 300,000 km² olduğu vurğulanır. Karpentariya körfəzi müasir dövrün ən nadir epikontinental (materikin üst tərəfində yerləşən dayaz dəniz) körfəzlərdəndir. Belə körfəzlər Yerin geoloji tarixinin erkən dövrlərində geniş yayılmışdır.

Tədqiqi
-------

Avropalıların buranı tədqiq etməsi 1606-cı ildə hollandiyalı Villiam Yansonun səyahəti ilə başlamışdır. V.Yansonun 1623-cü ildə buraya gəlmiş həmyerlisi Yan Karstenszoon körfəzi o dövrdə İst-Hind-in general-qubernatoru olmuş Piter de Karpentierin şərəfinə adlandırdı. Abel Tasman da həmçinin buranı 1644-cü ildə tədqiq etmişdir. Region 1802-1803-cü illərdə Matteu Flinders tərəfindən tədqiq olunmuşdur. Körfəzə quru yolla çatan ilk ekspedisiya Robert O Hara Burke və Ulliam Con Uillsin rəhbərlik etdiyi ekspedisiya olmuşdur. Onlar 1860-cı ildə Melburun, Viktoriyadan yola çıxmış və 1861-ci ilin fevralında Bynou çayına (ing. Bynoe River) çatmışlar.

Əsas çayları
------------

Körfəzə 20-dən çox çay tökülür. Qərb istiqamətdən Roper və Uilton çayları buna misaldır. Keyp York yarımadasından körfəzə onlarla kiçik çay tökülür. Buraya Smitburn, Mitçel, Uenlok çayları və digərləri daxildir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Gulf of Carpentaria". 2015-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-02.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2019-02-09 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-03-02.
**Amin Maaluf** (d. 1949 fevral) (*fr.* Amin Maalouf, *ərəb.* أمين معلوف‎) — əsərlərini fransızca qələmə alan livanlı yazıçı.

Əslən livanlı olan fransız yazıçısı Amin Maaluf 1949-cu ildə Beyrutda doğulub.

Ali təhsilini iqtisadçı ixtisası üzrə bitirdikdən sonra jurnalistika ilə məşğul olmağa başlayıb. 1975-ci ilə — vətəndaş müharibəsinin başlayana kimi Livanda jurnalistlik edib. Bu ildən etibarən o, Parisə köçüb.

Bir çox nəşriyyatlara rəhbərlik edən yazıçı qəzetlərdə publisistik yazılar yazmaqla bərabər, vaxtının əksər hissəsini öz kitablarını yazmağa ayırıb.

1983-cü ildə çap edilən ilk kitabı — "Ərəblərin gözüylə xaç yürüşləri" (Les Croisades vues par les Arabes) onun dünyada tanınmasına səbəb olub. Bu kitab çevrildiyi başqa dillərdə də böyük uğur qazanıb.

1986-cı ildə çap edilən ikinci kitabı və eyni zamanda ilk romanı olan "Afrikalı Leo" (Léon l'Africain) əsəri "Fransız — Ərəb Dostluq Mükafatı"na layiq görülüb.

Amin Maalufun 1988-ci ildə çap edilən ikinci romanı "Səmərqənd" (Samarcande) də oxucular tərəfindən coşquyla qarşılanıb və dünyanın bir çox dillərinə çevrilib. Bu kitab Amin Malufa ən böyük şöhrət gətirən əsəridir.

Yazıçının 1991-ci ildə "İşıq bağçaları"(Les Jardins de lumière), 1992-ci ildə isə "Beatrisdən sonra birinci 100 il" (Le Premier Siècle après Béatrice) kitabları yayımlanıb.

Amin Maaluf 1993-də çap edilən "Tanios Qayası" (Le Rocher de Tanios) romanına görə Fransanın məşhur "Qonkur Akademiyası Ədəbiyyat Mükafatı"na layiq görülüb.

1996-cı ildə "Şərqin limanları" (Les Échelles du Levant) adlı romanı, 1998-ci ildə isə "Ölümcül şəxsiyyətlər" (Les Identités meurtrières) adlı esselər kitabı satışa çıxıb.

Amin Maaluf 2000-ci ildə "Yüzüncü Ad – Baldasarın səyahəti" (Le Périple de Baldassare), 2004-cü ildə isə "Yolların başlanğıcı" adlı romanını oxucalara təqdim edib.

Məşhur yazıçı oxunaqlı romanlar müəllifi olmaqla yanaşı, bir neçə librettonun da müəllifidir.

Bir-birindən gözəl tarixi romanlar yazan məşhur yazıçı hal-hazırda Parisdə yaşamaqdadır.

Əsərləri
--------

### Kitabları

* Xaç yürüşləri Ərəblərin gözüylə (publisistika), 1983
* Afrikalı Leo (roman), 1986
* Səmərqənd (roman), 1988
* İşıq baxçaları (publisistika), 1991
* Bitrisdən sonra birinci yüz il(roman), 1992
* Tanios qayası (roman), 1993
* Şərqin limanları (roman), 1996
* Ölümcül şəxsiyyətlər(publisistika), 1998
* Baldasarın səyahəti(roman), 2000
* Yolların başlanğıcı(roman), 2004
* Mismarı çıxmış dünya (publisistika), 2009

### Opera librettoları

* Uzaqdan eşq, 2001
* Adriana Mater, 2004

1. ↑  امين رشدي معلوف | المشرع قضاء المتن الشمالي جبل لبنان.
2. ↑  .
Hemodializ aparatı
**Hemodializ** — böyrəklərin fəaliyyətinin pozulması nəticəsində bədəndə toplanan artıq maddələrin, azot qalıqlarının və mayenin xaric edilməsi üsuludur. Bu üsul böyrəklərin
xroniki xəstəliyi (funksiyaların davamlı, geridönməz və proqressivləşən pozulmaları) zamanı aparılır. Böyrəklərin xroniki xəstəlikləri irsi xəstəliklər, şəkərli diabet, hipertoniya,
uroloji patologiyalar, maddələr mübadiləsinin pozulmaları və transplantantın uyğunsuzluğundan sonra baş verir.Hemodializ həftədə 3 dəfə dövri olaraq daim aparılır. Müalicə hər dəfə 3-4 saat davam etməklə, həftədə 12-15 saat aparılır. Hemodializ aparmaq üçün qan damarlarına sərbəst giriş təmin olunmalıdır. Bu məqsədlə kateterdən istifadə olunur.Hemodializ xəstələrinin əksəriyyəti müəyyən qaydalara əməl etməlidir:

qida rasionunda kalium, fosfatlar, duzla zəngin qidalar məhdudlaşdırılmalıdır

* Pəhriz fərdi qaydada dietoloq tərəfindən tərtib edilməlidir
* Zülalın qəbul miqdarı xəstənin yaşam keyfiyyətini və əfvalını təmin etməlidir
* Gün ərzində qəbul edilən suyun miqdarı məhdudlaşdırılmalıdır (dializlərarası dövrdə ödemlər, arterial hipertenziya, təngnəfəslik, bəzən boğulma, narahatlıq və s.-nin baş verməməsi üçün)
* Dializlərarası dövrdə çəkiyə nəzarət edilməlidir (bədənin çəkisi ümumi çəkinin 2-3%-i qədər arta bilər)

Hemodializ – xroniki böyrək xəstələr üçün müalicə deyil, yaşam üsuludur!

İstinadlar
----------

1. ↑  "HEMODİALİZ Pasiyent üçün məlumat" (PDF). 2021-09-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-10-12.
**Neşərək Qadınəfəndi** (d. 1848 — ö. 11 iyun 1876) — 32. Osmanlı sultanı Əbdüləzizin üçüncü xanımı.

Həyatı
------

Neşərək xanım 1848-ci ildə Şimali Qafqazda — Qara dəniz sahilindəki Soçi şəhərində əslən ubix bir ailədə dünyaya gəldi. Əsl adı Nəsrin olan bu qızcığaz İsmayıl bəy Bərəkənin (d. 1812 — ö. 1876) qızı idi. Həsən bəy və Osman Paşa adlı 2 qardaşı Sultan Əbdülhəmidin ən yaxın adamları idi. Xalası isə Osmanlı paşalarından birinin xanımı idi.

1859-cu ildə 4 çərkəz ailəsindən bir heyət toplandı və bölgədəki rus zülmünü Osmanlı sultanına şikayət etmək üçün İstanbula yollandı. Bu heyətə Nəsrinin atası İsmayıl bəy də var idi. İstanbula gələn bu 4 çərkəz bəyinə Osmanlı sultanı tərəfindən torpaq və mülklər hədiyyə edildi. Nəticədə İsmayıl bəy də ailəsiylə birlikdə Silivri yaxınlığında ona verilən mülkdə yaşamağa başladılar. 1868-ci ildə isə bu münasibətləri gücləndirmək üçün Nəsrin xanım Sultan Əbdüləzizlə evləndirildi və Osmanlı sarayına gəlin köçdü. İlk öncə adı dəyişdirilərək Neşərək qoyuldu. 1872-ci ildə Yozğadda bir məscid inşa etdirdi. 1872–1874-cü illərdə 2 övladı dünyaya gəldi: Şahzadə Mehmed Şövkət Əfəndi və Əminə Sultan.

30 may 1876-cı ildə əri Sultan Əbdüləziz saray çevrilişi nəticəsində taxtdan endirilmiş, bir neçə gün sonra isə müəmmalı şəkildə Fəriyə sarayında ölü tapılmışdı. Ərinin ölümündən bir həftə sonra da Neşərək xanım Fəriyə sarayında vəfat etdi.

Ölümünün ardından həm Sultan Əbdüləzizin, həm də bacısının intiqamını almaq istəyən qardaşı Həsən bəy Bərəkə 15 iyun tarixində Mithat Paşanın köşkündə toplanan dövlət adamlarının məclisinə hücum edərək xarici işlər naziri Mehmed Rəşid Paşanı, keçmiş sədrəzəmlərdən Hüseyn Avni Paşanı və digər şəxsləri öldürdü. Çərkəz Həsən hadisəsində 5 nəfər ölmüş, 10 nəfər yaralanmışdı. Nəticədə ələ keçirilən Həsən bəy edama məhkum edildi.

Övladları
---------

* Mehmed Şövkət Əfəndi (d. 5 iyun 1872 — ö. 22 oktyabr 1899)
* Əminə Sultan (d. 24 avqust 1874 — ö. 29 yanvar 1920)

Mənbə
-----

* 
* Harun Açba (2007). *Kadın efendiler: 1839–1924*. Profil. ISBN 978-9-759-96109-1
**Mamırlar** — ən az inkişaf etmiş ali bitkilər. Onların təxminən 25000 növü mövcuddur. Yosunlar və mamırlar quruluşuna və çoxalmasına görə eynidir. Müxtəlif yerlərdə müxtəlif adlanır. Daha yüksək inkişaf etmiş bitkilərdir. Onların quruluşunun mürəkkəbləşməsi yerüstü həyat şəraitinə uyğunlaşması ilə əlaqədardır.

Mamırlar avtotrof orqanizmlərdir, onlarda xloroplastlar yaxşı inkişaf etmişdir. Mamırların hündürlüyü 20–30 sm-dən çox olmur. Mamırlar ən çox rütubətli yerlərdə yayılmışdır. Ümumiyyətlə mamırlar rütubətsevən bitkidir. Bunlardan biridə yaşıl quş mamırıdır. Yaşıl quş mamırı çoxillik bitkidir. Bataqlıqlaşmış və nəm yerlərdə rast gəlinir. Gövdəsi dik qalxır, budaqlanmır, üzərində sıx yerləşən və ucu şiş yarpaqlar olur. Bitkini torpağa gövdənin aşağı hissəsində yerləşən nazik sapşəkilli rizoidlər bərkidir. Quş mamırı bədən səthi ilə atmosferin rütubətindən də istifadə edə bilir və öz çəkisindən təxminən 4 dəfə çox su udur. Onlar oksigen az olan yerlərdə yavaş — yavaş parçalanır və torfa çevrilir. Torfdan isə yanacaq kimi istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ruggiero M. A. Gordon D. P. Orrell T. M. Bailly N. Bourgoin T. Brusca R. C. Cavalier-Smith T. Guiry M. D. Kirk P. M.* A Higher Level Classification of All Living Organisms (ing.). // *PLOS ONE* / PLOS ONE Editors PLoS, 2015. Vol. 10, Iss. 4. P. e0119248. ISSN 1932-6203 doi:10.1371/JOURNAL.PONE.0119248 PMID:25923521
2. ↑  Tropicos (ing.).

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q25347
* Wikispecies: Bryophyta
* EoL: 3768
* EPPO: 1BRYP
* Fossilworks: 55135
* GBIF: 35
* iNaturalist: 311249
* ITIS: 14189
* NCBI: 3208
* NZOR: 8c5e5c2b-067d-4b78-ae2b-65a94ce407e6
* Tropicos: 43000002
* WoRMS: 147480

 |
Neyroqliyanın tipləri: ependimal hüceyrələr, oliqodendrositlər, mantiya qliositləri, astrositlər, mikroqliya, Şvann hüceyrələri
**Neyroqliya** və ya sadəcə **qliya** (q.yun. νεῦρον - lif, sinir + γλοιός - yapışqan) — sinir toxumasının köməkçi hüceyrələri məcmusu. Mərkəzi sinir sisteminin ümumi həcminin təxminən 40%-ni təşkil edir. Son tədqiqatlara görə, beyindəki qlial hüceyrələrin (qliositlərin) sayı təxminən neyronlarla eynidir (əvvəllər qlial hüceyrələrin 8-10 dəfə çox olduğuna inanılırdı). Termini 1846-cı ildə Rudolf Virxov təqdim etmişdir.

Qlial hüceyrələrin ümumi funksiyaları və qismən mənşəyi var (mikroqlia istisna olmaqla). Onlar neyronlar üçün xüsusi bir mikromühit təşkil edir, sinir impulslarının yaranması və ötürülməsi üçün şərait yaradır, həmçinin neyronun özünün metabolik proseslərinin bir hissəsini həyata keçirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The search for true numbers of neurons and glial cells in the human brain: A review of 150 years of cell counting // Journal of Comparative Neurology. 2016-12-15.
2. ↑  Нейроглия // Биологический энциклопедический словарь (2-е изд. исправл). Москва: Сов. Энциклопедия. М. С. Гиляров и др. 1986. 446.
**Məşədi İsi** (təq. 1840-cı illər – 1905, Ağdam, Şuşa qəzası) — XIX əsr Azərbaycan xanəndəsi, Qarabağ muğam məktəbinin nümayəndəsi.

Həyat və yaradıcılığı
---------------------

Məşədi İsi ilk musiqi təhsilini Şuşada, Xarrat Qulunun məktəbində almışdır. Xanəndə Hacı Hüsünün "Xanəndələr məclisi"nin fəal üzvlərindən biri olmuşdur.

Məşədi İsi klassik Şərq, xüsusilə Azərbaycan muğamlarının bilicisi olmuş, öz bilik və sənətkarlıq bacarıqlarını "Xanəndələr məclisi"nin gənc xanəndələrinə öyrətmişdir. O, "Rast", "Şur", "Hümayun", xüsusilə "Mahur" dəstgahını özünəməxsus fərdi xüsusiyyətlə ifa etmişdir. Azərbaycan şairlərinin qəzəl və qoşmaları ilə yanaşı, Hafiz və Sədi Şirazinin əsərlərini də oxumuşdur. Musiqişünas Cəlil Bağdadbəyovun yazdığına görə Azərbaycan şairlərinin şeirlərini ilk dəfə məclislərdə oxuyan Məşədi İsi olmuşdur.

Məşədi İsi təkcə Qarabağda deyil, eləcə də Azərbaycanın bir çox şəhərlərində — Gəncə, Ağdaş, Şamaxı və Bakıda dəfələrlə müxtəlif məclislərdə çıxış etmişdir. Aylarla şamaxılı Mahmud ağanın məclislərində oxumuşdur. İran hakimi Nəsrəddin şah tərəfindən bir neçə dəfə Tehran şəhərinə çağırılmış, şah sarayında İran müğənniləri ilə olan bir müsabiqədə qələbə qazanaraq İran şahı tərəfindən "Şiri-Xurşid" ordeni ilə təltif edilmişdi.

1890-cı illərində Məşədi İsi tarzən Sadıqcan ilə birlikdə Orta Asiyanın Aşqabad, Səmərqənd, Daşkənd və başqa şəhərlərdə xalq şənliklərində iştirak etmişdir. O, muğam ifaçısı və bilicisi olmaqla yanaşı, təsnifxan kimi də tanınmışdır. Onun bir çox təsnifləri, xüsusilə "Rast" və "Mahur" təsnifləri məşhurluq qazanmışdır. O, əsasən, Molla Pənah Vaqif və Qasım bəy Zakirin bir çox müxəmməs və qoşmasına təsniflər yazmışdır.

Məşədi İsi 1905-ci ildə Ağdam şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Мәшәди Иси // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VI ҹилд: Куба—Мисир. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1982. С. 546.
2. 1 2 3  *Фиридун Шушински.* Мәшәди Иси // Азәрбајҹан халг мусигичиләри. Бакы: Јазычы. 1985. С. 69–71.
3. ↑  Мешади Иси // Енциклопедия азербайджанского мугама (rus). Баку: Шарг-Гарб. 2012. С. 159–160.
4. ↑  *Firidun Şuşinski.* Məşədi İsi // Azərbaycanın musiqi xəzinəsi. Bakı: Vətənoğlu. 2015. S. 285–288. ISBN 978-9952-8283-8-2.
5. ↑  Məşədi İsi // Muğam ensiklopediyası. Bakı. 2008. S. 134.

Xarici keçidlər
---------------

* "Məclislər yaraşığı, ustad sənətkar". "Mədəniyyət" qəzeti. 20 sentyabr 2017. 2022-10-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 oktyabr 2022.
* "Təsniflər ustadı: Məşədi İsi". "Mədəniyyət" qəzeti. 18 may 2012. səh. 15. 18 April 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 oktyabr 2022.
**Fəaliyyət potensialı** ("**spayk**") — canlı hüceyrənin membranı boyunca oyanan hüceyrənin kiçik bir sahəsində ( neyron və ya kardiomiosit ) membran potensialının qısamüddətli dəyişməsi şəklində hərəkət edən oyanışdalğası. Bunun nəticəsində bu sahənin xarici səthi membranın daxili səthinə nisbətən mənfi, sakit vəziyyətdə isə müsbət yüklü olur. Fəaliyyət potensialı ***sinir impulsunun*** fizioloji əsasını təşkil edir.

"Natrium-kalium nasosunun" işləməsi səbəbindən hüceyrənin sitoplazmasında natrium ionlarının konsentrasiyası ətraf mühitlə müqayisədə çox aşağıdır. Fəaliyyət potensialı həyata keçirildikdə gərginliyə bağlı natrium kanalları açılır və müsbət yüklü natrium ionları müsbət elektrik yükü ilə balanslaşdırılana qədər konsentrasiya qradiyenti boyunca sitoplazmaya axır. Bunun ardınca gərginliyə bağlı kanallar təsirsizləşir və müsbət yüklü kalium ionlarının hüceyrədən yayılması səbəbindən mənfi sakitlik potensialı bərpa olunur, ətraf mühitdə konsentrasiyası hüceyrədaxilidən xeyli aşağıdır.

Mərhələləri
-----------

1. **Spayk öncəsi** — membranın kritik depolarizasiya səviyyəsinə (yerli həyəcan, yerli reaksiya) yavaş depolarizasiyası prosesidir.
2. Artan hissədən (membran depolarizasiyası) və enən hissədən (membran repolarizasiyası) ibarət **zirvə potensialı və ya spayk** .
3. **Mənfi iz potensialı** — depolarizasiyanın kritik səviyyəsindən membranın qütbləşməsinin ilkin səviyyəsinə qədər (iz depolarizasiyası).
4. **Müsbət iz potensialı** — membran potensialının artması və onun tədricən orijinal dəyərinə qayıtmasıdır (izin hiperpolyarizasiyası).

Ədəbiyyat
---------
**Coğrafi bloklama** — istifadəçinin coğrafi mövqeyinə əsasən İnternet məzmununa çıxışı məhdudlaşdıran texnologiya. Geo-bloklama sxemində istifadəçinin yeri İnternet geolokasiya üsullarından istifadə etməklə müəyyən edilir, məsələn istifadəçinin IP ünvanını qara siyahı və ya ağ siyahı ilə yoxlamaq və istifadəçinin fiziki yerini təxmin etmək üçün şəbəkə bağlantısının ucdan-uca gecikməsini ölçmək. Bu yoxlamanın nəticəsi sistemin veb-sayta və ya konkret məzmuna girişi təsdiq edib-etmədiyini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Geolokasiya digər aspektlərlə yanaşı, təqdim olunan məzmunu, məsələn, malların göstərildiyi valyutanı, mövcud malların qiymətini və ya çeşidini dəyişdirmək üçün də istifadə edilə bilər.

Termin ən çox internetdə filmlər və televiziya şouları kimi premium multimedia məzmununa girişi məhdudlaşdırmaq üçün, ilk növbədə müəllif hüquqları və lisenziyalaşdırma səbəbləri ilə əlaqələndirilir. Coğrafi blok üçün zərərli trafiki bloklamaq və ya qiymət diskriminasiyasını tətbiq etmək, məkan autentifikasiyası, fırıldaqçılığın qarşısını almaq və onlayn qumar oyunları (qumar qanunları regiona görə dəyişir) kimi digər səbəblər də mövcuddur.

Həmçinin bax
------------

* Regional lokavt
* IP ünvanının bloklanması
* İnternet senzurası
* Almaniyada YouTube videolarının bloklanması

İstinadlar
----------

1. ↑  *Abdou, AbdelRahman; Matrawy, Ashraf; van Oorschot, Paul.* "CPV: Delay-based Location Verification for the Internet" (PDF). IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing. 14 (2). June 2015: 130–144. CiteSeerX 10.1.1.696.691. doi:10.1109/TDSC.2015.2451614. 26 October 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 4 February 2016.
2. ↑  "Global mode spat: We've got the legal paperwork". TelcoReview. 2015-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 April 2015.
Photo of both sides of a silver coin with Arabic inscriptions 817-ci ildə İsfahanda zərb edilən gümüş dirhəm. Burada Məmun xəlifə və Əli Rzanın vəlidəhd olaraq göstərilmişdir.
**Vəliəhd** ( *ərəb.* ولي العهد‎, *Vəli əl-Əhd*) — hökmdarın təyin olunmuş varisi üçün ərəb və islam dövlətlərində termin. Ümumi anlayış üçün vəliəhd məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Mənşəyi
-------

Bu titul erkən xilafətlərdə ortaya çıxmış və istifadəsi ən azı təq. 715-ci ilə qədər gedib çıxır. Titulun özü birmənalı deyil, çünki "vəli" termini həm "sahib", həm də "varis" mənasını verə bilər. Həmçinin, "vəsiyyət" mənasında olan "əhd" sözünün dəqiq əhatə dairəsi qeyri-müəyyəndir. Bu, Allahın əhdi və ya bütövlükdə bəşəriyyət, əvvəlki xəlifənin və ya müsəlman cəmiyyətinin əhdi kimi şərh edilə bilər. Əməvi xəlifələri (661–750) daha mütləqiyyətçi şərhə üstünlük verirdilər və bu təfsir vasitəsilə onlar Məhəmmədin varisləri mövqeyinə görə birbaşa Allahdan gələn bir mandat iddia edirdilər. 740-cı illərə qədər "vəli əhd əl-müslimin" (ولي عهد المسلمين; hərf. müsəlmanların əhdinin varisi), hətta "vəli əhd əl-müslimin vəl müslimat" (ولي عهد المسلمين والمسلمات; hərf. müsəlman kişilərin və müsəlman qadınların əhdinin varisi) variantı istifadə olunur. Bu, ya müsəlman ümmətinin vərəsə beyət etməsi, ya da varisin müsəlman ümməti ilə əhdin davamçısı olması mənasındadır. Bu termin ilk Abbasi xəlifələri (750–1258) dövründə xəlifə varisinin adi adı kimi təsbit edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Şəhzadə

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2 3  Marsham, 2009
2. ↑  Ayalon, 2002

Ədəbiyyat
---------

* Ayalon, A. (2002). "Walī al-ʿAhd". In Bearman, P. J.; Bianquis, Th.; Bosworth, C. E.; van Donzel, E. & Heinrichs, W. P. (eds.). Encyclopaedia of Islam. Volume XI: W–Z (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. pp. 125–126. ISBN 978-90-04-12756-2.
* *Halm, Heinz.* Die Kalifen von Kairo: Die Fāṭimiden in Ägypten, 973–1074 [*The Caliphs of Cairo: The Fatimids in Egypt, 973–1074*] (alman). Munich: C. H. Beck. 2003. ISBN 3-406-48654-1.
* *Marsham, Andrew.* [[[:Şablon:Gbooks]] Rituals of Islamic Monarchy: Accession and Succession in the First Muslim Empire] (#bad\_url). Edinburgh: Edinburgh University Press. 2009. ISBN 978-0-7486-2512-3.
Vyanada Lyudviq Fondunun Müasir İncəsənət Muzeyi (alman dilində:Museum Moderner Kunst Stiftung Ludwig Wien, qısaldılmış şəkildə MUMOK) — Vyanada Muzey kvartalının tərkibində bədii muzey.

Tarixi
------

Vyana Müasir İncəsənət Muzeyinin əsası 2001-ci ildə qoyulmuşdur. Vyana Müasir İncəsənət Muzeyinin eksponatlarının əsasını Avstriyanın Lyudviq Fondundan olan tanınmış kolleksiyaçılar İren və Peterin əvvəllər «20-er Haus» adlanan muzey binasında və Fyurstenqassda yerləşən Lixtenşteyn saraında nümayiş etdirilən əsərlər təşkil edirdi.

Vyana Müasir İncəsənət Muzeyinin «Ortner & Ortner» bürosu tərəfindən layihələşdirilən binası kub formasında tikilmiş və vulkahik dağ mineralları ilə üzlənmişdir. Layihənin ilk variantında binanın daha hündür inşa edilməsi nəzərdə tutulsa da, uzun sürən müzakirələrdən sonra bir neçə yeraltı mərtəbənin inşasının reallaşdırılması nəticəsində binanın hündürlüyü azaldılmışdır.

Xarici keçid
------------

* Österreichische Ludwig-Stiftung für Kunst und Wissenschaft
	+ Muzeyin saytı

İstinadlar
----------


1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  "MUMOK – Museum moderner Kunst". Inexhibit. August 2, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 26, 2015.
**Davud Səfiyarov** - Azərbaycan xanəndəlik sənətinin görkəmli nümayəndəsi.

Haqqında
--------

Davud Səfiyarov 1875-ci ildə Bakı şəhərində yoxsul bir ailədə anadan olmuşdur. Atasını erkən itirən Davud anasının himayəsi altında böyümüşdür. Bakıda ağır ehtiyac içərisində yaşayan ailə 1884-cü ildə Şamaxıya köçdü. Burada mədrəsədə oxuyan Davud bir neçə il ərzində türk və fars dillərini mükəmməl öyrəndi. Davud Səfiyarov xanəndə kimi ilk dəfə Şamaxıda Mahmud ağanın məclislərində çıxış etmişdir. 1896-cı ildə Mahmud ağa vəfat etdikdən sonra Davud Bakıya köçdü. Burada Cabbar Qaryağdı oğlu ilə yaxından tanış oldu. 1905-1915-ci illər ərzində Bakıda verilən teatr tamaşalarının fasilələrində və "Şərq konsertləri"ndə Azərbaycan xanəndələri ilə birlikdə Davud Səfiyarov da çıxış etmişdi.

1912-ci ildə Davud Səfiyarov məşhur Azərbaycan müğənniləri - Keçəçi Məhəmməd, Cabbar Qaryağdı oğlu, Məşədi Məmməd Fərzəliyev ilə birlikdə səsini vala yazdırmaq üçün "Sport-Rekord" şirkəti tərəfindən Varşava şəhərinə dəvət edilir. Burada Davud tarzan Qurban Pirimovun və kamançaçı Saşa Oqanezaşvilinin müşayiəti ilə on iki muğam, on təsnif və altı qədim Azərbaycan mahnısını oxuyub qrammafon vallarına yazdırmışdı. O, "Qatar", "Osmanlı", "Mənsuriyyə" muğamlarını, "Səttar xan", "Neçin gecikdin", "Nəbi", "Namidani-cidar" təsniflərini adamı heyrətə gətirən şövqlə oxuyardı. İstedadlı xanəndə Davud Səfiyarov 1917-ci ildə həlak olmuşdur.

Mənbə
-----

* Firidun Şuşinski. Azərbaycan xalq musiqiçiləri. Bakı,1985.