Qadın və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsinin ilk səhifəsi
**Qadın və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi** (*fr.* Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne) 1791-ci ildə Fransız inqilabçı fəalı, feministi və yazıçısı Olympia de Gouges tərəfindən İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsinə cavab olaraq yazılmışdır. Bu sənədi yayımlamaqla de Gouge, Böyük Fransız İnqilabının bərabərliyi elan edərkən kişi və qadın bərabərliyini tanımamasına ictimaiyyətin diqqətini cəlb etməyi ümid edirdi. Lakin bəyannamənin inqilabın gedişinə heç bir real təsiri olmadı. Bəyannamə də daxil olmaqla siyasi yazılarının yayımlanması nəticəsində de Gouge xəyanətdə günahlandırıldı və terror dövründə bir çox Jirondist ilə birlikdə edam edildi. Bu dövrdə başı kəsilən üç qadından biri və siyasi nəşrləri üçün edam edilən yeganə qadın idi.

Bəyannamə mütəşəkkil bir qadın hərəkatı üçün manifest deyildi, ancaq feminizmin xeyli müddət sonra mübarizəyə başladığı tam qadın bərabərliyi ideyasını formalaşdırdı.

Tarixi kontekst
---------------

"İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi" 1789-cu ildə Böyük Fransız İnqilabı zamanı Təsis Məclisi tərəfindən təsdiq edilmişdir. Sənəddə dövlətlə əlaqəli olaraq "təbii və ayrılmaz" insan hüquqları elan edilmişdi. Bəyannamədə dini və sinif fərqlərinə görə ayrı-seçkilik və bərabərsizlik rədd edilmişdi, lakin qadınların hüquqları nəzərə alınmamışdı.

1790-cı ildə Marquis de Condorcet, təsis məclisini qadınlara da siyasi və mülki hüquqlar verməyə çağırdı, lakin o buna müvəffəq olmadı. Condorcet, "Dini, irqi və ya cinsi fərqlərinə görə başqalarının hüquqlarına qarşı səs verənlərin özlərini sorguladığını" söyləmişdir.

Əvvəlcə Fransız qadınları inqilabda fəal iştirak edirdilər. 1789-cu ilin oktyabrında Parisdə çörək çatışmazlığından meydana çıxan Versala qarşı həyata keçirilən kampaniyada aparıcı qüvvə idilər. Bu kampaniya nəticəsində kral ailəsi əsarət altına salınmış, Təsis Məclisi Parisə köçürülmüş və öz həyatlarından qorxduqlarından Parisə getməyən bir çox kral tərəfdarı olan deputat öz mandatını itirmişdir. Bu, inqilabın sonrakı gedişinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdi. Bununla birlikdə, inqilabın liderləri qadınların bu hadisələrdəki iştirakının "fərqinə varmadılar" və onlara "təbii və ayrılmaz" insan haqlarını genişləndirmədilər.

1789-cu ilin noyabrında Versala qarşı aparılan kampaniyadan sonra bir qrup qadın Təsis Məclisinə bərabərlik və qadınların təbii və siyasi hüquqlarının tanınması tələbi ilə bir vəsatət təqdim etmişdir. Bu vəsatət Təsis Məclisi tərəfindən heç vaxt nəzərdən keçirilməmişdir.

Beləliklə, Fransız İnqilabı qadın hüquqlarının tanınmasına səbəb olmadı. Bu, 1791-ci ilin əvvəllərində Olympia de Gougeu "Qadın və Vətəndaşların Hüquqları Bəyannaməsini" dərc etməyə məcbur etdi.

Bəyannamə
---------

Bəyannamənin müəllifi olan Olimpiya de Quj
Bəyannamə Kraliçaya ünvanlanan "Qadın hüquqları" broşürasında yayımlanır və bütün qadınların "ən çox nifrət etdiyi" Mariya Antoinettaya müraciətlə başlayır.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bu inqilab hədəfinə yalnız bütün qadınlar öz acınacaqlı mövqelərini və cəmiyyətdə inkar olunan hüquqlarını tam bildikdə çatacaqdır. | "|

De Gouge kraliçanı ölkəsinə qarşı hiylə qurmamağa, qadınların haqlarını müdafiə etməyə və beləliklə "krallığın yarısının dəstəyini" qazanmağa çağırır.

Kraliçaya ətraflı bir müraciət edildikdən sonra, kişilərə qısa bir müraciət gəlir.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Adamım, ədalətli olmağı bacaracaqsan? Bir qadının heç olmasa bu sualı sizə verməsinə icazə verəcəksən? Kim sizə qadını kölə etmək üçün imperatorluq hüququ verdi? Gücünüzmü? İstedadlarınızmi? ... bərabərlik tələb edirik və başqa heç bir şey istəmirik. | "|

Bundan əlavə, de Qujun bəyannaməsi "İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi" şəklində qurulmuşdur. Belə ki, onun giriş hissəsi, ardıcıl olaraq əks etdirilən 17 maddəsi mövcuddur və beləliklə o "demək olar ki, orijinal sənədin kopyası" təsiri bağışlayır.

### Preambula

Preambulada, İnsan və Vətəndaş Haqları Bəyannaməsinin müqəddimə tərzini əks etdirən de Gouge, qadınların da kişilər kimi "təbii, ayrılmaz və müqəddəs hüquqlara" sahib olduqlarını və bu haqların müdafiəsi üçün siyasi təşkilatların mövcud olduğunu açıqlayır .

### Bəyannamənin maddələri

#### Maddə I

İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsinin birinci maddəsində "İnsanlar azad və bərabər hüquqlarla doğulurlar. Sosial fərqliliklərə yalnız cəmiyyətin ümumi mənfəəti üçün icazə verilir." deyilir. *De Gouge*un bəyannaməsinin ilk maddəsində isə deyilir: "Qadınlar azad olaraq doğulur və haqları kişilərlə bərabərdir. Sosial fərqliliklər yalnız ümumi fayda üçün icazəlidir".

#### Maddə II və III

II və III maddələr orijinal bəyannamənin maddələrini qadınlara da aid edir.

#### Maddə IV

IV Maddədə de Gouge, "qadınların təbii hüquqlarının yeganə sərhəddi kişilərin əbədi zülmüdür" deyərək cəmiyyətin bütün üzvlərinin təbii hüquqlarını qanuni şəkildə qorumaq üçün islahatlar tələb edir.

#### Maddə V

V maddənin məqaləsi orijinal bəyannamədə göstərildiyi kimidir.

#### Maddə VI–IX

VI–IX maddələr orijinal bəyannamənin maddələrini qadınlara da şamil edir.

#### Maddə X

X məqaləsində de Gouge, Fransız qanunlarına görə qadınların öz hərəkətlərinə görə kişilərlə bərabər şəkildə məsuliyyət daşıdıqlarını, ancaq bu hüquqlarından məhrum olduqlarını bildirir və ona peyğəmbərlik dərəcəsində məşhurluq gətirən açıqlamasını verir: "Bir qadının eşafota çıxmaq hüququ, kürsüyə qalxma haqqı vardır."

#### Maddə XI

Bu maddəsində də de Gouge, bir qadının övladının atasını müəyyənləşdirmək və ondan maddi dəstək tələb etmək hüququna sahib olduğunu bildirir. Bəzi tarixçilər bunun səbəbinin *de Gouge*un özünü qanunsuz bir uşaq hesab etməsi ilə əlaqəli olduğuna inanırlar.

#### Maddə XII

Bu yazısında de Gouge, qadın hüquqlarının tanınmasının yalnız qadınlar üçün deyil, bütün cəmiyyət üçün xeyirli olduğunu izah edir.

#### Maddə XIII–XVI

XIII–XVI maddələr orijinal bəyannamənin maddələrini qadınlara aid edir.

#### Maddə XVII

Bu maddə, ilk növbədə boşanma və mülkiyyət hüquqları ilə əlaqəli olaraq qanun qarşısında evlilik zamanı kişi və qadınların bərabərliyini elan edir.

### Postscript bəyannaməsi

Bəyannamənin postkripti qadınlara "oyanmağa və haqları uğrunda mübarizə aparmağa" çağırışı ilə başlayır. Birinci paraqrafda de Gouge, qadınların diqqətini inqilabın onlara bəxş etdiyi şeylərə — "daha da hörmətsizliyə, daha çox nifrətə" yönəldir. Bundan əlavə, de Gouge, qadınların cəmiyyətdəki irəliləməsini, qadınların təhsilini müdafiə edir və onun fikrincə "etibar və sevginin qəbri" olan evlilik məsələsi haqqında danışır.

Jean-Jacques Rousseau de Gouge tərəfindən yazılan "Sosial Müqavilə" əsasında bərabər evlilik fikirlərini ətraflı şəkildə inkişaf etdirir. "İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi"ndə olduğu kimi, de Gouge, **Rousseau**nun sosial müqaviləsindəki fikirlərini kişilərin və qadınların tam bərabərliyinin tanınmasına əsaslanaraq ümumiləşdirir. Evlilik bərabər tərəfdaşların könüllü ittifaqı olmalıdır. Nikah zamanı doğulan bütün uşaqların "mənşəyindən asılı olmayaraq" ata və ananın adını alması hüququ vardır.

Bəyannaməyə reaksiya
--------------------

"Qadın və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi"nin nəşrindən sonra radikal inqilabçılar de Gougein vətənə xəyanətindən şübhələnirdilər. Bəyannamə kraliçaya ünvanlandığından, Robespierrenin rəhbərlik etdiyi Jacobinlər bəyannamənin tərtibçisini royalist hesab etmişdilər. De Gouge, hökumətin gələcək idarəetmə formasına dair konstitusiyalı monarxiya da daxil olmaqla üç variant seçimi təklif edən referendum tələb edən bir nota dərc etməyə çalışarkən, Jacobinlər onu xəyanətdə günahlandırdılar. Terror dövrünün "vahid və parçalanmaz" Fransa Respublikasının digər "siyasi düşmənləri" kimi qısa bir müddət ərzində edama məhkum edildi və gilyotin vasitəsi ilə edam edildi.

Edamdan sonra Paris mətbuatı onun "zərərsiz cəfəngiyatına" istehza etməyi dayandırdı. Jurnalistlər de Gougenin Fransa ilə bağlı proqramlarının və planlarının həqiqətdən uzaq olduğunu qəbul edərək onun "dövlət xadimi" rolunu oynamağa çalışdığını yazdılar. *Feuille du Salut public*ə (Xalqın Xilas Elçisi) görə, günahı "cinsiyyətinin üstünlüklərini unutması" idi. Qadın bərabərliyi ideyaları Jacobin Parisinə yad idi, feminizm və de Gougenin gözəgörünməz siyasi fəallığı inqilab üçün təhlükəli görünürdü.

De Gouge, qadınların və ağ olmayanların hüquqlarına məhəl qoymadığından Fransız İnqilabının bərabərlik prinsipini açıq şəkildə tənqid edirdi. Qadınların və ağ olmayan insanların hüquqları ilə bağlı çoxsaylı pyesləri, yalnız Fransada deyil, həm də Avropada və yeni qurulmuş ABŞ-da ictimaiyyətin diqqətini bu mövzuya yönəltdi.