recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Uşaq və gənclərin yaradıcılıq sarayı
**Uşaq və gənclərin yaradıcılıq sarayı** ― Rusiyanın aparıcı uşaq təhsilverici müəssisəllərindən bir. Burada ümumilikdə 5–18 yaş arası 11 min uşaq incəsənətin müxtəlif sahələrinə sahiblənir. Müəssisədə ümumilikdə 3 mindən çox pedaqoq çalışır. Uşaq və gənclərin yaradıcılıq sarayı Rostov-na-Donu şəhərində yerləşir. Saray Volj-kamsk bankının binasında yerləşir.

Tarixi
------

23 may 1936-cı ildə Rostov-na-Donu şəhərondə Qazetnaya xiyabanı ilə Bolşoy Sadovnaya küçələrinin kəsişdiyi yerdə təntənəli şəkildə Pioner sarayı açılmışdır. Saray Volj-kamsk bankının binasında yerləşdirilir. Binanın daxilində müəyyən dəyişikliklər gerçəkləşdirilir. Bunişlərə arxitektor Aleksey Nikolayeviç Beketov rəhbərlik edir.

1936-cı ilin payızında Sarayın iki bölməsi fəaliyyətə başlayır: elmi-texniki və rəssamlıq. 1937-ci ildə nsturalis bölməsi, 1938-ci ildə odman bölməsi, 1939-cu ildə siyasi-kütləvi bölmə açılır. 1940-cı ildə artıq sarayın əsas stukturları təşkil edilir. Burada 40 dairə, studiya, laboratoriya və rəssamlıq otaqları fəaliyyət göstərirdi.

Böyük Vətən müharibədi dönəmində sarayın fəaliyyəti tamamən dayandırılmışdı. Müharibə bitdikdən sonra bütün strukturlar bərpa edilmişdir.

Bu dövrdə musiqili bölmə, şagirdllər üçün bölmə, aşağı siniflərin bölməsi, İnternasional dostluq klubu, şəhər pionerlərinin qərargahı, komsomolsksaya qərargahı və s dairələr təşkil edilmişdir.

1991-ci ildə Pioner sarayı Uşaq və gənclərin yaradıcılıq sarayına çevrilmişdir. 1990-cı illərdə baş vermiş iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq müəssisə nəyin ki, öz stukturunu qoruya həmdə burada Don tarixinin muzeyi belə təşkil edilə bilmişdir.

Stukturu
--------

Sarayda 10 bölmə bölmə fəaliyyət göstərir:

* Hərbi-vətənpərvərlik nölməsi;
* Musiqi studiyası;
* Əl işləri bölməsi;
* Sosial incəsənət bölməsi;
* Rəssamlıq bölməsi;
* Ekoloji bölmə;
* Uşaq və gənclərin sosial inkişaf mərkəzi;
* Psixoloji xidmət;
* "Dar" mərkəzi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Дворец творчества детей и молодежи Ростова-на-Дону - ведущий детский центр страны" (ingilis). www.ug.ru. 2018-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-27.
2. ↑  "О Дворце - ДТДМ". dtdm-rostov.ru. 2018-10-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-27.
3. ↑  "Дворец творчества детей и молодежи на Большой Садовой, Ростов-на-Дону". www.kidsreview.ru. 2017-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-27.
**Мişarçay yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Мişarçay yaşayış yeri Cəlilabad şəhərindən 1,5 km şimal-şərqdə, eyni adlı çayın sahilində yerləşir. Мişarçayın alt təbəqəsi Kür-Araz mədəniyyətinə, onun üzərində yerləşən təbəqəsi isə Orta Tunc dövrünə aid material vermişdir. Kür-Araz təbəqəsindən fərqli olaraq (4,5 m) Orta Tunc dövrü təbəqəsinin olduqca az yığılması, bu dövrdə yaşayış yerində həyatın yarımköçəri maldarlığa əsaslandığını göstərməkdədir. Yaşayış yerinin bu təbəqəsindən daş və sümük əmək alətləri, keramika məmulatı aşkar olunmuşdur. Keramika məmulatı morfoloji və texnoloji xüsusiyyətlərinə görə iki qrupa bölünür. Birinci qrupa qəhvəyi rəngli, tünd ləkəli, kifayət qədər qaba hazırlanmış mətbəx qabları daxildir. Onların gilinin tərkibinə qum, çınqıl və gil ovuğu qatılmışdır. Bu qrupdakı qablar içərisində genişağızlı, silindr boğazlı, cüt qulplu küpələr fərqlənirlər. Onların üzəri sığallanaraq, yüngülcə cilalanmışdır. Gövdəsinin yuxarı hissəsi və çiyni cızma üsulu ilə həndəsi motivdə naxışlanmışdır. Boğazının altında yolkaşəkilli ornament, ondan altda isə ştrixlənmiş üçbucaqlar yerləşdirilmişdir.

Mənbə
-----

* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Mişarburnukimi- ''Pristiformes'' balıqların 7 növü vardır. Mişarburun skatların uzunluğu 5–6 m-ə çatır. Bədən üstdən aşağı az yastılaşıb, döş üzgəcləri kiçikdir, qəlsəmə yarıqları başın alt tərəfində yerləşib, qılıncvari burnun yanlarında iri dişlər var, lamisə bığcıqları yoxdur.Burun yastı- uzun, yanları dişçikli (mişaraoxşar) olan bu balıqların 5-6 qəlsəmə yarımı olur. Burunun təxminən ortasında altda bir cür hərəki lamisə bığcığı var.

Tropik və subtropik suların dayazlıqlarında yaşayır, bəzən çayların aşağılarına da gedirlər. Əsasən dib həyatı keçirən bu akulalar yaxşı üzürlər, sürü halında yaşayan balıqlar və onurğasızlarla qidalanır. Yumurtadiridoğandır. Boyca nisbətən kiçik olmalarına baxmayaraq 12-yə qədər bala doğur.

Ədəbiyyat
---------

1. Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224
2. Abbasov H.S ,Hacıyev R.V.İxtiologiya. Bakı,2007,səh 143.

Həmçinin bax
------------

Onurğalılar

Qığırdaqlı balıqlar

Köpəkbalığı

Skatlar

Xarici keçidlər
---------------

* Haichance,Qığırdaqlı balıqların qoruması Arxivləşdirilib 2015-08-01 at the Wayback Machine
* Köpəkbalığı şəkilləri
* Qığırdaqlı balıqların detallı təsnif edilmələri Arxivləşdirilib 2007-10-08 at the Wayback Machine
**Musteyka** (lit. Musteika) — Litvanın cənub hissəsində, Varenski rayonunun tərkibində kənd. 2011-ci ildə Musteykanın əhalisi 61 nəfər təşkil edir.

Coğrafiya
---------

Kənd Druskininkaydan təxminən 30 km cənub-şərqdə, Marcinkonis kəndindən 12 km cənubda yerləşir. Dainava meşəsinin (Grodno meşəsi) dərinliklərində, Musteyka çayı üzərində, Belarusiya ilə sərhəddən 5 km aralıda qərarlaşır. Bu, Litvanın ən cənub yaşayış məntəqələrindən biridir (kadastrın məlumatına görə, ölkənin ən cənub nöqtəsi Musteykaya aiddir). Kənd Cukiy Milli Parkında, ölkədə ən böyük təbiət qoruğu olan Çepkelyay bataqlıqlarından 5 km şərqdə yerləşir.

Hissələr: Qaydzyay, Kazabulyau, Kones Averkov (Styaponay və Auqustelyay), Mişkinyay, Barabonay.

Mədəniyyət
----------

Musteyka etnoqrafik kənddir. Kənddə ənənəvi taxta memarlıq qorunub saxlanılmışdır. Kənddə ənənəvi arıçılıq muzeyi fəaliyyət göstərir (2006-cı ildən), hər il burada sənətkarlıq həftəsi keçirilir.

Tarix
-----

Musteyka kəndi ilk dəfə 1785-ci ildə Varena məhkəməsinin inventarında qeyd edilmişdir. Qədim dövrlərdə sakinlər arıçılıq, ovçuluq, ağac kəsmə, göbələk, giləmeyvə, qatran yığmaqla məşğul olurmuşlar.

18-ci əsrin sonlarında Berşti kəndindən olanlar kəndin cənub hissəsini Kones Averkov deyilən Musteyka traktını qururlar. 1915-ci ilə qədər bu son və əsas kənd Vilna və Qrodno quberniyaları arasındakı sərhəddə yerləşir. 1918-ci ildə Belarusdan olan, gələcək məşhur litvalı bioloq Tadas İvanauskas burada məktəb təsis edir. Məktəb Polşa səlahiyyətliləri tərəfindən tez bir zamanda bağlanılır, lakin sonra yenidən açılır və 1970-ci ilə qədər işləyir.

1940-cı ildə Musteyka qısa müddətə Belarus SSR-ə birləşdirilir, lakin sonra Litva SSR-ə verilir. 1944-cü ildə İvan Kupala günündə Belarusdan olan sovet təyyarəçilərinin bomabaları 14 nəfəri öldürür və bəzi mülkləri qarət edilir. 1952–1956-cı illərdə kənddə kolxoz işləyirdi, lakin münbit olmayan torpaqlara görə ləğv edilir və burada meşə təsərrüfatı qurulur. 1980-ci illərdə kəndin cənubunda hərbi poliqon yerləşirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  *Senoji Musteika*, sudarė Romas Norkūnas. Vilnius: Gamtos pasaulis, 2006.
3. ↑  Algimantas Černiauskas, Mindaugas Lapelė. *Didžiųjų girių apsupty*. Vilnius: Gamtos pasaulis, 2012.
Neva deltası 1705-ci ilin planında
**Neva deltası** — Neva çayının mənsəbində yerləşə delta. Sankt-Peterburq şəhərinin tarixi hissəsi burada yerləşir. Artıq XX əsrin əvvəllərinə kimi bütünlüklə inşa edilən bölgədir.

Tarixi
------

Deltada şəhər salınmasına qədər ərazi bütünlüklə qollarla parçalanmış, bataqlıqlaşmış ərazidən ibərət idi.
Deltada bir çox xalqlar məskun olmuşdur. Burada finlərə məxsus Kalininka kəndi vardı. Ətrafında isə Avtovo (fin), Niençans (isveç) kəndləri mövcud idi.

Burada şəhərin inşa edilməsinə 1703-cü ildə başlanılmışdır. Bir çox adalar bu zaman adlandırılır və bütünlüklə tikinti ərazisinə çevrilir. İri adalarda əsasən saraylar inşa edilirdi (Dovşan, Yeni Hollandiya). Ən iri adalarda sənaye müəssisələri, yaşayış binaları inşa edilirdi.

Şəhərə adalar lazım olduqda ərazilərdən kanallar çəkilirdi.

Neva deltası 1903-cü il planında
XIX əsrin birinci yarısında Neva deltası süni şəkildə kanallar vastəsi ilə böyüdülürdü. I Pyotr şəhəri bir dəniz şəhəri olaraq görürdü. Tikinti işləri buna uyğun aparılırdı. Kanallar şəhərin həm də mümkün yanğınlardan qorunmasına xidmət edə bilərdi. Məsələn, 1736–1737-ci illər yanğını zamanı şəhər bütünlüklə yana bilərdi. Bataqlıqları melorasiyaya cəlbinə imkan verirdi.

Adaların bir qismi (Kamennı adası və Kirov adaları) XXI əsrin əvvəllərində rekreasiya zonasına verilmişdir.

Deltanın xüsusiyyətləri
-----------------------

1980-ci illərin məlumatına görə Leninqraddan 86 çay qolu və ümumi uzunluğu 300 km olan kanallar axır. Neva deltasının ümumi sahəsi 83 km² yaxındır.

Nevann altı qolu vardır ki, onların eni 100–600 m arasında dəyişir. Bəzi hissələrdə bu qolların eni 1 km çatır. Onların ümumi uzunluğu 46,5 km-dir.

Sankt-Peterburq şəhərində suyun səviyəsi həmişə dəyişkəndir. Ancaq bu yaz gursululuğu ilə əlaqədar olaraq baş vermir. Buna səbəb Ladoqa gölünün təbii tənzimləyici olmasıdır. Şəhərdə suyun qalxmsına səbəb Fin körfəzində baş verən fırtına qabarmalarıdır. Bu hadisə sayəsində qum çay mənsəbinə çökdürülür.

Su basmalardan qorunmaq məqsədi ilə şəhərdə xüsusi nəzarət xidməti fəaliyyət göstərir. Onların əsas vəzifəsi suyun səviyyəsinin monitorinqini aparmaqdır.
Neva deltası turizm baxımından seçilir. Burada kanallarda teplaxodla gəzinti vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Мосты и набережные Ленинграда / фот. В. П. Мельников, сост. П. П. Степнов. — Л.: Лениздат, 1991. — С. 10. — 319 с. — 22 000 экз. — ISBN 5-289-00690-7.
**Beynəlxalq turizm** — xidmətlərin beynəlxalq ticarətinin əsas və vacib sahələrindən biri.

Beynəlxalq turizm beynəlxalq iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf edən, biznes sahəsinin ən gəlirli növü, böyük həcmdə investisiya cəlb edən, artan məşğulluğu təmin edən və həmçinin ölkə büdcəsinə gəlir gətirən sahələrindən biridir. Faktiki olaraq, müasir dünya iqtisadiyyatında qlobal turizm sisteminin elementləri formalaşır. Qlobal turizm sistemi özündə beynəlxalq mehmanxana şəbəkələrini, hava, su və yer üzündəki turist daşınmalarını və yerlərin əvvəlcədən sifarişi üzrə kompüter sistemini birləşdirir.

Beynəlxalq turizmin bütün göstəriciləri dayanmadan artır və dünya ümumdaxili məhsulunun artım templərinə uyğun ümumi şəkildə irəliləyir. Lakin səyahətlərin dinamikası milli iqtisadiyyatların konyukturasına və ümumdünya iqtisadiyyatına qarşı çox həssasdır.

Beynəlxalq turizm nəinki illər üzrə, hətta dünya regionları üzrə eyni səviyyədə inkişaf etmir. 1990-cı illərin sonlarında gələnlərin maksimal sayı Avropa ölkələrinə düşürdü – təxminən 59%. Asiya və Sakit okeanı regionuna dünya turistlərinin 14%-i düşürdü. Yaxın və Orta Şərqə (Misir, İsrail, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və s.), Cənub-Şərqi Asiyaya (Tailand, Sinqapur, İndoneziya və s.) və digər ölkələrə turistlərin axını günü-gündən artır. Xarici qonaqların qəbulu üzrə ilk 10 ölkəyə aiddir: Fransa, İspaniya, ABŞ, İtaliya, Çin, Böyük Britaniya, Meksika, Kanada, Polşa, Avstriya. Beynəlxalq turizm üzrə gəlirlərin böyük həcminə görə ilk 10 ölkə ABŞ, İspaniya, İtaliya, Fransa, Böyük Britaniya, Meksika, Kanada, Çin, Avstriya, Almaniyadır. Turist balansının ən çox müsbət saldosuna İspaniya, İtaliya, Fransa, Meksika, Türkiyə malik olduğu halda, ən çox mənfi saldoya Almaniya, Yaponiya, Böyük Britaniya və Şimali Avropanın ölkələri malikdirlər.
Professor **Yohannes Rau** Almaniyada Qafqaz və Mərkəzi Asiya bölgələri üzrə tanınmış ekspertdir və bir sıra kitabların, məqalələrin müəllifidir. O, müstəqil elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, Almaniya Şərqşünaslıq İnstitutunda da çalışıb, bir sıra universitetlərdə mühazirələr oxuyub. Hazırda Almaniya Müdafiə Nazirliyi Akademiyası nəzdindəki təhlükəsizlik forumunun üzvüdür.

Yohannes Raunun "Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın tarixində və Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü" adlı kitabı işıq üzü görüb.

Müəllif 423 səhifədən ibarət kitabında Qafqazın tarixini qədim dövrlərdən başlayaraq müasir dövrümüzədək dərindən araşdırıb, Avropa ictimaiyyəti üçün qaranlıq qalan məqamlara aydınlıq gətirməyə çalışıb. Qafqaz Albaniyasının tarixindən bəhs edən müəllif əsərində qədim alban şəhərlərinin — Şamaxının, Bərdənin, Gəncənin, Ərdəbilin adlarını çəkib. Qədim Albaniyada ilk əvvəl xristianlığın mövcudluğunu qeyd edən alman professor indiki Qarabağ bölgəsinin də bu dövlətin, sonradan isə albanların qurduqları Girdiman dövlətinin tərkibində olduğunu qeyd edib. VII əsrdə ərəblərin gəlməsi ilə indiki Azərbaycan ərazilərində yerləşən qədim alban əhalisinin əksəriyyətinin islam dinini qəbul etdiyi bildirilib. Beləliklə, müəllif Azərbaycanın qədim dövlətçilik ənənəsinə malik olduğunu vurğulamaqla yanaşı, Qarabağın da Azərbaycanın tarixi ərazisinin tərkib hissəsi olduğunu göstərib.

Müəllif orta əsr dövründən, xüsusən Albaniya tarixindən bəhs edərkən erməni kilsəsinin qədim alban kilsəsini məhv etmək və alban irsinə sahiblənmək uğrunda çirkin mübarizəsini ifşa edib. Ermənilərin hələ VII əsrdə alban kilsəsi ilə etiqad yaxınlığı olan Bizans imperiyası və ərəb xilafəti arasındakı rəqabətdən alban irsinin məhv edilməsi üçün istifadə etməsi ciddi dəlillərlə göstərilib. Ermənilərin məkrli planlarını XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanı işğal edən çar Rusiyasının Qafqazdakı ağalığı dövründə davam etdirməsi və alban kilsəsinin ləğv etdirilməsinə nail olması oxucuların diqqətinə çatdırılıb.

Kitabda çar Rusiyasının Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda apardığı işğalçı əməliyyatlardan, o cümlədən Qarabağ xanlığı ilə çar Rusiyası arasında imzalanmış məlum saziş haqqında məlumat verilib. Daha sonra müəllif müxtəlif vaxtlarda ayrı-ayrı yerlərdən Azərbaycana 600 mindən çox erməninin köçürüldüyündən, ermənilərin Rusiyaya arxalanıb Azərbaycan torpaqlarının etnik görkəmini dəyişərək öz dövlətlərini qurmaq məqsədlərindən, ermənilərin 1905-ci, 1917–18-ci illlərdə azərbaycanlılara qarşı böyük qırğınlar törətdiyindən, müasir dövrdə Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejimin özlərini "müstəqil dövlət" elan etmələrindən, Xocalı soyqırımından və hazırkı vəziyyətdən bəhs edib.

Bu, müəllifin Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair ikinci kitabıdır. Onun birinci kitabı alman dilindən ingilis və ərəb dillərinə tərcümə edilib.

Mənbə
-----

* ALMAN ALİMİN DAĞLIQ QARABAĞ HAQDA KİTABINDA ERMƏNİSTANIN AZƏRBAYCANA QARŞI TƏCAVÜZÜNDƏN BƏHS OLUNUB [*ölü keçid*]
**Alyaska yarımadası** (*ing.* Alaska) — Şimali Amerikanın şimal-qərbində, Sakit okean akvatoriyasına daxil olan Berinq dənizi və Bristol körfəzi onun sahillərini yuyur. Ərazisi Alyaska ştatının cənub-qərbində yerləşir. Uzunluğu 700 km, eni 170 kmdən 10 km qədərdir. Aleut sıra dağları ərazidən keçir. Burada fəaliyyətdə olan Katmay vulkanı(2047 m) vardır. Ən hündür zirvəsi Veniminovadır (2507 m). Yarımadanın ərazisi Dağ Tundra iqlim tipinə uyğundur. Kiçik miqdarda Buzlaq vardır. Şimal-qərb sahilləri laqun və kiçik göllər ilə zəngindir.

1980-ci ildə yarımadanın yaxınlığında yerləşən adaların bir qismi *Alyaska dəniz milli qoruğu* ərazisinə daxil edilmişdir. Yarımadanın bir qismi isə Alyaska yarımadası milli qoru ərazisinə daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Alyaska (yarımada)[*ölü keçid*]//Böyük Sovet Ensiklopediyası

Mənbə
-----

* Ugashik Area website
* Lake & Peninsula Borough Arxivləşdirilib 2005-11-07 at the Wayback Machine
* Lake and Peninsula School District
* Alaska Peninsula Trek
* Trawl survey of shrimp and forage fish in Alaska's Westward region, 2006 / by David R. Jackson. Hosted by Alaska State Publications Program.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sığnaq.

**Sığnaq** *(Sığınaq)* — Müasir Qazaxıstanın Qızıl orda vilayəti ərazisində, Tümən-Arıq dəmiryolu stansiyasından 18 km şimal-şərqdə, Sırdərya çayından 20 km şimalda tapılan qədim şəhər.

15 qullələri ismən qalan daş hasarla əhatələnən şəhristanın sahəsi 10 ha yaxındır. Torpaq xəndəklə əhatələnən həndəvəri ilə birlikdə -13 ha. Ərazisində məsçid, mədrəsə, türbə və yaşayış tikililəri var.
Su şəhərə 20 km kanal vasitəsi, eləcə də Karatay yamaclarındakı dağ çaylarından daxil olurdu.

İlk dəfə X əsrdə ərəb coğrafiyaçısı əl-Məqdisi tərəfindən, oğuzların şəhəri kimi qeyd edilir. XI əsrin ortalarında qıpçaq şəhəri, Tən-Şan dağlarından Sırdərya ilə aşağı sonra isə Xəzərin müasir sahilinə qədər kedən karvan yolunda iri ticarət və sənətkarlıq mərkəzi idi.
1219 ildə monqollar tərəfindən dağıdılıb, lakin XIII sərdə dirçəlib, Qızıl Ordanın pul sikkəxanalarından biri. XIV əsrin ortalarından Göy Ordanın paytaxtı. XIV-XV əsrlərdə Teymurun və Teymurilərin imperiyasının tərkibində idi. XVI -XV əsrin birinci yarısında, Türkistan və Sauranla birgə Qazax xanlığının mərkəzi.

İlk dəfə qazıntılar 1948 ildə sovet arxeoloqları tərəfindən aparılıb, V əsrə aid əşyalar tapılıb. 2004 ildən Qazaxıstanın "Mədəni irs" dövlət proqramı şərçivəsində araşdırılır.

İstinadlar
----------
**Mövsüm İbrahimov** — 1919-1920-ci illərdə AXC parlamenti mühafizə dəstəsinin podpraporşiki, Hərbi Dəniz Xalq Komissarlığında təsərrüfat komandasının rəisi.

Həyatı
------

**Mövsüm İbrahimov** 1920-ci ildə yaradılan Gizli Müsavat təşkilatının üzvlərindən idi. O, 1923-cü ildə Gizli Müsavat-ın Bakı komitəsi nəzdində yaradılan hərbi təşkilatın rəhbərlərindən biri olmuşdur. Dadaş Həsənovun təklifi ilə Gizli Müsavat təşkilatı üzvlərinə müsavatçı olduqlarını gizlədərək AK(b)P-nin sıralarına (onu içəridən dağıtmaq üçün) daxil olmaq tövsiyə edilirdi. Bu məqsədlə Mövsüm İbrahimov 1925-ci ildə AK(b)P-yə daxil olmuşdur. Gizli təşkilatın dağdılması əməliyyatı zaman 1927ci- il 27 fevral tarixli qərarla güllələnməyə məhkum edilmişdir. 6 aprel 1927-ci ildə güllələnmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Yaqublu, Nəsiman.* Müsavat partiyasının tarixi. Bakı: Adiloğlu. 2012.
2. ↑  *Əlizadə, Aydın.* "Gizli "Müsavat" Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsi uğrunda mübarizədə (1920-1926)". STRATEJİ TƏHLİL. 1–2 (23–24): 376–395.
**Alxançurt kanalı** — Şimali Qafqazda suvarma və nizamlayıcı kanal. Kanal Alxançurt vadisindən keçməklə Şimali Osetiya, İnquşetiya və Çeçenistan ərazilərinə aiddir. Kanal Alxançurt rayonlar arası suvarma və nizamlama sisteminin əsas kanalıdır. Kanalın əsas su götürmə mənbəyi — Terek çayıdır. Axançurt kanalı əsas iki qola bölünür. Qərb və Şərq kanalları. Bu qolların ayrılma nöqtəsinə kimi kanalın uzunluğu 66,4 km-dir. Qolları ilə birlikdə kanalın ümumi uzunluğu — 182,4 km-dir. Kanal inşasından sonra Açaluk çayıda kanala tökülməyə başlamış.

Dövlət su reyestrində obyekt kodu — 07020000222308200003054.

Tarix
-----

Terski və Sujen silsiləsi arasında qalan Alxan-Çurt vadisi, uzunluğu 150–160 km, eni 8–15 km, İnquşetiya, Çeçenistan və Şimali Osetiya üçün önəmli kənd təsərrüfatı bölgəsidir. Ancaq ərazidə su ehtiyatlarının azlığı torpaqların tam becərilməsinə problem yaradırdı. Vadinin su ilə təminatı məsələsi hələ 1858-ci ildə gündəmdə idi. 1925-ci ildə layihə və tədqiqat işlərinə start verildi. 1929-cu ildə suvarma və nizamlama sisteminin tikintisinə başlanmış, 1939-cu ildə başa çatdırılmışdır.

Alxançurt (Şimali Osetiya) kəndi yaxınlığında Terek çayından suyun alınması üçün bənd tikildi. Bənd 45 m uzunluğunda beton hissədən, hər biri 13,5 m olan sektor qapıları ilə bağlanmış iki deşikli drenaj hissəsindən və 300 m uzunluğunda torpaq bənddən ibarətdir. Anbarın layihə gücü 450 m³/s idi. Kanal bənddən çıxaraq şimal-şərq istiqamətdə uzanır. Kanlın 2 km-də su Kambilevka çayı üzərindən tağlı akvedukla digər sahilə keçir. Kanla qollara ayrılana kimi iki tuneldən keçir. Aşağı Aşaluki kəndində gücü 15 min кВт olan su elektrik stansiyası inşa edilmişdir. Aşağı Açaluki kəndində kanal iki qola ayrılır: Qərbi (64 km) və Şərqi (116 km). Qərb kanalının layihə su axını 7,17 m³ / s-dir. Suvarma sahəsi — 12,4 min hektardır. Şərq kanalının layihə gücü 8,5 m³/s-dir. Suvarma sahəsi — 7 min hektardır. Kanalın ümumi suvarma gücü 21,8 min hektardır.

1970-ci illərin əvvəllərində sistemdəki demək olar ki, bütün taxta konstruksiyalar qəzalı texniki vəziyyətdə idi və onların tutumu suvarılan torpaqların sahəsini artırmağa imkan vermirdi. Suvarılan əkin sahələrinin sahəsini artırmaq üçün Alxançurt suvarma sistemi strukturlarının ötürücülük qabiliyyətini 15 m³ / s-ə qədər artırmaq lazım idi. Bunun üçün 1970-ci ildə Sevkavgiprovodxoz institutu Kambileevski akvedukunun yenidən qurulması layihəsini hazırladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 8. Северный Кавказ / под ред. Д. Д. Мордухай-Болтовского. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 309 с.
2. ↑  "Алханчуртский канал. water-rf.ru. Дата обращения: 23 октября 2020. // "Вода России"". 2019-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-26.
**Müasir dini incəsənət muzeyi** (italyan dilində:Collezione d'arte religiosa moderna) — 1973-cü ildə Vatikanda açılmış müasir dini incəsənət muzeyi.
Muzeyin kolleksiyasının toplanmasına papa VI Pavelin əmri ilə başlanılmışdır. İlk 30 rəsm əsəri (1956–1957-ci illərdə) Corcia və Vatikan muzeylərindən biri olan Vatikan pinakotekində yerləşirdi. Sonralar bu kolleksiyanın bir hissəsi Borcio və Salette Borgia departamentlərində yerləşdirilmişdir.

Muzeyin 55 zalında ayrı-ayrı rəssamlar və kolleksiyaçılar tərəfindən Vatikana hədiyyə edilmiş müasir incəsənət əsərləri: rəsmlər, heykəllər, tətbiqi incəsənət, qrafika, əsərləri nümayiş etdirilir. İlk kolleksiyada El Qrekonun, Simone Martininin, Tosinin, Mançininin və başqalarının əsərləri var idi.

Muzeyin kolleksiya fonduna bütün dünyanın rəssamlarının 800-ə yaxın rəssamının əsəri saxlanılır. Onların arasında Oqust Poden, Anri Matiss, Vinsent Van Qoq, Moris Deni, Salvador Dali, Paul Klee, Ernst Barlax, Maks Bekman, Mark Şaqal, Otto Disk, Oskar Kokoşka, Pablo Pikasso, Xose David Sikeyros, Odilon Redon, Moris Utrillo, Vasili Kandiyski, Jorj Brak, Amedeo Modilyani, Renato Quttuzo, Cakomo Balla, Bernar Byuffe, Corco de Kiriko, Corcio Morandi, Jorj Ruo, Eduardo Çilida, Frensis Bekon, Alfred Manesye və digər rəssamların əsərləri vardır.

Mənbə
-----

* Pomella, Andrea. Vatikanische Museen. — Vatikan: Italia Editrice, 2007. — ISBN 978-3-7954-1947-9.
* Ralf van Bühren: Kunst und Kirche im 20. Jahrhundert. Die Rezeption des Zweiten Vatikanischen Konzils, Paderborn: Ferdinand Schöningh 2008, ISBN 978-3-506-76388-4
* Francesco Buranelli: Art and Faith in the Vatican Museums. The artistic Collections of the Popes, spiritual Treasure of Mankind, in: "Images of Salvation", Pomezia 2002, pp. 63–71
* Mario Ferrazza (Ed.): Collezione d'Arte Religiosa Moderna, presentazione di Francesco Buranelli, Città del Vaticano 2000.
**Məmmədli İlham Müseyib oğlu** (d. 9 fevral 1963, Bəzirxana, Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan SSR) — yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, АMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun XX əsr ədəbiyyatı (Sovet dövrü) şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, "Bütöv Azərbaycan"qəzetinin redaktoru.

Həyatı
------

İlham Məmmədli 9 fevral 1963-cü ildə Kəlbəcər rayonunun Bəzirxana kəndində anadan olub. 1980-ci ildə Kəlbəcər rayonu Zar kənd orta məktəbini bitirib. 1981–1983-cü illərdə ordu sıralarında hərbi xidmətdə olub.

1985-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olaraq 1990-cı ildə oranı bitirib. Təyinatla "İşıq" nəşriyyatına kiçik redaktor vəzifəsinə göndərilib. Bir müddət nəşriyyatda işləyəndən sonra "Həqiqət" qəzetinə şöbə müdiri təyin olunub. Müxtəlif illərdə "Azərbaycan aqrar elmi" jurnalında şöbə redaktoru, "Bərəkət", "Respublika" və "Həyat" qəzetlərində baş müxbir vəzifəsində işləyib.

1997–1999-cu illərdə "Hər gün" qəzetinin redaktoru, 1999–2002-ci illərdə "Azərbaycan ХХI əsr" qəzetinin baş redaktoru, 2004–2010-cu illərdən "Himayədar" jurnalının baş redaktoru olub. Jurnalist fəaliyyətini "Bütöv Azərbaycan" qəzetinin redaktoru kimi davam etdirir.

2004-cü ildə АMЕА-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutuna dissertant qəbul olunub.

2009-cu ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda "Kəlbəcər ədəbi mühiti" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi alıb.

Hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun ХХ əsr ədəbiyyatı (Sovet dövrü) şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, Bakı Qızlar Universitetinin elmi işlər üzrə prorektorudur.

Orta məktəb illərindən bədii yaradıcılıqla məşğul olur. Müxtəlif illərdə ayrı-ayrı mətbuat orqanlarında çoxsaylı bədii yazıları dərc olunub.

Kitabları
---------

* "Kəlbəcərin söz sərvəti". Antologiya. Bakı — "Sabah" — 2005.
* "XX əsr Kəlbəcər ədəbi mühiti". Bakı.: "Elm", 2010.-180 səh.

Məqalələri
----------

* "İrfan əhli, söz xiridarı", Bütöv Azərbaycan qəzeti, № 42(174), 5 – 11 dekabr 2012-ci il. səh.9.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***İlham Məmmədli*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* 
*
**Aşqabad zəlzələsi** (türkm. Aşgabat ýertitremesi) — 1948-ci il oktyabr ayının 5-dən 6-na keçən gecə yerli vaxtla saat 2:14-də Aşqabadda 9-10 bal gücündə zəlzələ.

İlk təkanlardaca şəhərdəki bütün tikililərin 90-98 faizi dağıldı. Hadisə gecə baş verdiyindən insan itkisi də kifayət qədər yüksək oldu. Zəlzələ 10-12 kilometr dərinlikdə baş vermişdi. İlk iki təkan 5-8 saniyə davam etdi. Birinci təkanda binaların bəziləri, ikinci təkanda isə, demək olar ki, hamısı dağıldı. Səhər saat 6-da 7-8 bal gücündə daha bir təkan qeydə alındı. Sonra təkanlar ardıcıl olaraq 4 gün ərzində təkrarlandı.

Zəlzələ ərəfəsində Aşqabadda 200 min nəfərə yaxın adam yaşayırdı. Şəhərdəki insan ölümü ilə bağlı rəqəmlər fərqli idi. Məsələn, rəsmi məlumatlara görə, zəlzələ nəticəsində 60-110 min nəfər həlak oldu. Amma hadisə şahidləri zəlzələ nəticəsində ölənlərin sayının daha çox olduğunu bildiriblər. Onların sözlərinə görə, zəlzələ nəticəsində 150-160 min nəfər həlak olub.

Zəlzələnin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün Türkistan hərbi dairəsinin şəxsi heyətinin az qala yarısından çoxu bu işə cəlb edilmişdi. Bundan əlavə, SSRİ-nin hər yerindən on minlərlə adam zəlzələnin nəticələrinin aradan qaldırılmasına yardım etmək üçün bölgəyə ezam edilmişdi. Bütün bunlar da Aşqabad zəlzələsinin özü ilə dəhşətli insan tələfatı və dağıntılar gətirdiyini göstərir. Zəlzəyə görə Türkmənistanın ən varlı azərbaycanlısı Afitap Səfərova rəhmətə getmişdir.

1948-ci il Aşqabad zəlzələsinin səbəbini professor Q.P.Qorşkov belə izah edir: 

> 
>  "Zəlzələnin ocağı Kopetdağla Qaraqum çölünün birləşdiyi tektonik pozğunluqda yerləşmişdir"
> 
>

İstinadlar
----------

1. ↑  Fuad Sultanov, Z.Sultanova. Zəlzələlər. Bakı: Azərnəşr, 1958, səh.20
2. ↑  Fuad Sultanov, Z.Sultanova. Zəlzələlər. Bakı: Azərnəşr, 1958, səh.34

Həmçinin bax
------------

| ⛭1947 ← • 1948-ci ildəki zəlzələlər • → 1949 |
| --- |
| Oktyabr | Aşqabad zəlzələsi (1948) |
***Aşoka*** — 2001-ci ildə Sivanın rejissorluq etdiyi tarixi dram filmidir. Baş rolları Şahrux Xan və Kerina Kapur oynayır. Filmin prodüseri Şahrux Xan və Cühi Çavladır. Ssenaristlər Santoş Şivan və Saket Çaudharidir. Filmin gəlirinin az olmasına baxmayaraq, film tənqidçilərin rəğbətini qazandı. Filmə FilmFare Awards mükafatı təyin olundu.

Məzmun
------

Bu film Mauriya sülaləsindən olan Padşah Aşokanın həyatı barədədir. Hələ uşaq olarkən Aşoka hökmranlıq həvəsində idi. Atası isə kiçik oğlunun hökmdar olmasını, qan tökməsini istəmirdi. Ona görə də atasının ölümündən sonra hakimiyyətə onun böyük qardaşı gəldi. Aşoka isə ordunun ən güclü sərkərdəsi oldu. Aşokanı çoxu öldürmək istəyirdi. Ona görədə anası onun saraydan gedib qəbilələrlə birgə yaşamasını və heç kimə kimliyini deməməsini tapşırdı. Aşoka ansının sözündən çıxa bilmir.

Bu zaman Hindistanda 2 müstəqil dövlət var idi: Kalinqa və Mauriya. Aşoka saraydan gedəndən sonra qardaşı Kalinga dövlətinə hücum etmiş və padşahla arvadını öldürmüşdü. Bu çaxnaşma zamanı Kalinqanın güclü sərkərdələrindən biri şahzadələri gözəl Kaurvaki və balaca qardaşı Ayanı qaçırıb bu qəbiləyə qoşur.

Çox keçməmiş Aşoka ilə Kaurvaki tanış olurlar. Amma Aşoka özünü Pavan kimi qələmə verir. Onlar evləndikdən sonra Aşokanı tutub saraya aparırlar. Aşoka evləndiyini deyib geri qayıdır. Bu zaman Kaurvaki ilə qardaşını əsir tuturlar. Aşokaya isə Kaurvakinin ölüm xəbərini deyirlər. Bu xəbərdən sonra Aşoka həyatdan bezir. Tamamilə başqa bir insan olur. Gözünü qan tutur. Öz qardaşını ölürür və taxta oturur. Sonralar Devi adlı bir qızla məcburi şəkildə evlənir.Kaurvaki və qardaşı azad olunduqdan sonra Pavanı axtarırlar. Amma tapa bilmirlər. Aşoka Kalinqaya çoxlu hücumlar edir. Nəhayət, həll edici döyüşdə öz ölkəsi uğrunda Kaurvaki də iştirak edir. Amma döyüşdə başından xəsarət alaraq yıxılır. Döyüşdə Aşoka qalib gəlir. Lakin o, əvvəlki kimi qürur hissi keçirmir. Qışqırıq səslərindən əvvəlki kimi zövq almır, əksinə, qəlbi ağrıyır. Səhvləri gözlərinin qabağına gəlir. Birdən qarşısında Kaurvakini görür. Bu vaxt hürkmüş Aşoka onu qucaqlamaq istəyir. Amma Kaurvaki imkan vermir. Aşoka:

-"Bu mənəm sənin Pavanın.

Kaurvaki:

-"Yox, sən mənim Pavanım deyilsən. Sən insanların qanına susayan Aşokasan. Nə qədər ki, mən sağam sən hələ mənim torpağımı ala bilməzsən!

Bu vaxt balaca Aya yaxınlaşıb:

-"Gördün Pavan onlar mənim torpağımı aldılar!"-Bunu deyib, üzüstə yıxıldı. Bu zaman onun belinə sancılan oxları görən Aşoka dayana bilməyib özünü uşağın üstünə atır:

"Yox Aya! Heç kimsənin torpağını almayıb. Bu torpaq sənindir. Ulduzlar, dünyalar hamısı sənindir!"

Amma Aya ölür. gec də olsa Aşoka səhvlərin başa düşür. Və deyir:"Padşahların qazandıqları bir qarış torpaq, minlərlə insanın göz yaşı və fəryadlarıdır."

Rollarda
--------

* Şahrux Xan -Asoka / Pavan
* Karina Kapur — Kaurvaki
* Acit Kumar — Susima
* Danni Denzongpa — Virat
* Rahul Dev — Bheem
* Hrişita Bhat — Devi

1. 1 2 3  .
2. ↑  .
3. 1 2  .
Buran Kosmik Gəmi proqramı Sovet İttifaqının kosmik gəmi layihəsidir. Sınaq kosmik gəmiləri ilə birlikdə müxtəlif dövrlərdə ümumilikdə 10 kosmik gəmi inşa edilmişdir. Bunlardan ilk 5-i sınaq kosmik gəmiləri idi və hamısının inşası tamamlanmış və vəzifələrini uğurla yerinə yetirmişdirlər. OK-1.01 də adlandırılan model, kosmosa çıxan ilk model idi. İnşaatı 1986-cı ildə başlamış və 15 noyabr 1988-ci ildə kosmosa çıxmışdır. Bu model ilk dəfə Baykal adlandırılsa da, uçuşundan bir müddət əvvəl adı "Buran" olaraq dəyişdirilmişdir. Bu kosmik gəmi, Qazaxıstandakı Baikonur Kosmik Bazasının 112-ci anqarında 5 il saxlanılmışdır. Bərpa zamanı anqarın tavanı çökdü. Buran layihəsinin kosmosda olan yeganə modeli Buran 1.01 və Energiya raket komandası damın qalıqlarının altında qalaraq məhv olmuşdur. 7 bərpa işçisi də ölmüşdür.

Digər kosmik gəmilərdən biri olan OK-1.02-yə Buria (qeyri-rəsmi) adı verilmişdir. Bu kosmik gəminin inşasının 95–97% hissəsi başa çatdırılmışdı. Layihə 1993-cü ildə maliyyə səbəblərinə görə ləğv edildiyi zaman, OK-2.01-in 30–50% -i və OK-2.02-nin 10–20% -i başa çatdırılmış, OK-2.03-ün inşasına isə hələ yeni başlanılmışdır. Amerikadakı ekvivalenti kimi, Buran da uçuş-enmə zonasından buraxma kompleksinə reaktiv təyyarənin arxasında aparılırdı. Bu məqsədlə istehsal olunan Sovet Antonov An-225 təyyarəsi dünyanın ən böyük təyyarəsidir.
Kosovoda dəmiryolu
**Kosovoda dəmiryolu** — Kosovo Respublikasında nəqliyyat sisteminin əsas tərkib hissələrindən birini təşkil edir. Ölkədə dəmir yollarının ümumi uzunluğu 333 km-dir. Reylslər arasında məsafə 1435 mm genişlikdədir. Qismən tanınmış Kosovo Respublikası dəmir yollarına ölkənin mülkiyyəti kimi baxır. Trainkos şirkəti Kosovo dəmir yollarının operatorudur.

Tarixi
------

Kosovo ərazisindən ilk dəmir yolu xətti 1874-cü ildə General-Yankoviç şəhərindən Kosovo-Pole və Kosovska Mitrovisa istiqamətində olmuşdur. Bu Kosovo regionunda dəmir yolunun inkişafı üçün başlanğıc olmuş və region iqtisadiyyatında mühüm rol oynamışdır. 1934-cü ildə bu xəttin müxtəlif qolları inkişaf etdirilmişdir. 1934-cü ildə Kosovo Mitrovisa - Leşak, 1936-cı ildə Kosovo-Pole - Reç, 1949-cü ildə Priştina - Poduevo - Livadisa, 1963-cü ildə isə Klin - Prizren xətləri çəkilmişdir. 
1990-cı illərə qədər dəmir yolları Yuqoslaviyanın idarəsində olmuşdur. 2008-ci ilə qədər isə bu xətlər Serbiyanın idarəçiliyində idi.

Müasir vəziyyət
---------------

2014-cü ildən etibarən dəmir yolları iki şəhər (Qnilane və Cakovisa) istisna olmaqla Kosovonun əhəmiyyətli bir hissəsini əhatə edir.. Gələcəkdə dəmir yollarının Albaniya dəmir yolu xətdinə birləşdirilməsi planlaşdırılır.

Dizel-elektrikli lokomotivləri Kosovo dəmir yollarında fəaliyyət göstərir. Dəmir yolu nəqliyyatı turistlərin daşınmasında əhəmiyyətli rol oynayır.

Kosovanın daxili daşınması aşağıdakı kimidir: Reç-Priştina, Kosovo-Pole və General- Yankoviç, Kosovo-Pole və Qraçanisa. Beynəlxalq daşımalara gəldikdə isə gündə bir dəfə sürətli qatar Priştina-Skopye və geri istiqamətdə hərəkət edir.

Statistika
----------

| İl | Sərnişin daşıma | Gəlir (avro) |
| --- | --- | --- |
| 2013 | 276 852 | 179,515 |
| 2012 | 267 901 | 171 943 |
| 2011 | 279 330 | 193 593 |
| 2010 | 281 650 | 184 972 |

| İl | Yük daşıma (çəki) | Gəlir (avro) |
| --- | --- | --- |
| 2013 | 778 134 | 2 332 274 |
| 2012 | 488,539 | 1 601 675 |
| 2011 | 748 667 | 2 450 434 |
| 2010 | 877 332 | 2 864 370 |

İstinadlar
----------

1. ↑  Kosovo Arxivləşdirilib 2019-04-12 at the Wayback Machine // The World Factbook — Central Intelligence Agency
2. ↑  "Transporti". rks-gov.net. 2014-03-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-02.
3. ↑  "RTK". rtklive.com. 2014-03-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-02.
4. ↑  "http://esk.rks-gov.net/publikimet/doc\_download/1018-permbledhje-e-te-dhenave-te-transportit-dhe-telekomit-ne-kosove". esk.rks-gov.net. 2014-03-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-02.
5. ↑  "Hekurudhat". kosovorailway.com. 2014-02-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-02.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2014-11-29 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-04-17.
**Müqəddəs Matvey adası** (*ing.* St. Matthew Island) — Berinq boğazının cənub hissəsində yerləşən ada. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının bir hissəsidir. Leytenant İvan Sindtin ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir. Adada yaşayış yoxdur. 1980-ci ildən ada Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir.

Coğrafiya
---------

Müqəddəs Lourens adasından 310–330 kilometr cənubda yerləşir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının 43-cü ən böyük adasıdır. Adanın uzunluğu 52 km, eni 30 ilə 36 km arasında dəyişir. Sahəsi 357.049 km²-dir. Adanın ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 457 m yüksəklikdədir. Ən şimal nöqtəsi Slava Rossii burnu, ən şərq nöqtəsi Otvyesnı burnudur. Müqəddəs Matvey adasının şimal-qərbində kiçik Holl adası yerləşir.

Hələ XX əsrdə adada ağ və mavi tülkülərə, eləcə də ağ ayılara rast gəlinirdi. Sakit okean kütdimdiyi, kütdimdik və qağayılar kimi quşlar yuva qururlar. Adada rubus chamaemorus, qaragilə, mərcanı və Mərcangilə kimi bitkilər yayılmışdır. Arktika tülküləri və çoxlu quşlar üçün ovlayırdılar.

Şimal maralı introduksiyası
---------------------------

1944-cü ildə adaya 29 şimal maralı gətirilir. Sonrakı 19 il ərzində onların sayı ildə 32 % artaraq 1963-cü ildə 6000 başa çatır. Həddindən artıq otlaq sahələrinin istifadəsi və ondan sonra baş verən 3 ilik qıtlıq nəticəsində bu say 42 başa düşmüşdür. XX əsrin 80-ci illərdə populyasiya tamamilə yoxa çıxır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Block 1045, Block Group 1, Census Tract 1, Bethel Census Area, Alaska". 2020-02-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-30.
2. ↑  "Русский мореплаватель и исследователь Ф. П. Литке". «Биофайл» (rus). Archived from the original on 2016-03-04. İstifadə tarixi: 2021-11-02.
3. ↑  "Alaska Science Forum (2003)''When Reindeer Paradise Turned to Purgatory''". Gi.alaska.edu (ingilis). 2003-11-13. 2012-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-21.
4. ↑  David R. Klein, ''The Introduction, Increase, and Crash of Reindeer on St. Matthew Island'', Alaska Cooperative Wildlife Research Unit, University of Alaska Arxivləşdirilib 2011-07-09 at the Wayback Machine. Dieoff.org. Retrieved on 2011–06-25.
5. ↑  Black, Lydia T. Russians in Alaska: 1732–1867. University of Alaska Press, 2004. pp. 213 (ing.)
Kitab cildinin üz qabığı.
**"Lənətə gələnlər"** — yazıçı Rövşən Yerfinin ən çox oxunan əsərlərindən biridir. 2008-ci ildə yazılmış, 2014-cü ildə çap olunmuşdur.

Əsər haqqında
-------------

Əsərdə bir ailənin timsalında cəmiyyətimizdəki acı reallıqların, mənəviyyatımızdakı aşınmaların təsviri verilir. Kitab oxucunu bəhs edilən məsələlərlə bağlı düşünməyə vadar edir.

Qısa məzmunu
------------

Ananın tək oğlunu Rusiyada qalmaqla Qarabağ döyüşlərindən yayındırması. Yaşlaşandan sonra ailəsi ilə vətənə qayıdan oğulun işsizlikdən əyyaşa dönməsi və sonda ananın daim ehtiyatlandığı faciəli oğul itkisi.

Çapı
----

Kitab 2014-cü ildə çap olunub.

Kitabxana.net Milli Virtual kitabxanasında, Milli Kitabxana-İnformasiya Mərkəzinin elektron kitabxanasında, Android əməliyyat sistemində və digər internet saytlarında yayımlanır.

Xarici keçidlər
---------------

* Siz də "lənətə gələnlər"dənsiniz!
* Həbsxana reallıqlarını romanlaşdıran yazıçı (Müsahibə)
* "Cibə, evə narkotik atmaqla həbs etmək mənəvi iflasdan xəbər verir" (Müsahibə)
* Rövşən Yerfinin "Lənətə gələnlər" kitabının təqdimetmə mərasimi (Video)
* Rövşən Yerfinin "Lənətə gələnlər" kitabını oxu və ya yüklə (Kitabxana.net Milli Virtual Kitabxana) (yüklə)

Həmçinin bax
------------

* Rövşən Yerfi
* Üzdəniraq ada
* Qadın düşərgəsi
**Kostyuşko** (pol. Kosciuszko, yerli tələffüz — **Kozi-osko** (ˈkɔziˌɔskoʊ, BFƏ) ) — Avstraliya qitəsinin ən yüksək zirvəsi. Yeni Cənubi Uels ştatının cənubunda və bu ştatla həmsərhəd olan Viktoriya ştatının yaxınlığında, eyni adlı milli parkın ərazisində yerləşir.

Zirvənin hündürlüyü 2228 metrdir. İlk dəfə 1840-cı ildə fəth edilmişdir.

Zirvə, Avstraliya Alpında yerləşir.

Tarixi
------

Dağın zirvəsinə qalxmış ilk insan polyak səyahətçisi, coğrafiyaçı və geoloq Pavel Edmund Stşeleski olmuşdur. O bu dağın adını hərbçi və siyasətçi Taeduş Kostyuşkonun şərəfinə adlandırmışdır.

Maraqlı faktlar
---------------

Əvvələr bu dağın adı Taunsend idi, "Kostyuşko" adı isə bu dağa qonşu olan o zamanlar, Avstraliya Alpında ən yüksək zirvə hesab edilmiş dağa verilmişdir. Sonralar tədqiqatlar nəticəsində məlum oldu ki, Taunsend dağı "Kostyuşko" dağından 20 metr hündürdür. Edmun Stşeleskiyə hörmət əlaməti olaraq Yeni Cənubi Uels torpaq departamenti bu iki dağın adlarının yerlərini dəyişməyə qərar verdi ki, nəticədə Kostyuşko yenə ən yüksək zirvə hesab edilsin.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
| Dağ | *Dağ ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

1. 1 2  "Peakbagger.com". 2022-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-04.
2. ↑  "The World According To Google - satellite pictures of the most interesting places on the World, satellite maps" Mount Kosciuszko, Australia" (ingilis). 2012-03-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-04.
3. ↑  Mountain systems (Orography) of Australia // Official Year Book of the Commonwealth of Australia. — № 3. 1910. 59.
**"Rus Şimalı"** — Rusiya ərazisində yerləşən xüsusi qorunan ərazi. İnzibati cəhətdən Voloqod vilayəti, Kirillov rayonu ərazisində yerləşir.

Milli park 20 mart 1992-ci ildə Rusiya Federasiyasının № 182 qərarı ilə təsis edilmişdir. Hədəf diyarın gözəl təbiətinin və tarixi-mədəni komplekslərin qorunması olmuşdur.

Milli parkın ərazisi 166 400 ha-dır. Ərazisinin 116 100 hektarı meşə sahəsindən ibarətdir. 54,4 % ərazi təsərrüfat əhəmiyyəti daşımıyan torpaqlardan ibarətdir. Park Beloe, Voje və Kubeskoe gölləri həmdəvərində yerləşir. Burada iri göllərdən başqa kiçik gölməçələrdə vardır. Milli park ərazisinə daxil olan su tutarları, çaylar, axalar Xəzər dənizi hövzəsinə daxildir. Modlone və Porozovisa çayları hövzəsində çoxlu sayda arxioloji tapıntılar aşkarlanmışdır. Paleolit dövrü istisna olaraq digər dövrlərin qalıqlarına rast gəlinir.

Bu torpaq özünün zəngin tarixi keçmişi ilə məşhurdur. Park ərazisində 2010-cu ilə olan məlumata görə 17 min. insan yaşayır.

Yerləşməsi
----------

Milli park vilayət mərkəzi olan Voloqda şəhərindən 120 km şimal-qərbdə yerləşir. Park ərazisindən avtomobil yolları keçir:

Voloqda — Vıterqa,
Kirillov — Çarozero,
Kirillov — Belozersk,
Kirillov — Çerepoves.
Parka daxil olan su hözəsi böyük əhəmiyyətə malikdir. Volqa-Baltik yolu və Şimali-Dvina şlyoz sistemi bu baxımdan seçilir. Burada olan mühüm nəqliyyat sistemləri 1825–1828-ci illər arasında inşa edilmişdir. Bu şəbəkə 5 süni kanal və 7 şlyuzdan ibarətdir.

Turizm
------

Park ərazisində 8 tur həyata keçirilir. Burada 5 uşaq istirahət düşərgəsi və böyüklər üçün isə yay düşərgələri fəaliyyət göstərir.

Təbiəti
-------

Park ərazisində iki meşə massivi yerləşir: Şaqlo-Bofunov ə Sokolski. Meşələr şimal fauna və flosı ilə zəngindir. Burada yayılmış bitki və heyvan növlərinin böyük qismi Rusiya Federasiyasının Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  ""Rus Şimalı" Milli Parkı. Ümumi məlumat". Rusiya. 2011-08-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-01-14.
2. ↑  "Rus Şimalı milli parkı. Qısa məlumat". Rusiya. 2011-08-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-01-14.

Xarici keçidlər
---------------

* "Rus Şimalı" milli parkı
* Rəsmi sayt "Rus Şimalı" milli parkı

| ⛭Rusiya milli parkları |
| --- |
| 
* Alaniya
* Alxanay
* Anyuy
* Başkiriya
* Beringiya
* Bikin
* Buzuluk meşəsi
* Çavaş Varmane meşəsi
* Çikoy
* Kurş dili
* Kaleval
* Kenozer
* Xvalin
* Losin adaları
* Mari Çodra
* Meşçyora
* Meşçyor
* Neçkin
* Nijnyaya Kama
* Onejskoye Pomorye
* Orlovskoye Polesye
* Paanayarvi
* Pleşçeyevo gölü
* Pribaykal
* Prielbrus
* Pripişmin meşəsi
* Rus arktikası
* Rusiya şimalı
* Saylyuqem
* Samara qovşağı
* Sebej
* Şantar adaları
* Şor
* Şuşen meşəsi
* Smolensk gölləri
* Smolnı
* Soçi
* Taqanay
* Tunka
* Udegey əfsanəsi
* Uqra
* Valday
* Vodlozero
* Yuqıd Va
* Zabaykal
* Zov Tiqra
* Zyuratkul

 |  |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus |
| Normativ yoxlama | VIAF: 315165620 · WorldCat VIAF: 315165620 |
**Kosova ve Metohiya muxtar vilayəti**(serbcə Аутономна Покрајина Косово и Метохија */ Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija*; , qısa olaraq— **Косме́т** (**Kos**ovo və **Met**ohiya sözlərindən) — Serbiyada inzibati vahid. 2006-cı ildə Serbiya və Çernoqoriya və 2003-cü ildə Yuqoslaviya Federal Respublikasının dağılmasından əvvəl həmin dövlətlərdə Serbiya tərkibində muxtariyyət kimi gedirdi. 1990-cı ildə Kosovo sosialist muxtar diyarının dağılmasından sonra yarandı. Faktiki olaraq Kosovo və Metohiyanın ərazisinin böyük hissəsinə 1990-cı ildən de-fakto mövcud olan və qismən tanınan Kosovo Respublikası nəzarət edir.

İnzibati bölgüsü
----------------

Kosova ve Metohiya muxtar vilayətin sahəsi 10 939 km², bu Serbiyanın ümumi ərazisinin 12,4% -ni təşkil edir. Kosovo Respublikasının inzibati bölgüsü 7 dairədən ibarətdir, muxtar vilayəti isə ondan fərqli olaraq 5 dairəyə bölünüb: Kosovo (3 117 km² və 10 bələdiyyə), Peç (2 450 km² və 5 bələdiyyə), Prizren (1 910 km² və 4 bələdiyyə), Mitroviça dairəsi (2 050 km² və 6 bələdiyyə), Kosovo-Pomoravski dairələri (1 412 km² və 4 bələdiyyə). Vilayətin tərkibində 1449 yaşayış məntəqəsi yerləşir. Onlardan 26-sı şəhər tipli yaşayış məntəqələridi.

* Kosovo dairəsiKosovo dairəsi
* Peç dairəsiPeç dairəsi
* Prizren dairəsiPrizren dairəsi
* Mitroviça dairəsiMitroviça dairəsi
* Kosovo-Pomoravski dairəsiKosovo-Pomoravski dairəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  *United Nations Publications.* Yearbook 1999 Arxivləşdirilib 2018-07-17 at the Wayback Machine. — United Nations Publications, 2008. — С. 94. — 274 с. — ISBN 9211567068.
2. ↑   Косово и Метохија Arxivləşdirilib 2012-02-14 at the Wayback Machine (*serbcə*)
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Çat.

**Çat** — Ərzurum ilinin ilçəsi. İlçə Ərzurum və Ərzincan arasındakı sərhəd bölgədə yerləşir.

Tarixçə
-------

Çat ilçesi 18-ci əsrin başlarında Osmanlı Sipahilər tərəfindən mahala 17 km uzaqlıqda olan bağlıca Beldesi ətrafında qurulmuş. I. Dünya Döyüşündən sonra Kığı mahalına bağlanmış, daha sonra coğrafi mövqeyi səbəbiylə Tercan mahalına bağlanmışdır. Yavi bucaq mərkəzi ikən 1936-cı ildə Aşağıçat Köyü ilçe Mərkəzi olmuş, 1939-cu ildə inzibati bağlılığı dəyişdirilərək Aşkale mahalına bağlanmışdır. 1946-ci ildə Oyuklu kəndi adı altında Ərzurum vilayətinə bağlanmışdır. 1954-cü ildə isə Oyuklu Köyü Çat adı altında ilçe mərkəzi halına çevrilmişdir.

Coğrafiya
---------

Ilçe Ərzurum ilinin cənubunda iştirak edən Palandöken dağların cənub qərbindəki 1960 rakıma sahib, vulkanik və qayalıq, ətrafı təpələrlə əhatə bir ərazi görünüşü kəsb edən yüksək platolar geniş sahələrə yayıldığı, çoxca düzgün ərazinin olmadığı qismən şoran və duzlu torpaqlara sahib bir quruluşda olan ilçe şərqində Tekman mahalı, Qərbində Tercan ilçesi, şimalında Ərzurum ili və Cənubda Bingöl ili, Karlıova və Yedisu mahalları ilə çevrilidir.

1986-ci ildə xidmətə girən Ərzurum - Bingöl Quru yolu mahalda keçməkdədir. Ərzurum ilinə 52 km uzaqlıqda olan ilçe Bingöl ilinin Karlıova mahalına 61 km məsafədədir. Sahə 1386 m² olub, Palandöken Dağları ətəklərindən gələn Tuzluca və Ağa kəndi çayları mahala iki tərəfdən çevirir. dolanışığını heyvandarlıqla təmin edən bir mahalda dolanışıq qaynağı ya da gəlir qaynaqları yoxdur. öz başına bir ilçedir.

İqlim
-----

İlçede qış ayları şiddətli olub, yaz ayları isti və quraq keçir. Yağmur ümumiyyətlə bahar aylarında yağar. Qış aylarında istilik dərəcəsi -10, -18 dərəcə olub, zaman zaman -35 °C, -40 °C dərəcəni tapar. Sıx qar yağışı və tipi qış aylarında mahalın bəzi köyleriyle əlaqəsini kəsməkdə isə də mahalda olan Kənd Xidmeti Bakımevi qruplarının sıx işləri ilə qısa zamanda kənd yollar nəqliyyata açılmaqdadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  trwiki

Həmçinin bax
------------

| ⛭Ərzurum ilçələri |
| --- |
| İl mərkəzi | 
* Ərzurum

 |  |
| Bağlı ilçələr | 
* Aşqala
* Bazaryolu
* Əziziyyə
* Çat
* Hınıs
* Xorasan
* İspir
* Qaraçoban
* Qarayazı
* Körpüköy
* Narman
* Oltu
* Olur
* Palantökən
* Pasinlər
* Şənqaya
* Təkman
* Tortum
* Uzundərə
* Yaqutiyyə

 |
Alatoranlığın müxtəlif vaxtları
**Alatoranlıq**, **alaqaranlıq** və ya **toran** — şəfəq vaxtı ilə günəşin doğuşu və günəşin qürubu ilə qaranlıq vaxt arasındadır. Üst atmosferdə səpələnmiş gün işığı aşağı atmosferi işıqlandırır və bu vəziyyətdə yer nə tamamilə işıqlıdır, nə də tamamilə qaranlıqdır. Günəş üfüqdə olduğundan, əslində görünə bilməz. Bu anda "mavi saat" (fransızca: l'heure bleue) adlanan mühit işığının qeyri-adi, romantik təbiəti fotoqraf və rəssamlar arasında populyardır.

Alatoranlıq, texniki olaraq süni işıqlandırmaya ehtiyac olmadan xarici fəaliyyətlərin edilə biləcəyi günün səhər başlayıb, axşam başa çatan hissəsi olaraq təyin edilmişdir.

Təyin edilməsi
--------------

ABŞ-nin qərbindəki bir yaşayış məntəqəsində qeydə alınmış alatoranlıq vaxtı.
Elmi baxımdan, alatoranlıq Günəşin (mərkəzinin) üfüqə görə mövcud olan bucağı ilə müəyyən edilir. Alatoranlıq üç alt kateqoriyaya malikdir: gündəlik mövqeyi (ən parlaq), dəniz mövqeyi və astronomik mövqeyi (ən qaranlıq).

|  |  |
| --- | --- |
| **Təsviri** | **Günəşin düşmə bucağı** |
| Gecə | 18°dən çox |
| Astronomik mövqeyi | 12° - 18° |
| Dəniz mövqeyi | 6° - 12° |
| Günlük mövqeyi | 6°dən az |
| Gündüz | (Günəş üfüqün üzərində olarkən) |

1. ↑  Алаторанлыг // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 211.