recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Çöküntü.
**Çöküntü (fermentasiya)** — Çöküntü, mayalanma və qıcqırmadan sonra şərab qabının dibinə "təmizlənmə" nəticəsində çökən və ya daşınan ölü maya və ya qalıq maya və digər hissəciklərdir. Bir pivə zavodunda pivə hazırlayarkən eyni borular kimi tanınır — şərab və pivənin ikincil fermentasiya ilə eyni — çöküntüdür və ya yalnız pivə halında çöküntüdür. Bu material yeməkdə və üzvi kimiyada istifadə olunan ticarət tartarik turşusunun çoxunun mənbəyidir.

Ümumiyyətlə şərab qalıq qoyaraq başqa bir konteynerə (rəfə) tökülür. Bəzi şərablar (xüsusən Şardonna, Şampan və Muskadet) bəzən zeytun qıcqırmasındandır, bir maya aroması və ləzzəti ilə nəticələnir. Çöküntüləri qoxulamaq üçün qarışdırıla bilər .

Şərabçılıqda maya
-----------------

Lees in a glass
Sur lie, sözün əsl mənasında Fransız dilindən "layihədə" olaraq tərcümə olunur. Sur lie şərabları tökülmədən birbaşa çöküntüdən qablaşdırılır (şərab filtrasiya prosesi). Kimyəvi olaraq, bu, palıd qoxusu molekullarını dəyişdirə bilər, inteqrasiyanı artırır və palıdın dadına görə daha xoşagəlməz hala gətirir. Çünki palıd taninləri polifenolik turşulardır və sərt ola bilər. Bu proses həm də şəraba təravət və qaymaqlıq əlavə edə bilər, rəng və aydınlığı yaxşılaşdırır. Muskadet bu üslubda hazırlanır. Ən azı 18 ay şüşə fermentasiyası zamanı çöküntülərin şampan üzərində təsiri əhəmiyyətlidir. Bəzi ən yaxşı köpüklü şərabların "hazır deyil" tost notları təbii qıcqırmanın nəticəsidir.

### Digər istifadə

Çöküntü üzərindən pivə (qalıq çamur) da alınır.

* Trappist pivəsi
* Unibroue Quebek, Kanada ale
* Köhnə stil əsl ale

Yüngül qaralama protokolu
-------------------------

Birinci mayalanma bitmiş bir şəraba maya əlavə olunduğu bir müddətdə bu ikincil maya əlavə şərab istehsalçısının məqsədlərindən asılı olaraq şərabda 2–8 həftə qalır. Mayalar tez-tez qarışdırılır (batonaj) və protokol tamamlandıqda üyüdülür. İkincil otoliz olaraq da bilinən yüngül çöküntü protokolu, şərabın ləzzətini, taninlərini və turşuluğunu təsir edə biləcək əlavə mannoproteinlər və polisaxaridlər buraxır.

İstinadlar
----------

1. ↑  J.-M. Kassaian "Tartaric acid" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry; VCH: Weinheim, Germany, 2002, 35, 671–678. DOI:10.1002/14356007.a26\_163
2. ↑  J. Robinson (ed) *"The Oxford Companion to Wine"* Third Edition pg 669 Oxford University Press 2006 ISBN 0198609906
**Pannon rusinləri** — Rusinlərə aid olan etnik qrup. Əsasən Serbiyanın muxtar ərazisi olan Voevodina və Xorvatiyada yayılmışdır.

Rusinlər Xorvatiya və Serbiya ərazisinə Avstriya-Macarıstan İmperiyası dönəmində azad vətəndaşlar olaraq indiki Şərqi Sloveniyadan gəlmişlər. Onların bir qrupu özlərinmi ukraynalılar, digərləri isə rusinlər hesab edir. Serbiyada ayrıca xalq hesab edilirlər. Cənubi rusin dili Voevodina ərazisində altı rəsmi dildən biri sayılır. .

Rusinlərə aid olan yunan-katolik kilsəsi.

Demoqrafiya
-----------

2011-ci il siyahıya alınmasına görə Voevodina ərazisində 14 246 rusin yaşayır (1981-ci ildə sayları 23 min idi). Rusinlərin mədəni mərkəzi Kula dairəsində olan Ruski-Krestur kəndidir. Rusinlərin üstünlük təşkil etdiyi kəndlər — Kosur və Bikiç Dol (Şid dairəsi). Rusinlər həmcinin Şərqi Slovakiyada və Xorvatiya ərazisində yayılmışlar. Onlar Petrovsı kəndində kəndində kompakt şəkildə yaşayırlar.

Din
---

Rusinlərin böyük qismi yunan-katolik kilsəsinin ehkamlarına əsasən ibadət edirlər. Rusinlərin bir qismi provaslav məzhəbindədir. Onlar serb provaslav kilsəsinin Baçka eparxiyasına aid kilsələri ziyarət edir. 2003-cü ildə Serbiya və monteneqro həvvari ekzarxatı təsis edilmişdir. Onun mərkəzi isə Ruski Kerestur kəndində yerləşir. Exzarxat Serbiyanın Ukraynadakı səfirliyi ilə sıx əməkdaşlıq edir. Müntəzəm olaraq təcrübə üçün Ukraynaya tələbələr göndərilir. Exazarxata yepiskop Yuri Cucar rəhbərlik edir.

Dil
---

Bəzi dilçilər pannon rusinlərinin dilinin rusin dilindən fərqli olaraq şərqi slaviyan dili ilə deyil qərbi slaviyan dilinə daha yaxındır. Rusinlər Şərqi Slovakiyadan və Zakarpatiyadan Pannona XVIII əsrdə gəlmişlər. 
Rusinlərin bir qismi özünü ukraniyalı hesab edir. Bəziləri isə ayrıca xalq olduğunu düşünür. Bununla yanaşı Voevodinada XIX əsrdə Qalisiyadan gəlmişlər. Onlar Avstriya–Macarıstan imperiyası dönəmində Karpat rusinləri ilə birlikdə eyni xalq sayılırdılar.

Ruin dilinin ilk normativ qrammatikasının müəllifi Qavriil Kostelnik olmuşdur. O, da bir şair, tənqidçi və ilk rusin nəsr yazıçısı idi. Onun işini Dyora Papqarqai vəMixail Kovaç davam etdirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Українська мова в Сербії, Боснії, Герцегоині і Хорватї // Українська мова: Енциклопедія. — Київ: «Українська енциклопедія» імені М. П. Бажана, 2004. ISBN 966-7492-19-2
2. ↑  "Интервью с апостольским экзархом для грекокатоликов Сербии и Черногории епископом Юрием Джуджаром". 2007-10-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-08.

Mənbə
-----

* Дружтво за руски язик, литературу и културу
* Перша веб презентация — Руски Керестур — Русины Бачки
* Русинские поэты и писатели Воеводины
* Serbiya ukraniyalıları
* Русины Воеводины: история и культура. Встреча в библиотеке украинской литературы с директором музея «Руска одлога», грекокатолическим священником о. Михаилом Холошняем и студенткой Антонией Барна (с. Дюрдево)
**Sahilkənarı qüllə** (*rus.* Башня на Набережной) — Moskva Beynəlxalq Biznes Mərkəzində üç müxtəlif yüksəklikdə bina kompleksi. 

Kompleksin birinci-17 mərtəbəli qülləsi 2004-cü ilin 11 oktyabrında, ikinci-27 mərtəbəli qülləsi 2005-ci ilin oktyabrında inşa edilmişdir. Ən yüksək üçüncü qülləsi isə 2005-ci ilin yanvar ayında inşasına başlamış və 9 noyabr 2007-ci ildə tamamlanmışdır. 2009-cu ildə Paytaxtlar şəhəri kompleksinin başa çatmasında əvvəl *Sahilkənarı qüllə* Avropanın ən yüksək binası hesab edilirdi..

  

Birinci bina 2003-cü ildə memar İnan Vehbi və Osturk Oljay tərəfindən hazırlanan kompleksin A-17 mərtəbəli qüllənin tikintisinə başlanmışdır. Ümumi sahəsi 39,8 min m² olan kompleks 2004-cü ilin 11 oktyabrında istifadəyə verilmişdir. Nəticədə 17 mərtəbəli bina şəhərin ilk ucaldılan binası oldu. 

2005-ci ilin oktyabr ayında sahəsi 29,202 m² olan 27 mərtəbəli tikili istifadəyə verilir. Kompleks layihəsinə pul yatıran Enka böyük kreditlərə ehtiyac olmadığından, öz fondlarından gəlirlə tikintini başa vurdu. Ümumi investisiya 200 milyon dollar qiymətində idi.

Qalereya
--------

* 19 dekabr 200619 dekabr 2006
* 30 yanvar 200730 yanvar 2007
* 16 may 200816 may 2008
* 20 iyun 200620 iyun 2006
* 16 may 200816 may 2008

Həmçinin bax
------------

* Avropanın ən hündür binalarının siyahısı
* Laxta-mərkəz
* Merkuri qülləsi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Шарль Буде.* "Точка зрения: Город в городе". Ведомости. 2008-09-29. 2018-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-22.

Xarici keçidlər
---------------

* SkyscraperPage verilənlər bazasında daxil olma
* Emporis verilənlər bazasına daxil olun
* SkyscraperCity forumunda müzakirə mövzuları (en ruso)
* SkyscraperCity forumunda müzakirə mövzuları (en inglés)
**Braxiopodalar** (*Braxiopoda* tipi) - dənizdə, nadir hallarda şor- və şirinsulu hövzələrdə məskunlaşan üçtəbəqəli tək yaşayan heyvanlar. Qabıq iki taydan ibarətdir. Onun simmetriya müs­təvisi, ikitayqabıqlı mollukalardan fərqli olaraq, taylar arasından deyil, qabıqdan keçir. Qabığın uzunluğu 0,1-40 *sm* arasında  dəyişir; orta ölçüləri 3-5 *sm*-dir. Fossil növlərin sayı 10000-dən ar­tıq­­­dır, müasirlərinin sayı 300-ə çatır. Braxiopodalar daxili boşluğu eninə arakəsmə (diafraqma) ilə iki qeyri-bərabər hissəyə bölünüb. Qabıq boşluğunun ön hissəsi mantiya qırışları ilə örtülümüşdir. Onun içərisində bəzən dayaq skeletini saxla­yan iki spiral şəkilli kiprikli  qol aparatı yerləşir. Diafraqmanın içərisində qolların əsasında qida həzmetmə traktının başlanğıcı olan yarıq şəkilli ağız dəliyi yerləşir. Braxiopodalar filtratorlar olub, qidanı su axını vasitəsilə ağız deşiyinə qəbul edirlər. Bədənin arxa hissəsində  heyvanı substrata bağlayan ayaqlar çıxır; mantiya karbonat, nadir halda xitin və xitin-fosfat tərkibli qabıq yaradır. Qarın tayının təpəsi altında hamar üçbucaq formalı sahə (areya) vardır. Braxiopodalar qabığının başlıca xüsusiyyəti qol aparatının olmasıdır. Tayların qovuşduğu kənar hissədə iki oyuq olur, buraya bel tayının dişləri daxil olur və tayların kip birləşməsinə imkan verir. Diş + oyuq sistemi qıfıl adlanır. Braxiopodalar qıfıl və qol aparatlarının olub-olmamasından asılı olaraq iki sinifə ayrılıblar: qıfılsızlar - *Inarticulata* (kembri -antropogen) və qıfıllılar *Articulata* (kembri -antropogen). Braxiopodalar bentos heyvanlar olub əksəriyyəti ayaq­cıqlar vasitəsilə dibə yapışır və ya sərbəst uzanır, bəzən qrunta soxulurlar. Paleozoy qıfıllı braxiopodlarının əksəriyyəti cənkəlliklər və saylar əmələ gətirmişlər, bəziləri isə rif əhəngdaşlarının yaranmasında iştirak etmişlər. Paleozoyun bölgüsündə braxiopodalar böyük stratiqrafik əhəmiyyəti vardır. Kembri – müasir.

Həmçinin bax
------------

* Dəniz
* Heyvanlar
* Fosil
* Karbonatlar
* Kembri dövrü
* Antropogen
* Paleozoy

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
**Xəbibulla Kəlimulla oğlu İbrahimov** (*rus.* Хабибулла Калимуллович Ибрагимов, başq. Хәбибулла Кәлимулла улы Ибраһимов, d. 29 dekabr 1894, Orenburq, Orenburq vilayəti, Rusiya imperiyası — ö. 16 mart 1959, Ufa, Başqırd MSSR, SSRİ) — Başqırd əsilli SSRİ bəstəkarı və dramaturqu, musiqili-ictimai xadimi, Başqırdıstan MSSR-ın əməkdar incəsənət artisti (1951), Başqırdıstan MSSR Bəstəkarlar İttifaqının üzvü (1941–1959).

Bioqrafiya
----------

Xəbibulla İbrahimov 29 dekabr 1894 tarixində Rusiya imperiyasının Orenburq vilayətinin inzibati mərkəzi olan Orenburq şəhərində, bir başqırd ailəsində anadan olmuşdur. İbrahimov 1915-ci 1929-cu illərdə, müşayiətçi olaraq həvəskar konsertlərdə ifa etmiş, səhnə istehsalı üçün musiqili müşayiət yaratmışdır. 1919-cu ildə Türkistan Cəbhəsi Siyasi İdarəsində cəbhə teatrının musiqi direktoru olmuşdur. 1920-ci 1937-ci illərdə, fasilələrlə rəssam və musiqiçi olaraq, eləcə də, Başqırdıstan Dram Teatrının musiqi hissəsinin rəhbəri kimi işləmişdir. 1922-ci 1926-cı illərində, Şərq Xalqları İnstitutunun musiqi fakültəsində təhsil almışdır. 1937-ci 1939-cu illərində, Moskvada Mərkəzi Radio Yayımının musiqi redaktoru olmuşdur. 1940-cı ildən sonra həyatının qalanını Ufa şəhərində yaşamış bəstəkar, 1940-cı 1950-ci illərdə Ufa həvəskar xorlarının rəhbəri idi. Xəbibulla İbrahimov, 16 mart 1959 tarixində 64 yaşında vəfat etmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Xəbibulla İbrahimov Başqırdıstan komediyasının qurucusu hesab olunur. O, 5 musiqili komediyanın müəllifidir. Bunlar arasında ən məşhurları olan "Başmaqlar" (*rus.* Башмачки, (başq. Башмағым) və "Zyatok" ((*rus.* Зятек, (başq. Еҙнәкәй) var. Dramaturqun əsərləri arasında "Vətən üçün" (*rus.* За Родину, başq. Ватан өсөн), "Soyuq axın" ((*rus.* Холодный ручей, (başq. Һалҡын шишмә), "Şaban şərifi" ((*rus.* Чабан Шарафи, (başq. Кѳтѳүсе Шәрәфи) və s. mövcuddur. Xəbibullah İbrahimov, F. E. Kozitski ilə birlikdə Böyük Vətən müharibəsi haqqında olan "Vətən üçün" (*rus.* За Родину, başq. Ватан өсөн) operasının müəllifidir. Kuşaf Sayfi Kudaşın libretosu tərəfindən yazılmış və 1943-cü ildə səhnəyə qoyulmuşdur. O, həmçinin 30-dan çox mahnı və xalq musiqisinin müəllifidir. Başqırdıstan şairlərinin şeirlərində onun mahnıları və xorları başqırd peşəkar musiqisinin mahnı janrına nümunə olmuşdur. Xəbibulla İbrahimovun "Salavat Marşı" Başqırdıstan xalq musiqisinə çevrilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Məcid Qafuri
* Başqırdıstan Dram Teatrı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Ибрагимов Х. К.//Большая советская энциклопедия — М.: Советская энциклопедия. 1969–1978. Arxivləşdirilib 2019-09-22 at the Wayback Machine (rus.)
2. ↑  Ибрагимов Хабибулла Калимуллович Arxivləşdirilib 2021-04-15 at the Wayback Machine (rus.)

Xarici keçidlər
---------------

* (Başqırdca) İbrahimov Xəbibulla Kəlimulloviç // Başqırdıstan Ensiklopediyası. Ufa: Başqırdıstan Elmlər Akademiyası. 2013.
* "Başqırdıstan: Qısa bir ensiklopediya" kitabından məqalə Arxivləşdirilib 2013-03-04 at the Wayback Machine
* İbrahimov Xəbibulla Kalimulloviç "Başqırdıstan" ensiklopediyasında
**Şirak Beynəlxalq Hava Limanı** — (*erm.* Շիրակ Օդանավակայան) (BMAT: **UDSG**, BHNA: **LWN**) — Ermənistan Respublikası Şirak mərzinin mərz mərkəzi Gümrü şəhərindən 5 km məsafədə yerləşən beynəlxalq hava limanı.

Ermənistanın Rusiyadan aldığı 4 ədəd Su-30 qırıcıları Şirak hava limanında yerləşdiriləcək.

Tarixi
------

Açılışı 1961-ci ildə olan hava limanı Ermənistanda Zvartnots Beynəlxalq Hava Limanından sonra ikinci ən böyük hava limanıdır. Hava limanının 3 220 metrlik uçuş-enmə zolağı və 2-ci Kateqoriya işıq siqnal sistemi vardır. Mülki aviasiyanın yeganə alternativ aeroportu kimi, o, Zvartnos üçün prioritet alternativ hava limanıdır. "Şirak" Gümrü aeroportu yerli əhəmiyyətli hava limanıdır və Moskva, Rostov-na-Don, Soçi, Yekaterinburq və Krasnodar kimi istiqamətlərə xidmət edir.

Ermənistan müstəqillik qazandıqdan sonra regionda iqtisadiyyatın tənəzzülü və zəlzələnin davamlı nəticələri səbəbindən "Şirak" aeroportuna uçuşlara tələbat məhduddur. Hər iki əsas hava limanının eyni şirkət tərəfindən istismar edilməsinə baxmayaraq, Gümrüdə aviadaşıyıcıları cəlb etmək çətin olacaq, ona görə sərnişinlər üçün daha aşağı gediş tarifləri və ya daha rahat şərtlər təklif edilir. Hazırda Gümrü Aeroportundan ucuz aviadaşıyıcıların çarter uçuşları həyata keçirilir.

"Şirak" Aeroportunda 2007-ci ildə irimiqyaslı işlər görülmüşdür. Naviqasiya avadanlığı təkmilləşdirildi, uçuş-enmə zolağı yenidən quruldu və örtük yeniləndi, yeni enmə və işıq siqnalizasiyası sistemi tətbiq edildi və sərnişin kompleksində əlavə qeydiyyat məntəqəsi yerləşdirildi. Əvvəlki kompleks köhnə idi və eyni zamanda birdən çox təyyarəyə xidmət edə bilmirdi. Bir reysə xidmət zamanı gələn və yola düşən sərnişin axınlarını ayırmaq və ya hava limanında sərnişinlərin bir çox xidmət göstərmək mümkün deyildi. Hal-hazırda hava limanı, B-737, A-320 və Tu-154 tipli təyyarələrə xidmət göstərə bilər. Buna baxmayaraq, uçuş-enmə zolağı dar olduğundan (165 m), aeroport 2-dən çox təyyarə koduna xidmət edə bilmir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Gyumri Shirak Airport (LWN/UDSG) | Arrivals, Departures & Routes | Flightradar24.
2. ↑  "Ermənilərin aldığı Su-30-lar Şirak hava limanında yerləşdiriləcək". 2019-06-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-29.
3. ↑  "Armenian Civil Aviation Department - Gyumri Airport". 2007-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-01.

| ⛭Ermənistan Ermənistan hava limanları |
| --- |
| Mülki aeroportlar | Şirak  • Arzni  • Zvartnots |
| Hərbi aeroportlar | Erebuni |
| İstifadəsiz aeroportlar | Berd  • Cermuk  • Gorus  • Qafan  • Kalinino  • Meğri  • Sisiyan  • Stepanavan |
**Zərgərlik** — metal işləmə sənətinin başlıca sahəsi. Zinət istehsal edən zərgərlik sənəti sırf şəhər sənətkarlığıdır və şəhərlərdə cəmləşmişdir.

Azərbaycanda zərgərliyin tarixi
-------------------------------

Bakı, Şabran, Qəbələ, Beyləqan şəhərlərinin arxeoloji qazıntılarından zərgərlik sənəti ilə bağlı faktiki materiallar: gil putalar, qəliblər, metalı süzmək üçün qab, istifadə olunmuş məhək daşları, zərgər qaşığı, çəkici, kəsici alət və s. tapılmışdır 

Qəbələnin Qala sahəsində, III qazıntıdan tapılmış, serpantindən hazırlanmış qəlibdə tökmə üsulu ilə möhür üzük, qəlibin arxa tərəfi isə çaxmaq üsulu ilə kəmər üçün pilək hazırlamağa xidmət etmişdir. Arxeoloji materiallardan bəlli olur ki, orta əsr Azərbaycan zərgərləri bəzək əşyaları istehsal edərkən qiymətli metallarla – qızıl və gümüşlə yanaşı, həm də mis və tuncdan istifadə etmişdilər. Bu xüsusiyyət Azərbaycan şəhərlərinin məhəlli xüsusiyyəti olmayıb Müsəlman Şərqinin zərgərlik sənətinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri idi. Arxeoloji qazıntıların nəticələri zərgərlik məmulatı arasında baş, qol-bilək, barmaq, sinə, bel bəzəklərinin üstünlük təşkil etdiyini göstərir. Bəzək əşyaları məmulatın növündən, bədii məziyyətlərindən asılı olaraq istehsal texnikasına görə sadə və ya mürəkkəb quruluşda hazırlanmışdır. Yerli zərgərlər iş prosesində əritmə, döymə, burma, oyma, cızma, yonma, lehimləmə kimi texniki üsullardan geniş istifadə edirdilər. Məmulatın növündən asılı olaraq bəzək əşyaları həndəsi, nəbati və ya zoomorf motivli naxış elementləri ilə bəzədilirdi. Kütləvi məhsul istehsalına imkan verən qəlibkarlıq texnikasından da kifayət qədər geniş istifadə edilirdi.

Çarların fərmanı əsasında
-------------------------

Zərgərlik məmulatları hələ qədim zamanlardan xəzinən əsasını, deməli, dövlətin sərvətini təşkil edirdi. Hakimiyyət simvoluna ehtiyacı olduğundan bütün hökmdarlar öz saraylarında zərgərlik emalatxanalarını genişləndirirdilər. Tarixdə bunun əksi olan tək-tək hallara təsadüf edilir.
XVIII əsrin əvvəllərinədək Rusiya zərgərlik sənətinin mərkəzi Moskva idi. I Pyotr yeni paytaxt Sankt-Peterburqu tikmək və hərbi xərcləri ödəmək üçün qızıl və gümüşdən bəzək əşyalarının hazırlanmasını qadağan edən fərman verir. Zərgərliklə bağlı işlər məhdudlaşır və bir çox Moskva emalatxanaları bağlanır. Ustaların bir hissəsi Peterburqa, yeni sarayın tikintisində işləməyə, digər hissəsi isə Voronej və Arxangelskə göndərilir.
Lakin zaman dəyişir və zənginlik yenidən öz yerini tutur. II Yekaterinanın çarlığı dövründə brilyantdan hazırlanmış bəzək əşyaları məşhurlaşır. İmperatriça zərgərlik işlərini hamisi olur, özü bahalı əşyaları xoşlayır və onları öz yaxın adamlarına bağışlayır. O dövrə məxsus bir çox bəzək əşyaları dünyanın ən böyük xəzinəsi sayılan Rusiya Almaz Fondunda saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  F.Ə.İbrahimov, 1988, səh. 89-90;
2. ↑  Q.M.Əhmədov, 1979, səh. 55;
3. ↑  T.M.Dostiyev, 2001, səh. 137-138;
4. ↑  İ.A.Babayev, Q.M.Əhmədov, 1981, səh. 47
5. ↑  Т.И.Голубкина, 1973
6. ↑  T.M.Dostiyev, 2001, səh. 144
7. ↑  Uşaqlar üçün Ensiklopediya Geologiya. Bakı: "Şərq-Qərb". 2008. səh. 621.
**CWTS Leiden Ranking** — Niderlandda yerləşən Leyden Universitetinin Elm və Texnoloji Tədqiqatlar Mərkəzi tərəfindən illik təqdim olunan dünyanın nüfuzlu ali təhsil müəssisələrinin reytinqlərindən biri.

Müxtəlif sahələr üzrə dünyanın ən nüfuzlu bibliometrik reytinq göstəricilərindən biri olan "CWTS Leiden Ranking" çoxsaylı ali təhsil müəssisələri, biznes subyektləri o cümlədən ictimai sferada fəaliyyət göstərən qurumlar tərəfindən mötəbər mənbə kimi qəbul olunur.

Metodologiya
------------

Hesabatların hazırlanmasında Klarivayt Analitiks şirkətinin və "Web of Science" saytının məlumat bazasından istifadə olunur. Burada ölçülən meyarlar sırasına hər bir elmi subyekt üzrə dərc edilən məqalə sayı, dərc olunan jurnalların göstəriciləri (milli sıralaması, istinad sayı, təsir faktoru və s.) və sıralamaya daxil edilən institutların tədqiqat potensialı daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "About CWTS". cwts.nl (ingilis). CWTS Leiden. 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 fevral 2021.
2. ↑  "CWTS Leiden Ranking". 2021-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-27.
3. ↑  "Indicators". 2022-05-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-27.
*Heyvanlar tarixi*nin Konstantinopol şəhərindəki əlyazması. XII əsr (Laurensian kitabxanası).
***Heyvanlar tarixi*** (*yun.* Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, *Ton peri ta zoia historion*, "Heyvanlar haqqında sorğular"; *lat.* Historia Animalium, "Heyvanlar tarixi") — Afinada Platon Akademiyasında təhsil almış qədim yunan filosofu Aristotelin biologiyaya dair əsas mətnlərindən biri. Eradan əvvəl IV əsrdə yazılmışdır. Aristotel özü eradan əvvəl 322-ci ildə vəfat etmişdir.

Ümumi mənzərədə zoologiyanın pioneri hesab edilən əsərdə Aristotel nəyi (heyvanlar haqqında mövcud faktları) araşdırdığını izah etmiş, ardınca niyəni (bu xüsusiyyətlərin səbəblərini) müəyyən etmişdir. Beləliklə, kitabda fəlsəfəni təbii dünyanın bir hissəsinə tətbiq etməyə cəhd edilmişdir. Əsər boyu Aristotel həm fərdlər, həm də qruplar arasında fərqləri müəyyən etməyə çalışmışdır. Bütün üzvlərin eyni fərqləndirici xüsusiyyətlərə malik olduğu müşahidə edilirsə, bu, bir qrupdur. Məsələn, bütün quşların lələkləri, qanadları və dimdiyi var. Quşlar və onların xüsusiyyətləri arasındakı bu əlaqə universal olaraq qəbul edilir.

"*Heyvanlar tarixi*" əsərində xüsusən də Lesbos adasının ətrafındakı dəniz biologiyası olmaqla çoxlu sayda dəqiq müşahidələr mövcuddur. Buraya rəng dəyişdirmə qabiliyyəti və sperma ötürmə qabiliyyətinə malik caynaqları olan oktapod, analarının bədənində böyüyən dələkimi köpəkbalığının balaları və ya dişisi getdikdən sonra yumurtaları qoruyan erkək çay naxakimisi daxildir. Bunlardan bəziləri XIX əsrdə yenidən kəşf edilənə qədər uzun müddət xəyali hesab olunurdu. Aristotel səhv etməkdə günahlandırılır, lakin bəziləri onun mətninin yanlış təfsirinə görədir, digərləri isə həqiqi müşahidəyə əsaslanmış ola bilər. Bununla belə, o, səyahətçilər və arıçılar kimi digər insanların dəlillərindən bir qədər tənqidsiz istifadə etmişdir.

"*Heyvanlar tarixi*" təxminən iki min il zoologiyaya güclü təsir göstərmişdir. Əsər XVI əsrdə Aristoteldən təsirlənən Konrad Gesner kimi zooloqlar mövzu ilə bağlı öz araşdırmalarını yazana qədər əsas bilik mənbəyi olmağa davam etmişdir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Heyvanlar tarixi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  


Vikimənbədə ***History of Animals (Thompson)*** ilə əlaqəli məlumatlar var.

* English translation by D'Arcy Wentworth Thompson. Oxford: Clarendon Press, 1910. Archive.org – or this
* English translation by Richard Cresswell. London: Henry G. Bohn, 1862.
* 1837 Greek text

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX2135241 · BNF: 120476191 · GND: 4344076-9 · LCCN: nr97034839 · SUDOC: 032002157, 028692500 · VIAF: 312385833, 176978955 · WorldCat VIAF: 312385833, 176978955 |

 |
**Ruzvelt Skerrit** (*ing.* Roosevelt Skerrit; 8 iyun 1972, Rozo) — 2004-cü ildən Dominikanın Baş naziri olan dominikalı bir siyasətçi, eyni zamanda 2000-ci ildən Vyey-Kas seçki dairəsi üzrə millət vəkili.

Baş nazir fəaliyyəti
--------------------

Ən yaxın ailəsi və dostları tərəfindən "Ruzi" olaraq da bilinən Ruzvelt Skerrit 2004-cü ilin yanvarında Pyer Şarlın ölümündən sonra Baş nazir oldu. Pyer Şarlın Baş nazirliyi dövründə Skerrit Vyey-Kas seçki dairəsi üzrə millət vəkili idi. 2000-ci ilin fevralında seçildiyindən bəri tutduğu vəzifədə çalışdı. Baş nazir olmaqla yanaşı, 2004-cü ildən Maliyyə Naziri, Təhsil, İdman və Gənclik İşləri Naziri, Xarici İşlər Naziri vəzifələrində çalışdı. Dominika İşçi Partiyasının lideridir.

Skerrit vəzifəyə gəldikdən sonra Konqo Demokratik Respublikasının Baş naziri Cozef Kabilanı geridə qoyaraq dünyanın ən gənc hökumət başçısı oldu. Partiyasının 2005-ci ilin may seçkilərindəki qələbəsi ilə 1970-ci illərdə dünyaya gələn ilk demokratik yolla seçilən lider oldu. 2010-cu ilin dekabr ayından etibarən Qərb yarımkürəsində ən gənc hökumət başçısı olaraq qaldı və yalnız madaqaskarlı Andri Radzuelina və monteneqrolu İqor Lukşiç tərəfindən keçirərək dünyanın ən gənc üçüncü hökumət başçısı oldu.

Mübahisələr
-----------

2015-ci ildə çinli milyarder Nq Lap Senq FTB tərəfindən həbs edildi. Buna səbəb BMT-in rüşvət istintaqının davam etməsi idi. Skerrit həbsdən az öncə Nq ilə birlikdə şəkil çəkdirdi. *"The Wall Street Journal"* Nqın Dominikanı Tayvanı deyil, Çini diplomatik tanınmasını istədiyini yazdı. Müxalifət partiyası Skerriti bu mövzuda araşdırdı. Skerrit onlara FTB-in onunla maraqlanmadığını bildirdi.

2019-cu ildə *"Al Jazeera"* araşdırmasında Skerritin diplomatik pasport və səfirlik qarşılığında pul aldığını iddia etdi.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  Roosevelt Skerrit // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-21.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-21.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-21.

Xarici keçidlər
---------------
**Tixaya çayı** — Rusiyanın Rostov vilayəti ərazisindən axan çay. Don çayənın sağ qolunu təşkil edir. Çayın uzunluğu 76 kilometrdir. Hövzəsinin dahəsi isə 1370 km² bərabərdir.

Adı
---

Böyük ehtimalla çayın axını ilə əlaqədar adlandırılmışdır. Çayın adından bəhrələnən yaxın yaşayış məntəqələri Tixaya Juvarka və Nijnetixovski xutoru.

Axını
-----

Çay öz başlanğıcını Don cərgəsindən, Aon avyomagistralının yaxınlığından, Naqibın xutorunun şimalından götürür. Çayın başlandığığı ərazidə hündürlük 215 metr təşkil edir. İlk əvvəl şərqə doğru istiqamətlənir. Verxnedonsk xutorunun aşağı hissəsində şərq-cənub-şərqə istiqamətlənir. Sonradan Melovatski xutorunun aşağı hissəsində şərq-şimal-şərqə yönəlir. Mənsəbə doğru bir neçə qola ayrılır. Sağ istiqamətdən Don çayına tökülür. Mənsəbi Don çayının mənsəbindən 888 kilometr şimalda yerləşir. Mənsəbi Rostov vilayətinin Verxnedonski rayonu Nijnetixovski xutoru ərazisində yerləşir.

Çay Rodtov vilatətinin Çetovski və Verxnedonski rayonları ərazisimdən axır.

Hövzəsi
-------

* **Tixaya**
	+ Suxaya Andreevskaya axarı (Suxaya) — (sol)
	+ Kamennı Loq (Kamennaya) — (sol)
	+ Kalmıkova axarı (Kalmıkovskaya) — (sol)
	+ Mrıxovskaya axarı — (sol)

Yaşayış məntəqələri
-------------------

* Tixaya Juravka kəndi.
* Verxnyskovski xutoru.
* Pavlovski xutoru.
* Nazarovski xutoru.
* Meşkovskaya stanisası.
* Melovatski xutoru.
* Biryokovski xutoru.
* Batalşikovski xutoru.
* Qromçanski xutoru
* Meşeryakovski xutoru.
* Nijnetixovski xutoru.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Донской бассейновый округ". 2013-07-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-27.
2. ↑  Перечень водных объектов (рек, водотоков), полностью расположенных на территории Ростовской области, подлежащих региональному государственному контролю и надзору за их использованием и охраной[*ölü keçid*]
Aktau limanı (Xəzər dənizi)Aktau limanı
**Aktau dəniz limanı** — Qazaxıstana məxsus olan, Xəzər dənizi sahilində yerləşən dəniz limanı. Dəniz limanın rəsmi adı **"Aktau Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı" Milli Səhmdar Cəmiyyəti** adlanır. Dəniz limanın səhmlərinin 100% Qazaxıstan Dəmir Yolları idarəsinin balansındadır.

Aktau dəniz limanı Xəzər dənizinin şimal-şərqində yerləşir. Dövlət müəssisəsi beynəlxalq əhəmiyyət kəsb edən limandır. Xüsusilə beynəlxalq yüklərin daşınmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir. Aktau buxtasından İranın şimalındakı və Bakıdakı limanlara gəmilər hərəkət edir. Dənizlə limana gətirilən yüklər Qazaxıstana məxsus dəmir yolları və avtomagistrallarla Sibir və Şərqi Asiya ölkələrinə daşınır. Limandan Qazaxıstanda istehsal olunan kənd təsərrüfatı və avadanlıqlar, xam neft daşınır. Dəniz limanı il ərzində 3,2 mln ton quru yük və 12,5 mln ton xam neft daşıma imkanına malikdir. 2015-ci ildə illik yük daşıma imkanı 5,9 mln t
olmuşdur. Dəniz limanına bir başa dəmir yolu hərəkət edir. Yaxınlığında Manqışlaq dəmiryol stansiyası yerləşir. Şəhərdə həmçinin Aktau hava limanı yerləşir

Xəzər dənizindən daşınan mühüm bərə yolu "Ələt — Aktau" Beynəlxalq "İpək yolu"nun (Ukrayna — Gürcüstan — Azərbacan — Qazaxıstan — Çin) tərkib hissəsidir. Bu nəqliyyat dəhlizi Rusiya ərazilərinə daxil olmadan yüklərin Avropaya çatdırılmasını nəzərdə tutur. Bu dəhlizlə yüklər şimal dəhlizinə nisbətdə daha tez Avropaya çatdırıla bilir. Üstəlik bu dəhlizdə yerləşən limanlar heç zaman donmurlar.

Mənbə
-----

* Rəsmi sayt

İstinadlar
----------

1. ↑  "Справка о производственных показателях АО «НК «АММТП» по состоянию на 06.01.2016 г." 2016-10-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-14.
2. ↑  "Новый «Шёлковый путь» — альтернативный транспортный коридор в обход России". 2016-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-14.
**Tiştrya** və ya **Ruzahəng** — həyat verən yağışlar və məhsuldarlıqla əlaqəli zərdüşti xeyir tanrısının avesta dilində adı. Tiştriyanın adı pəhləvi və müasir fars dilində Tirdir. Avesta mətnlərində Tiştriyanın keçdiyi arxaik kontekstdən göründüyü kimi, ilahilik və konsepsiya, demək olar ki, Hind-İran mənşəlidir.

Zərdüşti dini təqvimində ayın 13-ü və ilin 4-cü ayı Tiştriya/Tirə həsr olunur və buna görə də varlığın adını daşıyır. Aylarının adlarını zərdüşti təqvimindən miras alan İran mülki təqvimində dördüncü aya Tir də deyilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Boyce, Mary.* A History of Zoroastrianism, Vol. I. Leiden/Köln: Brill. 1975.
2. 1 2  *Boyce, Mary.* A History of Zoroastrianism, Vol. II. Leiden/Köln: Brill. 1982.
3. 1 2  Hinnells, John R. (1997). *Library of the World's Myths and Legends: Persian Mythology*

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 119023938 · VIAF: 22942209 · WorldCat VIAF: 22942209 |
**Pozitiv öhdəliklər** və ya **müsbət öhdəliklər** — beynəlxalq insan hüquqları hüququnda dövlətin fundamental hüquqlardan səmərəli istifadəni təmin etmək üçün hər hansı bir aktiv fəaliyyətini təşviq edən öhdəliklər. Bu mənada o, dövlətlərin insan hüquqlarını pozmaqdan çəkinməyini nəzərdə tutan neqativ öhdəliklərdən fərqlənir.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin fikrincə, pozitiv öhdəliklərin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, praktikada onlar milli hakimiyyət orqanlarından hüququn təmin edilməsi üçün zəruri tədbirlər görülməsini, yaxud daha dəqiq desək, fərdin hüquqlarını qorumaq üçün ağlabatan və münasib tədbirlər görülməsini tələb edirlər. Pozitiv öhdəliyin mövcud olub-olmadığını müəyyən edərkən, diqqət ictimaiyyətin ümumi maraqları və fərdlərin maraqları arasında ədalətli balansa yönəldilməlidir, bu bütün Konvensiyaya xas olan axtarışdır.

Növləri
-------

### Maddi-hüquqi öhdəliklər

Bu növ pozitiv öhdəliklər təmin olunan hüquqların tam həyata keçirilməsi üçün tələb olunan əsas tədbirlərin görülməsini nəzərdə tutur. Məsələn, polisin müdaxiləsini tənzimləyən düzgün normaların müəyyən edilməsi, qəddar rəftarın və ya məcburi əməyin qadağan olunması, həbsxanaların zəruri şəraitlə təmin olunması, Konvensiya normalarının övladlığa götürmə haqqında qanunvericiliyə və ya daha geniş mənada ailə qanunvericiliyinə daxil edilməsi və s.

### Prosessual öhdəliklər

Bu öhdəliklər şəxslərin daha yaxşı müdafiəsini nəzərdə tutan dövlətdaxili prosedurların təşkili, hüquqların pozulmasına görə yetərli müdafiə vasitələrinin təmin olunmasını ehtiva edir. Məsələn, fərdlərin səmərəli araşdırma aparılmasını tələb etmək hüququ (onların hüquqlarının iddia edilən pozuntuları ilə bağlı) və daha geniş konteksdə dövlətin çəkindirici və səmərəli cinayət qanunvericiliyini qəbul etmək vəzifəsi təmin olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Hakkanen Finlandiyaya qarşı, 23 sentyabr 1994". 2015-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-20.
2. ↑  "Lipez-Ostra İspaniyaya qarşı, 9 dekabr 1994". 2022-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-20.
3. ↑  "[[Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası|İnsan hüquqları haqqında Avropa Konvensiyası]] üzrə pozitiv öhdəliklər. © Avropa Şurası 2007" (PDF). 2019-08-19 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-20.
4. ↑  "İfadə azadlığı: [[Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası]]nın 10-cu Maddəsi üzrə Bələdçi". 2022-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-13.
5. 1 2  Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası altında pozitiv öhdəliklər[*ölü keçid*]
**Azərbaycan Arxeoloji Komitəsi** (AAK; Азәрбајҹан Археоложи Комитәси) — Azərbaycan SSR-də tarixi abidələri qeydə almaq, mühafizə etmək və öyrənməklə məşğul olmuş komitə. Azərbaycan Arxeoloji Cəmiyyəti və Abidələri Mühafizə Komissiyasının birləşdirilməsi nəticəsində, 1923-cü ildə yaradılmışdır. Sədri Tağı Şahbazi Simurğ olmuşdur. Akademik Vasili Bartold komitəyə fəxri üzv seçilmişdi. 3 may 1925-ci ildə AAK-ın nizamnaməsi təsdiq olunmuşdur. AAK Abşeron, Lənkəran, Salyan və s. yerlərdə tədqiqat işləri aparmışdı. AAK-ın "*Xəbərləri*" nəşr olunurdu. 1927-ci ildə Azərbaycanda Asari-ətiqə, İncəsənət və Təbiəti Mühafizə Komitəsinə çevrilmişdir. 1930-cu ildə bu komitə ləğv olunmuş, səlahiyyəti abidələri mühafizə edən Azərbaycan mərkəzi idarəsinə verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Азәрбајҹан Археоложи Комитәси // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 134.
**Mixail Leontyeviç Mil** (*rus.* Михаил Леонтьевич Миль; 22 noyabr 1909, İrkutsk – 31 yanvar 1970, Moskva) Sovet aerokosmik mühəndisi olmuşdur. Dünyaca məşhur Sovet istehsalı "Mi" seriyalı helikopterlərin istehsalı ilə məşğul olan Mil Moskva Helikopter Zavodunun qurucusudur.

Bioqrafiyası
------------

Mixail Mil 1909-cu ildə İrkutskda anadan olmuşdur. Atası Trans-Sibir Dəmiryolu işçisi, anası isə diş həkimi olmuşdur. Latviyanın Liepaya şəhərindən hərbi xidmətə çağırılmış babası 25 il Rusiya İmperator Donanmasında xidmət etdikdən sonra Sibirdə məskunlaşmışdır.

Mil aviasiya sahəsində ilk mükafatını hələ 12 yaşı olarkən qazanmışdır. O, 1926-cı ildə Tomsk şəhərində yerləşən Sibir Texnologiya İnstitutuna daxil olmuş, lakin burada aviasiya mühəndisi ixtisası olmadığına görə 1928-ci ildə bu sahədə ixtisaslaşmaq məqsədilə Novoçerkassk şəhərində yerləşən Don Politexnik İnstitutunda təhsilini davam etdirməyə başlamışdır. 1932-ci ildə P.G. Rudenko ilə ailə həyatı qurur.

Məzun olduqdan sonra Mərkəzi Aerohidrodinamik İnstitutunda (TsAGI) işləməyə başlamışdır. O, burada gələcək rəqibi olacaq Nikolay Kamovun köməkçisi vəzifəsində xidmət edirdi. İkinci dünya müharibəsinin başlamasına görə Mil Qırmızı Ordu sıralarına çağırılmış və 1941-ci ildə Şərq Cəbhəsində almanlara qarşı döyüş əməliyyatlarında iştirak etmişdir. 1943-cü ildə döyüş aviasiyasının idarə olunmasının və stabilliyinin inkişaf etdirilməsi proqramında iştirak etməsi məqsədilə geriyə çağrılmışdır. 1947-ci ildə dissertasiyalarını tamamladıqdan sonra TsAGI-nin Helikopter Laboratoriyasına müdir təyin olunmuşdur. Sonradan bu müəssisə Moskva Helikopter Zavodu adlandırılmışdır.

Mixail Mil işlədiyi dövr ərzində bir çox yerli və beynəlxalq mükafatlara layiq görülmüş, 69 dünya rekordu gerçəkləşdirmişdir. 1958-ci ildə onun dizayn etdiyi Mil Mi-4 helikopteri Brüssel Beynəlxalq Sərgisində qızıl medal qazanmışdır. 1971-ci ildə ölümündən sonra Mil Mi-12 helikopteri "Sikorski" mükafatına layiq görülmüşdür.

Mixail Mil 31 yanvar 1970-ci il tarixində Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Mil Mi-24
* Mil Mi-17
* Mil Mi-8

İstinadlar
----------

1. ↑  "Central Museum of the Military Air Forces of the Russian Federation". 2018-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-07.
2. ↑  "Михаил Миль - художник и конструктор" (rus). warspot.ru. 2017-09-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 dekabr 2017.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Mixail Mil*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Михаил Леонтьевич Миль Arxivləşdirilib 2013-01-08 at the Wayback Machine
* И. Карпенко. Посередине земли Сибирской
* «Создатель грозной силы»
An optical theodolite, manufactured in the Soviet Union in 1958 and used for topographic surveying
Diagram of an optical theodolite
**Teodolit** — ölçmə aparatıdır.

Növləri
-------

T10 teodolit şkalalı T10 optik teodoliti, analitik şəbəkələrdə və 1,2 dərəcəli poliqonometriyada üfuqi və şaquli bucaqları 10 orta kvadrat səhvlə ölçmək üçün hazırlanmışdır. Məsafəli saplar şəbəkəsi və obyektivə taxılan DU-04, DH-06 məsafəölçənləri ilə ölçmək mümkündür. Durbinə taxılmış silindrik taraz vasitəsilə texniki nivelirləmə aparmaq olar.

Şaquli oxlar sistemi silindrik və təkraridir. Limb və alidada birlikdə fırlanır. Üfuqi dairə alidadadı və durbin bağlayıcı və mikrometrik vintlərlə təchiz olunmuşdur.

**T5 şkalalı optik teodoliti** analitik şəbəkələrdə və 1,2 dərəcəli poliqonometriya üfüqivə şaquli bucaqları ±5 orta kvadrat səhvlə ölçmək üçün hazırlanmışdrır. məsəfaləri saplar şəbəkəsi və DH-4, DH-06 taxma məsafəölçəni ilə ölçmək olar. T5 teodolitində şaquli oxlar sistemi qeyri-təkrarıdır. Şkalalı mikroskopu durbinin okulyari ilə yanaşı yerləşir. T5 teodoliti optik kompensator ilə təchiz olunmuşdur ona görə də bu teodolitdən nivelir kimi istifadə etmək olar.

Xarici keçid
------------

*

Həmçinin bax
------------

* Geodeziya

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Əhmədov İ. H. Geodeziya Bakı 2003

| ⛭Ölçü alətləri |
| --- |
| Tərəzi • Dinamometrik açar • Xətkeş • İnklinometr • Kalibr • Nivelir • Pərgar • Planimetr • Ruletka • Səviyyə • Şaqul • Ştangenpərgar • Taxeometr • Teodolit |
Ereksiya toxumasının 3 sütunu, penis həcminin əksəriyyətini təşkil edir.
İnsan penisinin mərhələli ereksiyası
Ereksiya vəziyyətindəki bir at penisi
**Ereksiya** və ya **sərtləşmə** — penisin böyüdüyü və daha da sıxlaşdığı fizioloji bir anlayış. Ereksiya, adətən cinsi ehtiras və ya cinsi cazibə nəticəsində yaranır; Psixoloji, sinir, damar və endokrin amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir. Qadınlardakı oxşar xəbərdarlıq klitoral ereksiyadır.

Fiziologiyası
-------------

Erektil disfunksiya (Ereksiya yəni) parasimpatik sinir sisteminin stimullaşdırılması nəticəsində baş verən penisin corpus cavernosum və Corpus spongiosum hissələrinə qan dolması ilə əlaqədar baş verən fizioloji hadisə kimi də təyin edilə bilər. Fizioloji olaraq, oyanma zamanı arterial damarlar vasitəsilə qan sürətlə penisə vurulur, cinsiyyət orqanının kavernoz kameralarının divarları getdikcə böyüyür və genişlənir və daha çox qan qəbul edərək şişir və həcmini artırır. Beləliklə, penis qanla dolaraq böyüyür və sərtləşir. Ən xaricdəki sərt qabıqlar və pərdələr gərilir, vena damarları bağlanır və cinsiyyət orqanının öz sərtliyini uzun müddət saxlaması təmin edilir. Yəni cinsiyyət orqanını dolduran qan yenidən dövr etmir, bir müddət orada qalır. Penis sərtliyini itirdikcə bu damarlar açılır, qan penisi tərk edir, kavernoz sistemlərinin divarları büzülür və balacalaşır. Penis əvvəlki vəziyyətinə qayıdır.

Ereksiya növləri
----------------

Ereksiya vəziyyətindəki penisin bucağı; Aşağı, yuxarı, yan tərəfə və ya əyilmiş formada dəyişir. Yuxu zamanı və ya oyanarkən baş verən erektil disfunksiyaya tibb dilində gecə penis şişməsi və ya qeyri-rəsmi olaraq səhər ereksiyası deyilir. Penis az və ya çox sərtləşib, lakin tam dikləşməyibsə, ona yarı sərtləşmiş penis deyilir. Ereksiya vəziyyətində olmayan boş bir penis qeyri-iradi vəziyyətdədir.

### Tibbi əhəmiyyəti

Priapizm, penisin heç bir fiziki və ya psixoloji stimullaşdırılmadan ən azı dörd saat ereksiya vəziyyətində qalması və əvvəlki boş vəziyyətinə qayıtmaması kimi təyin olunan ağrılı tibbi vəziyyətdir. Ereksiya pozğunluğu isə müxtəlif amillərə görə ereksiya vəziyyətinin alınmaması və ya ereksiya vəziyyətini davam etdirə bilməmək kimi müəyyən edilmişdir.
**Emba çayı** (*qaz.* Жем, Ембі) — Qazaxıstanın Aktobe və Atyrau vilayətlərindən axır. çay həmdə iki qitə, Avropa və Asiya arasında sərhəd rolunu oynayır. Uzunluğu 712 km (seldə), hövzəsinin sahəsi 40.400 km²-dir. Başlanğıcını Muqojar dağının qərb yamaclarından götürür. Podural yaylası və Xəzər ovalığı boyunca axır. Duzlu sahil bataqlıqları arasında itir, tam axan illərdə Xəzər dənizinə çatır. Qidalanmasının əsasını qar suları təşkil edir. Əsas axını aprel-may aylarında baş verir. İlin qalan ərzində tez-tez quruyur. Su yüksək dərəcədə minerallaşmışdır: yazda yuxarı axarda 150-200 mq/l-dən 800 mq/l-ə qədər; aşağı axarılarda yazda 1500-2000 mq/l, yayda 3000-5000 mq/l olur. Mövsümi olan əsas qolları: Temir (sağ) və Atsaksı (sol).
Embanın orta və aşağı axınlarında neft və qaz hasil olunur (Şimali Emba neft və qaz bölgəsi, Cənubi Emba neft və qaz bölgəsi, Şərqi Emba neft və qaz bölgəsi).

Avropa ilə Asiya arasındakı şərti sərhədi çay boyunca keçirdiyinə inanılır.

Embanın hövzəsi çöl və yarımsəhra ərazilərində yerləşir. Üst hissəsində eroziya ilə parçalanan yayladan axır. Dənizdən təxminən 20 km məsafədə çay üç əsas qolu olan bir delta meydana gətirir: Qara-Uzyak, Kiyan və Kulok. Emba su baxımından olduqca kasıbdır. Onun qidalanmasının əsasını qarı əriməsi təşkil verir. Yazda su ilə doludur və yayda isə durğun axan bir sıra əlaqəli uzanan yerlərlə təmsil olunur. Emba sularında baharda çox miqdarda çöküntü müşahidə edilir. Yağışlardan sonra çay palçıqlı, çirkli rəng alır. Noyabr ayından mart ayına qədər donur.

Adının mənası
-------------

Qazax dilində Emba adının iki variantı var: *qaz.* Ембі və *qaz.* Жем. Çayın rəsmi adı Embi olsada xalq arasında az istifadə olunur. jem adı isə rəsmi olaraq qəbul olunmasada xalq arasında istifadə edilir. Embi türkmənlərin dilindən keçmədir "Yem boyı" sözündən törəmişdir. Mənması *qidalanma vadisi* olaraq tərcümə olunur. Qazax dilində bu söz saitlərin azalması ilə meydana gəlmişdir.

Alqemba
-------

1920-ci ilin yanvar ayında Alqemba dəmir yolu və neft boru kəmərinin tikintisi planlaşdırlır. Bunun məqsədi Emba çayının ağzında yerləşən Şimal Emba neft və qaz bölgəsi ilə Aleksandrov Qayını birləşdirməsi olur. Yolun və boru kəmərinin tikintisi işləri 1921-ci ilin avqustunda dayandırıldı. Bəzi məlumatlara görə, yolun inşasında çox sayda insan aclıq, susuzluq və epidemiyadan öldü.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Zonn,, Igor S. (et al.).* The Caspian Sea Encyclopedia. Springer. 8 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 July 2013.
2. ↑  "Загадка Алгембы".[*ölü keçid*]
Today məbədində yerləşən bu Budda heykəli Tenpyo mədəniyyətinə aiddir.
**Tenpyo mədəniyyəti** (天平文化, *Tenpyo bunka*?) – Nara dövrünün Tenpyo erasını əhatə edən Yaponiya mədəniyyəti. Bu mədəniyyət dövrü 729-49-cu illəri əhatə edir və İmperator Şomunun hakimiyyət illəri ilə (724-749) üst-üstə düşür. Bu dövrdə Çindən götürülmüş ritsuryo hökumət sistemi daha da inkişaf etmiş, Çinə göndərilmiş missiyalar sayəsində Yaponiya Tan sülaləsinin kosmopolitan mədəniyyəti ilə tanış olmuşdur.

İmperator Şomunun başçılığı altında buddizm Yaponiyanın milli dini elan edilmiş və ölkədə bir çox məbəd tikilmişdir. Nara şəhərində yerləşən Today məbədi Yaponiyanın baş məbədi elan edilmişdir. Horyu məbədində yerləşən Oktaqonal zal və Yeni Yakuşi məbədində yerləşən əsas zal kimi buddizm tikililəri, Kofuku məbədində yerləşən buddizm heykəlləri, Yakuşi məbədində yerləşən Kiçicoten kimi buddizm rəsmləri və digər buddist əsərlər Tenpyo mədəniyyətinə aid edilir.

Bu dövrdə heykəltəraşlıq sahəsində gil və quru lakdan da istifadə olunmağa başlanmış, yeni heyəltəraşlıq texnikaları yaranmışdır. Tenpyo mədəniyyətinə aid minlərlə yazı Today məbədində yerləşən Şosoin anbarında saxlanılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VIII cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 3. ISBN 0-87011-628-2. İstifadə tarixi: 22 iyun 2022.
**"Heydər Əliyev. Müstəqilliymiz əbəbdidir (kitab)"** ― Heydər Əliyevin zəngin irsini əks etdirən elmi-biblioqrafik vəsait.

Ümumi məlumat
-------------

"Heydər Əliyev. Müstəqilliyimiz əbədidir" külliyatının 2 cildli elmi-biblioqrafik göstəricisi ulu öndər Heydər Əliyevin müxtəlif dövrləri əhatə edən çıxışlarının, nitqlərinin, bəyanatlarının, müsahibə və məktublarının müvafiq bölmələrdə əks olunduğu bibliometrik vəsaitdir.

### I cild

"Heydər Əliyev. Müstəqilliyimiz əbədidir" elmi-biblioqrafik göstəricisinin 1-ci cildində "Dövlətçilik, müstəqillik və demokratiya", "Milli təhlükəsizlik", "Ordu quruculuğu", "Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi", "İqtisadiyyat", "Neft strategiyası", "Aqrar siyasət", "Elm və təhsil", "Mədəniyyət, ədəbiyyat, dil, incəsənət", "Bədən tərbiyəsi və idman", "Tibb və səhiyyə", "Milli -mənəvi dəyərlər", "Qadın və ailə", "Uşaq və gənclər" bölmələri əks olunmuşdur.

### II cild

Biblioqrafik göstəricinin 2-ci cildində materiallar "Dünya azərbaycanlıları", "Dövlətlərarası münasibətlər, beynəlxalq təşkilatlar" (Azərbaycanla həmsərhəd ölkələr, Avropa ölkələri, Asiya ölkələri, Şimali Amerika ölkələri, Cənubi Amerika ölkələri, Avstraliya və Okenaniya ölkələri, Afrika ölkələri), "Tarix və tarixi hadisələr", "Azərbaycanın şəhərləri və bölgələri" (Bakı, Naxçıvan, Gəncə, Azərbaycanın digər şəhərləri və bölgələri), "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Mətbuat Xidmətinin məlumatları" bölmələrində təqdim olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Heydər Əliyev. Müstəqilliymiz əbəbdidir". I. Bakı: "Şərq-Qərb". 2013. səh. 632. ISBN 978-9952-404-79-1.
2. 1 2  "Heydər Əliyev. Müstəqilliyimiz əbədidir". II. Bakı: "Şərq-Qərb". 2013. 752. ISBN 978-9952-404-79-1.
**Erdenet** (*ing.* Erdenet, monq. Эрдэнэт) - Monqolustanın Orxon aymakının mərkəzi şəhəri. Şəhər Selenga və Orxon çayları arasındakı Orxon vadisində, paytaxt Ulan-Batordan 241 km şimal-qərbdə yerləşir. Şəhərin sahəsi 208,0 km2, əhalisinin sayı isə 83 379 nəfərdir.

Tarixi
------

Erdenet, Monqolustanın ən yeni yaşayış məskənlərindəndir. 1950-ci illərdə böyük mis yatağı kimi aşkarlanmış və 1974-cü ildə əsası qoyulmuşdu. Trans-Monqol dəmir yol xətti ilə Erdeneti 1977-ci ildə istifadəyə verilən 121 km-lik dəmiryolu xəttinin açılışı oldu. 1980-cı illərin ortalarında əhalinin böyük qismi mühəndis və ya şaxtaçı işləyən ruslardan ibarət idi.1990-cı ildə Sosializmin süqutundan sonra ruslar şəhəri tərk etdi. Bu gün əhalinin 10%-i rusdur.

İnfrastrukturu
--------------

Şəhərdə müxtəlif xidmətlər təklif edən mağazalar, mağazalara nisbətən böyük xəstəxanalar, stadionlar, bir neçə mehmanxana və restoran fəaliyyət göstərir. 
Şəhərdən ölkənin paytaxtı Ulan-Batora avtomobil yolu ilə bir günə çatmaq olar. Həmçinin Darxan və Bulgan aymaklarına da yaxındır. 
Ən yaxın hava limanı şəhərdən 370 km məsafə uzaqlıqda yerləşir və avtomobillə bu yolu 8 saata qət etmək olur.

Görməli yerləri
---------------

* Şəhər mərkəzindən 6 km şərqdə yerləşən turist gəzintilərinə icazə verilən şaxta.
* 1983-сü ildə yaradılan Aymak muzeyi
* Şəhərin mərkəzi meydanında yerləşən Mədəniyyət Sarayında Mis muzeyi
* 1984-cü ildə Erdenetin şimal-şərqində yerləşən yüksəklikdəki Qardaşlıq Abidəsi

Qardaşlaşmış şəhərlər
---------------------

* ABŞFeyrbanks, ABŞ
* Macarıstan, Şekesfehrbar, Macarıstan
* RusiyaUlan-Ude, Buryatiya, Rusiya

Qalereya
--------

İstinadlar
----------

1. 1 2  Michael Kohn: Mongolia, p. 142, London 2008
2. ↑  Werner Elstner: Mongolei, p. 146, Berlin 1993
3. ↑  Michael Kohn: Mongolia, p. 144, London 2008
4. ↑  Bozsoki, Agnes. (Macarca). City of Székesfehérvár. İstifadə tarixi:2015-11-5
**Heydər Məşədi Aslan oğlu Şəmsizadə** (25 mart 1905 – 28 sentyabr 1981) — teatr aktyoru və rejissoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1943).

Həyatı
------

Heydər Şəmsizadə 1905-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olub. Şuşa real məktəbini bitirib. Məktəbdə oxuduğu dönəmdə teatrla ilgilənib. Sonra bir neçə həvəskarla birləşib Ağdam şəhərində teatr truppası yaradıb. Müxtəlif dramaturqların pyeslərini tamaşaya qoyub. Həm aktyor, həm də rejissor kimi fəaliyyət göstərib. Ağdam xalq teatrı dövlət teatrı statusu alandan sonra rejissorluq edib, teatrın bədii rəhbəri olub. 1948-ci ildən 1949-cu ilədək Moskvada Lunaçarski adına Dövlət Teatrı İnstitutunda rejissorları təkmilləşdirmə kursunda oxuyub. Kursu tamamlayandan sonra Türkmənistana, Aşqabad şəhərinə işləməyə dəvət edilib. Bir müddət Aşqabadda çalışıb. Orda "Arşın mal alan" tamaşasını səhnəyə qoyub. 1968-ci ildə Ağdam xalq teatrı yenidən dövlət teatrı statusu alandan sonra baş rejissor kimi fəaliyyətə başlayıb. 1943-cü ildə Azərbaycanın Əməkdar artisti fəxri adını alıb.

Heydər Şəmsizadə 1981-ci ildə vəfat edib.

Filmoqrafiya
------------

1. Dağlarda döyüş (film, 1967)

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Şəmsi bəyin şəcərəsindən daha bir şaxə, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, №1, səh.3-15.

Xarici keçidlər
---------------

* Teatr sənətimizdə iz qoyanlar: Heydər Şəmsizadə

Həmçinin bax
------------

* Şəmsi Şəmsizadə



1. ↑  İlham Rəhimli. Azərbaycan Teatr Ensiklopediyası. II cild. Azərnəşr. Bakı, 2017. s.55