recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mehmet Vehib paşa** (*türk.* Mehmed Vehib Paşa və ya Mehmet Vehib Kaçı) (1877 - 1940) — Türkiyə hərbi xadimi, general-leytenant.

Həyatı
------

Piyada hərbi məktəbini, sonra Hərbi Akademiyanı bitirmiş, 1909-cu ildə hərbi məktəbin rəisi təyin edilmişdir. 1912-ci ildə başlanan Balkan müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. Birinci dünya müharibəsi (1914-18) illərində diviziya komandiri, korpus komandanı vəzifələrində xidmət etmişdir. Çanaqqala döyüşlərində hərbi təşkilatçılıq bacarığı və qabiliyyəti ilə fərqlənmişdir. Sonradan Ənvər paşanın əmri ilə Şərq cəbhəsində döyüşən 3-cü ordunun komandanı təyin edilmişdir. Fevral inqilabından (1917) sonra Zaqafqaziyadakı rus ordusu komandanlığı ilə sülh müqaviləsi bağlanmasının təşəbbüsçüsü olmuş və bu müqavilə həmin il dekabrın 18-də onun iştirakı ilə Ərzincanda imzalanmışdı.

Fəaliyyəti
----------

Vehib paşa Osmanlı hərbi nazirliyinin 1918-ci il 7 və 9 iyun tarixli əmrləri ilə yaradılan Şərq orduları qrupunun komandanı təyin olundu. Ordu qrupuna Vehib paşanın komandan olduğu 3-cü, habelə 6 və 9-cu ordular daxil idi. Türk hərbi qüvvələrinin iştirakı ilə Azərbaycanda təşkil edilmiş Qafqaz İslam Ordusu da inzibati xətlə şərq ordular qrupuna tabe idi. Ona görə də Qafqaz İslam Ordusunun ilkin təşkilatlanması Vehib paşanın nəzarəti altında aparıldı. Lakin 1918-ci il iyunun 29-da bu vəzifədən istefa verdi və onun yerinə Xəlil paşa təyin edildi. Birinci dünya müharibəsinin sonunda Vehib paşa xaricə mühacirət etdi.

Ədəbiyyat
---------

* Baykara H. Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi, B. 1992;
* Süleymanov M. Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan, B. 1999;
* Yüceer N. Birinci Dünya Savaşında Osmanlı ordusunun Azərbaycan və Dağıstan harekatı, Ankara, 1996.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mehmet Vehib paşa // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 423. ISBN 9952-417-44-4.
**Mehmet bəy Dilmaçoğlu** (*bilinmir* – 1104) — Dilmaçoğulları bəyliyinin qurucusu olan türk hərbi komandanı.

Həyatı
------

Əsl adı Alp Tigin Mehmet bəydir. 1069-cu ildən etibarən Bizans hakimiyyətindəki Anadolu torpaqlarına təşkil edilən hücumlarda iştirak edən komandanlardan olmuşdur. Sultan Alp Arslanın xidmətində olan Dilmaçoğlu Mehmet bəy 1071-ci ildə yaşanan Malazgird döyüşündə iştirak etmişdir. Döyüşdən sonra Qızılırmaq çayına qədər olan Anadolu torpaqlarına hücumlarda iştirak etmişdir.

1076-cı ildə Hələb əmirliyi üçün Sabık və Vəssab arasındakı mübarizədə Əmir Sabıkı dəstəkləyərək Vəssabın məğlubiyyətə uğradılmasını təmin etdi. Anadoluya gəldikdən sonra I Süleyman şahın tabeliyində olmaq istəməyərək Suriya Səlcuqlularının məliki I Tutuşun himayəsinə girdi. Ancaq Tutuşun türk bəylərindən olan Atsız bəyi öldürməsinə görə 1079-cu ildə də onun xidmətindən ayrıldı.

Səlcuqlu sultanı Məlikşah tərəfindən xidmətə alınan vəzir Fəxrüddövlə Məhəmmədin Mərvanilər üzərinə təşkil etdiyi səfərdə iştirak etmişdir. 1085-ci ilin may ayında Bitlisin ələ keçirilməsindən sonra şəhərin özünə iqta olaraq verilməsindən sonra da burada öz adı ilə qurulan bəyliyin təməllərini atmışdır.

1104-cü ildə vəfat etdikdən sonra yerinə oğlu Toğan Arslan keçmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Dilmaçoğulları bəyliyi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Çelik, A və Yıldırım T "", Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi Geçmişten Geleceğe Harput Sempozyumu. Elazığ 23-25 Mayıs 2013.URL:. Erişim: 2018-06-29.* İlk İslam Fetihlerinden Beylikler Dönemine Harput (PDF). Elazığ. 2013.
2. ↑  *M. İnbaşı.* XVIII. Yüzyılda Bitlis Sancağı Ve İdarecileri (PDF). Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 2007.
**Maqnezium xlorid (MgCl2)** – qeyri-üzvi birləşmədi, xlorid turşusunun maqnezium duzu.

Fiziki xassələri
----------------

Magnezium xlorid – susuz duzdur, hiqroskopik heksoqonal
Rəngsiz kristallar şəklində kristallaşır. Acı dadı var.

Alınması
--------

Susuz maqnezium xloridi maqneziumun birbaşa xlorlanması nəticəsində almaq olar:

{\displaystyle {\mathsf {Mg+Cl\_{2}\rightarrow MgCl\_{2}}}}
Magnezium xloridi əsası oksidlərin xlorid turşusu ilə reaksiyası zamanı almaq olar:

{\displaystyle {\mathsf {2MgO+2Cl\_{2}\rightarrow 2MgCl\_{2}+O\_{2}}}}
{\displaystyle {\mathsf {MgO+C+Cl\_{2}\rightarrow MgCl\_{2}+CO}}}

Kimyəvi xassələri
-----------------

Magnezium xlorid suda yaxşı həll olunur, piridində, spirtlərdə, asetonda zəif həll olunur. 
Magnezium xlorid qələvilər və ammonyak məhlulu ilə reaksiya girir:

{\displaystyle {\mathsf {MgCl\_{2}+2NaOH\rightarrow Mg(OH)\_{2}\downarrow +\,2NaCl}}}
Magnezium xloridə natrium karbonat əlavə edildikdə, əsası maqnezium karbonatın çöküntüsü əmələ gəlir:

{\displaystyle {\mathsf {5MgCl\_{2}+5Na\_{2}CO\_{3}+2H\_{2}O\rightarrow Mg(OH)\_{2}\cdot 3MgCO\_{3}\downarrow +\,Mg(HCO\_{3})\_{2}+\,10NaCl}}}
{\displaystyle {\mathsf {MgCl\_{2}+2NaHCO\_{3}\rightarrow MgCO\_{3}\downarrow +\,2NaCl+\,H\_{2}O+CO\_{2}\uparrow }}}
* 

{\displaystyle {\mathsf {2MgCl\_{2}+LiAlH\_{4}\rightarrow MgH\_{2}+\,LiCl+\,AlCl\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {MgCl\_{2}\cdot 6H\_{2}O\xrightarrow {120^{\circ }C} MgCl\_{2}\cdot 4H\_{2}O+2H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {MgCl\_{2}\cdot 4H\_{2}O\xrightarrow {150^{\circ }C} MgCl\_{2}\cdot 2H\_{2}O+2H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {MgCl\_{2}\cdot 2H\_{2}O\xrightarrow {240^{\circ }C} MgCl\_{2}\cdot H\_{2}O+H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {MgCl\_{2}\cdot H\_{2}O\xrightarrow {>300^{\circ }C} MgOHCl+HCl}}}
{\displaystyle {\mathsf {2MgOHCl\xrightarrow {>400^{\circ }C} Mg\_{2}OCl\_{2}+H\_{2}O}}}

Tətbiqi
-------

Maqnezium xlorid əsasən maqnezium istehsalında istifadə olunur. Həm çinin buz və qarın əriməsi üçün tətbiq olunur. Qarla təmasda olduqda onu tez bir zamanda əridir.
Magnezium xlorid qida sənayesində çox istifadə olunur. E 511 qida qatqısı kimi qeyd olunur.

İstinadlar
----------

1. Рабинович В.А. Хавин З.Я. Краткий химический справочник. - Л.: Химия, 1977. - С. 78
2. Третьяков Ю.Д. Мартыненко Л.И. Григорьев А.Н. Цивадзе А.Ю. Неорганическая химия. Химия элементов. — М.: Химия, 2001.Т. 1. 472 с.

1. ↑  Magnogene (ing.).
**Kövsəc** — Azərbaycanın bir çox yerində yayılmış mərasim.

İcrası
------

Kövsəc mərasimi qırovdüşən ayda icra edilirdi. Özünü gülməli kökə salmış bir nəfəri təlxək geyimində qatıra mindirir, sonra da kəndi gəzdirib camaata deyirdilər ki, bu gördüyünüz adam qışın düşmənidir. Yan-yörədəkilər onun üstünə su səpir, qar atır, ətrafında məzəli oyun və əyləncələr göstərirdilər. O isə bir əlində tükü yolunmuş qarğa, o biri əlində isə yelpik tutub yellədir, saymazyana "istidir, istidir, heç vecimə deyil" — deyə-deyə hay-küy salardı.

Bu mərasimin bilavasitə qış fəsli ilə bağlı olması ayində istifadə olunan vasitələrdən də bəlli olur. Burada üst-başı cır-cındırlı kimsə əbəs yerə əlində tükü tökülmüş qarğa müqəvvası tutmur. Bilindiyi tək, el arasında qarğanın "qarr-qarr" oxuması, onun qarı, qışı çağırması kimi yozulur. Bundan savayı, qış ilin barsız-bəhərsiz fəsli sayıldığı üçün doğub-törəməyən, nəsil artırmayan qatırın onun simvolu olaraq alınması, nəhayət, noxtalanıb minilməsi də təbii təsir bağışlayır.

İstinadlar
----------

* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.

| ⛭Azərbaycan təqvim inancları və mərasimləri |
| --- |
| Yaz | 
* Novruz
* Qarayaz
* Gül bayramı
* Qodu
* Sucəddim
* Qarıborcu

 |
| Yay | 
* Susəpən
* Abrizəgan
* Qoradöyən
* Quyruqdoğdu
* Elqovan
* Sonay

 |
| Payız | 
* Paqtıqan
* Qoçqarışan
* Şanıdər
* Mehrigan
* Nar bayramı
* Kövsəc
* Qırovdüşən ay
* Naxırqovan

 |
| Qış | 
* Böyük Çillə
* Çillə gecəsi
* Qaraqış
* Kiçik Çillə
* Səddə
* Xızır Nəbi
* Boz ay
* Çərşənbələr
	+ Su çərşənbəsi
	+ Od çərşənbəsi
	+ Yel çərşənbəsi
	+ Torpaq çərşənbəsi
* Aləmin yatdığı vaxt

 |
| Mərasimlər | 
* Adqoyma
* Duz ayini
* Evlilik
* Kos-kosa
* Kürmükoba
* Qurd ağzı bağlama
* Saya
* Təkə
* Ölümdən sonra evlilik
* Vəsfi-hal
* Yağış yağdırma
* Yuğ
* Ziyarətlər

 |
| Həftə günləri | Adına günü |
**Pırkalyarpaq mahoniya** (*lat.* Mahonia aquifolium) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin mahoniya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Şimali Amerikadır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1 m-ə qədər olan həmişəyaşıl koldur. Cavan zoğlarının qabığı uzununa zolaqlı, çəhrayı-boz olub, tədricən qonur-boz rəng alır. Yarpaqları 20 sm uzunluğundadır, mürəkkəb, təklələkvaridir, uzunluğu 3-9 sm, eni 1,5-2,5 sm-ə çatan üst səthdən parlaq, tünd-yaşıl, alt səthdən isə tutqun, açıq-yaşıl rəngdə, dərivari olub, 5-9 yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqaltlıqları 2-5 mm uzunluğunda, qılvaridir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri sarı rəngdədir, diametri 9 mm-ə çatır. Çoxçiçəkli salxımların uzunluğu 1 sm olub, yumurtavari təpə tumurcuqların qoltuğundan çıxır. Zoğların ucunda toplaşmış çiçək salxımının uzunluğu 5-8 sm-dir. Giləmeyvələrin uzunluğu 9,5 mm, yəni 8 mm, göyümtül-qara rəngdə, uzunsov ellipsvari, zərif tüklü və 2-8 toxumludur, avqustda yetişir. Toxumları 4-5 mm uzunluğunda, 2,3 mm enində və 1,5 mm qalınlıqda olur. Uzunsov, parlaq və şabalıdı rəngdədir. Toxum, qələm, pöhrə və kolun bölünməsi ilə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Quraqlığa davamlıdır. 30° C-ə qədər şaxtaya davam gətirir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Hirkan florasında — Lənkəranda, Astarada, Masallıda təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Bordürlərin, canlı çəpərlərin salınmasında qrup halında əkilir. Meyvələri turşdur, yeyilir, həmçinin qənnadı istehsalında, şərabların rənglənməsində istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Mahonia aquifolium* | 
* Wikidata: Q158303
* Wikispecies: Berberis aquifolium
* APNI: 148792
* BioLib: 38424
* EPPO: MAHAQ
* EUNIS: 161687
* GBIF: 3033865
* GRIN: 23157
* IPNI: 1148915-2
* IRMNG: 11163586
* ISC: 32269
* ITIS: 195030
* MoBotPF: 277784
* NBN: NBNSYS0000002756
* NZOR: cad6fcc7-c84b-48c8-8612-9b239aedfc62
* NZPCN: 3428
* PalDat: Mahonia\_aquifolium
* PfaF: Mahonia aquifolium
* PFI: 1217
* PLANTS: MAAQ2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:1148915-2
* Tropicos: 3500250
* VASCAN: 12775
* VicFlora: f23d0d3f-f9d3-44f9-8350-25f6e7b5acd0
* WFO: wfo-0000368704

 |
| *Berberis aquifolium* | 
* Wikidata: Q15333530
* APNI: 202927
* Calflora: 1067
* EUNIS: 161689
* FNA: 233500223
* FoAO2: Berberis aquifolium
* GBIF: 3033868
* GRIN: 6814
* iNaturalist: 126887
* IPNI: 31334-2
* IRMNG: 10195343
* ITIS: 18816
* MichiganFlora: 539
* MoBotPF: 277780
* NCBI: 203270
* NSWFlora: Berberis~aquifolium
* NZOR: 123fc20b-a2c0-45f2-9914-0b10d4595fbf
* Plant List: kew-2673426
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:31334-2
* Tropicos: 3500167
* VASCAN: 3663
* VicFlora: 4c69843c-74fa-4d04-9c08-a1cf27530709
* WFO: wfo-0000562782

 |
**Nehir Erdoğan** (16 iyun 1980)—Türkiyə aktrisası .

Həyatı
------

Nehir Erdoğan 16 iyun 1980-ci ildə İzmirdə anadan olub.

Selma Yiğitalp Litseyi Ağırlıqlı Xarici Dil Bölümündə sürən tələbə həyatı sırasında teatr sahnəsi ilə tanış oldu.

İlk və orta təhsilini İzmirdə bitirdikdən sonra Marmara Universiteti İqtisadi və İdarə Bilimlər Fakültəsi İşlətmə bölməsinə daxil oldu və buranı bitirdi.Ardınca yenə eyni universitetin Sosial Bilimlər İnstitutu Radyo Televizor və Kino bölməsini oxudu.

Nehir Erdoğan qısa bir vaxt içində Amerikada yaşamışdı.Sonra Yabancı Damat serialı üçün Türkiyəyə geri dönmüşdü.

Filmoqrafiya
------------

| Sinema |
| --- |
| İl | Başlıq | Rolu | Qeydlər |
| 2003 | *Hababam Sınıfı Merhaba (film, 2003)* | Arzu / Kız İsmail |  |
| 2004 | *Okul* | Güldem |  |
| 2008 | *Meleğin Sırları* | Ebru |  |
| 2014 | *Silsile* | Ece |  |
|

| Televizyon |
| --- |
| Yıl | Başlık | Rolü | Notlar |
| 2002 | *Koçum Benim* | Pelin |  |
| 2003 |  |
| 2004 |  |
| 2003 | *Estağfurullah Yokuşu* | Gümüş |  |
| 2004 | *Yabancı Damat* | Nazlı Baklavacıoğlu |  |
| 2005 |  |
| 2006 |  |
| 2007 |  |
| 2007 | Tatlı Bela Fadime | Fadime |  |
| 2008 |  |
| 2008 | *Ay Işığı - Avukatlar* | Başak Aydost |  |
| 2009 | *Aşk Bir Hayal* | Asmin |  |
| 2010 |  |
| 2012 | *Son* | Aylin Karan |  |
| 2014 | *Reaksiyon* | Duygu |  |

Xarici keçidlər
---------------

* IMDb'de Nehir Erdoğan
* Sinema Türk'te Nehir Erdoğan Arxivləşdirilib 2010-03-30 at the Wayback Machine
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Bob Anderson.

**Bob Anderson** (*ing.* Robert Hugh Fearon "Bob" Anderson; 19 may 1931, Hendon[d] – 14 avqust 1967, Northempton) — ingilis motosiklet və avtomobil yarışçısı, 29 Qran-pri Formula 1-də iştirak etmişdir.

Karyerasına 1953-cü ildə moto yarışlarda iştirak edərək başlamış, 7 ildə iki dəfə North West 200 qalibi olmuş, müntəzəm olaraq xal qazanmışdır. Lakin, 1960-cı ildə iştirak etdiyi yarışda zədə aldı. Formula Junior –da və 5 il 1963-67 illərdə Formula 1-də iştirak etdi. 

1967- ci ildə Silverstone Circuit –də test zamanı qəzaya düşdü.

Bioqrafiya
----------

Anderson, 1931-ci ildə Britaniyada anadan olub. Karyerasına 50-ci illərdə moto yarışlarda iştirak edərək başladı.

1960-cı ildə aldığı zədə nəticəsində motosiklet yarışlarına son qoydu və öz imkanlarını qiymətləndirmək üçün, Anderson, Formula Junior-da çıxış etməyə başlayır. 

Daha sonra Lotus komandasında yarışlara qatılır. 

Bob üçün Formula 1-də ilk mövsüm 1963 ildə başladı. O, Dünya Kubokunun iki mərhələsində iştirak etdi, burada iki dəfə 12-ci yerdə qərarlaşdı. Daha sonra Bob The 1964 Formula 1 mövsümündə iştirak etdi və artıq ikinci hissədə xal qazandı. 

The 1965 Formula 1 mövsüm oyununun sonunda ona məxsus avtomobillə qəzaya uğrayır. Bu qəzada o zədə almadan xilas olur. O yenidən yarışlara davam edir.

Daimi uğursuz çıxışlar və avadanlığın sıradan çıxması, onu yarışları tərk etməyə məcbur edirdi, lakin o davam etməyə qərar Verdi. 1967-ci ildə yağışlı havada Silverstone-də test apararkən idarəetməni itirərək qəzaya düşür. 36 yaşlı Anderson bu qəzada ciddi zədələr aldığından həyatını itirir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

1. Андерсон, Боб (гонщик) Arxivləşdirilib 2019-01-14 at the Wayback Machine
**Ayətullah Məhəmməd Əli Ordubadi** (18 yanvar 1895, Təbriz – 26 iyul 1960, Nəcəf) — Azərbaycanlı İslam alimi

Həyatı
------

Əbül-Qasim Ordubadinin oğlu Ayətullah Hacı Mirzə Məhəmməd Əli Ğərəvi Ordubadi hicri 1312-ci il rəcəb ayının 21-də (miladi 18 yanvar 1895-ci il) Təbriz şəhərində doğulmuşdur. Həmin dövrdə onun atası Əbül-Qasim Ordubadi müvəqqəti yaşamaq üçün Təbrizə gəlmişdi. 1898-ci ildə ailə bütünlükdə Nəcəfə qayıdır. Məhəmməd Əli ibtidai təhsilini bitirdikdən sonra yüksək səviyyəli fiqh və üsuli-fiqh dərslərini oxumağa başlayır. Bu sahədə onun ilk müəllimi atası Ayətullah Əbül-Qasim Ordubadi ol¬muşdur. Atasının vəfatından sonra Məhəmməd Əli öz zəmanəsinin ən məşhur alimlərindən sayılan Ayətullahül-üzmalar Şəriət İsfahani, Mirzə Əli ağa Şirazi (Şeyx Məhəmməd Həsən Şirazinin oğlu), Şeyx Məhəmməd Hüseyn Naxçıvani Kompani və başqalarından dərs alır. O, məşhur təfsirçi Şeyx Məhəmməd Cavad Bəlağinin dərslərində daha çox iştirak edirdi. Ordubadi təqribən 30 nəfər məşhur alimin dilindən hədis rəvayət edirmiş.

Müasirləri bu böyük şəxsiyyətin şeir və ədəbiyyatda misilsiz istedad sahibi olduğunu qeyd etmişlər. Onun şeirlərinin əksəriyyəti ərəb dilindədir, Peyğəm¬bərin və Əhli-beytin barəsindədir; fars dilində şeirləri də vardır.

"Məfaxiri-Azərbaycan" kitabında yazıldığına görə, Ordubadi "Əl-Ğədir" kitabının yazılmasında Əllamə Əminiyə yaxından köməklik göstərmişdir. O, "Əl-Ğədir" kitabının səlis dil və aydın üslubda qələmə alınması üçün müəllifə dəyərli məsləhətlər vermiş, kitabın redaktə prosesində fəal iştirak etmişdir. Zənnimizcə, bu cür müstəsna dəyərə malik bir əsərin yaradılmasına yardım göstərməklə, Mirzə Məhəmməd Əli Ordubadi öz adını tarix səhifələrinə əbədi yaza bilmişdir.

Ordubadi dini məzmunlu bir neçə əsərin müəllifidir Məsələn, İmam Mehdi (ə) barəsində "Əl-Ənvarüs-satiə" kitabı, Kərbəla şəhidlərinin qanını almış Muxtarın tərcümeyi-halı, aşura gününün müsibətlə¬rinə həsr olunmuş mərsiyələr məcmuəsi, müsəlman alimlərinin tərcümeyi-halını əhatə edən "Zəhrür-rəbiyy" kitabı, Şeyx Təntaviyə mənsub "Cəvahir" təfsirinin tənqidi, saqqalı qırxmağın hökmü barədə risalə, vəhhabi qazısı Əbu Büleyhidin əleyhinə yazılmış kitab və sairə. Onun qələmindən çıxmış və Həzrət Əlinin (ə) Kəbədə doğulması faktını isbat edən risalə Əllamə Əmini tərəfindən yüksək dəyərləndirilmişdir.

Mirzə Məhəmməd Əli Ğərəvi Ordubadi hicri 1380-cı il səfər ayının 1-də (miladi 26 iyul 1960-cı il) 72 yaşında ikən dünyasını dəyişmiş, İmam Əlinin (ə) hərəmində dəfn olunmuşdur.

İstinadlar
----------
**Robert "Bob" Harper** — amerikalı personal məşqçi. Amerika teleserialı The Biggest Loserdə iştirak etmişdi.

Həyatı
------

Bob Harper 18 avqust 1965-ci ildə Neşvill şəhərində anadan olmuşdu. Harper heyvandarçılıq fermasında böyüyüb, ancaq sonradan iddialı və ambisialı Bob Los Ancelesə, öz arzularının axtarışına qedir. O Klarksvilldəki Austin Peay Dövlət Universitetinə qəbul olmuşdu. Bob **Skinny Bitch** adlı kitabı oxuduqdan sonra ciddi şəkildə vegeterian olmağa qərar verir That same year, PETA voted him sexiest male vegetarian of the year.. PETA ona ilin ən seksual personal məşqçisi adını vermişdi.
The Biggest Loser adlı teleproektin məşhurluğu inanılmaz dərəcədə böyükdür və başlıca olaraq, Bob da bu proektdə kənarda qalmadı. Proqrammın rəsmi treneri olduqdan sonra, o millionlarla kök insanların canlı efirdə arıqlamalarına kömək oldu. Maraqlısı odur ki, iştirakçılar etiraf edirdilər ki, Bob efirdə daim nəzakətli və hətta biraz yumşaq olmasına baxmayaraq, əslində idman zalında təmamilə başqa cürdü. Buna baxmayaraq, yalnız Bob Harper çox yaxşı bilir ki, insanları artıq çəkidən necə azad etmək olar. 
Harperin "Are You Ready!: Take Charge, Lose Weight, Get in Shape, and Change" adlı ilk kitabı 2008-ci ildə çap edilmişdi və bu kitab Bob'u dünya fitnes kralına çevirmişdi. 
Bob Harper bir çox məşhurların personal məşqçisidir, həmçinin Cennifer Ceyson Li'nin.

Şəxsi həyatı
------------

Bob himayə evindən götürdüyü sonsuzluqdan əziyyət çəkən ağ-qara rənqli iti ilə Los Ancelesdə yaşayır. Dizayner Karl Lagerfeldin şərəfinə itinin adını Karl qoymuşdu.

Biblioqrafiya
-------------

* *Harper, Bob.* Are You Ready!: Take Charge, Lose Weight, Get in Shape, and Change. Harmony Books. 2008. ISBN 978-0-767-92872-4.
* *Harper, Bob.* The Skinny Rules: The Simple, Nonnegotiable Principles for Getting to Thin. Ballantine Books. 2012. ISBN 978-0-345-53312-8.
* *Harper, Bob.* Jumpstart to Skinny: The Simple 3-Week Plan for Supercharged Weight Loss. Ballantine Books. 2013. ISBN 978-0-345-54510-7.
* *Harper, Bob.* Skinny Meals: Everything You Need to Lose Weight-Fast!. Ballantine Books. 2014. ISBN 978-0-804-17889-1.

Web links
---------

* MyTrainerBob.com
* Bob Harper at NBC
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bob Harper Goes Vegan". VegNews. 2011-07-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-15.
2. ↑  "It's Official! 'The Biggest Loser' Trainer Bob Harper Goes From Vegetarian To Vegan!". Ecorazzi. 2013-12-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-15.
3. ↑  "Sexiest Vegetarian Celebrities 2010". PETA. 2010-06-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-15.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-30.
5. ↑  "Meet the newest training partner for Bob Harper of 'The Biggest Loser': Karl (as in Lagerfeld)". Los Angeles Times. June 7, 2010. June 20, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 15, 2013.
**Ərgünəş**, **Argünəş** — Xocavənd rayonunun Xırmancıq kəndi ərazisində dağ. Hündürlüyü 1468 m-dir. Oronim Ar və günəş sözlərindən düzəlmişdir.

Haqqında
--------

Toponimik ədəbiyyatlarda Ərgünəş şəklində təqdim olunan bu oronim belə izah olunur: 

> 
>  
> "Yaxınlığındakı dağlardan hündürlüyü çox olmasına və günəş şüası ilk dəfə həmin dağın zirvəsinə düşməsinə görə dağ belə adlanmışdır". 
> 
> 
> 

Ar sözü "keşikçi, gözətçi"; "quru çay dərəsi" mənaları ilə yanaşı buryat, yakut və monqol dillərində "qərb, arxa tərəf, Şimal, dağın kölgə düşən hissəsi, quzey" mənalarını da ifadə edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Quba rayonu ərazisindəki hal-hazırda Dolanlar adlanan dağın da əvvəlki adı Argünəş olmuşdur. Bu oronimin coğrafi mövqeyi ikinci izahla üst-üstə düşür. Dolanlar adına gəlincə, dolan qədim fars və tacik dillərində "dağ keçidi", monqol dilində (dalın) "arxa tərəf, yüksəklik, yol" deməkdir. Bu baxımdan Argünəş və Dolanlar oronimləri sinonim hesab oluna bilər. Qırğızıstanda Dolon, Tacikistanda Dolona, Dolonabulak yer adları bu oronimin türk dilləri üçün yad olmadığını sübut edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti". İki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007.
**Məhəmməd Əyyub** (d. 1942) — Miçiqan Dövlət Universitetinin James Madison kollecinin beynəlxalq münasibətlər departamentinin fəxri professorudur. O, həmçinin Miçiqan Dövlət Universitetində Müsəlman Tədqiqatları Programının koordinatorudur.  O, beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində "Subaltern realism" nəzeriyyəsi ilə tanınir.

"Subaltern" realism
-------------------

Əyyub öz nəzəriyyəsi olan "Subaltern realism"i ilk dəfə 1980-ci illərdə təklif etmiş və 1990-cı illərdə daha da inkişaf etdirmişdir.

Bu nəzəriyyə Kenneth Waltz və başqalarınin neorealism idealarını sərt sekildə tənqid etməklə yanaşı, dövlətin daxilində olan amillərin önəmliyinidə vurğulamışdır.

Bu nəzəriyyənin əsas meqsədi üçüncü dünya ölkələrinin hərəkətlərinin başlıca səbəblərini, üçüncü dünya ölkələrinin liderlərinin əsas narahatçılıqlarını, və həmin ölkələrdə münaqişələrin başlıca səbəblərini öyrənmək üçün analitik bir vasitə olmaqdır. Bu nəzəriyyə üçüncü dünya ölkələrində vəziyyətlərin sənayələşmiş və ya inkişaf etmiş ölkələrdən tamamilə ferqli olduğunu vurğulayır, və əsas beynəlxalq münasibətlər nezəriyyələrinin üçüncü dünya ölkələrini nəzərə almadıqları üçün tənqid edir. O təhlükəsizlik anlayışı üçün alternativ bir konsept irəli sürür və beynəlxalq münasiblərdə nəzəriyyələşdirmədə bərabərsizliyin olduğunu vurğulayır. 

### Prinsiplər

Subaltern realism nəzəriyyəsi üçüncü dünya ölkələrinin, adətən, zəif və tez-tez iqtisadi və hərbi cəhətdən xarici havadarlardan, əsasəndə inkişaf etmiş ölkələrdən asılı olduğunu irəli sürür. Buna görədə, üçüncü dünya ölkələri əsasən nisbi qazanclara və qısa müddətli mənfəətlərə, uzun müddətli qazanclardan və mütləq faydalardan daha çox önəm verir. 

Bundan başqa, üçüncü dünya ölkələrinin qarşılıqlı əlaqələri əsasən yaxın qonşu ərazilərdə məhdudlaşır. Bu əlaqələr əsasən təhlükəsizlik sahəsində olur və bu məsələdə üçüncü dünya ölkələri bəzən eyni xüsusiyyətlərə malik başqa ölkələrlədə qarşılıqlı əlaqələrə girirlər. Buna görədə, onlar beynəlxalq səviyyədəki təhlükəsizlik məsələlərinə görə daha az narahat olurlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mohammed Ayoob // .
2. ↑  Mohammed Ayoob // NUKAT. 2002.
3. 1 2 3  Czech National Authority Database.
4. ↑  *James Madison College, Michigan State University.* "Mohammed Ayoob". 2007-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-02-27.
5. ↑  Ayoob, Mohammed: "Inequality and Theorizing in International Relations: The Case for Subaltern Realism", International Studies Review, Vol. 4, No. 3. (Autumn, 2002), pp. 27-48
**Vasili Çapayev** (rus. *Василий Иванович Чапаев*; 28 yanvar (9 fevral) 1887, Budayka[d], Kazan quberniyası, Rusiya imperiyası – 5 sentyabr 1919) — XX əsrin əvvələrindəki vətəndaş müharibəsi qəhrəmanlarından biri, Qızıl Ordunun komandiri.

Həyatı
------

32 yaşında sirli ölüm

İndi isə qəhrəmanımız, damarlarında türk qanı olan Vasili İvanoviç Çapayevdən bəhs edəcək. Kimdir Çapayev? Vasili İvanoviç Çapayev 1887-ci il fevralın 9-da Kazan quberniyasının (indiki Çuvaşıstan Respublikası) Budayka kəndində anadan olub. Onun milliyyəti isə yarı çuvaş, yarı erzyalı olub. Erzyalılar Mordoviyada etnik qrupdur. Onun atası İvan Stepanoviç mordovalı, anası isə Yekaterina Semyonovna isə çuvaş olub. Çoxuşaqlı ailənin 6-cı uşağı Vasili rus akademik elminə əsasən, "rus kökənlidir". 32 yaşında, 1919-cu il sentyabrın 5-də hərbi liderliklə fəaliyyət göstərən Vasili İvanoviç Çapayev Qazaxıstanda boğulma səbəbi ilə vəfat edib. Ölümü indiyə qədər də müəmmalı görənlər var.

"Çapayev" soyadı haradan götürülüb? "Çepay" yerli dialektdə "Tseplyay" mənasını verir, yükdaşıyan fəhləyə deyilən bu söz tezliklə onun ləqəbinə, sonralar isə soyadına çevrilir. Daha sonralar isə "e" hərfi "a" hərfi ilə əvəzlənərək beləcə "Çapayev" soyadı yaranır. Qədim türk sözü olan "çöp" isə tullantı mənasını verir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  ЧАПАЕВ // Böyük Rusiya Ensiklopediyası (rus.). Москва: Большая российская энциклопедия, 2004.
2. 1 2  Чапаев Василий Иванович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
**Soko Qrad** (serb-kiril Соко Град) ― Serbiyanın Sokobanya kurort şəhərindən 2 kilometr şərqdə yerləşən orta əsr şəhəri və qalası. Qala 1982-ci ildə "böyük əhəmiyyətə malik mədəniyyət abidəsi" elan edilmişdir və Serbiya Respublikası tərəfindən qorunur.

Tarix
-----

 Yuxarı şəhərin qüllələri
Qala VI əsrdə Şərqi Roma imperatoru I Yustinian dövründə avarların və slavyanların Balkan yarımadasına hücum etməsinin qarşısını almaq üçün inşa edilmişdir. Ərazi 1172-ci ildə Stefan Nemanya tərəfindən işğal edildi və orta əsr Serbiya dövlətinin bir hissəsi oldu. Boqomilçilərin Serbiyadan qovulması zamanı Nemanya boqomil olan Soko administratoru ilə toqquşdu. 

Soko Qrad 1398-ci ildə isə Osmanlı imperiyası tərəfindən işğal etdi. 

Şəhər şiddətli Osmanlı hücumu nəticəsində dağılmışdır. Bu gün görünən yeganə xüsusiyyətlər qalanın qapısı, divarları və üç qülləsi olan yuxarı şəhərin qalıqlarıdır. 

Soko Qrad sözünün mənası "şahin şəhəri" deməkdir. Şəhərin adı şəhərə təlimli şahinlərlə vergi ödəyən bir çox şahin ovçusu ilə bağlıdır.

Xüsusiyyətlər
-------------

Yustinian tərəfindən tiklmiş orijinal istehkam qayanın ən hündür hissəsində inşa edilmişdi və bu, onu düşmən tərəfindən praktik olaraq əlçatmaz hala gətirirdi. Serbiya dövlətinin sonrakı inkişaf dövrlərində qala ətrafındakı istehkam daha da genişləndi və qayanın altına doğru irəlilədi.

Əsas qala istehkamın divarlarının ortasında yerləşirdi. İstehkam kompleksinin bir neçə qülləsi var idi və bunlardan yalnız bir neçəsi bu gün qədər gəlib çata bilmişdir. Onlardan yalnız Yuxarı şəhərdəki ilk giriş qülləsi qorunur və yaxşı vəziyyətdədir. Digər qüllələr və dayaqlar isə dağıntılar halında günümüzə gəlib çatmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Monuments of Culture in Serbia: СОКО ГРАД" (serb). SANU. 2022-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-29.

 Xarici keçidlər
----------------

* Sokograd (serb.)
**Vasitəsiz və vasitəli nitq** — danışarkən və ya yazarkən bəzən başqasının nitqini (onun dediyini və yazdığını) dinləyiciyə, oxucuya çatdırmaq lazım gəlir. Başqasının nitqi iki üsulla verilə bilər: vasitəsiz və vasitəli.

Vasitəsiz nitq
--------------

Başqasının nitqi eyni ilə, dəyişdirilmədən verilərsə, ona vasitəsiz nitq deyilir. Vasitəsiz nitqli cümlələr iki hissədən ibarət olur: müəllifin sözlərindən və vasitəsiz nitqdən. Müəllifin sözü M(m), vasitəsiz nitq V(v) ilə işarə olunur. Müəllifin sözlərində xəbər, əsasən, nitq və təfəkkür feillərindən ibarət olur. Vasitəsiz nitq müəllif sözlərinə qoşulur,yazıda dırnaq işarəsi və ya tire ilə ayrılır. Müəllif təhkiyəsinə daxil olduqda dırnaqlar arasında,dialoqlarda tire ilə verilir. Vasitəsiz nitqin işlənmə formaları:

1. M:"V".
2. "V?"-m.
3. M:"V",-m.
4. "V,-m,-v".
5. M:"V,-m,-v".

Vasitəli nitq
-------------

Başqasının nitqi eynilə deyil, dəyişdirilmiş şəkildə, lakin, məzmunu saxlanılmaqla verilərsə,buna vasitəli nitq deyilir. Vasitəli nitqli cümlələr müəllifin sözlərindən və başqasının nitqinin məzmunundan ibarət olur. Vasitəli nitq budaq cümlə şəklində formalaşır və müəllifin sözlərindən sonra işlənir.

Həmçinin bax
------------

* nitq
*

İstinadlar
----------

*İ.Ə.Əhmədzadə,T.M.Hacıyev,Z.Ə.Şahbazova,A.F.Miriyev,M.H.Vəliyeva,S.M.Hüseynova,S.B.Əhmədova,S.C.Zeyniyeva,F.C.Ellazov,G.M.Veysəlov,S.H.İbrahimov,M.Ə.Hüseynov,R.K.Əliyeva.* Azərbaycan dili. Bakı: Polygraphic Production. 2016. səh. 435-443.
**Tatarıstan iqtisadiyyatı** (tatar. Tatarstan cäğräfiäse) — Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasının coğrafiyası.

Qonşuları
---------

Tatarıstan Rusiya Federasiyası daxilində şimaldan Kirov Oblastı, şimal və şimal-şərqdən Udmurtiya Respublikası, şərq və cənub-şərqdən Başqırdıstan Respublikası, cənub-şərqdən Orenburq vilayəti, cənubdan Samara vilayəti, cənub və cənub-qərb Ulyanovsk vilayəti, qərbdən Çuvaşıstan Respublikası, qərb və şimal-qərbdən Mari El Respublikası ilə qonşudur. Cənub-şərq istiqamətində Qazaxıstan ilə Tatarıstan arasında Orenburq vilayəti yerləşir.

Torpaqları
----------

Tatarıstan torpaqları ümumiyyətlə alçaq və kələ-kötürdür. İdil çayının qərbində yüksəkliyi 235 metrə çatan ərazi İdil təpələrinin ən şimal nöqtəsidir. Şərqdə Ural dağlarına doğru yüksələn bölgənin cənub-şərqində təxminən 338 metr yüksəklikdə Bögelme-Belebey Platosu yer alır.

İdil çayı bölgə torpaqlarının qərb ucundan şimal-cənub istiqamətində axır.

Torpaqların böyük hissəsini İdilin bir qolu olan Çulman çayı sulayır. Nokrat və Ağ İdil çayları Çulman çayının ən əhəmiyyətli qollarıdır.

İstinadlar
----------



| ⛭Tatarıstan mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Tatarıstan"**
 | Tatarıstan |
**Sokotra adası** (*ərəb.* سقطرى ‎) — Hind okeanının şimal-qərbində yerləşir. Ada Sokotra arxipelaqının ən böyük adasıdır. İnzibati cəhətdən isə eyni adlı muxafazeyə daxildir. Adanın əsas şəhəri Habeydodur. 2004-ci il məlumatına görə adada 42 442 nəfər yaşayır.

Coğrafiyası
-----------

Ada Ədən körfəzinin şərq girəcəyində. Afrika buynuzu yarımadasından 250 km şərqdə, Ərəbistan yarımadasından 350 km cənubda yerləşir. Uzunluğu 133 km, eni 42 km, sahəsi 3625 km² təşkil edir.

Maksimal hündürlüyü 1505 metrdir.

İqlimi
------

İqlimi tropik səhra və yarımsəhradır. Yağıntı əsasən adanın mərkəzi hussəsinə düşür. Yağışlar qış ayları düşür. Mussonlar dönəmində güçlü küləklər və hündür dalğalar tipikdir.

Tarixi
------

1880-ci ildə adaya ilk dəfə İsaak Valfuronun başçılığı ilə Britaniya ekspedisiyası göndərilir. Adada cəmi 48 gün olan ekspedisiya 200-dən çox elmə məlum olmayan bitki aşkarlayır. Bu səbəbdən botanik baxımından ada "Hind okeanının Qalapaqosu" adını qazanır.

Təbiəti
-------

*Dracaena cinnabari*
Ada endemik flora və faunası ilə zəngindir. Bu səbəbdən ada 2003-cü ildə arxipelaqın digər adaları ilə birlikdə qorunur.

Əhali və iqtisadiyyat
---------------------

Ada ərazisində yaşayan əhalinin böyük qismini çobanlar, torpaq sahibləri və balıqçılar təşkil edir. Maldarlığın əsasını qoyunçuluq və davarçılıq təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Law establishing province of Socotra Archipelago issued* Arxivləşdirilib 2014-02-22 at the Wayback Machine, Website of the President of the Republic of Yemen
2. ↑  "Saba Net :: سبأ نت". 2017-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-21.
3. ↑  Socotra Governance & Biodiversity Project — «Sokotraya xoş gəlmisiniz» Arxivləşdirilib 2018-09-22 at the Wayback Machine 10-06-2011.
4. ↑  «Light Reiki» formu. İstifadəçi Lora «Möcüzəli Cokotra adası.» Arxivləşdirilib 2016-12-24 at the Wayback Machine 03-10-2010.
**Carılqaç gölü** (*ukr.* Джарилгач, krımtat. Carılğaç, Джарылгъач) — Çernomorsk rayonunun və Tərxan Qut yarımadası (Donuzlavdan sonra) ən böyük gölü. Çernomorsk rayonunun mərkəzi hissəsinin qərbində yerləşir. Su səthinin sahəsi 8.3 km²-dir. Ümumi mineralizasiya növü acı-duzludur. Liman mənşəllidir. Qapalı hidroloji rejimə malikdir. 

Yerli sakinlər və ora gələn turistlər səhvən Carılqaç gölə liman deyirlər, baxmayaraq ki gölün dənizlə əlaqəsi yoxdur.

Gölün adı Krım tatar dilindən tərcümədə parçalanmış, çatlamış deməkdir.

Coğrafiya
---------

İkinci ən böyük olduğu Tərxan Qut göllər qrupuna daxildir. Uzunluğu 8,5 km, orta eni 1 km, maksimal eni 2,3 km-dir. Orta dərinlik 0,9 m, maksimum 1,0/1,6 m, dəniz səviyyəsindən hündürlüyü −0,4 m, su yığma sahəsi 268 km²-dir.

Tökülən və axan çayları, adaları yoxdur.

Gölün sahilində Çernomorsk rayonu Mejvodnensk kənd sovetinin Mejvodnoe, Vodopoinoe və Novoulyanovka kəndləri yerləşir.

Yarılqac və Panskoye gölləri ilə birlikdə, Yarılqaç körfəzinə bitişik göllər qrupuna aiddir. Göl Yarılqaç körfəzindən və Yarılqaç gölündən Mejvodnoe - Zaitsevo - Krasnaya Polyana yerli yolu ilə ayrılır.

20 km uzunluğundakı Carılqaç və 24 km uzunluğundakı Kirovskaya dərələri gölə tökülür. Şimal və cənub (qismən) sahilləri dik, qərb və şərq isə alçaqdır, uyğun olaraq 5-6 və 2-3 m hündürlükdədir.

### İqlim

Gölün ərazisindəki iqlim mülayim kontinentaldır. İyul ayında orta temperatur təxminən +23 ° C, yanvar ayında - 0 ° C-dir. Orta illik yağıntı 350 mm-dən azdır. 

### Alt çöküntülər

Gölün dib çöküntüləri çox qalındır və tərkibinə görə fərqlənir. Üst təbəqələrdə, qara və boz rəngli incə dağılmış lillərlə təmsil olunur. Aşağı təbəqələrdə bunlar əsasən incə dağınıq lillər və ya hətta lilli qumlu torpaqlardan ibarətdir. Siltlərin aşağı təbəqələri demək olar ki, hər yerdədir və sahilə bitişik göl sahələrindəki yuxarı qatlar dəniz mollyuskalarının qabıqları ilə doludur. Dib çöküntülərinin ən böyük qalınlığı 8–12 m, incə qara və tünd boz lilələrin üst təbəqəsi 0,3–1,0 m-dir. Tərxan Qut qrupunun digər göllərində olduğu kimi Carılqaçda da alt kök duzu tapılmamışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Республиканский комитет Автономной Республики Крым по водохозяйственному строительству и орошаемому земледелию" (rus). 2012-11-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-10-25.
**Sokolovsko-Sarbay mədən və emal istehsalat birliyi**  — Eurasian Resources Group (ERG) tərkibinə daxil olan dəmir filizlərinin çıxarılması və emalı üzrə ən böyük Qazaxıstan müəssisəsidir.

Tarixi
------

30 iyun 1954-cü ildə SSRİ Nazirlər Soveti, Maqnetit filizlərinin Sokolovsk və Sarbay yataqları əsasında Sokolovsko-Sarbay mədən və emalı istehsalat birliyinin tikintisinə başlamaq barədə qərar verdi. 1957-ci ilin avqustunda müəssisə Çelyabinsk metallurglarına ilk eşelon satıla bilən filiz göndərdi.

1995-ci ildə şirkət rəqabət qabiliyyətli məhsulların sərbəst buraxılması, Qazaxıstan iqtisadiyyatının inkişafında iştirakı və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası üçün Beynəlxalq Şərq İnkişafı Fondundan Qızıl Kürə mükafatını, habelə ticarət mükafatını aldı prestij və Milli Marketinq İnstitutunun ən yaxşı markasıdır .

Müəssisənin tərkibi
-------------------

İstehsalat birliyinə dörd açıq ocaq daxildir — Sokolovsk, Sarbay, Kaçarsk (əvvəlki adıyla Kaçarsk GOK) və Kurjunkulsk, Sokolovsk mədəni, dolomit mədənləri, filiz hazırlama və pelletləşdirmə kompleksləri, Alekseyev dolomit mədəni metal haddesi və mexaniki təmir zavodları.

Məhsullar və xidmətlər
----------------------

Sokolovsko-Sarbay mədən və emal istehsalat birliyinin əsas məhsulları yüksək fırın istehsalı üçün xammal olan dəmir filizi qranulları və dəmir filizi konsentratıdır. Xammal Karaqanda Metallurgiya Zavoduna, Maqnitoqorsk Metalurji Zavoduna və bir sıra Çin müəssisələrə verilir.

Dəmir filizi konsentratı şlak betonundan, əzilmiş xam filizdən, dolomit, əhəng daşı, çınqıldan istehsal olunur. Dərnək yalnız Qazaxıstanda deyil, həm də dəmir filizinin çıxarılması və emalı sahəsində də lider müəssisələrdən biridir. Bir hissəsi olan Sarıbay, Sokolov, Kaşar, Korjınkol mədənlərinin ümumi balans ehtiyatları 3,4 milyard ton təşkil edir. Sənaye nəhənginə ayrıca Sokolov yeraltı mədəni, Kentas konsentratoru daxildir. Buraya Mədən və Dəmiryolu Nəqliyyat Departamenti, Avtomobil Nəqliyyatı Departamenti, Alekseyevski Dolomit və Qızıljarski əhəngdaşı mədənləri, mexaniki təmir zavodu və bir sıra köməkçi müəssisələr daxildir. Hazırda Sarıbay mədənində 411 milyon 400 min ton dəmir filizi istehsal olunur. 1999-cü ildə sahəyə 10 milyon ABŞ dolları həcmində sərmayə qoyuldu. 2005-ci ildə fondların həcmi 100 milyon dollara çatmışdır. Bu il dərnək dizayn gücünü 35 milyon ton üstələyib.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  "Официальный сайт Eurasian Resources Group". 2019-03-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-16.
3. ↑  "Аудиторский отчет за 2016 год (консолидированный)" (PDF). 2018-01-25 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-25.
4. 1 2 3  *Храмков Алексей.* "Крупнейшее в Казахстане горно-обогатительное объединение становится металлургическим производством". газета «Литер». 2011-11-05. İstifadə tarixi: 2012-12-16.
5. ↑  "ССГПО из ERG в I полугодии сократило добычу железной руды на 20%". Kursiv.kz. 2015-07-24. 2016-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-29.
**Tofiq Surxay oğlu Şahsuvarov** — Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Tofiq Surxay oğlu Şahsuvarov 1929-cu ildə Laçın şəhərində anadan olmuşdur.   

1937-ci ildə orta məktəbin birinci sinfinə getmiş, 1948-ci ildə orta məktəbi bitirmişdir.  

1948-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutuna daxil olaraq tələbə adını qazanmışdır.  

1953-cü ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunu bitirmişdir.  

1954-cü ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki Bakı Dövlət Universiteti) əmək fəaliyyətinə başlamışdır.  

1954-1957-ci illərdə Tofiq Şahsuvarov mühazirə assistenti kimi çalışmışdır.  

1957-ci il namizədlik dissertasiyasının müdafiə etmişdir.  

1960-cı il dosent elmi dərəcəsini almışdır.  

1967-ci il doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş "Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru" elmi dərəcəsini almışdır   

1986-92-ci illə Geoloji-coğrafiya fakültəsinin dekanı vəzifəsində əmək fəaliyyətini davam etdirmişdir.  

1992-ci ildən 2009-ilə qədər Tofiq Şahsuvarov Bakı Dövlət Universitetinin "Ümumi geologiya kafedra"sının professoru olmuşdur.  

2009-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Tofiq Şahsuvarov 1954-cü ildən Bakı Dövlət Universitetində əmək fəaliyyətinə başlayır.  
 
"Pirsaat-Hamamdağ antiklinal zonasının geoloji quruluşu. İnkişaf tarixi. Neftlliliyi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası, "Azərbaycanın məhsuldar qat hövzəsinin paleocoğrafiyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Ümumi geologiya. Geomorfologiya və IV dövr çöküntülərinin geologiyası, Geologiya elmlərinin tarixi və metodologiyası; Geoekologiya və s. kimi dərsləri aparmışdır.  
 
Tofiq Şahsuvarov 68 məqalənin,1 kitabın müəllifidir.  

2 elmlər namizədi onun rəhbərliyi altında hazırlanmışdır.  
 
Neft və qaz geologiyası; qeyri-struktur neft və qaz tələləri mövzularında tədqiqatlar aparmışdır.  

Tofiq Şahsuvarov aşağıdakı Beynəlxalq Seminar, Simpozium və Konfranslarda iştirak etmişdir.  

* Sankt-Peterburq-1969;
* Kazan-1971;
* Tomsk-1987;
* Fransa-1988;
* Xarkov-1988;
* Almaniya-1990;
* Tbilisi-1990.

Seçilmiş əsərləri
-----------------

1. Kompensasiya profilləri əsasında izopaxit xəritələrinin qurulması metodikası və kəsimlərin bərabər bölünməsinin bəzi məsələləri haqqında. Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası, № 3 2003
2. BDU-nun Geologiya fakültəsi tələbələrinin tədris-çöl məşğələlərində maqnit bucağının oriyentiri və təyin olunması məsələsinə dair Bakı Universiteti xəbərləri, Təbiət elmləri seriyası, № 3, 2004.
3. Fasiya və formasiya təlimi haqqında Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası,№ 3, 2005.
4. Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında mexaniki denudasiyanın və denudasiya kəsiminin təqribi qiymətləri barədə Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası,. № 4, 2006.
5. Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında çaqıl-valun çöküntülərinin bəzi parametrlərinin təxmini müəyyənləşdirilmə metodikası haqqında Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası,. № 1, 2008.

Kitabları
---------

Həmçinin bax
------------

* Surxay bəy Şahsuvarov
**Tofiq Vəliyev** (tam adı: *Vəliyev Tofiq Talış oğlu*; d. may 1934, Ağdam, Azərbaycan) — tarix elmləri doktoru, 1993-2014-cü illərdə Bakı Dövlət Universiteti «Slavyan ölkələri tarixi» kafedrasının müdiri, "Şöhrət" ordeni laureatı.

Həyatı
------

Vəliyev Tofiq Talış oğlu 1934-cü ilin may ayında Ağdam rayonunun Kürdlər kəndində müəllim ailəsində anadan olumuşdur. 1948–1951-ci illərdə Ağdam Pedaqoji texnikumunda təhsil almışdır. Təhsilini bitirdikdən sonra 1951–1952-ci tədris ilində Yevlax rayonunun Qoyunbinəsi kəndində müəllim işləmişdir.
1953–1958-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində oxumuş, təhsilini başa vurduqdan sonra təyinatla AMEA Tarix İnstitutuna göndərilmişdir. 1958–1990-cı illərdə AMEA Tarix institutunda işləmişdir. 1960–1963-cü illərdə İnstitutun əyani aspiranturasında təhsil almışdır.

1990-cı ildə müsabiqə yolu ilə BDU-nun Tarix fakültəsinə professor vəzifəsinə keçmişdir. 1993-cü ildən 2014-cü ilədək fakültənin «Slavyan ölkələri tarixi» kafedrasının müdiri vəzifəsində işləmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

1966-cı ildə «XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın ipək emalı sənayesi» mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1970-ci ildə Peterburqda (Leninqrad) keçirilmiş "Dünya iqtisadi tarixi" və həmin ildə Moskvada təşkil edilmiş "XII beynəlxalq tarix konqres"lərində iştirak etmişdir. 1986-cı ildə «XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın sənayesi və proletariatı» mövzusunda isə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

"XIX əsr–XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan iqtisadiyyatında kapitalist münasibətlərinin inkişafı və eyni dövrdə Şərqi Slavyan ölkələrinin tarixi" sahəsində tədqiqatlar aparır. 160-dan çox məqalənin, 5 monoqrafiyanın, orta və ali məktəblər üçün 14 dərslik və dərs vəsaitinin müəllifidir. 8 elmlər namizədi və 2 elmlər doktoru hazırlamışdır.

Seçilmiş əsərləri
-----------------

* XX əsr Azərbaycan tarixi (ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, 2004.
* Azərbaycan tarixi suallarda və cavablarda (dərs vəsaiti I hissə). Bakı, 2004.
* Azərbaycan tarixi suallarda və cavablarda (dərs vəsaiti II hissə). Bakı, 2004.
* Ümumdünya tarixi suallarda və cavablarda (dərs vəsaiti, II hissə). Bakı 2004.
* Ümumdünya tarixi suallarda və cavablarda (dərs vəsaiti, III hissə). Bakı 2004.
* Slavyan ölkələri tarixi. Ümumi kursun proqramı. Bakı 2004.
* Slavyan ölkələri tarixi magistr kursunun proqramı. Bakı 2008.
* XIX əsrin axrları XX əsrin əvvəllərində Rusiya və Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafı – Bakı Universitetinin «Xəbərləri (humanitar seriya)». Bakı, 2008, №3

İstinadlar
----------

* "Tarix fakültəsi".  (azərb.). 14 May 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 mart 2016.

Həmçinin bax
------------

* Bakı Dövlət Universiteti
* BDU Tarix
**Herbert Lionel Adolf Hart**(18 İyul 1907 – 19 Dekabr 1992) Britaniyalı hüquqşünas-filosof, siyasi və hüquqi fəlsəfənin görkəmli xadimi.O, Oksford Universitetinin hüquq professoru olmuşdur.Onun ən məşhur işi "Hüquq anlayışı" 1961-ci ildə yazılmışdır(1961:3-cü nəşr,2012) .Hart əsərində hüququ fəlsəfi cəhətdən yeniləyərək "hüququn təbiəti" və ya "hüququn anlayışı" kimi ifadə etdi.O, Hans Kelzenlə yanaşı XX əsrin ən qabaqcıl filosolarından biri hesab olunur.

Həyatı
------

H.Hart 1907-ci ildə Yorkşirdə yerləşən Herroqeyt şəhərində Rouz Semson Hart və Saymon Hartın ailəsində dünyaya gəlmişdir.Atası Alman və Polyak əsilli yəhudi bir dərzi idi.Polyak əsilli olan anasının valideynləri isə varlı parça tacirləri idi.Hartın Albert adlı böyük qardaşı, Sibil adlı kiçik bacısı var idi.O, Çelenthem Kollecində,Bredford Qrammatika Məktəbində və Oksford Nyu Kollecdə təhsil almışdır.

Hart 1932-ci ildən 1940-cı ilə qədər vəkil kimi Lordlar məhkəməsində uğurlu praktika keçmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  H.L.A. Hart // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  www.accademiadellescienze.it (it.).
**Karula Milli Parkı** (est. Karula rahvuspark) — Estoniyanın Vırumaa (Antsl və Mıniste volostları) və Valqamaa (Karula volostu) qəzaları ərazisində yerləşən milli park. Estoniyanın beş milli parkının ən kiçiyidir. Ərazisi 123 km²-dir. Milli park Cənubi Estoniyaya xas meşə və göllərlə zəngin olan dağlıq mənzərələri, yerli mədəniyyətini qorumaq və təmsil etmək üçün qurulmuşdur. Bölgədəki yerli insanlar eston dilinin xüsusi bir ləhcəsi olan murde dialektində danışırlar.

Milli park əvvəlcə təbiət qoruğu kimi 1979-cu ildə qurulmuş və 1993-cü ildə milli parka çevrilmişdir. Hazırda bütün Karul dağlarının üçdə bir hissəsini tutur. Karula Milli Parkına gələnlər üçün mərkəz Yaxijarvedir. Məntəqə bölgədəki ən böyük gölün sahilində yerləşir.

Karula Milli Parkı olduqca rəngarəng təbiətə malikdir. Pıxya Karulada əsrlər boyu insan fəaliyyətinin üstünlük təşkil etdiyi mənzərələr üstünlük təşkil edir. Uzaq kənd təsərrüfatları, tarlalar, biçənəklər, bağlar və göllərlə əvəzlənir. Əhalinin əsas hissəsi Pıxya Karulada yaşayır. Lyuna-Karula isə əksinə kiçik bataqlıqlar ilə kəsişən böyük bir meşədir. Karulada Cənub-Şərqi Estoniyanın ən böyük meşə sahəsi yerləşir. Meşəlik milli parkdan da böyük bir ərazini əhatə edir. Meşənin özü isə parkın 70% -dən çoxunu əhatə edir.

Qədim dövrlərdə materik buzlağının geri çəkilməsi zamanı Karula təpələrinin ətəyində çoxsaylı göllər yaranmışdır. Bunlardan 38-i parkda yerləşir. Buradakı göllərin ən böyüyü Yahijarv (176 ha), ən dərini isə Savijarvdır (8 m). Bataqlıqlar milli parkın ərazisinin kiçik bir hissəsini tutur. 
Karula yüksəkliklərinin ən hündür zirvəsi olan Rebaseyarve Tornimyaqi (dəniz səviyyəsindən 137 m) təpəsi park ərazisində yerləşir.
Karula Milli Parkı ərazisində 40 göl vardır. Onların böyük əksiyyətinin sahil xətti dəyişkəndir. parkda yerləşən göllər: Anyaryarvi, Alakonnu, Kadsiyarv, Kallıtı, Kauqyarv, Koqyuyarv, Konnumyae, Kuykli, Kyustriyar, Kyuyrre, Kyunimetsa, Layasaarya, Myarv, Lin, Perayarv, Pormeystri, Pebaseyarv, Saviyarv, Sibula, Suur-Apya və ya Koobassaare, Suur-Saaryarv, Ubayarv, Viytka, Vyake Pexmeyarv, Vyayken Myusyayarva, Vuike.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Национальный парк Карула — Eesti Maaturism". 2016-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-12-26.
2. ↑  Karula rahvuspark Arxivləşdirilib 2011-08-12 at the Wayback Machine (est.)
3. ↑  "RMK > Karula Milli Parkı". 2010-10-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-03.

| ⛭**Estoniya milli parkları** |
| --- |
| Karula Milli Parkı  • Lahemaa Milli Parkı  • Matsalu Milli Parkı  • Soomaa Milli Parkı  • Vilsandi Milli Parkı |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |