**Ağıl** və ya **zəka** — doğru ilə yanlışı ayırd etmə, hər hansı bir mövzuda fikir yürütmə və münasibət bildirmə qabiliyyətidinə deyilir. Məntiq də ağlın əsas hissəsidir.

İnsan yaşa dolduqca ağlı da inkişaf edir. Dərrakə isə bir hadisəni dərk etməyi, qavramağı mühakimə etməyi və açıqlamağı təmin edir. Ümumiyyətlə, 12 yaşa qədər sürətlə inkişaf edən dərrakə qabiliyyəti 20 yaşa qədər davam edir və sonra sabit qalır.

Dərrakə insanın hər vəziyyətdə qabiliyyətini üzə çıxartmaya da bilər. Məsələn, gözəl şeir yazan adam bəsit riyazi məsələni həll etməkdə çətinlik çəkir. Çünki dərrakə özünü psixoloji hadisələr, idrak, yadda saxlama qabiliyyəti, meyillər və s. ilə əlaqədar fərqli şəkildə göstərir.

Ağıl hisslər, emosional proseslər, anlayış, yaddaş, istəklər, fərdi xüsusiyyətlər və motivlər, həmçinin şüursuzluqla müəyyən edilir. Rus dilində bu termini "İqorun yürüşü haqqında sözlər" dövrünə aid etmək olar. 

"Zəka" (latınca intellectus "anlamaq, bilik") latın sinonimlərinə aid edilə bilər - bu səbəb, səbəb, zehni qabiliyyətlərdir: təcrübədən öyrənmək, uyğunlaşmaq, ətraf mühitə nəzarət etmək və ya mücərrəd düşünmək üçün biliyi tətbiq etmək.

Çox vaxt zehni işlə məşğul olan alimlər, Nobel mükafatı laureatları, məsləhətçilər, analitiklər və mütəxəssislər ağıl adlanır.

Bütün müşahidə edilənlər arasında ağılın insana xas olan bir xüsusiyyət olduğuna inanılır, lakin digər heyvanlarda ağılın olmasına imkan verən nəzəriyyələr var. Bəzi nəzəriyyələr tək fövqəlbəşər ağlın (Mütləq Ağıl) mövcudluğunu irəli sürür, bir nəzəriyyə zehni maddənin universal mülkiyyəti hesab edir.

"Ağıl"ın şüurdakı yeri
----------------------

İnkişaf etmiş şüur ​​proseslərində özünü müşahidə üç əsas hadisə qrupunu ayırır:

* Qavramalar və onların zehni emalı;
* Emosional tarazlığın dəyişməsi;
* Könüllü çağırışlar.

Bu fərq o mənada abstraksiya xarakteri daşıyır ki, bu elementlərdən hər hansı birinin tamamilə yox olacağı məlum şüur ​​halları yoxdur; lakin onların müxtəlif kəmiyyət və keyfiyyət birləşmələrinin mümkünlüyü və onlardan birini digərlərinə ixtisar etməyin qeyri-mümkünlüyü bizi obyektiv cisimlərdə heç vaxt təmiz formada müşahidə olunmayan forma və rəngi ayırd etdiyimiz kimi onları fərqləndirməyə məcbur edir. Zehni proseslərin əsas qruplarından birincisi ağıl, zehni və ya idrak fəaliyyəti adlanır. Bu qrupun hadisələrinin müxtəlifliyi və differensiallaşdırılmış psixi proseslərin hər iki qrupun prosesləri üzərində kəmiyyət üstünlük təşkil etməsi "ağıl" anlayışının əhatə dairəsinin həddən artıq genişlənməsinə və onunla məcmusun eyniləşdirilməsinə səbəb olmuş və çox vaxt hələ də gətirib çıxarmışdır. Şüur hadisələri haqqında; digər tərəfdən, qavrayışın işlənməsinin ən mürəkkəb proseslərinin mədəni insanın zehni fəaliyyətində oynadığı rol anlayışın əhatə dairəsinin eyni dərəcədə ardıcıl olmayan daralmasına və "Ağıl"ın bu proseslərlə eyniləşdirilməsinə, məcmusun məcmusuna gətirib çıxarır. 

Üçlü bölgü əsasən İmmanuel Kant sayəsində psixologiyada geniş yayıldı. Siz zehni fəaliyyəti ya onun elementlərində (qavrayış, diqqət, assosiasiyalar, yaddaş, səbəb, ağıl, mühakimə) öyrənə bilərsiniz, ya da fərdi psixologiyada birləşdirildiyi və psixi fərdiliyi xarakterizə etdiyi üçün. İnsan şüurunun səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, xarici aləmin saysız-hesabsız hadisələrinin yalnız cüzi bir hissəsi zehni əməliyyatlar üçün material verir.

Ağıl, təcrübə və hiss orqanları
-------------------------------

Qavrayış sahəsi demək olar ki, yalnız toxunma təəssüratları ilə məhdudlaşan psixi dünyanı təsəvvür etmək olar bu şəraitdə kifayət qədər mürəkkəb fikirlər formalaşa bilər, lakin ruhun həyatı heyrətamiz birtərəfliliyi ilə diqqətəlayiq olacaqdır. Vizual və eşitmə qavrayışlarından sonuncusu, görünür, zehni inkişaf üçün daha çox əhəmiyyət kəsb edir, səsli nitqlə sıx əlaqəsinə görə, bir insanın əsasən əvvəlki nəsillər tərəfindən toplanmış zehni təcrübədən istifadə etmək imkanı ilə məcburidir: Təhsil almamış kar-lallar, karlıq daha ümumi beyin zədələnməsindən asılı olmasa belə, bütün həyatlarını zəif düşüncəlilər səviyyəsində saxlayırlar.

Amma hiss orqanları tam bütöv olduqda belə, onlara təsir edən təəssüratların heç də hamısı insan şüuruna sonrakı psixi emal üçün əlverişli material kimi daxil olmur. Gündəlik təəssüratların əksəriyyəti bunun üçün çox qaranlıq və qeyri-müəyyəndir. Onların qavrayışa çevrilməsi üçün fizioloji xarakterli şərtlərlə yanaşı, psixi fərdiliyi müəyyən edən psixi xarakterli şərtlər də lazımdır. Təəssüratlar o halda aydın qavrayışa çevrilir ki, onlar insan şüurunda bir növ rezonatorlarla, onun tərkibində olan, birgə həyəcanı hissiyyat qıcıqlanmasını (appersepsiyanı) gücləndirən xatırlama obrazları şəklində rast gəlinir. Bitki dünyası ilə tanış olmayan bir insan, bir botaniklə müqayisədə bir çiçəyə baxarkən inanılmaz dərəcədə cüzi bir qavrayış alacaq. Eyni şeyi qeyri-mütəxəssislər, məsələn, avtomobil sərgisini ziyarət edərkən müşahidə edirlər. Eyni zamanda, tək güclü təəssüratlar hələ də şüura nüfuz edə bilər, lakin onlar orada qalmır və assimilyasiya olunmur, çünki onlar bizim ideya və konsepsiyalarımızla əlaqəyə girmir və sonrakı zehni emal mənasında nəticəsiz qalır.

Bu vəziyyətdə, bütün xarici təəssürat sahəsinə münasibətdə, uşağın doğulduqdan sonra ilk dəfə şüuru var. Nə qədər ki, xarici dünyanın təəssüratları xatirələr üçün hələ də möhkəm izlər formalaşdırmayıb, bütün sonrakı təəssüratların dərhal əvvəlki zamanın zehni qazanımları ilə iç-içə olduğu psixoloji münasibətlərin həmin toxuması yaranmır. Hətta tez-tez təkrarlanan təəssüratlar artıq uşağın beynində möhkəm izlər yaratsa da, onun qavrayışlarının sayı onun xatirələrinin azlığına və yeknəsaqliyinə uyğun olaraq böyük yoxsulluq və birtərəfliliklə qeyd olunur. Vəhşilərin təsəvvürləri də bir o qədər cüzi və birtərəflidir. Təhsil və elm bizim xarici təəssüratlara qarşı həssaslığımızı artırır, xarici dünyanın ən müxtəlif təəssüratları ilə şüurumuzda uyğunluqlar yaradır. Hazırkı fikir fondunun qavrayış prosesinə təsirinin ən mühüm nəticəsi bizə təsir edən təəssüratlar arasında seçim etmək imkanıdır. Uşağın şüurunun məzmunu onun ətraf mühitinin qəzalarından tamamilə asılıdır; hadisələrin daxili əlaqəsindən asılı olmayaraq hər an ona yalnız ən güclü stimullar təsir edir.

Yetkinlərdə isə əksinə, qavrayış prosesi getdikcə hər birinin şəxsi mənəvi təcrübədən formalaşan meyllərinə tabe olur. İnsan topladığı ideyalarda və onların assosiasiyalarında əks-səda doğuran təəssüratları daha yaxşı qəbul edir; bu istiqamətdə atılan hər bir addım həssaslığı getdikcə artırır, beləliklə, nəhayət, psixi dünyamıza yaxın təəssüratın ən kiçik işarəsi aydın və aydın qavrayışa səbəb olur. Bununla da insan şəxsiyyətinin vəhdəti qorunur, psixi fərdilik yaranır. Deyilənlərdən aydın olur ki, yaddaş zehni həyatımızın bütün gedişatına müstəsna təsir göstərir.

Ağıl və yaddaş
--------------

Yaddaşın inkişafını zehni inkişafla əlaqələndirməyən məşhur anlayış anlaşılmazlığa əsaslanır. Xatirələrimiz təkcə yeni təəssüratların toxunduğu şəbəkəni təşkil etmir, həm də yeniləşdirici material kimi şüurumuza daxil olacaq qavrayışların seçimini və ümumi psixoloji münasibətlər şəbəkəsində tutacağı yeri qismən müəyyən edir. Onlar qəbul edilən qavrayışların təkcə kəmiyyətinə deyil, həm də keyfiyyətinə təsir göstərir. Müasir sivil insan ibtidai qəbilədən olan bir Afrika vəhşisinin gördüyünü deyil, fetişdə görür; qavranılan cismin özü onu dəyişdirdiyi kimi, onunla birləşməyə girərək "görünən kütlə"nin təsiri altında dəyişir. Yaşlılıqda və ya mütərəqqi iflicin təsiri altında yaddaşın zəifləməsi psixi həyatın dağılmasına və psixi fərdiliyin itirilməsinə səbəb olur: insan bir-biri ilə birləşməyən anın ən güclü təsadüfi təəssüratlarının aciz qurbanına çevrilir. və əlavə emal edilmədən qalır.
Qeyd edilən yaddaşın əqli inkişafa ziddiyyəti ümumi yaddaşın onun bəzi xüsusi növləri ilə eyniləşdirilməsinə əsaslanır. Mücərrəd təfəkkür vərdişində, məsələn, konkret xatirələr zəiflədə bilər, çünki abstraksiya məhz ondan ibarətdir ki, onların spesifik xüsusiyyətləri ideyaların mürəkkəb və heterojen assosiasiyasının məhsulunda yox olur; bu prosesin ifrat mərhələlərində spesifik xüsusiyyətlər hətta tamamilə olmaya və simvol və ya işarə ilə əvəz edilə bilər. Bu addımlarda Hötenin "Wo die Begriffe fehlen, da stelt ein Wort zur rechten Zeit sich ein" sözləri ilə təsvir etdiyi fenomen, yəni konkret obrazlar, xatirələr şəklində heç bir konkret əsasdan məhrum ideyaların meydana çıxması. Lakin bundan ümumiyyətlə yaddaş üçün əlverişsiz bir nəticə çıxarmaq olmaz; əksinə, mücərrəd təfəkkür mürəkkəb və heterojen xatirələr kompleksinin mövcudluğunu nəzərdə tutur.

Ağıl və diqqət
--------------

Zehni fəaliyyətin gedişatına təsir edən digər mühüm amil diqqətdir. O, artıq qavrayış proseslərinə təsir edir, onun yönəldiyi təəssüratlara qarşı həssaslığımızı artırır. Daha da əhəmiyyətlisi onun qavrayışların işlənməsində roludur. Yalnız şüurumuzun apperseptiv kütləsində əks-səda tapan təəssüratlar qavranılırsa, bu əlaqə istənilən halda qarşılıqlıdır və idrak şüurumuzda əvvəlki mənəvi təcrübənin yalnız samit izlərini canlandırır. Hər bir qavrayış inkişaf etmiş şüurda o qədər oxşar samit izləri tapır ki, ondan irəli gələn qeyri-iradi ideya axını son dərəcə müxtəlif və bəzən tamamilə nizamsız xarakter ala bilir.

Daha kəskin formada bu, ruhi xəstələrdə "fikir burulğanı"nda müşahidə olunur. Diqqət nümayəndəliklərimizə müntəzəmlik gətirir; Bizə məlum olmayan şəkildə o, verilmiş qavrayışla uzlaşan "rezonatorların" vasitəçiliyi ilə fərdin planlarına, istəklərinə və ehtiyaclarına uyğun gələn hər şeyi intensivləşdirir və bununla da ideya axını üçün müəyyən çərçivə yaradır. Diqqətin sabitliyi, onu cəmləşdirmək qabiliyyəti, görünür, ən yaxın şəkildə şəxsiyyətin emosional xüsusiyyətlərindən, duyğularının dərinliyindən və sabitliyindən asılıdır, sonuncu isə zehnində güclü, sıx birləşmiş bir insanın mövcudluğu ilə müəyyən edilir. ideyalar və ideyalar qrupu; bu, yəqin ki, niyə "dar" və "birtərəfli" insanlarda dərindən konsentrasiya qabiliyyətinin tez-tez müşahidə olunduğunu izah edir.

Diqqəti saxlamaq qabiliyyətinin şüurun ideoloji məzmununun genişliyi və çoxşaxəliliyi ilə birləşməsi dahi şəxsiyyətlər yetişdirir. Bir alimin "diqqətsizliyindən" və hər bir xırda şeyə görə dərsindən yayınan bir uşağın "qeyri-fikirliliyindən" danışan insanların tez-tez etdiyi səhv, iki birbaşa əks fenomenin qarışıqlığından asılıdır: sonuncuda. Bu halda, diqqəti hər hansı bir şeyə cəmləyə bilməmək (tez-tez yorğunluğun təsiri altında olan böyüklərdə müşahidə olunan fenomen) görünür, birincisi - diqqətin daxili işə o qədər dərin konsentrasiyası ki, ona yad olan obyektlər şüura çata bilmir. Bu vəziyyətin ən yüksək səviyyələrində, bütün şüuru dolduran zehni işdən əvvəl, hətta ölümcül təhlükə də arxa plana keçə bilər (məsələn: Arximedin ölüm dəqiqələri).

Ağıl və yorğunluq
-----------------

Zehni fəaliyyətin gedişatını müəyyən edən mühüm amil fərdin "yorğunluğu"dur. Zəif düşüncəli insanlarda, axmaqlarda, ruhi həyatın qocalıq dağılmasında çox böyükdür. idmanın təsiri altında azalan, tanış sahələrdə məşq edərkən özünü daha az nəzərə çarpan şəkildə göstərən, eyni zamanda, son tədqiqatların göstərdiyi kimi, yorğunluq, yaddaş və diqqət kimi, kəskin fərdi xarakter daşıyır və psixi fərdiliyin xüsusiyyətlərinə daxildir. Həssaslığın artması ilə birbaşa əlaqəli olduğu hallarda bizdə xüsusi bir yorğunluq var: bu hallar dahi şəxsiyyəti psixozla eyniləşdirən bir nəzəriyyənin ortaya çıxmasına səbəb oldu, çünki dahi tez-tez açıq-aşkar neyro və psixosteniya ilə müşayiət olunur. Artan həssaslıqdan və sonuncuda öz düzəlişini tapmaqdan asılı olaraq, bu yorğunluq - əlverişli şəraitdə - genişmiqyaslı iş imkanlarını istisna etmir.

Ağıl və duyğular
----------------

Zehni fəaliyyət duyğulara tənzimləyici təsir göstərir; canlı emosiya ilə bağlı olan, digər təsvirlər silsiləsi ilə assosiasiyaya girərək, onların arasında başqa hisslərlə bağlı olan təmsilləri tapır, ilkin duyğuları müəyyən dərəcədə neytrallaşdırır. Ancaq eyni zamanda, onları dərinləşdirir: əgər bir zamanlar yaşadığımız emosiya mürəkkəb assosiasiyanın üzvlərindən biri ilə bağlıdırsa, assosiasiya nə qədər heterojen və mürəkkəb olsa, bir o qədər tez-tez, ən müxtəlif hallarda yaddaşımızda bu emosiya yaddaşımızda yaranacaq. "Təhsil insanları daha xoşbəxt etmir" kimi geniş yayılmış fikir, xoşbəxtlik meyarı mənəvi həyatın intensivliyi və dolğunluğu deyil, dərhal şənlik hesab edilərsə, əsası var: vəhşilər və uşaqlar, inkişaf etməmiş yaddaşları ilə daha kortəbii və kortəbii olurlar. təhsilli bir insandan daha şən, keçmiş iztirabların xatirələrini qorumaq, gələcək haqqında düşüncələri kədər və narahatlıq kölgəsi ilə rəngləmək. Birincilərin duyğuları daha parlaq, lakin daha səthidir. Keyfiyyət baxımından zehni fəaliyyət simpatik hisslərin genişlənməsinə xüsusilə təsir edir; onun bu baxımdan təsiri o qədər kəskindir ki, məşhur düstur: "hər şeyi başa düşmək hər şeyi bağışlamaq deməkdir" düzgün şəkildə belə ifadə edilə bilər: "hər şeyi bilmək hər şeyi sevmək deməkdir". 

Zehni fəaliyyət xüsusi "zehni emosiyalar"la müşayiət olunur. Digər yüksək duyğular kimi, zehni duyğular da görünmə anında aşağı olanlardan daha aşağı intensivliyə malikdir, lakin müqayisə edilməz dərəcədə yüksək yenilənmə qabiliyyəti ilə xarakterizə olunur. Həyat boyu demək olar ki, davamlı olaraq düşüncəmizi müşayiət edən, yüksək inkişaf etmiş zehni fəaliyyəti olan bir insanda, psixi əhval-ruhiyyənin əsas fonuna sabitlik və bərabərlik verir və yalnız psixi fərdiliyi pozan müstəsna şiddətli sarsıntıların təsiri altında yox ola bilər. Xarici təəssüratlara reaksiyalarımıza gəlincə, zehni fəaliyyət kəskin gecikdirici təsir göstərir. Bu gecikmə orqanizmlərin daha mürəkkəb mühitə uyğunlaşması mexanizmlərindən biri kimi onun üzvi dünyanın filogenezində baş verməsinin mənasıdır. Müasir insanda belə sadə reflekslər doğuran sadə təəssüratlarla yanaşı (kəskin cisim nəfəs borusuna daxil olduqda refleksli öskürək, refleks qusma və s.) orqanizmə ardıcıl təəssürat silsiləsi ibarət olan hadisələr də təsir edir.

Zehni fəaliyyətin funksiyası bu təəssüratlardan birincisinə məruz qaldıqda reaksiyanı gecikdirmək, aşağıdakı təəssüratların hərəkətə keçməsinə imkan vermək, yeni qavrayışın əvvəlki təcrübənin xatirələri ilə birləşməsinə imkan vermək, məqsədəuyğun və planlı reaksiya yaratmaqdır.. Şüur vasitəsilə işlənmiş mürəkkəb reaksiyalar silsiləsi mürəkkəb təəssürat silsiləsi bacarıq sayəsində instinktiv reaksiyalara çevrilir, yəni o qədər sürətlə gedir ki, adətən şüura nüfuz etmir və refleks növünə yaxınlaşır. Zehni fəaliyyət reaksiyaları gecikdirmək meylinə o qədər xasdır ki, zehni inkişafın yalnız zehni tərbiyə etmək istiqamətində birtərəfli istiqaməti ilə "iflic" və ya daha doğrusu "iradənin zəif inkişafı" hadisələri asanlıqla yaranır.

Ağıl və iradə
-------------

Normal zehni proseslər seriyası (qavrayış, zehni emal, iradi reaksiya) çox vaxt tam və ya passiv xəyalların təsiri altında tamamlanmır və ya təhsilin öz fəaliyyətini nizam-intizamla əvəz etməsi və əmrin refleks icrasını qoyur. Fərdin əqli əməyindən irəli gələn iradi hərəkətin yerinə. Əxlaqçıları tez-tez heyrətləndirən və məşhur misrada ifadəsini tapan əqli və iradi sferaların qəribə ayrılması bundan irəli gələ bilər: "vidéo meliora proboque, deteriora sequor" ("Mən ən yaxşısını görürəm və bəyənirəm, amma ən pisini izləyirəm", Ovid, "Metamorfozlar"). Şəxsiyyətin hərəkətləri bu zaman ilk növbədə instinktiv xarakter almış və onun psixi aləmində, biliklərində, inanclarında və baxışlarında dayağı olmayan vərdişlərlə müəyyən edilir. Zehni prosesin könüllü çağırışa keçməsi yalnız birincinin müəyyən enerjisi ilə mümkündür, buna görə də oxşar hadisə hətta yorğunluq anlarında inkişaf etmiş iradəyə malik insanlarda da müşahidə olunur və nevrasteniyanın davamlı simptomlarından biridir. Zehni proseslərin enerjisində deyil, keyfiyyətində əks olunur.

Həmçinin bax
------------

* Beyin
* Şüur

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ağıl". Archived from the original on 2 April 2023. İstifadə tarixi: 8 May 2023.
2. ↑  *Viktor Meleçkiy.* "Ən yaxşı beyinləri nanotexnologiya sahəsində layihəsi". 8 may 2023 tarixində arxivləşdirilib  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url)
3. ↑  *Boris Zaqumennov.* "Şüur yoxsa ağıl". 8 may 2023 tarixində arxivləşdirilib  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url)
4. ↑  "Ağıl haqqında". Archived from the original on 25 December 2016.

Xarici keçidlər
---------------

* Ağıl