**Adana Soyqırımı (*erm.* Ադանայի կոտորած, *türk.* Adana Katliamı); *Kilikiya Soyqırımı*)** və ya Osmanlı dilindəki adı ilə **Adana iğtişaşları** (*erm.* դանայի կոտորած) kimi də tanınan 1909-cu ilin aprel ayında Osmanlı İmperiyasının Adana vilayətində baş verən qarşılıqlı silahlı hücumlar ilə müşahidə olunan etnik münaqişələr nəticəsində Adana regionunun müsəlman əhalisi tərəfindən erməni məhəllə və kəndlərində həyata keçirildiyi iddia edilən ermənifob talanlardır. Hadisələr nəticəsində 15-30 min arasında erməninin öldürüldüyü iddia olunur. Osmanlı və türk mənbələrindəki məlumatlara görə isə bunun əksinə olaraq, tərəflər arasında qarşılıqlı toqquşmalar nəticəsində hər iki tərəfdən də ölənlər olmuşdur. Bu hadisələrdən dərhal sonra hökumət təcili olaraq Rumelidən Adanaya əsgərlər göndərmişdir. Onlar regiona gəldikdən sonra hadisələr yenidən alovlanmış, lakin bu dəfə qiyam qısa bir zaman ərzində yatırılmışdır. Camal Paşa Adana hadisələri nəticəsində 17.000 erməni və 1.850 müsəlmanın öldürüldüyünü, əgər şəhərin əhali nisbəti ermənilərin xeyrinə olsaydı, bu rəqəmlərin tərsinə çevriləcəyini bildirmişdir. "Yeni Tasvir-i Əfkar" qəzeti də ölənlərin sayını belə vermişdir: 1186 nəfər müsəlman, 5243 nəfər isə qeyri-müsəlman əhali. Həmçinin İsmayıl Hami ölənlərin sayının 1850 türk və 1700 erməni olduğunu müəyyənləşdirmişdir. Digər tərəfdən, Patriarxlıq öz tədqiqatları nəticəsində ölənlərin sayının 21.300 nəfər olduğunu müəyyən etmişdir. Həmçinin də Osmanlı parlamentinə Ədirnədən seçilmiş millət vəkili olan Babikyan Əfəndi parlamentə təqdim etmək üçün hesabat hazırlamışdır. O çox keçmədən vəfat etdiyi üçün parlamentdə müzakirə oluna bilinməyən bu hesabatda ölənlərin sayının 21.001 nəfər olduğu göstərilmişdir. Camal Paşanın vermiş olduğu rəqəmlərin məhkəmələrin bitməsindən sonrakı dövrə aid olduğu nəzərə alınarsa, hadisələr zamanı qaçıb sonradan geriyə gələnlərin ola biləcəyi ehtimalı olduğu üçün, ölən ermənilərin sayının 21 min yox, 17 minə yaxın olduğunu güman etmək mümkündür.

Adlandırılması
--------------

Hadisələr müxtəlif tərəflər tərəfindən müxtəlif fərqli adlarla adlandırılmışdır:

* *Adana iğtişaşı* *(Adana qarışıqlığı)*: Osmanlı idarəçilərinə görə
* *Adana vaqiəsi* *(Adana hadisələri)*: Yerli hökumət nümayəndələrinin adlandırılmasına görə
* *Adana Fəlakəti* və ya *Adana faciəsi*: Erməni mənbələrinə görə
* *Adana soyqırımı*: Missioner mənbələrinə görə

Bu adlandırılmalardan əlavə olaraq hadisələr bəzi mənbələrdə *"Adana üsyanı"* və ya *"Adana hərəkatı"* kimi də xatırlanır.

Arxa plan
---------

*Əhalisi*: Çukurova və ya qədim və orta əsrlərdəki adı ilə Kilikiya, müasir erməni dövlətindən əvvəl mövcud olmuş olan son uzunmüddətli erməni dövləti olan Kilikiya Erməni Krallığının yaradıldığı coğrafi regiondur. Əvvəlcə məmlüklərin, daha sonralar isə Osmanlıların hakimiyyəti altına keçən region bu dövrlərdə əhəmiyyətli bir erməni əhalisinə ev sahibliyi etmişdir. Bu region 1894-1896-cı illərdəki qarşıdurmalar zamanı zərər görməmişdir. Xüsusilə Cənub-Şərqi və Şərqi Anadoludakı erməni silahlı birləşmələri ilə Həmidiyyə alayları arasında baş vermiş olan qarşıdurmalardan mühafizə olunan erməni əhali bu hadisələrdən sonra Adanada və ətraf ərazilərdə 1914-cü ildəki Osmanlının rəsmi əhalini siyahıya alma nəticələrinə görə hələ də 52.650 nəfər (*müsəlman əhali: 341.903*) təşkil etmişdir. Bu isə öz növbəsində, ermənilərin regionda varlığını davam etdirdiyi və regionun əhəmiyyətli azlığını təşkil etdiyini göstərir.

*31 Mart Hadisəsi*: Konstitusiya Monarxiyası dövründə hakimiyyətdə olan İttihad və Tərəqqi Komitəsi ilə digər şəriət tərəfdarı qruplar arasında aprel ayının 12-dən 13-nə keçən gecə başlayan üsyan aprelin 13-də *(Hicri təqvimi ilə 31 mart)* Hərəkat ordusu tərəfindən yatırılmışdır. Baş vermiş olan bu hadisə bu dövrlərdə ölkədəki siyasi təlatümləri bir daha meydana çıxarırdı. Adana hadisələri isə bu hadisədən yalnız bir gün sonra, yəni 14 aprel 1909-cu ildə baş vermişdir. Böyük Britaniyanın regiondakı səfiri hadisələrdən əvvəl şəhərdə tərəflər arasında baş vermiş olan etnik gərginliyi siyasi səbəblərlə əlaqələndirir və belə hesabat verirdi: "Konstitusiyalı Monarxiyanın elanından sonra (24 iyul 1908) Adanada demək olar ki, heç kim həqiqətən də hökumətdən razı deyildi.Türklər artıq daha uzun bir müddət ağa ola bilməyəcəkləri fikrinə nifrət edirdilər. Ermənilər muxtariyyət üçün tələsirdilər. Yunanlar konstitusiyalı monarxiyaya etibar etmirdilər, çünki onun yaradılmasına töhfə verməmişdilər və köhnə rüşvət sistemində nail olduqları imkanların bəzilərini konstitusiyalı monarxiyada itirəcək kimi görünürdülər görə..."

*Ermənilərin silahlanması*: Konstitusiyalı monarxiyadan əvvəl qeyri-müsəlmanlara silah gəzdirmək qadağan edilmişdi. Bu qadağa aradan qaldırıldıqdan sonra Çukurova erməniləri xüsusilə də kilsə dəstəyi ilə silahlanmağa başlamışdılar. Misirə qaçan erməni yepiskopu Muşeqin silahlanma və öldürmə mövzusunda dediyi sözlər xüsusilə əhəmiyyət kəsb edir;

"Qisas; qətlə qarşı qətl; silah alın. 1895-ci ildə öldürülmüş olan hər bir erməniyə görə bir türk".
Bir pencəyi olan belə, onu satıb yerinə silah alsın".
*Türklərə qarşı törədilmiş olan təxribatlar*: Adananın yerli qəzetlərindən biri olan İtidal qəzeti hadisələr zamanı türkləri təxribata cəlb edəcək yazılar dərc etdirmişdir. Qəzetin sahibi olan İhsan Fikri bəy məhkəmə prosesində mühakimə olunmuşdur.

Hadisələr və itkilər
--------------------

 Yuxarıda baş vermiş olan hadisələrdən zərər görməmiş Adananın müsəlman məhəlləsi, aşağıda isə ondan bir neçə yüz metr aralıda yerləşən dağıdılmış erməni qəsəbəsi.
 Məscid və talanb edilmiş küçəsi, Adana 1909

İstintaq və məhkəmə prosesi
---------------------------

Şahidlərdən biri Hagop Terzian olmuşdur. Baş verənlərin təhqiqatı üçün İstanbuldan iki nümayəndə heyəti göndərilmişdir. Biri Adanada, digəri isə Osmaniyədə olmaqla iki hərbi məhkəmə (Divan-ı Hərb-i Örfi) yaradılmışdır. Heyətlərdən biri Mersin valisi Əsəd bəyin rəhbərliyi altında, Dövlət Şurasının üzvü Faiq bəy və Cinayət Məhkəməsinin üzvü Artin Mosmorciyan Əfəndi, digəri isə Məclisi-Məbusan üzvü olan Yusuf Kamal (Tengirşenk) rəhbərliyində, Babikyan Əfəndi, Arif bəy və Musdikyan Əfəndidən ibarət olmuşdur.

Xülasə rəylər
-------------

*Erməni tezisi*: Hadisələri daha əvvəllər baş vermiş olan Çukurova və ölkənin şərqində baş verən etnik münaqişələr ilə, 1915-ci il 24 aprel həbsləri və 27 mayda qüvvəyə minmiş olan Deportasiya Qanunu da daxil olmaqla bir vəhdət halında görürlər. Onlar, baş verənləri İttihad və Tərəqqi Komitəsinin erməni xalqına qarşı planlaşdırdığı soyqırımı (erməni soyqırımı) kimi qiymətləndirirlər.

*Türk tezisi*: Hadisələr zamanı baş vermiş olan dağıntı və itkiləri erməni milli hərəkatının təşkil etdiyi erməni üsyanlarının bir hissəsi kimi görür. Münaqişənin qarşı tərəfdən başladıldığı və məqsədinin müstəqil bir erməni dövlətinin yaradılması olduğu iddia edilir. Etnik münaqişə zamanı erməni tərəfinin təqdim etdiyi itkilər haqqındakı rəqəmlər şişirdilmiş hesab edilsə də, münaqişələrdə ermənilərin öldürüldüyü qəbul edilir. Bundan əlavə, hadisələr zamanı Osmanlı əleyhinə olan xarici dövlətlərin verdiyi dəstək və itkilər arasında müsəlman əhalinin olduğu da xüsusi ilə vurğulanır.

Mədəniyyətdə
------------

Adana regionunun Kibaroğulları mərsiyəsi(Müfti mərsiyəsi, Müftinin mərsiyəsi) adlı mərsiyə 1909-cu ildəki Adana hadisələrindən sonra həyata keçirilən edamlar zamanı edam edilənlərdən biri olan Baxça müftisi üçün yazılmışdır. Mənbələr mərsiyənin dövrü ilə bağlı başqa vaxtlara və ya fərqli edam yerlərinə işarə etsələr də, prof. Dr. Əli Osman Öztürk apardığı tədqiqatlar nəticəsində Dəniz İşləri Naziri və IV Ordu Komandanı olmuş Camal Paşanın xatirələrindən aşağıdakı hissəyə çatır:

"Edam edilən müsəlmanlar arasında Adananın ən yaşlı və zəngin ailələrindən olan gənclərlə yanaşı, Baxça mahalının müftisi də var idi. "Bu müftinin o havalı türklər arasında böyük bir nüfuzu var idi".
Əhməd Qocaman müftinin edam məsələsinə belə işıq tutur:

"Sultan Rəşadın taxta çıxdığı dövrlərdə Çukurovada ermənilər dövlətə qarşı üsyana qalxırlar. Baxça müftisi "ermənilərin qanı və malı halaldır" fətvası verdiyi üçün Dörtyolda hökumət tərəfindən asılır. "Anası isə bunlar üçün mərsiyə yazır" (əslində Sultan II Əbdülhəmidin dövrüdür)
Mərsiyə hadisələrdə əli olan təxribatçı bir müftinin edam edilməsinin, yəni dövlət tərəfindən cəzalandırılmasının mədəni sənədidir.

İndiki adı Saimbəyli olan ərazinin əvvəlki adı erməni mənşəli Haçin olmuşdur. O dövrdə burada Haçin mərsiyəsi yazılmışdır. Əhalisinin əksəriyyəti ermənilər olan rayonda türklər azlıq təşkil edirdilər. Mərsiyənin hekayəsində hadisələr türklərin gözü ilə təsvir edilir.

Məhşər qazanı qururlar
Körpələri qaynadırlar
Gün görməmiş xanımları
Süngü ilə oynadırlar
Adanayi Voqb (Adana mərsiyəsi) — Simpad Pürad tərəfindən yazılmış erməni mərsiyəsidir. Ermənilərin itkiləri üçün yazılmışdır. Mərsiyədən bir hissə:

* Odlar içində üç gün üç gecə,
* Qılınclar içəridən, toplar çöldən,
* Sildilər ermənini dünya üzündən,
* Qanlar axır təmiz sulardan.

Qəssab Misak mərsiyəsi 1960-cı ildən əvvəl Kapadokya mənşəli yunan musiqiçisi olan Teodoros Dəmirçioğlu tərəfindən lentə alınmış elegiyadır. "Mərsiyədə" 1909-cu ildəki Adana hadisələrindən sonra Misak adlı erməni qəssabının edam edilməsindən bəhs edilir. Əsərdə Qaramanlı şivəsinin xüsusiyyətləri görünür. Mərsiyədən bir hissə:

* Bu nədir, qəssab Misak?
* Bu halına can dayanarmı?
* Qoyun kimi asıldın sən,
* Səni görən inanarmı?

Tarsusun Qırmızı Xalçaları (The Red Rugs of Tarsus), Tarsus Amerika Liseyində, o dövrdəki adı ilə Müqəddəs Paul İnstitutunda işləyən qadın müəllim olan Hellen Davenport Gibbonsun xatirələrini özündə əks etdirən kitabdır. Bu kitabda da bu soyqırım haqqında məlumatlar verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *McCullagh, Francis.* The Fall of Abd-ul-Hamid. London: Methuen & Co. Ltd. 1910. səh. 138.
2. ↑  *Nazan Maksudyan.* Women and the City, Women in the City: A Gendered Perspective on Ottoman Urban History. Berghahn Books. 2014. səh. 122.
3. ↑  "30,000 KILLED IN MASSACRES" (İngiliscə). The New York Times. 25 aprel 1909. 3 Aralık 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 sentyabr 2011.  (#apostrophe\_markup)
4. ↑  Akcam, Taner. A Shameful Act. 2006, page 69–70: "fifteen to twenty thousand Armenians were killed
5. ↑  Century of Genocide: Eyewitness Accounts and Critical Views By Samuel. Totten, William S. Parsons, Israel W. Charny
6. ↑  Walker, 1980, pp.182-88
7. ↑  "Adana Olayları". Sakarya Üniversitesi Türk Ermeni İlişkileri Araştırma Merkezi. 14 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib.
8. ↑  Osmanlı Belgelerinde 1909 Adana Olayları, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 2010.
9. ↑  Akcam, Taner. *A Shameful Act*. 2006, pp. 69–70: "fifteen to twenty thousand Armenians were killed"
10. ↑  "Armenian Wealth Caused Massacres". The New York Times. April 25, 1909.
11. ↑  Suny, 2015. səh. 172–173
12. ↑  *Gaunt, David.* "The Assyrian Genocide of 1915". Assyrian Genocide Research Center. 2009.
13. ↑  Suny, 2015. səh. 171
14. ↑  Raymond H. Kévorkian, "The Cilician Massacres, April 1909" in *Armenian Cilicia*, eds. Richard G. Hovannisian and Simon Payaslian. UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, 7. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 2008, pp. 339–369.
15. 1 2 3  "1909 Adana İğtişaşı/ Faciası/ Katliamı" (Türkçe). Taraf Gazetesi. 15 aprel 2013. 20 may 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 aprel 2013.  (#apostrophe\_markup)
16. ↑  The Armenian Rebellions-Ermeni İsyanları, The Adana insurrection (1909)-Adana İsyanı Arxivləşdirilib 2014-01-31 at the Wayback Machine Türkiye Dışişleri Bakanlığı
17. ↑  Ermeni Soykırımı Aldatmacası ve 1919-1920 Adana Katliamları Yrd. Doç. Y.Z. BİLDİRİCİ
18. ↑  "Sait Çetinoğlu: KİLİKYA 1909: Adana'da Adaletin Katledilmesi" (türk). 1 iyun 2015. 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
19. ↑  "Ermeni Soykırımı (1915–16): Detaylı | Holokost Ansiklopedisi". İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
20. ↑  "Adana Katliamı". 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
21. ↑  "1909 Adana Katliamı – Behçet Çelik – Altüst Dergisi" (Türkçe). 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
22. ↑  "106. yıldönümünde Adana Katliamı'nın ardındaki gerçekler" (Türkçe). 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
23. ↑  "Kilikya Katliamı 1909" (türk). 25 aprel 2020. 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
24. ↑  "2009 Emirgan'ından 1909 Adana'sına: Sis'e, Darson'a, Haçin'e Bakmak - Aslı Odman" (Türkçe). İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
25. ↑  "Adana İğtişâşı Sırasında Ermeni-Türk Propaganda Savaşları". 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2022.
26. ↑  "Sakarya Üniversitesi | Türk Ermeni İlişkileri Araştırma Merkezi | ADANA OLAYLARI". 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib.
27. ↑  1909 Adana-Ermeni Olaylarına bir Tanık:Kibaroğlullarının Ağıtı Arxivləşdirilib 2016-03-14 at the Wayback Machine,Prof.Dr. Ali Osman ÖZTÜRK