recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Solent** (*ing.* The Solent) — La-Manşın şimalında yerləşən boğaz, Vayt adasını Böyük Britaniya adasından ayırır. Boğazdan çoxlu sayda sərnişin, yük və hərbi gəmilər keçir. Yelkənli qayıqların yarışları keçirilməsi ilə seçilir.

Sahilində iki mühüm liman şəhərləri yerləşir: Sauthemptom və Portsmunt. Boğazın şimalında Sauthemptom -Uoter körfəzi qərarlaşır.

Boğazın sahil hissəsinin böyük hissəsi qorunma bölgəsidir. Bölgənin bir hissəsi Nyu-Forest Milli parkə ərazisinə daxildir.

Tarixi
------

İlk əvvəllər Solet çay vadisi olmuşdur. Soletin əsas çayları Frum, İtçet və Test olmuşdur.

Hətta belə fikir vardır ki, boğaz laqun olmuşdur.

VIII Henrixin dönəmində fransız hücumlarından qorunmaq məqsədi ilə sahildə istehkamlar qurulmuşdur.

1545-ci ildə boğazda VIII Henrixin flaqmanı olan *Meri Rous* batmışdlr. Gəmi yalnız 437 il sonra — 1982 ildə səthə çıxarılır. 1703-ci ildə İngiltərənin cənub-qərbinə ölkə tarixinin ən tufanlarından biri müşahidə edilmişdir. Nəticədə gəmilərin çoxu suyun dibinə gömülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Solentpedia: qorunma zonası Arxivləşdirilib 2019-06-13 at the Wayback Machine  (ing.)
2. ↑  "Secrets of the Solent — Daily Echo". 2017-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-02.

Mənbə
-----

* solentpedia Arxivləşdirilib 2008-10-04 at the Wayback Machine  (ing.)
**İznik qalası** — Türkiyənin Bursailinin İznik ilçəsində yerləşən C. İbrahim Paşa küçəsi üzərində yerləşir. Tarixi tikilinin yerləşdiyi yerin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü təxminən 102 metrdir.

Tarixi
------

Roma imperiyası dövründən qalmışdır. Bursa İznik gölünə yaxındır və 310-ci ildə Filippin oğlu Antignius tərəfindən inşasına başlamışdır. 330-ci ildə qala, düşmən hücumlarına mane olmuşdur. Qala Bizans dövründə mühüm təmirlər keçirmişdir. Tikildiyində təxminən 3000 metr olan qala ətrafı, təmirdən sonra təxminən 4500 metr olmuştur. Qala Divarların hündürlüyü isə təxminən 10-13 metrdir.

Qalada olan 114 dairəvi bürclər qala divarlar gücləndirmək üçün mövcuddur. İznik qalasının ən diqqətçəkən tərəfi isə İstanbul qapısı və Lefke qapısında yerləşən İ.Ö. III əsrə aid olduğu irəli sürülən və bir müharibə təsvir edildiyi relyeflidir. Bursanın tarixi abidələrindən olan bu qala, görkəmli quruluşu ilə ziyarətçilərinə vizual bir şou yaradır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Kafka sahildə** — yapon yazıçısı Haruki Murakami tərəfindən 2002-ci ildə yazılmış romandır. Onun 2005-ci ildə ingilis dilinə tərcüməsi The New York Times -dan "2005-ci ilin 10 Ən Yaxşı Kitabı" arasında yeraldı və 2006-cı ildə Dünya Fantaziya Mükafatını aldı. Kitab qaçan 15 yaşlı kitabsevər gənc Kafka Tamuranın hekayələrindən bəhs edir. Onun Edipal lənətindən və pişiklərlə danışmaq üçün qeyri-adi qabiliyyəti olan yaşlı, əlil Satoru Nakata. Kitab kommunikativ kanal kimi musiqi mövzularını, metafizika, xəyallar, taleyi, şüuraltını özündə birləşdirir. Kitabın buraxılmasından sonra Murakami romanla bağlı sualların göndərilməsinə icazə verdi və bir çoxuna cavab verdi. Roman, John Updike və New York Times -dan müsbət rəylər alaraq, ümumiyyətlə, yaxşı qarşılandı.

Haqqında
--------

İki fərqli, lakin bir-biri ilə əlaqəli süjetdən ibarət olan povest hər iki süjet arasında irəli-geri gedir, hər bir süjet xəttini bir-birini əvəz edən fəsillərdə tutur. Tək nömrəli fəsillər 15 yaşlı Kafkanın Edipal lənətindən qurtulmaq üçün atasının evindən qaçması və anası ilə bacısını tapmaq üçün axtarışa başlaması hekayəsindən bəhs edir. Bir sıra sərgüzəştlərdən sonra o, Takamatsuda uzaq və uzaq Miss Saeki və ağıllı və daha qonaqpərvər Oşima tərəfindən idarə olunan sakit, şəxsi kitabxanada sığınacaq tapır. Orada o, günlərini Riçard Frensis Burtonun "Min bir gecə"nin qısaldılmış tərcüməsini və Natsume Sosekinin toplanmış əsərlərini oxumaqla keçirir, ta ki polis atasının qətli ilə bağlı onun törətdiyini bilmədiyini soruşmağa başlayana qədər. Oşima onu meşələrə gətirirKafkanın sonda sağaldığı Koçi prefekturası. Cüt nömrəli fəsillər Nakatanın hekayəsindən bəhs edir. Onlar Yamanaşi prefekturasında Nakatanın da daxil olduğu bir çox uşağın meşədə yıxıldığı qəribə hadisə ilə bağlı hərbi xəbərlərlə başlayırlar - Nakata, hadisədən sonra heç bir yaddaşı olmayan və oxumağı bacarmayan uşaqlardan yeganədir. və yaz. Hadisə əvvəlcə zəhərli qazla bağlıdır, lakin sonradan məlum olur ki, bu, şəhvət dolu müəllimin Nakatanı döyməsinin nəticəsidir. Kitabda daha sonra göstərilir ki, qeyri-adi qabiliyyətlərinə görə Nakata qocalıqda itmiş pişikləri axtaran şəxs kimi part-time iş tapıb (Murakaminin əvvəlki işi The Wind-Up Bird Chronicle)itmiş pişiyin axtarışını da əhatə edir). Nəhayət, müəyyən bir pişiyi tapıb sahiblərinə qaytaran Nakata başa düşür ki, işin şərtləri onu elə bir yola salıb ki, bu da bir addım önünə gedərək, savadsız adamı öz tanış və rahat ev ərazisindən uzaqlaşdırır. Nakata, pişik qatili Connie Walker adlı bir adamı öldürür. O, həyatında ilk dəfə yollara çıxmaqla nəhəng bir sıçrayış edir, hətta xəritə oxuya bilmir və sonunda hara gedəcəyini bilmir. O, Hoşino adlı yük maşını sürücüsü ilə dostlaşır, onu yük maşınına sərnişin kimi götürür və tezliklə qocaya çox bağlanır. Onu oraya aparan naməlum qüvvə Takamatsuya tərəf gedir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kafka Sahildə". 2022-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
2. ↑  "Kafka on the Shore". 2022-08-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
Transleytaniya (macar tacı torpaqları) göy rənglə göstərilib
**Transleytaniya** (*lat.* Transleithania sözündən gəlir, mənaca "Layta çayının arxasında torpaq" deməkdir) — ikili Avstriya-Macarıstan İmperiyasının tərkibindəki Macarıstan tacı torpaqlarının adı. 1867-ci ildə razılaşma nəticəsində yarandı və 1918-ci ildə Avstriya-Macarıstan dövlətinin dağılmasına qədər mövcud idi.

Adı
---

"Transleytaniya" latın adı Layta çayının şərq tərəfində (Avstriya tərəfindən baxsaq hərfi mənası "o tayında" olar) yerləşən torpaqlar deməkdir, hansılar ki Avstriya tacının torpaqları Sisleytaniyadan əks istiqamətdə yerləşirdi.

Tərkibi
-------

| Sıra | İnzibati vahidin adı | Sahə
(km²) | Əhalisi
(1910-cu il) | Əhali sıxlığı
(nəf./km²) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Macarıstan krallığı | 240 329 | 15 642 579 | 65,0 |
| 2 | Xorvatiya və Slavoniya krallığı | 42 541 | 2 621 954 | 62,6 |
| Cəmi | 282 870 | 18 264 533 | 64,5 |

İnzibati bölgüsü
----------------

Transleytaniya komitatlar (*vármegye*) və bölgə hüquqlu şəhərlərə (*törvényhatósági jogú város*) bölünürdü, komitatlar şəhərlərə (*város*) və bələdiyyələrə (*község*) bölünür.

Komitatın nümayəndəlik orqanı komitat məclisi (*vármegyei közgyűlés*) əhali tərəfindən seçilirdi. Bölgənin icra orqanı qubernator (*alispán*) komitat məclisi ilə seçilirdi. Mərkəzi hakimiyyəti daxili işlər nazirinin təklifi ilə monarx tərəfindən təyin edilmiş Macarıstan kralı nümayəndələri (*főispán*) təmsil edirdilər. Bələdiyyə və ya şəhərin nümayəndəlik orqanı bələdiyyə məclisi (*községi képviselők*) (şəhərlərdə şəhər məclisi (*városi képviselők*) adlanırdı) əhali tərəfindən seçilirdi. Bələdiyyənin icra orqanı mer (*polgármester*) bələdiyyə məclisi tərəfindən seçilirdi.

Dövlət quruluşu
---------------

Dövlət başçısı Avstriya imperatoru olan kral idi. İcra orqanı Nazirlər Şurası kralın təyin etdiyi və ona cavabdeh olan baş nazir və nazirlərdən ibarət idi. 

Qanunverici orqan dövlət məclisi (*Országgyűlés*) idi ki, o, iki palatadan, Perlər Palatası (*Főrendiház)* (oraya titullu zadəganlar daxil idilər) və əhali tərəfindən seçilən Deputatlar Palatasından (*Képviselőház)* ibarət idi.
**Tituvenay regional parkı** (lit. Tytuvėnų regioninis parkas) — Litvanın regional parkı. 1992-ci ildə yerli təpəlik, bataqlıq və göllü landşaftı, eləcə də Şiluva və Tituvenay rayonları ərazisində yerləşən tarixi abidələri qorumaq məqsədi ilə yaradılmışdır. Parkın administrasiyası və informasiya mərkəzi Tituvenay şəhərində, Mişko küçəsində yerləşir.

Ümumi məlumat
-------------

Tituvenay parkı Raseyin, Radviliş və Kelmes rayonlarının qovşağında, Litvanın şimal-qərbində Şyaulyay qəzasında, Jemaytiya tarixi regionunda yerləşir. Regional parkın sahəsi — 18 159 hektardır (181 km²). Ərazinin 45 % -ni meşələr,10 % — su-bataqlıq ərazilər, 2 % — göllər, 42 % — isə digər ərazilərdir.

Gözə çarpacaq təpəliklər, göllü və bataqlıq ərazilər qədim buzlaşma dövrlərinin izləri hesab olunur. Dalğalı təpəli düzənlik ərazilər torf qatı ilə zəngindir. Tituvenay regional parkında göllər yetərincə çoxdur ( Bridvayşis, Qilius, Qauştvinis və s.). Parkın mərkəzində böyük su-bataqlıq hövzəsi yerləşir (Tirulya).

Tarixi abidələri
----------------

Katolik kilsəsi
Tituvenay parkının ən tanınmış tarixi abidələri XVII əsrə aid katolik kilsəsi və monastır memarlıq kompleksidir. Kompleksə geniş həyət, qalereya, nərdivanlı gözətçi qülləsi və s. daxildir. Əsrarəngiz Şiluva gözətçi qülləsi tanınmış memar Antanasa Vivulişkisin layihəsi əsasında inşa edilmişdir. Bundan başqa parkda paqanizmə aid abidələr, dəfn kurqanları və Müqəddəs Yurqis dağ mövcuddur.

Turizm
------

Tituvenay regional parkında turizm məqsədi ilə müxtəlif proqramlar və ekskursiyalar təşkil olunur. Parkda 3 turist marşrutu mövcuddur. Turistlər park ərazisində 5 velosiped yolundan, 2 müşahidə qülləsindən — Tituvenay (henderlek 15 m) və Şyaules (21 m). Bataqlaşmış ərazilərdə quşların müşahidə edilməsinə xidmət göstərən meydança-qüllə var.

Şəkillər
--------

* Qilius gölüQilius gölü
* Bridvayşis gölüBridvayşis gölü
* Regional parkın görünüşüRegional parkın görünüşü
* Tituvenay parkının landşaftıTituvenay parkının landşaftı

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt
* *MELC.* "Tytuvėnų regioninis parkas". Visuotinė lietuvių enciklopedija (litva). Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. 2017-04-18. İstifadə tarixi: 2020-04-01.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Information about the park > History". Kelmė District Municipality page. 2016-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-29.
2. ↑  "Information about the regional park > Territory". Kelmė District Municipality page. 2016-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-29.
3. ↑  "About the park > Landscape". Tytuvėnai Regional Park official website. 2016-12-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-29.
4. 1 2  VLE
5. ↑  "About the Park > Culture". Tytuvėnai Regional Park official website. 2016-12-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-29.
**Transqafqaz dəmir yolu haqqında saziş** — Cənubi Qafqaz dəmir yolunun hərəkət vasitələrinin bölüşdürülməsi haqqında Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və Osmanlı dövlətləri arasında bağlanmış saziş.

Tarixi
------

1918-ci il iyunun 4-də Batumda sülh danışıqlarında iştirak edən Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və Osmanlı dövlətlərinin səlahiyyətli nümayəndələri Cənubi Qafqaz dəmir yolu idarəsinin sərəncamında olan keçmiş Rusiya dövlətinə məxsus parovozların, yük və sərnişin vaqonlarının bölüşdürülməsi haqqında saziş imzaladılar. Sazişə görə, Cənubi Qafqaz dəmir yolunda mövcud olan hərəkət vasitələri razılığa gələn dörd tərəf arasında hər ölkənin ərazisindəki dəmir yolu xəttinin uzunluğuna uyğun surətdə bölüşdürülməli idi. Sazişi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti admdan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Məmməd Həsən Hacınski, Osmanlı imperiyası adından Xəlil bəy və Vehib paşa, Gürcüstan Respublikası adından N.Ramişvili və Q.Qvazava, Ermənistan Respublikası adından A.Xatisov və R.Caçaznuni imzaladılar. 

Azərbaycan və Osmanlı nümayəndələri arasında iyunun 4-də Batumda imzalanmış dostluq müqaviləsi ilə Cənubi Qafqazda dəmir yolu nəqliyyatının normal işinin təşkil edilməsi üçün ikitərəfli öhdəliklər də razılaşdırıldı. Müqavilənin 6-cı maddəsinə görə, tərəflər dəmir yolu ilə yük daşımalarında bir-birinə əlverişli şərait yaratmağı, aşağı tariflər müəyyən etməyi öhdələrinə götürür, dəmir yolunun istismarı və hərəkət vasitələrinin saz vəziyyətdə saxlanmasına, yeni dəmir yolu xətlərinin inşası üçün zəruri
olan materialların daşınması zamanı xüsusilə aşağı tarif tətbiq edilməsinə razılıq verirdilər. 

Osmanlı dövləti iyunun 4-də Ermənistanla bağladığı sülh və dostluq müqaviləsinə görə, Aleksandropol (Gümrü) - Culfa dəmir yolundan da istifadə hüququ əldə etdi. Ermənistanın ixtiyarında cəmi 6 km-lik dəmir yolu xətti qaldı. Osmanlı dövlətinin həmin gün Gürcüstan Respublikası ilə bağladığı sülh və dostluq müqaviləsinə görə, Türkiyə tərəfi bu ölkənin dəmir yollarından Almaniya ilə birlikdə istifadə etmək hüququ aldı. 

Bu saziş və razılaşmalar hərbi əməliyyatlar zamanı ağır zərbə almış Transqafqaz dəmir yolunun bərpası və normal işləməsi üçün ilk addım oldu.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Ədəbiyyat
---------

* Документы и материалы внешней политики Закавказья и Грузии, Тифлис, 1969.
* Азербаиджанская Демократическая Республика (1918-1920). Внешняя политика (документы и материалы), Б. 1998.

İstinadlar
----------

1. ↑  Transqafqaz dəmir yolu haqqında saziş // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 408. ISBN 9952-417-44-4.
**Gözünə gün düşür** — E.Hüseynbəyli tərəfindən 2010-cu ildə yazılmış hekayə. İlk dəfə fevralın 27-də «525-ci qəzet» də çap edilib.

Haqqında
--------

Hekayə çıxan kimi onun barəsində ir neçə məqalə yazılıb. Professorlar Nizami Tağısoy və Nusret Hesretlininın məqalələri qəzetin mart-aprel saylarında nəşr olunub. Bir az sonra akademik Tofiq Hacıyev həmin hekayəyə geniş məqalə həsr edib. Hekayə rus dilinə çevrilib və 2010-cu ilin iyununda Moskvada nəşr olunan «Drujba narodov» jurnalında çap olunub və jurnalın saytında yerləşdirilib. Bir çox rusdilli saytlarda və Rusiyanın bəzi kitabxanalarında bu hekayənin süjeti və ideyası barədə də məlumat nəşr olunub. Həmin ilin iyunun 7-də «Azadlıq» radiosunun «Oxu zalı» da hekayəni sayta qoyub. «Literaturnı Azərbayjan» jurnalı hekayəni 2010-cu il avqust sayında yerləşdirib.

Kino
----

2011-ci ilin fevralında hekayə əsasında Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən «Yol» qısametrajlı bədii film çəkilib və həmin ilin martında Almaniyanın «Oberhauzen» festivalına göndərilib və proqramdankənar nümayiş olunub.

2012-ci ildə Ermənistanın «Əgər hamı...» adlı filmi işıq üzü görüb və nüfuzlu "Oskar" mükafatına təqdim edilib. Bu barədə məlumatı oxuyarkən Hüseynbəyli bildirib ki, filmin süjeti və ideyası onun «Gözünə gün düşür» hekayəsindən götürülüb. Belə ki, həm hekayədə, həm də ki, «Əgər hamı...» filmində hər iki qəhrəman sərhədi keçərək ağac əkir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Gözünə gün düşür". 2019-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-11-20.
2. 1 2 3  "Yazıçı Elçin Hüseynbəyli ermənilərin oğurluğu ilə bağlı müraciət edib". 2012-12-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-11-20.

Ədəbiyyat
---------

* Nizami TAĞISOY. ELÇİN HÜSEYNBƏYLİNİN "GÖZÜNƏ GÜN DÜŞÜR" HEKAYƏSİNƏ YIĞCAM BAXIŞ. 525-ci qəzet.- 2010.- 10 aprel.- S.28.
Təbii yayılması
---------------

Qafqazda geniş yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Ağ keçəli, sürünən zoğları olmayan yarımkolcuqdur. Çiçəkli zoğların hündürlüyü 3–5 sm, çiçək qrupu altda uzun, əyilmiş tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpaqları saplaqlarda, uzunluğu 4–7 mm, eni 2–4,5 mm, enli-yumurtavaridir. Hər iki tərəfdən qısa tükcüklərlə və nöqtəli vəziciklərlə örtülmüşdür. Yan damarcıqları qabarıq, çiçək qrupu başcıqlıdır. Çiçək saplaqları kasacıqdan qısa, uzun, əyilmiş tükcüklərlə örtülmüşdür. Kasacığı zəngvari, uzunluğu 3–3,5 mm, uzun tükcüklüdür. Yuxarı dişcikləri kənarda sıx tükcükcüdür. Çiçək tacı ağ borucuqlu və bənövşəyi büküklüdür. May-iyul aylarında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında meyvə verir. Təbiətdə əsasən toxum vasitəsi ilə çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Orta dağ zolağında, çınqıllı yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın nadir və relikt növüdür. Lənkəran dağlarında yayılmışdır. Azərbaycanın "Qırmızı kitab" a daxil edilməsi tövsiyə edilir.

İstifadəsi
----------

Yarpaqlarından yeyinti sənayesində, yarpaq və budaqlarından çay kimi istifadə edilir. Dekorativ yaşıllaşdırmada tətbiq edilir.

Mənbə
-----

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
* Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T. S. Məmmədov
* Флора Азербайджана. т.5. 1954; Флора Кавказа. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I–III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
**Gözəl katalpa** (*lat.* Catalpa speciosa) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin biqnoniyakimilər fəsiləsinin katalpa cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbii şəraitdə Qərbi Çinin subtropik və isti iqlimli ərazilərindəki meşələrdə, Şimali Amerikanın şərqində bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Sıx, geniş, piramidal çətirə malik, hündürlüyü 30 m-ə çatan, qamətli ağacdır. Gövdəsinin üzəri boz, qalın təbəqəli qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqlarının uzunluğu 30 sm, eni 15 sm, iri, üst səthi hamar, parlaq-yaşıl, alt səthi seyrək tüklü olub, uzun saplaqlarda yerləşir.Çiçəkləri süpürgə çiçək qrupuna yığılmışdır, diametri 7 sm, uzunluğu 15-20 sm olub, iri, gözəl, açıq-sarı, ağımtıl-çəhrayı rəngli, kənarları dalğalıdır. Meyvəsi silindrik, uzunsov, təpəsinə doğru getdikcə daralan, dərivari, bərk, tünd-qonur rəngli, açılan qutucuqdur və 2 taylıdır. Toxumu hamar, qanadlı, uzunsov-xətvari, hər iki ucunda saçaqlı, açıq-qonur, bərk, xırda, uzunluğu 24-31 mm, eni 6-8 mm, qalınlığı 0,3 mm-dir. Meyvələri sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. Toxumla, qələmlə, kök pöhrələri ilə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

İşıq və rütubətsevən, şaxtayadavamlı bitkidir, quraqlıqdan əziyyət çəkir. Küləkdən qorunan yerdə əkildikdə bitki şaxtadan az zədələnir, çayların və göllərin sahillərində, çox nəmişli, zəngin torpaqlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kiçik Qafqazda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ keyfiyyətlərinə — iri, gözəl yarpaqlarına, ətirli çiçəklərinə, meyvələrinə və şəhər şəraitinə davamlılığına görə yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində, alleyalarda geniş istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q159204
* Wikispecies: Catalpa speciosa
* APA: 1168
* Calflora: 9775
* EoL: 580333
* EPPO: CTLSP
* GBIF: 317261
* GRIN: 9592
* iNaturalist: 76158
* IPA: 3958
* IPNI: 77117561-1
* IRMNG: 10198057
* ITIS: 34315
* IUCN: 61985370
* MichiganFlora: 560
* MoBotPF: 277916
* NCBI: 155717
* NZOR: 6042ae1c-5563-4e97-a8c2-d1d4c4249c72
* PFI: 8427
* Plant List: kew-320410
* PLANTS: CASP8
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77117561-1
* Tropicos: 100436587
* VASCAN: 3731
* WCSP: 320410
* WisFlora: 3051
* WFO: wfo-0000781931

 |
**Dark Tranquillity** — İsveçdə yaradılan metal musiqi qrupu. Bu növdə uzun müddətdir fəaliyyət göstərən qrup eyni zamanda İsveç death metal musiqi növünün də yaradıcısı hesab edilir.

Haqqında
--------

1989-cu ilin əvvəllərində vokal ifaçı Anders Friden, gitaraçı Niklas Sundin, ritm gitaraçı Mikael Stanne, bas gitaraçı Martin Henriksson və zərb alətlərində Anders Jivarp birlikdə "Septic Broiler" adında bir thrash metal qrupu yaratdılar. 1990-cı ildə Enfeebled Earth adlı demo albom üzərində işlədikləri zaman, qrup anidən fikrini dəyişdirdi və demo albomdan imtina etdi. Sonra qrupun adı "Dark Tranquillity" olaraq dəyişdirildə və ifa növü də death metal ilə əvəzləndi.

Qrup, yeni adı ilə 1991-ci ildə ilk demo albomu olan "Trail of Life Decayed" və ardınca 1992-ci ildə ikinci demo albomu olan "A Moonclad Reflection"ı yayınladı. "A Moonclad Reflection" demo albomunun satış indeksi 1500ə çatdı. Qrup öz janrını death metal ilə əvəzləsə belə, musiqilərində 80-ci illərdən gələn klassik thrash nəfəsi də duyulurdu.

1993-cü ildə ilk albom olan "Skydancer" albomunu satışa çıxardılar. Bu albomda qonaq sənətçi kimi Anna Kajsa Avehall iştirak etmişdi. O, vokalda qrupa köməklik göstərmişdi. Albom satışa çıxdıqdan sonra Anders Friden qruptan çıxdı və vokal ifaçı kimi Mikael Stanne davam etməyə başladı. Gitarada yaranan boşluğu isə qrupa yeni qoşulan Friedrik Johansson bağladı. Yeniləşmiş heyət ilə 1994-cü ildə "Of Chaos and Eternal night" deyə adlandırdıqları EP-ni, ardınca 1995-ci ildə "The Gallery" albomunu çıxardılar. Albom dinləyicilər tərəfindən bəyənildi. "Skydancer" albomunda daha çox black metala üstünlük verən qrup, "The Gallery" albomunda tamamı ilə özünə məxsus bir tərz yaratmışdır. Bir çox fanat tərəfindən qrupun ən yaxı mahnısı hesab edilən "Lethe" də bu albomda yer almışdır. Qrupun instrumentallardakı hakimliyinin və bəstə qabiliyyətinin "Skydancer"ə nəzərən inkişaf etdiyi görünür. Albom melodik death metal tarixində önəmli yer tutur. Həmçinin bir çox fanatın fikrinə görə bu albom, qrupun ən yaxşı əsəridir.

"The Gallery" albomunun yazıldığı zamanlarda qrupdan ayrılan və hal-hazırda In Flamesin vokalisti Anders Frideni əvəz edən Mikael Stanne, göstərdiyi performans ilə qrupu, uğurla ardınca aparmışdır. Niklas Sundin isə qrupun qurucularındandır. O, bəstlər ilə və qrupun poster, albom və digər dizayn işləri ilə məşğul olur.

Qrup üzvləri
------------

### İndiki üzvləri

* Mikael Stanne - Vokal (1994-cü ildən), Gitara (1989−1994)
* Martin Henriksson - Gitara (1998-ci ildən), Bass gitara (1989−1998)
* Niklas Sundin - Gitara (1989-cu ildən)
* Anders Jivarp - Zərb (1989-cu ildən)
* Martin Brandström - Elektro, sintezator (1998-ci ildən)
* Daniel Antonsson - Bass gitara (2008-ci ildən)

### Keçmiş üzvləri

* Anders Fridén - Vokal (1989-1993)
* Fredrik Johansson - Gitara (1993-1998)
* Michael Nicklasson - Bass gitara (1998-2008)
**Gözəl bilimbiya** (Elmi adı - *Bilimbia pulchra*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar"kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Tallomun nazik, dənəvər quruluşda olub, qəhvəyi-boz rəngdədir. Apotesiləri tallom səthində səpələnmiş vəziyyətdə 2-3 yerləşmişdir. Diametri 0,4-0,8 mm, oturaqdır. Apotesi diski dəirmi, qara, tutqun, çılpaqdır. Diskin qıraqları nisbətən açıqdır. Tallom KOH təsirindən bənövşəyi rəng alır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Qazmaqvari həyatı formaya malikdir. Cinsi çoxalması sporlar vasitəsilədir. Bitki örtüyünün genofondu baxımından əhəmiyyətlidir.

Yayılması
---------

Şəki rayonu küngüt kəndi ətrafında, meyvə bağında gilas ağacı qabığında yayılmışdır.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Yayılma ərazilərinin sahəsinin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davam edən azalması müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər ağacların qırılması, atmosfern çirklənməsidir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Növün rast gəldiyi Şəki rayonu Baş Küngüt kəndi ətrafındakı meyvə bağını yasaqlıq elan etmək, populyasiyalar üzərində daimi nəzarət təbiq etmək, yeni yayılma yerlərini aşkar etmək lazımdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
2. 1 2 3 4 5 6 7  "Arxivlənmiş surət". 2021-01-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-20.
3. ↑  Окснер А.Н. 1968
4. ↑  Новрузов В.С. Бархалов Ш.О. 1977
5. 1 2 3  Tərtibçnin məlumatı.

Həmçinin bax
------------
Dollo qanunu.
**Dollo qanunu** və ya **Təkamülün dönməzlik qanunu** – 1893-cü ildə Belçika paleontoloqu Lui Dollo tərəfindən verilmiş qanun. Qanuna görə istənilən orqanizm təkamül nəticəsində heç vaxt öz keçmiş formasına (hətta eyni mühit şəraiti olsa belə) qayıda bilməz.

Şərhlər
-------

Riçard Dokinz Dollo qanunu belə izah edir ki, Dbu qanuna görə təkamülə təsir edən parametrlər o qədər çoxdur ki, baş verən dəyişikliyin təkrarlanması və ya bütünlüklə əvvəlki vəziyyətinə dönməsi ehtimalı statistik olaraq mümkünsüzdür. Stiven Cey Quld isə Dokinzə nisbətən məsələyə daha yumşaq yanaşmış və Dollo qanununu "dönməyən proses" mənasında ehtimallar kainatından seçilən bir ehtimalın digər ehtimalları məhv etməsi ilə izah etmişdir. Yəni qarşıya A, B, C, D ehtimalları mövcuddursa və A seçilərsə, digər 3 ehtimal normal olaraq ortadan qalxır. Qulda görə Dollo bu qanunda "dönməyən prosesi" izah etməyə çalışmışdır.

Qarşı faktlar
-------------

Şimali Amerikadakı *Gastrotheca guentheri* növündəki qurbağaların alt çənələrindəki dişlərin 200 milyon il sonra yenidən atalarındakı vəziyyətə təkamül keçirməsi "geriyə təkamül" ilə izah olunur. Sudan quruya çıxan heyvanların bəzilərinin su mühitinə qayıtması da misal kimi çəkilə bilər.

Dollo qanunu təkzib edən misallardan digəri də tikanbalıqlarıdır. Tikanbalıqlarının əcdadları güclü pulcuqlara, zirehə və üç xətli tikanlara sahib heyvanlar olmuşdur. Vaşinqton gölündə yaşayan tikanbalıqları əsrlər boyunca gölün dibindəki lildə gizlənməyə məcbur qaldıqları üçün pulcuqları yumşalmış və kiçilmişdir. Bu vəziyyət 1960-cı ilə qədər davam etmişdir. Göldə aparılmış işlərdən sonra gölün dibindəki lil təmizlənmiş və növün populyasiyaları balıqçılarla üzləşməli olmuşdur. Sadəcə 49 il ərzində (1957–2006) növün zəif, zirehsiz, arıq nəsilləri əcdadlarına xas xüsusiyyətləri qazanaraq geriyə təkamülləşmiş və yenidən zirehli, güclü pulcuqlara malik olmuşdurlar.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Dollo "Qanunu" (Fərziyyəsi) Nədir?". Rezonans (az.). 12 sentyabr 2017. 2018-06-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 iyul 2018.

Xarici keçidlər
---------------

* Dollo qanunu
**Hacı Seyid ağa Əmirzadə** — Azərbaycan şairi "Əkinci" qazetinin fəallarından.

Həyatı
------

Hacı Seyid Rzanın əsil vətəni Xoy şəhəridir. 

Bir zaman orada iqamət etdikdən sonra təəhhül ixtiyar edib, İrəvanı özü üçün ikinci vətən ittixaz qılmışdır. 

Hacı Seyid Rza "Əkinçi"yə İrəvandan əxbarnəvis olub, nəsr ilə yazılmış bəzi məktubatı, onların cümləsindən nəzm ilə yazılmış bir məktubu dəxi "Əkinçi"də dərc olunmuşdur.

Məzar daşında bu beyt yazılmışdır:

Fəxre-əşrafe-zəman Seyyid Reza Saber ke, bud,   

Haviye-fənne-bəlağət, məcməe-fəzlo kəmal.   

Əz cəhan yeksər beqolzare-cenan kərd ertehal,   

Şerəş əz bəs bod həlavətbəxşe-kame-arefan,   

Gəşt tarixe-vəfatəş "şaere-şirinməqal".  

  

Şeirin tərcuməsi belədir:  

  

Dövrün əsilzadələrinin fəxri Seyid Rza Sabir idi.   

Onun vücudu bəlağət elmini əhatə edən, ağıl və kamalın toplanan yeri idi.  

Dünyadan birbaşa cənnət bağına köçdü,   

Şeri ariflərə çox xoş gəldiyindən   

Onun vəfatı tarixi "şairi-şirinməqal" oldu.

Xarici keçidlər
---------------
**Darkside Game Studios** — ABŞ videooyun istehsalı studiyası. Mərkəzi Florida ştatında yerləşir.

Tarixi
------

2002-ci ildə bir qrup rəssam və videooyun həvəskarları videooyun yaratmaq məqsədi ilə yaradılmışdır. Daha sonra "*Shadows in Darkness*" adlanan bu komanda 2008-ci ildə "*Darkside Game Studios*" videooyun istehsalı studiyasına çevrilmişdir.

"Microsoft" 2015-ci ildə "*Darkside Game Studios*"a həvalə edilən "*Phantom Dust*" layihəsinin istehsalını ləğv etmişdir. Bundan sonra əlli nəfərdən ibarət studiya səbəblərini açıqlamadan bağlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Création du studio" (ingilis). 2013-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 octobre 2013.
2. ↑  "Création du studio²" (ingilis). 2022-11-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 octobre 2013.
3. ↑  "Darkside Game Studios ferme ses portes mais Phantom Dust tient toujours debout !". Xbox One Mag. 2015-02-18. 2017-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-16.

Xarici keçidlər
---------------

* darksidegames.com — Darkside Game Studios rəsmi saytı
İnduksiyalı sürüklənmə, sonlu bir səthin yaratdığı qaldırıcı qüvvənin səbəb olduğu sürütlənmə qüvvəsinə verilən addır.

İnduksiyalı sürüklənmənin mənbələri
-----------------------------------

Praktiki olaraq sonsuz bir qanadın olması mümkün deyildir. Buna görə, qanad profilləri iki ölçülü model olsa belə, bir qanad əslində üçölçülüdür və cərəyan bu qanada göndərildikdə, yaranan reaksiya qüvvəsi iki komponentə malikdir: profilin mövcudluğundan formalaşmış parazit sürüklənmə qüvvəsi və qaldırıcı qüvvə. Ümumiyyətlə, qaldırıcı qüvvə parazitar sürüklənmə qüvvəsinə görə daha böyük bir qüvvə kimi ölçülür.

Məhz bu səbəblə, qanad ucunu dövrə vuraraq təzyiqin aşağı olduğu yuxarı zonaya təzyiqin aşağı olduğu aşağı zonadan keçən bir cərəyan müşahidə olunur (axına perpendikulyar bir istiqamətdə). (Qanad ucu vorteksi) Bu vorteks əlavə sürüklənməyə səbəb olur, lakin bu sürüklənmə parazit sürüklənmədən fərqli olaraq cari sürətin kvadratına tərs mütənasibdir.

Qaldırıcı qüvvəni artıran hər hansı bir amil induksiyalı sürüklənməni də artırır. (Məsələn: Hücum bucağı)

İnduksiyalı sürüklənmənin azaldılması
-------------------------------------

İnduksiyalı sürüklənmə qüvvəsini aşağıdakı yollarla zəiflətmək mümkündür:

* Qanad genişliyini artırmaq: Qanad ucu vorteksləri qanad uclarına yaxın bölgələrdə reallasşdığından artırılmış qanad genişliyi, qanadın bu vorteksdən təsirlənmə faizini azaldacaqdır.
* Qanad ucu lövhəsindən istifadə: Qanad ucunda bu vorteksin reallaşmasının qarşısını alacaq və ya təsirini azaldacaq qanad ucu hissəsi, induksiyalı sürüklənməni kifayət qədər azalda bilər.

İnduksiyalı sürüklənmənin hesablanması
--------------------------------------

İnduksiyalı sürüklənmə aşağıdakı kimi hesablanır:

{\displaystyle D\_{i}={\frac {1}{2}}\rho V^{2}SC\_{Di}={\frac {1}{2}}\rho \_{0}V\_{e}^{2}SC\_{Di}}
{\displaystyle C\_{Di}={\frac {kC\_{L}^{2}}{\pi A}}} ve
{\displaystyle C\_{L}={\frac {L}{{\frac {1}{2}}\rho \_{0}V\_{e}^{2}S}}}
Bunun nəticəsi olaraq:

{\displaystyle C\_{Di}={\frac {kL^{2}}{{\frac {1}{4}}\rho \_{0}^{2}V\_{e}^{4}S^{2}\pi A}}}
Beləliklə:

{\displaystyle D\_{i}={\frac {kL^{2}}{{\frac {1}{2}}\rho \_{0}V\_{e}^{2}S\pi A}}}
{\displaystyle A\,} Genişlik nisbəti,
{\displaystyle C\_{Di}\,} Sürüklənmə əmsalı,
{\displaystyle C\_{L}\,} Daşınma əmsalı,
{\displaystyle D\_{i}\,} İnduksiyalı sürüklənmə
{\displaystyle k\,} Elliptik daşınma paylanmasına yaxınlaşma faktoru 1.05 -1.15 arası bir dəyər.
{\displaystyle L\,} Daşınma,
{\displaystyle S\,} Qanad sahəsi,
{\displaystyle V\,} Həqiqi hava sürəti,
{\displaystyle V\_{e}\,} Təsirli hava sürəti,
{\displaystyle \rho \,} Hava sıxlığı və,
{\displaystyle \rho \_{0}\,} 1.225 kg/m³, Dəniz səviyyəsində hava sıxlığı, Standart atmosfer şərtləri
### Digər sürüklənmə mənbələri ilə qarşılıqlı əlaqə

Ümumi sürüklənmə, induksiyalı sürüklənmə və parazit sürüklənmənin cəmidir.
**"Hacı Zeynalabdin Tağıyevin portreti"** — 1912-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sifarişi ilə rəssam İsaak Brodski tərəfindən çəkilmiş portret.

Tarixi
------

İriölçülü (238x129 sm) bu portret 1912-ci ildə zamanında gənc olmasına baxmayaraq, Rusiya məkanında çox məşhur olan rus-sovet rəssamı İsaak İzrailoviç Brodski (1883–1939) tərəfindən Bakıda işlənib. Portretin çəkilməsi həmin vaxtlar Hacı Zeynalabdin Tağıyevin hamilik etdiyi Bakı orta texniki məktəbin yaradılmasının 25 illiyinə hazırlıqla bağlı olub. Həmin ərəfədə məktəbin pedaqoji şurası Rusiyanın Qafqazdakı canişini İllarion Vorontsov-Daşkova məktub yazaraq ondan Hacı Zeynalabdin Tağıyevin portretinin çəkilməsini və ümumi iclas salonunda yerləşdirilməsini, eləcə də kimya laboratoriyasına onun adının verilməsini xahiş etmişdi. Azərbaycanlı mesenatla mehriban münasibəti olan canişin Bakıdan gələn bu məktuba müsbət cavab verir. Bundan sonra onun işlənməsi üçün Sankt-Peterburqdan istedadlı fırça ustası 29 yaşlı İ. Brodski dəvət olunur. Ona təklif olunan müqavilədə Hacının portreti ilə yanaşı, daha üç nəfərin, o cümlədən, II Nikolayın portretini çəkmək sifariş olunurdu.

İ. Brodski qeyd edir ki:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Hacı o vaxtlar qocalmışdı, səksənə yaxın yaşı vardı. Elə ilk naturadan çəkiliş zamanı məlum oldu ki, çətinliklə uzun müddət bir yerdə otura bilir, bir neçə dəqiqədən sonra mürgüləyirdi. Bu məni məcbur etdi ki, yemək vaxtı ona diqqətlə göz qoyum, sonra isə yaddaşıma əsaslanıb işləyim. Ümumiyyətlə, Tağıyev hesab edirdi ki, üz cizgilərini, xüsusilə qırışları bütün incəliyinə kimi təsvir etməyə aludəçilik vacib deyil. Əsas diqqəti onun təntənəli geyiminə, xidmətlərinə görə aldığı müxtəlif ordenlərin dəqiq təsvirinə yönəltmək gərəkdir. Elə çəkmək lazımdır ki, ordenlərin hansı dərəcədən olduğu açıq görünsün. Bütün bunları eşidəndən sonra mən onun zövqünə tabe olmağa məcbur oldum. | "|

Xüsusiyyətləri
--------------

Əsərdə H. Z. Tağıyev qara geyimdə, ayaq üstə təsvir olunub. Onun təntənəli mərasimlər üçün nəzərdə tutulan geyimini göy lent, qılınc tamamlayır, müxtəlif orden və medallar bəzəyir. Hacının nurani siması, ağayana ciddi duruşu, naməlum istiqamətə yönəlmiş baxışları, ümumi kompozisiyanı tamamlayan müxtəlif məntiqli atributlar rəssam tərəfindən məharətlə işlənmişdir. H. Z. Tağıyevin qırmızı pərdənin fonunda, iri planda təsviri rəssamın obrazı qabarıq göstərmək istəyindən irəli gəlmişdir. Orijinal biçimli mizin üzərindəki kitab kompozisiyaya daxil edilmiş bəlkə də ən uğurlu və məntiqli təsvir elementlərindəndir. Bu, H. Z. Tağıyevin mütərəqqi fikirli və maarifpərvər olmasına işarə kimi qavranılır.

İstinadlar
----------


1. ↑  *Aytac Sahəd.* "Hacı Zeynalabdin Tağıyevin naturadan çəkilmiş portreti - Bir rəsmin dedikləri". 525-ci qəzet. 12.08.2020. 2022-09-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-09-04.
2. 1 2  *Ziyadxan Əliyev.* "Hacı Zeynalabdin Tağıyevin naturadan çəkilmiş portreti haqqında..." "Ədəbiyyat qəzeti". 10.01.2019. 2022-09-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-09-04.
3. ↑  *Зиядхан Алиев.* "«Отец нации» в красках". kaspiy.az. 09.10.2016. 2022-09-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-09-04.
**Şaxələnmiş dovşanalması** (*lat.* Cotoneaster divaricatus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin dovşanalması cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yarpaqlı koldur. Çində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Düz dayanan, çox sıx çətirşəkilli, enli, hündürlüyü 2-2,5 m, çətirinin diametri 4-5 m-dək olan bitkidir. Budaqları qırmızımtıl-qonur, zoğları çoxsaylı, enli, şaxələnmiş, nazikdir. Yarpaqların uzunluğu 0,8-2 sm, yumurtavari və ya ellipsvari, əsasən ucu biz, üstü parlaq tünd yaşıl, çılpaq, alt tərəfi göyümtül, payızda tünd narıncı və ya narıncı-qırmızı-qonurdur. Maydan iyunadək çiçəkləyir. Çiçəkləri xırda, ağ, çəhrayı çalarlı, ətirli, çox vaxt 3 ədəd qalxanvari dəstələrdə yerləşir. Ləçəkləri düz dayanan, xırda, əks yumurtavaridir. Meyvələri sentyabrda yetişir, uzunluğu 1,1 sm, diametri 0,6-0,7 sm, oval, parlaq tünd qırmızı, 2 çəyirdəklidir.

Ekologiyası
-----------

-290C-dək şaxtaya davamlıdır. Nəmişli, gillicəli, yaxşı drenajlı torpaqlarda, günəşli yerdə asanlıqla becərilir. Məhsuldar olmayan torpaqlara dözür, əsasən yamaclarda bitir və quraqlığa davamlıdır. Havanın çirklənməsinə dözür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

1904-cü ildən mədəni şəraitdə becərilir. Parlaq yaşıl yarpaqları, tünd qırmızı meyvələri və payız yarpaqları ilə çox dekorativdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q162405
* Wikispecies: Cotoneaster divaricatus
* APNI: 126996
* EoL: 637416
* EPPO: CTTDV
* FoC: 200010729
* GBIF: 3026334
* GRIN: 11732
* iNaturalist: 160947
* IPNI: 722476-1
* IRMNG: 10585687
* ISC: 113512
* ITIS: 565098
* MichiganFlora: 2431
* MoBotPF: 286628
* NBN: NHMSYS0000457577
* NCBI: 1143217
* NZOR: 15a0bffb-a2a3-452c-a312-8c66bdf838eb
* NZPCN: 4553
* PFI: 11627
* Plant List: rjp-1069
* PLANTS: CODI19
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:722476-1
* Tropicos: 27806572
* VASCAN: 9684
* VicFlora: f623a43f-9045-45f4-983c-9ed6ac79ad75
* WisFlora: 9338
* WFO: wfo-0000983884

 |
Vakumun nümayişi üçün nasos
**Vakuum** — heç bir şeyin olmadığı yerdir, başqa sözlə desək, boşluqdur. Bu söz latınca "vakuus" sözündən yaranmışdır və "boşluq" mənasını verir. Əslində tam vakuum mövcud deyil. Siz metal qabdan havanı nə qədər sorub çıxarsanız da, havanın müəyyən miqdarı yenə də orada qalacaqdır. Belə qismən boş olan yer yarımçıq vakuum adlandırılır. Hava həmişə vakuumu doldurmağa çalışır və bizim ağciyərlərimizin işi bu prinsipə əsaslanmışdır. Biz nəfəs verəndə сiyərlərimizdə yarımçıq vakuum alınır və nəfəs aldığımız zaman hava onu doldurmağa çalışır. Amma boşluq heç də həmişə hava ilə dolmur. Əgər biz stəkandakı limonadı çöplə içsək, onda ağzımızda olan yarımçıq vakuum hava deyil, limonad dolduracaqdır. Yarımçıq vakuum təyyarələrə havada qalmağa yardım göstərir. Təyyarə qanadının forması elə düzəldilmişdir ki, horizantal uçuş zamanı təyyarənin üstündən axıb keçən hava qanadın üst səthi üzərində yarımçıq vakuum yaratmış olsun. Qanadın aşağı səthinin altındakı hava qanadı aşağıda sıxmağa başlayır və bununla da qaldırıcı qüvvə yaratmış olur.
**Çepkelyay** (lit. Čepkeliai) — Litvanın cənubunda, Varen rayonu, Alitus qəzası ərazisində yerləşən qoruq ərazisi. Belarus sərhədinə yaxın, Cukiy Milli Parkında, Marsikonis kəndindən 4 km cənub-şərqdə yerləşir. Eyni adlı bataqlıq ərazisini əhatə edən, 1993-cü il avqustun 20-dən etibarən Ramsar Konvensiyası ilə qorunan, Natura 2000 təbii mühitin mühafizəsi zonalarına daxil olan ərazi. Qoruq 1976-cı ildə təşkil edilmişdir.

Qoruq ilə ramsar sahəsinin ərazisi üst-üstə düşür. Onların sahəsi 112 km²-dən bir qədər artıqdır. Bu ərazidə Çepkelyay (5858 km²) və Paslatike (9,66 km²) bataqlıqları ölkənin iri su-bataqlıq massivini əmələ gətirir. Neman çayının hövzəsində yerləşir. Ərazisinin böyük hissəsini yuxarı bataqlıq əhatə edir ki, burada da meşəli kontinental dyunlar yerləşir. Aşağı bataqlıq isə qumlu düzənlikdən və Kotra çayının vadisindən ibarətdir. Bu çayın sol sahilidə Belarus ərazisində xüsusi qoruma altındadır. 2010-cu ildən isə transsərhəd ramsar su-batqlıq sahəsi elan edilmişdir.

Qoruq ərazisində Latviyanın qırmızı kitabına düşmüş 55 növ bitki, 10 növ mamır və göbələk, 94 növ heyvan yayılmışdır. Burada yayılmış növlərin 65-i 1992-ci ildə tərtib edilmiş və Avropanın səviyyəsində növlərin mühafizəsini tənzimləyən Habitats Direktivində var.

Qoruğu ziyarət edənlərin sayı il ərzində 2-3 min nəfər təşkil edir. Qoruq ərazisində ancaq xüsusi olaraq tərtib edilmiş maşrutlar üzrə hərəkət etmək olar. Əraziyə sərbəst giriş elmi tədqiqatçılar, eləcə də yerli sakinlər üçün 10 gün ərzində giləmeyvə toplanması zamanı mümkündür.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Evaldas Klimavičius, Gintautas Kibirkštis.* "Cepkeliai mire". Ramsar Sites Information Service (ingilis). Ramsar Secretariat. 2010-09-06. 2022-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-23.
**Hacı Sara xanım** - (XIX əsr) - Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri.

Həyatı
------

Hacı Sara xanım Qaradağın sonuncu xanı Məhəmmədqulu xan Qaradağlının qızıdır.

Həsənəliağa xan Qaradağski (ata), Məhəmmədhüseynağa xan Qaradağskinin bacısı.

Müqəddəs Məkkəyi-müşərrəfi ziyarət etmişdi.

Hacı Sara xanım Qulu xan Şambayatı-Qacarın nəticəsi, İran ordusunun məşhur komandanlarından olan Pirqulu xanın nəvəsi, Əmirnizam Məhəmmədbağır xanın oğlu İbrahim xanla ailə qurmuşdu.

Əmir xan adlı oğlu, Fatiməbəyim xanım adlı qızı vardı.

Əmir xan Əhər şəhərində dünyaya pənah gətirmişdi. Dövlət idarəsində qulluq etmişdi.
Əmir xanın Ələkbər ağa adlı oğlu vardı. Bağiri soyadını daşıyırdı.

Hacı Sara xanımın və İbrahim xanın qızı Fatiməbəyim xanım Əhməd xan Bayburdlu ilə ailə qurmuşdu. Əbülfət xan, Haşım xan, Hüseyn xan və Firuz xan adlı oğulları vardı.

Mənbə
-----


Vikimənbədə ***Qaradağlılar/Hacı Sara xanım*** ilə əlaqəli məlumatlar var.

* Ənvər Çingizoğlu. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.

Həmçinin bax
------------

* Qaradağ xanlığı
**Şayan Qadınəfəndi** (d. 4 yanvar 1853 — ö. 15 mart 1945) — 33. Osmanlı sultanı V Muradın üçüncü xanımı.

Həyatı
------

Şayan xanım 1853-cü ildə əslən çərkəz olan Batir Zanın qızı olaraq dünyaya gəldi. Əsl adı Safiyədir. Ailəsi doğulduğu torpaqlardan İstanbula köç etmiş, çox keçmədən yeganə qızları olan Safiyəni Osmanlı sarayına təslim etmişdir. Burada mükəmməl təhsil almış, daha sonra 5 fevral 1869-cu ildə Dolmabağça sarayında dövrün Osmanlı sultanı Əbdüləzizin qardaşı oğlu Şahzadə Muradla evləndirilmişdi. Bir neçə ay sonra isə Şayan xanım hamilə qaldı. Ancaq saray ənənələrinə görə, vəliəhd şahzadənin yalnız 1 övladının olmasına icazə verilirdi. Şahzadə Muradın isə artıq bir oğlu dünyaya gəlmişdi (Mehmed Səlahəddin Əfəndi). Bu səbəblə Validə Pərtəvniyal Sultan hamiləliyin ləğv edilməsi üçün saraya həkim yollamış, Şahzadə Murad isə əməliyyatın saraydan kənarda baş tutması üçün Sultan Əbdüləzizdən xüsusi icazə almışdı. Nəticədə həkim Emin Paşanın evinə aparılan Şayan xanıma burada xüsusi hazırlanan bir dərman verildi və guya övladını itirməsi haqqında saxta bir raport hazırlanaraq Sultan Əbdüləzizə göndərildi. İlk övladı olan Xədicə Sultanı qucağına alan Şayan xanım körpəylə birlikdə vəliəhdin Kadıköydəki villasında yaşamağa başladı.

Ərinin taxta çıxdığı 1876-cı ilədək 6 il boyunca gizli yaşayan Şayan xanımın rahat həyatı yalnız 3 ay davam etdi. Belə ki, ərinin əqlən zəif olması səbəbilə devrilməsi nəticəsindən sabiq padşahın bütün hərəmi ilə birlikdə Çırağan sarayında gözaltına alındı. 1901-ci ildə Şayan xanım Sultan Əbdülhəmidin icazəsiylə evlənən qızı Xədicə Sultanla birlikdə Çırağan sarayını tərk etdi. 3 il sonra ərinin vəfatından sonra ailənin üzərindən nəzarət götürüldü. Ancaq 1924-cü ildə Osmanlı sülaləsinin sürgünü əsnasında İstanbulda qalmasına icazə verildi və qızından ömür boyu ayrıldı. Ortaköydəki bir köşkdə yaşamağa başlayan Şayan xanım 1938-ci ildə qızının vəfatı xəbərini aldı.

1945-ci ildə Ortaköydəki evində vəfat etdi.

Övladları
---------

* **Xədicə Sultan**
* **Seyfəddin Əfəndi** (d. 1872) — 1 sutka sonra vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

* 

| ⛭V Murad |
| --- |
| Ailəsi | Şövqəfza Sultan  • Rəftaridil Qadınəfəndi  • Şayan Qadınəfəndi  • Meylisərvət Qadınəfəndi  • Rəzan Qadınəfəndi  • Mehmed Səlahəddin Əfəndi  • Xədicə Sultan  • Fəhimə Sultan  • Fatma Sultan  • Aliyə Sultan  |  |
| Sədrəzəmlər | Mehmed Rüşdü Paşa  |
| Şeyxülislamlar | Həsən Xeyrullah Əfəndi  |
**Həsən Həmid oğlu Seyidov** (16 may 1923, Şahtaxtı, Naxçıvan MSSR – 3 iyun 1997, Bakı) — Naxçıvan MR Ali Məhkəməsinin sədri, Naxçıvan Vilayət Həmkarlar İttifaqı Şurasının sədri, İliç Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, Ədliyyə Nazirinin birinci müavini.

Həyatı
------

Həsən Seyidov 16 may 1923-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndində anadan olmuşdur. 1952-ci ildə İ.Ə.Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakultəsini bitirmiş, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məhkəməsinin üzvü, sədr müavini, Naxçıvan MR Ali Məhkəməsinin sədri, Naxçıvan Vilayət Həmkarlar İttifaqı Şürasının sədri, Şərur Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1974-cü ildən isə ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində məshul vəzifələrdə işləmişd, Ədliyyə Nazirinin birinci müavini vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir.

Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin orqanı olan "Qanunçuluq" jurnalının baş redaktoru olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 dekabr 1992-ci il 358 Nömrəli fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Hüquqşünası fəxri adına layiq görülmüşdür. 

1997-ci il iyun ayının 3-də 74 yaşında Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------
**Sultan Rüknəddin Firuz** (1236)—Müəzzilər dövlətinin sultanı.

Həyatı
------

Atası Şəmsəddin Eltutmuşun 1236-cı ildə vəfatından sonra taxta əyləşdi. Anası Türkan xatunun köməyi ilə hakimiyyətə gəlsə də, qətiyyən dövlət işlərinə marağı olmamışdır. Əvvəllər Lahor hakimi vəzifəsində çalışmışdı. Onun taxta çıxarılmasından narazı olan əmirləri və qardaşları üsyan qaldırdılar. Əvvəlcə heç nəyə fikir verməyən Firuz şah gününü eyş-işrətlə keçirirdi. Səhərdən axşamacan əyyaşlıqla məşğul olur, xəzinənin pulunu sağ-sola xərcləyirdi. Lakin vəziyyətin ciddiliyini görən Firuz şah qoşun toplayıb qiyamçıların üzərinə gedir. Olduqca bacarıqsız və ürəyiyumşaq olan sultanın ətrafı və qoşun əhlindən bir hissəsi qiyamçıların tərəfinə keçir. Eyni zamanda Dehlidə üsyan qalxır və hakimiyyəti bacısı Raziyə bəyim ələ keçirir.

Sultan Rüknəddin Firuz şah 7 aylıq hakimiyyətdən sonra taxtdan salınır və zindan küncünə atılır. 1236-cı ildə zindanda vəfat edir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Müəzzilər dövləti

Xarici keçidlər
---------------
**Sultan II Murad (1403-1451) türbəsi** — Muradiyədə türbələrin yerləşdiyi bağın ən böyük və görkəmli yerində, girişin dərhal qarşısında yerləşir. Kitabəsində qeyd edildiyinə görə 1451-ci ildə oğlu Fateh Sultan Mehmet tərəfindən 1451-ci ildə tikilmişdir. Bundan başqa, padşahın ölümündən əvvəl hazırladığı vəsiyyətinə görə 1443-cü ildə ölən böyük oğlu Ələddinin məzarının yaxınlığında yalnız özünün basdırılmasını istəmişdi. Həmçinin Allahın rəhmətinin üzərinə yağması üçün torpağa basdırılaraq, üstünün açıq qoyulmasını arzu etmişdir. Bu səbəblə dördkünc planlı türbənin üzərindəki səkkizbucaqlı halqalı, səkkiz sütunun daşıdığı günbəz yağışı içəri buraxacaq şəkildə açıq qalmışdır.

Türbə 13.45x13.45 mt ölçüsündə kvadrat planlıdır. Ortada dörd ayaq və dörd sütunun daşıdığı bir təbil üzərində oturmuş bir günbəz və bunun ətrafında də tonozlu bir qalereya yerləşir. Buradakı sütunlar Bizans dövründən qalmışdır. Ortadakı günbəz səkkizbucaqlı halqalı olub, günbəzə keçidlər tromplar vasitəsi ilə təmin olunmuşdur. Vəsiyyət etdiyi kimi günbəzə kilid daşı yerinə girdə bir açıqlıq qoyulubdur. Məzarının üstü torpaqla örtülü sadə bir məzardır.

Son dərəcə sadə, divarları kəsmə daş və kərpicdən tikilmişdir. Bundan başqa, sədəfli ornamentlərlə bəzədilmiş qapı saçağının gözəl bir ağac emalı var. Türbənin şərq hissəsindəki pəncərə qapı halına gətirilmiş və buraya 7.25x7.80 mt ölçüsündə bir bina əlavə edilmişdir. Bu bölümdə Sultan II Muradın oğlu Sultan Ələddin, Şahzadə Əhməd, Şahzadə Orxan və qızı Şahzadə Xatunun sanduqələri var. Bu hissənin üzəri səkkizbucaqlı təbilin daşıdığı bir qübbə ilə örtülmüşdür. Bu türbə qapısı üzərində də 5.51x1.86 mt ölçüsündə üç sətirlik nəsih yazılı bir kitaba yerləşdirilib
Türb 1743, 1781, 1790 və 1844-cü illərdə təmir olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Sultan II.Murat Turbesi (Osmangazi) Arxivləşdirilib 2014-12-21 at the Wayback Machine
* MURADİYE KÜLLİYESİ Arxivləşdirilib 2015-01-11 at the Wayback Machine