recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Üçüncü əsr böhranı** ("Hərbi Anarxiya" və ya "İmperator Böhranı" da adlandırılır) eramızın 235–284-cü illəri arasında Roma imperiyasında eyni vaxtda baş verən üç böhran nəticəsində sarsıldığı və az qala dağıldığı dövrə verilən addır. Bu böhranlara xarici işğallar, vətəndaş müharibəsi və iqtisadi süqut daxildir. İnstitutlarda, cəmiyyətdə, iqtisadi həyatda və ən son dinlərdə baş verən dəyişikliklər o qədər dərin və əsaslı idi ki, "Üçüncü Əsr Böhranı" getdikcə daha çox klassik antik dövrü Orta əsrlər və ya Son Antik dövrdən ayıran dövr kimi görünür.

Böhran 235-ci ildə İmperator Aleksandr Severusun öz qoşunları tərəfindən öldürülməsi ilə başladı. Sonrakı 50 il ərzində İmperiya barbar basqınlarını, vətəndaş müharibələrini, kəndli üsyanlarını və siyasi qeyri-sabitliyi bir yerdə gördü və bu xaosdan istifadə edən onlarla insan dövlət rəhbərliyinə gəlmək üçün amansız rəqabətə girişdi. Roma sikkələrinin tərkibindəki qızılın miqdarının aşağı salınması hadisəsi öz növbəsində valyutanın ucuzlaşmasına və iqtisadi iflasa səbəb olmuşdur. Ərazilərdəki Roma komandirləri bu böhran mühitindən istifadə edərək müstəqil hərəkət etməyə başlamışdırlar.

Təxminən yarım əsrlik bu dövrdə üç böhran birləşdi ki, bunların hər biri təkbaşına imperiya üçün təhlükə yaradırdı: bu böhranlara xarici işğallar, vətəndaş müharibələri və yüksək hiperinflyasiyanı yaşayan iqtisadiyyat daxil idi. Normal şəraitdə sona çatmalı olan imperiya bir sıra zəhmətkeş imperatorlarun əziyyəti, həmçinin 284-cü ildə Diokletianın imperiyanı iki yerə bölmək cəhdi və digər islahatlar sayəsində sağ qalmağı ömrünü bir qədər də uzatmağı bacarmışdır.

Bu dövrdə imperiyanın başına təxminən 20–25 nəfər gəlmişdir, lakin faktiki sayı mübahisə mövzusudur, çünki eyni vaxtda bir çox adam taxta iddia edirdi. Onların əksəriyyəti imperiyanın bütünündə və ya bir hissəsində hakimiyyəti ələ keçirmiş, orta hesabla cəmi iki-üç il hakimiyyətdə olmuş, döyüş məğlubiyyəti, sui-qəsd və ya öz əcəli ilə ölməsi nəticəsində hakimiyyətini itirmiş görkəmli generallar idilər. Daha sonra Aurelian (AD 270–275) imperiyanı hərbi cəhətdən yenidən birləşdirmişdir. Böhran Diokletian 284-cü ildə Roma imperatorluğunun hökumətini yenidən qurması ilə sona çatmışdır. Bu, Romaya daha 150 il iqtisadi və hərbi cəhətdən sabit formada yaşamağa imkan vermişdir.
**Murcaheti döyüşü** — İmereti çarlığı ilə Mesxeti atabəyliyi arasında 12 avqust 1535-ci ildə Axalkalaki yaxınlığındakı Murcaheti kəndində baş tutmuş döyüşdür. Döyüşün nəticəsində atabəyliyin qoşunları məğlub olmuş və əraziləri digər gürcü dövlətləri arasında bölünmüşdür.

Arxa plan
---------

III Kvarkvarenin dövründə Mesxeti (Samtshe) atabəyliyindəki Səfəvi təsiri gün keçdikdcə artmaqda idi. Buna görə Osmanlı imperiyası ölkəyə, xüsusilə cənub-qərb bölgəsinə böyük zərər verdi. Mesxeti bəyləri Kvarkvarenin hakimiyyətində Mestetiyanın itiriləcəyini hiss edirdi. Buna görə də, Cakeli sülaləsini sona çatdırmaq və Mesxetini üstün müsəlman imperiyalardan (Osmanlı, Səfəvi) qorumaq üçün gürcü kralı İmeretili III Baqrat və Kartlili I Luarsab ilə ittifaq qurdular.

Döyüş
-----

1535-ci ildə kral III Baqrat şahzadə Rostom Qurieli və meqreliyalı müttəfiqlərinin yardımı ilə Mesxetini işğal etdi. Baqrat Axalkalaki yaxınlığındakı döyüşdə III Kvarkvarenin ordusunu məğlub etdi və Kvarkvareni əsir aldı. Samsthe atabəyi Qurielinin saqidarı İsak Artumeladze tərəfindən əsir alındı və Baqrata təslim edildi. Gürcülər atabəyliyin torpaqlarını öz dövlətlərinin ərazilərinə birləşdirdilər. Kvarkvare həbsdə öldü. Rostom Samtshenin bir hissəsini öz torpaqlarına birləşdirdi. Bu torpaqlar Qurieli sülaləsinin uzun müddətdir ələ keçirməyə çalışdığı Acara və Lazıstan sancaqları idi.

Nəticə
------

Bir neçə il sonra Kvarkvarenin həyatda qalan son kiçik oğlu II Kaihosro Osmanlı imperiyasından İmereti və Kartli qüvvələrini ata mülkü olan Samtshedən göndərməsini xahiş etdi. Osmanlılar böyük işğal yürüşü ilə intiqamlarını aldılar. Rostom və Baqrat 1543-cü ildə Qaragakda qalib gəlsə də, 1545-ci ildə Rostomun oğlu Kaihosronun öldürüldüyü Sohoista döyüşündə mütləq qələbə qazandılar.

Samtshe Osmanlı imperiyasının vassal asılılığına keçdi. III Kvarkvarenin soyundan gələnlər 1628-ci ilə qədər Samtskhe-Saatabaqonu və 1820-ci ilə qədər Çıldır əyalətini idarə etdilər.Beləliklə, əvvəllər gürcülərin hakimiyyəti altında olan Samtshe, Acara və Lazeti növbəti 3 əsr boyunca Osmanlı hakimiyyəti altında qaldı.

Həmçinin bax
------------

* Qaragak döyüşü
* Sohoista döyüşü

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Gürcistan Sovyet Ansiklopedisi.* Gürcistan Sovyet Ansiklopedisi. X. Tiflis. 1986. səh. 638.
2. ↑  *Vakhushti Bagrationi.* История Царства Грузинского (PDF). Tiflis: Metsniereba. 1976.
3. ↑  *Donald Rayfield.* Edge of Empires: A History of Georgia. London: Reaktion Books. 2012. səh. 168-170. ISBN 1780230303.
**Marko Veşoviç** — (28 avqust 1991, Podqoritsa) — Monteneqrolu peşəkar futbolçu. Ağdamın "Qarabağ" klubunun və Monteneqro milli futbol komandasının müdafiəçisi.

Karyera
-------

### İlk illər

Markonun uşaq yaşlarında ilk klubu Serbiyanın "Mladost" komandası olur. Sonrada futbolçu ilk peşəkar müqavilə imzalayacağı "Budçnost"un uşaq komandasına qoşulur."Budçnost"un əsas heyətində 2008-ci ildə debüt edir. Burada 11 oyun keçirib bir qol vurur. 2008-ci ildə "Mladost Podgorica" klubuna icarəyə verilir. Burada 12 oyunda meydana çıxır və 3 qola imza atır. 2010-cu ilin iyununda o, "Srvena Zvezda" klubuna keçir. "Qırmızı-ağlar"la 17 oyun keçirir. Yeni komandasıyla ilk qolunu Sloveniya çempionu "Koper"lə yoldaşlıq oyununda vurur.

### Torino

30 yanvar 2014-cü ildə o, məşqçi Canpyero Venturanın rəhbərliyi altında bir neçə gün sınaqdan keçirildikdən sonra İtaliyanın "Torino" komandası ilə, azad agent kimi müqavilə imzalayır. O, "Torino"da rəsmi debütünü 9 mart 2014-cü ildə Milana səfər zamanı "İnter"ə qarşı keçirdir. 2013-14 mövsümünün sonunda o, "Torino"nun heyətində dörd oyun keçirdir.

### Riyeka

2014-cu ilin yayında icarə ilə Xorvatiyanın "Riyeka" klubuna yollanır. Burada ilk ilində 17 dəfə meydana çıxır və 1 qol vurur. Növbəti ildə "Riyeka" futbolçunu tam olaraq transfer edir. Daha üç il "Riyeka"nın formasını geyinən futbolçu, daha 67 oyunda meydana çıxır və 10 qol vurur.

### Legiya Varşava

Futbolçu, 2018-ci ildə Polşanın "Legiya" klubuna transfer olunur. 2021-ci ilə qədər Polşada top qovan futbolçu 62 oyunda meydana çıxır və 2 qol vurur.

### Qarabağ Ağdam

Futbolçu 2021-ci ilin iyul ayında 2 illik müqavilə ilə Qarabağ klubuna transfer edilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  worldfootball.net (çd.).
2. 1 2  Marko Vesovic // As (isp.). Madrid: Grupo PRISA, 1967.
3. 1 2  90minut.pl (pol.). 2003.
4. ↑  *FC Torino.* "Vesovic al Toro". torinofc.it (italyan). 2022-11-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 noyabr 2022.
5. ↑  *qol.az.* "Marko Veşoviç rəsmən "Qarabağ"da - Video". qol.az (az.). 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-21.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | 90minut · AS.com · eu-football.info (oyunçu) · National Football Teams.com · Soccerway · Transfermarkt (oyunçu) · worldfootball.net (oyunçu) · УЕФА |
| Normativ yoxlama | VIAF: 560154076019111860000 · WorldCat VIAF: 560154076019111860000 |

| ⛭Qarabağ FK  – cari heyət |
| --- |
| 
* 1 Məhəmmədəliyev
* 4 Məmmədov
* 5 Medvedev
* 7 Benzia
* 8 Yankoviç
* 10 Zubir
* 13 Mustafazadə
* 15 L. Andrade
* 17 Keyta
* 18 İbrahimli
* 20 Almeyda
* 23 Quqeşaşvili
* 26 Romao
* 27 Bayramov
* 29 Veşoviç
* 30 A.Hüseynov
* 44 Cəfərquliyev
* 55 B.Hüseynov
* 66 P. Andrade
* 81 Medina
* 81 Diakabi
* 89 Ramazanov
* 90 Axundzadə
* 99 Cica
* Baş məşqçi: Qurbanov

 |
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Çingiz Axundov.

**Çingiz Səməd bəy oğlu Axundov** — tarix elmləri namizədi, dosent.

Həyatı
------

Çingiz Axundov 1932-ci ildə Ağdam şəhərində anadan olmuşdur. Seyidlinin Axundovlar nəslindəndir.

Çingiz Axundov 1939–1949 illərdə Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəbdə oxumuş, 1949–1954 illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Tarix fakültəsində ali təhsil almışdır.

Çingiz Axundov 1954–1958 illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının (indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) Tarix İnstitutunda işləmiş, aspiranturada oxumuşdur. O, Respublika Komsomol təşkilatının mərkəzi komitəsində şöbə müdiri (1958–1965), Azərbaycan Respublikası Nazirlər Sovetində şöbə müdiri (1965–1969), Azərbaycan Respublikasının Xalq Təsərrüfat İnstitutunda (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) müəllim, prorektor, partiya tarixi kafedrasının müdiri (1970–1977) vəzifələrində işləmişdir.

Çingiz Axundov 1977-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Çingiz Axundov 1966-cı ildə dissertasiya müdafiə edərək, tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. O, 50-dən çox elmi əsərin müəllifi olmuşdur.

Mənbə
-----

* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017

Həmçinin bax
------------

* Seyidli kəndi
* Seyidli oymağı
* Axundovlar
**Zamanbəyovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

Mirzə Məhəmməd bəyin atası Fərzalı bəyin adı bir cox sənədlərdə "sultan" titulu ilə yazıldığından onun hərbçi olduğunu ehtimal etmək olar.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivində, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tarix Arxivində və Rusiya Dövlət Tarix Arxivində saxlanılan sənədlərdə qeyd edilib ki, Fərzalı bəy Zaman xan Kəngərlinin oğludur. Zaman xan məşhur hərbçi Nəzər Sultanın, Nəzər Sultan isə II Kərim Sultanın oğludur. Buradan aksiomatik olaraq görünür ki, Zaman xan, Kəngərli tayfasının Bilici qolundandır.

Zaman "xan" titulu daşımış və Naxçıvan xanlığının vəziri olmuşdur. 1821-ci ilə aid farsdilli sənəddə (sənədin əsli AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır – müəllif) Zaman xanın Naxcıvan xanlığında eşikağası vəzifəsini daşıdığı yazılmışdır.

O, 1820–1821-ci illərdə – I Kəlbəli xanın oğlanları I Ehsan xanın və Nəzərəli xanın Naxcıvan xanlığına xanlıq etdiyi illərdə də eşikağası vəzifəsində olmuşdur. Zaman xan həm də bacarıqlı sərkərdə idi. Kərim xanın hakimiyyəti illərində də Zaman xan Naxcıvan xanlığının vəziri olmuş, 1828-ci ildən sonra isə Rusiya təbəəliyini qəbul etməmiş və Marağaya kocmuşdur. Butun bu məlumatların hamısı arxiv sənədlərində qeydə alınmışdır. Hətta 1821-ci ilə aid sənəddə Zaman xanın möhürünün təsviri də verilmişdir.

Kameral siyahılarda ovladlarının bəzilərinin adları qeyd olunmuşdur: Nəcəfalı bəy, İbrahim Sultan, Həsənəli bəy, Abbasəli bəy, Səfərəli bəy, Fərzalı bəy və İrza bəy.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, rus hərbci şərqşunası, Kəngərli arxivini Tiflisə aparan K.N.Smirnov oz monoqrafiyasında yazır: "Kəngərli ailələrinə məxsus olan sənədlərin icərisində Abbas Mirzənin hicri 1245-ci (miladi 1829) ilə aid fərmanı vardır. Həmin fərmana əsasən, Zaman xan və Məhəmməd Sultan Kəngərlilərin Marağa mahalının kəndlərinin birində vəzifəyə təyin olunmaları haqda Marağa bəylərbəyi Cəfərqulu xana gostəriş verilir". 1818-ci ilin məlumatına gorə isə Zaman xan hokumətdən təqaud almışdır. 1826–1828-ci illər muharibəsindən sonra ailəlikcə Marağaya köçmüşdür. Övladlarından bəziləri Naxçıvanda qalmışdır. Qeyd edək ki, Zaman xan həyat yoldaşı Fatma xanım və üç oğlu ilə birlikdə mühacirət etmişdir.

Yuxarıda adı çəkilən Məhəmməd Sultan isə Lütfəli Sultan Kəngərlinin oğludur. Görkəmli rəssam Bəhruz Kəngərlinin ulu babasıdır. Deməli, Bəhruz Kəngərli ozunun yaxın qohumu və muəllimi Mirzə Məhəmməd bəyin portretini çəkmişdir. Kərim xanın Naxçıvana hakimlik etdiyi illərdə Zaman xan onun vəziri olduğundan 1828-ci ildə onunla birlikdə Marağaya köçmüşlər. O, məktubları Səbzəli bəylə göndərirmiş. Bu haqda Tiflis arxivlərində məlumatlar var. Səbzəli bəy Zaman xanın oğul nəvəsidir. Daha dəqiq desək, onun oğlu Nəcəfəli bəy Səbzəlinin atasıdır. Bütün bunlar və digər faktlar Zaman xanın, həmçinin onun varislərinin Naxçıvan xanları ilə yaxın qohumluğunu təsdiqləyir.

Soyun tanınmış nümayəndələri
----------------------------

* Mirzə Məmməd Zamanbəyov — maarifçi, xeyriyyəçi, AXC Maarif Şurasının üzvlərindən biri.

İstinadlar
----------

1. ↑
**Eyvazalılar** — tayfa.

Tarixi
------

Koroğlunun aşıqı, təkəli tayfasından olan Aşıq Cünun övlad həsrəti çəkən Koroğlu və Nigar üçün təkəli tayfasından qəssab Alının oğlu Eyvazı oğulluğa götürməyi məsləhət görür. Çənlibeldə böyüyən xan Eyvazın oğlu Alı, Koroğlu öldükdən sonra dağılışan igidlərlə Cənubi Azərbaycanda bir bölgəyə yerləşir. Və beləliklə bu tayfa Eyvazın oğlu Alı tayfası olaraq Eyvazalı tayfası adlanır. Eyvazalı tayfası təkəli tayfasının bir tirəsidir.

Tanınmış şəxsləri
-----------------

Eyvazalı tayfasının ən məşhur aşıqı Aşıq Əsəd olmuşdur. O, İkinci Dünya müharibəsi dövründə aşıq məclislərində Koroğlu, Qaçaq Nəbi və s. igidlik dastan və əhvalatlarını saz ilə ifa edərək, xalqı mənən ruhlandırmış və ağır müharibə dövründə əzmkar olmağa çağırmışdır. Aşıq Əsəd yadelli işğalçılara və şər qüvvələrə qarşı, Koroğlunun düşmən üzərinə igidləri saz və söz yolu ilə motivasiya edərək çağırması ozan-aşıq sənətinin müqəddəs simasını təzahür edir.

Həmçinin bax
------------

* Aşıq Əsəd Eyvazalı

İstinadlar
----------
**Veymutov şamı** (*lat.* Pinus strobus) — şamkimilər fəsiləsinin şam ağacı cinsinə aid bitki növü.

Təbii halda Şimali Amerika nın şərq rayonlarında yayılmışdır. Zaqatala rayonunun Pərzivan məntəqəsində dağ-meşə torpaqlarında bitir. Avropada XVII əsrdən becərilir. Hündürlüyü 50 m, diametri 160 sm olan iri ağacdır. Çətiri enli piramidal və ya yumurtavarı, seyrəkdir. Gövdəsi düz və hamardır, açıq-boz rəngli qabıq qatı ilə örtülmüşdür. Cavan zoğların qalınlığı isə 3–4 mm olub, çılpaqdır. Nazik iynəyarpaqları açıq-yaşıldır, uzunluğu 5-10 sm olub, 5 ədədi bir dəstədə yığılmışdır və 2-3 il budaqların üzərində qalır. Qozaları ensiz-silindrikdir, uzunluğu 8-16 sm-ə, qalınlığı 2-4 sm-ə çatır, uzun saplaqlarda 1-3 ədəd olmaqla yerləşir. Apofizləri üstdən qabarıqdır. İkinci il yetişir. Bu şam 25 ildən sonra meyvə verməyə başlayır.
Təzə qumlu və gilli torpaqlara üstünlük verir. Quru və qeyri-münbit torpaqlarda bu növ zəif böyüyür. Kölgəyə, küləyə, soyuğa davamlıdır, rütubətsevəndir, isti yay günlərində yarpaqları quruyur. Çox vaxt pas xəstəliyinə yoluxur. Oduncağı yumşaq, yüngüldür, tikintidə binaların bəzədilməsində, mebel, qələm, kibrit, faner, sellüloza istehsalında istifadə edilir.
Respublikamızda Lənkəran zonasının rütubətli yerlərində, dağ-ətəklərində gilli sarı torpaqlarda Veymutov şamı toxumla cücərdilib becərilir. Bakı da Nəbatat bağı nda, Gəncə də və Bərdə də ayrı-ayrı nüsxələri vardır.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

Mənbə
-----

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q157230
* Wikispecies: Pinus strobus
* APA: 215
* BioLib: 2337
* EoL: 1061748
* EPPO: PIUST
* EUNIS: 150623
* FEIS: pinstr
* FNA: 200005357
* FoC: 200005357
* GBIF: 5284982
* GRIN: 28551
* iNaturalist: 52391
* IPA: 2762
* IPNI: 263339-1
* IRMNG: 11305321
* ITIS: 183385
* IUCN: 42417
* MichiganFlora: 1925
* MoBotPF: 285004
* NBN: NBNSYS0000013976
* NCBI: 3348
* NZOR: be639214-3d69-4476-8d89-7d4cdac04218
* NZPCN: 3081
* PalDat: Pinus\_strobus
* PFI: 166
* PPE: pinus-strobus
* Plant List: kew-2562165
* PLANTS: PIST
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:197100-2
* Tropicos: 24900219
* VASCAN: 7195
* WisFlora: 4506
* WFO: wfo-0000481530

 |

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1001.
**Vli boğazı** (nid. Vlie, q.friz Fly) və ya **Vlistorm** — Niderlanda məxsus olan Vliland adasını Tershellinq adasından ayıran boğaz. orta əsrlər dönəmində Eyssel çayının mənsəbini təşkil edirdi. Flevo gölünü şimal dənizi ilə birləşdirirdi. Bu gündə bu yolla Harlingen limanına Vli vastəsi ilə getmək mümükündür.

Tarixi
------

Daili Almere gölü
Erkən orta əsrlərdə dənizin bu sahəsi tamamilə fərqli idi. B.e. 800 il əvvəl Zyoyderze mövcud olmamışdan öncə Vlilandvə Tershellinqin sahəsi indikindən adha böyük idi. Vli ensiz dərin keçid olaraq Şimal dənizini Almere gölü o da, öz növbəsində Zyoyderze ilə birləşdirirdi. Bu göllər öz növbəsində eysselin hövzəsini təşkil edirdi.

Orta əsrlər dönəmində baş vermiş güçlü fırtınalar bölgənin şəkillənməsinə öz təsirini göstərmişdir. 1164-cı İldə Müqəddəs Yulian, 1219-cu ildə isə Müqəddəs Marseliya fırtınaları nəticəsində daxili Almere gölü ətraf ərazilərin su basması sayəsində Zyoydere körfəzinə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.

1666-cı ildə ingilis admiralı Robert Holms tərəfindən, ingilislərin sahil xəttində yerləşən xain saylar arasında olan yolları tapa bilməyəcəyinə yanlış olaraq inanan və Vli boğazına sığınan 130 gəmidən ibarət olan holland tacirlərinə aid donanma yandırılmışdır. Bu hadisə tarixə "Holms Tonqalı" olaraq düşür.

Afslyoytdeyk inşa edildikdəmn sonra çayın dənizə axan köhnə yatağı bağlanılır. Afslyoytdeykin inşası Vlidə su axınıənı 19 % artırmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  «Morphology and Morphodynamics of the Wadden Sea» by A. Crosato and M. J. F. Stive
**Nəcil Kazım Ağsəs** Nəcil Kazım Ağsəs ( 6 may 1980-ci il İstanbul - 16 fevral 1999-cı il Ankara) - Türk beşləri arasında yer alan türk senfonik musiqisinin bəstəkarıdır. Müasir türk musiqisinin qurucusu və qabaqcıl qurşağı olan Türk Beşləri olaraq tanınan qrupun nümayəndəsidir. Ankara Qalası adlı senfonik şeiri, pianino üçün, minyaturları, skiripka və alt konçertoları, orkestra üçün *Konçerto* və *Ballad*-ı, beş senfoniyası və yaylılar üçün dörd kvartet başlıca əsərləri arasındadır.
Ankara Dövlət Konservatuarının qurulmasında rol almış, 1948-ci ildə bu qurumun müdirlüyünü etmiş, iki dəfə Ankara Dövlət Opera və Balet müdir

lüyü vəzifəsində işləmişdir. 1971-ci ildə *Xalq Artisti* adı verilən 11 sənətçidən biridir.

Həyatı
------

1980-ci ildə İstanbulda doğulmuşdur.Atası Harbiyə Nəzarəti posta müdir

lərindən Mehmet Kazım Bəy anası daha sonra Kandilli Qız Litseyində Müdür olaraq ədəbiyyat müəllimi Əminə xanım idi.7 yaşında skiripka dərsi almağa başlamışdır. Bu vaxt ərzində Darülelahda Camal Rəşid Rəyin harmoniya sinifinə yazılmışdır.

### Mükafatları

1. 1957-ci ildə Almaniyanın birinci dərəcə *Yaradıcı Xidmət Mükafatı*
2. 1963-cü ildə, İtaliyanın *Cavalliere Official ünvanı*,
3. 1971-ci ildə, Türkiyə Respublikası "Dövlət Sənətçisi" adı,
4. 1973-cü ildə, İtaliyanın "Commendatore Medalı",
5. 1973-cü ildə Tunisin *Həbib Burgiba İncəsənət, Mədəniyyət Medalı*
6. 1981-ci ildə *Atatürk İncəsənət hədiyyədir*
7. 1992-ci ildə And Vəqfinin *Onur Mükafatı Qızıl Medalı*
8. 1998-ci ildə İstanbul Universiteti "Fəxri Doktor" adı
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Zeya.

**Zeya su anbarı** — Rusiyanın Amur vilayəti ərazisində Zeya çayı üzərində yerləşən su anbarı. Su anbarı 1974-1980-ci illərdə inşa edilən bənd sayəsində yaradılmışdır.

Ümumi xüsusiyyətləri
--------------------

Su anbarı Zeya çayının yuxarı axarlarında qərarlaşır. 40 kilometrlik enə malik hissəsindən digər hissələrdə su anbarı ensizdir. Bəzi hissələrdə isə hətta körfəzlər əmələ gətirir. Baykal-Amur magidtralı su anbarının şimalından keçir.

Zeya su anbarının uzunluğu 227 km, nisbətən enli hissəsi 24 km, sahəsi 2420 km², həcmi 68,4 km³, dərinliyi 4 - 30 metr arasında dəyişir. Su anbarı həcminə görə Rusiya ərazisində Brat (169,3 km³) və Krasnoyarsk (73,3 km³) su anbarlarından sonra üçündür. Qış ayları su anbarının səthində 120 - 150 sm buz formalaşır. Su anbarının dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 307 metrdir. 
Su anbarı su tutumunun 87 % yayın ikinci yarısında qəbul edir.

Tikilmə tarixi
--------------

Tikintisi 1974-cü ildə Zeya çayının qarşısının kəsilməsi nəticəsində yaranmışdır. Çayın Tukurinqa və Soxtaxan silsilələrini kəsdiyi yerdə bəndin tikilməsi nəticəsində formalaşmışdır. Tikintisi başa çatdıqdan sonra anbarın su ilə doldurulması nəticəsində 3,9 min ha ərazi suyun altında qalmışdır. Burada 14 yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur. Bu məntəqlələrdə ümumilikdə 4 460 nəfər yaşayırdı. Bu anbar həmdə çayın nizamlanmasımı təmin edir

Balıqçılıq
----------

Su anbarının tikintisindən sonra balıqların növ tərkibində azalma baş vermişdir. Çayda mövcud oıan 34 növdən cəmi 12 növü hazırda anbarda yaşayır.

Bəndin atılması ilə bir çox növlər miqrasiyası mümkunsuzləşir. Bu səbəbdən sayları azalaraq yoxa çıxmışdır. Yeni su basmış ərazilər balıqların yeni məskənlərinə çevrilmişdir. Bəzi balıqların isə bu şərait yeni imkanlar açdığından təbii olaraq saylarında çoxalma müşahidə edilir.

Su anbarında balıqçılığın sənaye istehsalı 1981-ci ildən başlanılır. Balıq hasilatı olduqca az olmuşdur. Səbəb isə mərkəzlərdən uzaq olması olmuşdur.

Balıqçılıq sənayesində əsasən uzunluğu 25 m, hündürlüyü 1,75 m olan torlardan istifadə edilir.

1986—1987 illərdə hər hektara 0,8 kq balıq ovlanılmışdlr

Su anbarının sahilində yerləşən yaşayış məntəqələri
---------------------------------------------------

* Vomnak (şimalda)
* Qornıy (şimalda)
* Verxnezeysk (şimal-şərqdə)
* Xvoynıy (şimal-qərbdə)
* Bereqovoy (qərbdə)
* Snejnoqorski (şərqdə)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Zeya su anbarı". 2020-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-16.
2. ↑  Zeya su anbarı. K. A. Timirzayev adına МSХА Zootexnik fakultəsi.

Mənbə
-----

* Zeya Su Elektrik Stansiyası Arxivləşdirilib 2011-08-09 at Archive.today
**Volfqanq Maniq** (1958) — Almaniyalı diplomat. 2019-cu ilin iyul ayından Almaniya Federativ Respublikasının Azərbaycandakı səfiri kimi çalışır.

Həyatı
------

Maniq Erlanqen, Lozan və Münhen şəhərlərində hüquq təhsili alıb və 1987-ci ildə öz təhsilini 2-ci dövlət imtahanı ilə başa vurur. 1993-cü ildə isə Bilefeld Universitetində doktorluq dərəcəsi əldə edir.

Diplomatik fəaliyyətə 1987-ci ildə başlamışdır. Avropa Birliyinin ictimai hüquq məsələləri şöbəsində çalışdıqdan sonra, onun ilk xarici təyinatı 1989–1992-ci illərdə İslamabaddakı (Pakistan) Alman Səfirliyinə olmuşdur. 1994-cü ildən 1996-cı ilə kimi Brüseldə NATO baş katibinin idarəsində işləmişdir. 1996–1998-ci illərdə Maniq Riqadakı (Latviya) Alman Səfirliyində daimi müvəkkil vəsifəsində fəaliyyət göstərmişdir. 1998-ci ildə Federal Xarici İşlər Nazirliyinin NATO şöbəsində çalışmış, 1998-ci ildən isə Xarici İşlər Nazirliyində Miqrasiya və Sığınacaq şöbəsində müdir müavini vəzifəsini icra etmişdir. Sözügedən vəzifəsindən irəli gələrək o, viza məsələləri ilə əlaqədar Viza istintaq komitəsinin məşvərətçi kimi də fəaliyyət göstərmişdir. 2003-cü ildən 2005-ci ilə kimi Haaqada (Niderland) olan Alman Səfirliyinin mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinə rəhbərlik etmiş, 2005-ci ildən 2007-ci ilə kimi isə o, Nigeriyadakı Alman Səfirliyində daimi müvəkkil vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir. Bundan sonra Xarici İşlər Nazirliyinin Beynəlxalq Enerji Siyasəti şöbəsində işləmiş, 2008-ci ildən 2012-ci ilə kimi Afrika Siyasəti şöbəsinə rəhbərlik etmişdir.

2013-cü ilin yanvar ayından 2016-cı ilin iyul ayına kimi Maniq Almaniya Federativ Respublikasının Konqo Demokratik Respublikasındakı səfiri vəzifəsini icra edir. 2016-cı ilin Avqustundan 2019-cu ilin iyun ayına kimi Hanoidəki (Vyetnam) Alman Səfirliyində səfirin daimi müvəkkili eləcə də Konsulluq və İqtisadiyyat şöbənin rəhbəri vəzifələrində işləmişdir. 2019-cu ilin iyul ayından Almaniya Federativ Respublikasının Azərbaycandakı səfiri kimi çalışır.

Evlidir və iki uşağı var.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2  *Auswärtiges Amt.* "Übergabe des Beglaubigungsschreibens" (*alm.* ‎). 23 oktyabır 2019. 23 oktyabır 2019 tarixində arxivləşdirilib.
3. 1 2  "İlham Əliyev Almaniyanın Azərbaycanda yeni təyin olunmuş səfirinin etimadnaməsini qəbul edib". 23 iyul 2019. 24 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  *Deutscher Bundestag.* "Beschlussempfehlung und Bericht des 2. Untersuchungsausschusses nach Artikel 44 des Grundgesetzes" (PDF). Drucksache 15/5975 (*alm.* ‎). 30 avqust 2005. 24 sentyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 13 avqust 2013.
5. ↑  "Konsularreferat". Deutsche Botschaft Hanoi (*alm.* ‎). 12 iyun 2017. Archived from the original on 2017-07-15.
6. ↑  "Wirtschaftsreferat". Deutsche Botschaft Hanoi (*alm.* ‎). 12 iyun 2017. 15 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib.
Şartr kafedral kilsəsinin portalı
**Portal** (*lat.* porta — qapı, darvaza) — iri tikililərin arxitektur tərtibata malik əsas girişi. Adətən detallı ornamentlərlə işlənmiş geniş çərçivəyə malik olur, amma sadə tərzdə də hazırlana bilər.

"Portal" anlayışı həm də kaminin dekorla işlənmiş ön hissəsini və tunnellərin giriş-çıxışlarını ifadə etmək üçün də işlədilir.

Məzmun
------

Qədim Misir və antik dövr memarlığı üçün yastı bəndli və sadə bəzəkli, qədim Mesopotamiya tikililəri üçün tağlı portal xarakterik olmuşdur. XI əsrdən roman, rotika və qədim rus memarlığında içəriyə doğru çıxıntılarla daralan portallar, Renessans və barakko dövrlərində üzərində antablement və fronton daşıyan pilyastr və sütunlarla haşiyələnmiş portallar geniş yayılmışdır.

Azərbaycanda haşiyəli, sivri açırım içərisində yerləşən kiçik girişdən ibarət, incə bəzəkli portal kompazisiyası tətbiq olunmuşdur. Yaxın və Orta Şərq memarlığında yayılmış qoşa minarəli portal kompozisiyasının Azərbaycanda yarandığı ehtimal edilir.

Həmçinin bax
------------

* Baştağ

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ching, Francis.* A Visual Dictionary of Architecture. New York: Van Nostrand Reinhold. 1997. ISBN 0-442-02462-2.
2. ↑  *В. Г. Власов.* Иллюстрированный художественный словарь. СПб.: Икар. 1993. səh. 173.
3. 1 2  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, VII cild. Bakı, 1983. səh.603

Vikianbarda Portal ilə əlaqəli mediafayllar var.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | BNF: 11932841r · GND: 4046828-8 · LCCN: sh85039070 · NKC: ph124385 |
**Normativ etika** — fəlsəfi intizam, mövcud əxlaq normalarını, əxlaqi təlimləri öyrənən etika bölməsidir. Nəzəri etikanın bir hissəsi - normalar elmidir.

Normativ etikaya iki baxımdan baxıla bilər: idrak və qeyri-idrak. Eyni zamanda, qeyri-idrakçı bir mövqe baxımından normativ etika əxlaqi şüurun bir elementi kimi qiymətləndirilir və təsvir etikası əxlaq haqqında bilik olaraq buna qarşı çıxır. Koqnitiv baxımdan normativ etika əxlaqdan fərqlənmir və beləliklə, öz araşdırma obyekti olduğundan nizam və əxlaq haqqında biliklər qarışıqdır.

Bəzi müasir idrak alimləri norma etikasının elmi nəzəriyyə kimi qəbul edilməməsi lazım olduğunu iddia edirlər, çünki onun mövzusu ciddi şəkildə ümumiləşdirilməyib sistemləşdirilə bilməz.

Normativ etika sahələri
-----------------------

Hər hansı bir rasionalistik əxlaq normativ etikanın, o cümlədən tətbiq olunan etikanın və konkret mənəvi təlimlərin sahələrindən biri sayıla bilər.

### Tarixi istiqamətlər

#### Stoaçılıq

 *Əsas məqalə: Stoaçılıq*
Erkən ellinizm dövründə meydana gələn və qədim dünyanın sonuna qədər təsirini qoruyan bir fəlsəfi məktəb. Məktəb adını *Stoa Poykile* (*yun.* στοά ποικίλη, hərfən «boyalı portiko»), adından almışdır, burada stoaçılığın banisi olan Zenon Kitiyski əvvəlcə müstəqil müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdir. Etikada, stoaçılıq, kinikə yaxındır, mədəniyyətə olan hörmətsizliyini bölüşməz. Bütün insanlar dünya dövləti olaraq kosmosun vətəndaşlarıdır; Stoik kosmopolitizm dünya qanunları qarşısında bütün insanları (nəzəriyyədə) bərabərləşdirdi: azad və qullar, yunanlar və barbarlar, kişilər və qadınlar. İstənilən mənəvi hərəkət, Stoiklərin fikrincə, özünü qorumaqdan və özünü təsdiqləməkdən başqa bir şey deyil və bu ümumi yaxşılığı artırır. Bütün günahlar və əxlaqsız hərəkətlər özünü məhv etməkdir, insanın öz təbiətini itirməsidir. Düzgün arzular və imtina, hərəkətlər və əməllər insan xoşbəxtliyinin qarantıdır, bunun üçün şəxsiyyətinizi xarici hər şeyə qarşı hər cür inkişaf etdirməlisiniz, heç bir qüvvəyə boyun əyməməlisiniz. Stoik etikanın əsas ideyası dünya hadisələrinin teleoloji və səbəbsiz şəkildə qurulmasıdır. İnsanın məqsədi "təbiətə uyğun" yaşamaqdır. Bu, ahəngdarlığa nail olmağın yeganə yoludur. "Kim razıdırsa, taleyi gətirir, kim razı deyilsə, sürükləyir" (Seneka). Stoiklər dörd təsir növünü ayırır: zövq, iyrənclik, şəhvət və qorxu. Doğru mühakimədən (ortos loqotiplərindən) istifadə edərək onlardan çəkinmək lazımdır. Stoiklər hər şeyi yaxşılığa (etikaya), pisliyə, laqeydliyə (adiafora) bölürlər. Təbiətə uyğun olan şeylərə üstünlük verilməlidir. Stoiklər hərəkətlər arasında eyni fərq yaradırlar. Yaxşı və pis işlər var, təbii əməllər onlarda təbii bir həssaslıq olarsa "uyğunlaşma" adlanır. İmperiya dövründə stoiklərin təlimləri xalq üçün bir növ dinə çevrildi. Stoizmin etikası və fizikası İntibah və erkən müasir dövrlərdə böyük təsir bağışladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Forrow, D.* Against Theory: Continental and Analitic Challenges in Moral Philosophy. New York and London: Routledge. 1995.
2. ↑  *Jamieson, D.* Method and moral theory (A Companion to Ethics). 1993.
**Azərbaycan Kinosu Günü** — Azərbaycanda 2 avqust qeyd olunan kino işçilərin peşə bayrami.

Tarixi
------

1898-ci il avqustun 2-də fotoqraf Aleksandr Mişonlentə aldığı "Bibiheybətdə neft fontanı yanğını", "Əlahəzrət Buxara əmirinin yolasalma mərasimi", "Qafqaz rəqsi" xronikal sənədli və "İlişdin" adlı bədii süjetlərin müstəqil nümayişini təşkil etmişdir. Həmin gün Azərbaycan milli kinonun yaranma günü sayılır.

"Bibiheybətdə neft fontanı yanğını" və "Balaxanıda nef fontanı" 2001-ci ildə Azərbaycan Dövlət Film fondunun təşəbbüsü ilə Fransanın kino arxivindən Azərbaycana göndərilmiş və hazırda filmfondda 35 mm-lik plyonkada və videokasetdə qorunub saxlanılır.

18 dekabr 2000-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev Sərəncamı ilə avqustun 2-si tarixini kino işçilərinin peşə bayramı - Azərbaycan Kinosu Günü elan edilib.

Ədəbiyyat
---------

* *Kazımzadə, A. Azərbaycanfilm: tarixin səhifələri: 2 avqust Azərbaycan Kinosu günüdür / A.Kazimzadə // Kaspi.- 2014.-2-4-avqust*

İstinadlar
----------

1. ↑  "AZƏRBAYCANDA KİNO SƏNƏTİNİN YARANMA TARİXİ. SƏSSİZ DÖVR (1920-1935)". www.azerbaijan.az. www.azerbaijan.az. 2018-07-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 sentyabr 2016.
2. ↑  "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 dekabr 2000 tarixli, 588 nömrəli Sərəncamı". 2022-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-13.
Qlobus
**Qlobus** (*lat.* globus, "kürə") – Yer kürəsinin 3 ölçülü modelidir. Digər planetlərin, həmçinin, Yerin təbii peyki olan Ayın da qlobusu mövcuddur.

Qlobuslar 1:30000000 (böyükmiqyaslı), 1:50000000 (ortamiqyaslı), 1:83000000 (kiçikmiqyaslı) miqyaslarda olur. Onlar əsasən fiziki və siyasi məzmunda hazırlanır. Qlobusda Yerin qütblərdən basıqlığı nəzərə alınmır. Üfüqi müstəviyə qlobusun oxunun meylliyi 66.5 dərəcə olur. Bu bucaq Yerin fırlanma oxunun orbit müstəvisinə olan meylliyinə bərabərdir.

Yerin bu modeli və ya bu cür hər hansı bir model bizim dövrümüzə gəlib çatmasa da, onu görənlər belə nəql etmişlər ki, Kratos hazırladığı kürənin üzərində böyük bir quru hissə çəkmiş, onu kəsişən çaylar vasitəsilə hissələrə bölmüşdür, çayları Kratos okean adlandırırmış. Bu qlobus bizim zəmanəmizə gəlib çatmadığından onun haqqında dəqiq bir söz demək mümkün deyil.

Bu səbəbdən də ilk alman coğrafiyaşunası, səyyahı və riyaziyyatçısı olan Martin Behaymın 1492-ci ildə hazırladığı, diametri 54 sm olan kürəşəkilli "Yer modeli" ilk və ən qədim qlobus hesab edilir. Bu qlobus dövrümüzədək gəlib çatmış və hal-hazırda Nürnberq şəhər muzeyində saxlanılır.

M. Behaym hazırladığı kürəni – "Yer alma üzərində" adlandırmışdır. "Qlobus" - latın sözüdür. "Globus" – "kürə" mənasını daşıyır. Yer kürəsinin modelləri sonralar "qlobus" adlandırılmışdır. Coğrafiyaşunasların düşüncəsində Yer kürəsinin dəqiq modeli Amerika qitəsinin kəşfi ərəfələrində formalaşmışdır. Bu isə eramızın II əsrində yaşamış qədin yunan alimi Ptolomeyin hazırladığı xəritədən götürülmüşdür.

Yer kürəsi haqqında dəqiq təsəvvür yaradan qlobuslar orta əsrlərdə çox dəbdə olmuşdur. Hər bir monarxın xüsusi ayrılmış otağında, kabinetlərdə, alimlərin iş otaqlarında, dənizçilərdə və zadəgan evlərində qlobusa rast gəlmək mümkün idi. Bu bir növ ziyalılıq simvolu hesab edilirdi.

O dövrlər holland qlobusları daha çox dəbdə idi. Bu qlobusları Amsterdam ustaları hazırlayırdı. İlk qlobuslardan ən məşhuru alman alimi Adam Olşlehelin 1664-cü ildə hazırladığı "Qottorp qlobusu" hesab edilir. Qlobusun diametri 311 sm olmuşdur və 1727-cü ildə imperator I Pyotra hədiyyə edilmişdir. Bu nəhəng qlobusun içərisində planetari düzəldilmişdir.

İndiki, müasır qlobuslar sözsüz ki, coğrafi baxımdan ilk qlobuslardan çox fərqlənir. Çünki əvvəlki qlobuslarda o dövrlərdə kəşf olunmamış ərazilər, adalar göstərilmirdi. İndiki qlobuslarda isə hər bir ərazi dəqiqliyi ilə göstərilir. Müasir dövrümüzdə qlobuslar daha çox təhsil ocaqlarında əyani bir vəsait kimi istifadə olunmur.


Vikianbarda Qlobus ilə əlaqəli mediafayllar var.

Mənbə
-----

1. ↑  "YER SƏTHİ QURULUŞUNUN ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİ". 2015-09-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-06-11.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-23.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Polşa Quru Qoşunlarına məxsus olan 2S1 Gvozdika
**2S1 Gvozdika** 122 mm-lik Rusiya istehsalı olan özüyeriyən artilleriya qurğusudur.

İstehsal tarixi: 1969 – 1991

İstisma tarixi: 1971-ci ildən bu günə kimi.

İstehsa sayı: 10.000

Əsas silahı: 122 mm-lik 2A31 Topu

Çapı: 122 mm

Lülənin qalxma bucağı: -3....+70°

Lülənin fırlanma dərəcəsi: 360°

Maksimum atəş məsafəsi:15.2 km

Mərmi sayı:40

Heyət sayı: 4

Uzunluğu: 7260 mm

Eni: 2850 mm

Hündürlüyü: 2725 mm

Baza: 4445 mm

Lülə uzunluğu: 2500 mm

Klirens: 400

Zireh növü: polad

Qalınlığı:15 mm

Qüllənin qalınlığı: 20 mm

Mühərrik: YMZ-238H

Tipi: Dizel

Silindir sayı: 8

Klapan sayı:16

Sürəti: 61.5 km/saat

Hərəkət mənzili: 800 km

Slovakiya Silahlı Qüvvələrinə məxsus olan 2S1 Gvozdika

İstehsal tarixi
---------------

İlk prototipi 1969-cu ildə hazırlanmışdır. 1970-ci illərdə Sovet ordusunun arsenalına qəbul edilmiş olan bu silah ictimaiyyətə ilk dəfə 1974-cü ildə Polşada keçirilmiş olan hərbi parad zamanı nümayiş etdirilmişdir. Nəqliyyat vasitəsi çox sayda istehsal olunmuşdu (72 tank diviziyası, 36 mexanikləşdirilmiş motoatıcı diviziya üçün) ABŞ ordusu tərəfindən M1974 adlandırılmış olan bu texnika SSRİ, Bolqarıstan, və Polşanın dövlət zavodlarında istehsal olunmuşdur.

İstifadəçilər
-------------

Hal-hazırkı istifadəçilər mavi, keçmiş istifadəçilər isə qırmızı rəngdə göstərilmişdir
Xorvatiya Silahlı Qüvvələrinə məxsus olan 2S1 Gvozdika

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri
* Azərbaycan Quru Qoşunları
**Riçard Trevitik** ingilis ixtiraçısı və maşınqayırma mühəndisi olmuşdur. O praktikada tətbiq oluna biləcək ilk buxar lokomotivin düzəldilməsi üzrə çalışan pionerlərdən olmuşdur.

Uşaqlığı
--------

Trevitikin atası mədən işçisi idi. O 5 bacının bir qardaşı kimi dünyaya gəlir. Kemricde mektebe gedir. Uşaqlıqdan idmana daha çox meyl göstərir. Uşaqkən o mədənlərdə tətbiq olunan su nasoslarını işlədən buxar maşınlarına baxarmış. Uzun müddət buxar maşınını düzəltmiş *Vilyam Murdox* onun qonşusu olmuşdur.

Trevitikin ilk iş yeri dağ mədəni olur. Tezliklə o məsləhətçi vəzifəsinə qədər yüksəlir. O Vatta lizens üçün pul ödəməmək üçün buxar maşınlarının təkmilləşdirilməsi və qurulması ilə məşğul olur. 1797-ci ildə o Ceni Heyli ilə evlənir. Onların altı uşağı olur.

Fəaliyyəti
----------

Trevitik buxar maşınları üzərində işləyərək onların ölçüsünün kiçilməsinə və buxar qazanının gücünün artırılmaısna nail olur. yüksək təzyiqə malik buxar qazanının ixtirası onun ən vacib ixtirası sayılır.

1797-ci ildə Trevitik özünün ilk buxar maşınını düzəldir. Buxarın alınması üçün o közərmiş dəmir parçası götürür və onu alov borusuna daxil edir. 1801-ci ildə Kambornedə təkərlər üzərində hərkət edə bilən maşın düzəldir. Bu küçə buxar lokomotivi o dövrdə məlum olan Kunoun buxar avtomobili ilə yanaşı özü hərkət edən maşın sayılırdı. Bu maşının sürəti 8 km/saat idi.

Trevitikin bu maşında etdiyi yenilikdən biri də yanacaqadn əmələ gələn tüstünün xüsusi boru vasitəsilə xaric edilməsi idi. Bu boru daha çox enerji əldə etməyə imkan verirdi. 1803-cü ildə Trevitik maşınını təkmilləşdirərək özü hərkət edən nəqliyyat vasitəsi düzəldir.
*"London Steam Carriage*" adlanan bu buxar maşınında sərnişinlərin əyləşməsi üçün yer nəzərdə tutulmuşdur. Bu maşın ictimaiyyətin böyük marağına səbəb olsa da, baha başa gəlməsi onun geniş yayılmaısna maneçilik törədirdi.

London Steam Carriage
Trevitik düzəltdiyi lokomotivi bir dəmir istehsal edən zavoda satır. O öz yüksək təzyiqə malik buxar maşınını hərkətli gövdəyə birləşdirərərk lokomotiv düzəldir. Bu lokomotiv 10 t dəmiri 15,7 km məsafəyə dartma qabiliyyətinə malik idi.

Bu lokomotivin işləməsinə baxmayaraq o böyük uğur qazana bilmir. Çünki böyük ağırlığa malik olan bu lokomotiv at arabası üçün düəldilmiş dəmir yoluna uyğunlaşdırılmışdır. Beş aydan sonra bu lokomotivin fəaliyyəti dayandırılır. Maşın stasionar olaraq istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Anthony Burton: Richard Trevithick — Giant of Steam. Aurum Press, London 2000. ISBN 1-85410-878-6
* Rezo Əliyev. Maşınqayırmanın tarixinə dair. Bakı"Təhsil" NPM, 2008, 542 s.
**Əlimirzəyev Xəlil Oruc oğlu** (1918, Qutqaşın – 1976, Bakı) — tarix elimlər doktoru, professor.

Həyatı
------

Xəlil Əlimirzəyev 1918-ci ildə indiki Qəbələ rayonunun (Qutqaşın) Mirzəbəyli kəndində anadan olmuşdur.

1939-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olub. 1948-ci ildə Universiteti bitirib. 1946-1947-ci illərdə Azərbaycan Respublikası MK-da təlimatçı işləyib. 1948-ci ildə Universitetin aspiranturyasının bitirib. 1954-cü ildə namizədlik, 1962-ci ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

20 monoqrafiya və kitabın müəllifidir. 300 çap vərəqəsi həcmində məqalənin müəllifidir. 2 dəfə Azərbaycan Ali Sovetinin fəxri fərmanı ilə təltif edilib. Bir sıra orden və medalları var.

1976-ci ildə vəfat edib, Bakıda 2-ci fəxri xiyabanda dəfn olunub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əlimirzəyev Xəlil Oruc oğlu (1918–1976)". 2022-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-08.
2. ↑  Şəlalə Məhyəddinqızı, "Qəbələ Qafqazın incisi", Bakı, "Oğuz Eli", 2009.
Azərbaycanın poçt markası (2012)
**Alov qüllələri** (*ing.* Flame Towers) — Bakı şəhərində bina.
Hündürlüyü 182 m-dir. Xarici görünüşü ilə bu tikinti alov dillərini xatırladır.

Layihə
------

**Flame Towers** — üç çoxmərtəbəli binalardan ibarət kompleksdir. Bura yataqxanalar, mənzillər və ofislər daxildir. Tikilinin ümumi sahəsi 235 min kv.metrdir. Binanın tikilişinə 2007-ci ilin oktyabr ayından başlanmışdı və bu işi Azərbaycan-Türk kompaniyası "DİA Holding" yerinə yetirmişdir. Binaların tikintisinin başa çatdırılması 2010-cu ilə planlaşdırılırdı. Amma əlverişsiz hava şəraitinə görə bu vaxt 2012-ci ilə qədər uzadıldı və məlumata görə 2013-cü ildə inşası başa çatmışdır. Əcnəbilərə Bakını tanıtmaq üçün ən yaxşı simvollardan biri Alov Qüllələridir.

Maraqlı faktlar
---------------

* Skyscrapercity.com (urbanistika haqqında nüfüzlu forum) saytının keçirdiyi sorğuya görə "Alov Qüllələri" işıqlandırılma üzrə birinci yeri tutur. Üstündə animasiyon mənzərə vermək üçün binalar bütövlüklə ekranlarla örtürülüb.
* Binanın tikilməsi "Build it Bigger" verlişində göstərilmişdi, bu verliş "Discovery Channel"də və "Science Channel"də yayımlanır.
* Tikiliş üçün 400 milyon ABŞ dolları xərclənmişdir

Şəkillər
--------

* 
* 
*

Mükafatları
-----------

Alov qüllələri 2013-cü ildə Avropanın daşınmaz əmlak bazarında ən iri innovasiya layihəsi olan MIPIM 2013 müsabiqəsinin "Ən yaxşı otel və turizm mərkəzi" nominasiyasının qalibi elan edilib.

Həmçinin bax
------------

* The Crescent Development Project
* Heydər Əliyev Mərkəzi

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Flame Towers" dünyanın ən möhtəşəm memarlıq nümunələri sırasında". 2013-05-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-29.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Alov qüllələri ilə əlaqəli mediafayllar var.

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı | *Bakı şəhəri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Memarlıq** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Çao** — ilk dəfə Yuan sülaləsində Xubilay xan dövründə dövriyyəyə buraxılmış valyuta vahidi, əskinas. İlk dəfə 1260-cı ildə tədavülə buraxılmışdır və Toqhon Temür dövrünəcən dövriyyədə olmuşdur. Marko Polo xatirələrində bu əskinasdan bəhs etmişdir.

Elxanilər dövlətində
--------------------

Çao, 1294-cü ildə Keyxatu xan dövründə Elxanilər dövlətində də dövriyyətə buraxıldı. İlk Çao əskinası 12 sentyabr 1294-cü ildə, Təbrizdə dövriyyəyə buraxılmışdı. Əskinasların çap olunduğu yerlər *çaoxana* adlanırdı.

Yeni valyutanın dövriyyəyə buraxılmasının səbəbi Keyxatunun dövlət xəzinəsini yerli-yersiz xərcləməsi idi. Vəzir Sədrəddin Zəncaninin təşəbbüsü ilə çaonu qəbul etməyən hamıya ölüm cəzası verilməsi barədə qanun qəbul edildi. Qanunda qızıl və gümüş sikkələrin kəsilməsi də qadağan olunurdu.Lakin bu, bahalaşma və bazarların boşalmasına gətirib çıxardı. Hökumət məcbur olub ərzaq üçün qızılın istifadəsinə yenidən icazə verdi.

### Dövriyyənin sonu

1295-ci ildə Baydu xanın taxta keçməsi ilə Çaonun da dövriyyəsi bitdi. Baydu və Qazan xan dövrlərində qızıl və gümüş sikkələr geri qayıtdı və çaolar yandırıldı.

### Quruluşu

Elxanilər çaosunun üzərində çincə yazılar və Çin versiyasından fərqli olaraq kəlmeyi-şəhadət qeyd olunmuşdu. İbn əl-Fövətinin dediklərinə əsasən çaolar minimum ¼ dirhəm və maksimum 10 dinar ekvivalentində dəyər daşıyırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  H. Franke, *Geld und Wirtschaft in China unter der Monglen-Herrscrhaft*, Leipzig, 1949
2. ↑  Rəşidəddin Həmədani - Cəmi ət Təvarix
3. ↑  W. Fischel, "On the Iranian Paper Currency *al-čāv* of the Mongol Period," *JRAS*, 1939
**Sıx qarağac** (*lat.* Ulmus densa) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin qarağackimilər fəsiləsinin qarağac cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İranda və Azərbaycanda rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 18–20 m, diametri 60 sm-ə çatan, boz qabıqlı, çətirli ağacdır. Budaqlarının qabığı isə açıq-bozdur. Yarpaqların uzunluğu 5–8 sm, eni 3–4 sm olub, çılpaq və ya tükcüklüdür, kənarları ikiqat mişar dişlidir, ucu sivriləşmiş, qaidəsi dairəvi-pazşəkilli, alt tərəfdən vəziciksizdir. Azərbaycanda nalbənd ağacı onun gözcüklərini düz və çevrilmiş şəkildə qarağac bitkisinə calaq etməklə alınır. Bu cür aparılan calaq ağaclarda çadır formalı çətirlərin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Nalbənd toxumla da artırılır. Tоxumdan alınan nalbənd ağacının çətiri piramidal-ovalşəkilli, möhkəm və sıx olur.

Ekologiyası
-----------

Qurağlığa, şaxtaya, az şoran torpaqlara dözümlüdür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvanın bir çox yaşayış məntəqələrində, Abşeronda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Uzunömürlü ağacdır, son dövrlərdə Azərbaycanda yaşıllaşdırmada geniş istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4130197
* Wikispecies: Ulmus densa
* GBIF: 5680283
* GRIN: 40828
* IPNI: 837129-1
* NCBI: 1055329
* Plant List: tro-33300014
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:837129-1
* Tropicos: 33300014
* WFO: wfo-0001143141

 |
**Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi** — 1974–1978-ci illərdə Azərbaycanını görkəmli yazıçısı Anar tərəfindən yazılmış roman. Yazıçı bu əsəri böyük ədib Cəlil Məmmədquluzadənin əziz xatirəsinə ithaf edərək qələmə almışdır. "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi" kitabına "Ağ liman" povesti və "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi" romanı daxildir. Oxucuların diqqətini maraqla cəlb edən bu əsər rus, özbək, qazax dillərinə tərcümə olunmuş, Polşa, Macarıstan və Bolqarıstanda ayrıca kitab kimi nəşr olumuşdur. 2004-cü ildə Günel Anarqızının yazdığı "Altıncı" povesti bir növ bu iki əsərin davamı kimi görünsə də, bu mövzuları tamamilə yeni, gözlənilməz və çağdaş bucaqdan işıqlandırır.

Qısa məzmunu
------------

Ağ liman Bu povestdə əxlaqi problemlər qaldırılır, insanın həyatda öz yerini tapa bilməsi, məzmunlu və dolğun ömür sürməsi, insanlar arasında ünsiyyət, ülfət məsələlərindən bəhs olunur. Mənəvi boşluq damğalanır.

Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi Bir növ "Ağ liman" povestinin davamı olsa da, müstəqil əsərdir. "Ağ liman"da da olan Təhminə və Zaur bu romanın mərkəzində dayanırlar. Əsərdə onların məhəbbətindən, həqiqi hissin qorunub saxlanılmasının vacibliyindən söz açılır.

Xarici keçidlər
---------------

* Anarın rəsmi saytı Arxivləşdirilib 2013-01-16 at the Wayback Machine
* Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi (kirilcə) [*ölü keçid*]
* Anarın əsərləri Arxivləşdirilib 2007-01-25 at the Wayback Machine
**Ailə büdcəsi**— müəyyən bir müddət ərzində bütün ailə üzvlərinin imkanlarını təsvir edən gəlir, xərc və əmanət planı.

Tərif
-----

BRE-yə görə ailə büdcəsi ailədə faktiki gəlir və xərclərin məbləği və strukturudur; həyat səviyyəsinin xarakterik xüsusiyyətləri.

Ailə maliyyəsinin idarəetmə sistemlərinin tipologiyası
------------------------------------------------------

1980-ci illərin sonlarında İngilis sosioloqları J. Pal və K. Vogler ailə büdcəsinin idarə edilməsi növlərinin təsnifatını təklif etdilər, bunun nəticəsi Volger, Pal cütlüyü tərəfindən yekunlaşdırıldı. Nəticə aşağıdakı sxemdir :

* Tam qadın və ya kişi nəzarət sistemi
* Ev təsərrüfatı üçün sabit büdcə sistemi
* Müstəqil nəzarət sistemi

Ailə büdcələrinin təsnifatı
---------------------------

Xərclər sabit və dəyişənlərə bölünür. Onlar da tez-tez aktuallıq və tezliyə görə bölünür: illik, mövsümi, aylıq, həftəlik, gündəlik və dəyişən .

Elmi ədəbiyyatda rifah səviyyəsinə görə ailə büdcələrinin bir neçə növü fərqləndirilir: yaşayış minimumu büdcəsi, bərpa istehlak büdcəsi və yüksək gəlir büdcəsi.

Şəbəkə resursu
--------------

Steinberqin araşdırmasına görə, əlverişsiz iqtisadi vəziyyətdə olan kənd mühitində ailə büdcəsi "şəbəkə resursu"ndan alınan resursların 30–70%-ni təşkil edir və ailənin zənginliyindən asılı olaraq onun genoqramı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir  :

* aztəminatlı ailə qohumlarından əhəmiyyətli donor dəstəyi alır ki, bu da birtərəflidir;
* orta gəlirli ailə qarşılıqlı mübadilə əsasında qurulmuş ən inkişaf etmiş şəbəkəyə malikdir;
* yüksək gəlirli ailə "kasıb ailə" konfiqurasiyasına malikdir, lakin rifah səviyyəsini qorumaq və gücləndirmək üçün qəsdən belə şərait yaradır.

"Şəbəkə resursu" fenomeni "mənəvi iqtisadiyyat"ın xarakterik xüsusiyyəti olan mübadilənin ekvivalentliyinin dərk edilməsidir.

Ailənin nüvə vahidi kimi anlayışının formalaşması ilə yanaşı, "böyük ailə" anlayışı keçmişə çevrilir ki, bu da əvvəllər bütün iştirakçılara "əsas son məqamların" uğurla keçməsinə zəmanət verirdi: bir ailənin doğulması. uşaq, universitetə ​​daxil olan uşaqlar, evlilik, dəfn. Böhran vəziyyətində, yaşamaq üçün artan imkanları təmin edən ənənəvi ailə anlayışının təkrar istehsalını gözləməliyik.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ailə büdcəsi // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
2. ↑  Zaqoruiko, 2017
3. ↑  Staxoviç, 2013
4. ↑  Bobkov, Qulyugina,Denisov, 2008
5. 1 2 3  Steinberg, 2002
**Dunkin' Donuts** — Ponçik ilə qəhvə satan mağazalar şəbəkəsi, Dunkin' Brands şirkətinin qollarından biridir.

Tarixçəsi
---------

"Dunkin Donuts" markalı donuts və qəhvə satan kafenin tarixi 1950-ci ildə Bill Rozenberqin Massaçusets, Kuinsidə ilk kafesini açması ilə başlayıb. 1955-ci ildə şirkət Françayzinq lisenziyası alıb. Bu gün bu donut şəbəkəsi dünyanın 45 ölkəsində fəaliyyət göstərir və hər gün 5 milyondan çox ziyarətçiyə xidmət edir.

Məkanlar
--------

  Hal-hazırkı məkanlar
  Sadəcə bazaları
  Gələcəkdə tikilməsi planlaşdırılır
  Köhnə məkanları28 dekabr 2013-cü il tarixinə görə, ümumilikdə 10 858 Dunkin' Donuts mağazası var. Bunlardan 7 677 ABŞ-də, 3 181 isə digər ölkələrdə fəaliyyət göstərir. Bu rəqəm Starbucks ilə müqayisə edildikdə, Starbucks şirkəti 17 009 mağaza ilə Dunkin' Donuts-u böyük rəqəmlə geridə qoyur.

### ABŞ-də Dunkin' Donuts

Dunkin' Donuts kafesi ABŞ-də yarandığı üçün digər ölkələrə nisbətən daha çox ABŞ-də yayılıb. Hətta, ABŞ-dəki Dunkin' Donuts mağazalarının sayı digər ölkələrdə ümumi mağazaların sayından 2 dəfə çoxdur.

### Dünya ölkələrində Dunkin' Donuts

Hal-hazırda çox yayılmasa da, dünya ölkələrdə ümumilikdə 3 181 mağazası vardır. Hal-hazırda Azərbaycanda fəaliyyət göstərməməkdədir.

Həmçinin bax
------------

* Dunkin' Donuts-ın rəsmi veb səhifəsi