recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Azərbaycan** — sözləri Azərbaycan şairi Nəbi Xəzriyə, musiqisi SSRİ Xalq Artisti Müslüm Maqomayevə məxsus mahnı. Mahnı iki dildə, Azərbaycan və Rus dillərində Müslüm Maqomayev tərəfindən ifa olunub.

Yazılma tarixi
--------------

Mahnı 1974-cü ildə yazılıb. 1975-ci ildə Müslüm Maqomayev mahnını ilk dəfə indiki Heydər Əliyev Sarayında ifa edib. Azərbaycan SSR-in o zamankı rəhbəri Heydər Əliyev konsertin dinləyiciləri sırasında olub və mahnının sonunda Müslüm Maqomayev notların üzərinə "Sizə ithaf edirəm" sözləri yazaraq onu Heydər Əliyevə verib.[*mənbə göstərin*]

Sözləri
-------

Ey əziz anam Azərbaycan!  

Sənə bağlıyam, Azərbaycan!  

Ömrümün mənasısan, (Azərbaycan)  

Qardaşlıq dünyasısan,(Azərbaycan)  

Anamın anasısan, Azərbaycan!  

  

Baharlı yurdum, Azərbaycan!  

Çinarlı yurdum, Azərbaycan!  

Sənsən eşqim, zəfərim (Azərbaycan)  

Çağlayan Kür, Xəzərim (Azərbaycan)  

Günəşli al səhərim, Azərbaycan!  

  

Sənsən eşqim, zəfərim (Azərbaycan)  

Çağlayan Kür, Xəzərim (Azərbaycan)  

Günəşli al səhərim, Azərbaycan!  

  

Ты меня зовёшь, Азербайджан!  

Ты во мне поёшь, Азербайджан!  

Как огни твои светлы!  

Как слова твои теплы!  

Ты звезда моей судьбы, Азербайджан!  

  

Ты звезда моей судьбы, Азербайджан!  

  

Ey, əziz anam, Azərbaycan!

İstinadlar
----------
Daria-i-Noor, İran Mərkəzi Bankının kolleksiyasından
**Darya-i-Nur**(Farsca: دریای نور mənası "işıq dənizi") dünyanın ən böyük kəsilmiş almazlarından biridir. 182 karat (yəni 36 qram) ağırlığında. Bu almazın keyfiyyəti qüsursuzdur. Dünyadakı ən böyük çəhrayı almazdır. Almazda çox nadir olan açıq çəhrayı daşın arxa üzündə Fəth Şahın adı və 1834-cü il tarixi yazılmışdır. Darya-i-Nur Tehranda, İranın Mərkəzi Bankının daşlarından biridir.

Tarix
-----

Əvvəlcə Nader Şah Dərya-i Nurdan bəhs edir. Nader Şah 1739-cu ildə Hindistanla döyüşərkən Muğal xəzinəsindən almazı oğurlayır. 1747-ci ildə Nader Şahın ölümündən sonra almaz komandirlərindən birinin əlinə düşdü. Bu komandir eyni zamanda Xorasanın vəziri idi. Dərya almazı Xorasan əmrlərinin istəklərinə uyğun olaraq Məhəmmədhəsən Xan Qajara təqdim edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Darya-e-Nur Arxivləşdirilib 2022-07-12 at the Wayback Machine, Ensiklopediya Britannica
2. ↑  *Malecka, Anna.* "Daryā-ye Nur: History and Myth of a Crown Jewel of Iran". Iranian Studies. 51 (1). 2017: 69–96. doi:10.1080/00210862.2017.1362952.
**Şəfa piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Zeyvə kəndində ziyarətgah.

Vaxtilə bu pirin binası möhrədən olmuşdur. Hazırda pirin binası bərpa edilmiş və daşdan inşa olunmuşdur. Bina dördkünc formalıdır. İçərisində uzunsov, dördkünc formalı qəbir daşı vardır.

Daşın üzəri nəbati ornamentlə yüksək zövqlə naxışlanmışdır. Lakin bəzi qismlər aşındığından naxışlar pozulmuşdur. Müxtəlif xəstəliyə tutulan insanlar piri ziyarət edib şəfa tapdığı üçün yerli əhali pirə Şəfa piri adı vermişdir. İnama görə sarı yara xəstəliyi olanlar həftənin çərşənbə günləri o ocağın torpağından götürüb sürtəndə sağalarmışlar. Hazırda pirin içərisində müxtəlif vaxtlarda buraya gətirilmiş nəzirlər qalmaqdadır. Onların arasın da kağız pul, metal pul və parça qalıqları vardır.

Sinə daşının forması və işlənmə texnikası inkişaf etmiş Orta əsrlər üçün xarakterikdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2019-02-09 at the Wayback Machine. Naxçıvan: 2008, səh.440  (az.)
Mouson sahili (Antarktida)Mouson sahiliMouson ahili Antarktida xəritəsində
**Mouson sahili** (*ing.* Mawson Coast) — Şərqi Antarktidanın Mak-Robertson Torpağı ərazisində yerləşən sahil ərazisi.

Mouson sahili materik buzlağının sonuc hissəsini təşkil edir. Buzlaq sahildən materikin daxilinə doğru artır. Sahildə buzlağın qalınlığı 50 metr, daxildə isə 1000-1500 metrdir. Bəzi yerlərdə təbii suxurlar səthə çıxır. 

Mouson sahili ilk dəfə Britaniya-Avstraliya-Yenizelandiya antarktik ekspedisiyası zamanı kəşf edilmişdir. 1930-cu ildə sahil ərazisi Avstraliya ekspedisiyasının rəhbəri Duqlas Mousonun şərəfinə adlandırılmışdır. 1954-cü ildən bölgədə Mouson qütb stansiyası fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "SCAR Gazetteer Ref. No 9179 Mawson Coast". 2020-06-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-09.
2. ↑  "Australian Antarctic Division. Mac. Robertson Land". 2011-06-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-09.

Xarici keçidlər
---------------

* Mouson sahili
**Nəriz şəhəri** — bəzi mənbələr Nərir kimi yazır. Yaqut Həməvi Nərir və ya Nəriz şəhərinin Ərdəbil nahiyəsində olduğunu göstərir.

Yə`qubi yazır ki, xəlifə Əbu Cəfər Mənsur Yəzid ibn Hatəm əl-Mühəlləbini Azərbaycana hakim təyin edərkən, bu vilayətə ilk dəfə Bəsrədən yəmənlilər köçürüldülər. Sonra xəlifə Rəvvad ibn əl-Müsənnə əl-Əzdini Təbrizə, Mürr ibn Əli ət-Taini Nərizə, Əl-Həmədanini Miyanicə köçürtdü.

Azərbaycanın şimal vilayətlərində olduğu kimi, cənub vilayətlərində də bir sıra görkəmli şəhərlər var idi.
İbn Xordadbeh bunlardan Marağa, Miyanic, Ərdəbil, Varsan, Sisrə, Bərzə, Səburxast, Təbriz, Mərənd, Xoy, Gülsərə, Muğan, Bərzənd, Cənzə,267 Əbərviz, Cabrvan, Nəriz, Urmu (Zərdüşt şəhəri), Səlmas, Şiz (burada atəşgədə olmuşdur) şəhərlərini göstərir.

Əhməd ibn Vazeh əl-Yə`qubi yazır ki, xəlifə Əbu Cəfər Mənsur (754-775) Azərbaycana Yəzid ibn Hatəm əl-Mühəllabini hakim təyin etdi. O, Bəsrədən buraya yəmənliləri köçürdü və ər-Rəvvad bin əl-Müsənna əl-Əzdini Təbrizdə sakin etdi.298 Bundan başqa, o, Nəriz və Miyaniyəyə də ərəbləri köçürdü.

Bəlazuri Azərbaycanın Miyanic şəhərində məscid, Nərir331 şəhərciyində qədim qəsrin xarabaları olduğunu, ərəblərin hakimiyyəti zamanı burada qəsr və müxtəlif binaların tikildiyini göstərir.

Həmçinin bax
------------

* Ərdəbil

İstinadlar
----------

1. ↑  Yə`qubi. Tarix, II cild, səh. 446
2. ↑  İbn Xordadbeh. Göstərilən əsəri, səh. 119-120.
3. ↑  Yə`qubi. Tarix, səh. 446.
4. ↑  Bəlazuri. Göstərilən əsəri, səh. 331.

| ⛭Qədim Azərbaycan şəhərləri |
| --- |
| Azərbaycan | Təbriz şəhəri • Ərdəbil şəhəri • Marağa şəhəri • Təxti Süleyman • Həsənlitəpə • Kəndovan kəndi • Nəriz şəhəri • Xunə şəhəri | Azərbaycan, Aran, Şirvan, Muğan |
| Muğan | Həməşərə şəhəri • Hasıllı şəhəri • Mahmudabad şəhəri • Bərzənd şəhəri • Bəcirəvan şəhəri • Varsan şəhəri • Şəhriyar şəhəri |
| Şirvan | Dərbənd şəhəri • Quba şəhəri • Şamaxı şəhəri • Qədim Şirvan • Qədim Şabran • Yunan şəhəri • Moz şəhəri • Niyazabad şəhəri • Xursan şəhəri • Bəndovan şəhəri • Qırxçıraq şəhəri |
| Arran | Qədim Gəncə • Qədim Qəbələ • Xaçın (Albaniya) • Xunan şəhəri • Qədim Beyləqan • Nuxa (indiki Şəki) şəhəri • Bərdic şəhəri • Xanarxı kəndi • Atəşpərəstlər daxması (Qazax rayonu, Xanlıqlar kəndi) • Ərşə kəndi • Xılxına şəhəri |
| Naxçıvan | Naxçıvan şəhəri • Qarabağlar şəhəri • Cuğa şəhəri • Astabad şəhəri • Əncan şəhəri
 |
**Homeostaz** (q.yun. ὁμοιοστάσις; ὅμοιος "eyni, oxşar" + στάσις "dayanma; hərəkətsizlik") — özünü tənzimləmə, açıq sistemin dinamik tarazlığı saxlamağa yönəlmiş əlaqələndirilmiş reaksiyalar vasitəsilə daxili vəziyyətinin sabitliyini qorumaq qabiliyyəti. Sistemin özünü çoxaltmaq, itirilmiş tarazlığı bərpa etmək və xarici mühitin müqavimətini dəf etmək istəyi.

Əhali homeostazı populyasiyanın müəyyən sayda fərdlərini uzun müddət saxlamaq qabiliyyətidir.

Amerikalı fizioloq Uolter Kennon 1932-ci ildə yazdığı "Bədənin hikməti" ("The Wisdom of the Body") kitabında bu termini "bədənin əksər sabit vəziyyətlərini saxlayan koordinasiya edilmiş fizioloji proseslərin "adı kimi təklif etmişdir. Sonradan bu termin istənilən açıq sistemin daxili vəziyyətinin sabitliyini dinamik şəkildə saxlamaq qabiliyyətinə qədər genişləndirildi. Ancaq daxili mühitin sabitliyi ideyası hələ 1878-ci ildə fransız alimi Klod Bernard tərəfindən tərtib edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Gordon. Betts, J.* Anatomy and physiology. DeSaix, Peter. Johnson, Eddie. Johnson, Jody E. Korol, Oksana. Kruse, Dean H. Poe, Brandon. Houston, Texas. 2013. 9. ISBN 9781947172043. OCLC 1001472383.
**Templ Qrandin** (*ing.* Mary Temple Grandin; d. 29 avqust 1947, Boston, Massaçusets, ABŞ) — ABŞ-nin Kolorado Ştat Universitetinin professoru; ABŞ-dəki bütün heyvandarlıq fermalarının üçdə birinin dizaynını qurmuş alim. Heyvanlar mövzusunda peşəkar bir baytar, bir yazıçı və ixtiraçıdır. Autizm sahəsində dünya səviyyəli fərqlilik yaratmaq məsələsində də olduqca iddialıdır. Çünki o, özü də autizmlidir.

Həyatı
------

3 yaşında ikən ona autizm diaqnozu qoyulub. Həkimi onu autizm sahəsində peşəkar təhsil verən bir məktəb əvəzinə, nitq terapiyası verilən yaşıdlarının getdiyi bir bağçaya istiqamətləndirir.

Templ 4 yaşında ikən danışmağa başlayır. Ailəsi onun "fərqli" təhsil almasını istəmir. Templ, onu həm xəstə, həm də xüsusiləşdirən xüsusiyyətləri səbəbilə ona lağ edilən bir məktəbdə oxuyur.

Yay aylarını xalasının fermasında keçirən Templ, heyvanlarla hər zaman daha yaxından maraqlanırdı. Onun vizual zəkası, fərqli xüsusiyyətləri və heyvanlara marağını görən litseydəki müəllimi sayəsində bacarıqları üzə çıxmağa başlayır.

Xalasının fermasında iynə vurulacaq olan mal-qaraları sakitləşdirmək üçün "sıxışdırma maşınından istifadə edildiyini" görən Templ Qrandin, 18 yaşında autistlər üçün sakitləşdirici, onları sığortalanmış hiss etdirən "qucaqlama maşını" icad etdi.

İnsanlarla çətinliklə ünsiyyət qursa da psixologiya və heyvan davranışları üzrə magistr və doktorantura təhsili alır.

1980-ci illərdə autizm haqqında çıxışlar etməyə başlayır. Autist uşaqların valideynləri ilk dəfə "bu qədər dərin məlumatlara sahib olur", övladlarının nəyi niyə etdiyini başa düşməyə başlayırdılar. 1995-ci ildə çap olunan "Marsdakı antropoloq" adlı bir kitabı və müxtəlif vasitələrlə onunla maraqlanan "Time", "People", "Forbes" kimi jurnallar, "New York Times" kimi qəzetlər sayəsində hekayəsi milyonlarla insan tərəfindən öyrənilir.

2010-cu ildə Qrandin, "Time" jurnalının "Ən Yaxşı 100 adamı"ndan biri seçilir.

Qrandin, "mal-qaranı başa düşmək üçün onlar kimi düşünmək lazım olduğunu" fikirləşir, heyvanların rifahı üçün yaşayır. Sosiallaşmağı sıxıcı görür. Saçqurutma feni və ya bir motosikletin səsindən narahatlıq keçirir. Televizor izləmir, duyğusal əlaqələri başa düşmür. Amma yaşadığı hər cür çətinliyə rəğmən autizmin aradan qaldırılması istiqamətindəki işləri dəstəklənmir; çünki o, nevromüxtəlifliyi müdafiə edir.

2010-cu ildə onun barəsində HBO film şirkəti tərəfindən "Templ Qrandin" filmi çəkilmişdir.

Hazırda Templ Qrandin hündür boylu, əsmər, oğlan kimi geyinən bir qadındır. Heç vaxt evlənməyib və uşağı da yoxdur.

Mənbə
-----

* Qeyri-Adi Uğur Hekayəsi Temple Grandin. cazibe.info, 20.11.2015  (az.)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Templ Qrandin ilə əlaqəli mediafayllar var.

* grandin.com — Templ Qrandin rəsmi saytı


1. ↑  .
**Tsuşima döyüşü** (yaponca: 対馬海戦, Tsuşima Kaysen; rusca: Цусимское сражение, Tsusimskoye srajeniye) — 1905-ci il mayın 14-15-də (Çar Rusiyasında o dövrdə istifadə olunan Yuli təqviminə əsasən 27-28 may) rus-yapon müharibəsi zamanı Tsuşima adası yaxınlığında olmuş dəniz vuruşması. Yaponiyada **Yapon dənizi döyüşü** (yaponca: 日本海海戦, *Nihonkay Kaysen*) adı ilə də tanınır. Döyüşdə admiral Toqo Xeyxatironun rəhbərliyi altında olan Yaponiya İmperiya donanması admiral Zinovi Rojestvenskinin rəhbərliyi altındakı Rusiya İmperator donanması Sakit okean Flotiliyasının 2/3 hissəsini məhv etmişdir. Rus donanması Baltik dənizindəki bazalarından yola çıxaraq 18 min dəniz mili (33 min km) məsafə qət edərək bölgəyə gəlib çatmışdır.

Rus-Yapon müharibəsindən əvvəl döyüş gəmiləri həm yaxın məsafədə, həm də uzaq məsafədə döyüşmək üçün ümumilikdə 152, 203, 254 və 305 mm-lik toplarla təchiz edilərkən bu müharibədə sadəcə uzun mənzilli toplara sahib gəmilərin daha üstün olduğu görülmüşdür.

İki tərəfin donanmaları
-----------------------

Yapon donanması Rus-yapon müharibəsinin başlanğıcından etibarən topçuluq sahəsində özünü inkişaf etdirmişdir. Yapon donanması Rusiya donanması ilə müqayisədə daha üstün toplara sahib idi. Yaponlar həmçinin top mərmilərində alışma gücü yüksək olan partlayıcılardan istifadə edərək düşmən gəmilərinin göyərtə hissələrinin zədələnməsini təmin edirdi. Buna qarşı olaraq ruslar daha çox zireh dəlmə qabiliyyəti olan top mərmilərindən istifadə edirdi, lakin rusların toplarında yaranan problemlər bəzən mərmilərin partlamamasına səbəb olurdu. Yaponiya donanması gəmilərinin yüksək texnologiyaya sahib olması da onların döyüş zamanı üstünlük əldə etməsinə şərait yaradırdı.

Rus donanması 18 min dəniz mili məsafə qət etdiyinə görə heç də döyüşə hazır vəziyyətdə deyildi. 4 ədəd Borodino sinfi döyüş gəmisi istisna olmaqla digər bütün gəmilər köhnə və problemli idi. Yapon gəmilərinin sürəti 16 knot (30 km/saat) səviyyəsində olduğu halda, rus gəmilərinin sürəti yalnız 9 knot (17 km/saat) təşkil edirdi. Admiral Toqo rəhbərliyi altında olan gəmilərinin yüksək sürət və manevr qabiliyyəti sayəsində düşmənə qarşı T manevri taktikasından istifadə etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Rus-yapon müharibəsi
* Yaponiya İmperiyası
* Rusiya imperiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  T manevri döyüş gəmilərinin bütün toplarını düşmənə qarşı istifadə edərkən, düşmənin yalnız ön xətdə yerləşən gəmilərinin top atəşinə məruz qalır. Müasir döyüş gəmilərində raket sistemlərinin istifadə olunması nəticəsində gündəmdən düşmüşdür.

Xarici keçidlər
---------------

* **V.İ. Lenin**, *"Demokratik inqilabda sosial-demokratiyanın iki taktikası"*, Bakı, "Azərnəşr", 1969, səh. 147-148.
**Pall Mall** — R. J. Reynolds Tobakko Kompany tərəfindən istehsal edilən siqaretlərdən birinin marka adı.

Tarixi
------

Pall Mall markalı siqaretlər ilk dəfə 1899-cu ildə Butler & Butler şirkəti tərəfindən yuxarı sinif üçün istehsal edilib. 1907-ci ildə Pall Mall, Amerikan Tobakko tərəfindən Butler & Butlerdən satın alınıb. Yeni sahiblər bu markadan siqaret istehsalında yenilikləri sınaqdan keçirmək üçün istifadə etdiblər. Əvvəlcə daha böyük ölçülərdə (indiki standart 85 mm siqaret ölçüsü) istehsal etdilər və sonra tütünün sıxılmasının yeni üsulunu tətbiq etdilər.

Pall Mall 1960-cı ildə ABŞ-də bir nömrəli siqaret markası olduqda populyarlıq zirvəsinə çatdı. Dizayn qumar oyunu başladı və şirkət uzun siqaretləri, 100 mm buraxdı (bu dəfə uzun siqaretlər üçün standart təyin etdilər). 1966-cı ildə Uinston siqaretlərinin reklamlarının öhdəsindən gələ bilmədiyi üçün taxtdan salındı.

Pall Mall 1994-cü ildə Brown & Williamson Tobacco Corporation tərəfindən alındıqda; Dizayn baxımından geridə qalan və filtrsiz qalan bir neçə siqaretdən biri idi. Nəhayət, 2001-ci ildə filtrləri olan yeni Pall Mall-lar istifadəyə verildi və əvvəllər öz innovasiyaları ilə formalaşdırdıqları sənayeni ələ keçirdilər. 30 iyul 2004-cü ildə Brown & Williamson, R. J. Reynolds Tobacco Company ilə birləşdi və R. J. Reynolds Tobacco Company olaraq davam etdi. R. J. Reynolds ABŞ bazarı üçün filtrli və filtrsiz siqaretlər istehsal etməyə davam edir. Britiş Amerikan Tobakko ABŞ-dən kənarda istehsal edir və satır.

Maraqlı faktlar
---------------

Kurt Vonnequt Pall Mall çəkir və bəzi romanlarında bu markadan istifadə edib. Belə deyib: "intihar etmək üçün son dərəcə yüksək səviyyəli bir yol"

Super uzun Pall Mall Lupin III animesindən Daisuke Jigenin sevimli brendidir.

Stiven Kinq bir çox əsərlərində Pall Mall-dan istifadə edir.

Ken Qrimvud Sil başdan romanında Pall Mall siqaretlərindən bəhs edir.

Tələffüz
--------

ABŞ-də 50-ci illərin ortalarında yayımlanan televiziya reklamlarında paketin üzərində açıq-aydın Pall Mall yazılmasına baxmayaraq, diktorlar brendin adını Pell Mell kimi tələffüz edirdilər. Ona görə də o günləri yaşayanlar onu Pell Mell kimi tələffüz edir, lakin bu brendlə ancaq vizual vasitələrlə tanış olan yeni nəsil Pall Mall kimi tələffüz edir.

İstinadlar
----------
**Texniki əvəzetmənin marjinal dərəcəsi** (*MRTS*, *ing.* Marginal Rate of Technical Substitution) — iqtisadiyyatda istifadə olunan istehsal amillərinin bir-birini əvəz etmə qabiliyyətinin ölçüsü, hasilatın dəyişməz qalması üçün amillərdən birinin neçə vahid azaldıla biləcəyini, digərini isə bir amil artıra biləcəyini göstərir.

Formal tərifi
-------------

{\displaystyle Y} — çıxış olsun, {\displaystyle x=(x\_{1},...x\_{n})} — isə hasilatı təyin edən istehsal amilləri toplusu olsun. Sonra iki istehsal amili üçün {\displaystyle x\_{i},x\_{j}}, {\displaystyle x\_{i}} amilinin {\displaystyle x\_{i}} faktoru ilə əvəzlənməsinin marjinal dərəcəsi belə müəyyən edilir:

{\displaystyle MRTS\_{x\_{i}x\_{j}}=-{\frac {dx\_{j}}{dx\_{i}}}|\_{Y=const}}
Həndəsi olaraq, MRTS verilmiş nöqtədə izokvant xəttinə toxunan mailliyidir (əyilmə bucağının tangensi).

Bəzi istehsal funksiyası {\displaystyle Y=F(x\_{1},...x\_{n})} verilsin. Tərifə əsasən, biz iki {\displaystyle x\_{i}} və {\displaystyle x\_{j}} istisna olmaqla, bütün amilləri sabit hesab edirik və bu amillər bir-birindən asılı hesab olunur. Yəni {\displaystyle Y=f(x\_{i},x\_{j}(x\_{i}))} istehsal funksiyasını nəzərdən keçiririk. Sonra

{\displaystyle {\frac {dY}{dx\_{i}}}=f'\_{x\_{i}}+f'\_{x\_{j}}{\frac {dx\_{j}}{dx\_{i}}}=MP\_{x\_{i}}+MP\_{x\_{j}}{\frac {dx\_{j}}{dx\_{i}}}}

burada MP — müəyyən istehsal amilinin marjinal məhsuldarlığı (marjinal məhsul) üçün standart qeyddir.

Tərifinə görə amillər dəyişməlidir ki, nəticə dəyişməsin, yəni bərabərlik

Buradan

{\displaystyle MRTS\_{x\_{i}x\_{j}}={\frac {MP\_{x\_{i}}}{MP\_{x\_{j}}}}}
yəni amillərin texniki əvəzlənməsinin marjinal dərəcəsi onların marjinal məhsuldarlığına (marjinal məhsullar) nisbətinə bərabərdir.

İstehsal amillərinin maya dəyəri ilə əlaqəsi
--------------------------------------------

Mükəmməl rəqabət şəraitində istehsal amillərinin qiymətləri ekzogen şəkildə müəyyən edilir və firmanın tələbi onlara təsir etmir. Müəyyən bir giriş üçün çıxışı maksimuma çatdıran və ya müəyyən bir məhsul üçün girişi minimuma endirən firma. İstehsal amillərinin texniki əvəzlənməsinin marjinal dərəcəsi bu istehsal amillərinin qiymətlərinin nisbətinə bərabər olduqda optimala nail olunur:

{\displaystyle MRTS\_{ij}=r\_{i}/r\_{j}}

burada {\displaystyle r} müvafiq istehsal amilinin qiymətidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mas-Colell, Andreu; Whinston, Michael; Green, Jerry.* Microeconomic Theory. Oxford: Oxford University Press. 1995. ISBN 0-19-507340-1.
**2009 Medair Bell 206 qəzası** — 25 mart 2009-cu ildə Möhsün Yazıçıoğlunun da olduğu quyruq nömrəsi "TC-HEK" olan "Bell 206L-4 LongRanger" tipli helikopterin Qəhrəmanmaraşdakı Keş dağında qəzaya uğrayaraq 6 nəfərin ölümü ilə nəticələnən aviasiya hadisəsi.

Uçuş məlumatları
----------------

Böyük Birlik Partiyasının (BBP) lideri Möhsün Yazıçıoğlu 29 mart 2009-cu il yerli seçki kampaniyası üçün kirayəlik helikopterlə saat 13.00-da Qəhrəmanmaraş mitinqi üçün Çağlayancerit rayonuna gəlib. Çağlayanceritdə 1500 nəfərin qatıldığı mitinqdə BBP tərəfindən Medairdən icarəyə götürülmüş "TC-HEK" qeydiyyat nişanlı "Bell Long Ranger 206L-4" tipli helikopter saat 13.30-da Qəhrəmanmaraş Hava Limanında yanacaq doldurdu.

Çağlayancerit mitinqi sona çatdıqdan sonra Pilot Qaya İstitəpənin istifadə etdiyi helikopter BBP-nin Yozqatın Yerköy səmtindəki mitinqinə getmək üçün saat 14:42-də havaya qalxıb.

İstintaq
--------

18 fevral 2010-cu il tarixində Cümhuriyyət Xalq Partiyası qrup sədr müavini, Ankara Millət vəkili Hakkı Suha Okay adından; Ədalət və İnkişaf Partiyası qrupu adından qrup sədrinin müavini Kocaeli Millət vəkili Nihat Ergün, Kayseri Millət vəkili Mustafa Elitaş, Giresun Millət vəkili Nurettin Canikli, Hatay Millət vəkili Sadullah Ergin və Yozqat Millət vəkili Bəkir Bozdağ; Milliyyətçi Hərəkat Partiyası qrupu adından qrupun sədr müavini Mersin Millət vəkili Mehmet Şandır və İzmir Millət vəkili Oktay Vuralın təklifi ilə 10 / 333.334.335-3/1090 sayı ilə TBMM araşdırma komissiyası yaradılıb və komissiyanı 4 aprel 2011-ci ildə ictimaiyyət ilə paylaşdı. Davam edən iddialar və prezident Abdullah Gülün jurnalistlərlə söhbətində "Helikopterin beynini keçilər çıxarmadı" deməsi üzərinə prezident Abdullah Gül, o zamankı Böyük Birlik Partiyasının sədri Yalçın Topçu və Muhsin Yazıcıoğlunun həyat yoldaşı Gülefer Yazıcıoğlunun təşəbbüsü ilə, prezident Abdullah Gülün göstərişi ilə "Dövlət Müşahidə Şurası" qəza və iddiaların araşdırılması üçün işə başlayıb.

Qəza zamanı və sonrasında irəli sürülən iddialar hələ də Qəhrəmanmaraş Xüsusi Səlahiyyətli Prokurorluğu tərəfindən araşdırılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Muhsin Yazıcıoğlu'nun helikopteri düştü". 28 aprel 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2011.
Panelin armaturla karkası, beton tökülməzdən əvvəl
**Armatur** ― dəmr-beton tiklilərdə betonla birləşərək dartılmada yaranan gərginliyi, həmçinin sıxılmış zonalarda betonu bərkitmək üçün tətbiq olunan, bir neçə metal elementin birləşməsidir.

Armaturun elementləri sərt (yayılmış ikitavrlar, şveller, bucaqlar) və elastiki (hamar və perodik profilin ayrı-ayrı içlikləri, həmçinin qaynaqlanmış və ya hörülmüş torlar və karkaslar) olanlara bölünürlər. Armatur içliklər poaddan (armatur poladı), kompozitlərdən və s. hazırlana bilir.

Təsnifatı
---------

Armaturlar bir çox göstəricilərinə görə sinifləşdirilirlər: təyinatıa görə, konstruksiyasına görə, tətbiq sahəsinə görə, materialın növünə görə.

### Təyinatına görə

Təyinatına görə armaturları bölürlər:

* işçi armaturalar (en kəsiyi hesablanır, əsas yükün götürülüməsinə xidmət edir,
* konstruktiv (en kəsiyi armatural örtülmənin ən kiçik faizinə əsasən tapılır, sıxılma və genişlənmə, həmçinin temperaturdan yaranan \*deformasiyaları öz üzərinə götürür),
* yığım (işçi zonaları birləşdirmək üçün tətbiq olunurlar),
* lövbər

### Konstruksiyasına görə

Armaturlar konstruksiyasına görə bölünürlər:

* eninə olan armaturlar- dayaq yaxınlığında cəmlənən gərginlikdın yarana biləcək maili çatların qarşısını almağa xidmət edir və betonu ensiz zonalarda əlaqələndirir.
* uzununa olan armaturlar - konstruksiyalarda dartılmada yaranan gərginliyi qəbul edir və şaquli çatların yaranmasının qarşısını alır.

### Tətbiq sahəsinə görə

Tətbiq sahəsinə görə aşağıdakı armatur növləri mövcuddurlar:

* əyiləbilən armaturlar,
* sərt armaturlar.

Əyiləbilən armaturlar dəmir-beton konstruksiyalarında yalnız işçi element kimi istifadə edilr.

Armaturun betonla birləşməsi
----------------------------

Armaturun betonla birləşməsi üç əsas amillə təmin edilir:

1. Betona armaturun mexaniki birləşməsi sayəsində betonun əzilməyə və kəsilməyə müqaviməti artr.
2. Beton bərkidikdə armaturu öz daxilində sıxaraq sürtünmə qüvvəsi yaradır.
3. Armaturun səthinin betonla yapışması (adheziya) sayəsində əmlə gələn birlşmə.

Betonla armaturun birləşməsinə ən çox birinci faktor təsir edir. O birləşmənin təxminən 75%-ni öz üzərinə götürür. Bundan əlavə betonun tərkibində olan bərk hissəciklərin və suyun sıxışdırılması da əhəmiyətli rol oynayır.

Mənbə
-----

* Şabanbəyov, Z. Dəmir-beton konstruksiyalar: ali texniki məktəblər üçün dərslik. II Hissə, Bakı: Azərtədrisnəşr, 1963. 251 s.
* Artıkoğlu, H. Мəhəmmədoğlu, X. Dəmir-beton elementlərin hesablanması: Dərs vəsaiti: Kurs və diplom layihələri nümunələri ilə. Bакı: Nurlar, 2005, 520 s.
**Abdullah ibn Üvey** (9/630-cu ildə vəfat etmişdir) — Mədinədə Xəzrəc qəbiləsinin hörmətli insanlarından biri, sonralar isə münafiqlər qruplaşmasının başçısı olmuşdur. Abdullah ibn Übey Mədinənin başçısı olmaq istəmiş, ancaq şəhərdə İslamın yayılması, eləcə də Məhəmməd peyğəmbərin Mədinəyə hicrət etməsi, onun istəklərinin reallaşmasının qarşısını almışdır.

Mədinə İslamın dayağına çevrildikdən sonra, Abdullah ibn Übey müsəlman kimi görünsə də gizli İslam düşməni olmuşdur. Onun törətdikləri əməllər Məhəmməd peyğəmbərə və müsəlmanlara qarşı yönəlmişdir.

Abdullah ibn Übey Uhud döyüşündə sayı 300-ə yaxın dəstəsini geriyə çəkməklə, müsəlman qoşununu gücdən salmışdır. Bundan sonra o, zaman-zaman müsəlmanların düşmənləri ilə gizli danışıqlar aparmışdır. Onun məqsədi Mədinədə gücünü artırmaq və Məhəmməd peyğəmbəri şəhərdən qovmaq idi
.

Abdullah ibn Übey peyğəmbər və müsəlmanlar haqqında yalanlar danışaraq, onları pisləmişdir. Ancaq, etdikləri bu pis əməllərə baxmayaraq, heç bir nəticə əldə edə bilməmişdir. Çünki, onun və dəstəsinin müsəlmanlarla mübarizə aparmaq gücləri olmamışdır. Onların Mədinə yaxınlığındakı Quba adlanan yerdə tikdikləri "Dirar" məscidini öz siyasi mərkəzlərinə çevirmək istəkləri də uğursuzluqla nəticələnmişdir. Sonra isə bu məscidi müsəlmanlar dağıtmışlar.

Abdullah ibn Übey müsəlmanların Təbuk yürüşündən sonra ölmüşdür. Müsəlmanlara qarşı düşməncəsinə davranmasına baxmayaraq, Məhəmməd peyğəmbər onun cənazəsi üzərində cənazə namazını qıldırmışdır. Ancaq, bundan sonra ölən münafiqlər üçün bu namazın qılınmasını qadağan etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Али-заде А.* Абдуллах ибн Убай ибн Салул (rus.). // *Исламский энциклопедический словарь* Москва: Ансар, 2007. С. 22. ISBN 978-5-98443-025-8
2. 1 2 3 4 5 6  Aydın Əlizadə, Elsevər Səmədov. **İslam: Tarix, Fəlsəfə və Hüquq**. *Ensiklopedik Lüğət*. Bakı: "3 saylı Bakı Mətbəəsi" ASC, 2016, səh. 9.  (az.)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Aydın Əlizadə, Elsevər Səmədov. **İslam: Tarix, Fəlsəfə və Hüquq**. *Ensiklopedik Lüğət*. Bakı: "3 saylı Bakı Mətbəəsi" ASC, 2016, səh. 10.  (az.)
4. ↑  Tövbə, 9:84
|  |
| --- |
|  |
| İkilik say sistemi | 1.001100111011101... |
| Onluq say sistemi | 1.2020569031595942854... |
| Sonsuz kəsrolaraq yazılışı | {\displaystyle 1+{\frac {1}{4+{\frac {1}{1+{\frac {1}{18+{\frac {1}{\ddots \qquad {}}}}}}}}}} |

**Aperi sabiti** — riyaziyyatın sirli ədədlərindən biridir. Elektrodinamika sahəsində elektronun giromaqnetik əmsalının ikinci və üçüncü dərəcə hədləri ilə bərabər, bir çox fiziki məsələlərdə qarşılaşılan bu sabit, məxrəcində eksponensial funksiya mövcud olan inteqralların həllində də istifadə olunur. Debye modelinin ikiölçülü fəza üçün hesablanması buna misal olaraq göstərilə bilər.
Sabit aşağıdakı kimi təyin edilir:

{\displaystyle \zeta (3)=\sum \_{k=1}^{\infty }{\frac {1}{k^{3}}}=1+{\frac {1}{2^{3}}}+{\frac {1}{3^{3}}}+{\frac {1}{4^{3}}}+\cdots }
Burada ζ, Rieman zeta funksiyasını ifadə edir. Bu ədədin təxmini qiyməti belədir:

{\displaystyle \zeta (3)=1.20205\;69031\;59594\;28539\;97381\;61511\;44999\;07649\;86292\,\ldots }
UEKAE- Milli Elektronik və Kriptoloji Araşdırma İnstitutu (UEKAE), TUBİTAK-ın nəzdində bir institut.

UEKAE-in vəzifəsi, "informasiya təhlükəsizliyi, xəbərləşmə və irəli elektron sahələrində Türkiyənin texnologiya müstəqilliyini təmin etmək və davam etdirmək üçün xüsusiyyətli insan gücü və beynəlxalq səviyyədə qəbul görmüş infrastrukturu ilə, elmi və texnoloji həllər çıxarmaq və tətbiqi".

Bu ana hədəf göz qarşısında saxlanılaraq təyin olunan "informasiya təhlükəsizliyi, xəbərləşmə və irəli elektron sahələrində yeni texnologiyaların inkişaf etdirilməsinə liderlik edən beynəlxalq elm, texnologiya və istehsal mərkəzi olmaq" vizyonuna çata bilməyi və ölkənin ehtiyacı olan texnologiyaların inkişaf etdirilməsi üçün İnstitutun akkreditə test mühit və laboratoriyalarında təməl və tətbiqli araşdırmalar aparılır və ehtiyac sahiblərinə texniki dəstək təmin edilməkdədir.

UEKAE həmçinin, açıq qaynaq kodlu proqramlara Uludağ Layihəsi ilə Türkiyədə dəstək verən ilk dövlət qurumudur.

Cəmiyyət quruluşlarına elektron imza sertifikatı dağıdacaq olan Cəmiyyət Sertifikatlaşdırma Mərkəzi də bu institutda var.

UEKAE optoelektronik qrupu, laser və sensor proqramlar, ədədi / ağıllı kamera dizayn, görüntü emal, tekstil və şüşə sənayesi üçün sənaye keyfiyyətə nəzarət avtomatlaşdırılması, sənəd araşdırma cihazları, DLP proyeksiya sistemləri kimi layihə və məhsullar inkişaf etdirir.

Tarixçə
-------

İTİ Elektrik Fakültəsi müəllimlərindən Yılmaz Tokad tərəfindən ODTÜ Mühəndislik korpusunda Elektron Araşdırma Bölməsi adı ilə 1968-ci ildə yaradılmış və 4 il sonra Marmara Araşdırma İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərməklə TÜBİTAK-ın Gebzedəki şəhərciyinə köçürüldü.

TÜBİTAK-ın nəzdində fəaliyyət göstərən TÜBİTAK Milli Elektronik və Kriptoloji Araşdırma İnstitutu (UEKAE) ilə əvvəllər TÜBİTAK Marmara Araşdırma Mərkəzinin (MAM) nəzdində fəaliyyət göstərən İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu (BTE) TÜBİTAK BİLGEM adı altında birləşdirildi.

Fəaliyyət sahəsi
----------------

İnstitut TUBİTAK-ın ən fəal və məhsuldar vahididir. Adından da aydın olduğu kimi kriptoloji, informasiya və elektroniğin irəli mövzularında fəaliyyət göstərir.

Xarici keçidlər
---------------

* Tübitak Milli Elektronik və Kriptoloji Araşdırma İnstitutu səhifə Arxivləşdirilib 2001-04-01 at the Wayback Machine
**Babək Quliyev** (1974, Keşlə) — Azərbaycanlı futbol hakimi.

Həyatı
------

1974-cü ildə Bakının Keşlə qəsəbəsində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur.

1983-cü ildə ilk dəfə futbol oynamağa başlamış; ancaq futbolçu olmamış, hakimliyə maraq göstərmişdir. Hakim kimi ilk dəfə Keşlədə 201 nömrəli orta məktəbin stadionunda keçirilən kəndarası çempionatda meydana çıxmışdır. Bundan sonra mən 2000-ci ildə AFFA-ya müraciət edərək hakim olmaq istəyini bildirir. Artıq 2 ildən sonra futzal üzrə FİFA referisi adına layiq görülür.

Peşəkar karyerasında ilk dəfə Futzal üzrə Azərbaycan çempionatında "Tribut" – "Turan" oyununu idarə etmişdir. Futbolda isə ilk idarə etdiyi oyun "Şəfa" – "Bakı" matçıdır.

Fəaliyyəti
----------

Futbol üzrə Azərbaycan çempionatının yüksək liqa qarşılaşmalarında 103 dəfə baş hakim olmuşdur.

Hakimlikdən sonra "Xəzər-Lənkəran" klubunun idman direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Zəfər Leriklinin Babək Quliyevlə müsahibəsi Arxivləşdirilib 2021-10-17 at the Wayback Machine. bosman.az, 03.11.2015  (az.)
2. ↑  Yüzün astanasında olan hakimlər və onların sərt qərarları - LAYİHƏ Arxivləşdirilib 2016-07-29 at the Wayback Machine. apasport.az, 18.06.2016  (az.)
**Muskan** (ingiliscə: Smile) — Rohit-Manişin rejissorluğu ilə 2004-cü ildə hind dilində çəkilmiş romantik-triller filmidir. Əsas rollarda Aftab Şivdasani və Qreysi Sinqh rol almışdır.

Süjet xətti
-----------

Cəsarətli, gülərüz və çılğın modelyer olan Sameer Oberoi (Aftab Shivdasani) həyatda ona lazım ola bilən hər şeyə malikdir: müvəffəqiyyətli karyera; etibarlı və təhlükəsiz gələcək; rahat və zəngin həyat tərzi; onunla evlənməyə ümid edən gözəl qız olan Jahnvi (Neha); bir adam xoşbəxt olmaq üçün daha nə istəyə bilər ki? Amma Sameerin beynində xəyal etdiyi qızın obrazı var və o, tezliklə onu tapacağına ümid edir. Onun bu axtarışı daha yaxşı model axtarışındakı maneələrlə qarşılaşır; bir sıra yanlış telefon zəngləri, onu tanımadığı gənc bir xanımla birləşdirir. Samirin qrupu başqa bir yerə səyahət etmək qərarına gəlir və yolda onların maşını xarab olduğuna görə onlar Muskaan adlı gənc xanımın – "yanlış nömrə"nin də içində olduğu eyni avtobusda təsadüfən səyahət etməyə məcbur olurlar və bu səyahət zamanı Samir və Muskaan arasında yolda bir sıra anlaşılmazlıqlar baş verir. Samir Muskanı bəyənir və onu özünün axtardığı yeni modeli kimi təyin etmək qərarına gəlir və qız onun bu qərarı ilə razılaşır. Sonra Canvi (Jahnvi) qrupun bir üzvü tərəfindən mədəsindən vəhşicəsinə bıçaqlanaraq öldürülür və beləliklə də onların dünyası alt-üst olur və polisin əlindəki yeganə ipucu qızın qatilinin adının "S" hərfi ilə başlamasıdır və nəyin bahasına olursa olsun qatili əldə etməyə qərarlı olan müfəttiş Vikram Rajputun gözündə Samir qızın qətlində əsas şübhəliyə çevrilir. Qatilin axtarışı zamanı Muskaan (Gracy Singh) və Sameer bir-birlərinə aşiq olurlar. Onlar polis bölməsinə getməyə hazırlaşarkən Muskaan Canvinin atasına mesaj qoyduğu kasetlə gəlir. Kasetdəki səsləri dinlədikdən sonra qatilin əslində Satin (Sameerin ən yaxşı dostlarından biri) olduğu məlum olur. Sonda Satin həbs edilir və Muskaan və Sameer yenidən birləşirlər.

Aktyor heyəti və rolları
------------------------

* Aftab Shivdasani... Sameer Oberoi
* Gracy Singh... Muskaan
* Gulshan Grover... İnspektor Vikram Rajput
* Neha... Jahnvi
* Anjala Zaveri... Shikha
* Parvin Dabas... Sharad
* Vrajesh Hirjee... Saturn
* Razak Khan... Hotel meneceri
* Poonam Simar... Shweta
* Rajeev Verma... Canvinin atası
* Sharat Saxena

İstinadlar
----------
Müqəddəs Lazar kilsəsində Müqəddəs Lazarın məzarı
Müqəddəs Lazar kilsəsinin İkonostazı
**Müqəddəs Lazar kilsəsi (Larnaka)** — Kiprin Larnaka şəhərində yerləşən 9-cu əsrin sonlarına aid kilsədir.

Tarixi
------

Bu kilsə Əhdi-Cədiddə Yəhya kitabında adı keçən Lazarın adını daşıyır və əfsanəyə görə İsa özünü diriltməklə möcüzə göstərmişdir. Rəvayətə görə, İsa çarmıxa çəkildikdən sonra Lazar həyatı üçün qorxdu. Başına belə bir hadisə gələ biləcəyindən təşvişə düşərək Kiprə qaçır. Burada o, qədim Kition şəhərində kilsənin keşişi olur. O, 30 ilə yaxın burada yaşayır. Lazar öləndən sonra burada da dəfn edilir. Bu gün Lazarın məzarı üzərində Müqəddəs Lazar kilsəsi də tikilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  John 11:41-44
2. ↑  Michaelides, M. G. "Saint Lazarus, The Friend Of Christ And First Bishop Of Kition", Larnaca, Cyprus, 1984. Reprinted by Fr. Demetrios Serfes at St. Lazarus The Friend Of Christ And First Bishop Of Kition, Cyprus Arxivləşdirilib 2009-09-22 at the Wayback Machine
3. ↑  Dubin, Marc and Damien Morris (2002). Cyprus: The Rough Guide (4th ed.). Published by Rough Guides. ISBN 978-1-85828-863-5.
"Little Boy"
**Little Boy** (*azərb.* Balaca oğlan‎) – hücum məqsədləri üçün istifadə edilən dünyanın ilk atom bombasıdır. 6 avqust 1945-ci il tarixində ABŞ tərəfindən Yaponiyanın Hiroşima şəhərinə atılmışdır. Xirosima şəhərinin 550 metr yüksəkliyində partladılan nüvə bombasının partlayış gücü 18000 ton TNT (Trinitrotoluolen) partlayıcıya bərabər idi.

İnkişaf etdirilməsi
-------------------

Gücünü uran atomunun parçalanmasından çıxan enerjidən alan bu bomba ABŞ-nin İkinci Dünya Müharibəsi dövründə gizli bir formada həyata keçirmiş olduğu Manhattan Layihəsi nəticəsində hazırlanmışdır. Xirosima partlayışı ABŞ-də həyata keçirilmiş olan Trinity Testindən sonra tarixdə baş vermiş olan ikinci nüvə partlayışıdır. Bundan üç gün sonra Naqasakiyə "Gonbul Adam" adlı dünyanın üçüncü atom bombası atılmışdır.

Xirosimanın bombalanması
------------------------

Bomba Enola Gay adlı B-29 bombardmançı təyyarəsindən 6 avqust 1945-ci ildə yerli vaxtla 8:15 radələrində atılmışdır. Hərbi təyyarənin pilotu ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin polkovniki Paul Warfileld Tibbets olmuşdur. 44.4 saniyəlik sərbəst düşmədən sonra barometrik tətiklərin açılması ilə detonasiya mexanizmi işə salınmışdır. Partlayış 600 metr yüksəklikdə (± 15 m) baş verib. Bomba üç gün sonra bir vadidə yerləşən Nagasakiyə atılmalı olan digər atom bombası Fat Mandan daha zəif olsa da, Xirosimanın düzənlik bir ərazidə yerləşməsinə görə daha güclü bir təsir göstərmişdir. 1945-ci ildə nəşr olunan rəsmi rəqəmlərə görə, partlayışın birbaşa təsiri nəticəsində 66.000 insan ölmüş, 69.000 nəfər isə müxtəlif səviyyələrdə yaralanmışdır. Ölənlərin 20 mininin Yaponiya İmperator Ordusunun əsgərləri, qalanlarının isə mülki şəxslər olduğu bildirilmişdir. Bombanın partlayıcı gücü 18 kiloton TNT ekvivalenti olaraq hesablanmış, lakin ABŞ Prezidenti Harry S. Trumanın çıxışlarında 20 kilotona qədər yuvarlaqlaşdırılmışdır.

Etimologiyası
-------------

İngilis dilindən tərcümədə Little Boy kiçik oğlan deməkdir.
**Seyid Mürtəza Ələmül-hüda** — Seyid Mürtəza ləqəbi ilə məşhur olan "Əbul-Qasim Əli ibn Hüseyn ibn Musa Ələmul-Hüda" beşinci əsrin əvvəllərində yaşamış görkəmli şiə alimidir. O, Şeyx Müfidin şagirdidir. O, həmçinin Nəhcül-Bəlağəni toplayan Seyid Rəzinin qardaşıdır.

Həyatı
------

Seyid Mürtəza Ələmul-hüda Bağdad şəhərində dünyaya gəlmiş və Bağdad şəhərində də vəfat etmişdir. Onun qəbri Kərbəla şəhərində Hüseyn ibn Əli (ə)-ın məqbərəsinin kənarındadır.

Seyid Mürtəza Ələmül-hüda və onun Nəhcül-Bəlağəni toplayıb və tərtib edən qardaşı Seyid Rəzi uşaqlıqlarından şiənin böyük fəqih və alimlərindən olan Şeyx Müfidin tərbiyəsi altında olublar. Şeyx Müfidin bu iki qardaşın tərbiyəsini öz öhdəsinə götürməsinin maraqlı bir tarixçəsi var və İbn Əbil-Hədid onu öz şərhində belə nəql edir:

"Şeyx Müfid ləqəbi ilə tanınan məşhur böyük şiə alimi bir gecə yuxusunda görür ki, Bağdadın Kərx məhəlləsində olan məsciddə oturub və birdən Həzrət Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) qızı Fatimə əleyhas-salam uşaqlıq yaşlarında olan iki oğlu – Həsənlə Hüseynin əlindən tutub məscidə daxil oldu və salam verdikdən sonra buyurdu: "Ey Şeyx, bunlara fiqh öyrət"! Şeyx Müfid tam heyrət içində yuxudan oyanır. Həmin gecənin səhərisi günü Rəzi ilə Mürtəzanın anası Fatimə binti Hüseyn öz oğlanlarının əllərindən tutmuş və yanında kənizlər olan halda məscidə daxil olur və salam verdikdən sonra deyir: "Ey Şeyx, bu iki oğlumu sənin yanına gətirmişəm ki, onlara fiqh öyrədəsən". Şeyx Müfid ağlayır və öz yuxusunu o möhtərəm xanıma danışır. Bundan sonra Şeyx həmin iki uşağın tərbiyəsini öhdəsinə götürür.

Yaradıcılığı
------------

Seyid Mürtəza Ələmul-Hüdanın fiqh, təfsir, kəlam və hədis kimi dini elmlərdə bir çox qiymətli əsərləri vardır. O cümlədən:

* əz-Zəriə ila üsuliş-şəriə;
* İnqazul-Bəşər;
* Tənzihul-Ənbiya;
* Əl-İntisar;
* əz-Zəxirətu fil elmil-kəlam;

Bu kitab Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərinin milli kitabxanasının "Frokuyeviç məcmuəsi"ndə saxlanılır. Bu fövqəladə və nəfis əsər ərəb dilindədir. Bu kitab şiə ədəbiyyatının ən qədim və nadir əlyazma nüsxələrindən biridir ki, müəllifin vəfatından 36 il sonra Misrin Füstat əyalətində yaşayan yəhudi alimi Aali ibn Süleyman tərəfindən kitabət edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Şeyx Müfid
* Seyid Rəzi
* Şiə

İstinadlar
----------

1. ↑  İraq seyyidlərinin nəcib və böyüklərindən və Əbu Talib nəslinin ən yaxşı şairlərindən olub.
2. ↑  Reyhanətul-Ədəb, Cild 4, Səh 185
3. ↑  "əz-Zəxirətu fil elmil-kəlam" kitabı Sankt-Peterburq kitabxanasında". 2018-07-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-10.
**Hüdudsuz: İnanılmaz gözəl həyata çağırış** (*ing.* Limitless: Devotions for a Ridiculously Good Life) — Nik Vuyiçiçin psixoloji-motivasiya mövzusunda yazdığı əsər.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Nik Vuyiçiç – Dünyaca məşhur motivasiya ustası, bestseller kitablar müəllifi. Əlsiz-ayaqsız doğulmağına baxmayaraq, iki ali təhsil alıb, qolf oynayır, dənizdə üzür, sörfinqlə məşğul olur, kompüterdə yazır, bir sözlə, dolğun həyat yaşamağı bacarır. Kitabları və çıxışları sayəsində milyonlarla insanın ümid mənbəyi olmuşdur. Xoşbəxt ailəsi var, iki uşaq atasıdır. Tanrıya sual verdim ki, məni niyə belə yaratdın? Dedi: Mənə güvən! Nik bu dünyada Tanrının insan həyatı üçün cızdığı plana inanmağı hər şeydən üstün tutur. O, Tanrının hər bir insan övladına bəxş etdiyi hüdudsuz sevgi və gücü anlamaqla fiziki məhdudiyyətinin yaratdığı bütün çətinliklərin, dərin psixoloji sıxıntıların öhdəsindən gəlmiş və inanılmaz xoşbəxt həyat yaşamağa nail olmuşdur. İndi o, sənin də eyni hissləri yaşamağını, həyatdan heç zaman əlini üzməməyini, daim gələcəyə ümidlə baxmağını istəyir. Nik bu kitabda yaşam boyu qarşına çıxacaq maneələrə inamla və cəsarətlə sinə gərməyin üçün öz çətin qazanılmış təcrübələrini səninlə bölüşəcək. Həyatda üzləşdiyin problemlərin necəliyindən asılı olmayaraq, Nikin bu inam və cəsarət dolu sözləri, eləcə də əlsiz-ayaqsız olmağına baxmayaraq, həyata bu qədər pozitiv münasibət bəsləməsi sənin həyatını dəyişəcək, öz arzularına qoyduğun məhdudiyyətlərdən səni xilas edəcək. Axı Tanrımız hüdudsuzdur...

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Tərcümə və nəşr
---------------

Kitab Namiq Bağırlı tərəfindən azərbaycan dilinə tərcümə olunub və 2016-cı ildə Parlaq İmzalar nəşriyyatı tərəfindən Bakıda nəşr olunub.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Hüdudsuz — Nik Vuyiçiç

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Hüdudsuz — Nik Vuyiçiç  (az.)
* parlaqimzalar.az  (az.)
**10000 manatlıq əsginas** — Azərbaycanda 1994-2006-cı illərdə işlədilən milli əsginaslardan biri. Cəmi 1 dəfə (1994-cü ildə) dövriyyəyə buraxılmışdır.

Tarixi
------

10000 manatlıq əsginaslar yalnız bir dəfə – 1994-cü ildə Azərbaycan Milli Bankı tərəfindən ölkədə nağd pul dövriyyəsinin nizamlanması, nağd pula olan tələbatın optimallaşdırılması məqsədilə dövriyyəyə buraxılmışdır. Bu əskinaslar Almaniyada "Giesecke & Devrient" şirkəti tərəfindən çap edilmişdir.

* 1994-cü ildə buraxılmış ilk və yeganə 10000 manatlıq əsginasların ön tərəfi1994-cü ildə buraxılmış ilk və yeganə 10000 manatlıq əsginasların ön tərəfi
* 1994-cü ildə buraxılmış ilk və yeganə 10000 manatlıq əsginasların arxa tərəfi1994-cü ildə buraxılmış ilk və yeganə 10000 manatlıq əsginasların arxa tərəfi

Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən 7 fevral 2005-ci il tarixdə imzalanmış "Azərbaycan Respublikasında pul nişanlarının nominal dəyərinin və qiymətlər miqyasının dəyişdirilməsi (denominasiyası) haqqında" Fərmanla 1992-2001-ci illərdə dövriyyəyə buraxılmış əsginaslar - eyni zamanda 1994-cü ildə dövriyyəyə buraxılmış 10000 manatlıq əsginaslar 2006-cı ildən başlayaraq dövriyyədən çıxarılmışdır.

Təsviri
-------

Əsginasın üzərində təsvir olunmuş Şirvanşahlar sarayının real vəziyyəti
Əsginasın ön tərəfində Şirvanşahlar sarayının ümumi görünüşü təsvir olunmuşdur. Əsginasın arxa tərəfində isə ənənəvi olaraq milli ornamentlə haşiyələnmiş çərçivədə rəqəm və söz ifadəsində banknotun nominal dəyəri verilmişdir.

Ölçüləri
--------

10000 manatlıq əsginasın ölçüləri 130×65 mm idi.

Mühafizə elementləri
--------------------

Saxta əsginasların dövriyyəyə buraxılmasının qarşısını almaq üçün bu əsginasa bir çox təhlükəsizlik ünsürləri daxil edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan manatı

İstinadlar
----------

1. ↑  Milli pulun tarixi (FOTOLAR) Arxivləşdirilib 2021-01-25 at the Wayback Machine. modern.az, 15.08.2011  (az.)
2. ↑  "Azərbaycan Respublikasında pul nişanlarının nominal dəyərinin və qiymətlər miqyasının dəyişdirilməsi (denominasiyası) haqqında" Arxivləşdirilib 2018-10-22 at the Wayback Machine Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 fevral 2005-ci il tarixli, 189 nömrəli Fərmanı. e-qanun.az  (az.)
3. 1 2  Müstəqillik dövrü pulları Arxivləşdirilib 2021-07-14 at the Wayback Machine. azerbaijans.com  (az.)
4. ↑  Dövriyyədən çıxarılmış əskinaslar - AZM Arxivləşdirilib 2018-02-24 at the Wayback Machine. cbar.az  (az.)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda 10000 manatlıq əsginas ilə əlaqəli mediafayllar var.

* cbar.az — Azərbaycan Mərkəzi Bankının rəsmi saytı
* Pul. preslib.az  (az.)

| ⛭Azərbaycan valyutası |
| --- |
|  | Mövzular | 
* Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı
* Azərbaycan manatı

 |  |
| Sikkələr | 
* 1
* 3
* 5
* 10
* 20
* 50

 |
| Əsginaslar | 
* 1
* 5
* 10
* 20
* 50
* 100
* 200
* 250
* 500
* 1000
* 10000
* 50000

 |
| Xatirə sikkələri | 
* 5
* 50
* 100
* 500
* 1000

 |
**Azərbaycan Dövlət Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi** AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərir.

Haqqında
--------

Azərbaycan memarı Mikayıl Hüseynovun adını daşıyır. Muzey iki hissədən — "Arxeologiya" və "Etnoqrafiya" bölmələrindən ibarətdir.

"Etnoqrafiya" bölməsində XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərinə aid etnoqrafik materiallarla yanaşı eləcə də qədim dövlətlərin tarixi və maddi mədəniyyəti, Azərbaycanın qədim dövr incəsənəti, azərbaycanlıların ulu əcdadlarının həyat tərzi, təsərrüfatı, mənəvi mədəniyyəti əks olunub.

"Arxeologiya" bölməsində Azərbaycanın tarixi inkişafı, qədim daş dövrünün inkişaf mərhələlərini əks etdirən arxeoloji tapıntılar var. 2008-ci ildə muzeydə bərpa işləri aparılıb və muzey eksponatların sayını 2000-ə qədər artırıb.

Muzey binası
------------

Muzey binası XX əsrin əvvəllərində inşa edilmiş və "Zincirli Ev" olaraq adlandırılmışdır. 1920-ci ildə binanın sahibi Hacı Məmmədhüseyn Məmmədov idi. 1928-ci ildə Məlikov qardaşları bina aldı. 1930-cu ildə Azərbaycan Gümrük İdarəsi binaya mal kaçakçılığından məhkəmə tərəfindən el qoydu, eyni il Nəriman Narimanov adına bir dikiş fabriki quruldu. 1976-cı ildən bəri Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi kimi istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu". 2018-07-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-25.
2. ↑  "Arkeoloji ve Etnografya Müzesi, Bakü".. 8 Mayıs 2023 tarixində arxivləşdirilib.
**Aşıq Dərya Məhəmməd** (1905, Qazax – 15 iyun 1984) — Azərbaycan aşıqı.

Həyatı
------

Məhəmməd Rəhim oğlu Qocayev 1905-ci ildə Qazax mahalının İkinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdur. Ustadları Aşıq Canallı Məmmədin şəyirdi Aşıq Səməd (1928) və Sadıq Sultanov (1929-cu ildən) olmuşdur.

On üç yaşı olarkən atası erməni quldurları tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Kənddəki molla məktəbində ibtidai təhsil aldıqdan sonra Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsilini davam etdirmişdir. 1928-ci ildən aşıqlıq sənətinə başlamışdır. İstedadına, coşğulu ifasına görə ustadı ona "Dərya" təxəllüsü vermişdir.

Aşıq Səməd 1928-ci ildə İkinci Şıxlıdan köçdüyündən Aşıq Məhəmməd sənətini yarımçıq qoyub. 1929-cu ildən Aşıq Məhəmməd Tiflisdə məşhur aşıq Sadıq Sultanova şəyirdlik edib. 1930-cu illərin əvvəllərindən müstəqil aşıqlığa başlayıb.

Aşıq Əmrah və Hüseyn Saraclı ən yaxın dostları olmuşdur.

Aşıq Məhəmməd 1984-cü il iyunun 15-də vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərbaycan Aşıqlar Birliyi.* "Ustad nəfəsli saz-söz ərməğanı" (PDF) (az.). "Zərdabi Nəşr" MMC nəşriyyatı. 2020. Archived from the original on 2023-06-16. İstifadə tarixi: 17 iyun 2023.
2. ↑ .  Arxivləşdirilib 2017-06-12 at the Wayback Machine Səbinə Yusif/Analoq.az/Dərya Məhəmmədin dəyərli şəyirdi
3. ↑ . Musiqi Dünyası, 2015" Arxivləşdirilib 2020-07-03 at the Wayback Machine enene.musigi-dunya.az/Aşıq sənəti simalarda  (az.)
4. ↑ .  Arxivləşdirilib 2023-07-01 at the Wayback Machine Savalan Fərəcov/medeniyyet.az/Yaxşılara var sözüm  (az.)
Muzeyin tarixi
--------------

29 noyabr 1981-ci ildən fəaliyyət göstərən Yardımlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 2008-ci ildən uyğunlaşdırılmış yeni binada fəaliyyət göstərir. Muzeyin ekspozisiyasının ümumi sahəsi 350 kv.m-dir. Ekspozisiya sərgi sahəsi 300 kv.m, fond otağı isə 15 kv.m-dir.Muzeyin ümumi fondunda 6000-ə yaxın muzey əhəmiyyətli materiallar olmaqla bu diyarın tarixini, habelə Vətən tarixinin bir hissəsini özündə ehtiva edir. Muzeyin ekspozisiyası 8 otaqdan ibarətdir. Burada "Yardımlının təbiəti", "Yardımlı antik və orta əsrlərdə", "Yardımlı etnoqrafiyası", "Yardımlı rayonun yaranması", "Sovetlərin rayonda sosial-mədəni sahədə fəaliyyəti", "Yardımlı 40/80-ci illərdə", "Müstəqilliyimiz uğrunda mübarizədə şəhidlərimiz" və "Yardımlı rayonu müstəqillik illərində" adlı bölmə və guşələri ekspozisyada gələn tamaşaçılara dolğun məlumat verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yardımlı rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi".. İstifadə tarixi: 4 noyabr.

Xarici keçidlər
---------------

* "Azərbaycan muzeyləri".. İstifadə tarixi: 27.11.2020.
* "Yaşayan tariximizin təkrarsız ünvanı".. İstifadə tarixi: 27.11.2020.