recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Paraiba** (*port.* Paraíba) — Braziliyanın şərqində yerləşən ştat. Şimaldan Riu-Qrandi-du-Norti, qərbdən Seara, cənubdan isə Pernambuku ştatı ilə sərhədlənir. İnzibati mərkəzi Juana-Peson şəhəridir.

Paraiba Braziliyanın ucqar şərqində qərarlaşır. Kabu-Branku burnu Braziliyanın ucqar şərq nöqtəsini təşkil edir.

Coğrafiya
---------

Ştat ərazisinin böyük qismi Braziliya alçaqdağlığında yerləşir. Mərkəzi təpəlik hisdələrdə qumluqlar yayılmışdır. Ştat ərazidində üç tip bitki örtüyünə rast gəlinir. Sahil düzənlik ərazilərində tropik meşələr, yarımquraq ərazilərdə kaktus və kol tipli bitkilər bitir. Bu iki ərazi arasında yerləşən bölgədə qarışıq tip yayılmışdır.

Tarix
-----

Ştatın ərazisini ilk dəfə XVI əsrdə fransızlar ziyarət etmişlər. Onların portuqallardan fərqi yerli əhali ilə ticarə əlaqələrin qurulması olmuşdur. Fransızlar hinduların dəstəyi ilə bütün XVI əsr boyunca portuqallarla müharibə aparmışlar. 4 noyabr 1585-ci ildə portuqallar Paraibada ilk kəndi salırlar. Sonrakı dönəmlərdə fransızlar Paraiba qovularaq çıxarılır. 

Bir müddət əraziyə hollandlar müdaxilə etmişlər. Onların ilk müdaxilələri 1624-cü ilə təsadüf edir. Ancaq bu müdaxilə yerli əhali tərəfindən geri oturdulur. Bununla belə növbəti dəfə 1624-cü ildə holladlar Paraibanı yenidən işğal edə bilirlər. Onların bölgədən çıxarılması 1654-cü ilə təsadüf edir.

İnzibati bölgü
--------------

İnzibati cəhətdən ştat 4 mezoregiona və 23 mikroregiona bölünür.

İqtisadiyyat
------------

Ştat ərazisində kənd təsərrüfatı inkişaf etdirilmişdir. Burada qarğıdalı, çəltik, şəkər qamışı, tütün, banan, pambıq, kofe və kauçuk ağacı yetişdirilir.

Gözəl şəhərlər turistləri ştat ərazisinə cəlb edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  *Paraiba* Arxivləşdirilib 2021-07-25 at the Wayback Machine.
3. ↑  Paraiba ştatı Arxivləşdirilib 2012-02-08 at the Wayback Machine russobras.com. saytı
4. ↑  "Paraiba coğrafiyası". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-28.
5. ↑  "Paraiba tarixi". 2021-11-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-28.

Mənbə
-----

* Ştatın rəsmi saytı  (por.)

| ⛭Braziliya ştatları |
| --- |
| Akri • Alaqoas • Amazonas • Amapa • Baiya • Qoyas • Maranyan • Matu-Qrosu • Matu-Qrosu-du-Sul • Minas-Jerays • Para • Paraiba • Parana • Pernambuku • Piaui • Rio-de-Janeyro • Riu-Qrandi-du-Norti • Riu-Qrandi-du-Sul • Rondoniya • Rorayma • San-Paulu • Santa-Katarina • Seara • Serjipi • Tokantins • Federal dairə • Espiritu-Santu | Braziliya bayrağıBraziliya bayrağı |
**Şimali Daşkəsən kobalt yatağı** — yataq Daşkəsən dəmir filizi yatağından şimalda, Daşkəsən intruzivinin posmaqmatik prosesləri ilə əlaqədar olub, şimal istiqamətli qırılma strukturlarında intişar tapmışdır.

Yataq 1884-cü ildə "Siemens" firması tərəfindən aşkar olunmuş və həmin firma tərəfindən yataqdan 12 ton kobalt çıxarılaraq Almaniyaya aparılmışdır. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, Şimali Daşkəsən kobalt yatağında yenidən kəşfiyyat işlərinə başlanmışdır. Yataq bir neçə horizontda yeraltı dağ qazmaları ilə dəqiq öyrənilmiş və Dövlət Ehtiyatlar Komissiyasında təsdiq olunmuşdur. Yataq bir zamanlar SSRİ-nin kobalta olan təlabatının 60%-ə qədərini ödəmişdir. Kobalt filizini saflaşdırmaq üçün yatağın yanında filizsaflaşdırma kombinatı tikilmişdir. Saflaşdırılmış kobalt filizi Rusiyaya aparılırdı. Yatağın əsas ehtiyatları demək olar ki, tamamilə çıxarılıb aparılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Elnur İbiş oğlu Səfərov. Kiçik Qafqazın faydalı-qazınti yataqları. Bakı: 2012.
**Çjan Xen** (張衡, Çjan Pin-çzı 張平子, Çjan Хe-çzyan; 78, Nanyan, Xan sülaləsi – 139, Loyan[d]) — çinli filosof, mütəfəkkir-ensiklopedik, yazıçı, şair, dövlət xadimi, alim olub dünyada bir çox kəşfləri edən şəxs, riyaziyyat, mexanika, seysmologiya, astronomiya, coğrafiya elmlərində önəmli kəşflərə imza atan şəxsdir. Onun şərəfinə Ayda Çjan-Xen krateri adlandırılmışdır.

Bioqrafiya
----------

Kasıb bir məmur ailəsində anadan olub. İlk dəfə 17 yaşında Çanana səyahət etmiş (İndiki Sian, Şensi əyaləti), sonra isə paytaxt Lyona gəlmiş və burada ali məktəbə qəbul olmuş, bir çox alimlərlə Van Fu (76/85-157/167), Ma Junom (979-166), Çuy Yuanem (77/78 — 142/143) və başqaları ilə dostluq əlaqələri qurdu. 33 il ərzində mədəniyyət və təhsil üzrə hökumət məsləhətçisi oldu. "Tay Syuan Çzin" ni oxumayaraq təbiət elmləri ilə məşğul olmuş və bir neçə ildən sonra bu müvəffəqiyyətə nail olmuşdur.  Tarixçi-astrolog kimi də uğur qazanmışdır. Tədqiqatı zamanı astronomik, seysmoloji, atmosfer müşahidələri aparmışdır. 55 yaşındaykən, o, altı ən yüksək vəzifəli şəxslərdən birinə çevrildi.136 ildə Hejian mirasına kansler olaraq sürgün edildi.

Nailiyyətləri
-------------

Yaratdı:

Qütblü sahə (səma qlobusu)

Su ilə hərəkətə gələn

Kompas-6 lı ötürücülü

Zəlzələni qeydə alan cihaz (seysmoqraf)

Çjan Xen ilk dəfə olaraq Çində Ayın Günəşin işığını əks etdirdiyini söyləmişdir. O kəmiyyət kartoqrafiyasının atası olmuşdur, düzbucaqlı koordinat şəbəkəsinə əsaslanmışdır. Çjan Xenin teorik işləri fraqmaqmentar formada digər işlərin daxilində qalmışdır. 

Çjan Xenin müasir seysmoskopunun maketi.

Ədəbiyyat siyahısı
------------------

* 
* Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. / Гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока. — М.: Вост. лит. 2006. Т. 1. Философия / ред. М. Л. Титаренко, А. И. Кобзев, А. Е. Лукьянов. — 2006. — 727 с. С. 566—567.
* Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. / гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока. — М. : Вост. лит. 2006-. Т. 5. Наука, техническая и военная мысль, здравоохранение и образование / ред. М. Л. Титаренко и др. — 2009. — 1055 с. С. 930—932.
* Чжан Юй-чжэ. Чжан Хэн-великий астроном древнего Китая // Народный Китай.1956.№ 1.
**Tərlan Mir Əşrəf oğlu Seyidov** (19 yanvar 1943, Bakı – 1 fevral 2023, Bakı) — musiqişünas, pianoçu, pedaqoq, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq doktoru və professoru. SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının üzvü.

Həyatı
------

Tərlan Seyidov 1943-cü ildə Bakıda həkimlər ailəsində doğulub. 1966-cı ildə Bakı Musiqi Akademiyasının fortepiano sinfini bitirib. 1971–72-ci illərdə Gnesinlər adına Moskva Musiqi İnstitutunda təcrübə keçmişdir. 1976-cı ildə Moskva Dövlət Konservatoriyasında ixtisasartırma kursunu bitirmişdir. 1980-ci ildə Orta İxtisas Musiqi Məktəb-Studiyasını yaradıb və ona rəhbərlik edib. Həmin ildə Bakı Musiqi Akademiyasının Uşaq Opera Teatrını yaradıb və onun bədii rəhbəri olub. 100-ə qədər pianoçu yetişdirib. O, Azərbaycan fortepiano mədəniyyətini dərindən araşdıranlardan biri idi.

Tərlan Seyidov uzun sürən xəstəlikdən sonra 1 fevral 2023-cü ildə 80 yaşında vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tərlan Seyidov: İthaf - Zümrüd Dadaşzadə yazır". 2023-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-21.
2. ↑  "Tərlan Seyidov vəfat etdi". 2023-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-21.
**Məşədi Əbdül Hüseynəli oğlu Muradlı (Məşədi Əbdül Şahin)** – şair.

Həyatı
------

Məşədi Əbdül Şahin 1844-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Ticarətlə məşğul idi. Əsasən Petrovskidə alış-veriş edirdi. Şahin və Rahzən təxəllüsləri ilə şeirlər yazırdı. Tarixçi və təzkirəçi Mir Möhsün Nəvvab onun haqqında yazır: "Qarabağın xoştəb və əhli-zövq şüəralarından birisi də Əbdül ibn Hüseynəli ibn Məşhədi Muraddır, amma mərhum Əbdül anasının adı ilə məşhur idi. Belə ki, cəmi Qarabağ əhli ona Fatıoğlu Əbdül deyərdi. Təvəllüdü və həmçinin təlimü tərbiyəsi Şuşa qalasında olubdur. İyirmi il bundan əqdəm köçüb Petrovskiyə orada alış-veriş ilə məşğul olurdu. Bir neçə sənə bundan irəli vəfat edibdir. Sinni əlli beşdən altmışa kimi çatmışdı".

Məşədi Əbdül Şahin 1900-cü ildə vəfat edib.

Yaradıcılığı
------------


***Vikimənbədə*** **Məşədi Əbdül Şahin** ilə əlaqəli məlumatlar var.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Məşədi Murad uşağı. "Soy" dərgisi, 10(18) 2008
**Suxaya çayı** — Rostov vilayəti ərazisindən axan çay. Suxaya çayı Bıstraya çayının sol qolunu təşkil edir. O isə öz növbəsində Şimali Dones çayının bir qoludur. Şimali Dones çayının mənsənibə 175 km qalmış ona tökülür. Suxaya çayının uzunluğu 35 kilometr təşkil edir. Hövzəsinin sahəsi isə 674 km²-dir.

Çay sistemi: **Suxaya** → Şimali Dones → Azov dənizi.

Təsviri
-------

Suxaya çayı yer altı sulsrın toplanması sayədində kiçik qolların birləşməsindən meydana gəlir. Aşağı axarlarda yatağı dərinləşir. Burada nisbətən hündür sahillərə sahibdir. Nisbətən düzənliyə çıxdıqdan sonra Bıstraya çayı ilə birləşir.

Suxaya çayı öz başlanğıcını Rostov vilayətinin Morozovski rayonu Sibirki xutoru ərazisidir. Qolları ilə birlikdə Volno-Donskaya stanisasına daxil olur. Buradan isə Semenovka xutoruna keçir. Sonradan А-260 avtomagistralı boyunca axır və burada Bıstraya çayına tökülür

Volno-Donskaya stanisası yaxınlığında kurqanlar cərgəsi yerləşir. Onlar həmdə «Suxoy» adlanır. Üstəlik bu ərazi dövlət tərəfindən qorunur являются памятниками археологии Морозовского района, находящихся под государственной охраной.

Burada nərəkimilər, karp, som və digər balıqlara rast gəlmık mümkündür. Burada həvəskar balıqçılıq inkişaf etmişdir.
Çay əsasən yağış, qar və yer altı sularla qidalanır. Bölgəyə xass xüsusiyyətlərdən biri yazda suyunda gur sululuq müşahidə edilir. Bu isə qar sularınln əriməsi ilə əlaqədardır.

Çayın axdığı rayonlar:Morozovski

Su reyster xidmətinin məlumatı
------------------------------

Dövlət su reyster xidmətinin məlumatına görə çay Don hövzəsi dairəsinə daxildir. Şimali Dones çayına daxildir. Aid olduğu hövzə — Don çayı (Rusiyaya aid hövzəsi).

Mənbə
-----

* Притоки Дона

İstinadlar
----------

1. ↑  "Река Быстрая". 2017-04-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-14.
2. ↑  "Река Быстрая". 2017-04-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-14.
3. ↑  "Культурные объекты Морозовского района". 2017-04-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-14.
4. ↑  "Государственный водный реестр РФ: Река Сухая (балка Сухая)".[*ölü keçid*]
**Abxaz-adıge xalqlar**ı – Şimali Qafqazda , Cənubi Qafqazda, Yaxın Şərqdə və qismən dünyanın bir çox ölkələrində diasporalarında yaşayan və mənşəcə qohum olan xalqların – abxazlar, adıgelər, kabardalılar, şapsuqlar, abazinlər, ubıxlar və çərkəzlərin ümumi adı. Daha çox islam dini üstünlük təşkil edir. Az miqdarda pravoslavlar mövcud. Ateizm yetərincə geniş yayılmış. Abxaz-adıge xalqları Şimali Qafqazın ikinci böyük xalqlar qrupudur.

Ümumi məlumat
-------------

Qafqazda abxaz-adlge xalqlarının say tərkibi
Abxaz-adıge dillərində danışırlar. Qədimdən Şimali Qafqazın cənub-qərbində, Kubanda və Qara dəniz sahillərində yaşamışlar. Abxaz-adıge xalqlarının etnogenezində skiflər, sarmatlar, alanlar və başqaları iştirak etmişlər. Kubanətrafı tayfalar antik müəlliflərin əsərlərində *meotlar* adı ilə qeyd olunmuşlar. Təqribən V–X əsrlərdə abxaz-adıge tayfaları ittifaqına zixlər başçılıq etdiyindən, bu ad ilə tanınmışlar. Sonradan həm Kuban, həm də Qara dəniz sahillərində yaşayanlara zix və kerket adı şamil edilmişdir. Əlavə olaraq müxtəlif araşdırmaçıların fikirlərinə görə bu xaqlar sino-qafqaz makroailə dil qrpuna daxildir. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, göstərilən bu elmi hipotez hələlik əksər linqvistlər tərəfindən dəstəklənmir.

Şərq (xüsusilə ərəb və fars) mənbələrində kaşaklar, keşeklər, monqol istilası (XIII əsr) dövründə isə çərkəzlər adlanmışlar. XIII–XIV əsrlərdə bu tayfaların bir hissəsi Terek çayı hövzəsinə doğru irəliləyərək, burada alanların qalıqları ilə qarışmış və nəticədə Kabarda xalqı formalaşmışdır. Digər tayfalar isə adıgelər kimi təşəkkül tapmışlar.

Qafqaz müharibəsinin (1817–64) sona çatması ilə onların bir qismi kütləvi şəkildə Osmanlı imperiyası ərazisinə, qərbi adıge tayfalarının nəsillərindən olan adıgelər isə XIX əsrin 30–40-cı illərində Kubana köçürülmüşlər.

Abxaz-adıge xalqları təsərrüfat fəaliiyətinə görə Mərkəzi və Şərqi Qafqazın yüksək dağlıq xalqlarından kəskin fərqlənirlər. Çərkəzlərin və kabardinlərin məskunlaşdığı ərazilərdə daha çox düzənlik relyefi üstünlük təşkil edir. Ancaq abadzexlər Qafqazın daha yüksək qurşaqlarında məskunlaşmış. Əsasən əkinçilik və meyvəçilik üstünlük təşkil edir.

Mənbə
-----

* Hoiberg, Dale H. ed.Abkhazo-Adyghian languages // Encyclopedia Britannica. I: A-ak Bayes (15th). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica Inc. 2010. 33. ISBN 978-1-59339-837-8.
* *Chirikba, Viacheslav.* Common West Caucasian. The Reconstruction of its Phonological System and Parts of its Lexicon and Morphology. Leiden: Research School CNWS, School of Asian, African, and Amerindian Studies. 1996. ISBN 978-9073782716.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Абхазо-адыгские народы". 2019-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-30.
2. 1 2  "Абхазо-адыгейские народы". 2019-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-30.
**Mircamal Əbülfətov** — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

1958-ci il 17 dekabr tarixində Lənkəran şəhərində anadan olub. Lənkəran şəhərlərarası yükdaşıma idarəsində fəhlə işləyib. Qara Yanvar hadisəsi zamanı şəhid olduqdan sonra yeddi yaşında bir qız övladı qalmışdır. Hadisə vaxtı atışma səsinə küçəyə çıxıb. XI Qızıl Ordu meydanı tərəfdə çoxlu yaralının olduğunu eşitdikdən sonra ora yollanıb. Ərazidə olan yaralılara kömək etmək istəməyi sovet əsgərlərinin xoşuna gəlməyib və Mircamal Əbülfətova atəş açılıb. Qarın və sinə nahiyəsindən güllə yarası alıb. Xəstəxanaya aparılarkən saat 03:30 dəqiqədə yolda olarkən keçinib. Mircamal Əbülfətov Lənkəranda dəfn edilib.

Ünvan
-----

Lənkəran şəhəri, Əli Bayramov küçəsi 280.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Tərkeş** — Azərbaycan Respublikasının Oğuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Tarixi
------

Rayon mərkəzindən 30 km cənub-şərqdə, Tikanlıçayın sağında, Oğuz-Qəbələ avtomobil yolunun sağında yerləşir. Sincan İnzibati Ərazi Dairəsinə daxildir. Tərkeş Oğuzda ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Kəndin ərazisində respublika əhəmiyyətli arxeoloji və memarlıq abidələrindən Qədim Qəbiristanlıq (son orta əsrlər), Böyük Qala, Kiçik Qala (antik dövr), Tikanlı qoruq yaşayış yeri (III–VIII əsrlər) var. "Tərkeş" – etnotoponimdir. Göytürklərin bir qolu olan türkeş tayfasının adını əks etdirir. Bu tayfa haqqında "Türkün qızıl kitabı"nda geniş məlumat verilir. "Türk" – "hərəkətedənod"dur. Uruk-turuk (nəsil-kök), ətrak, tukyu, Terek (çay), tərk, struktur, strategiya, elektrik kimi sözlərin məzmunu da odla, hərəkətlə, həyata qovuşmaqla bağlıdır. "Türk"ün "güc-qüvvət" məzmunu da buradan doğur. "Tərkeş"dəki "eş" (əş) "dost, həmdəm" anlamındadır. Tərkeş kənd adı özündə "dost türk", "güclü, həqiqi, əsl dost" anlamlarını yaşadır. Kəndin əhalisi (571 nəfər) heyvandarlıq, taxılçılıq, meyvə-tərəvəzçiliklə məşğuldur. Kənddə orta məktəb, kitabxana, tibb məntəqəsi, 16 telefon var. Rayon mərkəzindən Xaçmaz, Filfilli, Mollalı kəndlərinə, Bakı və Qəbələyə gedən avtobus marşrutları Tərkeşin yaxınlığından keçir.

Toponimikası
------------

* Tərkeş oyk. sadə.
* Oğuz rayonunun Sincan i.ə.v.-də kənd. Türyan və Sincan çaylarının yaxınlığındadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Türkün qızıl kitabı" I kitab, Bakı, 1992. səh. 151–152
2. ↑  Ə. Fərzəli, adı çəkilən əsəri, səh 169
3. ↑  Q. Qeybullayev, adı çəkilən əsəri, səh 153
4. ↑  Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427

Xarici keçidlər
---------------

* 
* Azərbaycan Respublikası Oğuz Rayon İcra Hakimiyyəti

Həmçinin bax
------------

* Oğuz rayonu

| ⛭Oğuz rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Oğuz |  |
| Qəsəbələr | Bədəldərə |
| Kəndlər | Abdallı • Baş Daşağıl • Bayan • Bucaq • Calut • Çaldaş • Çayqovuşan • Dəymədağlı • Dəymədərə • Ərmənət • Filfilli • Hallavar • Xaçmaz • Xaçmazqışlaq • Xalxal • Xalxalqışlaq • Kərimli • Qarabaldır • Qarabulaq • Qumlaq • Mollalı • Muxas • Padar • Sincan • Şirvanlı • Tayıflı • Tərkeş • Top • Yaqublu • Yemişanlı • Yenikənd • Zərrab |
| Ləğv olunmuş kəndlər | Böyük Söyüdlü • Oğuzqışlaq |

|  |  |
| --- | --- |
| Oğuz rayonu | *Oğuz rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Kənd | *Kənd ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Edinburq mərkəz məscidi** (*ing.* Edinburgh Central Mosque) — Şotlandiyanın paytaxtı Edinburq şəhərində yerləşən məscid. Məscid şəhərin mərkəzi hissəsində, Edinburq Universitetinin yaxınlığında yerləşir. Tikilini və ərazisinə daxil olan İslam Mərkəzinin memarı Vasil Əl-Bəyatidir. Altı il davam edən tikinti işləri 1998-ci ildə yekunlaşmış və toplamda 3.5 milyon funt sterlinqə başa gəlmişdir. Edinburq mərkəzi məscidi ənənəvi İslam memarlığı formasında inşa olunsa da, məsciddə şotland memarlığının ornamentlərindən də istifadə olunmuşdur. İbadət evinin daxilində daha çox adamın dua edə bilməsi üçün az sayda əşyadan istifadə edilmişdir. Qadınlar üçün xüsusi ibadətxana mövcuddur.

Qalereya
--------

* Edinburq mərkəz məscidi
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "BBC new report". 1998-07-31. 2007-08-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-07-02.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Edinburq mərkəz məscidi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Şotlandiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Edip Yüksəl** (*türk.* Edip Yüksel; 1957, Bitlis, Türkiyə) — kürd mənşəli türk araşdırmaçı və yazıçı. İslam mövzusundakı reformist fikirləriylə tanınır. Ölkədə təqib və təyziqlərə görə Amerika Birləşmiş Ştatlarında yaşamaqdadır. Türk, ingilis dillərində Quran-i Kərim və İslam dini haqqında bir çox kitabın müəllifidir. Onun əsərləri, çıxışları başda İslam dünyası olaraq Avropa və Amerika ölkələrində diqqət cəlb etmişdir. Əsas məqsədi, əsərlərində və çıxışlarında da qeyd etdiyi kimi, humanist və daha müasir bir İslam anlayışını yaymaqdır. Dini yazı olaraq Quranı qəbul etmək ilə birlikdə hədis, sünnə, icma anlayışlarını da rədd edər.

Həyatı
------

1957-ci ildə Türkiyənin Bitlis şəhərində anadan olan kürd mənşəli Edip Yüksəl, ilahiyyatçı Sədrəddin Yüksəlin oğlu və həddindən artıq islamçı fəal kimi tanınan, daha sonradan millətçilər tərəfindən öldürülən Mətin Yüksəlin qardaşıdır. Edip Yüksəl Qurani olmamışdan əvvəl, o da qardaşı kimi islamçı bir fəal kimi tanınırdı. Radikal dini qruplaşmanın üzvü kimi kimi bilinən Edip Yüksəl həbsxanada bir neçə il sərf etmişdir. Həbsxana illərindən sonra Edip Yüksəl, məşhur reformist din adamı olaraq tanınan Rəşad Xəlifə ilə dostluq münasibəti qurur və daha sonradan 1986-ci ildə Qurandan başqa bütün dini qaynaqları rədd edir. Hədis və sünnəni rədd etdiyinə görə atası onu "mürtəd" elan edərək, onu bu səbəbdən dolayı şiddətlə qınayır. Edip Yüksəl, Quran müsəlmanlığı anlayışını Türkiyədə təbliğ etdikdən sonra ölkəsində dini cərəyanlar tərəfindən təqib və təyziq olunaraq ölkədən qaçır. Davamlı olaraq, radikal dini qruplaşmalar tərəfindən və provaslavlardan təhdidlər alır. 1993-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarının vətəndaşı olur.

Əsərləri
--------

### Türk dilində

* *Kur'an En Büyük Mucize*
* *Yusuf'un 40. Emri* (şeir)
* *Kur'an'da Demirin Kimyasal Esrarı*
* *Kur'an: Görülen Mucize*
* *İlginç Sorular-1*
* *İlginç Sorular-2*
* *Kitap Okumanın Zararları (%20 Mizah Katkılı)*
* *Sakıncalı Yazılar*
* *Müslüman Din Adamlarına 19 Soru*
* *Türkçe Kur'an Çevirilerindeki Hatalar*
* *Üzerinde 19 Var*
* *Demokrasi/Oligarşi/Teokrasi*
* *Asal Tartışma*
* *Mesaj: Kur'an Çevirisi*
* *Mor Mektuplar*
* *Hristiyan Din Adamlarına 19 Soru*
* *Takanlar ve Takılanlar (Türban Nedir, Ne Değildir?)*
* *Norşin'den Arizona'ya - Sıradan Bir Adamın Sıradışı Öyküsü*

### İngilis dilində

* *19 Nineteen: God's Signature in Nature and Scripture*
* *Peacemaker's Guide to Warmongers: Exposing Robert Spencer, David Horowitz, and other Enemies of Peace*
* *19 Questions for Muslim Scholars*
* *Test Your Quranic Knowledge*
* *19 Questions for Christian Clergy*
* *An Unconventional Skirmish on "Unintentional" Lies*
* *Unorthodox Articles*
* *The Prime Argument*
* *Running Like Zebras: An Internet Debate*
* *Miscellanous Articles on Philosophy and Law*
* *Quran: A Reformist Translation* (iki yazıçı ilə birlikdə)
* *Manifesto for Islamic Reform*

İstinad
-------

* 19.org
* Quran: A Reformist Translation
**Rikkardo Cakkoni** (6 oktyabr 1931[…], Genuya, İtaliya krallığı – 9 dekabr 2018, San-Dieqo, Kaliforniya) – italyan və Amerika fiziki və astronomu. Nobel mükafatı laureatı (2002).

Həyatı
------

Milan Universitetini bitirmişdir (1954). İndian və Prinston universitetlərində (1956–59), "American Science and Engineering" tədqiqat kompaniyasında (1959–73), Harvard Universitetinin Astrofizika mərkəzində (1973–81) işləmişdir. Kosmik teleskop İnstitunun ilk direktoru (1981–92) olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Avropa Cənub rəsədxanasının baş direktoru (1993–99) işləyərkən "Çox böyük teleskopun" (Very Large Telescope) yaradılmasına rəhbərlik etmişdir. ALMA submillimetr diapazonlu yaradılması layihəsinin rəhbərlərindən biridir. Əsas tədqiqatları elementar zərrəciklər fizikası, kosmik şüalar fizikası, rentgen astronomiyasına aiddir. 1960-cı ildə B. Rossi ilə birlikdə rentgen teleskopunun layihəsini təklif etmişdir. "Uxuru" (1970) və "Eynşteyn" (1978) ilk kosmik rentgen rəsədxanalarının elmi proqramlarına rəhbərlik etmiş, "Çandra" kosmik rentgen teleskopunun yaradılmasına təşəbbüs göstərmişdir (1999). K. Şvartsşild medalı ilə təltif olunmuşdur (Almaniya 2004).

Istinadlar
----------

* Cak**k**oni // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 169–170.

1. 1 2  Riccardo Giacconi // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Riccardo Giacconi // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  .
4. 1 2  Riccardo Giacconi // Munzinger Personen (alm.).
5. ↑  LIBRIS. 2004.
6. 1 2  Czech National Authority Database.
7. 1 2  NNDB (ing.). 2002.
Triniti yarımadasında Nordenskyöld sahilinin yerləşməsi.
**Dolen zirvəsi** (bolq. *връх Долен*, 'Vrah Dolen' \'vr&h 'do-len\) — Antarktidanın Qreyam Torpağının Nordenskyöld sahilindən şimal-qərbdə yerləşən, 800 m hündürlüklü qaya zirvəsidir. Zirvə Albone buzlağından qərbdə yerləşmişdir.

Zirvə cənub-qərbi Bolqarıstanda yerləşən Dolen şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Dolen zirvəsi 64°19′11″ c. e. 59°38′31″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Laki zirvəsindən 14.3 km cənub-qərbdə, Kletrak zirvəsindən 6.1 km şimalda, Treyv zirvəsindən 13.74 km cənub-şərqdə, Kopriva zirvəsindən 10.38 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Dolen Peak. SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
Mehtər türk adətlərində bir şənlik aləti deyil, əzəmətin, ehtişamın və görkəmliliyin bir işarəsidir. Dövlətin böyüklüyünə işarədir və təbillərin vurulması ilə çalınır. Türklərin dövlət anlayışında xalqın bütünlüyü, dövlətin ucalığı kimi anlayışlar çox önəmlidir. Bu inanc və adətlər, İslamdan əvvəlki türk dövlətlərində, Səlcuq və Osmanlı dövlətlərində də kiçik dəyişikliklərlə özünə yer alıb.

Burada üç önəmli simvol var: Otağ adlanan xaqanın və ya baş komandanın olduğu yer. Bu bir savaş işarəsi olaraq qiymətləndirilir, çünki otağ yalnız savaşlarda qurulur. Xaqanın köçü adlanan böyük təbil xaqanlıq otağının önündə qoyulur və istifadəsi yalnız xaqana aiddir. Xaqanlıq mehtəri isə bayrağın altında və otağın önündə əsgərləri ürəkləndirmək üçün çalınan musiqi toplusudur.

Bayraq və mehtər türk dövlətində biri-birindən ayrılmaz çox önəmli əşyalardır. Mehtərin çalınması ilə otağdan çıxılır və savaşa başlamaq üçün ilk addımlar atılır. Türklərin Orta Asiya adətlərində dövlət başçısı olan xaqanın otağı önündə qoyulan böyük təbilin və kösün günün müəyən zamanlarında çalınaraq gücünü göstərməsinə "Növbət döymə" ya da "vurma" deyilir. Növbət döymək dövlət başçısı olan xaqanın gücünü dosta, düşmənə göstərməsi və xüsusi ilə düşmənin ürəyinə qorxu salan şəkildə həyata keçrilməsi idi.
Osmanlı dövlətində bayraqla birgə müqəddəs bir varlıq halında yaşadılan mehtər müstəqilliyin, dövlət varlığının önəmli göstəricisi olmaqla yanaşı, meydan savaşlarında, qala mühasirələrində, dəniz savaşlarında düşmənə hücum etmək ərəfəsində çıxardığı səslə əsgərləri şövqləndirir, ordunun əhval-ruhiyyəsini yüksəldir, düşməni ruhdan salır, onun sıralarının pozulmasına səbəb olurdu. Meydan döyüşündə tək bir xaqanlıq kösü də ümumi mehtəri əvəz edə bilirdi. Hücum və müdafiələri xaqanlıq kösü müəyyənləşdirir, təbil və gərənaylardan ibarət olan mehtər savaşda ordunu istiqamətləndirirdi. Döyüşdə məğlubiyət mehtərin ələ keçrilməsi ilə müəyyənləşirdi. Bu vəziyyətdə ən çətin döyüşlər bayraq və mehtər ətrafında olurdu.

Aydın görünür ki, mehtər döyüş meydanında sadəcə musiqi toplusu demək deyildi, o eyni zamanda silahlı birliklərin mühüm tərkib hissəsi idi. Lakin sülh dövründə onun musiqi tərəfi daha çox önə çıxırdı. Sülh dövründə mehtər xaqanın hakimiyyətinin və dövlət həyatının davam etdiyinin bir göstəricisi idi.

Osmanlı mehtərində zurna, boru, gərənay və nəfəsli mehter tütəyi, kbs, təbil, nağara və çovğan kimi zərb alətləri yer alırdı.
"Tabl ü alem-i həssa" adlandırılan və ən böyük mehtər olan padişah mehtər grupu doqquz qatdan ibarət idi. Bunun mənası hər çalğı alətindən 9 ədəd olması demək idi. Bu say sonradan 12, 16-ya qədər artmışdı.

Padişahdan başqa vəziri əzəmin (baş nazirin) qübbə vəzirlərinin (kabinet üzvlərinin) dəftərdar və rəmis ül küttabın (maliyyə və xarici işlər nazirlərinin) mehterxanaları olduğu kimi, ölkənin müxtəlif əyalətlərində və qalalarında mehter dəstələri fəaliyyət göstərirdi.

Mehterin təsir gücü avropalılar tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmiş və mehter nümunə kimi götürülərək müxtəlif Avropa ölkələrində əsgəri musiqi bölmələri yaradılmışdır. Qlak, Motsart, Bethoven kimi bəstəkarlar mehterdən təsirlənərək musiqilər bəstələmişlər.
**Tünd qırmızı talış uzunbığı** (*lat.* Purpuricenus Talyshensis) — sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinə aid növ. Təbii şəraitdə nəslinin kəsilməsi ehtimalı vardır. Azərbaycanın endemik canlısıdır.

Təsviri
-------

Bədənin uzunluğu 12,5–17 sm-dir. Rəngi qaradır. Qanadüstlükləri açıq-qırmızı və ya çəhrayımtıl-sarı rəngdə olub hər birinin üzərində 3 iri qara ləkə vardır. Qanadüstlüklərin əsasında nisbətən kiçik qara ləkə, orta hissəsində iri və qismən oval, zirvədə isə ən kiçik qara ləkə vardır. Ön döş açıq –qırmızı rəngdə olub əsasda qalın qara ləkə ilə əhatələnmişdir, öndə iki qara nöqtəlidir. Bığcıqları 11 buğumludur.

Yayılması
---------

İran, Azərbaycanın cənub-şərqində. Azərbaycanın (Talış dağları)

Həyat tərzi
-----------

Dağ, dağətəyi və ovalıq sahələrin palıd meşələri. Böcəklərə may və iyun aylarında təsadüf edilir. Zəifləmiş, tələf olan və xəstə palıd ağaclarının oduncağında yaşayır. Növün biologiyası ətraflı öyrənilməmişdir.

Sayı
----

1936-cı ildə A.V.Boqaçev tərəfindən Lənkəranın Alekseyevka kəndində 2 fərd tutulmuşdur (AMEA zoologiya institutunun kolleksiya fondunda saxlanılır). Son illərdə qeydə alınmamışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Hirkan Milli Parkına daxil olmayan ərazilərdə palıd ağaclarının kəsilməsi. Bu ərazilərdə kolleksiyaçılar tərəfindən ticarət məqsədilə tutulması da böcəyin sayına mənfi təsir edir.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Hirkan Milli Parkında qorunur.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Böcəyin yaşadığı ərazilərdə meşə təsərrüfatı tədbirlərini nizamlamaq, qurumaqda olan və ya qurumuş palıd ağaclarının kəsilməsini qadağan etmək, onun sayi və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yaşayış ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycan Qırmızı Kitabı, II cild, Bakı, 2013.
2. Данилевский М.Л. Мирощников А.И. Жуки-дровосеки Кавказа (Coleoptera, Cerambycidae). Опеделитель. Краснодар, 1985, с. 212.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Qırmızı Kitabı, II cild, Bakı, 2013.
2. ↑  "Purpuricenus talyshensis Reitter, 1914". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-17.
3. ↑  Данилевский М.Л. Мирощников А.И. Жуки-дровосеки Кавказа (Coleoptera, Cerambycidae). Опеделитель. Краснодар, 1985, с. 212.

Xarici keçidlər
---------------

* Purpuricenus talyshensis Reitter, 1914

Həmçinin bax
------------

* Kiçik qəşəng böcək
* Qəşəng böcək
* Salomon qızılböcəyi
* Maral böcəklər
* Xəzər parandrası
* Döşüdişli uzunbığ

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q14737019
* BioLib: 190669
* EoL: 118334
* GBIF: 1139667
* IRMNG: 10537038

 |
**Zahidov Əsgər Sərdar oğlu** (7 noyabr 1928 - 5 aprel 2000) — pedaqoji elmlər namizədi, professor, "Lenin ordeni" və "Qırmızı ulduz" mükafatları laureatı.

Həyatı
------

Əsgər Zahidov 1928-ci ildə Masallı rayonu Xırmandalı kəndində dünyaya gəlmişdir. 1967-ci ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək pedaqoji elmlər namizədi elmi dərəcəsi almışdır. 1968-ci ilədək Xırmandalı və Həsənli kəndlərində məktəb direktoru, eyni zamanda Masallı Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyinin rəhbəri olmuşdur. 1968-ci ildən Həsənbəy Zərdabi adına Gəncə Pedaqoji İnstitutunun Tarix fakültəsində baş müəllim, daha sonra professor kimi çalışmış, fakültə dekanı, kafedra müdiri olmuş, dəfələrlə qəbul komissiyasının sədri seçilmişdir. 

100-dən çox metodik vəsaitin, "Haradasan Muğan" əsərinin, "Muğan şəhərinin tapıntısı" monoqrafik əsərinin müəllifi olmuşdur.

4 aprel 2000-ci ildə Gəncə şəhərində vəfat etmişdir.

Əsərləri
--------

* Azərbaycanın bəzi toponimləri. (1998)

Xarici keçidlər
---------------

Qədim Muğan Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
**Çərək** — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən uzunluq və çəki ölçmək üçün istifadə edilən ölçü vahidi.

Ümumi məlumat
-------------

Çərəkdən həm uzunluq, həm də çəki vahidi kimi istifadə edilmişdir. Uzunluq ölçüsü vahidi kimi çərəkdən çox geniş istifadə olunduğu mənbələrdən də aydın gorunur. Çərək arşının dörddə birinə bərabərdir. Əgər arşın 0,71 m-dirsə, onda çərək təxminən 18 sm-ə bərabər olur. 

Çəki vahidi kimi 1 çərək girvənkənin dörddə birinə bərabərdir. Girvənkənin 400 qram olduğunu biliriksə, onda çərək 100 qram olmuşdur. Çərək qab mənasında da işlənmişdir. Həmin qabın adı onun olcusu, tutumu ilə bağlıdır. Bir çərək taxıl, un və s. tutan mis qaba cçərək deyilmişdir.

Çərəkdən bir ölçu vahidi kimi musiqidə də istifadə olunur. Səslərin uzunluqlarına görə notlardan biri çərək not adlanır. Bütöv not ən uzun səsi, yarım not bütöv notun yarısını, çərək not isə dorddə birini təsvir edir. Başqa sözlə desək, bütöv not uzunluğuna görə iki yarım və dörd çərək nota bərabərdir. Yuxarıdakı misallardan göründüyü kini, çərək bütün hallarda bütövün dörddə birinə bərabər götürülür.

Mənbə
-----

**Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 459. ISBN 978-9952-34-152-2**

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭Xalq ölçü vahidləri |
| --- |
| Uzunluq ölçü vahidəri | Addım • Ağac • Arşın • Barmaq • Çərək • Dirsək • Qarış • Qulac • Mənzil • Mil  • Dəniz mili • Fərsəx • Verst |  |
| Çəki ölçü vahidəri | Arpa • Çanaq  • Girvənkə • Karat  • Misqal  • Batman • Təbriz batmanı • Kisə  • Hoqqa • Pud • Dirhəm • Daqqa • Dang  • Tağar • Dinar • Rətl • Xalvar |
| Sahə ölçü vahidəri | Kotan  • Hektar • Ar |
| Həcm ölçü vahidəri | Düymə • Tuluq • Tas |
| Sadə ölçü vahidəri | Baş  • Boyun  • Tüstü  • Top  • Kəllə  • Qol  • Diş  • Qulaq |
| Sürət ölçü vahidəri | Düyün |
**Hekla** - İslandiyanın cənubunda vulkan. Hündürlüyü 1481 metrdir. 874- cü ildən bəri 20 dəfə püskürüb və İslandiya adasının aktiv vulkanı hesab edilir. Orta əsrlərdə islandlar bu vulkanı "*cəhənnəmdəki su* "adlandırırdılar. Vulkan külünün öyrənilməsi nəticəsində məlum olmuşdur ki, vulkan 6600 il ərzində aktiv olmuşdur. Sonuncu püskürməsi 2000-ci ildə baş vermişdir. Hekla-uzunluğu 40 km olan vulkan dağının bir hissəsidir. Belə ki, bu dağın ən aktiv tərəfi 5,5 km-lik hissəsi olub *Heklugja* adlanır və hansı ki, Hekla vulkanına aiddir.

Püskürmənin tarixi
------------------

Vulkanın ən erkən püskürməsi 1104-cü ildə qeydə alınmışdır ki, bundan bəri 20-30 püskürmə müşahidə edilmişdir. Heklanın püskürmələri bir-birinə oxşamır. Belə ki, bunun üçün püskürmələrin proqnozlaşdırılması qeyri-mümkündür. Bəzi püskürmələr qısa olub,7-10 gün arası baş verir, bəziləri isə aylarla, hətta illərlə davam edir. 29 mart 1947-ci ildə baş verən püskürmə 1948-ci ilin aprel ayında sona çatmışdır. Belə ki, püskürmələr arası korelyasiya aşkar edilmişdir. Hekla uzun müddət sakitdirsə, demək, püskürmə daha şiddətli olacaqdır.

Tarixi və tarix öncəsi püskürmələr
----------------------------------

Aktiv fumorol
Heklanın ən iri püskürmələri holosen dövründə e.ə 950-ci ildə baş vermişdir. O, "*Hekla-3*" adını almışdır və ya "*H-3*". Bu püskürmə zamanı atmosferə 7,3 kub km vulkan külü atılmışdır. Bu 5 ballıq vulkan püskürməsi hesab olunmuşdur. Püskürmənin gücü elə yüksək olmuşdur ki, bir neçə il ərzində şimal yarımkürəsində temperaturun aşağı düşməsi müşahidə edilmişdir. Onun izlər şotlandiyanın torflu bataqlıqlarında İrlandiyada belə tapılmışdır.

Nüfuzu
------

İslandiya 1585, Heklanın püskürməsi
Hekla sözünün mənası "*papaqlı qısa plaş*"dır. Bu adı o zirvəsinin daima tez-tez buludlarla örtüldüyü üçün almışdır. Lap əvvəllər latın tarixçisi dağı Mons Casule (palş dağ) adlandırmışdır. 1104- cü ildən sonra isə çisterlərin irəli sürdüyü bir tarixə görə o "cəhənnəm qapıları" adını alır. Çister monarxı Qerbert Klervoskiy "*Möcüzələr haqqında*" əsərində Heklanı xatırlatnmır.

Flora və faunası
----------------

Hekla və island atı
Heklanın üzəri əvvəllər ağaclarla örtülü olmuşdur. Meşələr və hündür boylu bitkilər külə çox az həssasdırlar, nəinki alçaqboylu bitkilər. Lakin vulkan fəaliyyəti nəticəsində yaranan səth eroziyaya qarşı çox həssasdır. 90 000 hektar ərazinin meşə örtüyü ilə örtülməsi üçün xüsusi layihə hazırlanmışdır ki, əraziyə söyüd və ağcaqayın növləri torpaqları münbitləşdirdikdən sonra vulkan küllərinin üzərinə səpilmişdir. Bu vulkan külü ilə örtülmüş geniş ərazilərin bərpasına kömək edəcək və havaların soyuq keçdiyi dövrlərdə eroziyasının qarşısını alacaq. Drenajın və su eroziyasının biopotensialın zənginləşməsinə səbəb olacaq. Bu layihə həcminə görə Avropada geniş hesab edilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  "Hekla (ingiliscə)". 2015-02-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-14.

Xarici keçidlər
---------------

* İslandiyada "Cəhənnəm darvazaları"
* Vulkanların heyrətamiz gücü
**Yeni Tayvan dolları**   
**新臺幣 / 新台幣  (çin.)**| 

|  |
| --- |
| NT$2000 |
|

 |
| **ISO 4217** | TWD |
| **Simvolu** | NT$ • 元 • 圓 |
| Buraxiliş ili | 15 iyun 1949 |
|
| **Ölkə** | Tayvan |
| **Pullar** - Qəpiklər  - Banknotlar |  $ ½, 1 $, $ 5 $ 10, $ 20, $ 502000, 1000, 500, 200 və 100 dollar. |
| **Mərkəzi Bank** | Çin Respublikasının Mərkəzi Bankı   www.cbc.gov.tw |
|

**Yeni Tayvan dolları** (Ənənəvi Çin yazısı: 新台币/新台币, Sadələşdirilmiş Çin yazısı: 新台币, Pinyin: Xīntáibì; işarəsi: NT$; ISO 4217: **TWD**) ya da sadəcə **Tayvan dolları**, - Tayvan valyutasıdır. Valyuta kodu TWD, NT$ dollar qısaldılmış yazılışıdır. 1949-cu ildən Tayvanın rəsmi valyutasıdır. İlk dəfə Tayvan Bankı tərəfindən çap edilmişdir, 2000-ci ildən isə çapı Çin Respublikasının Mərkəzi Bankı]tərəfindən həyata keçirilir.
Yeni Tayvan dollarının iki ədəd sub hissəsi vardır; bir dənəsi *jiao* (角) və bir dollar on dənə jiaoa bölünür; o biri isə *fen* (分) və bir dollar 100 ədəd fenə bölünür.

İstinadlar
----------
**Natrolit – Na2 [Al2Si3O10] · 2 H2O**  — Rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Manqanlı natrolit, litiumlu natrolit.

Xassələri
---------

Rəng – qar kimi ağ, rəngsiz, sarımtıl, sarı, qırmızımtıl, kərpici-qırmızı, bəzən qara; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə, ipəyi, sədəf; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,2-2,26; Sərtlik – 5-5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar; pilləli, tikanlı; Başqa xassələr– piroelektrik və pyezoelektrik xassələri; yüksək sorbsiya qabiliyyəti; Morfologiya – kristallar: nazik prizmatik, sap şəkilli, sütunvari; İkiləşmə: {110} və {011} üzrə; Mineral aqreqatları: çubuq formalı, radial-şüalı, lifli, torpaqvari, sıx, bəzən bütöv kütlələr, irikristallik bloklar, sferolitlər, kollomorf əmələgəlmələr, kristallik qabıqlar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Effuziv süxurların–bazalt və andezitlərin tipik mineralı olub, badamvari boşluqlarda müşahidə edilir. Nefelin və sodalitin hidrotermal dəyişilmə məhsulu kimi qələvi intruziv və effuziv süxurlarda – nefelinli siyenitlərində və bazaltlarda rast gəlir. Qələvi peqmatitlərdə en kəsiyi bəzən 1 m2-ə çatan irikristallik monomineral bloklar təşkil edir. Hidrotermal damarlarda, qneyslərdə, habelə sement kimi nefelinit palaqonit tuflarında müəyyən edilmişdir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, geylandit, skoletsit, stilbit, şabazit, mezolit, analsim. Mineralın tapıldığı yerlər: Usti, Çeşska Lipa (Çexiya); Rodope (Bolqarıstan); Vişnyovıye və İlmen dağları, Kola yarımadası (Rusiya); Havay adaları və b. Azərbaycanda Xocavənd (Dağlıq Qarabağ), Qubadlı, Göy-Göl, Laçın, Lerik rayonlarında, Kiçik Qafqazın Qazax və Ağcakənd çökəkliklərində və b. aşkar edilmişdir.

Tətbiqi
-------

Molekulyar ələk kimi istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Natrolite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | LCCN: sh85090187 · Microsoft: 2777959884 |

* The Mineral Natrolite

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.
**Rivulus marmoratus** Çəkidişkimilər dəstəsinin Rivulidae fəsiləsinə aid balıq növü.

Çürümüş gövdə və budaqların içərisində gizlənən balıq - Rivulus marmoratus Poey- müvəqqəti olaraq öz bioloji qruluşunu dəyişmək və hava ilə nəfəs alamaq qabiliyyətinə malikdir. 

Uzunluğu iki düyüm həcmində olan bu balıq adətən çirkli sularda, yengəclərin batmış yuvalarında və Karib hövzəsində, Latın Amerikası və Floridanın manqrov bataqlıqlarında yaşayır. 

Bioloqlar da bu yeniliyə Beliza və Florida bataqlıqlarında rast gəliblər. Onlar çürümüş budaqlar və ağac gövdələrində gizlənmiş yüzlərlə balıq aşkarlayıblar. 

Eyni zamanda bu balıq yeganə onurğalı canlıdır ki, onlar tərəf müqabili olmadan da nəsil artırmaq xüsusiyyətinə və həm kişi, həm də qadın cinsiyət üzvünə malikdirlər. 

Buna baxmayaraq, Rivulus marmoratus Poey havada nəfəs alan yeganə balıq deyil. Həmçinin Klariva naqqası da hvada və suda nəfəs almaq üçün qəlsəməyə malikdir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Balıq** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1766865
* Wikispecies: Kryptolebias marmoratus
* BioLib: 191516
* BOLD: 27402
* FishBase: 3213
* GBIF: 2349291
* iNaturalist: 103727
* IRMNG: 10145506
* IUCN: 19735
* NCBI: 37003
* WoRMS: 314719

 |
Bu animasiya parallaksa bir misaldır
**Parallaks** — müşahidəçinin yerini dəyişdiyi zaman hər hansı obyektin vəziyyətinin görünən dəyişməsidir və ya hər hansı bir obyektin iki müxtəlif müşahidəçi tərəfindən iki fərqli nöqtədən izlənməsidir. Bu zaman müşahidəçilərin gözlərindən çıxaraq obyektə yönələn düz xəttlərin kəsişməsindən əmələ gələn bucaq **uzaqlıq bucağı** və ya **parallaks bucağı** adlanır. Həmçinin parallaks üsulu ilə bir kimsənin gözündən çıxan işığın dünyadan Günəşə, günəşdən ulduza, ulduzdan da təkrar dünyaya bir xətt çəkildiyində yaranan üçbucağın bucaqları köməyiylə ulduzların uzaqlıqlarını hasablamaq mümkün olur. Bu üsul ilə ancaq 3000 işıq ili uzaqlığa qədər olan uzaqlıqları dəqiq hesablamaq olur.

Hər hansı bir cimsə baxarkən, 1 metr sola doğru yerdəyişmə etdikdə, parallaks bucağı 1 dərəcə olur. Bir insanın növbə ilə sağ və sol gözünü yumub və baş barmağı ilə qarşısını tutduğu cismə baxdıqda ortaya çıxan hadisə parallaksdır. Parallaks bucağı 1 dərəcə olan göy cisimlərinə qədər olan məsafəsi 1 Parsekdir.

Xarici Keçidlər
---------------

Astronomi Birimleri Arxivləşdirilib 2016-11-13 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Versal.

**Versal sarayı** (fransızca: *Le château de Versailles*) - Fransanın paytaxtı Parisdə yerləşən tarixi saray. Versal sülh müqaviləsi burada imzalanmışdır.

Sarayın ilk binasının tikintisinə 1661-ci ildə başlanmış və daha sonra müxtəlif illərdə genişlətdirilmişdir. Hazırda saray muzey kimi fəaliyyət göstərir. Roma İmperatorluğundan sonra ilk dəfə böyük ölçülər bu sarayda tətbiq edimişdir. Bunun səbəbi sabit və mərkəzi monarxiya idarəsi idi. İtaliya, Almaniya, İngiltərədə siyasi şərait fərqli olduğundan uzun müddət oralarda belə saray tikilə bilməmişdir.

Sarayın maraqlı cəhəti tikilərkən tualet və ya vanna yerləşdirilməməsidir. Bunun səbəbi o dövrdə zadəgan anlayışına görə zadəganların istədiyi yerdə ehtiyaclarını qarşılamaları idi.Bu səbədən Avropada Versal sarayının qoxusunu "Avropadaki bütün saraylardan fərqli" (Memoirs: Duc de Saint-Simon ) adlandırırdılar. 1768-ci ilə qədər sarayda tualet olmamışdır. 1789-cu ildə Fransa inqilabından sonra sarayda cəmi 9 tualet vardı və onlar da kral və ailəsinə məxsus idi.

İnşaat mərhələləri
------------------

Sarayın tikintisinə 1661-ci ildə Kral XIII Luisin dövründə başlanmışdır. Sarayın tikilməsi və genişləməsi 4 mərhələdən ibarətdir:

1. XIII Luis tərəfindən kərpic və daşdan tikilən kiçik ov köşkü.
2. XIII Luis tərəfindən tikilən köşk Le Vau tərəfindən böyütüldü.
3. XIV Luis sarayı dövrün məşhur memarı Jül Hardouin Mansart tərəfindən genişlətdirərək saraya indiki klassik görünüşünü verdi.
4. XV Luisin dövründə memar Anqe-Jek Qabriel saraya əlavələr etdi.

Memarlığı
---------

Versal sarayı Luvr muzeyi kimi Fransanın ən əhəmiyyətli tarixi bölgələrindən biridir. Versal sarayənən bağça tərəfindəki fasadı La Vaunun son əsəridir və klassik Fransa memarlığının nümələrindən biridir. Mərmər həyət ətrafında 3 cür bina yerləşir. XIV Luis sarayı mühafizə etmək üçün mərmər həyətdə bəzi dəyişikliklər etmişdir. Memar J.H.Mansart Le Vaunun bağçadakı tikilisini tamamlamaq işini alınca Le Vaunun terrasını qaldırmışdır. Sarayın içi fasadından daha uğurlu tikilmişdir. Sarayın içindəki mərasim otaqları bir aks üzərində yerləşir. Bütün saray kralın yataq otağı ətrafında cəmlənmişdir. Sarayın ən məşhur yerləri Güzgülər Qaleriyası və Şapeldir.

Güzgülər Qaleriyası
-------------------

Qaldırılan mərkəzi terrasda tikilmişdir. Dekorasiyası isə Le Brun tərəfindən hazırlanmışdır. Bütün koridorun divarları güzgülərlə bəzədilmişdir. Adını da məhz buradan alır. Qaleriyanın döşəməsi isə yaşıl mərmər ilə örtülmüşdür. Salonun tavanındakı əsərlərdə Le Bruna aiddir. 1782-ci ildəki ABŞ və İngiltərə arasında, həmçinin Birinci Dünya müharibəsinin sonunda məğlub olan Almaniya ilə müttəfiqlər arasındaki müqavilə bu salonda imzalanmışdır.

Peyzaj və bağça
---------------

Versal sarayının peyzaj memarı eyni zamanda Vau sarayının peyzaj memarı olmuş Andre Le Notrdır. Le Notrın planı Versal qəsəbəsinin qərbindən başlayır.

Qalereya
--------

* Saraydan bir mənzərəSaraydan bir mənzərə
* Sarayın xəritəsiSarayın xəritəsi
* Sarayın bağçasıSarayın bağçası



1. ↑  base Mérimée (fr.). ministère de la Culture, 1978.
2. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
**Rixman — Nyuton qanunu** — istilik başlığı ilə müxtəlif cisimlər arasındakı istilik axını ifadə edən empirik nizamlılıq.

İstilik mübadiləsi — istilik daşıyıcısı və bərk arasında istilik mübadiləsi prosesidir. İstilik ötürülməsi, istiliyin onları bir-birindən ayıran bir divar vasitəsilə bir mühitdən digərinə ötürülməsi prosesidir. Qanunda deyilir

Cisimlərin sərhədindəki istilik axınının sıxlığı (Vt/m² ilə ifadə olunur) onların temperatur fərqinə (bir söznən temperatur rəhbəri) mütənasibdir:

{\displaystyle q=\alpha \Delta T.}

İstilik ötürmə əmsalı
---------------------

Uyğunluq əmsalı {\displaystyle \alpha } — istilik ötürmə əmsalı — Vt/m² ilə ölçülən 1 K istilik fərqində istilik axını sıxlığı. Əslində, həmişə sabit deyildir və hətta temperatur fərqindən də asılı ola bilər, qanunu təqribən düzəldir. İstilik axını bir vektor hesab etsək, o, axdığı yer səthinə perpendikulyar yönəldilmişdir.

{\displaystyle \alpha } — vahid temperatur başında vahid vaxtına 1 m² səthdən verilən istilik miqdarı. Bu asılıdır:

* soyuducu növündən və onun temperaturundan;
* təzyiqin istiliyindən, konveksiya növündən və axın rejimindən;
* səthin vəziyyətindən və axın istiqamətindən;
* bədən həndəsəsindən.

Buna görə {\displaystyle \alpha } istilik ötürmə prosesinin bir funksiyasıdır; Cədvəl yox, təxmini dəyər; eksperimental olaraq təyin olundu.

Ekvivalentin yazılışı:

{\displaystyle {\frac {d}{dt}}{\frac {\partial }{\partial S}}Q=\alpha \Delta T.}
**Aryenis** – Herodota görə Lidiya hökmdarı II Aliattın qızı və hökmdar Kroesusun bacısı.

Aryenis daha çox Midiya şahbanusu, hökmdar Astiaqın arvadı kimi tanınmış, II Kirin anası Mandananın (və ya ola bilsin Amitisin) anası olmuşdur. O, həmçinin I Kambizin qayınanası, II Kirin nənəsi olmuşdur.

Aryenis Kiaksar və II Aliatt arasında Halis döyüşündən sonra bağlanan müqaviləyə uyğun olaraq Midiya hökmdarının oğlu Astiaqa ərə verilmişdir. Herodot onu Mandananın (I Kambizin arvadı) anası kimi qeyd edir, lakin onun Mandananın ondan əvvəl doğulması haqqında müəyyən spekulyasiyalar da var.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Nos ancêtres de l'Antiquité*, 1991, Christian Settipani, p. 152

| ⛭**Midiya** |
| --- |
| Dil | Midiya dili | Midiya |
| Şəhərlər | Ekbatan • Raqa • Hirbə • Qazaka |
| Lidiya ilə müharibə | Halis döyüşü |
| Farslarla müharibə | Fars qiyamı • Hirbə döyüşü • Persia sərhəddində döyüş • Pasarqad döyüşü |
| Hökmdarlar | Deyok • Fraort • Madiy • Kiaksar • Astiaq • II Kiaksar |
| Şəxslər | Amitis • Artember • Datis • Mazares • Aryenis • Mandana • Harpaq • Qaumata |
Versiya nömrəsinə aid nümunə
***Versiya nömrəsi*** (version number) – müəyyən mərhələdə konkret proqram təminatını identifikasiya etmək üçün onu hazırlayan tərəfindən təyin olunan nömrə. Versiya nömrələrindən həm proqramın buraxılışından öncə, həm də sonra istifadə olunur, ancaq buraxılışdan öncə verilmiş nömrələrin yalnız hazırlanma və testləmə mərhələsində dəyəri olur. Ümumiyyətlə, versiya nömrələri addan onluq nöqtə ilə ayrılır. Proqramdakı dəyişiklikləri, modifikasiyaları, düzəlişləri bildirən ardıcıl buraxılışlar daha yüksək versiya nömrəsinə malik olur. Proqramdakı başlıca dəyişikliklər, adətən, versiya nömrəsində önəmli dəyişikliklə qeyd olunur, məsələn, versiya 3.3 və versiya 4.0; cüzi dəyişikliklər isə versiya nömrəsində kiçik dəyişikliklərlə göstərilir, məsələn, 4.01, yaxud 4.1.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

Proqram təminatında versiya nömrələri