**İntellektual tarix** — ziyalıların tarixi, yəni müxtəlif ideyalar yaradan, müzakirə edən, təbliğ edən insanların tarixi. Saf fəlsəfə tarixindən (müvafiq olaraq: elm, ədəbiyyat və s.) və onun sıx bağlı olduğu ideyalar tarixindən fərqli olaraq, intellektual tarix ideyaları öz daşıyıcılarının mədəniyyəti, tərcümeyi-halı, sosial-mədəni mühiti vasitəsilə öyrənir.

Terminologiya məsələləri
------------------------

Amerika tarixşünaslığında intellektual tarix bu anlayışın iki kateqoriyası kimi başa düşülür. Birincisi XX əsrin əvvəllərində Ceyms Harvi Robinsonun "Yeni Tarix" adlanan əsəri ilə birlikdə yaranıb və xüsusi tədqiqat sahəsi kimi artıq Perri Millerin adı ilə bağlıdır. Bu konsepsiyanın başqa bir kateqoriyası A. O. Lovcoyun təklif etdiyi tərifə aiddir.

O, artıq öz tədqiqat obyektinə, onun öyrənilməsi üzrə fəaliyyət planına, öz metodologiyasına və "öz institusional məkanına — "Journal of the History of Ideas" — yə malik olan subyektə istinad edir. 1940-cı ildə Lovejoy tərəfindən əsası qoyulmuş İdeyaların Tarixi jurnalı (Journal for the History of Ideas). Avropada heç bir tərif geniş yayılmayıb. Almaniyada, bir qayda olaraq, *Geistesgeschich* tetermini əsasən istifadə olunur. İtaliyada storia *intellettuale* termini belə yaranmayıb, Delio Cantimori də əsərlərində bundan istifadə etməyib. Fransada nə belə bir konsepsiya, nə də elmi intizamın özü var idi. (Baxmayaraq ki, ədəbiyyat tarixçisi Jan Erar (J. Ehrard) bu termindən ehtiyatla və müəyyən qeyd-şərtlərlə istifadə etməyə çalışmışdır.) Roje Şartyenin fikrincə, bu terminin özü "mahiyyət etibarilə Annales məktəbinin tarixçiləri tərəfindən icad edilmiş yeni terminologiyaya və o cümlədən mentalitetlər tarixi, tarixi psixologiya, ideyaların sosial tarixi və sosial-mədəni tarixə müqavimət göstərmək iqtidarında deyildi.".

Yeni intellektual tarix
-----------------------

XX əsrin 70-ci illərində Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Böyük Britaniyada, Fransada, Skandinaviya ölkələrində yeni intellektual tarixçi adlanan elmi ictimaiyyətin formalaşmasına başlanıldı. "İntellektual tarix" termininin özü əvvəlcə tarixçilər tərəfindən tədqiqat obyekti kimi qəbul edilən tədqiqat sahəsinin adı ilə bağlı idi. Sonralar bu məfhum "keçmişi dərk etmə, dərk etmə tarixi kimi keçmişə ümumi yanaşma"nı göstərməyə başladı. Bu, yeni intellektual tarixçilərin tarixi təsvirə olan marağını izah edir. Onların tədqiqat obyekti "tədqiqatçının tarixi sübutların oxunması prosesində yaratdığı" mətnin dili, strukturu, məzmunu olmuşdur. Əvəzində tədqiqat predmeti kimi tarixi mətnin özünə diqqət ön plana çəkilmişdir. Yeni intellektual tarixçilər tarixi gerçəkliyin mətndən kənarda mövcud olmadığı iddiasından çıxış edirdilər: yalnız "reallığın obrazı" və ya "reallığın təsiri" mövcuddur. Belə mövqelərdən gələn tarixi sübutları nəzərə alaraq, ona özünəməxsus formal xüsusiyyətləri olan mətn (verbal və ya qeyri-şifahi) kimi yanaşmağı təklif etdilər.

Onların bəzi açıqlamaları köhnəlmiş fikirləri canlandırmaq cəhdi təsiri bağışlayırdı. Belə ideyalar arasında "janr fərqlərinin və iki müxtəlif peşənin müəyyən etdiyi xüsusi nitq qaydalarının mövcudluğuna baxmayaraq, yazı kimi ümumi ədəbiyyat və tarix (tarixşünaslıq) birliyi" ideyası var. Lakin əslində söhbət reanimasiyadan yox, bu tezisin köklü şəkildə yenilənməsindən gedirdi. Onun tədqiqat praktikasına daxil edilməsinə əsasən narratologiya kömək etmişdir. Qeyd olunur ki

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Tarixi povestlə ədəbi povest arasındakı oxşarlıqlar və fərqlər probleminin yeni intellektual tarixçilər tərəfindən tərtibi və nəzəri inkişafı onlara tarixi tədqiqatların "ərazisini" müəyyən etməyə və - metatənqid prosesində - ayırd etməyə imkan verdi. "yazılı biliyin məntiqindən" (Ç.Bazeman) "tarixi povestin məntiqi"nin (X.Uayt, L.Mink, F.Ankersmit) orijinallığı. | "|

Ənənəvi tarixçilər arasında yeni islahatçıların ideyaları, bir qayda olaraq, mənfi reaksiya və yadlıq doğururdu. Eyni zamanda, onların əsərləri ilə daha dərindən tanış olduqdan sonra dərk etməyə başladılar ki, yeni intellektual tarixçilər cəmiyyətində tarixi biliyin vəzifələrini və imkanlarını dərk etmək üçün "fərqli" mədəniyyət yetişir, tarixi yazının digər normaları formalaşır. cəmiyyətin icazə verdiyi nəzəri və metodoloji müxtəliflikdən kənara çıxan ortaya çıxanlar". Tədricən qarşıdurma "yeni ziyalıların" konstruksiyalarını anlamaq və hətta onların ideyalarını öz tədqiqatlarında tətbiq etmək istəyi ilə əvəz olundu.

Müasir Avropanın İntellektual Tarixi
------------------------------------

* Maarifçilik
	+ Ensiklopediyaçılar
* Romantizm
* Postromantizm
* Modernizm
	+ Ekzistensializm
	+ Strukturizm
* Postmodernizm
	+ Poststrukturizm

İstinadlar
----------

1. ↑  *Шартье Р.* Интеллектуальная история и история ментальностей: двойная переоценка? Arxivləşdirilib 2021-11-13 at the Wayback Machine //Новое литературное обозрение. 2004, № 2
2. 1 2  *Зверева Г. И.* Реальность и исторический нарратив: проблемы саморефлексии новой интеллектуальной истории Arxivləşdirilib 2021-11-12 at the Wayback Machine. // Одиссей: Человек в истории. – М. 1996

Ədəbiyyat
---------

* Диалог со временем. Альманах интеллектуальной истории. (Издаётся с 1999 года.)
* Зенкин С. Н. Русская теория и интеллектуальная история. Заметки о теории.
* Парадигмы интеллектуальной истории: от коллективных представлений к авторским интенциям // Новое литературное обозрение . — 2004. — № 2 (66)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 114799590 |