**Vostok-1** (*rus.* Восток 1 – "Şərq 1") — Vostok proqramının ilk kosmik uçuşu və tarixdə ilk dəfə insanla orbital kosmik uçuş. Vostok-3KA kosmik kapsulu 12 aprel 1961-ci ildə Sovet kosmonavtı Yuri Qaqarin ilə birlikdə Baykonur kosmodromundan buraxılmış və bunun nəticəsində Yuri Qaqarin Yer ətrafında orbital sürətə çatan və Yer ətrafında tam orbiti tamamlayan ilk insan olmuşdur.

Kosmik uçuşun orbitinin ən aşağı nöqtəs iatmosferin yuxarı hissəsindən 169 kilometr (91 nmi) məsafədə idi. Uçuş startdan enişə qədər 108 dəqiqə çəkdi. Qaqarin 7 kilometr (23,000 ft) hündürlükdə kapsulundan ayrılaraq paraşütlə yerə endi.

Arxa fon
--------

Soyuq Müharibənin iki super gücü olan Sovet İttifaqı və ABŞ arasında Kosmos Yarışı Sovet İttifaqı 1957-ci ildə dünyanın ilk süni peyki Sputnik 1-i orbitə buraxmazdan əvvəl başlamışdı. Hər iki ölkə kosmosa uçuş texnologiyasını inkişaf etdirmək istəyirdi. Xüsusilə, hər iki ölkənin əsas məqsədi kosmosa ilk insanı göndərmək idi. Sovet İttifaqı ABŞ-nin Merkuri Layihəsi ilə rəqabətdə "Vostok" proqramını gizli şəkildə həyata keçirirdi. 1960-cı ilin mayından 1961-ci ilin martına qədər Vostok raket ailəsini və kosmik kapsulu sınaqdan keçirmək və inkişaf etdirmək üçün bir neçə prekursorsuz missiyaya başlandı. Bu missiyalar müxtəlif dərəcədə müvəffəqiyyət qazansa da, ilk ekipaj uçuşuna imkan verən son ikisi – Korabl Sputnik 4 və Korabl Sputnik 5 əsl uğur idi.

Pilot
-----

Vostok-1 kapsulu bir kosmonavtı daşımaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. 27 yaşlı Yuri Qaqarin "Vostok-1"in baş pilotu seçildi, ehtiyatda isə German Titov və Qriqori Nelyubov oldu. Bu tapşırıqlar rəsmi olaraq aprelin 8-də, missiyadan dörd gün əvvəl verilmişdi, lakin Qaqarin son bir neçə ay ərzində kosmonavt namizədləri arasında ən yaxşısı kimi özünü büruzə verirdi.

Kosmanovtlar hazırlığının rəhbəri Nikolay Kamanin idi. Gəminin baş pilotunun kim olacağına o qərar verirdi. Kamanin 5 aprel tarixində gündəliyinə yazdığına görə, Qaqarinlə Titov arasında hələ də qərarsızdır:

> 
> "Məni Titovu seçməkdən saxlayan yeganə şey, bir günlük uçuş üçün daha güclü insanın olmasıdır."
> 
> 
> 

9 apreldə görüş zamanı Qaqarin və Titova bu qərar haqqında məlumat verildikdə, Qaqarin çox sevindi və Titov məyus oldu. Aprelin 10-da bu görüş televiziya kameraları qarşısında yenidən canlandırıldığı üçün tədbirin rəsmi görüntüləri də olacaqdı. Buraya Qaqarinin qəbul nitqi daxil idi. Məxfilik səviyyəsinin göstəricisi olaraq, digər kosmanovt namizədlərindən biri Aleksey Leonov sonralar xatırlayırdı ki, o, kosmos uçuşu başlayana qədər missiya üçün kimin seçildiyini bilmirdi.

Hazırlıqlar
-----------

Frankfurt Hava Limanının "Rusiya kosmosda" sərgisində nümayiş etdirilən "Vostok" kosmik gəmisinin maketi
Vostok kosmik gəmisinin maketində sonrakı Vostok missiyalarından fərqli olaraq, kosmik gəmidən siqnalları qəbul etmək üçün xüsusi izləmə gəmiləri mövcud deyildi. Bunun əvəzinə onlar kosmik gəmi ilə əlaqə saxlamaq üçün komanda nöqtələri adlanan yerüstü stansiyalar şəbəkəsinə etibar etdilər. Bütün bu komandanlıq məntəqələri Sovet İttifaqının tərkibində yerləşirdi. Çəki məhdudiyyətlərinə görə ehtiyat retro-raket mühərriki yox idi. Kosmik gəmi retro-raketlərin uğursuzluğu halında sağ qalmağa və təbii orbital çürüməyə imkan vermək üçün 13 günlük ehtiyat daşıdı.

Buraxılış meydançasına köçürülərkən mühəndis Qerman Lebedev tərəfindən Qaqarinin dəbilqəsinə əl ilə "*СССР*" hərfləri yazılmışdı. Lebedev bunu belə əsaslandırırdı ki , U2 pilotu Qari Pauersin vurulmasından bir ildən az vaxt keçməsinə baxmayaraq, hansısa ölkəni müəyyənləşdirmədikdə kosmonavtın eniş zamanı casusla səhv salınması ehtimalı hələ də mövcuddur.

### Avtomatik idarəetmə

Bütün missiya ya avtomatik sistemlər, ya da yerdən idarəetmə ilə idarə olunurdu. Bunun səbəbi, tibb işçiləri və kosmik gəmi mühəndislərinin bir insanın çəkisizliyə necə reaksiya verə biləcəyindən əmin olmaması idi. Buna görə də, pilotun əl ilə idarəetmə vasitələrini kilidləmək qərara alındı. Hər ehtimala qarşı, fövqəladə hallarda idarəetmə vasitələrinin kilidini açmaq üçün kod bort zərfinə yerləşdirildi. Uçuşdan əvvəl Kamanin və digər idarəetmə heyətinin üzvləri Qaqarinə kodu (1–2–5) dedilər.

### 11 aprel 1961

Qaqarinin 11 aprel 1961-ci il, saat 19:35 tarixli elektrokardioqramması. Moskva, Kosmonavtika Memorial Muzeyi.
11 aprel 1961-ci il səhər Baykonur kosmodromunda "Vostok-K" raketi və ona əlavə edilmiş "Vostok-3KA" kosmik kapsulu ilə birlikdə üfüqi vəziyyətdə buraxılış meydançasına bir neçə kilometr daşındı. Onlar buraxılış meydançasına çatdıqdan sonra texniki işçilər hər şeyin qaydasında olduğundan əmin olmaq üçün gücləndiricinin sürətli müayinəsini apardılar. Poblem aşkar edilmədikdə, gücləndirici LC-1-də quruldu. Moskva vaxtı ilə saat 10:00-da Qaqarin və Titova uçuş planına yekun baxış əmri verildi. Onlara bildirildi ki, buraxılış növbəti gün, Moskva vaxtı ilə saat 09:07-də baş tutmalıdır. Bu qərar ona görə verilmişdi ki, kapsul Afrika üzərində uçmağa başlayanda, yəni retro-raketlərin yenidən daxil olmaq üçün atəşə ehtiyacı olduğu zaman, günəş işığı oriyentasiya sisteminin sensorları üçün ideal olsun. Saat 18:00-da müxtəlif fizioloji göstəricilər alındıqdan sonra həkimlər kosmonavtlara qarşıdakı missiyaları müzakirə etməməyi tapşırdılar. Həmin axşam Qaqarin və Titov musiqi dinləyərək, bilardo oynayaraq və uşaqlıqları haqqında söhbət edərək stress atırdılar. Saat 21:50-də hər iki şəxsə yaxşı bir gecə yuxusu təmin etmək üçün yuxu dərmanı təklif edildi, lakin hər ikisi imtina etdi. Həkimlər kosmonavtların vəziyyətinə gecə boyu nəzarət etmək üçün onlara sensorlar qoşdular və onlar hər ikisinin yaxşı yatdığına nəzarət etməyi bacardılar. Qaqarinin bioqrafları deyirdilər ki, o gecə nə Qaqarin, nə də Titov yatmayıb. Baş konstruktor Sergey Korolev də qaçılmaz kosmosa uçuşun yaratdığı narahatlığa görə həmin gecə yatmamışdı.

### Qaqarinin uçuşdan əvvəlki bəyanatı

Missiyadan əvvəl Qaqarin mətbuata bəyanatla çıxış edərək Sovet İttifaqına və bütün dünyaya belə müraciət etdi:

> 
> Hörmətli dostlar, həm tanıdığım, həm də tanımadığım həmvətənlər, bütün torpaqlardan və qitələrdən olan kişilər və qadınlar!
> 
> 
> Bir neçə dəqiqədən sonra qüdrətli bir kosmik gəmi məni Kainatın uzaq genişliklərinə aparacaq. Başlamadan əvvəl bu son dəqiqələrdə sizə nə deyə bilərəm? Bütün keçmiş həyatımı bir gözəl an kimi görürəm. İndiyə qədər yaşadıqlarım və etdiyim hər şey bu ana hazırlıq idi. Siz başa düşməlisiniz ki, çox böyük həvəslə və uzun zamandır məşq etdiyimiz uçuş yaxınlaşdığı üçün hisslərimi ifadə etmək çətindir. Tarixdə bir ilk olan bu uçuşu etməli olduğum təklif ediləndə nə hiss keçirdiyimi deyə bilmirəm. Sevinc idi? Xeyr, bundan başqa bir şey idi. Qürur? Xeyr, bu təkcə qürur deyildi. Mən özümü çox xoşbəxt hiss etdim. Çünki kosmosda birinci olmaq, təbiətlə misli görünməmiş duel etməkdən böyük bir şey xəyal etmək olarmı? Amma sonra insanlığın arzuladığını həyata keçirən, insanlar üçün kosmosa yol göstərən ilk şəxs olmağın nəhəng məsuliyyəti haqqında düşündüm… Mənə bu tapşırılandan daha çətin bir iş deyə bilərsinizmi? Bir nəfərin, onlarla insanın, hətta bir kollektivin qarşısında məsuliyyət daşımıram. Bu, bütün sovet xalqı, bütün bəşəriyyət qarşısında, onun bu günü və gələcəyi qarşısında məsuliyyət daşıyıram. Əgər buna baxmayaraq, mən bu uçuşa cəsarət edirəmsə, bu, kommunist olduğum üçün, həmvətənlərimin, sovet kişi və qadınlarının göstərdiyi misilsiz şücaətlərdən güc aldığım üçündür. Bilirəm ki, işi daha yaxşı yerinə yetirmək üçün bütün iradəmi toplayacağam. Bunun əhəmiyyətini dərk edərək, Kommunist Partiyasının və sovet xalqının tapşırığını yerinə yetirmək üçün əlimdən gələni edəcəyəm.
> 
> 
> Kosmosa uçmağa başladığım üçün xoşbəxtəmmi? Əlbəttə. Bütün dövrlərdə və bütün dövrlərdə insanın ən böyük sevinci yeni kəşflərdə iştirak etmək olub.
> 
> 
> Mən bu ilk kosmosa uçuşu kommunizm insanlarına, sovet xalqımızın artıq qədəm qoyduğu və əminəm ki, yer üzündəki bütün insanların daxil olacağı bir cəmiyyətə həsr etmək istərdim.
> 
> 
> Yenidən görüşmək ümidi ilə…
> 
> 
>

Uçuş
----

Uçuşdan əvvəl Qaqarin və Korolev (sağda).
1961-ci il aprelin 12-də səhər Moskva vaxtı ilə saat 05:30-da həm Qaqarin, həm də ehtiyat pilot olan Titov yuxudan oyandırıldı. Onlara səhər yeməyi verildi, skafandrlarını geyindirdilər, sonra isə buraxılış meydançasına aparıldılar. Qaqarin "Vostok-1" kosmik gəmisinə daxil oldu və yerli vaxtla saat 07:10-da (UTC 04:10) radiorabitə sistemi işə salındı. Qaqarin kosmik gəmidə olarkən, onun şəkli bort kamerasından buraxılış idarəetmə otağında televiziya ekranlarında göründü. Buraxılış daha iki saat baş verməyəcəkdi və bu müddət ərzində Qaqarin missiyanın əsas CapCom-u, həmçinin baş konstruktor Sergey Korolev, Nikolay Kamanin və bir neçə başqaları ilə söhbət etdi. Bir sıra sınaq və yoxlamalardan sonra Qaqarin kosmik gəmiyə daxil olduqdan təxminən qırx dəqiqə sonra onun lyuku bağlandı. Qaqarin isə bildirdi ki, lyuk düzgün möhürlənməyib və texniki işçilər təxminən bir saat vaxt sərf edərək bütün vintləri sökərək lyuku yenidən möhürləyiblər. 2014-cü ildəki nekroloqa görə, "Vostok"un baş konstruktoru Oleq İvanovski lyukun bərpasına şəxsən kömək edib. Lyukun əslində düzgün möhürlənib-möhürlənməməsi ilə bağlı bəzi fikir ayrılıqları var, çünki daha yeni hesablamalar göstəricinin yalan olduğunu bildirir. Bu müddət ərzində Qaqarin radio vasitəsilə bəzi musiqilərin səsləndirilməsini xahiş etdi. Bildirilir ki, Korolev çox narahat idi, çünki bu vaxta qədər SSRİ-in həyata keçirdiyi uçuşlardan yalnız 50%-i uğurlu idi (24 buraxılışdan 12-si uğursuz idi). Onu sakitləşdirmək üçün Korolevə həb verdilər. Qaqarin isə Korolevə nisbətən daha sakit idi, çünki işə başlamazdan təxminən yarım saat əvvəl onun nəbzi dəqiqədə 64 döyüntü ilə qeydə alınmışdı.

### Orbitdə uçuşdan öncə

* **06:07** UTC Baykonur Kosmodromunun 1 saylı sahəsindən buraxılış baş verdi. Korolev radio ilə dedi: "İlkin mərhələ… ara… əsas… qalx! Sizə yaxşı uçuş arzulayırıq. Hər şey qaydasındadır". Qaqarin cavab verdi: "Gedək! (*Poyexalı!*).
* **06:09** (T+ 119 s) "Vostok" raketinin dörd qayışlı gücləndiricisi öz yanacaqlarının son hissəsini istifadə edərək əsas gəmidən uzaqlaşdı.
* **06:10** (T+ 156 s) "Vostok-1"i örtən faydalı yük örtüyü "Vzor" optik oriyentasiya cihazı ilə Qaqarinin ayaqları altındakı pəncərəni açaraq buraxıldı.
* **06:12** (T+ 300 s) Raketin nüvə mərhələsi öz yanacaq ehtiyatını istifadə etdi. Sonra isə kapsuldan və son raket mərhələsindən uzaqlaşdı. Son raket mərhələsi alovlandı.
* **06:13** Qaqarin məlumat verdi: "…uçuş yaxşı davam edir. Mən Yer kürəsini görürəm. Görmə qabiliyyəti yaxşıdır…. Demək olar ki, hər şeyi görürəm. Kumulus bulud örtüyü altında müəyyən bir boşluq var. Uçuşa davam edirəm, hər şey yaxşıdır."
* **06:14** Vostok-1 Rusiyanın mərkəzi üzərindən keçdi. Qaqarin: "Hər şey çox yaxşı işləyir. Bütün sistemlər işləyir. Gəlin davam edək!"
* **06:15** Raketin yanacağının son mərhələsinin yanmasına üç dəqiqə qalmış Qaqarin radio ilə dedi: "Zarya-1, Zarya-1, mən sizi yaxşı eşidə bilmirəm. Özümü yaxşı hiss edirəm. Əhval-ruhiyyəm yaxşıdır. Davam edirəm. uçuş…" Vostok-1 Baykonur yerüstü stansiyasının radio diapazonundan kənara çıxmağa başladı.
* **06:17** Raketin son mərhələsi bağlandı və Vostok-1 orbitə çatdı. On saniyədən sonra raket kapsuldan ayrıldı.

### Orbitdə uçuş zamanı

Qaqarinin tam orbitinin yer üzərində izi; Yer kürəsinin şərqə doğru fırlanması səbəbi ilə enmə nöqtəsi uçuş nöqtəsindən qərbdə yerləşir.
* **06:18** UTC (T+ 676 s) Qaqarin bildirdi ki, "Gəmi normal işləyir. Mən Yeri görürəm. Hər şey planlaşdırıldığı kimi gedir. Vostok-1 Sovet ittifaqının üzərindən keçərkən Sibir üzərində hərəkət etdi.
* **06:21** Vostok-1 Kamçatka yarımadasının üzərindən keçdikdən sonra Şimali Sakit Okeanın üzərindən keçdi. Qaqarin radio ilə dedi: "…eniş rejiminin monitorunda işıqlar yanır. Özümü yaxşı hiss edirəm və əhvalım yaxşıdır. Kokpit parametrləri:

təzyiq:1; rütubət:65; temperatur:20; kupe-1-də təzyiq; birinci avtomatik:155; ikinci avtomatik:155; retro-raket sistemindəki təzyiq:320 atmosfer…"

* **06:25** "Vostok-1" Kamçatka yarımadasından Cənubi Amerikanın cənub ucuna diaqonal olaraq Sakit Okeanı keçməyə başlayanda Qaqarin haqqında məlumat istədi. Onun orbital parametrləri: "Uçuş haqqında mənə nə deyə bilərsiniz? Mənə nə deyə bilərsiniz?".

Xabarovskdakı yerüstü stansiya hələ onun orbital parametrlərinə malik deyildi və "20 nömrəli (Korolyovun kod adı) təlimatı yoxdur və uçuş normal şəkildə davam edir" deyə cavab verdi. (Yerüstü idarəetmə sabit orbitin əldə olunduğunu uçuşdan sonra 25 dəqiqəyə qədər bilmədi.)

* **06:31** Qaqarin Xabarovsk yer stansiyasına dedi: "Özümü gözəl, çox yaxşı, çox yaxşı, çox yaxşı hiss edirəm. Mənə bəzi nəticələr verin. uçuş!". Bu zaman Vostok-1 Xabarovsk üçün VHF radio üfüqünə yaxınlaşırdı və onlar cavab verdilər: "Təkrar edin. Mən sizi yaxşı eşidə bilmirəm". Qaqarin yenidən "Özümü çox yaxşı hiss edirəm. Uçuş haqqında məlumatlarınızı verin!" Vostok-1 daha sonra Xabarovsk yer stansiyasının VHF diapazonundan çıxdı.
* **06:37** Günəş Şimali Sakit okean üzərində batarkən Vostok-1 səyahətinə davam edirdi. Qaqarin Havay adalarının şimal-qərbində gecəyə keçdi. Yer stansiyaları ilə VHF diapazonundan kənarda rabitə HF radiosu ilə davam etdi.
* **06:46** Xabarovsk yerüstü stansiyası teleqrafla (Vostok-1-ə HF radiosunda) "KK" mesajı göndərdi. Bu, "Əmrlərin monitorinqini bildirin" mənasını verən kod idi, Qaqarinin kosmik gəminin avtomatlaşdırılmış eniş sistemi yerdən idarəetmədən təlimat aldığını bildirməsi tələbi idi.
* **06:48** Vostok-1 cənub-şərq istiqamətində təxminən 170° qərbdə ekvatoru keçdi və Cənubi Sakit okeanı keçməyə başladı. Qaqarin HF radiosu ilə ötürdü: "Mən müntəzəm hesabat mesajını verirəm: 9 saat 48 dəqiqə (Moskva vaxtı), uçuş uğurla davam edir. Spusk-1 normal işləyir. Eniş rejimi monitorunun mobil göstəricisi hərəkət edir. İçərisində təzyiq. kokpit:1; rütubət:65; temperatur:20; kupedəki təzyiq:1,2 … Manual:150; Birinci avtomatik:155; ikinci avtomatik:155; retro raket sistemi tankları:320 atmosfer. Özümü yaxşı hiss edirəm…."
* **06:49** Qaqarin məlumat verdi ki, o, Yerin gecə tərəfində idi.
* **06:51** Qaqarin xəbər verir ki, günəşə görə istiqaməti tənzimləyən mexanizm açılıb. Bu mexanizm retro alovlanma üçün avtomobilin istiqamətini günəşə uyğun tənzimləyir. Orientasiya tənzimləmə mexanizmi bir-birini dəstəkləyən iki mexanizmdən ibarətdir: Avtomatik mexanizm Günəşə və əllə idarə olunan vizual mexanizmə görə istiqaməti müəyyən edir. Baxışçı hər birində 10 kq qaz olan iki soyuq azot vurulan raket sisteminə nəzarət edir.
* **06:53** Xabarovsk yerüstü stansiyası Qaqarinə HF radiosu ilə göndərdi: "33 saylı (General Nikolay Kamanin) əmri ilə ötürücülər işə salınıb və biz bunu ötürürük: uçuş planlaşdırıldığı kimi davam edir və orbit belədir. Hesablanmışdır". Vostok-1-in indi sabit orbitdə olduğu məlum idi.
* **06:57** Vostok-1 Yeni Zelandiya və Çili arasında Cənubi Sakit Okeanın üzərində idi, Qaqarin radio ilə dedi: "…Mən uçuşu davam etdirirəm və Amerika üzərindəyəm. "ON" teleqraf siqnalını verdim.
* **07:00** Vostok-1 Cənubi Amerikanın ucunda Magellan boğazını keçdi. Vostok-1 missiyasının xəbəri Radio Moskvada yayımlandı.
* **07:04** Qaqarin 06:48-dəkinə bənzər başqa bir kosmik gəminin status mesajı göndərdi. Yer stansiyaları tərəfindən qəbul edildi.
* **07:09** Qaqarin status hesabatı göndərir, lakin hesabat yer stansiyalarına çatmadı.
* **07:10** Vostok-1 Cənubi Atlantika üzərində yenidən gün işığına keçdi. Bu nöqtədə retro alovlanmaya 15 dəqiqə qalmışdı.
* **07:13** Qaqarin dördüncü kosmik gəmi status mesajı göndərdi; Moskva qismən bu mesajı aldı: "Mən sizi yaxşı başa düşdüm. Uçuş gedir…."
* **07:18** Qaqarin status hesabatı göndərir, lakin hesabat yer stansiyalarına çatmadı.
* **07:23** Qaqarin status hesabatı göndərir, lakin hesabat yer stansiyalarına çatmadı.

Eniş
----

* Vostok 1 kapsulu.**07:25 UTC** Vostok-1 retro atış üçün düzgün istiqamətdə yönəlir. Maşın Anqolanın Atlantik sahillərinə yaxınlaşarkən retrolar 42 saniyə ərzində atəşə tutulur. Atış Rusiyada planlaşdırılan eniş nöqtəsindən 8000 km aralıda aparılıb.
* **07:25-dən 07:35-dək UTC** : Retro alovlanmadan on saniyə sonra Vostok-1 gəmisinə xidmət modulunu eniş modulundan ayırmaq əmri verilir. Kabel dolaşıqlığı açılmır və parçalanmanın qarşısını alır. Kosmik gəminin iki modulu daha 10 dəqiqə bağlı qalır. Vostok-1 Afrikanın qərb sahillərindən keçir və mərkəzi Afrikadan keçərək Misirə doğru hərəkət edir.
* **07:35 UTC** : Vostok 1 Misir yaxınlığında atmosferə daxil olur. Kosmik gəminin iki hissəsi bağlı qaldığından, o, aerodinamik cəhətdən qeyri-sabit olur və vəhşicəsinə fırlanmağa başlayır. Nəhayət, naqillər dəsti yanır və enmə modulunu buraxır. Eniş modulu dərhal müvafiq eniş istiqamətini alır.
* **07:35-dən 07:55-dək UTC** : Eniş Misir və Aralıq dənizi üzərində davam edir, Kiprin qərb sahillərini keçərək Türkiyə səmasına daxil olur. Enən "Vostok-1" Qara dəniz üzərindən keçərək Krasnodara yaxınlaşır.
* **07:55 UTC**: Vostok-1 yerdən 7 km yüksəklikdə olanda giriş qapısı atılır və Qaqarin kosmik gəmini bosaldıcı oturacaqla tərk edir. 2,5 km yüksəklikdə Vostok-1-in əsas paraşütü açılır. Qaqarin və kosmik gəmi uçuşun başlanmasından 1 saat 48 dəqiqə sonra Engels şəhərindən 26 km cənub-qərbdə Saratov vilayətinin Şimal şərqində yerə enir. Vostok-1-in eniş vaxtı 07:55 UTC, Qaqarininki isə (paraşütü daha yüksəkdə açılır) 08:05 UTC-dir. İki məktəbli qız "Vostok-1"in enməsini görür və onu belə təsvir edir: "Bu, diametri iki-üç metr olan nəhəng top idi. Düşdü, yuxarı sıçradı və yenidən düşdü. İlk dəfə yerə dəyən yerdə böyük bir çuxur əmələ gəldi". Bundan başqa bir Fermer və qızı qəribə narıncı kostyumda və dəbilqədə paraşütlə göydən enən adamı görürlər. Qaqarin hadisəni belə təsvir edir: "Məni skafandrımda və paraşütüm arxamda süründüyünü görəndə qorxudan geri çəkildilər. "Qorxma, mən də sənin kimi sovetliyəm, indicə eniş etdim. Moskvaya zəng etmək üçün mənə telefon lazımdır"-dedim.

Reaksiyalar
-----------

### Sovet reaksiyaları

Vostok raketinin surəti
Qaqarinin uçuşu hələ Qaqarin orbitdə olarkən 1930-cu illərdən bəri sovet radiosunun aparıcı şəxsiyyəti Yuri Levitan tərəfindən elan edilmişdir. Sovet raketlərinin buraxılması ilə bağlı xəbərlər adətən yalnız faktdan sonra efirə verilsə də, Sergey Korolev onları elanın mümkün qədər tez verilməli olduğuna inandırmaq üçün Partiya Mərkəzi Komitəsinə not yazdı:

> 
> "Biz TASS-ın ilk hesabatını dərc etməyi məqsədəuyğun hesab edirik."
> 
> 
> 

Uçuş sosialist sisteminin kapitalizmdən üstünlüyünü nümayiş etdirərək sovet elminin və texnikasının böyük təntənəsi kimi qeyd olundu. Moskvada və SSRİ-nin digər şəhərlərində miqyası II Dünya Müharibəsində Qələbə Paradları ilə müqayisə oluna bilən kütləvi nümayişlər keçirildi. Qaqarin xalqın ən yüksək fəxri adı olan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. O, həm də çoxsaylı mükafatlar və fəxri fərmanlar alaraq beynəlxalq bir məşhur oldu.

12 aprel SSRİ-də Kosmonavtika Günü elan edildi və bu gün Rusiyada rəsmi surətdə "Rusiyanın anım tarixlərindən" biri kimi qeyd olunur.

Qaqarinin qeyri-rəsmi cavabı olan *Poyexali*! ("Gedək!") bəşər tarixində Kosmos Dövrünün gəlişini ifadə etmək üçün istifadə edilən tarixi ifadəyə çevrildi. Sonralar o, Aleksandra Paxmutova və Nikolay Dobronravovun yazdığı sovet vətənpərvərlik mahnısının nəqarətinə daxil edildi ("Gedək!" Dedi, əlini yellədi). Daha sonra sovet mətbuatı yazır ki, gəmiyə minməzdən bir neçə dəqiqə əvvəl Qaqarin çıxış edib: Hörmətli dostlar, həm tanıdığım, həm də tanımadığım həmvətənlər, bütün torpaqlardan və qitələrdən olan kişilər və qadınlar!… "

Tarixçi Asif Siddiqinin fikrincə, Qaqarin əslində daha əvvəl Moskvada lentə alınmış "anonim nitq müəllifləri tərəfindən hazırlanmış bayağı sözlər deməyə məcbur olmuşdu".

### ABŞ-nin reaksiyaları

Qaqarinin skafandrı
Rəsmi olaraq, ABŞ Sovet İttifaqını nailiyyətlərinə görə təbrik etdi. ABŞ yazıçıları kosmosa uçuşun kommunizm adından təbliğat qələbəsi qazanmasından narahat idilər. Prezident Con Kennedinin sözlərinə görə, ABŞ-nin Sovet raket daşıyıcısı texnologiyasına uyğunlaşması üçün "bir qədər vaxt lazımdır" və "yaxşı olana qədər xəbər daha pis olacaq". Kennedi həmçinin Sovet İttifaqına "görkəmli texniki nailiyyətlərinə" görə təbriklər göndərdi. Bir çox ABŞ qəzetlərinin rəy səhifələri sovet elmi nailiyyətlərini qabaqlamaq üçün səylərin yenilənməsinə çağırırdı. ABŞ-nin Birləşmiş Millətlər Təşkilatındakı o zamankı səfiri Adlai Stevenson "İndi sovet alimləri kosmosa bir insan çıxarıb onu diri qaytardılar, ümid edirəm ki, onlar da Birləşmiş Millətlər Təşkilatını diri qaytarmağa kömək edəcəklər" demişdi və daha ciddi notda kosmosdan istifadəni əhatə edən beynəlxalq müqavilələrə çağırdı (bu, 1967-ci il Kosmos Müqaviləsinə qədər baş vermədi).

### Digər reaksiyalar

Hindistanın Baş naziri Cəvahirləl Nehru Sovet İttifaqını "insanlığın təbiət qüvvələri üzərində böyük qələbəsinə" görə təriflədi və bunu "sülhün qələbəsi" kimi qəbul etməyə çağırdı.

The Economist orbital platformaların gözlənilməz nüvə hücumları üçün istifadə oluna biləcəyindən narahat olduğunu dilə gətirib.

İsveçdəki "Svenska Dagbladet" "azad ölkələri" öz resurslarını "parçalamaq və sovurmaq" üçün qınadı, Qərbi Almaniyanın "Die Welt" qəzeti isə Amerikanın kosmosa ilk olaraq insan göndərmək üçün resurslara malik olduğunu, lakin Sovet məqsədyönlülüyünə görə məğlub olduğunu iddia etdi.

Yaponiyanın Yomiuri Şimbun qəzeti öz münasibətini belə ifadə etdi: "həm ABŞ, həm də Sovet İttifaqı öz yeni bilik və texnikalarını bəşəriyyətin rifahı naminə istifadə etməlidirlər".

Misirin Axbar El Yom qəzeti də eyni şəkildə soyuq müharibənin "sonsuz məkanda dinc yarışa çevriləcəyinə" ümid etdiyini" ifadə etdi.

### Dünya rekordu

1961-ci ildə FAI qaydalarına əsasən FAI rekordlar kitabında rəsmi kosmos uçuşu sayılmaq üçün pilot kosmik gəmi ilə eniş etməli idi. Bəzi müasir sovet mənbələri Qaqarinin ayrıca yerə paraşütlə tullandığını bildirsə də, Sovet İttifaqı rəsmi olaraq onun "Vostok"la eniş etdiyini israr edirdi; hökumət kosmonavtı mətbuat konfranslarında yalan danışmağa məcbur etdi və FAI uçuşa sertifikat verdi. Sovet İttifaqı 1971-ci ilə qədər Qaqarinin "Vostok" enmə modulundan ayrı yerə atıldığını və yerə endiyini etiraf etmədi. Sovet rəsmiləri Vostok 1-in uçuşunu qeydiyyata almaq üçün FAI sənədlərini doldurarkən bildirdilər ki, buraxılış yeri 47°22′00″N 65°29′00″E-də Baykonurdur. Əslində, buraxılış sahəsi Baykonurdan 250 km (160 mil) cənub-qərbdə 45°55′12.72″N 63°20′32.32″E-də Tyuratam yaxınlığında idi. Onlar bunu Kosmik Mərkəzin yerini sirr saxlamağa çalışmaq üçün etmişdilər.

Xatirəsi
--------

Engels yaxınlığındakı memorial abidə.
Uçuşdan 40 il sonra tarixçi Siddiqi yazırdı ki,

> 
> Vostok-1 şübhəsiz ki, təkcə kosmosun tədqiqi tarixində deyil, həm də bəşər övladının özünün tarixində əsas mərhələlərdən biri olaraq qalacaqdır. Bu nailiyyətin cəmi on altı il bundan əvvəl müharibə nəticəsində tamamilə viran qalmış Sovet İttifaqı tərəfindən uğurla həyata keçirilməsi nailiyyəti daha da heyran edir. ABŞ-dən fərqli olaraq, SSRİ çox əlverişsiz vəziyyətdən başlamalı idi. Onun sənaye infrastrukturu xarab olmuş, texnoloji imkanları ən yaxşı halda köhnəlmişdi. Torpaqlarının böyük bir hissəsi müharibə nəticəsində viran qalmışdı və o, təxminən 25 milyon vətəndaşını itirmişdi… Lakin kosmos yarışında liderlik edən totalitar dövlət idi.
> 
> 
> 

Eniş yeri indi abidə parkıdır. Parkın mərkəzində 25 m (82 fut) hündürlüyündə, paz formalı, ağ daş bazadan əyri metal alov sütunu üzərində yüksələn gümüşü metal raket gəmisindən ibarət abidə yuksəldilib. Bunun qarşısında 3 metr (9 fut) hündürlüyündə ağ daşdan tikilmiş Yuri Qaqarinin skafandr geyinmiş, bir qolu salamlamaq üçün yuxarı qaldırılmış, digəri isə kosmik dəbilqə tutmuş heykəli ucaldılmışdır.

2011-ci ildə sənədli film istehsalçısı Kristofer Rayli Avropa Kosmik Agentliyinin astronavtı Paolo Nespoli ilə əməkdaşlıq edərək, Qaqarinin öz kosmos gəmisindən Yer kürəsini gördüyünü əks etdirən yeni bir film çəkdi. Film Vostok-1 kosmik gəmisindən bəhs edirdi. Nəticə olaraq çəkilmiş "Birinci Orbit" filmi insanın kosmosa uçmasının 50-ci ildönümünü qeyd etmək üçün onlayn olaraq buraxılmışdır.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  "Google Maps – Vostok 1 Launch Pad – Gagarin's Start photo". İstifadə tarixi: December 25, 2010.
2. 1 2  "Vostok 1 – NSSDC ID: 1961-012A". NASA. 2022-08-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-21.
3. 1 2  "Aviation and Space World Records". Beynəlxalq Aviasiya Federasiyası (FAI). iyul 26, 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 12, 2009.
4. ↑  "Spaceflight mission report: Vostok 1". Spacefacts. 2020-08-11. 2022-07-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-12.
5. ↑  "The Vostok (3A No. 3) mission". 2011-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-12. Gagarin's mission lasted 106 minutes, not 108 minutes, the duration that was reported for 50 years and even made book titles.
6. ↑  Records file on the first space flight by the USSR citizen Youri Alexeyvich Gagarin (PDF). The USSR Central Aero Club. 1961. 2021-02-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-08-09.
7. ↑  Siddiqi. səh. 262-272
8. ↑  Burgess, Hall, 2010. səh. 140-141
9. ↑  Burgess and Hall, p.141. The press said that Titov was so happy for Gagarin that he almost kissed him, but Titov denies this – Burgess and Hall, p.145.
10. ↑  Siddiqi. səh. 272
11. ↑  Burgess, Hall, 2010. səh. 142
12. 1 2  Burgess, Hall, 2010. səh. 151
13. ↑  Hall, Shayler, 2001. səh. 148–149
14. ↑  ""Тогда Юра вернулся на землю не из космоса, а с того света!.."" (rus). 2022-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-06.
15. ↑  ""Where did the writing CCCP come from?" with authentic photos" (rus). yanvar 15, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 12, 2017.
16. ↑  Siddiqi. səh. 278
17. ↑  "Oleg Ivanovsky - obituary". The Daily Telegraph (ingilis). September 21, 2014. 2014-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 25, 2014.
18. ↑  Burgess, Hall, 2010. səh. 156
19. 1 2  Burgess, Hall, 2010. səh. 150
20. 1 2 3  Siddiqi. səh. 273
21. ↑  Burgess and Hall, p.151. During a post-flight press conference on April 15, Alexander Nesmeyanov claimed that Gagarin took a sleeping pill. Also, Siddiqi, p.273, claims that they were both asleep at 21:30 when Korolev came to visit them, but Burgess and Hall, p.151, says Korolev spoke with them at this time.
22. 1 2  Burgess, Hall, 2010. səh. 153
23. ↑  *Gagarin, Yuri.* Soviet Man in Space (ingilis). 2001. ISBN 9780898754605. 2022-05-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-06.
24. ↑  "ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ!" (rus). 2021-04-01 tarixində arxivləşdirilib.
25. 1 2 3 4  Siddiqi. səh. 274
26. ↑  Siddiqi. səh. 275
27. ↑  Obituary, Aviation Week and Space Technology, September 29, 2014, p.11.  (ing.)
28. 1 2  Siddiqi. səh. 276
29. ↑  *Khurana, Sukant.* "VOSTOK 1 : FIRST MANNED SPACEFLIGHT IN HISTORY". Sukant Khurana (ingilis). 2018-05-04. 2022-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-02.
30. ↑  Hall, Shayler, 2001. səh. 150
31. 1 2  *Whiting, Melanie.* "Remembering Yuri Gagarin 50 Years Later". NASA (ingilis). 2018-03-27. 2022-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-04-04.
32. ↑  *Harford, James.* Korolev: How One Man Masterminded the Soviet Drive to Beat America to the Moon: How One Man Masterminded the Soviet Drive to Beat the Americans to the Moon (ingilis). John Wiley & Sons. 8 aprel 1997. səh. 169. ISBN 0-471-32721-2.
33. ↑  Pervushin (2011), 7.1 Гражданин мира Arxivləşdirilib 2022-05-24 at the Wayback Machine  (rus.)
34. ↑  Государственная Дума. Федеральный закон № 32-ФЗ от 13 марта 1995 г. "О днях воинской славы и памятных датах России Arxivləşdirilib 2012-05-07 at the Wayback Machine", в ред. Федерального закона № 59-ФЗ от 10 апреля 2009 г "О внесении изменения в статью 1.1 федерального закона "О днях воинской славы и памятных датах России"".  (rus.)
35. ↑  Pervushin (2011), 6.2 Он сказал "Поехали!" Arxivləşdirilib 2022-07-09 at the Wayback Machine  (rus.)
36. ↑  *Душенко, Константин.* Большой словарь цитат и крылатых выражений (rus). Litres. 2014. ISBN 978-5-699-40115-4. 2022-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
37. ↑  1961 Year in Review. UPI Audio Network. U.S. in Space.  (ing.)
38. 1 2 3 4  "Opinion of the Week: At Home and Abroad," *The New York Times* p. E11 (April 16, 1961). Quotes of reactions from many US and international sources.
39. 1 2  Siddiqi. səh. 283
40. ↑  "The Cruise of the Vostok". Time (ingilis). April 21, 1961. February 4, 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: November 5, 2011.
41. ↑  Siddiqi. səh. 284
42. ↑  Siddiqi. səh. 282
43. ↑  "Google Maps – Vostok 1 Landing Site – Monument Park Location – Satellite photo". İstifadə tarixi: December 26, 2010.
44. ↑  "Google Maps – Vostok 1 Landing Site – Rocket Monument photo". İstifadə tarixi: December 26, 2010.
45. ↑  "Google Maps – Vostok 1 Landing Site – Yuri Gagarin Statue photo". İstifadə tarixi: December 26, 2010.
46. ↑  *Amos, Jonathan.* "Movie recreates Gagarin's spaceflight". BBC News. March 23, 2011. April 19, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 27, 2011.

### Ədəbiyyat

* *Siddiqi, Asif A.* Challenge To Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945–1974. NASA.
* *Burgess, Colin; Hall, Rex.* The first Soviet cosmonaut team: their lives, legacy, and historical impact. Praxis. June 2, 2010. 356. ISBN 978-0-387-84823-5.
* *Hall, Rex; Shayler, David.* The rocket men: Vostok & Voskhod, the first Soviet manned spaceflights. Springer. May 18, 2001. 350. ISBN 1-85233-391-X.

Xarici keçidlər
---------------

* The flight of Vostok  (ing.)
* NSSDCA/COSPAR ID: 1961–012A  (ing.)
* Vostok  (ing.)
* Советский космический корабль "Восток". Досье  (rus.)