**Turandot** (it. Turandot) — Cakomo Puççininin Karlo Qotsinin eyniadlı pyesi əsasında yazdığı 5 mənzərəli üç aktdan ibarət sonuncu opera əsəri. Operanın librettosu Cüzeppe Adami və Renato Simoniyə məxsusdur.

Opera ilk dəfə 25 aprel 1926-cı ildə Milanda La Skala opera evində səhnəyə qoyulmuşdur. Puççininin vəfat etməsi səbəbindən operanı tamamlamaq ona qismət olmur. Buna görə də "Turandot" Puççininin qaralamaları əsasında Franko Alfanonun yazdığı sonuncu duet və final ilə yekunlaşır.

Yaranma tarixi
--------------

Puççinidə operanın ideyası 1919-cu ildə Maks Reinholdun teatrında Qoççinin nağıl hekayəsinin tamaşasına baxdıqdan sonra yaranır.
Librettoçular Adami və Simoni ilə razılığa gəldikdən sonra musiqi üzərində işə başlayır. Putççini musiqi üzərində çalışmaqla yanaşı librettoçulara məzmun haqqında göstərişlərini vermişdir. Bu haqda o, öz əlyazmalarında çoxlu sayda qeydlər etmişdir.
Libretto tənqidçiləri əsərdə Qoççidən başqa Şiller və Şekspir irsinin təsirlərinin olduğunu da qeyd edirlər.
Opera üzərində bəstəkarın çalışmaları 1920-ci ilin yayından, onun ölümünə 1924 cü ilə qədər davam etmişdir. Bu müddət ərzində o, operanın dörddə üç hissəsini tamamlaya bilir. Lyunun ölümündən sonrakı III pərdənin "xoşbəxt sonluq" səhnəsi - Turandot və Kalfa dueti bitməmiş qalır.
25 aprel 1926-cı ildə, primyerada Lyunun dəfn mərasimindən sonra Toskanini dirijor çubuğunu endirərək, üzünü tamaşaçılara çevirərək: "Oper burada bitir, çünki bu an mayestro vəfat etmişdir".
Hal-hazırda tamaşaya qoyulan opera onun dostu Franko Alfano tərəfindən Puççininin qaralamaları əsnasında yekunlaşdırılmış variyantıdır.

Süjeti
------

Operada hadisələr əfsanəvi dövrlərdə, Çində baş verir.

Orijinal süjet Azərbaycanın XII əsrdə yaşamış klassik şairi Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" əsərindəki slavyan gözəlinin hekayəsindən götürülmüşdür. Hekayədə qəddar, gözəl, hiyləgər şahzadə qızın adı çəkilməsə də bütün keyfiyyətləri ilə librettodakı Turandota bənzəyir. Fransız şərqşünas alimi Fransua Pöti de La Krua tərəfindən edilmiş tərcümədə sözü gedən personaj Turandox (Turandokh) kimi təqdim edilmişdir. Turandot ya Turandoxt fars sözü olub "Turan qızı" deməkdir. Tarixi baxımdan Turan Orta Asiya və Mavərənnəhr adlanan bölgənin adıdır. Geniş mənada isə türklərin yaşadığı bütün əraziləri bildirir.

 Bəhram qırmızı sarayda (Slavyan gözəlinin yanında). Kalliqraf Mahmud. 1431. Ermitaj, Sankt-Peterburq
Fresk Tyepolo Covanni Battista

Slavyan gözəlinin Bəhrama hekayə söyləməsi
**...**  

Dilbər gəlin kimi gözəl bir diyar  

Orda saray qurub bir şah yaşardı,  

Nazla bəslənilmiş bir qızı vardı.  

**...**  

Boyun əyməmişdir ər minnətinə  

Oydu zamanın gözəl dilbəri,  

Neylərdi yoldaşı neylərdi əri.  

**...**  

Biri zor göstərdi, biri zər, yalnız  

Zoruyla qorudu zərini o qız.  

Atası olmuşdu hər işdən bezar  

Çünki hesabsızdır gələn aşiqlər  

**...**  

Hər kim arzulayır belə cananı,  

Bir yox, gərək olsun min canı.  

**...**  

Nura tamaşaya pərvanə gəlsin,  

Uzaqda durmasın meydana gəlsin.  

**...**  

Ondan eyləyərəm bir neçə sual.  

Versə ləyaqətli cavablar əgər  

Olar mənim üçün, demək, can-ciyər.  

Şərtimi yerinə hər kim yetirər,  

Olacaqdır mənə bir sevimli ər.  

Yox əgər qırarsa şərti peymanı,  

Düşsün öz boynuna özünün qanı.  

**...**

Nizami Gəncəvi, "Yeddi gözəl"

### Qısa məzmun

"Turandot" operasının mövzusuna əsasən qədimdə Çin imperatorunun Turandot adlı çox gözəl bir qızı varmış. Lakin bu qız kişilərə nifrət edir və ərə getməmək üçün onu almaq istəyən oğlanlara cavab tapılması çətin olan 3 sual verir. Bu suallara cavab verə bilən şəxs şahzadə ilə evlənmək haqqı qazanır, cavab verə bilməyənlər isə boynu vurularaq edam edilir.
Naməlum şahzadə Kalaf ilk baxışdan Turandota aşiq olur və onun hər üç sualına düzgün cavab verir. Buna baxmayaraq, Turandot Kalafla evlənmək istəmir və bu zaman Kalaf ona təklif edir ki, şahzadə Turandot sabah səhərə qədər onun əsl adını tapsın. Əgər düz taparsa, onda Kalaf öz boynunun vurulmasına razı olur, lakin əgər tapa bilməsə, onda Turandot Kalafa ərə getməyə razı olmalıdır. Turandot bu təklifi qəbul edir, amma fərman verir ki, onun bütün təbəələri gecəni yatmasınlar və şahzadənin adını tapmağa çalışsınlar. Əgər tapa bilməsələr, onda hamı edam olunacaq.

Sonuncu aktın əvvəlində Kalaf sarayın Ay işığı ilə işıqlanmış həyətində tək-tənha dayanıb. O, uzaqda carçıların şahzadənin fərmanını elan etmələrini eşidir. Kalafın ariyası məhz bu məqamda, carçıların sədaları altında Turandot haqqında düşüncələrdən başlayır.

Personajlar
-----------

***Librettoda***  


|  |  |
| --- | --- |
| *Altum*  | Çin imperatoru |
| *Turandot* | Şahzadə, Çin imperatorunun qızı |
| *Adelma* | Tatarlar ölkəsinin şahzadəsi, eyni zamanda Turandotun sevimli qulu. |
| *Zelima*  | Turandotun bir başqa qulu |
| *Şirin* | Turandotun anası |
| *Barax* | Şirinin əri, Kalafın lalası |
| *Kalaf* | Tatar xanı |
| *Teymur* | Həştərxan hökmdarı, Kalafın atası |
| *İsmayıl* | Səmərqənd xanının lalası |
| *Pantalon* | Altumun Mirzəsi |
| *Tartaglia* | Çin imperatorunun baş vəziri |
| *Brighella* | Altumun baş kahini (şamanı) |
| *Truffaldino* | Turandotun baş xədimi |

  
***Operada***  


| Ariyalar | Səs | La Skala, Milan Premyerası.  25 aprel 1926-cı il dirijor Arturo Toskanini |
| --- | --- | --- |
| Şahzadə Turandot | soprano | Roza Rayza |
| Çin İmperatoru Altum | tenor | Françesko Dominiçi |
| Devrilmiş Tatar hökmdarı Teymur | bas | Karlo Valter |
| Onun oğlu Kalaf | tenor | Migel Fleta |
| Lyu, Teymurun gənc qulu | soprano | Mariya Dzamboni |
| Pinq, baş vəzir | bariton | Cakomo Rimini |
| Panq, baş kahin | tenor | Emilio Venturini |
| Ponq, baş aşpaz | tenor | Cüzeppe Nessi |
| Mandarin | bariton | Aristid Barakki |
| İran şahzadəsi, cəllad, İmperator qvardiyası, cəlladın qulluqçusu, uşaqlar, səkkiz ağıllı, Turandotun qulluqçuları, döyüşçülər, bayraqdar, musiqiçilər, kabuslar, kütlə — xor |
|

Libretto
--------


Florida Böyük Opera teatrı.  
Turandot operasından səhnələr.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### I Pərdə

***I səhnə: şəhərin qala divarının önü.***  

Dövlət məmuru Mandarin fərmanı elan edir: "Turandota evlənmək istəyən istənilən kəs, əvvəl onun üç tapmacasını cavablandırmalıdır. Əgər cavab düzgün olmazsa, o, edam ediləcək". İran şahzadəsi tapmaacanı düzgün cavablandıra bilmədiyindən, ay doğar-doğmaz edam ediləcəkdir. Acıqlı küttlə edam tələb edir, imperator keşikçiləri kütləni sraydan sıxışdırıb çıxardırlar.
Yerə səs-küy içində cır-cındır içində bir qoca - üsyan nəticəsində devrilmiş, tatar ölkəsinin hökmdarı Teymur düşür. 
Ona hələdə sadiq qalmış qul Lyu ümidsiz halda: Teymuru anlaya bilmir. Xoşbəxtlikdən onlara, Pekinə gizlin səyahət edən bir gənc - Kalaf (Teymurun yeganə oğlu) kömək edir. Səhnədə bu gənc İran şahzadəsi kimi göstərilir.
Onun görünüşü izdihamda təəssüf, sonra isə qəzəb hissi oyadır. İzdihamı sakitləşdirmək üçün Turandotun özü çıxır, onun qeyri adi gözəlliyi Kalafı məftun edir. Kalaf nəyin bahasına olursa olsun Turandotun məhəbbətini qazanmaq qərarını verir. Onun qarşısını imperator saray əyanları: Pinq, Panq və Ponq kəsir. Lyunun it. "Signore, ascolta" ("Ey ağam mənim") ariyasında Kalafa öz eşqini bəyan edir. Kalaf Lyuya məşur it. "Non piangere, Liu" ("Ağlama, mənim Lyuyum") ariyası ilə cavb verir və üç dəfə qonqa vuraraq, "Turandot" çağırır. Vəzirlər çığırırlar: "yunanca, çincə, monqolca bağırmaq əbəsdir! Ancaq qonq eşidilir və ölüm çağrışa tələsir!" Pərdə enir.  

***Pərdə enir.***

### II Pərdə

***II səhnə: imperator sarayı.***  

İmperator saray əyanları Pinq, Ponq və Panq Çinin taleyinə acıyaraq mərsimə hazırlaşırlar. Onların sözlərinə görə Çin bədbəxtliyə düçar olmuş, Turandota görə sakitlik tapa bilmir. "Görün nə günlərə qalmışıq! - Cəllada biz çevrilmişik! - Vəzirlər - qatillər". Onlar bu lənətə gəlmiş vəzifələrini tərk etmək, sakit, rahat bir həyata dönmək istədiklərini it. "Ho una casa nell’Honan" ("Mənim Honanda evim") ariyası ilə dilə gətirirlər.

Qabriele Mariya Ponqe Turandot rolunda
Saray önündə meydan. İmperator Altoum Kalafı fikrindən daşındırmağa çalışır. it. "Basta sangue!" ("Yetər artıq, qan!") ariyasında: "Cavan sənin ölümünün təəssüfünü çəkmədən, qoy mən rahat ölüm!". Lakin Kalaf qərarlıdır. Bu zaman Turandot bütün güclü fərdin nümayəndələrinə nifrət etdiyini, onun nənəsi Lou-Linin qəsbkarlar tərəfindən şərəfinin necə ləkələndiyini it. "In questa reggia" ("Bu paytaxta") ariyası ilə nəql edir. Kalaf suallara cavab veməyə hazır olduğunu bir daha israr edir. Turandotun verdiyi 3 sual:

* *Gecə düşəndə ortaya çıxan, qanadlı qarabasmaya bənzəyən, günəşin doğması ilə yox olan şey nədir?*

*- Ümid.*
* *Alova bənzəyən, ölüm yaxınlaşdıqca axan, qələbə həvəsini artıran, günəş batışı rəngində olan şey nədir?*

*- Qan.*
* *Həm buz, həm alov olan, azadlıqdan köləliyə sürükləyən, məhbusdan kral yaradan kimdir?*

  

Kalaf sualı cavablandırmaqda çətinlik çəkir. İmperator, vəzirlər, Lyu və nəhayət izdeham ona toxtaqlıq verir. Turandot onun üzünə baxıb gülümsüyərək; "Hə yadelli, bu nə buzdur ki, atəşi yandırır?" Kalfa cavabında: 

*- Mənim atəşim sənin buzunu əridər: Turandot!*
  

Turandot pərişan halda, atasından onu ərə verməməyi diləyir. "Müqəddəs and! — Yox, and yox, qızın müqəddəsdir!" Lakin Kalaf ona zorla evlənmək istəmir. O, şərt qoyur ki, əgər Turandot onun əsl adını gün çıxanadək öyrənərsə qətlinə razıdır. Əks təqdirdə şahzadə ona evlənməyə razılıq verməlidir. İzdiham imperatoru alqışlayaraq dağılışır.  

***Pərdə enir.***

### III Pərdə

***III səhnə: imperator sarayının önündəki meydan.***

Ay işığında imperatorun bağçası. Carçılar Turandotun fərmanını elan edir: "Bu gecə Pekində heç kim yatmır" — heç kim yatmasın, nəyin bahasına olursa olsun naməlum şahzadənin adı öyrənilsin. Ancaq Kalaf rahat və sevinclidir: "Mənim sirrim məndə gizlənmişdir, adımı heç kəs öyrənə bilməz" (ariya it. "Nessun dorma" ("Heç kim yatmasın"). 

 *Əsas məqalə: Nessun dorma*

it. "Nessun Dorma" ("Heç kim yatmasın")

|  |  |
| --- | --- |
| *(italyanca)*
**Şahzadə Kalaf:**
Nessun Dorma! Nessun Dorma!
Tu pure, o principessa,
nella tua fredda stanza
guardi le stelle che tremano
d’amore e di speranza!
ma il mio mistero
è chiuso in me,
il nome mio nessun saprà!
no, no, sulla tua bocca lo dirò,
quando la luce splenderà!
ed il mio bacio scioglierà
il silenzio che ti fa mia!
**Xor:**
il nome suo nessun saprà…
e noi dovrem ahimè, morir, morir!…
**Şahzadə Kalaf:**
dilegua, o notte! tramontate, stelle!
tramontate, stelle! all’alba vincerò!
vincerò!
 | *(azərbaycanca, hərfi tərcümə)*
Heç kim yatmasın! Heç kim yatmasın!
Sən də, şahzadə,
Soyuq otağında sevgi və ümidlə titrəyən 
Ulduzları seyr et!
Amma mənim sirrim 
məndə gizlidir
Adımı heç kimsə bilməyəcəkdir!
Xeyr, xeyr! Adımı ağzının
yanında ikən söyləyəcəyəm,
Günəş çıxanda!
Və səni mənimki edəcək olan öpüşüm 
Səssizliyi əridəcək!
Adını heç kim tapmayacaq ...
Və biz də, ölməli olacağıq, ölməli olacağıq!
Ey gecə, yox ol! Ulduzlar, sönün!
Ulduzlar, sönün! Şəfəq vaxtı mən qalib gələcəyəm!
Qalib gələcəyəm, qalib gələcəyəm!
Nessum Dorma Luçiana Pavarotti
  |

İmperator saray əyanları Pinq, Panq və Ponq gözəl qızlarla, var-dövlət və şöhrət vəd etməklə Kalafın könlünü almağa, adını söylətməyə çalışsalar da bir şey çıxmır. İzdihamın yalvar-yaxarları da onu öz adını açıqlamağa vadar edə bilmir. Gözətçilər teymur və Lyunun naməlum şahzadə ilə əlaqəsinin olduğunu bilib onlara işgəncələr verirlər. İşgəncələrə son qoymaq üçün Lyu naməlum şahzadənin adını bildiyini soyləyir. lakin adı açıqlamaqdan imtina edir. O, deyir ki, onu susmaq üçün güc verən sevgisidir və Turandota naməlum şahzadəni sevdiyini bəyan edir. Finalda xalq xor oxunuşu ilə sevgi və həyatı tərənnüm edir.  

***Pərdə enir.***

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Turandot ilə əlaqəli mediafayllar var.

|  |  |
| --- | --- |
| П: | "Opera" portalı |

Təhlil
* Story, Music, Background, Puccini Biography, Photos, etc. Arxivləşdirilib 2011-06-09 at the Wayback Machine – Metropolitan Opera International Radio Broadcast Information Center
* Musical and Dramatic Analysis Arxivləşdirilib 2011-06-09 at the Wayback Machine – by Boris Goldovsky

Libretto, diskoqrafiya və musiqi
* Complete libretto with translations – from *Opera Today*
* Recordings of Turandot
* Video of the finale of *Turandot*, from the 2009 Metropolitan Opera production on the official YouTube channel of the Metropolitan Opera
* Video of the Berio ending of *Turandot* from the 2010 De Nederlandse Opera production on the official YouTube channel of De Nederlandse Opera.

İstinadlar
----------

1. 1 2  [*ölü keçid*] The play The Seven Princesses, written by the Belgian poet and playwright Maurice Maeterlinck in 1891 AD, is inspired by Haft-Peykar. Also, the opera Turandot (Turandokht) by Giacomo Puccini is inspired by one of the stories in Haft-Peykar
2. 1 2  ency.cl Turandot  (ing.)[*ölü keçid*]
3. 1 2  ["Turnadot - The Free Online Dictionary and Encyclopedia ... (ing.)". 2015-09-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-05-27. Turnadot - The Free Online Dictionary and Encyclopedia ... (ing.)]
4. 1 2  ["Turandot - Turkcebilgi English Section (ing.)". 2014-05-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-05-27. Turandot - Turkcebilgi English Section (ing.)]
5. 1 2  Сборник Пети де ля Кроа *Les mille et jours* (Париж, 1710—1712) составлен во время пребывания автора в Иране. Самая ранняя прозаическая персидская версия темы Турандот оказывается у Овфи в его «Сборнике рассказов», составленном вскоре после смерти Низами. (rus.)
6. 1 2  François de Blois. Haft Peykar (англ.) // Encyclopædia Iranica. — 15 декабря 2002. — Т. XI. — С. 522—524.
7. 1 2  Archivio Storico Ricordi. 1808.
8. ↑  George R. Marek. The Riddle of Turandot //1959 cu ildə operaya yazılmış buklet, BMG, dirijor Erix Lyaynsdorf  (ing.)
9. ↑  "Turandot və onun finalı  (rus.)". 2011-11-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-05-30.
10. ↑  ""Yeddi gözəl", Nizami Gəncəvi səh.184-187" (PDF). 2017-01-10 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2014-05-28.

Mənbə
-----

* Ashbrook, William and Powers, Harold, *Puccini's 'Turandot': the end of the great tradition*, Princeton University Press, 1991 ISBN 0-691-02712-9  (ing.)
* Arxivləşdirilib 2014-01-25 at the Wayback Machine
* Carlo Emanuele Ruspoli

| ⛭Cakomo Puççininin operaları |
| --- |
|  | Le Villi (1884) • Manon Lesko (1893) • Bohema (1896) • Toska (1900) • Madam Batterflay (1904) • Qərbli qız (1910) • Qaranquş (1917) • Il trittico (1918) • Il Tabarro (1918)• Anjelika bacı (1918) • Canni Skikki • Turandot (1926) |  |

| ⛭Nizami Gəncəvi |
| --- |
| Əsərləri | Xəmsə (*Seçilmiş məqalə Sirlər xəzinəsi  • Seçilmiş məqalə Xosrov və Şirin  • Seçilmiş məqalə Leyli və Məcnun  • Seçilmiş məqalə Yeddi gözəl  • Seçilmiş məqalə İskəndərnamə*)  • Seçilmiş məqalə Divanı |  |
| Obrazlar | Sultan Səncər  • II Xosrov  • Şirin  • Fərhad  • Leyli  • Məcnun  • Bəhram Gur  • Makedoniyalı İskəndər  • III Dara  • Ərəstun  • Əflatun  • Nüşabə  • Xızır |
| Əlyazmaları | AMEA Əlyazmalar İnstitutu (*М—156  • М-207  • М—439  • М—462  • М—500  • С—201*)  • Azərbaycan ədəbiyyatı muzeyi (*М—535*)  • Uolters Sənət Muzeyi (MS-604  • *MS-605  • MS-606  • MS-607  • MS-608  • MS-609  • MS-610  • MS-611  • MS-612  • MS-613  • MS-65*)  • Britaniya Milli Kitabxanası ( Seçilmiş məqalə *Or.2265  • MS-12208*) |
| Musiqi | Leyli və Məcnun operası  • Turandot operası  •  Nizami operası  • Nizami simfoniyası  • Seçilmiş məqalə Yeddi gözəl baleti  • Leyli və Məcnun baleti  • Nizami baleti  • Sənsiz  • Sevgili canan |
| Kinematoqraf | *Nizami* (1959)  • *Leyli və Məcnun* (1961)  • *Sirlər xəzinəsi* (1979) *Nizami* (1982)  • *Yeddi gözəl* (1982)  • *Leyli və Məcnun* (1996)  • Atabəylər: Şəmsəddin Eldəniz (film, 2022) |
| Abidələr | Bakı  • Sumqayıt  • Gəncə (1946  • 2012)  •  Moskva  • Roma  • Dərbənd  • Kişinyov  • Pekin  • Sankt-Peterburq  • Daşkənd  • Çeboksarı |
| Nizaminin adını daşıyanyerlər | Merkuridə krater  • Bakı şəhərində rayon  • Gəncə şəhərində rayon  • Küçələr (*Bakı  • Gəncə  • Çeboksarı*)  • Kəndlər (*Goranboy  • Sabirabad  • Ermənistan*)  • AMEA Ədəbiyyat İnstitutu  • Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi  • Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi  • Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi  • Nizami metrostansiyası  • Nizami Kino Mərkəzi  • Nizami parkı  • Nizami Gəncəvi adına park (Dərbənd)  • Daşkənd Pedoqoji İnstitutu  • Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Mədəniyyəti İnstitutu |
| Digər | Nizami məqbərəsi  • Nizami Gəncəvi Muzeyi  • Nizami Gəncəvinin Ev Muzeyi  • Xəmsə  • Xosrov və Şirin  • Leyli və Məcnun  • Nizaminin portreti  • Nizami işığında  • Tərcümə və nəşrləri  • Azərbaycan folklorunun təsiri  • Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri  • Azərbaycanın milli şairi statusu verilməsi kompaniyası  • Nizami Gəncəvinin türkcə divanı  • Nizami Gəncəvi adına qızıl medal  • Qılınc və qələm  • Böyük Azərbaycan şairi Nizami  • Azərbaycan şairi Nizami  • Bəhram Gurun heykəli  • Nizami metrostansiyasının mozaikaları  • "Nizami Gəncəvinin 880 illiyi (1141-2021)" xatirə nişanı |
| Kateqoriya  • Portal |