**Pambıq istiqrazlar** — Amerika Vətəndaş Müharibəsi zamanı Amerika Konfederativ Ştatları hökuməti tərəfindən verilmiş 7 faizlik kupon və 20 illik ödəmə müddəti olan sertifikatlar.

Tarixi
------

AKŞ-nın rəsmi valyutası olan konfederasiya dollarına beynəlxalq bazarlarda böyük tələbat yox idi, dünyanın siyasi xəritəsində hələ özünü təsdiq etməmiş bir ölkənin pulunu tanımaq kifayət qədər riskli idi. Hərbi xərclər böyük xərclərə səbəb oldu, onların amortizasiyasına səbəb olan intensiv pul emissiyasına başlamaq lazım idi. Konfederasiya dövlətlərindən demək olar ki, bütün qızıl hərbi alışların ödənilməsi üçün Avropaya ixrac edildi və cənub əyalətlərinin regional hakimiyyətləri müstəqil olaraq öz əlavə valyutalarını buraxdılar ki, bu da yalnız inflyasiyanı sürətləndirdi. Fransadakı Konfederasiya hökumətinin əmri ilə "Emile Erlanger & Co" şirkəti Konfederasiyaların əsas məhsulu olan pambıqla təmin edilmiş "pambıq istiqrazları" adlanan kağızları çap edib dövriyyəyə buraxdı.

İstiqrazlar pambığa müharibədən əvvəl bir funt sterlinq qiyməti ilə dəyişdirilirdi və əvvəlcə Amsterdam və London birjalarında tələbat var idi. Konfederasiya ordusunun bir sıra məğlubiyyətlərinə baxmayaraq, istiqrazlar uzun müddət yüksək tempi saxladı: müharibə dövründə pambığa artan iqtisadi tələbat onun bahalaşmasına səbəb oldu. Konfederasiya qoşunları döyüşlərdə məğlub oldular, lakin pambıq bahalaşdı, istiqrazlar da bahalaşdı: 1863-cü ilin dekabrından 1864-cü ilin sentyabrına qədər onların qiyməti iki dəfə artdı. Hətta Britaniyanın siyasi elitası da daim yüksələn istiqrazları almaq istəyinə müqavimət göstərə bilmədi; alıcılar arasında gələcək baş nazir Uilyam Qladstoun və Britaniyanın TIMES qəzetinin baş redaktoru Con Delan da var idi.

Konfederasiya hökuməti Avropanın böyük maliyyəçiləri olan Rotşildlərə pambıq istiqrazları almağa başlayacaqları ümidi ilə yaxınlaşdı, lakin Rotşildlər pullarını onlara yatırmadılar. Bütün Avropada təxminən 15.000.000 ABŞ dolları dəyərində pambıq istiqrazları satıldı.

Uzun müddət pambıq istiqrazları "inflyasiya riski"nin təsirindən təsirlənməmiş, istiqrazlar davamlı yüksək qiymətlə, tam və faizlə ödənilmişdir. Əgər Konfederasiya hökuməti kifayət qədər böyük miqdarda istiqraz sata bilsəydi, bu, istiqrazlara ciddi maraq yarada bilər və hətta onların faktiki təhlükəsizliyindən asılı olmayaraq onların daha da artmasına səbəb ola bilər və Konfederasiya xaricdə kifayət qədər çoxlu könüllüləri işə götürmək üçün kifayət qədər pul qazana bilər.

Konfederasiyanın dövlət katibi Yəhuda Benjaminin fikrincə, pambığın yüksək qiymətlərini saxlamaq üçün əsas alıcı Böyük Britaniyaya pambıq tədarükünün dayandırılması bu planlara mane oldu. Təsir bütün gözləntiləri aşdı, pambıq qiymətləri dərhal bir funt üçün 6,25 pensdən 27,25 pensə yüksəldi, ardınca səhm qiymətləri gəldi, lakin 28 aprel 1862-ci ildə Birlik ordusu Yeni Orleanı ələ keçirdi. Konfederasiyanın əsas limanı ABŞ-ın nəzarətinə keçdikdə, gəmi ilə xaricə daşınan pambıq ticarəti dayandırıldı. Artıq dəniz blokadasını pozmadan pambıq ticarətini bərpa etmək mümkün deyildi və onu iki dəfə - ora və geri dönərkən sındırmaq lazım idi. Bu arada Böyük Britaniya Çindən, Misirdən və Hindistandan pambıq idxal etməyə başladı və pambıq istiqrazları öz cəlbediciliyini itirdi, onlar hələ də bir müddət sabit templərini qorudular, sonra isə ucuzlaşmağa başladılar və müharibənin sonunda tamamilə dəyər itirdilər. Müharibədə qalib gələn Şimal, məğlub olan düşmənin borcunu üzərinə götürmədi, pambıq borclarına qoyulan sərmayələr Cənubun məğlubiyyəti ilə bir gecədə itdi.

İstinadlar
----------

1. ↑   С. З. Мошенский «Между Лондоном и Парижем. Рынок ценных бумаг индустриальной эпохи»
2. ↑  Н. Фергюсон «Эволюция денег»[*ölü keçid*]
3. ↑  *Фергюсон Н.* Глава II. Юг идёт на дно // Восхождение денег (5000 nüs.). М.:: Астрель. 2010 [The Ascent of Money]. 106–112. ISBN 978-5-271-26549-5.