recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**İrtış** (*rus.* Иртыш, *qaz.* Ertis, q.türk Ertiş, *çin.* 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé)— Çində, Qazaxıstanda və Rusiyada çay, Ob çayının əsas sol qol. İrtış çayının uzunluğu 4248 km təşkil edir (uzunluğuna görə Ob çayından böyükdür). Ob çayı ilə birlikdə İrtış 1643 min km² hövzə genişliyi ilə Rusiyada birinci, Asiyada ikinci, dünyada isə altıncı ən geniş çaydır.

Coğrafiya
---------

İrtış çayının hövzəsi 
İrtış 4,248 metr (13,937 ft) uzunluq ilə dünyada ən uzun çay qoludur (ikinci yerdə Missuri çayı). Çin (525 kilometr), Qazaxıstan (1700 kilometr), Rusiya (2010 kilometr) ərazilərindən axır.

İrtış çayı öz mənbəsini Monqolustan və Çinin sərhədində yerləşən Altay dağlarından götürür. Qara İrtış çayı Çindən Zaysan dərəsilə Qazaxıstana keçib, Zaysan axar gölünə tökülür. Bu çayın mənsəbində böyük delta yaranmışdır.

Hidroqrafiya
------------

İrtış çayı - Sintszyan (Çin)
Ertis çayı üzərində asma körpü (Qazaxıstan)
İrtış - çay limanı (Çin)
İrtış çayının yuxarı axarlarda qar və cüzi miqdarda yağış suları ilə; aşağı axarlarda qar, yağış və qrunt suları ilə qidalanır. Su rejimi müxtəlifdir. Yuxarı axarlarda aprel ayından daşqınlar başlayır, iyun ayında isə suyun səviyyəsi maksimum həddə çatır, oktyabra qədər çayın səviyyəsi enir. Çayın aşağı axarlarında daşqın mayın sonundan başlayır, iyunda maksimum səviyyə enir. Səviyyənin enməsi sentyabr ayına qədər davam edir. İllik axının 50 %-i yaz aylarında olur.

Hövzəsinin ümumi sahəsi 1 643 000 kv. kilometr təşkil edir. Çayın meyilliyi 0,03 m-dir.

Su tərkibi
----------

Duzsuz, təmiz çay suyudur. Suyun minerallaşması mövsümdən asılı olaraq 136-253 mq/dm3 arası dəyişir. İrtış çayının duz tərkibi hidrokarbonatlı kalsium, nadir hallarda isə natrium elementlərindən ibarətdir.

Qolları
-------

Qolları: Kalcir, Kürşim, Narım, Buqtırma, Ülbi, Oba, Qızılsu, Çar, Tobıl, Qamıstı, Om, Tara, Uy, Şiş, Esil, Oşa, Çağan, Qonda, Usolka, Vaqay.

Çay üzərindəki şəhərlər
-----------------------

Mənbəyindən mənsəbinəcən Ertis çayının üstündə olan şəhərlər: Göktokay(Fuyun), Burçun (hamısı Çin); Serebryansk, Öskemen(keçmiş Üst-Kamenoqorsk), Semey(keçmiş Semipalatinsk), Kurçatov, Aqsu(1993-cü ilə qədər Yermak adlanırdı), Pavlodar (hamısı Qazaxıstan); Omsk, Tara, Tobolsk, Xantı-Mansiysk(Rusiya)

İstinadlar
----------

1. ↑  Древнетюркский словарь, Ленинград, 1969 г. (s. 182)
2. 1 2  *Захарчева Е. Г. Вяткина Г. А.* «Иртыш — главная водная артерия Омской области» Arxivləşdirilib 2014-02-22 at the Wayback Machine, Омский филиал ФГУ «ТФГИ по Сибирскому федеральному округу» Федерального агентства по недропользованию"
***Cryostasis: Sleep of Reason*** (*rus.* Анабиоз: Сон разума; *azərb.* Anabioz: İdrak yuxusu‎) — "Action Forms" tərəfindən hazırlanan və nəşr olunan "survival horror" janrında videooyun.

Geympley
--------

Oyunun hekayəsi başqa bir personajın yaddaşına nüfuz etmək və bu personajın keçmişdə etdiyi hərəkətləri dəyişdirmək bacarığı olan "Mental Echo" adlı unikal sistemin köməyi ilə cərəyan edir. Bu, insanların xatirələrində bədənlərini ələ keçirərək və tarixin gedişatını dəyişdirərək, insanların həyatını xilas edə bilər.

Arktika şəraitində qurulan oyun sağlamlıq sayğacı kimi bədən istiliyindən istifadə edir. Oyunçu sağlamlığını artırmaq üçün istilik mənbələrindən istifadə etməlidir. Oyun birinci şəxs baxış bucağından oynanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "GC 2008: Cryostasis: Sleep of Reason Updated Look". 22 August 2008. 3 November 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 December 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* web.archive.org/web/20091211213736/http://www.cryostasis-game.com/ — Cryostasis: Sleep of Reason rəsmi saytı (arxivləşdirilmişdir)
* *Cryostasis: Sleep of Reason* — *MobyGames* saytında
**Mzımta çayı** (ru: Мзымта Mzymta, Ubk: Мдзымта Mdzımta "dəli", Kabardin-çərkəz dili: Мдзымтэ Mdzımtä) — Rusiyanın Krasnodar diyarı daxilində yerləşən Soçi aqlomerasiya regionu ərazisindəki çaydir. Qafqaz dağ silsiləsindəki 2.980 m yüksəklikdəki bir yerdən mənbəyini götürür və qərbə doğru axaraq Qara dənizə tökülür. Uzunluğu 89 km, hövzəsi 885 km²-dir.

Tarix
-----

Mzımta çayı
 *Əsas məqalə: Çərkəz soyqırımı*
1838-ci ildə Qara dənizdəki Rus Donanması Çərkəz sahillərinə qarşı ümumi eniş əməliyyatı çərçivəsində Mzımta çayının ağzına da eniş etdi və çərkəzlərlə döyüşmüş və burada St. Duxovski (Müqəddəs Ruh) adlı bir rus hərbi qalası qurulmuşdur. 1840-cı ilin yazında qala əks hücuma keçən çərkəzlərin əlinə keçmişdir.

24 Mart 1864-cü ildə ubıxların Ruslara təslim olması ilə köhnə St. Duxovski qalası yenidən rusların əlinə keçmiş, yerli əhali Türkiyəyə sürgün edilərək ərazi çərkəzlərdən etnik təmizləmələr yolu ilə azad edilmiş və regiona rusların gəlişi üçün əlverişli şərait yaradılmışdır.

Bu gün bu regionda hava limanı da daxil olmaqla turizm məqsədli Adler mikrorayonu yerləşir. Çayın yuxarı tərəfində istirahət və xizək kurort mərkəzi olan Krasnaya Polyana kurortu yerləşir.

İstinadlar
----------
**Şahzadə Rupert qalası** (*ing.* Prince Rupert's Tower) — Liverpul şəhərinin Everton rayonunda yerləşən qala. İlk növbədə "Everton" futbol klubunun rəmzi kimi tanınır.

Tarixi
------

Qala 1787-ci ildə tikilib. İlk əvvəllər konstebllər *(polis rütbəsi)* tərəfindən tutulmuş əyyaşların və xırda cinayətkarların saxlanıldığı yer kimi istifadə edilirdi. Ertəsi gün onlar məhkəmə qarşısında dururdular və bir qayda olaraq islah işləri növündə cəzaya məhkum olunurdular.

Qalanın adı İngiltərə vətəndaş müharibəsi zamanı parlamentin əleyhdarlarının lideri olan Rupert Pfalsskiyin şərəfinə adlandırılıb. Şahzadə Rupert Liverpul qəsrinin işğalına hazırlıq zamanı gələcəkdə qalanın yerləşəcəyi təpədə dayanmış və şəhərə baxaraq söyləmişdir: "Bu istənilən məktəbli dəstəsinin ələ keçirə biləcəyi qarğa yuvasıdır".

"Everton" FK tərəfindən istifadə
--------------------------------

1938-ci ildə "Everton" futbol klubunun katibi Teo Kelli klubun emblemini hazırlayıb. Emblemin mərkəzi elementi Everton rayonuyla sıx bağlı olan Şahzadə Rupert qalası olub. O vaxtdan qala klubun əsas rəmzlərindən biri sayılır.

1997-ci ilin may ayında "Everton" futbol klubu qalanın bərpasına 15 000 funt sterlinq vəsait ayırıb.

2014-cü ilin fevralında qalada onu "Everton" futbol klubunun ənənəvi göy rəngiylə işıqlandıran çıraqban quraşdırılıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "History of the Crest". Официальный сайт ФК «Эвертон» (ingilis). 2012-02-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-08.
2. ↑  Liverpool History Society Arxivləşdirilib 2021-06-10 at the Wayback Machine.
3. 1 2 3  *Weston, Alan.* "Merseyside's hidden treasures: Prince Rupert's Tower". Liverpool Echo (ingilis). 2011-07-23. 2022-01-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-19.
4. ↑  "Everton fans protest against new club badge design". BBC News. 27 May 2013. 9 December 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 December 2016.
5. ↑  *Mayo, Helen.* "Martinez To Light Up Tower". Официальный сайт ФК «Эвертон» (ingilis). 2014-02-03. 2014-03-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-19.
Adanın şimal qurtaracağı
**Şahzadə Karl Torpağı** (norv. Prins Karls Forland) — Şpitsbergen arxipelaqının ən ucqar qərb adası. Qərbi Şpisbergen adasından qərbdə yerləşir. Adalar bir-birindən Forlandsundet boğazı ilə ayrılırlar. Ada bütünlüklə Forlandet Milli Parkı ərazisinə daxildir.

Tarixi
------

Ada 1596-cı ildə holland səyyahı Villem Barens tərəfindən kəşf edilmişdir. 160-10-cu ildə ingilis Conas Pul adanı Blek-Point olaraq adlandırmışdır. 1612-ci ilə qədər ingilibalina ovçuları adanı Çahzadə Çarlz olaraq adalndırırdılar (kral I Ceymsin oğlu). Hollandlar isə adanı onunzirvəsimnə çıxmaq istərkən 1612-ci ildə ortada ölmüş tacir Keynin şərəfinə adlandırmışlar. İngilislər bir zamanlar adanın şimalında Balina ov bazası təşkil etmişdilər.

Mənbə
-----

* Place names in Norwegian polar areas Arxivləşdirilib 2016-05-06 at the Wayback Machine
* Lundström, Sven (1997). *«Vår position är ej synnerligen god…» Andréexpeditionen i svart och vitt.* Borås: Carlssons förlag.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Leif Ryvarden.* "Forlandet nasjonalpark". Store norske leksikon. 2021-12-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 1,  2016.
**Şahzadə Lyubitsa sarayı** (*serb.* Конак књегиње Љубице) ― Serbiyanın paytaxtı Belqradda yerləşən saray. Mədəniyyət və memarlıq əhəmiyyətinə görə yaşayış yeri "müstəsna əhəmiyyətə malik mədəniyyət abidəsi" olaraq təyin edilmişdir.

Tarix
-----

Bu saray 1829-cu ilə qədər yaşamaq üçün istifadə edilmiş, lakin yaşı və yerləşdiyi əyalət nəzərə alınaraq şahzadə Miloş Obrenoviç başqa iqamətgah tikməyə qərar vermişdir. 

İqamətgahı 19-cu əsrin ilk yarısında Belqradda qorunub saxlanılan mülki memarlıq nümunələri arasında ən diqqətçəkənlərdən biridir. Tikili 1829-1830-cu illər arasında tikilmişdir. Şahzadə Miloşun planlarına görə, iqamətgahın iki məqsədi var idi: ailəsi şahzadə Lyubitsa və daha sonralar Serbiyanın hakimləri olan oğulları Milan və Mihailo üçün ev və eyni zamanda sarayı. 

Tikinti 1829-cu ilin iyulunda başladı, 1830-cu ilin payızının sonlarında başa çatdı. Şahzadə Lyubitsa 22 noyabr 1830-cu il tarixli məktubunda ərinə "yeni iqamətgahda yerləşdiklərini" bildirmişdir. 1836-cı ildə iqamətgaha yeni bir Türk hamamı əlavə edilmişdir.

Memarlıq
--------

Tikilinin bazası düzbucaqlı formasındadır. Bina üç mərtəbədən ibarətdir: zirzəmi, alt mərtəbə və üst mərtəbə. Zirzəmi tonozlarla örtülmüş, aşağı və üst mərtəbə isə klassik və bişməmiş kərpiclə doldurulmuş taxta konstruksiyalarla tikilmişdir.

Bu bina Serbiya-Balkan üslubundakı şəhər evlərinin bütün xüsusiyyətlərinə malikdir. Aşağı və yuxarı mərtəbələrdə, digər bütün otaqların yerləşdiyi keçmiş qapalı daxili həyət modelindən qaynaqlanan ənənəvi şərq məkan konsepsiyasını əks etdirən mərkəzi salon var.

Şahzadə Lyubitsa sarayı geniş konsepsiyası ilə şərq ənənəsinə söykənsə də, Belqrad memarlığının qırılma nöqtəsini təmsil edir. Çünki, bina xarici dizaynı və dekorativ elementləri ilə Avropa memarlığının təsirini göstərir. Əsasən düzbucaqlı olan Şahzadə Lyubitsa sarayının fasadındakı pəncərələi yarımdairəvi bazaya malikdir.

* Şahzadə Lyubitsa sarayıŞahzadə Lyubitsa sarayı
* Şahzadə Lyubitsa sarayı 2008-ci ildə.Şahzadə Lyubitsa sarayı 2008-ci ildə.
* Sarayın interyeriSarayın interyeri
* Sarayın interyeriSarayın interyeri
* İnteryerİnteryer

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2022-05-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-05-31.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2022-05-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-05-31.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2022-05-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-05-31.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Arpa.
**Arpa** – əsasən türk xalqlarının məişətində çəki ölçü vahidi.

Ümumi məlumat
-------------

Arpa türk sözü olub, ondan bir çəki vahidi kimi əsasən türk xalqlarının məişətində istifadə olunmuşdur. Başqa xalqlar bu çəki vahidini türklərdən götürmüşlər. Arpanın tibbi ədəbiyyatlarda 37,5 qr-a bərabər olduğu göstərilir. 

Azərbaycanda əski çağlardan bəri daha çox qızıldan, az hallarda isə gümüşdən hazırlanan qadın boyunbağısı da "arpa" adlanmışdır. Həmin boyunbağının xırda hissələri arpaya bənzəməklə, hər birinin çəkisi də 1 arpaya bərabər olmuşdur.

Xalq çəki və ölçü vahidlərinin öyrənilməsində folklora və yazılı ədəbiyyata müraciət etmədən keçinmək mümkün deyil, çünki bu zəngin söz xəzinəsində xalq çəki və ölçü vahidləri haqqında çox geniş bilgilər var. Həmin ölçü vahidlərindən istifadə olunması XIX əsrin axırları və XX əsrin əvvəllərində eyni əhəmiyyət kəsb edirdi. 

Nizami Gəncəvi "Yeddi gözəl" poemasında deyirdi: 

Qadın qızıl görəndə qızıl tərəzisi kimi   

Bir arpaya görə arpa önündə baş əyər.

Mənbə
-----

* **Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 463. ISBN 978-9952-34-152-2**

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭Xalq ölçü vahidləri |
| --- |
| Uzunluq ölçü vahidəri | Addım • Ağac • Arşın • Barmaq • Çərək • Dirsək • Qarış • Qulac • Mənzil • Mil  • Dəniz mili • Fərsəx • Verst |  |
| Çəki ölçü vahidəri | Arpa • Çanaq  • Girvənkə • Karat  • Misqal  • Batman • Təbriz batmanı • Kisə  • Hoqqa • Pud • Dirhəm • Daqqa • Dang  • Tağar • Dinar • Rətl • Xalvar |
| Sahə ölçü vahidəri | Kotan  • Hektar • Ar |
| Həcm ölçü vahidəri | Düymə • Tuluq • Tas |
| Sadə ölçü vahidəri | Baş  • Boyun  • Tüstü  • Top  • Kəllə  • Qol  • Diş  • Qulaq |
| Sürət ölçü vahidəri | Düyün |

 arpa hemde keçmisde öli
**Feliks Ştayner** (Tam adı: Feliks Martin Julius Steiner, (23 may 1896, Nesterov – 12 may 1966 və ya 17 may 1966, Münhen), Birinci Dünya Müharibəsi dövründə piyada zabiti olmuşdur. İkinci Dünya Müharibəsində isə Vaffen-SS generalı olmuşdur.

1914-cü ilin martında Quru Qoşunlarına daxil olaraq 41-ci Piyada Ordusu olan "von Boyen" piyada alayına (4-cü Şərqi Prussiya Piyada alayı) namizəd zabit olaraq verilmişdir. I Dünya Müharibəsinin gedişi dövründə – 1914-cü ilin noyabrında ağır yaralanmış, sonra 1915-ci ilin yanvarında leytenant, 1918-ci ilin oktyabrında isə baş leytenant rütbələrinə layiq görülmüşdür. Müharibə dövründə birinci və ikinci dərəcəli Dəmir Xaç medallarını əldə etmişdir.

Müharibə başa çatdıqdan sonra o, 1919-cu ildə Şərqi Prussiyadakı Freykorpların sırasına daxil olmuş və 1921-ci ildə Reyxsverə işə götürülmüşdür. 1933-cü ildə mayor rütbəsinə layiq görülmüşdür, lakin Adolf Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra, 1933-cü ildə mayor rütbəsində ikən ordudan ayrılaraq Nasist Partiyasının üzvü olmuş və burada SA-ya qoşularaq bu orqanın təlim və tədris işlərindən məsul olmuşdur. 1935-ci ildə isə SS-ə göndərilmiş və 1 iyul 1936-cı ildə "Deutschland" alayının komandiri təyin edilmişdir. 1936-cı ilin oktyabrında Bad Tölzdəki SS Zabitlər Məktəbinin (SS-Junkerschule) taktika müəllimi olmuşdur.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə tabeliyində olan alayları ilə Polşa yürüşündə və Fransa yürüşündə iştirak etmişdir. O, 1940-cı il avqustun 15-də isə Cəngavər Dəmir Xaç ordeni ilə təltif edilmişdir. 1943-cü ilin aprelində Ştayner yeni yaradılmış III SS Panzer Korpusunun komandiri təyin edilmişdir. Onun bölməsi Yuqoslaviyadakı partizanlar əleyhinə aparılmış olan müharibələrdə aktiv formada iştirak etmişdir. 1943-cü ilin noyabr/dekabr aylarında onun korpusu Şərq Cəbhəsinə köçürülmüş və Şimal Ordu Qrupunun tərkibində Leninqradda şimal sektorunda yerləşdirilmişdir. Ştaynerin Panzer Korpusu Narvadakı nisbətən az müvəffəqiyyətli olmuş müdafiə xarakteri daşıyan döyüşlərdə aparıcı rol oynamışdır.

1945-ci ilin mayında müttəfiqlərə təslim olduqdan sonra 1948-ci ilə qədər həbsdə saxlanılmışdır. O, Nürnberq Məhkəməsində müttəhimlər sırasında əyləşərək ittihamlarla üz-üzə gəlmiş, lakin günahları sübuta yetirilmədiyi üçün sərbəst buraxılmışdır. Ştayner daha sonra bir neçə kitab yazmışdır ki, o kitablardan biri də 1958-ci ildə ifrat sağçı *Plesse-Verlag* tərəfindən nəşr olunan *Die Freiwilligen (Könüllülər)* kitabı idi. Həmçinin, əksər hadisələrinin süjet xətti İkinci Dünya Müharibəsi zamanı cərəyan edən bir neçə roman yazmışdır. 1966-cı il mayın 12-də vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Felix Steiner // Munzinger Personen (alm.).
2. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #122354036 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
**Dəmiryolçuların Mədəniyyət Sarayı** - Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Zelejnodarojnı rayonu Qusev küçəsi, ev 2а/5 ünvanında yerləşən bina. Bina 1924-1927-ci illərdə inşa edilmişdir. Burada Dəmiryolçuların mədəni istirahəti məqsədi ilə yaradılmışdır.

Tarixi
------

1924-cü ildə Vladiqafqaz dəmiryolçuları həmkarlar ittifaqı Rostov-na-Donu şəhərində mədəniyyət sarayının ucaldılması təklifi ilə çıxış edirlər. Onlar binanı sovet quruluşunun banısı Vladimir İliç Lenin adına Əmək sarayı adlandırmaq istəyirdilər. İlk əvvəllərdə bina Lenin adına Əmək Sarayı və ya LENDVOREÇ adlandırılırdı).

Sarayın tikildiyi yer əbəs yerə seçilməmişdi. Belə ki, burada 1905-ci ildə dəmiryolçuların etiraz aksiyası olmuşdu. Onlar 13-20 dekabr tarixlərində Çar Rusiyası qoşunlarına və kazaklara qarşı dirəniş göstərmişdilər.

3 may 1924-cü ildə gələcək Dəmiryolçuların Mədəniyyət Sarayı ücün təməl atılmışdır. Tikinti işləri olduqca cəld həyat keçirilirdi. Artıq 1927-ci ildə tikinti işləri tamamən bitirilmişdi. 6 noyabr tarixində təntənəli açılış baş vermişdir. Layihənin rəhbəri Mixail Nikolayeviç Kondratev, A. Markelov, Leonid Feodoroviç Eberq olmuşdur.

Sarayı ilk tamaşaçılar 1928-ci ildə ziyarət etmişlər. Burada dəmiryolçuların mühüm görüşləri keçirilmişdir. Burada 1934-cü ildə dəmiryolçuların Mixail Aleksadroviç Şoloxovla görüşü baş tutmuşdur. 1941-ci ildə isə burada 339-cu atıcı diviziyası təşkil olunmuşdur.

Böyük Vətən müharibəsi dönəmində binanln bir hissəsi zərər görmüşdür. Onun bərpası ilə əlaqədar işlər arxitektor Zoya Poçensova-Orlinskayaya tapşırılır. Bərpa işləri 1957-ci ildə bitir. 1960-cı ildə burada Dəmiryolçuların muzeyi açılır. 1961-ci ildə isə tarix, inanc və ateizm müzeyinə çevrilir.

Bina üzərində üç memorial lövhə vardır:

* «Dəmiryolçuların Mədəmiyyət sarayı 1905-ci ildə Çar tərəfdarları ilə üsyançılar arasında baş vermiş döyüşün yerində inşa edilmişdir»,
* «1905-ci ildə çar hökuməti tərəfdarları ilə toqquşmada qəhrəmancasına həlak olmuş işçilər: Anatoli Vasileviç Sobino, Dmitri Pivin, Klara Reyzman, vətəndam Vasili, Sara Leyter, Anton Uvarov»,

* 
*

Rəhbərləri
----------

Mədəniyyət sarayının müharibədən sonrakı rəhbərləri: N. P. Rumanov, K. K. Delin, V. P. Kudryaşov, R. U. Sıbulski, А. V. Podqornı, V. V. Başkirov, L. М. Rafaelov, Т. V. Naumova, А. Q. Laktionov, İrina Vlafimirivna Şevçenko (hazır ki direktor)

Mənbə
-----

* Официальный сайт ДК
* Дворец культуры железнодорожников в Ростове
* Перечень объектов культурного наследия регионального значения
* Информация о ДК на сайте вышестоящей организации Arxivləşdirilib 2014-11-29 at the Wayback Machine
* Живой Ростов - Лендворец (Статья журналиста Веры Волошиновой)

İstinadlar
----------

1. ↑  LENDVOREÇ[*ölü keçid*]
**Fedon Matteu** (Φαίδων Ματθαίου; 12 iyul 1924-cü il, Saloniki - 17 sentyabr 2011-ci il) - Yunan basketbolçusu və basketbol məşqçisi. Karyerası boyunca mərkəz və oyun quran müdafiəçisi mövqeyində oynamışdır. Bir nömrə ilə çıxış edərdi. Basketbolçu kimi Helsinki Olimpiadasında yunan millisinin şərəfini qorumuş, London Olimpiadasında yunan akademik avarçəkmə komandasının tərkibində çıxış etmişdir. "Yunan basketbolunun patriarxı" kimi tanınırdı.

Ümumi məlumat
-------------

Fedon "Aris" klubunun prezidenti Mantos Matfeunun oğludur. Atası İtaliya-Yunan müharibəsində, 1941-ci ildə İtaliya Hərbi Hava Qüvvələrinin Salonikiyə hava hücumu zamanı ölmüşdür. Karyerasına 1945-ci ildə atasının "Aris" klubunda basketbolçu kimi başlamış və 1949-cu ildə Panatinaikosa keçmişdir. Bu klubun tərkibində üç dəfə Yunanıstan çempionluğunu qazanmış, 1955-ci ildə Beynəlxalq Kubokda (Avroliqanın sələfi) oynamış və klubun ən yaxşı qolkiperi, eyni zamanda bütün turnirin MVP-si olmuşdur. 1955-ci ildə "Panionios" və "Afina Sporting" komandalarında oynamış, daha sonra İtaliyanın "Varese" klubuna keçmişdir. İdman karyerasını doğma "Aris" də 1957-ci ildə başa çatdırmışdır.

Matteu Yunanıstan millisində 44 matç keçirərək 539 xal qazana bilmişdir (hər oyunda orta hesabla 12,25). 1949-cu il Avropa Basketbol Çempionatında Yunanıstan millisində ilk rəsmi oyununu keçirmişdir: 66 xal toplayaraq komandanın ən yaxşı qolkiperi oldu və bürünc medal qazandı. Daha sonra 1951-ci il Avropa çempionatında, 1952-ci il Olimpiadasında və 1955-ci ildə Aralıq dənizi Oyunlarında (bürünc medal) iştirak etmişdir.

Karyerasının bitirdikdən sonra Matteu məşqçi oldu. 1961, 1965 və 1969-cu illərdə Avropa çempionatında yunan komandasına rəhbərlik etmişdir. 1970 və 1973-cü illərdə FIBA ​​ulduz oyunlarında Avropa komandasına rəhbərlik etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Faidon Matthaiou (ing.).
2. ↑  .
3. ↑  Sports.in.gr «Έφυγε» σε ηλικία 87 ετών ο Φαίδων Ματθαίου Arxivləşdirilib 2011-09-24 at the Wayback Machine  (yun.)
4. ↑  Naftemporiki.gr Απεβίωσε ο Φαίδων Ματθαίου Arxivləşdirilib 2018-04-17 at the Wayback Machine  (yun.)
5. ↑  FIBAEurope.com Fedon Mattheou (Greece) Arxivləşdirilib 2018-04-17 at the Wayback Machine  (ing.)
**İrtəriş xaqan** və ya **Ulu Bilgə xaqan** (əsl adı: **Aşina Şi** 阿史那施) — Basmılların hökmdarı, Basmıl xaqanlığının yeganə xaqanı.

Həyatı
------

Aşina sülaləsindən olub, İltəriş xaqanın qardaşı İl Etmiş Yabqunun oğlu Uti bəyin oğlu idi. Bilgə Qutluq xaqanın hakimiyyəti dövründə xaqanın anası Po Beqin zalım siyasət yürütməsi şərq şadı Pan Kültiginin üsyanına səbəb olmuşdu.741-ci ildə xaqanın öldürülməsindən istifadə edən basmıl hakimi özünü İrtəriş xaqan adı ilə müstəqil hökmdar elan etdi.

Hakimiyyəti
-----------

742-ci ildə özünə "**İl Etmiş xaqan**" titulunu götürən basmıl hökmdarı tezliklə əmisi Pan Kültigini öldürdü. Bilgə Qutluq xaqanın yerinə gəlmiş Qutluq Yabqu da tezliklə basmıllar tərəfindən məğlub edildi. Basmıl xaqanlığının şərq yabquluğu öncələr irkin və eltəbər titulları olan Uyğurların başçısı Kül Bilgəyə, qərb yabquluğu isə öncələr kül-irkin titulu olan Karlukların başçısına verildi.

744-cü ildə çinlilərin yenicə məğlub etdiyi Ozmış xaqanı ələ keçirən və başını kəsib Çinə göndərən İltəriş xaqanın hakimiyyəti də çox çəkmədi.Bu dəfə karluklar və uyğurlar Qutluq Bilgə Kül xaqanın hakimiyyəti altında birləşərək Basmıl xaqanlığını devirdilər. Nəticədə isə Uyğur xaqanlığı quruldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  歐陽修,《新唐書》卷 215b <突厥傳下>, 1975:6054.
2. ↑  歐陽修,《新唐書》卷 217b <回鶻傳下>, 1975:6143
3. ↑  "Basmıllar". 2020-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-09.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Feliks.

**Feliks Baumqartner** (*alm.* Felix Baumgartner‎, 20 aprel 1969, Zaltsburq) —Avstriya paraşütçüsü.

Həyatı
------

Yeni rekordu
------------

Avstriyalı Feliks Baumqartner stratosferdən rekord hündürlükdən tullanıb. O, sərbəst enmədə səs sürətini örtüb və onun sürəti saatda 1342,8 km olub.

İdmançı yerdən 39 km hündürlükdən tullanıb.

Felix Baumgartner tullanarkən 4 dəq. 20 saniyə paraşütü açmayıb.

Beynəlxalq Aeronavtika Federasiyası 43 yaşlı idmançının bazar günü ABŞ-də Nyu-Mexikoda tullandığını və maksimum sürət əldə etdiyini təsdiqləyib.

İkinci dünya savaşından sonra səs sürətini aşan qırıcı, daha sonra isə sərnişin təyyarələri yaradıldı. Səs sürətini aşan maşınlar da meydana gəldi.
Felix Baumgartner təyyarə və maşından istifadə etmədən səs sürətini ötən ilk adamdır.

O, jurnalistlərə deyib ki, tullanarkən və eniş zamanı hər hansı rekord barədə düşünməyib: "Mən yalnız yerə sağ-salamat enməyi, ailəmi, valideynlərimi, babamı yenidən görməyi fikirləşirdim. Bəzən insana belə bir yüksəkliyə qalxmaq lazımdır ki, o, nə qədər kiçik olduğunu başa düşsün".

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Feliks Baumqartner*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Red Bull Stratos Project (ing.)
* Мировой рекорд LIVE на Eurosport.ru!
* Live Broadcast (ing.)

1. ↑  Felix Baumgartner // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. ↑  Felix Baumgartner // Salzburgwiki (alm.).
**Cəhənnəm qapıları** (türkm. Derveze) — Türkmənistanda yerləşən qaz krateridir. Ərbənt aulundan 90 km məsafədə yerləşir. Kraterin diametri 60 metr, dərinliyi təxminən 20 metrdir.

Tarixi
------

1971-ci ildə sovet geoloqları Türkmənistanın Darvaza kəndinin yaxınlığında yeraltı qazların toplaşdığı yer aşkar etmişdilər. Qazma işləri nəticəsində qeoloqlar yeraltı boşluqla qarşılaşmışlar və nəticədə yer qatı ucaraq qaza dolu böyük çuxur əmələ gəlmişdir. Qazma qurğuları və nəqiyyat vasitələri çuxura düşmüş, buna baxmayaq insan tələfatı qeydə alınmamışdır. İnsan səhhəti üçün təhlükəli olan qazın ətrafa yayılmaması üçün, alimlər həmin qazları yandırmağı qərara alırlar. Geoloqlar hesab edirdilər ki, yanğın bir neçə günə sönəcək, lakin olnar səhv etmişdilər.1971-ci ildən indiyə qədər kratedən çıxan qazlar gecə-gündüz fasiləsiz olaraq yanmağa davam edir.

2004-cü ildə Darvaza kəndi ləğv edilmişdir. 2010-cu ildə Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov "Cəhənnəm qapısı"nı ziyarət etmiş və regionun digər qaz yataqlarındakı hasilata zərər gəlməsin deyə  çuxurun doldurulması ilə bağlı göstəriş vermişdir..

2013-cü ilin noyabr ayında məşhur kanadalı səyyah və tədqiqatçı Corc Koronis nümunələr götürmək və araşdırma aparmaq məqsədilə çuxurun dibinə enmişdir. O, kraterin dibində yüksək temperaturda yaşaya bilən bakteriyalar aşkar etməyə müvəffəq olmuşdur. Bu bakteriyalara yer üzünün digər nöqtələrində rast gəlinmir və həmin bakteriyalar kraterin dibindəki kiçik ekosistemdə rahatlıqla mövcud olurlar.

Kraterlər
---------

Kraterin ətrafında daha iki belə çuxur mövcuddur. Həmin kraterlər yanmış, belə ki, orada qazın təzyiqi daha azdır. Kraterlərdən birinin dibində açıq boz rəngli köpüklənən palçıq, digərinin dibində isə firuzəyi rəng çalara malik maye mövcuddur.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, maili qaza üsulu tətbiq etməklə 3 quyudan ikisi istismar edilə bilər (ehtimal edilir ki, buradakı qaz ehtiyatı sənaye əhəmiyyətlidir)

Mənbə
-----

1. ↑  "вМестах". 2011-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-25.
2. ↑  "Сообщение агентства Рейтер (япон". 2021-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-25.
3. ↑  "Врата ада пригрели жизнь".
**Mahmudov Cəlal Müseyib oğlu**  - texnika elmləri doktoru, professor

Həyatı
------

Mahmudov Cəlal Müseyib oğlu 1933-cü ildə Azərbaycan SSR Qasım-İsmayılov rayonunun Qızıl Hacılı kəndində anadan olmuşdur. 1955-ci ildə "Neft və qaz quyularının qazılması" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirərək, 1958-ci ilə qədər "Neft Daşları" NQÇİ-də müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1958-1972-ci illərdə AzETNÇİ-da böyük mühəndis, laboratoriya rəhbəri kimi vəzifələrdə işləmişdir. 1960-1962-cı illərdə AzNKİ-nun aspirantı idi. 1962-ci ildə "Maili quyuların lüləsinin trayektoriyasının nəzəri və təcrübi tədqiqatları" mövzusunda namizədlik, 1967-ci ildə isə "Dərin maili quyuların qazılması nəzəriyyəsinin ünsürləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 1968-1988-ci illərdə AzXTİ-da işləyib və burada "İstehsalat texnologiyası" kafedrasını yaratmışdır. 1988-1990-cı illərdə Leninqrad maliyyə-iqtisad institutunun Baki filialının "İstehsalat sahələrinin texnologiyası" kafedrasına rəhbərlik etmişdir. 1990-2000-ci illərdə AzDİU-nin "İstehsalat texnologiyası" kafedrasında professor işləmiş, 2001-ci ildən bu günə qədər isə ADEU-də "İstehsalat sistemləri və ətraf mühitin mühafizəsi" kafedrasına rəhbərlik edir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Mahmudov C.M. neft və qaz quyularının qazılması sahəsində tanınmış alimdir.

Mahmudov C.M. 200-dən artıq elmi məqalənin, 5 monoqrafiyanın, 20 tədris vəsaitinin müəllifidir. 12 elmlər namizədi hazırlamışdır. Bir çox medallarla təltif edilmişdir.
**Milli komitələrin ləğvi haqqında qərarlar** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin özündən əvvəlki yerli hakimiyyət orqanlarının ləğv olunmasına dair qərarları (1918, iyun-iyul).

Tarixi
------

Fevral inqilabı (1917) bütün müsəlmanların, eyni zamanda, azərbaycanlıların siyasi fəallığını artırdı. Yerlərdə Müsəlman Milli Komitələri yaradıldı. Bakıda, Gəncədə, İrəvanda və başqa şəhərlərdə yaradılmış milli komitələrin qarşısına qoyduğu əsas məqsədlərdən biri müsəlmanların yerli özünü idarə orqanlarında və Rusiyanın gələcək Müəssislər Məclisində proporsional şəkildə təmsil olunmasına nail olmaq idi. Lakin Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra buna ehtiyac qalmadı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunduqdan sonra milli komitələrin yerlərdə hakimiyyət orqanları kimi fəaliyyətinə xitam vermək məqsədilə hökumət qərarları qəbul edildi. Hökumətin 1918-ci il 27 iyun tarixli qərarı ilə Gəncə (Yelizavetpol) milli komitəsinin sərəncamında olan ən zəruri mallar və bütün ərzaq ehtiyatı Ərzaq Nazirliyinin sərəncamına keçdi. 1918-ci il iyulun 7-də verilmiş qərara görə daxili işlər, maliyyə və ərzaq nazirlərinə Gəncə müsəlman milli komitəsinin əmlakının aydmlaşdırılması və qəbul edilməsi üçün ləğvetmə komissiyası yaratmaq tapşırıldı. Elə həmin gün verilmiş digər qərara əsasən, daxili işlər nazirinə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisindəki bütün milli komitələrin ləğv olunması və onların əmlakının dövlətin serəncamına keçirilməsi tapşırılırdı.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Müsəlman Milli Komitələri

Ədəbiyyat
---------

* Азербаиджанская Демократическая Республика (1918-1920). Закондательные акты (сборник дакументов), Б. , 1998.

İstinadlar
----------

1. ↑  Milli komitələrin ləğvi haqqında qərarlar // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 198. ISBN 9952-417-44-4.
**Tofiq Əlövsət oğlu Abdullayev** (1 aprel 1948, Məlikçobanlı, Şamaxı rayonu) — Azərbaycan Respublikasının Qətər dövlətində Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri (2012-ci ildən), siyasi xadim, filoloq.

Haqqında
--------

1948-ci il aprel ayının 1-də Şamaxı rayonunun Məlikçobanlı kəndində anadan olmuşdur.

O, Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirmişdir. Filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. 

Tofiq Əlövsət oğlu Abdullayev Əlcəzair, İraq və Yəmən Demokratik Respublikasında tərcüməçi işləmiş, 20 ilə yaxın Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunda çalışmışdır. 1992-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi sistemində işləyir. Fövqəladə və səlahiyyətli səfir rütbəsi var. Azərbaycan Respublikasının Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyədəki səfirliklərində müşavir vəzifəsində çalışır. 2006–2012-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Səudiyyə Ərəbistanında və eyni zamanda Yəməndə, Oman Sultanlığında, Bəhreyn Krallığında Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatında Azərbaycan Respublikasının Daimi Nümayəndəsi olmuşdur. 2012-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Qətər dövlətində Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiridir.

Xarici keçidlər
---------------

* T. Ə. Abdullayevin Azərbaycan Respublikasının Qətər Dövlətində fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı. Bakı şəhəri, 5 sentyabr 2012-ci il № 2418

İstinadlar
----------

1. ↑  *ABDULLAYEV Tofiq Əlövsət oğlu — Şamaxı ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2022-09-08 at the Wayback Machine*
**Cəladət Əli Bədirxan** (kürd. جەلادەت عالی بەدرخان; 26 aprel 1893, Konstantinopol – 15 iyul 1951, Dəməşq; həmçinin *Mîr Celadet* adı ilə də tanınır) — kürd diplomat, yazıçı, dilçi, jurnalist və siyasi fəal. İstanbul Universitetində hüquqşünaslıq fakültəsi üzrə magistraturanı bitirən və təhsilini Münhendə tamamlayan Cəladət həmçinin kürdcə, türkcə, farsca, ərəbcə, almanca, fransızca və rusca kimi bir çox dildə danışa bilirdi. Türkiyəni 1923-də cümhuriyyət elan olunduqdan sonra tərk etmişdir. 1927-ci ildə Beyrutda baş tutan bir kürd konfransında Xoybun komitəsi formalaşmışdır. Cəladət şimali kürd dilinin — kurmanc dilinin çağdaş halını orqanizə edən ilk dilçi olması və hal-hazırda rəsmi olaraq istifadə edilən latın əlifbasını dizayn eləməsi ilə məşhurdur. Bu əlifba bəzən kürd dilinin habelə o biri dialektləri üçün də — ərəb, kiril və erməni əlifbalarının əvəzinə işlənir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Celadet Alî Bedirxan.* "Kurd û welatê wan Kurdistan". 6 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 December 2019.
2. ↑  "زمان مەرجی مرۆڤبوونە". ANF (kürd). 10 January 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 December 2019.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Dəmirçi Kave** (*fars.* کاوه آهنگر‎ - *Kaveh Ahangar*) — fars mifologiyasında mərhəmətsiz hökmdar Zöhhaka qarşı üsyan edən mifoloji qəhrəman.

Kave haqqında əfsanə Əbülqasım Firdovsinin Şahnaməsində nəql edilir. Hekayənin digər baş qəhrəmanı olan Zöhhak həm Avestada, həm də antik dövr fars mifologiyasında yarı şeytan Babil çarı kimi təqdim edilir. Firdovsinin hekayəsində isə Zöhhak tiran kimi təqdim olunur və milliyyətcə ərəbdir, dəmirçi Kave isə ona qarşı xalq üsyanına rəhbərlik edir. O, öz dəmirçi önlüyünü nizənin ucuna taxaraq üsyançıları bu bayraq altında İranın birinci əfsanəvi hökmdarlar sülaləsi olan Peşdadilərin qanuni varisi Fəridunun yanına gətirir. Fəridun Kavenin bayrağını rifah bayrağı kimi qəbul edərək onu qızıl dördguşəli ulduzla, qiymətli daşlar və qırmızı, sarı, bənövşəyi rəngdə lentlərlə bəzəyir və onu "Dirəfşi Kaviyani" adlandırır. Bayrağın üzərindəki dördguşəli ulduz isə "Axtari Kaviyan" (*Kavenin ulduzu*) adlanır.

"Dirəfşi Kaviyan" İranın ikinci əfsanəvi hökmdarlar sülaləsi olan Kəyyanilər sülaləsinin bayrağına çevrilir. Daha sonralar isə Arşakilər (e.ə.250 — 224) və Sasanilər (224 — 651) sülalələrinin dövründə İranın dövlət bayrağı kimi qəbul edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Khaleghi-Motlagh, Djalal. DERAFŠ-E KĀVĪĀN. Encyclopedia Iranica. 1st Edition. 2007
**Çoban Rəssamı (Süleyman Şahin)** (tanınan: Çoban Rəssamı; 1949, Sivrihisar, Əskişəhər ili[d]) — Türk mənzərəsi sənətkarı.

Həyat və karyera
----------------

Sənətçi 14 aprel 1949-cu ildə Eskişehirdə Sivrihisarın Günyüzü şəhərində anadan olub. "Çoban Rəssamı" olaraq bilinən rəssam Süleyman Şahin ailə səbəbləri ilə ibtidai məktəbin dördüncü sinfinə qədər təhsil almışdır. Uşaqlıqdan işə başlayaraq Ankarada dolanışığı üçün çoban kimi fəaliyyətə başlayan Süleyman Şahin, rəssamlığa olan marağı və qabiliyyəti fərq edildikdə sənətə tərəf döndü. Landşaft rəsmlərində kənd həyatını göstərdiyi və keçmişdə çoban olduğu üçün sənət dairələrində "Çoban Rəssamı" kimi tanınırdı.

Sənətçi 1986-cı ildə məskunlaşdığı Bursa şəhərində Rəssamlar Küçəsini qurdu və yeni istedadlı rəssamların yetişdirilməsində pay sahibi oldu. Rəsmləri Van Gogh, Edouard Manet, Klod Monet və Sisley kimi böyük rəssamlara əsaslanır. Çoban Rəssamı Süleyman Şahinin, əsasən xaricdəki xüsusi kolleksiyalarda çəkdiyi təbiət və kənd həyatını izah edən 10.000 mindən çox portret əsəri var. Sənətçi ailəlidir və Bursa və Ankarada yaşayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Turkishpaintings.com'daki biyografisi"
2. ↑  "Kültür Sanat Haberleri: "Çoban ressam", Balıklıgöl'ü tuvale aktardı (TRT Haber)". 2019-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-24.
3. ↑  ""Çoban ressam 100. sergisini açtı" (Tımetürk'teki Haberi)". 2019-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-24.
4. ↑  "'Çoban Ressam' yoksulları güldürecek! (Yeni Şafak Gazetesi)". 2019-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-24.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Rəssam** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Üsküklü printer** – thimble printer ~ принтер со шрифтовыми наконечниками ~ yüksüklü yazıcı ~ çap ucluğu üskük şəklində olan printer. Bu printerlərdə, yazı makinalarında olduğu kimi, hazır literlərdən istifadə olunduğundan, onlarda çap olunan yazılar öz yüksək keyfiyyəti ilə seçilirdi. Lazer printerlərinin qiyməti çox baha olanda üsküklü printerlər populyar idi. Hazırda isə istifadədə olan üsküklü printerlərə rast gəlmək çox çətindir.

**Üskük** – thimble ~ напёрсток ~ yüksük ~ hər bir simvolu ayrıca liter qoluna yerləşdirilmiş olan, qızçiçəyi çarxına (DAISY WHEEL) bənzəyən çap elementi. Qızçiçəyi çarxında olduğu kimi, bütün liter qolları mərkəzi çarx topunda birləşib, ancaq üskükdə liter qolları 90 dərəcə qatlanıb. Çap zamanı printer üsküyü elə fırladır ki, lazım olan liter çap olunacağı yerin qarşısında olsun və arxadan toxmaqcıqla liter qoluna zərbə endirərək literi kağıza vurur.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı,

996 s.
**Tamcinslik** (*ing.* Cisgender), öz *bioloji cins* və şəxsin özü üçün seçən *gender identikliyinin* bərabərliyidir. Kristen Schilt və Laurel Westbrook kimi sosioloqlar tamcinsliyi termin olaraq "doğulanda verilən cins, bədən və öz şəxsi gender seçimi" olduğunu söyləyirlər və *transgenderlərə əks* məna verdiyini bildirirlər.

Tarixi
------

Tamcinslik qədim zamanlardan indiyə kimi çatan bir gender identifikasiyasıdır, lakin termnin olaraq bunu ilk dəfə alman seksoloqu Volkmar Sigusch **zissexuell** kimi öz paylaşımlarında işlədib: 1998-ci ildə öz "Yeni seks inqilabı" əsərində o, 1991-ci ildə yazdığı iki hissədən ibarət «Die Transsexuellen und unser nosomorpher Blick» (alm.) adlı məqaləsini qeyd edir, həmin məqalədə "zissexuell" termini ilk dəfə istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Schilt, Kristen; Westbrook, Laurel.* "Doing Gender, Doing Heteronormativity: 'Gender Normals,' Transgender People, and the Social Maintenance of Heterosexuality". Gender & Society. Август, 2009. 2015-12-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-15.
**Keyt Apton** (*ing.* Kate Upton; 10 iyun 1992) — amerikalı model və aktrisa.

Həyatı
------

Keyt Apton 10 iyul 1992-ci ildə ABŞ-nin Miçiqan əyalətində anadan olmuşdur. Uşaqlığını Florida ştatının Melburn şəhərində keçirmişdir.

Karyerası
---------

2008-ci ildə "Miami Elite Model Managment" ilə müqavilə imzalayan Kate, sonradan Nyu-Yorka köçmüşdür və elə orada ilk dəfə modelliyə addım atmışdır. İlk dəfə Dooney&Bourke çanta markasının modeli olmuşdur. Daha sonra "Sports Illustrated Swimsuit Issue" üz qabığına çıxmışdır və müxtəlif mükafatlara layiq görülmüşdür. Həmin dövrdən, indiyədək Beach Bunny çimərlik geyimi və Victoria Secret üçün modellik edir. Həmçinin 2011-ci ilin iyul ayında, "Esquire" jurnalı tərəfindən "Yayın qadını" seçilmişdir.

2014-cü ildə Kameron Diaz və Lesli Mannla birlikdə "Digər qadın" filmində rol almışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Kate Upton // GeneaStar.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi veb-saytı Arxivləşdirilib 2012-04-18 at the Wayback Machine
* Rəsmi tvitter səhifəsi
**Tamara Yandiyeva** (tam adı: *Tamara Xavajovna Yandiyeva*, *rus.* Тама́ра Хава́жовна Янди́ева; 23 iyul 1955, Qaraqanda) — SSRİ və Rusiya aktrisası, İnquşetiyanın xalq artisti (2002).

Həyatı
------

Tamara Yandiyeva 1955-ci ildə Qazaxıstanın Karaqanda vilayətində dünyaya gəlib. Sovet və Rusiya aktrisası, estrada mahnıları ifaçısı olan T.Yandiyeva Çeçen-İnquş Respublikasının, Abxaziya, Şimali Osetiya və Rusiya Federasiyasının əməkdar, İnquşetiyanın xalq artistidir. Vokalçı kimi ilk dəfə o vaxt "Loam" qrupunun üzvü olan Ruslan Naurbiyevlə ifa etdiyi "Xyu sayran xita eça" ("Sən çeşmə başına gələndə") mahnısı ilə bütün Qafqazda tanınan T.Yandiyevanın yaradıcılığının 30 illiyi 2010-cu ilin dekabrında Moskvada qeyd edilib. Bu vaxta qədər "Saxyat" ("Saat"), "Malxa İlli" ("Günəşə həsr olunmuş nəğmələr"), "Pir doaqa malx" ("Parlayan günəş") adlı üç albom buraxdıran T.Yandiyeva bu gün də ifaçılıq fəaliyyətini davam etdirir. T.Yandiyeva çəkildiyi 18 filmin 16-da baş rolları canlandırıb: "Odlu yollar", "Dağ novellası", "Babək", "Gözlə məni", "Əjdaha ili", "Müqəddəs dəmirçixananın zəngi", "Əgər sevirsənsə", "Məhəbbətin qəribəlikləri haqqında", "Şəhrizadın daha bir gecəsi", "Dağlarda uzun əks-səda", "Salam, Gülnarə Rəhimovna!", "Şəhrizadın yeni nağılları", "Şəhrizadın son gecəsi", "Xoca Nəsrəddinin qayıtması", "Adjubanın qara şahzadəsi", "Valtasar ziyarəti və ya Stalinlə bir gecə".

Filmoqrafiya
------------

1. Dağ novellası (film, 1979)
2. Babək (film, 1979)
3. Gözlə məni (film, 1980)

Xarici keçidlər
---------------

* Тамара Яндиева — официальный сайт Arxivləşdirilib 2011-09-18 at the Wayback Machine
* Яндиева Тамара (Фильмография)
* Тамаре Яндиевой вручили государственную награду Российской Федерации[*ölü keçid*]
* İzlə
**Keith Wayne** (*ing.* Keith Wayne; 16 yanvar 1945-9 sentyabr 1995) — ABŞ aktyorudur. Ən yaxşı rolu Yaşayan ölülərin gecəsi filmində Tom roludur. Film karyerası boyu cəmi bir filmə çəkilmişdir.

Həyatı
------

Keyt Ueyn 16 yanvar 1945-ci il tarixində Pensilvaniya ştatının Vaşinqton şəhərində anadan olmuşdur. Əsl adı "Ronald Keyt Hartman" (*ing.*  Ronald Keith Hartman) kimidir. İlk təhsilini "Masfield Universiteti"ndə musiqi üzrə almışdır. Bir çox tetar səhnələrində rol almışdır. 1968-cı ildə Yaşayan ölülərin gecəsi adlı filmdə iştirak etmişdir. Ayrıca olaraq filmdən sonra bir neçə il "Ronnie and the Jestors" adlı çox populyar olmayan dans-pop janrında ifa edən qrupda ifaçı kimi çalışmışdır. Musiqi karyerasını bitirdikdən sonra insanları əl ilə müalicə edən Hiropraktor sahəsində çalışmşdır. Keyt Ueyn 9 sentyabr 1995-ci il tarixində 50 yaşında Şimali Karolinanın Keri şəhərində vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

| **İl** | **Filmin adı** | **Rol** |
| --- | --- | --- |
| 1968 | Yaşayan ölülərin gecəsi | Tom |
|

Xarici keçidlər
---------------

* *Keyt Ueyn* — IMDb səhifəsi
**Çju Yuançjan** (29 oktyabr 1328[…], Fenyan[d] – 24 iyun 1398[…], Nankin) — 1368-1398-ci illərdə Min imperiyasının ilk imperatoru.

1351-1368-ci illərdə monqollora qarşı baş qaldırmış Qırmızısarıqlılar üsyanının rəhbərlərindən biri olmuş, 1368-ci ildə monqolları hakimiyyətdən devrirərək Nankində özünü imperator elan etmiş və Min imperiyasının əsasını qoymuşdur.

İslahatları
-----------

Çju Yuançyan hakimiyyətə gəldikdən sonra bir sıra tədbirlər həyata keçirdi. Monqollara və onlara xidmət edəb yerli feodallara məxsus torpaqlar dövlət mülkiyyəti elan edildi. Əhali və bütün torpaqların siyahıyaalması keçirildi. Torpaqların bir qismi kəndlilərin, qalanı isə xəzinənin ixtiyarına keçdi. Kəndlilər üzərinə qoyulmuş vergi və mükəlləfiyyətlər azaldıldı. Sənətkarlar və tacirlər üzərinə qoyulmuş tamğa vergisi ləğv olundu. 1375-ci ildə pul islahatı keçirildi və yeni kağız pullar dövriyyəyə buraxıldı. Çju Yuançjanın bu tədbirləri XIV-XV əsrlərdə Çin iqtisadiyyatının inkişafına şərait yaratdı, Min imperiyasında güclü idarəçilik aparatı və ordu yaradıldı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Tsai S. H.* Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle (ing.). University of Washington Press. P. 21. ISBN 978-0-295-98109-3
2. 1 2 3 4  Hongwu // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  *Tsai S. H.* Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle (ing.). University of Washington Press. P. 57. ISBN 978-0-295-98109-3
4. ↑  .
**Ennan Alimov** (1912 – 1941) — krım tatar yazıçısı və rəssamı.

Həyatı
------

Ennan Memut oğlu Alimov 1912-ci ildə Köprülüköy kəndində anadan olub. 9 illik kənd məktəbini bitirdikdən sonra tütün fabrikində işləyib. 1933-cü ildə N.Samokişinin sənət studiyasına daxil olaraq 1936-cı ildə buranı bitirib. 1937-ci ildən studiya Krım Sənət Məktəbinə çevrilir və 16 iyul 1938-ci ildən etibarən 1941-ci ilin sentyabrına qədər Ennan Alimov buranın direktoru olur. İkinci Dünya Müharibəsi başladıqdan sonra cəbhəyə gedir. 1941-ci ildə baş leytenant rütbəsində Donbasda gedən döyüşlərdə dünyasını dəyişib.

Ennan Alimovun rəsmləri dövrümüzə qədər gəlib çatmayıb. "Baqıdjı kıızlar" ("Üzümçü qızlar"), "Ormanda tan" ("Meşədə şəfəq"), "Kaytarma oynaqan kıız" ("Haytarma oynayan qız") rəsmlərinin reproduksiyaları 1933-1936-cı illərdə "Yaş kuvet" ("Cavan güc") və "Komsomolskaya pravda" qəzetlərində yayımlanıb.

1936-1941-ci illərdə onun "Doğma kəndim", "Qurqur qanad çalır", və "Balıqçılar" adlı hekayələri işıq üzü görüb. "Qurqur qanad çalır" hekayəsində baş rol üçün prototip onun sevgilisi Əminə Smedlyayeva olub. Alimovun "Mənim Vətənim" və "Şəfəqi qarşılayarkən" şeirləri "Literaturnit Krım" qəzetində çap edilib.

Həmçinin bax
------------

* Riza Fazıl
* Yusif İsa Halim
* Həmdi Giraybəy

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Gülnarə Useyinova.* "Первый директор Крымского художественного училища" (rus). milli-firka.org. 25 sentyabr 2012. 5 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 fevral 2021.
2. ↑  "Алимов Эннан" (rus). rk-memory.ru. 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 fevral 2021.

Xarici keçidlər
---------------

* Эннан Алимов служил литературе и искусству! / Ennan Alimov ədəbiyyata və incəsənətə xidmət edib!

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Müasir Ukrayna |
**Linares Beynəlxalq Şahmat Turniri** (*İspan dilində: Torneo Internacional de Ajedrez Ciudad de Linares*) adətən Fevral ayının sonunda oynanan, illik adını İspaniyanın Andalusiya, Jaén əyalətinin Jaén əyalətindəki Linares şəhərindən alan bir şahmat turniriydi. keçirildi. Bəzən "Tata Steel" (Wijk aan Zee), Tal Memorial və Dortmund hadisələri ilə yanaşı, faktiki şahmat turunda keçirilən ən güclü illik turnirlərdən biri olan şahmatın Wimbledonu olaraq da xarakterizə olunur.

Linares turniri 1978-ci ildə başladı və 1988-dən 2010-a qədər (1996-cı il istisna olmaqla) hər il təşkil edildi. 2010-cu ildən bəri turnir maddi səbəblərdən keçirilmir.

Tarixi
------

İspaniyalı iş adamı Luis Rentero tərəfindən maliyyələşdirilən tədbir ilk dəfə 1978-ci ildə keçirildi. O zaman elit bir hadisə deyildi və nisbi bilinməyən İsveçli Jaan Eslon [es] tərəfindən qazandı (Argentinalı Roberto Luisdən tay-brekdə) Debarnot). Növbəti ilki tədbirdən sonra 1987-ci ilə qədər heç bir turnirin keçirilmədiyi 1987-ci ilə qədər hər il keçirildi; Linaresin Namizədlər Finalına ev sahibliyi etdiyi il, Anparoli Karpov və Andrey Sokolovun iştirakı ilə Kasparovun dünya şampiyonluğu üçün bir rəqib müəyyənləşdirdi. Təxirə salınmış 1987-ci il hadisəsi 1988-ci ilə təxirə salındı ​​və turnir bu dövrdən etibarən Qadınlar arasında Dünya Şahmat Çempionatının keçirildiyi 1996-cı il istisna olmaqla illik bir tədbir oldu. Rentero şahmatda qısa çəkilişlərin güclü bir rəqibiydi, daha uzun oyun oynamağına görə pul mükafatları təklif etdi. Deyilənə görə bu "böyük usta çəkilişləri" nin iştirakçıları bəzən gələn il buraxılış üçün dəvətnamə ilə cəzalandırıldılar! 1994 turniri, o dövrdə ən yüksək olan 2685 orta Elo reytinqinə sahib idi. Sahə, son tamamlama qaydasında, Karpov, Kasparov, Shirov, Bareev, Kramnik, Lautier, Anand, Kamsky, Topalov, Ivanchuk, Gelfand, Illescas, Judit Polgár və Beliavski'dən ibarət idi.
**Tamara Qəniyeva** (başq. Тамара (Тимербикә) Әхмәтшәриф ҡыҙы Ғәниева 25 yanvar 1951, Kinzyabay[d], Başqırd MSSR) — Başqırd şairəsi, tərcüməçi və dramaturq. Başqırdıstanın xalq şairi (2019). Başqırdıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (1993). Rusiya Yazıçılar Birliyinin, BMSSR Yazıçılar Birliyinin üzvü (1986). R.Qaripov (1998), F. Kərim (2004), B. Bikbay (2013) adına mükafatı laureatı. Mahmud Kaşğari Beynəlxalq Hekayə Müsabiqəsinin (2014) laureatı. Başqırd dilinə ən yaxşı bədii tərcüməyə görə "Şöz bağlayan ip" Ümumrusiya ədəbi mükafatı laureatı (2016). Başqırdıstan Respublikasının 100 illiyinə həsr olunmuş "Şanlı Başqırdıstanım!" Şeir müsabiqəsinin laureatı (2018).

Bioqrafiyası
------------

Tamara Qəniyeva 25 yanvar 1951-ci ildə Başqırdıstan Muxtar Sovet Sosialis Rerspublikasının Kumertau rayonunun Kinzyabay kəndində (indiki Başqırdıstan Respublikasının Kuyargazinski rayonu) anadan olmuşdur.

Pavlovskda səkkiz illik məktəbində oxuyur, Salavat Pedaqoji Kollecini, 1978-ci ildə isə Sterlitamak Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirir.

1970-ci ildən Sterlitamak internat məktəbində, 1978-ci ildən Sterlitamakdakı Respublika mədəni-maarif məktəbində müəllim işləyir. 1980-ci ildən "Leninets" qəzetində, 1981-ci ildən BMSSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində baş redaktor vəzifəsində çalışmışdır. 1988-ci ildə "Aqidel" jurnalında çalışmışdır. 2008-ci ildən Başqırdıstanın "Panorama" milli jurnalının bir şöbəsinin redaktoru, Başqırdıstan Respublikası Yazıçılar Birliyinin idarə heyətinin üzvü kimi çalışmışdır.

1980-ci ildə ilk şeirlər kitabı olan "Osraşırbız əle" ("Hələ görüşəcəyik") kitabı nəşr olunur.

Şeir və mahnı yazır, tərcümələr etməklə məşquldur. Y. A. Andrianov, N. L. Qraxov, Y. A. Denisov, Robert Palyanın şeirlərini başqırd dilinə tərcümə etmişdir. N. S. Qumilyov, Lope de Veqa, A. Kamya, F. Şillerin mahnılarını və Kamil Ziqanşinin romanını tərcümə etmişdir.

Tamara Qəniyeva Sibay Dram Teatrında səhnəyə qoyulmuş Tamaris faciəsinin müəllifidir.

Onun şeirlərinə başqırd bəstəkarları: Abrar Qabdrahmanov, Fərid İdrisov, Zaqir İsmaqilov, Roza Saxautdinov mahnılar yazmışlar.

Mükafatları
-----------

R. Qaripov adına mükafat (1998)

F. Kərim adına mükafat (2004)

B. Bikbay adına mükafatı (2013)

Başqırdıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (1993)

Başqırdıstanın xalq şairi (2019)

Əsərləri
--------

Şeirlər toplusu: "Gənc Qüvvələr" (1976), "Yenə görüşəcəyik" (1980), "Köçən quşlar" (1984), "Gümüşü şeh" (1988), "Fikirləşmək üçün vaxt" (1991), "Qunduz quyruğu" (1993) ), "Qıpçaqlar" (1994), "Arkaim" (1997), "Aqata qubbələri" (2001), "Mən sevgiyə inanıram" (2006), "Ağlınıza müraciət edirəm" (2009), "Yalnız özümlə" (2012), "Sevgiyə inanıram" (tatar dilində, 2014), "Taleyin kəsişmələri" (2015).

Tamarisin poetik faciəsi.

Mənbə
-----

* Başqırd dilində
* на русском языке
* Молюсь огню. Ганиева Тамара
* Тамара Ганиева. Я-женщина
* С любовью ко всему живущему (К юбилею поэтессы Тамары Ганиевой)
* С любовью ко всему живущему (К юбилею поэтессы Тамары Ганиевой) Arxivləşdirilib 2021-05-18 at the Wayback Machine