recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kimberli yaylası**—Avstraliyanın şimal-qərbində yerləşən yayla. Hündür nöqtəsi - Ard dağı (9363963637444427m).

Ümumi məlumat
-------------

Kimberli yaylası Avstraliyanın şimalında yerləşir. Bu, qurunun kanyonlarla parçalanmış, şəlalələrlə, yarımsəhra və yağışlı meşələrlə zəngin olan, demək olar ki, düzgün kvadrat formalı ərazidir. Arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki, insanlar burada hələ 18 min il bundan əvvəl yaşamışlar, lakin bu ərazidə əhalinin sıxlığı heç vaxt yüksək olmamışdır. Kimberli yaylasında yerləşən Banql-Banql silsiləsinin ərazisi Purnululu parkı tərəfindən mühafizə olunur. Ölkənin bu ərazisi Avstraliya əhalisinə təxminən XX əsrin 80-ci illərinə qədər demək olar ki, məlum deyildi. Milli park ərazisində turistlərə bir çox marşrutlar təklif olunur. Yumşaq qumdaşından əmələ gəlmiş və hündürlüyü 250 m olan dağları səyahət etmək üçün xüsusi cığırılar və çayların qurumuş dərələrindən istifadə olunur; Pikkaninni kanyonu boyu 2 günlük səyahət dərin, su ilə doldurulmuş quyu və müxtəlif qaya törəmələri boyunca davam edir.

Kimberli ərazisinin bir hissəsi 350 mln. il bundan əvvəl dəniz dibi olmuş və çəkilərək, özündən sonra uzunluğu 1000 km olan nəhəng əhəngdaşı rifi qoymuşdur. Çaylar əhəngdaşında yarğanlar əmələ gətirmiş, daşları yonmuş və aborigenlərin məskunlaşdığı mağaralar əmələ gətirmişdir. Bu landşaftlar 3 milli parkda; Qeyki-Qorj, Tanel-Krik və Uindyana-Qorj Milli Parklarında mühafizə olunur. Parkların adları turistlərin səyahət edərək qayaları, aborigenlərin incəsənət nümunələrini, yallı timsah, quşlar və müxtəlif heyvanları müşahidə edə biləcəkləri kanyonların adlarından götürülmüşdür. Tanel-Krik Milli Parkı öz mağaraları ilə məşhurdur, belə ki, bu mağaralarda gəzinti şirin suda yaşayan timsahların da yayıldığı buz kimi soyuq su üzrə həyata keçirilərək, turistdən xüsusi fiziki dözüm tələb edir.
**Hraçiyan itburnusu** (*lat.* Rosa hracziana) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Qafqazda Ermənistanın Axtı rayonu ərazilərində quru bozqır yamaclarda təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Talış bölgəsi ərazisində daşlı qayalı yamaclarda rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. VU A2c+3c.

Bitdiyi yеr
-----------

Aşağı və orta dağ qurşaqlarında, quru bozqırlaşmış daşlıqayalı yamaclarda yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealı vardır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Hündürlüyü 80-100 m-ə qədər olan bozumtul qonur budаqlаrа və qəhvəyi, yaşıl zoğlara malik xırda kollardır. Qopar tikanları xırda olub qaidə hissəsi enliləşəndir.Yarpaqları 7-11 ədəd xırda 1-2 sm uzunluğunda yarpaqcıqlardan təşkil olunmuşdur. Yаrpаqаltıqlаrı dar və çılpaqdır, yuхаrı hissəsində bir birindən аrаlаnmış pulcuqlara malikdir. Çiçəkləri tək-tək yerləşib, 40-50 sm uzunluqda, xırda qopartikancıqlаrlа örtülü çiçək saplağına malikdir. Meyvəvermə zamanı yuхаrıyа və ya arxaya qаtlаnаndır. Meyvəsi armudvаrı, çılpаq, аlqırmızıdır. Meyvə yoğun qaidəsinə doğru nazikləşən qırmızı saplağa malikdir. Маy ayından iyula qədər çiçək açır.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi mühafizə tədbirləri tərtib edilməmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q20578770
* GBIF: 3002280
* iNaturalist: 426128
* IPNI: 732838-1
* IRMNG: 10584645
* IUCN: 200439
* Plant List: rjp-15786
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:732838-1
* Tropicos: 27804880
* WFO: wfo-0000987928

 |
**Bibliomaniya** — kitab kolleksiyası toplamaq və ya kitab ehtiyatı yığmağın sosial münasibətlərə və ya sağlamlığa zərər vuracaq həddə çatması ilə nəticələnən obsessiv-komplusiv pozuntudur.

Təsviri
-------

Kitablarla əlaqədar olan qeyri-adi davranışlardan biri olan biblomaniya bir kolleksiyaçı üçün lazımlı olmayacaq və ya böyük dəyəri olmayan kitabların toplanmasıdır. Eyni kitabın çoxlu nüsxələrini, nəşrlərini və ya istifadəyə yararlı olmayan kitabların toplanması bibliomaniyada tez-tez rast gəlinən simptomlarıdır. Biblomaniya Əqli Pozuntular üzrə Diaqnostik və İstatistik Təlimatlar kitabında (DSM-IV) psixoloji pozuntu kimi təsdiq olunmayıb.

Terminin yaranması
------------------

Termin Mançestr Kral Xəstəxanasının həkimi Con Ferriar tərəfindən yaradılıb. O, bu termini ilk dəfə 1809-cu ildə bibliomanik dostu Riçard Heberə həsr etdiyi şeirində işlədib. 19-cu əsrin əvvəllərində "Bibliomaniya" sözü obsessive kitab kolleksiyaçılarını təsvir etmək üçün bir çox məşhur mühazirələrdə istifadə edilib.

Bibliomaniyadan əziyyət çəkən şəxslər
-------------------------------------

Stefen Blumberq, 5.3 milyon dollarlıq kitab oğurlamaqda təqsirləndirilərək həbs olunub.
Tomas Filip, 160 000 min kitab və əlyazmadan ibarət kolleksiyaya sahib idi.

Həmçinin bax
------------

* Tsundoku
**Lapis Lazuli (Lazurit yolu) Beynəlxalq Tranzit Dəhlizi**— 2017-ci ilin 15 noyabr tarixində Türkmənistanın paytaxtı Aşqabat şəhərində keçirilən Regional İqtisadi Əməkdaşlıq konfransı çərçivəsində Türkiyə, Gürcüstan, Azərbaycan, Türkmənistan və Əfqanıstan hökümətləri arasında imzalanan müqavilə. Yeni müqaviləyə əsasən bu ölkələr yaxın zamanda öz aralarında regional dəmir yolları və magistral yollarla birləşərək yeni ticarət dəhlizi formalaşdıracaqlar. Həmçinin yeni müqavilə tarixi Lapis Lazuli ticarət yolunun yenidən bərpasını nəzərdə tutur. 
Lapis Lazuli beynəlxalq ticarət dəhlizi ideyası ilk dəfə 2012-ci ildə Əfqanıstan İslam Respublikası tərəfindən irəli sürülmüşdü. Layihə ilə bağlı ölkələrarası yekun görüş 2016-cı ilin noyabr ayında Bakı şəhərində baş tutmuşdu. Məqsəd dənizə çıxışı olmayan Əfqanıstan regional ölkələrlə ticarət və iqtisadi əlaqələrini gücləndirmək, həmçinin yerli Əfqan mallarının qısa və təhlükəsiz yolla Avropa bazarlarına daşınmasını təmin etmək idi. Layihənin ilkin mərhələdə büdcəsi 2 milyard ABŞ dolları həcmində müəyyən edilmişdir.

Dəhlizin başlağıc nöqtəsi kimi Əfqanıstan – Türkmənistan sərhədinin yaxınlığında yerləşən Aqina şəhəri (Fəryab əyaləti) və Torqundi şəhəri (Herat əyaləti)i təyin ediliblər. Bu şəhərlər qonşu Türkmənistanla dəmir yolu əlaqəsinə malik olub Əfqanıstanı Xəzər Dənizi hövzəsi ilə birləşdirəcək əsas şəbəkədir.
Türkmənistan ərazisindən dəmir yolu vasitəsilə daşınan yüklərin əvvəlcə Türkmənbaşı Dəniz limanına ordan isə Bakı beynəlxalq Ələt limanına daşınması nəzərdə tutulub. Bakı limanından isə yüklər yenidən dəmir yolu vasitəsilə Gürcüstana (Poti və Batumi limanlarına), ordan Türkiyəyə (Qars və İstanbul) və ən sonda Avropa ölkələrinə daşınması planlaşdırılır. Bu marşrutla Əfqanıstan və Türkmənistan öz mallarının 80%-ni dünya bazarına çıxarmağı planlaşdırır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-17.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-08-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-17.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-17.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-17.
Bakı Kitab Mərkəzi(Baku Book Center)'nin binası
**Bakı Kitab Mərkəzi** — Bakıda yerləşən böyük kitab evi.

Haqqında
--------

2018-ci il sentyabr ayının 1-də Bakı Kitab Mərkəzi rəsmi olaraq açıq elan olunub. Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü və dəstəyi ilə yaradılmış və kitab satışına tamamilə fərqli bir konsepsiya ilə başlayan Bakı Kitab Mərkəzində azərbaycan, rus, türk, ingilis, fransız, alman, ərəb və digər dillərdə bir çox janrlarda kitablar təqdim olunur. Üzeyir Hacıbəyov və Qoqol küçələrinin kəsişməsində yerləşən Mərkəzin sahəsi təxminən 2500 kvadratmetrdir.

Bakı Kitab Mərkəzinin əsas məqsədi — oxucularda xalqın mədəni, mənəvi dəyərlərini və faydalı bilikləri daşıyan kitaba marağı oyatmaqdır.

Bakı Kitab Mərkəzinin 1-ci və 2-ci mərtəbələrində Heydər Əliyev Fondunun nəşrləri öz yerini tapıb. Eyni zamanda, 1-ci mərtəbədə azərbaycan və xarici dillərdə dünya bestsellerləri, incəsənətə aid olan albomlar, turist bələdçiləri, musiqi kitabları və notlar da satılır. Mərkəzin 2-ci mərtəbəsində oxu zalı, zəif görmə qabiliyyəti olan insanlar üçün ayrı, uşaqlar üçün isə ayrıca guşələr, dəftərxana malları şöbəsi, müxtəlif ədəbi və mədəni tədbirlər keçiriləcək təqdimat hissəsi və elmi fəaliyyətlə məşğul olanlar üçün nəzərdə tutulmuş tədris guşəsi fəaliyyət göstərir.

Burada, həmçinin, "I love Baku" brendinin rəngarəng suvenirləri və "Azərmarka" şirkətinin məhsulları təqdim olunur.

Kitab satışı ilə yanaşı burada "Coffeemood" adlı kafe də fəaliyyət göstərir. 

Bakı Kitab Mərkəzində mütəmadi olaraq müxtəlif kitab təqdimatları, məşhur yazıçı, şair, həmçinin mədəniyyət və incəsənət xadimləri ilə görüşlər, ustad dərsləri, uşaq və yeniyetmələrdə mütaliəyə həvəsi artırmaq üçün tanınmış insanların iştirakı ilə oxu günləri, dil kursları, beynəlxalq təşkilatlar və xarici səfirliklər ilə bərabər tədbirlər təşkil olunur.

Mərkəzdəki bütün tədbirlər və aksiyalar haqqında zalda canlı anonslar səslənir, müxtəlif yerlərdə quraşdırılan monitorlarda yeni kitablar haqqında məlumatlar verilir. Sensor ekranlarda Mərkəzdə satılan bütün kitablar haqqında məlumat almaq olar.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Heydər Əliyev fondunun təşəbbüsü ilə yaradılan Bakı Kitab Mərkəzinin açılışı olub". 2021-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-03.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-08-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-17.
**Hoşyar Sultan** (1796 – 1849, Məkkə, Həbəşistan əyaləti) — 30. Osmanlı sultanı II Mahmudun xanımı.

Həyatı
------

Osmanlı sultanı III Mustafanın qızı Beyhan Sultanın övladlığı olan Hoşyar Sultan 1796-cı ildə anadan olmuşdur. 1811-ci ildə sarayda keçirilən bir şənlikdə Hoşyar Sultanı görən Sultan Mahmud onu Beyhan Sultandan istədi. Beyhan Sultanın razılığını aldıqdan sonra cütlük evləndi. 1812-ci ildə Mihrimah Sultanı, 1813-cü ildə isə oğlu Şahzadə Əbdülhəmidi dünyaya gətirdi. Oğlu çox yaşamadı və 1825-ci ildə vəfat etdi. Qızı Mihrimah Sultanı Səid Mehmed Paşayla evləndirdi. Ancaq çox keçmədən hamilə olan qızı da vəfat etdi. Qalan ömrünü sarayda sakit keçirdi.

Daha sonra Dolmabağça sarayı yaxınlığındakı köşklərdən birinə köçdü. Burada sədrəzəm Kiprli Mehmed Əmin Paşanın xanımı Mələk xanımla tanış oldu və qalan həyatını onunla birlikdə keçirdi. 1859-cu ildə həcc ziyarəti üçün Məkkəyə yola çıxmış, ancaq orada vəfat etmişdir.

Övladları
---------

* Mihrimah Sultan
* Şahzadə Əbdülhəmid (d. 6 mart 1813 — ö. 20 aprel 1825)

Mənbə
-----

* Sakaoğlu, Necdet (2008). *Bu Mülkün Kadın Sultanları: Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kandınefendiler, Sultanefendiler*. Oğlak Yayıncılık. p. 544. ISBN 978-6-051-71079-2
* Aslan, Mehmet (1999). *Türk edebiyatında manzum surnâmeler: Osmanlı saray düğünleri ve şenlikleri*. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı. p. 66. ISBN 978-9-751-61187-1
**Bakı Müsəlman qadın xeyriyyə cəmiyyəti** — Valideynlərini itirmiş uaşaqlara, yoxsul ailələrə və qaçqınlara yardım etmək məqsədilə yaradılmış qeyri-hökumət xeyriyyəçilik qurumu.

Yaradılması
-----------

Bakı Müsəlman qadın xeyriyyə cəmiyyəti 1914 il noyabrın 21-də təsis edilmişdir. Təsisçi Rəhilə Hacıbababəyova idi.

Tərkibi və Fəaliyyəti
---------------------

Murtuza Muxtarovun həyat yoldaşı Liza Tuqanova-Muxtarova
M.S.Tağıyeva cəmiyyətin idarə heyətinin sədri, Rəhilə Hacıbababəyova sədrin müavini, Əminə Ağayeva katib, Pəri Topçubaşova xəzinədar seçilmişdilər. Cəmiyyət xəstə və yaralı əsgərlərə, yetim və yoxsul uşaqlara yardım göstərir, tez-tez müxtəlif tədbirlər keçirirdi. Cəmiyyət Birinci dünya müharibəsi (1914–18) illərində Rusiyaya əsir düşmüş yaralı türk əsgərlərinə də yardım göstərmişdir. 1917 ilin oktyabrında Liza xanım Muxtarovanın (neft sənayeçisi, milyonçu Murtuza Muxtarovun həyat yoldaşı) sədrlik etdiyi Bakı müsəlman qadın xeyriyyə cəmiyyəti yoxsul qızlar üçün peşə məktəbi açmışdır. Məktəbdə 4 ümumtəhsil sinfi və 6 peşə bölməsi fəaliyyət göstərirdi. Türk dili, hesab, əl işi biçmə və tikiş üzrə dərslər keçirilirdi. 1918 ilin qanlı mart qırğınları zamanı məktəb öz fəaliyyətini dayandırmışdı. 1919 ilin əvvəllərində cəmiyyət məktəbin işini yenidən bərpa etmişdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti məktəbin səmərəli işləməsi üçün cəmiyyətə 30 min manat vəsait ayırmışdı. Məktəb azərbaycanlı qızların savadlanmasında, onlara milli-mənəvi dəyərlərin aşılanmasında, ailədə və cəmiyyətdə öz hüquqlarını anlamasında böyük rol oynamışdır. Aprel işğalından (1920) sonra cəmiyyət fəaliyyətini dayandırmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan qadın xeyriyyə cəmiyyəti
* Bakı Müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti

Xarici keçidlər
---------------

* "BAKI MÜSƏLMAN QADIN XEYRİYYƏ CƏMİYYƏTİ"
* Ziyalı müsəlman qadını nümunəsi

İstinad
-------

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 230–231
**Dinofit yosunlar** (*Dinophyta*) — dinofit (pirofit) yosunları və ya peridineilər birhüceyrəli, nadir hallarda çoxhüceyrəli orqanizmlərdir. Bədənində pirofil (bəzilərində xlorofil) piqmenti olduğuna görə onların rəngi adətən qonur, sarımtıl, qırmızımtıl və ya yaşılımtıl olur. Bu yosunların əksəriyyəti avtotrofdur. Dinofit yosunlar iki-üç və ya çoxsaylı qoruyucu lövhəciklərdən ibarət xitin qlafı olur. Qlaf üzərində eninə və uzununa şırımlar vardır ki, bunların da içərisində telşəkilli qamçılar yerləşir. Dinofit yosunlar plankton orqanizmlər olub, adətən dənizlərdə, nadir hallarda şirin və ya şorlaşmış sularda yaşayırlar. Onlar çox vaxt radiolarialar, xüsusilə knidarialar ilə simbioz əmələ gətirərək müasir rifquran mərcanların inkişafına kömək edirlər. Dinofit yosunlar qazıntı halında silur və erkən devondan məlumdur; permdən başlayaraq müasir dövrədək fasiləsiz rast gəlirlər. Dinofitlərin mezokaynozoy üçün böyük stratiqrafik əhəmiyyəti vardır. Onların əsasında zonal şkalalar qurulur.

Həmçinin bax
------------

* Yosunlar
* Birhüceyrəlilər
* Çoxhüceyrəlilər

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: İsmayıl Əliyev.

**Əliyev İsmayıl İsrafil oğlu** (1950, Naxçıvan rayonu) — pedaqogika elmləri doktoru, professor, "Naxçıvan" Universitetinin rektoru (1999–2019), Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı.

Həyatı
------

İsmayıl Əliyev 1950-ci ildə Babək rayonunun Təzəkənd kəndində anadan olmuşdur. 1957-ci ildə Naxçıvan şəhər 1 №-li orta məktəbin 1-ci sinfinə daxil olmuş, 1967-ci ildə həmin məktəbin 10-cu sinfini bitirmiş, 1968-ci ilin sentyabr ayınadək həmin məktəbdə laborant vəzifəsində işləmişdir. 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu Naxçıvan Filialının dil-ədəbiyyat fakültəsinə daxil olmuş, 1972-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Elmi-pedaqoji fəaliyyəti
------------------------

1972–1973-cü illlərdə 32 №-li Texniki-peşə məktəbində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləmişdir. 1973-cü ilin mart ayından Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutu (indiki Naxçıvan Dövlət Universiteti) pedaqogika kafedrasında əvvəlcə pedaqoji təcrübə üzrə inspektor, sonradan assistent, müəllim, baş müəllim, dosent, kafedra müdiri, tarix-filologiya fakültə dekanının müavini vəzifəsində işləmişdir. 1988-ci ildə namizədlik, 2003-cü ildə doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 2002-ci ildə ABŞ Bioqrafiya İnstitutu tərəfindən ilin adamı seçilmişdir. 2005-ci ildən Naxçıvan Dövlət Universiteti pedaqogika və psixologiya kafedrasının professorudur. "Naxçıvan" Universitetinin ilk rektoru olmuşdur. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatıdır.

Evlidir, dörd övladı var.

Kitabları
---------

* Azərbaycan etnopedaqogikası (magistr hazırlığı üçün dərs vəsaiti)
* İbtidai təhsilin pedaqogikası (mühazirələr xülasəsi)

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* "NAXÇIVAN" UNİVERSİTETİNİN REKTORU
**Ural biyanı** (*lat.* Glycyrrhiza uralensis) — biyan cinsinə aid bitki növü.
60-80, bəzən isə 150 sm-ə qədər hündürlüyü ola bilən çoxillik ot btkisidir. Gövdəsi 
dik qalxır, möhkəmdir, şaxəli-budaqlıdır, qısa tükcüklüdür, bəzən kələkötül vəzilərlə 
örtülü olur. Yarpaqcıqları 5-17 (19) ədəd olmaqla yerləşir və uzunsov, ellips 
formasında, lanset formasında, aşağı hissəsində adi vəzilər yerləşməklə ümumi saplaq 
üzərində düzülmüşdür və teztöküləndir. Salxımları uzunsovdur, lətli və yumşaqdır. 
Yarpaqdan bir az qısa olur. Çiçək tacı açıq-bənövşəyi rəngdə olub uzunluğu 10-12 
mm-ə çatır. Kasacıq yarpaqları birvaridir (uc hissədən əyilmiş formada), kasacıq 
uzunluğunda və ya ondan nisbətən uzun olur. paxlameyvəsi az-çox itburnu meyvəsi 
tipli-vəzili olur, uzunsovdur və qalınqabıqlıdır və bozumtul rəngdə olur. Vəzili 
biyanda çiçəkləmə may-iyun aylarında baş verir. Meyvələrin yetişməsi isə iyul-avqust 
aylarına qədər davam edir. 
Azərbaycanda Naxçıvan MR-da, Lənkəran-Muğan ovalığında yaxın dağ 
qurşaqlarına qədər olan ərazilərdə çaylara yaxın yerlərdə, otlu təpələrdə, bəzən isə 
qərb zonalarında rast gəlinir. 
MDB ərazisində Qafqazda (Ön Qafqaz, Şərqi Qafqaz, Cənubi Qafqazda xüsusilə), 
Rusiyanın Avropa hissəsində, Orta Asiyada rast gəlinir. 
Dünya üzrə Orta Avropada. Aralıq dənizi ölkələrində, Balkanlarda, Malaziyada, 
İranda, Armavirdə və digər ərazilərdə bitir. 
Qeyd etmək lazımdır ki, vəzili biyanın Azərbaycanda yetişdirilməsi və təsərrüfat 
xüsusiyyətləri digər biyan növləri ilə müqayisədə az öyrənilmişdir. 14
Biyan cinsinin bu növü təbii ehtiyatlarının olması baxımından digər növlər 
içərisində 4-cü yeri tutur (2006-cı il məlumatlarına əsasən). G. glanduliferanın bioloji 
xüsusiyyətləri yaxşı öyrənilsə də onun tətbiq sahələri hələ ki, tam olaraq 
müəyyənləşdirilməyib. Biokimyəvi analizlər nəticəsində məlum olmuşdur ki, Vəzili 
biyanın yaz dövrlərində (martın sonu-mayın əvvəlləri) yarpaqlarının üzərindəki 
vəziciklər tərəfindən ifraz olunan efir təbiətli maddələr həm də aşılayıcı xüsusiyyətə 
malikdir. Bu isə Vəzili biyanın yem bitkisi olaraq heyvanlar tərəfindən istifadəsini 
nisbətən məhdudlaşdırır. Amma eyni zamanda öyrənilmişdir ki, bu aşılayıcı maddələr 
kimyəvi baxımından insan orqanizmində müəyyən plastik mübadilələrdə 
(anabolizmlərdə) iştirak edə bilər. Bu baxımdan G. glandulifera son zamanlar tibbi 
istifadə baxımından elm adamlarında maraq oyatmağa başlamışdır.

Mənbə
-----

1. ↑  Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
2. ↑  Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *İkiləpəlilər ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1196166
* Wikispecies: Glycyrrhiza uralensis
* EoL: 643697
* EPPO: GYCUR
* FoC: 200012145
* GBIF: 2965770
* GRIN: 17824
* IPNI: 496974-1
* IRMNG: 11427189
* NCBI: 74613
* Plant List: ild-32406
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:496974-1
* Tropicos: 13019879
* WFO: wfo-0000186028

 |
**Bakı Fabrik Müfəttişliyi** - Rusiya Dövlət Şurasının "Sənaye haqqında nizamnamədə
bəzi dəyişikliklər" barədə 1899-cu il 7 iyun tarixli qərarına əsasən yaradılmışdı.

AXC-yə qədərki tarixi
---------------------

1899-cu il 7 iyunda yaradılmışdı. Bakı Xalq Komissarları Sovetinin 1918-ci il 2
iyul tarixli qərarı ilə ləğv edilmiş, 1918 il oktyabrın 12-də Bakı sənaye rayonunda tənzimləyici orqan kimi bərpa
olunmuşdu. Müfəttişlik prinsipial xarakterli məsələlərin həlli ilə yanaşı, sahibkarların qanunsuz hərəkətləri haqqında fəhlə
və qulluqçuların ərizə və şikayətlərini də araşdırırdı.

AXC dövrü
---------

1919-cu ilin yanvarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin qərarı ilə əmək nazirliyi yaradılmış və həmin
müfəttişlik onun sərəncamına verilmişdi. Bununla əlaqədar müfəttişliyin fəaliyyət dairəsi xeyli genişlənərək, muzdlu
əməyin sənətkarlıq, kustar istehsal, tikinti, dəmir yolu, çay nəqliyyatı və digər sahələrini də əhatə edirdi. Lakin həvalə
olunmuş texniki vəzifələr baxımından müfəttişlik bilavasitə ticarət və sənaye nazirliyinin tabeliyində idi.

Bütün Bakı sənaye rayonu 5 məntəqəyə bölünmüşdü. Onların hər birinə fabrik müfəttişi başçılıq edirdi. Fabrik
müfəttişlərinin fəaliyyətini isə böyük fabrik müfəttişi əlaqələndirirdi.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Bakı Əmək Müfəttişliyi

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

İstinadlar
----------

1. ↑  Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика (1918-1920), 1998
Bakı Omuraliyev (1932 Qırğızıstan MSSR, Canı-Arık (Qırğızıstanın indiki Jumqal rayonu) - 29 iyul 2003, Bişkek) - qırğız və sovet aktyoru, rejissor, dramaturq, publisist, Qırğızıstan SSR-in əməkdar mədəniyyət xadimi. SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü (1971), SSRİ kinematoqrafiyaçıları İttifaqının və Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü (1962-ci ildən).

Tərcümeyi-halı
--------------

Bakı Omuraliyev 1932-ci ildə müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Kiçik yaşlarında hər iki valideynini itirən Bakı Omuraliyev 1941-1945-ci illərdə uşaq evində tərbiyə almışdır. 1955-ci ildə A.Ostrovski adına Daşkənd bədii-teatr institutunu, 1975-ci ildə Moskvada SSRİ Yazıçılar İttifaqı yanında Ali ədəbiyyat kursunu bitirmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Bakı Omuraliyev 1955-1972-ci illərdə Qırğızıstan Dövlət Dram Teatrının aktyoru olmuşdur. O, burada bir çox mürəkkəb və psixoloji səhnə obrazları (A.Qriboyedovun "Ağıldan bəla" əsərində Molçalin, V.Şekspirin "Kral Lir" əsərində Şut, R.Şukurbekovun "Akının arzuları" pyesində Toktoqul və s.) yaratmışdır.

Sonralar o, Qırğızıstan SSR Dövlət Televiziya və Radio Komitəsində rejissori, dramaturgiya üzrə baş ədəbi məsləhətçi, Qırğızıstan SSR Yazıçılar İttifaqının İdarə Heyətinin katibi, Qırğızıstan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin redaksiya kollegiyasının redaktoru vəzifələrində çalışmışdır. 

Bakı Omuraliyev "Qırğızfilm" studiyasında bir sıra filmlərə çəkilmişdir. O, onlarla filmdə ("Toktoqul", "Buz ürək haqqında əfsanə" "Qırmızı alma", "Kosmonavtlar küçəsi" və s.) yaddaqalan obrazlar yaratmışdır. O, həmcinin rus dilindən qırğız dilinə tərcümə olunan "Kotovski", "Əsgər cəbhədən gəldi", "Qayduk", "Yeddinci güllə" və bir çox digər filmlərdə dublyaj aktyoru olmuşdur. 

O, 1960-cı ildən dramaturq kimi də yaradıcılıq fəaliyyətinə başlamış, bir sıra pyeslərin, milli incəsənətin inkişafına, Qırğızıstan teatrının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığına aid publisitik əsərlərin müəllifi olmuşdur. Onun 1970-ci illərdə Narın və Oş teatrlarında səhnəyə qoyulan bir çox dram əsərləri rus, moldova, Ukrayna dillərinə tərcümə edilmişdir. Hazırda Qırğızıstanda elə bir teatr yoxdur ki, onun pyesləri orada nümayiş etdirilməsin. Bakı Omuraliyev "Exo", "Ata sözü şərəfdir","Unudulmaz günlər", "Mən bilirəm, dağlar bilir" və sair əsərlərin müəllifidir.

Mənbə
-----

* Омуралиев Б. // Писатели Советского Кыргызстана: Справочник. Ф. 1989. — С. 383—384.

Xarici keçid
------------

* Бакы Омуралиев
* Бакы Омуралиев Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
**Akustik impuls**

1) Qısamüddətli kəskin təzyiq dəyişməsinə malik qaçan səs dalğası, məsələn, partlayış, qığılcım boşalması, cismlərin toqquşması nəticəsində yaranan səs dalğaları. Belə impulsların tərkibində həm yüksək, həm də aşağı təzyiqli sahələr mövcuddur. Onların spektri səltdir. Spektrin maksimum periodu akustik impulsun davametmə müddətinə yaxın olan rəqslər oblastında yerləşir; 

2) Tərkibində rəqs dövrlərinin sayı ondan bir neçə yüzə qədər olan (dolmuş akustik impuls adlanan radio impulsun analoqu) kvaziharmonik rəqslərdən ibarət dəstə şəklində səs dalğaları. Əksər hallarda bir-birinin ardınca müəyyən tezliklə təkrar olunan ardıcıllıq müddəti bir akustik impuls müddətindən çox böyük olan identik dolmuş akustik impuls istifadə olunur. Akustik impuls məhdud həcmlərdə akustik tədqiqatlar apararkən göndərilən və qayıdan siqnalları bir-birindən zaman kəsiyində fərqləndirmək, hidroakustika tədqiqatlarında dəniz mühitinin xassələrini tədqiq etmək və dərinliyi ölçmək üçün, hidroloka siyada, US defektoskopiyasında və s. sahələrdə istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 258. ISBN 978-9952-441-02-4.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Əbdül Kərim.

**Hafiz Məhəmməd Əbdül Kərim** — **Münşi** kimi tanınan Kraliça Viktoriyanın Hindistanlı xidmətçisi. O kraliçaya son on beş il ərzində xidmət göstərmiş və bu müddət ərzində onun rəğbətini qazana bilmişdir.

Kərim Britaniya Hindistanında Chansi yaxınlığında anadan olub. 1887-ci ildə Viktoriyanın Qızıl Yubileyi ilində, Kərim Kraliçanın qulluqçusu olmaq üçün seçilmiş iki hindistanlıdan biri idi. Xidməti ərzində Viktoriyanın rəğbətini qazandığı üçün ona Münşi ("mirzə" və ya "müəllim") adı verilib. Viktoriya onu özünün Hind katibi təyin edib və Hindistanda ona torpaq mülki bağışlayıb.

Kərim və Kraliça arasında olan sıx platonik münasibətlər Kral Sarayında ziddiyyətlərin yaranmasına gətirib çıxardı, belə ki sarayın digər üzvləri özlərini Kərimdən daha üstün sayırdılar. Kraliça səyahətə çıxarkən Kərimin də götürülməsini təkid edib, bu da kraliça və digər xidmət personalı arasında mübahisələrə səbəb olub. 1901-ci ildə Viktoriyanın ölümünün ardından, onun davamçısı VII Eduard Kərimi Hindistana geri göndərib və Viktoriya ilə Münşinin yazışmalarının müsadirə olunması və məhv edilməsi əmr edib. Bu hadisələrdən sonra Kərim ömrünün sonunadək Viktoriya tərəfindən Aqra yaxınlığında ona verilmiş torpaq mülkində sakit həyat keçirib.

Rejissor Stiven Frirz tərəfindən ekranlaşdırılmış və baş rollarda Əbdül Kərim rolunu Əli Fazal, Kraliça Viktoriya rolunu Cudi Dençin oynadığı Viktoriya və Əbdül filmi Kraliça və Əbdül arasında olan münasibətlərdən bəhs edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Al-Khadi, Amrou.* "Victoria and Abdul is another dangerous example of British filmmakers whitewashing colonialism". The Independent. 16 sentyabr 2017. 2017-09-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 aprel 2017.
**German Avqustoviç Helkvist** (23 sentyabr (5 oktyabr) 1894, Balaxanı, Bakı qəzası – 21 oktyabr 1968, Moskva) — Sovet alimi, geoloq və coğrafiyaşünas. Rusiya elmlər akademiyasının Sibir şöbəsinin müxbir üzvü.

Bioqrafiya
----------

Helviks 1894-cü il 5 oktyabrda Balaxanıda anadan olub. 1919-cu ildə Tomskda Geolkomda kollektor kimi işləməyə başladı. 1923-cü ildə Tomsk Politexnik Universitetinin dağ bölməsini bitirib.

Azərbaycanda neft çıxarmayla bağlı müəssisələrdə işləyirdi: geoloq, geoloji-kəşfiyyat bürosu direktorunun köməkçisi (Bakı, 1924—1932), Prikurinski (Azneft) rayonunun baş geoloqu (1932—1936), "Mayneft" trestinin baş geoloqu (Nefteqorsk, 1936 — 1939).

1927 — 1930-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında (indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti) dərs deyib. 1930—1931-ci illərdə ABŞ-da ezamiyyətdə olub.

1939-cu ildən mərkəzi orqanlarda baş geoloq işləyirdi (1939—1941), geoloji bölmənin müdiri, xalq komissarının böyük referenti, baş geoloq (1941 — 1949), SSRİ neft sənayesi nazirliyində nazirin baş məsləhətçisi (1949—1950).
1950-ci ildən 1957-ci ilədək Ümumittifaq neft-qaz elmi-tədqiqat institutunda, neft və qaz yataqlarının kəşfiyyatı laboratoriyasının müdiri işləmişdir.

Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru (1955), professor (1956).

1957-ci ildə SSRİ EA-nın Dəniz geologiya və geofizika institutuna başçılıq edib.

SSRİ EA-nın Sibir bölməsinin Rəyasət heyətinin üzvü (1958—1963).

1963-ci ildən Moskvada Ümumittifaq neft-qaz Elmi-tədqiqat İnstitutunun baş elmi işçisi işləmişdir.

1967-ci ildə təqaüdə çıxıb.

1968-ci il 21 oktyabrda Moskvada vəfat edib və Vvedenski qəbirstanlığında dəfn edilib.

Təşkilatlarda üzvlük
--------------------

Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü.

Mükafatları
-----------

* 1942 — "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni.
* 1944 — "Neft yataqları zonalarının metodikası və onların kəşfinə" görə Neftçilərin gördüyü iş üçün İ.M.Qubkin adına mükafatın birinci sahibi.
* 1945 — "1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyinə görə" medalı.
* 1948 — Lenin Ordeni.
* 1948 — Neft axtarışları metodlarının yerli təkmilləşdirmələri üçün yeni yataqların açılmasına görə II dərəcəli Stalin mükafatı.
* 1952 — Lenin Ordeni.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Хельквист Герман Августович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  "Могила Хельквиста на Введенском кладбище". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-11.

Xarici keçidlər
---------------

* German Helkvistin bioqrafiyası Arxivləşdirilib 2016-12-20 at the Wayback Machine
Forum teatr - ortaya qoyulan problemin məhz tamaşaçılar tərəfindən həll olunduğu teatr növü. Problemin seçilməsində isə hər hansı məhdudiyyət yoxdur. Oynanılan oyunda konkret problem ortaya qoyulur və bu problem həlli yolu tapılması üçün tamaşaçıların müzakirəsinə verilir. Beləcə tamaşaçı hadisələrin gedişatında aktiv rol oynayaraq nəticəni dəyişdirə bilir. Forum teatrında improvizasiya açar rol oynayır. Forum teatr əsasən iri həcmli olmur. Əsas obrazlar əzilən və əzən tərəflər ilə məhdudlaşır və qalan personajlar köməkçi (neytral) obrazlar hesab olunur.

Forum teatrının əsas məqsədi həll olunması istənilən problem ətrafında tamaşaçılarla müzakirələr aparmaqla cəmiyyəti bu problemlə üzləşdirmək, çıxış yolu tapmaq və çıxış yolunu insanlar arasında yaymaqdır. Forum teatr cəmiyyətdəki müxtəlif problemlərin həll olunmasında böyük təsirə malikdir. Form teatr hamının hər şeyi deyə bildiyi, fikirlərini azad ifadə edildiyi demokratik mühit yaradır.

Tarixi
------

1960-cı illərdə Aqusto Boul və teatr şirkəti müxtəlif ədalətsizlikərə və problemlərə qarşı durmağı təşviq edən oyunlar səhnələşdirərək Braziliyanın ən kasıb bir neçə yerini gəzdi. Bir tamaşadan sonra bir qadın ona hekayəsini danışaraq ondan yardım istədi. Hekayəyə görə, qadının əri 1-1.5 il müddətində ona çox az pul verir. Qazanılan pulun böyük hissəsini isə gələcəkdə ev almaq üçün banka qoyduğunu deyərək qəbzləri arvadına verir. Oxuyub-yaza bilməyən qadın isə buna inanır və uzun müddət ərinin ona verdiyi qəbzləri yığır. Bir müddətdən sonra həmin qadın qəbzləri qonşusuna verərək pulları hesablamağı ondan xahiş edir. Məlum olur ki, kişi pulları öz məşuqəsinə xərcləmişdir və qəbzlər məşuqəyə alınan malların qəbzləridir. Özünü aldanmış və alçaldılmış hesab edən qadın Aqusto Bouldan istəyir ki, bu hadisəni səhnələşdirərək xalqı savadlanmağa həvəsləndirsin ki, başqa qadınlar da bu vəziyyəyə düşməsin. Bununla belə, Aqusto Boul qadına verə biləcək məsləhət tapmır. O, çıxış yolunu oynanılan oyunu bir müddətlik saxlamaqla problemin həlli yolunu tamaşaçılardan soruşmaqda görür. Beləliklə, forum teatr yaranır.

Dünya ictimaiyyəti forum teatrını Aqusto Boulun "Əzilənlərin teatrı" adlı məqaləsi ilə tanımışdır.

Həmçinin bax
------------

* Teatr
* Rekvizitlər
* Remarka
**Köşki balaban** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

Ümumi məlumat
-------------

Bir müddət bundan əvvəl bayramqabağı günlərdə, şənliklərdə, yığıncaqlarda Azərbaycanın çox yerlərində, xüsusən Araz çayı qıraqlarında böyük yaşlı uşaqlar və cavanlar dəstə-dəstə toplanıb köşki balaban oyununu oynayardılar.

Oyunun qaydaları
----------------

Onlardan qüvvətliləri 5–7 nəfər birinci cərgəni düzəldib əllərini bir-birilərinin çiyninə qoyub durardılar. İkinci cərgə 3–5 nəfər olub birincilərin çiyninə çıxıbdurardılar. Üçüncü cərgə isə 2–3 nəfərdən ibarət olub ikinci cərgənin çiyni üstə çıxırdılar. Sonra bir yerdə köşki balaban mahnısını oxuyub dolanardılar.

Köşki balaban Araza baxar, Arazın suyu gözlərdən axar. Ay Araz, quru, axma bir zaman, Ay bizi oda yandırıb yaxan. Köşki balaban Araza baxar, Arazın suyu gözlərdən axar, Ay canım Araz, ay gözüm Araz, Sən dayanmasan, mən odlanaram.. Gün batan zaman qəlbim daralır, Bağrım olur qan, rəngim saralır, Baxıram sənə hava qaralır. Köşki balaban Araza baxar, Ay canım Araz, ay gözüm Araz, Sən dayanmasan, mən odlanaram.

Bu oyunda oyunu bacarmayanlar oyundan kənarlaşdırılırdı. Qalan oyunçular oyunun sonunadək oynayır. Oyunda qələbə qazanmaq, eləcə də uduzmaq kimi qaydalar yoxdur.

Mənbə
-----

* **Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.116.**

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycan xalq oyunları |
| --- |
| Döyüş oyunları | Qurşaqtutma • Zorxana • Azərbaycan milli güləşi |  |
| Strategiya oyunları | Mərəköçdü • Noxud çuxuru • Pula-pula • Qalaqapı |
| Novruz oyunları | Baca-baca • Keçəl • Kos-kosa • Yumurta döyüşdürmə |
| Atüstü oyunlar | Baharbənd • Cıdır • Sür-papaq • Çövkən • Qız-qov |
| Tamaşa oyunları | Dəvə • Çömçəxatun • Gülümey • Gül-gül • Xan-vəzir • Xıdır Nəbi • Nənəcan |
| Uşaq oyunları | Artırma • Barmaq oyunu • Beşdaş • Bənövşə • Cıdır oyunu • Dirədöymə • Dəsmal aldı, qaç • Dəyirman oyunu • Dolama • Çatı götürdü • Çırtı, çırtı • Çiləmə • Çilingağac • Çömçəbaşı bəzəmə • Evcik-evcik • Eşşək beli sındırdı • Əlquşu ilə ov • Ənzəli • Fincan-fincan • Gəlinbacı • Gizlən qaç • Gözbağlıca • Güleynari • Halay • Haxışta • Hoqqa • Hoppana hoppan • Hil-hil oyunu • Xəndəkbacı • Xıy xıy • Köşki balaban • Qərcimədaş • Qərəq • Qığ mərəsi • Qundaq-qundaq • Qurd-qurd • Laldinməz • Mərə-mərə • Mətə-mətə • Molla, haray • Öcəşmə • Papaqaldıqaç • Papaqatdı • Papaqqapdı • Püşk • Sanama • Say saymaq • Şeşpər-şeşpər • Şota • Şöbə-şöbə • Tapmaca • Tapın görək • Təkə • Təkləmə • Turnavurdu • Tuğay Məlik • Usta-şagird • Şatırlar • Yaşıl yarpaq, qızılgül • Yaylıqqaçırtdı • Yeddi ağac • Yeddi daş • Yelləncək • Yoldaş, səni kim apardı? |
**Qanarjis Muxuri** (*gürc.* განარჯიის მუხური; qısa. **Qanmuxuri**) — Gürcüstanda kənd. Sameqrelo-Zemo Svaneti bölgəsinin Zuqdidi rayonunda, dəniz səviyyəsindən 5 metr yüksəklikdə yerləşir. İnquri çayının sağ sahilində, çayın Qara dənizə tölüldüyü yerdə, Abxaziya ilə sərhəddən təxminən bir kilometr məsafədə yerləşən yaşayış məntəqəsi. 2014-cü ilin siyahıya alınmasına görə kənd əhalisinin sayı 1354 nəfərdir. Kənd əhalisi pravoslavdır və Gürcü Pravoslav Kilsəsinin Zuqdidi və Tsaiş eparxiyasına daxildir.parishionlarıdır. Milli tərkibi — 100 % gürcülər (meqrel).

İqlimi
------

İqlimi Aralıq dənizi iqlimidir. Orta temperatur 15,6 °C, yanvarın temperaturu 8,5 °C, iyulun temperaturu 28°C-dir. Orta yağıntının miqdarı 1300 mm-dir.

Ümumi məlumat
-------------

Məktəb, poçt, polis bölməsi var. Poçt şöbəsi poçt xidmətləri, şəhərlərarası və beynəlxalq telefon rabitəsi, internet, printer, surətçıxarma və faks xidmətləri göstərir. Kənd ərazisində təbii qaz yataqlarının olması ehtimal olunur

2010-cu il mayın 27-də İnquri çayı üzərindən Zuqdidi rayonunun Anakliya və Qanarjs Muxuri kəndlərini birləşdirən yeni körpünün açılışı olub. Körpünün uzunluğu 360 m-dir. 2011-ci il avqustun 22-də Anakliya qəsəbəsi ilə Qanarjs Muxuri kəndini birləşdirən yeni piyada körpüsünün açılışı olub. Körpünün uzunluğu dünyanın ən böyüklərindən biridir — 540 metr.

Qanarjs Muxuri İnqurinin sağ sahilində yerləşən üç kənddən biridir. Gürcüstanın Zuqdidi rayonuna aiddir. Bu kəndin İnqurinin Abxaziya tərəfində yerləşməsi bu qəsəbəni gürcü liderlərinin (prezident, Gürcüstan parlamentinin spikeri, təhsil naziri, Tbilisi meri, prezidentin arvadı və s.) tez-tez səfərləri yerinə çevirir. Prezident Saakaşvili bu kənddə Abxaziyanın azad edilməsi ilə bağlı çıxışlar edib.

Bu kənddə 2008-ci ildə hərbi əməliyyatlar zamanı rus əsgərləri tərəfindən yandırılmış, lakin sonra yenidən qurulmuş gənclərin vətənpərvərlik düşərgəsi (18 bağ evi, 180 istirahətçi, 2 növbə) açılmışdır. Dəniz sahili boyu bulvar salınıb.

Gürcüstan rəhbərliyi kəndi Abxaziya üçün "reinteqrasiya vitrininə" çevirməyə çalışır. Bunun üçün Gürcüstan rəhbərliyi Qanarjis Muxuridə "Avropa səviyyəli kurort" tikmək qərarına gəlib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014". საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. ნოემბერი 2014. 2019-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 ნოემბერი, 2016.
2. ↑  "Перепись населения Грузии по переписи 2002 года" (PDF). 2013-08-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2010-09-17.
3. ↑  "Житель Грузии обнаружил газовое месторождение во дворе своего дома". 2005-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-29.
4. ↑  "Президент Грузии посетил Ганмухури". 2014-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-29.
5. ↑  "Президент Грузии предрекает Ганмухури большое будущее". 2014-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-29.
**Akustik elektronika** — bərk cismlərdə akustik dalğaların oyadılması və yayılması proseslərinin, onların elektromaqnit sahələri və yükdaşıyıcıları ilə qarşılıqlı təsiri effektlərinin, həmçinin bu effektlər əsasında işləyən cihaz və qurğuların yaradılmasının tətbiqi ilə məşğul olan elmi-texniki istiqamət. akustik elektronika qurğularında istifadə olunan effektlərdən asılı olaraq yüksəktezlikli (mikrodalğalı) akustika (bərk cismlərdə bir neçə MHs-dən onlarla GHs-ə qədər tezliyə malik olan akustik dalğaların oyadılması, yayılması və qəbulu effektləri), məxsusi (akustik dalğaların keçiricilik elektronları ilə qarşılıqlı təsiri) və akustik optika (işıq dalğalarının akustik dalğalarla qarşılıqlı təsiri) növlərinə ayrılır. 

Akustik elektronika 1960-cı illərdə pyezoyarımkeçiricilərdə dreyfləyici keçiricilik elektronları vasitəsilə akustik dalğaların gücləndirilməsi effektinin kəşfi ilə bağlı tədqiqatlar nəticəsində formalaşdı. Radiolokasiya və televiziya aparatları, avtomatik idarəetmə sistemləri, rabitə və hesablama texnikası qurğuları və s. üçün siqnallar emal edən sadə, yığcam və etibarlı işləyən analoq qurğularına tələbat artdıqca akustik elektronika daha sürətlə inkişaf etməyə başladı. Akustik-elektron qurğuların geniş tətbiqi, akustik dalğaların bərk cismlərdə yayılma sürətinin elektromaqnit dalğaları ilə müqayisədə az olması və onların bəzi kristallarda az udulması ilə əlaqədardır; nəticədə qurğuların kütləsi və ölçülərini 10 min dəfələrlə azaltmaq və yüksək keyfiyyət əmsalına malik olan akustik rəqs sistemlərini yaratmaq mümkün olur. Akustik elektronika qurğularının köməyilə elektromaqnit siqnalının zamana görə çevrilməsi (siqnalların ləngidilməsi, onların davametmə müddətlərinin dəyişdirilməsi), tezliyə, fazaya və amplitudaya görə dəyişdirilməsi (məsələn, fazanın sürüşdürülməsi, gücləndirmə, modulyasiya), həmçinin daha mürəkkəb funksional çevirmələrin (inteqrallama, kodlama, dekodlama, siqnalların korrelyasiyası və s.) yerinə yetirilməsi mümkündür. Siqnalların analoq emalının akustik-elektron metodları daha sadədir (məsələn, rəqəm üsulu ilə müqayisədə), bəzən isə yeganə mümkün ola bilən üsuldur. Akustik-elektron qurğuların əsas elementləri – elektrik-akustik çeviricilər və səsötürücüsüdür; bunlardan əlavə əksetdiricilər, çoxzolaqlı elektrod strukturları, enerji konsentratorları, fokuslayıcı qurğular və s. də tətbiq edilir. Akustik elektronika qurğularında həm həcmi (uzununa və sürüşməli), həm də səthi akustik ultrasəs və hipersəs diapazonlu dalğalardan istifadə edilir. Akustik elektronika qurğuları üçün material kimi, əsas etibarilə pyezoelektrik kristallar və təbəqəli strukturlar (pyezoelektrik və yarımkeçirici təbəqələrdən hazırlanmış), həmçinin akustik dalğaları az udan dielektriklərdən istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 256. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Akvametriya** (*lat.* aqua – su + metriya) — müxtəlif maddələrin tərkibindəki suyun miqdari analizi üsulları. Bu, qaz, maye və bərk maddələrdə suyun miqdari təyini üsullarının məcmusudur. Akvametriyada suyun kimyəvi, fiziki-kimyəvi və ya fiziki xassələrinə əsaslanan üsullardan (qravimetriya, qaz xromatoqrafiyası, infra qırmızı spektroskopiya və s.), analiz edilən nümunənin rütubətlə funksional əlaqəsi olan hər hansı bir xassəsinin qeydiyyatına əsaslanan üsullardan və hibrid üsullardan istifadə edilir. Suyahəssas reaktivlərin (kalsium hidridi və karbidi, natrium amidi, litium alümohidridi, turşuların anhidridləri və halogen anhidridləri və s.) tətbiqinə əsaslanan kimyəvi üsullar daha geniş yayılmışdır.

Titrimetrik üsullardan, o cümlə dən analiz olunan nümunədə suyu kütlə üzrə 0,5⋅10-5-dən 100%-dək təyin etməyə imkan verən Fişer reaktivinin iştirakı ilə kulonometrik üsuldan da çox istifadə edilir. Təyin etmənin əsasını ekvimolyar miqdarda su sərf etməklə *SO2*-nin yodla yüksək seçici oksidləşmə reaksiyası təşkil edir. Ekvi va lent nöqtəsinə qədər sərf olunmuş yoda görə nümunədə suyun miqdarı hesablanır. Suyun təyinində kulono metrik etalonsuz üsuldan istifadə olunur. Bu üsulun əsasını nazik *P2O5* təbəqəsi ilə örtülmüş spiral platin elektrodlarda suyun elektro kim yəvi parçalanması təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Акваметрија // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 199.
2. 1 2  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 269. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Kükürd qazından təmizlənmə üsulları** — Sənaye müəssisələrində atmosfer havasına buraxılan tullantı qazları ayrı-ayrı zərərli kimyəvi birləşmələrdən təmizlənməsi üçün hər bir maddənin kimyəvi xassələri ilə şərtlənən spesifik üsuldur.

Kükürd qazı
-----------

Atmosferi kükürd qazı (SO2)ilə ən çox çirkləndirən mənbələr əlvan metallurgiya, istilik-energetika və sulfat turşusu istehsal qurğularıdır.

Qrupları
--------

Havaya buraxılan qazları kükürd-4-oksiddən təmizləməyin üsullarını 2 qrupa bölmək olar:

1. Sonradan sərbəst halda çıxarmadan təmizləmə;
2. Utilləşdirmək məqsədilə sonradan sərbəst halda çıxarılmaqla təmizləmə.

Kükürd qazından təmizlənən tullantı qazlar seçilən üsuldan asılı olaraq öncədən təmizləyici qurğunun işinə mane olan bərk hissəciklərdən, hidrogen-sulfiddən, nəmdən, oksigendən və başqa maddələrdən ayrılmalıdır.

Kükürd qazını zərərsizləşdirməyin üsulları
------------------------------------------

Atmosferdə kükürd qazı
Kükürd qazını zərərsizləşdirməyin mühüm üsulları aşağıdakılardır:

1. Maqnezit üsulu
2. Əhəng üsulu
3. Ammonyaklı tsiklik proses
4. Ammonyak turşu üsulu
5. Quru ammonyak üsulu
6. Manqan-oksid üsulu
7. İonitlərlə SO2-nin təmizlənməsi

Maqnezit üsulu
--------------

Burada tərkibində SO2 olan qazlar maqnezium-oksid suspenziyasından keçirilərək maqnezium-sulfitə çevrilir.

Əhəng üsulu
-----------

Bu üsulda qazlar əhəngli suspenziyadan keçirilir. Üsul ucuzdur və udulma tam gedir.

Ammonyaklı tsiklik proses
-------------------------

Burada qazlar ammonyak məhlulu ilə alçaq temperaturda absorbsiya edilir, sonra qızdırılaraq ondan sərbəst şəkildə ayrılır. Absorbsiya prosesində ammonium-sulfit və ammonium-hidrosulfit əmələ gəlir.

Ammonyak turşu üsulu
--------------------

Bu üsulda kükürd qazı ammonium-sulfit məhlulu ilə udulur, sonra H2SO4 əlavə edilməklə ondan ayrılır.

Quru ammonyak üsulu
-------------------

Burada tüstü qazlarında olan SO2 qazı V2O5 katalizatoru üzərində oksidləşdirilərək SO3-ə çevirilir, sonra əmələ gələn kükürd-6-oksid tüstü qazlarında olan su buxarı ilə birləşərək sulfat turşusu dumanına çevrilir. Qarışığa ammonyak qazı buraxıldıqda ammonium-sulfat kristalları əmələ gəlir.

Manqan-oksid üsulu
------------------

Adsorbent kimi vakuumda 300–400oC qurudulmuş manqan-3-oksiddən (Mn2O3) istifadə edilir. Tərkibində SO2 olan tüstü qazı uducu qüllədə manqan 3-oksidlə udulur, sonra oksidləşdirilərək SO3-ə çevrilir və su dumanı (kapilyar nəmlik) ilə qarışdırılaraq H2SO4 əmələ gətirir. O da manqan 3-oksidlə qarşılıqlı təsirdə olub manqan 3-sulfata çevrilir.

İonitlərlə SO2-nin təmizlənməsi
-------------------------------

İonitlər molekulyar corbentlərdir. Adsorbsiya prosesində qaz molekulları ilə kimyəvi reaksiyalar baş verir, həm də ionitdəki suda həllolunma gedir.
Proses zamanı tullantı qaz ionit təbəqəsindən keçirilir və eyni vaxtda oraya qələvi (NaOH) məhlulu verilir. NaOH qələvisi əvəzinə 25%-li ammonyak məhlulu da işlənir.

Mənbə
-----

1. A.Əliyev "Kimya-Ekologiya", Bakı-1996.
**Zal xan** — Çuxursəəd bəylərbəyi (1679–1688-ci illər).

Həyatı
------

Zal xan Çuxur Səəd əyalətinin İrəvan mərkəzi olan şəhərində doğulmuşdu.

Z. Kanakertsi isə yazır ki, Səfiqulu xanın dövründə yollarda oğrular və yolkəsənlərin sayı çoxalmışdır. Oğrular cəzalandırılmırdı. Onlardan cərimə alaraq buraxırdılar. Onlar yenidən oğurluq edirdilər. Bütün İrəvan əhalisi və qoşunlarının şikayəti nəticəsində Səfiqulu xan həbs olundu. Şah İrəvanın keçmiş hakimi Abbas xanın kürəkəni Zal xanı İrəvana hakim təyin etdi. Zal xan İravana Azərbaycanın baş vəziri Mirzə İbrahimlə gizli gəlir. Onları qarşılamağa adam getməmişdi. Çünki camaat onların gəldiyini bilmirdi. Zal xan İrəvan qalasına daxil olduqdan sonra vəzir, şeyx ül-islam və bəzi başqa əyanları çağırtdırıb Şahın fərmanını oxudu. Oraya toplaşanların hamısı ona itaətkar olduqlarını ifadə etdilər. Müəllif bu mərasimdən sonra carçının küçəyə çıxıb "Zal xan İrəvanın sahibi oldu. Ömrü çox olsun" deyə uca səslə İrəvan sakinlərinə bildirişini türkcə olduğu kimi əsərində qeyd etməsi, şəhərdə türk dilinin işlənmə səviyyəsinin göstəricisi olub, həm də bu diyarın bir türk yurdu olmasından xəbər verir. 1679-cu ildə İrəvanda zəlzələ oldu, bir çox binalar dağıldı. Lakin Zal xanın göstərişi ilə dağılmış binalar bərpa olundu. Bu vaxt İrəvanın qala divarları da dağılmışdı. Azərbaycan vəziri İbrahim yenə İrəvana gəlib qonşu xanları — Naxçıvan, Bərdə, Zəyəm, Lori, Maku sultanlarını da çağırıb onlara qalanın tikilib bərpa edilməsinə köməklik etmələrini tapşırdı (206, 183–184, 194–197).

Zal xan İrəvanda Zal xan məscidini tikdirmişdir. Zal Xan hamamı İrəvanda məşhur idi

Mənbə
-----

Zabil Həsrət oğlu Bayramov. *Azərbaycan Səfəvi dövlətinin quruluşu və idarə olunmasında türk qızılbaş əyanlarının rol*.

Həmçinin bax
------------

* Qacarlar
* Çuxursəəd
* Zal xan məscidi
* Zal Xan hamamı

| ⛭Səfəvilərin Azərbaycandakı bəylərbəyiləri |
| --- |
| Əliqulu xan Ustaclı • Rüstəm xan Sipəhsalar • Rüstəm xan Türkman • Təhmasibqulu xan Ağcaqoyunlu-Qacar • Yusif xan (şair) • Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi • II Uğurlu xan Ziyadoğlu-Qacar • Davud xan Undiladze • Uğurlu xan Ziyadi-Gəncəvi • İmamqulu xan Yıva-Qacar • Şahverdi sultan Ziyadoğlu-Qacar • Abbasqulu xan Ziyadoğlu-Qacar • Əmirgunə xan Ağcaqoyunlu-Qacar • Abdulla xan Ustaclı • Əlqas mirzə Səfəvi • Zülfüqar xan Qaramanlı • II Pirbudaq xan Türkman • Əhməd xan Müqəddəm • Ənsar xəlifə Qaradağlı • Əmir xan Türkman • Ərəb xan Şamlı • Hüseyn xan Şamlı • Div Sultan Rumlu
 *Səfəvilər imperiyası • Qarabağ bəylərbəyliyi • Şirvan bəylərbəyliyi • Çuxursəəd bəylərbəyliyi • Təbriz bəylərbəyliyi • Portal:Azərbaycan tarixi*  |
**Levuka** — Ficidə yerləşən və YUNESKO-nun Dünya İrsi siyahısına salınan tarixi liman şəhəri.

Haqqında
--------

Levuka şəhəri yerli əhali tərəfindən qurulmuşdur. Şəhər Ficinin ingilislər tərəfindən 1874-cü ildə işğal edilməsindən sonra Okeaniyanın ilk koloniya paytaxtı olmuşdur. Şəhərin mövqeyi əlverişli olduğundan XIX əsrdə inkişaf edən ticarətin nəticəsi olaraq avropalılar və amerikalılar bura anbarlar, məktəblər, evlər, liman, dini məbədlər, dükanlar və ictimai obyektlər qurmuşlar.

Burada avropalıların məskunlaşmasında sonra yerli xalqın daha da çoxalması gerçəyi ilə dünyada çox az görülən bir mənzərə yaranmışdır. Bu səbəbdən Levuka böyük dəniz gücünə sahib ölkələrin işğalından sonra yerlilərin yerli quruluş ənənələrinin yox olmadığı və iç-içə inkişaf, qaynaşdığı bir məskunlaşma yeri olmasından ötəri əhəmiyyətli universal dəyərə malikdir.

2013-cü ildə 1399-cu üzv kimi Luveka şəhəri YUNESKO-nun Dünya İrsi siyahısına düşmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2013-07-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-21.