**Qeyri-üzvi kimya** — kimyanın bütün kimyəvi elementlərin və onların qeyri-üzvi birləşmələrinin quruluşunu, reaksiya qabiliyyəti və xassələrini öyrənən sahəsi. Bu sahə üzvi maddələr istisna olmaqla, bütün kimyəvi birləşmələri əhatə edir (adətən qeyri-üzvi kimi təsnif edilən bir neçə sadə birləşmə istisna olmaqla, karbonu ehtiva edən birləşmələr sinfi). Tərkibində karbon olan üzvi və qeyri-üzvi birləşmələr arasındakı fərqlər, bəzi fikirlərə görə, ixtiyaridir. **Qeyri-üzvi kimya** kimyəvi elementləri və onların əmələ gətirdiyi sadə və mürəkkəb maddələri (üzvi birləşmələr istisna olmaqla) öyrənir. Ən son texnologiya materiallarının yaradılmasını təmin edir. 2013-cü ildə məlum olan qeyri-üzvi maddələrin sayı 500 minə yaxındır.

Qeyri-üzvi kimyanın nəzəri əsasını dövri qanun və ona əsaslanan D.İ.Mendeleyevin dövri sistemi təşkil edir. Qeyri-üzvi kimyanın ən mühüm vəzifəsi müasir texnologiya üçün zəruri olan xassələrə malik yeni materialların yaradılması üsullarının işlənib hazırlanması və elmi əsaslandırılmasıdır.

Tərifin tarixi
--------------

Tarixən *qeyri-üzvi kimya* adı canlı varlıqlar tərəfindən əmələ gəlməyən elementlərin, birləşmələrin və maddələrin reaksiyalarının öyrənilməsi ilə məşğul olan kimya hissəsinin ideyasından irəli gəlir. Bununla belə, 1828-ci ildə görkəmli alman kimyaçısı Fridrix Völer tərəfindən həyata keçirilən qeyri-üzvi birləşmə ammonium sianatdan (NH4OCN) karbamid sintezindən bəri cansız və canlı təbiətin maddələri arasındakı sərhədlər silindi. Beləliklə, canlılar da çoxlu qeyri-üzvi maddələr istehsal edirlər. Digər tərəfdən, demək olar ki, bütün üzvi birləşmələr laboratoriya şəraitində sintez edilə bilər. Bununla belə, kimyanın müxtəlif sahələrinə bölmə əvvəlki kimi aktual və zəruridir, çünki qeyri-üzvi və üzvi kimyada reaksiya mexanizmləri və maddələrin quruluşu fərqlidir. Bu, hər bir sənayedə tədqiqat metod və metodlarının sistemləşdirilməsini asanlaşdırır.

Kimyəvi elementlərin təsnifatı
------------------------------

*Kimyəvi elementlərin dövri sistemi* (*dövri cədvəl*) elementlərin müxtəlif xassələrinin atom nüvəsinin yükündən asılılığını təyin edən kimyəvi elementlərin təsnifatıdır. Sistem 1869-cu ildə rus kimyaçısı D.İ.Mendeleyev tərəfindən qoyulmuş dövri qanunun qrafik ifadəsidir. Onun orijinal versiyası 1869-1871-ci illərdə D.Mendeleyev tərəfindən hazırlanmış və elementlərin xassələrinin onların atom çəkisindən (müasir dillə desək, atom kütləsindən) asılılığını müəyyən etmişdir. Ümumilikdə dövri sistemin təsviri üçün bir neçə yüz variant (analitik əyrilər, cədvəllər, həndəsi fiqurlar və s.) təklif edilmişdir. Sistemin müasir versiyasında elementlərin hər bir sütunun (qrupun) əsas fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirdiyi və sətirlərin müəyyən dərəcədə oxşar olduğu dövrləri təmsil etdiyi iki ölçülü bir cədvələ birləşdirildiyi güman edilir.

Bəsit maddələr
--------------

Onlar bir kimyəvi elementin atomlarından ibarətdir (onlar onun sərbəst vəziyyətdə mövcudluğunun bir formasıdır). Atomlar arasındakı kimyəvi rabitədən asılı olaraq, qeyri-üzvi kimyadakı bütün bəsit maddələr iki əsas qrupa bölünür: metallar və qeyri-metallar. Birincilər metal rabitə ilə, ikincilər isə kovalent rabitə ilə xarakterizə olunur. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda qeyd olunan bəsit maddələrin bir-birindən köklü və əhəmiyyətli fərqləri yoxdur. İki bitişik qrup da var: metal kimi və qeyri-metal kimi maddələr. Allotropiya fenomeni var: eyni elementin atomlarından bir neçə növ bəsit maddələrin əmələ gəlmə ehtimalından ibarətdir; bu növlərin hər biri allotropik modifikasiya adlanır. Əgər bu hadisə müxtəlif molekulyar tərkibdən qaynaqlanırsa, o zaman tərkibin allotropiyası kimi müəyyən edilir; əgər molekulların və atomların kristallarda yerləşdirilməsi yolu ilə - onda formanın allotropiyası kimi.

### Metallar

**Metallar** (*lat.* metallum - mədən) — yüksək istilik və elektrik keçiriciliyi, müsbət temperatur müqavimət əmsalı, yüksək plastikli və metal parıltı kimi xarakterik *metal xüsusiyyətləri* olan elementlər qrupu. Hal-hazırda aşkar edilmiş 118 kimyəvi elementdən (onların hamısı rəsmi olaraq tanınmır) metallara aşağıdakılar daxildir:

* qələvi metal qrupunun 6 elementi,
* 6 qələvi torpaq metalları qrupunda,
* keçid metalları qrupunda 38,
* yüngül metallar qrupunda 11,
* yarımmetallar qrupunda 7,
* lantanid qrupunda 14,
* aktinidlər qrupunda 14 (bütün elementlər üçün fiziki xüsusiyyətlər öyrənilməmişdir).

### Qeyri-metallar

**Qeyri-metallar** — dövri cədvəlin yuxarı sağ küncünü tutan, adətən qeyri-metal xassələri olan kimyəvi elementlərdir. Azot, oksigen və kükürd təbiətdə bəsit maddələr kimi molekulyar formada olur. Daha tez-tez qeyri-metallar kimyəvi cəhətdən bağlanmış formada olur: bunlar su, minerallar, qayalar, müxtəlif silikatlar, fosfatlar, boratlar. Qeyri-metallar yer qabığında bolluğuna görə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Ən çox yayılmışlar oksigen, silisium, hidrogen; ən nadirləri arsen, selen, yoddur. Qeyri-metalların xarakterik xüsusiyyəti, atomlarının xarici enerji səviyyəsində daha çox (metallarla müqayisədə) elektronların sayıdır. Bu, onların əlavə elektronlar əlavə etmək və metallara nisbətən daha yüksək oksidləşdirici fəaliyyət göstərmək qabiliyyətini müəyyənləşdirir. Qeyri-metallara hidrogen və helium da daxildir.

Həmçinin bax
------------

* Üzvi kimya

İstinadlar
----------

1. ↑  К неорганическим соединениям углерода обычно относят некоторые соли (карбонаты, цианиды, цианаты, тиоцианаты) и соответствующие им кислоты, а также оксиды углерода, карбонилы металлов и карбиды.
2. ↑  Spencer L. Seager, Michael R. Slabaugh. *Chemistry for Today: general, organic, and biochemistry*. // Thomson Brooks/Cole, 2004. — Р. 342. ISBN 0-534-39969-X
3. ↑  В книге В. М. Потапов, Г. Н. Хомченко «Химия», М. 1982 (стр. 26) утверждается, что их более 400.
4. ↑  "Международный химический союз признал 112-й химический элемент". 2012-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-03-21.