**Qazaxıstanın Mineral sənayesi**—Qazaxıstanın mineral sənayesi ölkənin ən rəqabətli və ən sürətli böyüyən sektorlarından biridir. Qazaxıstan mineral istehsalına görə MDB ölkələri arasında Rusiyadan sonra ikinci yeri tutur. Geniş bir metal filizləri, sənaye mineralları və yanacaq ehtiyatlarına sahibdir və onun metallurgiya sektoru yerli və idxal olunan xammaldan çox sayda metalın əsas istehsalçısıdır. 2005-ci ildə metal mədən sektorunda boksit, xromit, mis, dəmir, qurğuşun, manqan və sink filizləri, metalurgiya sektorunda isə berilyum, vismut, kadmium, mis, ferro ərintilər, qurğuşun, maqnezium, renium, polad, titan və sink. Ölkədə alüminium, arsen, barit, qızıl, molibden, fosfat qaya və volfram kimi əhəmiyyətli miqdarda digər əlvan və sənaye mineral məhsulları istehsal edilmişdir. Ölkə kömür, təbii qaz, neft və uran da daxil olmaqla mineral yanacaqların böyük bir istehsalçısı idi. Ölkə iqtisadiyyatı mineralların istehsalından çox asılıdır. Qazaxıstanın mineral və təbii sərvətlər sektorundan 2004-cü il ərzində məhsul istehsal dəyərinin 74,1% -ni təşkil etmişdir ki, bunun da 43.1% -i neft və qaz kondensatı hasilatı hesabına olmuşdur. 2004-cü ildə mineral hasilat sektoru ÜDM-in 32% -ni təşkil edir, 191.000 işçi çalışır və kapital qoyuluşunun 33.1% -ni və birbaşa xarici investisiyaların 64.5% -ni təşkil edir, bunun 63.5% -i neft sektorundadır. Qazaxıstanın mədən sənayesi 2017-ci ilə qədər 29,5 milyard ABŞ dolları səviyyəsində qiymətləndirilir.

Ətraf mühit
-----------

Qazaxıstan bir sıra ekoloji problemlərlə üzləşir, o cümlədən Sənaye çirklənməsi, torpaqların deqradasiyası və səhralaşma və Semipalatinsk bölgəsində nüvə silahının hazırlanmasında və sınaqda əvvəlki rolundan çirklənmə. Bənd inşası və çay axınının tənzimlənməsi sayəsində şimal Aral dənizi ərazisinin ekoloji vəziyyətində ciddi dəyişikliklər edilmişdir.

Struktur
--------

Qazaxıstan qanunlarına görə, iqtisadiyyatın heç bir sektoru investorlara tam qapalı deyil və 2005-ci ildə Qazaxıstanın çox sayda mineral istehsal müəssisəsi əhəmiyyətli xarici mülkiyyətə sahib idi. 2005-ci ildə hökumət bir sıra mineral istehsal müəssisələrində mülkiyyətini saxladı; mülkiyyət faizi müəssisədən asılı olaraq dəyişdi. Xarici sərmayələrə açıq olmağına və hətta Qərb birjalarında siyahıya alınmasına baxmayaraq, bəzi böyük mineral istehsal edən müəssisələrin sahiblik strukturu tamamilə şəffaf deyildi.

Ticarət
-------

2005-ci ildə yanacaq və neft məhsulları ixrac dəyərinin 69% -ni təşkil etmişdir. Qara və əlvan metallar digər əhəmiyyətli ixrac məhsulları idi. Neft və digər mineral malların qiymətinin artması səbəbindən mineral hasilatı sektorlarından əmtəə ixracının dəyəri 2005-ci ildə xeyli artmışdır.

Qazaxıstan mineralları Rusiya, Çin, ABŞ, Yaponiya, Almaniya, İsveçrə, Böyük Britaniya, İtaliya, İspaniya, Hollandiya, Cənubi Koreya, BƏƏ-yə ixrac edir.

Mineral ehtiyatlar
------------------

Qazaxıstanın mineral ehtiyat bazası çox sayda neft mədəni və qaz sahələri və müxtəlif mineral ehtiyatları ilə xarakterizə olunur. Xromit, volfram, qurğuşun, sink, manqan, gümüş və uran ehtiyatlarına görə ölkə dünyanın aparıcı ölkələri sırasında yer alır. t also has significant reserves of bauxite, copper, gold, iron ore, coal, natural gas and petroleum. According to data reported from Kazakhstan, the country is one of the 10 leading countries in the world for a significant number of mineral resources. Within the CIS (based on the reserve classification system that was used in the Soviet Union and then by many of its successor states), Kazakhstan ranked first in its reserves of chromite and lead, possessing 97% and 38%, respectively, of all CIS reserves. The country ranked second in manganese, nickel, oil, phosphate rock, silver, and zinc, and third in coal, gas, gold, and tin.
Sovet İttifaqı dağıldıqdan bəri Qazaxıstan dünya miqyasında neft, əlvan metallar və uran ehtiva edən mineral malların tədarükçüsü kimi qəbul edilmişdir. Qazaxıstan zəngin mineral ehtiyat fonduna sahibdir. Sıx xammal istehsalı və ixracı iqtisadiyyata iqtisadi böhranların öhdəsindən gəlməyə kömək etdi və son 3 il ərzində yüksək iqtisadi artım tempini təmin etdi.Qazaxıstan iqtisadiyyatı hasilat sənayesinə xarici sərmayə cəlb etmək dövlət siyasəti sayəsində böyüyür. Qazaxıstan investisiya suveren reytinqi vermiş ilk MDB ölkəsidir və Dünya Bankı Qazaxıstanı investisiya üçün ən cəlbedici 20 ölkə siyahısına saldı. Böyük yanacaq və mineral ehtiyatları olan kiçik bir iqtisadiyyat olaraq Qazaxıstan, emal sektoruna investisiya üçün cəlbedici olmamışdır, bu da ölkəni əmtəə qiymətlərindəki dalğalanmalara qarşı həssas edir.İqtisadiyyatın hasilatçı sektorlardakı artıq mənfəətdən səmərəli istifadə etməməsi və neftin qiymətinin kəskin enməsi nəticəsində ola biləcək mənfi təsiri nəzərə alaraq hökumət artıq neft gəlirlərini toplamaq üçün Milli Fond yaratdı. Fonddakı gəlirlər milli iqtisadiyyatın ümumi inkişafı üçün istifadə edilməlidir.Fondun yaradılması Norveçin Hökumət Pensiya Fondunun təcrübəsinə əsaslanır.

Xromit
------

Qazaxıstan Cənubi Afrika dan sonra dünyada ikinci yeri tutan xromit istehsalçısıdır. İstehsal, Qazaxıstanın şimal-qərbindəki Aqtobe bölgəsində, Xromtau kompleksində yerləşdi. Qərb sərmayələrinin köməyi ilə xromit istehsalı əhəmiyyətli dərəcədə genişlənirdi. Londonda fəaliyyət göstərən Oriel Resources Plc, Vosxod xromit layihəsinin 100% -ni 2005-ci ilin fevral ayında əldə etdi və texniki-iqtisadi əsaslandırmanın müsbət nəticələrinə əsasən, Vosxod layihəsinin sürətli inkişafını planlaşdırdı. 1963-cü ildə kəşf edilmiş Vosxod xromit yatağı Aqtobe bölgəsinin Xromtau rayonundadır. Mövcud mina qrupu tərəfindən mühasirəyə alınsa da, heç işlənməmişdi. Filiz dərəcəsi orta hesabla 48% Cr2O3 və konsentrat 57% Cr2O3 qədər yüksəldildiyi bildirildi. Vosxoddan hasilatın 900.000 t / y olacağı gözlənilir; istehsal 2008-ci ildə başlayacaq və 14 il davam edəcəkdir. Vosxod mədəninin yüksək dərəcəli xromit tədarükçülərindən biri olduğu proqnozlaşdırıldı. Sonralar Oriel, keçmiş Sovet ehtiyat təsnifat sisteminə görə 7.8 Mt səviyyəsində olan C2 və P1 təsnifat qaynaqlarına sahib olan Qaraagaş yatağının daxil olması üçün Vosxod müqavilə lisenziyası sahəsinə genişləndirmə verildi. Təsdiqləmə qazma proqramının müsbət nəticələrini nəzərə alaraq, bu mənbələr Vosxodun 20 illik ömrünün xaricində mədəni genişləndirə bilər.

Mis
---

Ölkədəki ən çox mis mədən və metal istehsalına nəzarət edən firma olan Kazakhmys plc, qısa müddətdə böyüməni təmin etmək və daha uzun müddətdə ehtiyat yer dəyişdirməsini təmin etmək üçün bir sıra layihələrlə məşğul idi. Bu layihələrin əksəriyyətinin yaxın və ya orta müddətdə hasilata başlaması gözlənilir və həm yeni mina inkişafı, həm də mövcud mədənlərin genişləndirilməsi daxildir. Yeni mədənlər, vaxtından əvvəl tamamlanan və 28.000 tn / mis mis və 98.000 t / y sink istehsal etmək gücünə malik olan Artemovskoye (Şərq bölgəsi kompleksinin bir hissəsi idi); tikilməkdə olan və 1.069 Mt mis olan 75.3 Mt filiz ehtiyatı olan Jaman-Aybat (Yezkazgan dağ-metallurgiya kompleksinin bir hissəsi idi); orta hesabla 0,36% mis və ya 5.810 Mt orta dərəcədə 1,614 Gt filiz istehsal ediləcəyi gözlənilən mədən üçün açıq bir quyunun işlənməsi üçün qiymətləndirilən Aktogay (Balxaş mədən-metallurgiya kompleksinin bir hissəsi idi). mis. Mövcud mədənlərin genişləndirilməsinə Şərqi Saryoba yeraltı mədəni (bu, Yezkazgan kompleksinin bir hissəsi idi), Akbastau və Kosmurun Minaları (Şərq Bölgəsi Kompleksinin bir hissəsi idi) və Taksura Açıq Çuxuru (bir hissəsi idi) daxildir. şimal mədəni).

Qurğuşun və sink
----------------

"Kazzinc" ASC ölkənin əksər aparıcı və sink mədən və metallurgiya müəssisələrində fəaliyyət göstərirdi. Mis və qiymətli metallar da istehsal edirdi. Mədənçıxarma, fayda gətirmə, metallurgiya, elektrik enerjisi istehsalı və köməkçi istehsal sahələrində 22 minə yaxın insan işlədi. Şirkət 1997-ci ildə Şərqi Qazaxıstanın üç əsas rəngli metal şirkətinin - Leninogorsk (indiki Ridder) Polimetalik kompleksi, Ust-Kamenogorsk Qurğuşun və Sink kompleksi və Zyryanovsk Qurğuşun Kompleksinin birləşməsi yolu ilə quruldu. Kazzinc-də səhmlərin nəzarət paketi dövlət tərəfindən özəl sektora satıldı, İsveçrənin Glencore International AG şirkəti şirkətin əsas investoruna çevrildi. Kazzinc-dən əlavə, ZAO Yuzhpolimetal Corp Şimkent qurğuşun zavodundan təxminən 60.000 t / il qurğuşun metal istehsal etdi; və Qazaxmys Balxaş sink zavodunda 20000 ton / sr-dən çox sink metal istehsal etdi (Notarov, 2005).
Kazzincin inkişaf strategiyası onu dünyanın aparıcı qurğuşun və sink istehsalçılarının sırasına qoşulmağa çağırdı. Qazaxıstanın demək olar ki, bütün qurğuşun və sink məhsulları ixrac edildi, bu da Qazaxıstanı dünyada aparıcı və sink ixrac edən ölkələr sırasına daxil etdi. 2005-ci ildə Qazaxıstanın qurğuşun və sink istehsal edən müəssisələri gücdən aşağı fəaliyyət göstərirdilər. Ust-Kamenogorsk kompleksi 150.000 t / y-dən çox qurğuşun və 240.000 t / yr sink istehsal etmək gücünə malik idi; Ridder kompleksi, 25.000 t / y qurğuşun və 110.000 t / yr sink; və Balxaş sink zavodu, 100.000 t / sr sink. Şimşək qurğuşun zavodu xammal çatışmazlığı səbəbindən gücdən çox aşağı səviyyədə işləyirdi.Kazzinc, Maeeyevskoye, Ridder-Sokol'noye və Tishinskoye yataqlarından qurğuşun-sink filizləri qazdı və Ridder və Ust-Kamenogorsk komplekslərində qurğuşun və sink işləndi. 2006-cı ildə Kustanay vilayətindəki Şaimreden yatağında Qazzinc-ə əlavə 60.000 ton / sr sink istehsal etməyə imkan verəcək planlar (Notarov, 2005). 2004-cü ilin dördüncü rübündə Kazzinc, Ridder yaxınlığında Şubinsky yeraltı mədənini işləyəcək yeni Şubinsky dağ-mədən müəssisəsində istehsalına başladı. Şubinskoe yatağındakı ehtiyatların 1,5 Mt qurğuşun-sink və mis filizləri olduğu təxmin edildi.

Neft
----

Qazaxıstan Xəzər dənizi bölgəsinin ən böyük bərpa olunan xam neft ehtiyatlarına malikdir. 2005-ci ildə onun hasilatı Xəzər regionunda MDB ölkələri tərəfindən istehsal olunan təxminən 2 Mbbl / s-nin üçdə ikisini təşkil etmişdir. Növbəti onillikdə ölkə dünya bazarlarına daha da vacib bir təchizatçı olmağa hazırlaşdı. Qazaxıstan 2005-ci ildə təxminən 1,29 Mbbl / s neft hasil etdi və 222,000 Mbbl / s istehlak etdi, nəticədə xalis ixrac 1 Mbbl / s-dən çox oldu. Qazaxıstan hökuməti 2015-ci ilə qədər hasilat səviyyəsini təxminən 3 Mbbl / s-a qədər artırmağı proqnozlaşdırdı ki, bu da əsasən quruda olan Kaşaqan yatağı, təxminən 700.000 Mbbl / s hasilatından başlayacaq. Tengiz yatağı, inkişaf etdirilə bilən Qurmanqazi yatağından 600.000 Mbbl / s, quruda Qaraçağanaq yatağından 500.000 Mbbl / s. Qalan hissəsi kiçik sahələrin işlənməsindən gələcəkdi. Əsas artım Tengiz yatağından hasilatın təxminən 75% artması və 2010-cu ildən sonra əlavə 1 Mbbl / s əlavə edəcək Kaşağan yatağının işlənməsi hesabına olacaqdır.

Uranium
-------

Qazaxıstan uran istehsalının həcminə görə dünyada ən yaxşı ölkə idi. Şirkət Kazatomprom 2009-cu ildə dünyada dördüncü sırada olan uran istehsalçısıdır.Dünyadakı uran ehtiyatlarının təxminən beşdə biri Qazaxıstanda yerləşir. Uranın ümumi ehtiyatları 1,5 Mt-dən çoxdur və yeraltı sualtı üsulla 1,1 Mt-dən çoxu çıxarıla bilər. Qazaxıstan, genişlənən bir uran mədəni sektoruna sahibdir, 2016-cı ildə təxminən 24 min ton uran istehsal etdi, lakin sonra bir qədər azaldı.

Görünüş
-------

Xəzər şelfindəki Qazaxıstan sektorunun böyük proqnozlaşdırılan neft ehtiyatları inkişaf etdirmək üçün xeyli miqdarda investisiya tələb edəcəkdir. Tələb olunan məcmu investisiya 160 milyard dollara qədər ola bilər ki, bunun da təqribən 10 milyard dolları yatağın qiymətləndirilməsi də daxil olmaqla kəşfiyyatın ilkin mərhələsi üçün olacaqdır. Qərb şirkətləri artıq 7 milyard dollardan çox sərmayə qoymuşdur. Xəzər şelfini inkişaf etdirmək üçün investisiya fondlarının əldə edilməsində bir maneə, Xəzər dənizinin ərazi vəziyyətinin sərhəd bölgələrinin demarkasiya xətləri və mülkiyyət hüquqlarına dair həll edilməməsidir. Qazaxıstan və Rusiya arasında Xəzər dənizinin sahillərini iki ölkə arasındakı orta xətt boyunca bölmək barədə razılaşma ilə bu məsələ qismən həll olunmuş ola bilər. Oxşar müqavilələr Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında, Azərbaycan ilə Rusiya arasında da bağlanıb. Ayrıca, enerji sektorunda Kieltyka dünyanın əsas uran tədarükçülərindən biri kimi getdikcə daha çox rol oynayacaqdır.Qazaxıstanda növbəti on il ərzində hasilatı genişləndirməyə imkan verən kifayət qədər qurğuşun və sink ehtiyatı olsa da, genişlənmə Qazaxıstan şirkətlərinin maliyyələşdirmə əldə edə biləcəyindən və iri qurğuşun və sink yataqlarının işlənməsində xarici firmaların iştirakından asılı olacaqdır.Üstəlik, Qazaxıstan minerallarının kritik tükənməsi ilə üzləşir. Sovet geoloqları tərəfindən kəşf olunan sahələr son onilliklərdə çox intensiv işlənmişdir, halbuki geoloji kəşfiyyat hələ bütün perspektivli sahələri əhatə etməmişdir. Qazaxıstan tükənmiş ehtiyatları geri qaytarmaq iqtidarında deyil və meyl getdikcə pisləşir. Bir çox əsas mineral ehtiyatlarının tükənməsi kəşfiyyatdan sonra onların böyümə sürətini xeyli üstələyir. Bəzi metalların (dəmir, manqan, qızıl, sink) ehtiyatları əsasən yenidən qiymətləndirmə və əlavə kəşfiyyat işləri nəticəsində artır. Lakin, yaxınlarda aşkar edilmiş mis və qızıl yataqlarının mövcud qeydə alınmış ehtiyatları keyfiyyətsizdir və tükənmiş ehtiyatlara bərabər hesab edilə bilməz.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Richard M. Levine and Glenn J. Wallace. "The Mineral Industries of the Commonwealth of Independent States" Arxivləşdirilib 2013-03-02 at the Wayback Machine. *2005 Minerals Yearbook*. U.S. Geological Survey (December 2007). *This article incorporates text from this U.S. government source, which is in the public domain*.
2. ↑  "Kazakhstan's mining industry worth almost $30 billion by 2017". mining.com. 2022-01-05 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Association of Mining and Metallurgical Enterprises". agmp.kz. 2014-12-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
4. ↑  "Mining Industry in Kazakhstan". kazbao.com. 2017-04-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
5. ↑  Roman Vakulchuk and Indra Overland (2018) ‘Kazakhstan: Civil Society and Natural Resource Policy in Kazakhstan’, in Indra Overland (ed.) Public Brainpower: Civil Society and Natural Resource Management, Cham: Palgrave, pp. 143–162.
 Arxivləşdirilib 2018-02-12 at the Wayback Machine
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-11-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-02.
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-11-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-02.
8. ↑  "Kazakhstan Faces Critical Depletion of its Minerals". The Gazette of Central Asia. Satrapia. 24 July 2012. İstifadə tarixi: 24 July 2012.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------