recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Enlidimdik balina quşu** (*lat.* Pachyptila vittata) — Fırtınaquşular fəsiləsinə aid dəniz quşu.

Görünüşü
--------

Bədəninin uzunluğu 29 sm, çəkisi 150–225 q arasında dəyişir. Qanadlarının uzunluğu 18,1–22,5 sm, onlar arasında məsafə isə 57–66 sm-dir.

Quşlar əsasən boz rəngdə olur. Qanadlarında *M* şəkilli tünd ləkə vardır. Bədənin aşağı hissəsi qəhvəyi-ağ rəngə malikdir. Dimdiyi olduğuqa enlidir. Onun quruluşu planktonların asan şəkildə ovlanmasına hesablanmış kimidir. Quş ayaqları ilə suya toxunduqları anda həm də dimdikləri sudan qidanı götürürlər. Balinaquşlarının digır növlərinə nisbətdə uçuşları itidir.

Yayılması
---------

Yuvalar əsasə etibarı ilə subantarktik adalarda qurulur. Onların yuva qurduğu ərazilərə Fovo boğazı sahillərində, Stüart, Sners və Çatem adalarında qurulur. Çoxalma dönəmi istisna olaraq onlara cənub yarımkürəsinin 30° enliyinə qədər ki ərazilərdə belə görmək olur.

Həyat tərzi
-----------

Quşlar açıq dənizdə əssən dəstələr halında yaşayır. Yay yarım illiyində əsasən xərçəngkimilərlə, qış yarımilliyində isə başıayaqlılarla qidalanırlar.

Çoxalması
---------

Onlar əsasən iri qayalıqların daxilində olan oyuqlarda yuva qururlar. Bu dəliklərin uzununluğu 1,2 metrdir. Çoxalma dövrü avqustdan sentyabra qədər uzanır. Dişilər ağ rəngli bir yumurta qoyurlar. İnkubasiya 50 gün davam edir. Hər iki valideyn balanın bəslənməsində iştirak edir. Onlar ancaq ildə bir dəfə yumurta qoyur.

Təbii düşmənləri
----------------

Təbii düşmənləri Gallirallus australis, pişik və sıçovullardır. Tristan-da-Kunya adalarında yırtıcılar onların sayına böyük təsir göstərmişlər. Ancaq Qof adasında yırtıcıların olmaması səbəbindən sayları olduqca çoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3
3. ↑  Бёме Р. Л. Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз. "РУССО", 1994. — С. 16. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0
4. 1 2  Shirihai, S. 174

Ədəbiyyat
---------

* Hadoram Shirihai: *A Complete Guide to Antarctic Wildlife — The Birds and Marine Mammals of the Antarctic Continent and Southern Ocean*, Alula Press, Degerby 2002, ISBN 951-98947-0-5

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Pachyptila vittata* | 
* Wikidata: Q276242
* Wikispecies: Pachyptila vittata
* AFD: Pachyptila\_vittata
* Avibase: 93860B9B0F951405
* BirdLife: 22698106
* BOLD: 112664
* eBird: brbpri1
* EoL: 45512110
* Fossilworks: 369461
* GBIF: 5229325
* iNaturalist: 4159
* IRMNG: 11373484
* ITIS: 174603
* IUCN: 22698106
* NCBI: 37060
* NZBO: broad-billed-prion
* NZOR: 480ba648-e2d7-41f5-a213-a730fff48916
* SeaLifeBase: 73790
* WoRMS: 212647
* Xeno-canto: Pachyptila-vittata

 |
| *Procellaria vittata* | 
* Wikidata: Q109563424
* GBIF: 4847363

 |
**Qarğıdalı qarabədən böcəyi** (*lat.* Pedinus femoralis L.)-Bu böcək qara rənglidir və onun ön döşü qanadüstlüyünə möhkəm birləşmişdir.

Quruluşu
--------

Bu böcək qara rənglidir və onun ön döşü qanadüstlüyünə möhkəm birləşmişdir. Uzunluğu 7,5–9 mm-dir. Sürfələri sarəmtıl, döş buğumları və sonuncu qarıncıq buğumu tutqun sarı rənglidir. Qarıncığın nəhayətindən 4 qılcıq çıxır. Sürfələrin uzunluğu 20 mm-ə qədər ola bilir. Böcəklər bir ildən artıq yaşayır və alaq otları ilə qidalanır. Onlar gecələr fəaldır, gündüzlər isə kəsək, ot topaları və s. altında gizlənir. Sürfə və böcək mərhələsində qışlayır.

İnkişafı
--------

Qışlamış dişilər erkən yazda qışlama yerindən çıxıb günəşin yaxşı qızdırdığı torpağı yumşaq və bitkiləri seyrək olan sahələrdə yumurta qoyur. Onlar bitkisi sıx olan sahələrə yumurta qoymur. Rüşeym inkişafı 9-15 gün davam edir. Yumurtadan çıxan sürfələr torpaqda yaşayır və bir il ərzində inkişafını bitirir. Sürfələr inkişaf müddətində cücərtlərin köklərini və bir sıra bitkilərin kökcüklərini gəmirir. Mədəni bitkilər qablaşandan sonra sürfələr yabanı bitkilərlə qidalanır. Buna görə də mədəni bitkilər, əsasən, yazda və payızda zədələnir. Puplaşma torpaqda iyun və iyul aylarında gedir. Cavan böcəklər həmin ilin yayında yumurta qoymağa başlayır.

Yayılması
---------

Azərbaycanın bütün rayonlarında yayılmışdır.

Ədəbiyyat
---------

1. S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986

İstinadlar
----------

1. ↑  S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986
**Naxçıvan İstilik-Elektrik Stansiyası** — Naxçıvan şəhəri yaxınlığında, Duzdağ ərazisində elektrik enerjisi istehsal edən İES-lərdən biri.

Tarixi
------

Blokada şəraitində yaşayan Naxçıvan diyarının düşdüyü çətinlikləri aradan qaldırmaq, sosial obyektlərin, o cümlədən elektrik enerjisinin bərpası və yenidən qurulması məqsədilə 1992-ci ildə tikilmişdir. Naxçıvan əhalisinin elektrik enerjisinə olan tələbatının daha intensiv və yüksək səviyyədə ödənilməsi üçün İES-nın ayrı-ayrı aqreqatlarının gücü artırılmış, elektrik qurğularının istismar səviyyəsi yüksəldilmişdir. İES-nda tutumu 1000 m3 olan yanacaq çəni quraşdırılmış, qaz-turbin generatorlarının işləməsi üçün zəruri yanacaq ehtiyatı yaradılmışdır (1999-cu ildə).

Həmçinin bax
------------

* İstilik elektrik stansiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Naxçıvan Ensiklopediyası. II cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. 380 səh. ISBN 5-8066-1468-9.
**Naxçıvan paxlavası**- unlu Azərbaycan şirniyyatı

Lazım olan ərzaqlar
-------------------

### Xəmir üçün

* 500 qram un

* 150 qram kərə yağı

* 1 ədəd yumurta

* 1 stəkan süd

* 1 çay qaşığı quru maya

* yarım çay qaşığı duz

### İç üçün

* 600 qram qoz

* 600 qram şəkər tozu

* hil, vanil

### üzünə çəkmək üçün

* 1 yumurtanın sarısı və zəfaran şirəsi

### şərbət üçün

* 2 stəkan şəkər tozu

* 1 stəkan su

* çay qaşığın ucunda limon duzu

Hazırlanma qaydası
------------------

Lap iri kündədən yuxa yayırıq, hər tərəfini yağladığımız listin içinə salıb, kənarlarını düzəldirik.
Yuxanı (təxminən 1,5 x.q ərinmiş yağ) yağlayıb, üstünə iç ( 1 çay fincanı) səpirik.
İkinci yuxanı açırıq, eyni qaydada davam edirik.
Beləliklə, bütün yuxalar qurtarandan sonra,axırıncı iri kündəni açıb, üstünə salırıq, alt yuxa ilə birləşdirib, artıqlarını kəsirik.
Əvvəlcə romb formasını işarələyib, sonra kəsirik. Zəfəran şirəsi qatılmış yumurta sarısını üstünə çəkəndən sonra hər rombun ortasına qoz qoyub basırıq.
Hazır paxlavanı 200 dərəcədə üstü tam qızarana qədər bişirirk.Qızarandan sonra sobadan çıxarırıq. Bıçaqla bir də kəsirik ki, tökəcəyimiz şərbət məsamələrdən lap altına qədər hopsun.(2 st. şəkər tozuna 1 st. su töküb qaynamağa qoyuruq, kəfini yığıb, qaşığın ucunda limon duzu salırıq, oddan götürürük) Şərbəti tökəndən sonra temperaturu 50 dərəcəyə endirib təzədən sobaya qoyuruq. Şirə hopandan sonra sobadan çıxarır.
Bir az soyuyandan sonra paxlavanı listdən çıxarırıq.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Əhmədov Ə. 1002 şirniyyat. Bakı, «Gənclik», 2010.

1. ↑  "Qadın.net". 2020-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-14.
**Güngörən** — İstanbul ilinin ilçəsi. İlçənin qərb hissəsi Paşaeli yarımadasında yerləşir. İstanbulun ən kiçik ilçəsidir. İlçənin sahəsi 8,39 km²-dir. 3 iyun 1992-ci ildə ayrıca ilçə adını qazanan Güngörən, şərqdə Zeytunburnu, cənubda Əsənlər və qərbdə Bağçalıevlər ilə qonşudur. 11 məhəllədən ibarət ilçəyə bağlı kənd yaşayış məntəqələri yoxdur.

Tarixçəsi
---------

### Bombalı terror aktı

27 iyul 2008-ci ildə ilçədə iki bomba hücumundan sonra 17 nəfər ölmüş, 154 nəfər yaralanmışdır. Hücumlardan istifadə edilən bombaların RDX (plastik partlayıcı) olduğu bildirilsə də, hadisələrdə TNT-dən istifadə edilmişdir. PKK bu partlayışlardan sonra şübhəli bilindi. Kongra-Gel terror hücumlarının, PKK tərəfindən həyata keçirilmədiyini iddia etdi. DTP üzvləri bu hadisələrin arxasında Ergenekonun dayandığını izah etməyə çalışdılar. Hücumların kim tərəfindən və ya kim tərəfindən edildiyi ilə bağlı araşdırmalar hələ də davam edir.

İdman
-----

İstanbul Güngörənspor 1-ci Liqada da mübarizə aparan klubdur. İstanbul Güngörenspor, futbolun ən müvəffəqiyyətli klublarından biridir. Bundan əlavə, İstanbul Güngörənspor, Haznədarspor, Tozqoparanspor, Günəştəpəspor kimi səmtlərə aid həvəskar futbol klubları var.

Əhali
-----

Güngören ilçəsinin hüdudlarında olan yaşayış məntəqələrinin əhalisi İstanbul şəhərinin inkişafı ilə uyğundur. 1935-ci ildə 259 nəfər olan ilçənin əhalisi, 1960-cı ildən etibarən sürətlə artmağa başladı. Nəticədə, əhali 1970-ci ildə 20.000, 1985-ci ildə 115.000 və 1990-cı ildə 180.000-i ötmüşdür. 2000-ci ildə 271.000 olan Güngörənin əhalisi 2007-ci ildə 318.545 olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Güngörende bombalı saldırı! - GÜNDEM". Gündem Online. İstifadə tarixi: 5 mart 2020.[*ölü keçid*]
2. ↑  "DTP'ye göre bombayı Ergenekon patlattı". Radikal (türk). İstifadə tarixi: 5 mart 2020.

Həmçinin bax
------------

| ⛭İstanbulun ilçələri |
| --- |
| Avropa tərəfi | 
* Arnavutköy
* Avcılar
* Bağçılar
* Bağçalıevlər
* Bakırköy
* Başakşəhər
* Bayrampaşa
* Beşiktaş
* Bəylikdüzü
* Bəyoğlu
* Böyükçəkməcə
* Çatalca
* Əyyubsultan
* Əsənlər
* Əsənyurd
* Fateh
* Güngörən
* Qaziosmanpaşa
* Kağıthanə
* Kiçikçəkməcə
* Sarıyer
* Silivri
* Sultanqazi
* Şişli
* Zeytunburnu

 |  |
| Asiya tərəfi | 
* Adalar
* Ataşəhər
* Bəykoz
* Çəkməköy
* Kadıköy
* Kartal
* Maltəpə
* Pendik
* Sancaqtəpə
* Sultanbəyli
* Şilə
* Tuzla
* Ümraniyyə
* Üsküdar

 |
Günorta topu
**Günorta topu** (ingl. *Noonday Gun*) - Honkonqda görməli turistik zonasındadır. Kozuey-Bəydə rayonunda yerləşir. Top «Jardine Matheson» kompaniyası tərəfindən düzəldilib.

Tarixi
------

Günorta topunun yerləşdiyi zona heç vaxt İst-Poynt adlanmayıbdır. İst-Poynt ilk torpaq hissəsi olmuşdur. 1841-ci ildə koloniya admistrasiya yaranıb. Bu torpaq «Jardine Matheson» kompaniyası tərəfindən alınmışdır. Hal-hazırda keçmiş adı "İst-Poynt" istifadə olunmur. Landşaftın dəyişməsi və meliorativ tədbirlərin həyata keçirilməsi ərazi tamamilə dəyişib. Bu səbəbdən bura Kozuey-Bəy adlanır.

1941-ci ildə Honkonqun Yaponiya tərəfindən işğalı nəticəsində şəhər dağıldılmışdır. 1945-ci ildə Britaniyalı hərbçilər Honkonqa qayıdır. Bu səbəbdən Kral ailəsi buranı «Cardin Matison» kompaniyasına verir.

1 iyul 1947-ci ildə ən ənəvi olaraq top atırlar. Bu top atışı çox səsli-küylü idi.

Turistləri
----------

Britaniya qaydaları 1997-ci ildə Honkonqda ləğv edildikdən sonra Cardines tərəfindən günorta topu onun tərəfindən atılmağa başladı. Günorta topu əsasən ildə bir dəfə Yeni il axşamı atılır. Bu səbəbdən burada çoxlu sayda turist gəlir.

Şəkillər
--------

References are made to Jardines on the gun's descriptory plaque
The Noonday Gun
The Noonday Gun in the background, facing Causeway Bay Typhoon Shelter

İstinadlar
----------

1. ↑  Noon Day Gun Arxivləşdirilib 2014-01-04 at the Wayback Machine (англ.). Проверено 4 января 2014.
2. ↑  The Legend of the Jardines Noonday Gun. — Hong Kong: Jardines, 2010.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Cəmaləddin.

**Cəmaləddin Mehdiyev** (*Mehdiyev Cəmaləddin İsa oğlu*; d. 1956. Səfikürd, Goranboy rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Tibb elmləri doktoru, professor. Başqırdıstan Dövlət Tibb İnstitutunun professoru. Başqırdıstan Respublikasının Əməkdar həkimidir. Rusiya Cərrahlar Cəmiyyətinin həqiqi üzvü.

Həyatı
------

Mehdiyev Cəmaləddin İsa oğlu 1956-cı il noyabrın 23-də Goranboy rayonunun Səfikürd kəndində anadan olub. 1981-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetini bitirib və 1988-ci ilədək Başqırdıstanın Kumertau şəhərində mərkəzi rayon xəstəxanasında işləyib. 1989-cu ildən Ufada 21 nömrəli xəstəxanada çalışıb. C.Mehdiyev 1991-ci ildən Təcili Tibbi Yardım Xəstəxanasında bölmə müdiri, eyni vaxtda 1994-cü ildən Başqırdıstan Dövlət Tibb Universitetinin müəllimi, sonralar isə professoru olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
**Günçen şanyü** (e. ə. III əsr – e.ə. 126) — eramızdan əvvəl 161 və 126-cı illər arası hökmdarlıq etmiş Hun şanyüsüdür. Onun dövrü Hun imperiyasının ən güclü dövrü hesab edilir. Hun imperatorları içində ən uzun ömürlü olan Günçenin dövründə 4 imperator dəyişmişdir.

Hakimiyyəti
-----------

E.ə. 158-ci ildə Şansi və Ordosu işğal edən şanyü, hərəsinə 30.000 əsgər göndərmişdi. Hunlar çox qalmadı, qarət edib geri döndülər. Hun ordusu paytaxt Siana yaxınlaşarkən imperatorun tələ qurduğunu öyrəndi və geriyə döndü. 2 il sonra Çin əyanlarından olan bir qrup insan Çu vilayətinin Hun dövləti tərkibinə keçməsi istədiyini bildirdi və şanyünün himayəsini istədi. Lakin imperator xəbər tutaraq əyanları edam etdirdi. Hun ordusu sərhədi keçərkən imperatorun bir daha tələ qurduğunu öyrənərək geriyə döndü. Tələni quran general isə intihar etdi.

Günçen şanyü eramızdan əvvəl 126-cı ildə vəfat etdi.

İstinadlar
----------


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Laoşan |  | **Günçen**E.ə. 161 - E.ə. 126 |  | **XƏLƏF**İçiz |
**Blind Guardian**, 1984-cü ildə Almaniya'nın Krefeld şəhərinde qurulmuş bir power metal grupudur. Power metal və speed metal subjanrlarının ən yaradıcı ve təsirli grupları arasında göstərilir. Grubun karyerasında doqquz musiqiçi yer almışdır.2005-ci ildən beri grupun heyəti, vokalist Hansi Kürsch, gitarist André Olbrich və Marcus Siepen ilə zərb alətində ifa edən Frederik Ehmke'dən ibarətdir.

Grup tarixçəsi
--------------

Grup, *Blind Guardian* adını almazdan əvvəl, 1986 və 1987-ci illərdə Lucifer's Heritage adı altında iki demo paylaşmışdır.

İlk albomlarından başlayaraq , qalan bütün albomlarında J.R.R. Tolkien və digər fantastik edebiyat yazıçılarının təsiri görünməkdədir. Bununla birliktə mahnı sözlərində mifik ünsürlər və əfsanələrə də çoxca rastlanılır.

İlk albomları Battalions of Fear ilə Follow the Blind daha çox speed metal ikən, 1992-ci ildə çıxan Somewhere Far Beyond albomları ilə birlikdə power metal tərzinə keçmişlərdir. Beşinci albomları Imaginations From The Other Side ilə birlikdə musiqiləri daha qarışıq bir hal almışdır. Bunda da şüphəsiz mahnılarında geniş yer verdikləri orkestr ünsüerlərinin payı böyükdür.

Grupun dünya səviyyəsində məşhurlaşması isə, Avropa və Yaponiya turnelərinden sonra olmuştur. And Then There Was Silence adlı solo çıxışı 14 dəqiqəlik uzunluğuna baxmayaraq İspaniya sıralarında 1. Kanada sıralarında isə yeddinciliyə qədər yüksəlmişdir.

Xüsusilə solistləri Hansi Kürsch, metal musiqi sahəsində ən yaxşı vokalistlərdən biri olaraq görülür. Operatik vokalları Blind Guardian'ın naliyyətlərində böyük paya sahibdir.

Grupun qurulmasından sonra 2005-ci ilə qədər keçən 20 illik vaxt boyu, öz yollarını dəyişmədilər.Lakin grup içində yaranan bəzi problemlərdən sonra zərb alətlərində ifa edən Thomen Stauch grup ilə yollarını ayırdı. Yerinə 2005'in İyul ayında Frederik Ehmke gəldi.

2006-cı ildə çıxması gözlənilən A Twist In The Myth albomunun səsyazması qurtarmışdır. Albom haqqında fikir verən single Fly isə bir neçə ay əvvəl paylaşılmışdır. Albomun səsyazması isə internetə düşmüşdür. Albomün çıxış tarixi olaraq Sentyabr 2006-cı il göstərilmişdir.

Grup, 2015-ci ildə *Beyond the Red Mirror* albomunu öz fanatları ilə paylaşdı.

Bundan başqa grupun 2022-ci ildə Deliver us From Evil adında singlı çıxmışdır.

Diskografiya
------------

* *Battalions of Fear* (1988)
* *Follow the Blind* (1989)
* *Tales from the Twilight World* (1990)
* *Somewhere Far Beyond* (1992)
* *Imaginations from the Other Side* (1995)
* *Nightfall in Middle-Earth* (1998)
* *A Night at the Opera* (2002)
* *A Twist in the Myth* (2006)
* *At the Edge of Time* (2010)
* *Beyond The Red Mirror* (2015)
1517-ci ildə Nürnberqdə çap edilmiş "95 tezis" (Berlin dövlət kitabxanası)
**95 tezis** (*lat.* Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum; **İndulgensiyaların gücü və effektivliyi haqqında disput**) — Martin Lüter tərəfindən yazılan və hakim dini doktrinanın imanı məhv etdiyini irəli sürərək katolisizm ilahiyyatının tənqidinə yönələn sənəd. Bu sənəd Almaniyada Reformasiyanın və protestantlığın başlanğıcı hesab olunur.

95 tezisin əsas məzmununu indulgensiya praktikasının, Roma papasının günahları bağışlamaq haqqının, həmçinin, Əhdi-Cədidlə Əhdi-Ətiqin yeganə etibarlı mənbə hesab edilməsinin tənqidi təşkil edir.

Martin Lüter bu tezisləri 31 oktyabr 1517-ci il tarixində məktubla Mayns və Maqdeburq arxiyepiskopu Albrext fon Brandenburqa göndərmişdi. Lakin XX əsrin sonlarınadək elə hesab edilirdi ki, o, bu tezisləri Vittenberq kilsəsinin qapısından asıb.. Albrext fon Brandenburqa göndərdiyi məktubda Martin Lüter Vittenberqdə indulgensiyaları təbliğ edən İohann Tetseldən şikayət etsə də, onun fon Brandenburq tərəfindən təyin etdiyindən xəbərsiz idi.

Martin Lüter tezislərində bəyan edir ki: Papa yalnız insanların bu dünyadakı günahlarını bağışlaya bilər, Ərafdakı günahları bağışlamaq haqqı yalnız Allaha məxsusdur. Digər tərəfdən Lüter Papaya müraciət edərək Papanın adından yanlış danışılmasından və Papanın Allahla bir tutulmasından narahat olduğunu bildirib.

Bu tezisləri yazmaqda Lüterin məqsədi Papaya və arxiyepiskop Albrext fon Brandenburqa keşişlərin özbaşınalığını xəbər vermək idi. Lakin bu tezislər Papanın mənafelərinə uymadığı üçün Papa Lüteri "kafir" və "dinsiz" adlandırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "В. С. Никольский. Основы религиоведения". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-31.
2. ↑  "Legends about Luther: Nailing the 95 Theses". 2015-02-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-31.
Londonda Böyük Britaniyada Vestminster sarayını qorumaq üçün alınan təhlükəsizlik tədbirləri. Bu ağır beton bloklar, bombalı avtomobilin və ya digər qurğunun binaya daxil olmasına maneə törətmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.
**Milli təhlükəsizlik** — vətəndaşlar, iqtisadiyyat və digər institutlar da daxil olmaqla milli dövlətin təhlükəsizliyi. Onun təmin edilməsi hökumətin vəzifəsi hesab olunur.

Əslində hərbi hücumdan qorunma kimi qəbul edilən milli təhlükəsizlik artıq daha geniş mənalarda istifadə edilməklə qeyri-hərbi aspektləri, yəni iqtisadi təhlükəsizlik, enerji təhlükəsizliyi, ekoloji təhlükəsizlik, ərzaq təhlükəsizliyi, kiber təhlükəsizlik və s. sahələri də əhatə edir. Eynilə, milli təhlükəsizlik risklərinə digər milli dövlətlərin hərəkətləri ilə yanaşı, zorakı qeyri-dövlət subyektləri, narkokartellər və transmilli şirkətlərin fəaliyyəti, eləcə də təbii fəlakətlərin təsirləri daxildir.

Dövlətlər milli təhlükəsizliyi qorumaq üçün müxtəlif tədbirlərə, o cümlədən siyasi, iqtisadi və hərbi güc də daxil olmaqla, diplomatiyaya arxalanırlar. Hökumətlər təhlükəsizliyin transmilli səbəblərini (iqlim dəyişikliyi, iqtisadi bərabərsizlik, siyasi təcridetmə və nüvə silahlarının yayılması) azaltmaqla həm regional, həm də beynəlxalq səviyyədə təhlükəsizlik şəraiti qurmağa çalışırlar.

İstinadlar
----------
**Qazı Əhməd bəy Məhəmmədbəyov** və ya **Xanbaba bəy Məhəmmədbəyov** (1889, Axtı – 1937) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin, İttihad Partiyasının və İttihad fraksiyasının üzvü, Yusifbəyli hökumətinin üzvü

Həyatı
------

Qazı Əhməd bəy tələbəlik illərində
Novorossiya İmperator Universitetində hüquq təhsil alıb.

1877–1878-də Rusiya imperiyasına qarşı qalxan Samur-Axtı üsyanına başçılıq etmişdir.

Bəzi mənbələrə görə Şeyx Şamilin nəticəsidir.[*mənbə göstərin*]

Zaqafqaziya Seymi Müsəlman fraksiyasının və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasınən üzvü olub.

Əvvəllər Müsavat Partiyasının, daha sonra isə İttihad Partiyasının üzvü olmuşdur. 14 aprel 1919-cu ildə İttihad Partiyasının sədr müavini seçilmişdir.

Qazı Əhməd bəy 1919-cu ilin iyunundan rus dilində çıxan "İttihad" qəzetinin redaktoru olmuşdur.

1920-ci ildə məhkəmədə hakim kimi işləyib.

Adı
---

İki adı olmuşdur: *Xanbaba* və *Qazı Əhməd*

Bəzi mənbələrdə Batum konfransının üzv siyahısında Əhməd bəy Canbaba adlı şəxsin adı da qeyd olunub. Ədalət Tahirzadə bu şəxsin Qazı Əhməd bəy olduğunu söyləyir. Çünki Qazı Əhməd bəyin ikinci adı Xanbaba olmuşdur.

Bəzən Qazı Əhməd bəyin adında "bəy" titulu istifadə olunmaya bilər, həmçinin adı və soyadı müxtəlif cür yazıla bilər : "Qazıəhməd", "Xanbaba", "Canbaba", "Babaxan", "Qazı Əhməd", "Məmmədov"; "Məmmədbəyov" və ya "Məhəmmədbəyov".

Mənbə
-----

* *1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar, V cild* (Ədalət Tahirzadə və Misir Mərdanov)

### İstinadlar

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.

Həmçinin bax
------------
**Çjuansyuy** – qədim Çin mifologiyasında allah, ulu əcdad. Bir versiyaya görə o, Xuan-dinin nəvəsi, digər bir versiyaya görə isə nəticəsidir.

Etimologiyası
-------------

Çjuansyuy adının etimologiyası tam aydın deyildir. I əsrə aid "İşarələrin izahı" lügətinə əsaslanan fərziyyələrdən birinə görə, *"çjuan-syuy"* söz birləşməsi *"sayıq sima"* mənasını verir. Ehtimala görə, Çjuansyuy bu simanı atası Syan Xuandan (Xan Lyu) irsən almışdır. Digər bir versiyaya görə isə, bu ad *"ulu əcdad"*, *"ilk hökmdar"*, üçüncü ənənəvi fərziyyəyə görə isə *"həqiqi insan"*, dördüncü versiyaya görə isə *"nefritdən yonulmuş kimi hamar başı olan insan"* , yəni *"müdriklik rəmzi"* mənasını verir.

Çjuansyuyun Ayı göy qurşağı kimi dəlib keçən ulduz şüasından törəməsi haqqında rəvayət mövcuddur. Çjuansyuy başında qalxan və nizə ilə (ehtimal ki, ulu əcdadın buynuzlarının modifikasiyasıdır) doğulmuşdur. Eramızın əvvəllərinə aid apokrif əsərlərdə təsvir edilən Çjuansyuyun görünüşündə bədən hissələrinin, ətrafların (bitişik ayaqlar, bitişik qabırğalar, bitişik qaşlar) və başqalarının bölünməzliyində özünü büruzə verən son dərəcə arxaik cizgilər müşahidə olunur.

Eradan əvvəl III əsrə aid "Lyuyun yaz və payızları"nda Çjuansyuyun 10 yaşınadək Şaoxaodan tərbiyə almasından, 20 yaşında taxta çıxmasından və suların sehrli qüvvəsinin köməyilə 78 il müdrikcəsinə hökmranlıq etməsindən bəhs olunur.

O, cənubu (həmçinin göyü və ruhları) idarə etməyi nəvəsi Çjuna, şimalı (torpaqları və insanları) isə digər nəvəsi Liyə həvalə etmişdir. Beləliklə, insanlar və allahlar bir-birinə qarışmamış və hər yerdə qayda-qanun hökm sürmüşdür. Ehtimal ki, Çjuansyuyun əmrilə Çjun və Li insanların göyə qalxmasının qarşısını almaq məqsədilə göy ilə yer arasında əlaqəni kəsmişdilər. Çjuansyuy "uçan əjdaha" olan Feyluna küləyin vıyıltısını təqlid edən yeni təranələr və Şandinin qurban vermə mərasimi üçün musiqi yaratmağı tapşırmışdır.

Eradan əvvəl II əsrə aid "Xuaynan szı"ya əsasən qeyd edilir ki, Çjuansyuy sular allahı olan Qunqunla mübarizə aparmışdır. Digər mənbələrə görə isə o, 9 Li qəbiləsi, həmçinin myaolar tayfası ilə müharibə etmişdi. Zaman hesabı sistemlərindən biri olan "Çjuansyuy təqvimi", həmçinin qadınları cəmiyyətdə asılı vəziyyətə salan qanunların tətbiqi Çjuansyuyla bağlıdır. Tarixnəvislik ənənəsində Çjuansyuy ideal hökmdar kimi səciyyələndirilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 6-cı cild: Çin – Dərk (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2015. səh. 124. ISBN 978-9952-441-11-6.
**Çoban Əfqan** (*Ələkbər Namazov*, 1866–1924) — Azərbaycan aşığı.

Həyatı
------

Ələkbər Namazov 1866-cı ildə Qazax qəzasının Qıraq Kəsəmən kəndində anadan olmuşdur.

Çox yoxsul həyat keçirən Çoban Əfqan kiçik yaşlarından varlıların mal-qoyununu otarmış, onlara muzdurluq eləmişdir.

Çoban Əfqan 1924-cü ildə vəfat edib.

Yaradıcılığı
------------

Şübhəsiz Qazax və Tovuz mahalının məclisləri, el şənlikləri, tanınmış ustad aşıqların – Şəmkirli Hüseynin, Ələsgərin, Bozalqanlı Hüseynin, Şikəstə Qəhrəmanın dərin məzmunlu şeirləri,
ustadnamələri Çoban Əfqanın qəlbinə yol tapmış, könüldən keçən duyğuları söyləməyə sövq etmişdir. Fitri istedadı olan Çoban Əfqan dadlı-duzlu şeirləri ilə məzmunlu, yeni ruhlu şeirləri geniş yayılmışdır.
Bu qəbil şeirlərindən o, həyatın çox ağır məqamlarını, özünün keçdiyi çətin, dözülməz muzdurluq həyatını, ehtiyac içərisində yaşadığı anları yeni-yeni bədii ifadələrlə qələmə almışdır.

Ləzzət çəkin, kef də sürün a bəylər,   

sizə qulluq edən ac inciməzmi?  

Sizin evinizdə buğda çörəyi,  

bizdə darı bişir, sac inciməzmi?

Çoban Əfqanın ikinci qism şeirləri ənənəvi məhəbbət lirikasıdır. Bu qəbil şeirlərində də şair özgün yeni ifadə formaları tapır. Həm də o, Kərəm və Məcnun yanğısından daha çox qarşılıqlı real həyat
sevgisini təsvir və tərənnüm edir…

Mənbə
-----


Vikimənbədə ***Müəllif:Çoban Əfqan*** ilə əlaqəli məlumatlar var.

* Azərbaycan aşıqları və el şairləri II, Bakı, 1984, s. 98-108.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qara Namazov, "El çələngi" (xalq şeirindən seçmələr) Arxivləşdirilib 2017-05-17 at the Wayback Machine, Bakı, 2004.
2. ↑  "Qazaxdadır", "Çaşıoğlu" nəşriyyatı, B.2007, səh.: 537-538
3. ↑  Nəriman Həsənzadə. Seçilmiş əsərləri. 7 cilddə. 7-ci cild. Arxivləşdirilib 2022-03-20 at the Wayback Machine Bakı, "Prometey", 2014.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Rusiya-Osmanlı müharibəsi.

**Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1686–1700)** — 1683–1699-cu illər Osmanlı-Kutsal İttifaq Müharibəsinin bir hissəsidir. II Vyana mühasirəsindən sonra bir çox Avropa ölkələri Osmanlı İmperiyasına qarşı birləşərək hücuma keçdi. 1686-cı ildə Rusiya da Müqəddəs İttifaq ölkələrinə qoşuldu. 1687 və 1689-cu illərdə Krıma, 1695 və 1696-cı illərdə isə Osmanlılara aid Azaka hücuma keçdilər. Krımda uğurlu olmayan Rusiya, Azakı ələ keçirməyi bacardı. Müharibə 1700-cü ildə İstanbulda imzalanan bir sazişlə sona çatdı.

Krım yürüşləri
--------------

2 may 1687-ci il tarixində Çar Vasili Golitsin başçılığı ilə 132 min nəfərlik Rus ordusu Krıma doğru yürüşə çıxdı. 30 mayda bu orduya sol sahil Kazaklarının atamanı İvan Samoyloviçin başçılığı ilə 50 min nəfərlik Kazak ordusu qoşuldu. Yaz istisində irəliləyən bu böyük ordu yemək və su çətinliyinə məruz qaldı. 17 iyunda nail olmağa çalışdıqları Perekop qışlaqlığına 6 həftə uzaqlığındaykən geri qayıtmağa qərar verdilər.

1689-cu ildə Ruslar bir daha eyni səfərə çıxdılar. Bu dəfə fevral ayında yola çıxaraq yay istisindən qorunmaq istəyirdilər. 20 Mayda Perekop qışlaqlığına çatdılar, amma Krım xanlığının hücumuna məruz qaldılar. Susuzluqdan sıxıntı çəkdilər. Golitsin yenə geri çəkilmə əmri verdi. Hər iki Krım səfəri də uğursuz olmuşdu. Yenə də bu müharibə Krım Xanlığını məşğul edərək Osmanlı-Kutsal İttifaq Müharibələrində Osmanlıların köməyinə çatmalarına maneə olmuşdur.

Azak yürüşləri
--------------

Rusların ilk Azak yürüşü 1695-ci ilin baharında başladı. 27 iyunda Ruslar Azak qalasını mühasirəyə aldılar. Ancaq Osmanlıların çay yolu ilə qalaya ərzaq və sursat gətirmələrinə mane ola bilmədilər. Ruslar 5 avqust və 25 sentyabrda iki dəfə hücuma keçdilər. Ancaq uğursuzluğa uğradılar. 1 oktyabrda mühasirə etməyi qaldırmaq məcburiyyətində qaldılar.

Bu mühasirənin müvəffəqiyyətsiz olması ilə Rus Çarı I Pyotr dərhal bir donanma inşa edilməsini əmr etdi. 1696-cı ilin aprel ayında Aleksey Sein başçılığı ilə 75 min nəfərlik bir ordu quru yolu ilə Azak Qalasına doğru yola çıxdı. Eyni zamanda yeni inşa edilmiş Rus donanması Voronej çayı və Don çayı vasitəsilə Azak qalasına doğru yelkən açdı. 27 mayda bu donanma Azak qalasını mühasirəyə aldı. 14 iyunda 4 min əsgər və 23 gəmidən ibarət olan Osmanlı donanması Azak qalasının köməyinə çatdı. Ancaq Rus donanması 2 Osmanlı gəmisini batırmağı bacardı. İyulun 19-də Azak qalası Rusların əlinə keçdi.

Nəticə
------

Krımda artıq bir uğur əldə etməyən Rusiya bu müharibədə Azak qalasını ələ keçirməyi bacarmışdı. Bu müharibə həmçinin Rus donanmasının ilk böyük uğuru idi. 14 iyul 1700-cü il tarixində Osmanlı Dövləti Rusiyaya İstanbul Müqaviləsini imzalayaraq Azak qalasını ruslara təhvil verdi.

Mənbə
-----

* 
* Arxivləşdirilib 2013-09-18 at the Wayback Machine
**Şabtay Kalmanoviç** (1947) — məşhur biznesmen və mesenat.

Biznesmen
---------

Şabtay Kalmanoviç "Tişinka" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin baş direktoru olub. O, 1947-ci ildə Litvada doğulub, 1971-ci ildə valideynləri ilə bir yerdə İsrailə köçüb. İsraildə sovet kəşfiyyatına işləyən Kalmanoviç bir müddət sonra tutulub və casusluq ittihamı ilə 6 il həbsxanada yatıb. 1993-cü ildə Rusiyaya qayıtdıqdan sonra İosif Kobzonla bir yerdə bir neçə firma təsis edib. Moskvada Tişinsk bazarının yenidən quruluması və onun yerində müasir kompleks tikilməsi ilə məşğul olub. Tişinsk bazarından əlavə, Moskvadakı Şelkovsk mal bazarı da Kalmanoviçə məxsus olub. O, Rusiya paytaxtında apteklər və aptek köşkləri şəbəkəsinə nəzarət edib.

Mesenat
-------

Kalmanoviç həm də mesenat kimi ad çıxarıb. O, Maykl Cekson, Tom Cons, Layza Minelli, Xose Karreras kimi dünya ulduzlarının Moskvaya səfərlərini təşkil edib, bir neçə basketbol klubuna sponsorluq edib. Son zamanlar "Spartak" qadın basketbol klubunun prezidenti postunu tutub.

Milliyyətcə yəhudi olan biznesmenin bir müddət öncə qətlə yetirilən "Yaponçik" ləqəbli "qanuni oğru" Vyaçeslav İvankovla son dərəcə yaxın dost olduğu bildirilir. Noyabrın 2-də Moskvanın mərkəzində qətlə yetirilib. Hadisə yerli vaxtla saat 16:40-da (Bakı vaxtı ilə 17:40) baş verib. Hüquq-mühafizə orqanlarındakı mənbənin sözlərinə görə, cinayətkarlar Kalmanoviçin oturduğu maşına avtomatdan atəş açıblar. Nəticədə, Şabtay Kalmanoviç hadisə yerindəcə keçinib. Onun sürücüsü isə ağır vəziyyətdə xəstəxanaya çatdırılıb.

Mənbə
-----

* Moskvada "Yaponçik"in yaxın adamı öldürüldü Arxivləşdirilib 2009-11-05 at the Wayback Machine
**Mirəbdülvahab Seyyid Zərgər** (*tam adı: Mirəbdülvahab Hacı Mirağazadə Mirhəsənov;* 1880, Bakı – 1920, Bakı) — maarif xadimi, pedaqoq, şair.

Həyatı
------

Bakıda təşkil olunmuş şairlər məclisindən "Məcməüş-şüara"nın üzvü olan və "Seyyid Zərgər" təxəllüsü ilə tanınan Mirəbdülvahab Hacı Mirağazadə Mirhəsənov 1880-ci ildə Bakıdan anadan olmuşdur. Şairin ulu babası vaxtilə Cənubi Azərbaycanın Səbzəvar şəhərlərindən köçərək Bakıya gəlmiş və burada yaşamışdır Şair 1920-ci ildə vəfat etmişdir.

Bakı müəllim və şairləri. 1916. Soldan. 1-ci cərgə: 1) (Mir)bədrəddin Seyidzadə "Bədri", 2) Mirəbdülvahab Seyyid Zərgər "Seyid Zərgər", 3) Mikayıl Məhəmmədəli oğlu "Seydi", 4) Əbdülxalıq Cənnəti "Cənnəti", 5) Ağadadaş Müniri "Müniri", 6) Mirsadıq "Sadiq", 7) Nemət Bəsir Hacıyev. 2-ci və 3-cü cərgələr: 1) Hacı Səlim Səyyah Qasımzadə "Səyyah", 2) Hüseynqulu "Tülui", 3) Mirmahmud Əliəsgərli "Nuri", 4) Ağadadaş Ələkbərov "Dərviş", 5) Hüseynqulu "Sacid", 6) Nüsrət Ərdəbili, 7) Mirzəbala Qardaş "Xadim", 8) Mirzə Xəlil Canıbəyov, 9) Əliabbas Müznib "Müznib", 10) Əliağa Vahid "Vahid", 11) Əbdürrəhman "Asim", 12) Əmin Abid Gültəkin "Abid", 13) Sultan "Gülşəni", 14) Hənəfi Zeynallı, 15) Əlisəttar İbrahimov

Fəaliyyəti
----------

Seyid Zərgər dövri mətbuatda çap etdirdiyi şeirlərinin bir qismində xalqı maarifə, təhsilə çağırır, millətin geridə qalmasını Sabiranə tənqid edirdi. "İrşad" qəzetindən başlamış bir çox mətbuatda mütərəqqi ideyaları çıxış etdiyi üçün camaat arasında ləkələnir və "Kimyagər". "Qızılçı", "Daruşgənə", "Mehtər Nəim" ("Məzəli", "Babayi-Əmir"), "Əbülbəşər" (Arı") kimi gizli imzaları çıxış etməyə məcbur olur.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

İstinadlar
----------
Telman Bağırov küçəsi (İçərişəhər)**1**
**1**
**2**
**2**
**2**
**3**
**4**
**5**
**6**
**7**
**8**
**14**
**8**
**14**
**10**
**11**
**12**
**13**
**15**
**15**
**9**
**16**
**17**
**18**
**19**
**20**İçərişəhər küçələrinin xəritəsi: 1 — Böyük Qala, 2 — Kiçik Qala, 3 — Asəf Zeynallı, 4 — Qala, 5 — Hərb, 6 — Həqiqət Rzayeva, 7 — Vəli Məmmədov, 8 — Qəsr, 9 — İlyas Əfəndiyev, 10 — Mirzə Şəfi küçəsi, 11 — Telman Bağırov, 12 — Sabir, 13 — Firdovsi küçəsi, 14 — Müslim Maqomayev, 15 — Mirzə Mansur, 16 — Neftçilər, 17 — Əziz Əliyev, 18 — Səftər Quliyev, 19 — Qazı Məhəmməd , 20 — Vaqif Mustafazadə.
**Telman Bağırov küçəsi** — Bakının cənub-
şərqində, tarixi İçərişəhərdə küçə.

Tarixi
------

1990-cı il yanvarın 20-də Azərbaycan SSR-in paytaxtı Bakı şəhərində Sovet İttifaqı bölmələrinin siyasi müxalifət mitinqlərinə boğulmasında ölən gənc Telman Bağırovun (1960-1990) adı verilmişdir.

Sovet dövründə Pestel adlanırdı.

Tikili
------

Memarlıq abidələri № 5 (1868), № 6 (1880), № 7 (1890), № 8 (1800),№ 9 (1898), № 11 (1858), № 14 (1800), № 15 (1900), № 17 (1910) yerli əhəmiyyətə malikdir.

Mənbə
-----

1. "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
2. Ичеи-шехер. Памятники местного значения Arxivləşdirilib 2018-01-21 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* Дом на улице Тельмана Багирова (бывшая Пестеля) (Баку) Arxivləşdirilib 2018-01-06 at the Wayback Machine
Azadlıq heykəlini dağıtmağa çalışan "Avropalı anarxist". 1919-cu il.
**Birinci qırmızı təhlükə** — Amerika Birləşmiş Ştatları tarixində güclü antikommunizm və antianarxizm ilə xarakterizə olunan, real və xəyali hadisələr səbəbindən Amerika cəmiyyətinin sağ və solçu sektorları arasında tez-tez sosial gərginliklərin yaşandığı dövr. Aktual hadisələrə Rusiyadakı bolşevik inqilabı, onun Amerika proletariatına təsiri və anarxist terrorizmi daxildir. Bu gərginlik mühitinin zirvəsi 1919-cu ildən 1920-ci ilə qədər baş tutan terror aktları və məhkəmələrdir.

Bolşevizm və ABŞ-da kommunist inqilabı təhlükəsi ölkənin yaşadığı sosial narazılıq dalğasını, 1919-cu ildə Çikaqo irqi iğtişaşları kimi bununla əlaqəli olmayan hadisələrlə izah etmək üçün bir arqument kimi istifadə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Send Death Bombs to 36 U.S. Leaders Arxivləşdirilib 2020-04-27 at the Wayback Machine: Headline from front page of the *Chicago Tribune* on May 1, 1919
2. ↑  *Gage, Beverly.* The Day Wall Street Exploded: A Story of America in its First Age of Terror. New York: Oxford University Press. 2009. 160–161. ISBN 978-0-19-514824-4. OCLC 149137353. 2023-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-26.
3. ↑  Collins, Rick, The Patriot Ledger, 5 de mayo de 2005
4. ↑  *Steven Essig.* "Race Riots". The Electronic Encyclopedia of Chicago, Chicago Historical Society (inglés). 2005. 2021-06-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 de octubre de 2013.
**Qorxunc Krum xan** (bolq. Крум Страшни; *bilinmir*, Pannoniya – 13 aprel 814 və ya 13 aprel 814, Pliska) — Bulqar xanı. 803-814cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Onun dövründə mərkəzi hakimiyyət güclənmiş, qayda-qanun işlənib hazırlanmışdır.

İlk illəri
----------

Krum xan hakimiyyətə gələndən sonra ilk işi Avar xaqanlığına qarşı hücuma keçmək oldu. Ölkənin ərazisi iki dəfə genişlənərək Bulqar dövləti Frankların qonşusu halına gəldi.

I Nikiforla münasibətlər
------------------------

Krum xan işğalçılıq siyasəti yeridirdi. Buna görə 807-ci ildə, 809-cu ildə ardıcıl hücumlar edərək Sofiya şəhərini ələ keçirmişdi. 11 iyul 811-ci ildə I Nikiforla danışıqlara cəhd etsə də alınmadı, imperator tarixçi Mixailin sözləri ilə bu dərəcədə qəddar idi:

> Nikifor, Bizans imperatoru, Bulqarların torpağına getdi: Qalib gəldi və çoxunu öldürdü.Onların paytaxtına çatdı, ələ keçirdi və dağıtdı. Onun vəhşiliyi o dərəcəyə çatdı ki, kiçik uşaqları torpağa bərkidib başlarını daşla əzdirtdi.
> 
> 

Krum xan buna görə də kəndlilər, qadınlar və əsgərlərdən ibarət bir ordu ilə imperatora hücuma keçmişdi. 26 iyul 811-ci ildə həlledici döyüşdə I Nikifor məğlub edildi, ələ keçirilib başı kəsildi və kəllə sümüyündən şərab qədəhi hazırlandı. İmperatorun iflic olmuş oğlu Stavrakios isə qaçmağı bacardı.

 Krum xanın dövründə dövlətin ərazisi (yeni ərazilər sarı rəngdə)

İmperator Mixail ilə münasibətlər
---------------------------------

Stavrakiosun hakimiyyəti qısa çəkdi və iflic səbəbilə 812-ci ildə öldü. Yerinə gələn qaynı I Mixail Krum xana vergi verməkdən imtina etmişdi. Cavab olaraq 22 iyul 813-cü ildə hərəkətə keçən xan İstanbulu mühasirəyə aldı. Mixail məğlub olaraq taxtan əl çəkdi və keşiş oldu.

İmperator V Leo ilə münasibətlər
--------------------------------

Yeni imperator V Leo Erməni Kruma sülh təklif etdi. Krum bu təklifə aldanaraq tələyə düşdü, lakin ox yarası alaraq qaçmağı bacardı. Əsəbləşən imperator Adrianapolis (indiki Ədirnə) şəhərini yandıraraq əhalisini Bolqarıstana əsir kimi apardı. 30.000 süvari ilə Arkadipolisi (indiki Lüleburgaz) də yandıraraq 50.000 nəfəri əsir götürdü. Əsirlər Nikiforun yandırdığı Pliskanın yenidən qurulmasında qul kimi istifadə edildi. Yeni bir işğala hazırlaşarkən 13 aprel, 814-cü ildə vəfat etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Essential History of Bulgaria in Seven Pages, p. 3, Lyubomir Ivanov, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, 2007
2. ↑  Mosko Moskov, Imennik na bălgarskite hanove (novo tălkuvane), Sofia 1988.
3. ↑  Jordan Andreev, Ivan Lazarov, Plamen Pavlov, Koj koj e v srednovekovna Bălgarija, Sofia 1999.
4. ↑  Krum Arxivləşdirilib 2011-12-28 at the Wayback Machine, Encyclopaedia Britannica Online
5. ↑  Jacobites, Michel le (1905). "t. III". In J.–B. Chabot. Suriyalı Mixailin salnaməsi (Fransızca). Paris: J.–B. Chabot. səh. 17.
**Vestqot krallığı** — Xalqların böyük köçü nəticəsində dağılan Qərbi Roma İmperiyasının ərazisində yaranmış barbar krallıqlarından biri.

Tarixi
------

Hunlar qərbə doğru hərəkət edib IV əsrin II yarısında Don sahilində alanların tayfa birliyini dağıtdılar; 375-ci ildə isə Qara dəniz sahilində ostqotların tayfa birliyini darmadağın etdilər. Ostqotların bir qismi hunlara qarışdı, digəri isa qərba çəkildi. Hunlardan ehtiyat edən vestqotlar da yaşadıqları yerləri tərk edib Dunayı keçdilər və 376-cı ildə Roma imperiyası ərazisində - Meziyada (indiki Bolqarıstan ərazisinin bir hissəsi) imperiyanın müttəfiqi kimi məskən saldılar. Onlar Roma dövlətinə tabe olmalı və imperiyanın sərhəddini xarici hücumlardan qorumalı idilər. Çox keçmədən burda vastqotların Rama imperivasına qarşı üsyanı oldu. Hunların da bir qismi bu üsyana qoşuldu. Üsyançılar 378-ci ildə Adrianopol yaxınlığında Roma imperatorunun ordusunu darmadağın etdilər. Roma qoşunları yalnız 382-ci ildə həmin üsyanı yatıra bildi. Lakin vestqotlar Meziyadan başqa Frakiya və Makedoniyada da məskən saldılar. Bundan sonra vestqotların Qərbi Roma imperiyasına, xüsusən İtaliyaya hücumları daha da artdı. 410-cu ildə onlar Alarixin başçılığı ilə Romanı alıb dağıtdılar. Lakin İtaliyada möhkəmlənə bilməyən vestqotlar Cənubi Qalliyaya keçdilər. 418-ci ildə Cənub-Qərbi Qalliyada Vestqot krallığı (və ya Tuluza krallığı) yarandı. Bu Qərbi Roma imperiyası ərazisində imperiyanın dağılmasına hələ yarım əsrdən də çox qalmış yaranan ilk barbar dövləti idi. V əsrin II yarısında Luaradan cənubdakı bötün Qalliya torpaqları və Pireney yarımadasının çoxu Vestqot krallığına daxil idi. Lakin VI əsrin əvvəllərində vestqotları, başqa bir alman tayfası olan franklar Qalliyadan İspaniya ərazisinə sıxışdırdılar. İspaniya ərazisində Vestqot dövləti VIII əsrin əvvəllərinə qədər yaşadı. Vestqotlar İspaniyada feodalizmin inkişafında mühüm rol oynayırdılar. Vestqot krallığını ərəblər aradan qaldırdılar (711 -718).
**Cəmil bəy İsmayıl bəy oğlu Vəzirov** (5 mart 1888, Şuşa və ya Zümürxan, Cavanşir qəzası – 19 may 1945, Rusiya imperiyası və ya Rusiya) — Xalq Poçt-Teleqraf və Rabitə Yolları komissarı (naziri), mühəndis, jurnalist, dövlət xadimi.

Həyatı
------

Cəmil bəy Vəzirov 1886-cı ildə Cavanşir qəzasının Zümürxan kəndində dünyaya gəlmişdi. Bakı real məktəbini bitirəndən sonra Kiyev Politexnik İnstitutuna daxil olmuşdu.

Kiyev Politexnik İnstitutunun kimya şöbəsini mühəndis-texnoloq ixtisası üzrə bitirmiş, burda əməli mübarizə məktəbi keçmiş və proletar döyüşçüsü kimi yetişmiş Cəmil bəy 1917-ci ildə Bakıya gəldi. Gələn gündən inqilabi fəaliyyət göstərməyə başladı. Eyni zamanda da şəhər ərzaq komitəsində manufaktura şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışdı.

1918-ci ilin iyul ayının 31-də Cəmil bəy keçmiş vəzifəsindən azad olunub, Şəhər telefon şəbəkəsində müfəttiş vəzifəsində işlədi.

1919-cu ildə bir-birinin ardınca Azərbaycan və rus dillərində leqal və qeyri-leqal qəzetlər nəşr olunmağa başladı. Cəmil bəy də bu mətbuat orqanlarının yaranmasında və nəşrində yaxından iştirak edirdi. 1919-cu ilin axırlarında "Novıy mir" qəzetinin ilk nömrəsi çapdan çıxdı. Cəmil bəy bacarıqlı və alovlu bir publisist kimi qəzetin redaktoru vəzifəsinə irəli çəkildi.

1920-ci il aprelin 28-də Nəriman Nərimanov başda olmaqla Azərbaycan milli hökumətinin ilk heyəti təsdiq edildi. Cəmil bəy Xalq Poçt-Teleqraf və Rabitə Yolları komissarı vəzifəsinə təyin olundu.

1921-ci ildə Cəmil bəy vəzifəsindən azad olundu. 1922-ci ildə o, Azərbaycanın iqtisadiyyat üzrə daimi nümayəndəsi olmuşdu. 1923-cü ildə Tbilisidə Zaqafqaziya Dövlət Ticarəti idarəsində işləmişdi. 1928-ci ildə Bakıya dönərək "Azərxalça" İstehsalat birliyində çalışdı.

1938-ci ilin yaman yeli Cəmil bəyin üstündən də əsdi. Tutulub, Oryol şəhərinə sürgün olundu. 1943-cü ildə bu şəhərdə ömrünü başa vurdu.

Ailəsi
------

Cəmil bəy öncə Xeyrənsə xanım Vəzirova ilə evlənmişdi. Bu evlilikdən 1922-ci il doğumlu Aliyə adlı qızları vardı. Sonra boşanıb, professor Sona xanım Axundova ilə evləndi. Sona xanımdan övladı olmadı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Vəzirovlar soyu, "Soy" dərgisinin özəl buraxılışı, Bakı, 2008. 88 səh.

Həmçinin bax
------------

* Vəzirovlar (II)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-30.
**Şadxurey gölü** (kab.-çərk. Шэдхъурей) — Kabarda-Balkariyanın Zolski rayonunda yerləşən karst mənşəlli göl.

Etimologiya
-----------

Kiçik Şadruxey
Şadruxey (kab.-çərk. Шэдхъурей) tərcümədə "dairəvi duran su". Toponim kabarda-çərkəz dilində işlənən *şed* (duran su, axmaz) və *xurey* (dairəvi).

Orijinal adın ruscaya çətin trnskripsiya olunması səbəbindən hazlrda ədəbiyyatda və xəritələrdə gölün adı bu formalarda yazılır — Şanxore, Şantxurey, Şatxurey, Şedxurey və Çan xurey.

Tərkibi
-------

Şadxurey gölü iki hissədən ibarətdir:

* Birinci Şadxurey (Həmcinin böyük və ya Yuxarı Şadxurey)
* İkinci Şadxurey (həmcinin Kiçik və ya Aşağı Şadxurey)

Əvvəllər göllərin sayı üç olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində bilinməyən yeraltı proseslərdən göl yoxa çıxmağa başlamışdıe. Onun yerində isə böyük bir dərə qalmışdır. Hazırda Quru Şadxureyin yaxınlığında zibillik meydana gəlmişdir.

Coğrafi yerləşməsi
------------------

Göl Zolski rayonunun şərq hissəsində, Kamennomostkoe kəndindən 5 km cənub-şərqdə yerləşir.

Göl hündürlüyü 1012 m olan Kalej dağ massivinin ətəyində yerləşir.

Formalaşması
------------

Göl kart mənşəllidir. Əhənd suxurlarının aşınması nəticəsində formalaşmışdır.

Yerli əfsanəyə görə əvvəllər bu göllərin yerində üç qardaşa aid heyvan yataqları olmuşdur. Bir dəfə torpaq bu qardaşları və heyvanlarını udur. Nəticədə onların batdığı yerdə "zalım" göllər meydana gəlir. Yerli əhali uzun illər bu göllərdən uzaq gəzmişlər.

Quruluşu və xüsusiyyətləri
--------------------------

Göllər zəif öyrənilmişdir. Sualtı axınlar, güclü sualtı cərəyanlar və inkişaf etmiş sualtı kanallar şəbəkəsi göllərin daha detallı araşdırılmasına mane olur. Müasir araşdırmalara görə, göllərin hər birinin dərinliyi 200 metrdən çoxdur.

Böyük Şadxureyin sahəsi 0,54 km², uzunluğu 270 m və eni 170 m-dir. Kiçik Şadxureyin sahəsi 0.35 km², uzunluğu 165 m və eni 110 m-dir.

Göllərə nə çaylar, nə də bulaqlar axmır lakin suyun səviyyəsi il boyu sabitdir. Yaz aylarında su səthinin istiliyi 20 °C-ə çatır, qışda isə ümumiyyətlə donur.

1970-ci illərdə tarlaları suvarmaq üçün Böyük Şadxureyə bir kanal qazıldı. Növbəti gecə göldəki suyun səviyyəsi bir neçə metrə düşdü. Nəticədə yerli sakinlərin istəyi ilə kanal yenidən dolduruldu.

Bitki örtüyü və heyvanlar aləmi
-------------------------------

Göllər alp çəmənlikləri ilə əhatə olunmuşdur. Hər iki gölün nisbətən alçaq olan qərb hissəsi meşə və qoz bağları ilə örtülüdür. Nisbətən hündür şərq hissəsi isə alp çəmənlikləri ilə örtülüdür.

Göldə bir neçə növ yosun yayılmışdır. Burada çoxlu sayda balıq növü yaşayır. Əsasəndə qalınalın və ağ amur kimi növlər yayılmışdır.

Turizm
------

Göl Kabarda-Balkariyanın ən məşhur turistik yerlərindən biridir.

Maraqlı fakt
------------

1972-ci ildə "Sannikov Torpağı" filminin bəzi epizodları çəkilmişdir. Əsasəndə Kiçik Şadxureydə ağ maralın qurban verilmə səhnəsi çəkilmişdir. Burada burulğanın maralı udması göstərilir. Böyük Şadxureyin fonunda isə şamanın rəqsi verilir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

Mənbə
-----

* Озёра Шантхурей
* Карстовые озёра Шадхурей
* Карстовое озеро Шадхурей
**Dəfn** İtalyan İntibah dövrünün ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Mikelancelo Buonarrotiyə aid olan və təxminən 1500-1501 illərə aid Məsihin dəfn mərasiminin yarımçıq qalmış rəsm əsəridir. Tablo hal-hazırda London Milli Qalereyasında saxlanılır. 

1981-ci ildə aşkar edilmiş sənədlərə görə Mikelanceloya Romadakı SantAgostino kilsəsinin panel rəsmini çəkmək tapşırıldı, lakin rəssam sonda aldığı bütün əmək haqqını geri qaytarmışdır. Dəqiq olmasa da görülən iş, ehtimal ki, dəfn idi və Mikelancelonun Florensiyaya qayıtması ilə yarımçıq qalmışdır. Panelin ortasında İsa qəbirə tərəf hərəkət edir. İsanın arxasında saqqalı qoca öz məzarını İsaya verən Aramatyalı Yusifdir. Sol tərəfdəki uzun narıncı paltar geyən adam ehtimal ki, Həvari Yuhənnadır, onun yanında diz çökən isə Mariya Maqdalenadır. Sağdakı iki nəfər isə qeyri-məlumdur. Digər hazır olmayan fiqur isə ehtimal olunur ki, Məryəmdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "La tela incompiuta di Michelangelo" (it. ). 19 may 2020 tarixində arxivləşdirilib.
**Dərili tısbağa** (*lat.* Dermochelys coriacea) — dərili tısbağalar sinfinin (Dermochelyidae) yeganə çağdaş növü. Bunlar çağdaş dünyanın ən böyük tısbağalarıdır. Bədəninin ümumi uzunluğu 2,6 m, qabaq üzlükləri arasındakı məsafə 2,5 m, çəkisi 916 kq-dır. Digər mənbələrə görə bu tısbağaların gövdə uzunluğu 2,5 metrə, ön üzgəclərin uzunluğu 5 m-ə, çəkisi isə 600 kq-a çatır.

Təsviri
-------

Trias dövründən bəri bu heyvanların təkamülü ayrı bir yol keçdiyindən digər tısbağalardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Onların sümüyü skeletlə əlaqəli deyil və ən böyüyü uzununa silsilələr əmələ gətirən bir-birinə bağlı kiçik sümük lövhələrdən ibarətdir. Buynuzvari silsilələr yoxdur, çanağ sıx bir dəri ilə örtülmüşdür. Ehtimal ki sorulmuş buynuzvari qabıqdan əmələ gəlmişdir. Bədənin orta sıxlığı dəniz suyunun sıxlığı ilə təxminən eynidir.

Dərili tısbağası dəniz anaları daraqlılar, xərçəngkimilər, başıayaqlılar, dəniz xiyarları və balaca balıqlarla qidalanır. Bütün tropik dənizlərdə yayılmışdır. Bəzən mülayim və hətta şimal enliklərinin sularında üzür. Ət yeməlidir. Laki zəhərlənmə halları qeydə alınmışdır (ehtimal ki, tısbağa üçün təhlükəli olmayan toksinlər baş verib).

Dərili tısbağalar 1–3 ildən bir yumurta verir. Yetişdirmə mövsümü ərzində hər birində 100 yumurtadan inarət olan 4-dən 7-ə qədər yumurtlama halı baş verir. Yumurtlamalar arasındakı fasilə təxminən 10 gündür. Yalnız gecə saatlarında sahilə çıxırlar. Dərinliyi 100–120 sm-ə çatan quyular qazırlar. Bədənin arxa hissəsini bu quyuya endirdikdən sonra dişi iki qrup yumurta qoyur — adi və kiçik (mayalanmamış). Yuvanı örtdükdən sonra dişi qumu üzgəclərlə möhkəm bir şəkildə bərkidir. Mayanalmamış kiçik yumurta patlayaraq yuva yerini genişləndirir. Yumurtadan çıxan tısbağalar üzgəclərinin köməyi ilə fırlanaraq qum üzərində sürünürlər.

Təsnifat
--------

* Fəsilə Dərili tısbağalar (Dermochelyidae Fitzinnger, 1843)
	+ Cins **Dərili tısbağalar** (Dermochelys Blainville, 1816)
		- Növ **Dərili tısbağa** (Dermochelys coriacea (Vandelli, 1761))

Maraqlı fakt
------------

Xayro Mora Sandoval (1987–2013) — eko-fəal, dərili tısbağaların yumurtalarını toplayan brakonyerlərin qurbanı olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Fritz U. Havaš P.* Checklist of Chelonians of the World. 2007. C. 57. S. 149–368.
2. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.
3. ↑  *Rhodin, A. G. J.; van Dijk, P. P.; Inverson, J. B.; Shaffer, H. B.* Turtles of the world, 2010 update: Annotated checklist of taxonomy, synonymy, distribution and conservation status (PDF). Chelonian Research Monographs. 5. 14 December 2010. səh. 000.xx. doi:10.3854/crm.5.000.checklist.v3.2010. ISBN 978-0965354097. 15 December 2010 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Taksonomiya | CMS · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |
| Normativ yoxlama | GND: 4167100-4 · LCCN: sh85075601 · Microsoft: 2779237869 · NKC: ph1118532 |

* Dərili tısbağa (Dermochelys coriacea)