recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Şaş vilayəti** — Orta Asiyada tarixi bölgə.

Adı haqqında
------------

"Çaç müasir Daşkəndin ən qədim adıdır. Dillərində "ç" çəsi olmadığına görə ərəblər onu "Şaş" şəklində yazmışlar. "Şaşkənd" sonralar "Daşkənd"ə çevrilmişdir. Şəhərin adını çin qaynaqları "Çö-Çi", "Çö-Şi", yaxud sadəcə "Şi" şəklində transkripsiya etmişlər ki, bu da çincə "daş" deməkdir".

Tarxi
-----

Göytürklər VI əsrin ikinci yarısında qərbdə ilk olaraq Şaş (Daşkənd) bölgəsini ələ keçirmişdir. Xaqanlığa tabe olaraq bu əsrin sonlarına qədər varlığını sürdürə bilən "Tchao-wu" xanzadələri, Çin salnamələrinə görə, 605-ci ildə İstəmi xaqanın soyundan gələn Shəgui xan tərəfindən yox edilərək, idarəyə Tə-lə Tiən-tchə (Tiən-tchə Təgin) keçirilmişdir. Bu dönəmə aid Sogdca yazılı Şaş pullarında Türk əsilli İl-təgin adlı yönətici keçməkdədirll ki, o 605-ci ildə idarəyə keçən Tə-lə Tiən-tchə (Tiən-tchə Təgin)lə eyni şəhs ola bilir. Bizcə, bu Təgin Göktürk xaqanları soyundan olmalıdır. Böyük ehtimallə, VIII əsrin ortalarına qədər hökm sürən Şaş xanzadələrinin soyu ona dayanmaqdadır. Çin qaynaqlarından onların ünvanının "tou-toən" (Tudun) olduğu anlaşılır. Sogd bəlgələrində Şaş xanzadəsi "tdwn" (Tudun) dan bəhs edilir. Ərəb qaynaqlarından da buranın hökmdarlarının "Tudun" ünvanına sahib olduqlarına toxunulur. Məsələn, Təbəridə "tudun məlik əş-Şaş" təbiri keçməktədir. Daşkənddə olan VII əsrə aid Şaş pullarında Sogd yazısında "tdwn" (Tudun) və "Çaç" kəlimələri yazılmış olub, üzərindəki hökmdar təsviri Türk tipindədir. S. Tolstova görə, Tudun, xaqan soyundan olan və ölkədəki nəzarəti və oradaki vergi toplama işini təşkil edən valilərin ünvanıdır. Bununla birlikdə, Şaş bölgəsinin bəzi şəhərlərində Tarxan ünvanının da işləndiyi görünür. Tang Shu salnaməsində bu bölgədəki Sudu şəhərinin hökmdarının İnyə ta-kan (Tarxan) olduğu qeyd olunub. Təbəri, 739-cu ildəki y olaylardan söz edərkən, Bədər Tarxan adlı bir Şaş hökmdarından bəhs edir. Yenə, qaynaqlardan bəlli olur ki, Şaşda taxt varislərinə Təkin deyilmişdir. Çin xronikalarına görə, Şaşı Tə-lə Tiən-tchə (Təgin Tiən-tchə; 605-620), Kan tou-toən chə-cho-ti yu-kiu-tchao-mou tou-tou (Ton Tudun Ögə Köl Tutuk; 640-660), Mo-ho-tou tou-toən (Bagatur Tudun; 713-740), İ-nai tou-toən kiu- lə (İnay Tudun Köl; 741), Tə-lə (Təgin; 743) idarə etmişlər.

Şaş tudunlarının Göktürk xaqanlığı siyasətinə fəal bir biçimdə qatıldığı anlaşılır. Məsələn, 640-cı ildə İbi Tu-lu xaqan Şaş tudunu Cha-po-lo Chəhuyu (İşbara yabqu) xaqana qarşı göndərir. Tudun da onu məğlyb edərək idarəni ələ keçirir. 738-ci ildə isə Mo-ho-tou (Bagatur) Tudun Türgəş lidərlərindən Bağa Tarxanla birliktə Türgəş xaqanı Tou-ho-siən Kü Çoru məğlyb etmişdi. Eyni Tudun, 739-cu ildə On Oxlar və Türgişlərin xaqanı Aşina Hini öldürərək özünü xaqan elan etmişdi. Şaş tudunlarının xaqanların işlərinə müdaxilə etməsini, bəlkə də, onların Göktürk xaqanları soyundan gəlmiş olmasıyla açıqlamak mümkün.

Ədəbiyyat
---------

1. «Древний Ташкент», Ташкент 1973
2. Бартольд В. В. «Ташкент», Сочинения, т.3, Москва 1965.
**Şaxtı Diyarşunaslıq Muzeyi** — Rostov vilayəti Şaxtı şəhərində yerləşən muzey. Muzey XIX əsrin (1896 il) sonlarında inşa edilmiş binada yerləşir. Muzey 1966-cı ildə təşkil edilmişdir. 18 may 1967-ci ildə isə açılışı həyata keçirilmişdir.

Muzeyin adresi: 346500, Rostov vilayəti, Şaxta şəhəri, Şevçenko küçəsi, 149.

Tarixi və təsviri
-----------------

Şaxtı Diyarşunaslıq muzeyi Şaxtı şəhərinin mərkəzində yerləşir. Muzey 1896-cı ildə inşa edilən qədim bir binada təşkil edilmişdir. Muzey binası tarixi arxitektur abidə kimi qorunur. Bina 1896-ci ildə Aleksandrovskaya kilsə məktəbinin binası üçün inşa edilmişdir. 1907-ci ildən təlim xarakteri almağa başlayır. Binanın daxili hissəsi hündürdür. 

Rostov vilayətinin ən böyük muzeylərindən biridir. Onun eksponat fondu 13 000 ədəddir. Muzeydə qədim ikona və şəkillər, müxtəlif tarixlərə aid rəsmi sənədlər və şəhər sakinlərinə məxsus şəxsi əşyalar saxlanılır. Öz dövründə SSRİ Rəssamlar Akademiyyası muzeyə 200 şəkil hədiyyə etmişdir. 

Muzeydə tematik zallar vardır: «Qədim şəhər», «Meşanski bıt», «Şəhərin döyüş şöhrəti», «Don vilayətinin təbiəti». Muzeyin şəkil qalereyasında musiqili, poetik görüşlər keçirilir. Muzeyin ümumilikdə beş zalı vardır. Bu zalların ikisində böyük Vətən müharibəsi dönəminə aid silah, əsgərlərin şəxsi əşyaları, şəkil və sənədlər saxlanılır. Mmuzeyin ekpozisiya zalında isə Don vilayətinin təbiəti nümayiş etdirilir. Burada quş və hüyvan müqəvvaları belə vardır. Burada XIX—XX əsrə aid kömür çıxarılma sənəti nümayiş etdirilir.

12 noyabr 2015-ci ildə muzey administrasiyası köhnə «Daşkömür tarix muzeyindən» çıxardılaraq diyarşunaslıq muzeyinin həyətinə gətirilmkşdir. Bu Leninin abidəsi idi. Sonradan onun restavrasiyası nəzərdə tutulur.

Şaxtı Diyarşunaslıq muzeyində Aleksey İvanoviç Nedaqomovun adını daşıyan ədəbi birlik fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Шахтинский краеведческий музей". 2017-02-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-28.
2. ↑  "Шахтинский краеведческий музей отметил свой профессиональный праздник". 2017-02-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-28.
3. ↑  "Шахтинский краеведческий музей вновь посетят бабочки". 2017-02-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-28.
4. ↑  "Шахтинский краеведческий музей". 2017-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-28.
5. ↑  "Памятник В. И. Ленину". 2017-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-28.

Mənbə
-----

* Шахтинский краеведческий музей
* Цели и задачи МУК «Шахтинский краеведческого музея»
* Шахтинский краеведческий музей (Россия)
**2015-ci ildə vəfat edənlərin siyahısı** — 2015-ci ildə vəfat edən ensiklopedik şəxslərin siyahısı.

Həmçinin bax: Kateqoriya:2015-ci ildə vəfat edənlər

Dekabr
------

 *Əsas məqalə: 2015-ci il dekabr ayında vəfat edənlər*

Noyabr
------

 *Əsas məqalə: 2015-ci il noyabr ayında vəfat edənlər*

Oktyabr
-------

 *Əsas məqalə: 2015-ci il oktyabr ayında vəfat edənlər*

Sentyabr
--------

 *Əsas məqalə: 2015-ci il sentyabr ayında vəfat edənlər*

Avqust
------

 *Əsas məqalə: 2015-ci il avqust ayında vəfat edənlər*

İyul
----

 *Əsas məqalə: 2015-ci il iyul ayında vəfat edənlər*

İyun
----

 *Əsas məqalə: 2015-ci il iyun ayında vəfat edənlər*

May
---

 *Əsas məqalə: 2015-ci il may ayında vəfat edənlər*

Aprel
-----

 *Əsas məqalə: 2015-ci il aprel ayında vəfat edənlər*

Mart
----

 *Əsas məqalə: 2015-ci il mart ayında vəfat edənlər*

Fevral
------

 *Əsas məqalə: 2015-ci il fevral ayında vəfat edənlər*

Yanvar
------

 *Əsas məqalə: 2015-ci il yanvar ayında vəfat edənlər*

Həmçinin bax
------------

* 2014-cü ildə vəfat edənlərin siyahısı
* 2016-cı ildə vəfat edənlərin siyahısı

İstinadlar
----------
**İslam Şirin oğlu Qədimov**  (1907, Şuşa – 1973) — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan SSR xalq kommunal təsərrüfatı komissarı və naziri.

Həyatı
------

İslam Şirin oğlu Qədimov 1907-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirəndən sonra Leninqrad Politexnik İnstitutuna qəbul olunmuşdur və 1930-cu ildə institutu tamamlamışdır. Həmin il Azərbaycan SSR Xalq Kommunal Təsərrüfatı Komissarlığının əsaslı tikinti trestinə rəis təyin edilmişdir. Sonra isə komissarlığın plan-iqtisad idarəsinə rəis dəyişilmiş və 1941-ci ilədək bu idarədə çalışmışdır. 1932-ci ildə eyni zamanda Bakı Sosial-İqtisad İnstitutunu bitirmişdir.

İslam Qədimov 1941-ci ildə cəbhəyə yollanır. 1944-cü ilədək II Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Leytenant rütbəsindən mayor rütbəsinədək yüksəlmiş və bir çox döyüş nişanları ilə təltif edilmiş və 1944-cü ildə Azərbaycan KP MK-nin çağırışı ilə ordudan tərxis olunmuşdur. İslam Qədimov Azərbaycan SSR xalq kommunal təsərrüfatı komissarı təyin edilmişdir. 1946-cı ildə bu komissarlıq nazirliklə əvəzlənmiş və o, 1948-ci ilədək Azərbaycan SSR kommunal təsərrüfatı naziri vəzifəsində çalışmışdır. Bu vəzifədə bir çox dövlət nişanları ilə təltif edilmişdir.

1948-ci ildən 1966-cı ilədək ölkənin bir çox şəhər və rayonlarının tikinti sahələrində rəhbər vəzifələrində işləmişdir. Bakı Zərif Mahudlar Fabrikinin, Q. Musabəyov adma Mexaniki Zavodun, Şamaxı rəsədxanasının və onlarla respublika əhəmiyyətli tikintinin inşasına başçılıq etmişdir. 1966-cı ildən "Azkəndtikinti" trestinə rəis təyin edilmişdir. Ömrünün sonunadək burda çalışmışdır.

İslam Qədimov 1973-cü ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ənvər Çingizoğlu. Şuşa şəhəri: Təbrizli məhəlləsi, Bakı:Zərdabi LTD, 2012, 324.
**Əhməd Kərədi Zəkuyev** (d. 1888. Dağıstan, Lak rayonu, Qumuç kəndi – ö. 15.6.1968, Bakı) — filosof, fəlsəfə elmləri doktoru, professor. Azərbaycanda yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasında böyük xidmətləri olmuşdur. O, 1921-ci ildə Türkiyədə təhsilini başa vurduqdan sonra Bakıya gəlmiş, 1922-1960-cı illərdə APİ-də dərs demişdir. 1960-cı ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan EA-nın fəlsəfə şöbəsində çalışmışdır.

1933-ci ildə APİ-nin nəzdində aspirantura şöbəsi açılır. 1931-ci ildə F.İbrahimbəyov testlər metodunun milli psixologiyanı öyrənmək sahəsindəki zərərli nəticələri barədə danışmağa məcbur olur.

1931-ci ildə Azərbaycan Elmi–Tədqiqat Pedaqogika İnsititutu fəaliyyətə başlayır. İnsititutun nəzdində pedologiya-psixologiya kabineti və laboratoriyası da fəaliyyət göstərir.

1947-1948-ci tədris ilində Azərbaycan Dövlət Universitetində məntiq- psixologiya kafedrası yaradılır. Kafedraya rəhbərlik A.O.Makovlekskiyə tapşırılır. 1960-cı ilə qədər bu kafedraya rəhbərlik edir. 1960-cı ildən kafedra pedaqoqika və psixologiya kafedrası adı ilə fəaliyyətini davam etdirir. 1960-1970-cı illərdə kafedraya M.C.Məhərrəmov daha sonra professor Ə.Bayramaov, daha sonra B.Əliyev rəhbərlik edir.

Mənbə
-----

* Əliyev R.İ. Psixologiya tarixi. Bakı, 2006
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Həsən Quliyev.

**Həsən Quliyev** (*azərb.* Həsənağa Məmmədağa oğlu Quliyev‎; 1 aprel 1935-ci il, Bakı şəhəri) — tənqidçi, ədəbiyyatşünas, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1976), Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının üzvü (1998), filologiya elmləri doktoru (1982), professor (1984).

Həyatı
------

Həsən Quliyev 1935-ci il aprelin 1-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1951-1953-cü illərdə dülgər işləmiş, daha sonra 1953-1957-ci illərdə M.F.Axundov adına Rus Dili və Ədəbiyyat İnstitutunda təhsil almışdır.

Fəaliyyəti
----------

Həsən Quliyev M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunda laborant, 1957-1966-cı illərdə Bakının Yasamal rayonundakı 20 saylı fəhlə-gənclər məktəbində müəllim işləmişdir. Eyni zamanda M.F.Axundov adına APİ-də müəllim, 1963-1978-ci illərdə dosent, sonra isə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda dosent olmuşdur. 1980-1982-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi katibi işlədiyi müddətdə müdafiə edib doktorluq elmi dərəcəsi almışdır.

Həsən Quliyev 1984-1987-ci illərdə M.A.Əliyev adına Dövlət İncəsənət Universitetinin rus dili və ədəbiyyatı kafedrasında professor, 1987-1993-cü illərdə ədəbiyyat və rus dili kafedrasının müdiri olmuşdur. Quliyev 1993-cü ildən həmin kafedranın professorudur. Həsən Quliyevin 5 fevral 1964-cü ildə Kristofer Marlonun anadan olmasının 400 illiyinə həsr etdiyi məqalə "Baku" qəzetində dərc olunmuşdur. Həmin vaxtdan etibarən Quliyev dövrü mətbuatda vaxtaşırı çıxış etmişdir. "Yaşa, Əhmədiyyə", "Qarabağ əsirləri" (1993), "Xüsusi təyinatlı qatar" (1994) pyeslərini yazmışdır.

Mükafatları
-----------

Həsən Quliyev "Qızıl qələm" və "Humay" mükafatları laureatıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Teymur Əhmədov.* "Azərbaycan yazıçıları (XX-XXI yüzillikdə)". Bakı: "Nurlar" NPM. 2011. 1056. ISBN 978 9952 460 06 3.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Həsən Qasımov.

**Həsən Allahyar oğlu Qasımov**  (1940, Qaraçuq, Naxçıvan rayonu – 13 yanvar 1994, Bakı) — iqtisad elmləri namizədi (1968), iqtisad elmləri doktoru (1985), professor (1987),Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin sabiq rektoru (1992–1994).

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

1940-cı ildə Naxçıvan MR-nın Naxçıvan şəhərinin inzibati ərazi vahidində yerləşən Qaraçuq kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə namizədlik, 1985-ci ildə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1987-ci ildə professor adına layiq görülmüşdür. Professor H. Qasımovun tədqiqat obyekti Azərbaycanda aqrar-sənaye kompleksinin maddi-texniki bazasının formalaşması və inkişafı məsələləridir. Bir neçə monoqrafiyanın, 200-dən çox elmi məqalənin müəllifidir.

1961–1986-cı illərdə Azərbaycan SSR EA İqtisadiyyat İnstitutunda laborant, elmi işçi, şöbə müdiri, 1987–1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Elmi Tədqiqat Kənd Təsərrüfatının İqtisadiyyatı və Təşkili İnstitutunun direktoru, 1992–1994-cü illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad İnstitutunun rektoru vəzifələrində çalışmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Həsən Qasımov". 2016-02-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-31.
Ordubad şəhərində orta əsrlər zamanı şəhərin həyatında mühüm rol oynamış bir qala vardır. Şəhərin qərb tərəfində, Dübəndiçayın sağ sahilində yerləşən qala əhali arasında "Əfqan qalası" adı ilə tanınır. Çox da yüksək olmayan təpə üzərində yerləşən qala şərq tərəfdən sıldırım qayalarla məhdudlaşır. Digər tərəflərdə müdafiə məqsədi ilə iri qaya parçalarından hörülmüş müdafiə divarı vardır. Divarın hörgüsündə bərkidici kimi əhəng məhlulundan istifadə edilmişdir. Qala divarının aşınma nəticəsində dağılmasına baxmayaraq bəzi yerlərdə 5 metr hündürlükdə salamat qalmışdır.

Qalanın daxilində vaxtilə inşa olunmuş tikintilər tamamilə dağılmış vəziyyətdədir. Bəzi qisimlərdə dördkünc formalı binaların qalıqlarını izləmək mümkündür. 

Araşdırmalar zamanı qalanın ərazisində son orta əsrlər dövrünə aid şirli və şirsiz keramika məmulatı toplanmışdır. Əldə olunan yerüstü arxeoloji materiallara və qala divarının tikinti texnikasına əsasən Əfqan qalasını XIV-XIX əsrlərə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
2. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası, 2008, s. 97.
**V Baqrat** (*gürc.* ბაგრატ V დიდი ;XIV əsr – 1393, Tiflis) — 1360-1393-cü illər arasında hökm sürmüş Gürcüstan çarı.

Həyatı
------

Atası IX Davidin ölümündən sonra 1360-cı ildə Gürcüstan taxtına oturdu. Onun tacqoyma mərasimi Kutaisidə həyata keçirildi. İlk evliliyi Trabzon imperatorunun qızı Helena Komninoy ilə baş tutdu. Helena Komninoyun ölümündən sonra ikinci evliliyi yenə Trabzon imperatorunun qızı Anna Komnina ilə reallaşdı.

Erməni və yunan salnaməçilərinin ifadələrinə görə, çar bacarıqlı döyüşçü və istedadlı sərkərdə idi. V Baqrat 1385-ci ildə Qızıl Orda xanı Toxtamışla, Teymuri hökmdarı Əmir Teymura qarşı ittifaq bağladı. 1386-cı ilin payızında Əmir Teymurun komandanlığı altında nəhəng bir ordu Gürcüstan krallığının ərazilərinə daxil oldu. Teymur Tiflisi mühasirəyə aldı. Gürcü zadəganlarının çoxu qalalarda gizlənərək V Baqrata xəyanət etdilər. 22 noyabr 1386-cı ildə altı aylıq mühasirədən sonra Teymuri ordusu şəhərə daxil oldu. V Baqratt arvadı və oğlu ilə birlikdə əsir götürüldü.

Teymurun ordusu qışlaq etmək üçün Qarabağ ərazisində dayandı. V Baqrat, Əmir Teymura tabeliyini bildirdi və islam dinini qəbul etdi. Bundan sonra Əmir Teymur V Baqratı azad etməyə razı oldu. O, V Baqratı on iki min əsgər ilə birlikdə islamı yayması üçün Gürcüstan krallığına göndərdi. Ancaq Gürcüstan krallığının ərazilərinə daxil olduqdan sonra V Baqrat oğulları Georgi və Konstantin və gürcü əsgərləri ilə birlikdə Teymuri əsgərlərini qılıncdan keçirdi.

Bu dövrdə V Baqratın vassalı İmeretiya şahzadəsi Aleksandr özünü müstəqil bir hökmdar elan etdi və 1387-ci ildə Gelati monastırında özünə tacqoyma mərasimi keçirdi. 1388-ci ilin yazında Əmir Teymur yenidən Gürcüstan krallığının ərazilərinə daxil oldu. Bu dövrdə V Baqratın müttəfiqi Qızıl Ordanın Azərbaycana hücuma keçməsi və İranda üsyanların olması Gürcüstan krallığı üçün faydalı oldu. Əmir Teymur bu səbəblərə görə Tiflisdən geri çəkildi. 1389-cu ildə, İmeretiya çarı Aleksandrın ölümündən sonra V Baqrat ölkənin suverenliyini bərpa etməyi bacardı. V Baqrat 1393-cü ildə vəfat etdi. Taxtına böyük oğlu VII Georgi keçdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  გუჩუა ვ. ქსე, ტ. 2, გვ.129-130, თბ. 1977
2. 1 2 3 4  Рейфилд, 2017
3. ↑  "Christopher Buyers,"Georgia:The Bagrationi (Bagration) Dynasty"". 2010-12-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-28.
4. ↑  *At the Crossroads of Empires : 14th - 15th Century Eastern Anatolia*. *Andrew Peacock,* Between Georgia and the Islamic World : The Atabegs of Samc'xe and the Turks, Istanbul, səh. 55

Ədəbiyyat
---------

* Рейфилд Д. Глава X. Расколотое государство. Глава XI. Тамерлан и разгром Грузии // Грузия. Перекресток империй. История длиной в три тысячи лет : [rus.]. — Москва : Азбука-Аттикус, 2017. — 608 p. — (Города и люди). — ISBN 978-5-38-912944-3.

Xarici keçidlər
---------------

* Румянцев В. Баграт V (неопр.). www.pravitelimira.ru. — Династии правителей. Дата обращения 6 ноября 2018.
**İtitikanşəkilli zirinc** (*lat.* Berberis lycium) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Cənubi və Orta Avropada, Krımda, Qafqazda, İranda, Şərqi Sibirdə, Şimali Amerikada rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 3 m olan həmişəyaşıl koldur. Budaqlari tükcüklü, sarımtıl-boz və ya bozdur. İynələri 3 yerə bölünmüş, uzunluğu 2 sm-dir. Yarpaqları lansetvari və ya tərs yumurtavari, uzunluğu 2-5 sm, biz və ya küt, ucu biz, bütöv və ya az dişli, üstdən açıq-yaşıldır. Çiçəkləri parlaq sarı, salxımlarda 10-20 ədəd, əsasən uzunsov, bəzən sallaq formadadır, uzunluğu 10 sm-dir, bəzən qısas və çətirşəkilli çiçək qruplarına yığılmışdır. Meyvələri ellipsvaridir, uzunluğu 1,2 sm, al-qırmızıdır.

Ekologiyası
-----------

Qışa, istiyə davamlıdır, kasıb torpağa dözür, çox nəmişliyi sevmir, işıqsevəndir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Bərk, möhkəm, oduncağı xırda xarrat məmulatların hazırlanmasında istifadə edilir. Özünəməxsus rəngi vardır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15335598
* Wikispecies: Berberis lycium
* EPPO: BEBLU
* GBIF: 3982173
* GRIN: 6909
* IPNI: 106865-1
* IUCN: 169271521
* NCBI: 659594
* PfaF: Berberis lycium
* Plant List: kew-2674093
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:106865-1
* Tropicos: 3500010
* WFO: wfo-0000563482

 |
**Sultan Rəşad türbəsi** — İstanbulun Əyyubsultan ilçəsində yerləşən XX əsrə aid türbə.

Haqqında
--------

35-ci Osmanlı sultanı olan Sultan Mehmed Rəşad 3 iyul 1918-ci ildə vəfat etdi və vəsiyyətinə uyğun olaraq daha əvvəl öz adına inşa etdirdiyi türbəyə dəfn olundu. Türbənin memarı Memar Kəmaləddin Əfəndidir. Bəzi mənbələrdə inşaatın 1912-ci ildə bitdiyi söylənsə də, türbənin içindəki bir xəttat yazısında 1914-cü il qeyd edilib. İstanbulda inşa olunan sonuncu Osmanlı türbəsi olan bu türbə eyni zamanda, şəhər mərkəzindən kənarda yerləşən yeganə sultan türbəsi olaraq digərlərindən fərqlənir. Türbənin yanında yenə sultanın istəyilə məktəb binası da inşa edilmişdir.

Neoklassik üsluba uyğun olan türbə səkkizbucaqlı formasında olub, 10 pillə üzərində inşa edilmişdir. Türbənin hər üzündə yuxarıda 2, aşağıda 1 olmaqla ümumilikdə 14 pəncərəsi var. Giriş qapısının üzərində xəttat Ömər Vasfi Əfəndi tərəfindən Sad surəsinin 50-ci ayəsi işlənmişdir. Türbənin daxili interyeri isə klassik Osmanlı türbələrində olduğu kimi çinilərlə örtülmüşdür. Türbənin daxilində Sultan Rəşadın, xanımlarından Kamurəs xanımın və oğlu Nəcməddin Əfəndinin məzarları yerləşir. Türbənin həyətindəki kiçik məzarlıqda isə aşağıdakı şəxslər dəfn edilib:

* Sultan Rəşadın oğlu Ziyayəddin Əfəndinin övladları Mehmed Nazim Əfəndi, Ömər Fövzi Əfəndi, Mihrimah Sultan və Lütfiyə Sultan
* Sultan Rəşadın oğlu Ömər Hilmi Əfəndinin qızı Əminə Mukbilə Sultan və onun Sultan Muradın nəslindən olan əri Əli Vasib Əfəndi
* Sultan Rəşadın bəzi xidmətkarları.

Qalereya
--------

Mənbə
-----

* Recep Akakuş, Eyyüb Sultan ve Mukaddes Emanetler, İstanbul 1973, s. 234-237;
* Gönül Öney, Türk Çini Sanatı, İstanbul 1976, s. 105;
* Yavuz Yıldırım, Mimar Kemalettin ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi, Ankara 1981, s. 136-141;
* Oktay Aslanapa, Osmanlı Devri Mimârisi, İstanbul 1986, s. 472;
* Tahsin Ömer Tahaoğlu, İstanbul’da Osmanlı Türbelerinin Tipolojisi (doktora tezi, 1988), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; Yıldız Demiriz, Eyüp’te Türbeler, Ankara 1989, s. 75-77;
* a.mlf. "Mehmed V Türbesi", DBİst.A, V, 349;
* Hakkı Önkal, Osmanlı Hanedan Türbeleri, Ankara 1992, s. 282-284;
* Mehmet Nermi Haskan, Eyüp Tarihi, İstanbul 1993, I, 260-262.
* Arxivləşdirilib 2018-07-03 at the Wayback Machine
**Akkordeon** (*fr.* accordéon) — klavişli musiqi aləti. Bu adı alətə 1829-cu ildə vyanalı orqan ustası K.Damian qarmonu təkmilləşdirdikdən sonra verib.

XIX əsrin sonlarında akkordeonlar çox sayda Saksoniyanın Klingentel şəhərində hazırlanırdı. Ən tanınmış markalar "Weltmeister" ( Diana, Stella, Amigo markaları), "Horch", "Hohner", "Берёзка", "Меркурий" və s.

Oxşarlığa baxmayaraq piano ifaçısı akkordeonda çalmağı ayrıca öyrənməlidir.

Bəstəkar Yan Tyersen xüsusi olaraq akkordeon üçün musiqi bəstələyib.

Tarixi
------

8-klavişli bisonorik diatonik akkordeon (1830-cu illər)
Akkordeonun primitiv formasının 1822-ci ildə Berlində Kristian Fridrix Lüdviq Buşman tərəfindən icad edildiyi güman edilir. Lakin bu yaxınlarda məlum oldu ki, akkordeon adlandırıla bilən alət 1816-cı ildə və ya ondan əvvəl Nürnberqli Fridrix Lohner tərəfindən istifadə edilmişdir.

Akkordeonun adının ilk patentini 1839-cu ildə Vyanalı orqan və fortepiano ustası Cyrillus Demian indiki akkordeona çox da bənzəməyən tək klavişli kiçik alət üçün almışdır. Qısa müddətdə bir çox şirkət bu yeni alətin istehsalına başladı. Alterasiyalı səslər çıxara bilməyən "diatonik qarmon" adlanan bu alət kəndlərə qədər yayılır. 1880-ci ildə iki klavişli xromatik akkordeon istehsal edildi. Alterasiyalı səslər də çıxara bilən bu yeni akkordeon qısa müddətdə böyük populyarlıq qazanır. 1940-cı ildə daha da inkişaf etdirilir və konsert akkordeonuna çevrilir. George Auric və Jean Françaix kimi bəstəkarlar bu alət üçün çoxlu əsərlər bəstələmişlər.

  

.

Həmçinin bax
------------

* Bandoneon
* Qarmon

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Mondes d’Occitanica, Portail occitan du PCI.

Xarici keçidlər
---------------

* Всё про аккордеон и баян: история, музыка, биографии аккордеонистов
* Сайт для аккордеонистов и баянистов, бесплатные ноты для аккордеона и баяна и т. д.
* Accordion Videos & Links
**İdris Səfər** (alb. Idriz Seferi) — Millətpərəst bir Albaniya partizan döyüşçüsü. 1910-ci ildə, Osmanlı İmperiyasına aid olan Kosovo vilayətində üsyan başladan İsa Boletininin sağ qolu idi. Həmçinin, Prizren İttifaqı və İpək İttifaqının bir üzvü idi. Üsyanın bitməsindən sonra Səfər, 1912-ci ildəki Albaniya üsyanını rəhbərlik etdi. Birinci Balkan müharibəsi zamanı Boletini və Səfər, 1910 və 1912-ci ildəki üsyanları zamanı daha əvvəl özlərinə müttəfiqlik edən Serbiyaya qarşı üsyan etdilər və Birinci Dünya Müharibəsinin sonrasında və ilk mərhələsində (1913-1915) Serb qüvvələrinə qarşı olan hücumlarını davam etdirdilər. Birinci Dünya Müharibəsinin son mərhələlərində isə (1916-1918) eskandronlarını Bolqar qüvvələrinə qarşı yönəltdi.

Bioqrafiyası
------------

İdris Səfər, Monteneqronun şimalında yerləşən, o zamanlarda Osmanlı İmperiyasının Kosovo vilayətinin və indiki Serbiya sərhədləri içərisində yerləşən Preşevada anadan olmuşdur. Erkən yaşlarda alban millətpərəstlərinə qoşulan Səfər, Prizren İttifaqının və İpək İttifaqının üzvü olmuşdur.

### 1910 Albaniya Üsyanı

 *Əsas məqalə: Alban üsyanı (1910)*
1910-cu ilin Aprel ayında, İsa Boletini və İdris Səfər rəhbərliyi ilə, Kosovo vilayətində Osmanlılara qarşı bir üsyan başladıldı. Səfərin rəhbərliyindəki 5 mindən çox üsyançı Kaçanikdən keçən Priştina-Skopye dəmiryolunu kəsdi və həmçinin Kaçanik keçidində Osmanlı qüvvələrinə müqavimət göstərə bildi. Şövkət Turqut Paşa, on üç saat davam edən qarşıdurmanın ardından üsyanı yatırdı, amma İdris Səfər rəhbərliyindəki üsyançılar, 2 mindən çox Osmanlı əsgərini öldürmüşdü.

### 1912 Albaniya Üsyanı

İdris Səfər, 1912-ci ilin Avqust ayının 12-də 30 mindən çox əksəriyyətlə albanlardan təşkil olan nizamsız bir ordu ittifaqı ilə Kosovonun mərkəzini, heç bir müqavimətlə qarşılaşmadan ələ keçirdi. Səfər, həmçinin ən şiddətli döyüşlərin baş verdiyi Ferizovik (alb. Ferizaj, *serb.* Uroševac) bölgəsindəki milisləri də təşkil etdi.

Həmçinin Bax
------------

* Alban üsyanı (1910)

İstinadlar
----------



1. 1 2  Elsiye 2012, səhifə 403.
2. ↑  Bep Yubani et al. *Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme* (*azərb.* Alban xalqının tarixi: orta məktəblər üçün‎) (Məktəb Kitabı, riştina 2002) səhifə 191-198.
3. 1 2  Kedouriye 2013, səhifə. 26–
4. 1 2  Pearsons 2004, səhifə 24
5. ↑  Ljubodrag Dimić; Đorđe Borozan (1998). *Југословенска држава и Албанци* Arxivləşdirilib 2019-06-27 at the Wayback Machine. Službeni list SRJ. s. 317.
« Идрис Сефери који је воЬа у Карадагу, а ратовао је и противу Турака и убио више од 2000 турских војника око Гнл>ана у 1909-10 год »
(*azərb.* « İdris Səfər, Monteneqroda VOA səsləndirən və türklərlə döyüşə girərək 2000-dən çox Türk əsgərini öldürdü Gnl> 1909-10 il »‎
**Akkoş gölü, Lebyaji** (tatar. Аккош) — Kazan şəhərinin Kirov rayonu ərazisində yerləşən göllər sistemi. Dörd müstəqil su hövzəsinə bölünür — Kiçik, Böyük, İşıqlı, Quru Akkoş. Göllər öz aralarında kiçik axınlarla əlaqəlidir. Göllər dayaz suludur. Orta dərinlik — 1,1 m, maksimum dərinlik — 3,9 metrdir. Göllər sisteminin özünə məxsusluğu odur ki, onlar yer altı suların səviyyəsindən yüksəkdə yerləşir və yeraltı sularla qidalana bilmir. Göllər sistemi Kazan şəhərinin 12 km-də yerləşir və şəhər əhalisinin sevimli istirahət məkanı hesab olunur.

Ümumi məlumat
-------------

Göl səthinin sahəsi — 2,6 km²-dir. Göl səthi dəniz səviyyəsindən 69,3 metr yüksəklikdə yerləşir. Yudin Karerı yaradılandan sonra (onun səviyyəsi Akkoş gölündən 10 metr aşağıda yerləşir), eləcə də Qorko avtomobil yolunun yenidən rekonstruksiyazı nəticəsində (gölə tökülən axının qarşısı kəsilmiş) Akkoş gölü qurumağa başladı. Zaman keçdikcə göl dibində meşə örtüyü formalaşdı.

23 sentyabr 2008-ci ildə Kiçik Akkoşügölünü su ilə dolduran nasos stansiyası işə salındı. Eyni zamanda Kiçik Akkoşla Böyük Akkoşla olan əlaqəni bəndlə kəsdilər. Bu tədbirlərdən sonra Kiçik Akkoşun səviyyəsinin düşməsi dayandı. Məhs bu göl ərazinin əsas rekrasiya mərkəzi idi. Digər göllərin quruması isə davam edirdi.

20 aprel 2017-ci ildə göllər sistemində ekoloji reabilitasiya işləri həyata keçirilməyə başlanıldı. İşıqlı və Böyük Akkoş göllərində göl dibinin qazılması işlərinə başlanıldı. Onların dərinlikləri 4 metrə çatdırıldı. Göl dibindən 900 min ton qum çöküntüsü çıxarıldı. Kiçik və Böyük Akkoş arasında bənd təmir edildi. Göl dibinin bentonit hidroizolyasiyası və geotekstil işlər həyata keçirildi. Quru Akkoş gölündə reabilitasiya işləri aparılmadı və göl dibi bitən ağaclardan təmizlənmədi. Son illərin məlumatına görə Quru Akkoş tam qurumuşdur.

Göllər sistemi Yudinski gölünün suyu ilə boru kəməri ilə doldurulur. Planlaşdırılan su səthinin sahəsi 28 hektardır. Böyük və Kiçik Göllərin sahilində çimərlik zonaları qurulur

İstinadlar
----------

  

1. ↑  "Ильсур Метшин: «Мы обязаны вернуть казанцам озеро Лебяжье»". 2012-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-16.
2. 1 2  *Казанский репортёр.* Просто добавь воды: Лебяжьи озера к зиме станут полноводными Arxivləşdirilib 2017-10-12 at the Wayback Machine
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-16.
**Antiklerikalizm** (qəd. yun. άντι — əksinə, əleyhinə və κληρικός — din) — dini təşkilatların, ruhaniliyin, həmçinin siyasi, iqtisadi, mədəni, elm və təhsil sahəsində dini hakimiyyətin əleyhinə istiqamətlənmiş sosial hərəkatdır. XVIII əsrdə maarifçiliyin çiçəklənməsi dövründə Avropanı ateizmin birinci dalğası bürüdüyü zaman, kilsə əleyhinə yönələn istənilən hərəkat antiklerikalizm adlandırılırdı.

Ateizmdən fərqi
---------------

Antiklerikalizm ateizmə bənzəsə də özünün xarakterik xüsusiyyətləri mövcuddur:

* Antiklerikalizm müxtəlif  dinlər tərəfindən təklif edilən allahın və ya digər fövqəlgücün mövcudluğunu inkar etmir
* Antiklerikalizm dinin həqiqiliyini inkar etmir, yalnız kilsənin ictimai həyatdakı rolunun artırılması qarşı çıxır.

Antiklerikalizmin tarixi
------------------------

Müxtəlif növ Antiklerikal fikirlər hələ qədim filosoflar tərəfindən söylənilmişdir. Antiklerikalizm orta əsrlərdə Avropada dini həyatın dünyəvi həyatdan üstün olmasıilə bağlı kilsə ideyaların qarşı mübarizə üsulu olmuşdur. Orta əsrlərdə antiklerikalizmin əsas istiqaməti feodal kilsələrin,bəzən də bütövlükdə cəmiyyətin tənqid olunmasından ibarət idi. Kəndli Antiklerikal hərəkatların əsası iqtisadi məqsədlər təşkil etsə də, həmin hərəkarlar dini baxımdan əsaslandırılır. 

Kilsə tərəfindən müəyyən edilmiş qaydaların dəyişilməz saxlanılması, bu qaydaları əsaslandıran ideologiyaya şübhələri artırdı. Burjua inqilablarının idealogiyasında antiklerikalizm əvəzedilməz yer tuturdu. Belə ki, gənc burjuaziya kilsənin siyasətini tənqid edir, kilsələrə məxsus torpaq sahələrinin müsaridə edilməsi ilə bağlı qərarların qəbul edir və kilsənin dövlətdən ayrılmasını təklif edirdilər. 

Antiklerikalizm Renessans dövründə ilkin burjuaziyanın ideoloqları, humanistlər ədiblər və filosofların əsərlərində dünyəvi əsaslar qazandı. Bu isə öz növbəsində dini dözümlülük,həmçinin antik dövrdən sonra katolik kilsəsinin itirdiyi insana münasibət konsepsiyasının bərpa edilməsi üzrə mübarizəyə təkan verdi. 

Danimarkada Antiklerikal abidə

Məşhur antiklerikallar
----------------------

* Leonardo Bruno
* Poco Braççolini
* Cordano Bruno
* Anton Tomaj Linxart
* Con Toland
* Volter
* Ceremi Bentaç
* Abbat
* Vitali Ginzburq
* Jores Alfyorov
* Riçard Dokinz
* Otto fon Bismark

Xarici keçidlər
---------------

* Критическое отношение к религии — антиклерикализм. Arxivləşdirilib 2010-05-16 at the Wayback Machine
* Передача «С христианской точки зрения», тема: «Антиклерикализм», ведущий Я. Кротов, собеседники — Е. В. Ихлов, С. М. Соловьев, 21 июля 2005 г.
* А. Н. Ракоши-Шулецкий. Эссе-компендиум «Против христианствa»
* Передача «С христианской точки зрения», ведущий Я. Кротов, собеседники — президент фонда «Здравомыслие» А. Е. Сафрончук и социолог Н. Зоркая, радио «Свобода», 25 июня 2011 г.
**Akkreditə** - təyin etmək. Bu termin latın sözündən (*accredere*) götürülmüş və etibar etmək kimi tərcümə olunur. Bu termin nəinki jurnalistlərə və eləcə də diplomatlara yaxşı məlumdur. 

İlk vaxtlar akkreditasiya etimad aktı idi. Diplomatlara rəsmən səlahiyyət verilirdi. Bununla da təsdiq olunurdu: o öz ölkəsini xarici ölkələrdə və ya onların hər hansı bir orqanında təmsil edə bilər. Sonradan bu terminlər jurnalistlərə verilən xüsusi güzəştlərdə ifadə olunurdu və jurnalistlərə informasiya əldə etmək, adətən press üçün bağlı qapıları açmaq hüququ verirdi. Tutaq ki, hər hansı bir xarici dövlətin rəhbəri bizim respublikanın dövlət başçısı ilə görüşmək üçün Bakıya gəlir. Əlbəttə ki, KİV, teleradio kompaniyaları hadisə mərkəzində olmaqda maraqlıdırlar. Redaksiya prezident adminstrasiyasına görüş müddətində onların krespondentlərinə aqritid təqdim olunması haqda məktub göndərir. Hər hansı bir sərginin, festivalın işıqlandırılması üçün jurnalist müvəqqəti akreditə əldə edə bilər. Lakin Milli Məclisdə fəaliyyət göstərmək üçün jurnalistə daimi akritidə təqdim olunur və onda Milli Məclisdən olan xəbərlər "Bizim parlament korrespondenti"nin məlumatları ilə daxil olur. Düzdür akkreditəni qəbul etməyə və ya birdəfəlik bu hüquqdan məhrum da edə bilərlər: Məsələn əgər jurnalist tədbirin keçirilməsinə mane olarsa və ya məhkəmə jurnalist tərəfindən faktların kobud surətdə təhrik olunmasını sübut edərsə, akkreditənin ləğv olunması ciddi addımdır. Çünki bu addımı atan inzibati orqan və ya tədbir təşkilatı özü informasiya blokadasına düşə bilər.

Mənbə
-----

* Jurnalistika sahəsinin incəlikləri[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Jurnalistika
* Akkreditiv
**X-effektivliyi** (*ing.* X-Efficiency ) — 1966-cı ildə amerikalı iqtisadçı Harvi Leybenşteyn tərəfindən təklif olunan iqtisadi agentin fəaliyyətinin effektivliyi konsepsiyası (nəzəriyyəsi), təşkilati təkmilləşdirmələri stimullaşdırmaq, işçilərin motivasiyasını artırmaq və digər daxili amillərlə müəyyən bir texnologiya ilə xərcləri azaltmaq və məhsuldarlığı artırmaq qabiliyyətini təmsil edir. təkmilləşdirmələr.

Tarixi
------

1966-cı ildə Harvi Leybenstaynin "Ayrılma Effektivliyi X-Effektivliyinə qarşı" məqaləsi nəşr olundu və burada ilk dəfə firma performansının yeni konsepsiyası təqdim edildi.

Təsviri
-------

*X-effektivliyi* — iqtisadi agentin (firmanın) təşkilati təkmilləşdirmələri stimullaşdırmaq, işçilərin və menecerlərin motivasiyasını artırmaq, işə qəbul və işdən azad etmək də daxil olmaqla geniş çeşidli biznes qərarlarının təkmilləşdirilməsi yolu ilə müəyyən bir texnologiya ilə xərcləri azaltmaq və məhsuldarlığı artırmaq bacarığı; yüksəlişlər, maaşlar və bonuslar, məkanın təşkili, mebel seçimi, telefonlar, parkinq yerləri və s.

Mövcud resurslar dəsti və ən yaxşı texnologiya ilə mümkün olan maksimum məhsulu istehsal edən firmanın fəaliyyəti X-səmərəli adlanır. Əgər buna nail olunmursa, o zaman firmanın X-səmərəsizliyi var. Fərdlər və ya firmalar heç vaxt bacardıqları qədər yaxşı çıxış etmirlər.

Məhsulun artımının mənbələrindən biri X-effektivliyin üç elementidir: daxili motivasiya səmərəliliyi, xarici motivasiya səmərəliliyi və qeyri-bazar resurslarının səmərəliliyi.

Klassik bölüşdürmə (paylayıcı) səmərəliliyin konsepsiyasından fərqli olaraq, X-effektivliyi sistemdə resursların yenidən bölüşdürülmədiyi, lakin məhsulların istehsalı üçün verilmiş resurslar toplusunun istifadə edildiyi şərtləri nəzərə alır. Fəaliyyətin digər sahələrində bu resurslardan ən yaxşı şəkildə istifadə imkanlarını nəzərə almır. Məsələn: Xəndəklər qazmaq üçün neyrocərrahlardan istifadə edən firma X-səmərəli ola bilər, baxmayaraq ki, xəstələri müalicə etmək üçün neyrocərrahlardan istifadə cəmiyyət üçün daha səmərəli ola bilər.

Tənqid
------

Corc Stiqler 1976-cı ildə "X-Effektivliyin mövcudluğu"  məqaləsində Harvi Leybenstaynin X-effektivliyi konsepsiyasını tənqid edir, ona görə ki, məhsulun həcmini maksimuma çatdırmaq həmişə səmərəliliyin təzahürü deyil məhsuldarlığı artırmaqla, lakin istirahət vaxtınızı artırmaqda və sağlamlığınızı qorumaqda maraqlıdır, çünki firmanın işçiləri heç də səmərəli deyil.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Лейбенстайн Х.* Аллокативная эффективность в сравнении с «X-эффективностью» (PDF) (Вехи экономической мысли. Т.2. Теория фирмы). СПб.: Экономическая школа. 2000. 477–506. ISBN 5-900428-49-4.
2. ↑  *Huil M.* Critical view on Leibenstein’s X-Efficiency Theory (PDF). University of Twente, Faculty of Management and Governance. 6 November, 2014.
3. ↑  50 лекций по микроэкономике: В двух томах. 2. СПб.:Экономическая школа. Тарасевич Л.С. Гальперин В.М. Игнатьев С.М. 2004. ISBN 5-902402-05-0.
4. ↑  *Stigler G.J.* Association The Xistence of X-Efficiency (PDF) (The American Economic Review, Vol.66, No.1). March 1976. 213–216.
**Elmi jurnal** — akademik nəşriyyatda adətən yeni tədqiqatların dərc etdirilməsi yolu ilə elmin inkişafını dəstəkləmək məqsədi daşıyan dövri nəşrdir.

Jurnalların əksəriyyətində Təbiət kimi müxtəlif elmi sahələrindən bəhs edən məqalələr və yazılar dərc etdirilir. Məqalələrin jurnalın keyfiyyətini aşağı salmaması və elmi cəhətdən dəyərli olması üçün elmi jurnallarda xüsusi yoxlama komissiyası mövcuddur. Elmi jurnallar peşəkar jurnallara oxşar olsalarda, əslində bir-birlərindən çox fərqlidirlər. Elmi jurnallardakı məqalələr bazar jurnallarındakı kimi gündəlik olaraq nadir hallarda oxunur. Tədqiqat nəticələrinin dərc etdirilməsi elmi metodun zəruri addımlarındandır. Əgər bunlara təcrübələr və hesablamalar daxildirsə, onlar digər tədqiqatçının əldə edilmiş nəticələri təsdiqləmək üçün eyni təcrübəni və ya hesablamanı təkrarlamasına imkan verəcək kifayət qədər məlumatı ehtiva etməlidirlər. Hər bir jurnal məqaləsi elmi qeydin daimi elementinə çevrilir.

Elmi jurnalların tarixi 1665-ci ildə Fransız dilindəki Journal des sçavans və İngilis dilindəki Philosophical Transactions of the Royal Society (Kral Cəmiyyətinin Fəlsəfi Əməliyyatları) jurnallarının ilk dəfə müntəzəm olaraq tədqiqat nəticələrini dərc etdiyi vaxtdan başlayır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 4121932-6 · NKC: ph127378 |
**Sultan Məhəmməd Mirzə**, **Rüzaq Mirzə** və ya **Rza Xudabəndə Mirzə** (1597 və ya 1598, Qəzvin – 1632, Ələmut, Qəzvin ostanı) — Səfəvi sülaləsinə mənsub şahzadələrdən biri və Şah I Abbasın (1588–1629) oğlu.

Həyatı
------

Sultan Məhəmməd Mirzə və ya Xudabəndə Mirzə 1597/1598-ci ildə I Abbasın gürcü əsilli cariyəsindən dünyaya gəlmişdir. O, Səfəvi şahının bilinən üçüncü oğlu idi.

### Kor edilməsi və qətli

1620-ci ilin yayında Mazandarandakı sarayında olan Abbas ağır qızma xəstəliyinə tutuldu. Sarayındakı bir çox şəxs, həmçinin yerlilərdən xeyli sayda insan bu xəstəlikdən həyatını itirdi. Bundan sonra bəlli oldu ki, şahın həyatı da təhlükə altındadır. Abbasın xəstəliyi dövründə onun sağlam qalmış ən böyük oğlu Xudabəndə Mirzə Abbasın öləcəyini düşünərək onu dəstəkləyən qızılbaş sərkərdələri ilə bunu qeyd etməyə, taxta çıxışını hazırlamağa başlamışdır. Lakin şah sağalmış və oğlunu kor etdirərək cəzalandırmışdır. O, bununla oğlunun taxta gedən yolunu bağlamaq fikrində idi. Lakin şahzadənin tərəfdarları onu taxta çıxarmaqda qərarlı idilər. Plan şahzadəni saraydan qaçırmaq və kənarda şah elan etmək idi. Lakin plan aşkar edildi və bütün iştirakçıları cəzalandırıldı. Şahzadə özü həbs edilərək Ələmut qalasına salındı və Abbasın xələfi olan Səfi Mirzə dövründə edam edildi. Bu ittihamda həqiqətin nədən ibarət olduğunu bilmək mümkün deyil, lakin çətin görünür ki, hər hansı saray əyanı öz həyatını belə axmaqcasına riskə atardı. Fiqueroanın saray əyanlarının şahzadələrə heç bir hörmət göstərməməsi ilə bağlı şərhi, şahın şübhələrini oyatmamaq üçün onlardan uzaqlaşmaq üçün əllərindən gələni etdiklərini göstərir.

Məhəmməd Baqir Mirzə və Xudabəndə Mirzənin vəliəhdlik yarışmasından kənarlaşdırılasından sonra Abbasın oğullaından yeganə vəliəhd ola biləcək şəxs İmamqulu Mirzə qalmışdı. 1618-ci ildə xarici elçilərdən biri ilə baş tutmuş görüşdə edam edilmiş vəliəhddən kiçik olan İmamqulu Mirzə də iştirak etmişdi. Bu zaman 17 yaşında olan İmamqulu Mirzə adlı şahzadə atası ilə birlikdə saraya daxil olmuş, gözlərini aşağı salıb dayanmış, heç nə danışmamış, heç kim də ona heç nə deməmişdir. Səfir bunu belə təsvir etmişdir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Heç kim bir qulluqçuya və ya bir köməkçiyə verdiyi diqqətdən çox ona diqqət etmədi.* | "|

Qeydlər
-------

1. ↑  Blow onun adını Məhəmməd deyə yazmaqdadır. Lakin Abbasın ən böyük və vəliəhdi olan oğlu Məhəmməd Bağir Mirzə 1614/1615-ci ildə atası tərəfindən edam edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Blow, 2009. səh. 124
2. ↑  Bomati və Nahavandi, 1998. səh. 236–237
3. ↑  Savory, 1980. səh. 95
4. ↑  Bomati və Nahavandi, 1998. səh. 240–241
5. 1 2  Blow, 2009. səh. 118

Mənbə
-----

* *David Blow.* Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. I.B. Tauris. 2009. 288. ISBN 1845119894.
* *Yves Bomati; Houchang Nahavandi.* Shah Abbas, empereur de Perse 1587–1629 [Shah Abbas, Emperor of Persia, 1587-1629] (fransızca). Paris, France: Perrin. 1998. ISBN 2-2620-1131-1.
* *Roger M. Savory.* Iran under the Safavids. Cambridge, UK: Cambridge University Press. 1980. ISBN 0-521-22483-7.
**Sventsonka** (pol. święconka), Polşanın bəzi regionlarında **sventsone** (pol. święcone) deyilir — Polşada Müqəddəs Şənbə günü bayram yeməkləri ilə Pasxa zənbillərinin təqdis edilməsi ənənəsi. Ənənə Polşadan başqa həmçinin Polşa diasporunun nümayəndələri arasında, həm də Rusiya katolikləri arasında yayılıb.

Ənənənin mənşəyi
----------------

Mixal Elviro Andriolli. Sventsonka. Təxminən 1893-cü il.
Pasxa süfrəsindən əvvəl yeməyin təqdis edilməsi ayini erkən orta əsrlərdə yaranmış və təqribən bütpərəst ritualdan qaynaqlanır. Bu adətin təsviri ilk dəfə VII əsrdə qeyd olunub, Pasxa çörəyi və yumurtasının təqdis olunduğu müasir ənənə isə XII əsrə aid olunur.

Müasir zamanda
--------------

Ənənəvi olaraq, Polşada Pasxa səbəti ağ kətan və ya şəbəkəli dəsmal ilə örtülür və şümşad budaqları və lentlərlə bəzədilir.

Bəzi kənd icmalarında rahib kilsə ziyarətçilərinin evlərinə baş çəkir və orada yeməkləri təqdis edir, lakin əksər hallarda dindarlar Müqəddəs Şənbə günü kilsəyə gəlir, burada rahib və ya diakon xüsusi dualar oxuyur və sonra səbətləri müqəddəs su ilə səpir. Bəzi prixodlarda bu məqsədlə uzun masalar istifadə olunur, digərlərində prixoda gələnlər kilsə mehrabına yaxınlaşırlar.

Ənənəyə görə, təqdis olunmuş yemək bazar gününün səhərisinə qədər toxunulmaz qalır.

### Ənənəvi Polşa Pasxa səbətində olan yeməklər və ərzaqlar

Müasir Polşa Pasxa səbəti
* rəngli yumurta — həyatın simvolu
* çörək-bulka məhsulları (babka, mazurka) — İsa Məsihin simvolu
* quzu — İsa Məsihin simvoludur (Tanrı quzusu). Bir çox hallarda əsl quzu əvəzinə, sadəcə keks əlavə olunur.
* duz — təmizlənmənin simvolu
* qıtığotu — kədər və əzabın simvolu
* vetçina - bolluq simvolu

İstinadlar
----------

1. ↑  Благословение пасхальной пищи // Требник. Москва: Издательство францисканцев. 2003. 535–537.
2. ↑  *Leopold Kretzenbacher.* Ethnologia Europaea: Studienwanderungen und Erlebnisse auf volkskundlicher. 1986. 159.
3. ↑  *Roman Landowski.* Dawnych obyczajów rok cały: między wiarą, tradycją i obrzędem. 2000. 205.
4. ↑  *Marian Pisarzak.* Błogosławienie pokarmów wielkanocnych. Kontekst paschalny i postny. op. cit. Błogosławieństwo pokarmów i napojów wielkanocnych w Polsce. Warszawa: Studium historyczno-liturgiczne. 1979. 378.
5. 1 2  "Swieconka". Polish Easter Traditions (ingilis). 2020-10-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-29.
6. ↑  *Aleksander Brückner.* Encyklopedia staropolska. 2. 670.
7. ↑  *Adam Bartosz.* Rzepiennik Strzyżewski: materiały etnograficzne. Tarnów. 1992. 52.
**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında əsasnamə** - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
vətəndaşlıq normalarının müəyyən edən hüquqi sənəd.

Qəbul edilməsi
--------------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1918 il 23 avqust
tarixli qərarı ilə təsdiq olunmuşdur.

Mahiyyəti
---------

Əsasnamənin birinci maddəsinə görə, 1914 il iyulun 19-na qədər Azərbaycan XalqCümhuriyyətinin ərazisində yaşamış və hər hansı inzibati idarə və ya ictimai zümrə tərəfindən qeydə alınmış hər bir şəxs,
həmçinin istər ölkə daxilində və ya onun xaricində Azərbaycan vətəndaşından doğulmuş, ölkə ərazisində 5 ildən yuxarı
yaşamış və ölkədə məskunlaşmış, yəni evləri, iş yerləri olan şəxslər Azərbaycan vətəndaşı hesab edilirdi. Xarici vətəndaş
Azərbaycan vətəndaşı ilə nikaha girdikdə o, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşı hesab olunurdu. Azərbaycan
vətəndaşı eyni vaxtda başqa ölkənin vətəndaşı ola bilməzdi. Yalnız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşları
ölkədəki bütün siyasi hüquqlara (mərkəzi qanunvericilik və yerli özünüidarə orqanlarına seçki-lərdə fəal və passiv iştirak
etmək hüququna və s. hüquqlara) malik idilər. Əsasnaməyə görə, Hökumətə xarici ölkə vətəndaşlarının dövlət qulluğuna
dəvət etmək səlahiyyəti verilirdi. Əsasnamədə xarici vətəndaşın Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməsi və ya
Azərbaycan vətəndaşının digər ölkənin vətəndaşlığına keçməsi qaydalarının xüsusi qanunla müəyyən ediləcəyi qeyd
olunmuşdu.

Ləğvi
-----

1919 il avqustun 11-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında
Qanun qəbul edildikdən sonra Hökumətin Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında Əsasnaməsi qüvvədən düşdü.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında qanun
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlıq andı

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında qanun* maddəsi.

İstinadlar
----------
**Əl Şərqiyyə TV** — İraqda sünni kəsimi ön plana çıxarmaqla xalqın çətinliklərini işıqlandıran kanal.

Tarixçə
-------

Sünni qrupuna aid Əl Şərqiyyə televiziyası Səddam dövrünün ən güclü illərində İraqın yazışmalar üzrə katibi olmuş və Səddam Hüseynin həyat hekayəsini qələmə almış, sünni ərəb Saad Əl Bəzzaz tərəfindən yaradılıb. O, ABŞ-nin İraqı işğal etməsindən bir il sonra 30 milyon dollar büdcə ilə Dubayda bir televiziya kanalı qurub. Kanalın baş direktoru Alla Əl Dahhandır. Kanalla yanaşı "Əl Zaman" və "Əl
Şərqiyyə" FM radioları da eyni vaxtlarda yaradılıb.

Kanalın yaradılmasında məqsəd
-----------------------------

İraqın birlik və həmrəyliyini müdafiə edərək işğalın sona çatdırılması, məzhəb toqquşmalarına fürsət verilməməsi, iqtidara qarşı tənqidi verilişlər hazırlanması başlıca məqsədlər sırasındadır. Yaxın Şərq xalqları üzərində böyük təsirə malik "Əl Şərqiyyə" TV İraqda mətbuat orqanlarının etnik qruplara bərabər səviyyədə yanaşmadığını nəzərə alıb həqiqəti çatdırmaq üçün qurulub.

Fəaliyyəti
----------

"Əl Şərqiyyə" televiziya kanalı xəbərlərlə yanaşı musiqi, əyləncə və teatr mövzularına yer vermişdir. Eyni zamanda ölkədəki zorakılıq hadisələrini başqa formada tamaşaçılara çatdıran "Əl Şərqiyyə" TV kanalı komediya, əyləncə və musiqi ilə tamaşaçıların diqqətini xəbərlərə yönəldib. Kanalda "Əl Musaadə" ("Yardım"), "Əl Pitaka Əl Təmviniyyə", "Bitaka Əl Şəxsiyyə", "Şəyif Əl Xayir" və "Mustahlə" "Əl Burc Əl Ali", "Kursə və Aməl", "Miğtaribun" verilişləri yayımlanır.

Həmçinin karikatura verilişlərinə də yer verilir. Verilişi hazırlayan Əlu Hanun, komediyaçılar Saad Kabləcə, Buşra İsmayıl, Məcid Yasin, Züheyr Rəşid, Əli Cabir, Vəlid Həsəndir. Digər vacib olan verilişlərdən biri də "Əl Beyt Beyittək" verilişirdir ki, İraq xalqının birlik və
bərabərliyini təmin etmək üçün Bağdaddakı ailələri ziyarət edib televiziyanın özlərinin olduğunu vurğulayırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dr. Şəmsəddin Kuzəçi.* İraq mətbuat tarixi (1869-2019). Bakı: "CBS". səh. 109. ISBN 978-9952-516-66-1..

| ⛭İraqdaki televiziya yayımı şəbəkələri |
| --- |
| Dövlət kanalları | 
* Dohuk TV
* Əl-Ənbər TV
* Əl-Babiliyə
* Əl-Movselə TV
* İraqiyyə Tv
* Kərbala TV
* Səlahəddin TV

 |
| Ərəb dilində | 
* Afaq TV
* Əl Şərqiyyə TV
* Əl-Fayhaa TV
* Əl Forat
* Əl Sumaria
* Əl Bağdadiyyə TV
* Əl-Rəfidain TV
* Əl-Zavraa TV
* Asia Network Television
* Kərbala TV
* Ələhəd TV
* Alghadeer TV
* Əlnucabə TV
* Music Al Remas TV
* Alfarqadain TV

 |
| Kürd dilində | 
* Kanal4
* Kurdmax Pepûle
* KXN
* Kürdistan 24
* Kürdistan TV
* Kurdsat
* NRT News
* Pelistank TV
* Rudaw
* Vîn TV
* WAAR TV
* Zaqros TV
* Zaro tv

 |
| Süryani dilində | 
* Aşur TV
* İştar TV

 |
| Türk dilində | Türkmaneli TV |
**Əl-Əsvəd əl-Ənsi** (*ərəb.* **عبهلة بن كعب**‎; *bilinmir* – 632, Yəmən) — daha çox **əl-Əsvəd əl-‘Ansi** (*ərəb.* الاسود العنسي‎) — Ərəbistanın "yalançı peyğəmbərlərindən" biri. Daha çox **Zül-ximar** (*ərəb.* ذو الخمار‎) kimi də tanınırdı.

Əl-Əsvəd Əl-Ənsi qəbiləsinin Mədhic qolundandır. İslam ənənəsində o, falçı və sehrbaz (kahin) kimi tanınırdı. Əl-Əsvəd Yəmənin qərb hissəsində yaşayan Ansit qəbiləsinin başçısı idi. O, Məkkəyə "vida həccindən" sonra xəstələnən İslam peyğəmbəri Məhəmmədin ömrünün sonuna yaxın özünü peyğəmbər elan edir. Əl-Əsvəd öz bəstəsinin ayələrini oxuyaraq bunların Allahdan ona nazil olan vəhylər olduğunu iddia edir. Nəhayət, yəmənlilər onu peyğəmbər kimi tanıyır.

Əl-Əsvəd özünü peyğəmbər elan etdikdən sonra onun tərəfdarları Nəcran və Səna şəhərlərini ələ keçirərək, bütün Yəmən ərazisinə nəzarəti bərqərar edir. Əsvədililər müsəlman hökmdarı Şəhr ibn Bazanı da öldürürlər. Əl-Əsvəd Şəhrin dul arvadı ilə evlənir və özünü Yəmənin hökmdarı elan edir.

Məhəmməd peyğəmbərin təyin etdiyi zəkat yığanlar bu ərazini tərk etmək məcburiyyətində qalır. Bir müddət sonra fars Feyruz əd-Deyləminin başçılığı ilə müsəlmanlar əl-Əsvədə qarşı çıxır və onun tərəfdarlarını məğlub edirlər. Əl-Əsvədin özü döyüşdə öldürülür. Feyruz əd-Deyləmi onun başını kəsir. Bu hadisələr İslam peyğəmbəri Məhəmmədin vəfatından bir neçə gün əvvəl baş verir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Али-заде А.* Асвад аль-Анси (rus.). // *Исламский энциклопедический словарь* Москва: Ансар, 2007. ISBN 978-5-98443-025-8
2. ↑  Encyclopaedia of Islam, By Mufti M. Mukarram Ahmed, Muzaffar Husain Syed, Arxivləşdirilib 2012-10-24 at the Wayback Machine pg.91-92, 241