recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Xəlqiyyat** (köhn. azərb. خلقيات) və ya **Folklor** (*ing.* folklore – *xalq biliyi*) — xalqların şifahi poetik yaradıcılığı. Folklorun tarixi ilk insan məskənlərinin meydana çıxmasına gedib çatır.

Folklor şifahi ənənədə mövcud olan bilikdir. Etnosun hər cür fiziki və mənəvi təcrübəsi folklorda şifahi ənənə vasitəsi ilə reallaşan elmi biliklərdir. Folklor elmini peşəkar elmdən fərqləndirən ən başlıca keyfiyyət folklor biliklərinin şifahi ənənəyə müncər olunması, şifahiliyin bütün mövcudluq prinsiplərini özündə əks etdirməsi ilə müəyyənləşir.

Folklor janrları arxaik və çağdaş janrlar kimi iki yerə bölünür. Arxaik folklor janrlarında sınamalar, ovsunlar, fallar, andlar, dualar, alqışlar və qarğışlar geniş yer tutur. Ancaq bu bölgü şərtidir, folklor yaranma prosesi bütün tarix boyu getdiyindən, bu janrlara da müntəzəm olaraq yeni-yeni örnəklər əlavə olunur.

Bağlı olduğu hadisə və ya proses baxımından mərasim folkloru, əmək nəğmələri ayırd edilir. Mərasim folklorunun özü də mövsüm mərasimlərini, müxtəlif təbiət hadisələri ilə bağlı olan mərasimləri, məişət mərasimini, o sıradan toy və yas mərasimlərini əhatə edir.

Folklor nümunələri
------------------

* Sayaçı söz
* Holavar
* Oxşama
* Layla
* Bayatı
* Qaravəlli
* Atalar sözü
* Məsəllər
* Qoşma
* Gəraylı
* Tapmaca
* Ağı
* Vedovil
* Nağıl
* Əfsanə
* Mif
* Dastan

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2021-10-25 at the Wayback Machine XƏLQİYYAT xalq yaradıcılığı; folklor
2. ↑  R. Axundov, Rusca-türkcə lüğət, Cild II, Azərnəşr, Bakı, 1929-cu il (s. 587)
3. ↑  "Seyfəddin Rzasoy. Mifologiya və folklor: nəzəri-metodoloji kontekst. Bakı: Nurlan, 2008, 188 səh" (PDF). 2022-03-07 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-04-28.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan folkloru
* Uşaq folkloru

Xarici keçidlər
---------------

* Asif Hacılı. Mifopoetik təfəkkür fəlsəfəsi. B. 2002 Arxivləşdirilib 2005-05-07 at the Wayback Machine
* Asif Hacılı. Axısqa türk folkloru. B. 1998[*ölü keçid*]
* Asif Hacılı.Bayatı poetikası. B. 2000[*ölü keçid*]
* Sədnik Paşa Pirsultanlının yaradıcılığı geniş araşdırılıb Arxivləşdirilib 2015-05-11 at the Wayback Machine
* Şifahi xalq ədəbiyyatının tədrisi prosesində folklor nümunələrindən istifadənin imkanları


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Energetika** — insanın təsərrüfat-iqtisadi fəaliyyətinin bir sahəsi, bütün növ enerji ehtiyatlarının istifadəsi, paylanması və dəyişilməsi üçün istifadə edilən böyük təbii və süni yarımsistemlərin toplusu ilə bağlı bilik sahəsidir. Onun məqsədi ilkin enerjini ikinci enerjiyə-elektrik enerjisinə çevirməkdir.

"Energetika haqqında" 2023-cü il tarixli Qanunda belə anlayış verilib: "1.1.1. **energetika** – enerjinin kəşfiyyatı, işlənilməsi, hasilatı, emalı, istehsalı, saxlanılması, alqı-satqısı, idxalı, ixracı, nəqli (ötürülməsi), paylanması və istifadəsini ehtiva edən iqtisadiyyat sahəsi;". Göründüyü kimi, bu anlayış enerji daşıyıcılarının istehsalından satışınaqədər bütün iqtisadi fəaliyyət zəncirini, habelə istehlakı (istifadəni) əhatə edir. 

"**Enerji**" terminindən fərqli olaraq, "energetika" termini sırf bilik sahəsi, o cümlədən iqtisadiyyat sahəsi və hüquq institutudur.

"Energetika haqqında" 2023-cü il tarixli Qanunda eyni zamanda, energetika sahəsinə aid alt sahələr "sektor" adlandırılıb. Bu yanaşma digər hüquqi sənədlərdə də tətbiq edilib. Bu mənada energetika sahəsinə elektroenergetika sektoru, istilik energetikası sektoru, qaz təchizatı sektoru, neft sənayesi sektoru, kömür sektoru, atom energetikası və sair sektorlar aid edilə bilər. 

  

Azərbaycan Respublikasında energetika sahəsinin tənzimlənməsi Avropa İttifaqının Üçüncü Energetika Paketi adlanan sənədlər toplusuna və dövlətlərarası Energetika Xartiyası Müqaviləsinə əsaslanır. 

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Elm** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |


1. ↑  *Crocusoft.* "E-QANUN". e-qanun.az (ingilis). 2024-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-15.
2. ↑  *Energetika Xartiyası Müqaviləsi.* "Dövlətlərarası beynəlxalq müqavilə" (PDF). 2023-07-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2024-02-15.
**Klement Ader** (2 aprel 1841[…], Myure[d], Yuxarı Qaronna, Fransa – 3 may 1925, Tuluza, Yuxarı Qaronna, Fransa) — Fransız mühəndis Muret, Haute-Qaronnedə anadan olmuşdu və Tuluzada vəfat etmişdir.

Həyatı
------

Ader həm elektrik, həm də maşın mühəmdisliyində bir yenilikçi idi.Başalnğıcda elektrik mühəndisliyi təhsili aldı və 1878 ci ildə Aleksandr Bell tərəfindən icad etdiyi telefonu inkişaf etdirdi. Bundan sonra 1880-ci ildə Oaris də telefon şəbəkəsini qurdu.1881-ci ildə sterefonik qəbul etməni təmin edən bir telefon əlaqə sistemi olan tetrafonu icad etdi,opera performansları üçün ilk stereo əlaqəni 1881-ci ildə 3 km məsafəyə siqnalı ötürə bilən cihaz kimi icad eti.

1903-cü ildə Pari-Madrid yarışı üçün bir V8 mühərriki dizayn etdi.Ancaq 3 və ya 4 ədəd istehsal olunmasına rəğmən heç biri satılmadı

Patent drawings of Clement Ader's *Éole*.
Avion III *(1897 photograph).*
Buna əlavə olaraq mexaniki uçuş probleminin həllinə qayıtdı və həyatının sonuna qədər bunun üçün çoxlu vaxt və maliyyə xərc etdi.Quşların uçuşunda Luis Pierre Mouillardın(1834-1897)işlərindən istifadə edərək ilk uçuş maşını 1886-da,Eolda yerinə yetirdi.Dörd qanatlı bir pər istifadə etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Clément Agnès Ader // Léonore verilənlər bazası (fr.). ministère de la Culture.
3. ↑  .
4. ↑  "Carroll Gray, "Clement Ader 1841–1925"". 2012-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-12.
5. ↑  "European Aeronautic Defence and Space Company EADS N.V.: Eole/Clément Ader"". Archived from the original on 20 October 2007. İstifadə tarixi: 20 October 2007.
6. ↑  *La première étape de l'aviation militaire en France* Arxivləşdirilib 2021-12-13 at the Wayback Machine Bibliothèque numérique en histoire des sciences et des techniques. Retrieved 29 March 2016.

Xarici keçidlər
---------------

* Clement Ader
* Clement Ader's flying machines Arxivləşdirilib 2020-04-15 at the Wayback Machine
* Clement Ader's first flight in 1879 ? Arxivləşdirilib 2014-04-08 at the Wayback Machine
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Otto.

**Karl-Vilhelm Otto Liliental** (23 may 1848, Anklam — 10 avqust 1896, Berlin) — alman mühəndisi, aviasiya sahəsinin pionerlərindən olmuş, ilk dəfə olaraq quşların uçma mexanizmini izah etmişdir.

Tərcümeyi halı
--------------

Otto Liliental uçuşa hazırlaşır
Оtto Liliental uçuş zamanı
Otto Liliental 23 may 1848-ci ildə Almaniyanın Pomeran əyalətinin Anklam şəhərində anadan olmuşdur. Alman mühəndisi və təyyarəçi sınaqçı kimi o 11-ə yaxın uçuş apparatı düzəldib sınaqdan keçirmişdir. Quşların qanad çalmasının elmi əsaslandırılması aviasiya elminin əsasını qoymuşdur. Bir çox başqa pionerlər kimi Liliental bir başa uçmağa cəhd etməmiş, uzin müddət üçüş zamanı ağırlıq mərkəzini təyin etməklə məşğul olmuşdur. Birinci uçuşunu sadəcə olaraq ayaqlarını bir-birinə sıxmaqla yerinə yetirir. Onun fikrincə uçuş zamanı əsası havanın dəyişməsini hiss edib reaksiya verməkdən ibarətdir. Bu təcrübəni isə bir sıra sınaqlar vasitəsilə qazanmaq olar. İlk dəfə olaraq o biplanı hazırlayır.

1866-cı ildə Otto *Şvarçkopf* (alm. Schvarzkopf) maşınqayırma firmasında praktikant kimi işə başlayır və tezliklə konstruktor şöbəsində çalışmaq üçün dəvət alır. 1870-ci ilin yayında Otto "şahlıq peşə akademiyası"nda təhsilini başa vurur və sonra fransız-prussiya müharibəsinə çağırılır.

1881-ci ilin payızında Berlində o öz firmasını açır və istilik sistemləri üçün qazanların hazırlanması ilə məşğul olur. Buradan gələn gəlir əsasında firma böyüyərək nəhəng zavoda çevrilir. O bu zavodda uçuş apparatlarını tədqiq etmək üçün xüsusi yer ayırır. 1896-cı il 10 avqust tarixində Otto Liliental Berlində uçuş zamanı həlak olur. Onun playneri havanın qəfildən dəyişməsi nəticəsində idarəsini itirir və aşağı düşür. Ottonun onurğa sümüyü sınır. Az sonra o vəfat edir. Lilientalın apardığı təcrübələrin bazasında sonralar müasir təyyarələrin prototipləri hazırlanır.

Xarici keçidlər
---------------

* Liliental muyezi
* Lilienthal’s appendix] From Chanute’s book *Progress in Flying Machines* 1893. Well worth reading, from the man himself.
* Movies and simulations Arxivləşdirilib 2006-02-19 at the Wayback Machine
Tipik bir pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) qurğusunun təsviri
 Qaraciyərdə kolon xərçəngindən böyük metastatik şiş kütləsinin olduğunu göstərən PET
**Pozitron emissiya tomoqrafiyası** (*qısaldılmış* **PET**, həmçinin **iki foton emissiya tomoqrafiyası** kimi də tanınır) — insanın və ya heyvanların daxili orqanlarını öyrənmək üçün radionuklid tomoqrafiya üsulu. Metod pozitronların elektronlarla annihilyasiyası nəticəsində yaranan bir cüt qamma şüalarının qeydə alınmasına əsaslanır. Pozitronlar, tədqiqatdan əvvəl orqanizmə daxil olan bir radiofarmasevtik dərmanın bir hissəsi olan bir radionuklidin pozitron beta parçalanmasından yaranır. Maddədə (xüsusən də orqanizmin toxumasında) dayanmış pozitronun mühitin elektronlarından biri ilə məhv edilməsi eyni enerjiyə malik iki qamma kvant yaradır, bir düz xətt boyunca əks istiqamətlərə yayılır. Tədqiq olunan obyektin ətrafında yerləşən detektorların böyük dəsti və onlardan gələn siqnalların kompüterlə işlənməsi skan edilmiş obyektdə radionuklidin paylanmasının üçölçülü yenidən qurulmasını həyata keçirməyə imkan verir. Demək olar ki, həmişə PET tomoqrafı KT və ya MRT skaneri ilə birləşdirilir.
**Ayastefanosdakı rus abidəsinin yıxılması** (*türk.* Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı; osm. موسقوف هىكلنك تجريبى, translit. *Moskof Heykelinin Tahribi*, *azərb*. Moskva heykəlinin təxrib olması‎) — Fuad bəy tərəfindən 14 noyabr 1914-cü il tarixində çəkilən Osmanlı sənədli filmi. Film Türkiyə kinematoqrafiyasındakı ilk film kimi qəbul edilir. Ayastefanos (indiki Yeşilköy) yaxınlıqlarındakı Kalitariyada (indiki Şənlikköy və ya Floriya) 1877–1878-ci illərdəki Osmanlı–Rusiya müharibəsinin xatirəsinə ruslar tərəfindən tikilən Ayastefanosdakı rus abidəsinin yıxılmasını əhatə edən film Avstriya-Macarıstan şirkəti olan "Sascha-Meßter-Film"in texniki dəstəyi ilə Osmanlı ordusu adına 150 metrlik lentə ağ-qara olaraq çəkilmişdir.

Digər tərəfdən, bəzi mənbələrdə filmin doğrudan da çəkilib çəkilməməsi müzakirə mövzusuna çevrilmişdir. Filmin 1953-cü ildə Nurullah Tilgən tərəfindən Türkiyə kinematoqrafiyasının ilk filmi olduğu irəli sürülmüşdür. Lakin filmin heç bir nüsxəsinin mövcud olmaması və varlığını sübut edən konkret bir dəlilin olmaması 1970-ci ildə Nicat Özönün bu məsələyə şübhəli yanaşmasına səbəb olmuşdur. Filmi izlədiyini iddia edən şahidlərin ortaya çıxmasına baxmayaraq, kinematoqrafiya tarixçiləri hələ də filmin doğrudan da çəkilib çəkilməməsi haqqında həmfikir deyillər. Əlavə olaraq, sənəd filmin "Türkiyənin ilk filmi" olması iddiası da mübahisəlidir. Əksinə, fərqli-fərqli qruplar iddia edir ki, Türkiyə kinematoqrafiyasındakı ilk film ya "*İp toxuyan qadınlar*", ya da "*Despina nənə*"dir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *İntiqаm Hаcılı.* "Türk kinosu atlara və yeniçərilərə borcludur". Kulis.az (az.). İstifadə tarixi: 2024-02-03.
**Rafahın bombalanması** və ya **Qara Cümə** — 1 avqust 2014-cü il tarixindən başlayaraq dörd gün ərzində Qəzzə zolağının cənubundakı Rafah şəhərində həyata keçirilən silsilə hərbi hücumlar. Hadisələr, xüsusən də 2014 müharibəsi kimi daha geniş münaqişə kontekstində öz intensivliyi və çox sayda itki ilə diqqət çəkir.

Başlanması
----------

1 avqust 2014-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Qəzzə sakinlərinə humanitar yardım və yardımın göstərilməsinə imkan yaratmaq üçün 72 saat davam etməsi nəzərdə tutulan müvəqqəti atəşkəs elan edildi. Lakin atəşkəs bir neçə saat ərzində pozuldu. Həm İsrail, həm də HƏMAS bir-birini atəşkəs şərtlərini pozmaqda ittiham edib.

Hücum
-----

Dörd günlük bombardman atəşkəs pozulduqdan dərhal sonra, avqustun 1-də başlayıb. İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) HƏMAS üzvləri olduğunu iddia etdikləri hədəfləri hədəf alan bir sıra hava hücumları və artilleriya zərbələri endirib. Hücumun ilk günündə Rəfaha 2000-dən çox bomba, raket və artilleriya mərmisi atılıb. Dörd günlük hücumun sonunda 200-dən çox insan ölüb və 2600-dən çox ev dağılıb və ya zədələndi. Amnesty International bombalama kampaniyasını avtomobillərə, təcili yardım maşınlarına, motosikletlərə və hücumdan qaçmağa çalışan mülki şəxslərə dəyən bir-birindən asılı olmayan hücum kimi qiymətləndirib.

Əməliyyatın motivasiyasının ələ keçirilməsinin qarşısını almaq üçün intensiv hərbi səyləri əhatə edən Hannibal Direktivinin həyata keçirilməsinə təkan verən İsrail əsgəri Hadar Qoldinin şübhəli şəkildə tutulmasına cavab olduğu düşünülür.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "'Black Friday' Carnage in Rafah during 2014 Israel/Gaza conflict". Amnesty International (ingilis). 2023-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-05.
2. ↑  *Margalit, Ruth.* "Hadar Goldin and the Hannibal Directive". The New Yorker (ingilis). 2014-08-06. ISSN 0028-792X. 2023-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-05.
3. ↑  *GROSS, Judah Ari.* "Israeli army cancels controversial Hannibal Protocol". Timesofisrael.com. 28 June 2016. 6 December 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 February 2024.
4. ↑  "The Hannibal Directive: Why Israel Risks the Life of the Soldier Being Rescued". Haaretz (ingilis). 2023-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-05.
5. ↑  "Dozens of Innocents Killed in IDF's 'Hannibal' Protocol". Haaretz (ingilis). 2023-12-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-05.
**Qeysər Veysəl oğlu Xəlilov** (1929, Nuxa – 2000, Bakı) — fəlsəfə elmləri doktoru (1984), professor (1989), Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1990), Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin (Şirkətinin) sədri (1990–1991).

Həyatı
------

Qeysər Veysəl oğlu Xəlilov 1929-cu ildə Nuxada (hazırkı Şəki) sənətkar ailəsində anadan olmuşdur. Yeddiəppəklər nəslindəndir. 1936–1946-cı illərdə Nuxa şəhər 10 saylı orta məktəbdə təhsil aldıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olmuş və buranı 1951-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1963-cü ilədək Azərbaycan radiosunda jurnalist, uşaq və gənclər şöbəsinin müdiri işləmiş, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində partiya komitəsinin katibi seçilmişdir.

1963-cü ildə Qeysər Xəlilov Azərbaycan SSR "Bilik" cəmiyyəti sədrinin birinci müavini seçilmiş və 1990-cı ilədək bu vəzifədə çalışmışdır. 1990-cı il fevralın 1-də Azərbaycan SSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin edilmiş, elə həmin gün "Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür. 1991-ci ilin mart ayında o, Azərbaycan Respublikası Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkətinin sədri təyin edilmiş, 1991-ci ilin sentyabr ayından isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müşaviri olmuşdur. 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Tarix və Mədəniyyət Abidələrinin Mühafizəsi və Bərpası Komitəsinin sədri işləmidir. 1993-cü ildə təqaüdə çıxmışdır.

Qeysər Xəlilov 1961-ci ildə fəlsəfə elmləri namizədi, 1984-cü ildə fəlsəfə elmləri doktoru elmi dərəcələrini, 1989-cu ildə isə professor elmi adını adını almışdır. 40-dan artıq elmi əsərin, 10-a yaxın monoqrafiyanın müəllifi olmuşdur.

Qeysər Xəlilov 2000-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Qeydlər
-------

1. ↑  5 fevral 1991-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin sədri kimi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Zərəkiyyə Mabudoğlu.* Şəkidə məhəllə adları soylar və ləqəblər (II kitab). Bakı: Nafta-Press. 2009. səh. 342.
2. 1 2  Xəlilov Qeysər Veysəl oğlu // Şəki. Alim və ziyalılar. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı. 2002. səh. 258–259.
3. ↑  *Ədalət Tahirzadə.* Meydan: 4 il 4 ay. Bakı: Qanun. 2020. səh. 1198.
4. ↑  *Ənvər Mete.* Xəlilov Qeysər Veysəl oğlu // O torpağın övladları. Bakı: Nurlan. 2006. səh. 305.
**Eylaz Məmmədov** (tam adı: *Eylaz Əli oğlu Məmmədov*; d. 27 mart 1968, Sumqayıt, Azərbaycan SSR, SSRİ – ö. 21 iyun 1992, Suqovuşan, Tərtər rayonu, Azərbaycan) — Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı və şəhidi.

Həyatı
------

### Erkən illəri

Eylaz Əli oğlu Məmmədov 1968-ci il martın 27-də Sumqayıt şəhərində anadan olub.

1975-1985-ci illərdə orta təhsil alaraq, 28 nömrəli orta məktəbi bitirib.

Hərbi xidmətini Sovet Ordusunun tərkibində Yakutiyada keçib.

1989-cu ildə sənədlərini Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə verir və qəbul olaraq, orada ali təhsil almağa başlayır.

### Qarabağ müharibəsi və döyüşlərdə iştirakı

Ölkədə baş verən hadisələrə biganə qala bilməyib, azadlıq hərəkatına qoşulur.

Xocalı faciəsi baş verdikdən sonra isə, 3-cü kursda oxuyan Eylaz, təhsilini yarımçıq qoyaraq, *"Ana, mən artıq dözə bilmirəm"* deyirək, könüllülər dəstəsinin tərkibində döyüşə gedir.

Döyüş yolu Goranboydan başlayır. Sonra Ağdam, Ağdərə uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edir.

Tərtər rayonunda bir sıra hərbi əməliyyatlarda – döyüş və kəşfiyyat əməliyyatında fəal iştirak ermişdir. Goranboy döyüş bölgəsində dəfələrlə düşmənlə üz-üzə gəlmiş, bir sıra yaşayış məntəqələrinin azad edilməsində fərqlənmişdir.

### Vəfatı

Eylaz Məmmədov 1992-ci ilin iyun ayının 21-də Suqovuşan uğrunda döyüşündə ağır yaralanmış və qəhrəmancasına şəhid olmuşdur. O, ermənilərlə qeyri-bərabər döyüşdə düşmənlər tərəfindən vəhşicəsinə öldürülür. Eylazın ölümü ilə ürəyi soyumayan düşmənlər onun meyidini parçalayaraq, tanınmaz hala salırlar. Düz 47 günlük axtarışdan sonra onun cəsədinin bir hissəsini götürmək mümkün olur və cənazəsi avqustun 7-də torpağa tapşırılır.

Məzarı Sumqayıt Şəhidlər Xiyabanındadır.

### Şəxsi həyatı

Subay idi.

Karate üzrə idman ustası idi.

Həmçinin bax
------------

* Sumqayıt Şəhidlər Xiyabanı

İstinadlar
----------

1. ↑  Şəhid Məmmədov Eylaz Əli oğlunun anasının ölkə başçısına məktubu Arxivləşdirilib 2022-02-22 at the Wayback Machine. president.az, 20 aprel 2018  (az.)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Tofiq Əliyev. *"Sumqayıtın qan yaddaşı"*. "Sumqayıt" nəşriyyatı, 1998, səh. 39.  (az.)
3. 1 2  *"Vətən şəhidləri"*. "Haray" qəzeti, 12-25 avqust 1992, sayı 16 (21), səh. 1.  (az.)
**Böyük Xan məscidi** (krımtat. Büyük Han Cami) və ya **Böyük Saray məscidi** — məscid Bağçasaray şəhərində Xan sarayında yerləşir.

Tarixi
------

Böyük Xan məscidi xan sarayının daxilində, şimal qapılarından şərqdə yerləşir. Bu Krımın ən böyük məscidlərindən biri olmaqla yanaşı həmdə xan sarayının ilk tikilisidir.. Məscid 1532-ci ildə I Sahib Gərayın göstərişi ilə inşa edilmişdir. XVII əsrə qədər məscid onun adını daşıyırdı.

Binanın ərazidi kifayət qədər iridir. Məscidin damı qırmızı keramitlə örtülmüşdür. İlk əvvəllər isə üzəri günbəz olmuşdur.

Məscidin girişi Çürük-Su çayı istiqamətdə yerləşir. Əvvəllər bu hissənin fasadı mərmərlə üzlənmişdir. Binanın şərq divarında abdəstxana yerləşir. Burada isə mövcud axardan müsəlmanlar sərbəst şəkildə dəstəmaz ala bilirlər. Məscidin divarları ərəb dilində "Qurandan" yazılmış ayələrlə bəzədilmişdir. Bu yazılar XVIII əsrə aiddir. Yazılar qara rənglə işlənmişdir. Üstəlik burada olan digər yazıda Kırım Gərayın adı yazılmışdır. O, məscidi təmir etdirmiş və onu şəkilləndirmişdir. 
Məscidin iki minarəsi vardır. Minarələrin zirvəsi getdikcə kiçilir və micləşir. Bu hissədə bürüncdən hazırlanmış aypara vardır. Minarələrin hündürlüyü 28 metrdir. Minarənin daxilindən yuxarıya pilləkənlə hərəkət etmək mümkündür. Minarə daş plitələrlə inşa edilmişdir.

1736-ci ildə məscid yağından güçlü şəkildə zərər görmüşdür. Onu yenidən II Səlayət Gərayın dönəmində bərpa etmişlər. Bərpa işlərini Ömər usta aparmışdır. 1750-ci ildə Arslan Gəray məscidin həyətində mdrəsə təşkil etmişdir. Ancaq mədrəsə günümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Sovet hakimiyyəti illərində məscid bağlanmışdı. Burada arxiologiya muzeyinin eksponatları saxlanılırdı. Bu günki gün məscid müsəlmanlar üçün açıqdır.

Fotoqalereya
------------

* Böyük Xan məscidi
* MinarəMinarə
* Məscid minarələriMəscid minarələri
* 
* 
* 
* Minarənin fraqmentiMinarənin fraqmenti

İstinadlar
----------

1. ↑  Олекса Гайворонский. Большая Ханская мечеть
2. ↑  "Ханский дворец". 2017-02-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-03.
3. ↑  Юрий Данилевский. Бахчисарай — виртуальная экскурсия. Arxivləşdirilib 2017-03-03 at the Wayback Machine
4. ↑ . Гарагуля. Бахчисарайский дворец Arxivləşdirilib 2019-04-03 at the Wayback Machine

Mənbə
-----

* Böyük Xan məscidi Arxivləşdirilib 2016-12-21 at the Wayback Machine (rus.)

| ⛭Krım məscidləri |
| --- |
| Akyar məscidi  • Bəybars məscidi  • Böyük Cami  • Böyük Xan məscidi  • Bulqakov məscidi  • Cümə Cami  • Əski-Saray məscidi  • Hacı Seyi Nafə məscidi  • İsmi xan Cami  • Kebir Cami   • Kerç məscidi  • Kökköz məscidi  • Kiçik xan məscidi  • Qurşun Cami  • Molla Mustafa Məscidi  • Müfti Cami  • Orta Cami  • Özbək xan məscidi  • Padşah məscidi  • Seyid Xəlil Çələbi məscidi  • Taxtalı məscidi  • Yuxarı məscid |  |
**Şabanova Fatma Həsən qızı** — Azərbaycan yazıçısı.

Həyatı
------

Fatma Şabanova (Həsənqızı) 1932-ci il aprelin 10-da Astara rayon Kakalos kəndində ziyali ailəsində anadan olmuşdur. 1949-cu ildə Kakalos kənd 7 illik orta məktəbini, 1950-1955- ci ildə Baki 1№-li 4 illik tibb mətəbini bitirmşdir.1962-1968-ci illərdə Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda teatrşünaslıq fakültəsində təhsil almışdır.1969-1975-ci illərdə "Gənclik" nəşriyyatında əvvəl korrektor, sonra texniki redaktor, 1976-1987-ci ilə kimi Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin metodiki mərkəzində metodist vəzifəsində çalışmışdir.1976-ci ildə əmək təqaüdünə çıxmışdır.1992-1997-ci illərdə Yasamal rayon 158 saylı məktəbdə, 1997-2000-ci ildə Əhmədli qəsəbəsi 264 sayli məktəbdə, 2000-2009-cu ilə qədər Binəqədi rayon 182 sayli məktəbdə teatr studiyası yaratmışdır.

YAP-ın üzvüdür (№ 231509).29.06.2002-ci ildə Jurnalistlər Birliyinin, 22.08.2002-ci ildən Yazıçılar Birliyinin üzvüdür (№ 1978, № 506). Bilik Cəmiyyəinin üzvüdür (№ 3607340).

1947-ci ildən ədəbi fəaliyyətə başlamışdır.Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında Bakı məktəblilərinin keçirdiyi dram ve teatr studiyalarının "Bu nagıl dünyasıdır" festivalında "Anası öpməyən qız" nağıl-pyesi 1-ci yeri tutmuş və müəllif Fatma Həsənqızı diplomla təltif olunmuşdur. Festivaldakı tamamşalar "Tıq-tıq xanım", "Şirinqəzəbi", "Meşəmizdə div peyda oldu", "Simurq quşu" "Saray xoruzu". "Mizan-tərəzi", hər il mayın 15-16-sı teatrda göstərilmişdir, müəllif fəxri fərmanlarla və diplomlarla təltif olunmuşdur.

Fatma Həsənqızı 2 fevral 2021 - ci ildə Bakı şəhərində dünyasını dəyişib. Vəsiyyətinə görə Kakalos kənd qəbiristanlığında valideynlərinin yanında torpağa tapşırılmışdır.

İstinadlar
----------
Təbiətdə su dövranı
**Su dövranı** — biosferdə suyun dövri yerdəyişmə prosesidir. Buxar, kondensasiya və çöküntülərdən ibarətdir.Bu dövran materiyanın hərəkət etdiyini göstərir və təsdiq edir.

Su yer kürəsində fasiləsiz dövr edir, buna görə suyun ümumi həcmi dəyişməz qalır.

Yer kürəsinin səthinin dörddə üç hissəsi suyla örtülmüşdür. Yer kürəsinin su təbəqəsini hidrosfer adlanır Dənizlər və okeanların duzlu suyu hidrosferin böyük hissəsini təşkil edir. Bundan başqa — göllər, çaylar, buzlaqlar, qrunt suları və su buxarı hidrosferi təşkil edən əsas elementlərdir.

Yer kürəsində su üç aqreqat halda mövcuddur (maye, bərk və qaz). Susuz canlı orqanizmlərin mövcudluğu mümkün deyil. İstənilən orqanizmdə istənilən halda su mövcuddur. Su canlı orqanizmlərin həyat fəaliyyəti üçün ən qiymətli və ən lazımlı maddədir.
Su buxarı hidrosfer, atmosfer ilə mübadilə və qarşılıqlı əlaqə ilə yaranır. Atmosfer yağıntıların bir qismi buxarlanır, bir qismi daimi axarlara, göllərə, bir qismidə yer qabığına sızaraq yeraltı sular yaradır.

Təbiətdə su dövranın bir neçə növü var: **Böyük su dövranı** — okean səthi üzərində yaranmış su buxarı külək vasitəsilə materiklərə keçir, orada atmosfer yağıntıları şəklində düşür, yenidən okeana qayıdır. Bu prosesdə suyun keyfiyyəti dəyişir: buxar vaxtı duzlu dəniz suyu duzsuza çevrilir və suyun tərkibi təmizlənir.

1. **Kiçik su dövranı** — okeanın səthi üzərində yaranmış su buxarı kondensasiya olunaraq atmosfer yağıntıları şəklində yenidən okeana tökülür.
2. **Kontinental su dövranı** — quru səthi üzərində buxarlanan su, atmosfer yağıntıları şəklində yenidən quruya tökülür.

İstənilən halda çöküntülər yenidən Dünya okeanına qayıdır.

Suyun yenilənmə müddəti
-----------------------

| Azərbaycan | San Marino
Norveç
Çexiya
Cənubi irlandiya
Almaniya |
| --- | --- |
| **Okeanlar** | 3 200 il |
| **Buzlaqlar** | 5 ildən 10 ilə qədər |
| **Mövsümi qar örtüyü** | 2 ildən 6 ilə qədər |
| **Torpaq qatı** | 1 aydan 2 aya qədər |
| **Qrunt suları: bulaqlar** | 100 ildən 200 ilə qədər |
| **Qrunt suları: dərinlik suları** | 10 000 il |
| **Göllər** | 15 ildən 17 ilə qədər |
| **Çaylar** | 17 gündən 19 günə qədər |
| **Atmosfer** | 9 gün |

Gördüyünüz kimi suyun yenilənmə müddəti fərqlidir. Atmosfer rütubəti orta hesabla səkkiz-doqquz gün sonra yenilənir.

Canlı orqanizmlərin tərkibinə daxil olan sular bir neçə saat ərzində bərpa olunur. Bu su yenilənmənin ən aktiv formasıdır.
Buzlaqlarda su ehtiyatlarının yenilənməsi dövrü təxminən 1 600 il təşkil edir, qütbdəki buzlaqların yenilənmə müddəti daha çoxdur — təxminən 9 700 il.

Dünya okeanı sularınn tam yenilənməsi dövrü təxminən 2 700 ildə olur.

Xarici keçidlər
---------------

* Təbiətdə su dövranı  (rus.)
* Təbiətdə su dövranın mühafizəsi  (rus.)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dünya okeanı və iqlim". 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-22.
**Bacılar adaları** (*ing.* Sisters' Islands, malay Pulau Subar Laut, *çin.* 姐妹岛, tam. சகோதரிகள் தீவு) — Sinqapur dövlətinin tərkibinə daxil ola, iki adadan ibarət olan adalar qrupu. Dinqapur adasının cənubunda, Sinqapur körfəzində yerləşir. Malay dilində *Subar-Laut* (Böyük bacı adası) və *Subar-Darat* (Kiçik Bacı adası) olaraq adlandırılırlar. Ensiz ancaq dərin kanalla bir-birindən ayrılar. Adaya bərə vastəsi ilə gəlmək mümkündür. Subar-Laut 39 km², Subar-Darat 17 km² sahəyə sahibdir.

Əfsanə
------

Əfsanəyə görə Sinqapur adasında bir dul qadın və iki qızı vardı. Qızların adı Mina və Lina idi. Bacılar bir-birini çox sevirdi. Onlar qardaşlara ərə gedəcəklərin söz verirlər. Bir dəfə Lina dəniz kənarında qəzirdi. Qızı əniz quldurlarının başçısı görür və onunla evlənmək istəyir. Quldurlar səhər tezdən Linanı qaçıraraq öz gəmilərinə aparırlar. Mina baçısını xılas etçmək üçün dənizə atılır. ancaq suda boğularaq ölür. Bundan sonra Linada quldurların əlindən sıyrılaraq dənizə atılır. Səhərtsi gün bacıların batdığı yerdə iki ada peyda olur. Adaları batmış bacıların şərəfinə adlandırırlar.

Çağdaş dövr
-----------

Bugünkü gün adalar turistləri özünə cəlb edir. Mərcan rifinə sahib adaların sahilləri balıqlar, yengəclər, molyusklar, dəniz atları və osminoqlarla zəngindir. Adada yengəcyeyən əntər yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Sisters Islands, Southern Islands of Singapore". www.wildsingapore.com. 2018-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-21.
2. ↑  "Семь прибрежных островов Сингапура — Визовый центр Global Singapore". Визовый центр Global Singapore (ingilis). 2017-08-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-21.
3. ↑  "Sinqapurun əfsanələri". singapuracity.blogspot.ru. 2018-04-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-21.
**Dəclə** (*türk.* Dicle, *ərəb.* دجلة‎ — Dijla) — Asiyada çay, uzunluğu 1900 km. Başlanğıcını Türkiyədə yerləşən Xəzər gölündən götürür və İraqın Bəsrə şəhəri yaxınlığında Fəratla qovuşaraq, Şəttül-Ərəb çayını əmələ gətirir. Türkiyə, Suriya və İraq ərazisindən keçir.

Çayın 1 418 km-lik hissəsi İraq ərazisindən, təxminən 400 km-i Türkiyə ərazisindən, cəmi 44 km-i isə Suriyadan keçir. Ən böyük qolları Böyük və Kiçik Zəb, Diyalə, Kərhə və Əl-Üzəym çaylarıdır.

Qısamüddətli qış zamanı burada leysan yağışlar yağır, torpaq keçilməz palçığa çevrilir. Yazda dağlarda qar əridikdən sonra çay daşaraq geniş sahələri basır və bataqlıq yaranır. Çayların lili ilə gübrələnmiş torpaq suvarıldıqda son dərəcə münbit olur.

Dəclə üzərindəki tarixi Hasankeyf (Türkiyə) körpüsünün qalıntıları və yeni körpü
* Dəclə çayı, Diyarbəkir, TürkiyəDəclə çayı, Diyarbəkir, Türkiyə
* Dəclə çayı, Mosul, İraqDəclə çayı, Mosul, İraq

Etimologiya
-----------

Qədim buddistlərə görə Dəclə sözü dünyanın sonunu gətirən Dəccal adlı məxluqatın adından götürülüb.Buddistlər deyir ki,Qiyamət zamanı Dəccal gəlib Dəclənin suyunu göyə sovuracaq.Və bəşəriyyəti öz ağuşuna alacaq.

İstinadlar
----------
**"Serapis məbədi"** — üzərində yer qabığının dəyişməsini əks etdirən izlərin həkk olunduğu müşahidə edilən İtaliyanın Neapol şəhərinin yaxınlığındakı kiçik Possuoli şəhərciyində yerləşən qədim sütunlar. 

Serapis məbədi
***Serapis*** – Misir və Yunanıstan dini təsəvvürlərinin qarışıb birləşməsi nəticəsində yaranan Misir ellinizminin bir səcdəgahıdır. O, ölən və dirilən təbiəti təcəssüm etdirirdi.

Neapolitan körfəzi yaxınlığında yerləşən məşhur məbədin dağıntıları – üç hündür özül üzərində yerləşmiş möhkəm sütunlar indiyə kimi qalmışdır. Bəziləri bunun məbəd, bəziləri isə adi bir bazar olduğunu qeyd edir. Qədim zamanlarda bazarlar elə tikilirdi ki, onlar məbədə bənzəyirdi.

Müxtəlif illərdə çəkilmiş şəkillərdəki sütunlar bir-birindən kəskin surətdə fərqlənir. Bəzilərini su basmışdır, bəziləri isə suyun üzərindən yüksəlmişdir. Burada suyun səviyyəsinin dəyişməsi ancaq son illərdə deyil, əvvəllər də olmuşdur. Artıq min illərdir ki, Dünya okeanı səviyyəsinin yüksəlməsi ənənəsi davam etməkdədir. Deməli, məsələ, Dünya okeanında deyil, yer qabığının növbələşən yüksəlməsi və enməsi nəticəsində tikinti altında yerin titrəyişləridir.

Alimlər geoloji, arxeoloji və tarixi məlumatlar əsasında "Serapis məbədi"nin tarixini bərpa etmişlər. Onlara bu ərazidə yerin titrəyiş əyrisini qurmaq müyəssər olmuşdur. Bu əyri – sonralar yer qabığının titrəyişli hərəkətlərinin öyrənilməsi elminin əsasını təşkil etmişdir. Bu nəzəriyyəyə görə, yüksəlmə hökmən enmə ilə əvəz olunur: sanki bərk yer nəfəs alır.

Possuoli şəhərciyi
------------------

"Serapis məbədi"nin yerləşdiyi Possuoli şəhərciyi tamamilə unikal bir yerdə yerləşmişdir. Buradakı düzənliklər vulkanik bölgədir. Lap yaxında Vezuvi yüksəlir. Possuolinin yerində on minlərlə il əvvəl yüksək vulkanik dağ olmuşdur. Amma 33 min il əvvəl güclü püskürmə baş vermiş və qüvvətli partlayışdan sonra burada çox da dərin olmayan çalalar əmələ gəlmişdir. Çalalardakı torpaq elə indi də istidir, ayağı ayaqqabıdan belə yandırır və bəzi yerlərdən boğucu qazlar çıxır. Fleqrey odlu sahəsinin bütün ərazisi (İtaliyada Neapolun qərbində vulkanik rayon) böyük bir vulkanın ağız hissəsidir. Bu vulkanın yalnız konusu yoxdur və püskürmür. Amma yaşayır. Nəfəs alması ilə isə daim öz varlığını xatırladır. Onun "sinəsində" yerləşən hər şey bu nəfəsin taktına uyğun olaraq qlxır və enir. Bu, dağ və düzənlik olan vulkan əraziləri üçün səciyyəvi hadisədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Geologiya. Uşaqlar üçün ensiklopediya."Şərq-Qərb"-2008
**Rekoleta Mədəniyyət Mərkəzi** (ing. Recoleta Cultural Center) — Argentinanın Buenos Ayres şəhərində yerləşən sərgi və mədəni tədbirlər mərkəzi.

Rekoleta Mədəniyyət Mərkəzi Argentina mədəniyyətinin simvoludur və Milli Tarixi Abidə elan edilib. Buenos Ayres şəhərinin Rekoleta məhəlləsində yerləşir. Burada heykəltəraşlıq və rəsm sərgiləri, eləcə də müxtəlif növ konsertlər, bədii tədbirlər, təqdimatlar və master klasslar keçirilir. 2006-cı ilin sentyabr/oktyabr aylarında burada Onedotzero festivalı uğurla keçirilmişdir.

Tarixi
------

Binada əvvəlcə Rekoletos rahiblərinin monastırı yerləşirdi. Sonra bir müddət xəstəxana və 1859-cu ildə xeyriyyə məkanı kimi xidmət göstərmişdir.

Nəhayət, 1978-ci ildə Mədəniyyət Mərkəzi layihələndirildi və memarlar Jacques Bedel, Luis Benedit və Klorindo Testa orijinal quruluşu qoruyaraq lazımi islahatları həyata keçirdilər.

Fəaliyyəti
----------

Rekoleta Mədəniyyət Mərkəzində 27 sərgi salonu, mikro kinoteatr, tamaşa zalı və amfiteatr var. Ərazidə çoxsaylı tədbirlər keçirilir: sənət sərgiləri, solo konsertlər, konsertlər, teatr tamaşaları və tədbirlər. Bundan əlavə, burada kurslar və seminarlar təklif edən tədris sahəsi, həmçinin ən qabaqcıl texnologiya ilə təchiz edilmiş tədqiqat və musiqi laboratoriyası var. Rekoleta Mədəniyyət Mərkəzini ildə yarım milyondan çox insan, əsasən də gənclər ziyarət edir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  https://turismo.buenosaires.gob.ar/es/otros-establecimientos/centro-cultural-recoleta
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2024-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-01.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-02.

Xarici keçidlər
---------------

* Centro Cultural Recoleta's official site
* Recoleta.com.ar (Portal del barrio de Recoleta)
* Imágenes del Centro Cultural Recoleta
* Imágenes de la obra de Clorindo Testa

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | BNF: 146057137 · ISNI: 0000000121933924 · LCCN: no94015491 · SUDOC: 084159731 · VIAF: 157431565 · WorldCat VIAF: 157431565 |
**Supsa** (*gürc.* სუფსა) — Gürcüstanda kənd. Quriya vilayətinin Lançxuti bələdiyyəsində yerləşir. Supsa çayının sahilində, dəniz səviyyəsindən 7 metr yüksəklikdə yerləşir. Supsa kənd icmasının (Supsa, Axalsopeli, Qriqoleti, Maltakva, Tabanati, Çkuni və Xidmağala kəndləri) mərkəzidir.

2014-cü il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 273 nəfərdir. Əhalinin əksəriyyətini gürcülər təşkil edir.

İnfrastruktur və iqtisadiyyat
-----------------------------

Supsa kifayət qədər inkişaf etmiş infrastruktura və iqtisadiyyata malik kənddir. Kənddə torf və neft yataqları var, kənd təsərrüfatı inkişaf etmişdir. C12 beynəlxalq magistralı kəndin ərazisindən keçir. Kənddə həmçinin Supsa dəmiryol stansiyası var (Samtredia — Batumi xətti). 2011-ci ildə HeidelbergCement AG kənddə sement zavodu açıb. 2010-cu ilin noyabrında Gürcüstan hökuməti Supsa çayının mənsəbində Batumi və Potidəki mövcud limanlardan bir neçə dəfə böyük olacaq yeni dəniz limanı tikmək qərarına gəlib.

Kəndin yaxınlığında Supsa neft terminalı yerləşir ki, o, Bakı -Supsa neft kəməri ilə Azərbaycandan nefti qəbul edir, daha sonra isə neft tankerlərə yüklənir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014". საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. ნოემბერი 2014. 2019-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 ივლისი 2016.
M-95 Deqman tanklarının planı
**M-95 "Deqman"** — Degman Đuro Đaković specijalna vozila d.d zavodunda istehsal edilmiş Xorvatiya istehsalı, 3-cü nəsil əsas döyüş tankıdır. Yuqoslaviya istehsalı olan M-84 və SSRİ istehsalı olan T-72 tanklarının moderinizə olunmuş versiyasıdır.

Tank yeni 1200 at gücündə mühərriklə ilə təchiz olunmuşdur. Beləliklə döyüş radiusu 700 km, sürəti isə 70 km/saata qədər artmışdır. Tank yeni reaktiv zireh "RRAK", "Rafael" şirkətinin istehsalı olan uzaqdan idarəolunan silah qülləsi "Samson", Kongsberg şirkətinin istehsalı olan silah modulu "M-151", "Omega" şirkətinin istehsalı olan rəqəmsal balistik atəşin idarəetmə sistemi, "Fotona", tankçı üçün idarə oluna bilən kask ilə təchiz olunub. Tankda yanğından mühafizə sistemi quraşdırılıb. Tank heyəti bioloji, kimyəvi, nüvə təhditlərinə (NBC) qarşı qoruna bilir. Tankın mühərrik bölümü də, zireh vasitəsilə qorunur və həmçinin tanka sursatlar üçün bölmə də, əlavə edilmişdir. Tankda lazer xəbərdarlıq sistemi də, yer alır.

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Rusiya-Osmanlı müharibəsi.

1768–1774-cü illər Osmanlı-Rus müharibəsi Dunay, Krım, və Cənubi Qafqaz istiqamətinə aparılırdı. Osmanlı qoşunları 1769-cu ildə Rusiyanın içərilərinə hərəkət etsə də sonrakı hərbi əməliyyatlar uğurlu alınmadı. Əsas hərbi əməliyyatlar 1770–1771-ci illərdə oldu. Rus qoşunlarının baş komandanı Rumyantsev 1770-ci ilin yayında Larqa və Kaqul çayları yaxınlığındakı döyüşlərdə qələbə qazanaraq Dunayın sağ sahilinə keçdi. Bessarabiya, Valaxiya və Moldova ruslar tərəfindən tutuldu. Rus donanması 1770-ci ilin iyununda Xios yaxınlığındakı Çeşmə buxtasında Osmanlı donanmasını məğlub etdi. Avstriya Rusiyanın Balkanlarda güclənməsini istəmirdi. Rusiyada baş verən Puqaçov üsyanı və Avropa dövlətlərinin Rusiyaya təzyiqi onu danışıqlara başlamağa məcbur etdi.1774-cü ildə Osmanlı dövləti ilə Rusiya arasında Bolqarıstanın Kiçik Qaynarca kəndindəsülh bağlandı. Buq və Dnepr arasındakı ərazilər, Krımdakı Kerc, Yeniqala, Kubana qədər olan torpaqlar Rusiyaya keçdi. Krım xanlığı Osmanlı asılılığından çıxaraq müstəqil oldu.(sonralar 1783-cü ildə Rusiya tərəfindən işğal olundu. Kiçik Qaynarca sülhü Krım xanlığının işğalını asanlaşdırdı. Krım xanlığı xeyli zəiflədiyindən Osmanlı da ona hərbi yardım edə bilmədi). Rusiya Azov qalasını möhkəmləndirmək hüququ aldı. Rus ticarət g

əmiləri Bosfor və Dardanel boğazlarından sərbəst keçə bilərdi. Rus gəmilərinə ilk dəfə Qara dənizdə üzmək hüququ verildi. Osmanlı 4,5 milyon rubl təzminat ödəməli idi. Valaxiya və Moldova Rusiya "himayəsinə" verilirdi. Osmanlı bu knyazlıqların idarə olunması haqqında şərtlərə əməl etməli idi.1676–1681-ci illerde Bağçasaray sülh müqavilesi bağlanmışdı, qeyd edək ki , bu müqavilə Rusiya-Osmanlı arasında bağlanan ilk müqavilə idi.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Rusiya-Osmanlı müharibələri |
| --- |
|  | 
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1568-1570)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1676-1681)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1686-1700)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1710-1713)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1735-1739)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1806-1812)
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1828-1829)
* Krım müharibəsi
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877-1878)

 |  |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
Zeynalova soy adını , zəhmət olmasa dəyişin edin Mübariz - Aygün Mübariz olsun, Zeynalova keçmiş soyadı olub.

**Aygün Mübariz**  (tam adı:*Qurbanova Aygün Mübariz qızı*;1979, Bakı) — Azərbaycan Respublikası əməkdar artisti

Həyatı və təhsili
-----------------

Zeynalova Aygün Mübariz qızı 1979-cu ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1997-ci ildə "The British Council Training Centre"- ində təhsili yüksək balla, 1994-1998-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad Üniversitetinin bakalavr, 1998-2000-ci illərdə həmin Universitetin magistratura pillələrini "fərqlənmə diplomu" ilə bitirmişdir. 2000-2006-cı illərdə Bakı Musiqi Akademiyasının Azərbaycanın Xalq artisti, prof. Xuraman Qasımovanın "solo oxuma" sinfini yüksək qiymətlərlə bitirmişdir. Üzəyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettasında baş rol – Gülçöhrə obrazını özünəməxsus ustalıqla yaratmışdır. 2007-ci ildə SSRİ-nin Xalq artisti Yelena Obraztsovanın Bakıda keçirtdiyi ustad dərslərində (master klassda) çıxış etmiş və gənc vokalçının ifası onun tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.

### Ailəsi

3 övladı var.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

2010-cu ildən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında aparıcı solist kimi çalışır. Bülbül adına orta ixtisas Musiqi məktəbində dərs deyir.

### Beynəlxalq tədbirlərdə iştirakı

2006-cı ildə Avstiyanın Vyana şəhərində keçiriləcək vokalçıların Beynəlxalq müsabiqə turunun seçim mərhələsi üzrə Juri nümayəndəsi tərəfindən Bakıda dinlənilib, bəyənilərək "25th International Hans Gabor Belvedere Singing Competition" II turunda iştirak etməyə dəvət almışdı, lakin müəyyən səbəblərdən iştirak edə bilməmişdir.

2007-ci ildə A.Zeynalova Bül-bül adına "Vokalçıların IV Beynəlxalq müsabiqəsində" iştirak etmiş, nüfuzlu münsiflər heyəti onun ifasını çox saylı iştirakçılar arasından fərqləndirərək, çox bəyənmiş, laureat adına layiq görülmüşdür.

2007-ci ildə Fransada Parisdə - Senatda solo-konsert proqramı ilə parlaq ifası Elit auditoriya tərəfindən böyük diqqət və hərarətlə qarşılanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2021-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-01.
2. ↑  "Zirvələrə doğru". 2013-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-01.
**İndoneziya dili** — İndoneziyanın rəsmi dili.İndoneziyanın rəsmi dilidir və Şərqi Timorda rəsmi statusa malikdir. Əslində, İndoneziya 1945-ci ildə müstəqilliyini elan etdikdən sonra standartlaşdırılmış Malay dialektidir. Bu gün Malay və İndoneziya fərqli dillər hesab edilsə də, demək olar ki, eynidir.

İndoneziyada yaşayan insanların əksəriyyətinin ana dili yerli ləhcədir, lakin hamı İndoneziya dilini ikinci dil kimi də bilir. Ölkədə rəsmi yazışmaların, təhsilin və mətbuatın dili İndoneziya dilidir.

İndoneziya dünyanın dördüncü ən çox əhalisi olan ölkəsidir. Əhalisinin çoxluğuna görə İndoneziya dili dünyada ən çox danışılan dillərdən biridir. İndoneziyalıların əksəriyyəti İndoneziya dilini ana dilləri ilə yanaşı yerli dillər (Yava və Sundan dilləri kimi) kimi istifadə edirlər. Ölkə daxilində təhsil, ünsiyyət və media dili əsasən İndoneziya dilidir. 1975-ci ildən 1999-cu ilə qədər İndoneziyanın bir hissəsi olan Şərqi Timorda ingilis dili ilə yanaşı İndoneziya dili də işçi dili kimi qəbul edilib․

Təkcə İndoneziya dilində danışan indoneziyalıların sayı İndoneziyanın 272 milyondan çox əhalisinin 250 milyonunu keçib. İndoneziya dili, həmçinin 33 milyon əhalisi olan Malayziya, Cənubi Tayland, Bruney, Sinqapur, Cənubi Filippin, Surinam və Amerika, Kanada, Yaponiya, Koreya kimi dünyanın müxtəlif İndoneziya diasporları kimi xaricdə dialekt variasiyasıdır. Yaxın Şərq və s. Buna görə də, İndoneziya dilinin İndoneziyada milli dil və ASEAN regionunda beynəlxalq dil kimi funksiyası və rolu üçün əks-səda və inkişafda davam etmək məqsədəuyğundur. İndoneziya dilinin geniş yayılması İndoneziyanın iqtisadiyyat, siyasət, mədəni diplomatiya rolunun güclənməsi ilə bağlıdır․


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Penutur Bahasa Indonesia Capai 300 Juta Jiwa" (indonesian). ugm.ac.id. 23 May 2022. 17 may 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2023.
2. ↑  "Bahasa dan dialek" (english). www.kompas.com. 16 may 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2023.
**Arşavir Avetisoviç Ağababov** ({{DVTY}} şablonu boşdur ) — Azərbaycan-sovet dövlət və partiya xadimi, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini (1939–1942), ÜİK(b)P Dağıstan Vilayət Komitəsinin ikinci katibi (1942–1946).

Həyatı
------

Arşavir Avetisoviç Ağababov 1902-ci ildə Şuşa qəzasının Tuğ kəndində dəmirçi ailəsində anadan olmuşdur. 4 yaşında olarkən atası ölmüş, erkən yaşlarından işləməyə məcbur olmuşdur. 1919-cu ildə, 17 yaşında olarkən bolşeviklər partiyasına üzv seçilmiş, Orta Asiyada Səmərqənd qırmızı partizanlarının süvari dəstələrinə qoşulmuşdur. Qırmızı Ordu sıralarında xidmət edərək milli üsyanların yatırılmasında iştirak etmişdir. 1920-ci ildə əks-inqilabla mübarizə aparan Fövqəladə Komissiya orqanlarında işə göndərilmiş, ardınca Səmərqənd ictimai sığorta kassasının sədri, daha sonra isə bir neçə il Özbəkistan K(b)P Səmərqənd Vilayət Komitəsində çalışmışdır.

1926-cı ildə Arşavir Ağababov Orta Asiya Dövlət Universiteti yanında fəhlə fakültəsinə daxil olmuş, buranı bitirdikdən sonra Moskvaya oxumağa göndərilmişdir. O, Moskva Ali Mühəndis-İnşaatçılıq Məktəbinə, sonra isə Kuybışev adına Hərbi-Mühəndis Akademiyasına daxil olmuşdur. Təhsili ilə eyni vaxtda müəllim işləyərək Moskva İnşaat-Quruculuq Texnikumunun direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

Arşavir Ağababov 1938-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun direktoru təyin edilmiş, 1939-cu ildə isə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. 1942-ci ilin oktyabr ayında ÜİK(b)P Mərkəzi Komitəsinin qərarı ilə Dağıstana işə göndərilərək ÜİK(b)P Dağıstan Vilayət Komitəsinin ikinci katibi seçilmişdir. 1946-cı ilin aprel ayında Bakıya qayıdaraq Bakı Şəhər Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini təyin edilmiş, 1947-ci ilin yanvar ayında isə Azərbaycan K(b)P Bakı Komitəsinin üçüncü katibi seçilmişdir.

Arşavir Ağababov 1940-cı ildən Azərbaycan K(b)P Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuş, 3-cü çağırış SSRİ Ali Sovetinin və 2-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. "Qırmızı əmək bayrağı" (iki dəfə), 1-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi", "Qırmızı ulduz" ordenləri, "Qafqazın müdafiəsinə görə", "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" və "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalları ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Аршавир Аветисович Ағабабов // Коммунист. № 47 (8259). 7 март 1950-ҹи ил. С. 3.
**Qdansk yarımadası** - Qərbi Sibir düzənliyinin şimalında, Taz estuarisi və Ob estuarisi ilə Yenisey körfəzi arasında qərarlaşır. Uzunluğu 400 km, eni 400 km təşkil edir. Səthi əsasən təpəli düzənliklərdən ibarətdir. Buradada hündürlüyü 200 metrə çatan Tanam qalxması vardır. 
Yarımada inzibati cəhətdən Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsinin Tazov və Taymır rayonu ərazisinə daxildir. Ərazisinin bir qismi Qdansk qoruğu ərazisinə daxildir.

İqlimi sərtdir. Yanvar ayının orta temperaturu −26 — −30 °C; iyul ayının temperaturu 4 - 11,5 °C təşkil edir. İllik yağıntının miqdarı 200–300 mm-dir. Burada tundra bitkiləri geniş sahəni tutur. Cənub hissəsində tundra meşələri yayılmışdır.

Maralçılıq və balıqçılıq terli əhalinin əsas məşğuliyyətidir. Ərazisində neft və qaz ehtiyatları vardır. 
Mamont yarımadasında Mamont sümükləri aşkarlanmışdır. Tapıntılar hazırda Sankt Peterburq zoologiya universitetidə saxlanılır.

Yarımadadan axan çaylar: Yoribey, Qıda, Antipayotayaxa, Nqetatoyaxa, Monqoçe, Monqoçeyaxa, Böyük Nenereyaxa, Kiçik Nenereyaxa, Nadoxoyaxa, Sol Nqarkasidyayaxa, Periptavose, Nyarxoyyaxa, Lakurya və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Xəbərlər. Ru: Sankt Peterburqda Qdansk yarımadasından tapılar qalıqlar bərpa ediləcəkdir". 2010-09-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-18.
**Yaponiya imperiyası** (*yap.* 大日本帝國 *Day Nippon Teykoku, Böyük Yapon İmperiyası*) - 3 yanvar 1868-ci ildən 3 may 1947-ci ilə qədər mövcud olmuş dövlət. Hüquqi olaraq bu termini Yaponiyaya 29 noyabr 1890-cı ildən 3 may 1947-ci ilə kimi olan dövrdə tətbiq etmək olar.

Tarixi
------

Siyasi olaraq Yaponiya imperiyasının başlanğıcını 9 noyabr 1867-ci ildə impertor hakimiyyətinin qayıtmasını göstərmək olar. Bu hakimiyyət 2 sentyabr 1945-ci il kapitulyasiyasına kimi davam edib. Bu dövrdə Yaponiya konstitusiyası hakimiyyətin hökumət və dövlət başçısı olan imperatora qaytarılmasını bəyan edirdi. Faktiki olaraq imperiya 1871-ci ildən müharibəsonrası konstitusiyanın qəbul edildiyi 1947-ci ilə kimi davam etdi. Yaponiya imperiyasının tarixini üç yerə bölmək olar: Meyci dövrü (1867-1912), Taysö dövrü (1912-1926) və Söva dövründə (1921-1989) Xiroxito hakimiyyətinin ilk 21 ili.

Həmçinin bax
------------

* Yaponiya
* Yaponiya İmperator Ordusu
* II Dünya müharibəsi
* Sakit okean cəbhəsi
* Yaponiya tarixi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Chronological table 5 1 December 1946 - 23 June 1947". 22 July 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 avqust 2017.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Yaponiya imperiyası ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Ensiklopediya Arxivləşdirilib 2008-12-16 at the Wayback Machine
* Yaponiya İmperiyası haqqında məlumat