recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fenilketonuriya** — ağır irsi xəstəlik olub, əsasən sinir sisteminin zədələnməsi ilə müşahidə olunur. Autosom — resessiv yolla ötürülür

İlk 1934-cü ildə Norveç həkimi və biokimyaçısı İ. A. Fellinq (İvar Asbjörn Fölling, 1888–1973) tərəfindən təsvir edilmişdir. Ağır irsi xəstləik olub əsasən, sinir sisteminin zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Fenilketonuriya, fenilalanin 4-hidrolaza fermentinin çatışmaması ilə bağlı yaranan bir xəstəlikdir. Xəstənin qanında fenilalaninin miqdarı yüksək olur. Onlarda sidik vasitəsilə fenil piroüzüm turşusunun ifrazı baş verir. Bütün bunların səbəbi orqanizmdə yalnız bir fermentin – fenilalanin 4-hidrolazanın çatışmaması durur. Fenilalanin 4-hidrolaza fermentini kodlaşdıran PAH geni 12-ci autosom xromosomun uzun çiyninin 23.2 lokusunda (12q 23.2) yerləşir. Xəstəlik autosom-resesiv tipdə irsən verilir. Müəyyən edilmişdir ki, xəstəliyin rastgəlmə tezliyi :

· Çində-1:18000

· Yaponiyada-1:120000

· Finlandiyada-1:100000

· Koreyada-1:41000

· Türkiyədə-1:2600

· ABŞ-da-1:15000

· Norveçdə-1:13000

**Eiologiya. Patogene**z: Fenilalaninhidroksilazanın sintezini kontrol edən genin mutasiyası nəticəsində fenilalaninin tirozinə çevrilmə mərhələsində metobolik blok əmələ gəlir. Qanda və toxumalarda fenilalaninin miqdarı çoxalır(0,2 ql və daha çox-normada 0,01–0,02 ql). Xəstəliyin patogenzində tirozin sintezinin çatışmazlığı dayanır.

**Kliniki şəkli:** Xəstəlik uşağın həyatının ilk mhəfələrində, ilk aylarında ortaya çıxır. Uşaqlar fiziki və sinir-psixoloji inkişafdan geri qalır. Süstlük, yuxululuq, qıcıqlanmanın artması, ağlağanlıq qeyd olunur. Xəstəlik proqressivləşdikdə epileptikə bənzər bayılmalar, qıcolmalar, başın yırğalanması, tremor, qısa müddətli huşun itirilməsi, müşahidə oluna bilər. Xüsusi qrup əzələlərin yığılması ilə xəstə "dərzi pozası" alır. Hiperkinezlər, əllərin tremoru, ataksiya, bəzən parezlər görülə bilər. Uşaqlar saralır, parlaq dərili və mavi gözlü olurlar. Onlarda dermatit, ekzema, xüsusi qoxulu ("siçan iyi") tərləmə və sidik ifrazı qeyd olunur. Arterial hipotenziyaya meyillilik müşahidə olunur. Müalicə olunmadıqda imbelsillik və idiotiya inkişaf edir.

**Diaqnoz:** Xəstəliyin diaqnozu uşaq doğulduqda sonra 2 aydan gec olmayaraq qoyulmalıdır. Bunun üçün bütün yeni doğulmuş uşaqlar müayinə edilməlidir. Qanda fenilalanin, sidikdə fenilpiroüzüm turşusunun miqdarı təyin olunur.

**Müalicə:** Uşaqlarda xüsusi pəhriz təyin olunur. Qidadan ət, balıq, süd məhsulları, heyvani zülal tərkibli qidalar çıxarılır. Zülsl defisiti fenilalaninsiz aminturşu qarışığı ilə bərpa edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Fenilketonüri Nedir?". 2015-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-30.
2. ↑  "Fenilketonuriya". 2021-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-07.
**Hantington xəstəliyi** — genetik bir nevroloji xəstəlikdir. Xəstələrdə bəzi hərəkət pozuntuları, eləcə də zehni dayanıqlılıq var. 1872-ci ildə ilk olaraq xəstəliyin irsi olduğunu izah edildi. Adını Jorj Huntington'dan alır. Autosom-dominant xarakterli xəstəlikdir və beyin və sinir sisteminə təsir göstərir. Xəstələr adətən heterozigotdur. Xəstəliyin ilk simptomları 30–50 yaş arasındadır. Xəstənin bu dövrdə uşaqları olmasına baxmayaraq, bu xəstəliyi uşaqlarına ötürmək riski 50% -dir. Xəstəlik ölümcül olmasa da, bu xəstəliyin inkişafından asılıdır. Xəstəliyin səbəbi Huntington proteininin istehsal pozuqluğu səbəb olur.

Əlamətləri
----------

Bu, 10–20 il müddətində yavaş-yavaş inkişaf edir və nəticədə insanı gəzinti, danışma, düşüncə və məntiqdən məhrum edir. Ümumiyyətlə ən çox rast gəlinən 30–50 yaş arasındadır.

Ən açıq əlamətlər silahların, Ayaqların, torsonun və üz əzələlərinin qəfil və məcburi büzülməsidir. Simptomları tez-tez emosional dəyişikliklər, ağızda sözlər əyilmək, sakitlik, depressiya və sinirlilik ilə baş verir. Xəstəliyin inkişafı ilə birlikdə udma çətinlikləri, vaxtsız gəzinti, balans itkisi, pozulmuş qərar və yaddaş problemləri kimi simptomlar görünür.

Adətən simptomlar 30–50 yaş arasındadır. Beyin korteksinin ön lobu təsirlənir və istəksiz hərəkətlər olur və şəxsiyyət dəyişikliyi müşahidə olunur. Sürətli qıcıqlanma, depressiya, bağlanma və konsentrasiya qabiliyyəti kimi davranışlar da xəstədə iştirak edir. Yutulma, demans, söhbətdə çətinlik çətinliyi sonrakı dövrlərdə baş verir. Böyrək ölməyincə hüceyrə ölümü və nöron zərərləri artır. Semptomların başlanmasından sonra orta hesabla 10–15 il sonra xəstələrin çoxu ölür.

1993-cü ildə bir xromosom müşahidə edildi və xəstəliyə səbəb olan gen tapıldı. Glutamin amin turşusu üçün tələb olunan CAG kodu zülallarda uzun glutamin zolaqları təkrar edir və çıxarır.

Geni
----

HD beyində quinolin turşusu miqdarının artması ilə əlaqələndirilir. Quinolinik turşu beyində neyrotoksin meydana gəlməsinə səbəb olur. HD geni 4-cü xromosomda yerləşdirilib və klonlanır. Bu gen, hər hansı bir gen məhsulu ilə əlaqəli olmayan 348 kb həcmli bir proteini kodlaşdırır. Genin kodlaşdırma sahəsindəki CAG trinükleotidlərin sayının artması genin mutasiyalarına səbəb olur. CAG trinukleotidlərin sayı xəstəliyin həlli üçün qətidir. 8 taşyan35'ün tekrarlayan CAG tekrarlaması olan xəstələr, 42G86 CAG təkrarlanması ile xestelikden təsirlendi. HD genində təkrarlanan CAG sayı və xəstəliyin başlama yaşı tərs əlaqəlidir. Başqa sözlə, CAG təkrarlarının sayı artdıqca, xəstəliyin simptomları baş vermə yaşı azalır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**VI Vaxtanq** (*gürc.* ვახტანგ VI) — XVIII əsr Kartli çarı, Gürcüstan dövlət xadimləri arasında ən məşhurlarından biri olmuş və ölkədə islahatlar etmişdir.

Həyatı
------

15.9.1675də şahzadə Levanın və ilk həyat yoldaşı Tuta Qurielinin oğlu olaraq doğuldu. 1703-1714cü illər arasında qəyyum kimi hakimiyyətdə olmuşdu. 1707-1709cu illərdə "Vaxtanq qanunları" toplusunu yayımladı. 1714-cü ildə çar olmaq üçün İrana getsə də müsəlman olmadığı üçün qəbul olunmadı və həbs olundu. Qardaşı Yese yerinə çar qoyuldu.

Həbs illəri
-----------

Sulxan-Saba Orbelianini həbsdə ikən Fransa kralı XIV Lüdovikə səfir göndərib yardım istəyən çar eyni yardımı papa XIII İnnokentivə VI Karldan da istəmişdi. Həbsdən qurtulmağın başqa yolu olmadığını görüb 1716-cı ildə müsəlman olaraq Hüseynqulu adını almışdı və Azərbaycan bəylərbəyi olmuşdu. Oğlu III Bakar isə Kartli qəyyumu olmuşdu.

Hakimiyyəti
-----------

Çar titulu olsa da əslində Azərbaycan bəylərbəyi olan Vaxtanqın yerinə Kartlini oğlu idarə edirdi. 1719-cu ilə qədər vəziyyət dəyişmədi. I Pyotrun Xəzərsahili əyalətlərə yürüşü zamanı şaha xəyanət edən Vaxtanq 40.000 əsgər ilə Gəncədə rus ordusuna qoşulma üçün gözləməyə başladı. Lakin 1722-ci ildə fikrindən döndü və geri qayıtdı. 1723-cü ildə II Konstantin Baqrationi tərəfindən məğlub edilən Vaxtanq digər tərəfdən Osmanlı tərəfindən məğlub edildi. 1200 nəfərlə birlikdə Rusiyaya köməyə məcbur olan Vaxtanq 1724-cü ilin iyulunda Həştərxana gəldi. 25.3.1737də Həştərxanda vəfat etdi.

Fəaliyyəti
----------

Çar VI Vaxtanqın şairliyi vardı, çar şeir yazırdı və fars dilindən tərcümələr edirdi. Məşhur "Kəlilə və Dimnə"ni o, Sulxan-Saba Orbelianinin köməyi ilə gürcü dilinə çevirib. 1709-cu ildə ölkəyə çap maşınlarını gətirtmişdi. Onun dövrü həm də "Gürcü renesansı" adlanır. İncil də daxil olmaqla yüzlərlə xristian dini kitabını çap etdirmişdi.

Ailəsi
------

1696-cı ildə çərkəz qızı Rusudan ilə evlənmişdi. Övladları:

1. III Bakar
2. Georgi Qruzinski
3. Tamar - II Teymurazla evlənmişdi
4. Anuka - Vaxuşti Abaşidze ilə evlənmişdi

Nigahdankənar övladları:

1. Vaxuşti
2. Paata


Vikianbarda VI Vaxtanq ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------

1. ↑  Адольф Петрович Берже. Акты, собранные Кавказской Археографической комиссией.
2. ↑  Adil Mirseyid - Tiflis nostaljisi[*ölü keçid*]
**Bakı Şəhər Həkimlər Cəmiyyəti** — Bakıda qeyri-hökumət təşkilatı.

Tarixi
------

Əsası 1893-cü ildə qoyulmuşdu. 1918–1919-cu illərdə 110 üzvü, şəhər dumasının binasında əsaslı kitabxanası var idi.

Cəmiyyətin iclasları da həmin binada keçirilirdi. Əsas fəaliyyət istiqaməti sənaye gigiyenası idi. Cəmiyyətin sədri B.K.Finkelşteyn, katibi Y.K.Varşavski, əsaslı kitabxananın müdiri isə Əbülfəz Qarayev idi. 1917-ci ildə cəmiyyət öz fəa-liyyətini dayandırmış, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətii dövründə yenidən bərpa etmişdi. Bu illərdə cəmiyyət yoluxucu xəstəliklərə, xüsusilə yatalaq epidemiyasına qarşı mübarizə aparmışdır.

1919-cu ildə B.K.Finkelşteyn Bakı Universitetinin tibb fakültəsi üçün tibbi avadanhq almaq, həmçinin ən yeni müalicə metodları ilə tanış olmaq üçün aparıcı Avropa klinikalarına (İtaliya, İsveçrə, Almaniya) ezam edilmişdi. O, Qərbi Avropaya ezamiyyətinin nəticələri haqqında üzvü olduğu tibb cəmiyyətində hesabat məruzəsi ilə çıxış etmişdi. Şəhərin aparıcı həkimləri təbabətin müxtəlif sahələrində elmi nailiyyətlərin mübadiləsi məqsədilə cəmiyyətdə müntəzəm məruzələr edirdilər.

1920-ci ildə Bakı şəhər həkimlər cəmiyyəti nəzdində həkimlərə yardım bürosu yaradılmışdı. Büronun məqsədi boş iş yerlərinin qeydiyyatını aparmaq, işsizləri həmin yerlərə yerləşdirmək, onlara birdəfəlik, yaxud vaxtaşırı yardım göstərmək idi. Həkimlər cəmiyyətinin dövri nəşri çap olunurdu. Aprel işğalından (1920) sonra fəaliyyətini dayandırmışdır.

Həkimlərə Yardım Bürosu
-----------------------

1920-ci ildə Bakı Şəhər Həkimlər Cəmiyyəti nəzdində yaradılmışdır.

Büronun vəzifəsi boş iş yerlərini qeydə almaq, işsizləri həmin yerlərə yerləşdirmək, onlara birdəfəlik yaxud vaxtaşırı pul yardımı göstərmək idi. Büro şəhər idarəsi tibb-sanitar şöbəsinin nəzdində fəaliyyət göstərirdi. Şəhər idarəsi tibb-sanitar şöbəsinin üzvü Şərifov və həkimlər A.Neşeretov, A.İ.Okinşeviç büronun üzvləri idilər.

1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra həkimlərə yardım bürosunun fəaliyyəti dayandırıldı

Mənbə
-----

* Путеводитель ЦГАОР Азерб. ССР, Б. 1959.

İstinadlar
----------



1. ↑  Bakı Şəhər Həkimlər Cəmiyyəti // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 257. ISBN 9952-417-14-2.
2. ↑  Путеводитель ЦГАОР Азерб. ССР, Б. 1959
**Hidrosefal** (q.yun. ὕδωρ "su" + κεφαλή "baş" sözlərindən) ― beyinə su yığılması nəticəsində başın genişlənməsi ilə müşahidə olunan xəstəlik.

Xəstəlik tarixi
---------------

Hidrosefal xəstəliyi haqqında ilkin məlumatlar eradan əvvəl 2500-cü ildən eramızın 500-cü ilinə qədər olan dövrdə verilmişdir. Hidrosefal diyaqnozu ilk dəfə Hipokrat tərəfindən qoyulmuşdur. II əsrdə yaşamış Roma alimi Qalen Hidrosfel xəstəliyi haqqında ilk dəfə ətraflı məlumat vermişdir. Tanınmış Ərəb alimi *Əbu əl Qasım əl Zəhravi* tərəfindən X əsrdə yazılmış Əl-Təsarif əsərində Hidrosefal xəstəliyinə tutulmuş, uşaqların müalicə üsullarını yazmışdır. Əl Zəhravi xəstəliyin yaranma səbəbi kimi uşağın beynində yaranan təziqi göstərmişdir. Kitabda bu barədə olan bölmündə deyilir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Yeni doğulan körpənin, cətin doğulması nəticəsində beyninə su yığılması baş verə bilər. Belə olan halda, uşağın başının həcmi günü-gündən böyüməyə başlayır. Başın böyümə səbəbi, qan dövranında hərəkət edən suyun beyində cəmləşməsidir. Belə xəstələrdə beyin sümükləri bir-birindən aralı olur. Hidrosefalı xəstəni mualicə etmək ücün, peşəkar həkim tərəfindən xəstənin başında üç ayrı yerdə dəlik açılmalıdır. Bununla beyinə toplanmış suyun çıxması təmin edilir. Sonrakı mərhələdə yara qapanmalı və bərk-bərk sarılmalıdır.* | "|

XX əsrə qədər, xəstəlik barədə insanların məlumatı az idi. Həmin dövrdə insanlar beyin haqqında ətraflı məlumata malik deyildilər və bu səbəbdən hidrosefalı xəstələrin mualicəsidə, mümkün deyildi. Bu gün də hindrosefal xəstəliyinin tam müalicəsi tapılmamışdır. Erkən yaşlarda müxadilə etməklə başlanan müalicə nəticəsində xəstəliyin genişlənməsinin qarşısı alınır.

İstinadlar
----------
**NGC 3170** - Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduz. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. **\*2** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Con Herşel tərəfindən 1828-ci ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 3170: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 3146 |
NGC 3147 |
NGC 3148 |
NGC 3149 |
NGC 3150 |
NGC 3151 |
NGC 3152 |
NGC 3153 |
NGC 3154 |
NGC 3155 |
NGC 3156 |
NGC 3157 |
NGC 3158 |
NGC 3159 |
NGC 3160 |
NGC 3161 |
NGC 3162 |
NGC 3163 |
NGC 3164 |
NGC 3165 |
NGC 3166 |
NGC 3167 |
NGC 3168 |
NGC 3169 |
**NGC 3170** |
NGC 3171 |
NGC 3172 |
NGC 3173 |
NGC 3174 |
NGC 3175 |
NGC 3176 |
NGC 3177 |
NGC 3178 |
NGC 3179 |
NGC 3180 |
NGC 3181 |
NGC 3182 |
NGC 3183 |
NGC 3184 |
NGC 3185 |
NGC 3186 |
NGC 3187 |
NGC 3188 |
NGC 3189 |
NGC 3190 |
NGC 3191 |
NGC 3192 |
NGC 3193 |
NGC 3194 |
NGC 3195
**Pambıq mənənələri** — əsl mənənələr fəsiləsindən cücülər.

Pambığa ən çox zərər vuran bostan və ya pambıq mənənəsidir (Aphis gossypii). Qanadsız dişilərin bədəni yumurtavarı olub uzunluğu 1,25–2,1 mm, rəngi sarı, yaxud yaşıl və şirə borucuqları qaradır. Polifaqdır. Təpə tumurcuğunun və yarpağın şirəsini sorur. Erkən yazda partenogenez yolla çoxalır. Bir mövsümdə 20-dək nəsil verir. Dişi fərdlər 20–60-dək sürfə qoyur. Pambığa, həmçinin yonca, yaxud akasiya mənənəsi (Aphis laburni), böyük pambıq mənənəsi (Acyrthosiphon gossypii) də zərər verir. Pambıq mənənələrinə qarşı profilaktik, bioloji və kimyəvi mübarizə aparılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2780878074 |
**NGC 3174**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Əjdaha bürcü istiqamətində yerləşir. **SBa/P** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Uilyam Herşel tərəfindən 1801-ci ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 3174: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 3150 |
NGC 3151 |
NGC 3152 |
NGC 3153 |
NGC 3154 |
NGC 3155 |
NGC 3156 |
NGC 3157 |
NGC 3158 |
NGC 3159 |
NGC 3160 |
NGC 3161 |
NGC 3162 |
NGC 3163 |
NGC 3164 |
NGC 3165 |
NGC 3166 |
NGC 3167 |
NGC 3168 |
NGC 3169 |
NGC 3170 |
NGC 3171 |
NGC 3172 |
NGC 3173 |
**NGC 3174** |
NGC 3175 |
NGC 3176 |
NGC 3177 |
NGC 3178 |
NGC 3179 |
NGC 3180 |
NGC 3181 |
NGC 3182 |
NGC 3183 |
NGC 3184 |
NGC 3185 |
NGC 3186 |
NGC 3187 |
NGC 3188 |
NGC 3189 |
NGC 3190 |
NGC 3191 |
NGC 3192 |
NGC 3193 |
NGC 3194 |
NGC 3195 |
NGC 3196 |
NGC 3197 |
NGC 3198 |
NGC 3199



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Burada yerləşən meşə görüntüsü
**Biyambare** (bosn. Bijambare) — mağaraları ilə məşhur olan Bosniya və Herseqovinanın dağlıq bölgəsi. İliyaş icmasının şimal-şərq hissəsində, Nişiçi və Krivaeviçi kəndləri arasında yerləşir. Buraya Sarayevo-Olovo avtomobil yolu ilə çatmaq olar, orada dağlara və Biyambara mağaralarına aparan asfalt yolu var. Bu mağaraların əksəriyyəti ictimaiyyət üçün açıqdır.

Biyambare xüsusi qorunan təbiət ərazisi hesab olunur (sahəsi 370.3 ha). Yenidən qurulma işləri sayəsində yollar çəkildi, elektrik işıqlandırma işləri aparıldı, məlumat lövhələri quraşdırıldı və s.

Dəniz səviyyəsindən optimal hündürlük (orta hesabla 950 m), sıx iynəyarpaq meşələri, çəmənliklər, göllər və dərələri olan iki çay, səkkiz mağara, qaya massivləri və təmiz hava alpinizm, speleologiya, xizək sürmə və ya sadəcə gəzinti üçün ideal şərait yaradırlar.

Biyambarenin orta hissəsi mağaralar, itən çaylar, qıfabənzər çökəkliklər və qayalı massivlər kimi xüsusiyyətlərə sahib bir karst anklavıdır. Səkkiz mağara üç üfüqdə kifayət qədər kiçik ərazidə yerləşir. Onlar içərisində ən populyarı orta mağaradır ki, turistlər tərəfindən uzun müddət ziyarət olunur. Mağaranın uzunluğu 420 m və stalaktitlər və stalaqmitlərdən ibarət dörd zalı var. Dördüncü zal ən böyük olandır (diametri təxminən 60 m və hündürlüyü 15–30 m). Akustik effektlərə görə onu "konsert zalı" adlandırılar. Üst mağara ən qədim olandır. Turistlər üçün o qədər də cəlbedici olmasa da, ancaq oradan gözəl mənzərələri seyr etmək olar. Aşağı mağara da ictimaiyyət üçün açıqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Природно наслијеђе Кантона Сарајево, Географско друштво у Федерацији Босне и Херцеговине, Сарајево 2015, стр.103,111. ISBN 978-9958-9270-9-6

Xarici keçidlər
---------------

* Bijambare Caves, Valley of Bosnian Pyramids and Bosna River Springs
**Qida zəhərlənməsi** - bakteriyalar, viruslar və parazitlər kimi ziyanlı mikroorqanizmlərin qidaya bulaşması zamanı həmin qidanın istifadəsinin nəticəsində yaranan haldır.

Yay aylarında daha tez-tez rast gəlinən qida zəhərlənməsi əsasən ishal, ürək bulanması, qusma və mədə ağrıları ilə özünü göstərir. Düzgün diaqnoz üçün qan analizi vacibdir. Adətən qida zəhərlənməsi bir neçə günə düzəlir lakin bəzi zəhərlənmə halları var ki, həddən artıq ciddi problemlərə yola aça bilər və bu zaman ciddi həkim nəzarətinə ehtiyac vardır.

Zəhərlənmədə ishal baş verən zaman ishalı dayandırmaq üçün istifadə edilən hər hansı bir dərman orqanizmdəki toksinlərin ishalla xaric olunmasının qarşısını alarsa bu hal xəstənin vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər. Onun üçün də bu kimi dərmanların yalnız həkim məsləhəti ilə qəbulu məsləhətdir.

Mənbə
-----

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-01-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-09-05.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Xəstəlik ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Adenoforlar** (lat. Adenophorea) Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan yarımsinif.

Xarici quruluşu
---------------

Çox az miqdarı heyvan və bitkilərin parazitləridir. Adenoforların toxunma hiss orqanları təkcə ön tərəfdə deyil qurdun bütün bədəni boyu yerləşmiş qıllar, bəzən isə papillalardan ibarətdir. Amfidlər yaxşı inkişaf etmişdir, iridir və başın yan tərəflərində yerləşir. Heyvan parazitlərində onlar reduksiyaya uğraya bilir. Növlərin bir qismi fotoreseptorlarla (gözcüklərlə) təchiz olunmuşdur. İri boyun vəzi, qısa ifrazat kanalına malikdir. Bədən boyu yan hipodermal vəzilər yerləşmişdir. Arxa tərəfdə terminal quyruq vəziləri yerləşmişdir. Onların sekreti suda donaraq nematodların substrata yapışmasına xidmət edir. Onların əksəriuyyəti oksigenə çox tələbkardır. Kutikulası keçiricidir və zəif qoruyucu xassəyə malikdir. Adonoforea-nın erkəklərində heç vaxt bursal qanadlar olmur..

Həyat tərzi
-----------

Dənizdə, şirin sularda, nadir hallarda sərbəst yaşayan nematodlardır.. Adenoforlar (Adenophorea) yarımsinfinin nümayəndələri əsasən su mühitində yaşayan formalardır, nadir halda torpaqda yaşayan növlərə də rast gəlinir. 
Az miqdarda adenoforlar parazitdir. Hiss orqanları bütün bədən boyu yerləşmiş qıllar, papillalar şəklindədir. Onlar oksigenə çox tələbkardırlar.

Yayılması
---------

Uzunluğu 1 metrə çatan (itlərin böyrəyində, digər yırtıcılarda və bəzən insanda) Dioctophyme renale, Trichocephalus trichiurus, Trixina-Trichinella spiralis mənsubdur.

Təsnifatı
---------

* *Dioctophyme renale*
* *Trichocephalus trichiurus*
* *Trixina-Trichinella spiralis*

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1999.
2. ↑  V.A.Dogel "Onurğasızlar zoologiyası". Bakı, "Maarif", 1988, 288 səh.
3. ↑  B.İ.Ağayev, Z.A.Zeynalova "Onurğasızlar Zoologiyası". Bakı, "Təhsil", 2008, 568 səh.
4. 1 2  V.A.Dogel "Onurğasızlar zoologiyası". Bakı, "Maarif", 1988, 288 səh.
5. ↑  F.Q.Ağamalıyev, H.F.Quliyeva. "Onurğasızlar Zoologiyası". Bakı, BDU, 2012. -470 səh.
6. ↑  "онурьасызлар зоолоэийасы" (PDF). 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-05-18.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17156
* Wikispecies: Adenophorea
* ADW: Adenophorea
* EPPO: 1ADENC
* Fauna Europaea: 11729
* Fauna Europaea (new): ce020c71-1235-40b2-b939-faee45155487
* GBIF: 251
* iNaturalist: 54961
* IRMNG: 1129
* ITIS: 59491
* NZOR: 9cf126b8-ddc4-4239-a8db-32482d3c5059
* WoRMS: 2132

 |
**Miasteniya** və ya **Miasteniya qravis** (*lat.* myasthenia gravis; *yun.* μῦς - əzələ və *yun.* ἀσθένεια - süst, zəiflik) autoimmun mənşəli, sinir-əzələ keçiriciliyinin pozunluğu nəticəsində eninəzolaqlı əzələlərin süstlüyü ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.

Simptomlar
----------

Xəstəliyin əsas əlaməti yorulmaqla artan və dincəlməklə ən azından qismən düzələn əzələ gücsüzlüyüdür.Xəstələr səhərlər düzədiyini əlamətlərin axşama doğru ya da yorulanda artıdığını qeyd edirlər. Xəstəlik çox zaman okular əlamətlər, xüsusən də ptozla başlıyır.Bunu adətən iki görmə-Diplopiya müşahidə edir.Müəyyən müddət sonra əzələ zəifliyi bulbar və ətraf əzələlərə yayılır. Bulbar əlamətlər danışma, udma, çeynəmədə çətinlik, xəstəliyin ən ağır halında da tənəffüsün çətinləşməsidir. Ətraf əzələlərində əlamətlər pilləkən çıxarkən yorulma, qollarını yuxarı qaldırmada çətinlik ya da bir iki əl barmağını bir müddət qaldıramama şəklində özünü göstərir. Xastalik göz əzələlərindən başlaya bildiyi kimi bulbar əzələlərdən də başlaya bilir. Ətraf əzələlərinə aid əlamətlərlə başlaması daha nadirdir ve daha çox gənclərdə müşahidə olunur.

Müalicə
-------

Antixolinesteraz,immunosupressiv/immunomodulyator dərmanların istifadəsi xəstəliydən ölüm halların azaltmış,xəstələrə normal bir həyat sürmə imkanı vermişdir.

Istinadlar
==========

1. 1 2  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.
3. ↑  "MYASTHENIA GRAVIS KAS VE NÖROMÜSKÜLER KAVŞAK HASTALIKLARIPiraye SERDAROĞLU, Feza DEYMEER 15. 11. 2009". 2021-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-16.
"Teramo" və ya "Teramo Basket" (ingilis dilində:Teramo Basket) Teramo şəhərini təmsil etmiş keçmiş italyan basketbol klubu.
Komanda 2002-ci ildən 2012-ci ilədək İtaliya çempionatında iştirak etmiş, sonralar maliyyə çətinlikləri ilə üzləşən komanda buraxılmışdır. Klubun ev meydançası PalaSkapiano" arenası hesab olunurdu.

Tarixi
------

Teramo basketbol klubu 1973-cü ildə İtaliyanın Teramo şəhərində Karlo Antonetti tərəfindən AİCS adı altında (İtalyan Mədəniyyət və İdman Cəmiyyəti, İngilis dilində:Association of Italian Culture and Sports) yaradılmışdır. Pegional turnirlərdə bir neçə qələbədən və gənclərdən ibarət komandanın hazırlığından sonra 1992–1993-cü il mövsümündə "Teramo Basket" adı altında İtaliyanın C1 liqasında İtaliya milli çempionatında iştirak etmək imkanı qazanmışdır. 2009-cu il mövsümündə klub üçüncü yeri tutmuş və 2010-cu ildə Avropa kubokunda iştirak etmək hüququ qazanmışdır. Getdikcə artan maliyyə problemləri nəticəsində 2012-ci ilin iyul ayında klub iflasa uğradığını elan etmiş və İtaliyanın basketbol liqasından kənarlaşdırılmışdır.

Məşhur oyunçuları
-----------------

* ABŞ Mario Boni
* ABŞ Ceysi Kerroll
* Xorvatiya [[Лончар, Kreşimir Lonçar
* Gürcüstan Nikolaz Skitişvili

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Aleksandr.
**Aleksandr Moiseyenko** (*ukr.* Олександр Моісеєнко , 17 may 1980, Severomorsk, Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası) Ukrayna şahmatçısı, qrosmeyster (1999).

2003-cü ildə İstanbulda keçirilən Avropa birinciliyində 13 oyundan 8.5 xal ilə 4-11-ci yerləri bölüşdürmüşdür və bunun hesabına Tripolidə keçiriləcək FİDE Dünya Çempionatına vəsiqə qazanmışdır. İlk raundda Dolmatov üzərində 1.5-0.5 hesabı ilə qalib gəlmiş, növbəti raundda Bologan üzərində qələbəni qeyd etmişdir. Növbəti matçda Akopiana məğlub olmuşdur.

2004-cü ildə Olimpiadada qızıl medal almış Ukrayna millisinin tərkibində çıxış edirdi.

2013-cü ildə Avropa Çempionatında birinci olmuşdur. Ümumilikdə 3 dəfə millinin tərkibində Olimpiadalarda iştirak edib.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Alexander Moiseenko. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-09-08 at the Wayback Machine  (ing.)
* Alexander Moiseenko. 365chess.com  (ing.)
* Alexander Moiseenko. fide.com  (ing.)
* Alexander Moiseenko. chessgames.com  (ing.)
**Sarılıq** – əsasən qaraciyərin və ya ödün funksiyasının pozulması nəticəsində baş verən xəstəlikdir. Qarın boşluğunda və qara ciyərdə ağrılarla müşayiət olunur. Göz ağının və dərinin hissediləcək qədər sarı rəng alması baş verir. Müalicə olunmazsa, ölümlə nəticələnə bilər.

Pəhrizlə müalicə
----------------

Pəhriz məqsədi ilə sərçə əti və yumurtası yemək və ya mərəçüyüdün qaynanmış suyunu içmək faydalıdır. Quzuqulağı kökünün şərabda qaynadılmış qabığı da sarılıq zamanı işllədilir. Bu zaman 24 q-dək turp yarpağının suyunu içmək yaxşı tə"sir göstərir.

Sarılıq keçirən zaman süd, badam yağı, turş və şirin nar suyu, bağayarpağı və turş alma suyu içmək məsləhət görülür. Xəstəlik istiliklə müşayiət edilərsə və öd kisəsi ilə basğlı olarsa nar, kasnı, balqabaq və yemiş şirəsi, xiyar şirəsi və kasnı toxumunun şirəsini iskəncəbi ilə içmək münasibdir.
Çəpiş əti, cücə əti, abqora, xiyar tumu, kahı yarpağı, kasnı yarpağı sirkə ilə məsləhət görülən yeməklərdəndir. Ayrılıqda arpa şirəsi, razyana, kərəviz kökünün qabığı, iskəncəbi, ispanaq, turş alma və turş nar yemək müsbət tə"sir göstərir. Xəstəlik istilikdən olarsa və ürəkbulanması baş verərsə, bişmiş qara gavalı yemək, kasnı suyu, quşüzümü suyu içmək münasibdir. Bu zaman pərpərən yarpağı, arpa unu, gülxətmi yarpağı, qızılgül, səndəl, gülab və sirkə qarışığından təpitmə qoyulur.
Xəstəlik ciyər yollarının və damarlarının tutulmasından irəli gələrsə, əvvəlcə xəstəni qusdurmaq, sonra vanna qəbul etmək, bədəni bənövşə yağı ilə yağlamaq lazımdır. Bunun ardınca kərəviz, razyana, şüyüd suyunu (hər birindən 24q) qaynadıb ona 7.2q şirin badam yağı, 2.4q püstə yağı, 2.4q badam yağı qatıb yeyirlər.

Istilik bir müddət davam edərsə, vanna qəbul etmək, bədənə çobanyastığı, süsən və şüyüd yağı sürtmək faydalıdır. Sarılıq gözlərə nüfuz edərsə körpə balqabağı xəmirə tutub od üzərində bişirir, suyunu çıxarıb gözə çəkirlər. Bu baxımdan təzə keşniş suyu da faydalıdır.

Mənbə
-----

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2013-09-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-10.
Amasya muzeyinin binası
**Amasya Arxeologiya və mumiya muzeyi** və ya **Amasya muzeyi** — 1958-ci ildə qurulan etnoqrafiya, arxeologiya və mumiya muzeyi. Türkiyənin şimalında, Amasyada yerləşən bu milli muzeydə, şəhərdə və ətrafında tapılmış arxeoloji əsərlər, eləcə də bölgənin tarixi və mədəniyyəti ilə bağlı etnoqrafik əşyalar nümayiş etdirilir.

1958-ci ildə yaradılmış muzeydə 11 müxtəlif sivilizasiyaya aid arxeoloji, etnoqrafik tapıntılar, sikkələr, möhürlər, əlyazmalar və mumiyalar da daxil olmaqla, təxminən 24.000 eksponat var.

Tarixi
------

1925-ci ildə Sultan II Bəyazid kompleksi daxilində mədrəsənin 2 otağında bir neçə arxeoloji əsər və İslam dövrünə aid bəzi mumiyaların bir yerdə saxlanması nəticəsində muzey anbarı yaradılmışdır.

Muzeyin rəsmi açılışı 1958-ci ilin iyununda baş tutdu. Eksponatların sayının artması səbəbindən sərgi üçün daha çox yer tələb olunduğu üçün eksponatlar 1962-ci ildə Göymədrəsə məscidində, XIII-cü əsr Səlcuqlu dövrünə aid monumental binaya köçürüldü.

1977-ci il martın 22-də muzey yeni, müasir binasına köçürüldü. 14 iyun 1980-ci ildə eksponatların xronoloji ardıcıllıqla düzülməsindən sonra, muzey hazırkı formasını alaraq ictimaiyyətə açılmışdır.

Muzey
-----

Muzey 3 mərtəbəli binada yerləşir. Zirzəmidə anbar, laboratoriya və xidməti otaqlar var. Birinci mərtəbədə kiçik sərgi zalı və istirahət otağı var. Üst mərtəbədə arxeoloji artefaktların və etnoqrafik əşyaların nümayiş olunduğu 2 böyük sərgi salonu var. Muzeyin bağçasında I Məsudun məqbərəsinin içərisində Elxanilər dövrünə aid daş əşyalar və mumiyalar nümayiş etdirilir.

Muzeydə

* 5574 arxeoloji artefaktlar
* 17287 etnoqrafik əşya
* 1247 tədqiqat məqsədli eksponat
* Cəmi: 23958 ədəd eksponat var

Mumiyalar
---------

Muzeyin bağçasında Sultan I Məsudun məqbərəsində Elxanilər dövrünə aid 6 mumiya sərgilənir. Bu bölmə muzeyin ən çox ziyarət edilən bölməsidir.

Mumiyalar Anadolu valisi Şəhzadə Cumudar, Amasya əmiri İşbuğa Noyan, cariyəsi İzzettin Mehmet Pərvanə və onların oğul və qızlarına aiddir. Mumiyalar Burmalı Minare Məscidi və Fəthiyyə Məscidinin türbələrindən gətirilmişdir.

İş vaxtı
--------

Muzey Mustafa Kamal Paşa prospektində yerləşir, şəhərin mərkəzində.

Hər gün yerli vaxtla 8:30-dan 19:00-a qədər (qış aylarında 17:00) açıqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-23.
2. 1 2 3
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-05-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-23.
4. ↑

Xarici keçidlər
---------------

* Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
* Amasya Müzesi
* Amasya Müzesi Fotoğrafları
* Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Amasya Müzesi
**Tinnitus** — xaricdə səs olmadan qulaqlarda səsin- küyün eşidilməsidir. Tinnitus özlüyündə xəstəlik olmayıb , bir neçə səbəbdən meydana çıxa bilən simptomdur. Qulaqlarda küy baş və qulaq travmaları, qulaqda iltihabi proseslər, beyin qan damarlarının ateroskleroz nəticəsində patoloji daralması (belə daralma baş beyində qan dövranının pozulmasına gətirib çıxardır. Beyin damarlarının ateroskleroz xəstəliyi insult kimi ağır pozulmanın inkişafına səbəb ola bilər.), vestibulyar apparatının fəaliyyətində pozulmalar, boyun osteoxondrozu, nevroz, stress, həddən artıq yorğunluq, eşitmə apparatında yaşla bağlı olan dəyişikliklər, beyin şişləri (xoş və bədxassəli), psixi pozulmalar, bəzi dərman preparatlarının uzun müddət ərzində qəbulu, meningit (qulaqlarda küy bu xəstəliyin ilk simptomu ola bilər) nəticəsində yarana bilər.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Brockhaus |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX549882 · BNF: 12046073x · GND: 4121423-7 · LCCN: sh85135532 · Microsoft: 2910630907 · NDL: 00574754 · NKC: ph165180 |

 |
**Buslar** – Midiya tayfa ittifaqına daxil olan tayfalardan biri.

E. A. Qrantovskiyə görə, bu tayfanın adı İran dillərində buza – bihuşedici içki(pivə) sözündəndir. Q. Qeybullayev isə qeyd edir ki, buza sözü farsca yox, qədim türkcədir. *"Müəllif fikirləşməmişdir ki, buza (pivə, şərab) adından heç vaxt etnonim yaranmaz. Buza düzəldən bu tayfanın adı yoxdumu? Əslində Herodotun bus kimi yazdığı etnonim qədim yunan dilində ç və ş səsləri olmadığına görə buş və ya buç olmuşdur. Qıpçaqlarda erkən orta əsrlərdə buşman, indiki başqırdlarda və özbəklərdə buçman, keçən əsrdə Sibir türklərində buzman adlı tayfalar məlumdur. Onların adları buz, buç, buş komponentindən və bəzi qədim türk etnonimləri (məsələn, qaraman, nayman, türkmən və b.) üçün səciyyəvi -man şəkilçisindən ibarətdir."* Yaqut Həməvi Cənubi Azərbaycan ərazisində Muşil toponimini qeyd edir. Ehtimal ki, bu ad türk dilləri üçün səciyyəvi b – m əvəzlənməsinə görə bus etnonimindən və el, il – el, tayfa sözlərindən ibarətdir. Cənubi Azərbaycanın Üskiyə mahalında Çiraqil (çiraq tayfasının adından və el, il sözündən), Orta əsrlərdə indi Ermənistan adlanan ərazidə Şirakel (Şirak tayfasının adından və el sözündən) yaşayış məntəqələri məlumdur.

Həmçinin bax
------------

* Midiya

İstinadlar
----------

1. ↑  Грантовский Э. А. Ранняя история иранских племен Передней Азии. М. 1970 , səh 181
2. ↑  Гейбуллаев Г. А. К этногенезу азербайджанцев, том 1. Баку, 1991
3. ↑  Якут аль-Хамави. Муджам ал-Булдан (сведение об Азербайджане). Хамдаллах Казвини. Нузхат ал Кулуб (сведение об Азербайджане). Баку, 1983, səh 31

| ⛭Midiya tayfaları |
| --- |
| Ariazantlar  • Buslar  • Kadusilər  • Kaspilər • **Mannalılar**  • **Madaylar**  • **Maqlar**  • Paratagenlər  • Sarmatlar  • Skiflər  • Struxatlar |
**Hovard Hyuz** (24 dekabr 1905[…], Hyuston, Texas, ABŞ – 5 aprel 1976[…], Hyuston, Texas, ABŞ) amerikalı iş adamı, aviator, kinorejisor, kino prodüseri və dünyanın ən varlı insanlarından biri idi.

Howard Robard Hughes Sr.-nin oğlu olan Hyuz on doqquz yaşında neft qazma maşınları istehsal edən bir fabrikin rəhbəri olmuşdur. Bir neçə il ərzində əhəmiyyətli qazanclar əldə edərək 1930-cu ildə kinoya, 1931-ci ildə isə içki sənayesinə daxil olmuşdur. Daha sonra aviasiyaya üz tutmuşdur. 1938-ci ildə o, öz ideyasına müvafiq olaraq hazırlanmış olan təyyarə ilə dünyanı rekordlar qıracaq müddətdə (3 gün, 19 saat) dövr etmişdir. TWA Aviasiya Şirkətinin səhmlərinin dörddə üçünü almaqla bu sahədə söz sahibi olmuşdur.

H-4 Hercules
İkinci Dünya Müharibəsi illərində toplar və hərbi təyyarələr hazırlamışdır. O, öz zamanında dünyanın ən böyük təyyarəsi olan Hughes H-4 Herculesi düzəltmiş və bir dəfə də olsa uçurmuşdur. Təyyarə İkinci Dünya Müharibəsində alüminiuma qoyulan məhdudiyyətlərə görə, əsasən ağacdan istifadə edilərək hazırlanmışdır. Təyyarənin qanadlarının uzunluğu 97,54 metrdir və 8 mühərrikli konstruksiyası onun möhtəşəmliyinin empirik göstəricisidir.

Xeyli sərvət xərclədiyi "Cəhənnəm mələkləri" filminin çəkilişləri uzun illər davam etmiş və filmin çəkilişləri başa çatdıqdan sonra böyük rəğbət qazanmışdır. 1948-ci ildə yenidən kinoya qayıtmışdır. 1953-cü ildə tibb sahəsində elmi-tədqiqatlar aparan institut təsis etmişdir. Ətraf aləm ilə bütün münasibətlərini kəsərək qapalı həyat sürməsi və ölənə qədər heç kimə görünməməsi onun maraqlı cəhətlərdən bəziləridir.

Obsesif kompulsif pozğunluğu olan Howard Hughes, ətrafındakılarla sosial münasibətlərdə həmişə problemlər yaşayırdı.

1950-ci ildə Howard Robard Hughes Jr. dünyanın ən zəngin insanı olmuşdur. Onun sərvətinin bugünkü pulla 12,8 milyard dollar olduğu məlum olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Howard Hughes // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  *Lundy D. R.* Howard Robard Hughes, Jr. // The Peerage (ing.).
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
4. 1 2  .
**Trixofitiya**- dərini və dəri artımlarını zədələyən göbələk xəstəliyidir.

Saya dəri trixofitiyası — əksəriyyətlə bədənin açıq yerlərində: (üzdə, boyunda, əllərdə) olub, burada parlaq-qırmızı dəyirmi formalı və azca qabarıq ləkələr əmələ gətirməsi ilə fərqlənir. Ləkələr tədricən böyüyür və onların səthi nazik qabıqla örtülür, kənarlarında isə bəzən halqa şəklində xırda qovuqlar əmələ gəlir.
Başın saçlı hissəsində — trixofitiya zədələnmələri nəticəsində, qabıqla örtülmüş xırda eritematoz ləkələrə peyda olur. Göbələyin saçlara daxil olması nəticəsində onlar lap kökü yanında (qara nöqtələr şəklində) və ya dəri səthində 1 – 3 mm yuxarı hissəsində sınır. Beləliklə, sanki qırxılmış dairəşəkilli sahələr (kötüklər) əmələ gəlir. Trixofitiya ilə zədələnmiş dırnaqlar dişlənmiş və ovulan şəkil alır və çirkli-boz rəngli olur. Bəzi hallarda bu dırnaqların səthində oyuqlar və çatlar əmələ gəlir.
Yaşlılarda xronik trixofitiya — sürtünmə simptomları ilə xarakterizə olunur. Zədələnən saya dəridə açıq çəhrayı rəngli azca kəpəklənən ləkələr əmələ gəlir. Bu cür ləkələr əksəriyyətlə dirsəklərin, əllərin və sarğı sahəsinin dərisində müşahidə olunur. Başın tüklü hissəsində zəif qovuqlanan ovulub atrofiya ilə nəticələnən xırda eritematoz zədələnmə ocaqları qeyd edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Trixofitiya". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-30.
2. ↑  "Göbələk xəstəlikləri". 2020-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-30.
Bu məqalə Azərbaycanda yerləşən kənd haqqındadır.  Cənubi Afrika Respublikası üçün baxın: CAR.

**Car** — Azərbaycan Respublikasının Zaqatala rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Car kənd Zaqatala şəhərinin şimalında, Böyük Qafqaz dağlarının cənub ətəklərində yerləşir. Kəndin ərazisindən 2 dağ çayı (Bəkməz çayı və Zilban çayı) axır.

Mədəniyyəti
-----------

Car kəndi 5 obadan (Kiqooba, Laçıntaxta, Laçındərə, Cinitaxta, Kusataxta) ibarətdir. Kənddə bir orta və bir əsas məktəb, həkim məntəqəsi, 35 yerlik uşaq baxçası, məscid binası, 3 hücrə, Axaxdərə kəndində 1 ibtidai məktəb vardır.

Tarixi abidələr: 1 məscid (XVII əsr), 3 hücrə, 2 qədim qəbiristanlıq. Ərazidə "Gülüstan" turist bazası yerləşir. Hazırda turist bazasında məcburi köçkünlər yerləşdirilib.

### "Cingizqala" abidəsi

Kənddə XVI əsrə aid və müdafiə məqsədləri üçün tikilmiş, hündürlüyü 10–12 metr olan Cingizqala vardır.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Car ərazi nümayəndəliyi rayon mərkəzindən 1 km şimalda, Böyük Qafqaz sıra dağlarının ətəklərində yerləşir. Şərq tərəfdən Tala çayı, şimaldan Qafqaz dağları, qərb tərəfdən Kebeloba kəndi, cənubdan isə Zaqatala şəhəri ilə həmsərhəddir. Nümayəndəlik özündə üç kəndi (Car, Zilban, Axaxdərə) birləşdirir.

Nümayəndəliyin ərazisi 1314 hektardır.

Əhalisi
-------

Əhalisi 3245 (Car — 2405, Zilban — 551, Axaxdərə — 289) nəfər, əsasən avarlardır. Dini mənsubiyyəti müsəlman.

Nümayəndəlik, RİHB-nin ərazi İcra nümayəndəsi və Car Bələdiyyəsi tərəfindən idarə olunur.

Əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik, tütünçülük, fındıqçılıq, tərəvəzçilik, bağçılıq və maldarlıqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərpoçt.* "İndekslər" (az.). www.azerpost.az. 2016-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-19.

| ⛭Zaqatala rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Zaqatala |  |
| Qəsəbələr | Əliabad |
| Ləğv olunmuş qəsəbələr | Məhsul |
| Kəndlər | Abaəli • Axaxdərə • Aşağı Çardaxlar • Aşağı Tala • Bazar • Beretbinə • Bəhmədli • Bozbinə • Car • Cicibinə • Cimcimax • Çökəkoba • Çüdülübinə • Çobankol • Dağlı • Danaçı • Dardoqqaz • Ələsgər • Əzgilli • Faldarlı • Fındıqlı • Göyəm • Gözbarax • Həsənbinə • Höytala • Xanməmmədbinə • Kebeloba • Kəpənəkçi • Kürdəmir • Qandax • Qalal • Qarqay • Qazangül • Qəbizdərə • Qımır • Lahıc • Laqodexbinə • Maqov • Mamqabinə • Mamrux • Masqarabinə • Mazıx • Mişleş • Mosul • Muğanlı • Muxax • Mücəkbinə • Paşan • Pərzivan • Sabunçu • Sumaylı • Suvagil • Talabinələr • Vöhtala • Yengiyan • Yeni Suvagil • Yolayrıc • Yuxarı Çardaxlar • Yuxarı Tala • Uzuntala • Uzunqazmalar • Üçüncü Tala • Zəyəm • Ziliban |
| Ləğv olunmuş kəndlər | Ağdam Qalal • Xalatalabinə • Qass |

|  |  |
| --- | --- |
| Zaqatala rayonu | *Zaqatala rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Kənd | *Kənd ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Andhra Pradeş ştatında dəmiryolu qəzası**  (*hind.* हीराखंड एक्सप्रेस ट्रेन हादसा) - Hindistanın cənub-şərq hissəsində yerləşən Andhra Pradeş ştatında 2017-ci ilin 21 yanvar tarixində yerli vaxtla saat 11:00-da baş vermiş dəmiryolu qəzası.

Arxa plan
---------

Qəza Hindistanın Orissa və Andhra Pradeş ştatlarının sərhədində yerləşən Kuneru stansiyası yaxınlığında baş verib. Caqdalpur şəhərindən Bxubaneşvar şəhərinə hərəkət edən qatarda 600 nəfərdən çox sərnişin olub. Qatarın qəza törətməsinin əsas səbəbi kimi hərəkverici vaqonun relslərdən çıxması göstərilir. Ümumilikdə 22 vaqondan ibarət olan qatarda, lokomotiv və 8 vaqon relsdən çıxıb. Xilasedicilərin ilk qrupu hadisə baş verəndən 40 dəqiqə sonra hadisə yerinə çatıblar. İlkin məlumatlara əsasən dəmiryolu qəzası nəticəsində 41 nəfər həlak olub, 68 nəfər isə müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Jagdalpur-Bhubaneswar Hirakhand Express derails LIVE updates: 39 dead, Railways suspect sabotage; Suresh Prabhu meets victims' family". The Indian Express. New Delhi. 2017-01-22. 2021-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-22.

| ⛭
* ← 2016
* Dəmiryol qəzaları (2017 (2017))
* 2018 →

 |
| --- |
| 
* 21 yan → Andhra Pradeş ştatında dəmiryolu qəzası

 |
**Məxmərək** və ya **rubella** qızılca xəstəliyini törədən infeksiyadır. Virus RNA qrupundan olan "Togavirus" ailəsinə aiddir.

Xəstəlik dövrü
--------------

Məxmərək səpkilər, qızdırma və limfadenopatiya (limfa düyünlərinin böyüməsi) yaradan bir infeksiyadır. Əsasən uşaqlıq yaşında keçirilir və ən ağır 3 gün davam edir. Xəstəliyin əvvəlində uşağın hərarəti bir qədər qalxır, ümumi zəiflik, bəzən burun tənəffüsünün çətinləşməsi, zökəm, öskürək əmələ gəlir, ənsə və arxa boyun limfa vəziləri böyüyür. İştahasızlıq, qızdırma, baş ağrısı baş verir. Daha sonra, əvvəlcə sifətdə, sonrakı bir neçə saat ərzində isə bütün bədənə yayılan qırmızımtıl ləkələr (ölçüləri 5–10 mm olan) şəklində səpgilər əmələ gəlir. 2–3 gündən sonra səpgilər özlərindən sonra heç bir iz (piqmentasiya, qabıqvermə və s.) qoymadan yox olurlar.

Müalicəsi
---------

Xəstəliyin müalicəsi ev şəraitində aparılır. Müalicə dövründə vitaminlərlə zənginləşdirilmiş pəhriz rejimi məsləhət görülür. Ümumi sağalma 14–21 gün çəkir. Məxmərək xəstəliyindən sonra insan orqanizmində heç bir fəsad qalmır. Müalicə zamanı heç bir spesifik dərman preparatlarından istifadə olunmur. Müvafiq tələbat yarandığı halda həkim tərəfindən vitaminlər, zökəm və öskürəyə qarşı dərmanlar təyin edilə bilər.

Yoluxma
-------

Məxmərək virusu xəstə adamın burun və boğazında yerləşir.

Sağlam insanın yoluxması:

* xəstə insanın burun və ya boğazından gələn seliklə birbaşa əlaqədə olmaq
* xəstə insanın asqırması və öskürməsi zamanı havaya səpilən viruslardan yoluxma.

Məxmərək infeksiyası hamiləlik zamanı yoluxan qadında ciddi fəsadlar yarada, hətta hamiləliyin pozulmasına gətirib çıxara bilər. Amerika Birləşmiş Ştatlarında 1964–1965 ci illərdə məxmərək xəstəliyinin geniş yayıldığı bir dövrdə 20.000-dən artıq uşaqda potoloji fəsadlara və 10.000-dən artıq uşaq düşüklərinə rast gəlinmişdir.

Yekun
-----

Keçirilmiş məxmərək xəstəliyindən sonra davamlı, ömürlük immunitet yaranır. Xəstəlikdən qorunmağın ən yaxşı yolu peyvənd edilməsindən ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (11-ci) · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | BNF: 12341510q · LCCN: sh85115670 · Microsoft: 2910173829 · NDL: 00563783 |

* Gebelik ve Rubella (kızamıkçık) enfeksiyonu Arxivləşdirilib 2010-11-27 at the Wayback Machine
**Sergey İsayeviç Utoçkin** (*rus.* Серге́й Иса́евич У́точкин; 12.7.1876, Odessa, Xerson quberniyası, Rusiya imperiyası — 13.1.1916, Sankt-Peterburq, Rusiya imperiyası) — ilk rus aviatorlarından və sınaqçı təyyarəçilərindən biri. Hərtərəfli və istedadlı idmançı. 1910–1914-cü illərdə Rusiyada aviasiyanın populyarlaşdırılmasında onun çox böyük rolu olmuşdur. Rusiya imperiyasının bir çox şəhərlərində onlarla nümayiş uçuşları həyata keçirmişdir.

Bakı şəhərinin üzərindən uçan ilk təyyarəni də 20 oktyabr 1910-cu ildə Sergey Utoçkin idarə etmişdir. Bu uçuşu o, həmin dövrdə aviatorlar arasında çox məşhur olan "Farman-4" fransız aeroplanı ilə yerinə yetirmiş, uçuşa baxmaq üçün 20 mindən artıq insan toplaşmışdı. 28 oktyabr tarixində təşkil edilən uçuşlarda isə dövrünün məşhur pilotlarından biri olan Adam Qaber-Vlınski (1883–1921) iştirak etmişdi.

Odessada Utoçkinə qoyulmuş abidə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-06-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-05-23.
2. ↑  Новое время. — 1910. — 23 октября.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-05-23.
**Xlorsulfon turşusu**(ClSO3H)−sulfat turşusunun monoxloran-hidrididir. Kəskin iyli, ağır və havada tüstülənən mayedir.

Alınması
--------

Hidrogen xloridlə kükürd trioksidinin qarşılıqlı təsirindən alınır:

* HCl + SO3→ ClSO3H

Və ya qatı sulfat turşusuna fosfor-pentaxlorid ilə təsir etməklə də almaq olar:

* H2SO4 +PCl5→ ClSO3H +POCl3+ HCl

Xassələri
---------

Xlorsulfon turşusu duzlar əmələ gətirmir. Su ilə qarşılıqlı təsirdə olaraq xlorsulfon turşusu hidrolizə uğrayır :

* ClSO3H + H2O → H2SO4+ HCl

Xlorsulfon turşusu güclü sulfolaşdırıcı reagentdir. Aromatik birləşmələrnən sulfolaşma 2 mərhələdə gedir və sulfoxloridlər alınır:

* ArH+ ClSO3H ↔ ArSO3H +HCl
* ArSO3H + ClSO3H ↔ ArSO2Cl + H2SO4

Spirtlərin xlorsulfon turşusu ilə sulfatlaşdırılması prosesi otaq temperaturunda böyük sürətlə gedir:

* ClSO3H+ROH → HCl+ ROSO2OH

Tətbiqi
-------

Boya, yuyucu, dərman maddələrinin alınmasında və üzvi sintezdə istifadə edilir.

Təhlükəsizliyi
--------------

İnsan orqanizminə təsir etmə dərəcəsinə görə ikinci təhlükəli sinfə aid edilir, təhlükəli maddələr sırasına daxildir. Zəhərləyici və boğucu təsirə malikdir. Polad qablarda saxlayır və daşıyırlar.

Mənbə
-----

* Ə. B. Əliyev. Qeyri-üzvi kimya. Bakı 2007.s 191.
* Реми Г. "Курс неорганической химии" М.: Иностранная литература, 1963
**Poliomielit** — sinir sistemini zədələyə, əzələlərin iflicinə gətirib çıxara və ölümlə nəticələnə bilən yoluxucu xəstəlikdir. Yoluxma fekal-oral (çirkli əllər, yoluxmuş qida, əşyalar, oyuncaqlar, çirkab sular və s.) və ya hava-damcı yolu ilə, əsasən ağız boşluğuna virusun düşməsi ilə baş verir. Poliomielitə, adətən, 15 yaşa qədər uşaqlar, nadir hallarda isə böyüklər də
yoluxa bilərlər. Ən çox 5 yaşadək uşaqlar xəstələnirlər. Poliomielitin ilkin əlamətləri yoluxmadan sonra 3-35 gün ərzində müşahidə olunur.

Xəstəlik, adətən, soyuqdəymə simptomları və hərarətin yüksəlməsi ilə başlayır.
Bir qədər sonra xəstədə möhkəm əzələ ağrıları və süst ifliclər inkişaf edir. Bu
zaman ətraflardan birinin, yaxud hər ikisinin hərəkət aktivliyi itir və tənəffüs
əzələlərinin iflici nəticəsində tənəffüs çətinləşir. Süni tənəffüsün verilməsi üçün
xüsusi ləvazimatdan istifadə olunmadıqda, xəstəlik ölümlə nəticələnə bilər. Poliomielitin diaqnozu yalnız laborator müayinə nəticəsində qoyulur.

Poliomielit əleyhinə xüsusi müalicə yoxdur. Xəstənin müalicəsi yalnız xəstəliyin
simptomlarının (hərarətin yüksəlməsi, iştahasızlıq, əzginlik, əzələ və baş ağrıları
və s.) yüngülləşdirilməsindən ibarətdir. Poliomielit keçirmiş insanların çoxu ciddi iflic qalıqları ilə üzləşir. Adekvat fizioterapiya olmadıqda iflicə məruz qalmış əzələlərin funksional aktivliyi bərpa olunmur.

Əzələ aktivliyinin bərpası orqanizmin fərdi xüsusiyyət və imkanlarından da asılıdır.

Peyvənd zamanı poliomielitə qarşı vaksin məhlul şəklində pipetlə uşağın ağız
boşluğuna damızdırılır. Azərbaycanda poliomielitə qarşı peyvənd uşağın 4-7 günlüyündə, sonra isə
2, 3, 4 və 18 aylığında edilir. Beləliklə hər bir uşaq 2 yaşınadək MÜTLƏQ
həmin vaksinin 5 dozasını almalıdır. Peyvəndin yalnız tam kursunu alan uşaq
poliomielitdən qorunmuş hesab olunur. Hindistan, Pakistan, Əfqanıstan və Nigeriyaya, həmçinin poliomielit virusunun yayıldığı istənilən digər ölkəyə səyahət etməzdən əvvəl poliomielitə
qarşı peyvənd etdirmək tövsiyə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Poliomielit .Uşaqlarınızı peyvənd edin! Sizin uşaqlarınız sağlam böyüməlidirlər!" (PDF). 2021-05-11 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-10-12.