recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Arayış** türk mənşəli söz olub arama, axtarma mənasında işlənir. Müasir dövrdə hüquqi sənəd olub şəxsiyyət, iş və hadisə haqqında tərtib edilərək aid olduğu obyekt barədə nəyi isə təsdiq edir.

Hər hansı bir adamın bir yerdə yaşaması, işləməsi, oxuması, müəyyən obyektin, hadisənin yoxlanması haqqında da arayış tərtib edilir. (Bu səbəbdən də arayışa xalq arasında yoxlama da deyilir.) Arayışın kimə nə üçün verildiyi göstərilir. Habelə arayışın hansı məqsədlə tərtib edildiyi qeyd edilir. Arayışın müəssisə rəhbəri tərəfindən imzalanır.(Bəzi hallarda müəssisənin kadrlar şöbəsinin müdiri, mühasibat, fakültə dekanları və s. arayış verə bilər). Arayışın sonunda sənədin hara təqdim olunması göstərilir. Bütün hallarda məsul şəxsin imzası möhürlə təsdiq olunmalıdır. Çox vaxt arayışlar xüsusi blankda yazılır. Arayış sözü vərəqin ortasinda yazılır. Vərəqin sol tərəfində idarənin ştampı olur. Ştampın aşağı sətirində nömrəsi və verildiyi tarix göstərilir. Arayışın məzmunu qurtardıqdan sonra müəssisə rəhbərinin imzası, soyadı və titulu göstərilir. Arayışın dili xüsusi üslubda tənzimlənir. Burada söz sırası pozulur. Xəbər əvvəldə gəlir. Arayış sırf elmi ədəbi dildə yazilmalı, heç bir bədiiliyə, emisionallığa yol verilməməlidir. Arayış hər hansı bir şəxsin kimliyini təsdiq etmək məqsədilə bu və ya digər təşkilat tərəfindən verilən əməli yazi nümunəsidir. Bir arayışda bir və ya neçə şəxs haqqinda da məlumat vermək mümkündür, lakin mürəkkəb məzmuna malik olan arayış növü də vardır. Belə arayışı təşkilatlar bir-birinə təqdim edir. Çox zaman burada müəyyən bir hadisənin gedişində öz əksini tapır. Bəzən cinayət xarakterli məsələlər də arayışda əks etdirilir. Arayışın özünəməxsus forması var. Belə ki, arayışın sol tərəfdən üst küncündə idarənin ştampı, ortada arayış sözü, aşağıda məzmunu, daha sonra arayışın təqdim olunduğu yer göstərilir. Axırda arayışı təsdiq edən idarə rəhbərinin imzası və möhürü olur.
**İsgəndər Sadixoviç Cəfərov** (1948, Bakı — 2013, Rusiya) ― geologiya-mineralogiya üzrə elmlər doktoru (1986), AMEA-nın müxbir üzvü (1989), Rusiyanın Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü (1998).

Həyatı
------

İsgəndər Cəfərov 1948-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Ali təhsilini 1971-ci ildə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində alıb. O, Geoloji-kəşfiyyat fakültəsini Mühəndis-geofizik ixtisasını üzrə bitirib.

Əmək fəaliyyəti
---------------

İsgəndər Cəfərov 1993–1997-ci illərdə Moskvanın Ümumittifaq Elmi Tədqiqat Neft İnstitutunda baş elmi işçi vəzifəsində çalışıb. Sibir-Ural neft qazkimya şirkətinin böyük vitse-prezidenti vəzifəsini icra edib. Habelə İsgəndər Cəfərov Xəzər dənizinin bir sıra yataqlarının ehtiyatlarının hesablanması üzrə yerinə yetirilən işlərdə iştirak edib, Tengiz, Karaçağanak və Samotlor yataqları üzrə ekspert olub.

Elmi fəaliyyəti
---------------

İsgəndər Cəfərov 1975-ci ildə fəlsəfə doktoru, 1986-cı ildə geologiya-mineralogiya üzrə elmlər doktoru elmi dərəcələrini alıb. O, 1989-cu ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilib. 1998-ci ildə isə Rusiyanın Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib.

Elm sahəsi geoloji obyektlərin xüsusiyyətlərinin modelləşdirilməsi və proqnozlaşdırılmasının riyazi üsullarının inkişafı olub. O, petrofiziki əlaqələrin, geofiziki parametrlərin, geoloji modellərin qurulması və neft-qazın təbii rezervuarlarının ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi zamanı ehtimal determinent yanaşmadan istifadə edib. İsgəndər Cəfərov öz tədqiqatlarını sistem yanaşma əsasında və geoloji-geofiziki məlumatların analizində kompüter texnologiyasından istifadə etməklə aparmış, karbohidrogen yataqlarının kəşfiyyatı məsələlərinin həllində orijinal kompüter proqramlarını işləyib hazırlamışdır.

İsgəndər Cəfərovun 127 elmi əsəri, o cümlədən 9 monoqrafiyası nəşr olunub. 11 patentin müəllifi olan Cəfərovun rəhbərliyilə 17 fəlsəfə doktoru hazırlanıb.

Mükafatları
-----------

İsgəndər Cəfərov İ. M. Qubkin adına mükafatın laureatı olub. Həmçinin Rusiyanın Fəxri neftçisi adı ilə təltif olunub. 2006-cı ildə elm və texnika sahəsində RF Dövlət mükafatına layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  "İsgəndər Sadixoviç Cəfərov" (Azərbaycan). science.gov.az. 21.09.2021 tarixində arxivləşdirilib.
**Harun Osman Osmanoğlu** (22 yanvar 1932, Dəməşq, Fransa müstəmləkəsi) — Osmanlı sülaləsinin on birinci rəisi və Osmanlı şahzadəsi.

Həyatı
------

Şahzadə Harun Əfəndi 1932-ci ildə Dəməşqdə dünyaya gəlmişdir. Atası Sultan Əbdülhəmidin oğlu Mehmed Səlim Əfəndinin oğlu Mehmed Əbdülkərim Əfəndi, anası isə onun xanımı Nemət xanım idi. Balaca Harun atasının sürgündə yaşadığı Dəməşqdə dünyaya gəlmiş, doğumundan dərhal sonra atası siyasi mübarizəylə bağlı Hindistana səfərə çıxmışdı. Atasının taxt mübarizəsi uğrunda Şərq ölkələrinə səyahət etməsi səbəbilə bundan sonrakı həyatını anasıyla keçirmişdir. 1935-ci ildə atası vəfat etmiş, bu səbəblə 2 il boyunca Beyrutdakı babası Mehmed Səlim Əfəndinin yanında qalmışdır. Ancaq babasının 1937-ci ildə vəfat etməsiylə yenidən Dəməşqə döndülər. Burada Fərzad xanımla evləndi və bu evlilikdən 3 övladı dünyaya gəldi.

* **Orxan Osmanoğlu** (d. 25 avqust 1963, Dəməşq) — 22 dekabr 1985-ci ildə Nuran Yıldızla evləndi və 4 övladı oldu.
	+ *Nilhan Osmanoğlu (d. 25 may 1987)*
	+ *Yavuz Səlim Osmanoğlu (d. 22 fevral 1989)*
	+ *Nilufər Osmanoğlu (d. 5 may 1995)*
	+ *Bərna Osmanoğlu (d. 1 oktyabr 1998)*
* **Nurhan Osmanoğlu** (d. 20 noyabr 1973, Dəməşq) — 15 aprel 1994-cü ildə Samir Hashem ilə evləndi.
* **Əbdülhəmid Qayıhan Osmanoğlu** (d. 4 avqust 1979)

1974-cü ildə Osmanlı sülaləsinin vətənə dönməsinə icazə verən qanunla Türkiyəyə geri döndü və ailəsiylə birlikdə İstanbulda yaşamağa başladı. Böyük qardaşı Dündar Əli Əfəndinin 18 yanvar 2021-ci ildə vəfat etməsinin ardından Osmanlı sülaləsinin rəisi elan olundu.

İstinadlar
----------

* Şehzade Harun Abdulkerim Osmanoğlu Kimdir? Arxivləşdirilib 2021-01-25 at the Wayback Machine
* Last heir to Ottoman throne passes away at 90
*
**İsgəndər bəy Məşədi Salman bəy oğlu Qəmbərəliyev** — 
İsgəndər bəy Məşədi Salman bəy oğlu Qəmbərəliyev (tarixi ədəbiyyatda Əliyev də yazılır. Qəmbərəliyev düzdür) 1888-ci il 
mayın 10-da Gəncədə anadan olmuşdur. 1906-cı il iyunun 1-də 6 sinifli Gəncə şəhər məktəbini bitirmişdi. Kollec registirliyinə yiyələnmişdi. 1917-ci ildən Yelizavetpol (Gəncə) qəza və xalq milisində xidmət etmişdi. Zaqafqaziya Komissarlığının əmri ilə 1918-ci il 
yanvar ayının 1-dən Gəncə şəhər xalq milisində 4-cü sahənin milis komissarı təyin edilmişdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə 1918-ci il iyun ayının 23-də Gəncənin ilk qubernatoru təyin olunmuş polkovnik İbrahim ağa Vəkilovun 25 sentyabr 1918-ci il tarixli əmri ilə İsgəndər bəy Qəmbərəliyev Gəncə şəhər polismeysterinin böyük köməkçisi (1-ci müavini) vəzifəsinə təyin edilmişdi. Daxili işlər naziri N.Yusifbəylinin 30 sentyabr 1919-cu il tarixli 133 nömrəli əmri ilə bu vaxtadək Gəncə polismeysterinin böyük köməkçisi vəzifəsində çalışan İsgəndər bəy Qəmbərəliyev Gəncə şəhərinin müvəqqəti polismeysteri təyin olunmuşdur. Sonra yenə daxili işlər naziri N.Yusifbəylinin 12 noyabr 1919-cu il tarixli 295 nömrəli əmri ilə İsgəndər bəy Qəmbərəliyev Şamxor (Şəmkir) qəzasının rəis əvəzi göndərilmişdi. Nəhayət, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər naziri Mustafa bəy Vəkilovun 18 fevral 1920-ci il tarixli 34 nömrəli əmri ilə İsgəndər bəy Məşədi Salman bəy oğlu Qəmbərəliyev 12 noyabr 1919-cu ildən sayılmaqla Şamxor qəzasının rəisi vəzifəsinə (1-ci dərəcə üzrə ayda 3.000 manat məvaciblə) təyin edilmiş və bu vəzifədə Cümhuriyyətin süqutuna qədər xidmət göstərmişdi.İsgəndər bəy Qəmbərəliyevlər otuzuncu illərin repressiyasına məruz qalmış

İstinadlar
----------

1. ↑  İltifat Şahsevən (Əliyarlı), İltifat Musa oğlu. İstiqlal fədailəri - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər Nazirləri və silahdaşları: 1918-1920 Bakı – Mütərcim – 2013

Həmçinin bax
------------
**Diaspor (mineral)** — mineral, α- AlOOH (və ya da HAlO2). Al qismən Mn3+, Fe3+, Cr ilə əvəz olunur.

Haqqında
--------

Diaspor - Rombik. Habitus lövhəvari, iynəvari. İkiləşmə {061} və {021} üzrə nadir. Ayrılma {010} üzrə mükəmməl, {110}, {210} və {100} üzrə qeyri-mükəmməl. Aqreqat: yarpaqvari, gizli kristallik, stalaktitəbənzər. Rəngi ağ, bozumtul; Mn ya da Fe qatışıqları ilə - boz, yaşıl, sarı, çəhrayı, qəhvəyi, qırmızı. Parıltısı şüşəlidən, almaz parıltısı kimi. Sərtliyi 6,5-7. Xüsusi çəkisi 3,36. Boksit yataqlarında filiz əmələ gətirən diaspor mineralı, bömit, hidrargillit, kao­linit və s. ilə assosiasiyada olur. Həmçinin korund, marqarit, xloritoid və başqaları ilə bir­gə metamorfogen, hidrotermal və başqa yataqlarda. Bəzən muskovit, hematit, korund, rutil və b. ilə birgə skarn və hidrotermal yataqlaqlarda rast gəlir. Alüminiumlu mineral və süxurların (nefelinli siyenit, peqmatit, porfirit və b.) dəyişilməsindən əmələ gəlir. Kaolinit, alunit, pirofillit və korund ilə assosiasiyadır. Alüminium filizi. Növ müxtəlifliyi: manqandiaspor.  Sinonim: *Kamenskit.*

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Müasir Ukrayna |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2776685776 |


1. ↑  rruff. International Mineralogical Association, Arizona Universiteti.
2. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
**Kekova adası** (*türk.* Kekova) — Türkiyə sahillərində yerləşən ada.

Coğrafiyası
-----------

Kekova adası Aralıq dənizində, Kaş şəhərindən bir qədər aralıda yerləşir. Adanın sahəsi 4,5 km²-dir. Adada təxmini olaraq 1850-ci ildən bəri yaşayış yoxdur. İnzibati baxımından eyni adlı dairəyə daxildir. dairənin sahəsi 260 km²-dir. Dairəyə Kekova adasından əlavə *Kaleköy* və Uçaız kəndləri daxildir. Bura Simen və Teymus qalıqlarında başqa antik dövrə aid olan Aperlai və Dolixiste şəhərlərinin xarabalıqlarıda daxildir.

Tarixi
------

Adanın şimal hissəsində b.e II əsrində zəlzələdən dağılmış dolixiste şəhərinin su altındakı qalıqları bu gündə qalır. Bir müddət ada bizanslılara məxsus olmuşdur. XIII əsrdə isə türklər tərəfindən ələ keçirilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi sonrası və İtaliyanın işğal zonası olan Meyisti adasına yaxın olması səbəbindən iki ölkə arasında sərhəd mübahisəsi olmuşdur. 1932-ci il Türkiyə-İtaliya konvensiyasına görə ada Türkiyə ərazisi olaraq tanınır.

Mənbə
-----

*
**Harshad Arora** (3 sentyabr 1987, Dehli) – Hind aktyor və model.

O, əsasən "Colors TV"də yayımlanan Əbədi Sevgi teleserialında "Zeyn Abdullah" və "Star Plus" telekanalında yayımlanan Dahleez serialında "Adarş Sinha" rolları ilə tanınmışdır.

Həyatı
------

### Erkən illəri

Harşad Arora 3 sentyabr 1987-ci ildə Dehli, Hindistan-da doğulmuşdur.

### Karyera

Arora televiziya debutunu Star Plus-un döyüş kriminal trillerində Har Yug Mein Aayega Ek — Arjun epizodu ilə etdi.
2013-cü ildən 2014-cü ilə qədər Hindistan Televiziya Akademiyası Mükafatı, Hindistan Telly Mükafatı və Kalakar Mükafatı da daxil olmaqla bir çox mükafat qazanan Colors TV-nin Əbədi Sevgi(serial) (Beintehaa) adlı seriyalında Preetika Rao (Aaliya Zain Abdullah) ilə birlikdə baş rol olan Zeyn Osman Abdullah (Zain Osman Abdullah) rolunu oynadı.

2015-ci ildə Arora Colors TV-nin Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 6-ya qatıldı. 2016-cı ildə Tridha Choudhury-ilə birlikdə Star Plus-un Dahleez qanuni dramında Adarsh Sinha rolunu oynadı.
2016–2017-ci illərdə Arora,Ragini Nandwani ilə Life OK-un fövqəltəbii dramı *SuperCops vs Supervillains*-də Jai rolunu oynadı.
2018-ci ildə Star Bharat-ın fantastik Mayavi Maling serialında Angad rolunu oynadı. 2019-cu ildən bəri Arora, Anusha Mishra və Priyanka Purohit ilə SAB TV-nin *Tera Kya Hoga Alia*-da Alok rolunu oynamışdır.

Filmoqrafiya
------------

| İl | Seriyal | Rol |
| --- | --- | --- |
| 2013–2014 | *Beintehaa* | Zain Osman Abdullah ( Zeyn Osman Abdullah) |
| 2014 | *Jhalak Dikhhla Jaa (season 7)* | Qonaq |
| 2015 | *Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 6* | İştirakçı |
| 2016 | *Dahleez*  | Adarsh Sinha IAS |
| 2016–2017 | *SuperCops vs Supervillains* | Jai |
| 2018 | *Mayavi Maling* | Rajkumar Angad |
| 2019–2020 | *Tera Kya Hoga Alia* | Alok Parihar |
| 2020 | *Kuch Smiles Ho Jayein… With Alia* | Alok Parihar |

İstinadlar
----------

1. ↑  "harshad-arora-of-beintehaan-fame-loves-watching-food-shows/articleshow". 2016-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-09.
**Qala neft yatağı** — Abşeron yarımadasının şərq hissəsində, Bakı şəhərinin 32 km-liyində, Binə, Mərdəkan və Qala kəndlərinin arasında yerləşən neft yatağı.

Yatağın geoloji quruluşunda Abşeron, Akçaqıl mərtəbələri və Məhsuldar qat çöküntüləri öyrənilmişdir. Bir neçə quyuda Pont mərtəbəsinin (üst hissəsi) çöküntüləri də açılmışdır. Yataq assimetrik braxiantiklinal qarışıqla əlaqədardır. Qarışıq tektonik pozulmalarla mürəkkəbləşmişdir. Cənub-şərq periklinalın oxu yaxınlığında Köhnə Qala və Türkan sahələri var. Qala neft yatağı sahəsində sənaye əhəmiyyətli neft-qaz yatağı ilk dəfə 1932-ci ildə kəşf edilmişdir. Burada Məhsuldar qatın bütün dəstələri ("Fasilə"dən başqa), Köhnə Qala, Türkan sahələrində isə yalnız Qırmakialtı və Qala dəstələri neftlidir.

Qala yatağından çıxan neft xalq arasında müalicədə geniş istifadə olunur. Sahəsi 864 hektardır. Yataq "Azneft" İB-nin H.Z.Tağıyev adına Neft və Qazçıxarma İdarəsi tərəfindən istismar olunur. Yer səthinə qaz çıxışlarının təzahürü burada karbohidrogen yığımlarının olmasını təsdiqləyib. İlk dəfə burada aparılan kəşfiyyat işləri 1887-ci ilə təsadüf edir. Burada Sorokin və Simenoviç ilk kəşfiyyat işləri aparb, onların ardınca Şeqren (1891-ci il) və D.V.Qolubyatnikov bu işi davam etdiriblər. Qazma işlərinə 1904-cü ildə başlanılıb. 1904-1917-ci illərdə Nobel firması tərəfindən dərinliyi 64, 642 və 861 metr olan 3 ədəd quyu, Bekendorf tərəfindən dərinliyi 51, 317, 401, 526, 535 metr olan 5 ədəd quyu, "Xəzər-Qaradəniz" cəmiyyəti tərəfindən Qala gölü sahəsində qaz çıxışları olan sahədə dərinliyi 1188 metr olan 1 ədəd quyu qazılıb və müsbət nəticələr alınıb. Bura qədər aparılan işlər kəşfiyyatın I mərhələsi olub. Kəşfiyyatın II mərhələsi 1924-cü ilə təsadüf edir. Qolubyatnikov Qala yatağını neftlilik cəhətcə Suraxanı yatağı ilə müqayisədə birinci hesab edib. Onun təklifi əsasında qaz çıxışları olan sahəyə quyuların qazılmasına başlanılır. 1932-ci ildə 20 saylı quyu 705-740 metr dərinlikdən gündəlik 400-500 ton hasilatla neft fontanı vurur. Bununla da yatağın sənaye əhəmiyyətli işlənilməsinə başlanılıb. Beləliklə, Qala yatağının neftliliyi təsdiq olunduqdan sonra yataqda istismar işlərinə start verilir. Yataq üzrə maksimum hasilat 1938-ci ildə 4439 min ton olub. İşlənmənin əvvəlindən yataqda 1517 quyu qazılıb və bu quyulardan 58,4 milyon ton neft, 9,7 milyard kubmetr qaz çıxarılıb. Qala yatağında çıxarılan neftdən hələ qədim zamanlardan məişətdə istifadə olunmuşdur. Burada 600-700 metr dərinlikdən B və C horizontundan (laylarından) çıxarılan ağ neft-kerosin məişətdə həm yanacaq kimi, həm də müalicə məqsədi ilə istifadə olunmuşdur. Sovet dövründə də köhnə quyulardan bu kerosini çıxararaq istifadə edərdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Vüqar Həsənov.* "Qurudakı karbohidrogen yataqları uzun illər perspektivliyini qoruyacaq" (az.). 23-09-2021. 2021-12-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 02-12-2021.

Mənbə
-----

* Гала нефт јатағы // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. III ҹилд: Гајыбов—Елдаров. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1979. С. 9–10.
**Cose della vita** — orijinalı 1993 - cü ildə Eros Ramazotti tərəfindən ifa edilmiş mahnı. Mahnı dünyada o qədər də böyük uğur qazanmamış və ən yüksək yerə İsveçrə hit paradında qalxmışdır ki, burada da mahnının qazandığı zirvə yeddinci yer idi. Eros Ramazottinin Cose della vita mahnısına çəkdirdiyi klipin rejissoru Spike Lee olmuşdur.

Mahnıya ikinci həyat isə Tina Törnerin sayəsində verilmişdir. Belə ki, 1997-ci ildə mahnı Eros Ramazotti və Tina Törnerin ifasında - bu dəfə duet şəklində yenidən lentə alınmışdır.

Tina Törner mahnını özünü yazdığı ingilis dilində olan sözlərlə ifa etmiş və bundan sonra mahnı "Cose Della Vita - Can't Stop Thinking of You" adlandırılmışdır.

Mahnının duet versiyası dünyada böyük uğur qazanmış və sevilmişdir. Bir çox dünya ölkələrində hit paradlarda da uğur qazanmış mahnı ən yüksək yerə Almaniya və Niderlandda yüksəlmiş və dördüncü yerə qədər irəliləmişdir.

Cose della vita mahnısı Tina Törnerin 2004 - cü ildə çıxardığı All the Best adlı albomuna da daxil edilmişdir.

Hit parad nəticələri
--------------------

**Eros Ramazotti**

| Yeri | Hit parad |
| --- | --- |
| 7 | İsveçrə |
| 15 | Avstriya |
| 11 | Niderland |
| 30 | Almaniya |
| 15 | İsveç |
| 17 | Hot Latin Tracks |
| 14 | Fransa |
|

**Eros Ramazotti & Tina Törner**

| Yeri | Hit parad |
| --- | --- |
| 4 | Almaniya |
| 4 | Niderland |
| 6 | European Top 100 |
| 6 | Fransa |
| 1 | Latvian Airplay Top |
| 7 | İsveçrə |
| 8 | Belçika (Wallonia) |
| 10 | Avstriya |
| 10 | Latin Pop Airplay |
| 11 | Polşa |
| 11 | World |
| 18 | Hot Latin Tracks |
| 21 | Belçika (Flanders) |
| 37 | İsveç |
|

Xarici keçidlər
---------------

* Eros Ramazzotti - Cose Della Vita YouTube - da bax
* Eros Ramazzotti və Tina Törner - Cose Della Vita YouTube - da bax
**Harput qalası** (*Süd qalası*) — e.ə. XIII əsrin əvvəllərində Urartu krallığı tərəfindən qurulmuş olub cənubunda bir Urartı Açıq hava məbədi yerləşir. Qala VI əsrdə Fars hakimiyyətinə girmiş, XVII-XV əsrlərə aid I əsrdən etibarən Roma, Sasani, Bizans, Abbasi, Artukoğulları, Səlcuqlular, Dulkadiroğulları, Ağqoyunlular və Osmanlı Dövlətinin hakimiyyətlərinə girmişdir. Bu mədəniyyətlərə aid izləri qala divarları, qapılar və bürclər üzərində görünür, qalanın şimal-qərb uc hissəsində bir Artuk sarayının qalıqları yerləşir. Qalanın şərq hissəsində yerləşən Məryəm Ana kilsəsi IV əsrdə inşa edilmiş, bir divarı qalanın oturduğu qayaya oturan bir kilsədir. İç divarlarında bir çox kitabə görünür. İç qala və xarici qala olmaq üzrə iki hissəsindən meydana gəlmişdir. Xarici divarlar tamamilə dağıdılmışdır. Sadəcə Harputa girişdə bir bürc qalıq görünür. Süd qalası adlandırılan iç qala yalçın qayalar üzərində inşa edilmişdir. Qalanın içində olan 60-70 il əvvələ qədər bütün quruluşları ilə böyük bir məhəllənin olduğu söylənilir. Quruluşlar bu gün tamamilə dağıdılmışdır. Artuklu, Ağqoyunlu və Osmanlı dövrlərində bərpa olunmuşdur. 2005-ci ildə qapısı və bürcləri bərpa edilmişdir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Harput qalası*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Elazığ Harput Kalesi, Harput Kalesinin Özellikleri ve Harput Kalesiyle ilgili efsaneler Arxivləşdirilib 2016-02-26 at the Wayback Machine
**Cotto di Bondone** (it. Giotto di Bondone; 1267, 1276 və ya 1266, Vikkyo[d], Toskana[…] – 8 yanvar 1337, Florensiya[…]) – Orta əsrlər İntibah dövrünün Protorenesans mərhələsinin çox görkəmli italyan rəssam və heykəltəraşı.

Həyatı
------

Cotto di Bondone və ya sadəcə Cotto təxminən 1266-cı ildə Florensiya ətrafında Kolle de Vespinyano kəndində kəndli ailəsində dünyaya gəlib. Çimabuenin tələbəsi olub. Çimabuenin kiçik çoban Cottonun çöldə qoyun çəkməsini görməsi və onun istedadına heyran olması haqqında hekayət artıq ədəbi əfsanəyə çevrilmişdir.

1304-1306-cı illərdə Cotto özünün ən məşhur əsərlərini – Paduya şəhərindəki del Arena kapellasının monumental divar rəsmlərini yaradır. Kapellanın divarlarında üç cərgədə yerləşdirilmiş freskalarda rəssam İsa peyğəmbərin və Müqəddəs Məryəmin həyatından bəhs edən əfsanələrin təsvirlərini verir. Bunlardan "İsanın meyiti üstündə ağlaşma"da iştirakçıların hisslərini, baş vermiş faciəni böyük ustalıqla canlandırması freskanı Cottonun şah əsərlərindən biri edir. Həmin cərgədəki "İudanın öpüşü" freskası gərgin və dramatik bir anı: insan xəyanətini əks etdirərək, böyük bəşəri hisslər doğurur və rəmzi məna daşıyır. Cottonun yaradıcılığı İtaliya boyakarlığının sonrakı əsrlərdə inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Siyena məktəbi çərçivəsində yaranmış əsərlərdə qotika və Bizans sənətinin təsiri çox güclü olmuşdur. Elə buna görədir ki, onların boyakarlıq əsərlərində fon əvvəlki kimi saya, çox vaxt qızılı rəngdə, təsvirlər isə dekorativ və kiçildilmiş ölçülərdədir. Siyena məktəbinin ən görkəmli nümayəndələri Duçço, Simone Martini və Ambrocco Lorensetti kimi boyakarların yaradıcılığı məhz bu keyfiyyətləri ilə fərqlənir.

Qalereya
--------

* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
2. 1 2 3 4  .
3. 1 2 3 4  .
4. 1 2 3 4 5 6  .
5. 1 2  .
6. 1 2  .
7. ↑  .

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Rəssam** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |


| ⛭Cottonun əsərləri |
| --- |
| 
* *Müqəddəs Fransiskin Stiqmatanı qəbul etməsi*
* *Badia poliptixi*
* *Naviçella*
* *Onissanti Madonnası*
* *Stefaneski triptixi*

 |
**Argentavis** (*lat.* Argentavis magnificens — «Nəhəng argentina quşu») — Nəslikəsilmiş Teratornithidae quş fəsiləsinə aid növ. Onlar üst Miosen dövründə Cənubi Amerika ərazisində yayılmışdır.

Görünüşü
--------

Argentavis elmə məlum olan və dünya tarixində uçmağı bacaran ən böyük quş hesab edilir. 2014 ildə Pelaqornisə aid yeni ( *Pelagornis sandersi* ölçülərinə bərabər) növ aşkarlanır Argentavisə qədər ən iri uçmağı bacaran quş Dəniz yalançıdiş quşlar (Pelagornithidae fəsiləsinə aid) hesab edilir. Onların qanadlar arasında məsafə 6 metr təşkil edirdi.

Argentavis 5—8 milyon il önçə əvvəl müasir Argentina ərazisində yayılmışdır. Onun çəkisi 70 kq təşkil edirdi. Onların hündürlüyü 1,26 m, qanadlar arasında məsafə 7 metr təşkil edirdi Kəlləsi 45 sm uzunluğa malik idi. Çiyin sümüyü 1 metr təşkil edirdi. Yumutada formalaşma dövrü 2,5 ay olması düşünülür. Argentavis anatmik qruluşuna görə qədim qağayılara bənzəyir. Onlar öz şikarlarını diri şəkildə udurdular. Onlar çox böyük ehtimal ki, sürünən dəstələrini öz bədənləri ilə bir künçə sıxaraq şikarlarını udurdular. Onlar heç vaxt Leş yeyən olmamışlar

Alimlərin fikirncə onlar sərbəst uca bilirdilər. Onlar aeroplana bənzəyirdi. Aşağıdan müşahidə zamanı onlar Ağbaş qartalın ucuşunu xatırladardı. Belə düşünülür ki, onlar 240 km/saat ucuş qabiliyyətinə malik imiş. Onları eniş qaydası hələdə alimləri düşündürür.

Oxşar növlər
------------

* *Aiolornis* — Qanadlar arası məsafə — 5 metr.
* *Teratornis* — Qanadlar arası məsafə — ən azı 4 metr, çəkisi — 15 kq

İstinadlar
----------

1. ↑  *Александр Телишев.* "Крылатый флагман кайнозоя". Русская планета. 2014-07-08. 2014-07-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-08.
2. ↑  (Qanadlar arasında məsafə Albatroslardan iki dəfə böyükdür)
3. ↑  "Биологи выявили ограничитель роста больших птиц". Membrana. 2009-06-19. 2012-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-08.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17351700
* Wikispecies: Argentavis magnificens
* EoL: 47444117
* Fossilworks: 137174
* GBIF: 4966746

 |
**Erik Vluymans** (1963-cü il martın 24-də anadan olmuşdur) – hollandiyalı caz trubaçısı.

Vluymans əvvəlcə Rotterdam Musiqi Akademiyasında təhsil almış, burada klassik musiqinin əsaslarını öyrənmişdir. Müvafiq fakültənin musiqiçiləri ilə tanış olduqdan sonra cazla maraqlanmağa başlamışdır. 1988-ci ildə Akademiyanı fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təhsilini Nyu-Yorkda davam etdirmişdir. Burada o, Donald Berddən trubada ifa sənətinin sirlərini öyrənmiş, təcrübə topladıqdan sonra Frenk Foster və Merser Ellinqtonun böyük qruplarında çıxış etmişdir.

O, öz ifa texnikasını yüksək səviyyədə saxlamaq uçun klassik biliklərini praktikada tətbiq edirdi. Klassik musiqidən caz üçün istifadə etməsi onun öz improvizasiya ideyalarını formalaşdırılmasına imkan verirdi. Vluymans xüsusi elektron effektlərdən istifadə etməklə trubada ifasını daha da gözəlləşdirirdi.

Vluymans böyük holland musiqiçiləri (o cümlədən pianoçu Mixail Borstlap və violonçelçi Ernst Raytsiger) ilə əməkdaşlıq etməklə yanaşı, 1989-cu ildən etibarən bir sıra beynəlxalq layihələrə qoşulmuşdur. Bu layihələr arasında onun amerikalı təbilçi Co Beron, basist Mark Conson və pianoçu Con Teylor ilə birgə işini qeyd etmək olar. Nəticədə 1999-cu ildə onların "Bitches and Fairy Tales" albomu Edison medalına layiq görüldü. Digər əməkdaşlıq nümunələri kimi fransız-veytnamlı gitaraçı Ven Li, alman klarnetçisi Teo Yorgensmann, isveçli basist-violonçelçi Lars Denielsson və finlandiyalı təbilçi, zərb alətlərində çalan Markku Ounaskari, amerikalı basist Cimmi Haslip ilə birgə işi, habelə norveçli bəstəkar Erik Lars Qudim və nyu-cazın banisi Buqqe Vesseltoft ilə birgə layihələri göstərmək olar.

2003-cü ildə o, Hollandiyanın ən nüfuzlu "VPRO/Boy Edgar Award" mükafatına layiq görülmüşdür. Son iki albom – "Summersault" (2006-cı il) və "Gatecrashin’" (2007-ci il) ona Hollandiyanın musiqi sahəsində ən yüksək mükafatı olan Edison medalı qazandırmışdır...

"JazzTimes" jurnalının yazdığı kimi, "Vluymansın ifası aydın və inamlı olması ilə seçilir, bu ifa Klifford Braunun melodikliyini, Maylzın ifa tonlarının çoxunu özündə birləşdirir, lakin onları təqlid etmir".

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ***Musiqiçi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Şəfizadə Mehdixan** (1873 Tufarqan, İran -1943 Təbriz, İran) — Cənubi Azərbaycan teatr xadimi, rejissor, İran sosial-demokrat ictimaiyyun-amiyyun("Mücahid")partiyasının Təbriz təşkilatının yaradıcılarından biri olmuşdu. 1909-cu ildə Azərbaycan artistləri dəstəsi teatr truppasını təşkil etmişdi. Polis tərəfindən təqib olunduğuna görə Tiflisə köçmüş, burada Cəlil Məmmədquluzadə, Azərbaycan və gürcü səhnə xadimləri ilə, sosial- demokratlarla əlaqə saxlamış, aktyorluqla məşğul olmuşdur. Şəfizadə 1919-cu ildə Təbrizə qayıtdıqdan sonra "Xeyriyyə teatrı" təşkilatçılarından biri olmuş, "Azərbaycan maarifinin islah və tərəqqisi uğrunda" teatr cəmiyyətində rejissorluq etmişdir (1922)

"Ağa Məhəmməd şah Qacar" (Ə B Haqverdiyev)," Leyli və Məcnun"," Arşın mal alan", "Məşədi İbad"(Ü Hacıbəyov) və s əsərləri tamaşaya qoymuşdur. Səfizadənin təşəbbüsü ilə "Şir-e xorşid"( "Şir və Günəş") teatrı yaradılmışdı. Şəfizadə Cənubi Azərbaycan teatrının təşkili və inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır.

1. ↑  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
**Şərqi Aralıq Dənizi qaz kəməri** (yaxud **EastMed layihəsi**) - Aralıq dənizinin şərqindən İtaliyaya qədər çəkilməsi planlaşdırılan təbii qaz boru kəməri. 2019-cu ilin 20 mart tarixində ABŞ-nin dövlət katibi Mayk Pompeonun iştirakıyla Yunanıstan, yunan Kipri və İsrailin hökumət rəhbərləri arasında Şərqi Aralıq Dənizi (EastMed) qaz boru xəttinin çəkilməsi barədə müqavilə imzalanıb. Müqaviləyə əsasən, Yunan Kiprinin cənubundan hasil olunacaq təbii qaz Kiprdən dənizlə Yunanıstanın Krit adasına, oradan Yunanıstanın əsas ərazisinə, buradan isə İtaliyaya çəkiləcək qaz boru xətti vasitəsilə nəql olunacaq. Avropa Birliyi tərəfindən dəstəklənən layihəyə ilkin olaraq 34.5 milyon avro vəsait ayrılıb. Layihənin ümumi dəyərinin 7 milyard dollar olacağı və 7 il ərzində başa çatacağı proqnozlaşdırılır. Ancaq Liviya ilə Türkiyə arasındakı memaranduma əsasən, qaz kəməri Türkiyənin iqtisadi zonasından çəkilməlidir və buna görə Şərqi Aralıq Dənizi Qaz Forumunun rəhbərləri Ankara ilə razılaşmalı olacaqlar.
**Həsənağa Novruz oğlu Əliyev** (16 aprel 1923, Binə, Bakı qəzası) — fəxri neftçi, əməkdar həkim, tibb elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Həsənağa Novruz oğlu Əliyev 1923-cü ildə Bakı şəhəri Binə kəndində anadan olmuşdur. O 1941-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinə daxil olmuş, 1946-cı ildə isə oranı müvəffəqiyyətlə bitirmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1941–1945-ci illər müharibəsi qələbə başa çatdıqdan sonra Azərbaycan neft sənayesi daha böyük sürətlə başa çatdıqdan sonra Azərbaycan neft sənayesi daha böyük sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Nefçilərə tibbi yardım, həmçinin onların ümumi və peşə xəstəliklərinin müalicə məsələsi gənc həkim Həsənağa Əliyevə həvalə edilir. Onun fəaliyyəti kiçik tibb məntəqəsindən başlayır. İş şəraitinin ağırlığı və özünəməxsus dəniz şəraitində işləyənlər arasında peşə və yolxucu xəstəliklərin həcmini günü-gündən artırırdı. SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin rəhbərliyi qarşısında nefçilər üçün xüsusi xəstəxana və poliklinkanın tikilməsi məsələsini qaldırır. Həsənağa Əliyevin əzmkarlığı və gərgin əməyi nəticəsində 1956-cı ildə 100 çarpaylıq xəstəxana və poliklinika-SSRİ-də nefçilər üçün ilk müalicə profilaktika müəssisəsi istifadəyə verilir.1973-cü ildən etibarən onun ixtira etdiyi maqnitoterapiya aparatı xəstəxana şəraitində müalicə üçün geniş tətbiq olunmaqdadır.

Mükafatları
-----------

* "Şərəf nişanı" ordeni
* Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (Azərbaycan SSR)
* Xalqlar Dostluğu ordeni
* Əməkdar həkim
* Fəxri Nefçi
* BMT-nın Təhlükəsizlik və Əmək Gigiyenası Komitəsinin üzvü
* "Yunesko" və Avro Birliyinin Beynəlxalq Kadrlar Akademiyasının professoru

Haqqında
--------

* "Yeni ideyalar sorağında" Günay qəzeti, 22 iyul, 1997
* "Жизинь на благо общества" "Ежедневнıe новости" qəzeti, 12 fevral, 199-cu il
* "İмперия доктора Алиева" Бакинский рабосий qəzeti

İstinad
-------

1. ↑  T. Səlimov -Şağani Binə Bakı-2001
**Şərq qarağatı** (*lat.* Ribes orientale) — bitkilər aləminin daşdələnçiçəklilər dəstəsinin motmotukimilər fəsiləsinin qarağat cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda, Şimali İranda, Türkiyədə yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1 m-ə çatan koldur. Zoğları hamar və ya tikanlıdır. Yaşlı budaqların qabığı uzun saplaq şəklində soyulur. Yarpaqları tökülən, neştərvari, saplaqlı, 3-5 dilimli, cərgə ilə düzülmüş, tünd yaşıl, hər iki tərəfdən zəif tüklərlə və çoxlu miqdarda vəziciklərlə örtülüdür. Yarpaq dilimlərinin kənarları dəyirmi-böyrəkvari dişlidir. Tumurcuqları az miqdarda dərivari və ya otlu pulcuqlara malikdir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ikicinsli və ya bircinsli, ağımtıl rəngdədir. Çiçək qrupu sıx salxımşəkilli, dəstə halında və ya tək-tək yerləşir. Yumurtalığı çılpaq və ya vəzicikli olub, tikansızdır. Sütuncuqları 2 ədəd olmaqla, yuxarıdan mərkəzə qədər bitişikdir. Çiçək saplağı çiçəkyanlığına malik olub, qaidəsindən yumurtalığa bitişmişdir. Ləçəkləri xırda, gözə çarpmayandır. Erkəkcikləri 5, çiçək salxımları 2-3 sm uzunluqdadır. Dişi çiçək salxımları xırdadır. Meyvəsi çoxtoxumlu giləmeyvə, qırmızı rəngli, çılpaq və ya seyrək ziyillərlə örtülüdür. Meyvəsi iyul ayında yetişir. Toxum və qələmlə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Orta dağ qurşaqlarında, daşlı yamaclarda, dağ ətəklərində, meşəliklərdə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Quba, Oğuz, Naxçıvan və Lənkəranda yayılmışdır. Abşeronda bağ və parklarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Tək əkinlərdə istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4425196
* Wikispecies: Ribes orientale
* EoL: 583207
* EPPO: RIBOR
* EUNIS: 173123
* FoC: 241000693
* GBIF: 2986141
* GRIN: 31847
* iNaturalist: 568058
* IPNI: 792893-1
* IRMNG: 11307074
* ITIS: 24492
* NCBI: 208501
* Plant List: kew-2426483
* PLANTS: RIOR5
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:792893-1
* Tropicos: 29100533
* WFO: wfo-0000405122

 |
Tarixi
------

İnsanlar hələ qədim dövrlərdən xalça toxumağı bacarırdılar. Bizim günlərə qədər qorunub-saxlanmış ən qədim şərq xalçasının yaşı, ekspertlər tərəfindən belə müəyyənləşdirilib. Pazırıq kurqanlarından tapılmış toxuculuq nəsnələri içində "Pazırıq xalısı" adı ilə məşhur olan 4,5×6,5 m ölçülü qırmızı rəngli keçə üzərində incə yun ipindən toxunan xalçanın yaşı təxminən 2500 ildir.

Bu gün toxunan müasir xalçalarda tək qədim dövrün motivləri deyil, eyni zamanda müasir dövrün motivləri və çağdaş tərzlər də öz yerini tapır. Şərq xalçasının əllə toxunmuş naxışları heç vaxt təsadüfi olmur. Hər ornamentin arxasında sirli-sehrli bir məna durur. Əllə toxunulmuş şərq xalçalarının büsatının sirri xammalın seçimində, rənglərin ahəngində, dizaynın gözəlliyində və məhsulun mükəmməl keyfiyyətindədir. Əllə toxunmuş xalça sırf məişət əşyasından başqa, həm də incəsənət əsəri sayılır.

Şərq xalçaları Avropada
-----------------------

XIV–XVI əsrlərdə Avropanın Şərqlə ticarət əlaqələri Şərq xalçalarının və müxtəlif toxuculuq məmulatlarının ixracına səbəb olmuşdur. Xalçalar Avropaya Bizansdan, Türkiyədən, Azərbaycandan, Türkmənistandan, Levantdan, Misirdən və Şimali Afrikadan gətirilirdi.

Avropada bu xalçalar olduqca populyar idi və məişətdə geniş istifadə olunurdu: onları saraylara döşəyib, kilsədə mehrabın altına sərib, ictimai bayramlar zamanı eyvandan və divarlardan asırdılar.

Həmçinin bax
------------

* Xalça
* Azərbaycan xalçaları

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bərdə (saqa-oğuz) xalısı". 2016-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-08.
2. ↑  Avropada Şərq xalçaları [*ölü keçid*]
**Yeni Türkiyə Partiyası**(YTP) — 2002-2004-cü illərdə mövcud olmuş sol mərkəzçi siyasi partiyadır.

Tarixi
------

22 iyul 2002-ci ildə Demokratik Sol Partiyadan (DSP) ayrılan Xarici İşlər Naziri İsmayıl Cem, Baş nazir müavini Hüsaməddin Özkan, İqtisadiyyat Naziri Kamal Dərviş və Muş millət vəkili Zeki Ekerin rəhbərlik etdiyi bir qrup deputat tərəfindən təsis edilib.
Demokratik Sol Partiyasında 8 iyul 2002-ci ildə başlayan istefa prosesindən sonra, Mustafa Yılmaz istisna olmaqla partiyadan ayrılan 64 millət vəkilindən 63-ü Yeni Türkiyə Partiyasına üzv oldu.
İsmail Cem sol mərkəzdə olan partiyanın ilk və yeganə lideri idi.
İqtisadiyyatdan məsul dövlət naziri olaraq 57-ci Hökumətdə iştirak edən Kamal Dərviş, partiyanın yarandığı dövrdə Cem və Özkanla birlikdə hərəkət etsə də, qısa müddətdən sonra Cümhuriyyət Xalq Partiyasına (CHP) keçdi.

3 Noyabr 2002-ci ildə keçirilən növbədənkənar ümumi seçkilərdə 1,15% səslə varlıq göstərə bilmədiyi üçün başda Hüsamettin Özkan olmaqla partiyadan böyük fasilələr yaranmışdı.
2004-cü il yerli seçkilərdə səslərin 0,32%-ə düşməsi və İsmayıl Cəmin ağır xəstələyi səbəbindən YTP siyasi varlığını daha çox davam etdirə bilmədi.
3 oktyabr 2004-cü ildə İsmail Cem, CHP lideri Dəniz Baykalın YTP-nin CHP-yə qatılmaq çağırışını qəbul etdiyini açıqladı.
24 oktyabr 2004-cü ildə Ankarada da keçirilən Yeni Türkiyə Partiyasının Böyük Qurultayında başqan İsmayıl Cem-in təklifi qəbul edilmiş və 315 nümayəndədən 303-nün səsi ilə CHP-yə üzv olmaq qərarı verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-12-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-31.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-05-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-31.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (Türkçe). 2023-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-31.
4. ↑  Kemal Derviş çatı aday olabilir mi Arxivləşdirilib 2015-04-02 at the Wayback Machine, odatv.com, 29 Mayıs 2014.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-09-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-31.
**Ruqova kanyonu** (alb. Gryka e Rugovës; *serb.* Руговска клисура) — qismən tanınmış Kosovo Respublikasının Peç şəhəri yaxınlığında yerləşən çay kanyonu. Kanyon Monteneqro sərhəddinə yaxın ərazidə yerləşir. 25 km uzunluğa və 1000 metr dərinliyə malikdir. Avropanın ən dərin kanyonlarından hesab edilir. Kanyon Peç buzlağının fəaliyyəti sayəsində formalaşmışdır. Daha sonra isə Peçska-Bistrisa çayının erroziya fəaliyyəti sayəsində formalaşır.

1985-ci ildə Ruqova kanyonu geoloji, speleoloji, hidroloji və botanik əhəmiyyəti nəzərə alınaraq qoruma altına alınmışdır.

Coğrafiyası
-----------

Qısa ancaq güclü çay olan Peçska-Bistrisa çayı Jleb və Koprivnik dağlarının arasında yerləşir. Dərə Peç şəhərindən 3 km qərbdə qərarlaşır. Çay 6 km məsafədə kanyondan vertikal kənarlara malik dərə ilə axır. Sonrakı ərazilərdə isə kanyonun kənarı ilə Kosovodan və Monteneqro istiqamətdə yol gedir.

Kanyonun orta dərinliyi 650–1000 metrdir. Burada suxurlar əsasən mərmər, əhəng daşı və gil suxurlarından ibarətdir. Kanyonun yuxarı hissəsi bir buzlaq çuxurudur. Əsasən şərq sahilində yaşayış məntəqləri vardır. Qərbinə isə insanlar yay ayları gəlirlər. Kanyonda çoxlu sayda şəlalələr vardır. Onların ən hündürü çayın 6-cı kilometrliyində yerləşir. Şəlalə 25 metr hündürlüyə malikdir. Kanyon boyunca çoxlu mağaralar vardır. Onların çoxu hələ də araşdırılmamışdır. Ən məşhurları — *Gryka e Madhe*, *Shpella e Karamakazit* və *Shpella e Kallabes*.

### Böyük Kanyon mağarası

Böyük Kanyon mağarası (*Gryka e Madhe*) Ruqova dərəsinin 8-ci kilometrliyində, çay yatağından 60 metr yuxarıda yerləşir.

Kanyon ilk dəfə 1993-cü ildə aşkarlanmıışdır. Ancaq yerli əhaliyə kanyon daha əvvəllər məlum olmuşdur. Kanyonun hazırda 5 qatı araşdırılmışdır. Mağaranı Slovakiya, Bolqarıstan ekspertləri və "Aragoniti", KEPA artaşdırmışdır.

Əhəmiyyəti
----------

Ruqova kanyonu dağ turizmi və mağara araşdırmaçıları üçün əlverişli ərazidir. Ərazidə hələki balkanlarda ilk olan Via Ferrata təşkil olunmuşdur.

Dərənin qutaracağında serb provaslav kilsəsinə tabe olan Peç monastrı yerləşir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-22.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2016-04-15 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-22.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2016-03-03 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-22.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2018-01-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-03-22.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2016-04-15 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-22.
6. ↑  "Udhëtimi në Shtegun e Hekurt". 2014-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-22.
**Rubenilər** (*ing.* Ռուբինեաններ) — Kilikiyaya hakim olan və Kilikiya çarlığını quran erməni sülaləsi. Sülalənin adı onun qurucusu, erməni çarı I Rubendən götürülür. Rubenilər 1080-ci ildən XIII əsrin ortalarına qədər Kilikiyanın çarları və sonradan kralları idilər. Onlardan sonradan Hetumilər tərəfindən əvəz edilmişdir.

Kilikiya çarlığı Avropa ölkələri ilə çox yaxın əlaqələr qurmuş və Səlib yürüşləri dövründə əhəmiyyətli bir rol oynamışdır. Xristian ordularına Yerusəlim şəhərinə doğru gedən yollarda sığınacaq olmuş və onlara təminat vermişdilər. Avropalı səlibçi ailələri ilə qarşılıqlı evlilik Rubenilər üçün adi bir hal idi və Avropanın dini, siyasi və mədəni təsiri güclü idi.

Ədəbiyyat
---------

* *Baumstark, Anton.* On the Historical Development of the Liturgy. Collegeville, MN: Liturgical Press. 2011. ISBN 9780814660966.
* *Boase, T. S. R.* The Cilician Kingdom of Armenia. Edinburgh: Scottish Academic Press. 1978. ISBN 0-7073-0145-9.
* *Edwards, Robert W.* The Fortifications of Armenian Cilicia: Dumbarton Oaks Studies XXIII. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University. 1987. ISBN 0-88402-163-7.
**Mişel Djotodiya** — 24 mart 2013-cü ildən 10 yanvar 2014-cü ilə qədər Mərkəzi Afrika Respublikasının prezidenti olmuş siyasi və hərbi xadim. Bundan əvvəlsə o Mərkəzi Afrika Respublikasında münaqişədə iştirak edən Seleka üsyançı koalisiyasına rəhbərlik edib və 2013-ci ilin fevralında sülh müqaviləsinə uyğun olaraq, müdafiə nazirinin birinci müavini təyin olunub. 10 yanvar 2014-ci ildə Mişel Djotodiya ölkəni əhatə edən zorakılıq dalğasının öhdəsindən gələ bilməməsi səbəbindən ölkə prezidentinin səlahiyyəti adından könüllü imtina edib və Beninə qaçıb.

Həyatı
------

Mişel Djotodiya 1949-ci ildə Vakaqa şəhərində anadan olub. O SSRİ-də təhsil alıb və 10 il müddətində burada yaşayıb. O, burada ailə qurmuşdu və övladı var idi. 1980-ci illərdə o öz ölkəsində vergi xidməti əməkdaşı olmuşdu. Sonra Djotodiya iqtisadi planlaşdırma nazirliyində,bundan sonra isə xarici işlər nazirliyində çalışıb. Sudanın Nyala şəhərində konsul kimi xidmət göstərmişdi.
2004-2007 illərin vətəndaş müharibəsi zamanı Mərkəzi Afrika Respublikasının azad edilməsi uğrunda Vətənpərvər və demokratik qüvvələr birliyinin prezidenti idi. Müharibə zamanı Djotodiya Beninin Katonu şəhərində sürgündə olub. 2007-ci il noyabrın 20-də o öz nümayəndəsi ilə birlikdə Benin hökumətinin sorğusu əsasında məhkəmə qərarı olmadan həbs edilib. Onlar 2008-ci ilin fevralında sərbəst buraxılıblar.

2012-ci ilin dekabrından Djotodiya Seleka üsyançıların koalisiya başçılıq edir. 2013-ci ilin yanvar ayında prezident Fransua Bozize sülh danışıqlarında baş nazir postuna müxalifət nümayəndəsinin və üsyançıların qəbul edilməsinə razılıq verib. Nəticədə, fevralın 3-də baş nazir Nikolas Tyanqaye təsdiq edilib və Djotodiya müdafiə nazirinin birinci müavini təyin olunub.Bozize verilən vədləri yerinə yetirmədiyi üçün sülh sazişi pozulub və Seleka döyüş əməliyyatlarını bərpa edib. Martın 24-da üsyançılar Banqa şəhərində prezident sarayını ələ keçirdikdən sonra, Bozize Kameruna qaçdı Djotodiya isə özünü ölkənin yeni prezidenti elan etdi. Yanvarın 10-də Banqanın minlərlə sakini "Djotodiya istefa!" şüarı altında küçələrə çıxdı. Elə həmin gün Djotodiya istefa verdi.

İstinadlar
----------

* 
*
**Atropatan dazısı** (*lat.* Hypericum helianthemoides) — dazıkimilər fəsiləsinin dazı cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B1ab (i, ii, iii, iv, v). Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemidir.

Təbii yayılması
---------------

Botaniki təsviri
----------------

Yarımkolcuqdur. Hündürlüyü 10-20 sm-dir. Gövdəsi çoxsaylı, nazik, yumru, budaqlıdır. Yarpaqlar xətvari, oturaq və qarşı-qarşıya düzülmüş, 4-7 mm uzunluğunda, 1,5 mm enində, nöqtəvarı vəzilidir. Çiçək qrupu salxım, 1-9 çiçəkli, 3-5 sm uzunluğunda, 1 sm enindədir. Yarımçətirlər 5-12 mm uzunluğundadır. Çiçəkaltlığı yumurtavari, 1-2 mm uzunluğunda, kənarlarından nöqtəvarı vəzili, çiçək saplağından xeylı qısadır. Kasayarpaqları elilipsvari-yumurtaşəkilli, küt uclu, 2-2,5 mm uzunluğunda, təxminən 1,5 mm enində, kənarları eyniformalı dişcikli vəzili, əsasından qəhvəyimtildir. Ləçəklər ellipsivari və ya yumurtavari, 5-8mm uzunluğunda, 3 mm enindədir. Erkəkciklər 3 dəstədədir. Yumurtalıq deməkolar ki, şarşəkillidir. Sütuncuqlar 3 və yumurtalıqdan uzundur. Qutucuq yumurtavari, 5 mm uzunluğunda, 3 mm enindədir.

Ekologiyası
-----------

Dəniz səviyyəsindən 1200 m hündürlükdə, rütubətli dağlarda, gilli daşlı torpaqlarda da bitir. Quraqlığa davamlı olmasına baxmayaraq şoran torpaqlara üstünlük verir. Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə iyul-avqust aylarına təsadüf edir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda arealı dardır, nadir növdür. Naxçıvan MR-da dağ yamaclarında bitir (Şahbuz kəndinin ətrafı). Əhali tərəfindən dərman bitkisi kimi yığıldığına görə təhlükə altına düşə bilən növdür. Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması təklif olunur.

İstifadəsi
----------

Dərman bitkisidir. Yaşıllaşdırılmada istifadəsi öyrənilməmişdir. Yamacların bərkidilməsində istifadəsi məqsədyönlüdür.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov (botanik),  Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri. II nəşr. Bakı: 2013

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17565756
* Wikispecies: Hypericum helianthemoides
* EoL: 5707645
* GBIF: 7330006
* IPNI: 433483-1
* NCBI: 1321330
* Plant List: kew-2858223
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:433483-1
* Tropicos: 7800030
* WFO: wfo-0000727715

 |
**Neuralink Corporation** — 2016-cı ildə San Fransiskoda, İlon Mask və səkkiz nevroloq tərəfindən implantasiya edilə bilən beyin-maşın interfeyslərini inkişaf etdirmək üçün qurulan Amerika neyrotexnologiya şirkətidir.

Ticarət markası "Neuralink" 2017-ci ilin yanvar ayında əvvəlki sahiblərindən alınıb. Şirkət qurulduğu gündən bəri müxtəlif universitetlərdən bir çox tanınmış nevroloqları işə qəbul etmişdir.

Ümumi baxış
-----------

2017-ci ilin aprel ayında bir Wait But Why adlı bloq şirkətin qısa müddətdə ciddi beyin xəstəliklərini müalicə etmək üçün müxtəlif cihazları inkişaf etdirməyi hədəflədiyinu və nəticədə ortaya çıxan insan inkişafının bəzən transhumanizm olaraq adlandırıldığını bildirdi. Mask bu fikirlə qismən, İen Benksin 13 romanından ibarət Mədəniyyətin (The Culture) uydurma kainatının bir parçası olan "sinir bağları" adlı bir elmi-fantastik konsepsiya ilə maraqlandığını söyləmişdir.

Mask, sinir bağını mütləq geniş cərrahi müdaxilə mənası verməyən, ancaq ideal şəkildə damar və ya arteriya vasitəsilə implant yerləşdiriləcək olan "korteksin üstündəki rəqəmsal təbəqə" olaraq xarakterizə etmişdir. Mask, uzunmüddətli hədəfin, nəzarətsiz qalarsa bəşəriyyətin varlığı üçün bir təhlükə kimi qəbul etdiyi "süni intellekt ilə simbioz" əldə etmək olduğunu demişdir. Bu gün bəzi nevroprotezçilər beyin siqnallarını şərh edə və əlillərin protez qollarına və ayaqlarına nəzarət etməsinə imkan yarada bilirlər. Mask bu texnologiyanı aktivləşdirmək əvəzinə, genişzolaqlı sürətlə digər xarici proqram təminatı və cihazlarla qarşılıqlı əlaqə qura bilən implantlarla əlaqələndirmək niyyətindədir.

2018-ci ildən etibarən şirkət "ictimaiyyətə açıq olduğundan işləri haqqında olan məlumatları çox gizli" olsa da, dövlət qeydlərində San-Fransiskoda bir ədəd heyvan test müəssisəsi qurmağa çalışdığını (ancaq görünüşə görə bir ədəd açmayıb) göstərdi, daha sonra Kaliforniya, Davis Universitetində tədqiqatlar həyata keçirməyə etməyə başlamışdır.

2018-ci ildən etibarən, Neuralink, San Fransiskonun Mission regionunda *Mask*ın ortaq şirkətlərindən biri olan OpenAI ilə bir ofis binasını bölüşür.

2020-ci il 28 avqust 15:00-da (ABŞ saatıyla) şirkətin canlı nümayişi demo keçirilib. Nümayişdə bu beyin implantının sağlamlıq təhlükəsizliyini vurğulamaq adına 3 donuz üzərində sınaqdan keçirilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  .
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-30.
**Rubikon** (lat. Rubicō, it. Rubicone, tələffüzü: [rubiˈkone]) - Ravennadan cənubda, İtaliyanın şimal-şərqindəki dayaz çaydır. Eramızdan əvvəl 49-cu ildə məşhur bir şəkildə Yuli Sezar tərəfindən keçilən bir çay üçün də eyni ad işlədilir. Sübut olunmamış olsa da, bəzi tarixçilər iki çayın həqiqətən eyni olduğuna inanırlar. 

80 kilometr uzunluğundakı Rubikon çayı mənbəyini Apennin dağlarından götürür və İtaliyanın Emilia-Romanya bölgəsindən keçərək Adriatik dənizinə tökülür. Latınca *Rubicō* sözü qırmızı mənasını verən rubeusun sifətindən gəlir. Buna səbəb, palçıq yataqlarının üzərindən keçən çayın qırmızı rəngə boyanmasıdır.

Tarixi
------

Roma Respublikası dövründə Rubikon çayı Cənubdakı Roma əhalisinin yaşadığı vilayətlərlə şimal-şərqdəki Cispaline Gaul vilayəti arasındakı sərhəddi təmsil edirdi. Şimal-qərbdən isə sərhəddi Arno çayı ilə ölçürdülər. 

### Yuli Sezar

 *Əsas məqalə: Rubikonu keçmək*
E.ə. 49-cu ildə təxminən yanvarın 10-da Yuli Sezar Qalliyadan qayıdarkən XIII Legion Gemina ilə Romaya irəliləyirdi. Bu həmin dövrdə respublika qanunlarına zidd idi. Tarixçi Suetonius bu hadisəni təsvir edərkən qeyd edir ki, Sezar Rubikon çayını keçməzdən əvvəl xeyli tərəddüd içində idi, lakin fövqəltəbii bir hadisə nəticəsində bu addımı atmağa qərar verdi.

Suetoniusa görə Sezar məşhur ālea iacta est ("Püşk atılmışdır") ifadəsini həmin vaxt işlədir. "Rubikonu keçmək" ifadəsi isə bu hadisədən sonra, bir şəxs və ya qrup tərəfindən geri dönüşü olmayan riskli addım atmaq mənasında istifadə edilir. Sezarın sürətli hərəkətini görən Seant və konsullar ona qarşı döyüşməyə hazır deyildilər, bu səbəbdən də Romanı tərk edərək Pompeyə ordu yığmaq səlahiyyəti verdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dizionario d'ortografia e di pronunzia". www.dizionario.rai.it. 2017-11-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-31.
2. ↑  *Lives of the Caesars*, "Divus Julius" sect. 32. Suetonius gives the Latin version, *iacta alea est*, although, according to Plutarch's *Parallel Lives*, Caesar quoted a line from the playwright Menander: "ἀνερρίφθω κύβος", *anerríphthō kȳbos*, "let the die be cast". Suetonius's subtly different translation is often also quoted as *alea iacta est*. Alea was a game played with a die or dice rather than the actual dice themselves, so another translation might be "The game is afoot."

Xarici keçidlər
---------------

* Livius.org: Rubico Arxivləşdirilib 2012-12-22 at the Wayback Machine
* Lüğətlərdə Rubikon