recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Böyük Utriş** — Krasnodar diyarında yasaqlıq. Shəsi 5112 hektartar olan yasaqlıq Sukko və Kiçik Utriş qəsəbələri arasında yerləşir. Landşaft-floristik və dəniz yasaqlığı olan Böyük Utriş Abrausk yarımadasında yerləşir. Yasaqlıx 1994-cü ildə, Krasnodar vilayətinin administrasiyasının 116 saylı fərmanı ilə yaradılmışdır. Böyük Utriş sahil zolağı boyunca 12 kilometr uzanır və şimaldan Navagir silsiləsi ilə bağlanır.

2 sentyabr 2010-cu ildə yasaqlığın bazasında dövlət təvət qoruğu yaradıldı. Qoruq Rusiya Federasiyasının Təbii Sərvətlər Nazirliyinin 03.03.2011-ci il tarixli 145 nömrəli "Utriş" dövlət təbiət qoruğu haqqında əsasnaməyə əsasən qoruğun sərhədləri dəyişdirildi.

Yasqlıqdaki ikinci və üçüncü laqunların ərazisində unikal ardıc-püstə meşəsi mütəxəssislərin fikrincə, ekoloji cəhətdən ən qiymətli ərazidir. Bu ərazidə "idman və istirahət kompleksi"nin tikintisi planlaşdırılır. Bundan başqa eni 150 metr olan sahil zolağıda önəmli təbiət abidəsi hesab olunur.

Ümumi məlumat
-------------

Utriş yasaqlığı Şimali Qara dəniz bölgəsinin tipik Şərqi Aralıq dənizi landşaftlarının yeganə qorunub saxlanılan ərazisidir. Burada üçüncü dövr relikt florasının Aralıq dənizi forması geniş yayılıb. Endemik bitkilərdən ardıc, püstə, psiunda şamı, sarağan və s. misal göstərmək olar. Ümumilikdə burada 75 növ ot bitkisi, 107 növ ağac və kol var. 60-a yaxın növ Qırmızı kitaba daxil edilmişdir. Böyük Utriş meşələrində 1000 yaşı olan ağaclar var.

Böyük Utriş ərazisinə daxil olan su hövzələri müxtəlif növ su orqanizmlərinin — makrofit yosunlarının, fito və zooplanktonların yüksək növ müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunur. Bu ərazidə 227 növ yosun aşkar edilmişdir. Su hövzəsi bir çox balıqların miqrasiya ərazisidir.

Böyük Utriş yasaqlığının ləğvi
------------------------------

19 yanvar 2012-ci ildə dövlət satınalmalarının veb saytında Böyük Utriş qoruğunun ləğvi və "Abrausk" qoruğunun sərhədlərinin dəyişdirilməsi üçün materialların hazırlanması üçün tender haqqında məlumat dərc edildi. Təbii obyektlərin ləğvi üçün sifarişçi Krasnodar diyarının Təbii Sərvətlər və Dövlət Ekoloji Nəzarət İdarəsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Приказ Минприроды РФ от 03.03.2011 N 145 (ред. от 04.04.2011) "Об утверждении Положения о государственном природном заповеднике "Утриш""". 2023-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-27.
2. ↑  "Приказ Министерства природных ресурсов и экологии Российской Федерации от 4 апреля 2011 г. N 196 г. Москва "О внесении изменений в приказ Минприроды России от 3 марта 2011 г. …". 2012-07-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-27.
3. ↑  "Акция в защиту Утришского леса". 2021-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-27.
Birləşmiş Ştatlar ordusuna məxsus olan 155 mm-lik "M114" topu
İstehsalçı ölkə: ABŞ

Tip: yedəkdə daşınan top

İstehsal tarixi: 1941– 1953

Xidmətə giriş ili: 1941 – günümüzə

İstehsal sayı: 10.300 ədəd

Heyət: 11 nəfər

Xüsusiyyətləri
--------------

Ağırlığı: 5.8 ton

Uzunluğu: 7.31 m

Lülənin uzunluğu: 3.56 m

Eni: 2.43 m

Hündürlüyü: 1.8 m

Silahları
---------

Kalibr: 155 mm

Lülənin qalxma bucağı: -2º... +63º

Üfüqi tuşlama bucağı: -24º... +25º

Mərminin çıxış sürəti: 563 metr/saniyə

Mərmi ağırlığı: 43 – 46.77 kq

Atış tezliyi: 4 atış/dəqiqədə

Atəş məsafəsi: 4.5 km

Maksimal atəş məsafəsi: 14.6 km

İstifadə edən ölkələr
---------------------

 ABŞ

 Türkiyə

 Avstriya

 Belçika

 Braziliya

 Venesuela

 Vyetnam

 Yunanıstan

 Yəmən

 ÇXR

 Peru

 Portuqaliya

 Sudan

 Tailand

 Tunis

 Uruqvay

 Filippin

 Ekvador

 Səudiyyə Ərəbistanı

 Laos

 Livan

 Fransa

 Yaponiya

 Pakistan

 Kanada

 Cənubi Koreya

 İtaliya

 İsrail

 İran

 İordaniya

 İspaniya
**"Razdan"** (*erm.* Հրազդան մարզադաշտ) — Ermənistanın paytaxtı İrəvandakı universal stadion. Ermənistandakı ən böyük və yeganə iki mərtəbəli stadion.

Tarixi
------

"Razdan" 1970-1971-ci illərdə adını aldığı Razdan çayı yaxınlığındakı ərazidə. Qalust Qülbekyan Vəqfinin dəstəyi ilə 11 aya inşa edilmişdir. Stadionun açılışı 19 may 1971-ci ildə baş verir. Sovet dövründə SSRİ-nin ən geniş və iki mərtəbəli stadionlardan biri idi. Məhz bu stadionda Ararat klubunun futbol azarkeşləri klubun 1973-cü ildə SSRİ çempionatının qızıl medal alması və 1973, 1975-ci ildə SSRİ kubokundakı qələbələrini gördülər. SSRİ millisi 1978-ci ilə stadionda cəmi iki oyun keçirdi: aprel ayında Finlandiya yığmasına qarşı yoldaşlıq oyununda (10:2, SSRİ-nin lehinə) və altı aydan sonra Avropa çempionatının seçmə oyununda Yunanıstan yığmasına qarşı (Sovet millisinin 2:0 qalibiyyəti) oyunda. Finlandiya ilə oyuna 12.000 tamaşaçı qatıldı, Yunanıstanla matça isə 40.000 azarkeş gəlir.

1984-cü ildə Alla Puqaçova stadionda solo konsert verir. Konsertin çəkilişləri "Gəldim və deyirəm" filminə daxil edilir.
SSRİ-nin dağılmasından sonra Ermənistan milli komandası, eləcə də futbol klubları stadionda oyunlarını keçirir. 1990-cı illərdə stadionda Ermənistan Futbol Kubokunun final oyunları keçirilir. Stadion 2002-ci ildə yenidən bərpa edilir. 2006-2008-ci illərdə bərpa davam etdirilir. Əvvəlcə 75 000 tamaşaçı, qismən yenidən qurulduqdan sonra 69.000 nəfər, yenidən qurulandan və fərdi oturacaqların quraşdırılmasından sonra stadion 55.000 tamaşaçı qəbul edə bilir. Bu gösytərici ilə belə Ermənistanın ən böyük stadionudur. Plana görə, şərq tribunasının üstündə qat da tikilməli idi. Tikili plana görə inşa edilsə idi Lujniki stadionundan daha çox tutumu olardı (Lujniki SSRİ-nin paytaxtı Moskvada yerləşdiyindən SSRİ-nin ən vacib stadionu sayılırdı). Ermənistan millisinin UEFA Avro 2012-nin seçmə mərhələsindəki uğurundan sonra futbol populyarlaşdı və stadion ev matçları üçün aktiv istifadə olunmağa başladı. Stadionun bir dərədəki dağ mənzərəsində yerləşdiyini və onun inşası üçün külli miqdarda pul xərcləndiyini də qeyd etmək lazımdır. Dünyaca məşhur Ararat konyak Brendi Fabrikinin yanında yerləşir.

2011-ci ilə qədər Kilikiya futbol klubunun ev stadionu olur. Stadionun sahibi Aşot Ağababyan eyni zamanda Kilikiya futbol klubunun sahibi idi. Lakin 2011-ci ilin əvvəlində rəhbərlik klubu maddi səbəblərdən ləğv qərarına gəlir. 2015-ci ilin avqust ayına qədər Premyer Liqa futbol klubları Ararat və Ulysses ev oyunlarını bu stadionda keçirir.

26 iyun 2015-ci ildə məhkəmə stadionu iflas elan edir.

Mənbə
-----

* Профиль на worldstadiums.com Arxivləşdirilib 2020-09-19 at the Wayback Machine  (ing.)
* «Раздан» из космоса  (ing.)
* Профиль на weltfussballarchiv.com Arxivləşdirilib 2012-10-19 at the Wayback Machine  (ing.)

İstinadlar
----------

1. ↑   *Aris Ghazinyan.* "Football diplomacy, Armenia-Turkey: From Ararat's victory to Jorkaeff's goal". Analysis (ingilis). ArmeniaNow.com. 2009-10-23. 2013-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-13.
**Razdelnı** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

Yerləşməsi
----------

Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqına daxil olan Komsomoles adasından 1,65 km şərqdə yerləşir. Razdelnıy adasından 500 m şimal Lopastnoy adası, 2,5 km cənub-qərbdə Ozyornı və Qlinistı adaları yerləşir.

Təsviri
-------

Adanın uzunluğu 1,8 km, eni 820 m təşkil edir. Sahillərində çoxlu dayda burun və körfəzlər vardır. Adanın cənubunda şirinsulu gölə sahibdir. Seçilən yüksəklik yoxdur. Maksimal hündürlük 4 metrdir. Qərbində geodeziya məntəqəsi yerləşir.

Tarixi
------

Ada 1930-1931-ci illərdə SSRİ ekspedisiyaçıları Qeorqiy Uşakov və Nikolay Urvansev tərəfindən səhvən Komsomoles adasının bir yarımadası olaraq kəşf edilmişdir. Yarımada bildikləri adanın şərq qutaracağını Unşlixt burnu adlandırırlar. Burun sovet siyasi xadimi İosif Stanislavoviç Unşlixtin şərəfinə adlandırılır. Sonradan buruna Lüksemburq Qızılgülü burnu adı verilir. Sonrakı kartoqrafik işlər sayəsində Uşakovun kəşf etdiyi yarımadanın əslində ada olması müəyyənləşir.

Xəritə
------

* Xəritə

İstinadlar
----------

1. ↑  "К истории картографирования центральной части советской Арктики". 2002-07-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2002-07-31.
2. ↑  Русский дом. Появится ли остров цесаревича Алексея? Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine (rus.)
Bu məqalə **Ekoloji monitorinq** məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

**Monitorinq** (ing. monitoring, lat. monitor) – yad edici, nəzarət edici) – Ekosistemin (ekoloji M.) və biosferin (biosfer M.) dəyişilməsi üzrə yerinə yetirilən uzunmüddətli kompleks müşahidələr və eksperimentlər sistemi. 

Xüsusi stansiyalarda (o cümlədən hidrometeoroloji) və biosfer qoruqlarında yerinə yetirilir. Monitorinq antropogen təsir altında olan biosferin və onun ayrı-ayrı elementlərinin vəziyyətinin dəyişməsinə qiymət vermək və onu proqnozlaşdırmağa yönəldilir. Monitorinqin vəzifəsi biosferin davamlığının zəifləməsi və bioloji məhsuldarlığının azalmasına səbəb olan mümkün antropogen yükün həddinin aşmasını vaxtında aşkar etməkdir.

Ekosistemdə monitorinq
----------------------

Ekosistemin miqyasına görə lokal monitorinq, regional monitorinq və qlobal monitorinq ayrılır. 

* **Lokal monitorinq** - İnsan fəaliyyətinin təsiri ilə biosferin lokal dəyişməsi ayrı-ayrı bitkilərin fizioloji vəziyyətinin bilavasitə ölçülməsi yolu ilə aparılır:

* **Regional Monitorinqdə** - əsas obyekt bitki populyasiyası, fitosenoz və bitki qruplaşmasının tipi hesab olunur, bitki örtüyünün növ zənginliyi, quruluşu və sahəsinin dəyişməsi aşkar olunur.
* **Qlobal Monitorinqdə** - geniş ekosistemlərin dəyişməsi distansion və avtomatik müşahidə metodları (həmçinin aero və kosmik fotoşəkilçəkmək) ilə yerinə yetirilir.

Monitorinqin növləri
--------------------

Monitorinq sistemi ekoloji proqnozlaşdırma üçün ilkin məlumatlar əldə edir. Ətraf mühitin çirklənməsinin öyrənilməsində də monitorinq intensiv inkişaf edir. 

#### **Bioloji monitorinq**

Təbii mühitin müşahidə elementi kimi onun biotası götürülür. 

#### **Genetik monitorinq**

Bu monitorinqdə müxtəlif populyasiyaların genetik əlamətləri müşahidə olunur. 

#### **Geofiziki monitorinq**

Bu monitorinqdə təbii mühit elementlərinin bütün strukturları (biota itisna olmaqla) üzərində müşahidə aparılır.

#### **Beynəlxalq monitorinq**

Əraziləri eyni mənbədən eyni tipli çirkləndiricilərin təsirinə məruz qalan dövlətlərin apardığı monitorinq. 

#### **Milli monitorinq**

Yalnız bir dövlətin çərçivəsində və marağında həyata keçirilən monitorinq. 

#### **Ekoloji monitorinq**

Təbii mühitin müşahidə elementi kimi ekosistem götürülür.

Xarici keçid
------------

* Ekoloji monitorinq Arxivləşdirilib 2017-10-13 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Ekoloji monitorinq
* Monitorinq

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
**Hacıyev Fərrux Cəfərqulu oğlu (Fərruxi)** - şair.

Həyatı
------

Fərruxi 1859-cu ildə Şuşa şəhərində dоğulmuşdu. İbtidai təhsilini əmisiоğlu Mоlla Quludan almışdı. Sоnra mədrəsədə оxumuşdu. Şair idi. Fərruxi təxəllüsü ilə şeir yazırdı. Mir Möhsün Nəvvab оnun haqqında yazır: "Qarabağın Şuşa əhalisindəndir. Deyilənə görə, mətin şeirləri var, ancaq mənim nəzərimə çatmayıb".

Məhəmməd ağa Müctəhidzadə yazır: "Bu mərhumi-məğfurun ki, ismi-samisi Fərrux və əbəvisinin ismi-giramisi Məşhədi Məsihdir. Təvəllüd edib Şuşa şəhərində və əyyami-cavanlığında bu diyarda səfəri-axirəti ixtiyar edib, sahibi-təbdir. Əşarından bu bir fərdə iktifa edəriz:

Del be dərdəş aşenai mikоnəd,  

Rahəti əz can cоdai mikоnəd".

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Hacı İmamqulu uşağı, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2008, №11 (19), səh.22-25

İstinadlar
----------

1. ↑  Mir Möhsün Nəvvab. Təzkireyi-Nəvvab. Bakı: "Azərbaycan" nəşriyyatı, 1998, səh. 547
2. ↑  Məhəmməd ağa Müctəhidzadə. Rizazül-aşiqin. Bakı: "Azərbaycan" nəşriyyatı, 1995, səh 37.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Fərqanə hadisələri** (*türk.* Fergana Olayları) — 1989-cu ilin 1-5 iyun tarixlərində Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasının Fərqanə vadisi olaraq adlandırılan bölgəsində yaşayan Axısqa türklərinə qarşı yerli özbəklər tərəfindən gercəkləşdirilmiş poqrom. Hadisələr nəticəsində, dəqiq necə nəfərin öldürüldüyü məlum olmasa da, həmin ildən etibarən Özbəkistanda yaşayan 100 minə yaxın axısqa türkü bölgəni tərk edərək, qonşu ölkələrin ərazilərinə sığınmışdır.

Hadisə
------

1944-cü ildə etnik mənsubiyyətləri səbəbindən Türkiyə-SSRİ sərhədi üçün təhdid olaraq qəbul edilən Axısqa türklərinin Mərkəzi Asiyada yerləşən sovet respublikalarına köçürülməsinə qərar verilmişdir. Köçürülmə prosesinin 1944-cü ilin 14 noyabr tarixində başladılmış cəmisi 24 saat ərzində yekunlaşıdırılmışdır. Həmin tarixdə Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasının Ahalsıx bölgəsində yaşayan 86 min axısqa türkü başda Qazaxıstan Sovet Sosialist Respublikası, Qırğızıstan Sovet Sosialist Respublikası və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ərazilərinə köçürülmüşdür. İnsanların mal-qara üçün nəzərdə tutulmuş yük vaqonlarında 10 günə yaxın yol getməsi nəticəsində, ən azı 18 min nəfər axısqa türkünün köçürülmə prosesi zamanı həlak olduğu ehtimal olunur. Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikası axısqalıların ən kompakt yaşadığı Sovet Respublikası olmuşdur. Belə ki, 1988-ci ilin məlumatına əsasən bu Respublikada 110 minə yaxın etnik axısqa türkü yaşamaqda idi. Fərqanə vadisi, axısqalıların Özbəkistanda ən kompakt yaşadığı yer olmuşdur. 

Fərqanə hadisələri 1989-cu ilin 1 iyun tarixində başlamışdır. Fərqanə bölgəsində yerləşən bazarlarda yerli özbək və axısqalı gənclər arasında başlanmış davaların hadisələrə təkan verdiyi ehtimal olunmaqdadır. Yerli jurnalistlərin sözlərinə görə özbəklər ararsında, Axısqa türklərinin özbək qadınlarına təcüvüz etdiyi, özbəklərə məxsus dükkan və digər daşınmaz əmlaklara zərər vurduqları iddiaları səsləndirilmişdir və bütün baş verənlər say baxımdan daha çox özbəklərin, axısqalılara qarşı poqrom başlatması ilə nəticələnmişdir. Başladılmış poqrom 4 gün müddətində davam etmiş və hadisələr nəticəsində ən azı 20 nəfərin öldürüldüyü ehtimal olunmaqdadır. Münasibətlərin daha da gərginləşməsindən və poqromun, daha geniş bir qətliama çevirilməsindən narahat olan axısqa türkləri bölgəni tərk etmək qərarı vermişdilər. 

Hadisələr nəticəsində Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasında yaşamış 100 minə yaxın axısqa türkü Azərbaycan Respublikası başda olmaqla digər yaxın dövlətlərin ərazilərinə sığınmışdır. Bu gün Azərbaycan Respublikasının ərazisində yaşayan axısqa türklərinin əsasən Fərqanə hadisələrindən qaçmış insanlardan təşkil olunmuşdur. Baş vermiş hadisələrin əsas səbəkları və təşkilaçısı kimi müxtəlif mənbələr tərəfindən SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi göstərilsə də, bu iddia heç vaxt sübuta yetirilməmişdir.
**Yucin Miller Van Rid** (*ing.* Eugene Miller Van Reed; 17 may 1835, Ridinq, Pensilvaniya – 2 fevral 1873, Sakit okean) – hollandəsilli ABŞ biznesmeni, macəraçısı və diplomatı. Havay krallığının Yaponiyadakı birinci konsulu olmuşdur.

Həyatı
------

Yucin Miller Van Rid 1858-ci ildə San-Fransisko şəhərində yapon dənizçi Cozef Heko ilə tanış olmuş və 1859-cu ildə ABŞ-nin Yaponiyadakı konsulluğunun katibi kimi onunla Yaponiyaya getməyə qərar vermişdir. O, 1859–1872-ci illərdə Yaponiyanın Yokohama və Tokio şəhərlərində yaşamış, 1866–1873-cü illərdə Havay krallığının Yaponiyadakı birinci baş konsulu olmuşdur. Satsuma hanı ilə yaxın biznes əlaqələri quraraq ABŞ diplomatlarını təəccübləndirmişdir. Yaponiyada *"Yokohama Shimpo"* qəzetini və *"Moshio-gusa"* jurnalını nəşr etdirmişdir.

Van Rid müxtəlif biznes sahələri ilə məşğul olmuş, 1868-ci ildə Havay krallığına göndərilmiş ilk yapon işçi qrupunu təşkil etmişdir. Onun başçılığı altında 148 yapon Havay adalarındakı şəkər plantasiyalarında işləməyə göndərilmişdir. Van Rid, Havay hökuməti və yapon işəgötürənləri arasında olan razılıq Yaponiya, ABŞ və Havay arasında siyasi çətinliklərə səbəb olsa da, bu məsələ ABŞ-nin Yaponiyadakı səfiri Çarlz De Lonqun müdaxiləsindən sonra həll olunmuşdur.

1873-cü ildə *"Japan"* gəmisi ilə ABŞ-yə qayıdarkən Sakit okeanın ortasında ölmüş və San-Fransiskoda yerləşən Mason qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

İncəsənətdə
-----------

Ukiyo-e sənətçisi Sadahide 1861-ci ildə hazırladığı *"Amerika: Van Rid"* adlı əsərdə onu təsvir etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Historical Dictionary of United States–Japan Relations
2. 1 2  The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who
3. 1 2 3 4  "America: Van Reed" (ingiliscə). Asian Art Museum. 14 dekabr 2018 tarixində arxivləşdirilib.

Ədəbiyyat
---------

* *Van Sant, John; Mauch, Peter; Sugita, Yoneyuki.* Historical Dictionary of United States–Japan Relations (ingiliscə). The Scarecrow Press. 2007. səh. 257. ISBN 9780810856080. İstifadə tarixi: 17 dekabr 2022.
* The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who (ingiliscə) (II). Tokio: Rengo Press. 1961. səh. 1818. İstifadə tarixi: 17 dekabr 2022.
**Sultan Alp Arslan. Tarixi roman** — Yunus Oğuz (Yunus İsaxan oğlu Əliyev) tərəfindən tarixi roman janrında yazılmış roman.

Haqqında
--------

Sultan Alp Arslan (tarixi roman) 2015-ci ildə Bakıda azərbaycan dilində "OL" nəşriyyatında çap olunub. Kitabın ön sözünün müəllifi Atatürk Mərkəzinin direktoru, millət vəkili Nizami Cəfərovdur. kitabda Böyük Səlcuq dövlətinin sultanı Alp Arslanın həyat hekayəsindən bəhs olunur. Roman müxtəlif dillərə tərcümə olunub.

Məzmun
------

Filologiya elmləri doktoru, professor, millət vəkili Nizami Cəfərovun ön söz yazdığı kitabda Böyük Səlcuq dövlətinin sultanı Alp Arslanın həyat hekayəsindən bəhs olunur. Nizami Cəfərov yazır ki, müəllif kitabda hadisələri təsvir edərkən həm elmi-publisistik bir dəqiqliklə onların xronologiyasını verir, həm də həmin hadisələrə mistik müdaxilələrin əhəmiyyətli təsir göstərdiyi qənaətinə gələrək bu təsirlərin metafizik semiotikasını müəyyənləşdirməyə çalışır: "Yunus Oğuz indiyə qədərki tarixi romanlarında olduğu kimi "Sultan Alp Arslan"da da türklərin möhtəşəm tarixlərilə, hər şeydən əvvəl bir övlad duyğusallığı ilə qürur duyur".

Həmçinin bax
------------

* Alp Arslan
* Yunus Oğuz

Xarici keçidlər
---------------

* Böyük Səlcuqların Alp Arslan zirvəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-05.
**Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Günü** - Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılmasını nəzərdə tutan 2009-cu il Naxçıvan Razılaşmasının imzalanmasından etibarən 3 oktyabr tarixi Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Günü kimi qeyd edilir.

Tarixi
------

Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirliyi 3 oktyabr 2017-ci ildə - Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Günü ilə bağlı bəyanat yayıb. Bəyanatda deyilir: *"Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılmasını nəzərdə tutan 2009-cu il Naxçıvan Razılaşmasının imzalanmasından etibarən, 3 oktyabr tarixi Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Günü kimi qeyd edilir."*

Həmçinin bax
------------

* Türk Dövlətləri Təşkilatı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Qəzetinin Rəsmi internet səhifəsi". adalet.az. 2022-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-04-04.
2. ↑  "Azərbaycan XİN Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Günü ilə bağlı bəyanat yayıb". azertag.az. 2019-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-07.

Xarici keçidlər
---------------
**Çələbi Abakar oğlu Çələbiyev** (11 oktyabr 1940, Sarıbaş, Qax rayonu – 13 mart 2004) — Azərbaycanlı alim, kimya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Çələbi Çələbiyev 1940-cı il oktyabrın 11-də Qax rayonunun Sarıbaş kəndində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. 1947-ci ildə Qax şəhər 1 saylı tam orta məktəbin 1-ci sinfinə daxil olmuş və 1957-ci ildə orta təhsilini başa vurmuşdur. 1959-cu ildə indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin kimya-texnologiya fakultəsinə qəbul olunmuş və oranı 1965-ci ildə bitirmişdir. 1965–1967-ci illərdə Sumqayıt "Üzvi sintez" zavodunda işləmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

1967–1970-ci illərdə indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Polimer Materialları İnstitutunun aspiranturasında təhsil almışdır. 1970–81-ci illərdə AMEA PMİ-də kiçik və böyük elmi işçi vəzifələrində işləmişdir. 1982-ci ildən 2004-cü ilə kimi "Səthi-aktiv maddələr" laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir.

1971-ci ildə "C1-C6 alifatik karbon turşularının KU-2 kationitinin iştirakı ilə perhidrolla oksidləşdirilməsi və alınan turşuların bəzi doymamış birləşmələrin oksidləşməsində istifadə olunması" mövzusunda namizədlik, 1992-ci ildə isə "Doymamış və aromatik birləşmələrin karbon və hidrogen turşuları iştirakı ilə hidrogen peroksidlə maye fazada oksidləşməsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1994-cü ildə "Kimyəvi kinetika və kataliz" ixtisası üzrə professor adına layiq görülmüşdür.

Professor Ç.A.Çələbiyevin əsas elmi istiqaməti doymamış, aromatik və Yüksək Molekullu Birləşmələrin maye fazada əlaqəli sistemlərdə katalitik oksidləşməsi və oksidləşdiricilərin iştirakı ilə halogenləşmə proseslərinin öyrənilməsi və onların elmi əsaslarının yaradılmasıdır. Onun tərəfindən aparılan tədqiqatlar nəticəsində KU-2 kationitip iştirakı ilə alifatik turşuların sintezi prosesinin kinetik modeli və mexanizmi müəyyən edilmişdir. Həmçinin aromatik birləşmələrin maye fazada oksihalogenləşməsi reaksiyasının mexanizmi tədqiq edilmişdir. Brom-o-ksilolun alınmasının tullantısız texnologiyası sənaye miqyasında tətbiq edilmişdir. Neftçıxarmada, metallurgiyada və s. işlədilə bilən səthi-aktiv birləşmələrin alınmasının tullantısız texnologiyası işlənib hazırlanmış və təcrübə zavodunda sınaqdan keçirilmişdir.

Professor Ç.A.Çələbiyev kimyəvi-kinetika və kataliz, üzvi və neft-kimyasına dair 148 elmi əsərin, o cümlədən 45 müəlliflik şəhadətnaməsinin və 1 patentin müəllifidir. Rəhbərliyi ilə 6 elmlər namizədi hazırlanmışdır. O, cümlədən Azərbaycan-Türkiyə birgə simpoziumlarında, I və II Beynəlxalq Bakı neft-kimya konfranslarında məruzələrlə çıxış etmişdir.

Ç.Çələbiyev 13 mart 2004-cü ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------
**Azərbaycan SSR gənclərin əməkdar hami tərbiyəçisi** (*azərb-kiril.* Азәрбајҹан ССР ҝәнҹләрин әмәкдар һами тәрбијәчиси) — Azərbaycan SSR-də gənclərin tərbiyəsi sahəsində fərqlənmiş şəxslərə verilən fəxri ad.

Tarixi və əsasnaməsi
--------------------

"Azərbaycan SSR gənclərin əməkdar hami tərbiyəçisi" fəxri adı Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12 avqust 1980-ci il tarixli Fərmanı ilə təsis olunmuşdur.

Əsasnaməyə əsasən fəxri ad Azərbaycan SSR-də öz çoxillik istehsalat təcrübəsini gənclərə öyrədən, oğlan və qızlara peşə təlimi verən, onlarda əməyə kommunist münasibəti, kommunizm qurucusunun ideya və əxlaq keyfiyyətlərini tərbiyə edən və ictimai həyatda fəal iştirak edən yüksək ixtisaslı fəhlələrə, kolxozçulara, müəssisə, kolxoz, sovxoz, idarə və təşkilatlarının qulluqçularına verilirdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  «Азәрбајҹан ССР ҝәнҹләрин әмәкдар һами тәрбијәчиси» фәхри адынын мүәјјән едилмәси һаггында Азәрбайҹан ССР Али Совети Рәјасәт Һеј'әтинин Фәрманы // Коммунист. № 186 (17522). 13 август 1980-ҹи ил. С. 2.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan SSR əməkdar texniki peşə təhsili ustası
* Azərbaycan SSR əməkdar ali məktəb işçisi
* Azərbaycanın fəxri adları
**Trypanosoma ibragimovi** - Mastigophora tipinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Bədəni uzunsov, ilanvari, iti sonluqludur. Kinetoplast orta ölçülüdür, bədənin arxa hissəsini tamamilə tutur. Bu növün əsas əlamətidir. Bədənin uzunluğu 32.0–39.5, eni isə 2.0–4.9, kinetoplast, arxa qutaracağa qədər olan məsafə 0.1–0.5, kinetoplast ölçüsü 0.6–1.1, kinetoplastdan nüvəyə qədər olan məsafə — 12.0–18.8. Nüvə yumru və ya tlipsvaridir, bədənin ortasındadır, bəzilərində önə tərəf yaxınlaşıb. Nüvəsinin uzunluğu 3.0–4.6, azur-eozinlə çahrayı boyanır, nüvədən önə qədər məsafə 12.0–17.0, titrək membranı ensizdir, eni 0.6–1.2, qamçının sərbəst ucu orta ölçülüdür, uzunluğu 11.5–15.0 mkmdir.

Yayılması
---------

*Trypanosoma ibragimovi* əsasən Dəvəçi limanınnda yayılmışdır.

Həyat tərzi
-----------

Elm üçün yeni növ kimi verilib. Sahibi: göl qurbağası Pelophylax ridibundus (Pallas).

Həmçinin bax
------------

* Trypanosoma ataevi
* Trypanosoma luciopercae

Xarici keçidlər
---------------

* Trypanosoma

Ədəbiyyat
---------

* Mahir Əli oğlu Hüseynov Azərbaycanda balıq, amfibi və su reptililərinin ibtidai qan parazitləri;
**Zou Zinyuan** (pinyin *Zōu Jìngyuán*, d. 3 yanvar 1998, Sıçuan, Çin) - Çinli gimnast, Olimpiya çempionu, üçqat dünya çempionu, iki qat çempion və Asiya Oyunlarının gümüş mükafatçısı.

Bioqrafiya
----------

Zou Zinyuan 3 yanvar 1998-ci ildə Sıçuanın Yibin rayonunda anadan olmuşdur. Gimnastika dərslərinə üç yaşında başlamışdır.

2017-ci ildə Zou Dnüya Kuboku üçün Çin millisində ilk oyununa çıxdı və mövsümün əsas başlanğıcında özünü parlaq şəkildə göstərdi. Gənc gimnast, bu tip proqram üzrə dünya çempionu və Olimpiya Oyunlarının qalibi Oleq Vernyayevi, habelə 2016 Olimpiadasının bürünc mükafatçısı David Belyavskini qabaqlayaraq, qızıl medal qazandı.

2018-ci ildə Çinli gimnast mövsümün əsas başlanğıcında yenidən uğurla çıxış etdi: Asiya Oyunlarında Zou çoxnövçülükdə və qeyri-bərabər çubuqlarda məşqlərdə qalib gəldi və at üzərində məşqlərdə gümüş qazandı. Bir neçə ay sonra, çinlilər qeyri-bərabər barlarda dünya titulunu müdafiə etdilər və komanda çempionluğunu qazandılar.

2019 Dünya Çempionatında Zou çoxnövçülükdə komandada gümüş medal qazandı. Fərdi aparatlardakı yarışlarda, at üzərində məşqdə qaliblərin xəttinin kənarında qalaraq və qeyri-bərabər çubuqlarda finalçılar arasında olmayaraq kürsüyə qalxa bilmədi.

2020-ci ildə Tokioda keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında çıxış edən Zou Zinyuan 3 avqust 2021-ci ildə qalib gələrək qızıl medal qazandı. Həmçinin, digər matçlarda komanda halında bürünc medal qazandı.

Ən yüksək nəticələr
-------------------

### Dünya çempionatları

* Qızıl - 2017 Dünya Çempionatı (Monreal, Kanada) (bərabər olmayan çubuqlar)
* Qızıl - 2018 Dünya Çempionatı (Doha, Qətər) (çoxnövçülük komandası)
* Qızıl - 2018 Dünya Kuboku (Doha, Qətər) (bərabər olmayan çubuqlar)
* Gümüş - 2019 Dünya Çempionatı (Ştutqart, Almaniya) (çoxnövçülük komandası)
* Qızıl - 2020 Yay Olimpiya Oyunları (Tokio, Yaponiya) (paralel barlar)
* Bürünc - 2020 Yay Olimpiya Oyunları (Tokio, Yaponiya) (gimnastika komandası)

Qeydlər (redaktə)
-----------------

1. ↑  "Gimnast Belyavski Dünya Çempionatının bürünc medalını düz olmayan çubuqlarda qazandı, Çinli Zou Zinyuan qızıl meda qazandı". www.rsport.ria.ru (rus). 08.10.2017. 2018-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 04.08.2021.

Xarici keçidlər
---------------

* Beynəlxalq Gimnastika Federasiyasının rəsmi saytındakı profili (ing.) )
Cənubi Şetland adalarında Livinqston adasının yerləşməsi.
Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
**Zornitsa buxtası** (bolq. *залив Зорница*, ‘Zaliv Zornitsa’ \'za-liv zor-'ni-tsa\) — 7 km uzunluğu olan və Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının Varna yarımadası sahillərindən 3.1 km şimalda yerləşmişdir. Rove burnu ilə Skesa burnu arasında, II İohann pavel yarımadasından qərbdə yerləşmişdir.

Buxta şimal-şərqi, cənub-şərqi, cənub-qərbi Bolqarıstanda yerləşən Zornitsa şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Zornitsa buxtası 62°34′10″ c. e. 60°50′50″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1968-ci ildə, Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4 (Updated second edition 2010. ISBN 978-954-92032-9-5)
* Antarctic Digital Database (ADD). Scale 1:250000 topographic map of Antarctica. Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR), 1993–2016.

Həmçinin bax
------------

* Cənubi Şetland adaları

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Bulgarian Antarctic Gazetteer. Antarctic Place-names Commission. (details in Bulgarian, basic data in English)
* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
**Mirzə Haqverdi Mirzə Əli oğlu Kəbirli**  (1805-1881) — şair, qazı.

Həyatı
------

Mirzə Haqverdi Səfa 1805-ci ildə Şuşa şəhəridə doğulmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Mir Möhsün Nəvvab onun haqqında yazır: "Mərhum Mirzə əlinin oğludur ki, sabiqdə Şuşa qazisi idi. Mirzə Haqverdi ziyadə dəqiq və zərif bir vücud idi və əşarü kəlamından belə anlaşır ki, Şeyx əttar və Şəms Təbrizi kimi böyük və fazil ədiblərin asari-cəlilələrindən feyzü kamalat əxz edib, onların tutduğu təriqü məsləkdə müdavimət edib şer deyərmiş və əşarının çoxusu fars dilində yazılıbdır". 

Mirzə Haqverdi Səfa Cəfərqulu xan Nəvanın və Qasım bəy Zakirin həcvlərinə tuş gəlmişdi. O, şeirlərini əsasən fars, ərəb dillərində yazmışdı. Mirzə Haqverdi Səfa 1881-ci ildə vəfat edib.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Kəbirli eli. "Soy" dərgisi, 2 (7), Bakı, 2007.
* Ənvər Çingizoğlu. Haqverdiyevlər. "Soy" dərgisi, 1 (33), Bakı, 2010.

Həmçinin bax
------------


Vikimənbədə ***Mirzə Haqverdi Səfa*** ilə əlaqəli məlumatlar var.
Pirotexniki tryuk səhnəsi
**Tryuk** — xüsusi effektli hərəkət və ya texniki fənd. Adətən bu çox təhlükəli və hazırlıqsız insan üçün mümkünsüz hesab olunur. Xüsusi hazırlıq və qabiliyyət nəticəsində tryuk uğurlu ola bilər. Hər hansı bir tryukün uğurlu icrası onu həyata keçirən şəxsin peşəkarlığından asılıdır.

Tryuk fərqli incəsənət sahələrində istifadə olunur. Əsasən sirkdə (fokus, akrobatik tryuklar) və kinematoqrafiyada tryuk daha populyardı. Əksər tryuklar mütəxəssislər tərəfindən xüsusi adlarla adlandırılır. Tryuk və foksu bəzən *kunstştyuk* adlandırırlar .

Kinoda tryuk
------------

Kino çəkilişlərində tryukları həyata keçirənləri adətən *kaskadyor* adlandırırlar. Müxtəlif ölkələrdə kaskadyorların xüsusi təşkilatıları və assosiaları fəaliyyət göstərir. Kaskadyorlar əsasən özəl ixtisas dairəsinə malik olurlar. Tryuk həyata keçirən zaman önəm kaskadyorun həyatı təhlükəsizliyidir. Səssiz filmdə tryuk *gag* adlanır.

### Tryuk rekordları

Ən çox tryuk sayı aktyor Ceki Çana məxsus. O 70 dən çox filmdə tryuk səhələrini həyata keçirmiş.

Ən bahalı tryuk səhnəsi Titanik (1997) filmində olmuş. 100 dən çox kaskadyorun iştirakı ilə həyata keçirilən (gəminin batma anında insanların hündürlükdən düşməsi) bu səhnənin ümumi dəyəri 3 milyon dollar olmuş.

Ən yüksək qonorarı Saymon Kreyn almış. Saymon Silvestr Stallonenin "Dağçı" filmində 4752 metr hündürlükdə uçan bir təyyarədən trosla digər təyyarəyə keçmişdir. Qonorarın ümumi dəyəri 1 milyon dollar idi.

Mənbə
-----

* *Комаров В.* История зарубежного кино. Том 1. Немое кино. — М.: "Искусство", 1965.

Xarici keçidlər
---------------

* VideoTruki.ru Arxivləşdirilib 2015-04-02 at the Wayback Machine — Большая коллекция различных трюков


Vikianbarda ***Tryuk*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kunststück"[*ölü keçid*] Перевод из "Большого немецко-русского словаря по общей лексике"
2. ↑  "РЕКОРДНОЕ ЧИСЛО ТРЮКОВ". 2018-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-31.
3. ↑  "ДОРОГОСТОЯЩИЕ ТРЮКИ". 2017-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-31.
4. ↑  "ДОРОГОЙ ВОЗДУШНЫЙ ТРЮК". 2018-01-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-31.
**Mirzə Cəfər Əlimərdan bəy oğlu Topçubaşov** (1790–1869) — pedaqoq, şair, şərqşünas alim. Sankt-Peterburq universitetinin professoru.

Həyatı
------

Mirzə Cəfər Əlimərdan bəy oğlu Topçubaşov 1790-cı ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. Sonralar ailəsi ilə birlikdə Tiflis şəhərinə köçmüşdü. 1812-ci ildə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Asiya departamentinə tərcüməçi təyin edilmişdir. 1819-cu ildə Mirzə Cəfər Sankt-Peterburq Baş Pedaqoji İnstituta fars dilçiliyi kafedrasına müəllim dəvət olunmuşdur. O, burada ərəb, fars və türk dillərindən dərs deyirdi. M. Topçubaşov 1835-ci ildə universitetin İran ədəbiyyatı kafedrasının müdiri və professoru olmuşdur.

M. C. Topçubaşov 1849–1867-ci illərdə Asiya departamenti nəzdindəki Şərq Dilləri İnstitutunun professoru kimi fəaliyyətini davam etdirmişdi. O, Rusiya arxeologiya və numizmatika cəmiyyətinin yaradıcılarından biri olmuş, 1852–1857-ci illərdə onun şərq şöbəsinin müdiri işləmişdir. Şöbə onun rəhbərliyi ilə "İzvestiya" (Xəbərlər) adlı jurnal nəşr edərək burada Şərq arxeologiyası, habelə Azərbaycan haqqında məqalələr nəşr edirdi.

Mirzə Cəfər Topçubaşov "Dədə Qorqud" və 50-dən artıq şairin əsərlərini rus dilinə tərcümə etmişdi. Jurnaldakı məqalələrin əksəriyyətini M. C. Topçubaşov özü yazırdı. Onun rəhbərliyi altında bir sıra rus şərqşünasları və diplomatları hazırlanmışdı. M. Topçubaşovun Sərq tarixinə və ədəbiyyatına dair 1834-cü ildə "İran xrestomatiyası" və "Monqolların ən qədim dövrlərdən Teymurləngə qədərki tarixi" adlı əsərləri nəşr edilmişdi. A. S. Qriboyedov ondan fars, A. Mitskeviç isə türk dilini öyrənmişdi. O, Mitskeviçlə dost olmuş və onun "Krım sonetləri" adlı əsərini fars dilinə tərcümə etmişdi.

M. Topçubaşovun elmi fəaliyyətini V. Belinski, İ. Kraçkovski, O. Senkovski kimi, rus elm və mədəniyyət xadimləri yüksək qiymətləndirmişdilər. Rus imperiyası qarşısındakı xidmətlərinə görə imperatorun razılığı və senatın qərarı ilə ən yaxşı şərqşünaslıq əsərlərinə 100 rubl verməklə "Topçubaşov mükafatı" təsis olunmuşdu. Görkəmli alim şərqşünaslığın inkişafında xidmətlərinə görə Böyük Britaniya Kral Cəmiyyətinin həqiqi üzvü seçilmişdir.

Mirzə Cəfər Əlimərdan bəy oğlu Topçubaşov I dərəcəli Stanislav, II və III dərəcəli Anna, İranın "Şiri-Xurşid" ordenləri ilə mükafatlandırılmışdı. Xidmətlərinə görə onu Böyük Britaniya kral cəmiyyətinin həqiqi üzvü seçilmişdir.

1869-cu ildə Peterburqda vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------
**Mirzə Fətəli xan Mirzə Əliəkbər xan oğlu Şirazi** — Nasirəddin şah Qacarın hakimiyyəti zamanında Cənubi Azərbaycanın valisi.

Həyatı
------

Mirzə Fətəli xan Mirzə Əliəkbər xan oğlu Şiraz şəhərində anadan olmuşdu. Məşhur Qəvam, Kəlantər nəslindindir.

Mirzə Fətəli xan Sahibdivan Azərbaycanın valisi olmuşdu. Təbrizdə həm valinin, həm vəliəhdin olması ağır yük idi. 1872-ci ildə yayılmış intibahnamədə vali Sahibdivana müraciətdə deyilirdi: "Bizi idarə etmək təkcə vəliəhdin olması kifayətdir. Artıq hakimlər, xüsusilə də sənin kimisi bizə lazım deyil". Öz acgözlüyü və zülmkarlığı ilə əhalini cana gətirən Sahibdivana qarşı Təbrizdə dəfələrlə çıxışlar baş vermiş və nəhayət 1881-ci ildə Təbriz əhalisi onu Azərbaycandan qovmuşdur. (Buna baxmayaraq, şah Sahibdivanı başqa yerə - yerə Şiraza hakim təyin etmişdi).

Ailəsi
------

Mirzə Fətəli xan Xürrəm Bahar xanım Fətəli şah qızı Qovanlı-Qacarla ailə qurmuşdu.Hüseyn xan, Heydərəli xan adlı oğlanları vardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Gürcüstan MDTA, fond 5, iş 2242, vərəq 2-3.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Yens Munk adası** (*ing.* Jens Munk Island) — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012). Kanadanın Nunavut ərazisinin Kikiktani (Kikiktaaluk) inzibati rayonunun bir hissəsidir. Danimarkalı naviqator Yens Munkun şərəfinə adlandırılmışdır.

Coğrafiya
---------

Yens Munk adası Foks körfəzinin şimal ucunda, Baffin Torpağının qərb sahilində yerləşir və Marri Maksuell körfəzinin cənub sərhədini təşkil edir. Adanın qərb ucu Baffin Torpağının uzun Siorarsuk yarımadasından 2,5 kilometrlik Saut boğazı ilə ayrılır. Adanın sahəsi 920 km²-dir. Sahil xəttinin uzunluğu 298 km-dir.

Yens Munk adası şərqdən qərbə 57 km uzunluğunda, şimaldan cənuba maksimum eni 35 km-dir. Düzgün olmayan formasına görə adanın əksər hissəsinin eni 7 ilə 19 km arasında dəyişir. Baffin Torpağının qərb hissəsi də daxil olmaqla, şimal Foks körfəzinin bütün adaları kimi, adanın relyefi alçaqdır və şərq hissəsində dəniz səviyyəsindən 20 metr hündürlüyünü nadir hallarda keçir. Adanın ən yüksək nöqtəsi cənub-qərbdə yerləşir və hündürlüyü 125 metrdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2012-08-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-10.
2. ↑  "The Island Encyclopedia. Jens Munk Island". 2011-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-10.
**Asəf Orucoğlu**, **Asəf Qaya**, **Asəf Əliyev** (*Əliyev Asəf Oruc oğlu*; 21 oktyabr 1967, Daşkəsən – 2018, Bakı) — "Millət" qəzetinin redaktoru və baş redaktoru, MSK-nın sabiq üzvü.

Həyatı
------

Asəf Orucoğlu 1967-ci ildə Daşkəsən şəhərində anadan olub. Atası Göyçə mahalının Kəsəmən kəndindəndir. 1985–1987-ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olub.

2018-ci ilin sentyabr ayının 6-da Bakıda vəfat etmişdir.

Təhsili
-------

1984-cü ildə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyi bitirib. 1996-cı ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq əlaqələr fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Asəf Orucoğlu "Millət" qəzetində jurnalist və baş redaktor, AMİP-də mətbuat katibi, mətbuat və təbliğat məsələləri üzrə katib, "Araşdırma və proqnoz şöbəsi"nin müdiri, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət Qulluğu Məsələləri üzrə Komissiyanın mətbuat katibi işləyib.

2003–2005-ci illərdə Mərkəzi Seçki Komissiyasının üzvü olub.

Ədəbi yaradıcılığı
------------------

Asəf Qaya imzası ilə şeirlər yazırdı. 300-ə yaxın şeirin müəllifidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Keçmiş baş redaktor, MSK-nın sabiq üzvü vəfat etdi". 2021-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-06.
2. 1 2  "**MSK-nın sabiq üzvü vəfat etdi**". 2021-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-06.
3. ↑  "***Asəf Oruc oğlu Əliyev (QAYA)***". 2021-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-06.
Makaron şirniyyatıMakaron şirniyyatı
**Makaron** (*fr.* macaron, /makaʁɔ̃/) —Yumurtanın ağından, şəkər tozundan, ovulmuş badamlardan hazırlanmış Fransız şirniyyatıdır.

Hazırlanması
------------

Vanilli makaronVanilli makaron
Adətən peçenye formasında olub, ikisinin arasına krem və ya cem qoyulur. İtalyanca makaron "dağıtmaq, parçalamaq" mənasındadır. Onun əsas inqrediyenti badam ovuntusudur. Hazır şirniyyatlar yumşaq olub, üzəri hamar olur, ağızda əriyir, müxtəlif dadda olurlar.

Tarixi
------

Paris mağazalarında makaronParis mağazalarında makaron
Makaronun resepti üzərində daima münaqişələr mövcuddur. Belə ki, elə düşünürlər ki, makaron məhz İtaliyanın Venesiya bölgəsində yaradılıb. Bəzi fərziyyələrdə isə 791-ci ildə Fransanın Kormeri bölgəsində meydana gəlmişdir. Bəzi rəvayətlərə görə şirnini Fransaya İtaliyalı aşbazlar tərəfindən Yekatirina Mediçinin II Henrix ilə nikahından sonra gətirilmişdir.1830-cu ildə makaronları likör ilə təqdim edirdilər. Son illərdə isə iki peçenini birləşdirərək arasına krem çəkərək şirni kimi təqdim edirlər. Həmçinin Fransanın müxtəlif şəhərlərində belə makoranın resepti müxtəlifdir. Belə ki, XVI əsrdə Amenedə meyvə, badam və baldan ibarət idi. Fransada McDonald’s da makaronlar satılır. 2010-cu ildə makaronlar artıq ABŞ-da ən məşhur desertlərdən oldu. Pasxa bayramında şokoladlı makaronlar müxtəlif fiqurlarda hazırlanırdı.

минимини

Həmçinin bax
------------

* Profitrol
* Ekler

İstinadlar
----------

1. **↑** Macaron // Petit Larousse illustré. — Larousse, 1989. — P. 585. — 1680 p. — ISBN 2-03-301189-5.
2. **↑** Search result on macaroon, Etymonline.com
3. **↑** Larousse gastronomique, 2007.
4. **↑** History of Macarons Arxivləşdirilib 2009-02-05 at the Wayback Machine, Madmacnyc.com
5. **↑** The story of the Macaron Arxivləşdirilib 2010-07-04 at the Wayback Machine, Laduree.fr
6. **↑** Macarons, the Daddy Mac of Cookies, Fox News
7. **↑** Macarons d’Amiens Arxivləşdirilib 2011-07-18 at the Wayback Machine, Saveursdumonde.net
8. **↑** Notre Histoire Maison des soeurs Arxivləşdirilib 2014-10-23 at the Wayback Machine, Achat-nancy.com
9. **↑** Mon Dieu! Will Newfound Popularity Spoil the Dainty Macaron?, The Wall Street Journal (March 2, 2010). Проверено 29 декабря 2010.
10. **↑** Macarons: New to The Easter Parade This Year, Los Angeles Times (April 1, 2010). Проверено 29 декабря 2010.
11. **↑** Move Over, Cupcake: Make Way For The Macaroon, NPR (February 12, 2010). Проверено 29 декабря 2010.
12. **↑** Macaron mania hits Montreal — finally!, The Gazette (Montreal) (October 11, 2008). Архивировано 9 ноября 2012 года. Проверено 29 декабря 2010.
13. **↑** ジャン=フィリップ・ダルシー「夏の新作マカロン」Архивировано 17 марта 2012 года. Fukui News
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Cəfərov.

**Asəf (Ağasəf) Əli İskəndər oğlu Cəfərov** (28 iyul 1927, Bakı – 3 aprel 2000, Bakı) — Azərbaycan SSR xalq rəssamı (1989).

Haqqında
--------

Asəf Əli İskəndər oğlu Cəfərov 1927-ci ildə Bakıda, İçərişəhərdə anadan olmuşdur. 1945–1950-ci illərdə Ə.Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində ilk rəssamlıq təhsilini almış, 1951–1957-ci illərdə B.İ. Surikov adına Rəssamlıq İnstitutunda[ru] ali təhsilini davam etdirmişdir. 1957-ci ildə İnstitut tərəfindən Hindistan va Pakistana yaradıcılıq ezamiyyətinə göndərilmişdir. "Bilərzik seçimi" (1957) həmin dövrün seçilən işlərindəndir.

A. Cəfərov tematik tablo, portret, mənzərə və natürmort janrlarında özünə məxsuz kompozisiya, kolorit və işlənilmə üslubu ilə fərqlənən əsərlər qalereyası yaratmışdır. Rəssamın yaradcılığında milli çalarlar, folklora müraciət və ənənəvi məzmunlu mövzular üstünlük təşkil edir. Rəssam bədii estetik təsir yükünə malik süjetli əsərlər yaratmışdır. Buna misal olaraq "Tarlada", "Dəniz kənarında", "Görüş", "Mənim Azərbaycanım", "Musiqiçilər" və başqalarını qeyd etmək olar. Asəf Cəfərov həm də bir çox portretlərin muəllifidir. Buna misal olaraq onun "Ə.Vahid", "V.Mustafazadə", "S.Bəhlulzadə", "Arif Məlikov", "Cəfər Cabbarlı", "Vəcihə Səmədova", "Rəşid Behbudov" və s. portretlərini göstərmək olar. Rəssam bölgələrə yaradıcılıq ezamiyyətlərindən sonra maraqlı əsərlər yaradıb."Bakıda qar", "Qaş-Qaş", "Xəzər dənizi" adlı mənzərələri fırça ustasının belə əsərlərindəndi. O, həmçinin Abşeron mənzərələri silsiləsi üzərində işləmişdir: "Abşeron", "Daş hasarlar", "Maştağa kəndi", "Abşeronun qızıl qumları", "Bakıda qış", "İsti gün", "Qış", "Əncir kolu", "Bahar", "Axşam motivi" və s. A.Cəfərov tarixi janra da müraciət etmişdir. Bu sıradan "Nəsimi azad düşüncəlilərin məclisində", "Oyanış" əsərlərinin adını qeyd etmək olar.

Asəf Cəfərov yaradıcılıq ezamiyyətlərində olduğu xarici ölkələrdə (İtaliya, Avstriya, Almaniya və s.) yeni ruhlu tablolar yaradıb. Rəssam bir çox beynəlxalq sərgilərin iştirakçısı olmuşdur, Avstriyada "Dünya Təsviri Sənət Sərgisi"-də (1980) "Qran Pri" mükafatını qazanmışdır.

Rəssam Asəf Cəfərov 3 aprel 2000-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Ailəsi
------

Şair Ağadadaş Münirinin nəvəsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Xalq rəssamı Asəf Cəfərovun 90 illik yubileyi". 2021-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-05.
2. ↑  "Asəf Cəfərov". 2018-07-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-05.
3. ↑  Xalq rəssamının yubileyinə həsr olunmuş sərgi açılıb
4. ↑  "Milli ruhlu rəssam". 2021-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-05.

Xarici keçidlər
---------------

* Xalq rəssamı Asəf Cəfərovun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş sərgi keçirilib[*ölü keçid*]
* Асаф Джафаров и самобытность его художественного дарования
* Великолепные произведения живописи Асафа Джафарова, на которых нужно учиться (ФОТО)
**Trunov villası** — Rostov vilayəti Rostov-na-Donu şəhəri ərazisində yerləşən bina. Bina XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina Rostov-na-Donu ərazisində regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir. Trunov villasının müasir adresi: Temerniskaya küçəsi ev 13 ünvanında yerləşir.

Tarixi
------

1880-ci illərdə hazırda binanın yerləşdiyi ərazi digər ünvanda yerləşirdi. Əvvəlki ünvan Temerniskaya 33 olmuşdur. Bu ərazidə yerləşən torpağın və onun üzərində yerləşən binanın sahibi Eremey Ayvazov olmuşdur. O, Naxçıvan-na-Donu şəhərində spirtli içkilərin satışı ilə məşğul olurdu. 1888-ci ildən binanın sahibi Qeorqi Trunov olmuşdur. Tarixi mənbələrin məlumatına görə binanın yerləşdiyi ünvan digər adla tanınırdı — Temerniskaya küçəsi, 37. Təqribi olaraq villanın yaranması bu dövrə təsadüf edir. Bu binanın həyətində iki mərtəbəli emalatxana yerləşə bilərdi. 1907-ci ildə binanın sahibi dəyişmişdir. Bina Qeorqi Trunovun qardaşı İvan Vasileviç Trunovun mülkiyyətinə keçmişdir. Bir necə ildən sonra o, binanı girov olaraq Rostov şəhər cəmiyyətinin bankına qoymuşdur. Səbəb isə onun bankdan 2, 5 min publ pul götürmək istəyi idi.

1914-cü ilin yay aylarının əvvəllərində binanın sahibi dəyişir. Trunov villasını Yevdokiya Ruduxina satın alır. Bu zaman binanın qiyməti 5000 rubl olaraq qiymətləndirilir. Trunov villasının sahibəsi Yevdokiya Ruduxina Dov vilayəti, Çerkasski dairəsi, Aksay stanisdən olan kazakın həyat yoldaşı olmuşdur. Binanın sahəsi 32,25 sajen təşkil edirdi. 1920-ci illərdə bina milliləşdirilmişdir. Binanın sahibədini isə Moskva küçəsində yerləşən mənzilə köçməyə vadar etmişfilər. O, burada mənzil kirayələməyə məcbur edilmişdir. Onun dəfələrlə edilən müraciyyətinə baxmayaraq, müraciyyəti təmin edilməmişdur. XXI əsrdə isə binada vəkillərə aid kabinetlər yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Перечень объектов культурного наследия регионального значения г. Ростова-на-Дону". 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-03.
2. ↑  "Дом на Темерницкой: драма выселенной хозяйки". 2017-02-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-03.
**Həsi Abdullayev** (25 dekabr 1910, Qubadlı rayonu – 23 mart 1967, Bakı) — Azərbaycan tarixçisi, tarix elmləri doktoru (1963), professor (1964). ADU-da baş müəllim (1941-1948, Bakı Ali Partiya Məktəbində kafedra müdiri (1945-1955) işləmiş, 1956-cı ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan SSR EA Tarix İnstitutunda şöbə müdiri olmuşdur. Tədqiqatları Azərbaycan tarixinin son orta əsr dövrünün (18 əsr) öyrənilməsinə həsr edilmişdir. H. Abdullayev Azərbaycan-Rusiya münasibətləri tarixinin (XVIII əsrin ikinci yarısı) ilk tədqiqatçısıdır.

Həyatı
------

Həsi Abdullayev 25 dekabr 1910-cu ildə Rusiya İmperiyasının Qubadlı rayonunun Qarağac kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Qubadlıda alan Həsi 1927-28-ci illərdə Şuşa Pedoqoji Məktəbində oxuyur, 1929-cu ildə Gəncə Dəmiryol Məktəbində müəllim işləyir. 1930-cu ildə Bakı pedagoji məktəbində təhsilini davam etdirir. 1939-40-cı illərdə Moskva Dövlət Universitetinin aspiranturasında təhsil alır və "Qubalı Fətəli xanın Şimali-Şərqi Azərbaycan dövlətini yaratmaq siyasəti" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edir.

H. Abdullayev müdafiədən sonra Bakıya qayıtmış, 1941-1948-ci illərdə ADU-da baş müəllim, Azərbaycan SSR EA-da elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1943-cü ildə Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin məsul təşviqatçısı, 1944-cü ildən isə Azərbaycan SSR Xarici İşlər Nazirliyində məsul vəzifəyə təyin olunmuşdur.

1945-1955-ci illərdə Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin təbliğat şöbəsinin müdiri, mühazirəçilər qrupunun sədri, Azərbaycan KP MK-nın yanında Bakı Ali Partiya Məktəbində SSRİ tarixi kafedrasının müdiri işləmişdir. O, 1956-1967-ci illərdə Azərbaycan SSR EA Tarix İnistitutunun "Orta əsrlər tarixi" şöbəsinə rəhbərlik etmiş, 1963-cü ildə "Azərbaycan-Rusiya münasibətləri XVIII əsrin ikinci yarısında" mövzusunda doktorluq işini müdafiə edərək tarix elmləri doktoru adı almışdır. Onun bir çox sanballı elmi əsərləri vardır.

Həsi Abdullayev 23 mart 1967-ci ildə, 56 yaşında vəfat etmişdir.

Әsərləri
--------

* Marksizm-leninizm və din, B. 1950.
* Из истории Северо-Восточного Азербайджана 60—80 гг. XVIII века. B. 1958.
* Азербайджан в XVIII веке и его взаимоотношение с Россией, B. 1965.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Həsi Behbud oğlu Abdullayev". 2016-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-15.
2. ↑  "Alimlər". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-12-20.