**Ammonium sulfat** — (ammonium sulfat, *lat.* ammonium sulphate), (NH4)2SO4 qeyri-üzvi ikili birləşmə, kükürd turşusunun ammonium duzudur. Rəngsiz şəffaf kristallardır (və ya ağ tozdur), qoxusuzdur. Ammonium sulfat, sulfat turşusunun ammonyak məhluluna təsiri və digər duzlarla mübadilə reaksiyaları ilə əldə edilir. Gübrə kimi, sulfat turşusu istehsalında, qida sənayesində, biyokimyada zülalların təmizlənməsində, suyun xlorlanmasında qatqı olaraq istifadə olunur. Ammonium sulfatın toksikliyi çox azdır.

Fiziki xüsusiyyətləri
---------------------

Saf ammonium sulfat - rəngsiz şəffaf kristallardır, əzilmiş formada - ağ tozdur. Hiqroskopliyi azdır.

Rombi sistem, kosmik qrup Pnma, hüceyrə parametrləri a = 0.7782 nm, b = 0.5993 nm, c = 1.0636 nm, Z = 4 kristallarını əmələ gətirir.

Sıxlığı (20 °C-də) - 1.766 q / sm3-dir. Suda həll olması (q / 100 ml)-dir:

* 70,1 (0 °C)
* 72,7 (10 °C)
* 75,4 (20 °C)
* 76,9 (25 °C)
* 78,1 (30 °C)
* 81,2 (40 °C)
* 84,3 (50 °C)
* 87,4 (60 °C)
* 94,1 (80 °C)
* 102 (100 °C).

Digər həlledicilərdə həll olma (q / 100 q):

* qarışqa turşusu 95%: 25.4 (16.5 °C);
* aseton: həll olunmayan;
* etanol: həll olunmayan;
* dietil efiri: həll olunmur.

Bəzi metalların (alüminium, dəmir və s.) duzları ilə ammonium sulfat ikiqat duzlar əmələ gətirir, məsələn alüm, *Mor duzu*.

Kimyəvi xüsusiyyətləri
----------------------

147 °C-yə qədər qızdırıldıqda ammonium sulfat aşağıdakı sxemə uyğun olaraq müvafiq hidrogen sulfat NH4HSO4 və ammonyakda parçalanır:

{\displaystyle {\mathsf {(NH\_{4})\_{2}SO\_{4}\rightarrow NH\_{4}HSO\_{4}+NH\_{3}\uparrow }}}.
İstilik 500 °C-dən yuxarı olduqda ammonium hidrogen sulfat anhidridi, ammonyak və suya ayrılaraq qaynayır:

{\displaystyle {\mathsf {NH\_{4}HSO\_{4}\ {\xrightarrow {>500^{o}C}}\ NH\_{3}+SO\_{3}+H\_{2}O}}}.
Ammonium sulfat, kalium permanqanat kimi güclü oksidləşdirici maddələrlə molekulyar azota oksidləşir.

Alınması
--------

Laboratoriyada konsentrat ammonyak məhlulu üzərində konsentrat kükürd turşusunun təsiri ilə əldə edilir.

{\displaystyle {\mathsf {2NH\_{3}+H\_{2}SO\_{4}\rightarrow (NH\_{4})\_{2}SO\_{4}}}}
Bu reaksiya, ammonyakın turşularla qarşılıqlı təsirinin bütün digər reaksiyaları kimi, bərk formada həll olunan maddələr əldə etmək üçün bir cihazda həyata keçirilir.

Kimya sənayesində ən çox istifadə olunan ammonium sulfatın alınmasının əsas üsulları arasında aşağıdakılar var: kükürd turşusunun sintetik ammonyakla neytrallaşdırılması prosesi;

Təmizlik
--------

Texniki ammonium sulfat tez-tez dəmir sulfat ilə çirklənir.
Dəmir duzları ammonium sulfatla birlikdə kristallaşaraq *Mor duzunu* meydana gətirdiyindən, sadə yenidən kristalizasiya ilə ondan təmizlənmək mümkün deyil.

Karyakinə görə, preparatı təmizləmək üçün onun 150 q-nı 260 ml distillə edilmiş suda həll edir, qaynadana qədər qızdırılır, 1-2 q ammonium peroksodisulfat əlavə edilir və dəmir (II) dəmirə (III) tamamilə oksidləşənə qədər qaynadılır. Oksidləşmənin tamlığı süzülmüş nümunəyə kalium heksasyanoferrat (III) (qırmızı qan duzu) məhlulu əlavə etməklə yoxlanılmalıdır - nümunənin mavi rəngi dəmirin natamam oksidləşməsini göstərir və bu halda təmizlənmə prosesi təkrarlanmalıdır.

Bütün dəmirin üçvalentə keçidindən sonra, güclü ammonyak məhlulu güclü qələvi reaksiyaya əlavə olunmalı və süzülməlidir. Nəticədə əldə edilən məhlul maye kristallı məhlulun tutarlılığına qədər buxarlandırılır və otaq tempraturunda soyudulur. Kristallar qıf ilə süzülür və və bir neçə dəfə distillə edilmiş su ilə yuyulur.

Yaranan reaktivin tərkibində heç bir şəkildə ayrılmayan 0,2% -ə qədər kalsium sulfat ola bilər.

Tətbiqi
-------

Ammonium sulfat həm yaz, həm də payız aylarında tətbiqi effektivdir, həmçinin tərkibində kifayət qədər kükürd olmayan torpaqlarda vegetasiya dövründə bəsləmə zamanı effektivdir.
Ammonium sulfatın istifadəsi kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyətini artırır, şumluq torpaqlardan qidalandırma elementlərinin yuyulmasının azalmasına və bitkilərin sağlam şəraitdə yetişməsinə səbəb olur.

Ammonium sulfatın istifadəsi intensiv bitkiçilik şəraitində torpaq məhsuldarlığının əsas proseslərindən biri olan kənd təsərrüfatı bitkilərinin otlaq və kök qalıqlarının destruksiyasının effektivliyini artırır. Tukosmeslər üçün idealdır.

21 % azot (ammonium forması) və 24% kükürd (bitkilər üçün daha əlçatan olan sulfat forması) olan kükürd tərkibli azot gübrəsidir.

Komponent olaraq *viskoz lifinin* istehsalında da istifadə olunur. Biyokimyada ammonium sulfat ilə yenidən, zülalların təmizlənməsi üçün yayılmış bir üsuldur.

Qida sənayesində qida qatqısı **E517** olaraq qeydiyyata alınmışdır.

Ammonium sulfat ammonizasiya ilə suyun xlorlanması texnologiyasında istifadə olunur - xlordan bir neçə saniyə əvvəl təmizlənmiş suya qatılır. Xlor ilə xloraminlər əmələ gətirir, sərbəst xloru bağlayır, bunun sayəsində insan orqanizmi üçün zərərli olan xlorunun əmələ gəlməsi xeyli azalır, xlor istehlakı azalır və su borularının korroziyası azalır.

Ammonium sulfat quru toz yanğınsöndürənlərin və yanğın gecikdiricilərinin bir hissəsidir.

Bundan əlavə, elektroliz yolu ilə manqan istehsalında, ammonium-alüminium alüm, korund istehsalında istifadə olunur.

### Təhlükəsizliyi

Normal şəraitlərdə aşağı toksikdir, alışmır və partlayıcı deyil.

İnsanlara təsiri
----------------

Ammonium sulfat insanlar üçün təhlükəsiz olaraq tanınır və Rusiya, Ukrayna və AB ölkələrində qida qatqısı olaraq istifadə olunur. Ammonium sulfat duz əvəzedicisi kimi istifadə olunur və qida qatqısı npmrəsi **E517**-dir. Qida sənayesində ammonium sulfat qatqısı un və çörək məhsullarının keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasında istifadə edilir, eyni zamanda həcmini artırır, mayalandırmada, stabilizator və emulqator kimi istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Чукуров П. М.* Сульфат аммония.
2. ↑  *Okaya, Y.; K. Vedam; R. Pepinsky.* "Non-isomorphism of ferroelectric phases of ammonium sulfate and ammonium fluoberyllate". Acta Crystallographica. 11 (4). 1958: 307. doi:10.1107/s0365110x58000803. ISSN 0365-110X.
3. ↑  Справочник по растворимости. 1.1. М.-Л.: ИАН СССР. 1961. 219–220.
4. ↑  *Карякин Ю. В.* Чистые химические реактивы. Руководство по лабораторному приготовлению неорганических препаратов (2-е изд). Л.: Полиграфкнига. Отв. ред. Г. Я. Бахаровский. 1947. 51–52.
5. ↑  *George, C. W.; Susott, R. A.* "Effects of Ammonium Phosphate and Sulfate on the Pyrolysis and Combustion of Cellulose". Research Paper INT-90. Intermountain Forest and Range Experiment Station: USDA Forest Service. April 1971. 2023-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-06.
6. ↑  "Vaccine Excipient & Media Summary" (PDF). Centers for Disease Control and Prevention (CDC). February 2012. February 5, 2011 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: March 2, 2013.
7. ↑  "Ammonium Sulfat" (az.). 2022-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyun 2021.
8. ↑  "PAKISTAN: 'Anti-terrorist' fertilizer ban hinders farmers". IRIN Humanitarian News and Analysis. 2010. May 13, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 24, 2013.

Ədəbiyyat
---------

* Properties: UNIDO and International Fertilizer Development Center (1998), *Fertilizer Manual*, Kluwer Academic Publishers, ISBN 0-7923-5032-4.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Ammonium sulfat ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Ammonium Sulfat / Kuybışev (21:24 NS) 50 kq

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 4299792-6 · Microsoft: 2780925461 · NDL: 00569904 |