**Avropa zeytunu** (*lat.* Olea europaea) – zeytunkimilər fəsiləsinin zeytun ağacı cinsinə aid həmişəyaşıl subtropik ağac bitkisi növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Avropa zeytunu   
 "Köhler’s Medizinal-Pflanzen", (1887) kitabından illüstrasiya
Hündürlüyü 12 m-ə çatan, geniş çətirli, həmişəyaşıl ağac bitkisidir. Yarpaqları qısa saplaqlı və tam kənarlı olub, gövdə üzərində qarşı-qarşıya düzülürlər. Yarpaq ayası uzunsov formalı, yaxud lansetşəkilli bəzən də tərsinə, yumurtavari olub, uzunluğu 5-8 sm-ə çatır. Yarpaqlarının alt səthində gümüşü rəngli pulcuqlar yerləşir. Xırda və ağımtıl rəngli çiçəkləri salxımşəkilli çiçək qrupu əmələ gətirirlər. Dişiçiyi qısa sütuncuqlu, iki yuvalı və üst yumurtalıqlıdır. Tac borucuğunun divarlarına birləşmiş iki erkəkciyi vardır.

Meyvəsi uzunsov, yaxud girdə formalı ətli çəyirdək meyvədir. Bitki aprel-may aylarında çiçəkləyir. Meyvəsi oktyabr-noyabr aylarında yetişir.

Yayılması
=========

Qiymətli dərman bitkisi olan zeytunun hansı ölkədən yayılması haqqında iki fikir mövcuddur. Onlardan birinə görə müdriklik və zəhmət ilahəsi Afina Attikaya sahib olmaq üçün Poseydonla mübahisədə hirslənərək öz nizəsini qayaya sancmış və nizə möcüzəli ağaca çevrilmişdir. Göründüyü kimi, bu fikirdə Zeytunun vətəninin Yunanıstan olmasına işarə edilir. Digər fikrə görə isə Aralıq dənizi hövzəsi ölkələri — Suriya, "Cənubi Antaliya və s. zeytun bitkisinin vətəni hesab olunur. Bu mənbələrə əsasən zeytun buradan Kiçik Asiyaya, Yunanıstana, Misirə və s. yayılmışdır. Zeytun bitkisinin ömrü 300-400 ildir. Əlverişli şəraitdə 1000 il yaşaması məlumdur. 500-dən çox növü var.

Hazırda Avropa zeytunu dünyanın əksər tropik və subtropik iqlimə malik ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda becərilir. Sülh və xoşbəxtlik rəmzi hesab olunan bu qiymətli bitkinin Abşeronda plantasiyaları salınmışdır.

Yarımnövləri
------------

* Olea europaea subsp. europaea
* Olea europaea subsp. cerasiformis G.Kunkel & Sunding
	+ [ syn. Olea europaea var. cerasiformis Webb & Berthel. ]
	+ [ syn. Olea europaea var. maderensis Lowe ]
* Olea europaea subsp. cuspidata (Wall. ex G.Don) Cif.
	+ [syn.  Olea africana Mill. — Afrika zeytunu]
	+ [ syn. Olea europaea subsp. africana (Mill.) P.S.Green ]
	+ [syn.  Olea chrysophylla Lam.]
	+ [syn.  Olea cuspidata Wall. ex G.Don]
	+ [syn.  Olea ferruginea Royle]
	+ [syn.  Olea verrucosa (Willd.) Link]
	+ [ syn. Olea sativa var. verrucosa (Willd.) Roem. & Schult. ]
* Olea europaea subsp. guanchica P.Vargas et al.
* Olea europaea subsp. laperrinei (Batt. & Trab.) Cif.
	+ [syn.  Olea laperrinei Batt. & Trab.]
* Olea europaea subsp. maroccana (Greuter & Burdet) P.Vargas et al.
	+ [syn.  Olea maroccana Greuter & Burdet]

Sinonim
-------

* *Olea alba* Lam. ex Steud.
* *Olea amygdalina* Gouan
* *Olea angulosa* Gouan
* *Olea angustifolia* Raf. [Illegitimate]
* *Olea argentata* Clemente ex Steud.
* *Olea arolensis* Clemente ex Steud. [Invalid]
* *Olea atrorubens* Gouan
* *Olea bifera* Raf.
* *Olea brevifolia* Raf.
* *Olea buxifolia* (Aiton) Steud. [Illegitimate]
* *Olea cajetana* Petagna
* *Olea cayana* Raf.
* *Olea communis* Steud. [Invalid]
* *Olea craniomorpha* Gouan
	+ *Olea europaea var. buxifolia* Aiton
	+ *Olea europaea var. communis* Aiton
	+ *Olea europaea subsp. europaea* europaea
	+ *Olea europaea var. ferruginea* Aiton
	+ *Olea europaea var. latifolia* Aiton
	+ *Olea europaea var. longifolia* Aiton
	+ *Olea europaea var. obliqua* Aiton
	+ *Olea europaea subsp. oleaster* (Hoffmanns. & Link) Negodi
	+ *Olea europaea var. sativa* (Weston) Lehr
	+ *Olea europaea subsp. sativa* (Weston) Arcangeli
	+ *Olea europaea var. sylvestris* (Mill.) Lehr
	+ *Olea europaea subsp. sylvestris* (Mill.) Hegi
	+ *Olea europaea var. sylvestris* (Mill.) Lehr.
* *Olea ferruginea* (Aiton) Steud.
* *Olea gallica* Mill.
* *Olea hispanica* Mill.
* *Olea lancifolia* Moench
* *Olea latifolia* (Aiton) Steud. [Illegitimate]
* *Olea longifolia* (Aiton) Steud.
* *Olea lorentii* Hochst.
* *Olea obliqua* (Aiton) Steud.
* *Olea oblonga* Gouan
* *Olea odorata* Rozier ex Roem. & Schult.
* *Olea officinarum* Crantz
* *Olea oleaster* Hoffmanns. & Link
* *Olea pallida* Salisb. [Illegitimate]
* *Olea polymorpha* Risso ex Schult.
* *Olea praecox* Gouan
* *Olea racemosa* Gouan
* *Olea regia* Rozier ex Roem. & Schult.
* *Olea sativa* Weston
* *Olea sativa* Hoffmanns. & Link [Illegitimate]
* *Olea sphaerica* Gouan
* *Olea sylvestris* Mill.
* *Olea variegata* Gouan
* *Olea viridula* Gouan
* *Phillyrea lorentii* Walp.

Dünya üzrə istehsalı
--------------------


| Dünya üzrə istehsalı (2004)  |
| --- |
| № | Ölkələr | İstehsalı (min ton) | Yeri | Ölkə | İstehsalı (min ton) |
| 1 | İspaniya | 4.556 | 11 | Əlcəzair | 170 |
| 2 | İtaliya | 3.150 | 12 | Liviya | 148 |
| 3 | Yunanıstan | 2.300 | 13 | Argentina | 95 |
| 4 | Türkiyə | 1.800 | 14 | İordaniya | 85 |
| 5 | Suriya | 950 | 15 | ABŞ | 77 |
| 6 | Mərakeş | 470 | 16 | İran | 43 |
| 7 | Tunis | 350 | 17 | Peru | 38 |
| 8 | Misir | 320 | 18 | Xorvatiya | 33 |
| 9 | Portuqaliya | 270 | 19 | Albaniya | 30 |
| 10 | Livan | 180 |  |  |  |

Təbabətdə
---------

### İstifadə olunan hissəsi

Tibbi məqsədlə Avropa zeytununun yarpaq (Folium oleae) və yetişmiş meyvələrindən alınmış yağından (Oleum olivarum) istifadə edilir.

### Tərkibi

Zeytun meyvəsinin tərkibində piyli yağlar (40-60%), enzimlər, boyaq və acı maddələri, yarpaqlarında isə qlikozidlər, üzvi turşular, mannit, açı maddələr, flavonoidlər, taninlər və s. aşkar edilmişdir.

Yarpaq və çiçəkləri
Zeytun yağı — olein, linol, palmitin və stearin turşularının qliseridlərindən ibarət sarımtıl rəngli, duru, zəif xarakter iyə və xoş yağlılıq tamına malik yağdır. Tibbi, yeyinti və texniki zeytun yağlarına ayrılır. Tibbi zeytun yağı əsasən trioleindən ibarət, rəngsiz və şəffaf yağdır. Onun turşuluq ədədi 2-yə yaxın, yod ədədi isə 75-88-dir. Zeytun yağının texniki sortu sabunbişirmə sənayesində istifadə olunur. Yeyinti zeytun yağı isə orqanizm üçün çox faydalı olan qiymətli ərzaq məhsuludur.

### Əsas təsiri

Yağı ödqovucu. Yarpağı hipotenziv və antiaritmik.

Son zamanlar zeytun yarpaqlarından oleuropein maddəsi alınmış və farmakoloji cəhətdən öyrənilmişdir. Heyvanlar üzərində aparılan təcrübələrdən məlum olmuşdur ki, oleuropein qan təzyiqini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salır. Onun hipotenziv təsir etmə müddəti beş saata qədər davam edir. Bundan əlavə oleuropein ürəyin taç damarlarını genişləndirir, ürəkdəki aritmiyanı götürür.
Belə hesab olunur ki, zeptun yarpaqlarından alınmış dəmləmə və spirtli duru ekstrakt ürək-damar sistemi xəstəliklərinin müalicəsində istifadə oluna bilər.

Zeytun yağı yaxşı ödqovucu maddə olmaqla yanaşı, həm də zəif işlədici təsirə malikdir, Mədə-bağırsaq xəstəliklərində yaxşı effekt göstərir. Öd daşlarının orqanizmdən kənar edilməsinə səbəb olur. Kamfora, cinsiyyət hormonları, onların analoqlarının və digər inyeksiya məhsullarının hazırlanmasında çox gözəl həlledicidir.

Almaniyada zeytun yarpaqlarından alınan "Olivysat" adlanan standartlaşdırılmış ekstrakt buraxılır. O, hipotenziv maddə kimi, qan təzyiqi yüksək olanlara (gündə 3 dəfə, hər dəfə 40 damcı) məsləhət görülür.

Fransada Avropa zeytununun yarpaq tumurcuqlarından alınmış spirtli cövhər hipertoniya, ateroskleroz və piy mübadiləsi pozğunluğuna qarşı istifadə olunur.

Rus xalq təbabətində zeytun yağından ödqovucu, öd daşlarını xaric etmək, həzmi yaxşılaşdırmaq, habelə yüngül işlətmə məqsədilə istifadə edilir.

Əbu Əli İbn Sina duza qoyulmuş zeytunun mədəni möhkəmləndirdiyini, iştahı artırdığını, zeytun yağının herpes və qızılyel xəstəliklərində, oturaq sinirinin iltihabında faydalı olduğunu qeyd etmişdir.

### İstifadə qaydası

Zeytunun qurudulmuş yarpaqlarından10,0/200,0 nisbətində hazırlanmış isti sulu çıxarışdan hipotenziv, aritmiyanı götürən və tac damarları genişləndirən maddə kimi istifadə edilir. Alınmış çıxarışdan gündə üç dəfə, hər dəfə 1/3 hissəsi qəbul edilir. Bu məqsədlə onun öksəotu və digər bitkilərlə qarışığından da istifadə edilir.
Mədənin və qaraciyərin fəaliyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə yemək zamanı və ya ondan sonra zeytun meyvələrindən hazırlanmış konservlərdən istifadə etmək məsləhət görülür.

Xalq təbabəti mənbələrində öd daşlarının orqanizmdən kənar edilməsi üçün zeytun yağından istifadənin müxtəlif qaydaları göstərilir:

I. Güclü öd ifrazına nail olmaq və öd daşlarını orqanizmdən xaric etmək üçün, bir neçə gün səhər-səhər acqarına hər dəfə 60 ml zeytun yağı qəbul edilir. Bu zaman ürəkbulanma və qusmanın qarşısını almaq üçün, yağı qəbul edən kimi üstündən qreypfrut şirəsi içilir.
II. Öd daşlarının orqanizmdən kənar edilməsi məqsədilə zeytun yağının miqdarı tədricən artırılır. Bunun üçün yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl zeytun yağı içilir. Yağın miqdarı yarım çay qaşığından başlanır və 15-20 gün ərzində tədricən artırılmaqla bir stəkana (200 ml) çatdırılır.

III. Başqa bir reseptə görə öd daşlarını orqanizmdən kənar etmək üçün 24 saat ac qalmaq (bu müddətdə yalnız su içmək olar), sonra bağırsaqları imalə etməklə təmizləmək məsləhət görülür; imalədən bir saat sonra bir stəkan zeytun yağı, onun üstündən isə bir stəkan qreypfrut şirəsi içib uzanmaq lazımdır. Qusma hissi əmələ gələrsə, limon sormaq olar (su içmək olmaz). Yağı içəndən 15 dəqiqə sonra işlədici qəbul edilir. Aclığı davam etdirməklə, yuxarıdakı prosedura 5 gün təkrar edilir.

Türkiyənin Edremit bölgəsində zeytun bağı
Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

İstinadlar
----------

* N.İ.Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *İkiləpəlilər ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q37083
* Wikispecies: Olea europaea
* APDB: 149209
* APNI: 103117
* ARKive: olea-europaea
* Calflora: 5912
* Cal-IPC: olea-europaea
* Ecocrop: 1553
* eFloraSA: Olea\_europaea
* EoL: 579181
* EPPO: OLVEU
* EUNIS: 176365
* FloraBase: 6503
* FoC: 200017804
* FoIO: OLEEUR
* GBIF: 5415040
* GISD: 1585
* GRIN: 25555
* iNaturalist: 57140
* IPA: 6091
* IPNI: 610675-1
* IRMNG: 10198497
* ITIS: 32990
* MoBotPF: 283004
* NCBI: 4146
* NSWFlora: Olea~europaea
* NZOR: 0a0aa6a5-a980-4d4f-b6cc-1cf3130598fd
* PalDat: Olea\_europaea
* PfaF: Olea europaea
* PFI: 3985
* Plant List: kew-355112
* PLANTS: OLEU
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:610675-1
* Tropicos: 23000814
* uBio: 459761
* VicFlora: b90cbe44-868c-48c6-adad-e024b74d0f25
* WCSP: 355112
* WoI: 202
* WFO: wfo-0000817273

 |

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 8.
2. ↑  Mənbə: *Die Welt in Zahlen*, 2005
3. ↑  V.Petkov, 1988
4. ↑  Абу Али Ибн Сина (Авиценна). Канон врячевной науки. Изд. 2-е, Ташкент, изд. "Фан", 1980.