recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Arqun dərəsi** — Qafqazın ən uzun dərələrindən biri.

Coğrafiyası
-----------

Şatili kəndi və Arqun çayı
Çeçenistan ərazisində Arqun dərəsi Arqun çayının geoloji fəaliyyəti nəticəsində formalaşmış. Arqun çayı Baş Qafqaz dağlarının şimal yamacında olan Qara dağlar silsiləsini kəsərək bu dərəni meydana gətirmiş. Arqun dərəsinin hündürlüyü 1100-4800 metr arasında dəyişir. Şatoy kəndi bölgəsində, dərə boyunca Çeçenistanın və Qafqazın ən böyük qoruqlarından biri yerləşir. Sahəsi 233 800 hektar olan bu qoruqada müxtəlif mədəni və təbii abidələr mövcuddur — Arqun dövlət tarixi-memarlıq və təbiət muzey-qoruğu bu ərazidə yerləşir. Arqun dərəsində çoxlu erkən və orta əsr, eləcə də eramızdan əvvələ aid olan abidələr mövcuddur. Ərazidə daş dövrünə və mağara həyat tərzinə aid məkanlar mövcuddur.

XVIII-XIX əsr Qafqaz müharibələri öncəsi Arqun dərəsində 4000 qədim memarlıq tikilisi qeydə alınmış. Bunların çoxu hərbi, yarım hərbi, gözətçi tikililəri olmuş. 4-6 mərtəbəli olan bu tikililərlə yanaşı 2-3 mərtəbəli yaşayış binaları da üstünlük təşkil edir.

Tarixi
------

Türklərin və monqolların Qafqaza hücumları zamanı bir çox yaşayış məntəqələri, coğrafi məntəqələr türk kökənli adlanmağa başlanıldı. Tezliklə bu adlar bütün Qafqazda yayıldı. Arqun adı da qazax mənşəli söz olub - *arğın* sözündən götürülüb. 

Qafqaz müharibəsi zamanında Arqun dərəsi keçilməzliyi ilə ad qazandı. Ancaq 1858-ci ildə genral Evdokimov Çeçenistanın böyük hissəsini nəzarətə götürdükdən sonra əl çatmaz dərəyə hakim olmağa qərar verdi. Məhs 72 illik müharibə zamanı (1786-1858) rus əsgərlərinin ayağı bu dərəyə dəyməmişdir. General Evdokimov 45 minlik rus əsgəri ilə 16 yanvarda Arqun dərəsinə daxil oldu. Çeçenlərin saysız hücumları nəticəsində böyük itikilər verən ruslar sonda Arqun çayının yuxarı axarlarına çata bildilər. Ancaq dərəyə tam hakim olma bir il çəkdi. Bundan sonra ruslar dərədə möhkəmləndi və Şamilin qərarqahını, eləcə də imamatın paytaxtı Vedenonu nəzarət altında saxlamağa müvafiq oldular

Həmçinin bax
------------

* Pankisi dərəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  Аргунское ущелье // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
2. ↑  ВТ-ЭСБЕ. Аргунское ущелье

Xarici keçidlər
---------------

* Аргунское ущелье
Sokrat
**"Mən bilirəm ki, mən heç nə bilmirəm"** (q.yun. ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα ; *lat.* scio me nihil scire və ya scio me nescire) — qədim yunan filosofu Sokrata (filosof Platona görə) aid olan ifadə. Bununla belə, 1968-ci ildə "Apologiya" nəşrinin qeydlərində A. A. Taho Qodi bu ifadəni Dilsə  istinadən Demokritə aid edir. Bəzi sitatlarda bir qədər dəyişdirilmiş formada rast gəlinir - "**Mən nə qədər çox bilsəm, bir o qədər də başa düşürəm ki, heç nə bilmirəm** "və "**Təkcə onu bilirəm ki, heç nə bilmirəm**."

Mənası
------

Sokrat öz fikrini belə izah edirdi: insanlar adətən nəyisə bildiklərini düşünürlər, amma məlum olur ki, heç nə bilmirlər. Belə çıxır ki, mən öz bilgisizliyimi bilə-bilə, əslində mən hamıdan çox bilirəm. Görünür, burada məntiqi cəhətdən ziddiyyətli bir ifadə var: əgər insan heç nə bilmirsə, deməli bilmədiyi haqqında da bilə bilməz. Bu, bir növ koqnitiv təvazökarlıq prinsipini formalaşdırmaq cəhdidir. Bunu belə təsəvvür etmək olar: təsəvvür edin ki, bütün biliklərimiz şarın içindədir, bilgisizlik isə şarın çölüdür. Biliklərimiz nə qədər çox olarsa, şarın səthi bir o qədər çox olur və buna görə də əslində bilgisizlik ilə "təmas" getdikcə çoxalır.

Həmçinin bax
------------

* Cogito ergo sum
* İmposter sindromu
* Koqnitiv meyllərin siyahısı
* Dunning-Kruger effekti

İstinadlar
----------

1. ↑  Энциклопедический словарь крылатых слов и выражений: более 4000 статей. Локид-Пресс. 2005.
2. ↑  *Актавин C. Г.* "Происхождение фразы «Я знаю только то, что я ничего не знаю»".
**Məhəbbət üç il yaşayır** (*fr.* L'amour dure trois ans) Frederik Beqbeder aşiq olmaq hissinin müəyyən hormonlarla əlaqəli olduğu haqqında məşhur nəzəriyyəyə həsr olunmuş romanıdır (roman dopamin haqqındadır). Beyin funksiyası normallaşdıqda və adi ritminə qayıtdıqda, hormonlar hər iki tərəfdaşın bir-birindən emosional asılılığını stimullaşdırmağı dayandırır. Beləliklə, bir-birindən həyəcan və güclü emosional asılılıq üç ildən sonra aradan qalxır, bununla əlaqədar romanın qəhrəmanı əziyyət çəkir.

Məzmun
------

Romanın baş qəhrəmanı dedi- qodu sütunları yazan jurnalist Mark Marronnierdir (*fr.* Marc Marronnier). O, əmindir ki, sevgi üç il yaşayır: əvvəlcə insanlar bir-birini ehtirasla, sonra mehribanlıqla və dostcasına sevirlər, sonra isə darıxırlar. Bu cür fikirlərin səbəbləri, Markın özünün heç vaxt üç ildən çox sevməməsidir. O, çox gözəl bir qız Anna ilə evləndi, lakin evliliyin üçüncü ilində Anna demək olar ki, nifrət etməyə başladı və o, başqa bir qadına, Alisa dəlicəsinə aşiq oldu. Romanın sonunda baş qəhrəman yazır ki, o, Alisa ilə üç ildir ki, birlikdədirlər və birgə həyatlarının üç illiyini qorxu ilə gözləsə də, sevgi hələ də yaşayır. Qəhrəman üç ilə yaxın özünün uydurduğu nəzəriyyənin nə qədər axmaq olduğunu düşünür, sonra saatına baxır (bir dəqiqə qalır) və üç ilin hələ keçmədiyini görür.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Крымов, Мария Кожевникова, Павел.* "Почему любовь длится три года | PSYCHOLOGIES". www.psychologies.ru (rus). 2023-07-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-05.
2. ↑  "Məhəbbət üç il yaşayır". alinino.az. 2023-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-05.
3. ↑  "Время новостей: N°84, 13 мая 2003". www.vremya.ru. 2012-05-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-05.
4. ↑  "Frederik Beqbeder "Məhəbbət üç il yaşayır" | Kitabı Karandaşla Oxuyanlar". www.kkoworld.com. 2023-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-05.
5. ↑  "Frederik Beqbederin "Məhəbbət üç il yaşayır" əsərindən seçmələr". 2014-12-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-05.
6. ↑  "Məhəbbət üç il yaşayır". bakubookcenter.az (az.).
7. ↑  *Nesselson2012-01-14T10:47:00+00:00, Lisa.* "Love Lasts Three Years". Screen (ingilis). 2022-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-05.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | OCLC |

səni sevirəm dedi 💋 və dodaqlarımdan öpdü.
**Naim Sadıq oğlu Fətəliyev** — Azərbaycan mühəndisi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini (1985–1990), Azərbaycan SSR Ali Soveti sədrinin müavini (1990–1991), "Azərineft" Dövlət konserninin vitse-prezidenti (1992).

Həyatı
------

Naim Sadıq oğlu Fətəliyev 1935-ci ildə anadan olmuşdur. Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu və Bakı Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir.

Naim Fətəliyev əmək fəaliyyətinə 1954-cü ildə Əliheydər Qarayev adına Bakı neftayırma zavodunda operator köməkçisi kimi başlamış, sonra bu müəssisədə operator, qurğu rəisi işləmişdir. 1965–1976-cı illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Neft və qaz sənayesi şöbəsinin təlimatçısı, Partiya-təşkilat işi şöbəsinin inspektoru olmuşdur.

1976–1977-ci illərdə Naim Fətəliyev Neft, Kimya və Qaz Sənayesi Fəhlələri Həmkarlar İttifaqı Azərbaycan Respublika Komitəsinin sədri olmuş, 1977–1985-ci illərdə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurasının katibi vəzifəsində çalışmışdır. 1985-ci ilin dekabr ayında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini seçilmişdir. 1992-ci ilin yanvar ayından "Azərineft" Dövlət konserninin vitse-prezidenti olmuşdur.

Naim Fətəliyev 1962-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur. O, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin X və XI çağırış deputatı, eləcə də Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir. "Xalqlar dostluğu" ordeni və SSRİ medalları ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Фәтәлијев Наим Садыг оғлу // Азәрбајҹан ССР Али Советинин депутатлары. Он биринҹи чағырыш. Бакы: Азәрбајҹан ССР Али Совети Рәјасәт Һеј'әтинин нәшри. 1985. С. 385.
2. 1 2 3  Наим Садыг оғлу Фәтәлијев: [Азәрбајҹан ССР Али Совети Рәјасәт Һеј'әти сәдринин мүавини] // Коммунист. № 300 (19871). 31 декабр 1985-ҹи ил. С. 2.
3. ↑  "N. S. Fətəliyev haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı". e-qanun.az. 18 yanvar 1992. 2023-08-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 avqust 2023.
**Müasir beşnövçülük** — eyni gün ərzində atıcılıq, qılıncoynatma, sərbəst üzmə, ata minmə və sonda 3000 metrlik qaçışdan ibarət olan idman növüdür. Bu idman növü *Union Internationale de Pentathlon Moderne (UIPM) (Beynəlxalq Müasir beşnövçülük federasiyası)* tərəfindən idarə olunur.

Tarixi
------

Bu idman növü müasir olimpiya oyunlarının qurucusu olan Pierre de Kubert tərəfindən yaranmışdır. Oyunun adı yunanca 5 mənasını verən penta sözündən törəyib. İdman ilk dəfə 1912-ci ildə Yay Olimpiya oyunlarında oynandı və oyunun ilk qalibi İsveçli atlet Gösta Lilliehöök oldu. Qadın beşnövçülər isə bu idman növündə 2000-ci ildən keçirilən Yay Olimpiya oyunlarında iştirak etdilər.

Oyun qaydaları
--------------

Ümumiyyətlə, beşnövçülüyün qaydası onu təşkil edən idman növlərinin qaydası ilə tam eynidir, lakin at ilə maneələrdən keçmədə idmançılar minəcəkləri atı təyin etmələri üçün püşk atırdılar. İdmançılar turnirdən əvvəl atla 20 dəqiqə ərzində 5 maneədən keçirlər ki, atlarını tanısınlar.

Xarici keçidlər
---------------

Beynəlxalq Müasir Beşnövçülük federasiyasının rəsmi veb-saytı
**Batum Məryəm Katedralı**(*ing.* Batum Məryəm Katedralı) — Batumidəki Tanrı Anasının Kilsəsi (gürcü: ბათუმის ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია, batumis ghvtismshoblis saxhelobis eklesia), əslində 1900-cü illərin əvvəllərində Katolik kilsəsi olaraq tikilmiş bir Gürcü Ortodoks katedralidir. Gotik Dirçəliş üslubunda inşa edilən kilsə, Gürcüstanın Acarıstan Muxtar Respublikasının Batumi şəhərində, Qara dənizdə yerləşir.

Kilsə, 1898-1902-ci illərdə gürcü katolik iş adamları olan Zubalaşvili qardaşlarının sponsorluğu ilə Roma Katolik kilsəsi olaraq inşa edilmişdir. Sovet dövründə kilsə bağlandı və yüksək gərginlikli bir laboratoriyaya çevrildi. 1989-cu ildə kilsə Gürcü Pravoslav Kilsəsinə verildi. Batumdakı Roma Katolikləri indi 2000-ci ildə təqdis edilən müasir bir quruluş olan Müqəddəs Ruh Kilsəsindən istifadə edirlər .

İstinadlar
----------

1. ↑  Batumi: sights Arxivləşdirilib 2019-03-17 at the Wayback Machine. Official website of Batumi. Retrieved on May 10, 2009
|  |
| --- |
| Koçani qalalarıСредновековна кула |
|  |
| Ölkə | Şimali Makedoniya Şimali Makedoniya |
| Şəhər | Koçani |
| İnşası | ???—XVII əsrin sonu illər |

**Koçani qalaları** — Şimali Makedoniyanın Koçani şəhərində yerləşən memarlıq abidələri kompleksi.

Qalaların XVII əsrin ikinci yarısında tikilməsinə baxmayaraq, onları xalq arasında "orta əsr qalaları" da adlandırırdılar.

Tarixi
------

1942-ci ilə aid foto
Koçana qalaları şəhər Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olduğu dövrdə tikilmişdir. Yaxın Şərq memarlığı qalaların dizayn və üslubuna böyük təsir göstərmişdir.

Bugünkü tapıntılara görə, Koçani şəhərində və onun ətrafında üç qüllə də tikilib ki, onlardan ikisi şəhərdə - Koçana çayının hər iki sahilində, üçüncüsü isə Dolni-Podloq kəndində yerləşir. Qalalar eyni anda iki funksiyanı: həm yaşayış, həm də müdafiə funksiyasını yerinə yetirirdi. XIX əsrdə tikilmiş qalalardan birinin başında saat da var idi.

1957-ci ildə iki şəhər qalası mədəniyyət abidəsi statusunu aldı. Bu gün onlar Koçani şəhərində XVII əsrə aid yeganə tikililər olaraq qalır.

Təsviri
-------

Sol Sahil qalası
Şəhərin mərkəzində Koçan çayının sağ sahilində yerləşən qala sıx yaşayış massivində yerləşir və hündürlüyü 15,35 metrdir. Qala İlindenskaya küçəsi 1 ünvanında yerləşir. 1978-ci ildə qala bərpa edilmiş və bina möhkəmləndirilmişdir.

Qalanın cari funksiyaları aşağıda qeyd olunanlardır:

* sanitar qovşaqlar zirzəmidə yerləşir;
* birinci mərtəbədə köhnə sikkələr kolleksiyası var;
* birinci mərtəbədə arxeoloji kolleksiya var;
* kitabxana ikinci mərtəbədə yerləşir.

Qala 6,65x6,65 m ölçüdə kvadrat forma əsaslıdır, əhəng məhlulu ilə daşdan tikilmişdir. Mərtəbələr taxta pilləkənlərlə birləşdirili. Qalaya giriş cənub tərəfdəndir. Qapı qalın palıd lövhələrindən hazırlanıb, içəridən dəmir relslərlə örtülmüş və yan divarlardakı yivlərə daxil olan iki eninə relyef ilə möhkəmləndirilmişdir. Divarları massivdir, küncləri sarımtıl qumdaşı ilə örtülmüşdür.

1912-ci ilə aid foto
Yuxarı mərtəbədəki pəncərə açılışları işlənmiş daş bloklardan hazırlanmışdır və işlənmiş daşdan arxitrav pəncərə eşikləri və yarımdairəvi tağlara malikdir. Pəncərələr dəmir barmaqlıqlarla qorunur. Aşağı otaqlarda, pəncərələrin əvəzinə, kənardan dar olan və içəriyə doğru genişlənən boşluqlar vardır. Qalanın şərq tərəfində taxta eyvanı da vardır. Üst iki mərtəbədə üzbəüz daş ocaqları yerləşir.

Qalanın döşəməsində yerləşən çuxurdan şəhərin müdafiəsi zamanı hücum edənlərin üzərinə qaynar yağ tökülür və ya daşlar atılırdı.

Çayın sol sahilində yerləşən qala Saat kula adlanır. Hələ də bərpa olunmayıb və vəziyyəti qənaətbəxş deyildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Атанасова, Илинка.* Културно наследство. - В: Кочани - монографија. Кочани: Општина Кочани. 2003. 90.
2. ↑  *Атанасова, Илинка.* Културно наследство. - В: Кочани - монографија. Кочани: Општина Кочани. 2003. 91.

Xarici keçidlər
---------------

* Саат кулите во Република Македонија (.pdf)
Qədim Yunanıstanda qurdağzı **nemeziya** adlandırılırdı. Sonradan bu ad vətəni Cənubi Afrika olan bitkilərə verilmişdir. Məlum olan 30 növdən dekorativ gülçülükdə iki növdən və növlərarası hibridlərdən geniş istifadə olunur. Hibrid nemezia (N.x.hubrida) ürəkşəkilli nemeziya və rəngbərəng nemeziyanın çarpazlaşdırılması nəticəsində alınmışdır. Hündürlüyü 60 sm olan budaqlı bitkidir. Müxtəlif rəngli çiçəklər (diametri 2 sm-ə qədər) zoğların uclarında salxım çiçək qrupunda toplanmışdır. Hibrid nemeziyadan əlavə gülçülükdə digər iki növdən də istifadə edilir: ürəkşəkilli nemeziya (N.strumosa) və rəngbərəng nemeziya (N.versicolor). Ürəkşəkilli nemeziyanın güllərinin mahmızı yoxdur, ağzı sallaqdır, rəngbərəng nemeziyanın isə xırda çiçəkləri və uzun mahmızları vardır. İlk cücərtilərdən sonra nemeziyanı iki dəfə seyrəltmək lazımdır. Bitkinin uzun müddət çiçəkləməsi üçün iyulun axırında onun yuxarı hissəsini kəsirlər. Nemeziya birillik kimi istifadə olunan çoxillik bitkidir. Payızda bitkini çıxarıb dibçəyə əkərək otaq bitkisi kimi yetişdirmək olar.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

1. Tofiq Məmmədov (botanik) "Gülçülük ensiklopediyası": Bakı: "Azərbaycan"-2016.  Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
**Aladar Qereviç** (mac. Aladár Gerevich; 16 mart 1910 – 14 may 1991, Budapeşt) — "bütün dövlərin ən yaxşı qılıncoynadanı" kimi tanınan macar qılıncoynadan. Altı olimpiya oyununda sablya üzrə qızıl medal almışdır.

Həyatı
------

Aladar Qereviç eyni yarışmanı altı dəfə qazanan yeganə idmançıdır. Müharibə onsuz bəlkə də yarışlarda göstərdiyi ən təsirli nəticəsinə mane ola bilmədi, 1932 və 1960-cı illərdə qızıl medallar qazandı. Bu yarışların arasında 28 il fərq olmasına baxmayaraq o, yarışlarda uğur qazanmağa davam edirdi. Bu ilk və son olimpiya oyunları arasında olan ən uzun müddət idi. Bu rekord 2012-ci ildə Yeni Zellandiyalı idmançı Mark Todd tərəfindən yenidən təkrarlandı.

Qereviçin həyat yoldaşı Erna Boqen, oğlu Pal Qereviç və qayınatası Albert Boqen də olimpiya oyunlarında qılıncoynatma üzrə medallar qazanmışdılar.

1960-cı ildə Romada keçirilən olimpiya oyunlarında iştirak etmək üçün seçim mərhələlərində Macarıstanın Olimpiya komitəsi Qereviçə yarışlara qoşulmaq üçün yaşlı olduğunu bildirdi. O, keçirilən yarışlarda bütün idmançıları məğlubiyyətə uğradaraq komitə üzvlərini susdurdu. 1960-cı ildə keçirilən olimpiya oyunlarının qılıncoynatma üzrə final mərhələsində ani bir hərəkətlə məğlub oldu. Təqaüdə çıxdıqdan sonra 81 yaşında ölümünə kimi Budapeştin Vaşaş idman klubunda məşqçi kimi fəaliyyət göstərdi.

Həmçinin bax
------------

* Laslo Papp (boksçu)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Legendary Olympians". CNN.com. 19 August 2008. 25 April 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 May 2010.
2. ↑  "Olympics Statistics: Aladár Gerevich". databaseolympics.com. 4 December 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 May 2010.
3. ↑  *Fred Woodcock.* "New Zealand three-day eventers win bronze". stuff.co.nz. 31 July 2012. 12 January 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 July 2012.
4. 1 2  "Aladár Gerevich Olympic Results". sports-reference.com. 17 April 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 May 2010.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Aladar Qereviç ilə əlaqəli mediafayllar var.

* www.olimpic.org: Aladár Gerevich with photos
**Palıda sarılmış üzüm** — Vahid Məmmədlinin postmodern ədəbiyyatın seçilən nümunələrindən olan romanı.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Vasif və Ünal adlı iki gəncin uşaqlıqdan yetkinlik çağlarına qədər yaşadıqları rəngarəng və keşməkeşli həyat hekayələrinin toplusu olan romandakı hər bir hekayət ayrılıqda öz süjet xətti və bədii həlli ilə bir roman qədər müstəqil və orjinaldır.

Romanın əsas ideyası təbiətin bir parçası olmağın insanı sevdiklərini, dünyanın gözəlliyini qorumağa sövq etdyini anladır. İnsan öz yolundan dönmürsə, sevgisinə inanıb sahib çıxırsa, təbiət və kainat da onu əbədi məhəbbətinə qovuşdurur. Həqiqi sevgi dünyada gözəl iz buraxır, hər kəsin görmək istədiyi minillik palıda sarılmış üzüm tənəyi kimi... İnsanın özü də təbiət qədər bir möcüzədirsə, həyatda baş verənlər də möcüzəvi sonluğa çatır.

Reallıqların sərhədinin silindiyi roman, əslində, gənclərin tutmağa həvəsli olmadıqları gündəlikləri, insanın uşaqlığından kamilliyə qədərki tale yolunun, həyata tutunması təməlinin bədii təzahürüdür.

Həmçinin bax
------------

* Şəhrizad (roman)
* Leyli və Məcnun (roman)

İstinadlar
----------

1. ↑  Palıda sarılmış üzüm — Romandan parçalar Arxivləşdirilib 2023-01-01 at the Wayback Machine; anl.az

Xarici keçidlər
---------------

  

* Əfsanələrin işığı — Vahid Məmmədlinin "Palıda sarılmış üzüm" romanı haqqında — Cavanşir YUSİFLİ
* Palıda sarılmış üzüm – Cavanşir Yusifli yazır…
**Mancuriya tozağacı** (*lat.* Betula mandshurica) — bitkilər aləminin fıstıqçiçəklilər dəstəsinin tozağacıkimilər fəsiləsinin tozağacı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimal-Şərqi Çində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 20 m-ə, gövdəsinin diametri 40-50 sm-ə çatan seyrək çətirli ağacdır. Gövdəsinin qabığı ağ, bozumtul-ağ, qara və s. rənglərdə olur. Budaqların ucunda vəzilər vardır. Yarpaqları dairəvi üçkünc, ovalşəkilli, ölçüləri 3-9 sm olub, enli pazşəkilli və ya ürəkşəkillidir. Aprel-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvələri iyul-sentyabr aylarında yetişir. Meyvələri qanadcıqdır, eni uzunluğundan 1,5 dəfə böyükdür.

Ekologiyası
-----------

Rütubətli torpaqlarda yaxşı bitir, xəstəliklərə dözümlüdür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuşdur. Azərbaycanın bəzi rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Tək əkinlərdə, bataqlıqların qurudulmasında istifadəsi məqsədyönlüdür. Abşeronda yaşıllaşdırmada müxtəlif formaları istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q50829140
* GBIF: 5331567
* GRIN: 7111
* IPNI: 107827-1
* IRMNG: 10251704
* ITIS: 195238
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:107827-1
* Tropicos: 3600031
* WCSP: 21473
* WFO: wfo-0000334363

 |
**Taneqaşima** (*yap.* 種子島) — Kyuşu adasından cənubda, Sakit okean ilə Şərqi Çin dənizi arasında yerləşir. İnzibati cəhətdən Yaponiyanın Kaqoşima prefekturası ərazisində yerləşir.

Coğrafiyası
-----------

Taneqaşima adasının xəritəsi
H-IIA raketinin uçuşu.
Kyuşu adasının Osimi yarımadasından 35 km cənubda yerləşir. Şimaldan cənuba uzunluğu 58 km, şərqdən qərbə isə eni 7 km təşkil edir. Yaxınlığında yerləşən Yakuşima, Kuçinoerabu və Maqeşima adaları ilə birlikdə Osumi arxipelaqına daxildir.

Taneqaşima adası səmadan Düyü yarmasını xatırladır. Adanın ən hündür nöqtəsi 282 metr təşkil edir. Adanın relyefi düzənlikdir. Taneqaşimanın sahəsi 445 km² təşkil edir. Adanın şərq hissəsi sıldırımlı, qərb hissəsi isə qumsal çimərliklərdən ibarətdir.

Taneqaşimanın orta illik temperaturu 10 °S, illik yağıntının miqdarı 2700 mm təşkil edir. Subtropik iqlimə malik olduğundan Qramafonçiçək batat, tütün, yerfındığı, noxud, naringi və başqa bitkilərin əkininə imkan verir. Suları balıq və xərçənglərlə zəngindir.

Tarixi
------

Qədim zamanlada adada Yamato dövlətinin tərkibinə daxil idi. VIII əsrdən Osumi vilayətinin ərazisinə daxil edilmişdir. 1543-cü ildə adaya ilk avropalılar ayaq basırlar. Burada ilk dəfə yaponlar odlu silahlа tanış olmuşlar. Bu səbəbdən yaponlar hətta odlu silahı Taneqaşima adlandırılır..
1969-ci ildə adada Taneqaşima kosmik mərkəzi fəaliyyət göstərir.

İnzibati bölgü
--------------

Adanın şimalında Nisinoomote şəhəri, mərkəzi hissədə Naka-Tane qəsəbəsi, cənub hissədə isə Minami-Tane qəsəbəsi yerləşir. Qəsəbələr Kumaqe dairəsi ərazisinə daxildir.

Tanınmış şəxsləri
-----------------

* Miya Uehara (1987—2011) — model.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tanegashima Climate Normals 1961-1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. İstifadə tarixi: January 6, 2013.
2. ↑  *Suzuki Yasutami 鈴木靖民. '**Nantō-jin no raichō wo meguru kisoteki kōsatsu*** **南島人の来朝をめぐる基礎的考察 // *Higashi Ajia to Nihon* 東アジアと日本 (Japanese). 1997. 347–398.**
3. ↑  *Yara Ken'ichirō 屋良健一郎.* "*Chūsei kōki no Tanegashima-shi to minami Kyūshū kaiiki* 中世後期の種子島氏と南九州海域". Shigaku-zasshi 史学雑誌. 121 (11). 2012: 1–36.
Stadion slaki
**2023 Avropa Oyunları və ya rəsmi adı ilə III Avropa Oyunları** — 2023-cü ilin iyun ayında Polşada baş tutan beynəlxalq idman tədbiri.

Olimpiya idman növü olan müasir beşnövçülük üçüncü Avropa Oyunlarının proqramına daxil edilib. 2023-cü ildə Polşanın Krakov şəhərində keçiriləcək üçüncü Avropa Oyunlarında atletlər idmanın bu növü üzrə də medallar uğrunda mübarizə aparacaqlar. Bundan əlavə, idmançılar 2024-cü ildə Parisdə keçiriləcək Yay Olimpiya Oyunlarına lisenziya əldə etmək şansı da qazanacaqlar.

Yeni idman növü
---------------

Olimpiya idman növü olan müasir beşnövçülük üçüncü Avropa Oyunlarının proqramına daxil edilib. 2023-cü ildə Polşanın Krakov şəhərində keçiriləcək üçüncü Avropa Oyunlarında atletlər idmanın bu növü üzrə də medallar uğrunda mübarizə aparacaqlar. Bundan əlavə, idmançılar 2024-cü ildə Parisdə keçiriləcək Yay Olimpiya Oyunlarına lisenziya əldə etmək şansı da qazanacaq.
Siyahıda Avropa ilə yanaşı, Cənubi və Mərkəzi Amerika ölkələri də yer alıb. Danışıqlar davam etdiyi üçün sayın artacağı da gözlənilir.
Avropa Oyunları bu il iyunun 21-dən iyulun 2-dək təşkil olunacaq. Yarışda 48 ölkədən 7000-dək idmançı iştirak edəcək.

I Avropa Oyunları 2015-ci ildə Bakıda, II Avropa Oyunları isə 4 il sonra Minskdə təşkil olunub.

Həmçinin bax
------------

Avropa Oyunları

İstinadlar
----------

1. ↑  "The European Games". www.sportinfo.az. 12 İyun 2023 16:52:16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 iyun 2023.
2. ↑  "Üçüncü Avropa Oyunlarının proqramı". www.olimpiyadunyasi.com. 12 İyun 2023 16:57:46 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 iyun 2023.
3. ↑  "III Avropa Oyunları dünyanın 50 ölkəsində". ntv.az. 12 İyun 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 iyun 2023.

| ⛭Avropa Oyunları |
| --- |
| Medal sıralanması |
| Avropa Oyunları | Azərbaycan 2015 • Belarus 2019 • Polşa 2023 |  |
| Yığmalar | Albaniya • Almaniya • Andorra • Avstriya • Azərbaycan • Belarus • Belçika • Birləşmiş Krallıq • Bolqarıstan • Bosniya və Herseqovina • Çexiya • Danimarka • Ermənistan • Estoniya • Finlandiya • Fransa • Gürcüstan • İrlandiya • İslandiya • İspaniya • İsrail • İsveç • İsveçrə • İtaliya • Kipr • Kosovo • Latviya • Litva • Lixtenşteyn • Lüksemburq • Macarıstan • Malta • Moldova • Monako • Monteneqro • Niderland • Norveç • Polşa • Portuqaliya • Rumıniya • Rusiya • San-Marino • Serbiya • Şimali Makedoniya • Slovakiya • Sloveniya • Türkiyə • Ukrayna • Xorvatiya • Yunanıstan |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
**Aleksandr Adamoviç Benniqsen** (*rus.* Александр Адамович Беннигсен; 20 mart 1913, Sankt-Peterburq – 3 iyun 1988 və ya 7 iyun 1988, Paris, Fransa) — rus əsilli fransız şərqşünası, sovetoloqu.

Həyatı
------

Aleksandr Adamoviç Benniqsen 20 mart 1913-cü ildə Sankt Peterburqda (Leninqrad) Baltık əsilli bir Alman ailəsində dünyaya gəlmişdi. Rus çarının atlı mühafiz birliyində polkovnik olan atası, 1917 oktyabr Bolşeviklərin iqtidarı ələ keçirmələriylə baş verən vətəndaş müharibəsinin ikinci ilində arvadı ilə oğlu Alexandrı İstanbula gətirib yerləşdirdi və özü təkrar birliyinə döndü. Ancaq qırmızıların qalibiyyəti üzərinə o da İstanbula gəldi. Bir müddət sonra 1922-ci ildə ailə böyüklərinin olduğu, o dönəmdə hələ müstəqil olan Estoniyanın paytaxtı Tallinə köç etdilər və iki il burada qaldıqdan sonra 1924-cü ildə Parisə gedərək oraya yerləşdilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | İranika · Prabook |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 90313241 · BNF: 118912292 · GND: 118974904 · ISNI: 0000 0001 1451 5927 · LCCN: n50008031 · NKC: js20020805182 · NTA: 069076227 · NUKAT: n96000070 · SUDOC: 026718111 · VIAF: 90715241 · WorldCat VIAF: 90715241 |

 |
**Rügen** — Baltik dənizində adadır. Almaniyanın daxilində ən böyük adadır (ümumi ərazi 926 km²). Meklenburq-Ön Pomeraniya federativ vilayətinin tərkibinə daxildir. Əhalisi təxminən 77 min nəfər təşkil edir.

Coğrafiyası
-----------

Adanın ümumi forması kifayət qədər əcaibdir, sahillər güclü kəsik-kəsik edilmişdir, onların əyrilikləri bir çox körfəz, körfəz, yarımada və burun yaradır. Rügenin cənub sahili Pomeraniyanın sahilləri boyunca uzanır. Cənubda adanın eni 41 kilometrə çatır, şimaldan cənuba maksimal uzunluğu 52 kilometrdir. Rügenin şimal-şərqində Yasmund (Jasmund) yarımadasında 1990-cı ildə əsası qoyulmuş 3000 hektar sahəsi olan eyni adlı milli park yerləşir. Tabaşirli qayalar Yasmundun ən məşhur simvoludur. Rügenin ən yüksək nöqtəsi — Pikberqdir (161 metr).

Tarixi
------

Arxeoloji tapıntılar onu göstərir ki, ada hələ daş dövründə məskun edilmişdi. Bütün ada üzrə kurqanlar və qurbanlar üçün daşlar tapılıb. Orta əsrlərdə əhalisinin əsas məşğuliyyəti maldarlıq, əkinçilik və balıqçılıq olub. Əhalisi əsas slavyan tayfası olan ruyanlar olub. Ruyanların həmçinin öz donanması olub, onlar Baltikyanı və Skandinaviya ölkələri ilə ticarət aparır və müharibə edirdilər. Qonşu alman və danimarka dövlətlərinin təsiri ilə ruyanlar əvvəlcə zorla xristianlaşdırıldılar, daha sonra almanlaşaraq öz slavyan mənşələrini itirdilər. 1478-ci ildə ada Pomeraniyaya birləşdirildi. Vestfaliya razılaşmasına əsasən Rügen Pomeraniya vilayəti ilə birlikdə İsveçin tərkibinə verildi, lakin sonradan Brandenburq-Prussiya knyazlığının güclənməsi ilə Branderburqun tərkibinə daxil edildi. 1807-ci ildə Rügen adası Napoleon Bonapartın ordusu tərəfindən işğal edildi və 1814-cü ilə qədər fransızların nəzarətində qaldı. Kil razılaşmasına əsasən 1814-cü ildə ada Danimarkanın tərkibinə daxil oldu, lakin 1815-ci ildə Ön Pomeraniya ərazisinin tərkibində Prussiyaya qatıldı. İkinci Dünya müharibəsinin son günlərində, 4 may 1945-ci ildə Rügen adası Sovet ordusu tərəfindən döyüşsüz tutuldu. Sonrakı illərdə Rügen Şərqi Almaniyanın tərkibnə daxil edildi və rus qoşunları 1992-ci ilin yayına qədər burada qaldılar.

İnzibati bölgü
--------------

Ada 4 dairəyə bölünür və bura 45 yaşayış məntəqəsi daxildir. Bunlardan dördü şəhər statusuna malikdir. Rügendəki şəhərlər Bergen-na-Rügene, Zassniç, Putbus və Qarçdır.

İqtisadiyyat
------------

Hal-hazırda turizm ada üçün əsas gəlir mənbəyidir. Turizmdən başqa adada balıqçılıq və kənd təsərrüfatı da inkişaf etmişdir. Rügen avtomobil və dəmir yol əlaqəsiylə materik Almaniyaya bağlanmışdır. Rügeni Almaniya ilə bağlayan körpünün uzunluğu 4104 metrlə Almaniyadakı ən uzun körpüdür, xarici görünüşü ilə San-Fransiskodakı Qızıl Qapı körpüsünə bənzəyir.
**Yacuddin Əhməd** (benq. ইয়াজউদ্দিন আহম্মেদ; 1 fevral 1931 – 10 dekabr 2012, Banqkok) — 5 sentyabr 2002-ci ildən 2009-cu il fevralın 12-dək Banqladeş Prezidenti.

Bioqrafiyası
------------

Dəkkə Universitetinin Torpaqşünaslıq fakültəsini bitirib, ABŞ-də müdafiə edib, Viskonsin ştatının Madison Universitetində. 1973-cü ildən Dəkkə Universitetində dərs deyib, professor və torpaqşünaslıq kafedrasının müdiri, biologiya fakültəsinin dekanı olub; Kornell və Göttingendə qonaq professor kimi dərs demişdir. 1991-ci ildən hökumət müşaviri, müxtəlif komissiyaların sədri. 2002-ci ildə prezident seçkilərində qalib gəldi (yeganə namizəd), Cəmirəddin Sirkarı əvəz etdi .

26 oktyabr 2006-cı ildən 2007-ci il yanvarın 11-dək baş nazirin namizədliyi ilə bağlı parlamentdə fikir ayrılığına görə müvəqqəti hökumətin sədri. 2007-ci il sentyabrın 5-də yeni prezident seçkiləri keçirilməli idi, lakin hərbi idarəetmənin qurulması ilə əlaqədar Əhmədin səlahiyyətlərinin 2008-ci ilin sonunda yeni parlament çağırılana qədər uzadılması qərara alındı. Seçkilər 2009-cu il fevralın 11-də keçirilib. Zillur Rəhman prezident seçilib və növbəti gün and içib.

Son illərdə o, Banqladeş özəl Universitetində prorektor vəzifəsində çalışıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2 3 4  Iajuddin Ahmed // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Ministry of Foreign Affairs Official Biography Arxivləşdirilib 2012-05-11 at the Wayback Machine
4. ↑  «Presidential Speech» Arxivləşdirilib 2009-10-16 at the Wayback Machine BTV News, January 12, 2007.
5. ↑  «Bangladesh president’s term will continue until successor chosen, government says», Associated Press (*International Herald Tribune*), September 5, 2007.
**Universal kəmiyyət göstəricisi, kvantor** (işarəsi: {\displaystyle \forall }, ∀) — *mövcudluq kəmiyyət göstəricisindən* fərqli olaraq **bütün** təyin olunmuş elementlər üçün doğru olan şərtdir, burada şərt yalnız göstərilən çoxluqdan bəzi **fərdi** elementlər üçün doğrudur. Formal olaraq, bir çoxluğun müəyyən bir predikatın həqiqət domenində olduğunu göstərmək üçün istifadə olunan kəmiyyət göstəricisidir. "Hər kəs üçün...", "hamı üçün...", "hər kəs üçün..." və ya "hamısı...", "hər kəs üçün...", "hər hansı..." kimi oxuyun.

Universal kəmiyyət göstəricisi elə bir obyektdir ki, onun köməyi ilə hansısa məntiqi ifadənin *hər şey* üçün və ya ən azı bu ifadənin məna kəsb etdiyi tərif sahəsi üçün doğru olması ifadəsi rəsmiləşir. Predikat və simvolik məntiqdə istifadə olunur.

Tarixi
------

{\displaystyle \forall } simvolu universal kvantor üçün 1935-ci ildə alman riyaziyyatçısı Gerhard Gentzen tərəfindən ekzistensial kvanterin simvolu ilə bənzətmə yolu ilə təqdim edilmişdir. {\displaystyle \exists } 1897-ci ildə Cüzeppe Peano tərəfindən təqdim edilmişdir.
**Ekoloji təhlükə** — insan və cəmiyyətin həyatı üçün zəruri ehtiyaclarına və təbii ətraf mühitə antropogen və təbii təsirlər nəticəsində təhlükə yaradan vəziyyət.

Ekoloji təhlükə zonası
----------------------

Ekoloji təhlükə zonası- insanın təsərrüfat və ya digər fəaliyyəti nəticəsində ətraf mühitin dərin dəyişilməsi baş verən və insanın həyatı üçün təhlükəli ərazi.

Ekoloji təhlükəli vəziyyət
--------------------------

Ekoloji təhlükəli vəziyyət- təbii ətraf mühitin dağılma təhlükəsi vəziyyətində antropogen və təbii təsirlər altında neqativ dəyişikliklərlə səciyyələnən, həmçinin təbii fəlakətlər və qəzalarla nəticələnən, bu səbəbdən də insanların və cəmiyyətin həyatına təhlükə yaradan vəziyyət.

Ekoloji təhlükəsizlik sistemi
-----------------------------

Ekoloji təhlükəsizlik sistemi- biosfer və antropogen, həmçinin təbii xarici yük arasında tarazlığı saxlamağa yönəldilən qanunverici, tibbi və bioloji tədbirlərin məcmusu.

Ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi-
---------------------------------------

Ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi- ekoloji təhlükəli vəziyyətlərin yaranması və inkişafının qarşısının alınması, onların nəticələrinin və gələcəkdə baş verə biləcək neqativ təsirinin aradan qaldırılması üzrə fəaliyyət sistemi.

Ekoloji tərbiyə
---------------

Ekoloji tərbiyə- insanda ətraf mühitə qarşı şüurlu münasibət, ona ehtiyatla yanaşmağın, zənginliklərinin qorunması, təbii resurslarından səmərəli (ağılla) istifadə etməyin vacibliyini aşılamaq, formalaşdırmaq. Ekoloji tərbiyədə mətbuat, radio, televiziya verlişləri, "yaşıl" hərəkatlar və s. böyük rol oynayır. Ekoloji tərbiyənin inkişafına beynəlxalq əlaqələr (MSOP, YUNESKO, "İnsan və biosfer" YUNEP və s.) imkanlar açır.

Xarici keçidlər
---------------

* Ekoloji təhlükəsizlik haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu

Həmçinin bax
------------

* Ekoloji problemlər
**Risk** — dəyər kəsb edən hər hansı bir obyektin, vəsaitin, və s. itirilmə ehtimalıdır. Risk arzuolunmaz bir hadisənin başvermə, yaxud gözlənilən bir hadisənin baş verməməsi ehtimalıdır. Risk neqativ nəticələnə biləcək hər hansı hərəkət, yaxud hərəkətsizliklərdir. Risk hər hansı bir işin, hərəkətin nəticəsinə 100% dəqiqliklə əmin olmadıqda meydana çıxır.

Riskin bir sıra xarakterik xüsusiyyətləri var:

**1. Qeyri-müəyyənlik:** risk, ancaq hadisələrin gedişatının bir neçə istiqamətdə inkişaf etmə ehtimalı olduqda mövcuddur;

**2. Zərər:** risk, ancaq hadisələrin gedişatının itkiyə (ziyana), yaxud digər neqativ nəticələrə səbəb olma ehtimalı olduqda mövcuddur;

**3. Analiz imkanı:** risk, ancaq hadisənin "gözləyənlər"i tərəfindən subyektiv rəy formalaşdıqda və gələcək dövr üçün hadisələr keyfiyyət və kəmiyyət üzrə qiymətləndirildikdə mövcuddur;

**4. Əhəmiyyətlilik:** risk, gözlənilən hadisə əməli (praktik) əhəmiyyətə malik olduqda və ən azı bir subyektin maraqlarına aid olduqda mövcuddur. Risk mənsubiyyətsiz mövcud deyil.

Risklərin bir çox klassifikasiyası mövcuddur. Mümkün nəticələrdən asılı olaraq risklər 2 qrupa ayrılır:

**1. Xalis risklər** — mənfi, yaxud "0" nəticə almaq mümkünlüyü;

**2. Spekulyativ risklər** — həm mənfi, həm də müsbət nəticələr almaq mümkünlüyü.

Şirkətlərin hər an qarşılaşa biləcəyi çox sayda risk növləri mövcuddur. İqtisadiyyatın istənilən sahəsi, həm ticarət, həm xidmət, həm də istehsalat sahəsi öz fəaliyyət mexanizminə və mühitünə uyğun olan risklərə məruz qalır.

Bu cür risklərin qarşısını almaq, onların mənfi təsirinin həcmini azaltmaq məqsədilə hər bir şirkətdə risklərin qiymətləndirilməsi və onlara nəzarət sistemi yaradılmalıdır. Şirkətlərdə risklərin effektiv idarəetmə sisteminin formalaşdırılması şirkətin bütün maraqlı şəxslərinin mənafeyinə cavab verməklə, onun fəaliyyətinin səmərəliliyin təmin edilməsi istiqamətində ciddi addımdır.

Mənbə
-----

1. ↑
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-05-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-03.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-03.
**Radde tozağacı** (*lat.* Betula raddeana) — bitkilər aləminin fıstıqçiçəklilər dəstəsinin tozağacıkimilər fəsiləsinin tozağacı cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –Vu C2a(ii). Qafqazın nadir, endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Ağ və ya qonurqabıqlı çoxda böyük olmayan ağacdır. Yarpaqları yumurtavari və ya uzunsov-yumurtavari, yuxarı hissədən iti, yan hissələrdən nahamar dişciklidir. Meyvə verən sırğa çiçək qrupu təkdir, yumurtavari-ellipsşəkillidir, 2-2,5 sm uzunluğunda, 10-14 mm enində, qısa sallanan ayaqcıqda yerləşir. Qozaları yuxarı hissədən böz-tükcüklü, 2-2,5 mm uzunluğundadır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəklənməsi iyul ayında baş verir. Subalp qurşağının aşağı hissəsində karbonatlı dağ süxurları əmələ gələn meşələrdə rast gəlinir. Təmiz və ya Litvinov tozağacı, quşarmudu və s. Cinslərlə birlikdə, bəzən də meşəaltı Qafqaz xanıməlisindən ibarət bitki senozu yaradır. Azərbaycanda tozağacı meşələri yuxarı dağ-meşə qurşağında yerləşməklə böyük torpaqqoruyucu və sutənzimləyici əhəmiyyətə malikdir. Dekorativ bitkidir.

Çохalması
---------

Tохumla və vegetativ yоlla çохalır.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın Quba sahəsi (Quba və Qusar rayonları).

Bitdiyi yer
-----------

Dəniz səviyyəsindən 1600–2200 m yüksəklikdə оlan subalp və alp qurşağı meşələrində və karbonatlı torpağı olan qarışıq meşələrdə daha çox rast gəlinir.

Ümumi yayılması
---------------

Dağıstan, Cənubi Osetiya və Şərqi Zaqafqaziyada təbii arealı vardır.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Poplyasiya azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (tozağacı meşələrinin qırılması) və təbii amillərdir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Çoxaldılması və bərpası tələb olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1695645
* Wikispecies: Betula raddeana
* ARKive: betula-raddeana
* EoL: 1149349
* EPPO: BETRA
* GBIF: 5331907
* GRIN: 7143
* iNaturalist: 189802
* IPNI: 295190-1
* IRMNG: 11188586
* IUCN: 30748
* NCBI: 312792
* NZOR: f330a1d7-f2b3-493b-b447-12bc1fd70bba
* Plant List: kew-21688
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:295190-1
* Tropicos: 3600318
* WCSP: 21688
* WFO: wfo-0000336516

 |
Kişi zoriləri.
**Zori** (草履?) – ənənəvi düz və dabanlı yapon səndəlləri. Yaponlar bu cür səndəlləri Edo dövründən bəri geyinir. Zorinin *setta* adlı növünün dabanı isə daha hündürdür və qarda gəzmək üçün əlverişlidir. Bu cür səndəllər çox möhkəmdir və sağlamlığa xeyirli olduğu deyilir.

Zorinin daban hissəsi sintetik materialdan və ya dəridən hazırlanır. Zori yukata, kimono və cinbeylə birlikdə geyinilsə də, müasir dövrdə şalvarla da geyinilir. Yukata geyinərkən alçaq dabanlı zorilərdən istifadə olunur. Hündür dabanlı zorilər isə kimono geyinərkən istifadə olunur. Zoridən istifadə edərkən tabidən də istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Japon terliği zori". Asialogy (türkçe). 19 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url);  (#accessdate\_missing\_url)

| ⛭Yaponiya milli geyimləri |
| --- |
| Ənənəvi | 
* Fundoşi
* Furisode
* Hanten
* Hakama
* Haori
* Happi
* Cinbey
* Coe
* Cunihitoe
* Keykoqi
* Kimono
* Kyahan
* Mavaşi
* Samue
* Şitaqi
* Sokutay
* Tomesode
* Uvaqi
* Yukata

 |  |
| Baş geyimləri | 
* Haçimaki
* Hitaykakuşi
* Kanzaşi
* Kasa
* Tokin
* Tsunokakuşi

 |
| Kəmər | 
* Netsuke
* Obi
* Uva-obi

 |
| Ayaq geyimləri | 
* Qeta
* Cika-tabi
* Bol corablar
* Okobo
* Tabi
* Uvabaki
* Varaci
* Zori

 |
**Hüseyn Nadim Naxçıvani** (*Hüseyn Abdulla oğlu Mehdiyevin təxəllüsü;* 1871, Naxçıvan rayonu – 1927, Naxçıvan rayonu, Naxçıvan MSSR*)* — şair.

Həyatı
------

İlk təhsilini mollaxanada almış, sonra Cəlil Məmmədquluzadənin müəllim olduğu məktəbdə oxumuşdur. Atasını erkən itirdiyindən təhsilini davam etdirə bilməmiş, şəxsi mütaliə yolu ilə ərəb və fars dillərini, İslam tarixini və Şərq klassiklərinin əsərlərini öyrənmişdir. 1918–20-ci illərdə Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatında iştirak etmiş, partizan dəstəsində daşnaklara qarşı vuruşmuş, Ələngəz dağı ətrafında ağır yaralanmış və sonralar həmin yaradan da vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Nadim Naxçıvani ədəbi irsinin xeyli hissəsi itsə də, qalan şerləri onun 19-cu əsrin sonu – 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycan şeirinin inkişafına töhfə vermiş sənətkarlardan olduğunu göstərir. Əsərlərinin böyük bir qismi klassik üslubda yazılmış dini məzmunlu şeirlərdən (mərsiyə, növhə, sinəzən, qəsidə) ibarətdir. Aşiqanə qəzəl və qoşmaları, ictimai məzmunlu didaktik və satirik şeirləri də var. Bəzi qəzəllərində tərənnüm olunan mücərrəd eşqdən fərqli olaraq, əsasən, real, həyati gözəllikləri vəsf etmişdir. bu cəhət onu Molla Pənah Vaqif və Qasım bəy Zakir realist üslubuna yaxınlaşdırır. İctimai məzmunlu şeirlərində xalq, vətən məhəbbəti başlıca yer tutur. "Yox bircə kəs xilas edə bu naridan bizi" misrası ilə başlayan qəzəli bu baxımdan xüsusilə diqqətəlayiqdir.

Əsərləri
--------

Seçmə şeirlər (*tərtib edəni və "Yaddaşlarda yaşayan şair" adlı müqəddimənin müəllifi Ə. Qədimov*), Bakı, 1993.

İrsi
----

XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərində Naxçıvan ədəbi mühitində özünəməxsus yeri olmuş, "Əncümənüş-şüara" ədəbi məclisinin fəal üzvlərindən biri Hüseyn Nadim Naxçıvaninin şerlər toplusu nəşr etdirilmişdir.

AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun çap etdirdiyi kitaba şairin Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan qəzəlləri, ictimai məzmunlu şerləri, növhə və sinəzənləri daxil olunmuşdur.

Yeni nəşrin tərtibçisi, ön sözün və izahların müəllifi institutun elmi işçisi Hacı Mustafa Mailoğludur.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Səbinə Əhmədova "Hüseyn Nadim Naxçıvaninin həyatı, mühiti, yaradıcılığı" (2018) monoqrafiyasını yazıb.

Həmçinin bax
------------

* Molla Pənah Vaqif
* Qasım bəy Zakir

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  **Nadim Naxçıvani**// Naxçıvan Ensiklopediyası / V. Y. Talıbov. — Təkminləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr. — Naxçıvan, 2005. — 2 cilddə. — II cild. — Səhifələrin sayı: 380. — Səh.: 59. — ISBN 5-8066-1468-9.
2. ↑  "AVTOREFERAT" (PDF). 2023-04-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2023-04-23.

Xarici keçidlər
---------------

* HÜSEYN NADİM NAXÇIVANİ DİVAN
* "Hüseyn Nadim Naxçıvani. Divan" kitabı nəşr etdirilmişdir
**Təkfur sarayı** — İstanbulda olan Blaherne sarayı kompleksindən günümüzə qalan tək saray. İstanbulda, Fatih ilçəsi sərhədləri içərisində qalan Ədirnəqapı səmtində, quru surlarına bitişik olaraq inşa edilmiş, mövqe olaraq Ədirnəqapı və Əyriqapı arasında qalan qalın divarlı saray "Təkfur sarayı" olaraq adlandırılar.

Təkfur sarayının nə zaman və kimlər tərəfindən inşa edildiyi mövzusunda dəqiq bir məlumat yoxdur. Bəzi tarixi mənbələrdə, İsanın doğumundan sonra onuncu əsrdə Bizans imperatoru Porfirogenetosun əmri ilə inşa etdirildiyi və arxa hissəsində olan böyük sarayın əlavə binası olduğu bildirilir. Bu məlumatı rədd edən digər tarixi qaynaqlar isə miladdan sonra XIIIvə XIV əsrlərdə "Blakhernai sarayı" olaraq bilinən sarayda yaşayan xidmətçilərin iqamət etməsi üçün inşa edildiyi deyilməkdədir.

Fatih Sultan Mehmet tərəfindən İstanbulun fəth edilməsindən sonra Təkfur sarayı XVII əsrin sonlarına qədər metruk şəkildə qalmışdır. XVII əsrin sonlarında isə Təkfur sarayına zoopark qurulmuşdur. İstanbul şəhərinə səyyah olaraq gələn John Sandersonun rəvayətinə görə isə özündən qırx il əvvəl gələn Ogier Ghiselin də Busbecq, buradakı heyvanat bağçasında olan zürafəni görmək istəmiş lakin zürafə bir neçə gün əvvəl öldüyündən, dünyada heç bir ölkədə görə bilmədiyi bu canlını görmək və marağını aradan qaldırmaq üçün zürafənin məzarını qazdırmaq ilə marağını son vermişdir

XVIII əsrin əvvəllərində dulusçuluq atelyesi olaraq istifadə Təkfur sarayı XIX əsrin ortalarından etibarən şüşə və şüşə məhsulları emalatxanasına çevrilmişdir. Dünyaca məşhur Qaşıqçı almazı isə Təkfur sarayının zibilliyində tapılmışdır.

İndiki vaxtda isə yeni tarixi hadisələrə şahidlik etmək məqsədi ilə Təkfur sarayındakı arxeoloji qazıntılar davam etməkdədir.

Galeri
------

* 
* Sarayın qalıqları (2007)Sarayın qalıqları (2007)
* İç avludan göründüyü şəkliylə divarlarİç avludan göründüyü şəkliylə divarlar
* Şapeldən qalanlar (güney divarı)Şapeldən qalanlar (güney divarı)
* Mərmər süsləməsi (güney divarı)Mərmər süsləməsi (güney divarı)
* Arxa planda Təkfur sarayı, öndə Theodosian divarlarıArxa planda Təkfur sarayı, öndə Theodosian divarları

Xarici keçidlər
---------------

* İstanbul Valiliği
* T.C. İstanbul Valiliği (Harika İstanbul) / Tekfur Sarayı ve Tanıtımı
* Tekfur Sarayı Arxivləşdirilib 2011-11-18 at the Wayback Machine
Azərbaycanın milli rəqsi
**Haxışta** — Azərbaycanda əsasən toylarda və digər el şənliklərində gənclər və uşaqlar arasında geniş yayılmış oyun növü.

Tarixi
------

Azərbaycanda xalq rəqslərinin çox qədim tarixi var. Bunu qədim Mezolit dövrünə aid olan Qobustan qayaüstü rəsmlərində əksini tapan rəqs səhnələri sübut edir. Hələ eramızdan 2-3 min il əvvəl, tunc dövründə Azərbaycanda rəqs sənəti insanların məişətində, adət-ənənəsində müəyyən mövqe tutub. Azərbaycanda ibtidai xalq musiqi alətləri meydana gəlməzdən çox-çox əvvəl rəqs insanların çəpik çalması ilə əldə edilən ritmik zərblərin müşayiəti ilə yaranıb. Müxtəlif peşələrlə, hətta ovçuluqla məşğul olan tayfalar öz sehrli ayinlərini çeviklik, qıvraqlıq, insan gücünü nümayiş etdirən plastik hərəkətlərdən ibarət rəqslərlə həyata keçiriblər.

Haqqında
--------

Ha xışla ifadəsindən götürülən milli rəqs çox coşqun, şən, əsasən yüngül hoppanmalar xarakterində ifa olunur. Bəzi rəqslərdə, xüsusən "Halay" rəqsində olduğu kimi üzbəüz dəstələr dayanırlar. Aradakı məsafə 5-6 metr olur. Dəstənin ortasında solist qız dayanır. Onu rəqsə dəvət edir və bu hərəkətləri edərkən mətni oxuyur. Qalan qızlar isə həmin sətirdən sonra uca səslə *"Haxışta"* deyirlər. Rəqsin musiqisi olmadığına görə ifaçı mətni "Meyxanada" olduğu kimi söyləyir. Rəqsi zərb alətləri (nağara, qoşanağara, dümbək) ilə müşayiət etmək olar. 

Novruz bayramında da haxışta oyunu oynamaq adətdir. Novruz bayramında oğlan və qızlar təzə paltar geyib çalıb oynayır, yallı gedirlər, "haxışta", *"bənövşə"*, "kos-kosa" oynayırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İradə SARIYEVA (Bakı xəbər,2015 - 10-12 aprel-s.15) məqalə" (az.). imp.nakhchivan.az. 2022-01-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-15.
2. ↑  "MİLLİ RƏQSLƏR" (az.). nakhchivan.az. 2015-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-15.

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycan xalq oyunları |
| --- |
| Döyüş oyunları | Qurşaqtutma • Zorxana • Azərbaycan milli güləşi |  |
| Strategiya oyunları | Mərəköçdü • Noxud çuxuru • Pula-pula • Qalaqapı |
| Novruz oyunları | Baca-baca • Keçəl • Kos-kosa • Yumurta döyüşdürmə |
| Atüstü oyunlar | Baharbənd • Cıdır • Sür-papaq • Çövkən • Qız-qov |
| Tamaşa oyunları | Dəvə • Çömçəxatun • Gülümey • Gül-gül • Xan-vəzir • Xıdır Nəbi • Nənəcan |
| Uşaq oyunları | Artırma • Barmaq oyunu • Beşdaş • Bənövşə • Cıdır oyunu • Dirədöymə • Dəsmal aldı, qaç • Dəyirman oyunu • Dolama • Çatı götürdü • Çırtı, çırtı • Çiləmə • Çilingağac • Çömçəbaşı bəzəmə • Evcik-evcik • Eşşək beli sındırdı • Əlquşu ilə ov • Ənzəli • Fincan-fincan • Gəlinbacı • Gizlən qaç • Gözbağlıca • Güleynari • Halay • Haxışta • Hoqqa • Hoppana hoppan • Hil-hil oyunu • Xəndəkbacı • Xıy xıy • Köşki balaban • Qərcimədaş • Qərəq • Qığ mərəsi • Qundaq-qundaq • Qurd-qurd • Laldinməz • Mərə-mərə • Mətə-mətə • Molla, haray • Öcəşmə • Papaqaldıqaç • Papaqatdı • Papaqqapdı • Püşk • Sanama • Say saymaq • Şeşpər-şeşpər • Şota • Şöbə-şöbə • Tapmaca • Tapın görək • Təkə • Təkləmə • Turnavurdu • Tuğay Məlik • Usta-şagird • Şatırlar • Yaşıl yarpaq, qızılgül • Yaylıqqaçırtdı • Yeddi ağac • Yeddi daş • Yelləncək • Yoldaş, səni kim apardı? |