recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fransisku Alves Mendes Filyu**, **Çiko (Şiku) Mendes** kimi daha yaxşı tanınır (*port.* Francisco Alves Mendes Filho, Chico Mendes, 15 dekabr 1944[…] – 22 dekabr 1988[…]) — İşçi Partiyasının qurucularından biri olan Amazon cəngəlliyini müdafiə edən Braziliya həmkarlar ittifaqçısı və ətraf mühit fəalı. Braziliyanın milli qəhrəmanı.

Bioqrafiyası
------------

Şapuridə (Akri ştatı) rezin yığan ailədə anadan olub.

Həmkarı Vilson Pineyru ilə birlikdə Braziliya ətraf mühit hərəkatına öncülük etmiş, Braziliya cəngəlliyinin (yəni yağış meşələri, cəngəllik) meşələrin kəsilməsini dayandırmaq üçün yerli icmaları səfərbər etmiş və kəndlilərin hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına çağıran ilk şəxs olmuşdur. Mendes, kauçuk ağacları qoruyaraq meşələri kəsən torpaq sahiblərinin zülmündən xilas edərək onları mal-qara üçün otlaqlara çevirdi.

Çiko Mendes 22 dekabr 1988-ci ildə, Şapuri kəndindəki (Braziliya, Akri ştatı) evinin qapısında öldürüldü. Amazon və Braziliya cəngəlliyində yaşayan insanları qorumaq üçün mübarizə apardı və həyatını bu mübarizəyə verdi.

Bu gün Mendes, Amazonun yeni bir müasir simasının yaradılmasında, eyni zamanda davamlı meşə idarəçiliyi, sosial siyasət və qoruma prinsiplərini özündə birləşdirən bir konsepsiyanın, yerli əhalinin hüquqları inkişafına böyük töhfə verən bir insan olaraq qəbul edilir. Braziliyadakı Mendesin fikirlərinin irsi yerli icmaların meşələrdə meşələrin kəsilmədən işlərini görmələrinə kömək edən təşkilatlar şəbəkəsidir.

Evi Akri ştatında, hazırda onun fikirlərinə uyğun olaraq mühüm infrastruktur yaratmaq üçün layihələr davam edir. Braziliya hökuməti, Akri ştatı və Dünya Bankı, Mendesin gələcək inkişafına dair viziona əsaslanan yenilikçi dövlət təşəbbüslərini həyata keçirmək üçün ortaqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. 1 2 3 4  Chico Mendes // Encyclopædia Britannica (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

* Documentary film about Chico Mendes
* Dünya Bankı layihəsi Braziliya əyalətlərindən birinin inkişafında bir dönüş nöqtəsidir

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Česko-Slovenská filmová databáze · IMDb · MusicBrainz |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX1028778 · BNF: 12163042h · CiNii: DA05713533 · EGAXA: vtls003961379 · GND: 11893984X · ISNI: 0000 0000 8387 2840 · LCCN: n89672780 · NDL: 00471520 · NKC: jo2002159922 · NTA: 074849484 · NUKAT: n99013885 · SUDOC: 030292735 · VIAF: 61586212 · WorldCat VIAF: 61586212 |

 |
**Barbara Qonzalez** (d. 15 yanvar 1985) — İspaniyanı təmsil edən bədii gimnast. Barbara Qonzalez, İspaniyanı 2004-cü ildə baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında və 2008-ci ildə baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.

Barbara Qonzalezin bacısı, Lara Qonzalezdə bədii gimnastdır.

Karyerası
---------

Barbara Qonzalez, 2004-cü ildə İspaniyanın bayrağı altında Yunanıstanın paytaxtı Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Soniya Abexon, Karolina Rodrigez, Marta Linares, İsabel Paqan və Nuriya Velasko ilə birgə finalda 45.350 xal topladı və 7-ci yeri tutdu.

Barbara Qonzalez növbəti dəfə, Olimpiya Oyunlarına 2008-ci ildə Çinin paytaxtı Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Lara Qonzalez, İsabel Paqan, Ana Pelaz, Veronika Ruiz və Elizabet Salom ilə təsnifat mərhələsində 30.100 xal topladı və 11-ci yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

İstinadlar
----------
**Çikalo** (oset. Ирæфи (Æрæфы) район) — Rusiya Federasiyası, Şimali Osetiyanın İrafski rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən İrafski rayonunun və Çikalo kənd sovetliyinin mərkəzidir. Çikalo kənd inzibati vahidliyinin yeganə yaşayış məntəqəsidir.

Coğrafiya
---------

Kənd İrafski rayonunun şimal hissəsində, Urux çayının sağ sahilindən biraz kənarda, eyni adlı Çikola çayının hər iki sahilində (Zmeyka) yerləşir. Vladikavkazdan 70 km şimal-qərbdədir.

Əhali
-----

Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

| Xalq | Say,  nəf. | Ümumi əhaliyə olan nisbəti, % |
| --- | --- | --- |
| osetinlər | 6 692 | 95,4 % |
| ruslar | 564 | 4,5 % |
| digərləri | 239 | 3,4 % |
| ümumi | 7 017 | 100 % |

Din
---

Məscid. 1990-cı illərdə bərpa edilmişdir.

Tanınmış şəxsləri
-----------------

Temirov qardaşları — Böyük Vətən Müharibəsi illərində Temirovlar ailəsindən şəhid olmuş qardaşlar.

Biçilov Ramazan Rəhman oğlu (1949-2009) — sərbəst güləş üzrə RSFSR-in əməkdar məşqçisi (1990), SSRİ idman ustası. İlk məşqçi Arsen Fadzayevdir.

Qatsalov Hadimurat Soltan oğlu (1982) - sərbəst güləş üzrə əməkdar idman ustası, olimpiya çempionu, Dünya və Avropa çempionatının dəfələrlə qalibi.

Dedeqkaev Kazbek İssa oğlu (1944-2016) - sərbəst güləş üzrə Rusiyanın əməkdar məşqçisi (1992), SSRİ idman ustası.

Dedeqkaev Kazbek Magomed oğlu (1945) - Rusiya və SSRİ-nin əməkdar sərbəst güləş məşqçisi, idman ustası.

Cacayev Miron Taimurazoviç (1977) - Rusiya sərbəst güləşçisi, yeniyetmələr arasında Avropa çempionu (1997), Rusiya çempionatlarının üçqat qalibi (1999, 2000, 2001). Sərbəst güləş üzrə beynəlxalq idman ustası.

Carasov Soltan Safarbiev oğlu (1928–2015) - rus iqtisadçısı, 1996-98-ci illərdə Rusiya Sosial-Demokrat Partiyası (RSDR) həmsədri.

Zoloev Tatarkan Maqomed oğlu (1905-1985) - neft geoloqu. SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı (1946, 1959). Rusiya Federasiyasının əməkdar elm və texnologiya işçisi (1957), SSRİ-nin fəxri neftçi (1975).

Makoyev Əlixan Amurxan oğlu (1922-1981) - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Facayev Arsen Suleyman oğlu (1962) - sərbəst güləş üzrə əməkdar idman ustası və Rusiyanın əməkdar məşqçisi, iki qat olimpiya çempionu, altı qat dünya çempionu və dördqat Avropa çempionu.

Xataqov Tasoltan Magomed oğlu (1953-2016) - Sovet sərbəst güləşçisi, SSRİ-nin sərbəst güləş üzrə iki qat çempionu və SSRİ Xalqlarının Spartakiadasının qalibi.

Arşiyev Soslanbek Arsenoviç (2006) - futbolçu, "Dinamo Stavropol" klubunun qapıçısı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года". 2013-08-19 tarixində arxivləşdirilib.

Mənbə
-----

* Официальный сайт Ирафского района
* Ирафская швейная фабрика (производство спецодежды)
* Чикола на Северо-Осетинском информационном портале Arxivləşdirilib 2008-04-04 at the Wayback Machine
* Официальный сайт Школы № 1 села Чикола
**Argünəş** - Azərbaycannın Xocavənd rayonunun Xırmancıq kəndi ərazisində dağ.

Haqqında
--------

Xocavənd rayonunun Xırmancıq kəndi ərazisində yerləşən Argünəş dağının hündürlüyü 1468 metrdir. Oronim Ar və günəş sözlərindən düzəlmişdir. Toponimik ədəbiyyatlarda Ərgünəş şəklində təqdim olunan bu oronim belə izah olunur: "yaxınlığındakı dağlardan hündür olmasına və günəş şüası ilk dəfə həmin dağın zirvəsinə düşməsinə görə dağ belə adlanmışdır". Ar sözü "keşikçi, gözətçi"; "quru çay dərəsi" mənaları ilə yanaşı, buryat, yakut və monqol dillərində "qərb, arxa tərəf, şimal, dağın kölgə düşən hissəsi, quzey" da ifadə edir. Qeyd etmək lazımdır ki, Quba rayonu ərazisində yerləşən və hazırda Dolanlar adlanan dağın da əvvəlki adı Argünəş olmuşdur. Bu oronimin coğrafi mövqeyi ikinci izahla üst-üstə düşür. Dolanlar adına gəlincə, dolan qədim fars və tacik dillərində "dağ keçidi", monqol dilində (dalın) "arxa tərəf, yüksəklik, yol" deməkdir. Bu baxımdan Argünəş və Dolanlar oronimləri sinonim hesab oluna bilər. Qırğızıstanda Dolon, Tacikistanda Dolona, Dolonabulak yer adları bu oronimin türk dilləri üçün yad olmadığını sübut edir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. İki cilddə. I cild. Bakı, 2007.
**Bağırsaqboşluqlular** (*lat.* Coelenterata) — heyvanlar aləminə aid heyvan bölməsi.

Ümumi xarakteristika
--------------------

Bağırsaqboşluqlular yalnız su və əksər hallarda dəniz həyat tərzi keçirirlər. Onların bəziləri sərbəst üzən, sayca çox olan bəzi formaları isə oturaq və dibə yapışan heyvanlardır. Onların oturaq formaları polip, sərbəst üzənləri isə meduzalardır. Bu tipə 9000-ə qədər növ daxildir. Tipin səciyyəvi əlaməti isə bağırsaq boşluğunda və bədənində dalayıcı hüceyrələrin olmasıdır.

Xarici quruluşu
---------------

Bağırsaqboşluqların quruluşu radial şüalı simmetriya ilə xarakterizə olunur. Bədəndə boylama istiqamətində bir əsas ox müəyyən edilir ki, onun da ətrafında radial qayda da müxtəlif orqanlar yerləşmişdir. Radial simmetriyanın sırası təkrarlanan orqanların sayından asılıdır. Oturaq həyat tərzi keçirirlər. Oturaq heyvanlarda bir qütb adətən yapışmağa xidmət edir.

Bədən quruluşu iki qatdan ibarətdir. İki rüşeym lövhəsi-ektoderma və endoderma formalaşır. Ektoderma və endoderma mezoqley qatı ilə ayrılmışdır. Bağırsaqboşluqların bədəni ən sadə halda bir tərəfi açıq kisəyə bənzəyir. Ektodemada olan dalayıcı hüceyrələr yalnız bu tipə aid canlılara aiddir.

Daxili quruluşu
---------------

*Həzm sistemi* — entoderma ilə döşənmiş kisənin boşluğunda qidanın həzm prosesi gedir, dəlik isə ağız rolunu oynayır. Ağız, adətən qidanı tutmağa xidmət edən bir və ya bir neçə qolcuqla əhatə olunmuşdur. Həzm olunmamış qida qalıqları bədəndən ağız dəliyi vasıtəsilə kənar edilir. Qolcuqlar arasında yerləşən tək dəlik həm ağız, həm də anus dəliyi rolunu onayır.
*Tənəffüs* — bütün bədən səthi ilə gedir.
*Sinir sistemi* — sinir hüceyrələri ektodermada bütün bədən boyu yayılmışdır. Qıcıqlanma və refleks qabiliyyəti vardır.
*Çoxalması* — qeyri-cinsi (tumurcuqlanma) və cinsi yolla çoxalır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Xəzər dənizində 5 növü yaşayır: *Cordylophora caspia* sahil zonasında 85 m qədər dərinlikdə yaşayır. *Bougainvillia meqas* növünün koloniyası şaxələdir və bir necə polopdən ibarətdir. Moerisia pallasi-nin iki cür koloniyası vardır,onların biri substratda, o birisi isə planktonda yaşayır. *Moersia maeotica* polipləri dənizin dibində oturaq həyat keçirirlər. Onlar həm koloniya və həm də sərbəst yaşayırlar. *Blackfordia virginisa* həm polip, həm də meduzoid formasına malikdir. Xəzərə 1962-ci ildə gəlmişdir.

Təsnifatı
---------

Bağırsaqboşluqlar tipinə 3 sinif aiddir.

* Hidroidlər (*Hydrozoa*)
* Sifoid meduzaları (*Scyphozoa*)
* Mərcan polipləri *Anthozoa*

Bağırsaqboşluqluların 2 qatı var.

1. ektoderma
2. endoderma

İstinadlar
----------

1. ↑  .

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q387474
* Wikispecies: Coelenterata
* Fossilworks: 98621

 |
**Çika Kuroda** (黒田チカ, *Kuroda Çika*?, 24 mart 1884, Saqa – 8 noyabr 1968, Fukuoka) – təbii piqmentlər haqqında araşdırmaları ilə tanınan Yaponiya kimyaçısı. Yaponiyanın ilk qadın kimyaçısı hesab olunur. O, 1916-cı ildə Yaponiyada elmi bakalavr dərəcəsi əldə etmiş ilk qadındır.

Həyatı və karyerası
-------------------

Çika Kuroda 24 mart 1884-cü ildə Yaponiyanın Saqa şəhərində doğulmuşdur. 1901-ci ildə Saqa Normal Məktəbindən, 1906-cı ildə Tokio Qadınlar Ali Normal Məktəbindən məzun olmuş, Fukui Normal Məktəbində müəllimlik etməyə başlamışdır. 1909-cu ildə Tokio Qadınlar Ali Normal Məktəbində köməkçi professor olmuşdur. Tohoku Universitetinin kimya fakültəsinə qəbul olunmuş və universitetin ilk qadın tələbəsi olmuşdur. Professor Macima Toşiyukinin başçılığı altında təbii piqmentlər haqqında araşdırmalar aparmağa başlamışdır. 1916-cı ildə məzun olanda universitetin köməkçi professoru təyin olunmuşdur. 1918-ci ildə Tokio Qadınlar Ali Normal Məktəbinin professoru olmuşdur.

1921-ci ildə Təhsil Nazirliyinin xarici tələbəsi kimi Oksford Universitetinə daxil olaraq Vilyam Henri Perkinin tələbəsi olmuşdur. 1923-cü ildə Yaponiyaya qayıtmışdır. Həmin il baş verən Böyük Kanto zəlzələsinə görə araşdırmalarına davam edə bilməmişdir. 1924-cü ildə RIKEN-ə daxil olaraq Macima laboratoriyasında işləməyə başlamış, 1929-cu ildə saflor piqmentinin strukturu haqqında işini tamamlayaraq doktorantura dərəcəsi əldə etmişdir. Beləliklə, Yaponiyada bu dərəcəni əldə edə bilmiş ikinci qadın olmuşdur.

Kuroda 1936-cı ildə Yaponiya Kimya Cəmiyyəti tərəfindən Macima mükafatına layiq görülən ilk şəxs olmuşdur. 1949-cu ildə Oçanomizu Universitetinin professoru təyin olunmuşdur. 1952-ci ildə təqaüdə çıxaraq fəxri professor seçilmişdir. O, 1959-cu ildə "Bənövşəyi lent" medalı və 1965-ci ildə "Qiymətli tac" ordeni ilə təltif olunmuşdur. 8 noyabr 1968-ci ildə Fukuokada ölmüşdür.

Elmi töhfələri
--------------

Kuroda 1918-ci ildə *Lithospermum erythrorhizon* adlı bitki növündən əldə olunan piqment haqqında məqalə təqdim etmiş və Yaponiya Kimya Cəmiyyətində nitqlə çıxış edən ilk qadın olmuşdur. O, müxtəlif təbii mənbələrin, eləcə də, badımcan qabığının və qara soyanın piqmentini araşdırmışdır. 1930-cu illərdən etibarən naftoxinon birləşmələrini və onların törəmələrini araşdırmışdır. Bu araşdırmalara dəniz kirpilərinin belində tapılmış piqment haqqında tədqiqatlar da daxildir.

Oçanomizu Universitetitində soğan qabığının piqmentini öyrənmiş və araşdırmaları əsasında yüksək qan təzyiqli insanların müalicəsi üçün *Keruchin C* adlı dərman hazırlamışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Chika Kuroda (1884~1968)". Oçanomizu Universiteti. 23 noyabr 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 oktyabr 2022.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22  Haines

Ədəbiyyat
---------

* *Haines, Catharine M. C.* International Women in Science: A Biographical Dictionary to 1950 (ingiliscə). ABC-CLIO. 164. ISBN 978-1-57607-090-1. İstifadə tarixi: 21 oktyabr 2022.
**Şəms (Şəmsiyyə) Mustafayeva** — Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasınını rektorunun müşaviri və strateji inkişaf şöbəsinin müdiri Şəms Mustafayeva, "Hamımız üçün yaxşı dünya yaradan Qadın İkonası" mükafatına layiq görülən ilk azərbaycanlı.

Həyatı
------

Şəms Mustafayeva Mingəçevir şəhərində doğulub.

Təhsili
-------

Ş. Mustafayeva orta məktəbi Mingəçevirdə bitirib. Azərbaycan Dillər Universitetinin ingilis-alman dili fakültəsinə daxil olmuşdur.Bu arada da magistr dərəcəsi almaq üçün Xarici Dillər Universitetinə qayıdıb. Tədris metodikası üzrə həm beynəlxalq sertifikat, həm də magistr dərəcəsinə malikdir.2008-ci ildə yenidən Amerikaya təhsil almağa yollanıb. Bu dəfə İREX təşkilatının Edmund S.Muskie proqramının mükafatçısı kimi. Üstəlik, Amerikanın idarəetmə üzrə bir nömrəli məktəbi Siraküzda Universitetində İdarəetmə və Beynəlxalq Əlaqələr üzrə iki magistr dərəcəsinə yiyələnib.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Təhsilini bitirib Mingəçevirə qayıdıb və 4 il orada müəllimə işləyib. Karyerası da məhz buradan başlayıb. Müəllimə işləyərkən British Consulun təlimlərinə qatılıb, proqramlarında iştirak edib və müxtəlif beynəlxalq QHT-lərdə çalışıb. 2002-ci ildə Azərbaycandan ACCELS TEA proqramına seçilən 6 müəllimdən biri olub və bir ay Kaliforniya Universitetində təcrübə mübadiləsində iştirak edib. Daha sonra Amerikanın Sülh Korpusu könüllüsü kimi Mingəçevirə gələn amerikan müəllimlə birlikdə çalışıb. Bir il sonra Sülh Korpusu təşkilatında təlim koordinatoru vəzifəsinə qəbul olunub və Bakıya gəlib.
O,3 il ADA Universitetində elmi işlər üzrə prorektorun müavini işləmişdir. 2013-cü ildən müstəqil ekspert kimi işləmişdir.Müxtəlif dövlət təşkilatlarında və biznes qurumlarında idarəetmənin aşağı, orta və yüksək pillələrində çalışan əməkdaşlara təlimlər keçmişdir. Bundan başqa, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı əməkdaşı kimi rayonlarda təlimlər keçmişdir. Almaniyanın GİZ təşkilatıyla da çalışmışdır. Onların həyata keçirdikləri layihələrdə bələdiyyədə işləyən qadınlara təlimlər keçmişdir. Türkiyənin Ankara şəhərində Türkiyənin dövlət məmurlarına təlimlər keçmişdir. 
İdarəetmə üzrə konsultantdır.Almaniya, Belçika və Litvaya universitet müəllimlərinə müəyyən təlim metodikasını öyrətmək üçün ekspert kimi dəvət edilmişdir.

İştirak etdiyi beynəlxalq forumlar və tədbirlər
-----------------------------------------------

Hindistanın Yeni Dehli şəhərində ənənəvi olaraq keçirilən Dünya Qadınlarının İqtisadi Forumunda

Həmçinin bax
------------

Şirin Məlikova

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycanlı xanım beynəlxalq mükafata layiq görülüb

İstinadlar
----------

1. ↑  "Təlimçilər". 2020-02-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-14.
2. ↑  "ADBTİA–nın saytı". 2017-05-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-14.
3. ↑  "Şəms Mustafayeva ilə müsahibə". 2016-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-14.
4. ↑  "Şəms Mustafayeva "Hamımız üçün yaxşı dünya yaradan Qadın İkonası" mükafatına layiq görülüb". 2017-05-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-14.
**Arxangelsk teleqülləsi**- Arxangelsk in Isakoqorska rayonunda yerləşən televiziya və yayım qülləsidır. Yüksəklik 208 metrdir, televiziya qülləsi Arxangelskdəkı ən hündür binadır və Rusiyada ən yüksək televiziya qüllələri siyahısında 11-ci yerdədir.

Tikinti
-------

Arxangelskdə yeni bir televiziya qülləsi qurma qərarı uzun mübahisələr və müzakirələrdən sonra alındı Belə bahalı layihənin həyata keçirilməsinin motivasiyası Arxangelsk və ətraf şəhərlərdə yayımlanan televiziya və radio yayımı əlverişsiz vəziyyətdə olması idi .Regional televiziyanın daha da inkişaf etdirilməsi üçün ən azı bölgənin mərkəzi şəhərlərinə - Arxangelsk , Severodvinsk , Novodvinsk şəhərlərinə sərbəst televiziya ötürməsini təmin etmək lazım idi. Ancaq Arxangelskin mərkəzi hissəsində yerləşən 160 metr yüksəklikdəki köhnə televiziya qülləsi bu vəzifəni yerinə yetirə bilmədi. Bundan əlavə, sıx çoxmərtəbəli binalar sayəsində, televiziya qülləsinin bölgənin mərkəzi hissəsinin elektromaqnetik mühitini pisləşdirdi və əhalinin sağlamlığına zərər verdi. Ancaq şəhər mərkəzindən və sığınacaqdan uzaq olan İsakoqorka sənaye ərazisində tikilən daha yüksək televiziya qülləsi ekoloji baxımdan insanlar üçün daha az təhlükəli idi və kifayət qədər məsafə üçün sabit bir siqnal ötürməsinə imkan verirdi.

Əlavə istifadə
--------------

* 22 avqust 2004-cü ildə Rusiya Federasiyasının Dövlət Bayrağı Günündə Arxangelsk vilayətinin tarixində ilk dəfə olaraq "Birləşmiş Rusiya" partiyasının regional şöbəsi Rusiya bayrağını bölgənin ən yüksək binasına yerləşdirdi.
* Yeni bir televiziya qülləsi qurulması zamanı verilən vədlərə baxmayaraq, regional televiziya siqnalı Xolmoqori kəndinə çatmır, ona görə də bir çox yerli sakinlər yerli televiziya proqramlarını izləyə bilmirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bölgədəki Televiziya Konfransı: Dünən. Bu gün. Sabah - Dvina Inform". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-12.
2. ↑  ""Vahid Rusiya" televiziya qülləsində bayraq qaldıracaq". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-12.
3. ↑   Xolmogory bizi görmür - Pomorie
**İldırım Bəyazid türbəsi** — İldırım Bəyazidin oğlu Çələbi Sultan Mehmed tərəfindən 1421-ci ildə tikilmişdir. Türbə Bursanın şərqində Yaşıl səmtində, Yaşıl məscidin qarşısındakı təpə üzərindədir. Memarı Hacı İvaz Paşadır. Nəqqaşları Əli bin İlyas Əli, Mehmed el Mecnundur.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Ən dar yerii 8,45 mt, ən yüksək yeri 8,87 mt olan səkkizbucaqlı prizma quruluşa malikdir. Gövdə üzləri ağ mərmərdən düzəldilmiş, çərçivə və ayaqlar 3,5 mt açıqlığı olan üzəngiləri boş yerdə dayanan sivri kəmərləri var. Cənub və şimal hissələri xaricində düzbucaqlı böyük pəncərələr ilə iti kəmərli gips pəncərələr vardır. Günümüzə çox az dəyişikliklərlə gələn cəbhə, girişin şərqindəki ilk üzüdür. Mərmər çərçivələrin, kar kəmərlərin və pəncərələrin ətrafı keçmə rumi motivli bir bordyurla örtülüdür. Digər hissələr turkuaz rəngli çinilərlə örtülmüşdür. Pəncərə frontonları tünd lacivərd, zəmin üzərinə nazik xətlərlə üç üfüqi hissəyə ayrılmıştır.bu hissələrdə, ayə və hədislər yazılmışdır.

Türbə yaşıl rəngli bəzəmələrlə örtülü olduğuna görə xalq tərəfindən Yaşıl türbə adı verilmişdir.

Mənbə
-----

* Osmanlı Devleti
**Cabbarov İldırım Bəhram oğlu** (10 oktyabr 1935, Qaryagin rayonu – 23 yanvar 2014, Mingəçevir) — Azərbaycan teatr rejissoru, Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının Baş rejissoru (1968–1980).

Həyatı
------

İldırım Cabbarov 10 oktyabr 1935-ci ildə Füzuli rayonunun Əbdürrəhmanlı kəndində anadan olmuşdur.

1968-ci ildən 1980-ci ilə qədər M. Davudova adına Mingəçevir Dövlət Dram Teatrında baş rejissor, sonra isə rejissor və aktyor kimi işləmiş, onun tamaşaya hazırladığı əsərlər tamaşaçılar tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır. C. Cabbarlı "Almaz", Fiqereydo "Ezop", S. Vurğun "Fərhad və Şirin", M. Şamxalov "Qaynana", S. Rüstəm "Durna", K. Qaldoni "İki ağanın bir nökəri" və s. əsərlər onun quruluşunda səhnələşdirilib.

1980-ci ildən 1990-cı ilə qədər teatr səhnəsindən ayrılıb. 1990-cı ildən yenidən həmin teatrda rejissor və aktyor işləyib.

(İ. Əfəndiyev "Tənha iydı ağacı") – Kərim bəy, (İ. Əfəndiyev "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı") – Avşar Hüseyn, (C. Cabbarlı "Almaz") – Hacı Əhməd, (C. Cabbarlı "Solğun çiçəklər" – Bəhram, (C. Məmmədquluzadə "Danabaş kəndinin məktəbi") – Naçalnik, (S. Vurğun "Vaqif") – İbrahim xan obrazları onun yaratdığı nümunələrdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirinin, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanları ilə təltif olunmuşdur.

2005-ci ildə anadan olmasının 70, səhnə fəaliyyətinin 50 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən Fəxri Fərmana və pul mükafatına layiq görülmüşdür.

23 yanvar 2014-cü ildə Mingəçevir şəhərində dünyasını dəyişib.

İstinadlar
----------

1. ↑
Gənc oğlanın portreti. Mirzə Qədim İrəvani tərəfindən çəkilmiş portret
**Arxalıq** — Qafqaz xalqları arasında və İranda milli kişi və qadın geyiminin bir hissəsidir. Arxalıq beşmetdən (qədim türk üst paltarı, sonralar kazaklar (rus hərbi dəstələri) da geyinirdi) əmələ gəlib.

Arxalıq bütün Azərbaycanda ən geniş yayılmış geyimlərindən hesab edilir. Arxalıqlar müxtəlif olur.

Xarici görünüşü
---------------

Arxalıq uzun, beli ensiz gödəkcədir. Arxalıq da çəpkən kimi astarlı və belə qədər bədənə kip biçilir. Arxalığa beldən aşağı hissədə büzmə, yaxıd qırçınlı müxtəlif endə ətək tikilir. Bəzi arxalıqlar gen və düz biçilir, yan hissədə isə çapığı olur. Arxalıqların qollarının da biçimləri müxtəlif olur. Bəziləri düz və uzun olub, dirsəkdən aşağı əlçəklə qurtaran qondarma qol şəklində tikilir. Arxalıqların üçüncü forması lelüfər qolludur. Dirsəyə qədər düz olan lelüfər qol, dirsəkdən aşağı zanbaq formalı açıq biçilir. Qolun ağzında arxalığın parçasından iki barmaq endə qırçın də əlavə edilir. Arxalıqların yaxası açıq olur. Əksər hallarda arxalıqlar döşdən aşağı belə qədər düymələnir. Bəzi arxalıqların yaxası düymələnmir. Arxalıqlar ipək, atlaz, mahud, kişmir, məxmər, tirmə və müxtəlif zərli xara parçalardan tikilir, sarıma və cürbəcür baftalarla bəzədilir.

Kişi arxalığı biryanlı (qarmaqcıq ilə düymələnən) və ya ikiyanlı (düymə ilə düymələnən) ola bilər. Soyuq havada kişilər arxalığın üstündən çuxa da geyirlər.

Qadın arxalığı rəngarəng və naxışlı olur; uzun ensiz qolları ələ çatınca genəlir. Bu növ arxalıq bəzən qaytan və bafta ilə, qızılı naxış ilə, qıraqları xəz ilə bəzənir.

1920-ci illərədək arxalıqlar el arasında daha geniş işlənməkdə idi. Arxalığın qabaq tərəfi pencək kimi açıq olur. Onu düymə və ilgəklə bağlayırlar. Habelə bellərinə "beyləm şal" (mətanət nişanəsi) bağlayırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Arxalıq // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 2-ci cild: Argentina – Babilik (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2010. səh. 22. ISBN 978-9952-441-05-5.
2. ↑  "S. İvanov. "Qazaq hərbi lüğətinə" aid materiallar". 2007-09-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-07-01.
3. ↑  Azərbaycan milli geyimləri Arxivləşdirilib 2008-05-11 at the Wayback Machine. *Traditions.aznet.org*
4. ↑  Yekaterina Kostikova. Azərbaycan milli paltarı Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine. "Националь". 11 iyul 2005
5. ↑  Səadət Hüseynova. Herodotu heyran edən ipəklər Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine. "Азербайджанские известия"
6. ↑  "Güney mahalında milli geyimlər". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-09-08.

| ⛭Geyimlər |
| --- |
| Üst geyimləri | Yapıncı  • Arxalıq  • Baharı  • Qaba  • Çuxa  • Çəpkən  • Don  • Eşmək  • Əlcək  • Gödəkcə  • Güləcə  • Xalat  • Jilet  • Kostyum  • Köynək  • Kürk  • Ləbbadə  • Palto  • Pencək  • Pərəncə  • Plaş  • Şalvar  • Kolqotqa  • Üst köynəyi |
| Ayaq geyimləri | Ayaqqabı  • Çarıq  • Lapçın  • Boğazdı  • Dübəndi  • Başmaq  • Corab  • Çəkmə  • Sabo  • Çəkələk |
| Geyim elementləri | Kəmər |
Üzv ölkələr
  Namizəd ölkələr: Albaniya, Monteneqro, Şimali Makedoniya, Serbiya və Türkiyə

  Aİ tərəfindən potensial namizədlər olaraq qəbul edilən ölkələr: Bosniya və Herseqovina, Gürcüstan, Ukrayna, Moldova və Kosovo.
**Kopenhagen meyarları** namizəd ölkələrin Avropa İttifaqının bir hissəsi ola bilməsi üçün yerinə yetirməli olduqları şərtlərə istinad edir. Bu meyarlar 1993-cü ildə Kopenhagendə Avropa Şurası tərəfindən müəyyən edilmiş, daha sonra 1995-ci ildə Madriddə Avropa Şurası tərəfindən gücləndirilmişdir. Kopenhagen meyarları həmçinin 1993-cü ildə Danimarkada Avropa Şurası tərəfindən müəyyən edilmiş qaydalara istinad edir.

Kopenhagen Meyarlarının Tələbləri
---------------------------------

İstinadlar
----------

1. 1 2  "2021 Communication on EU Enlargement Policy". 25 June 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 December 2021.
2. ↑  "Georgia formally applies for EU membership | DW | 03.03.2022". Deutsche Welle. 2022-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-04-07.
3. ↑  "Georgia, Moldova follow Ukraine in applying to join EU". 3 March 2022. 20 September 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 April 2022.
**Kootenay Milli Parkı** — Kanadadakı Qayalı dağlarda yerləşən milli parkdır. Park Britaniya Kolumbiyasının sərhədləri daxilində yerləşir və Kanadanın Qayalı dağları və Kootenay və Vermillion çaylarının Kootenay və Park silsilələrini əhatə edir. Kootenay, Casper milli parkı, Yoho və Banff milli parkları, həmçinin Hamber Dövlət Parkı, Britaniya Kolumbiyasındakı üç dövlət parkı, Assiniboine Dövlət Parkı və Kanada Qayalı Dağlar Milli Parkı ilə birlikdə Robson Dağ Dövlət Parkı UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir.

Parkın əsas görməli yerləri arasında Radium Hot Springs, Boya qabları, Sinclair Kanyonu, Mərmər Kanyonu və Zeytun Gölü var.

Xarici keçidlər
---------------

Parks Canada saytında Kootenay Milli Parkı
Geology of the Rocky mountains including Kootenay area Arxivləşdirilib 2021-02-12 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kootenay National Park" (*ing.* ). www.pc.gc.ca. 2018-02-22 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Canadian Rocky Mountain Parks" (*ing.* ). whc.unesco.org. 2018-07-24 tarixində arxivləşdirilib.
**Laos krallığı** (laos ພຣະຣາຊອານາຈັກລາວ) — Cənub-Şərqi Asiyada 1949–1975-ci illərdə mövcud olmuş dövlət.

Süqutu
------

25 aprel 1975-ci ildə Savannaxet şəhərində koalisiya hökumətini birgə devirməyə razılıq verən sağçı siyasi liderlərin və generalların gizli toplantısı keçirilmişdir. Çevriliş 11 mayın səhəri planlaşdırılmışdı, lakin üsyan həyata keçirilməmişdir. Sui-qəsdçilərin ABŞ-nin Vyentyandakı səfirliyi və Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi ilə birbaşa əlaqəsi üzə çıxmışdı. 1 mayda Vyantyanda və başqa şəhərlərdə mitinqlər keçirilmiş, onların iştirakçıları mürtəcelərin dövlət orqanlarından və ordudan uzaqlaşdırılmasını, Amerikanın Laosun işlərinə müdaxiləsinə son qoyulmasını tələb etmişdilər.

23 avqust 1975-ci ildə Vyantyanda xalq idarəsi qurulmuşdur. 2 dekabr 1975-ci ildə Laos Xalq Demokratik Respublikasının yaranması elan edilmişdir.

Sosial-iqtisadi inkişaf
-----------------------

Laos krallığı əsasən aqrar ölkə idi. Sənayenin inkişafına digər şeylərlə yanaşı, vətəndaş müharibəsi də mane olmuşdu. Xırda kəndli təsərrüfatları üstünlük təşkil edirdi və bir sıra ərazilərdə kəsimli kənd təsərrüfatı qorunurdu. 1975-ci ilə qədər əsas məhsullar çəltik və qarğıdalı idi. Tütün, qəhvə, pambıq, tiryək, kartof, soya, manok, sitrus və yağlı bitkilər də becərilirdi. Meşə sənayesi məhsulları ixrac edilirdi. Gevea plantasiyaları inkişaf etdirilməmişdir. Çox az sənaye obyektləri müəssisələri var idi. Müstəqillik dövründə hidroenergetika güclü inkişaf etmişdir. 1975-ci ilə qədər ölkədə 6 iri elektrik stansiyası fəaliyyət göstərirdi. Krallıqda avtomobil sahəsində sürətli inkişaf müşahidə olunmuşdu. 1948-ci ildə ölkədə 300, 1975-ci ildə artıq 18 min avtomobil var idi. avtomobillər. Dəmir yolları yox idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  М. Ильинский. «Индокитай. Пепел четырёх войн» — Москва: «Вече», 2000. ISBN 5-7838-0657-9
2. ↑  Страны и народы. В 20 т. Т. Юго-Восточная Азия / Отв. ред. П.И. Пучков. - М.: Мысль, 1979. - С. 84
3. ↑  Страны и народы. В 20 т. Т. Юго-Восточная Азия / Отв. ред. П.И. Пучков. - М.: Мысль, 1979. - С. 85
**Qazaq xan Çərkəz** — Şirvan (1624-1633) və Astrabad (1639-1640) qubernatoru (bəylərbəyi) vəzifələrini icra edən çərkəz əsilli Səfəvi hərbi komandiri.

Qulam hərbi korpusunun yüksək rütbəli üzvü, o dövrün hökmdarı I Şah Abbas (r. 1588–1629) tərəfindən qızılbaş siyasi təsirini azaltmaq üçün Qaramanlı və Kenesli Qızılbaş qoşunlarının başçısı təyin edildi. 1632-ci ildə I Şah Səfiin (1629-42) qanlı təmizlənməsi zamanı qohumu, görkəmli çərkəz sərkərdəsi qapıqulu (saray məmuru) Yusif ağa öldürüldü, Qazaq xan Çərkəz isə 1633-cü ildə vəzifəsindən xaric olundu və həbs edildi. Yenə də son olaraq siyasi səhnəyə qayıtdı. 1639-cu ildə yeni bir qubernatorluq verildiyi zaman Şah Səfinin hakimiyyəti illərində oğlu Nəcəfqulu xandə bir sıra nüfuzlu vəzifələrə sahib olacaqdı.

Mənbələr
--------

* *Floor, Willem M.* Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri. Washington, DC: Mage Publishers. 2008. 153, 286. ISBN 978-1933823232.
* *Manz, Beatrice; Haneda, Masashi.* ČARKAS // Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 7. 1990. 816–819. 2014-09-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
* *Matthee, Rudolph P.* The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730. Cambridge: Cambridge University Press. 1999. səh. 120. ISBN 978-0521641319.
**Qazaryan itburnusu** (*lat.* Rosa kazarjanii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Qafqazda Gürcüstanın Tabisçixuri gölü və Axtanski rayonu ərazilərində quru bozqır yamaclarda təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-ın dağlıq rayonları ərazisində rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. VU B1ab(iii)+2ab(iii).

Bitdiyi yеr
-----------

Aşağı və orta qağ qurşaqlarda quru bozqırlaşmış daşlı-qayalı yamaclarda yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealı vardır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə hündürlüyü 1 m-ə qədər olan koldur. Qopartikanları düz, nazikdir, qaidə hissəsi enliləşmişdir.Yarpaqları 5-7 ədəd enli ellipsşəkilli təpəsi küt 1,7-2,5 sm uzunluğunda olan yarpaqcıqlardan təşkil olunmuşdur. Yarpaqcıqların kənarları mişardişlidir. Kasayarpaqları 1 sm uzunluğunda ola bilir və tamkənarlıdır. Çiçəkləri, adətən, tək-təkdir. Çiçək saplağı 0,7-1 sm uzunluğunda olur. Ləçəkləri ağ rəngdədir. Meyvəsi yumrudur və qaralandır, 1,6-2 sm diametrində ola bilir. İyun, iyul aylarında çiçək açır.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyyatının dəyişməsi səbəbləri
--------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi mühafizə ölçüləri tərtib edilməmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17245434
* EoL: 637820
* GBIF: 3006919
* IPNI: 77197095-1
* IRMNG: 10182273
* Plant List: rjp-15796
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77197095-1
* Tropicos: 27804896
* WFO: wfo-0000987939

 |
**Kilsəkənd məhəlləsi** - Gəncənin qədim məhəllərindən biri. 

Məhəllənin adı Müqəddəs İohann kilsəsi (Gəncə) kilsəsin burda yerləşməsi ilə əlaqədar belə adlnmışdır.

Gəncəçayının sağ sahilində(II hissə) yerəşir. Məhəllənin başqa adıda Dik küçədir. Sovet dövründə bu məhəlləyə Qırmızı körpü deyirdilər.

Şah Abbasın tikdirdiyi qədim bir körpünün yerində. Qafqazda tikilən ilk dəmir və metal konstruksiyalı körpüdür. 1843-cü ildə inşa edilib. Layihəsini də çar ordusunun hərbi mühəndisi, poruçik A.Q.Çarnetski hazırlayıb. Körpü şəhərin iki məhəlləsini birləşdirib. Körpünün üstündən getdikcə küçə yüksəkliyə çıxdığı üçün sakinlər buranı Dik küçə adlandırıb. Körpünün yuxarısında isə Kilsəkənd məhəlləsi olub. Orada kilsə olduğuna görə məhəllə belə adlanıb. Məhəllədə ermənilər yaşayıb.

Körpünün yuxarı hissəsində 1870–ci ildə inşa edilən bina, Şəhər Quberniya İdarəsinə məxsus olub. Elə həmin ildə binanın əks tərəfində şəhər qəza məktəbi üçün yaraşıqlı bina tikilib. Həmin məktəb əvvəllər şəhər progimnaziyasına, 1888-ci ildən isə gimnaziyaya çevrilib. Binadan aşağıda isə almanlar özləri üçün Alman lüteran kilsəsi (Gəncə) kilsəsini tikiblər. Onlar İkinci Dünya müharibəsinə qədər həmin binada ibadət ediblər. Sonralar məhəllədə şəhərin ilk kişi məktəbi yaradılıb. Elə ona görə də Dik küçə sonralar Uçiliş küçəsi adlanıb. Hələ şəhər qubernatorunun təşəbbüsü ilə məktəbin qarşısında park da salınıb. Yerli əhali də parka "quburnat bağı" deyib. 1888-ci ildə küçədə Avropa üslubunda hamam, bir də modern sinematoqraf salonu tikilib.

Mənbə
-----

* **Müəllif:** *Fərrux Əhmədov* - "Gəncənin tarix yaddaşı"

Həmçinin bax
------------

* Gəncə məhəllələri
* Tatlar məscidi

| ⛭Gəncənin məhəllələri |
| --- |
| Ağalmas məhəlləsi  • Bala bağban məhəlləsi  • Cuhudlar məhəlləsi  • Çaylı məhəlləsi  • Daş körpü məhəlləsi  • Dəmirçilər məhəlləsi   • Dördyol məhəlləsi  • Əttarlar məhəlləsi  • İmamlı məhəlləsi  • Qazaxlar məhəlləsi  • Qırıxlı məhəlləsi  • Qızılhacılı məhəlləsi  • Mollacəlilli məhəlləsi  • Ozan məhəlləsi  • Səfərabad məhəlləsi  • Sofulu məhəlləsi  • Şahsevənlər məhəlləsi  • Xəlfəli məhəlləsi  • Tapqışlaq məhəlləsi  • Tatabad məhəlləsi  • Toyuqçu məhəlləsi  • Zərrabi məhəlləsi |  |

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-04-09.
**Hacıyevlər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

Soyun yaranması
---------------

Bu soyun ulu babası Kərbəlayı Məmmədəli Hacı oğludur. O, 1765-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Ticarətlə məşğul idi. Müqəddəs Kərbəla torpağını ziyarət etmişdi. 
Kərbəlayı Məmmədəli Xeyrənsə xanımla ailə qurmuşdu. Qurban, Həsən adlı oğulları vardı.

Qurban 1794-cü ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. Molla yanında təhsil almışdı. Ticarətlə məşğul idi. Müqəddəs Məkkəyi-Müqəddəsi ziyarət etmişdi. İsmayıl bəy Murad bəy oğlu Qarapirimlinin rəiyyəti idi.
Hacı Qurbanın Hüsü, Abbas, Nəsir, Məmmədqulu adlı oğulları, Bacıxanım, Qızxanım, Balaxanım adlı qızları vardı.

Kərbəlayı Məmmədəlinin ikinci oğlu Həsən 1824-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Molla yanında təhsil almışdı. Ticarətlə məşğul idi. Pak Хorasan torpağını, Məşhədi-müqəddəsi ziyarət etmişdi. İsmayıl bəy Murad bəy oğlu Qarapirimlinin rəiyyəti idi.
Məşədi Həsən Ayna ilə ailə qurmuşdu. Kərim, Əsəd adlı oğulları vardı.

Soyun məşhur nümayəndələri
--------------------------

* Mirzə Kərim bəy Hacıyev — məmur, kollej asessoru.
* Xasay Hacıyev — mühəndis, dövlət xadimi.
* Məmməd bəy Hacıyev — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri, mühəndis.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Hacıyevlər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2009, №5, səh.30-33

Həmçinin bax
------------

* Qarabağ
* Şuşa

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Soylarla əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Kilo**- – metrik sistemində 1000-i bildirən önşəkilçi. Hesablama texnikasında hesablamalar 2-nin qüvvətlərinə əsaslanır, buna görə də kilo çox zaman 1024 (210) ədədini işarə etmək üçün istifadə olunur. Konkret mənanı doğru müəyyənləşdirmək üçün, adətən, kiçik "k" hərfindən 1000-i böyük "K" hərfindən isə 1024-ü işarələmək üçün istifadə olunur. Məsələn, "km" 1000 metri, K və ya Kbayt isə 1024 baytı bildirir.

*Kilobit* (eng.kilobit (K, Kbit)) – bir min iyirmi dörd (1024) bitdir.

*Kilobit/saniyə* (eng.kilobits per second (Kbps)) – verilənlərin (şəbəkədə) ötürülməsinin, 1024 bit/san kəmiyyətinin misilləri ilə ölçülən sürəti; məsələn, Apple Talk lokal hesablama şəbəkəsində ən yüksək ötürülmə sürəti təxminən 230 kbit/s və ya 235520 bit/san olur.

*Kilobayt (Kb)* (engkilobyte (KB, K, Kbyte)).– 1024 baytdır.

*Kilohers (kHs)* (eng.kilohertz (kHz)) – rəqs tezliyinin ölçüsü; 1000 Hers’ə və ya bir saniyədə 1000 dövrə’yə ekvivalentdir.

*Kilovatt-saat* (eng.kilowatt-hour) – elektrik enerjisinin vahidi; 1000 vatt-saat’a bərabərdir.

*Kilobod* (eng.kilobaud) – bir min bod; rabitə kanalının buraxılış (daşıma) qabiliyyətinin ölçüsüdür.

*Kibi* (eng.kibi) – 210 qiymətini bildirmək üçün təklif olunmuş metrik önşəkilçi; kilo- önşəkilçisinin ikilik analoqudur.

*Kibibayt* (eng. kibibyte) – 1024 baytdır.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

Si prefikslər
Əsas səmtlər

Coğrafi izahı
-------------

**Qərb** və ya **Batı** Yer kürəsinin coğrafiyasında dörd istiqamətdən biridir. Səmtləri müəyyənləşdirən kompasda şərqin ( Gün çıxan səmt ) əksi kimi qəbul edilib. 
Coğrafiyanın təkmilləşməsi dövründə "Qərb" "günün batması yeri" kimi başa düşülürdü. Yer kürəsi qərbdən şərqə tərəf förlandığından Günəşin əks istiqamətdə hərəkəti təəssüratı yaranır. Əslində isə Yer kürəsi Günəşin ətrafında fırlanır. Xəritədə qərb tərəfi solda yerləşir. Azərbaycan dilində qərb Coğrafiyada "Q", beynəlxalq işarələmədə "W" ilə işarələnir.

Siyasi mənası
-------------

1945-199-cı illərdə Soyuq Müharibə dövründə "Qərb" ifadəsi həmçinin NATO düşərgəsinə aid edilirdi. Hal-hazırda köhnə Avropa mənasında işlədilir.

Xristianlıqda istifadə
----------------------

Pravoslav və lüteranlıqda kilsələrin zınqırovları qərbə tərəf istiqamətləinb. Katolik kilslərinin altarları qərbə tərəf yönəlib.

|  |
| --- |
| **Əsas səmtlər** |
| Şimal-qərb | Şimal▲ | Şimal-şərq |
| Qərb ◄ | Dünya | ► Şərq |
| Cənub-qərb | ▼Cənub | Cənub-şərq |
|  |
|  |
**Qəndəhar** ( puşt. کندهار kand̪ahɑr - *Qəndəhar* , dəri قندهار / qandahɒːɾ / və q.yun. Ἀλεξάνδρεια Ἀραχωσίας q.yun. Ἀλεξάνδρεια Ἀραχωσίας Ἀλεξάνδρεια Ἀραχωσίας - Alexandria Araxozias) - Əfqanıstanın cənubunda bir şəhər. Ölkənin ikinci ən böyük şəhəridir.

Tarix
-----

Şəhər eramızdan əvvəl 330-cu ildə Makedoniyalı İskəndərin yürüşləri zamanı Araxoziya adı altında qurulmuşdur. Şəhərin yerli əhalisi əsasən müasir puştunların əcdadları idi.

I əsrə qədər yunan yazıçısı İsidore Xarakskiy tərəfindən bura yunan şəhəri kimi təsvir edilir.

18-ci əsrdə Qəndəhar, Əfşarilər sülaləsindən olan İran şahı Nadir tərəfindən tutularaq məhv edildi. Yaxınlıqda Nadir şah yeni bir şəhər - Nadirabad qurdu. Bu şəhər 1747 - 1776-cı illərdə Əfqanıstanın paytaxtı idi. Burada Əfqanıstan dövlətinin qurucusu Əhməd Şahın məqbərəsi də yerləşir.

1979-1988-ci illərdə şəhər Əfqanıstanı işğal etmiş Sovet qoşunlarının dayaq nöqtələrindən biri idi, buradakı qoşunlar hadisələrin gedişində Pakistan ordusu ilə birbaşa döyüşlərə girirdi.

2001-ci ilin avqust ayına qədər Əl-Qaidənin ən böyük təlim düşərgəsi Əl-Faruk Qəndəharın yaxınlığında yerləşirdi. Taliban hərəkatının qərargahı da Qəndəharda yerləşirdi. Şəhər 7 dekabr 2001-ci ildə Şimali Alyansın qoşunları tərəfindən alındı.

Nəqliyyat
---------

İctimai nəqliyyatda Tata avtobusları (milli avtobus operatoru Milli Bus-a məxsus), motorikşalar və taksilər təmsil olunur.

Qəndəharda beynəlxalq hava limanı var.

Qalereya
--------

* Qəndəhar aeroportunun gecə görüntüsüQəndəhar aeroportunun gecə görüntüsü
* 
* 1881-ci il, Qədim Qəndəhar qalasının xarabalıqları1881-ci il, Qədim Qəndəhar qalasının xarabalıqları
* Qədim Qəndəhar şəhəriQədim Qəndəhar şəhəri
* Qəndəharda imperator Aşokinin yunan və arami dillərinin daş yazıları, e.ə. 3-cü əsrQəndəharda imperator Aşokinin yunan və arami dillərinin daş yazıları, e.ə. 3-cü əsr
* Qəndəharda imperator Aşokinin yazıları, e.ə. 3-cü əsrQəndəharda imperator Aşokinin yazıları, e.ə. 3-cü əsr

Qeydlər
-------

1. ↑  Инструкция по русской передаче географических названий Афганистана. — М. 1984. — С. 47.
2. 1 2  § 19. ALEXANDROPOLIS, the modern Kandahar. (31° 39' N. 65° 48' E.) See Arrian, Anab. III, 28.  Arxivləşdirilib 2008-07-05 at the Wayback Machine

Ədəbiyyat
---------

* Qəndəhar // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.

Links
-----

* Кандагар // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого …. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
**Qəndəharın mühasirəsi (1605-1606)** — 1605-ci ilin noyabrından 1606-cı ilin yanvarına qədər davam etmiş mühasirədir. Mühasirənin səbəbi Səfəvi ordusunun keçmişdə özünə aid olan Qəndəhar şəhərini Moğol imperiyasından geri almağa çalışması olmuşdur. İki aylıq mühasirədən sonra Səfəvi ordusu uğur qazana bilməmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdur. Mühasirənin nəticəsi moğollar üçün qələbə ilə sonlanmışdır.

Arxa plan
---------

XVI əsrin sonları Səfəvi imperiyası üçün çox ağır keçmişdi. 1578-ci ildə başlamış müharibə 1590-cı ildə Osmanlı imperiyasının qələbəsi ilə sonlanmış və imzalanmış İstanbul müqaviləsi ilə Səfəvi imperiyası böyük torpaqlar itirmişdir. Osmanlı cəbhəsi ilə yanaşı Səfəvilərin şərqdə də böyük problemləri mövcud idi. Xorasana aramsız özbək hücumları ilə yanaşı, bir qədər cənubda moğollarla da Qəndəhar üstündə mübarizə kəskinləşməkdə idi.

1595-ci ildə moğol ordusu Qəndəhara yaxınlaşdı. Şəhərin Səfəvi hakimi Müzəffər Hüseyn Mirzə ilə aparılan danışıqlar nəticəsində şəhər moğol ordusuna təslim edildi. Şah I Abbas şəhərin təslim edilməsindən şoka düşsə də, özünün əsas düşməni kimi qərb sərhədlərindəki Osmanlı imperiyasını gördüyünə görə hərbi toqquşmadan yayınmağı üsyün tutdu. Buna görə də, razılığa gəlmək üçün danışıqlara başlanıldı. I Abbasın məqsədi daxildə nizam-intizam qaydalarını təmin etdikdən, ordudakı islahatları həyata keçirdikdən sonra şəhəri geri qaytarmaq idi.

Döyüş
-----

1605-ci ilin 27 oktyabrında Moğol imperiyasının hökmdarı Əkbər şah vəfat etdikdən sonra imperiyanın daxilində vəziyyət pisləşdi. Bundan istifadə etmək qərarına gələn Səfəvilərin Herat hakimi Hüseyn xan Qəndəhara doğru yürüşə başladı. Qəndəharın moğol canişini Şah bəy Xan şəhərin müdafiəsinə başladı. Növbəti il isə, Əkbər şahdan sonra taxta çıxan Cahangir mühasirədəki qarnizon üçün kömək ordu göndərdi. Beləliklə də, qalanı geri almağa müvəffəq ola bilməyən Səfəvi ordusu mühasirəni ləğv edib geri çəkilməyə məcbur oldu.

Nəticə
------

I Abbas Cahangirə yazdığı məktubda Hüseyn xanın hərəkətlərini təstiqləmədiyini bildirdi və normal münasibətlər davam etdirildi. Lakin Qəndəhar məsələsi hər iki dövlətin arasında mübahisəli məsələ olaraq qalmağa davam etdi.

Həmçinin bax
------------

* Moğolların Qəndəhar mühasirələri

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mahmudov, Yaqub.* AZƏRBAYCAN BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR VƏ DİPLOMATİYA TARİXİ DÖVLƏTLƏRARASI MÜQAVİLƏLƏR VƏ DİGƏR XARİCİ SİYASƏT AKTLARI. Bakı. 2009.
2. 1 2 3  Iranica 2011

Ədəbiyyat
---------

* "KANDAHAR iv. From The Mongol Invasion Through the Safavid Era". Encyclopædia Iranica. İstifadə tarixi: 13 October 2011.
**Xanlı, Xanlu və ya Xalu tayfası** — İranda yaşayan kiçik türk tayfalarından biri.

Haqqında
--------

Tayfa əsasən Kerman əyalətində yaşamışdır. 1957-ci ilə aid İran ordusu sənədlərinə əsasən tayfa Bərdsir və Masiz ətraflarında yaşamaqda imiş. Bu yerlər Kermanın cənub-qərbində yerləşməkdə idi. Qacarlarla Zəndlər arasında hakimiyyət mübarizəsi gedərkən onlar Lütfəli xan Zəndi Ağa Məhəmməd xan Qacar qarşısında dəstəkləmiş, buna görə də, Ağa Məhəmməd xan qardaşı oğlu və xələfi Fətəli xan Qacara onları tabe otməyi əmr etmişdir. Bərdşiri mühasirəyə alan Fətəli xan əhalinin müqavimət göstərməsinə heyran qalmış, onları məğlub etdikdən sonra da bu heyrətinə və tayfanın cəsarətinə görə xanlarının qızı ilə evlənmişdir. Hakim ailə ilə bu qohumluğuna görə tafyaya *xanlı* deyilməyə başlanmışdır. Xanlı və ya Xanlı deyilən tayfa adı sonradan qısaldılmış və Xalu halına düşmüşdür. Tayfa hal-hazırda qismən oturaq yaşamaqdadır. Tayfanın yaylaqları Sircan şəhristanının Rabor və Bəft məntəqələrində yerləşir. Qışlaqları isə Bəftin 40 kilometr cənub-şərqində olan Şəst-Ficidə yerləşir. Onların digər qışlarları isə Ciruft şəhristanının Golaşkerd və Esfendaqa dehistanlıqlarındadır. XX əsrin ortalarında Henri Field onların sayını 50 ailə, İranşəhr 150 ailə olaraq yazır. Şiə olan Xanlılar farscanın təsirinə məruz qalmış şəkildə türkcə danışırlar.

Həmçinin bax
------------

* Ağevlilər
* Dəliqanlı tayfası ‎

İstinadlar
----------

1. ↑  *Pierre Oberling.* "ḴĀLU". iranicaonline.org. 2009. 26 May 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 may 2023.
2. ↑  Sepehr, 1959. səh. 332
3. ↑  Field, 1939. səh. 235
4. ↑  Oberling, 2009

Mənbə
-----

* *Pierre Oberling.* ḴĀLU. iranicaonline.org. 2009.
* *Henry Field.* Contributions to the Anthropology of Iran. Chicago. 1939.
* *Lesān-al-Molk Sepehr, Nāseḵ al-tawāriḵ, Tehran, 1958-59.* Nāseḵ al-tawāriḵ. Tehran. 1959.
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **Xanmurad bəy Qaraçorlu** haqqındadır. **Digər mənalar** üçün **Qaraçorlu** səhifəsinə baxın.* |

**Qaraçorlu Xanmurad bəy Xıdır bəy oğlu** (1800-?) — Qarabağ bəyi, Sultan bəyin babası.

Həyatı
------

Xanmurad bəy Xıdır bəy oğlu 1800-cü ildə Qaraçorlu mahalının Hacısamlı bölgəsinin Kürdhacı (Qasımuşağı) obasında doğulmuşdu. Molla yanında oxumuşdu. Ata mülkünü idarə etməklə güzəran keçirirdi.

Xanmurad camaat arasında sadəcə Murad adı ilə çağrılarmış.Murad zirək, çalışqan və əməksevər bir gənc imiş.Xırda alverlə məşğul olar, at və qatır saxlayarmış.Yaxşı atı və qatrı tanımaqda Murad mahir imiş.Ona görə də camaat arasında qatırçı Murad kimi tanınırmış.

Ailəsi
------

Xanmurad Hətəmlər kəndindən Şahverdinin bacısı Ağapəri ilə evlənir. Bir oğlan uşağı dünyaya gəlir, adını Əlipaşa (Paşa) qoyurlar.

Xanmurad xırda alverçi olduğu üçün kəndləri gəzir, hamı ilə əlaqə saxlayır, ünsiyyətdə olur.Bir gün Xanmuradın həyat yoldaşı Ağapəri öyrənir ki, Xanmurad Əsəd Soltanlar kəndindən Əsəd Soltanın dul qalmış bacısı Bəyim xanımla evlənmək istəyir. Bu xəbəri eşidən Ağapəri bərk hirslənir. Ağapəri etirazını bildirmək üçün Bəyim xanıma məktub yazır. Bildirir ki, mən heç də sonsuz deyiləm ki, sən mənim üstümə günü gələsən. Məktuba aşağıdakı məzmunda sonluq yazır:

Gülü gülüstan üstünə,  

Gün düşüb bostan üstünə.  

Gedin deyin o tülküyə,  

Gəlməsin aslan üstünə.

Yazılan məktubu Bəyim xanıma çatdırırlar. Məktubu oxuyan Bəyim xanım qürurunu pozmadan cavab yazır:

Gedin deyin ağlamasın,  

Başına qara bağlamasın.  

Tülkü deyib çağlamasın,  

Dağ gəlir aslan üstünə.

El arasında bunun başqa bir variantınıda söyləyirlər:

Çaşırı vurdum Şəliyə,  

Getdim çıxdım Dadməliyə.  

Gedin deyin Ağapəriyə,  

Dağ gəlir aslan üstünə.

Yaranmış bu söz söhbətə baxmayaraq Xanmurad Bəyim xanımla evlənir.Bu izdivacdan sonra Xanmurad oğlu Paşa bəy rütbəsi almaq üçün Sultanov soyadını qəbul edir və Qafqaz canişini M.Vorontsovun yanına gedərək bəylik rütbəsi alır. Paşa bəy Hacısamlı bölgəsinin bəyi təyin edilir.

Xanmurad bəyin Əlipaşa bəy, Mеhralı bəy, Şahmurad bəy, Əmirmurad bəy adlı oğulları və Mеhribanu xanım adlı qızı vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Bir şəcərənin şaxı, "Soy" dərgisi, 1 (1), 2003, səh.41-44.
* Əli Əliyev, Laçın - Qədim Oğuz yurdu. Bakı-2009. "Avropa" nəşriyyatı. səh.72-73.