recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Yorğun** - Azərbaycan musiqiçisi Qara Dərvişin Məktub albomuna daxil olan mahnısı.

Mahnı haqqında
--------------

Mahnının sözləri, bəstəsi və aranjemanı Qara Dərvişə aiddir.

Mahnı sözləri
-------------

Uzaqdan ölümün səsi gəlir,  

Mənsə, ona tərəf qaçmaqda.  

Ulduzlar, ay qaranlıq saçır,  

Mən elə hey yalan danışmaqda.  

Tapdanmış bütün müqəddəslər,  

Ədalət ölümü sevən yazarda.  

Dinmədi, bitməz bu həsrət,  

Od tutub yanacaq məzarda.  

Yorğunam durğunluğumdan,  

Kar oldum yalnızlığımdan,  

Lal oldum susqunluğumdan,  

Doymuşam haqsızlığımdan.  

Çirkin vücudunda yuyundum sədaqətimdən  

İyrənc yalanlarla dolu saxta təbəssümünlә  

Yalanlar da belә iyrənib bəraətindən  

Pak olmuş bütün çirkablar təkəbbürünlə.  

Yorğun körpənin dinmək bilməyən göz yaşlarıyam.  

Cəsədsiz qanlı kəfənəm, simasız baş daşıyam.  

Allah küsmüş dirilərə, bezmiş ey fani insan.  

Mən qibləgahsız, peyğəmbərlərin qarğışıyam.  

Çirkin vücudunda yuyundum sədaqətimdən.  

Yalanlar da belә iyrənib bəraətindən.  

Yorğun körpənin dinmək bilməyən göz yaşlarıyam.  

Mən saxta müqəddəslər tanrısıyam.  

İllər sonra gözlərim gözünə baxıb, güləndə,  

Qəlbinin içində gizli-gizli sızlayacaqsan.  

Onda yenidən qayıdıb bir də ötən günlərə,  

Mənsiz həyatına bil ki, ağlayacaqsan.

Həmçinin bax
------------

* Məktub

İstinadlar
----------



| ⛭Qara Dərviş |
| --- |
| Studiya albomları | 
National Pearls • Məktub
 |
| Sinqlları | 
İncəbellim • Yenilməz Batalyon (Teymurun Mahnısı) • Çıx Yaşıl Düzə • Zibeydə • Sən Ey Uşaqlıq • Sarı Gəlin • Sinyaya veçnost
Sərxoş • Sürgün • Qocalmısan • Keçmiş • Yorğun • Yağmur • Üsyan • Sən günəşsən • Əlvida
 |
| Klipləri | 
 •  •
 |
| Konsertləri | 
Yuxu • Uzaqlardan
 |
| 
 |
Kurqan fərziyyəsinə görə Hind-Avropalıların ilkin vətəni.
**İlk vətən** və ya **urheymat** (*alm.* ur‎, "mənşə" + *Heimat*, "vətən") — protodilin ilkin vətənini təsvir edən tarixi linqvistika termini.

Sözügedən dil ailəsinin yaşından asılı olaraq protodilin "vətəni" əgər yayılması tarixi köçlər nəticəsində baş veribsə, demək olar ki, qəti formada, çox qədim tarixi dövrlərdə meydana gəlibsə, daha az dəqiqliklə müəyyən edilə bilər.

Hind-Avropa
-----------

Proto-Hind-Avropalıların (PIE) vətəni haqqında ən çox qəbul edilən nəzəriyyə bu dilin Qara dəniz-Xəzər çöllərində eramızdan əvvəl 4000-ci illərdə yayılmağa başladığını iddia edən "çöl fərziyyəsi"dir. Azlıqda qalan bəzi tədqiqatçılar isə əsas vətənin Anadoluda eramızdan əvvəl 8000-ci ildə mövcud olduğunu iddia edən Anadolu fərziyyəsini dəstəkləyirlər. Diqqətəlayiq bir ehtimal olsa da, üçüncü iddia, onların əsas vətənini Qafqazın cənubunda yerləşdirən erməni hipotezinin böyük ehtimalla həqiqətə uyğun olmadığı hesab olunur.

Neolit ​​kreolizasiyası fərziyyəsi, Paleolit ​​Davamlılıq Nəzəriyyəsi və Yerli Aryanlar nəzəriyyəsi də daxil olmaqla, proto-hind-Avropa xalqının əsas vətəni üçün bir neçə başqa nəzəriyyə də təklif edilmişdir.

Türk
----

Türk dillərinin mənşəyi və yarandığı vaxtın müəyyənləşdirilməsi mübahisəli məsələlərdən olsa da, onların əsas vətəni üçün Transxəzər çöllərindən Şimal-Şərqi Asiyada mövcud olan Mancuriyaya qədər müxtəlif regionları əhatə edən bir çox nəzəriyyələr mövcuddur.

Ən qədim Çin qeydlərinə qədər yazılı mənbələrin olmaması və ilk türk xalqlarının köçəri təbiəti türk dilinin ilkin vətəninin yerini və tarixini təyin etməyi çətinləşdirir. Prototürk əsas vətənini tapmaq cəhdləri ümumiyyətlə Qərbi və Mərkəzi Sibirdə və onun cənub regionlarında inkişaf etmiş erkən arxeoloji üfüqlərlə əlaqələndirilir.

Türk populyasiyalarında aşkar edilən orijinal türk genetik təsiri Şərqdə ən yüksək səviyyədə olarkən, Qərbdə isə ən aşağı səviyyədədir. Türkiyə türklərində Mərkəzi Asiyanın genetik populyasiyaya töhfəsi cəmi 9% ətrafındadır.

İstinadlar
----------
**Kollektivist millətçilik** — Risorgimento millətçiliyinə qarşı bir millətçilik tipidir.

Mahiyyəti
---------

Hər nə qədər Risorgimento millətçiliyi bir millətin liberal bir dövlət qurma cəhdlərinə (məsələn İtaliyada Risorgimento və XIX əsrdə Yunanıstan, Almaniya və Polşadakı oxşar hərəkatlar, liberal millətçilikdə Amerikan milətçiliyi olduğu kimi) qarşılıq gəlsə də kollevtivist millətçilik bir millət müstəqillik qazandıqdan və dövlət qurduqdan sonra ortaya çıxır. Nasist Almaniyası və faşist İtaliyası, Alter və Brauna görə, kollektivist millətçilik nümunələridir. Kollektivist millətçilik xarakteri göstərən bəzi xüsusiyyətlər fərdiyyətçiliyə qarşı olması, dövlətçilik, radikal ektremizm və aqressif imperialist militarizmdır.

Kollektivist millətçilik, müstəqillik mübarizəsi yolu ilə güclü hərbi dəyərlərin oturuşduğu və müstəqillik qazanıldıqdan sonra güclü hərbi sistemin yeni dövlətin təhlükəsizliyi və inkişafı üçün mütləq olduğu düşünülən ölkələrdə ortaya çıxır. Bundan başqa bu cür müstəqillik mübarizəsinin uğuru ifrat millətçiliyə yol aça biləcək milli üstünlük hisslərinin yaranmasına təsir edə bilər.

Kollektivist millətçi dövlət totalitardır və hökumət ya da dövlət çox zaman bütün tərəflərini təzyiq altında tutur. Mussolininin İtaliyası belə bir cəmiyyətin ilk nümunəsi hesab oluna bilər. Kollektivist millətçiliyə daha çox faşizmin olduğu yerlərdə rast gəlinir.

Kökü
----

Kollektivist millətçilik fransız millətçisi və yazıçısı Carlz Maurrasın *"Gerçək bir millətçi öz ölkəsini hər şeydən üstün tutar"* sözü ilə ortaya atdığı **nationalisme intégral** ifadəsindən gəlir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Peter Alter  Risorgimento". 2023-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-14.
2. ↑  Peter Alter: "Nationalismus"ta (1985)
3. ↑  Carlton Hayes: *The Historical Evolution of Modern Nationalism*', 1928

| ⛭Milliyətçilik |
| --- |
| İnkişaf | 
* Himn
* Rənglər
* Bayraq
* Gül
* Epos
* Tanrı
* Kimlik
* Dil
* Musiqi
* Mif
* İdman
* Simvol
* Xəzinə

 |
| Növünə görə | 
* Anarxist
* Banal
* Biznes
* Burjuaziya
* Bolşevik
* Çoxlu
* Dini
	+ Xristian
	+ Hindu
* Ehtiyat
* Ekoloji
* Ekspansionist
	+ Palingenetik ultramilliyətçilik
* Etnik
* Ərazi
* Faşizm
* Homomilliyətçilik
* İqtisadi
* İrqi
	+ Ağdərili
	+ Ərəb
	+ Qaradərili
* Kiber
* Kollektivist
* Konstitusiyalı
* Kor
* Korporasiya
* Kvir
* Liberal
* Mədəni
* Mistik
* Mühafizəkar
* Mülki
* Nasizm
* Sindikalizm
* Sionizm
* Solçu
	+ Kommunist
* Pan
* Romantik
* Texnoloji
* Transmilliyətçilik
* Ultramilliyətçilik
* Yeni

 |
| Təşkilatlar | 
* Siyahı
* Milliyətçi klublar

 |
| Əlaqəli konsepsiyalar | 
* Antimilliyətçilik
* Beynəlmiləlçilik
* Diaspor siyasəti
* Əks-milliyətçilik
* İrredentizm
* Gender və milliyətçilik
* Milli sual
* Milliyətçi terrorizm
* Postmilliyətçilik
* Revanşizm
* Tarixşünaslıq və milliyətçilik

 |
| Portal |
**Kolxis Akademiyası**, **Kolxis Ritorika Akademiyası** (*gürc.* კოლხეთის უმაღლესი რიტორიკული სკოლა) və ya **Fasis Akademiyası** — eradan əvvəl III–IV əsrlərdə fəaliyyət göstərmiş təhsil mərkəzlərindən biri. Akademiya Kolxida çarlığının Fasis (hazırda Poti) şəhərində fəaliyyət göstərmişdir.

Tarixi
------

Akademiyanın mövcudluğu barədə birbaşa məlumat verən yeganə mənbə akademiyada təhsil almış yunan filosofu Femistiyin qeydləridir. Femistiy 317-ci ildə Fasis şəhərində anadan olmuşdur. Onun yazdığına görə o dövrdə akademiya fəlsəfə və ritorika dərslərinin tədris olunduğu ən inkişaf etmiş təhsil mərkəzi olmuşdur. Fəlsəfə müəllimi olan atası Euqeneyin də burada təhsil aldığını yazan Femistiy, akademiyanı "tanrıçaların məbədi" adlandırmışdır. Həmçinin akademiyada kimlərin dərs dediyi, təhsilin hansı dildə verilməsi və hansı dərslərin tədris olunması barədə dəqiq məlumat yoxdur. Femistiy akademiyanın qurucusunun adını çəkməsə də, onun müdrik və fəzilətli şəxs olduğunu yazır. Akademiyanın fəaliyyət göstərdiyi dövrlərdə Afina şəhərində təhsil almaq mümkün olsa da, ritorika elminin tədris olunduğu yeganə təhsil mərkəzi Kolxidada yerləşirdi. Kolxis Akademiyasında fəlsəfə və bəlağət fənnlərinin tədrisi də önəmli rol oynayırdı.

Ehtimal edilir ki, akademiyada yunan dilinin ritorikası fənni tədris edilib və akademiyanın təhsil dillərindən biri də yunan dili olmuşdur. Həmçinin akademiyaya yunan dilini bilən tələbələrin də qəbul edilməsi barədə məlumatlar vardır. Bu səbəbdən akademiyanın əvvəllər yunan dili təhsili verən kiçik məktəb olduğu ehtimal edilir. Həmçinin Femistiyə görə akademiyadakı tədrisin məzmunu VI əsrə aiddir. Akademiyaya daxil olmaq üçün müəyyən şərtlər də mövcud olmuşdur. Yüksək ethimalla Romadakı ritorik təhsil müəsissələrindəki kimi Kolxisdə də ədəbiyyat, astronomiya, riyaziyyatın əsasları, fəlsəfə və hüququn əsasları fənnləri tədris edilməkdə idi. Güman edilir ki, akademiyada antik kolx dilində də tədris verilirmiş. Tanınmış filosof İone Lazinin də akademiyada təhsil aldığı ehtimal edilir. Zaxari Qruzinə görə gürcü knyazı və filosof İberyalı Peter Konstantinopolda İone Lazidən fəlsəfə dərsi almışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *intermedia.ge.* "ფაზისის აკადემია - მეცნიერებისა და ხელოვნების ტაძარი" (gürcü). Tornike Pxaladze. 23 iyul 2018. 2020-09-29 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  Вильгельм, Ф. (1927). "Введение". Zu: Themistios. Or. 27. -Byzantinischneugriechische Zeitschrift,. ss. c 451–489.
3. ↑  *georgians.gr.* "ინტერვიუ საბერძნეთში საქართველოს ახალგაზრდა ელჩთან" (gürcü). 5 yanvar 2019. 2020-12-05 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  *tbilisipost.ge.* "ქართული განათლების სისტემის ისტორიული საწყისი" (gürcü). 16 may 2020. 25 July 2023 tarixində arxivləşdirilib.

Ədəbiyyat
---------

* *გამსახურდია ს.* სწავლა-განათლება ძველ საქართველოში, თბ. 1975;
* *ნუცუბიძე შ.* ქართული ფილოსოფიის ისტორია, ტ. 1, თბ. 1956;
* *ყაუხჩიშვილი ს.* რიტორიკული განათლების ცენტრი ძველ კოლხეთში, "საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე", 1940, ტ. 10 B
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Xəmsə (dəqiqləşdirmə).
**Xəmsə** — 2007-ci ildə Nə? Harada? Nə zaman? oyunu üzrə Azərbaycan çempionu Faiq Hüseynov tərəfindən yaradılmış beynəlxalq statuslu milli intellektual komanda oyunu.

Oyunun tarixi
-------------

Oyun ilk dəfə 2007-ci il 2 fevral tarixində geniş auditoriyaya təqdim olunmuşdur. 2007-ci ilin yayından 2018-ci il avqustun 17-dək televeriliş şəklində ilk dəfə İctimai Televiziyada yayımlanıb. Verilişin aparıcısı kanalın idman oyunları şərhçisi Tural Dadaşovdur.

2014-cü ilin sonuna müxtəlif yaş qrupları — məktəblilər, tələbələr, böyüklər arasında ölkə çempionatları mütəmadi keçirilir. 2011-ci ilin iyulundan etibarən "Xəmsə" oyunu Gürcüstanın Batumi şəhərində hər il mütəmadi keçirilən İntellektual oyunlar üzrə Cənubi Qafqaz çempionatının, 2012-ci ildən isə həmin çempionatın yeni formatı olan Qara dəniz açıq çempionatının yarış proqramına daxil edilmişdir. 2011-ci ilin sentyabrında oyun Ukraynanın Odessa şəhərində keçirilən Nə? Harada? Nə zaman? oyunu üzrə Dünya çempionatında da nümayiş olunmuşdur.

2018-ci il noyabrın 6-dan etibarən televeriliş şəklində ikinci dəfə Azərbaycan Televiziyasında yayımlanıb.

Xarici keçidlər
---------------

* "Xəmsə Milli İntellektual Oyunu" televerilişinin "Youtube" kanalı
* "Xəmsə" Milli İntellektual Oyunu üzrə dünya çempionu məlum oldu [*ölü keçid*] — MYS.gov.az

| ⛭İntellektual oyunlar |
| --- |
| Komanda oyunları | Breyn-rinq  • Xəmsə  • Nə? Harada? Nə zaman? |
| Stolüstü oyunlar | Çin şahmatı  • Dama  • Qo  • Şahmat |
| Pazl oyunları | Rubik Kubu  • Sudoku |
**Naxçıvan kökəsi və ya çöçəsi** - Naxçıvan mətbəxi, bayram kökəsi.

Naxçıvan mətbəxi
----------------

Naxçıvan mətbəxinin özünəməxsus yeməkləri də vardır. Naxçıvan mətbəxi öz zənginliyi, heyrətamiz dadı ilə qonşu xalqların mətbəxinə də təsir edib. Naxçıvan mətbəxində parça bozbaş, küftə- bozbaş, çölmək pitisi, bozartma, çığırtma, dolma, kabab, xaş, əriştə, umac və s. geniş rast gəlinir. Burada yeməklərin şahı plov hesab edilir. Plovun *qarası* isə növbənöv olur və qoyun, mal, toyuq ətindən, çərəzdən (qoz, fındıq, şabalıd), meyvə qurularından(ərik, gavalı, alça və s.), göyərtilərdən və sair istifadə etməklə hazırlanır. Naxçıvan mətbəxi xəmir xörəkləri ilə də məşhurdur: əriştə aşı, umac aşı, buğda unu və düyü unundan hazırlanmış halvalar, xəşil, quymaq və sair. Süd və süd məhsullarından hazırlanan südaşı, bulama, qatıqaşı, qatıqlama,dovğa, ayranaşı, qurutaşı və sairənin Naxçıvan mətbəxində xüsusi yeri var. Azərbaycanda kabablar geniş yayılıb.Naxçıvanda lülə kabab, tikə kabab, basdırma kabab, tava kabab, saciçi və sair kabab növləri bişirilir.

Həmçinin bax
------------

* Quba tıxması
* Qozlu Ordubad dürməyi

Xarici keçidlər
---------------

* Ordubad bükməsi

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2009-09-18 at the Wayback Machine Milli mətbəx
**Yetkinlik** (*puberty*), insanlarda baş verən "yetkinliyə ilk addım" dövrüdür. Yetkinlik, uşaqlıq dövrü ilə yetkinlik dövrü arasında olan keçid dövrüdür. Yetkinlik, insanda uşaqca hərəkət və davranışlarının yerini yetkinlik hərəkət və davranışlarının aldığı, cinsiyyət bacarıqlarının qazanıldığı, insanın yetkin roluna psixoloji olaraq hazırlandığı dövürdür. Uşaqlıq dövrü olaraq adlandırılan yaşlarda, sosial cəmiyyət şüuru (super-eqo) inkişaf etməmişkən, yetkinlik dövrünə girən gənclərdə ictimai qəbullanmaq, bir qrupun tərkibi olma (super-eqo və eqo) anlayışları inkişaf edir. Bədən hormonlarından cinsiyyət ilə əlaqəli olan (sekonder cinsi hormonları) estrogen və ya androgenlərin yaranması bu dövürdə pik həddə çatdığından yetkin insanın psixologiyasında səbəbsiz yerə dəyişikliklər baş verir. Yetkinlik dövrü insanlarda əsas 5 dövürdən biridir. Lakin alimlərin yetkinlik dövrü ilə əlaqəli fikirləri sadəcə uşaqlar müəyyən bir yaşa gəldikdə bu dövürə girəndə və sadəcə yavaş-yavaş yetkinlik qazandıqları üçün BMT və alimlər yetkinlik dövrünə girənlərin hələ də uşaq olduğunu qəbul edirlər.

Ümumi olaraq 12–21 yaş arası yetkinlik dövrü olaraq adlandırılır.

Yetkinliyə giriş yaşı; genetika (ailə içi), irq, sosial-iqtisadi şərtlər (uşaq yaşda evləndirmə, ağır fiziki yük altında işlədilən uşaqlar) və iqlim kimi faktorlardan təsirlənir. Bəzi qara dərili qəbilələr və qədim ərəblərdə yetkinlik dövrü iqlimin təsiri ilə daha tez baş verərkən Şimali yarımkürədə Norveç, Finlandiya kimi az Günəş alan soyuq yerlərdə yetkinlik yaşı daha gec başlayır.

Yetkinlik dövrü üçün dəqiq bir yaş həddi olmasada ümumi olaraq qızlar 9–13 yaş arasında oğlanlardan daha tez yetkinlik dövrünə girirlər. Bu səbəblə həyatın bu dövründə qızlar oğlanlardan fiziki olaraq bir neçə il əvvəl inkişaf edirlər.

Yetkinlik dövründə baş verən fiziki dəyişikliklər
-------------------------------------------------

**Qızlarda fiziki yetkinlik dəyişikliyi**

Bu dövrdə qızlarda döş, omba kimi bəzi yerlər genişlənir. Yeniyetmənin bədəni yetkin bir qadın bədəninin formasını almağa başlayır. Yeniyetmənin yumurtalıqlarında yumurta çoxalması olduğundan heyz başlayır.

**Oğlanlarda fiziki yetkinlik dəyişikliyi**

Bədən çəkisi 7–20 kq artır. Boyları 10–30 sm uzanır. Səs qalınlaşmağa başlayaraq kişiyə xas şəkildə formalaşır və eyni zamanda boğaz inkişaf edir. Dəri yağlanır və sızanaq yaxud çivzə çıxır. *Pubertal irəliləyiş* adı verilən boyda uzanma, həcmdə isə böyümə baş verir. Əzələ toxuması artaraq orqanizmə iri kişi görünüşü verir. Penis xaricində genital sahə, döş və ayaqlar kişiyə xas şəkildə tüklənir və üzdə bığ və saqqal çıxmağa başlayır.
Bu termin akademik A. Fersman tərəfindən elmə gətirilmişdir. Ərazicə geokimyəvi zonalar (qurşaqlar) geokimyəvi yarımzonalara (əyalətlərə), horizontlara bölünməklə, həm nisbətən iri regional-geokimyəvi diferensiasiyasına, həm də coğrafi və geoloji inkişaf tarixinə görə fərqlənir. Burada elementlərin geokimyəvi davranışı, onların süxurlarda, təbii sularda, torpaqlarda və orqanizmlərdə paylanması məsələləri öyrənilir. Bütöv planeti əhatə edən geokimyəvi zonallıqla yanaşı həm də faydalı qazıntı yatağı, torpaq, mineral və s.-in özünəmxsus zonallığı mövcuddur. Məsələn, dənizlərin sahillərindən hövzənin mərkəzi hissəsinə doğru çöküntülərin fasiyal zonallığı dəyişir. Torpaqlarda, aşınma qabıqlarında, okean sularında və atmosferdə də şaquli geokimyəvi zonallıq müşahidə edilir. Geokimyəvi zonalar coğrafi mühitdən – dəniz səviyyəsi, coğrafi enlik və uzunluq, landşaft zonallığından, habelə endogen və ekzogen proseslərdən asılı olaraq geoloji inkişaf yolu keçmişdir. Bioloji mühit flora və faunanın inkişafı və təkamülü üçün mühiti, coğrafi mühitin müəyyən şərtləri üçün biogeosenozların xüsusiyyətlərini əks etdirir. Litosfer, atmosfer, hidrosfer və biosfer arasında qarşılıqlı əlaqənin xarakteri baxımından yer qabığının ən dinamik hissəsidir. Kosmosun şüa enerjisinin geokimyəvi proseslərində iştirakının və qarşılıqlı təsirinin ən aktiv geosferidir. Hipergen proseslərdə geokimyəvi miqrasiya baş verir və geokimyəvi zonaların sərhədini kimyəvi göstəricilərlə yanaşı petroqrafik, tektoniki, geomorfoloji, iqlim və s. sərhədləri təşkil edir. Metallogenik zona anlayışı ilə oxşar qanunauyğunluğa malikdir. Geokimyəvi zonalarda başlıca göstərici makrokomponentlərin – Si, Al, Fe və s. elementlərinin yaratdıqları geokimyəvi fondur. Yerin dərin zonaları ilə müqayisədə süxurların dəyişməsi, mineral komplekslərin əmələ gəlməsi daha fəal olur. Onlar tektoniki zonanın, litoloji tərkibin və geomorfoloji şəraitin də stabil olaraq qaldığı ərazi bölgüsüdür. Geokimyəvi zonalar daxilində geokimyəvi anomaliyalar üçün hemosintez prosesi, uyğun tərkibli maqmatik süxurlar kompleksi, xarakterik minerallar və sedimentasion suların ərazicə bərabər paylanması, ion mübadiləsinin hidrokimyəvi və tarixi geokimyəvi xüsusiyyətlərinin oxşarlığı səciyyəvidir. Yer kürəsinin ümumi tarixi və geoloji inkişafına uyğun olaraq torpaqların atmosfer hava qatı, təbii sular və iqlim aid özünəməxsus biogeosenoz xüsusiyyətləri ilə biosferin canlı maddəsinin formalaşdırılmasında iştirak edir. 

*H.L.Mustafabəyli.* Geokimya terminlərinin izahlı lüğəti (azərbaycan). Şəki: Kaskad. 2017. səh. 55-56, 59. ISBN 978-9952-8330-0-3.
**Özbəkistan energetikası** — Özbəkistan iqtisadiyyatının bir qolu. Enerji və kömür sənayesi ilə bağlı məsələlər Özbəkenerji ASC tərəfindən həll olunur.

Əsas enerji təşkilatı — Özbəkistan Respublikası Energetika Nazirliyi.

Yanacaq enerjisi
----------------

### Neft

Özbəkistanda təsdiqlənmiş neft ehtiyatları 2016 -cı ilin əvvəlinə 81 milyon ton təşkil edib.

Neft yataqları Qaraqalpaq Muxtar Respublikasında və altı inzibati bölgədə tədqiq edilmişdir: Kaşkadərya, Buxara, Surxandərya, Namangan, Əndican və Fərqanə. Ehtiyatların əsas həcmi, ilk növbədə, ölkənin ən böyük Kokdumalak yatağı daxilində, Kaşkadarya bölgəsində cəmlənmişdir.

2016 -cı ildə Özbəkistanda 2,1 milyon ton neft və qaz kondensatı hasil edilib, 2015 -ci ildə isə 2,2 milyon ton. Çıxarılan neft xammalı strukturunda qaz kondensatının payının artmasına meyl var.

### Kömür mədəni

Özbəkistanın 1.832.8 milyon ton həcmində sübut olunmuş kömür ehtiyatlarına malikdir, o cümlədən: qəhvəyi - 1.786.5 milyon ton, daş kömür - 46.3 milyon ton. Ehtimal olunan ehtiyatlar 323,4 milyon ton kömürdür. Respublikada kömür istehsalı üç yataqda aparılır: Angrenskoye (qəhvəyi kömür), Shargunskoye və Baysunskoye (bitumlu kömür).

Özbəkistanda hər il 4 milyon tondan çox kömür çıxarılır. Respublikada bərk yanacaq istehsalının 98% -ni təşkil edən "Özbəkügöl", 1948 -ci ildən etibarən Daşkənd bölgəsindəki ən böyük - Angren qəhvəyi kömür yatağının, 1,9 milyard ton həcmində sübut edilmiş kömür ehtiyatları ilə sənaye işlərini həyata keçirir. Bundan əlavə, Surxandərya bölgəsində yeraltı kömür hasilatı 41,57% -i "Özbəküqol" a məxsus olan "Sharqunuqol" ASC tərəfindən həyata keçirilir. Uzbekugol, 2014-cü ilin sonunda 4.3 milyon tona qarşı 2018-ci ildə kömür istehsalını 11 milyon tona çatdırmaq niyyətindədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Нефтяная промышленность Узбекистана". cdu.ru. 2012. 2020-09-20 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Добычу угля к 2019 году увеличат в 2,5 раза". Gazeta.uz. 2016-06-15. 2020-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-10.
3. ↑   Arxivləşdirilib 2022-03-09 at the Wayback Machine - Министерство энергетики Республики Узбекистан
**Gülmalıyev Alim Cəfər oğlu (Alim Dərələyəzli)** (18 may 1953, Kirovabad) — azərbaycanlı şair publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, "Qızıl Qələm" mükafatı laureatı, "Dərələyəz" qəzetinin redaktoru.

Həyatı
------

Alim Dərələyəzli 18 may 1953-cü ildə Azərbaycanın qədim və tarixi bir şəhəri olan Gəncə şəhərində dünyaya gəlib. Ailəsi 1956-cı ildə ata-baba yurdu Dərələyəz mahalına köçüb. Uşaq ikən anasından uzaq düşüb. 8 illik məktəbi doğma Qalaxlı kəndində bitirib. 1969-cı ildə Gəncəyə gəlib. 27 saylı Texniki Peşə məktəbində mantyor vəzifəsinə yiyələnib. Eyni zamanda 8 saylı Fəhlə-Gənclər məktəbində orta təhsil alıb. 1972-ci ildə məktəbi bitirib, yenidən Dərələyəz mahalına qayıdıb. Bir müddət Arpa-Sevan tunelində çalışıb. 1973-cü ildə hərbi xidmətə yollanıb. 1973-1975-ci illərdə İrkutsk şəhərində hərbi xidmətdə olub. 1975-ci ildə xidməti başa vurub Kemerovo şəhərinə yollanıb. Həmin il Dağ-mədən texnikumuna daxil olub və 1978-ci ildə texnikumu bitirib. 1978-ci ilin payızında xəstəliyi ilə əlaqədər Mingəçevir şəhərinə gəlib. O vaxtdan dövrü mətbuatda şerləri çap olunur. Ədəbi yaradıcılığa 1980-cı ildən başlayıb. Şerləri, təmsilləri yerli və Respublika qəzet və jurnallarında müntəzəm dərc olunub. "Mingəçevir işıqları", "Azərbaycan işıqları", "Səda", "Kirovabad kommunisti", "Nizami yurdu", "Yevlağın təşəbbüsü" qəzetində şerləri işıq üzü görüb. "Kür" Ədəbi Birliyinin üzvü olub. 1990-cı ildə "Boz-Dağ" Ədəbi Birliyinin sədri seçilib. 1995-ci ildə Bakı şəhərinə köçüb. 1996-1997-ci illərdə "Aydınlıq" qəzetinin bölgə müxbiri vəzifəsində çalışıb. 1997-1998-ci illərdə "Həmrəylik" qəzetində redaktor olub. Yazıları "Respublika", "Xalq" qəzetində dərc edilib. O dövrlərdə dövlət televiziyasında radio verlişləri hazırlayıb. İlk kitabı - "Qəlbimin dağ boyda qəmi" 1992-ci ildə "Gənclik" nəşriyyatında işıq üzü görüb. "Qaramanlı Qamboy Ağa", "Qeyrət qalası", "Dərələyəzim - dərdim mənim", "Mingəçevir şahinləri" kitablarının müəllifidir. Bir neçə almanaxda şeirləri və bayatıları çap olunub. Əksər əsərləri qəhrəmanlıq mövzusu üzərində qurulub.

Ailəlidir. İki övladı var.

Kitabları
---------

* Qəlbimin dağ boyda qəmi. Bakı: Gənclik, 1992.
* Qaramanlı Qamboy Ağa. Bakı: Gənclik, 1994.
* Qeyrət qalası. Bakı: Səda, 1995.
* Dərələyəzim - dərdim mənim. Bakı: Ağrıdağ, 1999.
* Mingəçevir şahinləri. Bakı: Səda, 1999.
* Səndən ayrı düşəndə. Bakı: Dərələyəz-M, 2012.
* Mənim Söz Dünyam .Bakı; Dərələyəz M. 2021

İstinadlar
----------
**İrsi monarxiya** – irsi monarxiya və ya sülalə sistemi monarxiya idarəetmə sisteminin ən geniş yayılmış üsuludur və indiki monarxiyaların əksəriyyəti tərəfindən istifadə olunur. İrsi monarxiyada bütün monarxlar eyni ailədən gəlir və monarxiya ailənin bir üzvündən digərinə miras qalır. Sülalə sisteminin üstünlükləri sabitlik, davamlılıq və proqnozlaşdırıla bilənlik, həmçinin məişət məhəbbəti və sədaqətini sabitləşdirən elementdir.

Məsələn, irsi monarxiyanın başında duran kral və ya kraliça ölürsə və ya taxtdan imtina edərsə, tac adətən sonrakı nəslə, padşahın və ya kraliçanın övladına müəyyən qaydada keçir. əgər o uşaq da ölürsə, bu dəfə tac öz övladına, övladı yoxdursa, qardaşına, bacısı oğluna, əmisi oğluna və ya başqa qohumuna keçir. İrsi monarxiyalarda varislik adətən müəyyən qaydalarla müəyyən edilir ki, kimin taxta çıxacağı çoxdan məlum olsun. Cari varislik adətən ən böyük uşaqla olur, lakin keçmişdə daha çox istifadə edilən başqa üsullar var, məsələn, ata nəslini, başqa seçilmiş vərəsə və ya yenidən seçilmiş vərəsə miras almaq kimi.

Tarixən taxta çıxma sistemlərində, xüsusən də bu hüququn yalnız oğlanlara aid olub-olmaması və ya qızların da bu hüquqa malik olub-olmaması sualına diqqət yetirilməklə, fərqliliklər olmuşdur. Paternalist taxt-tac sistemində qadınlara nə taxta çıxmağa, nə də taxt-tacı öz nəsillərinə buraxmağa icazə verilmir. Ata qohumu ata nəslindən birbaşa ortaq əcdadı olan kimsədir. Digər taxt-tac sistemində həm kişi, həm də qadın varis ola bilər və cinsindən asılı olmayaraq yaşa görə taxta çıxmağa icazə verir. Seçməli monarxiya, yalnız bir ailəyə səsvermə hüququ verildiyi təqdirdə irsi monarxiya kimi ola bilər. Bu tarixdə tapılıb. Burada istifadə edilən üsullardan biri də monarxın hələ sağ ikən onun təsirindən istifadə edərək qohumunun seçilməsi idi. Orta əsrlərin sonlarında Avropada ölkələrin əksəriyyəti formal olaraq seçilmiş monarxiyalar idi, lakin monarxiya əsrlər boyu eyni ailədə qaldığından bu qarışıqlıq tədricən irsi monarxiyalara çevrilirdi. Bu gün bu monarxiyaların əksəriyyəti rəsmən irsi monarxiyaya çevrilmişdir.
**Abdudjabor Sattorov** (23 may 1946 – 2013, Düşənbə) — tacik alimi, tarixçi. Tarix elmləri namizədi (1984), Rusiya Federasiyası Pedaqoji və Sosial Elmlər Akademiyasının (RPSEA) akademiki (1999). Tacikistan Respublikasının əməkdar işçisi (1998). RTSU-nun ilk rektoru (1996–2004).

Həyatı
------

Abdujabor Sattorov 23 may 1946-cı ildə Tacikistan SSR, Xatlon vilayətinin Sovetski rayonunun Kangurt kəndində anadan olmuşdur.

1967 — Sədrəddin Ayni adına Tacikistan Dövlət Pedaqoji Universiteti, rus dili və ədəbiyyatı ixtisası müəllimi.
1967–1969 — Farhor rayonu məktəbində rus dili və ədəbiyyatı müəllimi işləmişdir;
1969–1973 — müəllim, müavin. Rus Dili və Ədəbiyyatı Fakültəsinin dekanı, Sədrəddin Ayni adına Tacikistan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Komsomol Komitəsinin katibi.

1973–1976 — Baş Tacikistan Kommunist Partiyası Oktyabr RK-nın təbliğat və təşviqat şöbəsi və Komsomol Mərkəzi Komitəsinin təşkilati şöbəsinin təşkilatçısı (Moskva);
1976–1981 — Tacikistan Gənc Kommunist Birliyi Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi;
1981–1984 — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsi yanında Sosial Elmlər Akademiyasının aspirantı;
1984–1985 — Tacikistan Sovet RK Kommunist Partiyasının birinci katibi;

1985–1986 — Tacikistan Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun (TBTİ) rektoru; 1986–1988 — Tacikistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin müfəttişi (1986). Tacikistan Kommunist Partiyası Kulyab vilayət komitəsinin katibi;

1988–1991 — müavin. Tacikistan SSR Təhsil Nazirliyinin naziri
1991–1992 — Tacikistan Respublikası Gənclər, İdman və Turizm üzrə Dövlət Komitəsinin sədri;
1992–1996 — universitet rəhbərliyində müavin. Tacikistan Respublikasının Təhsil Naziri;
1996–2004 — Rusiya-Tacikistan (Slavyan) Universitetinin rektoru;
2004–2009 — Rusiya-Tacikistan (Slavyan) Universitetinin Milli Tarix Bölümü;
2009–2013 — universitetin Milli Tarix Bölməsinin professor-məsləhətçisi.

Abdujabor Sattorov 3 may 2013-cü ildə vəfat etdi, Düşənbədə dəfn edilmişdir.

Elmi və ictimai fəaliyyət
-------------------------

Tacik xalqının tarixi, Tacikistanla Rusiya arasındakı münasibətlərə dair bir sıra elmi əsərlərin müəllifidir. Beynəlxalq konfransların iştirakçısı: Moskva (2001), Vyana (1998), Seul (1999). Tacikistan SSR Ali Sovetinin — IX, X, XI çağırışların deputatı seçilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "История, веб-сайт РТСУ". 2016-01-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-07.
2. ↑  "Российско-Таджикский (славянский) университет" (в одном томе). Энциклопедия./ Главный редактор М. С. Имомов. — Душанбе, 2011. — 386 стр. Arxivləşdirilib 2015-02-17 at the Wayback Machine
3. ↑  "Из жизни ушел первый ректор РТСУ". 2016-02-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-07.
**Sinxron üzgüçülük** – su idman növüdür.

Musiqi sədaları altında idmançılar müztəlif proqramlar göstərirlər. Fiqurlu konkisürmə yarışında olduğu kimi, sinxron üzgüçülükdə də idmançılar tək-tək və cütlükdə yarışırlar. Amma bu idman növündə komanda ilə yarışlar da mümkündür. Onlar həm suyun altında, həm də suyun üstündə müxtəlif hərəkətlər icra etməklə jürinin verəcəyi xallar uğrunda mübarizə aparırlar. Sinxron üzgüçülük Olimpiya Oyunları sırasına daxildir.

Belə ki, sinxron üzmə üzrə mütləq proqram yarışları üçün Beynəlxalq üzgüçülük federasiyasının (FİNA) qaydalarına uyğun olaraq uzunluğu 10 və eni 3 metr olan 2 zona istifadə olunur. Hər bir zona uzunluğu 10 m olmaqla hovuzun divarlarının yaxınlığında və bortdan 1,5 m olmaqla yerləşməlidir. Bu zonalardan birinin dərinliyi — 3 m, digərinin dərinliyi isə 2,5 metrdir. Sinxron üzmə üzrə sərbəst proqram yarışları üçün isə minimal zonanın ölçüləri dərinliyi 2, 5 m az olmamaqla əsas hissənin ölçüsü 12×12 m olmaqla 12×25 m təşkil etməlidir. Qalan zonanın dərinliyi minimal olaraq 1,8 m təşkil edir. FİNA qaydaları ilə qeyd olunur ki, mütləq proqramların keçirilmə zonaları sərbəst proqramlar üçün zonalarla eyni ola bilər.

Sinxron üzmənin baş verdiyi yerdə hovuz səs və avtomatik hakimlər avadanlığı sistemləri ilə təchiz olunur. Səs avadanlığının minimal dəsti gücləndirici ilə mikşer pultundan, suyun altında fasiləsiz müntəzəm səsin təmin olunması üçün sinxronçuların qulaqları üçün rahat olan sualtı dinamiklərdən, dinamikləri qoruyan qoruyucu sistemlərdən və sair ibarətdir.

FİNA Qaydalarının bəndlərindən biri qeyd edir ki, sinxron üzmə yalnız müstəsna olaraq şəffaf suyu olan hovuzda keçirilə bilər, su hovuzunun dibi görünməlidir. Suya qarşı daha bir tələb – onun temperaturu 26 °C aşağı olmamalıdır (1 qradus artıq və ya əskik temperatura yol verilə bilər).


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İdman** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| ⛭Olimpiya idman növləri |
| --- |
| Yay |  Akademik avarçəkmə |  Ağır atletika |Atçapma məharəti | Atçılıq üçnövçülüyü |  Badminton |  Basketbol |  Batut üzərində tullanma |  Baydarka və kanoedə avarçəkmə |  Bədii gimnastika |  Boks |  Cüdo |  Çimərlik voleybolu | Dağ velosipedi |  Futbol |  Güləş |  Güllə atıcılığı |  Həndbol |  İdman gimnastikası | Konkur | Maneələri dəf etməklə avarçəkmə |  Müasir beşnövçülük |  Otüstü hokkey |  Oxatma | Qılıncoynatma Qılıncoynatma |  Qolf | Reqbi-7 Reqbi-7 |  Sinxron üzgüçülük |  Stolüstü tennis |  Su polosu |  Suya tullanma |  Taekvondo |  Tennis |  Triatlon |  Üzgüçülük |  Velosiped idmanı | Velosiped motokrosu | Veloşose yarışması | Velotrek yarışması |  Voleybol |  Yelkən idmanı |  Yüngül atletika |  |
| Qış |  Biatlon |  Bobsley |  Dağ xizəyi |  Fiqurlu konkisürmə |  Fristayl |  Hokkey |  Xizəksürmə idmanı |  Xizəksürmə yarışı |  İkinövlü xizəksürmə |  Konkisürmə | Körlinq Körlinq |  Skeleton |  Snoubordinq |  Şort-trek |  Tramplindən tullanma |
Bu bölmə qədim dövrlərdə Pireney yarımadasında yaşamış iberiyayalılar haqqındadır.  Hal-hazırda yaşayan iberiyalılar üçün baxın: ispanlar və portuqallar.  Gürcüstan ərazisində yaşamış iberiyalılar üçün baxın: İberiya.
İber süvarisinin təsviri.
**İberlər** və ya **iberiyalılar** (*lat.* Hibērī, *yun.* Ἴβηρες, *İberes*) — əvvəllər şərqi və qərbi İspaniya ərazisində məskunlaşmış, sonralar isə Pireney yarımadasının xeyli hissəsinə yayılmış qədim tayfalar. Onlar arasında turdetan, turdul, bastetan, karpetan və başqa tayfalar var idi. İberlərin məntəyi haqqında muxtəlif mülahizələr mövcuddur. İberlər haqqında ilk yazılı mənbə e.ə. VI əsrə aiddir. İspaniyanın cənub hissəsi (indiki Əndəlüs və Mursiya) İberiya mədəniyyətinin əsas mərkəzi idi. E.ə. VI–III əsrlərdə İspaniyaya soxulmuş keltlərlə iberlərin qaynayıb-qarışması nəticəsində kelt-iber tayfaları qrupu yaranmışdır. E.ə. V–III əsrlərdə iberlər karfagenlilərin, e.ə. III–II əsrlərdə isə romalıların əsarətində olmuşdular. E.ə. II əsr—b.e. I əsrində iberlər tədricən romanlaşdılar. İberlərin incəsənəti təqribən e.ə. VIII əsrdə təşəkkül tapmış, e.ə. V–IV əsrlərdə çiçəklənmə dövrü keçirmişdir. Qədim şəhərlərin qalıqları (divarlar və bürclər), məbəd və sərdabalar iberlərin memarlığı haqqında təsəvvür yaradır. Plastik sənət (e.ə. V–IV əsrlər) insan fiqurları və zoomorf fiqurlarla (əsasən, əhəngdaşıdan), eləcə də kiçik tunc heykəllərlə, bədii sənətkarlıq isə metal emalı və naxışlı keramika ilə təmsil olunur. İberlərin incəsənətinə Qədim Yunanıstan və Qədim Şərq mədəniyyətinin təsiri olmuşdur.

Roma mənbələri iberlərə istinad etmək üçün "**hispanlar**" (*lat.* Hispani) terminindən də istifadə edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Нумансија // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 302.
2. ↑  "Kataloniyaya olar, Qarabağdakı ermənilərə olmaz?". 3 fev 2022. 2023-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-18.
3. ↑  Иберләр // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. IV ҹилд: Елдәҝәз—Итабира. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1980. С. 353.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Beltrán, Miguel (1996): *Los iberos en Aragón*, Zaragoza.
* Ruiz, Arturo; Molinos, Manuel (1993): *Los iberos*, Barcelona.
* Sanmartí, Joan; Santacana, Joan (2005): *Els ibers del nord*, Barcelona.
* Sanmartí, Joan (2005): «La conformación del mundo ibérico septentrional», *Palaeohispanica* 5, pp. 333–358.

Xarici keçidlər
---------------

* Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC)
* Iberian Epigraphy Page, by J.R. Ramos
**Araqon krallığı** (*araq.* Reino d'Aragón; kat. Regne d'Aragó; *lat.* Regnum Aragoniae; *isp.* Reino de Aragón) — 1035–1707-ci illərdə müasir İspaniya və Fransa ərazisində mövcud olmuş dövlət. Müxtəlif dövrlərdə onun tərkibinə Araqon, Kataloniya, Valensiya və Russilyon tarixi vilayətləri daxil olmuşdur. O, daha bir neçə dövlət qurumunun Araqon krallarının hakimiyyəti altında birləşdirilmiş federal monarxiyadan – Araqon taxt-tacından fərqlənir.

1479-cu ildə Araqon kralı II Xuanın ölümündən sonra Araqon və Kastiliya tacları birləşərək müasir İspaniyanın nüvəsini təşkil etdi. Araqon torpaqları muxtar parlament və inzibati qurumları saxladı. Bu tənzimləmə, İspaniyada mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin İspaniya mirası uğrunda müharibədən sonra ispaniyalı V Filip tərəfindən 1707-1715-ci illər arasında elan edilmiş Nueva-Planta dekretlərinə qədər qaldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  I. Ruiz Rodríguez, *Apuntes de historia del derecho y de las instituciones españolas*, Dykinson, Madrid, 2005, p. 179 Arxivləşdirilib 2023-01-17 at the Wayback Machine. (In Spanish)
2. ↑  *Spengler, Robert N.* Fruit from the Sands: The Silk Road Origins of the Foods We Eat (ingilis). Univ of California Press. 2020-09-22. ISBN 978-0-520-37926-8.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | BNE: XX451043, XX85226 · GND: 1086322584, 5069658-0 · LCCN: n79034965 · VIAF: 134417237 · WorldCat VIAF: 134417237 |
**Rima Məmmədova** — Azərbaycan kino aktrisası, xoreoqraf, pedaqoq. Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi. Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının "Solo oxuma və opera hazırlığı" kafedrasının dosenti

Həyatı
------

Rima Məmmədova 1942-ci ildə Rusiyanın Saratov şəhərində anadan olub.

Bakı Xoreoqrafiya məktəbində təhsil alıb.

1962-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət inistutuna da rejissorluq təhsili alıb.

1967-ci ildə isə təhsilini bitirib. 1972–1974-cü ildən Leninqrad Dövlət Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiyasının İnistutunun aspirantura şöbəsinə çalışıb.

Pedaqoji fəaliyyəti
-------------------

1960–1967-ci ilə kimi Azərbaycan Opera və Balet Teatrının balet artisti kimi fəaliyyət göstərib.

1967–1987-ci illərdə İncəsənət İnustutunda müəllim kimi çalışıb.

1978-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin direktoru vəzifəsinə daxil olmuşdur.

1996-cı ildən isə xoreoqrafiya müəllim kimi fəaliyyət göstərir.

2000-ci ildən Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasında "Səhnə hərəkətlərinin əsasları" və "Rəqs" fənni üzrə dərs deyir.

2007-ci ildən Azərbaycanın Əməkdar İncəsənət Xadimidir. 2012-ci ildə dosent adını alıb.

"Səhnə hərəkətinin əsasları"-2010-cu il və "Rəqs" sənəti haqqında proqram-2005 ci il, metodiki tövsiyələr yazmışdır.

Filmoqrafiya
------------

1. Koroğlu (film, 1960) – aktrisa
2. Mollanın sərgüzəşti (film, 1960) – aktrisa (qız)
3. Bizim küçə (film, 1961) – aktrisa (Sara)
4. Daha iki nəfər (1965, qısametrajlı bədii film) – aktrisa
5. Topal Teymur (film, 1983) – baletmeyster

İstinadlar
----------
**Mycoplasma genitalium** və ya qısaca **MG** – kişilərdə uretrada (sidik kanalında) iltihab doğura bilən bakteriya. Penisdən ifrazatın gəlməsinə səbəb olur və işəmə prosesini ağrıverici edir. MG qadınların da reproduktiv orqanlarında (uşaqlıq və uşaqlıq boruları) iltihab doğuraraq ağrı, müəyyən hallarda isə hərarət və qanaxmaya səbəb ola bilər.

Bu infeksiyaya xəstəlik daşıyıcısı ilə prezervativsiz seksual əlaqəyə girərkən yoluxmaq mümkündür. Prezervativdən istifadə edildikdə isə bu infeksiyaya tutulmağın qarşısı alına bilər.

Bu infeksiya ilk dəfə Britaniyada 1980-ci illərdə aşkar olunub və güman edildiyinə görə, o, əhalinin 1-2 %-i arasında yayılıb.

MG heç də həmişə simptomlarla özünü göstərmir və müalicəyə ehtiyac olmur, lakin bu infeksiyaya bəzən fikir verilmir və ya o, seksual yolla yayılan xlamidiya kimi digər infeksiyalarla səhv salınır.

BASHH bu tendensiyanı narahatedici adlandırıb.

MG infeksiyasına qarşı testlər yaradılıb lakin hələlik onlar bütün klinikalarda tətbiq olunmayıb. Bununla belə həkimlər analiz nümunələrinin testdən keçirilməsi üçün İngiltərə Dövlət Səhiyyə laboratoriyasına göndərə bilərlər. Bu xəstəlik antibiotiklərlə müalicə oluna bilər, lakin bəzi dərmanlara qarşı infeksiyanın müqaviməti yarana bilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  "Cinsi yolla yayılan MG infeksiyası "superinfeksiyaya" çevrilməkdədir". BBC Azərbaycan (az.). 14 iyul 2018. 2023-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyul 2018.

Xarici keçidlər
---------------

* *Mycoplasma genitalium* G-37 genom səhifəsi Arxivləşdirilib 2008-06-11 at the Wayback Machine
***Qərb yeraltı səhləb*** və ya **Rhizanthella gardneri** – səhləbkimilər fəsiləsinə aid çiçəkli bitki növüdür və Qərbi Avstraliyanın cənub-qərbində endemikdir. Çiçəkləmə də daxil olmaqla, bütün həyat dövrünü torpaq səthində və ya aşağıda keçirən bir bitkidir. May-iyul ayları arasında üfüqi köklü iri, krem ​​rəngli braktlarla əhatə olunmuş, 100-ə qədər kiçik qırmızıdan krem ​​rəngli, içəri baxan çiçəklərin başları yetişir.

Təsvir
------

Rhizanthella gardneri, torpaq səthindən 60–120 mm (2,4–4,7 düym) aşağıda üfüqi kök salmış yarpaqsız, simpodial bitkidir. May ayının sonundan iyunun əvvəlinə qədər bitki 4–5 mm (0,16–0,20 düym) enində, altı-on iki çəhrayı rəngli qaymaqlı budaqlarla əhatə olunmuş 100-ə qədər kiçik, içəri baxan çəhrayıdan tünd qırmızıya qədər və krem ​​rəngli çiçəklər əmələ gətirir. Çubuqlar çiçəklərin üzərində əyilir, laləyə bənzər bir baş əmələ gətirir və torpaq səthindən bir neçə millimetr yuxarıda kiçik bir açılış buraxır. Tozlanmadan sonra hər bir çiçək 150-yə qədər toxumdan ibarət ətli, giləmeyvəyə bənzər meyvə verir. Küləklə səpələnmiş kiçik, tozşəkilli toxumlar əmələ gətirən digər səhləblərin kapsullarından fərqli olaraq, bu növ qeyri-bərabər meyvələr verir.

Haqqında
--------

Bu səhləb bütün həyatını yerin altında keçirir. Xlorofil olmadığı üçün saf ağdır. Orkide qaranlıq yerdə necə sağ qalır? Parazitdir, yaxınlıqdakı bitkilərdən qida maddələrini oğurlayır. Bitki may ayından iyun ayına qədər yalnız bir düym hündürlüyündə güclü ətirli qırmızı və ağ çiçəklərlə çiçək açır. Oh, yeraltı bitkinin niyə çiçək açması ilə maraqlandığını düşünürsünüzsə: bu, tozlayan ağcaqanadları və termitləri cəlb etməkdir. Bu bitkinin son dərəcə nəsli kəsilməkdə olduğu güman edilir, lakin onu tapmaq çox çətin olduğu üçün sirli Qərb Yeraltı Orkide haqqında çox az şey məlumdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qərb yeraltı səhləb". 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bitki** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Müqəddəs Aqnes kilsəsi** ya **Sant Aqneze in Aqone** (it. S. Agnese in Agone, *lat.* Sanctae Agnetis in Agone) Roma şəhərində, Navona meydanında yerləşən, Müqəddəs Aqnesin adına tikilmiş titullu kilsə.
Kilsənin yerində antik dövrdə fahişəxanalar yerləşirdi. Məhz bu yerdə Müqəddəs Aqnes şəhid edilmişdir.

*Rəvayətə görə məsihçiliyin təqib edildiyi dövrdə imperator Domisian məsihçi Aqnesin qarşısına şərt qoyur; ya o, Roma tanrına qurban verməli ya da rüsvayçılıqla fahişəxanaya göndəriləcək. Bundan imtina edə Aqnesin fitva ilə hücum çəkən kütlə paltarını cırıb zindana salırlar. Aqnesin saçları dərhal uzanaraq onun ayıbını örtür. Bu zaman agah olan mələk ona şəffaf bir örpək gətirmiş olur. Möcüzə dava edir; qızı zorlamaq istəyən hər bir kişi onu görcək ehtirasdan düşmüş olaraq utancaq bir şəkildə fahişəxananı tərk edirlər. Onun bəxtsiz sevgilisi Aqnesə baş çəkərkən qəflətən ölür. Onun atasının xahişi ilə Aqnes öz duaları ilə onu dirildir. Onu cadugərlikdə ittiham edərək tonqala atırlar, lakin tonqal sönür və əsgərlərdən biri onu xəncərlə öldürür.*
Kilsənin tikilməsi üçün xeyirdua 1123 cü ildə papa II Kalikste tərəfindən verilmişdir.
Barokk üslublu Müqəddəs Aqnes kilsəsi 1652 ci ildə memar Ciralamo Raynaldi tərəfindən inşasına başlanılmışdır. Onun fasadı 1652 — 1655 ci illərdə Barromini tərəfindən tikilmişdir. Tikilinin açılışı 17 yanvar 1672 ci ildə olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Peter Cornelius Claussen, Sant Agnese in Agone, 2002, Stuttgart, 46-50". 2023-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-07.
**Qazax ardıcı** (*lat.* Juniperus sabina) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin ardıc cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Rusiya, Orta Asiya (Qazaxıstan, Qırğızıstan), Rumıniya, Bolqarıstan, Şimali Monqolustan, Çin (Tyan-Şan), Ukrayna və Ermənistanda yayılmışdır. Azərbaycanda yayılması: Naxçıvan MR və Quba rayonu ərazilərində rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. NT.

Bitdiyi yer
-----------

Azərbaycanda Quba rayonu meşələrində subalp və alp meşə qurşağında dəniz səviyyəsindən 2000–3000 m hündürlukdə daşlı-qayalı yamaclarda bitir.

Təbii ehtiyati
--------------

Azərbaycanda təbii ehtiyatı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Asimmetrik çətirli, ikievli və ya birevli sürünən alçaqboylu, hündürlüyü 0,5–1 m-ə qədər olan koldur. Gövdəsinin qabığı sığallı və qırmızımtıl – sarı rənglidir. Hündürlüyü 1 m-ə çatir. Budaq¬larının qabığı qırmızımtıl – boz və ya qonurdur, çatlayıb parçalanır və ya oduncaqdan xırda parçalar şəklində ayrılır. Yarpaqları dəyirmi, nazik və yaşıldir. Zoğları tünd-yaşıl rəngli xoşagəlməyən kəskin qoxuludur. Cavan yarpaqların şaxələri çox sıxılmışdır, çarpazvarı cüt-cüt düzülmüşdür, ellipsvarı olub, ucları sivri və ya kütdür. Yarpaqlarının uzunluğu 2,5–3 mm-dir. Yarpaqları iynəlidir, üç il ağacda qalır və belə yaşıl yarpaqların ucları azacıq arxaya əyilmiş olur. Erkək qozacıqları oval şəkilli, ucları dəyirmi, arxası yastı və üzərində pulcuqları vardır. Erkək orqanları 10-15 ədəd yumurtavarı-qalхanaохşar erkəkcikdən ibarətdir. Bunların hər birində 3-7 tоz kisəciyi vardır. Dişicik çiçəkləri yumurtavari pulcuqdan ibarət olub, budaqların üzərində yerləşir. Meyvəsi göyümtül rəngi olub qısa ayaqcıq ucunda sallaq şəklində dayanır, tək-tək yerləşir. Tохumları ziyillərlə örtülmüşdür, оvalşəkilli və ya yumurtavaridir, 4-6 sm uzunluqdadır, qоnur rəngli və parlaqdır.

Çохalması
---------

Tохumla və vegetativ yоlla çохalır. Təbii ehtiyatın dəyişilməsi səbəbləri: Başlıca оlaraq insan fəaliyyəti və bəzi abiоtik amillərin təsiridir.

Becərilməsi
-----------

Park və bağlarda rast gəlinir.

Qəbul edilmiş qоruma tədbirləri
-------------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilmişdir.

Zəruri qоruma tədbirləri
------------------------

Bitkinin təbii yayldığı yerlərdə yeni mühafizə sahələrinin yaradılması zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1039.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q148630
* Wikispecies: Juniperus sabina
* APDB: 131020
* BioLib: 2412
* Ecocrop: 7033
* EoL: 1061665
* EPPO: IUPSA
* EUNIS: 150711
* FoC: 210000919
* GBIF: 2684419
* GRIN: 20859
* iNaturalist: 47572
* IPNI: 30166980-2
* IRMNG: 11033324
* ITIS: 505931
* IUCN: 42249
* MoBotPF: 279632
* NCBI: 224740
* NZOR: 0fc72b7c-837f-4bd2-a154-547d58ffbcee
* PfaF: Juniperus sabina
* PFI: 175
* Plant List: kew-2331683
* PLANTS: JUSA5
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30166980-2
* VASCAN: 4706
* WCSP: 377333
* WFO: wfo-0000354994

 |
**Alikant Buşe** — üzüm sortu. Sort Fransada 1855-ci ildə seleksiyaçı Q.Buşe tərəfindən Pti Buşe (Armon x Tentyure) və Qrenaj sortlarının çarpazlaşdırılmasından alınmışdır. Texniki üzüm sortlarındandır. Meyvəsi əsasən tünd-göy və qara rəngdədir. Sort dünyanın əksər üzümçülük ölkələrində əkilib-becərilir.

Yarpaqları
----------

Yarpaqları iri (uzunluğu 16-22 sm, eni 14-21 sm), dəyirmi formada, ayası zəif, yaxud orta dərəcədə yarılmış, 3, yaxud 5 dilimlidir. Yuxarı kəsikləri açıq, yaxud bağlı, girintili bucaq şəklində, üçbucaqşəkilli, yaxud dar ellipsvari və ya oval formada olur. Aşağı kəsikləri çox dayaz üçbucaqşəkilli, yaxud girintili bucaq şəklində olub, izi görünür. Saplaq oyuğu açıq, dərin olub dar tağşəkillidir. Dilimlərin ucundakı dişciklər iti uclu üçbucaqşəkilli, kənar dişciklər isə üçbucaqşəkilli-mişarvaridir. Ayanın müstəvisi dalğavari olub, kənarları aşağıya doğru əyilmiş, səthi torşəkilli qırışıqlı olub, tündyaşıl rəngdədir. Yarpağın alt səthi keçəşəkilli, yaxud pambıqşəkilli tüklə örtülmüşdür.

Meyvəsi
-------

Çiçəkləri ikicinslidir. Salxımları orta ölçüdə (uzunluğu 12-16 sm, eni 10-14 sm), enli-konusvari formada olub, sıx bəzən isə orta sıxlıqdadır. Gilələri orta, yaxud iri (uzunluğu 16-21 mm, eni 14-20 mm), girdə formada olub, qara rəngdədir. Üzəri qalın mum təbəqəsi ilə örtülmüşdür. Qabığı orta qalınlıqda və möhkəmdir. Ləti şirəlidir. Şirəsi şərabı qırmızı rəngdədir. Dadı şirin, xoşagələn, ətiri sadədir. 

Sortun məhsulu yüksək keyfiyyətli qırmızı desert şərablarının alınması üçün qiymətli materialdır. Şirəsinin rəngi tünd-qırmızı rəngdədir. Şərab materiallarının alınmasında kuraj kimi istifadə olunması məqsədəuyğundur. Respublikanın dağlıq və dağətəyi ərazisində əkilib-becərilməsi məqsədəuyğundur.

İstinadlar
----------
**Həməşərə sortu** - Azərbaycanın ən qədim üzüm sortudur. Qiymətli yerli texniki üzüm sortlarındandır. Meyvəsi əsasən tünd-göy və qara rəngdədir. Yüksək məhsuldar sortdur. Barlı zoğların miqdarı 62,7%; bar əmsalı 0,76; məhsuldarlıq əmsalı 1,20; salxımların sayı 34 ədəd; salxımların orta kütləsi 256 qr; məhsuldarlığı 8,6 kq; hektardan məhsuldarlıq 191,1 s/ha təşkil edir.

Sort Qara dəniz hövzəsi qrupuna (convar pontica Negr.) mənsubdur.

Yarpaqları
----------

Yarpaqları orta ölçüdə (uzunluğu 14-18 sm, eni 13-17 sm), dəyirmi formada olub, 5 dilimlidir. Ayanın kəsikləri dərindir. Səthi torşəkilli qırışıqlı
olub, tünd-yaşıl rəngdədir. Alt səthi isə nisbətən açıq rəngdədir. Yuxarı kəsikləri açıq olub, sivri dibli, dar ağızlı liraşəkilli, tək-tək hallarda sonu sivri dibli yumurtavarı, yaxud üçbucaqşəkillidir. Aşağı kəsiklər açıq olub, sivri dibli, dar ağızlı və tərəfləri paralel olan liraşəkilli formadadir. Saplaq oyuğu açıq (liraşəkilli forma) və bağlı (ellipsvari) formadadır. Dilimlərin ucundakı dişciklər iti uclu, tərəfləri qismən qabarıq üçbucaqşəkillidir. Yarpağın alt səthi tüklüdür.

Meyvəsi
-------

Çiçəyi ikicinslidir. Salxımları iri və çox iri olub (uzunluğu 20-32 sm, eni 5-14 sm), konusvarı, dar konusvarı formada və çox sıxdır. Gilələri orta və iri ölçüdə (uzunluğu 16–22 mm, eni 15–21 mm), girdə formada, simmetrik olub, tünd-göy rəngdədır. Qabığı qalın və möhkəm olub, üzəri zərif mum təbəqəsi ilə örtülmüşdür. Giləsi ətli-şirəli olub, ləti nisbətən sıx, zəif xırtıldayandır. Dadı şirin, harmonik və xoşagələndir. Şirəsi qırmızı, yaxud çəhrayı rəngdə olur. Giləsində 1-3 ədəd toxum vardır.

Sort gecyetişəndir. Vegetasiya müddəti 156 gün davam edir. Gilələrinin tam yetişməsi sentyabr ayının üçüncü ongünlüyünə təsadüf etmişdir. Tənəklərinin böyümə gücü yüksəkdir (290 sm). Sortun yarpaqları oidium xəstəliyinə davamlılıq (2 bal), gilələri davamsızlıq (4-4,5 bal), antraknoz xəstəliyinə tolerantlıq (3-3,5 bal) və boz çürümə xəstəliyinə davamsızlıq (4-4,5 bal) nümayiş etdirir.

İstinadlar
----------