**Münhen** (*alm.* München‎) — Bavariya (almanca: Bayern) Federal Torpağının paytaxtıdır. Almaniyanın Berlin və Hamburqdan sonra üçüncü ən böyük şəhəridir. Əhalisi 1,3 milyondur. İzar çayı sahillərində, Alp dağlarının şimal yamaclarında yerləşir. Münhendə 1972-ci il Olimpiya Oyunları keçirilib. Münhen sözü qədim alman dilindəki *Münichen* sözündən yaranıb, mənası "rahiblərin yaşadığı yer" deməkdir. Belə ki, Münhen şəhərinin əsası Benedikt Orderinə aid olan rahiblər tərəfindən qoyulub, bu səbəbdən şəhərin gerbində rahib şəkli təsvir olunub. 2010-cu ildə Monokl dərgisi tərəfindən dərc olunmuş siyahıya əsasən Münhen dünyada yaşayış üçün ən münasib şəhər seçilib.

Tarixi
------

Münhen şəhərinin adına yazılı mənbələrdə ilk dəfə 1158-ci ildə rast gəlinir. Həmin tarixdə Saksoniya və Bavariya hersoqu Benedikt Orderinə aid rahiblərin bu ərazilərdə məskunlaşmasını rahatlaşdırmaq üçün körpü tikdirir. 1175-ci ildə Münhen şəhər statusunu alır və burada müdafiə qurğuları tikilməyə başlayır. Hersoq 1180-ci ildə Vittelsbax sülaləsinə şəhəri idarə etməyi həvalə edir. Vittelsbax sülaləsi Münhen şəhərinin idarəçiliyini 1180-ci ildən 1918-ci ilə qədər öz əlində saxlayır. Münhen şəhəri xüsusilə İntibah dövründə xeyli inkişaf edir. 1506-cı ildə Münhen Bavariya əyalətinin paytaxtı elan olunur. 1609-cu ildə Münhendə Reformasiya hərəkatı əleyhinə Almaniya Katolik Liqası təşkil olunur. 1618–1648-ci illər ərzində baş vermiş 30 İllik müharibə zamanı Münhen şəhəri 1632-ci ildə İsveç ordusu tərəfindən işğal olunur. 1634 və 1635-ci illərdə şəhərdə baş vermiş Bubon taunu nəticəsində əhalinin təxminən üçdə biri məhv olur. 1806-cı ildə Münhen şəhəri yeni yaranmış Bavariya krallığının paytaxtına çevrilir. Şəhərin öz parlamenti təsis olunur. 20 ildən sonra Lüdviq Maksimilian Universiteti bura köçürülür. Şəhərdə olan gözəl tikililərin bir çoxu bu dövrdə, ilk 3 Bavariya kralının hakimiyyəti dövründə tikilmişdir.

Münhendə müharibə və sülh dövründə olan tikililərin vəziyyəti
1914-cü ildə Birinci dünya müharibəsinin başlanması nəticəsində Münhendə həyat şəraiti çətinləşməyə başlayır. Müttəfiqlərin Almaniyaya qarşı tətbiq etdiyi embarqo nəticəsində şəhərdə qida və yanacaq qıtlığı yaranmağa başlayır. 1916-cı ildə Fransa ordusunun hava reydləri zamanı şəhərə 3 bomba atılır. Müharibənin başa çatmasından sonra Münhen siyasi hərc-mərcliyin mərkəzində olur. 1918-ci ilin noyabrında, inqilabın başlanmasından bir neçə gün əvvəl Bavariya kralı III Lüdviq şəhərdən qaçır. Bavariyada respublika hökuməti qurulsa da, az sonra həmin hökumət kommunistlər tərəfindən devrilir. 1919-cu ilin Fevral ayında Bavariya Sovet Respublikası təşkil olunur. Bir neçə il Münhendə yaşamış Vladimir Lenin Bavariyada kommunist dövlətinin qurulduğunu eşidən kimi bura təbrik teleqramı yollayır, lakin Sovet hökumətinin ömrü az olur, mərkəz tərəfindən göndərilmiş könüllü hərbi qüvvələr (*Freikorps*) mayın 3-də kommunist hökumətini devirir. Münhendə yenidən respublika hakimiyyəti qurulsa da, burada bir çox siyasi ekstremist qüvvələr güclənməyə başlayırlar.

1923-cü ildə Adolf Hitler və onun tərəfdarları Müngendə Pivə qiyamı adlanan üsyanla hökuməti devirməyə cəhd etdilər. Onların bu cəhdi uğusuz alındı, Hitler həbs olunaraq 5 illik cəza aldı, onun partiyası isə bir müddət siyasi arenadan tamamilə kənara çəkildi. İkinci dünya müharibəsi dövründə Münhen şəhəri çox böyük ziyan gördü. Şəhər müharibənin davam etdiyi 6 il ərzində 71 dəfə hava hücumuna məruz qalaraq bombalandı. Müharibədən sonra ABŞ Ordusu tərəfindən işğal olunan Münhen digər alman şəhərləri kimi yenidən tikilməyə başlandı. Münhendə gedən yenidənqurma prosesinin səciyyəvi xüsusiyyəti onun daha dəqiq aparılmasında idi. Şəhərin müharibədən əvvəlki görkəminin saxlanılmasına böyük əhəmiyyət verilirdi. 1957-ci ildə Münhenin əhalisi 1 milyon nəfəri ötdü. 1972 Yay Olimpiya Oyunlarının Münhendə keçirilməsi şəhərin beynəlxalq nüfuzunu daha da qaldırır. Hal-hazırda Münhen şəhəri dünyada ən yüksək həyat səviyyəsinə malik olan şəhərlərindəndir; bu göstəriciyə görə Münhen dünyada 8-ci yeri tutur. Şəhərdə ətraf mühit digər iri alman şəhərlərinə nisbətən daha təmizdir, həmçinin burada cinayətkarlıq da orta Almaniya göstəricisindən aşağı olduğundan Münhen kifayət qədər təhlükəsiz və sakit yer hesab olunur.

İqtisadiyyatı
-------------

Münhen Almaniyada ən güclü iqtisadiyyata malik olan şəhərdir. Almaniyadakı milyonçu şəhərlər arasında ən aşağı işsizlik səviyyəsi də Münhen şəhərindədir. 2008-ci ilin aprel ayına olan statistikaya görə buradakı işsizlik səviyyəsi 5,6%-dir. Münhen həm də Cənubi Almaniyanın iqtisadi mərkəzi hesab olunur. Münhen qlobal şəhər statusuna malikdir, burada bir çox böyük şirkətlərinin mərkəzi qərargahı yerləşir. Bu şirkətlərə Siemens (elektronika), BMV (avtomobil istehsalı), MAN (maşınqayırma), Allianz (maliyyə) və digər iri korporasiyaları nümunə göstərmək olar. Münhendə 2007-ci ildə adambaşına düşən ÜDM ildə 26.648 avro olmuşdur. Bu göstəriciyə görə Münhen Almaniyada əhalisi 500.000 nəfərdən çox olan şəhərlər arasında birinci yeri tutur. 2006-cı il statistikasına görə Münhendə ixtisaslı kadrların orta əməkhaqqısı saatda 18,62 avro idi (23 ABŞ dolları). Münhen biotexnologiya, proqram təminatı və xidmət sektoru şirkətlərinin Almaniyadakı əsas mərkəzidir. "Mercer" təşkilatının ənənəvi illik şəhərlərdə yaşam qiymətləri cədvəlinə görə Münhen bahalılıq səviyyəsinə görə dünyada 59-cu yeri tutur. Bu göstəriciyə görə Münhen Almaniyada Frankfurt-Mayndan sonra ikinci ən bahalı şəhər hesab olunur.

Əhalisi
-------

Münhendə BMV mərkəzi qərargahı və muzeyinin binası
1700-cü ildə Münhenin əhalisi 24.000 nəfər olmuşdur. Həmin tarixdən etibarən şəhərin əhalisi sürətlə artaraq 1852-ci ildə 100.000 nəfəri, 1883-cü ildə isə 250.000 nəfəri ötmüşdür. 1901-ci ildə əhalisinin sayı yarım milyon nəfərə çatan Münhen, Berlin və Hamburqdan sonra Almaniya İmperiyasının 3-cü ən böyük şəhərinə çevrilmişdir, lakin İkinci dünya müharibəsi şəhərə böyük ziyan vurur. Münhenin tam yarısı, qədim şəhərin isə 90%-i hava bordbardmanları zamanı dağıdılır. Hava reydlərində 6.000 Münhen sakini həyatını itirir, çoxlu sayda insan evsiz qalır. Şəhərin əhalisi 1939-cu ilin may ayında 829.000 nəfər idisə, 1945-ci ilin may ayında bu göstərici 550.000 olur. Münhenin əhalisinin sayı müharibədən əvvəlki səviyyəsinə 1950-ci ildə çatdı, 1957-ci il dekabrın 15-də isə şəhərin 1 milyonuncu sakini dünyaya gəldi. Münhen dünyada əhalisi 1.000.000-a çatan 70-ci şəhər oldu. 2011-ci ilin əvvəlinə olan göstəricilərə görə şəhərin əhalisinin sayı 1.314.947 nəfər olub. Münhen əhalisinin 23%-i və ya 300.000 nəfəri xarici immiqrantlardan ibarətdir. Onların arasında 43.309 nəfərlə türklər üstünlük təşkil edir. Bundan başqa xorvatlar (24.866), serblər (24.439), yunanlar (22.486), italyanlar (20.847) da şəhərdə böyük diasporaya malikdirlər. Münhendəki xaricilərin 37%-i Avropa Birliyi ölkələrindən gələnlərdir. Şəhər əhalisinin 47% ateist, 37% katolik, 14% katolik, az bir qismi isə müsəlman və yəhudi icmasına məxsus insanlardır. Avropada bir çox yerlərdə olduğu kimi Münhendə də ateist və müsəlmanların sayı son illərdə daha böyük sürətlə artmaqdadır.

|  |
| --- |
| Vətəndaşlığına görə Rezidentlər **(31.12.2017)** |
| Ölkə | Əhali |
| Türkiyə Türkiyə | 37,998 |
| Xorvatiya Xorvatiya | 36,655 |
| İtaliya İtaliya | 27,060 |
| Yunanıstan Yunanıstan | 26,360 |
| Avstriya Avstriya | 20,990 |
| Polşa Polşa | 19,456 |
| Bosniya və Herseqovina Bosniya və Herseqovina | 18,987 |
| Rumıniya Rumıniya | 17,415 |
| Serbiya Serbiya | 13,758 |
| İraq İraq | 12,124 |
| Bolqarıstan Bolqarıstan | 12,035 |
| Kosovo Kosovo | 11,114 |
| Fransa Fransa | 9,983 |
| Macarıstan Macarıstan | 8,621 |
| İspaniya İspaniya | 8,614 |
| Rusiya Rusiya | 8,603 |
| Çin ÇXR | 7,624 |
| Hindistan Hindistan | 7,440 |
| Əfqanıstan Əfqanıstan | 7,234 |

Təhsil
------

Münhen elm və təhsil üzrə Almaniyada aparıcı yeri tutur. Burada Nobel mükafatı alanlar siyahısında 1901-ci ildə Vilhelm Rentgen və 2005-ci ildə Teodor Henş daxil olmaqla çoxlu elm adamı fəaliyyət göstəriblər. Münhendəki aparıcı universitetlər aşağıdakılardır.

* Lüdviq Maksimilian adına Münhen Universiteti
* Münhen Texniki Universiteti
* Münhen Tətbiqi Elmlər Universiteti
* Münhen İncəsənət Akademiyası

Tanınmış Şəxslər
----------------

* Markus Babbel – 1972-ci il doğum tarixli, dünyaca məşhur futbol ulduzu
* Frans Bekenbauer – 1945-ci il doğum tarixli, dünyaca məşhur futbol ulduzu və Bayern Münhen futbol klubunun fəxri prezidenti
* Filip Lam – 1983-cü il doğum tarixli, dünyaca məşhur futbol ulduzu
* Klaus Mann – Almaniyalı yazıçı
* Lou Bega – müğənni
* Rixard Ştraus – XIX–XX əsrlərdə yaşamış tanınmış alman kompozitoru
* Eduard Buxner – kimyaçı, Nobel mükafatı laureatı
* Ernst Otto Fişer – kimyaçı, Nobel mükafatı laureatı
* Arno Allan Penzias – fizik, Nobel mükafatı laureatı

Qardaşlaşmış şəhərlər
---------------------

* Böyük Britaniya Edinburq (Böyük Britaniya) 1954-cü ildən.
* İtaliya Verona (İtaliya) 1960-cı il martın 17-dən.
* Fransa Bordo (Fransa) 1964-cü il mayın 30-dan.
* Yaponiya Sapporo (Yaponiya) 1972-ci il avqustun 28-dən.
* ABŞ Sinsinnati (ABŞ) 1989-cu il sentyabrın 18-dən.
* Ukrayna Kiyev (Ukrayna) 1989-cu il oktyabrın 6-dan.
* Zimbabve Harare (Zimbabve) 1996-cı ildən (rəsmi olaraq 1999-cu ildən 2002-ci ilin aprelinə qədər Zimbabvedə insan hüquqlarının pozulması ilə əlaqədar dayandırılmışdır)
* Rusiya Tümen (Rusiya) 2002-ci il iyunun 8-dən.

Şəkillər
--------

* Tereza çəmənliyində Bavariya heykəliTereza çəmənliyində Bavariya heykəli
* Odeonsplatsda TeatinerkirxeOdeonsplatsda Teatinerkirxe
* Müqəddəs Məryəm kilsəsiMüqəddəs Məryəm kilsəsi
* Müqəddəs Kaetan kilsəsiMüqəddəs Kaetan kilsəsi
* KyöniqsplatsKyöniqsplats
* Blütenburq qəsriBlütenburq qəsri
* Milli teatrMilli teatr
* Sülh mələyi heykəliSülh mələyi heykəli
* Ədalət sarayıƏdalət sarayı
* HofbroyhausHofbroyhaus
* Olimpiya stadionuOlimpiya stadionu
* Alliants ArenaAlliants Arena

İstinadlar
----------

1. ↑  Münhendə İşsizlik Göstəriciləri Arxivləşdirilib 2008-02-20 at the Wayback Machine  (alm.)
2. ↑  ""Mercer"in siyahısı". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-05.
3. ↑  "Die ausländische Bevölkerung nach der Staatsangehörigkeit 2017" (PDF). 19 June 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 19 June 2018.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Münxen ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Rəsmi saytı  (alm.)
* Səyahətlər haqqında bloq. Münhen

| ⛭Almaniya şəhərləri |
| --- |
| 1.000.000+ | Berlin • Hamburq • Münhen • Köln |  |
| 500.000+ | Bremen • Dortmund • Drezden • Düsseldorf • Essen • Frankfurt-Mayn • Hannover • Leypsiq • Nürnberq • Ştutqart |
| 200.000+ | Aaxen • Auqsburq • Bilefeld • Boxum • Bonn • Braunşveyq • Xemnits • Duysburq • Erfurt • Frayburq-im-Braysqau • Gelzenkirxen • Halle • Karlsrue • Kassel • Kil • Krefeld • Lübek • Maqdeburq • Manhaym • Mayns • Münster • Mönxenqladbax • Oberhauzen • Rostok • Visbaden • Vuppertal |
| 100.000+ | Darmştadt • Erlangen • Heydelberq • İnqolştadt • Göttingen • Potsdam • Saarbrükken • Volfsburq • Trir • Yena • Koblens |
| 50.000+ | Aalen • Baden-Baden • Bamberq • Fulda • Gissen • Hanau • Koburq • Marburq • Vetslar • Veymar • Vittenberq • Eşvayler • Şverin |
| 25.000+ | Ştaynfurt • İterzen • Vernigerode • Vismar |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Almaniya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |