recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Çılpaq dorema** (*lat.* Dorema glabrum) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin çətirkimilər fəsiləsinin dorema cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısna göre növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN A2c+cd(i)b. Qafqazın nadir, endemik növüdür. Regional IUCN Statusu - VU B1ab (I,ii, iii,iv,v) +2ab (i,ii,iii,iv,v).

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir, qalın gövdəli, 6 sm diametrli kökə malikdir. Yarpaqları üçər bölünmüş lələklidir, 6 sm uzunluğunda seqmentləri uzunsov-lansetvaridir, demək olar ki, bütövdür, oturaq və ya ucu aşağı istiqamətlənmişdir. Çətirləri kiçik və sadədir, ayaqcığı 1 sm uzunluğundadır. Ləçəkləri ağımtıl-sarıdır. Meyvələri ellipsvaridir, uzunluğu 5-8 mm-dir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə iyun, meyvəvermə iyul-avqust aylarında müşahidə edilmişdir. Toxumla çoxalır. Kserofitdir. Aşağı dağ qurşağına kimi quru dərələrdə rats gəlinir. Tərəvəz və dərman bitkisi kimi, əhali tərəfindən istifadə edilir.

Yayılması
---------

Naxçıvan düzənliyi (Duzdağın cənub yamacında çox kiçik bir sahədə bitir) və Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Vəlidağ, Dəhnədağ, Dərəşam və Darıdağ ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın təbii bərpası azalır. Keçən 10 il ərzində 70% azalma müşahidə edilmişdir. Antropogen təsirlər növün itmə təhlükəsini yaradır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Tərəvəz və dərman bitkisi kimi intensiv istifadəsidir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Öncədən yayıldığı Darıdağ ərazisində yasaqlıq yaradılması təklif edilmişdir. Bərpası üçün uyğun ərazilərdə introduksiya edilmişdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12848620
* GBIF: 3636245
* IPNI: 841445-1
* Plant List: kew-2775472
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:841446-1
* Tropicos: 1702620
* WFO: wfo-0000654217

 |
**Pirelli** — 1872-ci ildə Covanni Battista Pirelli tərəfindən Milanda, plastika istehsalçısı olaraq qurulmuş, beynəlxalq arenada fəaliyyət göstərən təkər firmasıdı.   

Təkər sektorunda Pirelli, gəlir mənasında dünyanın 5-ci ən böyük markasıdır. 2006-cı ildə Pirelli şinləri **3,94 milyard** avro satış əldə edərək, bir əvvəlki ilə görə 8,7% böyümə qeyd etmişdir. Pirelli şinləri, rezin dizayn, inkişaf, istehsal və marketinq sahələrində fəaliyyət göstərməsiylə, "Beynəlxalq Pirelli Qrupu"nun əhəmiyyətli bir parçasına çevrilmişdir. Pirelli şinlərinin fəaliyyət sahəsi, yüngül ticari vasitə və motosikldan (gəlirin 70%-i istehlakçı bazardan əldə olunur), avtobus, yük maşını, traktor, iş maşını və marketinqə (gəlirin 30%-i sənaye bazarından əldə olunur) qədər uzanmaqdadır.

Tarixi
------

1870-ci ildə Covanni Battista Pirelli tərəfindən buxarla çalışan bir maşın, 5 idarəçi və 50 işçi ilə Milanda qurulan Pirelli, hal hazırda dünyanın 17 ölkəsində ümumilikdə 23 fabrikdə təkər sektorunda fəaliyyət göstərir. Fəaliyyətinə kauçuk sahəsində başlayan şirkət, hazırda rezin təkər ilə yanaşı enerji və kommunikasiya sahələrində istifadə olunan kabellərin istehsalını da reallaşdırır.

Maliyyə məlumatları
-------------------

Pirelli mərkəzi binası. Milan, İtaliya

| Financial Data | 2013 (milyon €) | 2012 (milyon €) | 2011 (milyon €) | 2010 (milyon €) | 2009 (milyon €) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tam Satış | 6,146 | 6,072 | 5,655 | 4,848 | 4,067 |
| İşətmə karı | 1,080 | 1,064 | 807 | 629 | 453 |
| Qazanc, marağ və vergi | 791 | 792 | 582 | 408 | 250 |
| Tam Gəlir | 306 | 398 | 441 | 4 | (23) |
| Tam sərmayə yatırımı | 4,455 | 4,427 | 3,727 | 3,281 | 3,818 |
| İşçilər | 37,979 | 37,338 | 34,259 | 29,573 | 29,570 |

Mənbələr
--------

* Pirellinin tarixi (ingiliscə)

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  "Annual Report 2013" Arxivləşdirilib 2014-08-17 at the Wayback Machine. Pirelli & C
3. ↑  "Earnings Before Interest & Tax (EBIT) (ingiliscə)". 2022-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-13.

Xarici keçidlər
---------------

* Pirelli rəsmi saytı
**Aqunq vulkanı** — İndoneziyanın Bali adasında yerləşən ən aktiv vulkanlardan biri. Bu stratovulkan Bali adasının ən yüksək zirvəsidir. Vulkan həm ətaraf mühitə, həm də iqlimə də təsir göstərir. Bali sakinləri inanırlar ki, Aqunq vulkanı Meru dağının surətidir. Əfsanəyə görə, Aqunq vulkanı ilk hindular tərəfindən Bali adasına gətirilən Meru dağının bir parçasıdır. Bali adasının ən mühüm məbədlərindən biri olan Pura Besakih Aqunq vulkanının yamacından daha yüksəkdə yerləşmişdir. Vulkanın tez-tez buludlarla əhatə olunmasına baxmayaraq, vulkanın zirvəsindən Lambok adasında yerləşən Rincani dağının zirvəsini görmək olar.

1963–1964-cü il püskürməsi
--------------------------

1963-cü il 18 fevralda yerli sakinlər yüksək partlayış səsləri eşitdilər və Aqunq vulkanın kraterindən yüksələn buludları gördülər. Nəticədə 24 fevralda lava növbəti 20 gün ərzində dağın şimal yamacı boyunca 7 km aşağı axmağa başladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  peakbagger.com.
**Piridin** -bir azot atomundan ibarət altı həlqəli tsiklik quruluşa malik aromatik birləşmədir. Formulu - C5H5N

Alınması
--------

Piridin hələ əlkimyaçılar dövründən məlumdur. 1851- ci ildə Şotland kimyaçısı Tomas Anderson tərəfindən alınmışdır.
Piridin almaq üçün əsas xammal daşkömür qatranıdır. Sənayedə piridini 2:1 nisbətində asetilen və hidrogen sianiddən 
2HC≡CH + HC≡N→C5H5N.
və ya katalizator iştirakı ilə nitrildən sintez edirlər. Katalizatir olaraq kobalt birləşməsi götürülür

Xassələri
---------

Piridin maye şəklində olub kəskin iyə malikdir, rəngsizdir, suda və digər üzvi həlledicilərdə həll olur. Piridin zəif əsasdır, qüvvətli mineral turşularla duz əmələ gətirir. Həmçinin ikiqat duzlar və kompleks birləşmələr əmələ gətirir.

Piridin alifatik aminlərə nisbətən daha zəif əsasdır. Onun sulu məhlulu lakmusu göy rəngə boyayır.

Piridin üçlü aminlərin xassələrini göstərir: N-oksidlər, N-alkilpiridin duzları əmələ gətirir. Eyni zamanda piridin aromatik xassələrə malikdir.

Tətbiqi
-------

Boyaq madələri , dərman maddələri istehsalında, analitik kimyada, əksər üzvi və qeyri üzvi madələr üçün həlledici kimi istifadə edilir.
Piridin toksik madədir, insanın əsəb sisteminə, dərisinə təsir edir.

Mənbə
-----

* Пиридин — статья из Большой советской энциклопедии.
* Д. А. Хардин. Пиридин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Berg. L. Harrison J.M. Montgomery C.W. Ind. Eng. Chem. 1945, v.37, 585.
* Waldron J.W. пат. США 2454019, ноябрь 16, 1948.
* Arndt F. Nachtwey P. Ber. deut. chem. Gesell. 1926, 59B, 448.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Gərginlik.
**Elektrik gərginliyi** — elektrik sahәsinin bir nöqtәsindәn digәrinә vahid müsbәt yükün yerdәyişmәsi zamanı әdәdi qiymәtcә görülәn işә bәrabәr olan kәmiyyәt. Aşağıdakı düsturla hesablanır:

{\displaystyle U={A \over q}}

Burada {\displaystyle q} - elektrik yükü, {\displaystyle A} - elektrik yükünü dövrənin ixtiyari iki nöqtəsi arasında hərəkət etdirmək üçün elektrik qüvvəsinin gördüyü işdir.

Potensiallı elektrik sahәsindә *(elektrostatik sahәdә)* bu iş yükün getdiyi yolun formasından asılı deyil. Bu halda iki nöqtә arasındakı elektrik gərginliyi (vә ya sadәcә gәrginlik) onların arasındakı *potensiallar fәrqi* ilә üst-üstә düşür. Әgәr sahә qeyri-potensiallı olarsa, onda gərginlik yükün nöqtәlәr arasında getdiyi yolun  formasından asılı olur. Kәnar qüvvәlәr adlanan qeyri-potensiallı qüvvәlәr istәnilәn *sabit cәrәyan* mәnbәyinin daxilindә tәsir göstәrmәk imkanına malikdir. Cәrәyan mәnbәyinin sıxaclarındakı gәrginlik vahid müsbәt yükün mәnbәdәn kәnarda yerlәşәn yol boyunca yerdәyişmәsi zamanı elektrik cәrәyanının gördüyü işlә ölçülür; bu halda gərginlik mәnbәnin sıxaclarındakı potensiallar fәrqinә bәrabәr olub Om qanunu ilә tәyin edilir:

{\displaystyle U={\varepsilon }-{Ir}}

burada {\displaystyle I} – cәrәyan şiddәti, {\displaystyle r}– naqilin daxili müqavimәti, {\displaystyle R} – dövrәnin xarici müqavimәti, {\displaystyle \varepsilon } isә mәnbәnin elektrik hәrәkәt qüvvәsidir (e.h.q). Açıq dövrәdә ({\displaystyle I}{\displaystyle =0}) gәrginlik mәnbәnin e.h.q.-nә bәrabәrdir. Ona görә dә dövrә açıq olduğu zaman mәnbәnin e.h.q.-ni çox vaxt onun sıxaclarındakı gərginlik kimi tәyin edirlәr. 

*Dәyişәn cәrәyan* halında gərginlik adәtәn tәsiredici (effektiv), yәni dövr әrzindәki orta kvadratik qiymәtlә tәyin olunur. 

Elektrik gərginliyinin vahidi BS-də *voltdur*. **Bir volt (1V)** - elektrik sahəsinin elə iki nöqtəsi arasındakı gərginliyə deyilir ki, ***1Kl*** yük bu nöqtələr arasında yerini dəyişdikdə elektrik qüvvələri ***1C*** iş görsün.

Ölçülməsi
---------

Gərginlik adətən voltmetrlə ölçülür. 

* Analoq voltmetrAnaloq voltmetr

Bəzi gərginliklərin qiymətləri
------------------------------

* Əl fənərlərində istifadə olunan batareyalar: 1,5 V (sabit cərəyan)
* Avtomobil akkumulyatoru 12 V (sabit cərəyan)
* Məişətdə istifadə olunan gərginlik: 220 V (bəzi ölkələrdə 110 V) (dəyişən cərəyan)
* Qatar xətlərində istifadə olunan gərginlik: 12 kV ilə 50 kV arası (dəyişən cərəyan)

İstinadlar
----------
**Pirikitel Alazani çayı** (**Pirikiti Alazani***gürc.* პირიქითი ალაზანი, Pirikita Alazani, Pirikitel Alazani, *gürc.* ქვახიდისწყალი) — Gürcüstanın şimal-şərqində Tuşetiya tarixi-coğrafi bölgəsində dağ çayı. Tuşeti Milli Parkının şimal hissəsindəki Kaxeti Axmeta bələdiyyəsinin ərazisindən axır. Andi Göysu çayının sol qoludur.

Toponimiyası
------------

Yuxarı axarda çayın adı - Xvaxidisçkali (*gürc.* ქვახიდისწყალი) adlanır. Gürcü dilindən tərcümə edildikdə çayın adı üç hissəyə ayrılır. Sözün hərfi mənasında gürcü dilində: ქვა (kva) - daş, yük; gürcü dilində ხიდის (hidis) - körpü və yük; gürcü dilində: წყალი (tskali) - su, çay deməkdir.

Coğrafiyası
-----------

Çayın ümumi uzunluğu 46 (49) km-dir. Pirikitel Alazaninin hövzə sahəsi 368 km² -dir.

Çayın mənbələri dəniz səviyyəsindən 3000 m yüksəklikdə, Gürcüstanın Rusiya ilə sərhədi yaxınlığında, Tebulos və Atsunta silsilələrinin qovşağında Pirçita (3783 m) və Tebulosmt (4492 m) zirvələri arasında yerləşir. Yuxarı axarlarda, Larovanis-Tskali birləşməsindən əvvəl, əsasən Ruani və Tuşetski silsilələri arasında cənub-şərqə və şərqə axır; orta və aşağı axarlarda Alazan və Tuşeti silsilələri arasında axır və üstünlük təşkil edən istiqamət cənub-şərqdir. Çayın aşağı axınının əvvəlindəki eni 12 m, dərinliyi 1,2 m -dir.

Pirikitel Alazani çayı vadisinin görünüşü
Pirikitel Alazani çayının mənbəyi Andi Göysu çayının sol sahili boyunca 144 km məsafədə, dəniz səviyyəsindən 1603 metr yüksəklikdə, Şenako kəndinin şimalında yerləşir. Mənbəyin yaxınlığında suyun sürəti 2,2 m/s-ə çatır.

Yüksək sululuq yaz və yayın ikinci yarısında baş verir. Çayda suyun maksimal səviyyəsi iyulda olur. Çayda aşağı su dövrü noyabrdan aprelə qədər davam edir. Mənbədən başlayaraq çayda orta illik su axını həcmi 10,2 m³ / s təşkil edir. Suyun həcminin yarıdan çoxu yay və payızda (56%), yazda - 34% və qışda - 10% təşkil edir.

Pirikitel Alazani çayının əsas qolları, yaşayışsız Girevi kəndinin üstündən sağ istiqamətdə axan Larovanis-Tskali və Dartlo kəndi yaxınlığında sol istiqamətdə axan Didixevidir.

Çayın yaxınlığında Dano, Dartlo, Amili, Şenako yaşayış məntəqələri yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑   Инструкция по русской передаче географических названий Грузинской ССР / Сост. Г. И. Донидзе; Ред. Г. П. Бондарук. — М. 1972. — 26 с. — 1500 экз.
2. 1 2 3 4  Пирикительская Алазань : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
3. 1 2 3  Gürcüstan Sovet Ensiklopediyası, TTom 8, səhifə. 81, Tbilisi, 1984.
Ümumi yayılması:
----------------

Qafqaz

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Qobustanda yayılmışdır.

Statusu:
--------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. CR A2c; B1ac(i,ii)+2ab(i,ii).

Bitdiyi yer:
------------

Daşlıq yamaclarda bitir.

Təbii ehtiyatı:
---------------

Azərbaycanda arealı dardır.

Bioloji xüsusiyyətləri:
-----------------------

Çoxsaylı, meyvəsiz, sürünən zoğları olan yarımkolcuqdur. Çiçəkli zoğları düz dayanan, hündürlüyü 2-5 sm, sıx, qısa tkcüklüdür. Yarpaqları uzunsov-lansetvari və ya əks-yumurtavari, uzunluğu 4–10 mm, eni 2–4 mm olub çox cod, çılpaq, az bilinən nöqtəli vəzicikli, kənarları tükcüklərlə örtülüdür. Yarpaqların yan damarcıqları alt tərəfində üstə çıxandır. Çiçək qrupu başcıqlı, möhkəmdir. Kasacığın uzunluğu 4,5-5(6) mm, sıx və qısa tükcüklüdür. Kasacığın yuxarı dişcikləri üçkünc, kənarları tükcüklüdür. Çiçək tacının uzunluğu 6–7 mm, parlaq çəhrayıdır. V-VI aylarında çiçəkləyir, VII ayında meyvə verir.

Çoxalması:
----------

Təbiətdə əsasən toxum vasitəsi ilə çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri:
----------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi:
------------

Becərilməsi haqda məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri:
--------------------------------

Qəbul edilmiş mühafizə tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri:
-------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi tövsiyə edilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

* Флора Азербайджана. т.7. 1957;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Kitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki forma-siyaları. 1996;
* Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
**Kasari çayı** — Estoniyada çay.  Mənsəbi Baltik dənizidir.

Ümumi məlumat
-------------

Kasari çayı Estoniyanın qərbindəki ən bolsulu çaylardan biridir. Çayın uzunluğu 112 kilometr, hövzəsinin sahəsi 3210 kv.kilometr, orta illik su sərfi 25-30 kub m/saniyədir. Zamanla çayda daşqınlar çox olduğu üçün ətraf sakinlərin gediş-gəlişinə və təsərrüfatına ciddi problemlər yaradırdı. Çay yatağının dərinləşdirilməsi problemi az da olsa, həll edə bilmişdi, amma yenə də daşqınlar vaxtı çayın digər sahilinə keçmək olmurdu. Buna görə də 1905-ci ildə çayın aşağı yatağında 307 metr uzunluğunda dəmir-betondan körpü tikildi. Sonradan nəqliyyat vasitələrinin keçməsi üçün yeni bir körpü tikildi.

Qalareya
--------

* Kasari çayıKasari çayı
* 
* Tarixi Kasari körpüsüTarixi Kasari körpüsü
* Matsalu Milli Parkında Kasari daşqınıMatsalu Milli Parkında Kasari daşqını

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-09.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-09.
**Məmmədağa Əlibaba oğlu Tərlanov** (16 mart 1918, Bakı – 9 dekabr 1988, Bakı) — Azərbaycan təsviri və tətbiqi sənətinin tədqiqatçısı, sənətşünas alim, professor, müəllim, Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi.

Həyatı
------

1918-ci il martın 16-da Bakıda dünyaya göz açmışdır. Əslən Bakının Novxanı kəndindən olan rəssam 1936-cı ildə Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbini bitirmiş, 1938-ci ildən 1941-ci ilədək SSRİ Rəssamlıq Akademiyasında təhsil almışdır. Böyük Vətən müharibəsinin başlanması ona təhsilini davam etdirməyə imkan verməmişdir. Həmin ilin iyun ayında cəbhəyə yollanmışdır. 1945-ci ilin əvvəllərində cəbhədə ayağından ağır yara alan Məmmədağa əvvəlcə Moskvaya, müalicə aldıqdan sonra isə Bakıya qayıdıb. Həmin il Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyinin elmi katibi vəzifəsinə təyin olunub.

1946-cı ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının məsul katibi, 1952-ci ilin iyun ayında isə sədri seçilib və 10 il bu vəzifədə çalışıb. O, eyni zamanda Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində təlimatçı işləyib. 1947–1951-ci illər olduqca ağır, gərgin zəhmət tələb edən dövr idi. Tərlanov həmin illərdə Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) Rəssamlıq Akademiyasının sənətşünaslıq şöbəsinə qəbul olunaraq oranı bitirib.

Uzun müddət Azərbaycanın bir sıra şəhər və rayonlarında, eləcə də xarici ölkələrdə rəssamlarımızın sərgilərinin təşkilində böyük səy göstərib, Azərbaycan təsviri sənətinin nailiyyətlərini Moskva və respublika mətbuatında əzmkarlıqla təbliğ edib. Bu illər ərzində onun şöhrəti təsviri və tətbiqi sənəti dərindən duyan, əsl peşəkar, bilici tədqiqatçı kimi Azərbaycanın sərhədlərindən çox uzaqlara yayılıb.

Məmmədağa Tərlanov 1966-cı ildə Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinə həsr olunmuş namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib. Bu elmi işin zəngin, çoxşaxəli xalq sənətinin bir sıra mürəkkəb sahələrinin üzə çıxarılmasında böyük rolu olub. Çoxillik yaradıcılıq araşdırmalarının bəhrəsi olan bu elmi iş bir sıra kitablarda, məqalələrdə, kataloq və kitabçalarda əksini tapıb.

Görkəmli sənətşünas 1960-cı ildən Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində dərs deyib, 1963-cü ildə Mirzəağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda ilk dəfə rəssamlıq kafedrası açılanda müəllim olub, 1973-cü ildən 1982-ci ilədək prorektor vəzifəsində çalışıb. Bu ali təhsil ocağında təsviri sənət nəzəriyyəsi kafedrası yaradılanda onun müdiri olub və ömrünün sonunadək bu vəzifədə çalışıb, professor adına layiq görülüb.

Onun tanınmış təsviri və tətbiqi sənət nümayəndələri Cəlal Qaryağdının, Lətif Kərimovun, Mikayıl Abdullayevin, Elmira Şahtaxtinskayanın yaradıcılığına həsr olunmuş monoqrafiyaları Bakıda və Moskvada ümumittifaq əhəmiyyətli dərgilərdə dərc olunub.

Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Məmmədağa Əlibaba oğlu Tərlanov respublikanın "Əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülüb və Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin fəxri fərmanı ilə təltif olunub. Məmmədağa müəllim 1988-ci il dekabrın 9-da Bakıda dünyasını dəyişib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "TƏRLANOV MƏMMƏDAĞA Əlibaba oğlu". 2020-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-10.
**Fikrət Babazadə**  - texnika elmləri doktoru, professor

Həyatı
------

Babazadə Fikrət Ələkbər oğlu Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1954-cü ildə "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirmişdir. O, respublikanın neft mədənlərində əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1966-1992-ci illərdə AzETNÇİ-nun "Quruda neft yataqlarının işlənilməsinin layihə edilməsi", "Neft və qazın yığılması və hazırlanması", "Kür çökəkliyi yataqlarının işlənilməsi" laboratoriyalarının rəhbəri olmuşdur. 1968-ci ildə "Aşağıdebitli neft quyularının əvəzləyici liftlərlə rasional istismarı məsələləri" mövzusunda namizədlik, 1992-ci ildə isə "Quyuların istismarının texnoloji əsaslarının təkmilləşdirilməsi və neft yataqlarının daha gec dövrdə işlənilməsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Babazadə F.Ə. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.

Babazadə F.Ə. 80-dən artıq elmi məqalə müəllifidir. İxtiralara görə 10 müəlliflik şəhadətnaməsi alıb. "Nümunəvi əmək zərbəçisi" fəxri adına layiq görülüb və medal ilə təltif edilib.
**Piri Dostməmməd oğlu Quliyev** və ya **Usta Piri** (2 (14) mart 1869, Əmircan, Bakı qəzası – 5 avqust 1951, Bakı) — Azərbaycan neftçisi, qazma ustası, Əmək Qəhrəmanı.

Həyatı
------

2 mart 1869-cu ildə Əmircanda doğulub.

1885-ci ildən bəri Bakı Neft Şirkətinin barel istehsalında işləyən, 1887–1904-cü illərdə əsas işçi, köməkçi qazma ustası, Balaxanı və Suraxanı neft yataqlarında qazma ustası, 1904-cü ildən Bakı neft şirkətinin baş qazma ustası.

1917–1920-ci illərdə Bakı şəhərində inqilabi fəaliyyətdə fəal iştirak etmişdir. İnqilab zamanı Bakı neft yataqlarında işləyən avadanlıq praktik olaraq məhv edilib və Piri Quliyev bütövlükdə respublikanın neft sahələrində və neft sənayesində qazma işlərinin bərpası üçün böyük işlər gördü.

1924–1926-cı illərdə ABŞ-yə işgüzar səfərə çıxmışdı. Amerikaya gəldikdən sonra, *Signal Hill*-də qazma müqaviləsi hazırlayıb, daha sonra *Torrens* neft yataqlarında, *St Paul*, *Midfest-Rifaineri* və Oklahoma şəhərində işləmişdir. Piri Quliyev SSRİ-yə ABŞ-nin neftçilərindən öyrəndiyi fırlanan qazma texnikasını gətirdi.

1926-cı ildən — *"Azneft"* MMC-nin yeni yataqlarının kəşfiyyat şöbəsinin müdiri. Balaxanı və Sabunçu quyuslarının əsas inkişaf etdiricilərindən biri Qala və Qaraçuxur yatağlarının kəşf edilməsi və istismara verilməsi istiqamətində aktiv iştirak etmişdir.

Azərbaycanın ictimai həyatında aktiv iştirak etmişdir. 1925-ci ildən Sovet İttifaqının üzvü olmuşdur.

1951-ci il avqustun 5-də Bakıda dünyasını dəyişib.

### Ailəsi

Oğulları Mamedpaşa və İsrafil respublikada tanınmış qazmaçı neftçilərdir, Danil oğlu isə Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin katibi, Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin Kİ-nin Şəxsiyyət Partiyasının Tarix İnstitutunun direktoru.

Ədəbiyyat
---------

* ГУЛИЈЕВ Пири Достмәммәд оғлу // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. III ҹилд: Гајыбов—Елдаров. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1979. С. 268.
* Журнал "Смена" № 802, Октябрь 1960
**Z-bufer**dərinlik buferi - (ing. *z-buffer (= depth buffer)*, ru. *z-буфер, буфер глубины* – üçölçülü kompüter qrafikasında: görüntünün elementlərinin uzaqlığının qeydə alınması üsulu. "Görünmə problemi"nin həll variantlarından biridir. Əgər texniki (aparat) baxımdan reallaşdırmaq olursa, çox effektlidir və praktiki olaraq heç bir çatışmazlığı yoxdur. Proqram baxımından isə z-bufer ilə rəqabət apara biləcək başqa metodlar da vardır: z-çeşidləmə ("rəssam alqoritmi") və fəzanın ikilik bölünməsi (BSP). Z-bufer metodunun başlıca çatışmazlığı çox böyük həcmdə yaddaşdan istifadə etməsidir.
Z-bufer ikiölçülü massiv şəklində olur ki, onun da hər bir elementi ekranın bir pikselinə uyğun gəlir. Videokart pikseli çəkən zaman onun uzaqlığı hesablanır və z-buferin xanasına yazılır. Əgər çəkilən iki obyektin pikselləri bir-birini örtürsə, onda onların dərinlik (uzaqlıq) qiymətləri tutşdurulur və daha yaxında olan çəkilir, onun uzaqlıq qiyməti isə buferdə saxlanılır.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
**Tip 04 (ZBD-04)** — Çin istehsalı olan, üzə bilən piyada döyüş maşını (PDM).

Tarixi
------

1990-cı illərin sonlarından başlayaraq, Çində xidmətdə olan köhnəlmiş "Type 86" (WZ-501) PDM-lərini əvəz etmək üçun yeni PDM-lərin yaradılmasına başlanır. Rusiya istehsalı olan BMP-3 PDM-lərinin quruluş və mühəndislik işləri əsas göturulərək "TİP-04" adı alan PDM-in yaradılması prosesi başlayır. Xüsusilə döyüş bölməsi BMP-3 PDM-dən demək olar ki fərqlənmir. Əsas fərq Çin PDM-ində olan 100 mm-lik Tip-97 topu üçün mərmilərin sayı 2 dəfə azaldılır (BMP-3 PDM-də 40 mərmi, TİP-04 PDM-də isə 22 mərmi).

2003-cü ildə ZBD-97 PDM sınaqları tamamlanır və 2004-cü ildən etibarən Çin Xalq Qurtuluş Ordusu tərəfindən "Type 97" adı ilə silahlanmaya qəbul edilir. PDM-lərin stehsalçısı — Şimali Sənaye Korporasiyası (NORINCO) olur.

Konstruktsiyası
---------------

ZBD-97 ön tərəfə quraşdırılmış mühərrik bölməsinə malikdir. Sürücü oturacağı maşının ön sol tərəfindədir. Maşının arxa hissəsinin damında çıxış lyuku və atıcı yeri var. Daşına bilən qoşun bölməsi avtomobilin arxa hissəsindədir. Qoşun bölməsi damda iki lyuk və giriş ilə çıxış üçün maşının arxa hissəsində bir qapı ilə təchiz edilmişdir. Maşın kütləvi qırğın silahlarına qarşı avtomatik kollektiv müdafiə sistemi ilə təchiz edilmişdir.

ZBD-97 maşınının mühərriki, su ilə soyudula bilən dizel mühərrikdir.

Taktiki və texniki xüsusiyyətləri
---------------------------------

* Çəkisi — 21500
* Ekipaj / Desant- 2–3/7 nəfər.
* Magistral yolda sürəti — 70 km/saat
* Məsafə qət eləyə bilmə — 400 km
* Silahlanma:
	+ 100 mm-lik silah — TƏİR başlatma qurğusu — yüksək partlayıcı parçalanma avadanlığı ilə 22 mərmi, 8 TƏİR 9M117
	+ 30 mm silah — tüfəngli, atış sürəti 300 atış/dəqiqə — silah maqazinində 500 mərmi
	+ 7.62 mm istehkam pulemyotu — 2000 patron.
*

Modifikasiyaları
----------------

BMP Type 97 əsasında yaradılan maşınlar:

* **ZBD-97** — ilk porotipi
* **ZBD-04 CP** — komanda və heyət maşını
* **ZBD-04 AMS** — özüyeriyən 120 mm mina atan sistemi
* **ZBD-04 ARV** — zirehli təmir xilasetmə maşını
* **ZBD-04 REF** — Zirehli yanacaq dolduran maşın
* **ZBD-04 ATGW -** TƏİR "HJ-11" ilə təhciz edilmiş özüyeriyən tank əleyhinə raket sistemi

İstifadə edən ölkələr
---------------------

* ÇXR — 900

İstinad
-------

1. ↑
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-01.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2013-01-23 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-01.
**Məmməd İbrahim İbrahimbəyov** (tam adı: *İbrahimbəyov Məmməd İbrahim Əhməd oğlu*; 1900, Şamaxı – 1973) — azərbaycanlı coğrafiyaşünas, coğrafiya elmləri doktoru, Respublika Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü.

Həyatı
------

Məmməd İbrahim Əhməd oğlu İbrahimbəyov Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Ailəsi 1902-ci ildə baş vermiş Şamaxı zəlzələsindən sonra Bakıya köçmüşdür. M.İ.İbrahimbəyov öz pedaqoji fəaliyyəti dövründə indiki Tusi adına ADPU-da, BDU-da coğrafiyadan dərs demiş, Azərbaycan EA H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun dissertantı olmuş, keçmiş SSRİ EA Azərbaycan filialının Coğrafiya sektorunda elmi katib işləmiş, Azərbaycan ali məktəblərində coğrafiya fakültələrinin təşkilində fəal iştirak etmişdir. Akademik H.Ə.Əliyevla, Azərbaycan EA-nın müxbir üzvləri Q.Güllə, Ə.Şıxlinski ilə, coğrafiya elmələri doktoru B.T.Nəzirova ilə, professorlardan H.B.Əliyevlə, N.Kərimovla, Ə.Hacızadə ilə, dosentlərdən O.Osmanovla, M.Axundovla, H.Sadıxlı və digər bir çox alim və müəllimlərlə işləmişdir. Akademiklərdən B.Ə.Budaqova, A.A.Nadirova, coğrafiya elmləri doktorları, professorlar Ə.C.Əyyubova, N.Nəbiyevə, M.A.Müseyibova, Ş.Həsənova, E.Mehrəliyevə, M.Avdiyevə, B.Əbdürrəhmanova, N.A.Vəliyevə, şair Məmməd Araza, dosentlər Qaramollayev, İ.Mərdanov və yüzlərlə başqalarına dərs demişdir.

1999-cu il iyun ayının 29-da M.İ.İbrahimbəyova həsr olunmuş yubiley keçirilmişdir.

Azərbaycanda eksperimental psixologiyanın əsasını qoymuş psixoloq Fuad İbrahimbəyovun qardaşıdır.

Həmçinin bax
------------

* Maqsud İbrahimbəyov
* Rüstəm İbrahimbəyov

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Alim ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Sabırbek Mambetsadıqoviç Akılbekov** (qırğ. Сабырбек Мамбетсадыкович Акылбеков; 15 (28) fevral 1914 – 15 aprel 1968, Bişkek) — Qırğızıstan-sovet rəssamı. Qırğızıstan SSR-nin ilk rəssamlarından olmuşdur. Qırğızıstan SSR əməkdar incəsənət xadimi olmuşdur.

Həyat və yaradıcılığı
---------------------

Sabırbek Mambetsadıqoviç Akılbekov 15 fevral 1914-cü ildə Rusiya imperiyasında, indiki Qırğızıstanın Çuy vilayəti ərazisində anadan olmuşdur. O, 1936–1939-cu illərdə Moskva Rəssamlıq Məktəbində oxumuşdur. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür. "*Qırğızıstan tarlalarında*" (1954), "*Yaylaqda*" və "*Tayalar*" (hər ikisi 1958), "*97-ci kilometrdə*" (1960), "*Toktoqulun vətəni*" (1965) və s. lirik, emosional mənzərə əsərlərinin müəllifidir. Sabırbek Akılbekov 15 aprel 1968-ci ildə, 54 yaşında Qırğızıstan SSR-nin paytaxtı Bişkek şəhərində vəfat etmişdir.

Təltif və mükafatlar
--------------------

Sabırbek Akılbekov 1958-ci ildə Qırğızıstan SSR əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülmüşdür. O həmçinin, "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Акылбеков Сабырбек Мамбетсадыгович // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 200.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Акылбеков Сабырбек Мамбетсадыкович — статья из Большой советской энциклопедии.
* Энциклопедический словарь. 2009.
**Məmmədhəsən bəy Mirəlixan oğlu Talışxanov** — Rusiya İmperator Ordusunda general. Mirkazım bəy Talışxanov qardaşı.

Həyatı
------

1861-ci ilin yanvarın 7-də Lənkəranda hərbçi ailəsində anadan olmuşdur. Atası Əli bəy Azərbaycanın ilk general-leytenantı, Talış Xanı Mir Mustafa Xanın nəvəsidir.

İlk təhsilini Lənkəran üçsinifli gimnaziyasında alan Məmmədhəsən bəy sonradan ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçmüş, təhsilini Bakıda davam etdirərək realnı məktəbin tam kursunu əla qiymətlərlə bitirmişdir. 1882-ci ilin yanvarın 20-də Teymurxan-Şura realnpı məktəbinə daxil olur, o, məktəbdə oxuya-oxuya, həm də 81-ci piyada Abşeron polkunda da xidmət edirdi.

1882-ci il sentyabrın 2-də 15-ci Minqrel Qrenadyor polkuna köçürülür. 1883-cü ilin avqustun 25-də Unter-ofiser rütbəsinə yüksəlir. 1883-cü ilin sonlarında Tiflisdə yerləşən Piyada Yunkerler məktəbinə daxil olur, 1885-ci ildə oranı əla qiymətlərlə qutaran Məmmədhəsən bəy elə həmin il Pyatiqorsk polkuna podpraporşik təyin olunur. 1900-cı ildə 16-cı Minqrel Qranadyor polkuna komandan təyin olunur. 16-cı Minqrel Qranadyor polkunda xidmət edərkən, 1905-ci il yanvarın 16-da kapitan rütbəsinə yüksəlir.

1906-cı il fevralın 19-da III dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni ilə təltif olunur. 1911-ci ildə isə general rütbəsinə yüksəlir və elə həmin il III dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif olunur. 1913-cü ildə Qafqaz Müsəlmanları Xeyriyyə Cəmiyyətinin komissiya üzvü olur. Müsəlmanlar Xeyriyyə Cəmiyyəti 1914-cü ildə dagıdılır, lakin 1916-cı ildə Məmmədhəsən bəyin qardaşı general-mayor Kazım bəy Talışxanov təzədən İbrahim bəy Vəkilovla birgə bu cəmiyyəti yaradırlar.

1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsi başlayır və Məmmədhəsən bəy öz polku ilə müharibəyə gedir. 1914-cü il sentyabrın 24-də Avstiya-Macarıstan ordusuna qarşı döyüşdə qəhramancasına həlak olur.

Ailəsi
------

Həmçinin bax
------------

* Mirkazım bəy Talışxanov

Mənbə
-----
XX əsrin əvvəlində səyyar jüzlərin yerləşmə sahələri. Ulu jüz (xəritədə şabalıdı rəngdə), Orta jüz (narıncı), Kiçik jüz (yaşıl ).
**Orta jüz** (*qaz.* Орта жүз) — Mərkəzi və şimal-şərqi Qazaxıstan ərazisində yaşamış qazax tayfaları.

XIX  əsrin axırı — XX əsrin əvvəli orta jüz qazaxlarının sayı təqribən 1 milyon 350 min nəfər idi. Çində və Monqolustanda yaşayan kereyitlər, naymanlarla birlikdə bu say 1 milyon 500 min nəfərdən çox edir.

Orta jüzdən Abay Kunanbayulı, Bögenbay batır, Batır Bayan kimi şəxsiyyətlər çıxıb.

Ədəbiyyat
---------

* А. Т. Толеубаев, Ж. К. Касымбаев, М. К. Койгелдиниев, Е. Т. Калиева, Т. Т. Далаева, перевод с казахского языка С. Бакенова, Ф. Сугирбаева. — История Казахстана. Изд-во «Мектеп», 2006 г. — 240 с. ISBN 9965-33-628-8

Mənbə
-----

* Роды Среднего жуза на «Генеалогии казахов» Arxivləşdirilib 2007-01-09 at the Wayback Machine
**Elektrolitlər** - həll etdikdə və ya əritdikdə elektrik cərəyanını keçirən maddələr. Suda məhlulları və ya ərintiləri elektrik cərəyanını keçirməyən maddələr qeyri-elektrolitlər adlanır. Elektrik cərəyanı verildikdə müsbət və mənfi yüklərin hərəkəti baş verir, onlar özünü birinci növ keçirici olan hərəkət edən elektron qazına oxşadır.

Elektrolitlər yalnız məhlulda, onlardan bir neçəsi isə əritdikdə elektrik cərəyanını keçirir. Kristallik (bərk) halda onlar elektrik cərəyanını çox pis keçirir və ya heç keçirmir. Tipik elektrolitlərə misal olaraq natrium-xloridi göstərmək olar.

Elektrolitlərə suda həll olan qeyri-üzvi turşular (Məsələn: HCOOH, CH3COOH), qələvilər (Məsələn:NaOH, KOH, Ca(OH)2) (İstisna: H2SiO3) və suda həll olan duzlar (Məsələn: Na2SO4, BaCl2, K3PO4) aiddir. Suda həll edən zaman onlar ionlarına dissosiasiya edir. İonların əmələ gəlməsi qeyri-elektrolitlərlə müqayisədə elektrolitlərin xüsusi xassəyə malik olmasını göstərir. Elektrolitlər Dissosiasiya Dərəcəsi'nin qiymətinə görə üç qrupa – qüvvətli (Dissosiasiya Dərəcəsi ≥ 30%), orta qüvvətli (3% - 30% < Dissosiasiya Dərəcəsi) və zəif (Dissosiasiya Dərəcəsi < 3%) elektrolitlərə bölünür.

Qüvvətli Elektrolitlər
----------------------

**Qüvvətli Elektrolitlər** - Suda həll etdikdə və ya əritdikdə ionlarına tamamilə dissosiasiya edən elektrolit. Qüvvətli Elektrolitlərin Dissosiasiya Dərəcəsi ya 30%'ə bərabər ya da 30%'dən çox olmalıdır. Qüvvətli Elektrolitlərə suda həll olan duzlar, qələvilər, qüvvətli turşular və s. aiddir.

Orta Qüvvətli Elektrolitlər
---------------------------

Orta Qüvvətli Elektrolitlərin Dissosiasiya Dərəcəsi 3% ilə 30% arasındadır. Orta Qüvvətli Elektrolitlərə Hg(OH)2, Al(OH)3, Mg(OH)2, H3PO4, H2C2O4 (Oksalat Turşusu) və s. aiddir.

Zəif Elektrolitlər
------------------

**Zəif Elektrolitlər** - Suda həll etdikdə və ya əritdikdə qismən ionlarına dissosiasiya edən elektrolit. Zəif Elektrolitlərin Dissosiasiya Dərəcəsi 3%'dən aşağıdır. Zəif Elektrolitlərə NH4OH, H2CO3, H2S, HCN, H2O, CH3COOH və s. aiddir.

Tətbiqi
-------

Elektrolitlər elmdə və texnikada çox əhəmiyyətlidir. Onlar elektroliz və bir sıra kimyəvi sintezləri aparmaq üçün mühit rolunu oynayır.

Xarici keçidlər
---------------

* Elektrolitlər
Elektrolizin tədqiqi üçün elektrokimyəvi ilk mənbənin sxemetik təsviri
**Elektroliz** — elektrik cərəyanından keçdikdən sonra elektrodlarda ikinci reaksiyalardan yaranan həll olunmuş maddələrin ayrılmasını təmin edən fiziki-kimyəvi proses. Elektroliz elektrolitdən elektrik cərəyanı keçən zaman elektrodlar üzərində maddə toplanmasına deyilir. Elektrolit elektrik cərəyanı keçirən duz,turşu və qələvi məhluluna deyilir. Elektrolitik dissosiasiya suda neytral molekulların parçalanması zamanı mənfi və müsbət ionların əmələ gəlməsinə deyilir.

**Elektroliz** **qanunu:**Elektroliz zamanı elektrodlar üzərində ayrılan maddənin kütləsi elektrolitdən keçən yükün miqdarı ilə düz mütənasibdir,m=k.q və ya m=kJt.Burada m-elektrodda ayrılan maddənin kütləsi,q- elektrolitdən keçən yükün miqdarı,k isə mütənasiblik əmsalı olub maddənin elektrokimyəvi ekvivalentidir.BS-də ölçü vahidi 1kq/kl-dur. Maddənin elektrokimyəvi ekvivalenti elektrolitdən 1kl yük keçdikdə ədədi qiymətcə elektrodda ayrılan maddənin kütləsinə bərabərdir və maddənin növündən asılı olan sabitdir.Elektrolizdən texnikada müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilir.Məsələn,elektroliz üsulu ilə bir metalın səthi başqa metalın nazik təbəqəsi ilə örtülür(nikelləmə, xromlama, qızıl çəkmə və s.). Bu örtük metalın səthini xarici təsirlərdən (məsələn, korroziyadan)qoruyur.Elektrolizin tətbiqi ilə metallar aşqarlardan təmizlənir, mürəkkəb relyefli iri ölçülü mis örtüklər alınır(qalvanoplastika). Rus alimi B.S.Yakobi 1836-cı ildə qalvanoplastika üsulu ilı Leninqraddakı İsaak kilsəsi üçün içi boş fiqurlar hazırlamışdır.

Həmçinin bax
------------

* Oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları

Mənbə
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Elektroliz*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

* Elektrolizdə gedən proseslər
* Elektroliz
* Elektrodializ
* Elektroflotlaşdırma
Vikipediyada bu təxəllüslü müxtəlif şəxslər haqqında məqalələr var, bax: Kəsəmənli. 

**Fəqam Kəsəmənli**, **Fəhəm Kəsəmənli** (*Fəqam Paşa oğlu Kəsəmənli*; 19 aprel 1932) — Fizika‑riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Sankt‑Peterburq Dövlət Politexnik Universitetinin eksperimental fizika kafedrasının professoru. nobelşünas alim, "Rusiya Federasiyasının ali peşə təhsili fəxri işçisi", "Əməkdar professor". "Əmək veteranı" medalı, "SSRİ ixtiraçısı", "Əməkdə əla nailiyyətlərə görə" ilə təltif olunmuşdur. Paşa bəy Kəsəmənlinin oğludur. Qıraq Kəsəmən kəndindəndir, Gəncə şəhərində anadan olub.

Həyatı
------

Fəqam Kəsəmənli 1932-ci ildə Gəncə şəhərində doğulmuşdu. Əslən Ağstafa rayonunun Qıraq Kəsəmən kəndindəndir. Fəqam bəy 1939-cu ildə məktəbdə oxumağa başlayır. 1942-ci ilin payızında o, ailəsi ilə birlikdə Qazax şəhərinə, 1944-cü ildə isə Bakıya köçür. 1949-cu ildə orta məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) fizika-riyaziyyat fakültəsinin fizika şöbəsinə daxil olur. 

O, ali təhsil almaqla yanaşı, 1952-ci ilin payızından Bakının Sabunçu qəsəbəsindəki 58 saylı axşam məktəbində fizika və riyaziyyat müəllimi işləməyə başlayır. 1954-cü ilin avqustundan Azərbaycan EA Fizika və Riyaziyyat İnstitutunun istilik fizikası laboratoriyasında baş laborant vəzifəsində çalışmağa başlayan tələbə F.Kəsəmənli həmin laboratoriyada diplom işini yerinə yetirir, 1955-ci ilin mayında həmin diplom işini "əla" qiymətlə müdafiə edir, universiteti yetkin bir fizik kimi bitirir.

Ailəsi
------

Fəqam Paşa bəy Kəsəmənlinin oğludur. Azərbaycanın əski bəylərinin nəslindəndir. Ailədə dörd oğuldan ikincisi Fəqam olub.

Təltif və mükafatları
---------------------

* "Əmək veteranı" medalı,
* "SSRİ ixtiraçısı",
* "Əməkdə əla nailiyyətlərə görə",
* "Rusiya Federasiyasının ali peşə təhsilinin fəxri işçisi"

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-01-02.
2. ↑  "Piterli alimlərimizin ağsaqqalı". 2023-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-30.
Bağlanmış ayaqSarğılanmış bağlanmış ayaq
**Ayağın bağlanması** inkişafını dayandırmaq üçün gənc qızların ayağının ağrı verici şəkildə sıx bağlanmasıdır. Bu ənənə Çin imperiyasının beş sülalə və on krallıq dövründə (X və ya XI əsrdə) yuxarı sinif saray rəqqasları arasında əmələ gəlmiş ola bilər, ancaq Sun sülaləsi dövründə yayılıb və axırda ən aşağı sinif istisna olmaqla hər kəs arasında adi hala çevrilib. Ayağın bağlanması statusu göstərmək vasitəsi kimi populyar oldu (varlı ailələrin qadınlarının işləməsinə ehtiyac yox idi və bu qadınlar öz ayaqlarını bağlanmış vəziyyətə sala bilərdilər) və Çin mədəniyyətində gözəlliyin simvolu kimi mənimsənildi.

Tzin sülaləsinin imperatoru Qanqxi 1664-cü ildə ayağın bağlanması adətini qadağan etməyə çalışdı, ancaq uğursuzluğa düçar oldu. 1800-cü illərdə çinli islahatçılar bu ənənəyə qarşı mübarizə apardılar, ancaq ənənənin yavaş-yavaş aktuallığını itirməsi XX əsrin əvvələrində başladı. Bunun səbəbi bir az sosial vəziyyətin dəyişməsi, bir az da ayağın bağlanması əleyhinə edilən kompaniyalar idi. Ayağın bağlanması subyektlərinin çoxunda həyatları boyu davam edən əlilliyə səbəb olur və müasir dövrdə hələ də bəzi yaşlı çinli qadınlar bağlanmış ayaqları ilə əlaqədar əlilliklərlə yaşayır.

Həmçinin bax
------------

* Süni kəllə deformasiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  "Chinese Foot Binding". BBC. 2018-07-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-28.
2. ↑  *Ebrey, Patricia Buckley. '*Cambridge Illustrated History of China (2nd). New York: Cambridge University Press. 2010. 160–161.
3. ↑  *Lim, Louisa.* "Painful Memories for China's Footbinding Survivors". Morning Edition. National Public Radio. 19 March 2007. 23 March 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 January 2015.
**Yəhya Əfəndi Dərgahı** İstanbulda Yəhya Əfəndi tərəfindən qurulmuş bir xanəgahdır. Beşiktaş, Yıldız məhəlləsi, Yəhya Əfəndi çıxmazında yerləşir. Dərgahın fəvvarəsinin kitabəsinə əsasən, qurulduğu tarixin 1538-ci il olduğu təxmin edilir. 1925-ci ildə xanəgahlar bağlandıqdan sonra məscid kimi fəaliyyət göstərməyə başladı.

Xanəgah, məscid, tövhidxana, mədrəsə, hamam, qəbiristanlıq və müxtəlif evlərdən ibarət kompleks xarakterindədir. Zamanla bura müxtəlif yerlər əlavə edilib.

Məzarlıq
--------

Yəhya Əfəndinin vəfatından sonra dərgahın ətrafında bir çox insanların cənazəsi dəfn edilmiş və zamanla böyük bir qəbiristanlığa çevrilmişdir. Qəbiristanlıq buranın böyük bir hissəsini tutur. 19-cu əsrin ikinci yarısında bir çox təriqət mənsublarının, dövlət xadimlərinin, üləma və sülalə mənsublarının dəfn olunduğu bu ərazi Osmanlı yüksək təbəqəsinin qəbiristanlığına, daha sonra isə sultanın ailə qəbiristanlığına çevrilmişdir.

Yəhya Əfəndi Dərgahı Məzarlığında Behbud Xan Cavanşirin Məzarı
Bura da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Daxili İşlər Naziri Behbud Xan Cavanşirin məzarıda yer alır.

1. ↑  Tuba Ruhengiz Dikbıyık, **Yahya Efendi Kabristanı Mezar Taşları**, *Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı*
**Veymandu** (mald. ވޭމަންޑޫ) - yaşayışı olan ada, inzibati baxımdan Maldiv adalarının Txaa atoluna daxildir.

Coğrafi yerləşmə
----------------

Veymandu adası Txaa atoluna daxil olan 66 adadan biridir. Lakkadiv dənizində yerləşən ada ölkənin paytaxtı Male şəhərindən 225 km cənub-qərbdə yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 0 metr hündürlüyə malikdir.

Əhali
-----

2006-cı il məlumatına əsasən Burunidə 928 nəfər yaşayır: 51,7 % kişi və 48,3 % qadın.
Şəhər əhalisinin artım dinamikası:

| 1995 | 2000 | 2006 |
| --- | --- | --- |
| 687 | 763 | 928 |

Əhalinin yaş strukturu: 45,7 — 18 yaşından aşağı; 16,5 % — 19 - 25 yaş arası; 35 % — 26 - 64 yaş arası və 2,8 % — 65 yaş və yuxarı. Savadlılıq səviyyəsi — 96,76 %.
Adada ümumilikdə 472 ev təsərrüfatı vardır ki, hər təsərrüfata 6,3 nəfər düşür. Burada məktəb və regional xəstəxana fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Veymandoo, Maldives Page" (ingilis). Fallingrain Global Gazetteer. 2015-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-13.
2. ↑  "Buruni" (ingilis). Isles: The Provincial Information Management System. 2014-01-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 января 2014.
3. ↑  ALIFUSHI. ISLES[*ölü keçid*]
4. ↑  "Department of National Planning: Statistical Yearbook 2011: Table 3.3: POPULATION BY ISLANDS CENSUS 2000, 2006". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-29.
Orta Qərbi ABŞ
**Orta Qərbi ABŞ** (*ing.* Midwestern United States; həmçinin **Amerikanın Orta Qərbi** və ya sadəcə **Orta Qərb**) —Amerika Birləşmiş Ştatlarının orta-şimal hissəsində yerləşən və ABŞ Siyahıyaalma Bürosu tərəfindən müəyyənləşdirilən iqtisadi rayon. 1984-cü ilə qədər Siyahıyaalma Bürosu tərəfindən rəsmi olaraq **"Şimali Mərkəz bölgəsi"** adlanırdı.

Rayon ənənəvi olaraq müxtəlif şəkildə müyəyyən edilsə də, ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun tərifinə əsasən 12 ştatdan ibarətdir : Ayova, Cənubi Dakota İllinoys, İndiana, Kanzas, Miçiqan, Missuri, Nebraska, Ohayo, Şimali Dakota, Viskonsin. Əhalinin sayına görə İllinoys birinci, Şimali Dakota isə axırıncıdır. ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun 2012-ci il hesabatına əsasən Orta Qərbda 65,377,684 nəfər əhali vardı. Orta Qərb Siyahıyaalma Bürosu tərəfindən iki dairəyə bölünür. Şərq Şimali Mərkəz rayonuna İllinoys, İndiana, Miçiqan, Ohayo və Viskonsin aiddir və bu ştatların hamısı Böyük Göllər rayonunun da tərkibindədir. Qərb Şimali Mərkəz rayonuna Ayova, Cənubi Dakota, Kanzas, Minnesota, Missuri, Nebraska və Şimali Dakota aiddir Ayova, Minnesota və Missuri istisna olmaqla digər ştatlar qismi olsa da Böyük Düzənliklər rayonuna aiddirlər. Rayondakı ən böyük çaylar Ohayo çayı, Yuxarı Missisipi çayı və Missuri çayıdır.

Çikaqo Amerikanın Orta Qərbində əhalisinə görə birinci, ölkədə isə üçüncü şəhərdir. Orta Qərbdəki digər böyük şəhərlər bunlardır (əhali sayına görə) : İndianapolis, Kolumbus, Detroyt, Miluoki, Kanzas Siti, Omaha, Minneapolis, Klivlend, Viçita və Sent-Luis.

İstinadlar
----------

1. ↑  Census Regions and Divisions of the United States Arxivləşdirilib 2020-06-12 at the Wayback Machine U. S. Census Bureau
2. ↑  "History: Regions and Divisions". United States Census Bureau. United States Census Bureau. September 1, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: November 26, 2014.
AIIC
**Sinxron Tərcüməçilərinin Beynəlxalq Assosiasiyası və ya AIIC** (AIIC – *fr.* Association Internationale des Interprètes de Conférence) — 1953-cü ildə təsis edilmişdir. Assosiasiya 100-dən çox ölkədən olan 3000-dən çox üzvü təmsil edir.

AIIC sinxron tərcüməçilərinin yeganə qlobal birliyidir. Assosiasiya yüksək keyfiyyətli tərcümə və peşəkarlığı təmin etmək məqsədi daşıyan, həmyaşıdların nəzərdən keçirilməsi sisteminə əsaslanan ciddi qəbul proseduruna malikdir. Namizədlər ən azı beş il AIIC üzvü olan tərcüməçilər tərəfindən maliyyələşdirilməlidir. AIIC üzvlərindən assosiasiyanın etik kodeksinə və onun peşəkar standartlarına riayət etmək tələb olunur.

Tərəfdaşlıqlar
--------------

AIIC bir sıra beynəlxalq təşkilatlarla (məsələn, Aİ və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ) əlaqə qurur və qeyri-üzvlər də daxil olmaqla, onların bütün tərcüməçiləri üçün iş şəraiti ilə bağlı danışıqlar aparır. AIIC-in məqsədləri tərcüməçilər üçün məqbul iş şəraitini təmin etmək, peşəkar tərcüməni təmin etmək və tərcüməçi peşəsi haqqında ictimaiyyətin məlumatlılığını artırmaqdır. 

AIIC Əfqanıstan qoşunlarında xidmət etmiş tərcüməçilərin uzunmüddətli təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hökumətə təzyiq göstərmək məqsədilə Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyası kimi qüvvələrlə birləşmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Welle (www.dw.com), Deutsche.* "Coronavirus crisis: EU interpreters left in the lurch | DW | 14.06.2020". DW.COM (ingilis). 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-08.
2. ↑  Naissance d'une profession
3. ↑  "AIIC – an inclusive and representative professional body". aiic.net. 2012-01-25. 2020-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-08.
4. ↑  "Code of professional ethics (2018 version)". aiic.net. 2014-02-26. 2020-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-08.
5. ↑  "Open Letter Protecting Translators and Interpreters Worldwide" (PDF). Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyası. 2015-04-01 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 16 yanvar 2017.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Linkedin · Sina Weibo · Twitter |
| Foto, video və audio | YouTube |
| Normativ yoxlama | BNF: 12571552m · GND: 75332-4 · ISNI: 0000 0001 0680 2440 · LCCN: no92025943 · VIAF: 123124350 · WorldCat VIAF: 123124350 |
**Böyük müharibə adası** (*serb.* Велико ратно острво, Veliko ratno ostrvo) — Belqrad sərhədləri daxilində, Kalemeqdan qalasının qarşı tərəfində yerləşən çay yatağında yerləşən ada. Adanın şimalında Venesiya laqunun şərəfinə adlandırılmış məşhur Lido çimərliyi yerləşir. Ada quş koloniyaları ilə zəngindir, bəzi əraziləri təbiət qoruğu statusuna malikdir.

Yerləşməsi
----------

Böyük müharibə adası Belqrad sərhədlərində, Sava çayının Dunayla birləşməsində, sahilə nisbətən yaxın ərazidə yerləşir: Adanın cənub və cənub-qərbində sahil xətti Dunaydan (Novi Beoqrad) və Savadan (Kalemeqdan) cəmi iki yüz metr məsafədə yerləşir.

İnzibati baxımıəndan ada Belqradın Zemun icmasına daxildir. Rəsmi olaraq məskunlaşmamış, ancaq adada tanınmayan şəhərətrafı bir qəsəbə var.

Tarixi
------

Böyük müharibə adası öz adını 16-cı əsrdə almışdır. Möhtəşəm Sultan Süleyman Qanuni 1521-ci ildə Belqradı mühasirəyə aldıqda, bu adada yeniçərilər üçün bir düşərgə saldı. 1806-cı ildə əfsanəvi Karaqeorqiy üsyançı artilleriya yerləşdirdi: buradan 500 serbiyalı yeniçərilər tərəfindən müdafiə olunan Kalemeadanı atəşə tutdu. Karaqeorqi Belqraddan gələn yeniçəriləri dağıtmağı bacardı və Serbiyanın iki rəqib sülaləsindən birini qurdu.

Birinci Dünya müharibəsində Böyük müharibə adası Avstriya-Macarıstan ordusu tərəfindən Belqrada qarşı hücumda körpü başlığı olaraq istifadə etdi.
1948-ci ildə Novi Beoqradın inşası başlayanda şəhər rəhbərliyi yeni şəhərin inşa ediləcəyi Sırmiyanın bataqlıqlarını örtmək üçün onun qumundan və torpaqından istifadə edərək adanın tamamilə məhv edilməsi barədə qərar qəbul etdi. Lakin Dunaydan daim adaya gətirilən allüvial materialların yataqları bunun baş verməsinin qarşısını aldı. Bunun əvəzinə Kiçik Müharibə adası bu məqsədə xidmət etdi və prosesdə təxminən məhv edildi.

Rəsmi olaraq yaşayış olmasa da demək olar ki, on nəfər adanın daxili hissələrdə yaşaması qeyd edilir. Əsasən isti mövsümdə adaya köçən və tərəvəz əkən təqaüdçülərdir. Qışda isə onlar Belqrada qayıdırlar.

2005-ci ildə ada əlamətdar xüsusiyyətlər mənzərəsi olaraq dövlət tərəfindən qoruma altına alındı. 2.11 ha (5.2 akr) mühafizə olunan əraziyə həm Böyük müharibə, həm də Kiçik müharibə adaları daxildir

Mənbə
-----

* *Miloš Bobić.* "Veliko ratno ostrvo" (serb). «Vreme». 4 iyul 2002. İstifadə tarixi: 2019-12-12.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Abdulah Talundžić, Džamije u Beogradu". Most.ba. 7. 7. 2004. 2009-11-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20. 9. 2011..
2. ↑  *Milan Janković.*  Од један до пет - Ратно острво [1 to 5 - War Island]. Politika (Serbian). 16 September 2019.
**Mərasim nəğmələri** — Mərasim nəğmələri iki yerə ayrılır: mövsüm mərasimləri, məisət mərasimləri.

Mövsüm mərasimləri daha çox ilin müəyyən fəsillərində, aylarında keçirilən mərasimlərlə bağlıdır. Məsələn, "Xıdır nəbi" mərasimi, "Kosa-kosa" mərasimi, yağış çağırma və yağış çox yağdığı zaman "Qodu-qodu" mərasimi və s.

Qodu gəldi, dindirin,   

Qodunu ata mindirin.   

Qodu gün çıxartmasa,   

Vurun onu sındırın. 

Məişət mərasimləri insanın doğulması, evlənməsi və vəfat etməsi ilə əlaqədar olan prosesləri əhatə edir. Bu zaman adqoyma, elçilik, nişanlama, xınayaxdı, toy, yaş kimi mərasimlərdə müəyyən məişət mərasim nəğmələrindən istifadə olunur. Məsələn:

Gəlin, gəlin, qız gəlin,   

İnciləri düz, gəlin.   

Yeddi oğul istərəm,   

Sonbeşiyi qız, gəlin.   

  

Quda, gəlmişik sizə   

Hörmət ediniz bizə.  

Bu gecə qız sizdədir   

Sabah aparrıq bizə.

Mənbə
-----

* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri Arxivləşdirilib 2008-01-23 at the Wayback Machine
* Şifahi xalq ədəbiyyatı Arxivləşdirilib 2011-08-07 at the Wayback Machine
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı