recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rıbaçi yarımadası** (Ş.saam. Giehkirnjárga, fin Kalastajasaarento, norv. Fiskerhalvøya) — Rusiyanın şimalında yerləşən yarımada. İnzibati cəhətdən Murmansk vilayətinin Peçenq rayonu ərazisində yerləşir. Barens dənizi və Motovski körfəzinin sahillərində yerləşir. Yarımada öz növbəsində bir platodur. Əsaaən gil, qum, əhəng daşından təşkil olunmuşdur. Ən hündür nöqtəsi 299 metrdir (Eyna). Tundra bitkiləri ərazisində geniş ərazini tutur. Yaxınlıqdan keçən isti Nordkap cərəyanı sayəsində sahilləri qışda donmur.
Cənubunda Srednıy yarımadası yerləşir. Şimaldan isə yarımadanın daxilinə Zubov körfəzi 3,5 km məsafədə daxil olur.

Tarixi
------

Əvvəllər yarımadanın sahil ərazilərində pomorlar balıq ovlayırdılar. XVI əsrdə yarımada Motka adlanırdı. XVII əsrdə isə burada 16 balıqçı düşərgəsi vardı. XVI əsrdən yarımada Rıbaçiy adlandırılır. Holland səyyahı Qyuyqen van Linsxoten 1594-cı ildə yarımadanı gördüyünü ildirmişdir. Stiven Berrou 23 iyun 1576 Rusiyanın şimal sahilləri boyu səyahət edərkən Kiqorda olduğunu yazır. 1555-ci ilə aid gündəlikdə isə Keqor burnunun adını çəkir (hazırda Nemes burnu). burada inkişaf edən yaşayış məntəqəsi vardı ki, buradan Avropaya Rusiya malları daşınırdı. 1826-ci ildə Rusiya imperiyası və Norveç arasında sərhənlərin müəyyənləşməsi ilə əlaqədar anlaşma imzalanır. Yarımada Rusiyaya verilir. Halbuki yarımadada XX əsr əvvəllərində norveçlilərdən və finlərdən ibarət 9 koloniya vardı. Burada ümumilikdə 500 nəfər yaşayırdı.
Yarımadanın qərb hissəsi 1920-1939 cı illərdə Finlandiyaya məxsus olmuşdur. 1939-1940 cı illərdə baş verən SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1939-1940) zamanı yarımada bütünlüklə Sovet tərəfindən işğal edilir. 1941-ci ilin iyul ayında Alman birləşmələri yarımadada görünməyə başlayır. 1944-ci ilin oktyabrında Şimal donanması və SSRİ 14-cü ordusunun həmləsi nəticəsində almanlarım 20-ci dağ ordusu darmadağın edilərək yarımdada azad edilir.

Müharibə bitdikdən sonra güçlü şəkildə silahlaşdırılmış bölgəyə çevrilir. Səbəb isə Norveçin NATO üzvü olması olur. Hazırda hərbi bazalar bağlanmışdır. Yarımada ziyarətçilərin üzünə açılmışdır. 
Yarımadada üç yaşayış məntəqəsi vardır: Zubovka, Sıpnavolok və Vayda-Quba.

Rıbaçiy yarımadası və 1944-cü ilin payızında baş vermiş döyüş Valentin Pikulyanın «Okean Patrulu» kitabında təsvir edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Кольский край в составе Московской Руси (конец ХV — ХVII вв.)". 2022-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-17.
2. ↑  "Murmantoponimləri". 2021-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-17.

Mənbə
-----

* Srednıy və Rıbaçiy yarımadalarının topoqrafik xəritəsi
* Yarımadanın xəritə-sxemi
* *Сергей Груздев* «Исследуем полуостров Рыбачий на „УАЗе" и ATV» Arxivləşdirilib 2017-08-10 at the Wayback Machine
* Rıbaçiy: oradaki torpaq bitir. Fotoreportaj
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Səxavət Məmmədov (dəqiqləşdirmə).

**Səxavət Məmmədov** (tam adı: *Məmmədov Səxavət Heydər Əli oğlu*; 10 aprel 1958, Bakı – 20 yanvar 1990, Bakı) — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

Səxavət Məmmədov 1958-ci ilin 21 aprel tarixində Bakı şəhərində anadan olub. Bakıdakı 4 №-li avtonəqliyyat dəstəsində sürücü işləmişdir. 2 uşağı qalıb. O gecə axşam saat 23-də evə gəlib. Çörək yeyib geri qayıdıb. Daha evə gəlməyib. Səhər maşını Qədirli adına xəstəxananın yanından, «Xəzər» kinoteatrından «Olimp» mağazasına düşən yolda tapılıb. Səxavətin meyidi də Qədirli adına xəstəxanadan tapılıb. Güllələrdən biri böyründən keçərək qarnını parçalamış, digəri isə arxaya baxmağa çalışarkən ağzından dəymiş və dişlərini parçalamışdır. Xəstəxanaya gətiriləndə artıq o, ölübmüş. Digah kənd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* Səməndər, R. Şəhidlər. B.: Gənclik, 1990.- 448 s. Arxivləşdirilib 2022-10-05 at the Wayback Machine
* Qulu Kəngərli, Qara Yanvar şəhidləri. [Məlumat kitabı]. B; Gənclik, 1992. Arxivləşdirilib 2012-10-15 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunmayan 20 Yanvar Şəhidi
**Böyük Britaniya Lordlar palatası** — Böyük Britaniyanın ali qanunverici orqanı. Üzvləri lord titulunu daşıyırlar.

Tərkibi
-------

Lordlar palatasının tərkibi və üzvlərinin sayı dəyişkəndir. Bu palata əsasən irsi əlamət üzrə təşkil olunur. Lordlar palatasının tərkibinin 2/3 hissəsinə yaxınını "perlər" , 1/3 hissəsinə yaxınını isə ömürlük "perlər" təşkil edir. Bundan başqa palatanın tərkibinə daxildir: anqlikan kilsəsinin 26 ruhani lordu, kral tərəfindən ömürlük təyin olunan 20 "apelyasia lordu" mülki işlər üzrə ölkənin ali məhkəmə instansiyaları və Şotlandiya və İrlandiya lordları tərəfindən seçilən onlarla şəxs. Hazırda lordların əksəriyyəti maliyyə qruplaşmalarının və iri fimaların nümayəndələridir. Lakin kasıb lorlar da olur. Lordların arasında 2 kommunist olmuşdur, lordlardan 1-i hətta qəssab olmuşdur.

Lordlar palatasında lord-kansler sədrlik edir. Palatada kvormu 3 lordun iştirakı təmin edir.İclaslar özünü tənzimetmə əsasında keçirilir. Böyük Britaniyada İcmalar palatasında dəfələrlə lordlar palatasının ləğv edilməsi və ya onun yenidən təşkil olunması haqda məsələ qaldırılmış, lakin hər dəfə müvəffəqiyyətsiz olmuşdur.

9 may 2012-ci il tarixində keçirilmiş iclasda iştirak edən Kraliça Lordlar Palatası üzvlərinin gələcəkdə seçkilərlə təyin olunacağını bildirdi.

Mənbə
-----

* "XARİCİ ÖLKƏLƏRİN DÖVLƏT VƏ HÜQUQ TARİXİ" Polis Akademiyası.
* "Mühazirələr toplusu" Polis Akademiyası
* "Xarici Ölkələrin Konstitusiya Hüququ" Çirkin. 2000
* "Müasir Ölkələrin Dövlət və Hüquq Tarixi" M.Məlikova, E.Nəbiyev

İstinadlar
----------

1. ↑  Acts of Union 1800. 1800.
2. ↑  "İngiltere'de Kraliçe'den tarihi adım" (türk). www.cnnturk.com. 11 may 2012 tarixində arxivləşdirilib.
Ayğır.
**Ayğır** — yetkin erkək at. Cinsi yetişkənliyinə bir il-ilyarımlıqda çatır, lakin döllük məqsədilə 3 yaşından istifadə olunur. Bir mövsüm ərzində hər ayğıra əl üsulu ilə cütləşdirmədə 35–40, ilxıda cütləşdirmədə 20–25, süni mayalandırmada 500-dək madyan ayrıla bilər. Cavan ayğıra cütləşmək üçün birinci il normanın yarısı qədər, ikinci ildən isə tam norma ilə madyan ayrılır. Yaxşı yemlənən və düzgün istifadə olunan ayğırı 16–18 il cütləşdirmək olar. Döl götürmək üçün, adətən, cins ayğırlardan istifadə edilir. Damazlığa yaramayan ayğır 2–3 illikdə axtalanıb işlək at kimi istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ајғыр // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 193.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Ayğır*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Update on sheath cleaning, with how-to video link

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 119312902 · GND: 4024379-5 · LCCN: sh85127284 · NDL: 00572646 |
**Bakı şəhər və xalq məktəblərinin şagirdlərinə yardım cəmiyyəti** — 1907-ci ilin aprel ayında yaradılmış qeyri hökumət xeyriyyə təşkilatı.

Yaradılması və fəaliyyəti
-------------------------

1907-ci ilin aprel ayında yaradılmışdır. Cəmiyyətin məqsədi Bakı şəhər və xalq məktəblərinin ehtiyacı olan şagirdlərini geyim, yemək və mənzillə təmin etmək, onlara tibbi yardım göstərmək, valideynləri işdə olan şagirdləri gündüzlər sığınacaqla təmin etmək idi. 1919-cu ilin yayında cəmiyyət uşaq evlərinin yaradılması ilə məşğul olmuşdur. 7–8 türk və 5 rus məktəbi nəzdində uşaq evləri təşkil edilmişdi. Onların böyük həyətləri, geniş mətbəxləri var idi. Tədris ili başlanarkən cəmiyyət məktəblərdə isti səhər yeməkləri təşkil etmiş, həmçinin imkansız şagirdlərə dövlət hesabına dəftərxana ləvazimatının verilməsi, xalq məktəblərində xeyriyyəçilik tədbirlərinin həyata keçirilməsi, dərman alınması ilə məşğul olmuşdur. Cümhuriyyəti Hökuməti cəmiyyətin səmərəli fəaliyyət göstərə bilməsi üçün ona yaxından kömək göstərmişdir. Cəmiyyət azərbaycanlı məktəblilərin səmərəli istirahətində, savadlanmasında, sağlamlıqlarının qorunmasında, onlara milli-mənəvi dəyərlərin aşılanmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra cəmiyyət öz fəaliyyətini dayandırmışdır.

Üzvləri
-------

İdarə heyətinin üzvləri:

* İ.Qasımov
* Hənəfi Terequlov
* İsa bəy Aşurbəyov

Həqiqi üzvləri — Əmir Aslanov, İ.Axundov, B.Aşurbəyov, İ.Aşurbəyov, M.Əsədullayev, A.Babayev, A.Vəlibəyov, D.Vəzirov, M.Hacıbababəyova, R.Hacıbababəyova, M.Hacıbəyova, B.Qayıbov, K.Kazımov, M.Mahmudbəyov, A.Mehdiyev və b. idilər.

Həmçinin bax
------------

* Bakı Müsəlman qadın xeyriyyə cəmiyyəti

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I cild, Bakı, "Lider Nəşriyyat", 2004, s. 237
**Rştuni** (*erm.* Ռշտունի) — Rştunik bölgəsini idarə edən qədim erməni zadəgan sülaləsi.

Mənşə
-----

İddiaya görə, sülalə Urartu hakimi I Rusasın nəslindən gəlirdi, lakin Movses Xorenlinin "*Ermənistan tarixi*" əsərinə görə, Rştuni Süni sülaləsinin bir qolu idi.

Tarixi
------

Sülalənin ilk bilinən üzvü təxminən 330-cu ildə anadan olan Mənuçöhr Rştuni idi. Qardaşı Zora və şahzadə Vaçe Artsruni ilə birlikdə Ermənistan çarı Tirana qarşı üsyan qaldırmışdır. Çar iki ailənin də məhv edilməsini əmr etmiş, lakin Savasp Artsruni və Tacat Rştuni sağ qalmışdır.

VII əsrin əvvəllərində sülalənin ən əhəmiyyətli üzvü və aparıcı siması Feodor Rştuni idi. O, 638-ci ildən 655-ci ilə qədər Ermənistan mərzbanı və sonradan çarı idi. O, Ermənistanı Bizans və ərəblərdən qorumağa çalışırdı. Sasani imperatorluğunun süquta uğramasından sonra 642-ci ildə müsəlmanların Ermənistana hücumları başlamışdır. Nəticədə, Feodor xəlifə tərəfindən Dəməşq şəhərinə sürgün edilmişdir. Bundan sonra sülalə tarixi əhəmiyyətini itirir, Arstrunilərin vassalı olur və 656-cı ildə irsi torpaqları olan Bznuniki Mamikonyanlara itirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Тер-Саркисянц А. История и культура армянского народа с древнейших времен до начала XIX в. М.: Издат РАН, 2008. С. 180
2. ↑  "Мовсес Хоренаци, История Армении в трех частях. Книга Вторая". www.armeniaonline.ru (rus). 2020-01-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 iyul 2021.
3. ↑  *Buzand, Favstos.* Ermənistan tarixi. 2021-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-25.
4. ↑  "Династии и цари Армении - Краткие сведения | Вне Строк". vstrokax.net (rus). 2020-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 iyul 2021.

Əlavə oxu
---------

* Рене Груссе, Ru de L'Armenia de origines à 1071, Париж, 1973, ISBN 2-228-27130-6
**Namiq Əsgərov** — Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun 2007–2020-ci illərdə müavini, II dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri.

Həyatı
------

Namiq Əli oğlu Əsgərov 1954-cü ilin dekabr ayının 18-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi qurtardıqdan sonra Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olmuşdur. 1976–1981-ci illərdə BDU-nun hüquq fakültəsini bitirdikdən sonra təyinatla Respublika prokurorluq orqanlarına işə qəbul olunaraq 26 Bakı komissarı (Səbail) rayon prokurorluğunun stajoru təyin edilmişdir.

Daha sonra N. Əsgərov Bakı nəqliyyat prokurorunun köməkçisi vəzifəsi üzrə stajoru, müstəntiqi, Azərbaycan nəqliyyat prokurorunun ümumi nəzarət üzrə köməkçisi, Bakı şəhər prokurorluğu ümumi nəzarət şöbəsinin prokuroru, Sosial və iqtisadi sahələrdə qanunların icrasına nəzarət şöbəsinin prokuroru, Təşkilat-nəzarət şöbəsinin prokuroru, Baş Prokurorluğun Təşkilat-nəzarət idarəsinin böyük prokuroru vəzifələrində işləmişdir.

27 dekabr 2000-ci il tarixdən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İcra Aparatının Hüquq mühafizə orqanları ilə iş şöbəsinin böyük referenti, həmin şöbənin müdir müavini vəzifələrində çalışmış, 14 mart 2005-ci il tarixdə köçürülmə qaydasında Azərbaycan Respublikasının Baş Prokuroru yanında Korrupsiyaya qarşı mübarizə idarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 aprel 2007-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorunun müavini təyin edilib. II dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri ali xüsusi rütbəsindədir. 2020-ci il mayın 21-də prezidentin sərəncamına əsasən tutduğu vəzifədən azad edilib.

Azərbaycan Respublikasının Baş Prokurorluğu Kollegiyasının üzvüdür, Azərbaycan Respublikasının Baş Prokurorluğunda Müsabiqə komissiyasının sədridir, "Prokurorluq işçilərinin sosial müdafiəsi və maddi təminatları məsələlərinin həlli üzrə komissiyası"nın sədridir, "Prokurorluq orqanlarında uzunmüddətli xidmətə görə üstəlik haqq verilməsi üçün əmək stajını müəyyən edən komissiya"nın sədridir, "Azərbaycan Prokurorluğu" jurnalının baş redaktorudur.

Ailəlidir, iki övladı var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-12-18.
2. ↑  "İlham Əliyev Rüstəm Usubovu mükafatlandırdı". 2022-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-21.
**Rüştü Paşa** (*türk.* Rüştü Paşa; 1872, Ərzurum, Ərzurum vilayəti – 13 iyul 1926, İzmir) — Türk əsgəri və siyasətçisi.

Hərbi fəaliyyəti
----------------

1893-cü ildə hərbi məktəbi artilleriya zabiti kimi bitirdi. Balkan müharibələrində iştirak etdi. Birinci Dünya müharibəsində Artilleriya Korpusu komandirliyində və 9-cu Qafqaz bölmə komandirliyində xidmət etdi. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində 3-cü Qafqaz Bölmə komandiri vəzifəsini icra etdi. 1921-ci ildə Sakarya meydan döyüşündən sonra general-mayor rütbəsinə yüksəldi və Paşa oldu.

İlk öncə 9-cu Qafqaz Bölmə Komandirliyinə və daha sonra isə 9-cu Korpusun Komandirliyinə təyin edilmişdir. Bu vəzifəni icra edərkən 1923-cü ilin avqust ayında Ərzurumun millət vəkili seçildi. Xalq Partiyası parlament qrupunda iştirak etdi. İzmir sui-qəsdində iştirak etdiyi üçün 13 iyul 1926-da edam edildi.

Medal və təltifləri
-------------------

* "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası)

Mənbə
-----

* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 29.

### İstinadlar
**Sulduz Mahmud bəy oğlu Rüstəmov** — tarixçi, Mirzə Vəli bəy Baharlının nəslindəndir.

Həyatı
------

Sulduz Mahmud bəy oğlu Rüstəmov 1912-ci ildə anadan olmuşdur. Cabbar bəy Vəlibəyovun açdığı I Baharlı kənd məktəbində oxumuş, ilk təhsilini ondan almışdır. O, Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Tarix fakültəsini bitirmişdir.

Sulduz Rüstəmov bir müddət Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyində işləmiş, AEA Respublika Əlyazmalar Fondunda (indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu) elmi işçi (1952-1957), elmi katib (1957-1969) vəzifələrində çalışmışdır.

Sulduz Rüstəmov 1969-cu ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Sulduz Rüstəmov Azərbaycan tarixşünaslığında dəyərli araşdırmalar aparmış, əlyazmalar əsasında Azərbaycan tarixini tədqiq etmişdir

Sulduz Rüstəmov 50-dən çox elmi əsərin müəllifidir. Onun "Qarabağ tarixinə dair daha bir əsər", "Bakıxanovun yeni əlyazması", ""Gülüstani-İrəm"in rus dilinə tərcüməsi haqqında yeni faktlar", "Azərbaycan tarixçisi Mirzə Camalın naməlum bir əlyazması", "Hacı Seyid Əbdülhəmidin "Şəki xanları və onların nəsli" əsərinin yazılma tarixi haqqında", "Gəncə xanlığının tarixçisi Şeyx İbrahim Qüdsi Gəncəvi", "Tarixi sənədlər", "Lənkəran və Talış tarixi haqqında nadir bir əlyazması" və s. əsərləri Azərbaycan tarixşünaslığında qiymətli tədqiqatlar sırasındadır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Cabbar bəy Vəlibəyov və davamçıları. Bakı, 2014

Mənbə
-----

* Əlyazmalar İnstitutu-50. Bakı, 2000
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Cabbar bəy Vəlibəyov və davamçıları. Bakı, 2014
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Əlişəkər bəy nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Mirzə Vəli bəy ocağı (sələfləri, xələfləri). Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Xanlar xanı Bayram xan (sələfləri, xələfləri). Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı).Tanınmış tarixçi-alim Sulduz Rüstəmov. "Vedi inform" qəzeti, 04-10 aprel 2014-cü il, № 12 (55)

Həmçinin bax
------------

* Baharlı oymağı
* Vəliyevlər
* Əlişəkər bəy Baharlı
* Bayram xan Baharlı
* Əbdürrəhim xan Baharlı
* Bayramxan bəy Baharlı
* Mirzə Vəli bəy Baharlı
* İbrahim bəy Baharlı
* Mirzə İsmayıl bəy İbrahim bəy oğlu Vəliyev (Baharlı)
* Mirzə İsmayıl bəy və bu nəslin görkəmli övladları Arxivləşdirilib 2013-03-17 at the Wayback Machine
* I Baharlı kəndi
* Cabbar bəy Vəlibəyov adına I Baharlı kənd tam orta məktəbi
*
Bir Boeing 777-300 modelli təyyarənin eniş dəsti
**Eniş dəsti** — Aviasiya sahəsində təyyarənin yerə enməsini asanlaşdıran qurğuya (adətən bu təkər olur) deyilir. Eniş dəstinin qapıları təyyarə havaya qalxdıqdan sonra enənə kimi bağlı vəziyyətdə saxlanılır.

Ümumi baxış
-----------

Aviasiyada eniş qurğuları təyyarələrin taksi hərəkətini etməsini, yerə enməsini və yerdən qalxmasını təmin edən mexaniki sistemlərdir. Eniş qurğuları ümumiyyətlə təkərlidir, ancaq eniş və ya qalxma həyata keçirdəcəyi əraziyə görə təkərlər, kirşələr və xizək olmaqla müxtəlif növlərin fərqli birləşmələri mövcuddur. Təyyarənin eniş qurğusunun tipi mühəndislər tərəfindən hava gəmisinin hansı məqsədli və necə uçuş pistlərində hərəkət edəcəyinə görə müəyyənləşdirilir. Bərk səthlərdə (uçuş-enmə zolağı, yol, gəmi göyərtəsində) uçuş həyata keçirdəcək təyyarələr eniş şok əmici sistemlər ilə təchiz edilmiş təkərli eniş dəstindən istifadə edir, müasir dövrdə bir çox təyyarədə təkərli eniş dəsti mövcuddur, amma qarlı səthlərə və suya eniş və ya qalxma həyata keçirən təyyarələr də vardır və onlar xizəklər və ya kirşələr ilə təchiz edilirlər. Eniş dəsti təyyarənin ən ağır hissələrindən biridir, təyyarənin ağırlığının 7% -i qədər ola bilərlər, lakin adətən ümumi ağırlığın 4-5 faizi civarında olurlar.

Həmçinin bax
------------

Üç təkərli eniş dəsti
Habsburq monarxiyasının bayrağı
**Habsburq monarxiyası** — Habsburqlar sülaləsinin Avstriya budağının hakimiyyəti altında olan konqlomerat dövlətlərin qeyri-rəsmi adı.

Adətən Avstriya ersherosqu I Ferdinandın 1526-cı ildə Çexiya və Macarıstan taxtlarını ələ keçirməsindən 1804-cü ildə Avstriya imperiyasının yaranmasına qədər olan dövrlə əlaqəli olaraq istifadə olunur. "Habsburq monarxiyası" termini də 1276-cı ildən (Avstriyada Habsburg hakimiyyətinin başlanğıcı) 1918-ci ilə qədər (Avstriya-Macarıstanın süqutu) qədər geniş mənada istifadə edilə bilər. 1804-cü ilə qədər Habsburqların hakimiyyəti altındakı ərazilər vahid rəsmi ada malik deyildi.

Habsburg imperatorluğu, İspaniya, İspaniya Hollandiyası, Franş-Konte, Lombardiya, Neapol krallığı, Siciliya, Sardiniya və İspaniyanın Amerikan mülkləri də daxil olmaqla Müqəddəs Roma İmperatoru V Karl hakimiyyəti altındakı dövlət qurumlarının məcmusuna istinad etmək üçün geniş istifadə olunur. Habsburq sülaləsindən olan monarxlar da 1439–1806-cı illərdə Müqəddəs Roma İmperatoru idilər. (1740–1745-ci illər istisna olmaqla).

Ədəbiyyat
---------

* Steed, Henry Wickham et al. A short history of Austria-Hungary and Poland ( (ing.)). — 1914.
**Engelsberq dəmir zavodu** (*isv.* Engelsbergs bruk) İsveçin Vestmanland əyalətindəki Faqersta bələdiyyəsindəki bir kənddir. 1681-ci ildə Per Larsson Qullenhuk (1645-1706) tərəfindən inşa edilmiş və 1700-1800-cü illərdə dünyanın ən müasir dəmirqayırma fabriklərindən birinə çevrilmişdir. 1993-cü ildən bəri YUNESKO-nun dünya irsi mirası olaraq siyahıya alınmışdır.

Adı
---

Engelsberq dəmir zavodu əvvəllər Englika adlanırdı. Englika Almaniyada anadan olmuşdur, 14-cü əsrdə Engelsberqdə dəmir istehsalına başladı.

Tarixi
------

Bölgədə dəmir istehsalının tarixi ən az 13-cü əsrə aiddir. Yerli kəndlilər həm filizi qazır, həm də primitiv sobalardan istifadə edərək dəmir istehsal edirdilər. 16-cı əsrin sonlarında Engelsberqdə daha müasir istehsal üsulları tətbiq olundu və sonrakı onilliklərdə istehsal həcmi əhəmiyyətli dərəcədə artdı.

Təsviri
-------

Mühafizə olunan binalara malikanə ev, müfəttişin evi, partlayıcı soba ilə əritmə evi daxildir.

UNESCO Dünya İrsi Mirası
------------------------

Engelsberq dəmir zavodu YUNESKO-nun Dünya İrsi Mirasıdır. Zavod 1993-cü ildə bu siyahiyə daxil edilmişdir. YUNESKO-nun şərhləri bunlar idi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| İsveçin üstün dərəcəli dəmir istehsalı, 17-18 əsrlərdə bu sahədə lider oldu. Bu sayt, bu növ İsveç dəmir işlərinin ən yaxşı qorunan və ən tam nümunəsidir. | "|

Qaleriya
--------

* Qanadları olan malikanəQanadları olan malikanə
* Bağ tərəfdən malikanəBağ tərəfdən malikanə
* Qərb qanadıQərb qanadı
* İki şlak daş qüllələrİki şlak daş qüllələr
* DəmirxanaDəmirxana
* Köhnə zavodKöhnə zavod
* Axel Conson qrupunun arxiv sənədləriAxel Conson qrupunun arxiv sənədləri
* Yeni zavodYeni zavod
* OcaqlarOcaqlar
* Anbar və partlayıcı sobaAnbar və partlayıcı soba
* Köhnə anbarKöhnə anbar
* Engelsberq dəmir yolunda açıq olan yeganə yolEngelsberq dəmir yolunda açıq olan yeganə yol

Həmçinin bax
------------

* La Santisima Trinidad de Parana
* Talampaya Milli Parkı
* Oqasavara adaları
* Okinoşima adası
* Darien Milli Parkı

İstinadlar
----------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database. 2017.
2. ↑  Engelsberg Ironworks.
3. ↑  "Världsarvet Engelsbergs bruk" (Isveç dili). ekomuseum.se. 2019-04-08 tarixində arxivləşdirilib.
4. 1 2  "Engelsberg Ironworks" (İngilis). unesco.org. 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  "Sweden" (İngilis). unesco.org. 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* UNESCO təsviri
* Rəsmi veb sayt
Voyager Qızıl Plastinkası
 Voyager Qızıl Plastinkasının Qutusu
**Voyacer qızıl plastinkası** — 1977-ci ildə Voyacer 1 kosmik gəmisində kosmosa göndərilən müxtəlif informasiyalar yığımından ibarətdir. Burada Yer sivilizasiyası haqqında dolğun informasiya, şəkillər və musiqi parçaları vardı. Voyacer-1-in 40.000 il sonra 17.6 işıq ili uzaqlıqda olan AC+79 3888 ulduzuna çatması gözlənilir.

İçindəkilər
-----------

Amerikalı astronom Karl Saqanın hazırladığı plastinkanın içərisində 116 şəkil, 55 dildə müxtəlif salamlama və diləklər və 27 musiqi parçası vardı. Həmçinin BMT başçısı Kurt Valdhaym və ABŞ prezidenti Cimmi Karterin səsli mesajları əlavə olunmuşdur. Voyacer qızıl plastinkasının içərisinə 27 melodiya daxil olunmuşdur. Bu melodiyalardan biri Kamil Cəlilovun balaban ilə çaldığı "Muğam" adlanan kompozisiyadır.

Material
--------

Plastinka qızılla örtülmüş misdən düzəldilmişdir. Plastinkanın qutusu alüminiumdur ve tam saflaşdırılmış uran-238 izotopu ilə örtülmüşdür. Uran-238-in yarım parçalanma periodu 4.51 milyard ildir. Plastinkanı ələ keçirdən mümkün varlıqlar uranın radioaktiv parçalanmasından yaranan elementlərə olan nisbətinə baxaraq plastinkanın yaşını təyin edə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Voyager - Interstellar Mission". 2009-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-22.
2. ↑  "AZƏRBAYCANDA BALABAN SƏNƏTİNİ ÖYRƏNƏN AMERİKALININ İNDİ 80 TƏLƏBƏSİ VAR (Balaban ustadı Babaxan Əmirovun dedikləri)". mediaforum.az (Azerbaijani). 14 May 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 May 2014.
3. ↑  "Azerbaijani Music Selected for Voyager Spacecraft". 2011-11-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-19.
4. ↑  "Azerbaijani mugham sent out to outer space 32 years ago". 2012-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-19.
5. ↑  "Voyager - Spacecraft - Golden Record - Sounds of Earth". NASA. 2017-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-25.

Xarici keçidlər
---------------

* **Voyager Golden Records Azərbaycan muğamı** sayt — YouTube
**Cared Tristan Padaleki** ABŞ aktyoru. Aktyorun 2005-ci ildə çəkildiyi "Fövqəltəbii" serialı ona məşhurluq gətirmişdir. Bundan başqa o, "Mum evi", "Gilmor qızları", "13-cü cümə" və "Ağlayan canavar" kimi filmlərdə də çəkilmişdir. "Fövqəltəbii" serialındakı tərəf müqavili Ceneviyev Kortes ilə evlidir.

Həyatı
------

Cared Tristan Padaleki 1982-ci il 19 iyul tarixində Texasda anadan olub. Əslən o, polyakdır, çünki ata tərəfdən babası polyak idi. Onun özündən böyük qardaşı Rayan və kiçik bacısı Meqan var. 12 yaşında aktyorluq dərsləri götürməyə başladı. 1999-cu ildə 17 yaşındaykən aktyorluq debütünü etdi, lakin ona əsl şöhrət gətirən "Fövqəltəbii" serialı oldu. Serialda o, fövqəltəbii hadisələri araşdıran ovçu Sem Vinçesterin rolunu canlandırmışdır. 2010-cu ildə o, aktrisa Ceneviyev Kortez ilə ailə həyatı qurdu. 2012-ci ildə böyük oğlu Tomas, 2013-cü ildə kiçik oğlu Şeperd dünyaya gəldi.

Filmografiya
------------

| İl | Filmin adı | Rol | Qeydlər |
| --- | --- | --- | --- |
| 1999 | *A Little Inside* | Matt Nelson |  |
| 2000 | *Silent Witness* | Sam | TV Film |
| *Gilmor Qızları* | Dean Forester | 2000–2005 |
| 2001 | *ER* | Paul Harris |  |
| 2002 | *A Ring of Endless Light* | Zachary Gray | TV Film |
| 2003 | *Young MacGyver* | Clay MacGyver |  |
| *Cheaper by the Dozen* | Bully |  |
| 2004 | *Flight of the Phoenix* | Davis |  |
| *New York Minute* | Trey Lipton |  |
| 2005 | *Cry Wolf* | Tom |  |
| *Mum Evi* | Wade |  |
| *Fövqəltəbii* | Sam Winchester | Baş Rol 2005-indiyədək |
| 2007 | *ROOM 401* |  | Host |
| 2008 | Thomas Kinkade's Home for Christmas | Thomas Kinkade | Baş Rolda |
| 2009 | *13-cü cümə* | Clay Miller |  |
**Kəraçi tarixi** Pakistanın Sind bölgəsində təbii liman var idi və əvvəllər Sindi qəbilələrinə aid yerli balıqçı tərəfindən balıqçılıq limanı olaraq istifadə edilmişdir. Arxeoloji qazıntılar, Tunc dövründən bəri limanın əhəmiyyətini göstərən Hind vadisi sivilizasiyasına gedən bir dövrü aşkar etdi. Banbhor liman şəhəri bölgədə əhəmiyyətli bir ticarət mərkəzi rolunu oynayır və eranın başlanğıcında qurulmuşdu, Liman Krokola, Morontobara limanı və Hind-Yunan Baktriya Krallığının dəniz limanı Barbarikon kimi yunanlar tərəfindən müxtəlif adlarla qeyd edilmişdir. (bəzi Yunan mətnlərinə görə Ratya və Ramya). Ərəblər isə bunu Debal limanı kimi tanıyırdılar, Məhəmməd bin Qasımın fəth qüvvəsini eramızdan əvvəl 712-ci ildə Sində (Cənubi Asiyanın qərb küncünə) apardığı yer idi. Banbhora yaxın, müasir Kəraçidə. Manora adasının yaxınlığında ilk müasir liman şəhəri 19-cu əsrin sonlarında İngilis müstəmləkəsi Rac dövründə quruldu.

Tarixi
------

Qədim Kəraçi 1830-cu illər
Kəraçinin qədim adları arasında: Krokola, Barbarikon, Nava Nar, Rambaq, Kurruk, Karak Bander, Auranqa Bandar, Minnaqara, Kolaçi, Morontobara, Kolaçi ya Qot, Banbhor, Debal, Barbarice və Kraçi var

Yunanlar bu yeri bir çox adla qeyd etdilər: Krokola, İskəndərin Hind Vadisində etdiyi planından sonra Babil üçün bir donanma hazırlamaq üçün düşərgə qurduğu yer; Morontobara və Baktriya səltənətinin limanı olan Barbarikon.

Debal və Bhanbhor, müasir Kəraçi şəhərinin yaxınlığında qurulmuş qədim liman şəhərləri idi. Skifo-Parfiya dövrünə aiddir və eramızın 8-ci əsrində ərəblərin ixtiyarına keçməzdən əvvəl Hindu Buddist krallıqları tərəfindən idarə edilmişdir. 13-cü əsrdə tərk edilmişdi. Eramızın 727-ci ilə aid bölgədəki ən qədim məscidlərdən birinin qalıqları hələ də şəhərdə qorunub saxlanılır.

İndiki Kəraçi şəhəri, Bəlucistan və Makran bölgələrindən olan Bəluc tayfaları tərəfindən məşhurlacaq bir şəkildə "Kolaçi" olaraq quruldu və bu ərazidə kiçik bir balıqçılıq icmasını yaratdı. Orijinal icmanın nəsilləri hələ də Kəraçi limanının yaxınlığında yerləşən Abdullah Qat adasında yerləşən ərazidə yaşayırlar. Sind Moğol inzibatçısı Mirzə Qazi Bəy, Tatta şəhərləri də daxil olmaqla, (Makran sahili və İndus deltası kimi bölgələrdən ibarət) sahil Sindinin inkişafı üçün kredit götürülmüş ilk tarixi şəxsiyyətlərdən biri idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Infiltration by the gods". 2017-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-03.
2. ↑  "DAWN – Features; August 8, 2002". Dawn.Com. 8 August 2002. 25 October 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 February 2014.
3. ↑  "Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future". 2022-08-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-03.
4. ↑  "A gazetteer of the province of Sindh". 2022-08-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-03.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Bayramov Söhrab Səfəralı oğlu (Bayram Təbrizli-Marağalı)** — şərqşünas-alim.

Həyatı
------

Bayram Təbrizli-Marağalı 31 oktyabr 1944-cü ildə Ağcabədi rayonunda anadan olub. Ulu babası XVIII əsrin ortalarında Cənubi Azərbaycanın Tufarqan şəhərindən Qarabağa gəlmişdir. Bayram Təbrizli-Marağalının uşaqlığı Ağdam rayonunun Şelli kəndində keçmişdir. 1961-ci ildə Ağdam şəhər 2 saylı orta məktəbini bitirmiş və 1963-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin "Ərəb filologiyası" bölməsinə daxil olmuşdur. 1963-cü ildən 1965-ci ilə qədər Belorusiyada hərbi xidmətdə olduğuna görə Bakı Dövlət Universitetini 1971-ci ildə bitirmişdir. Universitetdə oxuduğu illərdən Əbülfəz Elçibəy ilə dost olmuş və Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunda birlikdə çalışmışlar. Əbülfəz Elçibəyin məsləhəti ilə Nəsrəddin Tusinin "Şərh-əl-işarat" əsərinin "Məntiq" bölməsini tərcümə etmişdir. 1977-ci ildən Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunda işləyən şərqşünas alim Bayram Təbrizli-Marağalı hazırda Bakı şəhərində yaşayır və ədəbi fəaliyyətini davam etdirir.

Əsərləri
--------

1. Oğuzlar. Bakı: Nurlar, 2004, 64 səh.
2. Elçi Bəy. Bakı: Nurlar, 2005, 64 səh.
3. Turan. Bakı: Nurlan, 2008, 40 səh.

Mənbə
-----

* "Yaşamım". Türküstan qəzeti. № 13(91). 20 aprel 2008-ci il.
**Herman Van Rompöy** (nid. Herman Achille Van Rompuy, tələffüzü [ˈɦɛɾmɑn vɑn ˈɾɔmpœy]  ( dinlə); d. 31.10.1947) — belçikalı siyasətçi, Avropa Şurasının ilk daimi və uzunmüddətli dövr üçün seçilən sədri. Xristian demokrat flamand partiyasından 30 dekabr 2008-ci ildən 25 noyabr 2009-cu ilədək Belçikanın 66-cı baş naziri.

Avropa Şurasının Sədri
----------------------

Lissabon sazişinədək Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin baş nazirləri rotasiya qaydasında 6 ay ərzində Avropa Şurasının sədri vəzifəsini tuturdular. Bəzən Van Rompöyün vəzifəsi səhvən Avropa İttifaqının Prezidenti və ya Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti kimi də təqdim edilir, lakin birinci vəzifə hələ ki, mövcud deyil, ikincisi isə Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin hökumətləri tərəfindən rotasiya qaydasında 6 ay müddətinə icra edilir.

Avropa Komissiyasının Sədri (*ing.* President of the European Commission) və Avropa Parlamentinin Sədri (*ing.* President of the European Parliament) vəzifələrinin ingilis dilindəki adlarında istifadə edilən *President* sözü Azərbaycan dilinə məhz "sədr" kimi tərcümə edilir. Bu səbəbdən Herman Van Rompöyün daşıdığı vəzifənin (*ing.* President of the European Council) Avropa Şurasının Sədri şəklində tərcümə edilməsi qanunauyğundur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Herman Van Rompuy". Britannika Ensiklopediyası. 2014-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-30.
2. ↑  "İlham Əliyevin və Avropa İttifaqının prezidenti Herman Van Rompeyin görüşü olmuşdur". 2020-11-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-16.
3. ↑  "Azərbaycanın və Avropa İttifaqı Şurasının prezidentləri mətbuata bəyanatlarla çıxış etmişlər". 2020-11-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-16.

Həmçinin bax
------------

* Avropa Şurası
* Avropa İttifaqı

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Herman Van Rompöy*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Herman van Rompöyün şəxsi veb-saytı (nl)
* Avropa Şurasının veb-saytında prezidentin səhifəsi Arxivləşdirilib 2013-10-31 at the Wayback Machine
* Rəsmi Feysbuk səhifəsi
* Herman Van Rompöy Tvitterdə
**Sətəm Məhəmməd Abdel Rəhman əs-Suqami** (*ərəb.* سطام السقامي‎; 28 iyun 1976, Ər-Riyad – 11 sentyabr 2001) — Səudiyyə terrorçusu, təyyarə qaçıran, 11 sentyabr 2001-ci il terror aktını həyata keçirən 19 intiharçı-terrorçudan biri. Dünya Ticarət Mərkəzinin şimal qülləsinə koordinasiyalı hücum nəticəsində çırpılan American Airlines reys 11 təyyarəsini qaçıran beş nəfərdən biri.

Suqami Əl-Qaidə tərəfindən cəlb olunanda hüquq tələbəsi idi. O, başqa təyyarə qaçıran Məjed Moqed ilə birgə Əl-Qaidəyə qoşuldu və onunla Əfqanıstana getdi. Orada 11 sentyabr terror hücumlarına qatılmaq üçün seçildi. 2001-ci ilin aprelində ABŞ-yə gəldi.

Öncəki həyatı və təhsili
------------------------

Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyad anadan olan Suqami, Kral Səud Universitetinin hüquq fakültəsində oxuyurdu. Orada Əl-Qaidə tərəfindən ehtimal olunan keçmiş tələbə yataq otağı yoldaşı Məjed Moqed ilə birlikdə cəlb olundu. Onlar İbn əl-Şeyx əl-Libi tərəfindən təşkil edilən Kabil yaxınlığındakı böyük bir təhsil müəssisəsi olan Haldenə gəldilər. 2000-ci ilin noyabr ayında ikisi də Bəhreyndən İrana keçdilər.

Hücumlar
--------

10 sentyabr 2001-ci ildə Suqami Bostondakı Milner otelində Mərvan əl-Şəhhi, Fayez Bənihəmməd və Mohand əl-Şəhri ilə birgə ortaq otaq icarəyə götürdü.

Hücum günü Suqami 11-ci təyyarədə Səudiyyə Ərəbistanı pasportundan istifadə edərək uçuş üçün qeydiyyatdan keçdi. Loqan Beynəlxalq Hava Limanında, baqajının əlavə yoxlanmasını tələb edən və sərnişin təhlükəsizliyi məntəqəsində əlavə yoxlamadan azad edən CAPPS kompüter sistemi tərəfindən seçildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Aviation Security System and the 9/11 Attacks - Staff Statement No. 3" (PDF). 9/11 Commission. 2008-05-28 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-01-23.
2. ↑  "9/11 Commission Report (Chapter 1)". July 2004. 2008-05-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-23.

| ⛭11 sentyabr terror aktları icraçıları |
| --- |
| Amerika Hava Yolları reys 11 | 
* Məhəmməd Atta
* Sətəm əs-Suqami
* Valid əl-Şəhri
* Vail əl-Şəhri
* Əbdüləziz əl-Öməri

 |
| Yunayted Hava Yolları reys 175 | 
* Mərvan əl-Şəhhi
* Fəyaz Bənihəmməd
* Mohand əl-Şəhri
* Həmzə əl-Hamdi
* Əhməd əl-Həmdi

 |
| Amerika Hava Yolları reys 77 | 
* Hani Hanjour
* Khalid al-Mihdhar
* Majed Moqed
* Nawaf al-Hazmi
* Salem al-Hazmi

 |
| Yunayted Hava Yolları reys 93 | 
* Ziyad Cərrah
* Ahmed al-Nami
* Saeed al-Ghamdi
* Ahmed al-Haznawi

 |
| Digər şübhəlilər | 
* Rəmzi bin əl-Şibh
* Mohammed al-Qahtani
* Zacarias Moussaoui
* Mushabib al-Hamlan
* Zakariya Essabar
* Ammar al-Baluchi
* Walid bin Attash
* Khalid al-Zahrani
* Fawaz al-Nashimi
* Richard Reid
* Ali Abd al-Rahman al-Faqasi al-Ghamdi
* Abderraouf Jdey

 |
**Herodot** (*yun.* Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς: *Hērodotos Halikarnāsseus*; təq. e.ə. 484, Halikarnas[d] – təq. e.ə. 425) — qədim yunan tarixçisi.

O "Tarix" əsərinin müəllifidir. Yunan tarixçisi Herodot Əhəmənilər imperiyasına daxil olan xalqlardan bəhs edərkən Azərbaycanın şimalında Kaspilərin adını çəkir. Herodot bəşəriyyət tarixi boyunca ilk tammiqyaslı tarix traktatının müəllifidir. Onun "Tarix" əsərində yunan-fars müharibələri və həmin dövrün xalqlarının adət-ənənələri və yaşayışı təsvir edilir. Herodotun işləri antik mədəniyyət üçün böyük qiymətə malik idi. Siseron onu "tarixin atası" adlandırırdı.

Həyatı
------

Herodot Kiçik Asiyada, əhalisi dorilərdən ibarət olan Halikarnas şəhərində dünyaya gəlmişdir. Herodot gəncliyində zülmkar Liqdamidaya qarşı mübarizə aparan partiyaya aid idi. Buna görə onu təqib edirdilər. Buna görə qaçaraq Samos şəhərində yaşamış, daha sonra isə uzunmüddətli səyahətə çıxmışdır. O Babilistan, Assuriya, Misir, Kiçik Asiya, Şimali Qara dəniz, Peloponnesdən Makedoniya və Frakiyaya qədər Balkan yarımadasını gəzib dolandı. E.ə 446-cı ildə Herodot Afinaya gəldi. Burada o Periklin yaxın dairəsiylə yaxınlaşdı. Bu vaxt "Tarix" kitabının böyük hissəsi artıq yazılmışdı. Belə ki, Herodot kitabdan bəzi hissələri afinalılar üçün oxuyurdu. O, e.ə. 425-ci ildə dünyasını dəyişmişdir.

"Tarix" əsəri
-------------

* I Kitab — Klio
* II Kitab — Yevterpa
* III Kitab — Taliya
* IV Kitab — Melpomena
* V Kitab — Terpsixora

Ədəbiyyat
---------

* Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
* Adil Əsədov. Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008.

İstinadlar
----------

1. 1 2  **(not translated to mul)*, *(not translated to mul)** Vikipediya (çd.). / red. 2001.

Xarici keçidlər
---------------


Vikisitatda ***Herodot*** ilə əlaqədar sitatlar var.

* Herodot. Tarix (9 kitabda): I kitab Arxivləşdirilib 2013-01-22 at the Wayback Machine, II kitab Arxivləşdirilib 2013-01-22 at the Wayback Machine, III kitab, IV kitab Arxivləşdirilib 2013-01-22 at the Wayback Machine, V kitab, VI kitab, VII kitab, VIII kitab, IX kitab.
**Hüseyn Abbas oğlu Bayramov** — dilçi, filologiya elmləri doktoru (1970), professor (1970)

Həyatı
------

Bayramov Hüseyn Abbas oğlu 1916-cı ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. 1935-ci ildə Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunu, 1948-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun indiki (APU) dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir.

### Vəfatı

4 noyabr 1982-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

### Pedaqoji fəaliyyəti

Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutununda baş elmi işçi, 1960-82-ci illərdə Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutunun (indiki Dillər Universiteti) Azərbaycan dilçiliyi kafedrasında dosent, professor və kafedra müdiri işləmişdir. Müasir Azərbaycan dilinin sintaksisinə və frazeologiyasına dair tədqiqatların müəllifidir.

Əsərləri
--------

* Müasir Azərbaycan dilində tabesiz mürəkkəb cümlələr, Bakı, 1960
* Azərbaycan dili frazeologiyasının əsasları, Bakı, 1978

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı. 2002. səh. 64. ISBN 5-8066-1468-9.
**Erməni xəstəliyi** (və ya **periodik xəstəlik** və ya **Yerevan xəstəliyi** və ya **nevropatiyasız irsi ailə amiloidozu** və ya **ailəvi Aralıq dənizi qızdırması**; digər adları: Ceynuey-Mozental paroksizmal sindromu, periodik peritonit, Reymann sindromu, Siqal-Mamu xəstəliyi) — nadir genetik irsi xəstəlik, özünü periodik residiv serozitdə və amiloidozun inkişafında göstərir. Özünü əsasən ulu babaları Aralıq dənizi sahillərində yaşamış xalqların nümayəndələrində (sonradan harada yaşamasından asılı olmayaraq), xüsusilə ermənilərdə, yəhudilərdə, ərəblərdə, ancaq 6% digər millətlərin nümayəndələrində göstərir.

### Simptomları və nəticələri

Erməni xəstəliyi angedoniya, böyrəklərin sıradan çıxmasını və laktozanı qəbul etməmə yaradır.

Həmçinin bax
------------

* Amiloidoz

Mənbə
-----

* Periodik xəstəliklər Arxivləşdirilib 2010-02-18 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "ПЕРИОДИЧЕСКАЯ БОЛЕЗНЬ. Медицинская справочная". 2010-02-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-28.
2. ↑  *В. В. Петровский*: Большая Медицинская Энциклопедия, Издательство «Советская Энциклопедия», Третье издание, Том 19, с.67, столб 181, Москва, 1982 год
**Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixi kökləri və müasir dövr** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərən "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı tərəfindən çap olunmuş kitab. Kİtabın müəllifi tarix elmləri namizədi Füzuli İsmayılovdur.

Kitabda Ermənistanın təcavüzü nəticəsində yaranmış Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tarixi kökləri araşdırılıb. Hələ XVII əsrdən, xüsusilə XVIII əsrdən başlayaraq Rusiya imperiyasına arxalanmaqla ermənilərin Azərbaycan torpaqları hesabına öz dövlətlərini yaratmaq sahəsindəki fəaliyyəti, erməni ideoloqlarının çarizmin Azərbaycanda müstəmləkəçilik planları və geosiyasi maraqlarının həyata keçirilməsində iştirakı faktlar əsasında göstərilib.

Qarabağ probleminin geosiyasi tarixi köklərinin tədqiqi münaqişənin yaranması səbəblərini və mahiyyətini, böyük dövlətlərin bu problemə marağına dair izləri monoqrafiyada hərtərəfli araşdırmağa imkan verib.

Kitabda Azərbaycanı ikiyə bölən müqavilələrin mətnləri də öz əksini tapıb.

Kitabın redaktoru AMEA-nın müxbir üzvü Yaqub Mahmudov, rəyçiləri isə tarix elmləri doktoru, professor P.Darabadi, siyasi elmlər namizədi, dosent K.Məmmədov, tarix elmləri namizədi, dosent F.Əhmədovadır.

Kitab Azərbaycan Təhsil Nazirliyinin 20.06.2008-ci il tarixli qərarı ilə dərs vəsaiti kimi təsdiq edilib.

Mənbə
-----

* "Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixi kökləri və müasir dövr" Arxivləşdirilib 2010-02-27 at the Wayback Machine
**Oktyabr İnqilabı adına park** — Rostov-na-Donu şəhərində yerləşən parklardan biri. Şəhərin mərkəzində, Teatralnı meydanı yaxınlığında qərarlaşır. Əhali arasında əsas istirathət yerlərindən biridir.

Tarixi
------

Park ilk dəfə 1926-cı ildə Rostov-na-Donu və Naxçıvan-na-Donu şəhərlərinin arasında park zonası kimi salınmışdır. Sonrakı inkişaf mərhələsi 1928-ci ildən başlayır. Bu il Naxçıvan-na-Donu Rostov şəhərinə birləşdirilir.

Park artıq 1970-ci illərdə şəhər əhalisinin sevimli istirahat güşəsinə çevrilir. Parkda idman meydançaları, atraksionlar, uşaq istirahət yerləri, kafe və müstəüil köşklər vardır. Parkın kənarları və daxili ilə piyada yolları vardır. Burada mini-futbol, peytbol və s idman növləri ilə məşğul olmaq üçün xüsusi yerlər belə ayrılmışdır. Parkın sahəsi ümumilikdə 17 hektara çatır.

Parkta çoxlu sayda heykəltaraşlıq abidələri vardır. Onlar arasında Pyotr və Fevroni heykəlləri, 56-cı Orduya həsr olunmuş Memarial abidə və Şöhrət alleyasını göstərmək olar. Parkın ən görməli yerlərindən biridə süni göldür. Burada çoxlu sayda su quşlarınl görmək olar. Misal:Flaminqo və tovuzquşu.

Park hazır ki, adını 2000-ci illərdə almışdır. Bu zaman onun genişdirilməsi və bərpası həyata keçirilmişdir. 2002-ci ildə «Şum-Qad Lend» atraksion şəhərciyi quraşdırılmışdır. 2016-cı ildə parktda bütün Rusiya ərazisində üçüncü olan «Bir səma» adını daşıyan çarx quraşdırılmışdır. Qış ayları kabinalarda istilik sistemi təmin edilir. Hər seans 12 saat davam edir.

Bu parkta müəyyən yığıncaqlar toplanılır hətta mütləvi gəzintilər təşkil edilir. Hər il parkı 1,2 mln nəfər ziyarət edir. Park yaxınlığında yerləşən Teateralnaya meydanında «Atlanta» fəvvarəsi vardır. Fəvvarənin müəllifi Yevgeni Viktoroviç Vuçetiçdir.

* Fotoqalereya
* 
* 
* 
*

Mənbə
-----

* Parkın rəsmi saytı
* «Oktyabr İnqilabı adına park»
* Rostov-na-Donu şəhərinin görməli yerləri. Oktyabr İnqilabı adına park

İstinadlar
----------

1. ↑  "Oktyabr İnqilabı adına park". 2021-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-07.
2. ↑  "Oktyabr inqilabı adına park". 2017-02-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-07.
3. ↑  Фонтан «Атланты» (Ростов-на-Дону) Arxivləşdirilib 2019-02-22 at the Wayback Machine (rus.)
"SuperTux" adlı platforma oyunu.
**Platforma oyunu** və ya **platformer** (ing. *platformer game*, *platformer*) — əsas məqsədi, oyunçunun (personajın) vizual mühitdə bir nöqtədən o biri nöqtəyə yerdəyişməsi olan video- və ya kompüter oyun janrı və action oyunlarının subjanrı (yarım janrı). Platform oyunlarını çox zaman sadələşmiş şəkildə platformer və ya "hoppan və qaç" kimi də adlandırırlar. Oyun prosesinin əsasını, öz məqsədinə çatmaq üçün səviyyələri keçmək və ya düşmənlər üzərində qələbə çalmaq üçün platformlarda hoppannmaq, pilləkən, nərdivanlara qalxmaq və ya sallanmaq, əşyalar yığmaq, divardan atdanmaq, göydə sıçramaq və ya sürüşmək, toplardan atəş açmaq, tramplin və ya batutda hoppanmaq kimi tələblər təşkil edir. Səviyyələr və ətraf mühit düz olmayan ərazilərə və asılmış platformlar müxtəlif səviyyələrə malik olduğundan personajdan (oyunçudan) onları keçib hərəkət etməsi üçün xsusi qabiliyyətlər tələb edir. Hoppanmaqları, tullanmaqları tam avtomatlaşdırılmışdır. Məsələn, The Legend of Zelda seriyasından olan 3D-oyunları kimi oyunlar bu janrın çərçivəsindən kənara çıxır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "What is a Platform Game? | 10 Design Types & Video Game Examples". iD Tech. Retrieved 2021–03–29."
**Suxoy Su-6** (rusca: Сухой Су-6), Suxoy şirkəti tərəfindən istehsal edilmiş SSRİ mənşəli hücum təyyarəsidir. Təyyarə İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində yaradılmış olub çeşidli səbəblərə görə istehsalına başlanılmamışdır. Təyyarə kütləvi istehsala buraxılmamışdır, bunu baxmayaraq təyyarənin konstrukturu Pavel Suxoya bu işinə görə 1-ci dərəcəli Stalin mükafatı verilmişdir.

Texniki xüsusiyyətləri (Suxoy Su-6)
-----------------------------------

*Mənbə*

Ekipaj: 2

Uzunluq:9.24

Qanad eni: 13.5 m

Hündürlük: 3.89 m

Qanad sahəsi: 26 m²

Boş çəkisi: 4,000 kq

Mühərrik: 1 ədəd Şvetsov M-71F ulduz tipli mühərrik

Silahlar:
2 ədəd 37 mm-lik NS-37 top

2 ədəd 7.62 mm-lik ŞKAS pulemyotu

1 ədəd 12.7 mm-lik UBT pulemyotu

400 kq bomba

İstinadlar
----------



1. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2007-04-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-12.
2. ↑  Shavrov V.B. (1994). Istoriia konstruktskii samoletov v SSSR, 1938-1950. Mashinostroenie. ISBN 5-217-00477-0.
**Qafqaz ilankölgəsi** (*lat.* Ferula caucasica) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin çətirkimilər fəsiləsinin i̇lankölgəsi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısna göre növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, prioritet növüdür. Regional IUCN Statusu: VU D2.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir, gövdənin boyu 50 sm-dir. Kökətrafı yarpaqları enli-rombvaridir, üçərbölümlüdür, son ayaları bölünmüş iti dişciklidir, uzunluğu 2 sm-dir. Ləçəkləri sarı, uzunsov-yumurtavaridir, çılpaqdır, uzunluğu 2,5 mm-ə yaxındır. Kənarları qanadlı olan meyvələri nisbətən nazikdir. Mərkəzi çətir qısasaplaqlı, 4-9 şüalıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvəvermə may ayında olur. Kserofit bitkidir, aşağı dağ qurşaqlarında, quru dərələrdə bitir. Kərəvüzkimilərin Ferula caspica, Bupleurum exaltatum, Daucus carota, Scandix pecten-veneris, Astrodaucus orientalis növləri ilə birgə assosiasiyada qeydə alınmışdır.

Yayılması
---------

Bozqır yaylasında yayılmışdır. (Ağdaş rayonu), Kiçik Qafqazın şimal hissəsi (Samux rayonu — Bozdağ silsiləsi), Kür-Araz ovalığı (Qobustan qayaları).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər və iqlimdir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Populyasiyaları təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17139582
* GBIF: 3639135
* iNaturalist: 438860
* IPNI: 842229-1
* IUCN: 200170
* Plant List: kew-2808365
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:842229-1
* Tropicos: 1702714
* WFO: wfo-0000686499

 |
**Erməni quşarmudu** (*lat.* Sorbus armeniaca) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin quşarmudu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Türkiyədə, Asiyada, Qafqazda, Rusiyada, Ukraynada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Kol və ya alçaqboylu ağacdır. Yarpaqları yumurtavarı, ellipsvarı və ya uzunsov ellipsvaridir. Üstdən tünd yaşıl və çılpaq, altdan bozumtul və ya ağ rəngli, sıx keçətükcüklüdür. Yan damarlarının sayı 9-10 cütdür, onlar yarpağın altında aydın seçilir. Çiçək qrupu çoxçiçəklidir. Kasacığın kənarları sivri üçbucaq şəkillidir. Ləçəkləri ağ, yumurtavarıdır. Meyvələri 1,0-1,2 sm uzunluğunda, 0,8-1,1 sm enində olub, oval və ya dairəvidir, tək-tək və ya 3-7 ədədi birlikdə qalxanlarda toplanmışdır. Yetişmiş meyvələri qırmızı olub, quruduqda göyərir. May-iyun aylarında çiçək açır, sentyabr-oktyabrda meyvələri yetişir.

Ekologiyası
-----------

Orta və yüksək dağlıq qurşaqlarda dəniz səviyyəsindən 1500-2300 m hündürlüklərdə daşlı-qayalı yamaclarda, arid seyrək meşəliklərdə və kolluqlar arasında yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxcıvan MR-da Ordubad rayonunun Nürgüt kəndi ətrafındakı seyrək meşəlikdə palıd, yemişan, alma, armud, zirinc və s. növləri ilə birlikdə və ya tək-tək, Şahbuz rayonunun Biçənək ərazisində yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17237949
* Wikispecies: Hedlundia armeniaca
* EoL: 635312
* GBIF: 3012307
* GRIN: 447792
* IPNI: 741631-1
* IRMNG: 11076429
* Plant List: rjp-2603
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:741631-1
* WFO: wfo-0000996389

 |