**Albert Şpeer** (*alm.* Albert Speer‎; 19 mart 1905[…], Manhaym, Almaniya Federativ Respublikası – 1 sentyabr 1981[…], London)) — Üçüncü Reyxin əsas arxitektoru, silahlandırma və hərbi sənaye naziri. Nürnberq prosesində mühakimə olunmuşlardan biri.

Həyatı
------

Albert Şpeer 19 mart 1905-ci ildə Almaniya İmperiyasının Mannhaym şəhərində anadan olmuşdur. 1923-cü ildə atasının istəyi ilə Karlsruhe şəhərində memar kimi təhsil alıb. 1924-cü ildə Münhen şəhərinin texniki univertsitetinə daxil olur. 1925-ci ildə təhsilini Berlində davam etdirir. 1928-ci ildə diplom aldıqdan sonra universitetdə assistent kimi çalışmağa başlayır. 1930-cu ildə ilk dəfə universitetdə Adolf Hitlerin nitqini eşidir. Bu nitq daha öncələr siyasətlə heç məşğul olmayan Şpeerə çox güclü təsir edir. 1931-ci ilin yanvarında Şpeer NSDAP-yə üzv olur və Mannhaymda müstəqil memar kimi fəaliyyət göstəməyə başlayır. 1932-ci ildə NSDAP-dən ilk inşaat sifarişini alır. 1933-cü ilin mart ayında Jozef Göbbelsdən Təşviqat Nazirliyinin binasının yenidənqurmasını aparma tapşırığı alır. Hitler Şpeerin təşkilatçılıq istedadından xəbərdar idi. O, Şpeeri öz əsas memarı olan Paul Troostun assistenti təyin edir və ona Reyxskantslayın (Reyx dəftərxanasının) binasının yenidənqurmasını tapşırır. Qısa vaxt ərzində Şpeer Hitlerin inamını qazanır. O NSDAP-nin küləvi mitinqlərinin təşkili və planlaşdırılmasında yaxından iştirak edirdi. 1933-cü ildə Nürnberqdə keçirilən partiya qurultayında xüsusi işıq effektlərindən istifadəni təşkil edir. 1934-cü ildə Troostun ölümündən sonra, Şpeer Hitlerin əsas memarı təyin edilir. O, çoxlu sayda vacib layihələrin müəllifi olur. 1937-ci ildə Parisdə keçirilən dünya sərgisində Almaniyanın pavilyonunu təşkil edir. Burada Şpeer Nürnberq partiya qurultayının təşkilinə görə Qran-pri və pavilyonun təşkilinə görə qızıl medal alır. Elə həmin ildəcə, Hitler Şpeeri Berlin və digər Almaniya şəhərlərinin yenidənqurulması üzrə baş müfəttiş təyin edir. 1938-ci ildə Hitler ona NSDAP-nin qızıl nişanını təqdim edir. Şpeerə Berlini yenidən Alman Reyxinin əsl paytaxtına çevirmək tapşırığı verilir və 1938–1939-cu illərdə o yenidənqurmanın baş planını hazırlamağa başlayır. Şpeerin layihələrini gözdən keçirən Hitler ona hüdudsuz maliyyə dəstəyi ayrılmasını tələb edir. İkinci dünya müharibəsi başladıqdan sonra belə Şpeer öz işinə davam edir, amma daha çox hərbi məqsədli binaların layihələrini hazırlayır. 1941-ci ildə qərbi Berlin seçki dairəsindən Reyxstaqa deputat seçilir və 1945-ci ilə qədər bu vəzifədə qalır. 1941-ci ildə SSRİ ilə müharibə başladıqdan sonra hərbi sənaye naziri olan Frits Todtdan Ukraynada olan silah fabriklərinin və dəmir filizi emalı zavodlarının yenidənqurması prosesini aparması tapşırığını alır. 15 fevral 1942-ci ildə Todt aviaqəzada həlak olur. Bundan sonra, Şpeer Hitler tərəfindən silahlandırma və hərbi sənaye naziri təyin edilir. O, həmçinin su və elektrik enerjisi üzrə Reyxin baş müfəttişi vəzifəsinə təyin edilir. Nazir kimi Şpeer bütün hərbi iqtisadiyyata cavabdeh idi. O, hərbi sənayeni total hərbi iqtisadiyyata çevirməyə müvəffəq olur. Alman infrastrukturunun tam dağılmasına və mütəffiqlərin tez-tez bombalamalarına baxmayaraq Şpeer silah istehsalını yüksək səviyyəyə çatdırır. Şpeerin təşkilatında konsentrasiya lagerlərində yaşayan yəhudilərdən və dustaqların əməyindən geniş istifadə olunurdu. Görünür buna görə onun təşkilatı Henrix Himmler və onun SS təşkilatı ilə sıx əlaqədə idi. 1942-ci ilin 2 sentyabrında Şpeerin rəhbərlik etdiyi müxtəlif təşkilatlar cəmləşdirilərək silahlandırma və hərbi sənaye nazirliyi adı altında birləşdirilir. 1944-cü ildə Şpeer bərk xəstələnir və yaz ayı üçün olan işlərini yerinə yetirə bilmir. Şpeer Hilerə xammalı və istehsal qüvvəsinin getdikcə azaldığını və müharibəni saxlamaq lazım olduğunu deyir, amma Hitler Şpeerin xəbərdarlıqlarına məhəl qoymur. 1944-cü ilin 20 iyulunda Hitlerə təşkil edilmiş sui-qəsddə onun da iştirakının olmasına şübhə edilir. Belə ki, bu sui-qəsd haqqında tapılmış sənədlərdə yeni yaradılacaq hökumətdə Şpeerin də adı hallanırdı, amma Şpeer bu məsələdən xəbərsiz olduğunu bildirmişdi. 1945-ci ildə artıq məğlubiyyətin yaxın olduğunu görən Hitler Şpeerə bütün alman torpaqlarının yandırılmasını əmr edir. Şpeer isə bunun əleyhinə çıxaraq Almaniyanın bununla daş dövrünə qayıdacağını bildirir. 1945-ci ildə Hitler əleyhinə yeni sui-qəsd təşkil edilir. Bu dəfə də məsələdə Şpeerin iştirakından şübhələnirlər, amma sübutlar yenə olmur. Müharibədən sonra o, mütəffiqlər tərəfindən həbs edilir və Nürberq məhkəməsində hərbi cinayətkar kimi mühakimə edilir. Albert Şpeer məhkəmədə özünü təqsirli saydığını bildirir. 1946-cı ildə Nürnberq beynəlxalq məhkəməsi tərəfindən Şpeer törətdiyi cinayətlərə görə 20 il müddətində azadlıqdan məhrum edilir. Cəzasını Berlin-Şpandau həbsxanasında çəkib. Dəfələrlə ailəsi və yaxınları tərəfindən əfv edilməsi ilə bağlı istəklərin olmasına baxmayaraq, SSRİ-nin etirazı üzündən əfv edilməyib. 1966-cı ilin 30 sentyabrında azadlığa buraxılır. 1981-ci ildə Londona səfəri zamanı vəfat etmişdir.

Xarici Keçidlər
---------------

* Şpeer haqqında veb sayt Arxivləşdirilib 2010-09-03 at the Wayback Machine- İngiliscə

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Albert Speer // Encyclopædia Britannica (ing.).

Mənbə
-----

* 

| ⛭Nasist Partiyası |
| --- |
| Rəhbəri | Anton Dreksler (1919–1921)  • Adolf Hitler (1921–1945)  • Martin Borman (1945) |  |
| Tarixi | Adolf Hitlerin hakimiyyətə gəlişi  • Pivə qiyamı  • Qəhvəyi ev  • Denasifikasiya  • Fövqəladə Qanun (1933)  • Almaniya Fəhlə Partiyası  • Nasional Sosialist Proqram  • Nasizm  • Uzun bıçaqlar gecəsi  • Nürnberq qurultayı  • Büllur gecə  • Hücum bölükləri  • Tule Cəmiyyəti |
| Nəşrləri | *Völkischer Beobachter*  • *Das Schwarze Korps*  • *Das Reich*  • *Innviertler Heimatblatt*  • *Arbeitertum*  • *Der Angriff*  • *Panzerbär* |
| Görkəmli üzvləri | Artur Aksman  • Hyuston Stüart Çemberlen  • Kurt Dalyuge  • Rixard Valter Darre  • Rudolf Dils  • Karl Dönits  • Ditrix Ekart  • Adolf Eyxman  • Hans Frank  • Roland Fraysler  • Vilhelm Frik  • Valter Funk  • Yozef Gebbels  • Herman Görinq  • Ernst Hanfştenql  • Rudolf Hess  • Reynhard Heydrix  • Henrix Himmler  • Rudolf Höss  • Ernst Kaltenbrunner  • Robert Ley  • Yozef Mengele  • Konstantin fon Noyrat  • İoahim fon Ribbentrop  • Ernst Röm  • Alfred Rozenberq  • Bernhard Rust  • Fritz Todt  • Baldur fon Şirax  • Artur Zeys-İnkvart  • Albert Şpeer  • Qreqor Ştrasser  • Otto Ştrasser  • Yulius Ştrayxer  • Kozima Vaqner |
| Törəmələri | Qara Cəbhə (Ştrasserizm) / Alman Sosial Birliyi  • Alman İmperiya Partiyası  • Almaniya Nasional Demokrat Partiyası  • Sosialist Reyx Partiyası  • NSAFP/AO |
| Əlaqəli | Horst-Vessel mahnısı  • Milli Siyasi Təhsil İnstitutları  • Nasist Almaniyası  • Hitleryugend  • Nasist irqi siyasəti  • SS |


| ⛭Nürnberq prosesində təqsirləndirilən şəxslər |
| --- |
| Ölüm hökmü alanlar | 
* Martin Borman (qiyabi) • Herman Görinq (intihar edib) • Frits Zaukel • Artur Zeys-İnkvart • Alfred Yodl • Ernst Kaltenbrunner • Vilhelm Keytel • İoahim fon Ribbentrop • Alfred Rozenberq • Hans Frank • Vilhelm Frik • Yulius Ştrayxer

 |
| Həbs cəzası alanlar | 
* Rudolf Hess • Karl Dönits • Konstantin fon Neyrat • Erix Reder • Valter Funk • Baldur fon Şirax • Albert Şpeer

 |
| Bəraət qazananlar | 
* Frans von Papen • Hans Friçe • Yalmar Şaxt

 |
| Qərar qəbul edilməyib | 
* Qustav Krupp • Robert Ley

 |
| Təqsirləndirilən şəxslərinsiyahısına salınıblar, lakin məhkəməqarşısında cavab verməyiblər | 
* Martin Borman (itkin düşüb) • Qustav Krupp (səhhətinə görə) • Robert Ley (intihar edib)

 |
| 
* Category Kateqoriya

 |