recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nune Sarkisyan** (*erm.* Նունե Սարգսյան, 26 mart 1954, İrəvan) — erməni sənət tarixçisi və müəllifi. O, Ermənistanın keçmiş prezidenti Armen Sarkisyanın həyat yoldaşı və Ermənistanın keçmiş birinci xanımıdır.

Həyatı
------

Nune Sarkisyan 1954-cü il martın 26-da İrəvanda anadan olub. İrəvan Dövlət Universitetinin Roman-german dilləri fakültəsini bitirib. O, Matenadarandakı Mesrop Maştots adına Qədim Əlyazmalar Elmi-Tədqiqat İnstitutunda işləyib. London Universitetinin Goldsmiths Kollecini incəsənət tarixi yönündə magistri dərəcəsi üzrə bitirmişdir. Sotheby İncəsənət İnstitutunda incəsənətşünaslıq ixtisası almışdır. Daha sonra Londonun Vestminster Kollecində rəssamlıq və rəsmxət üzrə təhsilini davam etdirib.

1978-ci ildə Armen Sarkisyanla ailə həyatı qurub. Onun Vardan və Hayk Sarkisyan adlı iki oğlu, üç nəvəsi var.

Fəaliyyəti
----------

O, müasir incəsənət, mədəniyyət və musiqi xadimləri haqqında Ermənistanda, ABŞ-da, Avropanın müxtəlif ölkələrində dərc olunmuş bir çox məqalə və resenziyaların müəllifidir. O, bir çox sərgilər, eləcə də müxtəlif konsert salonlarında klassik musiqi konsertləri təşkil edib.

Nune Sarkisyan UNİCEF tərəfindən uşaq hüquqlarının fövqəladə müdafiəçisi təyin edilib.

### Yaradıcılığı

Universitet illərindən uşaqlar üçün incəsənət, musiqi və mədəniyyətlə bağlı məqalələr, nağıl və hekayələr yazmaqla məşğuldur. Erməni, rus və ingilis dillərində iyirmidən çox uşaq kitabının müəllifidir. Onun nağılları təkcə şərqi erməni və qərbi erməni dillərində deyil, həm də müxtəlif dialektlərdə çap olunub. Onun Keçəl Kirpi kimi nağıllarından bəziləri Dövlət Kukla Teatrında, Tzuk Mzuk isə Karapet Kukla Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulub.

Mükafatlar
----------

### Xarici mükafatlar

* İtaliya İtaliya — "İtaliya qarşısında xidmətlərə görə" ordeninin Böyük Cəngavər Xaçı (25 iyul 2018-ci il)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Galstyan, Hrant.* "Արմեն Սարգսյանի ավագ որդին Հայաստանում հաշվառում չունի, բայց ՀՀ քաղաքացի է. պարզաբանում". Hetq (erməni). 5 February 2018. ․․․Արմեն Սարգսյանի կինը գրանցված է Նունուֆար Սարգսյան անունով․․․
2. ↑  *admina.* "Writer and ambassador's wife Nouneh Sarkissian on her journey from Soviet Armenia to London". Aniarc (ingilis). 2018-01-18. İstifadə tarixi: 2023-11-11.
3. ↑  "Le onorificenze della Repubblica Italiana".

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 1249820111 · LCCN: nb2017002166 · VIAF: 17148631557930412670, 3746164298395308630008 · WorldCat VIAF: 17148631557930412670, 3746164298395308630008 |
Buqanda — Uqanda daxilində Bantu krallığı. Baqanda krallığı, Buqanda Uqandanın paytaxtı Kampala da daxil olmaqla, Buqandanın Mərkəzi Bölgəsini əhatə edən müasir Şərqi Afrikadakı ənənəvi krallıqların ən böyüyüdür. 14 milyonluq *Baqanda* (*tək Muqanda;* tez-tez sadəcə kök söz və sifət olan *Qanda* adlandırılır) Uqanda əhalisinin təxminən 26,6%-ni təmsil edən ən böyük Uqanda bölgəsini təşkil edir.

Tarixi
------

XIII əsrdə Şərqi Afrikada (Uqanda), Viktoriya gölünün şimal-qərb sahilində Yaranmış Buqanda dövləti XIX əsrin ortalarında çiçəklənmə dövrünü yaşayırdı. Bu dövrdə Buqanda Unyoqo və Ankole dövlətlərini özünə tabe etmişdir. Əhalisi, başlıca olaraq, əkinçiliklə məşğul olurdu. Sənətkarlıq yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. Buqanda dövlətinin ictimai həyatında kahinlər mühüm yer tuturdu. Buqanda hakimi(kabaka) həm də ali hərbi rəis, ali hakim və kahin hesab olunurdu. Bütün torpaqlar onun sərəncamında idi. 1890-cı ildə Buqanda dövləti İngiltərənin müstəmləkələrinə daxil edildi, 1900-cü ildən bu dövlət Uqanda protektoratının əyalətinə çevrildi. 1962-ci ildə Uqanda istiqlaliyyət qazandıqdan sonra Buqandaya müəyyən muxtariyyət verildi. 1967-ci ildə seperatçıların qiyamı yatırıldıqdan sonra Buqanda unitar Uqandanın vilayətinə çevrildi. Uqandanın 1995-ci ildə qəbul edilmiş yeni konstitusiyasına əsasən Buqanda vilayətində irsi ali hakim institutu ləğv edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 12 April 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 May 2018.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. V cild. Bakı,2014. səh.41

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | GND: 4088611-6 · LCCN: n80128734 · NKC: ge1011707 · VIAF: 132524890 · WorldCat VIAF: 132524890 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Afrika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Uqanda ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Rusiya Elmlər Akademiyası** (abbr. *REA*, *rus.* Российская академия наук, abbr. *РАН*) — Rusiyada təbiət və ictimai elmlərdə fundamental tədqiqatlar aparan aparıcı elmi təşkilat, dövlət elmlər akademiyası. Akademiyanın əsas vəzifəsi təbiətin, cəmiyyətin, insanın inkişafı barədə, həmçinin Rusiyanın texnoloji, iqtisadi, sosial və mənəvi inkişafına dəstək olacaq biliklərin əldə edilməsini təmin edən fundamental tədqiqatların təşkil etməkdir. Rusiya Elmlər Akademiyası Rusiya Federasiyasının Konstitusiyasının 44-cü maddəsinə görə dövlət elmlər akademiyası formasında olan vacib konstitusiya-ictimai qeyri-kommersiya təşkilatıdır.

Akademiyanın 1000 elmi institutu, 50 min elmi işçisi, 860 həqiqi üzvü, 1113 müxbir üzvü, 715 akademiyasının professoru vardır.

Rəhbərlik
---------

* Gennady Krasnikov — Rusiya Elmlər Akademiyasının Prezidenti (2022).

Ədəbiyyat
---------

* Пекарский А. История Императорской академии наук в Петербурге. СПб. 1873.

Mənbə
-----

* REA Moskva xəritəsində
* 
* Arxivləşdirilib 2010-10-20 at the Wayback Machine
*
Çatalhöyük'de kazı alanı
Çatalhöyük'te yürütülen kazı çalışmaları
**Çatalhüyük**, Cənubi Anadoluda, E.Ə. 7500 illərə dayanan, çox geniş bir Daş dövrü və Mis dövrünə aid arxeoloji yerdir.

Yeri
----

Müasir Konya şəhərinin cənubi-şərqində, Hasandağının təqribi olaraq 136 kilometr uzağında, Konya ovasına hakim taxıl sahəsindədir. Şərq yerləşimini, ən son Daş dövrü sırasında ovadan 20 metr yüksəkliyə qədər çatanan bir yerləşim məsafəsindədir. Ayrıca, qərbə doğru da kiçik bir yerleşim birimi və bir neçə yüz metr şərqə doğru da bir Bizans yerləşimi vardır.

Tarixçə
-------

İnsanlıq tarixinin ilk yerləşim yeri olaraq qəbul edilməkdədir. Ehtimalən, bu günə qədər tapılmış ən qədim və ən gəlişmiş Yeni Daş dövrü yerləşim mərkəzidir. 1958-ci ildə Ceyms Mellaart tərəfindən kəşf edilmiş, ilk qazıntıları 1961-1963 və 1965-ci illərndə aparılmışdır. 1993-cü ildə yenidən başlayan və günümüzə qədər davam eden qazıntılar İan Hodder tərəfindən idarə olunur.

Tarix öncəsi arxeoloji sahələr Tunc dövründən öncə tərk edilmişdir. Bir zamanlar iki yerləşim birimi arasında Çarşamba çayının bir kanalı axmaqdadır və yerləşim birimləri, ilk taxıı zamanlarında əlverişli sayıla biləcək torpak üzərinə qurulmuşdur. Evlərin girişləri üst qismlərindədir.

**Çatalhüyükdə restavrasiya edilmiş bir ev örnəyi**

* Anadolu Mədəniyyəti Muzeyində olan Çatalhöyük eviAnadolu Mədəniyyəti Muzeyində olan Çatalhöyük evi
* Çatalhöyükdəki evin içinin canlandırılmasıÇatalhöyükdəki evin içinin canlandırılması
* Çatalhöyük evi nümunəsiÇatalhöyük evi nümunəsi

**Çatalhöyük'te Yapılan Kazılarda Bulunan Antik Eserler ve Süs Eşyaları**

* Çatalhöyük'te ortaya çıkarılan boynuzlar, AnkaraÇatalhöyük'te ortaya çıkarılan boynuzlar, Ankara
* Çatalhöyük'teki kazılarda ortaya çıkarılmış bir ana tanrıça heykelciğiÇatalhöyük'teki kazılarda ortaya çıkarılmış bir ana tanrıça heykelciği
* Çatalhöyük'te ortaya çıkarılmış obsidiyen aynaÇatalhöyük'te ortaya çıkarılmış obsidiyen ayna
* Kazılarda bulunmuş bazı süs ve takılarKazılarda bulunmuş bazı süs ve takılar

**Çatalhöyük'te Bulunan Duvar Resimleri ve Kabartmalar**

* Çatalhöyük'te ortaya çıkarılmış duvar resimleriÇatalhöyük'te ortaya çıkarılmış duvar resimleri
* Çatalhöyük RölyefleriÇatalhöyük Rölyefleri
* Çatalhöyük'te ortaya çıkarılmış boğa resimleriÇatalhöyük'te ortaya çıkarılmış boğa resimleri

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Çatalhöyük ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Çatalhöyük Arxivləşdirilib 2013-06-01 at the Wayback Machine
* Çatalhöyük Fotoğrafları

| ⛭Türkiyədə yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Afrodisias  • Ani  • Bursa və Cumalıkızık  • Çatalhöyük  • Divriği Ulu məscidi və Darüşşəfası  • Diyarbəkir qalası və Hevsel bağları  • Efes  • Göbəklitəpə  • Görəmə Milli Parkı və Kappadokiya  • Qədim Xattusa şəhəri  • Hierapolis və Pamukkale bulaqları  • İstanbulun tarixi bölgələri  • Qədim Ksantos şəhəri və Letoon məbədi  • Nəmrud dağı  • Perqam  • Safranbolu şəhəri  • Səlimiyyə məscidi və onun sosial kompleksi  • Troya şəhərinin qalıqları |  |
**Məşədi Məmməd Fərzəliyev** (1872, Şuşa – 1962, İstanbul) — Azərbaycanlı xanəndə.

Həyatı
------

Məşədi Məmməd Fərzəliyev 1872-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur. O, gənc yaşlarından Şuşanı tərk etmiş, bir müddət Gəncədə, sonralar isə Tiflis, Batumi, Vladiqafqaz, İstanbul və başqa şəhərlərdə yaşamış, xanəndəlik etmişdir. Xanəndə Zaqafqaziyada, Orta Asiyada, Türkiyədə, hətta Avropanın bir çox ölkələrində görkəmli sənətkar kimi tanınırdı.

Məşədi Məmməd hələ Şuşada olarkən toy məclislərində və xalq şənliklərində tarzən Tatevos Arutunyan və Məşədi Zeynal ilə birlikdə çıxış etmişdir. O, ilk dəfə Şuşada Xandəmirovun teatrında verilən Şərq konsertində böyük uğur qazanmışdı.

Məşədi Məmmədin oxuduğu "Bayatı-Kürd", "Rast", "Şur", "Çahargah", "Zabul-Segah", "Kürdü Şahnaz", "Heyratı", "Mənsuriyyə", "Səmayi–Şəms", "Qarabağ şikəstəsi", "Arazbarı", "Kərəmi", "Əfşarı" və s. muğamlar geniş xalq kütlələri tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanmışdır. Məşədi Məmməd də "Şüştər" ustası kimi daha məşhur idi.

Məşədi Məmməd Fərzəliyev 1912-ci ildə Varşava şəhərində fəaliyyət göstərən "Sport-Rekord" şirkəti tərəfindən bir dəvət aldı. O, Varşavada tarzən Qurban Pirimov, kamançaçı Saşa Oqanezaşvilinin müşayiəti ilə 40-a qədər muğam, təsnif və mahnını oxuyub vala yazdırır. Daha sonra Kiyev şəhərindən dəvət gəldi. Görkəmli sənətkar burada "Ekstrafon" şirkəti tərəfindən muğam və xalq mahnılarını qramofon valına yazdırdı. Müasirləri yazırlar ki, Məşədi Məmməd bütün muğam və mahnılarında ən çox Natəvanın qəzəllərini ifa edərmiş. Məşhur bir xanəndə kimi tanınmış Məşədi Məmməd 1913-cü ilin yazında Zubalov adına xalq evi tərəfindən Tiflisə dəvət edilir. 1926-cı ildə Məşədi Məmməd Fərzəliyev Rusiyanın bir çox şəhərlərində, Polşa, Almaniya, Fransa, Belçika, İngiltərə, Avstriya, Rumıniya, Türkiyə və İranda konsertlər verir.

1923-cü ildə Məşədi Cəmil Əmirov tərəfindən Gəncə şəhərinə dəvət edilən xanəndə şəhər musiqi məktəbində muğamatdan dərs deməyə başlayır.

1929-cu ildə Məşədi Məmməd Fərzəliyev yenidən xaricə qastrol səfərinə çıxmış, bir daha Azərbaycana qayıtmamışdır. Məşədi Məmməd Fərzəliyev uzun illər Türkiyənin İstanbul şəhərində yaşamış və 1962-ci ildə dünyasını dəyişmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Енциклопедия Азербайджанского Мугама. Баку: Шарг-Гарб. 2012. səh. 227.
2. 1 2  Шушински, 1985. səh. 146
3. ↑  "Muğamla dünyanı dolaşan ustad xanəndə Şuşalı Məşədi Məmməd Fərzəliyev". anl.az. 2013-03-03. 2020-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-20.
4. ↑  Шушински, 1985. səh. 149
5. 1 2  "Məşədi Məmməd Fərzəliyev". mugamradio.az. 2020-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-20.
6. ↑  Шушински, 1985. səh. 150
7. ↑  Шушински, 1985. səh. 151

Ədəbiyyat
---------

* *Шушински, Ф.* Азәрбайҹан халг мусигичиләри. Б.: Јазычы. 1985. 478 səh. 2020-02-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-20.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Məna (dəqiqləşdirmə).

Məna sözün bildirdiyi fikirdir. Sözlər birdən çox məna verə bilər. Bu vəziyyətdə mənaların biri orijinal məna, digəri köməkçi məna, başqa biri metaforik mənadır. Sözlər zamanla zənginləşə və ya mənasını itirə bilər. Onların mənasını itirməsinə ***məna kiçilməsi***, yeni mənalar qazanması hadisəsinə isə ***məna genişlənməsi*** deyilir.

Semantika sözlərin mənalarını və onların zamanla dəyişilməsini müşahidə edir. Sözlər həqiqi və məcazi mənada olurlar. Bəzi sözlər tarixi dövr ərzində həqiqi mənasını itirərək slenqə çevrilir. Bəzi sözlər çox mənalıdır: Gül kimi və yaxud dil kimi. Bəzi sözlər geniş mənalarından əvvəl dar məna ifadə edirlər. Bəziləri məna dəyişikliyinə uğrayırlar: baş, göz yarmaq kimi. Məna oyunu bir sözün bütün mənalarını bir cümlə ilə ifadə etməsidir: Adınız Güldür, lakin ömrünüzdə gülməmisiniz kimi. Mənanın genişlənməsi və ya yayılması anlayışı, bir sözün tarixi dövr ərzində dar mənadan geniş mənaya keçməsi kimi.

Yaxın mənalı sözlər mənaları yaxın olan sözlərdir. Eyni məna daşıyan sinonim sözlər həmişə eyni mənada olmurlar, aralarında mütləq bir nüans mövcuddur. Sinonim məna verən sözlər əsasən köhnə/yeni sözlərdəki eyniyətdir. Azərbaycan dilində sözün mənasını gücləndirmək üçün sözün əvvəlində dilemmalarda sinonimlik və təkrarlanma ilə işlənir. Xüsusi dillərdən, slenqin ana dil ilə paralel mənaları mövcuddur. Həmçinin qrup dili jarqonları ilə ana dili kəsişə bilər. Eyni söz müxtəlif peşə dillərində və elm sahələrində eyni adda fərqli mənalar daşıya bilərlər.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) · Treccani |
| Normativ yoxlama | GND: 4005184-5 · LCCN: sh85112184 · Microsoft: 54073932 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Dilçilik** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Çarıqçı Bahadır** (təq. 1870, Şuşa – 1930, Şuşa) — XIX–XX əsr Azərbaycan müğənni-xanəndəsi, Qarabağ muğam məktəbinin nümayəndəsi.

Həyat və yaradıcılığı
---------------------

Çarıqçı Bahadır təqribən 1870-ci ildə Şuşa şəhərində yerləşən Saatlı məhəlləsində anadan olmuşdur. Kiçik yaşlarından çarıqçılıq sənətini öyrənən Bahadır Şuşa şəhərində kiçik dükan açmış, burada işləmişdir. Buna görə də o, "çarıqçı" ləqəbi ilə tanınmışdır. Gənc yaşlarından şəhərin qış klubuna və ya "Xandəmirovun teatrı"na gedərək buradakı musiqiçilərin çıxışlarını dinləyən Bahadır bir müddət sonra özünə qrammofon almış, vallardan bir sıra Azərbaycan muğam və təsniflərini öyrənərək ifa etmişdir. Çarıqçını səsini eşidən tarzən Balaca Qrikor onu Daşaltına toy məclisinə aparmış, bununla Bahadırın xanəndəlik fəaliyyəti başlanmışdır.

Çarıqçı Bahadır 30 il xanəndə kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu illər ərzində o, Qarabağ kəndlərində ifa etmiş, tarzən Balaca Qrikor, Tatevos, Lazar Qabrielyan, kamançaçalan Mirzə və Makiç ilə uzun müddət əməkdaşlıq edərək Şuşa məclislərində çıxışlar etmişdir.

Bahadır həyatının son illərində tarzən Abbasqulu ağa və qarmonçu Kərbəlayı Lətif ilə əməkdaşlıq etmişdir. O, 1930-cu ildə Şuşada vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Фиридун Шушински.* Чарыгчы Баһадыр // Азәрбајҹан халг мусигичиләри. Бакы: Јазычы. 1985. С. 192–194.

Həmçinin bax
------------

* Məmmədqulu Şuşinski
* Məşədi Məmməd Fərzəliyev
* Ağabala Ağasəid oğlu
**Toklu Dədə Məscidi** — İstanbulda bir Osmanlı məscidi idi. Bina əvvəlcə Bizans Şərqi Pravoslav Kilsəsi idi. 1929-cu ildə demək olar ki, tamamilə dağıdıldı.

Yerləşməsi
----------

Bina İstanbulun Fatih səmtində yerləşirdi. Binanın qalan yeganə hissəsi Toklu İbrahim Dədə küçəsində, divarlı şəhərin bir neçə metr daxilində, Qızıl Buynuz sahillərindən qısa bir məsafədə yerləşən müasir bir evlə əhatə olunmuşdur.

Bizans dövrü
------------

1453-cü ildə Konstantinopolun Osmanlıların əlinə keçməsindən sonra, 15-ci əsrin sonu ilə 16-cı əsrin əvvəlləri arasında kilsə Fatih Mehmedin keçmiş əsgəri Toklu İbrahim Dədə tərəfindən məscidə çevrildi. Yaxınlıqda Əbu Şeybət ul Hudrinin məqbərəsi və Peyğəmbərin səhabəsi olan daha məşhur Əbu Əyyub əl-Ənsari var. Hər ikisi Konstantinopolun ilk ərəb mühasirəsi zamanı öldü və Heraklian divarının kənarında dəfn edildi. Ebû Şeybet ül Hudrinin məzarı indi Heraklius divarı ilə V Leo divarı arasındakı divarlarda yerləşir.
1929-cu ildə binanın sahibi onu demək olar ki, tamamilə sökdü, ancaq binanın cənub divarı və apsisi qaldı. Dağıdılması ilə 1890-cı ildən bəri mövcud olduğu bilinən rəsmlər yenidən gündəmə gəldi. Dağıntıların ilk tədqiqi 1954-cü ildə aparılmışdır. 2012-ci ildən etibarən yalnız sağ qalmış cənub divarı yeni tikili ilə əhatə olunub və onun bir vaxtlar dayandığı yolun adı bu quruluşu xatırladır.

A.G.Paspatesin *Bizans topoqrafik tədqiqatlarından 1877-ci il rəsmində şimal-şərqdən baxılan məscid*

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Bina düzbucaqlı planlıdır, xarici fasadları 14,2 m və uzunluğu 6,7 m-dir. Kvadrat planlı tək nefli lüləli tonoz və ortada diametri təxminən 4 m olan günbəzlə örtülmüşdür. Bu, bucaqlı ayaqları ilə dəstəklənən tağlarla dəstəklənirdi. Nefin qarşısında eksonarteks var və o, içəridən və xaricdən dayaz taxçalarla bəzədilmiş çoxbucaqlı apsislə Şərqə doğru bitir. Binanın planı kiçildilmiş formada Xora kilsəsinin planına bənzəyir. Quruluşun kərpic hörmələri qırmızı kərpic cərgələri ilə növbələşən ağ daşlardan ibarət idi. Xarici divar yarım sütunlarla və tağlarla örtülmüş kürsülərlə bölünür. Kilsə medalyonlarla haşiyələnib, 14-cü əsrə aid freskalarla bəzədilib. Qurbangahın üzərindəki çəlləklər Məsihin doğuşunu əks etdirən freska ilə bəzədilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Müller-Wiener (1977), p. 206.
2. ↑  "Archaeological Destructıon in Turkey, preliminary report" (PDF), Marmara Region – Byzantine, TAY Project, səh. 29, İstifadə tarixi: April 13, 2012
3. ↑  Janin (1953), Map of Constantinople
4. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 302.
5. ↑  Krautheimer (1986), p. 409

Xarici keçidlər
---------------

* Bizans 1200 – Toklu Dədə
**Keştazlı Həsən Hüseyn oğlu** (1873, Keştazlı, Şuşa qəzası – 1929, Ağdam) — XIX–XX əsr Azərbaycan xanəndəsi.

Həyatı
------

Aşıq Məmmədli nəslindən olan Keştazlı Həsən Hüseyn oğlu 1873-cü ildə Şuşa qəzasının Keştaz kəndində papaqçı ailəsində anadan olmuşdur. Ulu babası Aşıq Məmməd aşıq, əmisi Keştazlı Həşim isə XIX əsrin tanınmış xanəndəsi olmuşdur.

Ağdamda mədrəsədə təhsil alan Həsən fars, türk dillərini öyrənmiş, tədricən musiqi biliyinə də yiyələnmişdir. Onun ilk musiqi müəllimi əmisi Keştazlı Həşim olmuş, ona qaval alaraq Şərq musiqisindən təlim vermişdir. "Qatar", "Kürd-Şahnaz", "Qarabağ şikəstəsi" kimi muğamların özünəməxsus şəkildə ifa etmiş, qısa müddət sonra Qarabağın toy məclislərinə dəvət edilmişdir. O, hətta bir neçə dəfə əmisi Həşim ilə Şəki və Şirvan məclislərində çıxış etmişdir.

1907-ci il yanvarın 20-də Bədəl bəy Bədəlbəylinin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti tərəfindən yoxsul müsəlmanların xeyrinə həsr edilmiş gecədə digər sənətçilərlə birlikdə iştirak etmişdir. Burada o, əmisi oğlu qarmonçu Keştazlı Məhəmmədin müşayiəti ilə "Qatar bayatı" muğamını və "Stəkanın deşilsin" xalq mahnısını ifa etmişdir. Bakıdan qayıdandan sonra Həsən uzun illər tarzən Rzabala ilə Qarabağ, Gəncə, eləcə də Tiflis məclislərində çıxış etmişdir. Keştazlı Həsən səsini vala yazdırmaq üçün 1913-cü ildə "Ekstrafon" aksioner şirkəti tərəfindən Kiyev şəhərinə dəvət edilmiş, burada bir çox muğam və mahnılar oxumuşdur.

1920-ci illərin əvvəllərində Şərq konservatoriyasının rəhbərliyi tərəfindən Bakıya dəvət edilən Keştazlı Həsən konservatoriyada müəllim kimi çalışmışdır. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra Ağdama qayıdan Həsən Ağdam Nahiyə Firqə Komitəsinin katibi vəzifəsində işləyən əmisi oğlu Məhəmmədin təşviqi ilə inqilabi işə qoşulmuş, 1920-ci ilin axırlarında Azərbaycan Kommunist Partiyasına qəbul olunmuşdur. Əvvəlcə Keştazlı, sonralar isə Gülablı Kənd Sovetinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. Bununla yanaşı, kənddə klub yaratmış və həmin klubun səhnəsində teatr tamaşaları və musiqi tədbirləri təşkil etmişdir.

Xanəndə Keştazlı Həsən 1929-cu ildə Ağdamda vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *Firidun Şuşinski.* Keştazlı Həsən // Azərbaycanın musiqi xəzinəsi. Bakı: Vətənoğlu. 2015. S. 436–438. ISBN 978-9952-8283-8-2.
**Ələsgər Abdullayev** və ya **Şəkili Ələsgər** (1866, Nuxa – 1 aprel 1929, Bakı) — Azərbaycan xanəndəsi.

Həyatı
------

Ələsgər Abdullayev 1866-cı ildə Şəkidə anadan olmuşdur. Uşaq yaşlarından bənnalıq edərək pul qazanmışdır. Keştazlı Həşim Şəkidə olarkən təsadüfən Ə. Abdullayevlə tanış olur. O, Şəkidə olduğu müddətdə ona muğam dərsləri keçmiş, xanəndə kimi formalaşmasında böyük rol oynamışdır. Ə. Abdullayevin digər müəllimi həvəskar xanəndə Bakı taciri Ağa Səid oğlu Ağabala olub.

Şəkili Ələsgər 1902–1903-cü illərdə Bakıda keçirilən 1-ci, 2-ci və 3-cü "Şərq konsertləri"-ndə iştirak etmiş, "Çahargah", "Şüştər", "Bayatı-Şiraz" muğamlarını ifa etmiştir. O, eyni zamanda Bakıda verilən teatr tamaşalarının fasilələrində, "Nicat" cəmiyyətinin təşkil etdiyi "Şərq gecələri"-ndə yaxından iştirak edib.

1912–1918-ci illərdə Orta Asiya, İran və Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində Ə. Abdullayevin konsertləri baş tutmuşdur. İran məclislərinin birində ifasına görə şah tərəfindən medalla mükafatlandırılmışdır.

Ələsgər Abdullayev 1913–1914-cü illərdə "Sport-Rekord" və "Ekstrafon" səhmdarlar cəmiyyətləri tərəfindən Tiflis və Kiyev şəhərlərinə dəvət olunmuşdur. O, tarzənlərdən Qurban Pirimovun, Tevosun, kamançada isə Saşa Oqanezaşvili və Moses Quliyansın müşayiətləri ilə "Çahargah", "Rast", "Mahur–Hindi", "Zabul-Segah", "Rahab", "Şüştər", "Hasar" və s. muğamları, bir sıra Azərbaycan, gürcü və erməni mahnılarını vala yazdırır. Uzun illər tarzən Şirin Axundovun müşayiəti ilə çıxış etmişdir. Ələsgər "Rahab" oxumaqda xüsusilə məşhur idi. Azərbaycan musiqi tarixində xanəndə Dəli İsmayıldan sonra Ələsgər "Rahab" oxumaqda birinci sayılırdı.

Ə. Abdullayev Cabbar Qaryağdıoğlu ilə birlikdə həkim İoanesyanın təşkil etdiyi birinci Şərq orkestrinin tərkibində Bakı zəhmətkeşləri qarşısında çıxış etmişdi. Bundan əlavə o, tarzən Qurban Pirimov və kamançaçı Armenak Şuşinski ilə birlikdə Bakının yay klublarında, "Şərq musiqisi gecələri"-ndə ifa edib. Xanəndə Azərbaycan radiosunun musiqi verilişlərində də yaxından iştirak etmişdi.

Şəkili Ələsgər 1 aprel 1929-cu ildə Bakıda vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Энциклопедия Азербайджанского Мугама. Баку: "Шарг-Гарб". 2012. səh. 33.
2. ↑  "Bənna köməkçisi olan məşhur xanəndə - Ələsgər Abdullayev" (az.). 2019-12-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.
3. ↑  I // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. Bakı. 2019. səh. 29.
4. ↑  "Ələsgər Abdullayev - 145. Səsin möcüzəsi, sənətin zirvəsi" (az.). 2019-12-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.
5. ↑  "Şəkili Ələsgər — Ələsgər Baba oğlu" (az.). 2021-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.
Bu məqalə **Ağciyərlər (insan)** məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.


**Ağ ciyər** və ya **öfgə** — bəzi balıqlarda (ikitənəffuslülər, pəncəüzgəclilər, çoxüzgəçlilər), quruda yaşayan onurğalılarda və insanda hava tənəffüsü orqanı.

Ağ ciyər hava ilə qan arasında qaz mübadiləsini təmin edir. İkitənəffüslülərdə ağciyər tənəffüs funksiyası daşıyan qoşa kisəcikdir. Çoxüzgəçlilərin ağciyəri hamardivarlı, çütdür.

Quruda yaşayan onurğalıların ağciyəri qədim pəncəüzgəçli balıqların ağciyərindən əmələ gəlmiş və bədən boşluğunun ön hissəsindədir; məməlilərdə və insanda isə ağciyər diafraqmaiın inkişafı ilə əlaqədar əmələ gələn döş boşluğunda yerləşir. Ağciyəri seroz qişa — plevra ortüyü var. Adətən, cüt olur, lakin ayaqsız amfibiyalarda, ayaqsız kərtənkələlərdə və ilanlarda ağciyərin biri (çox vaxt soldakı) reduksiyaya uğramışdır.

Ciyərsiz salamandrların ağciyəri yoxdur.

Suda-quruda yaşayanlarda hava ağız boşluğu dibinin ritmik hərəkəti ilə ağciyərə qovulur.

Ali heyvanlarda (amniotlarda) hərəkətli döş qəfəsi genişləndikcə hava ağciyərə sorulur. Məməlilər nəfəs alarkən köks boşluqunun tutumu diafraqmanın yığılması hesabına da böyüyür.

Suda-quruda yaşayanlarda ağciyər bilavasitə udlaqdan və ya traxeyadan başlanır.

İbtidai sürünənlərdə (qatteriya) ağciyər arakəsmələrlə ayrılmış kameralardan ibarətdir.

Bəzi kərtənkələlərdə (varan), tısbağalarda, timsahlarda ağciyər süngərəbənzərdir. Bir sıra sürünənlərdə ağciyər çıxıntıları — ağciyər kisəcikləri olur. Quşların ağciyəri döş qəfəsinin bel tərəfinə bitişikdir. Əsas və bəzi ikinci dərəcəli bronxlar ağciyərdən kənara çıxaraq onun ikiqat ventilyasiyasını təmin edən hava kisələri əmələ gətirir. Məməlililərdə bronx şaxələrinin sayı çox olub, bronx ağacı əmələ gətirir, şaxələr çox nazik bronxiollara keçir; bronxiollar isə alveol axacaqları, alveol kisəcikləri və alveollarla tamamlanır. Bunlar qaz mübadiləsiidə iştirak edir. Bəzi onurğasız heyvanlarda da (məsələn, ciyərli molyusklarda) tənəffüs orqanları ağciyər adlanır. Holoturiyalarda (dəniz xiyarı) kloakanın tənəffüs funksiyasını icra edən şaxəli çıxıntıları su ağciyəri adlanır.

İnsanda ağciyər cüt orqanlardanır. Sağ ağciyər üç (yuxarı, orta, aşağı), sol ağciyər iki (yuxarı və aşağı) paydan ibarətdir. Bundan əlava, ağciyərdə çoxbuçaqlı piramidayabənzər paycıqlardan ibarət seqmentlər (hər ağciyərdə 10 və ya 11 seqment) olur.
**Qasım İbrahim oğlu Abdullayev** və ya **Zabul Qasım** (1873, Şuşa – 1927, Şuşa, DQMV) — xanəndə.

Həyatı
------

Abdullayev Qasım İbrahim oğlu 1873-cü ildə Şuşada anadan olmuşdur.

O, ömrünün son illərində Şuşa musiqi məktəbində muğamatdan dərs demiş, incəsənət işçilərinin respublika həmkarlar ittifaqı şurasının sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Qasım Abdullayev 1927-ci ildə Şuşada vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

"Zabul" muğamını xüsusilə yaxşı ifa etdiyinə görə tanınan Qasım Abdullayev xalq arasında "Zabul Qasım" adı ilə məşhurlaşmışdı.

O dövrdə, Azərbaycan xalqının məclislərində "Segah" muğamı daha populyar idi. Lakin XIX əsrin son illərində xanəndələr "Zabul-segah"a daha çox meyl edirdilər. Bu populyarlığın əsas səbəbi tarzən Sadıqcanın tarın qoluna "Zabul" pərdəsini əlavə etməsi idi.

XX əsrin əvvəllərində Zabul Qasım Bakıda bir neçə dəfə konsert vermiş və tamaşaçıların sonsuz rəğbətini qazanmışdır. Zabul Qasım ilk dəfə Bakı tamaşaçıları qarşısında 1903-cü ilin yanvar ayının 27-də H.Z.Tağıyevin teatr binasında verilən "Şərq konserti"ndə Cabbar Qaryağdıoğlu, Şəkili Ələsgər və Seyid Mirbabayevlə birlikdə çıxış etmişdir.

Zabul Qasım təkcə peşəkar xanəndə deyildi, o, eyni zamanda bir opera artisti kimi də tanınmışdı. Onu səhnəyə ilk dəfə dəvət edən və sənətkarlığına yüksək qiymət verən görkəmli bəstəkar Zülfüqar Hacıbəyov olmuşdur. O, görkəmli bəstəkarın xahişi ilə 1913-cü il avqust ayının 7-də Şuşa yay klubunda tamaşaya qoyulmuş "Leyli və Məcnun" operasında Məcnunun atası rolunu ifa etmişdi.

Zabul Qasım 1914-cü ildə "Sport-Rekord" şirkətinin dəvəti ilə Tiflis şəhərinə gedərək səsini vala yazdırmışdır. Həmin vaxt Zabul Qasım "Zabul-segah", "Bayatı-Şiraz", "Hümayun", "Şur", "Mahur–Hindi" və bir neçə təsnif oxumuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Энциклопедия Азербайджанского Мугама (rus). Баку: "Шарг-Гарб". səh. 33.
2. ↑  "O, "Zabul" oxuyanda xanəndələr qavalı yerə qoyardı..." medeniyyet.az (az.). 2020-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-15.
3. ↑  *Firidun Şuşinski.* Azərbaycan xalq musiqiçiləri (az.). Bakı: "Yazıçı". 1985. səh. 18, 31.
4. ↑  *Firidun Şuşinski.* Azərbaycan xalq musiqiçiləri (az.). Bakı: "Yazıçı". 1985. səh. 52.
5. ↑  "Muğamın yanğılı səsi Zabul Qasım". anl.az (az.). 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-15.
6. ↑  "Abdullayev Qasım İbraһim oğlu". uzeyirbook.musigi-dunya.az (az.). 2020-10-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-15.
7. ↑  "XANƏNDƏLƏR". enene.musigi-dunya.az (az.). 2019-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-15.
**Meskiana döyüşü** — 698-ci ildə Şimali Afrikada Həsən ibn Numanın Əməvi qüvvələri ilə kraliça Dihyə arasında baş tutmuş döyüş.

Tarixçi İbn İzarinin yazdıqlarına görə, Karfageni məhv etdikdən sonra Həsən ibn Numan bütün Afrikanın ən güclü başçısı haqqında sorğu-sual etmişdir. Ona bildirilmişdir ki, bütün bərbərlərin itaət etdiyi kraliça Dihyədir və onu məğlub etsə, bütün Məğribi təslim etməyə nail olacaq.

698-ci ildə Həsən ibn Numan Oresi ələ keçirməyə cəhd etmiş, lakin Dihyə tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmış və Liviyaya geri çəkilməyə məcbur olmuşdur. Əməvi ordusu ağır itki vermiş və çoxlu sayda ərəb əsgəri əsir düşmüşdür. Bu qələbədən sonra kraliça Dihyə təxminən beş il ərzində bütün Məğribin mübahisəsiz hökmdarı olaraq qalmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  The History of Anti-Semitism, Volume 2: From Mohammed to the Marranos Leon Poliakov University of Pennsylvania Press
2. ↑  Présence berbère et nostalgie païenne: dans la littérature maghrébine de langue française Mohammed-Saâd Zemmouri Le Club du Livre
3. ↑  Remarkable Jewish Women: Rebels, Rabbis, and Other Women from Biblical Times to the Present Emily Taitz, Sondra Henry Jewish Publication Society,
4. ↑  History of North Africa: Tunisia, Algeria, Morocco: From the Arab Conquest to 1830 Charles André Julien Praeger
5. ↑  The Jews of North Africa: From Dido to De Gaulle Sarah Taieb-Carlen University Press of America,
**Maisə Nurbala qızı Rəhimova** (16 may 1945, Bakı)

Həyatı
------

Maisə Nurbala qızı Rəhimova 16 may 1945-ci ildə Bakı şəhərində qulluqçu ailəsində dünyaya göz açmışdır. 1952-ci ildə Oktyabr rayonu 18 №-li orta məktəbə daxil olmuş və 1962-ci ildə həmin məktəbi bitirmişdir. Elə həmin ildə S.V. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsinə daxil olmuşdur. 1967-ci ildə ali təhsili başa vuraraq, həmin ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışmağa başlamışdır. 1967-ci ildə Tarix insitutunun aspiranturasına daxil olaraq 1971-ci ildə aspiranturanı bitirmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1973-cü ildən 1978-ci ilə qədər Azərbaycan EA Tarix İnstitutunun Arxeologiya və Etnoqrafiya Sektorunun Arxeoloji Texnologiya laboratoriyasında kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır. 1978-ci ilin noyabr ayında Arxeologiya və Etnoqrafiya Sektorunun elmi katibi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1993-cü ildə müstəqil Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu yaradıldıqdan sonra həmin İnstitutun elmi katibi, elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. 1984-cü ildə SSRİ AAK-nın qərarı ilə "elm və texnika’ ixtisası üzrə "böyük elmi işçi" elmi adı verilmişdir. 2005-ci ildə "Eneolit və tunc dövrü Azərbaycan metallurgiyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək tarix elmləri doktoru alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 2010-cu ildə Birləşmiş Millətlərin Təhsil, Elm və Mədəniyyət məsələləri üzrə təşkilatının (YUNESKO) Bioetika, Elm və Texnologiyaların Etikası üzrə Azərbaycan Milli Komitəsinin üzvü seçılmışdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun elmi Şurasının sədri, Tarix üzrə Problem Şurasının sədr müavini olmuşdur.

"Arxeologiya və Etnoqrafiya" dövrü jurnalının, 6 cildlik "Azərbaycan Arxeologiyası"nın baş redaktoru, AMEA-nın Xəbərlər məcmuəsinin, "Elm və həyat", "Azərbaycan arxeologiyası" jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür. ABŞ, Rumıniya, Türkiyə, Almaniya, Pakistan, Macarıstan, Fransa, Rusiya və digər ölkələrdə Beynəlxalq konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmişdir.

AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

Əsas elmi əsərlərinin adları
----------------------------

* "Из истории использования свинца в древнем и средневековом Азербайджане" /монография/ Изд. "Элм", Баку, 1978 г.
* "Проблемы употребления некоторых металлов в Средневековом Азербайджане" /монография/ "Нафта-Пресс", Баку, 2003 г.
* "Исследование металлических предметов, обнаруженных при археологических раскопках в Габалинском районе", Журнал "История и ее проблемы", Баку, 1997 г.
* "К исследованию бронзовых предметов из села Башлайск", Материалы научной сессии, посвященной итогам археологических исследований 2000–2001 годов, Баку, 2002 г.
* "К историко-аналитическому исследованию проблем древнейшей металлургии Азербайджана", журнал" Археология и этнография Азербайджана", №1, Баку, 2003 г

Həmçinin bax
------------

* Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu

İstinadlar
----------
**Həyat ağacı** — 2011-ci ildə ABŞ-də çəkilən film.

Məzmun
------

Filmin ideyası Terens Malikin ağlına hələ 70-ci illərin sonunda gəlmişdi. Onda filmin adı da "Həyat ağacı" deyil, "Q" idi. 2006-cı ildə filmin çəkilişlərinə başlandı. Baş rolları Mel Gibson və Kolin Farel canlandıracaqdı. Amma filmin çəkilişi sonradan dayandı. 2007-ci ilin oktyabrında isə filmin yenidən çəkilməsinə qərar verildi. Bu dəfə baş rolları Şon Penn və Hit Ledcer ifa edəcəkdilər. Lakin Hit Ledcerin ölümü onun rolunu Bred Pitə nəsib etdi.

68 yaşlı rejissorun bu filmi 2011-ci ilin Kann kinofestivalında baş mükafatı Qızıl Palma Budağını qazandı.

Haqqında ətraflı nəsə yazmaq üçün deyil bu film. Bir insanın taleyidir. Onun əmələ gəlməsi, doğuluşu, böyüməsi və tərbiyəsi. Filmdəki hadisələr 11 yaşlı uşağın gözü ilə verilir. Uşaq böyümək ərəfəsində suallara özü cavab axtarır. Valideynlərinin, qonşularının, qardaşlarının sayəsində qayğı, sevgi, "olar"-"olmaz"ları qavrayır. Bu ona o qədər də xoş deyil. Çünki ona xoş olan şeylər "olmazlar"dır, qadağalardır. Bu isə onu qəddar edə bilər.

Terens Malik həyatı boyu cəmi 6 film çəkib. Rejissor bu filmi ilə sanki illərlə hamıdan gizli topladığı duyğular kompozisiyasını, bütün potensialını ortaya qoyub. Mükəmməl bir film ərsəyə gətirib. 138 dəqiqəlik uzun musiqi kimi gələcək bu film sizə. Heç bir gözlənilməz sonluq filan olmadan da bitəcək. Filmin estetikası, fəlsəfəsi, önəmi haqqında uzun-uzadı danışmaq olar. Həqiqətən son illərin ən gözəl filmlərindən biridi. Ən başlıcası film nəinki uşaqlara, yaşından asılı olmayaraq hər bir tamaşaçıya gözəl tərbiyə verə bilər. Ağıllı filmdir.

Rollar
------

* Bred Pitt - Mister O'Brien
* Sean Penn - Cek O'Brien

1. ↑  IMDb (ing.). 1990.
2. ↑  The American Film Institute Catalog of Motion Pictures.
3. ↑  Lexicon of international films (alm.). Zweitausendeins.
Rusiya İmperiyası Silahlı Qüvvələrinin qvardiya piyada artilleriyasının baş zabiti və generalı, 1808-1809
**Subordinasiya** (lat. Subordinatio) — hər hansı bir münasibətin iyerarxik sistemində fərdin mövqeyi.

Tarixi
------

Əvvəllər Rusiyada subordinasiya hərbi tabeçilik (hərbi intizamla eyni) və itaət kimi müəyyən edilirdi. Tabeçilik hərbçinin şəxsi iradəsinin öz rəisinin (komandirinin) iradəsinə tabe olmasından ibarət olub, onun əmrlərinin dəqiq və dönməz icrasında ifadə olunurdu.

Rus feldmarşalı Aleksandr Suvorov *subordinasiya*nı əsas hərbi fəzilətlər sırasına daxil etmişdir.

Subordinasiyanın məzmunu cəmiyyətin müxtəlif iyerarxik səviyyələrində olan insanlar arasında müəyyən edilmiş münasibətlər qaydalarına riayət etməkdir. Subordinasiyaya riayət etmək böyük-kiçik münasibətləri üçün məcburidir.

Mühafizə, ordu, donanma, aviasiya, polis və digər hərbiləşdirilmiş müəssisələrdə subordinasiya qaydaları müəyyən norma və ənənələrə riayət edilməsi qaydasını müəyyən edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Субординация // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
2. ↑  *Головин Н.* ОЧЕРК IV-ый УЧЕНИЕ СУВОРОВА Военное воспитание // Суворов и его наука побеждать. Moskva: Принтер. 2000. 79. ISBN 5-89657-011-2.

Xarici keçidlər
---------------
Dámaso Berenguer, 1931
***Diktablanda*** — iddia edildiyi kimi vətəndaş azadlıqlarının məhv edilmədiyi, qorunduğu diktatura. Dictablanda sözü ispan dilindəki "diktadura" (diktatura) sözünün bir variantıdır, "dura" ayrılıqda "sərt", "blanda" isə "yumşaq" deməkdir.

Termin
------

Dictablanda termini ilk dəfə 1930-cu ildə İspaniyada istifadə edilmişdir. Damaso Berenguer hakim diktator hökumətini ələ keçirdi və əvvəlki lideri Migel Primo de Rivera i Orbanexa tərəfindən həyata keçirilən bəzi sərt tədbirləri geri götürərək ölkədəki gərginliyi azaltmağa çalışdı. Eyni termin Fransisko Frankonun rəhbərliyi altında İspaniya Dövlətinin son illərini və Meksikada İnqilabçı İnstitusional Partiyasının (PRI) hakim olduğu 70 illik dövrü təsvir etmək üçün də istifadə edilmişdir. Bundan başqa , Auqusto Pinoçet rejimi və hökuməti haqqında da müxtlif mənbələrdə istifadə olunub.

Analoji olaraq, eyni termin Portuqal dilində ditabranda və ya ditamole kimi tərcümə olunur. 2009-cu ilin fevralında Braziliyanın *"Folha de S. Paulo"* qəzeti 1964–1985-ci illərdə hakimiyyətdə olan hərbi çevriliş hökumətini "ditabranda" kimi tənqid edən redaktor məqalə dərc edərək, mübahisələrə səbəb olmuşdu.

İspan dilində "diktablanda" termini digər dillərdə tez-tez qeyri-liberal demokratiyaya istinad edən "demokratiya" və "diktadura" ifadəsi olan "demokratura" termini ilə ziddiyyətli hesab edilir.

Uruqvayda 1942-ci ildə Alfredo Baldomirin qısamüddətli diktaturası Qabriel Terranın sərt diktaturasından fərqli olaraq "diktablanda" kimi qəbul edilirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ribeiro, Igor.* "A "ditabranda" da *Folha*" (portuqal). Portal Imprensa. 25 Şubat 2009. 1 Şubat 2012 tarixində arxivləşdirilib.
**Bornun üstünlüyü** 2004-cü ildə çəkilmiş bədii filmdir. Film Robert Ludlumun eyniadlı kitabı əsasında çəkilib. Film keçmiş Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin əməkdaşı, yaddaşını itirmiş peşəkar sui-qəsdçi Ceyson Born haqqında olan ikinci film olub Bornun müəyyən edilməsi filminin davamıdır. 2007-ci ildə hekayənin üçüncü hissəsi olan Bornun Ultimatumu buraxılmışdır. Dördüncü film The Bourne Evolution (2012) filmidir. Beşinci film - "Jason Bourne" (2016) filmidir.

Süjet xətti
-----------

Ekran əsəri Robert Ladlamın casus romanları əsasında çəkilmiş "Born Trilogiyasının" ikinci filmidir. Baş qəhrəman Ceyson Born (Mett Deymon) artıq Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin muzdlu qatili deyil, agentliyin radarına düşməmək üçün uzaq şərq ölkəsində sevgilisi Mari Kroytzla (Franka Potente) birgə sakit həyat yaşayır. Ancaq qatil olduğu günlərlə bağlı xatirələr və onunla əlaqəli gecə gördüyü yuxular, onu yaman narahat edir. Nələrin həqiqətən baş verdiyini, nələrin isə təxəyyülünün məhsulu olduğunu ayırd edə bilmir. Digər tərəfdən agentlik də ondan əl çəkmir. İndi təkcə onun deyil, ona əziz olan insanların da həyatı böyük təhlükədədir...

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
2. 1 2  .
3. ↑  .
4. ↑  .
5. ↑  .
6. ↑  IMDb (ing.). 1990.
7. ↑  IMDb (ing.). 1990.
8. 1 2  Box Office Mojo (ing.). 1999.
**Bornun mirası** (ing: **The Bourne Legacy**) və ya **Bornun doğulması** (Ru: **Эволюция Борна**) Ceyson Born film seriyasının spin-offu olan Tony Gilroy tərəfindən çəkilmiş döyüş filmidir və bu filmdəki hadisələr əvvəlki filmdəki hadisələrə paralel baş verir. Baş qəhrəman Aaron Kross rolunu Ceremi Renner canlandırmışdır. Film Erik Van Lastbaderin (Amerika yazıçısı Robert Ludlumun Ceyson Born seriyasını davam etdirən yaziicy) eyniadlı kitabının şərəfinə adlandırılmışdırsa da, həmin kitabdakı hadisələrə əsaslanaraq çəkilməmişdir.

Süjet xətti
-----------

Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) keçmiş muzdlusu Ceyson Bornun sərgüzəştləri hələ başa çatmayıb. Born həddindən artıq təhlükəli olduğundan təşkilat ondan əl çəkmək fikrində deyil. Ancaq bu dəfə "Tredstoun layihəsi deyil, onunla əlaqəli olan "tam məxfi" möhürlü başqa layihədən danışılır. MKİ-nin sözügedən bölməsi haqqında məlumatların kütləvi informasiya vasitələrinə sızmasından sonra təşkilat onların fəaliyyətinə işarə edən bütün dəlilləri, o cümlədən insanları bir-bir aradan götürür. Adı "qara siyahıda" olan keçmiş məxfi agent Aaron Kross sağ qalmaq üçün bu mexanizmə qarşı mübarizəyə başlayır. Bu işdə ona bilavasitə layihədə iştirak edən cazibədar həkim Marta Şerinq köməkçi olacaq.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2 3 4 5  .
3. ↑  .
4. ↑  .
5. ↑  .
6. 1 2 3 4 5  .
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  .
8. 1 2  .
9. ↑  .
10. ↑  IMDb (ing.). 1990.
11. 1 2  IMDb (ing.). 1990.
12. ↑  Box Office Mojo (ing.). 1999.
13. ↑  Box Office Mojo (ing.). 1999.
14. ↑  .
15. ↑  .
**Şapur Ənsari** (d.1936, Marağa, İran*) —* ABŞ-də yaşayan azərbaycanlı məşhur cərrah.

Həyatı
------

Şapur Ənsari əslən Cənubi Azərbaycandandır. 1936-cı ildə Marağada anadan olub. Tehranda tibb təhsilini başa vurduqdan sonra ABŞ-yə gedib. Uzun müddət bu ölkədə ürək cərrahı kimi çalışıb, eyni zamanda tədris edib. Həmçinin özünün klinikasını açıb. Bununla yanaşı ABŞ-də mötəbər rəsmi tədbirlərdə Azərbaycanın təbliğatını aparır. Ş. Ənsari 51 ildir ki, ABŞ-də yaşamasına baxmayaraq tez-tez İrana və Azərbaycana da gəlib-gedir.

Fəaliyyəti
----------

Vaşinqtonda 13 aprel tarixində ABŞ-nin Cons Hopkins Universiteti nəzdində fəaliyyət göstərən Mərkəzi Asiya və Qafqaz Araşdırmaları İnstitutu Vaşiqntonda "İran azərbaycanlıları: onların vəziyyəti, statusu və gələcəyi" mövzusunda müzakirələr təşkil edilmşdir. Müzakirələrdə Şapur Ənsari məruzələrlə çıxış etmişdir. Şapur Ənsari tədbirin iştirakçılarına İranın azərbaycanlı əhalisinin həyatı və oradakı vəziyyət barədə uşaqlıq xatirələri, eləcə də mütəmadi səfərləri zamanı gördükləri əsasında məlumat vermişdir. Tədbirdə İran İslam Respublikasına ölkə Konstitusiyasına uyğun olaraq bütün milli azlıqların dil hüquqlarının tanınmasına hörmətlə yanaşılması çağırışları səslənmişdir. Şapur Ənsari İranda yaşayan azərbaycanlıların hüquqlarının qorunması ilə bağlı bir sıra fəaliyyətlərdə iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Şapur Ənsari: "Hər zaman mötəbər tədbirlərdə Azərbaycanın haqq səsini yayıram"[*ölü keçid*]
2. ↑  Vaşinqtonda İran azərbaycanlılarının vəziyyəti ilə bağlı müzakirələr keçirilmişdir

Xarici keçidlər
---------------

* Şapur Ənsari: Türk dili ləzzət edirdi, ruslar şübhəyə səbəb olurdu [Audio-Müsahibə]
**Elxan Şahinoğlu** (25 avqust 1971, Bakı) — siyasi analitik, "Atlas" Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəridir.

Həyatı
------

1971-ci ildə Bakıda anadan olub lakin əslən Xankəndi yaxınlığındakı Malıbəyli qəsəbəsindəndir. Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsinin məzunudur (1988–1993).

SSRİ illərində tələbə hərəkatının fəal üzvlərindən olub. Tələbəlik illərində müxtəlif nəşrlərlə əməkdaşlıq edib. Universiteti bitirdikdən sonra Dövlət Quruculuq və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda analitik qrupun rəhbəri kimi fəaliyyətə başlayıb. İnstitutda araşdırmalar və sorğuların keçirilməsi ilə məşğul olub.

Elxan Şahinoğlu 1994–2005-ci illərdə Azərbaycanın müxtəlif media orqanlarında, o cümlədən "Millət", Azadlıq", "Gün səhər" qəzetlərində beynəlxalq əlaqələr və xarici siyasət şöbələrinin müdiri vəzifələrində, Türkiyənin TRT televiziyasının və "Anadolu" agentliyinin Bakıdakı bürolarında çalışıb. Bu illərdə yüzlərlə analitik məqalənin və müsahibələrin müəllifi olub. Bu yazılarına görə müxtəlif mükafatlara layiq görülüb. Müxtəlif illərdə ABŞ, Belçika, Türkiyə, Rusiya, Ukrayna, Yunanıstan, İran, Gürcüstan, Fransa, Almaniya və digər ölkələrdə konfrans və seminarlarda iştirak edib, Cənubi Qafqazdakı vəziyyət və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair məruzələrlə çıxış edib.

Fəaliyyəti
----------

Elxan Şahinoğlu 2005-ci ildə "Atlas" Araşdırmalar Mərkəzini təsis edib. Rəhbəri olduğu "Atlas" Araşdırmalar Mərkəzi regional təhlükəsizlik, o cümlədən Azərbaycanın yaxın qonşularla və beynəlxalq təşkilatlarla münasibətləri mövzularını tədqiq edir, ayrıca, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli məqsədilə danışıqlar prosesinin monitorinqini aparır, sorğular keçirir.

Elxan Şahinoğlu müstəqil yazar kimi də fəaliyyət göstərir. Azərbaycanın və bir sıra ölkələrin nəşrləri ilə əməkdaşlıq edir, müsahibələr verir, televiziya proqramlarında çıxışlar edir. Ayrıca, Youtube-da özəl kanalı var və bu kanal vasitəsilə gündəmin aktual mövzularıyla bağlı çıxışlar edir, fikirlərini və ideyalarını ictimaiyyətin diqqətinə çatdırır.

Elxan Şahinoğlu 3 kitabın müəllifidir. Onun ilk kitabı "Dağlıq Qarabağ: Statussuz status" (2010-cu il) adlanır. Kitabda dünyadakı 10 muxtariyyət modelinin Dağlıq Qarabağa tətbiq imkanları araşdırılıb.

Ukraynadakı hadisələrdən bəhs edən "Maydandan Maydana" (2015-ci il) yazarın rus dilində yazdığı ikinci kitabıdır. Elxan Şahinoğlu "Maydan" hadisələrinin başlanğıcından tutmuş Kiyevdəki olayların və Donetskin separatçıların necə əlinə keçməsi prosesinin canlı şahidi olaraq müşahidələrini və qənaətlərini oxucularla bölüşüb.

Həmçinin bax
------------

* Jurnalistika

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-23.

Xarici keçidlər
---------------


Vikisitatda ***Elxan Şahinoğlu*** ilə əlaqədar sitatlar var.

* APREL ATƏŞ(KƏS)İ – Elxan Şahinoğlu Arxivləşdirilib 2017-06-14 at the Wayback Machine
**Ankara viskisi** — 1963-cü ildə Ankara, Atatürk Meşə Fermasında istehsalına başlanan, Türkiyənin ilk və tək viskisi.

Tarixçə
-------

1960-cı illərə qədər xaricə qapalı bir iqtisadiyyat modeli mənimsənən Türkiyədə, dövrün hökuməti tərəfindən yerli məhsulların istehsalını dəstəkləmək və xüsusilə spirtli içkilərin idxalı vəsiləsiylə xaricə yerli valyutanın çıxmasının qarşısını almaq məqsədilə yerli bir viski istehsalı edilməsi qərarlaşdırılmışdır. 1963-cü ildə viski istehsal etmək üçün TEKEL-in Ankaradakı pivə zavoduna kiçik bir hissə inşa edildi. Bu qurğunun istehsal həcmi 200.000 litrə yaxındır.

1980-ci illərə gəlindiyində Türkiyənin, iqtisadi siyasətlər istiqamətində açıq iqtisadiyyata keçid etməsiylə birlikdə daxili bazara idxal spirtli içkilərin girişi sərbəst buraxılmışdır. Belə bir rəqabət şəraitində Ankara viskisinin populyarlığı gündən-günə azalmağa başladı. O dövrdə hələ də viski istehsalına cavabdeh olan TEKEL, satış siyasəti və reklamda bəzi dəyişikliklər etməyə və bazarda saxlamağa çalışsa da, bu təşəbbüslərdən heç biri müsbət nəticə almadı.

Ankara viskisinin istehsal hüquqları əvvəlcə Mey içki şirkətinə verildi və təxminən 10 il bu şəkildə davam etdikdən sonra dünyaca məşhur spirt istehsalçısı Diageoya satıldı. Xarici sərmayəçilər tərəfindən alınan Ankara viskisi qısa müddətdə fəaliyyətini dayandırdı.

İstehsal texnikası və xüsusiyyətləri
------------------------------------

İstehsal müddətində Ankara viskininin əsas tərkib hissəsi kimi taxıl və düyü istifadə edilmişdir. Texniki məsələlərdə Şotlandiya və Amerika avadanlıqlarından geniş istifadə olunmuşdur. Viskinin yetkinlik müddəti 5 il olaraq təyin olunmuşdur. 50 ildən çoxdur fəaliyyətə başlayan Ankara viski müxtəlif ölçülü və növ şüşələrə malikdir, amma ləzzət və dadı baxımından fərqlilikləri elə də çox deyil. Həmçinin, istehsalı dayandırıldıqdan sonra istifadə olunan püstə istehsalı və Şotlandiya tipli mis pərçimləri xarici bir şirkət tərəfindən alınaraq Amerikaya, çənləri isə Fransaya göndərildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ankara Viskisi: Türkiye'nin İlk, Tek ve "ne yazık ki" Son Viskisi". & Viski (türk). 12 aprel 2018. 2019-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 mart 2020.
2. ↑  "Ankara Viskisi". Agos (türk). 2019-02-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 mart 2020.
3. ↑  *Kazancıoğlu, Latifhan; Arslan, Elif; Turan, Muhammet İkbal; Türkeli, Ali Ekber; Vural, Damla.* "Türkiye'nin ilk ve son yerli üretim viskisi: Ankara Viskisi". İbrahim Mert Öztürk, HIST 200-9 (2018-2019 Spring) ; 5 (Turkish). 2019. 2020-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 mart 2020.
4. ↑  "Ankara Viskisi, Fiyatı, Satış, Nerede Bulabilirim". Viski Fiyatları (türk). 4 yanvar 2020. 2021-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 mart 2020.
**Bir milyon dollarım olsaydı** — Qaraqan tərəfindən yazılmış roman.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Qaraqanın "Bir milyon dollarım olsaydı..." adlı romanı kasıb və namuslu mətbəə işçisi - Kərəmin həyatından bəhs edir. Qazandığı cüzi maaşı həyat yoldaşına və övladlarına xərcləyən qəhrəmanın həyatını təsadüfən tikintidən tapdığı bir milyon dollar necə dəyişir? O, namuslu və dəyişilməyən insan obrazı kimi bu hadisədən sonra başına gələnlərlə mübarizə aparır. Pul hər zaman xoşbəxtlik gətirirmi?. "Bir milyon dollarım olsaydı..." romanı müasir dövrün müxtəlif ailə-məişət problemlərinə işıq tutur.

Əgər gecə, küçənin ortasında qara bir çemodanda bir milyon dollar tapsaydınız nə edərdiniz? Yəqin ki, hamı ilk olaraq bahalı avtomobil, villa və xaricə səyahət haqqında düşünərdi. Elə kasıb nəşriyyat işçisi Kərəm Alıyev də belə düşünürdü. O da öz kasıb ailəsini, həyat yoldaşı Firuzə və uşaqlarını ehtiyyac bataqlığından xilas etmək istəyirdi. Amma bəzən hər şey bizim gözlədiyimiz kimi olmur. Bəzən çox qəribə hadisələr baş verir. Kərəmin tapdığı bir milyon dollar onun bütün həyatını dəyişir. Pulun sahibini axtarmaq qərarına gəlir. Lakin axtarışları boş yerə olur.