recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Dənizçilik məktəbinin binası**— Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən bina. Bina Taqanroq şəhəri Turqenev xiyabanı ev 10 ünvanında yerləşir. 1840-cı illərdə inşa edilmişdir.

Tarixi
------

1808-ci ildə Nikolayev Taqanroqda Şmidt küçəsi ev 14 ünvanında bina inşa edir. İlk əvvəllər bina gömrük təsisatları üçün istifadə edilmişdi. Sonradan binada iqtisad məhkəməsi yerləşirdi. 1813-cü il məlumatına görə isə binada tikinti komitəsi yerləşirdi. 1819-cu ildə kofayət qədər ərazinin olmaması səbəbindən binanın ikinci mərtəbəsi inşa edilmişdir. 1844 - 1853 illərdə knyaz Livene burada kansilyari açmışdır. Binanın girişinfə hər zaman gözətçi olmuşdur. O təhlükızsizliyin təminatı ilə əlaqədar yerləşdirilmişdir.

Bir müddətdən sonra şəhərdə dənizçilik sahəsi üçün bilikləri əldə etmək məqsədi ilə məktəbə ehtiyac duyulurdu. Əvvəllər şəhərdə şturman məktəbi ols ada 1825-ci il məlumatına görə o artıq fəaliyyətini dayandırmışdı. Novorasiysk diyarının generalı şəhərdə dənizçilik məktəbinin açılışı ilə Taqanroq şəhər rəhbəri olan İvan Şestokova müraciət edir. Məktəb 1874-cü ildə A. M. İvanovun köməyi ilə təşkil edilmişdir.

Məktəb işə başlayarkən cəmi 13 tələbə təhsil alırdı. Məktəbdə praktika sinifləri təşkil edilmişdi. Bubsiniflərə 25 yaşı olan şəxslər qəbul edilirdi. Təhsil üç il həyata keçirilirdi. 25 il fəaliyyəti dönəmində məktəbdə, 266 nəfərə diplom verilmişdir. 1900-cü il məlumata görə məktəb komitəsinin mavini Vasili Pavloviç Lukin olmuşdur.

Məktəbdə dəbiz astoromiyası, rus dili, coğrafiya və triqonameyriya keçirilirdi. Burada şkiper və ştrurmanlar hazırlanırdı. Üç il təhsil alan şagirdlər 14 yaşından məktəbə qəbul edilirdilər. Burada praktika olaraq Qara dəniz və Azov dənizinə səfərlər təşkil edirdilər. Kitab sayı 1700 ədəd idi.

1910-cü ildə məktəb şagirdləri ilə direktor Trezunovla münaqişə baş vermişdir. Şagirdlər şəraitsizlikdən narazılıqlarını bildirirdilar. Dənizçilik məktəbinin binası bu günümüzə gəlib çatmamışdır. Bina 1940-cı illərdə tamamən daılmışdır

İstinadlar
----------

1. ↑  Гаврюшкин О. П. Г12 «По старой Греческой…» (Хроника обывательской жизни) — Т.: ООО «Издательство „Лукоморье"», 2012. — 514 с. — ISBN — 5-901565-15-0
2. ↑  "Дом 14, Шмидта улица". 2017-03-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-13.
**Henri Heymlix** (almanca: [haɪ̯mlɪç]; 3 fevral 1920, Uilminqton[d], Delaver – 17 dekabr 2016[…], Sinsinnati, Ohayo) — amerikalı torakal cərrah və tibb təqdiqatçısı. Öz adını verdiyi hemlix manevri texnikası ilə məşhurdur. Bu texnikanı insanların nəfəs borusunda hər hansı bir qida və ya yad cismin qalaraq ölməsinin qarşısını almaq üçün ixtira edib. Eyni zamanda daşınabilinən oksigen sistemi olan Mikro Trachın da ixtiraçısıdır.

Erkən həyatı və təhsili
-----------------------

Henri Uilminqton,Delaver,ABŞ-də dünyaya gəlib.Meri və Filip Heymlixin övladıdır.Ata tərəfdən nənə-babası macar-yəhudi İmmiqrantları,ana tərəfdən isə rus Yəhudiləri olub.O,1943-cü ildə Kornell Universitetindən məzun olub

Heymlix manevri
---------------

Heimix manevrinin məqsədi qarın boşluğuna təzyiq göstərməklə nəfəs borusuna qaçan hər hansı bir cismi çıxarmaqdır.Heymlix bunun haqqında ilk dəfə 1974-cü ildə nəşr etdirdiyi *Emergency Medicine* məqaləsində yazıb.Bu texnikanın ümumilikdə 50000 dən çox insanın həyatını xilas etdiyi bilinir.

Ölümü
-----

Heymlix 2016-cı ildə evində ürək tutmasından vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  .
2. 1 2  Henry Jay Heimlich // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  Heimlich manoeuvre inventor dies aged 96 (ing.). BBC, 2016.
**Leonard Con Uaytinq** (ing. *Leonard John Whiting*) — Böyük Britaniya aktyoru.

Həyatı
------

Leonard Uaytinq 30 iyun 1950-ci ildə Londonun İslinqton rayonunda anadan olmuşdur. O, Artur Leonard Uaytinq və Marqaret (Peqqi) Coys Uaytinqin (Sallivan) ailəsində doğulmuşdu. Beləcə Leonardın əsli həm ingilis, həm irland və müəyyən qədər də qaraçı sayılırdı .

Londonun Kamden rayonunda yerləşən "St.Richard of Chichester" kollecində təhsil almış və "Romeo və Cülyetta" filminə dəvəti ilə bağlı həmin kolleci iki həftəyə bitirmişdir.

Leonard öz karyerasını hələ 11 yaşında müğənni kimi başlamışdı. Leonardın xüsusi səs imkanları onu Londonun şimalında yerləşən katolik kilsəsinin xoruna gətirib çıxarır. O, həmin xorda uşaqlar arasında ilk soprano səsə malik şəxs idi. 13 yaşında isə ona teatrda gedən "Oliver!" müziklində rol almaq nəsib olur .

Onun çəkildiyi birinci film "Dik Törpin haqqında əfsanə" (1965) olur. Elə həmin ildə Leonard Milli teatrın truppasına dəvət alır. O, Lourens Olivyenin çəkildiyi "Məhəbbət üçün məhəbbət" filmində mahnı ifa edir.

1967-1968-ci illərdə rejissor Franko Zeffirelli 3 aylıq seçimlərdən sonra Romeo roluna olan 300 namizədin arasından məhz Leonard Uaytinqi seçir. Britaniyalı aktyorun ifasındakı Romeo obrazı dünya tamaşaçılarə tərəfindən yüksək səviyyədə qarşılanır. Bu rola görə aktyor 1969-cu ildə "Qızıl qlobus" nominasiyasında "İlin yeni ulduzu – aktyor" mükafatını alır.

1960-cı illərin sonu, 1970-ci illərin əvvəllərində Leonard daha 7 filmdə çəkilməyə nail olur.

Filmoqrafiya
------------

| İl | Azərbaycanca adı | Orijinal adı | Rol |
| --- | --- | --- | --- |
| **1965** | Dik Törpin haqqında əfsanə | The Legend of Young Dick Turpin | *Cimmi* |
| **1968** | Romeo və Cülyetta | Romeo and Juliet | *Romeo* |
| **1969** | Cakomo Kazanovanın uşaqlığı və ilk təcrübəsi | Childhood and first experiences of Giacomo Casanova | *Cakomo Cirolamo Kazanova* |
| **1970** | Dünənki günə "Salam" de | Say Hello to Yesterday | *oğlan* |
| **1973** | Frankenşteyn: doğru əhvalat | Frankenstein: The True Story | *Frankenşteyn* |
| **1974** | Reyçelin kişisi | Rachel’s Man | *Ceykob* |
| **1990** | Xəyal daşı | The Dreamstone | *Urpqor* |
| **2015** | Sosial intihar | Social Suicide | *Culiyanın atası* |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Leonard Uaytinq - bioqrafiya, filmoqrafiya, foto və məqalələr". 2010-05-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-14.
2. ↑  "Leonard Uaytinqin müxtəllif illərdə verdiyi müsahibələr". 2010-05-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-14.
.

Xarici keçidlər
---------------

* Leonard Uaytinq — IMDb səhifəsi
**La ilahə illəllah** (Allahdan başqa ibadətə layiq haqq məbud yoxdur) – İslamın başlıca ehkamlarından biri olan təkallahlığın qısa ifadəsi kimi bu formulun və onun davamının (və Məhəmməd Rəsulallah) rəsmi şəxs qarşısında üç dəfə tələffüz edilməsi islam dinini qəbul etmək mərasiminin əsasını təşkil edir. Müsəlmanlar bu formulu müxtəlif hallarda təkrar edirlər. Həmin formul demək olar bütün ibadətlərə, azana daxildir, müsəlman ornamentlərində ondan geniş istifadə olunur.

Ən gözəl zikr
-------------

Əli ibn Məhəmməd "Ən gözəl zikr hansıdır?" sualına "Dodağın dodağa dəymədiyi zikr" (yəni la ilahə illəllah) deyə cavab vermişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Deyerler sitesi Dil--aztr Arxivləşdirilib 2011-02-01 at the Wayback Machine
* Əlşiə sitesi Dil--aztr Arxivləşdirilib 2011-06-13 at the Wayback Machine
* İrfan dergisi Dil--aztr Arxivləşdirilib 2008-08-19 at the Wayback Machine

Mənbə
-----

* İslam (qısa məlumat kitabı). Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası. Bakı: 1989, səh.77.

Həmçinin bax
------------

* Şəhadət
**I Qaraçuq nekropolu** — Naxçıvan şəhərindən 3 km şərqdə, Qaraçuq kəndi yaxınlığında yerləşən Tunc dövrünə aid arxeoloji abidə.

Tarixi
------

Abidə 1985-ci ildə təsadüfən aşkar olunmuşdur. Araz daşarkən nekropolun ərazisi ada şəklində suyun ortasında qalmış, qumsal təpədə yerləşən qəbirlərin bir hissəsi yuyulub dağılmış, boyalı gil qab nümunələri (əsasən kasa, badya, küpə və s.) çəhrayı rəngli, iri qum və saman qarışığı olan gildən hazırlanmış kasa tipli qablar, tuf daşından yonulub hazırlanmış çəhrayı rəngli vaza tipli qab və s. aşkar olunmuşdur. Tapıntıların Orta Tunc dövrünün ilk mərhələsi üçün xarakterik olub, e. ə. 2100-1900-cü illərə aidliyi ehtimal edilir.

Əhəmiyyəti
----------

Nekropolda aparılan tədqiqatlar burada e. ə. 2100-1900-cu illərə aid nekropol mədəniyyətinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan bölməsi. Naxçıvan ensiklopediyası. I cild. Naxçıvan: 2005.

Həmçinin bax
------------

* II Qaraçuq nekropolu
**Alburi-Lam** (çeç. Албар-Лам) Çeçenistan Respublikası ilə sərhəddə Dağıstanın Kazbekovskiy bölgəsindəki dağ zirvəsidir. Dəniz səviyyəsindən yüksəklik - 2177.0 metr. ən yaxın məskunlaşma yerləri: Almak, Burtunay, Kalininaul və indi fəaliyyətə başlamayan Alburi-Otar və Xaniy duk Alburi Lamın şərqində hündürlüyü 2294 metr olan Tsanta dağ zirvəsidir, beləliklə Alburi Lam Tsanta silsiləsinin ikinci ən yüksək dağ zirvəsidir.

Ad
--

Dağ, adını Çeçen taipası Akköydən (çeç. Ӏаккой) gələn və eyni zamanda Şircha-Evlanın Auxov kəndinin cənubunda yerləşən Alburi-Otar kəndinə sahib olan sahibinin şərəfinə adını aldı. Alburinin mal-qarasını otaran muzdlu bir çoban öldükdə, dağ sahibinin olduğu Almak kəndinə məzar daşı göndərdiyini söyləyirlər. Bu vaxt, Alburi, dağındakı otlaqların cəlb etdiyi ətraf kəndlərdən gələn mal-qara sahibləri ilə tez-tez qarşıdurmalarda olurdu.

Qafqaz müharibəsi zamanı Alburi Şamilin tərəfinə keçən iki oğlu Guraş (çeç. ГӀураш) və Janbyuru (çeç. Жамбуьра) itirdi. Oğullarının ölüm xəbəri analarında göz yaşı və kədər yaratmadı. Əksinə, övladlarının salehlərin ölümü ilə qarşılaşdıqlarına görə sevincini dilə gətirdi. Yalnız üçüncü oğlunun o vaxt uzaqda olması və qardaşları kimi salehlərin ölümünə layiq olmadığı üçün kədərləndi.

Daha sonra İmam Şamil, otlaqlarla əlaqədar qarşıdurmalara son qoyan Alburi dağını qanuniləşdirdi. O vaxtdan bəri dağa Alburi-Lamın adı verilmişdir.

A.S.Süleymanovun "Çeçenistan toponimikası" adlı əsərində "Mikrotoponimiya Px'archxoşka" səhifələrində bu dağ belə təsvir edilir Bux ira lam "Sivri dağ" - Phyarchxhoshka kəndlərinin cənubunda yerləşən iti zirvəli, otlaq, alp çəmənlikləri, biçənəkləri olan bir dağ. və Şirça-Evla. Auxilər tərəfindən verilən ad.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Гора Албури-Лам". Зелимхан Мусаев (Грозный) — ИА "Чеченинфо". 22-01-2017. 2017-12-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-10.
2. 1 2  "Подробная топографическая карта юга России". etomesto.ru. 1999. İstifadə tarixi: 2017-12-10.
3. ↑  Сайт «RuTraveller» Arxivləşdirilib 2017-12-10 at the Wayback Machine.
4. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006
**Fransa Sudanı** (*fr.* Soudan français; *ərəb.* السودان الفرنسي, as-Sūdān al-Faransī‎) — Qərbi Afrikada keçmiş Fransa müstəmləkəsi, Qərbi Sudan bölgəsinin bir hissəsi. Niger və Seneqal çaylarının yuxarı və orta axını boyunca ərazi olmuş, indi Mali dövlətinin ərazisini əhatə etmişdir.

Tarixi
------

9 sentyabr 1880-ci ildə Niger və Seneqal çaylarının yuxarı və orta axınında yerləşən Fransa mülkləri əsasında Yuxarı Seneqal müstəmləkəsi yaradılmışdır. 18 avqust 1890-cı ildə bura Fransa Sudanı ərazisi adlandırılmışdır. Onun paytaxtı Kayes olmuşdur.

11 oktyabr 1899-cu ildə Fransa Sudanı bölünmüşdür. 11 cənub əyaləti Fransa Qvineyası, Kot-d'İvuar və Dahomeya müstəmləkələrinə verilmişdir. Növbəti il 2 əyalət geri verilmişdir. Müstəmləkənin paytaxtı Bamako şəhəri idi.

1902-ci ildə Fransa Sudanının hərbi idarəsi altında olmayan əraziləri Seneqambiya və Niger müstəmləkəsinə çevrilmişdir.

1920-ci ildə Fransa Qərbi Afrikasının yenidən təşkilindən sonra Fransa Sudanı yenidən qurulmuşdur. 1933-cü ildə Fransanın Yuxarı Volta müstəmləkəsinin 1932-ci ildə ləğv edilməsindən sonra onun əyalətlərinin bir hissəsi Fransa Sudanına verilmişdir.

28 sentyabr 1958-ci ildə keçirilən referendumdan sonra Fransa Sudanı xüsusi hüquqi status almış, Sudan Respublikası adı altında Fransa İcmasının üzvü dövlət olmuşdur. 17 yanvar 1959-cu ildə Sudan Respublikası Seneqalla birləşmə prosesinə başlamış və nəticədə Mali Federasiyası yaranmışdır.

İqtisadiyyat
------------

Fransızlar müstəmləkədə suvarma əkinçiliyi inkişaf etdirmiş, sonra kənd təsərrüfatı məhsullarını Fransaya ixrac etmişdir. Fransanın investisiyalarının əsas hissəsi Sudanın infrastrukturunun inkişafına yönəldilmişdi. 1928–1939-cu illər üçün maliyyə xərcləri 4 milyard frank təşkil etmişdir. Bu dəstək sayəsində Fransa Sudanında kənd təsərrüfatı sektoru sürətlə inkişaf etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Kô Samaké, Modibo Keïta, Recherche sur l’Historique de la Décentralisation au Mali : De la Période Coloniale à la 3×10{{{1}}} République, Penser pour agir.org, 7 février 2006 Arxivləşdirilib 2009-08-02 at the Wayback Machine
2. ↑  Мусса Сиссе Cola, Пьер Jacquemot, Мали, фермеры и государство, L’Harmattan, 1981, ISBN 2-85802-200-3, 9782858022007, 197p "

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Becker, Laurence C.* "An Early Experiment in the Reorganisation of Agricultural Production in the French Soudan (Mali), 1920–40". Africa. 64 (3). 1994: 373–390. doi:10.2307/1160787. JSTOR 1160787.
* *de Bruijn, Mirjam; Pelckmans, Lotte.* "Facing Dilemmas: Former Fulbe Slaves in Modern Mali". Canadian Journal of African Studies. 39 (1). 2005: 69–95.
* *Imperato, Pascal James; Imperato, Gavin H.* Historical Dictionary of Mali. Maryland: Rowman & Littlefield. 2008. ISBN 978-0-8108-5603-5.
* *Klein, Martin A.* Slavery and Colonial Rule in French West Africa. London: Cambridge University Press. 1998.
* *Klein, Martin A.* "Concept of Honour and the Persistence of Servility in the Western Soudan". Cahiers d'Études Africaines. 45 (179/180). 2005: 831–851. doi:10.4000/etudesafricaines.5665.
**Fransa - Qafqaz komitəsi** - Azərbaycanın və Gürcüstanın Fransa tərəfindən tanınması üçün fəaliyyət
göstərmiş qeyri-hökumət qurumu. 

Ceyhun Hacıbəyli

Yaranması
---------

"Fransa-Qafqaz" komitəsi Azərbaycan və Gürcüstanla iqtisadi əlaqələr yatarmaqda
marağı olan "Aique Navale Frans anse" cəmiyyətinin tərkibində yaranmışdı.

Yaranmasının səbəbi
-------------------

Komitənin sədri Fransa parlamentinin üzvü,
keçmiş ticarət naziri de Monzye Qafqaz respublikaları ilə, xüsusilə Azərbaycanla əlaqələrə böyük əhəmiyyət verirdi. Onun
fikrincə, müsəlman ölkəsi olan Azərbaycan bütün İslam dünyası ilə əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynaya bilərdi.

Fəaliyyəti
----------

Komitənin üzvü Labri 1919 il avqustun 27-də Azərbaycan və gürcü nümayəndələrilə keçirilən iclasda Rusiyadan ayrılmış
millətlərin müdafiə edilməsinin zəruriliyini bildirdi. Azərbaycan nümayəndələrindən Məhəmməd Məhərrəmov, Mir Yaqub Mehdiyev, Ceyhun bəy Hacıbəyli, gürcülərdən Qobeçia, knyaz Sumbatov və knyaz Avalov "Fransa-Qafqaz" komitəsinin
işinə cəlb edilmişdilər. Komitənin avqustun 27-də keçirilən iclasında de Monzye Azərbaycan və Gürcüstan barəsində Fransa
parlamentində çıxış etməyə razılıq verdi. Avqustun 28-də Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndə heyətlərinin sədrləri
komitənin üzvü Labri ilə görüşüb de Monzyenin parlament çıxış ının forma və xarakterini müzakirə etdilər. Bundan əlavə,
de Monzye Fransa rəsmi dairələrinin Qafqaz respublikalarına, o cümlədən Azərbaycan və Gürcüstana münasibəti barədə
Fransa xarici işlər nazirliyinə deputat sorğusu ilə müraciət etdi. Sorğuya cavabdan aydın oldu ki, Fransa hökuməti
Azərbaycanla iqtisadi əlaqələr, o cümlədən ticarət münasibətləri yaratmağa meyl göstərir. Lakin bu, Fransa hökumətinin
rəsmi və qəti mövqeyi demək deyildi, çünki "Fransa-Qafqaz" komitəsinin səylərinə baxmayaraq, Fransa hökumətinin
Qafqaz mandatına sahib olmaq niyyəti olmamışdır.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.
**Stefanos Evangelu** (*yun.* Στέφανος Ευαγγέλου; 12 may 1998, Afina) — Yunanıstan futbolçusu, Moldova Milli Diviziyasında çıxış edən "Şerif" FK-nın müdafiəçisi.

Karyera
-------

Stefanos Evangelou "Panatinaikos"un yetirməsidir. O, 2016/17 mövsümündə əsas komanda ilə məşqlərə başlamışdır. Evangelou 15 yanvar 2017-ci ildə Yunanıstan çempionatında "AEK" ilə qarşılaşmada debüt etmiş, start heyətində meydana çıxmış və bütün matçı meydanda keçirmişdir. Ümumilikdə debüt mövsümündə 8 görüş keçirib, onlardan yeddisində start heyətdə yer alıb.

Evangelu 2018-ci ilin may ayında Yunanıstanın digər klubu "Olimpiakos"la müqavilə imzalamışdır.

Evangelu Yunanıstanın müxtəlif yaşlarda gənclər yığmalarının oyunçusu olmuşdur. O , 2015-ci ildə 17 yaşadək futbolçular arasında Avropa çempionatında iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Stefanos Evangelou // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Stefanos Evangelou // As (isp.). Madrid: Grupo PRISA, 1967.
3. 1 2  90minut.pl (pol.). 2003.
4. ↑  "Panathinaikos - AEK Athens" (ingilis). İstifadə tarixi: 18 августа 2017.[*ölü keçid*]
5. ↑  "Olympiacos to sign hot prospect Stefanos Evangelou from Panathinaikos" (ingilis). 2018-08-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 августа 2017.
**Stella Lazarevna Abramoviç** (*rus.* Стелла Лазаревна Абрамович; 8 sentyabr 1927 – 17 fevral 1996) — SSRİ və Rusiya ədəbiyyatşünası, filologiya elmləri namizədi, Rusiya Elmlər Akademiyasının Rus Ədəbiyyatı İnstitutunun baş elmi işçisi.

Həyatı
------

Stella Lazarevna Abramoviç Leninqrad Elektrofizika İnstitutunda işləyən assistent ailəsində anadan olmuşdur. O, Leninqrad Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir. Abramoviç 1950–1960-cı illərdə Leninqradın orta məktəblərində ədəbiyyatdan dərs demişdir. O, ardınca növbəti 30 il Puşkin evində çalışmışdır. Abramoviç tarixçi Vladimir Raitses ilə evlənmişdir.

Abramoviçin elmi maraq dairəsi XIX əsr rus ədəbiyyatı tarixidir. O, Aleksandr Puşkinin həyat və yaradıcılığını araşdırmışdır. Abramoviç xüsusilə, bir sıra xatirələrə, epistolyar və sənədli sübutlara əsaslanaraq iki xronika yazmışdır: "1833-cü ildə Puşkin" və "Puşkin. Keçən il".

Abramoviç 17 fevral 1996-cı ildə vəfat etmişdir. O, Komarovski nekropolunda dəfn edilmişdir.

Əsərləri
--------

* «Пушкин в 1836 году (Предыстория последней дуэли)» (1984, второе издание — 1989).
* «Пушкин. Последний год: Хроника, январь 1836 — январь 1837» (1991).
* «Предыстория последней дуэли Пушкина, январь 1836 — январь 1837» (1994).
* «Пушкин в 1833 году. Хроника» (1994).

İstinadlar
----------

1. ↑  Czech National Authority Database.
2. 1 2  Большой энциклопедический словарь. — М. : Астрель, 2005. — С. 7.
3. ↑  Русские литературоведы XX века : биобиблиографический словарь. Москва, 2017. Т. 1. С. 17-18.
**Baybucan** – Ermənistanın Sisyan rayonunda dağ adı. XIX əsrdə Dağıstan əyalətinin Qaytaq Tabasaran dairəsində Buçançay, Tiflis quberniyasının Tioneti qəzasında Bucançay, Borçalı qəzasında Bucan-Ər dağı toponimləri ilə mənaca eynidir. *Kitabi-Dədə Qorqud* eposunda Bay Becan şəxs adı ilə səsləşir. Oronimin bay komponenti toponimlərdə *"böyük"*, *varlı* mənalarındadır. Naxçıvanda Babəki (əsli Bay- bəki, yəni *Bay təpəsi*) kənd adı və Bay-Sal dağ adı, Qax rayonunda Axvay (əsli Aq-Bay) dağ adı və s. toponimlərdə bu söz vardır.

Həmçinin bax
------------

* Zəngəzur qəzası
* Yelizavetpol quberniyası

Ədəbiyyat
---------

* Абелов И.А. Экономический быт гос. Крестьян Елизаветпольского уезда Елизаветпольской губернии. Материалы для изучения экономического быта гос. Крестьян Закавказского края. Т. 7. Тифлис, 1987.
* Mirmahmudova S.N. Ermənistanda türkmənşəli yer adları. Bakı, 1995.
**Qırmızıdöş zəlicə** (*lat.* Oulema melanopus) — Yarpaqyeyən böcəklər fəsiləsinə (*lat.* Chrysomelidae) mənsub olub, dənli bitkilərin əsas zərərvericilərindən biridir. İlk dəfə 1758-ci ildə Karl Linney tərəfindən təsvir olunub.

Biologiyası
-----------

Oliqofaq növdür. Demək olar ki, bütün yabanı və mədəni dənli bitkilərlə qidalanır. Lakin buğda, arpa, çovdar və yulafa daha çox ziyan vurur. 
İldə bir nəsil verir. Qışı keçirmiş yetkin dişi fərdlər yumurtalarını qrup şəklində və ya tək-tək yarpağa qoyurlar. Yumurtalar silindr və ya şarşəkilli olub, parlaq sarı rəngdən başlayaraq tədricən tündləşir. Sürfə çıxana yaxın yumurtanın rəngi qaralır. Yumurtaların inkişafı temperaturdan asılı olaraq 4-23 gün çəkir. 
Yumurtadan çıxan sürfələr müxtəlif yaş dövrlərində nazik selik qatı ilə örtülü olur. Növün adı da (zəlicə) buradan götürülmüşdür. Həm sürfə, həm də imaqo mərhələsində bitkiyə ziyan vurur, lakin sürfənin vurduğu ziyan daha qabarıqdır. Belə ki, yetkin fərdlər yarpaqda boyuna dəlik açır, sürfələr isə bitkinin bütün parenximasını məhv edir. Zədələnmiş yarpaqlarda ağ rəngli boyuna zolaqlar əmələ gəlir. Bu da yarpağın fotosintezedici sahəsinin azalmasına, zədələnmə çox olarsa hətta bitkinin tamamilə qurumasına səbəb olur. Puplaşma torpaqda baş verir.

Entomofaqları
-------------

*Diaparsis carnifer*, *Lemophagus curtis* və *Tetrastichus julis*, *Anaphes flavipes* qırmızıdöş zəlicənin təbiətdə sayını tənzimləyən parazitoidlərdir. *Anaphes flavipes* zərərvericinin yumurta, *Diaparsis carnifer*, *Lemophagus curtis* və *Tetrastichus julis* isə sürfə parazitoidləridir. Coccinellidae növlərinin qırmızıdöş zəlicənin yumurta və sürfələri ilə qidalandığı da məlumdur.

Zərərvurma dərəcəsi
-------------------

Payızlıq buğdada böcəklərin iqtisadi ziyanlı həddi toxumluq taxıl əkinlərində 1m2-də 25 böcəyə, adi taxıl əkinlərində isə 35 böcəyə bərabərdir. Sürfələrin iqtisadi ziyanlı həddi toxumluq taxıl əkinlərində 1 gövdədə 0,5 sürfəyə, adi taxıl əkinlərində isə 0,6-0,7 sürfəyə bərabərdir. Zərərvericiyə qarşı kimyəvi dərmanlamalar bu həddlərə uyğun aparılmalıdır.

Həmçinin bax
------------

Yarpaqyeyən böcəklər

Xarici keçidlər
---------------

1. Oulema melanopus L. - Пьявица красногрудая.
2. Species Oulema melanopus - Cereal Leaf Beetle

Ədəbiyyat
---------

1. Mirzəyeva N.B. Azərbaycanın yarpaqyeyən böcəkləri. Bakı: Elm, 1988, 212 s.
2. Glogoza, P (2002). "North Dakota Small Grain Insects: Cereal Leaf Beetle" (PDF). North Dakota State University. Retrieved 2013-09-18

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-05.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-05.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-09-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-05.
**Qırmızıqarın təlxə**(*lat.* Dolichophis schmidti) — Suilanıkimilər fəsiləsinə aid ilan növü.

Xüsusiyyətləri
--------------

Müasir zamana qədər bu növ Xəzər təlxəsinin bir yarımnövü hesab edilirdi. Onların əsas fərqləri ondadır ki, Qırmızıqarın təlxə əsasən Qafqazda yayılmışdır. Digər fərqi isə qarın nahiyəsi isə qırmızı olmasıdır.

Onların bədənindəki pulcuqlar hamarlığı ilə seçilir.

Yayılması
---------

Onlara Mərkəzi Anadoludan İranın şimalına qədər olan ərazilərdə, Dağıstanın cənubunda, Azərbaycanda, Gürcüstanda, Ermənistanda və Türkmənistanın Bir çox çaylarının kənarlarında yayılmışdır. Yarımnövləri yoxdur.

Həyat tərzi
-----------

Onlar düzən çaylarının kənarlarından başlayaraq, hündürlüyü 1000–1500 metr olan dağ çaylarının dərələrində belə rast gəlinir. Gün zamanı aktiv olur. Qışlamadan martda qayıdır. Aprel və may ayları çütləşmə dönəmi olur. İyunun sonu İyulun əvvəlləri 5–11 olmaqla yumurta (5,0 x 0,6 sm) qoyur. Balalar artıq sentyabrda yumurtada çıxır. Onlar 33 sm uzunluğa malik olur.

Əsasən kərtənkələlərlə qidalansada bəzi hallarda gəmiriçilər, quşlar və hətta ilanlarıda ovlayır. Düşmənlərindən gəmiriçilərin yuvalarında gizlənməklə qorunur üstəlik sançma atışları edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Pyron R. A. Burbrink F. T. Wiens J. J.* A phylogeny and revised classification of Squamata, including 4161 species of lizards and snakes (ing.). // *BMC Evol. Biol.* BMC, Springer Science+Business Media, 2013. Vol. 13, Iss. 1. P. 93. ISSN 1471-2148 doi:10.1186/1471-2148-13-93 PMID:23627680
2. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.

Xarici keçidlər
---------------

* Qırmızıqarın təlxə

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
**Müçiqmen buxtası** — Berinq dənizi sahillərində nisbətən iri və dayaz körfəz. İnzibati baxımından Rusiya Fererasiyası, Çukot Muxtar Dairəsi, Çukot rayonu ərazisinə daxildir. Körfəzin sahəsi 1500 km²-dir. Su toplayıcı sahəsi isə 6000 км² bərabərdir.

Körfəzin çukot dilindən tərcüməsi daxil olmayan mənasını verir.

Körfəz ilk dəfə 1744-cü ildə Dmitri İvanoviç Psavluskinin ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmiş və xəritəyə saslınmışdır.

Fiziki-coğrafi göstəriciləri
----------------------------

Meçiqmen buxtası Berinq dənizində iki dillə ayrılır: Meçiqmen (13 km) və Raupelyan. Onlar öz aralarında 500 metrlik boğazla ayrılırlar. Dillər bununlada buxtanı açıq dənizdən ayırır. Körfəz materikin daxilinə 35 km məsafədə daxil olur. Buxta daxilində bir neçə kiçik adalar vardır. Onlar arasında ən irisi *İlier* adlanır. Adanın hündürlüyü 55 metr, eni 1,8 km, uzunluğu isə 3,5 km-dir. Körfəzdə qabarmanın hündürlüyü 1 metrə çatır. Körfəzin sahillərimndə Kevalqıtıq, Innın, Açekqıtqın, Neskuten, Lorino, Alyakınnotqıtqın və Taqrınqıtqın gölləri yerləşir. Göllər körfəzdən ensiz dillə ayrılırlar. Körfəz ətrafında geotermal mənbələr vardır. Buxtaya tökülən çaylar qərb hissədə estuari əmələ gətirirlər. Buxtada yerləşən burunlar: Ratlayut, Kıypen, Vıvvıtqır, Pıntam, Çinçiney, Vıvveyqıkıtrın. Qərbində Rırankeetkıtrıkır adası vardır.

Körfəzin yerləşdiyi rayonda ən hündür nöqtə *Kolyo* dağıdır (585 m).

Buxtanın şərq sahillərində Lorino kəndi yerləşir.

İqlim
-----

Buxtanın iqlimi subarktik, dənizdir. Havanın illik temperaturu −6,6°С, qışda orta temperatuer −17,5°С, yayda isə +6,6°С olur. İqlimi olduqca rütubətlidir.

Buzla örtülmə dönəmi oktyabrın sonlarından iyunun ortalarına qədər davam edir.

Flora və fauna
--------------

Bitki örtüyü baxımından əsasən mamırlar üstünlük təşkil etsə də digər bitkilərdə vardır. Sularında 15 növ balıq aşkar edilmişdir. Köç zamanı bura çoxlu sayda quşlar enir. Burada bu dönəm ağ qazları müşahidə etmək mümkündür.

Tarix
-----

Buxta sahilində yerləşən yeganə yaşayış məntəqəsi olan Lorino haqqında ilk məlummat XVIII əsrə aiddir. Hazır ki çukot yaşayəş məntəqəsi keçmiş eskimos kəndi olan Nukakın yerində salınmışdır. 1 yanvar 2009-cu il məlumatına görə Lorino kəndində 1484 nəfər yaşayır. Onlardan 501 nəfəri 16 yaşına qədər olanlardır. Əhalinin 90 % yerli xalqlardan ibarətdir.

### Arxeologiya

Buxtanın sahillərimndə qədim eskimos mədəniyyətinin izləri aşkarlanmışdır. Meçiqmen dilində bu yaxınlara qədər ovçu düşərgəsi vardı — Masik.

Mənbə
-----

* *В стойбище старшины Имлерата Киренева* — Крайний Север[*ölü keçid*]

İstinadlar
----------

1. ↑  *Водно-болотные угодия России, т. IV, (сост. А. В. Андреев).* Arxivləşdirilib 2019-04-13 at the Wayback Machine *М.: Wetlands International, 2001, стр 151–155, ISBN 90-5882-986-3*
2. ↑  *Традиционный праздник села отметили жители Лорино* Arxivləşdirilib 2014-07-14 at the Wayback Machine — Сhukotnews, 08.08.2011
3. ↑  "Лорино". Избирательная комиссия Чукотского автономного округа. 2011-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-19.
4. ↑  "Участки парка / Лорино". Природно-этнический парк Берингия. 2011-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-21.
**Akritas** (*yun.* Ακρωτήριο Ακρίτας) — Yunanıstanda, Peloponnes yarımadasının cənub-şərq qutaracağı və Messeniyanın cənub ucunu təşkil edən burun. Peloponnesenin cənub hissəsində Lıkodimon dağının cənub tərəfində meydana gəlmişdir. Peloponnes perferiyasının Messinya periferik vahidliyində, Pilos-Nestor cəmiyyətində, Koronidən 7 mil və Kalamatadan 21.5 mil məsafədə yerləşir. Bitki örtüyündən məhrumdur və İnuse və Avqo qayalı adaları ilə əhatə olunmuşdur.

Qərbdən İon dənizinə aid olan Mesiniakos körfəzinə girişi məhdudlaşdırır. Tenaron burnu isə onu şərqdən əhatələyir.

Qərbdən yüksək məsuldarlığı ilə seçilən Makariya adlandırılan düzənliklə həmsərhəddir. Düzənlik Pamisos çayı ilə suvarılır.

Strabon Akrit və Pavsani isə onu Akrita kimi qeyd etdir. 19-cu əsrdə ona Qallo deyilirdi.

İnuse adaları ilə birlikdə Akritas burnu Natura 2000 ekoloji şəbəkəsinin bir hissəsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "GR2550003". Natura 2000 (ingilis). European Environment Agency. 2019-03-15. 2020-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-06.
**I Sam Mirzə** — Özünü Səfəvi şahı Sultan Hüseynin oğlu kimi qələmə verən şahzadə. 1743-cü Nadir şaha qarşı üsyan qaldıran I Sam Mirzə 50 minlik qoşunla Surxay xanın müşaiyətində Şirvanın mərkəzi olan Ağsu (yaxud dövrün mənbələrində *Yeni Şamaxı*) şəhərini zəbt etdi. Əhali onu rəğbətlə qarşıladı. O, Nadir Şah tərəfindən qoyulmuş vergilərdən azad etdi. 1743-cü ildə Nadir şahın oğlu Nəsrullah mirzə başda olmaqla qızılbaş qoşunu Kür çayı sahilində I Sam mirzənin qüvvələrini haqladı və son nəfərinə qədər qırdı. Nəsrullah mirzə yalançı şahzadənin burnunu və qulaqlarını kəsdirmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ağsunun tarixi* Arxivləşdirilib 2021-12-08 at the Wayback Machine **agsu-ih.gov.az**
2. ↑  *Nadir şah Əfşar* Arxivləşdirilib 2018-08-02 at the Wayback Machine **tarix.info**

Xarici keçidlər
---------------

* Xalq üsyanları
* Nadir şaha qarşı üsyanlar Arxivləşdirilib 2018-06-17 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* II Sam mirzə
* III Sam mirzə
* Şirvan üsyanı (1743)
Qədim tabletdə piqtoqrafik işarələr.
**Piktoqrafiya** (*lat.* pictus – cizmək, çəkmək) — Məlumatın rəsm və ya rəsm ardıcıllığı ilə verilməsinə deyilir.

Tarixi
------

İlk yazı növü – piktoqrafiya (şəkli yazı, heroqlif) qədim Şərqdə icad edilmişdir. Qədim şumerlər, hindlilər, elamlar piktoqrafik yazı sistemini yaratmış və bundan təsərrüfat hesabı aparmaq üçün istifadə etmişlər. E.ə. IV minilliyin sonunda piktoqrafiya artıq tətbiq olunurdu. Piktoqrafiyanın ümumi oxşar cəhətlərinə baxmayaraq, onu işlədən hər bir xalqın ayrılıqda müstəqil yazı yaradıcılığı olmuşdur. Sonra onlar yeni yazılar meydana çıxardılar. Bunlar mixi heroqlif və s. olmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

* Пиктография Лингвистический энциклопедический словарь (1990)
* Конструирование языка пиктограмм пользовательского интерфейса Как правильно создать набор значков для пользовательского интерфейса
**Pii** və ya **Bəy aymağı** (xakasca:Пии аймағы/ Pii aymağı) — Rusiya Federasiyasının Xakasiya Respublikasında rayon səviyyəsində adminstrativ orqan. Mərkəzi Bəy kəndidir. Kəndin əhalisinin sayı 5.247 nəfərdir.

Sözün kökü
----------

Xakas dilində Pii olaraq deyilən, ruscaya Bəy olaraq keçmiş olan sözün anlamı bəy mənasındadır. Adını çay adından almışdır.

Tarix
-----

Pii aymağı 4 aprel 1924-cü ildə qurulmuşdur. İlk dəfə olaraq Beyska ərazisi 1884-cü ildə Yenisey quberniyasının Beyskoy volostu, 1924-cü ildən isə Beysk mahalına inzibati vahid statusu qazandırdı.

Rayon, Yenisey vilayət İcraiyyə Komitəsinin 4 aprel 1924-cü il tarixli əmri ilə Bay və Yəhudiya volostlarının, Kaptyrevskaya'nın üç kəndi və Novo-Mixaylovski volostunun səkkiz kəndi olaraq meydana gəldi. Beisky rayonu, Yenisey əyalətinin Minusinsk mahalına daxil idi.

1 oktyabr 1933-cü ildə rayon ləğv edildi, Əskizski, Minusinski və Ermakovski rayonları arasında yaşayış məntəqələri paylandı.

1935-ci ildə Bay bölgəsi Askiz və Minusinsk bölgələrindən ayrıldı. 1963-cü ildə rayon Altay mahalına birləşdirildi. 1965-ci ildə rayon Xakass Muxtar Vilayətinin müstəqil inzibati bir rayonu olaraq ayrıldı. 26 Sentyabr 2002 bir bələdiyyə, daha sonra isə bir bələdiyyə statusu aldı.

Rayon ərazisində 284 qəbristanlıq, 3 Orxon-Yenisey yazılı dil abidəsi qorunmuş, Böyük Vətən Müharibəsi zamanı həlak olmuş əsgər-soydaşlarımız üçün 23 obelisk quraşdırılmışdır (4412 nəfər cəbhəyə getmiş, 1268 nəfər geri qayıtmışdır), qırmızı partizanlara 2 abidə, 5 xatirə lövhəsi. Regional qəzet Sayanskaya Zorya nəşr olunur və yerli bir televiziya studiyası işləyir (TV Bei)

Coğrafiya
---------

Bəy və ya Pii aymağı Xakasiyanın cənub-şərqindədir. Ashıs, Altay, Ağban Piltiri, Taştıp aymaqları ilə çevrələnmişdir. Sahəsi 4.536 km²-dir. Sahəsinə görə VII sırada yerləşir.

Adminstrativ bölgü
------------------

28 yaşayış məskəni vardır, bunlardan 11-i kənd yerləridir. Adminstrativ bölgüləri bunlardır:

* Pii (Bəy) kəndi
* Ulu Nonıp kəndi
* Bondarev kəndi
* Kirbi kəndi
* Kuybışev kəndi
* Novo Yenisey kəndi
* Novo Troitsk kəndi
* Salba kəndi
* Tabat kəndi

Əhali
-----

2015-ci ildə həyata keçirilmiş siyahıyaalmaya görə, bölgənin əhalisinin sayı 18.386 nəfərdir.

Həmçinin bax
------------

* Xakasiya
* Ağban piltiri aymağı
* Altay aymağı
* Şira aymağı
* Ashıs aymağı
* Taştıp aymağı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Бейский район". beya19.ru. 2022-06-01 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "GKS". /www.gks.ru. 2015-08-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
**Pilamif adası** — Oxot dənizinə daxil olan Amur limanı ərazisində yerləşən nisbətən iri ada. Çastıe adalrının tərkibinə daxil olan ən böyük adadır. Materikdən onu 9,5 km eni olan boğaz ayırır. Saxalinlə arasında isə 19,5 km məsafə vardır. İnzibati cəhətdən rusiya Federasiyası Xabarovsk diyarı, Nikolayski rayonu ərazisinə daxildir. 
1860-ci il Pekin müqaviləsinə əsasən ada Rusiyanın mülkiyyətinə çevrilir. Dairəvi formaya malik olan ada 4 km uzunluğa və 1,6 km malksimal enə malikdir. 38 il ərzinsə adada Pilamif mayakı fəaliyyət göstərmişdir. Mayak 1943-cü ildə ABŞ-Kanada və SSRİ-nin şərq hissəsində yerləşən limanlara hərbi yüklərin daşınması məqsədinə xidmət edirdi. 1981-ci ildə mayak sökülmüşdür. Nisbətən geniş əraziyə sahib olması səbəbindən buranın zəngin flora və faunası vardır. Yayda adanı ot basır və burada müxtəlif növ göbələklər bitir. Hazırda adada yaşayış yoxdur. Əvvəllər isə burada mayak işçiləri qalırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Pilamif mayakı". 2020-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-08.
2. ↑  "о.Пиламиф. Восход. - Наш край - 2007-2008 г. - Фотоальбомы - МОУ СОШ с.Красное". 2019-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-08.
**Osman Ziya Sülün** və ya **Sülün Osman** (1923, Konstantinopol – iyul 1984, Bəyoğlu) — Türkiyə dələduzu.

Həyatı
------

Osman Ziya Sülün 1923-cü ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində anadan olmuşdur. O, adını məşhurlaşdıran ilk fırıldaqçılıq işini 1948-ci ildə İstanbulun Fateh rayonunda kirayə köçdüyü evin sahibinə qarşı etmişdir. Sülün 1950–1960-cı illərdəki işləri ilə şöhrət qazanan Sülün Osman tramvay, Qalata qülləsi, şəhər meydanlarındakı saatlar, şəhər xətləri və dəniz paroxodları kimi dövlət mülklərini insanlara sataraq və ya kirayə verərək məşhurlaşmışdır. Bəzi mənbələrə görə o, Qalata körpüsünü satmaq istəyərkən təsadüfən tutulur və polis nəzarətinə alınır. Buna baxmayaraq, onun 23 yanvar 1961-ci il tarixində Zeytunburnu rayonunda qumar oynadığı yerdə kumar polis tərəfindən yaxalandığı da iddia edilir. Sülün Osman 1961-ci ildə həbs olunur. O, 1962-ci ildə "Əmək ilə yaşamaq" mövzusunda bir konfrans keçirmişdir.

Osman Ziya Sülün ölümü ilə bağlı dəqiq bir məlumat yoxdur. Polis təxmin edir ki, Osman Ziya Sülün 1984-cü ilin iyul ayında İstanbul şəhərinin Bəyoğlu rayonunda infarktdan vəfat etmişdir. Sülün Osman şəxsiyyət vəsiqəsi və pasport daşımır deyə onun meyiti kimsəsizlər qəbiristanlığında basdırılmışdır.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

Sülün Osmanın bir çox film, serial və kitabda çəkilmişdir. Əziz Nesin tərəfindən 1956-cı ildə yazılmış "*Fil Həmdi*" əsərində müəllif Sülün Osmandan ilhamlanmışdır. Əsərdə onu təhqir edən ifadələrin olduğunu irəli sürən Sülün Osman Əziz Nəsinə məhkəmə işi açır. Türkiyə aktyoru Kamal Sunalın baş rolu canlandırdığı 1983-cü ildə çəkilmiş "*Ən böyük Şaban*" filmində Şabana Bosfor körpüsünü satan Sülün Osman olur. 2020-ci ildə çəkilmiş Türkiyə istehsalı "*Babil*" teleserialında Sülün Osmanın əməllərindən bəhs olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Zəngin, Fərid.* "Sülün Osman'ı geride bıraktılar". milliyet.com.tr (türk). Milliyet. December 7, 2018. January 8, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 1, 2020.
2. ↑  "Sülün Osman'ı geride bıraktılar". cnnturk.com (türk). CNN Türk. January 23, 2007. June 20, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 1, 2020.
3. 1 2  *Regina Phalange.* "Alınteri ile yaşamak konferansı". onedio.com (türk). Onedio. April 21, 2017. December 9, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 1, 2020.
4. ↑  "Sülün Osman Kim? Osman Ziya Sülün Reklam Filmi". insanyolda.com (türk). İnsan Yolda. June 1, 2019. June 10, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 1, 2020.
5. ↑  "10 Maddede Dolandırıcılar Kralı Sülün Osman". 10layn.com (türk). 10layn. August 31, 2018. February 1, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 1, 2020.
**Xidirov Vəli Sərxan oğlu** — dilçi-qafqazşünas.

Həyatı
------

Vəli Xidirov 1936-cı ildə Xaçmaz rayonunun Palçıqoba kəndində anadan olub. 1957-ci ildə M.F.Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus dili və ədəbiyyatı İnstitutunu (indiki Bakı Slavyan Universitetini) bitirb. 1964-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Dilçilik İnstitutunun aspiranturasında təhsilini başa vuraraq Qafqaz dilləri üzrə məşhur dilçi Y.D. Deşeriyevin rəhbərliyi altında Qrız dilində feilin qrammatik kateqoriyaları üzrə namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1962-ci ildən ali təhsil aldığı təhsil ocağında işləyib. 1972-1982-ci illərdə həmin institutun ümumi və rus dilçiliyi kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışıb.

Tədqiqat obyekti
----------------

Vəli Xidirov tədqiqatlarında Qrız dilində feilin qrammatik kateqoriyalarının digər ləzgi dillərindəki feil kateqoriyaları ilə müqayisəli təhlilini aparmışdır. Onun çoxsaylı məqalələri arasında ləzgi dilləri qrupuna daxil olan ləzgi, rutul, buduq, xınalıq dilləri ilə bağlı araşdırmaları var. Müasir Qrız dili və digər ləzgi dillərinin qrammatikası üzrə çoxsaylı məqalələr və 2007-ci ildə işıq üzü görən "Qrız dilində feil" (*rus.* "Глагол в крызском языке") kitabının müəllifidir. Kitabda Qrız dili və digər ləzgi dilləri haqda müqayisəli tipoloji təhlillər əasasında üzə çıxarılan zəngin faktiki materiallar əks olunub.

Həmçinin bax
------------

* Qrız
* Qrızlılar

İstinadlar
----------
**Zəngəzur zəngçiçəyi** (*lat.* Campanula zangezura) — bitkilər aləminin astraçiçəklilər dəstəsinin zəngçiçəyikimilər fəsiləsinin zəngçiçəyi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir - VU C2a (i). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik bitkidir. Gövdələr 20-40 sm hündürlükdədir. Altyarpaqlar uzun saplaqlı, dərin ürəkvari, 5 künclü, ortaya qədər dərin kəsilmiş rombvari, uzunsov-üçkünc və ya uzunsov seqmentli, üst yarpaqlar tədricən azalan və oturaqdır. Çiçəklər nazik saplaqların üzərindədirlər, əyilən, iri, diametri 3 sm, bənövşəyi-göyümtül rəngdədir. Kasacıq sərt tükcüklü, əyilmiş lansetvari-xətvari dişciklidir. tac xaricindən çılpaq, içəridən zəif kirpiklidir. Sütuncuq 3, burulmuş, dişiciyin ağzı uzun tükcüklüdür .

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə - meyvə mələgəlmə dövrü iyun-sentyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsidir (Qapıcıq dağı, Parağa Umus kəndləri ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyasının təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen, iqlim və zoogen amillərdir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Antropogen təsirlərin azaldılması, bitdiyi ərazilərin nəzarət altında saxlanılması tələb olunur. Məhdud sahələrdə yayılmış, mənfi təsirlərə məruz qalan növ kimi akademik H.Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Campanula zangezura* | 
* Wikidata: Q15597911
* GBIF: 5411364
* iNaturalist: 1228886
* IPNI: 77176862-1
* NCBI: 440380
* Plant List: kew-366728
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77176862-1
* Tropicos: 100160388
* WCSP: 366728
* WFO: wfo-0000829373

 |
| *Symphyandra zangezura* | 
* Wikidata: Q38607544
* GBIF: 3163601
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:145486-1
* Tropicos: 5503987
* WFO: wfo-0000818740

 |
**Heydərli Böyükkişi Səfiyar oğlu** (1950–2015) — yazıçı, jurnalist.

Həyatı
------

Böyükkişi Heydərli 1950-ci ilin aprel ayında Cəbrayıl rayonunun Horovlu kəndində anadan olub. Orta məktəbi həmin kənddə bitirib. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda təhsil alıb.

Bədii yaradıcılığa erkən başlasa da, 30 yaşında şeirləri "Ulduz" və "Azərbaycan" jurnallarında dərc olunub. 1985-1990-cı illərdə şerləri ara-sıra mətbuat səhifələrində yer alıb. 1991-1992-ci illərdə "Səs" qəzetində şöbə müdiri olub, 1992-ci ilin mayından "Yeni Müsavat" qəzetində redaktor işləyib. 1993-cü ildə "Dünya" jurnalının redaktoru olub.

Əsərlərini Yazıçı Qor təxəllüsü ilə yazıb. "Sakit küçədə qətl", "Yaşıl cənnət çiçəyi", "Yetişmiş tut ağacı" və sair əsərlərin müəllifidir. 2001-ci ildə "Səmasız buludlar" adlı şeirlər kitabı işıq üzü görüb.

Böyükkişi Heydərli 28 aprel 2015-ci ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tanınmış şair, jurnalist Böyükkişi Heydərli vəfat edib". apa.az. 28 aprel 2015. 2016-04-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 aprel 2016.
Cənubi Şetland adalarında İngilis boğazının yerləşməsi.
Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
**Hammer burnu** — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Robert adası sahillərindən şimalda yerləşən qayalardan ibarət burundur. Burun Dreyk boğazından 1 km şimal-qərbdə yerləşmişdir. Burun Nevestino buxtasından isə cənub-qərbdə yerləşmişdir. Ərazi 19-cu əsrdə ağ sənayeçilər tərəfindən kəşf olunmuşdur.

Burunun kim tərəfindən adlandırılması məlum deyil.

Yerləşməsi
----------

Fort Vilyam burnundan 5.17 km şimal-şərqdə, Katarina burnundan 2.08 km cənub-qərbdə, Nevell burnundan 6.79 km şimal-qərbdə, Heyvuud adasından 2.24 km-şərqdə yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1968-ci ildə, Çili xəritəsinə 1971-ci ildə Argentina xəritəsinə 1980-ci ildə, Bolqarıstan xəritəsinə 2005 və 2009-cu ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* L.L. Ivanov et al. Antarctica: Livingston Island and Greenwich Island, South Shetland Islands. Scale 1:100000 topographic map. Sofia: Antarctic Place-names Commission of Bulgaria, 2005.
* L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Həmçinin bax
------------

* Robert adası
* Cənubi Şetland adaları

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
**SSRİ Ali Soveti** (*rus.* Верхо́вный Сове́т СССР) — 1936–1989-cu illərdə SSRİ-nin konstitusiya ilə birbaşa, bərabər və gizli seçilən ali hakimiyyət orqanı. 1989–1991-ci illərdə SSRİ xalq deputatları qurultayı vasitəsi ilə seçilən daimi fəaliyyət göstərən parlamenti.

Strukturu
---------

İki bərabərhüquqlu palatadan — İttifaq Sovetindən və Millətlər Sovetindən ibarət idi. 1936-cı il SSRİ Konstitusiyasına görə səlahiyyət müddəti 4 il, 1977-ci il SSRİ Konstitusiyasına görə isə 5 il idi.

İnzibati ərazilərin Ali Sovetdə təmsilçiliyi
--------------------------------------------

1977-ci il SSRİ Konstitusiyasına görə müttəfiq respublikalar əhali sayından asılı oımayaraq hər biri 750 yerlik Millətlər Sovetində 32 yerə malik idilər. Muxtar respublikalar, muxtar vilayətlər və muxtar dairələr müvafiq olaraq 11, 5 və 1 yerə malik idilər. İttifaq Sovetində isə 750 yerlik palataya əhali sayına görə deputat seçilirdi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *SSRİ ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Praqa** — xüsusilə də, SSRİ dövründə Rusiya və digər postsovet ölkələrində məşhur olan şokoladlı tort.

Tarixi
------

Bu tortun adı Praqa olduğundan çoxumuz elə bilirik ki, Çexiya mətbəxinə aiddir. Lakin, "Praqa" tortunun Praqaya heç aidiyyatı yox imiş. Tortun müəllifi "Quş südü" kimi onlarla məşhur sovet reseptlərinin yaradıcısı olan rus kulinarı Vladimir Quralnikdir.

Hazırlanması
------------

### Ərzaqlar

#### Krem üçün:

* Kərə yağı – 200 qr.
* Qatılaşdırılmış süd – 0,5 banka
* Kakao – 1 x.q.

#### Qlazur üçün ərzaqlar:

* Kərə yağı – 50 qr.
* Şəkər tozu – 4 x.q.
* Süd – 3 x.q.
* Kakao – 1 x.q.

#### Biskvit üçün ərzaqlar:

* Yumurta – 3 ədəd
* Şəkər tozu – 1 st.
* Qatılaşdırılmış süd – 0,5 st.
* Xama – 1 st.
* Soda – 1 ç.q.
* Un – 1.5 st.
* Kakao – 2 x.q.

### Hazırlanma qaydası

Kremin hazırlanması üçün kərə yağı, qatılaşdırılmış süd və kakao mikserdə yaxşıca çalınır. Qlazurun hazırlanması üçün bütün ərzaqlar qarışdırılır.
Xəmirin hazırlanması üçün yumurtalar şəkər tozu ilə çalınır. Üzərinə qatılaşdırılmış süd, xamada söndürülmüş çay sodası tökülür, çalınır. Un, kakao əlavə edilir və qarışdırılır. Formanın içinə kağız sərilir və yağlanır. Xəmir ora tökülür və 180 dərəcədə 25-30 dəqiqə bişirilir.
Biskvit soyuyandan sonra səliqə ilə 3 hissəyə bölünür. Aralarına bol krem çəkilir, ən sonra üzərinə qlazur süzülür. Tortu özünü bir qədər tutmaq üçün soyuducuya qoyulur.

Xarici keçidlər
---------------

* Günün təamı - Praqa tortu
* RETRO RESEPT: "PRAQA" TORTU Arxivləşdirilib 2018-01-04 at the Wayback Machine
*

Həmçinin bax
------------

* Tort
* Quş südü tortu
**Böyükkişi Ziyadov** — Azərbaycan jurnalisti.

Həyatı
------

Ziyadov Böyükkişi Əhəd oğlu 10 mart 1937-ci il tarixdə Ucar rayonunun Yuxarı Şilyan kəndində kolxozçu ailəsində anadan olmuşdur. İlk ibtidai təhsilini doğulduğu Yuxarı Şilyan kənd məktəbində alan B. Ziyadov orta məktəbi bitirdikdən sonra bir müddət kolxoz işində çalışmışdır.

Sonra o, Bakı şəhərinə gəlmiş və Bakı Ticarət Texnikumunu bitirmişdir. O, bir müddət paytaxtın ticarət müəssisələrində çalışdıqdan sonra hələ ilk uşaqlıq illərindən qəlbində yuva qurmuş jurnalist olmaq arzusu ilə sənədlərini S.M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə verərək qəbul ounmuş və universitetin jurnalistika fakültəsinin qiyabi şöbəsini bitirərək jurnalist ixtisasına yiyələnmişdir. Hələ tələbəlik illərində Böyükkişi Ziyadov imzası o dövrün qəzetlərində tanınırdı.

O, 1971-ci ildən taleyini «Azərbaycan gəncləri» qəzetinə bağlamışıdır. Ədəbi işçi kimi işə qəbul olunan B. Ziyadov az sonra qəzetin Təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunmuş və uzun müddət bu vəzifədə çalışmışdır.

Böyükkişi Ziyadov imzası ötən əsrin 70-80-ci illərində ziyalıların, jurnalistika ilə maraqlanan və məşğul olan yaradıcı insanların yaxşı xatırladığı və hörmət etdiyi bir imza idi. O, «Azərbaycan gəncləri» qəzetində sevilə-sevilə oxunan, xalq arasında çox populyar olan «Komsomol projektoru» və "Rəndə" rubrikalarının rəhbəri kimi həmin illərdə respublikamızın bütün bölgələrindən hazırladığı reyd materialları və felyetonları ilə hamını heyrətləndirirdi. Bu yazılar əsl peşəkar jurnalist araşdırmasının məhsulu idi. O, heç kəsin cəsarət etmədiyi və bacarmadığı sahələrə baş vururdu və istədiyinə nail olurdu. Onun hər məqaləsi, hər kiçik yazısı belə respublikada əks-səda yaradırdı.

O, həm də gözəl, lirik şeirlər müəllifi idi. O, öz incə və zərif duyğularını o dövrün nəşrlərində - «Azərbaycan gəncləri», «Ədəbiyyat və incəsənət» qəzetlərində, «Ulduz» jurnalında və digər mətbu orqanlarda oxucularına Böyükkişi Atəşli imzasıyla təqdim edərdi. Bu şeirlərdə Vətənə, anaya, ataya, torpağa sevgi və məhəbbət hissləri tərənnüm edilirdi. 

1976-cı ildə «Gənclik» nəşriyyatının nəşr etdiyi «Səhər şəfəqləri» ədəbi almanaxında verilmiş «Son xəbər», «Ömür payı», «Ləkəsiz vicdan», «Dözüm», «Sənin arzunla» və bir sıra digər şeirləri Böyükkişi Atəşlinin o illərdə yazdığı yüzlərlə şerlərindən bir neçəsi idi.

Onun jurnalistlər arasında böyük nüfuzu olduğu kimi, xalq arasında da hörməti, nüfuzu yüksək idi.

O, SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü idi. Mətbuat sahəindəki çoxillik xidmətlərinə görə Azərbaycan Jurnalistlərinin "Qızıl Qələm" Mükafatı laureatı adına layiq görülmüşdü.

O, ötən əsrin 80-ci illərinin sonuna qədər - «Azərbaycan gəncləri» qəzeti nəşrini dayandırdığı vaxta qədər orda vicdanla, namusla çalışdı, heç zaman qələminə xəyanət etmədi.

Ailəli idi. Dörd övladı – iki oğlu, iki qızı, on nəvəsi var. Övladlarının hamısı ali təhsilli mütəxəssislərdir və öz sahələrində vətənə şərəflə xidmət edirlər.

B.Ə. Ziyadov 2011-ci ilin may ayının 11-ində - ömrünün 74-cü baharında haqq dünyasına qovuşub.

İstinadlar
----------


Vikianbarda ***Böyükkişi Ziyadov*** ilə əlaqəli mediafayllar var.