**Martin Van Buren** (*ing.* Martin Van Buren; 5 dekabr 1782[…] – 24 iyul 1862[…] 5 dekabr 1782, Kinderhuk, Nyu-York, ABŞ — 24 iyul 1862, Kinderhuk, Nyu-York, ABŞ) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 8-ci prezidenti (1837–1841), 8-ci vitse-prezidenti (1833–1837) və 10-cu Dövlət katibi (1829–1831). Tomas Ceffersonla yanaşı hər üç vəzifəni tutmuş yeganə şəxsdir.

Amerikanın Britaniyadan müstəqillik qazanmasından sonra doğulmuş ilk ABŞ prezidentidir.

Erkən həyatı
------------

Martin Van Buren 5 dekabr 1782-ci ildə Nyu-York yaxınlığındakı Kinderhuk şəhərində anadan olmuşdur. Sonralar yazdığı memuarlarında əcdadlarının Amerikaya 1633-cü ildə Hollandiyadan gəldiklərini bildirirdi. Nüfuzlu fermer və meyxana sahibi olan atası Avraam Van Buren işgüzarlığı sayəsində böyük sərvət toplaya bilmişdi. Martin ailənin 5 uşağından üçüncüsü idi. İbtidai təhsilini latın dili tədris olunan məktəbdə almış, 14 yaşında ikən vəkil olmaq məqsədilə dəftərxanada işləməyə başlamışdır. O, dövrün tanınmış vəkillərindən biri olan Frensis Silvesterin yanında praktika keçdikdən sonra müstəqil fəaliyyətə başlamışdır. 1803-cü ildə məhkəmədə işləməyə başlayarkən Martin Van Buren artıq yerli siyasətdə Ceksonun tərəfdarı kimi tanınırdı.

Martin 1807-ci ildə anasının uzaq qohumu Hanna Hoeslə ailə həyatı qurmuşdur.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

30 yaşında Nyu-York senatına seçilən Martin Van Buren doğma ştatın siyasi həyatında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Q, 1821-ci ildə Nyu-York Konstitusiya konventində ştatın siyasi sisteminin demokratikləşdirilməsi uğrunda fəal mübarizə aparırdı. Elə həmin il ştatı Vaşinqtonda təmsil edəcək iki senatordan biri seçilir. Prezident Adamsın yeritdiyi siyasi kursa müxalif olması onu Ceksonla yaxınlaşmağa sövq edir. 1828-ci ildə yenidən senator seçilsə də mandatdan imtina edərək Nyu-York qubernatoru seçkilərində namizədliyini irəli sürür. Bu siyasi gedişdə onun məqsədi, paralel olaraq keçirilən prezident seçkilərində Ceksonun namizədliyini təbliğ etmək idi. O, qubernator seçilsə də, 1829-cu ilin martında Ceksonun qurduğu kabinetdə xarici işlər naziri vəzifəsini tutur. Prezidentin yaxın silahdaşı kimi 1831-ci ildə istefaya gedərək ona kabineti yenidən qurmaq imkanı yaradır. Van Buren İngiltərədə səfir təyin edilsə də, senatda olan müxalif qüvvələr buna razılıq vermir. Lakin çox keçmir ki, Ceksonun Van Buren haqqında daha ciddi fikirdə olduğu aşkar
olur. Prezident onu özünün siyasi varisi görmək istəyirdi. 1836-cı ildə Ceksonun arzusuna uyğun olaraq Van Buren və Kentukki ştatından Riçard Consonun uyğun olaraq prezident və vitse-prezidentliyə namizədlikləri irəli sürülür. Cekson və Van Burenin siyasi rəqibləri artıq viqlər partiyasında birləşsələr də seçkilərə vahid namizədlə gedə bilmədilər. Belə ki, 1836-cı il seçkilərində Ohayo ştatından olan U. H. Harrisonla birgə Tennessili H. L. Vayt, Massaçusetsdən D. Uebster, Cənubi Karolinadan U. P. Manqam da seçkiyə qoşuldular. Səslərin bölünməsi Van Burenin qələbəsini təmin etmiş oldu.

Prezidentliyi
-------------

Bəziləri Van Burenin gələcək fəaliyyətini sadəcə Ceksonun üçüncü prezidentlik müddəti olacağını deyirdilər. Lakin verilən proqnozların əksinə olaraq, Van Buren bir çox məsələlərin həllinə özünəməxsus tərzdə yanaşırdı. Müharibələrin artıq tarixə çevrilməsi onu İngiltərə ilə mülayim davranmağa sövq edirdi.
1837-ci ildə baş vermiş iqtisadi böhran onun nüfuzunaböyük zərbə vurmuşdur. Qırxıncı illərə qədər davam etmiş iqtisadi böhran, onun növbəti seçkilərdə uğur qazanmamasının başlıca səbəbi olmuşdur. Buna baxmayaraq Van Buren prezidentliyi dövründə qarşıya çıxan bir çox problemləri müvəffəqiyyətlə həll edir. 1837-ci ilin qışında Niaqara çayında, 1838-ci ilin qışında isə şimal-şərq sərhəd zolağında İngiltərəylə, hər ikisi müharibə ilə nəticələnə biləcək qarşıdurma yaranır. Hər iki halda general Uinfild Skottun rəhbərliyi altında qoşunları Kanada ilə sərhəd bölgəsinə göndərən prezident ona münaqişədən yayınmaq və dostluq münasibətləri yaratmağı tapşırır. Bununla o, nəinki labüd müharibənin qarşısını alır, eyni zamanda Birləşmiş Ştatlarla Kanada arasında mübahisəli sərhəd problemini birdəfəlik həll edir. Təəssüf ki, Van Buren bu uğurlardan səmərəli yararlana bilmir. 1840-cı il seçkilərində demokratların güclü köməyinə baxmayaraq viqlər partiyasının nümayəndəsi Uilyam Harrisona məğlub olur. Ümumi səsvermədə 46,8 % səs toplasa da, seçimçilər kollegiyasındakı səsvermədə pis nəticə göstərir (60–234).

Prezidentlikdən sonrakı həyatı
------------------------------

Belə ağır məğlubiyyətə uğraması onu heç də ruhdan salmır. Nyu-Yorkdakı fermasında yaşayan Van Buren yenidən siyasətə qayıtmaq haqqında düşünür. Bu məqsədlə 1842-ci ildə Birləşmiş Ştatlara səfərə çıxır. Lakin Texasın ilhaq edilməsinin əleyhdarı olması onun 1844-cü il prezident seçkilərində qələbə çalacağını şübhə altına salır və demokratlar ehtiyat varianta əl ataraq C. Polkun namizədliyini irəli sürürlər. Van Buren yenidən öz malikanəsinə çəkilir. C. Polkun siyasi xəttinin cəmiyyətdə birmənali qarşılanmaması, quldarlığın ləğvi ilə əlaqədar partiya daxilində ikitirəliyin yaranmasına biganə qala bilməyən qoca siyasətçi 1848-ci il prezident seçkilərində namizədliyini irəli sürür. O, seçkilərdə yalnız üçüncü yeri tutsa da, nəticədən razı idi. Məhz onun sayəsində quldarlıq problemi ilk dəfə olaraq seçkiönü mübarizənin əsas amilinə çevrilirdi. Bu, eyni zamanda Şimal və Cənub arasında münaqişələrin başlanmasına rəvac vermişdir. Quldarlığın barışmaz əleyhdarı olan Van Buren ümumilikdə 10 % səs toplasa da Cənub ştatlarında bir səs belə ala bilmir.
Bu, Van Burenin milli siyasətdə sonuncu böyük çıxışı idi. 1853–55-ci illərdə Avropaya səyahətə çıxır və eyni zamanda tamamlaya bilmədiyi bioqrafiyasını yazmaqla məşğul olur. Burada o, siyasi partiyalara və müasir partiyalı dövlətə olan inamını bir daha təsdiq edir.

Ömrünün son illərini Kinderhukdakı Lindenvald malikanəsində keçirir. O, 24 iyul 1862-ci ildə, vətəndaş müharibəsinin qızğın vaxtında vəfat edir.

Həmçinin bax
------------

* Amerika Birləşmiş Ştatları prezidentlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Cohen S. G.* Asthma among the famous. Martin Van Buren (1792-1862), eighth president of the United States (ing.). // *Allergy and Asthma Proceedings* Providence: OceanSide, 1996. Vol. 17, Iss. 6. P. 370–372. ISSN 1088-5412; 1539-6304 PMID:9091244
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. 1 2 3 4  *Lundy D. R.* Martin Van Buren // The Peerage (ing.).
4. ↑  "Martin Van Buren: Life in Brief". Miller Center of Public Affairs University of Virginia. April 3, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 6, 2017.

| ⛭ **Amerika Birləşmiş Ştatları Prezidentləri** |
| --- |
| Corc Vaşinqton  • Con Adams  • Tomas Cefferson  • Ceyms Medison  • Ceyms Monro  • Con Kuinsi Adams  • Endrü Cekson  • Martin Van Buren  • Vilyam Harrison  • Con Tayler  • Ceyms Noks Polk  • Zakari Teylor  • Millard Fillmor  • Franklin Pirs  • Ceyms Byukenen  • Avraam Linkoln  • Endrü Conson  • Uliss Qrant  • Raterford Heys  • Ceyms Qarfild  • Çester Artur  • Qrover Klivlend  • Bencamin Harrison  • Qrover Klivlend  • Vilyam Mak-Kinli  • Teodor Ruzvelt  • Vilyam Taft  • Vudro Vilson  • Vorren Hardinq  • Kalvin Kulic  • Herbert Huver  • Franklin Delano Ruzvelt  • Harri Trumen  • Duayt Eyzenhauer  • Con Fitscerald Kennedi  • Lindon Conson  • Riçard Nikson  • Cerald Ford  • Cimmi Karter  • Ronald Reyqan  • Corc H. U. Buş  • Bill Klinton  • Corc V. Buş  • Barak Obama  • Donald Tramp  • Co Bayden |  |

| ⛭ **Amerika Birləşmiş Ştatları Vitse-Prezidentləri** |
| --- |
| Con Adams  • Tomas Cefferson  • Aaron Burr  • Corc Klinton  • Elbric Cerri  • Daniel Tompkins  • Con Kelhun  • Martin Van Buren  • Riçard Conson  • Con Tayler  • Corc Dallas  • Millard Fillmor  • Uilyam Kinq  • Con Brekinric  • Hannibal Hamlin  • Endrü Conson  • Şayler Kolfaks  • Henri Uilson  • Uilyam Uiler  • Çester Artur  • Tomas Hendriks  • Levi Morton  • Adlay Stivenson  • Qarret Hobart  • Teodor Ruzvelt  • Çarlz Ferbenks  • Ceyms Şerman  • Tomas Marşal  • Kalvin Kulic  • Çarlz Daues  • Çarlz Körtis  • Con Qarner  • Henri Uolles  • Harri Trumen  • Olben Barkli  • Riçard Nikson  • Lindon Conson  • Hyubert Hamfri  • Spiro Aqnyu  • Cerald Ford  • Nelson Rokfeller  • Volter Mondeyl  • Corc H. U. Buş  • Den Kueyl  • Albert Qor  • Dik Çeyni  • Cozef Bayden  • Mayk Pens |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Qutenberq layihəsi · RKDartists · Giant Bomb · The Peerage |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Laruss ensiklopediyası · American Cycl. (1879) · American National Biography · Britannica (9-cu) · Britannica (11-ci) · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave · WikiTree · WeRelate |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 90116949 · BNC: a11878344 · BNF: 119724137 · CiNii: DA06689059 · GND: 118803824 · ISNI: 0000000081501034 · LCCN: n80057180 · LNB: 000185549 · NDL: 00526954 · NKC: xx0105898 · NLA: 35128906 · NLG: 89088 · NLP: a0000002247540 · NTA: 069891605 · NUKAT: n2006085144 · PTBNP: 1150104 · SUDOC: 027747565 · VIAF: 69725811 · WorldCat VIAF: 69725811 |

 |