recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jog** (**Gersoppa**) — Hindistanda şəlalə. Şəlalə Hindistan yarımadasının qərbində ki Qərbi Qat dağlarında yerləşir. Jog Şaravati çayının mənsəbin yaxınlığındadır (40 km). Şəlalə Karnataka ştatının görməli yerlərindən biri hesab edilir.

Ümumi məlumat
-------------

O dörd hissədən ibarətdir. Şəlalənin ümumi eni 472 metrdir. Hündürlüyünə görə ölkədə ikinci (Nohkalikai şəlaləsindən sonra), dünyada isə 120-ci yerdədir. Digər şəlalələrdə fərqli olarq su kəskin olaraq yerə tökülür. Jog Şaravatı çayında yerləşir və hər dörd hissənin öz adı var. Adlar axınların xarakterinə görə verilib. Birinci hissə *Radja* adlanır. Yavaş tökülür. İkincisi çox sürrətlə tökülür və dibdə böyük daş yığımı yaradıb. O üzdən çox gurultu yaradır. Axımın adı *Gorlopandır*. Üçüncü hissənin adı *Raketdir*. O yüksək sürrətlə ensiz qayalar arasında axır. Sonuncu axım isə *Rani* (Şahzadə) adlanır. Suyun axımı san ki, rəqs edən qadının hərəkətlərini xatırladır.

Turistlərə şəlalənin gücünü və gözəlliyini görmək heç də il boyu mümkün olmur. Məhs 1949-cu ildə çay üzərində ölkənin ən güclü elektrik stansiyası (120 МВт) tikilmiş və nəticədə şəlalə ilin çox vaxtı zəif su şırnağından ibarət olur. Çay üzərində tikilmiş bənd suyun qarşısını kəsir və ancaq turistlər üçün bazar günləri açılır. 2007-ci ilin yağışlı mövzüm zamanı su anbarında suyun səviyyəsi artmış və bənd üçün təhlükəli durum yaranmış. O üzdən bənddən suyu axıtmışlar. Bu mənzərəni müşahidə edənlərin sözlərinə görə Jog şəlaləsi heç vaxt belə möhtəşəm görünməmişdir. Ümumən şəlaləni ziyarət etmək istəyənlərə məsləhətdir ki, avqust - dekabr ayları arası səyahət etsinlər. Musson mövsümü olduğundan suyun səviyyəsi yüksək olur. Şəlaləni seyr etmək turistlər üçün əlverişli olsun deyə qarşı tərəfdən 1400 addımlıq pilləkən yol inşa olunmuşdur. Pilləkənlər təpənin ətəyindən zirvəyə qədər qalxır..

Adın mənası
-----------

Jog - Kannada dilində *düşən*, *tökülən* mənasını daşıyır. Bundan başqa ehtimal olunur ki, Jog kannada dilində olan *javugu* sözündən meydana gəlib (bataqlıq, yaş)

Nəqliyyat
---------

Ən yaxın dəmiryol stansiyası: *Talaquppa* (13 km), *Sagara* (30 km), *Hooavar* (68 km) və *Bhatkal* (90 km)dır. Yaxın avtobus dayanacağı isə *Sagara*, *Siddapura* və *Jogfallsdur.* Bölgəyə yaxın daxili və beynəlxalq aeroportlardan *Xubli* (HBX; daxili - 130 km), *Beqaluru* (BLR; beynəlxalq - 340 km) və *Goa* (GOI; beynəlxalq - 200 km ) aeroportlarını misal göstərmək olar.

Maraqlıdır
----------

Dünya üzrə tanınmış hindistanlı alpinist Cioti Raj əli yalın Jog şəlaləsi qayasına qalxmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "World's Tallest Waterfalls. By Tallest Individual Drop". 2021-11-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-07.
2. ↑  Водопад Герсоппа[*ölü keçid*]
3. ↑  ""Jog Falls Hydro-Electric Project". The Indian Express. 2 July 1943. p. 4". 30 October 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 November 2017.
4. ↑  "Jyothi Raj scales Jog Falls, hurt but unshaken". 2021-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-07.
**Sven Uve Ulsson** (*isv.* Sven Owe Ohlsson; 19 avqust 1938) — İsveç futbolçusu və məşqçisi, hücumçu. İsveç millisi ilə 1958-ci ildə dünya çempionatının gümüş mükafatçısı.

Klub karyerası
--------------

Uve Ulsson 19 avqust 1938-ci ildə Helsöda anadan olub və 1948-ci ildə yerli eyniadlı klubda futbol oynamağa başlayıb. 1954-cü ildə o, "Göteborq" klubuna keçid etdi və 1956-cı ildə İsveç çempionatında debüt oyununa çıxdı. 1957/1958 mövsümündə Ulsson İsveç çempionluğuna nail oldu və çempionatın ikinci ən yaxşı bombardiri oldu. 1959/1960 mövsümündə "Linfild"lə matçda 5 qol vuran Uve avrokubok matçında belə nailiyyət əldə edən ilk oyunçu oldu. Ulsson "Göteborq"da doqquz il keçirdi, 165 liqa oyuna 101 qol vuraraq klub tarixində ən yaxşı bombardirlərdən biri oldu.

1964-cü ilin payızında Ulsson "AİK"-ə transfer oldu. 1965-1971-ci illərdə bu klubun tərkibində İsveç çempionatında 154 oyun keçirərək 23 qol vurdu. 1967-ci ildə o, müdafiəçi mövqeyində oynamağa başladı, buna səbəb yoldaşlıq görüşündə bu mövqedə zədəli oyunçunu əvəz etməli idi. Həmin il mayın 10-da "Hammarbü" ilə matçın 23-cü dəqiqəsində zədəli qapıçı Leif Hültun əvəzinə qapıda duraraq qapısını toxunulmaz saxladı və görüş komandasının 2:0 hesablı qələbəsi ilə başa çatdı. 1969-cu ildə "AİK" İsveç Kubokunun finalına çıxsa da, burada "Norrçöpinq"ə 1:0 hesabı ilə uduzdu. 1972-ci ildə baş məşqçi ilə fikir ayrılığına görə klubdan ayrılmış və "Stokholm"a keçid edərək futbolçu-məşqçi kimi fəaliyyətə başlayır. 1974-cü ildə isə futbolçu karyerasını orada bitirir.

Milli komanda karyerası
-----------------------

Ulsson İsveç millisində debütünü 1958-ci il mayın 7-də İsveçrə ilə yoldaşlıq oyununda (3:2) etdi. Elə həmin il o, milli komandanın baş məşqçisi Corc Reynor tərəfindən İsveçdə keçirilən Dünya Kubokunda oynamaq üçün milli komandadan dəvət aldı. İsveç finalda Braziliyaya 5:2 hesabı ilə uduzdu, Ulsson isə turnirdə bir dəqiqə belə meydanda oynamadı. Ulsson milli komandadakı son oyunu 2 avqust 1964-cü ildə Şimali Avropa çempionatı çərçivəsində keçirilən və 1:0 məğlubiyyət hesabı ilə bitən Finlandiya ilə oyuna təsadüf etdi. Ümumilikdə, 1958-1964-cü illərdə İsveç millisinin tərkibində 15 oyun keçirərək 6 qol vura bilmişdir.

Nailiyyətləri
-------------

### Klub səviyyəsində

**Göteborq**

* İsveç çempionatı: 1957–58

### Milli komanda səviyyəsində

* FİFA Dünya Kuboku finalçısı: 1958

İstinadlar
----------

1. 1 2  Owe Ohlsson // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. ↑  "Champions' Cup 1959-60". RSSSF (ingilis). 2012-11-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-07.
3. ↑  "Owe Ohlsson". EU-Football.info (ingilis). 2019-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-07.
4. 1 2   Arxivləşdirilib 2012-03-07 at the Wayback Machine
**Uvey Şanyü** (e. ə. II əsr – e.ə. 104) — eramızdan əvvəl 114-105-ci illər arası hökmdarlıq etmişdir. İçizin böyük oğlu olan Uvey Şanyünün hakimiyyət dövrü Hun imperiyasının durğunluq dövrü sayılır. Hakimiyyətinin 4-cü ilində Çin elçisi ona imperatorun onu müharibəyə çağırdığını, müharibə etməzlərsə vassallığını qəbul etməsini dediyini bildirdi. Uvey buna əsəbləşərək elçini Baykal gölü ətrafına sürgünə göndərdi. Müharibəyə isə girişməyərək ordusuna dinclik verdi. Yan-sin adlı Çin elçisi həmin il gələrək sülh təklif etdiyini, şanyünün vəliəhdi imperatorun yanına göndərməsini istədi. Şanyü isə buna etiraz edərək bir Çin şahzadəsi tələb etdi. Şanyü axırda özü Çinə getmək istədi. İmperator Vudi Uvey üçün Çanqanda bir saray tikilməsini əmr etdi. Həmin il Hun elçisi Çində xəstələndiyi üçün Uvey onun öldürüldüyünü zənn etdi və Çinə getmək fikrindən daşındı. Eramızdan əvvəl 105-ci ildə ölən Uveyin yerinə kiçik yaşlı oğlu "Ər Şanyü" hökmdar elan edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bichurin N.Ya. "Collection of Information on Peoples in Central Asia in Ancient Times", vol. 1, p.46

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**İçiz |  | **Uvey**E.ə. 114 - E.ə. 105 |  | **XƏLƏF**Uşilu |
**Uxlovitsa** (bolq. Ухловица) — Bolqarıstanda mağara. Mağara Rodop dağlarında, Smolyanski vilayətinin ərazisində yerləşir. Mağara öz adını yaxınlıqda yerləşən Uxlovitsa kəndindən almış.

Ümumi məlumat
-------------

Mağara Moqilitsa kəndindən 3 km şimal-şərqdə və müvafiq olaraq Pamporovo və Çepelare kəndlərindən 37 km və 47 km məsafədədir. Uxlovitsa mağarası «Bolqarıstanın 100 turizm obyekti» siyahısına daxildir.

Mağara 1968-1969-cu illərdə Çepelare şəhərinin "Studenets" speleoloqlar klubunun üzvləri Georgi və Dimitar Raiçev tərəfindən kəşf edilmiş və tədqiq edilmişdir. Uzunluğu 460 m-dir, bunun 330 metri yaxşı vəziyyətdədir. Dəniz səviyyəsindən 1040 metr yüksəklikdə yerləşir. Mağara daxilində orta temperatur 10-11 ° C-dir. Mağaranın sonunda Ağ Şəlalə (Buz Şəlaləsi də adlanır) var. Mağarada korallitlər var.

Mağaranın bir neçə mərtəbəsi var. Ən yuxarıda *Uçurum salonu* yerləşir. Bu otaqdan alt mərtəbəyə dik metal pilləkənlər quraşdırılmış. Mağara sonunda yazda su ilə dolan 7 göl var. Mağaranın ən cəlbedici yerlərindən biri də böyük bir daş şəlaləsidir.

Mağaraya il ərzində orta hesabla 15000 turist gəlir. 1984-cü ildən Uxlovitsa mağarası turistlərə açıq elan edilmiş. Bu işdə yerli əhali fəal iştirak etmişdir. Mağaranı bir saatlıq interval olmaq şərti ilə qruplar halında saat 10: 00-dan 16: 00-a qədər ziyarət etmək olar. Mağara bazar ertəsi və çərşənbə axşamı bağlı olur. Yay mövsümündə həftə boyu işləyir. Mağaranın girişində 180 pilləkənli dəmir nərdivan var. İçəridəki mağara zallarını birləşdirən pilləkən 280 addımlıdır.

Uxlovitsa mağarasında ilin müxtəlif vaxtlarında mağarada yaşayan 8 növ yarasa mövcuddur. Yarasaların 5 növü Avropa ərazisində qorunan hesab olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Архівована копія". 2 лютий 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 квітень 2019.
2. ↑  "Принади печери Ухловиці, БНР". 2021-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-25.
3. ↑  Център за изследване и защита на прилепите НПМ-БАН Arxivləşdirilib 2019-03-27 at the Wayback Machine. 2013. База данни за разпространението на прилепите в България
Uyumluluq
Uyumluluq
**Uyumluluq** (ing.Compatibility) — kompüterin, qurğunun, verilənlər faylının və ya proqramın başqa kompüter, qurğu və s. ilə birgə işləyə bilməsi bacarığı, yaxud eyni komandaları, formatları və dilləri "başa düşmələri". Uyumluluq istifadəçilərin hamısının ümumi maraq predmetidir, aparat və proqram təminatlarının standartlaşdırılması üçün edilən bütün cəhdlərin əsasında dayanır.
Kompüterlərin və onlarla əlaqəli avadanlıqların uyumluluğunun iki anlamı var: birincisi, bu, iki maşının işinin uzlaşma dərəcəsidir, ikincisi isə müəyyən standartlarda uyğunluq dərəcəsidir. Birinci halda uyumluluq (və ya uyumsuzluq) maşınların birləşə bilməsi, verilənlərdən birgə istifadə edilməsi və ya eyni proqramları çalışdıra bilməsi imkanın olub-olmamasını müəyyənləşdirir. Məsələn, Apple Macintosh və IBM PC kompüterləri, ümumiyyətlə, uyumlu deyil, çünki onlar yardımçı aparat və proqram vasitələri olmadan bir-biri ilə birləşə bilmir və ya verilənlərdən birgə istifadə edə bilmirlər. Standartlara gəldikdə isə, kompüterlərin və başqa avadanlıqların hər hansı geniş yayılmış modellərlə uyumluluğunun nəzərə çarpdırılması qəbul olunub: məsələn, kompüterlər IBM-uyumlu, modemlər isə Hayes-uyumlu adlandırılır. Bu anlamda uyumluluq onu bildirir ki, verilmiş maşın tamamilə əsaslandığı standart kimi işləyir. 
Proqram təminatının uyumluluğu da kompüterlər arasında, proqram məhsulları arasında, eləcə də kompüterlərlə proqramlar arasında uzlaşmanın olmasını, ancaq problem-yönlü səviyyədə olmasını bildirir. Kompüterlərin proqram-uyumlu hesab edilməsi üçün onlar başqa model və ya markalar üçün hazırlanmış proqramları çalışdıra bilməlidir, məsələn, Apple Macintosh və IBM PC maşınlarında eyni bir proqram diskini istifadə etmək mümkün olsaydı, onlar proqram-uyumlu olardı. Proqram uyumluluğu proqramların birlikdə işləyə bilməsi və eyni bir verilənlərdən istifadə etməsi imkanlarını da müəyyənləşdirir. Əvvəlki versiyaları ilə işləyə bilən proqramlar yuxarıdan aşağıya uyumlu adlanırlar; bilərəkdən öz gələcək versiyaları ilə birgə işləyə bilmə imkanları açıq saxlanmış proqramlar aşağıdan yuxarıya uyumlu adlanırlar. Əgər tamamilə fərqli proqramlar, məsələn, mətn redaktoru və rəsm proqramı, uyumlu adlandırılırsa, bu o deməkdir ki, onlardan hər biri o biri üçün yaradılmış obyekt və ya faylı özünə birləşdirə bilər.

Ədəbiyyat
---------

İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

Hardware Compatibility List
ABŞ Milli Tibbi Kitabxanasının təşkil etmiş olduğu efemera sərgisinin afişası.
**Efemera** (ingiliscə: Ephemera) gündəlik həyata aid olan və "trivia" (əhəmiyyətsiz əşyalar) olaraq ifadə edilə bilən qısa ömürlü kiçik və müvəqqəti sənədləri ifadə edən termindir. Efemeraları yığanlara "efemeraçı" və ya "efemera kolleksiyaçıları" deyilir.

Bu söz qədim yunan dili mənşəlidir və "bir gündən çox yaşamayan" mənasını verən "ephemeron" sözünün cəm formasıdır. Etimoloji olaraq, Qədim Yunan dilindən tərcümədə ephēmerón (εφημερόν) "Bir günlük həyatı olan May böcəyi" mənasını verən bir sözdür. Bu sözdən yaranmış ephēmerós (εφημερός) sözünün tərcüməsi "gündəlik", ēméros (ἡμέρος) isə "gün" deməkdir. Bu iki sözün birləşməsindən yaranan və ingilis dilinə daxil olan "efemera" (ephemera) isə bu dildə qısa ömürlü şeyləri, qalıcı olmayan nəşrləri təsvir etmək üçün istifadə olunur. Bu materiallar yığılmaq məqsədi ilə istehsal olunmayan, qısa ömürlü olan və başlanğıcda çox dəyər daşımayan, lakin sonradan bəzi kolleksiyaçılar tərəfindən kolleksiyaya çevrilən "əhəmiyyətsiz" məhsulların ümumi adıdır. Bu məhsullara adətən çap materialları daxildir. 

Bu efemera məhsullarının arasında məktəb diplomları, hesabat kartları, avtobus və kino biletləri, lotereya biletləri, idman və mərc kuponları, qəzet nüsxələri, təbliğat broşüraları, məktublar, vizit kartları, restoran menyuları, mülkiyyət sənədləri, notarius sənədləri, bank qəbzləri, şokolad və saqqızlardan çıxan kartlar, siqaret kağızları, afişalar, pasportlar, fotoşəkillər, açıqcalar, toy dəvətnamələri kimi gündəlik həyatın təfərrüatlarını sənədləşdirən materialları saymaq olar.

Bu gün şəxsi kolleksiyaçılardan başqa, böyük milli kitabxanalar və muzeylərdə tarixin müəyyən sahəsinə işıq sala bilən efemera kolleksiyalarının yığılması işində maraqlıdırlar.
**Tripidlər fəsiləsi**-(lat. Thripidae) Buğumayaqlılar tipinin Saçaqlıqanadlar dəstəsinə aid olan fəsilə.

Xarici görünüşü
---------------

Bığcıqları 6-9 buğumludur. Son buğumlar ensiz olub, qrifel və ya stilus adlanır. Bığcığın 8-ci və 4-cü buğumlarının trixomaları, bir qayda olaraq cütdür və ümumi kökdən kənarlara ayrılır. Qanadları ensiz, ucları itidir. Qanadın kostal kənarında uzun tükcüklərdən saçaq vardır. Qabaq qanadda iki uzununa və bir kənar damar vardır. Qanadsız formalara da rast gəlinir. Yumurtaqoyan aşağı əyilmişdir. Sürfələrin bığcığı 6 buğumlu, yalnız Heliothripinae yarımfəsiləsində 7 buğumludur. 2-ci yaş sürfələrinin bığcığı 1-ci yaşa nisbətən daha az dartılmışdır. Sürfələrin önkürəklərində 4 önkənar, 2 cüt lateral və 6 arxakənar qıllar vardır.

Həyat tərzi
-----------

Növlərlə zəngin olan Thrips cinsi (14 növ) mədəni bitkilərin ziyanvericisidir. Bu cinsdən ən təhlükəli növ – tütün tripsidir. Fəsilənin adi və geniş yayılmış nümayəndələri Fronulinella cinsinə aiddir. Məsələn, F. intonsa Trybon pambıq, dənli, meyvə-tərəvəz bitkilərinin, eləcə də bir çox alaq otlarının çiçəklərində qidalanır. Təbiətdə apreldən oktyabra qədər rast gəlinir.

Yayılması
---------

MDB-də 129 növ, Azərbaycanda 7 cinsdən 32 növ yaşayır (Franklinella, Aptinothrips, Kareothrips, Thaeniothrips, Odontothrips, Thrips, Scolothrips cinsləri).

Təsnifatı
---------

Cinslər

* Franklinella
* Aptinothrips
* Kareothrips
* Thaeniothrips
* Odontothrips
* Thrips
* Scolothrips

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2005.
2. ↑  *Mound L. A.* Order Thysanoptera Haliday, 1836. // *Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness* / red. Z. Zhang 2011. C. 3148, burax. 1. S. 201–202. ISBN 978-1-86977-849-1, 978-1-86977-850-7
3. ↑  Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

Ədəbiyyat
---------

* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

Xarici keçidlər
---------------

* Thripidae

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1977089
* Wikispecies: Thripidae
* ADW: Thripidae
* AFD: Thripidae
* BOLD: 725
* BugGuide: 194781
* EoL: 7434
* EPPO: 1THRIF
* Fauna Europaea: 12235
* Fauna Europaea (new): 5a7ab779-92f1-4145-b519-58a9118c90dc
* Fossilworks: 179835
* GBIF: 4387
* iNaturalist: 83443
* IRMNG: 104025
* ITIS: 103353
* NBN: NBNSYS0000161154
* NCBI: 45053
* NZOR: 8ff8d62c-330d-4b01-988a-aa973a4d22f7
* PPE: thripidae
* Plazi: F81587F0-FFA1-766A-FF40-F98BFA346AC7
* uBio: 6008484
* WoRMS: 989538

 |
**Heydər Biqiçev** (tatar. Хәйдәр Әббәс улы Бигичев; 16 iyun 1949, Çümbəli[d], Nijeqorod vilayəti – 13 noyabr 1998, Kazan) — müğənni (dramatik tenor), Musa Cəlil adına Tatar Opera və Balet Teatrının solisti, Tatar ASSR-nin xalq artisti (1980), RSFSR-nin əməkdar artisti (1986), Qabdulla Tukay adına Tatar ASSR Dövlət Mükafatı laureatı (1984).

Heydər Biqiçev 16 iyun 1949-cu ildə Nijeqorod vilayətinin Krasnooktyabrski rayonunun Çembiley kəndində böyük bir ailədə anadan olub. Ata kombaynçı, anası kolxozda işləyirdi.

Sovet Ordusu sıralarında xidmət etdikdən sonra X. Biqiçev Moskvaya yola düşür, fabrikdə işləyir. Dostunun məsləhəti ilə laureat olduğu "Salam, biz istedadları axtarırıq!" Ümumittifaq televiziya müsabiqəsində iştirak etdi. Müsabiqənin münsiflər heyətinin sədri bəstəkar M.Tariverdiev gənc ifaçının istedadını yüksək qiymətləndirdi və ona musiqi ilə peşəkar şəkildə təhsil almasını tövsiyə etdi.

1971-ci ildə məşhur tatar müğənnisi RSFSR Xalq artisti Fəxri Nasretdinovun istəyi ilə Kazan Dövlət Konservatoriyasının rektoru N.Q.Jiqanov qəbul imtahanları bitdikdən sonra nəticələrinə görə H.Biçiçev üçün bir dinləmə təşkil etdi.

1977-1998-ci illərdə Musa Cəlil adına Kazan Dövlət Opera və Balet Teatrının aparıcı solisti olmuşdur.

Müğənni 13 noyabr 1998-ci ildə vəfat etdi.

Yaradıcılığı
------------

Heydər Biqiçev nadir gözəllik və zənginliyin dramatik bir tenorunun sahibidir. Müğənninin istedadı ifa etdiyi opera hissələrində tam şəkildə ortaya çıxdı, məsələn:

* Jik "Алтынчеч" N. G. Jiqanova
* Cəlil "Cəlil" N. G. Jiganova
* Zakir "Qara Üz" B. Mulyukov
* Batyrzhan "Muzdlu" S. Saydaşev
* J. H. Faizinin Qalımcan "Ayaqqabı"
* M. Mussorgskinin saxtakarı "Boris Qodunov"
* Jorj Bizenin "Carmen" i
* Cavaradossi "Tosca", Q. Puççini
* Pinkerton "Madam Butterfly", Q. Puççini
* Otello "Otello" Q. Verdi
* P. Çaykovskinin Herman "Maça Kraliçası"
* Samat "Samat" H. Valiullin və başqaları.

1995-ci ildə Finlandiya dövlət radiosunda H.Biqiçev R.Yaxinin 19 mahnı və romansından ibarət kompakt disk yazdırdı.

H.Biqiçevin iki yüzə yaxın qeydləri respublika radiosunun fondlarında saxlanılır, müğənninin yazıları olan qeydlər və CD-lər buraxılmışdır.

H.Biqiçev konsert fəaliyyətində fəal iştirak etmiş, Rusiyanın və xaricdəki bir çox şəhərlərdə səhnə əsərləri vermişdir.

İstinadlar
----------

Ədəbiyyat
---------

Хайдар Бигичев: альбом, воспоминания / сост. З. Сахабиева — Бигичева, Р. Загидуллина — Казань: Татарское книжное издательство, 2010 г. — ISBN 978-5-298-01897-5

Xarici keçidlər
---------------

* Казанский Государственный театр оперы и балета имени М. Джалиля
* Бигичев Хайдар Аббасович(1949—1998)
**Lisenziya** [lat. licentia – azadlıq, hüquq, icazə] 1)mal aparmaq və ya gətirmək, çeşidli işlərlə məşğul olmaq üçün verilən rəsmi icazə sənədi; 

2)idxal və ixrac lisenziyası – səlahiyyətli dövlət orqanının xarici ticarət əməliyyatlarını aparmaq üçün verdiyi icazə; 

3)digər şəxslərin, yaxud təşkilatların patentlə mühafizə olunan ixtiradan, habelə texniki nailiyyətlərdən, istehsal təcrübəsi və sirrindən, ticarət markasından və i.a. istifadə etmələrinə verilən icazə; 

4)ixrac-idxal əməliyyatlarının, malların ölkəyə gətirilməsinin və ölkədən çıxarılmasının məhdud miqdarda həyata keçirilməsinə dövlət orqanlarının idxal, ixrac və valyutanın hərəkətinə nəzarət məqsədilə verdiyi icazədir; 

5)təşkilatlara və şəxslərə patentlərlə müdafiə edilən ixtiralardan, texnologiyadan, texniki və kommersiya məlumatlarından istifadə etmək hüququ verilməsidir; 

6)müxtəlif növ fəaliyyətin müəyyən hədlərdə həyata keçirilməsi üçün dövlət orqanları tərəfindən verilən icazədir; 

7)xarici ticarətdə bəzi malların azad surətdə aparılıb-gətirilməsini qadağan edən tranzit.

Ədəbiyyat
---------

* Əliquliyev R. S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Frank kralı Xlodviq "Salik qanunu"nu hərbi rəislərə diktə edərkən
**Salik qanunu** (*lat.* lex Salica) — Güman olunduğu kimi, salik franklarının 6 əsrin əvvəlində, yəni hələ Xlodviqin sağlığında ikən onun göstərişi ilə yazıya alınmış məhkəmə adətlərinin toplusudur. Başqa barbar qaydalarına nisbətən Roma təsiri burada qat-qat azdır və özü də, başlıca olaraq, zahiri əlamətlərdən -latın dilində yazılmasında, cərimələrin Qədim Roma pul vahidləri ilə alınmasında özünü göstərir. Salik qanunu franklarda hələ işğala qədər mövcud olmuş qədim İbtidai-icma quruluşu qaydalarını az-çox məlumatlar -əmlak və ictimai bərabərsizliyin, daşınan əmlak üzərində xüsusi mülkiyətin, torpağa irsi hüququn və nəhayət, dövlətin meydana gəlməsi haqqında da məlumatlar tapılır. 6–9-cu
əsrlər ərzində frank kralları "Salik qanunu"na təkrarən əlavələr etmişdilər. Buna görə də o nisbətən sonrakı dövrlərin qaynaqları ilə birlikdə frank cəmiyətinin ibtidai icma quruluşundan feodalizmə doğru sonrakı təkamülünü də izləmək imkanı verir. Tasitin təsvir etdiyi qədim almanlara nisbətən franklarda təsərrüfatın inkişaf səviyyəsi xeyli yüksək idi. Bu dövrlərdə franklarda daşınan əmlak üzərində tamamilə inkişaf etmiş xüsusi mülkiyyət var idi. Bunu, məsələn, Salik qaydasının taxıl, mal-qara, ev quşları, qayıq, balıq toru oğurluğuna qarşı müəyyən etdiyi yüksək cərimələr təsdiq edirdi. Lakin həyətyanı sahələrdən başqa, torpaq üzərində xüsusi mülkiyət Salik qaydalarına məlum deyildi.

Buradakı bəzi müddəalar
-----------------------

1. Əgər kimsə kral qanunları əsasında məhkəməyə gəlməzsə, 15 solid təşkil edən 600 denari verməlidir.
2. Azad adamlardan biri evdən kənarda 2 denari məbləğində nə isə bir şey oğurlayardısa, 600 denari verməlidir. Əgər qul evdən kənarda 2 denari məbləğində oğurluq edərdisə, oğurlanmış əşyanı geri qaytarmalı və dəymiş zərəri ödəməlidir. Bundan əlavə, 120 qamçı zərbəsi vurulmalıdır.

Mənbə
-----

* "Orta Əsrlər Tarixi", Bakı, "Maarif" Nəşriyatı-1988. səh. 98.

1. ↑  Hinckeldey, Fosberry, 1993. səh. 7
**Salix Səydəşov** (tatar. Salix Camaletdin uğlı Səydəşev, Салих Җамалетдин улы Сәйдәшев; 3 dekabr 1900, Kazan – 16 dekabr 1954, Moskva) — Tatar bəstəkarı, tatarların peşəkar musiqisinin banilərindən biri.

Bioqrafiyası
------------

Səydəşovun musiqi istedadı özünü tez göstərır. Çalmağa başladığı ilk alət qarmon olur. Sonra qohumlar onun üçün bir piano alır. İlk müəllimi xalq musiqiçisi Zaqidulla Yarullin, daha sonra Kazan Musiqi Kollecinin görkəmli müəllimləri olur. Salix Səydəşovun atası oğlunu görmədən dünyasını dəyişir. Salix əri Şiqab Axmerov olan tatar ziyalılarının mütərəqqi dairələrinə mənsub olduğu bir bacının ailəsində böyüyür.

1918-ci ildə gənc musiqiçi bir orkestr təşkil edir. 1920-ci ildə Qızıl Orduya könüllü yazılır. Tərxis olduqdan sonra, Orenburqdakı musiqi məktəbində çalışır. 
1922-ci ildə Səydəşov Kazana qayıdır və Gəliəsgər Kamal adına Tatar Dövlət Akademik Dram Teatrında dirijor və musiqi direktoru kimi çalışmağa başlayır. Səydəşovun yaradıcılıq fəaliyyəti geniş şəkildə inkişaf edir: bir-birinin ardınca dram əsərləri üçün musiqiləri meydana çıxır: M. Faizinin "Qulyabanı", "İl" ("Vətən"), "Kandranın üstündə", Kərim Tinçurinin "Mavi Şal", Tazi Qizzatın "Killer kirayələyən" və başqaları. Səydəşov Soltan Qəbyaşinin tatar teatr sənətində musiqili dram adlanan yeni janr ənənələrini davam etdirir.

Bu illərdə məşhur "Sovet Ordusunun Yürüşü" əsərini yazır. Müxtəlif janrlarda yeni musiqi əsərlərinin yazılması üzərində fəal işləyir, çoxsaylı konsertlərdə pianoçu və dirijor kimi çıxış edir.

1934-1938-ci illərdə Salix Səydəşov Moskvadakı Tatar Opera Studiyasında oxuyur. Moskvadan qayıdaraq Qəliəsgər Kamal adına Tatar teatrında yeni əsərlərin yaradılması üzərində işləyir, tamaşalar üçün musiqi yazır.

Salix Səydəşov Tatar peşəkar musiqisinin banisi sayılır. Həqiqətən peşəkar və yüksək yaradıcılıq səviyyəsində Səydəşov ilk xalq bəstəkarlarının təcrübələrini ümumiləşdirir, xalqın çoxəsrlik ənənələrini Avropa musiqisi təcrübəsi ilə folklorla üzvi şəkildə birləşdirməyə şalışır

16 dekabr 1963-cü ildə Kazanda dünyasını dəyişir. Salix Səydəşov Kazanın Novo-Tatar qəsəbəsindəki tatar qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Mükafatları
-----------

Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi,

Tatarıstan MSSR xalq artisti.

Xatirəsi
--------

25 iyun 1993-cü ildə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Nazirlər Sovetinin 23 noyabr 1988-ci il tarixli 413 saylı Qərarı ilə Kazanda Salix Səydəşovun muzeyi açılır. Muzey Səydəşovun yaşadığı mənzillərdən birində, 20-ci əsrin əvvəllərində tikilmiş 2 mərtəbəli binada qurulur.

2000-ci ildə Salix Səydəşovun adı Kazandakı yenidən qurulmuş Böyük Dövlət Konsert Salonuna verilir.

2005-ci ildə Kazanda Kamal teatrı ilə üzbəüz, Tatar Dövlət Humanitar Pedaqoji Universitetinin binasının qarşısında Salix Səydəşovun abidəsi qoyulmuşdur.

Kazanın Vaxitov rayonundakı bir küçə onun adını daşıyır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Музей С. Сайдашева". 2013-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-22.

Mənbə
-----

* Фотография могилы Салиха Сайдашева в Казани
* Salikh Saidashev (1900—1954) (ing.)
* Книга «Салих Сайдашев в воспоминаниях современников»
**Huluqu şanyü** (v. e.ə. 84) — eramızdan əvvəl 96-cı ildə atasının yerinə taxta keçmişdi. Hakimiyyətə gələndə adı bilinməyən bir qardaşını vəliəhd təyin etsə də o tezliklə vəfat etmişdi.

Hakimiyyəti
-----------

Hakimiyyətinin ilk 6 ili sakit keçən Huluqu 90-cı ildə keçmiş düşmənləri olan qonşuları Vanqu və Vuhuanlardan çinlilərə qarşı böyük bir ordu qurmaqda yardım etməsi üçün əsgər istədi. Vuhuanlardan 70.000 əsgər gəldi. Hun şahzadəsi Çyueçen 30.000 əsgərlə, Mantun isə 40.000 əsgərlə gəldi. Şanyü Altay dağlarına çəkilərək döyüşə hazırlaşmağa başladı. Çin ordusu Hun dövlətinin içərilərinə daxil olub heç kimi tapmayandan sonra qayıdarkən Hun generalı Li Linin hücumuna məruz qalaraq geri çəkildi. Huluqu Çin ordusunu böyük bir məğlubiyyətə uğradaraq Çindən 600 litr şərab, 2 milyon litr düyü və 100.000 top ipək tələb etdi. İmperator buna cavab vermədi. Huluqunun əsiri olan Li Kuanqlinin Huluqunun qızı ilə evlənməsinə dözə bilməyən əyanlar şamanlar vasitəsilə şanyünün anasının xəstəliyinin səbəbinin Li Kuanqli olduğunu uydurdular. Əfsanəyə görə şanyü Li Kuanqlinin edam əmrini verərkən Li bu ədalətsiz edama görə bütün milləti lənətləmişdi. Həqiqətən də sonrakı illər hunlarda yoluxucu xəstəlik baş vermişdi. Şanyü buna görə Li Kuanqlinin müqəddəsləşdirilməsini və ona tapınılmasını əmr etdi. İmperatorun ölməsi və taxta yeni çıxan İmperator Çaodinin sülh müzakirəsini rədd etməsindən sonra xəstələnən Huluqu oğlu öldüyünə görə əyanlar və həyat yoldaşının təklifi ilə vəliəhd olaraq qardaşı oğlu Huyandini təyin etdi.

İstinadlar
----------


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Çudihu |  | **Huluqu**E.ə. 96 - E.ə. 85 |  | **XƏLƏF**Huyandi |
Geneva 2011
**Yaqub Valeh oğlu Hüseynov** (13 avqust 1971, Bakı) — Azərbaycanlı sahibkar, sərmayəçi, developer və xeyriyyəçi. O, "Bridge Group" şirkətinin təsisçisidir. Bu təsisat həm yerli, həm də beynəlxalq bazarlarda inşaat, otelçilik və restoran, logistika, mülkiyyətin idarə edilməsi və kənd təsərrüfatı kimi sahələri əhatə edən şirkətlər qrupudur.

Yaqub Hüseynov Bakıda anadan olub, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini bitirib.

O, Wharton Business School-da Strateji Düşüncə və Liderlik proqramını, eləcə də Harvard Business School-da Strategiyanın həyata keçirilməsi proqramını başa vurub.

Sahibkarlıq fəaliyyəti
----------------------

Fəaliyyətini memarlıq-layihələndirmə və inşaat sahəsində başlayan Yaqub Hüseynov məqsədyönlü, yaradıcı və etibarlı peşəkar kimi nüfuz qazanıb.

Bu günə qədər bir çox beynəlxalq peşəkar assosiasiyaların mühüm və fəal üzvü kimi fəaliyyətini davam etdirməkdədir.

1998-ci ildə "Global Interiors Group" şirkətini təsis edib. Bu şirkət Azərbaycan bazarında qısa bir zamanda aparıcı memarlıq və tikinti şirkətlərinin siyhısında yer alıb.

2007-ci ildə Bakıda ilk kommersiya daşınmaz əmlak mərkəzlərindən biri - "Bridge Plaza" inşa edilmişdir.

Növbəti illərdə Yaqub Hüseynov restoran və otelçilik sahələrində "HomeBridge", "Molokan INN" "Qaynana", "Jasmine", "HamamBath" SPA Sağlamlıq və istirahət mərkəzi; "Univerium" tələbə şəhərciyi; logistika sahəsində "StoreBridge" anbar kompleksi kimi iri layihələri həyəta keçirmişdir. 
O, həmçinin "SABAH" futbol klubunun direktorlar şurasının sədri və sahibidir.

2019-cu ildə biznes təsisatlarının əksəriyyəti yeni yaradılmış ‘’Bridge Group of Companies’’ şirkətlər qrupu daxilində birləşdirilib.

Yaqub Hüseynov bu şirkətdə Müşahidə Şurasının sədri vəzifəsində fəaliyyət göstərir.

Mükafatlar
----------

Yaqub Hüseynov Cenevrə Biznes və İdarəetmə İnstitutu tərəfindən ən yaxşı regional işəgötürən kimi tanınıb.

2011-ci ildə Cenevrədə keçirilən mərasimdə "Gold Star Quality" mükafatını alıb.

Şəxsi həyat
-----------

Yaqub Hüseynov ailəlidir, 3 övladı var – iki oğlu və bir qızı.

(Qızı - Fidan Hüseynova — Azərbaycanlı müğənni)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-12-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
8. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
9. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-07.
10. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-06.
11. ↑  Fidan Hüseynova
**Talalar kilsəsi** və ya ***Nur kilsə*** — Balakən rayonu Talalar kəndi ərazisində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Kilsə XII-XIII əsrlərdə inşa edilmişdir.

Talalar kilsəsi tərəfləri 6.7x9.2 metr ölçüyə malik olan düzbucaqlı formasına malikdir. Qərb tərəfdən kilsə binasına bitişik inşa edilmiş iki mərtəbəli zəng qülləsi yerləşir.

Tarixi
------

Prof. G. Məmmədova qeyd edir ki, kilsə XII-XIII əsrlərə aiddir. Gürcüstanın müxtəlif ərazilərində bu tip kilsələrin yayıldığını qeyd edən Gürcüstan alimi İ. Adamiya anoloji tikili kimi çar Qurgen tərəfindən inşa etdirilmiş İşxani kilsəsini nümunə göstərir.

G. Məmmədova qeyd edir ki, tağtavanlı zal kilsələri və ya birnefli bazilikalar xristian dini memarlığının ən geniş yayılmış bina tipi olmaqla, bütün xristian ölkələrində, o cümlədən Cənubi Qafqazdakı hər üç xristian ölkəsində inşa edilirdi.

İ. Adamiyanın gətirdiyi anologiyanı uğursuz hesab edən G. Məmmədova qeyd edir ki, plan nisbətləri, altar hissəsinin tərtibi, qapı və pəncərələrinin yerləşdirilməsi, interyerlərinin işlənməsi ilə İşxani kilsəsindən fərqlənir.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Kilsə, tərəfləri 6.7x9.2 metr ölçüyə malik olan düzbucaqlı formasına malikdir. Düzbucaqlı formaya malik altar apsidasında bir pəncərə yerləşir. Tağtavan formalı dam pilyastrlar üzərində duran tağlar bəndi ilə saxlanılır. Altarın qabağında olan ibadət zalı hissəsi cənub və şimal tərəfdən iki pəncərə ilə işıqlandırılmışdır.

Qərb tərəfdən kilsə binasına bitişik inşa edilmiş iki mərtəbəli zəng qülləsi yerləşir. İri künc dayaqlarına malik çahartağ formalı birinci mərtəbə parvis rolunu oynamaqla günbəzvari tavanı ilə kilsənin girişi üzərini örtür. Səkkizguşəli formaya malik olan ikinci mərtəbə isə dövrümüzə çatmamış zəng ilə tamamlanmışdı.

Maraqlıdır ki, kilsə və zəng qülləsinin inşasında fərqli materiallardan ustufadə edilmişdir. Belə ki, kilsə binası yaxşı yonulmuş yerli daşlardan, sonradan ona əlavə edilmiş zəng qülləsi isə bişmiş qırmızı kərpicdən inşa edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Мамедова, 2004. səh. 110
2. ↑  *Адамия, И.* Грузинское народное зодчество. Саингило. Тбилиси: изд. Хеловнеба. 1979. səh. 258.

Ədəbiyyat
---------

* *Мамедова, Гюльчохра,* Зодчество Кавказской Албании, Баку: Чашыоглу, 2004

Xarici keçidlər
---------------

* *Abbasova, Şahpəri.* "Azərbaycanda bütün dəyərləri məhv edən xəzinə axtaranlar peyda olub". sputnik.az. Sputnik Azərbaycan. 01.02.2018. İstifadə tarixi: 11 oktyabr 2020.
* Alban dövrünün ən unikal abidəsi məhv olmaq üzrədir

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ⛭Qafqaz Albaniyasının kilsələri |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Talalar kilsəsi (Qafqaz Albaniyası)Bideyiz
Mingəçevir
M. Yelisey
Qum bazilikası
Gavurqala
Mazımçay
Təzəkənd
Ləkit
Katex
Kilsədağ
Minkənd bazilikası
M. Yelisey
Qabaqtəpə
Mamrux
Çiçərvəng
Beşikdağ
Gədəbəy
Əyrivəng
Qırmızı kilsə
Qədim Pipan
Pipan
Qəbizdərə
Zəyzid
Vaçar
M. Stepanos
Talalar
Harva
Xilaskar
M.Stefan
M.İohann
Kavakavəng
M. Tanrı anası
Ağ xaç
M.Tanrı anası
M.Qriqoris
Bri
M. Tanrı anası
Bakirə Məryəm
M.Tanrı anası |

 |

 |
***Qoqol-moqol***- Alman sözüdür, mənası *qarışdırmaq* deməkdir.Yumurtanın sarısı ilə şəkərdən hazırlanan yeməkdir. Müxtəlif komponentləri(ərzaqarı): şərab, bal, vanilin, kakao, süd, çörək , meyvə və meyvə şirələrini də əlavə etməklə hazırlamaq olar.

Etimologiyası
-------------

Maks Fasmerin lüğəti bu adların mənşəyini bir neçə versiyasını gətirir: ingilis dilində hooq-muq, hooqle-polyak dilindən koqel-moqel, alman dilindən Kuddelmudel (qarışıq) kokteylin ixtirasını almanlar alman şirniyyatçısı Manfred Kökenbauerin adına yazırlar. 

Əfsanəyə əsasən Moqilyovda Qoqel familiyasında kantor (dini müğənni) öz səsini itirmişdi və boğazını müalicə etmək üçün belə bir resept icad etmişdi. Bu əfsanənin başqa versiyasına görə qrafinaya Bronislava Potoskaya Bolşoy Svorotdan bu resepti bir az müasirləşdirib balı,çörəklə əvəz edib və adını dəyişdirərək "qoqel-moqil" əvəzinə "qoqol-moqol" qoyub.

Xarici keçidlər
---------------

* Смотреть что такое "гоголь-моголь" в других словарях:
* Энциклопедия кулинарных рецептов "Гоголь-моголь"

İstinadlar
----------

1. ↑  Bəşir Əhmədov.Etimologiya lüğəti
**Qonur quşarmudu** (*lat.* Sorbus subfusca) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin quşarmudu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Rusiya (Dağıstan), Gürcüstan, İran və Türkiyədə arealları vardır. İlk dəfə Gürcüstanda təsvir edilib.

Botaniki təsviri
----------------

Təbii arealında hündürlüyü 8-10 m-ə çatan ağac və ya koldur. Yarpaqlarının kənarları ikiqat, bəzən də dərin dişlidir. Ucu sivriləşmiş, qaidəyə doğru isə dairvi və ya pazşəkilli olub, tərsinə yumurtavarı və ya ellipsvarıdır. Kasacığı keçə tükcüklü və kütdişlidir. Meyvəsi kürəvarı xırda olub, əvvəl qırmızı, sonralar tünd-göyümtül rənglidir.

Ekologiyası
-----------

Yuxarı və orta dağ qurşaqlarında fıstıq meşələrində, seyrək meşələrin kənarlarında dəniz səviyyəsindən 2000 m-ə qədər yüksəklikdə, qayalıq yerlərdə və meşə kənarlarında seyrək halda təsadüf edilir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Şərqi Böyük Qafqazda, Şimali və Cənubi Kiçik Qafqazda (Quba rayonu) Şamaxı, İsmayıllı, Naxçıvan MR-də, Gədəbəy və Kəlbəcər rayonlarında rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir. Yaşıllaşdırmada istifadəsi tövsiyə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Sorbus subfusca* | 
* Wikidata: Q17239686
* Wikispecies: Sorbus subfusca
* EoL: 628751
* GBIF: 3012292
* iNaturalist: 867151
* IPNI: 741991-1
* IRMNG: 10585399
* Plant List: rjp-2640
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:741991-1
* Tropicos: 27800200
* WFO: wfo-0000996687

 |
| *Crataegus subfusca* | 
* Wikidata: Q39782039
* IPNI: 724324-1
* IRMNG: 11427421
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:724324-1
* Tropicos: 100392818
* WFO: wfo-0000989285

 |
**Çavlı ət-Toğrul** (?-1146) — Azərbaycan atabəyi.

Həyatı
------

Atabəy Qara Sunqur hicri 535-ci ildə (1140/41) həyatını nöqtələdi. Ölümündən bir neçə gün əvvəl Sultan II Toğrulun məmlüklərindən Çavlı ət-Toğrulu öz yerinə Aran və Azərbaycanın hakimi təyin etmişdir

Qara Sunqurun ölümünü xəbər alan Məsud, əmir Çavlıya fəxri libaslar və ünvanlar göndərərək onunla münasibətini yaxşılaşdırmaq istədi. Sultan, Çavlını Azərbaycan və Aranın hakimi təyin etdi. Çavlı, sultanın təklifini qəbul edib, Gəncədə qiyam qaldırmış Qutluqu ortadan qaldırıb bu ölkədəki üsyançı qüvvələri darmadağın etdi. O, Tovuz ətrafında üsyançıların ordusunu məğlub etdi. Çavlı 1146-cı ilə qədər Aran və Azərbaycanın Səlcuqlu əmiri olaraq mövqeyini qorudu.

Bu vaxt Sultan Məsud əleyhində Rey hakimi Abbas ilə Fars və Xuzistan hakimi
Boz Apa başçılığında yeni bir qiyam ortaya çıxdı. Onlar Çavlıya bir məktub yazıb
onunla dostluq qurmaq istədilər, ancaq Çavlı sultanın tərəfində yer aldı. Sultan
Məsud ilə vəziri Xass Bəy ibn Bələncərinin ona qarşı sui-qəsd planı ortaya çıxınca
Çavlı da qiyam edən əmirlərin tərəfinə keçdi. Sultanın hacibi Fəxrəddin Toğan Yürək də onlara qoşuldu

Əmir Çavlı əmrindəki ordu ilə Boz Apanın gəlməsini
gözlərkən Həmədan yaxınlarında cümadələvvəl 541-ci ildə (oktyabr-noyabr 1146)
vərəm xəstəliyindən öldü. Azərbaycan və Xalxalı iqta olaraq əlinə keçirən
Fəxrəddin Toğan Yürək, Çavlının ordusuna sahib oldu və Azərbaycan ilə Aranın
hakimiyyətini ələ aldı. Daha sonra Abbas ilə Boz Apanı da özünə tabe edib Sultan
Məsudu öz nəzarəti altında tutdu. Ancaq qıpçaqların hücumunu fürsət bilən Sultan
Məsud və vəziri Xass Bəy, Toğan Yürəkin ordusunun Şamxorda olduğundan
istifadə edib onu aprel 1147-ci ildə Gəncədə öldürdülər. Qısa müddət sonra Rey
hakimi Abbas da ortadan qaldırıldı. Fəxrəddin Toğan Yürəkin ölümü ilə
Azərbaycan hakimiyyəti Xass Bəy Bələncərinin əlinə keçdi

İstinadlar
----------

1. ↑  İbn əl-Əsir, əl-Kamil, VIII/369; Bundari, Zubdat, s. 190; Ravendi, Rahat, s. 223; Qara Sunqur haqqında geniş məlumat üçün bax. Bünyadov, Azərbaycan Atabəyləri, s. 32–33..
2. ↑  Bünyadov, Azərbaycan Atabəyləri, s. 34
3. ↑  İbn əl-Əsir, əl-Kamil, IX/10–11; Bundari, Zubdat, s. 199–200; Ravendi, Rahat, s. 224.
4. ↑  İbn əl-Əsir, əl-Kamil, IX/15; Bundari, Zubdat, s. 216–217; Ravendi, Rahat, s. 228; Mxitar Qoş, Alban
Salnaməsi, s. 14; Bünyadov, Azərbaycan Atabəyləri, s. 35.

Həmçinin bax
------------
Ingilis-dili qrammatikasını yoxlayır
**Qrammatika yoxlayıcısı** (ing. *grammar checker*, ru. *cистема проверки грамматики*) — cümlələrin qrammatik düzgünlüyünü yoxlayan proqram. Uğursuz ifadələri, buraxılmış vergülləri, hallanma səhvlərini və s. yanlışlıqları tapa, qeyd edə və dəyişdirməyi tövsiyə edə bilər. İnkişaf etmiş mətn prosessorlarının əksəriyyətində belə imkan var.

**Foxit PhantomPDF Business**
Foxit PhantomPDF Business proqramı peşəkar şəkildə pdf hazırlama proqramıdır. Bu proqramla müxtəlif formalarda pdf faylları hazırlaya bilər, hazır pdf fayllar üzərində dəyişikliklər edə bilər, pdf fayllarınızı şifrələyə bilər və pdf faylları office proqramları formatlarına çevirə bilərsiniz.

**Adobe Acrobat** PDF hazırlama və redaktə proqramıdır. Proqramın köməyilə pdf-lər hazırlaya bilər, onları redaktə edə bilərsiniz.
Proqramın köməyilə Microsoft Word, Excel, PowerPoint, Outlook, Publisher və Access fayllarınızı pdf şəklində yaddaşa verə bilərsiniz.
Adobe Acrobat proqramının köməyilə saytların və e-mail adreslərin müəyyən bir səhifəsini də pdf şəklinə çevirmək və yaddaşda saxlamaq mümkündür

**Adobe InCopy CC 2015** proqramı yazıçılar və redaktorların işlərində yazı və redaktə işləri üçün hazırlanmış proqramdır.
Çoxlu dil dəstəyi mövcuddur.
Proqramı aşağıdakı dillərdə istifadə etmək mümkündür. İstədiyiniz dili quraşdıran zaman seçə bilərsiniz.

* Dansk
* Deutsch
* English
* Español
* Français
* Hebrew
* Hungarian
* Italiano
* Nederlands
* Norwegian
* Polish
* Português (Brasil)
* Suomi
* Svenska
* Turkish
* Ukrainian
* čeština
* Русский
* عربي
* 日本語
* 简体中文
* 繁體中文
* 한국어

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

1270-foxit-phantompdf-business-8216871.html

1149-adobe-acrobat-pro-v11015-multilingual.html
**Milet** (*yun.* Μίλητος) - Kiçik Asiyanın (Anadolu) qərb sahillərində, Böyük Menderes çayının cənubunda yerləşən qədim Yunan şəhəri. Hal-hazırda Türkiyənin cənub-qərbində Egey bölgəsində Balat kəndi yaxınlığında dağıntıları qalmışdır.

Tarixi
------

İlk məskunlaşma e.ə.IV minilliyin ikinci yarısına aid edilir. Əfsanəyə görə şəhəri Kritdən köçüb gəlmiş qəhrəman Milet salmışdır. Miletdə mina üslubunda freskalar və mixi yazılı mətnlər tapılmışdır. E.ə. XIV əsrə aid Mikena mədəniyyətinə aid dulusçuluq məmulatları tapılmışdır. Şəhərin yunan dilindəki adı xet dilindəki **Milavanda** (bir başqa məlumata görə Milavanda - Miliadadır) ilə üst-üstə düşür. "*-vanda*" ilə bitən təxminən 50 xet adları məlumdur. Mikena mətnlərində "Miletlilər" (**mi-ra-ti-ja**) sözü qeyd olunmuşdur .

Coğrafiyası
-----------

Lidiya xəritəsində Milet
Qədim İoniyanın bütün əraziləri arasında Herodot Mileti xüsusi olaraq qeyd edir və onu "İoniyanın mirvarisi" adlandırır. Milet yarımadada yerləşən, sərhədləri şimaldan Herakl körfəzi, qərbdən Egey dənizi, cənubdan Mendel körfəzi, şərqdən Kari dağları ilə əhatələnmiş şəhər olmuşdur. Kiçik Asiyanın Egey dənizinə axan ən gursulu çayı Meandr şəhərin şimal sərhədlərindən keçirdi. Milet şəhərinin yerləşdiyi yarımada yalnız Kari dağlarından keçən dar dağ yolu ilə materiklə bağlanırdı. Bu yolun ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 700 metr yüksəklikdə yerləşən Qrion dağ silsiləsi olmuşdur. Kiçik dağ çaylarının çox olması səbəbindən burada bağçılıq və əkinçilik geniş inkişaf etmişdi və bu da ərazidə su və nimf (pəri) kultlarının (totemləri) geniş yayılmasına səbəb olmuşdur.

Şəhər həyatının çiçəklənməsi dövründə Milet iki - özünün içqalası olan daxili və xarici hissələrdən ibarət olmuşdur. Lakin hər iki hissə ümumi qala divarları ilə əhatə olunmuşdu. Şəhərin bir neçə limanı olub: Lade, Dromisk, Perne.

Tanınmış nümayəndələri
----------------------

Miletli Fales

Anaksimandr

Anaksimen

Aspaziya

Xarici keçidlər
---------------

360° Virtual Tour at Ancient Miletus

Miletin kosmosdan görüntüsü

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Greaves A.M. Miletos: A History. L.; N.Y. 2002. P. 42
3. ↑  Greaves A.M. Miletos: A History. L.; N.Y. 2002. P. 66
4. ↑  Greaves A.M. Miletos: A History. L.; N.Y. 2002. P. 46
5. ↑  Гиндин Л. А. Цымбурский В. Л. Гомер и история Восточного Средиземноморья. М. 1996. С.43
6. ↑  Latacz J. Troy and Homer. Oxford UP. 2004. P.298
7. ↑  Молчанов А. А. Нерознак В. П. Шарыпкин С. Я. Памятники древнейшей греческой письменности. М. 1988. С.54
8. ↑  Herodot, I, 142; V, 28.
9. ↑  Кобылина М.М. Милет. — М.: Наука, 1965. — С. 10—14.
**Yeni Qala** — (*ukr.* Єні-Кале; *rus.* Еникале; krımtat. Yeñi Qale Kerç şəhərində Kerç boğazı sahilində inşa edilən qaladır.

Tarixi
------

Qala 1699–1706-cı illərdə Osmanlı türkləri tərəfindən inşa edilib. Qala əslən itaıyan olan Qolopponun rəhbərliyi ilə fransız mühəndislərlə birgə inşa edildi.

Yeni Qala güclü savaş topları ilə əhatə olunaraq Kerç boğazı sahilində önəmli bir strateji yer tuturdu. Qala 25000 kv.metrlik ərazini əhatə edərək içərisində silah anbarı, su deposu, yaşam evi, hamam və məscid yer alırdı. Yeni Qalada təxminən 800 türk və 300 Krım tatar əsgəri vardı. Qalanın ən zəif cəhəti bölgədə içməli su qıtlığı idi. Buna görə də bir neçə kilometr uzaqda olan içməli su mənbəyindən yerin altı ilə su xətti çəkildi. Qala əlavə olaraq paşa iqamətgahı kimi də istifadə olunurdu.

1768–1774 Osmanlı-rus müharibəsi zamanı rus ordusu 1771-ci ilin yayında Qalanı ələ keçirdi, Osmanlı Ordusu qaladan geri çəkildi və ruslar 1771-ci il 21 İyun tarixində qalaya daxil oldular.

1774-cü il Kiçik Qaynarca sülhü ilə Kerç və Yeni Qala Rusiyaya buraxıldı. 19-cu əsrdə qala hərbi xəstəxana kimi istifadə edilirdi. 1880-ci illərdən sonra isə tamamilə tərk edildi. Günümüzdə qalanın qalıntıları turistlər tərəfindən tez-tez ziyarət edilir.

Qalareya
--------

* Yeni Qala Kerç.Krım, UkraynaYeni Qala Kerç.Krım, Ukrayna
* Yeni Qalanın cənub qapısıYeni Qalanın cənub qapısı
* Yeni Qalanın şimal divarıYeni Qalanın şimal divarı
* Yeni Qala, sahil kənarıYeni Qala, sahil kənarı
* Türk qalasıTürk qalası
* Şərqi qapıŞərqi qapı

Həmçinin bax
------------

Krım xanlığı

İstinadlar
----------
**Kosovo milli futbol komandası** — Beynəlxalq müsabiqələrdə, müstəqil Kosovo Respublikasını təmsil edən futbol üzrə milli komanda. Kosovo Futbol Federasiyasının rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərir.

Qısa tarixi
-----------

1993-cü ildə Yuqoslaviyanın süqutundan sonra bölgə özünün müstəqil futbol komandasını təşkil etmişdir. Kosovonun ilk qeyri-rəsmi oyunu Albaniya yığmasına qarşı baş tutur. Bu oyun albanların 3:1 hesablı qalibiyyəti ilə bitmişdir. Hazır ki, vəziyyətə görə kosovolular olduqca az oyun keçirmişlır. Onların böyük qismi isə peşəkar komandalara qarşı baş tutmuşdur. Kosovonun ən böyük hesablı qalibiyyəti 7:1 nəticə olmuşdur. Bu zaman komandanı Muxarrem Saxiti idarə edirdi. Kosovonun ən böyük uğurlarından biri Şimali Kiprdə keçirilən yarışmada əldə edilmişdir. 2005-ci ilin noyabrında baş vermiş yarışmada kosovolular ikinci yeri tutmuşlar. Yalnız yerli komandaya məğlub olmuşlar.

6 may 2008-ci ildə Kosovo Milli Futbol Federasiyası FİFA-ya komandanın rəsmən tanınması və FİFA-nın bütün turnirlərində iştirak etmədi üçün müraciət göndərilmişdir. Kosovo Milli Futbol Federasiyasınln Rezidenti Fadil Vokri bu müraciəti «tarixi an» elan edərək və Kosovonun FİFA-ya üzv seçiləcəyinə ümid bəslədiyini bildirmişdir. Kosovonun bu müraciəti qəbul edilməmişdir. Kosovonun müraciəti FİFA parlamentinin 10-cu maddəsini pozduğunu bildirərək onu qəbul etməmişlər. Əsas isə Kosovonun dünyanın bir çox ölkəsi tərəfindən tanınması idi.

2012-ci ilin dekabrında FİFA-nın futbol dünyası xəritəsinə yeni dövlət əlavə edilir. Belə ki, Tokiyada təşkil edilən toplantıda Kosovonun klubları, qadın futbol komandası, gənclər komandası yoldaşlıq oyunlarında iştirat etməsinə ixazə verilir.

3 may 2016-cı ildə Kosovo rəsmi olaraq UEFA-ya qəbul edilmişdur. 13 may 2016-cı ildə isə Kosovo FİFA-nın üzvü olur.

Kosovo milli futbol yığmasının ilk rəsmi səviyyətə oyunu 2018-ci il DÇ çərçivədində Finlandiyaya qarşı keçirmişdir (5 sentyabr, 2016).

Baş məşqçiləri
--------------

* Albaniya Aet Şoşoli (1993)
* Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Muxarrem Saxiti (2005—2006)
* Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Edmond Ruqova (2006)
* Xorvatiya Kuytim Şala (2006—2008)
* Kosovo Albert Bunyaki (2009—)

Yığmanın tərkibi
----------------

Sonuncu yarışmalardan biri isə 24 mart 2017-ci ildə baş tutmumdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "TR Northern Cyprus - 50 Years Anniversary Cup 2005". 2013-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-31.
2. ↑  "FIFA rejects Kosovo football body application". 2014-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-31.
3. ↑  "FIFA разрешила клубам из Косово проводить международные товарищеские матчи". 2016-09-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-31.

Mənbə
-----

* Kosovo milli futbol yığması  (ing.)
**"Kosmos"** (*ing.* Cosmos) — astronom və "Pulitser" mükafatı laureatı Karl Saqanın kitabı. Karl Saqanın bu kitabı ərsəyə gətirməkdə əsas məqsədi qarışıq elmi fikirləri öyrənmək istəyən hər kəsə bunların izah edilməsini təmin etməkdir. Karl Saqan həmçinin televizorun icad edilmiş ən yaxşı öyrənmə vasitəsi olduğuna inanırdı. "Kosmos" "New York Times"ın siyahısına görə ən çox satılan elmi kitab oldu. 

Kitabın 2013-cü ildə Enn Druyan və Nil Deqrass Taysonun ön söz və məqalələrinin yer aldığı yeni nəşri buraxıldı.

Məzmun
------

Kitabda kosmologiya, antropologiya, biologiya, astronomiya kimi bir çox elmlər əsrlər boyu inkişaf mərhələləri ilə ətraflı qeyd edilmişdir. Karl Saqan kainatın bu böyüklüyü ilə minlərlə sivilizasiyaya ev sahibliyi edə biləcəyinin mümkün olduğunu, lakin belə bir sivilizasiyanın Yerə gəlməsinə dair heç bir sübut olmadığını bildirmişdir. Kainatın 15 milyard illik inkişafını, sivilizasiyaların və elmin yüksəlməsini, gələcəkdəki vəziyyəti elmi və fəlsəfi cəhətdən izah etmişdir. Həmçinin alimlərin həyatlarından bəhs edərək onların müasir elmə verdikləri töhfələrdən söz açmışdır. Bunlardan başqa Soyuq müharibə haqqında da öz fikirlərini bildirmişdir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Kitab** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |