|  |
| --- |
| Bu məqalə aşağıdaki məqalələr silsiləsinə aiddir: |
| Türkiyə tarixi |
|  |
| Ən qədim dövr* Anadolu tarixdən əvvəlki dövrdə

|  |  |
| --- | --- |
| Paleolit dövrü Anadolu | təq. e.ə. 500,000– 10,000 |
| Mezolit dövrü Anadolu |  təq. e.ə. 11,000– 9,000 |
| Neolit dövrü Anadolu |  təq. e.ə. 8,000– 5,500 |

 |
| Tunc dövrü

|  |  |
| --- | --- |
| Troya |  e.ə. 3000–700 |
| Hattlar |  e.ə. 2500–2000 |
| Akkad |  e.ə. 2400–2150 |
| Luvilər |  e.ə. 2300–1400 |
| Assuriya |  e.ə. 1950–1750 |
| Axeylər (hHmer) |  e.ə. 1700–1300 |
| Kissuvatna |  e.ə. 1650–1450 |
| Hetlər |  e.ə. 1680–1220 |
| Arsava |  e.ə. 1500–1320 |
| Mitanni |  e.ə. 1500–1300 |
| Hayasa Azzi |  e.ə. 1500–1290 |
| Likiya |  e.ə. 1450–350 |
| Assuva |  e.ə. 1300–1250 |
| Diauxi |  e.ə. 1200–800 |
| Yeni hetlər |  e.ə. 1200–800 |
| Frigiya |  e.ə. 1200–700 |
| Kariya |  e.ə. 1150–547 |
| Tuvanuva |  e.ə. 1000–700 |
| İoniya |  e.ə. 1000–545 |
| Urartu |  e.ə. 859–595/585 |

 |
| Dəmir dövrü

|  |  |
| --- | --- |
| Diauxi |  e.ə. 1200–800 |
| Yeni hetlər |  e.ə. 1200–800 |
| Frigiya |  e.ə. 1200–700 |
| Kariya |  e.ə. 1150–547 |
| Heksapol |  e.ə. 1100–560 |
| Eolida |  e.ə. 1000–560 |
| Tuvanuva |  e.ə. 1000–700 |
| İoniya |  e.ə. 1000–545 |
| Urartu |  e.ə. 859–595/585 |
| Midiya dövləti |  e.ə. 678–549 |
| Lidiya |  e.ə. 685–547 |

 |
| Antik dövr* Antik Anadolu
* Antik Frakiya

|  |  |
| --- | --- |
| Əhəmənilər dövləti |  e.ə. 559–331 |
| Makedoniyalı İsgəndərin dövləti |  e.ə. 334–301 |
| Kappadokiya çarlığı |  e.ə. 322–130 |
| Antiqonidlər |  e.ə. 306–168 |
| Selevkilər imperiyası |  e.ə. 305–64 |
| Ptolemeylər dövləti |  e.ə. 305–30 |
| Pont çarlığı |  e.ə. 302–64 |
| Vifiniya |  e.ə. 297–74 |
| Perqamon çarlığı |  e.ə. 282–129 |
| Qalatiya |  e.ə. 281 – b.e. 64 |
| Parfiya |  e.ə. 247 – b.e. 224 |
| Ermənistan çarlığı |  e.ə. 190 – b.e. 428 |
| Roma Respublikası |  e.ə. 133 – b.e. 27 |
| Kommagena çarlığı |  e.ə. 163 – b.e. 72 |
| Qədim Roma |  e.ə. 133 – b.e. 330 |
| Sasanilər imperiyası |  e.ə. 224 – b.e. 651 |

 |
| Orta əsrlər* Orta əsrlərdə Anadolu

|  |  |
| --- | --- |
| Şərqi Roma imperiyası |  (330–1453) |
| Raşidi xilafət |  (637–656) |
| Böyük Səlcuq imperiyası |  (1037–1194) |
| Danişməndilər |  (1071–1178) |
| Rum sultanlığı |  (1077–1307) |
| Kilikiya çarlığı |  (1078–1375) |
| Anadolu bəylikləri |  (1081–1423) |
| Edessa qraflığı |  (1098–1150) |
| Artuqlular |  (1101–1409) |
| Trabzon imperiyası |  (1204–1461) |
| Latın imperiyası |  (1204–1261) |
| Qaramanoğulları |  (1250–1487) |
| Elxanilər dövləti |  (1256–1335) |
| Qaraqoyunlular |  (1375–1468) |
| Ağqoyunlular |  (1378–1501) |

 |
| Osmanlı dövrü* Osmanlı imperiyasının dövrləri

|  |  |
| --- | --- |
| Yaranması |  (1299–1453) |
| Yüksəlişi |  (1453–1566) |
| Transformasiyası |  (1566–1703) |
| Durğunluq dövrü |  (1703–1789) |
| Reformasiya dövrü |  (1789–1908) |
| Süqutu |  (1908–1922) |

 |
| Türkiyə Respublikası* Türkiyə Respublikasının dövrləri

|  |  |
| --- | --- |
| İstiqlaliyyət müharibəsi |  (1919–1922) |
| Müvəqqəti hökumət |  (1920–1923) |
| Birpartiyalılıq dövrü |  (1923–1930)(1930–1945) |
| Çoxpartiyalılıq dövrü |  (1945–hal-hazırda) |

 |
| Mövzulara görə
* Anadolu xalqları
* Türklərin Anadoluya köçü
* Konstitusiya tarixi
* İqtisadi tarixi
* Hərb tarixi
* Mədəni tarixi

 |
| Xronologiya |
| П:  **Türkiyə portalı** |
| * b
* m
* r
 |

**Hayasa-Azzi** və ya **Azzi-Hayasa** (Hettcə: Ḫaiaša, *erm.* Հայասա) — Son Tunc dövründə Erməni yaylasında hökm sürmüş iki krallıqdan ibarət konfederasiya. Konfedrasiya, Cənubi Trabzonda hökm sürmüş Hayasa, və Fərat çayı ilə Hayasanın arasında mövcud olmuş Azzi krallıqlarından meydana gəlmişdir. Hayasa-Azzi konfedrasiyası, e.ə. XIV əsrdən etibarən Hettlərlə savaşmış, bu savaşlar nəticəsində, e.ə. 1190-cı illərdə Het dövləti tənəzzül etmişdir.

Zvartnots Kafedrali xarabalıqları (e.ə XVI əsr)

### III. Tudhaliyanın hakimiyyətindən əvvəl (е.ə. 1500–1340-cı illər)

1920-ci illərdə İsveçrəli tədqiqatçı Emil Forrer tərəfindən deşifrə edilen Hett yazıları Van Gölü ətrafındakı bir dağ ölkəsindən bəhs etməkdədir. Bu ölkənin adı Hayasa və/vəya Azzidir. Bəzi tədqiqatçılara görə, Azzi İşuvanın şimalında yerləşdirilərkən, digərləri Hayasa və Azzinin eyni dövlət olduğunu qəbul edirlər.

Hett Kralı Telepinu ve III Tudhaliyaarasındakı dönəm eskiz şəklində qeyd edilmişdir. Bu dönəmdə yazılmış qeydlərdən, Hettlərin paytaxtı Xattusanı Tudhaliyanın səltənətindən öncə tərk etdiyi və paytaxtı Sapinuwaya köçürdüyü anlaşılmaqdadır. E.ə XIV əsrin əvvəllərində Sapinuwayandırılmışdır.III Hattuşilinin qeydlərinə görə, Azzilər Samuhanı sərhəd bölgəsi vəziyyətinə gətirmişlər. Özlərini"Böyük Mədəniyyət" olaraq qəbul edən Hettlərin "Barbar" kimi qəbul edilən hansı dövlətlərlə mücadilə etdikləri dəqiq olaraq bilinmir.

### III Tudhaliya ve I Suppiluliumanın hakimiyyəti dövrü (e.ə. 1360–1320-ci illər)

I Suppilulima və Hukkana arasında sülh müqaviləsi(e.ə. XIV əsr)
Antakya Arxeoloji Muzeyi. Tudhaliyanın daş stelası (e.ə. XIV əsr)
Hett dövləti I Suppilumanın hakimiyyəti dövründə(e.ə 1380–1340)
Xattusanın kaşklar, Hayasa-Azzi və digər dövlətlər tərəfindən hücumlara uğraması nəticəsində III Tudhaliya, Halis çayının yuxarı məcrasında yerləşən mədəniyyət mərkəzi Samuha şəhərini Het dövlətinin keçici paytaxtı etməyə qərar vermişdir.Bununla birlikdə, Samuha şəhəri Azzi ölkəsindən gələn birliklər tərəfindən keçici olarak ələ keçirilmişdir. Bu dövrdə Hett krallığı o qədər zəifləmişdir ki, qonşu dövlətlər Hettlərin yaxın gələcəkdə tənəzzülünü gözləyirdilər. Misir fironu III Amenhotep, Arsava kralı Tarhundaraduyaya belə yazmışdır: "*Hər şeyin bitdiyini və Xattusa ölkəsinin iflic olduğunu anladım."* Ancaq buna baxmayaraq, Tudhaliya birliklərini qısa zaman ərzində bərpa etmişdir. Bu vəziyyət Hett Krallığını işğal edən Kaşka və Hayasa-Azzi dövlətlərini təəcübləndirmişdir. Tudhaliya, daha sonra general Şuppiluliuma'yı(daha sonra Het Kralı oldu) Hett torpaqlarının şimal-şərq sərhədlərinə Hayasa-Azzi birliklərini məğlub etməsi üçün göndərmişdir. Hayasalılar ilk səfər Hett komandiri ilə savaşmaqdan çəkinmişdirlər. Hettşünas,Trevor R. Bryce Tudhaliya və Suppiluliumanın Hayasa-Azzini işğal etdiyini yazır. İşgalci birliklər daha sonra Hayasa-Azzi Kralı Karanni (və ya Lanni) ilə Kumaha şəhəri yaxınlarında hesablaşmıştır. Savaşdan bəhs eden "*Deads of Suppiluliuma"* adlı kitabda savaşın nəticəsinin nə olduğu yazılır. Bununla bərabər Hettlərin Hayasa-Azzininin işğalinin qələbə ilə nəticələndiyi haradasa dəqiqdir. Hettlər Hayasa hökmdarı Hukkana ilə sülh müqaviləsi bağladı. I Suppilulium bacısını Hukkanaya ərə verdi. Suppiluliumun Hukkana ilə bağladığı müqavilənin mətnindən aydın olur ki, Hayasada ibtidai nikah formaları hələ də mövcud idi. Əlbəttə bunu ancaq hakim ailələrə şamil etmək olar. Hayasa ənənəsinə görə ər arvadın bacıları və nəslin digər qadınları ilə nikah əlaqələri yaratmaq hüququna malik idi. Bunu bilən Suppilulium müqaviləyə müvafiq şərt daxil etdirir. Burada deyilir:

"*Hatti ölkəsində yaxşı bir qanun var*, *qardaş bacı ilə cinsi əlaqəyə girə bilməz, bu əxlaqsızlıqdır. Kim belə hərəkət edərsə o ölməlidir. Sizin ölkə isə cəhalətlidir və orada qardaş bacını və əmiqızını tanıya bilər, halbuki buna Xattusada icazə verilmir. Sənin yanına doğma, yaxud atabir baldızın gəlsə, ona yemək və içmək ver, yeyin, için, şadlanın, lakin onu tanımaq arzusundan yan keç, bu ölümlə cəzalandırılır"*

Eyni zamanda Suppilulium kürəkəninə məsləhət görür ki, Xattusa şəhərinə gələndə saray qadınlarına yaxınlaşmasın. Suppilulium nikah təmizliyini qoruyur və Het nikah qaydalarını daha üstün tuturdu.

### II Murşilinin hakimiyyəti dövrü (e.ə. 1320–1290-cı illər)

Hayasa-Azzi krallığı bir müddət Hettlərin vassal dövləti olarak qalmışdır. Suppiluliuma və oğlu II. Arnuvandanın vəba nəticəsində öldüyü düşünülür. Murşilinin səltənətinin yeddinci ilində, "Azzilərin hökmdarı" Anniya, Kaşkaların Pihhuniya ilə birləşməsindən yararlanmış və sərhəd bölgəsi Dankuvaya basqın etmişdir. Basqında orada saxlanılan Hayasalıları ölkəsinə geri almışdır.Artıq e.ə XIII əsrin əvvəllərində "Dəniz xalqları" adlanan tayfalar və Assuriya Hett dövləti ərazisinə hücum etdi.Bunlar Axeylər,Likilər Etrusklar Finikiyalılar və başqalarından ibarət tayfalar idilər. Beləliklə Hett dövləti və onun vassalı olan Hayasa-Azzinin varlığına son qoyuldu.

Mənbə
-----

Y.Yusifov. Qədim Şərq Tarixi. Bakı 2007

İstinadlar
----------

1. ↑  tr:Hayasa-Azzi
2. ↑  en:Emil Forrer
3. ↑  en:Isuwa
4. ↑  tr:Telepinu
5. 1 2 3 4  tr:III. Tuthaliya
6. 1 2  en:Sapinuwa
7. ↑  tr:III. Hattuşili
8. 1 2 3  en:Samuha
9. ↑  tr:I. Tuthaliya
10. 1 2  tr:I. Şuppiluliuma
11. ↑
12. ↑  ru:Каранни
13. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-15.
14. ↑  ru:Хукканас
15. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-17.
16. ↑  tr:II. Arnuvanda