Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Meydan (dəqiqləşdirmə).

**Meydan** — Şuşa şəhərinin əsas şəhər meydanıdır. Şuşa qalasının Gəncə qapısı yaxınlığındakı Divanxana meydanından başlanğıcını götürən Şuşanın əsas ticarət magistralı olan Rasta bazar küçəsi məhz Meydanda tamamlanır, beləliklə Meydan və Divanxananı əlaqələndirir. Şimaldan cənuba doğru zəif hiss olunan mailliklə uzanan küçə effektiv və gözlənilməz şəkildə kiçik işıqlı Meydana çıxır.

Tarixi
------

V. Vereşaginin — *Şuşada Məhərrəm ayı zamanı dini yürüş*, 1865-ci il. Rəsmdə Yuxarı Gövhər ağa məscidi qarşısındakı meydanda dini mərasim təsvir edilib.
E. Avalov qeyd edir ki, ətrafında yerləşən binaların təyinatında əsasən Meydan Şuşada mühüm ictimai-ticari rol oynamışdır; burada böyük dini mərasimlər (Aşura) keçirilmişdir. Meydanın əsas memarlıq elementləri dini və ticarət binalarıdır ki, bu xüsusiyyət də XVII–XVIII əsrlər Azərbaycan şəhərlərində salınmış meydanlar üçün xarakterikdir.

Şuşa şəhərinin tarixi bilinməyən baş planına əsasən şəhərin əsas memarlıq və ticarət kompleksi olan Meydan ilk dini tikilinin ətrafında formalaşdırılmışdır. Sonradan bu cür məscidlər ətrafında inşa edilən ticarət və digər tikililər məscid vəqflərinə aid idi; məscid mə mədrəsələrin saxlanmasına lazım olan xərclər bu binaların istifadəsindən əldə edilən gəlir sayəsində ödənirdi.

Meydanın formalaşmasını izləməklə Şuşanın digər orta əsrlər meydanlarının da yaradılması yolunu öyrənmək mümkündür. Rasta bazar küçəsinin şərq tərəfinin cənub qurtaracağı bitişik binalar vasitəsiylə dərininə genişləndirilmişdir. Küçənin bir hissəsinin genişləndirilməsi vasitəsilə meydan yaradılması üsuluna Şuşanın Bazar başı və Mərdinli məhəllə meydanlarının nümunəsində də izləmək mümkündür. Küçələrin kəsişməsi nəticəsində kontrast yaradan bu üsul hətt kiçik ölçülü ərazidə də genişlik effekti formalaşdırır.

Meydanın yanız Aşağı bazar küçəsindən uzanan bir mərtəbəli ticarət sıralarını davam etdirən cənub hissəsindəki tikililər ticarət məqsədilə istifadə olunurdu. Digər tərəfdə yerləşməklə məscidlə üzbəüz olan iki mərtəbəli bina və hər iki tərəfdən ona birləşən digər iki mərtəbəli binalar mədrəsə binalarıdır. **П** formalı mədrəsə binaları cümə məscidi ətrafında geniş həyət yaradır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Rasta bazar küçəsinin oxu boyunca dartılan meydan düzbucaqlı formaya malikdir. Meydan yaxşı təşkil olunmuş və abad görünüşə malikdir.

Yalnız ticarət kompleksinin deyil, bütövlükdə şəhərin planlaşdırma nüvəsi olan Meydanda, iki əsas ticarət magistralı – Rasta bazar və onun davamı olan Şeytan bazarla Aşağı bazar küçələri kəsişir. Düz səthli Divanxana meydanından fərqli olaraq, Meydan bir qədər cənub-şərqə mailidir və bu hissədən ona Aşağı bazar küçəsi açılır.

Meydanın memarlıq kompleksinə qərbdən karvansara, şərqdən və cənubdan uzun həcmli, bir mərtəbəli və böyük girişlərə malik ticarət sıraları daxildir. Cənub tərəfdən həmin ticarət sıraları inkişaf edərək Aşağı bazar küçəsinin ticarət sıraları ilə birləşir. Meydanın bütün bu kompozisiyası cənubda Şuşanın iki minarəli Cümə məscidi ilə tamamlanır. Minarələrin uzaqdan görünən dəqiq vertikalları meydanın horizontal bölünməli yan qanadları ilə effektiv kontrast təşkil edir.

Orta əsrlərdə Avropa şəhərlərinin mərkəzi meydanlarında inşa edilən hündür qülləli kafedrallar az mərtəbəli yaşayış binaları üzərində dominant təşkil edərək hər tərəfdən görünür, şəhərə gələn şəxlərə əsas ticarət küçələri və meydanının yerini işarə edirdi. Şərq ölkələrinin şəhərlərində, o cümlədən Şuşada bu rolu hündür minarəli məscidlər həyata keçirirdi. Buna görə də Yuxarı Gövhər ağa məscidinin kifayət qədər hündür olan oxvari minarələri və mərkəzi gümbəzi şəhərin memarlıq kompozisiyasında dominantlıq təşkil edir. Yuxarı Gövhər ağa məscidi Meydanın memarlıq ansamblında əsas yeri tutmaqla, ətrafında yerləşən binaları özünə tabe edir.

Meydan ətrafında yerləşən binalar
---------------------------------

### Yuxarı Gövhər ağa məscidi

Meydan və Yuxarı Gövhər ağa məscidi Şuşanın işğalından sonra
 *Əsas məqalə: Yuxarı Gövhər ağa məscidi*
Şuşa şəhərinin cümə məscidi olan Yuxarı Gövhər ağa məscidi şəhər ərazisində tikilmiş ən qədim məsciddir. Yuxarı Gövhər ağa məscidinin inşası dörd mərhələdə həəyata keçirilmişdir. Ərazidə ilk məscid Qarabağ xanlığının və Şuşa qalasının banisi Pənahəli xanın göstərişi ilə Qarabağ xan sarayı ilə paralel təxminən 1750-ci illərdə qamışdan inşa edilmişdir. İbrahimxəlil xan hakimiyyətə gəldikdən sonra 1768–1769-cu illərdə qamış məscidin yerində daşdan yeni məscid tikilmişdir. XIX əsrin I yarısında Gövhər ağanın maddi dəstəyi ilə İbrahimxəlil xanın yararsız hala düşmüş məscidinin yerində qoşa minarəli üçüncü məscid inşa edilmişdir. 1883-cü ildə Gövhər ağanın maddi vəsaiti əsasında üçüncü məscidin yerində Şuşanın dördüncü və sonuncu cümə məscidi inşa edilmişdir.

Məscid, özündən əvvəlki tikilinin inşaat oxlarını təkrarlayır. Dördüncü məscid kompozisiya-planlaşdırma və memarlıq bədii xüsusiyyətləri baxımından sələfindən kəskin şəkildə fərqlənir. Giriş Şahbulaq məscidində olduğu kimi yarımdairəvi daş tağla həll edilmişdir. Məscidin portikinin arkadası, iki mərtəbəli tikilinin hündürlüyü boyunca ucalan üç eyni tağdan ibarətdir. Eyvanın tağları üzərində Quran ayələri yazılmış dekorativ lent uzanır. Yuxarı Gövhər ağa məscidinin dam örtüyünün orta hissəsində əsas ox boyunca yerləşən və mərkəzi nefin üstünü örtərək təxminən 5 metr diametrə malik olan iki günbəz fərqlənir. Kərpiclə hörülmüş minarələrin səthi qabarıq lentlərlə üç hissəyə bölünmüş və rəngli daşlarla bəzədilmişdir.

### Meydan mədrəsəsi

Mədrəsənin tağlı girişi
N. Baranov qeyd edir ki, şərq şəhərlərində Şuşanın Yuxarı məscid kompleksi kimi monumental dini tikililər qonşuluqda yerləşən ticarət tikililəri – karvansaralar və bazarlarla birlikdə şəhərin əsas planlaşdırma elementlərini təşkil edirlər. Monumentallıq və əhəmiyyətlilik təsirinin artırılması üçün Orta Asiyanın orta əsrlər memarlığında geniş tətbiq edilmiş bir neçə iki-üç mərtəbəli binanın bir kompleksdə birləşdirilməsi üsulu Şuşanın meydan mədrəsəsinin inşasında da tətbiq edilmişdir. E. Avalov Meydan mədrəsəsinin artıq mövcud olan Yuxarı Gövhər ağa məscidinin qonşuluğunda inşa edilməsini də bununla əlaqələndirir.

Şuşanın tarixi qeyd edilməmiş baş planında ayrıca mədrəsə binası göstərilməmişdir. Cümə məscidi və mədrəsə kompleksinin yekun formalaşmasını yalnız Şuşanın 1855-ci ilə aid baş planında görmək mümkündür. Mədrəsə kompleksinə giriş Meydanın cənubunda yerləşən daş tağlı qapı vasitəsiylə həyata keçirilir. SSRİ dövründə Meydanda aparılan yenidənqurma işləri zamanı Yuxarı Gövhər ağa məscidinə görünüşün açılması üçün Meydan mədrəsəsinin qərb qanadı istisna olmaqla digər hissələri sökülmüş və yerində bağ salınmışdır.

### Meydan bulağı

Meydanın mərkəzində yerləşən bulaq plastik həll edilmiş kiçik daş sütundan ibarətdir. Meydanın dizaynının yekun memarlıq elementi olan bulaq onun mərkəzini təşkil etməklə kompleksin yekunluğunu həll edir. İşğaldan sonra Meydan bulağının daş sütununun aqibəti barədə heç bir məlumat yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Саламзаде, А. В.* Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. Баку. 1964. 111.
2. ↑  *Саламзаде, А. В.* Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. Баку. 1964. 97.
3. ↑  *Бунин, А.* Особенности архитектурно-планировочного развития средневековых городов Центральной и Западной Европы. Москва. 1964. 136.
4. 1 2 3 4 5  Авалов, 1977. səh. 58
5. 1 2  Авалов, 1977. səh. 52
6. ↑  *Фатуллаев, Ш. С.* Памятники Шуши. Баку. 1970. 112.
7. 1 2  Авалов, 1977. səh. 57
8. ↑  *Саламзаде, А. В.* Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. Баку. 1964. 201.
9. 1 2  Авалов, 1977. səh. 53
10. ↑  *Джеваншир, Мирза Джамал.* Карабах (перевод А. Берже). Тифлис: газ. Кавказ. 1855. № 61-62.
11. 1 2  Авалов, 1977. səh. 54
12. ↑  *Баранов, Н. В.* Композиция центра города. Москва. 1964. 9.
13. ↑  Авалов, 1977. səh. 63

Ədəbiyyat
---------

* *Авалов, Э. В.* Архитектура города Шуши и проблемы сохранения его исторического облика. Баку: Элм. 1977.

Həmçinin bax
------------

* Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu

| ⛭Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu |
| --- |
| Şuşa qalası | Gəncə qapısı  • İrəvan qapısı  • Ağoğlan qapısı |
| Meydan vəməhəllələr | Divanxana  • Meydan  • Aşağı meydan  • Mərdinli məhəlləsi  • Saatlı məhəlləsi  • Köçərli məhəlləsi  • Çuxur məhəllə məhəlləsi  • Mamayı məhəlləsi  • Qurdlar məhəlləsi  • Çöl Qala məhəlləsi  • Qazançalı məhəlləsi  • Təbrizli məhəlləsi  • Seyidli məhəlləsi |
| Küçələr | Rasta bazar  • Şeytan bazar  • Aşağı bazar |
| Saraylar və malikanələr | Qarabağ xan sarayı  • İbrahimxəlil xan sarayı  • Qaraböyük xanım sarayı  • Məhəmmədhəsən ağa sarayı   • Xan qızı Natəvanın sarayı  • Mehmandarovların evi  • Zöhrabbəyovun evi  • Səfərbəyovların evi  • Fərəməzovların evi  • Hacı Quluların mülkü  • Hacı Məmmədin evi  • Behbudovların evi  • Qədimovların mülkü  • Əsəd bəyin evi  • Uğurlu bəyin evi  • Firudin bəyin evi  • Hüseyn bəyin evi  • Şükür bəyin evi  • Ələkbər bəyin evi  • Cahangir bəyin evi  • Mamay bəyin evi  • Cəfərqulu ağanın evi  • Üzeyir Hacıbəyovun evi  • Zülfüqar Hacıbəyovun evi  • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin evi  • Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin evi  • Sadıqcanın evi  • Seyid Şuşinskinin evi  • Qasım bəy Zakirin evi  • Bülbülün evi  • Firudin bəy Köçərlinin evi  • Keçəçi oğlu Məhəmmədin evi  • Süleyman Sani Axundovun evi  • Gəray Əsədovun evi  • Cabbar Qaryağdıoğlunun evi  • Süleyman Vəzirovun evi  • Hüsü Hacıyevin evi  • Nəcəf bəy Vəzirovun evi  • Səfi bəyin evi  • Hacı Əmirin evi  • Bəylərin evi  • Məşədi Qaranın evi |
| Karvansaralar | İkimərtəbəli karvansara  • Xanlıq Muxtar karvansarası  • Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarası  • Səfərov qardaşlarının karvansarası  • Zarıslıda Korun karvansarası  • Hacı Məhərrəm karvansarası |
| Məbədlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| **Məscidlər** | Yuxarı Gövhər ağa  • Aşağı Gövhər ağa  • Hacı Yusifli  • Saatlı  • Culfalar  • Çuxur məhəllə  • Çöl Qala  • Köçərli  • Mamay  • Mərdinli  • Quyuluq  • Seyidli  • Təzə məhəllə  • Xoca Mərcanlı  • Ağadədəli  • Hamam qabağı  • Dəmirçilər  • Qurdlar  • Dördlər qurdu |
| **Kilsə vəmonastırlar** | Qazançı kilsəsi  • Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi  • Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi  • Yaşıl kilsə  • Müqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi  • Qız monastırı |

 |
| Hamamlar | Əbdül Səməd bəy hamamı  • Şirin su hamamı  • Malıbəyli hamamı |
| Bulaqlar | İsa bulağı  • Köçərli bulağı  • Mamayı bulağı  • Novlu bulaq  • Şor bulaq  • Çuxur məhəllə bulağı  • Yusifli bulağı  • Çöl qala bulağı  • Meydan bulağı  • Xoca Mərcanlı bulağı  • Seyidli bulağı  • Səkili bulağı  • Qotur bulağı (Şuşa)  • Xan qızı bulağı |
| Muzeylər | Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi  • Şuşa Dövlət Rəsm Qalereyası  • Şuşa Xalça Muzeyi  • Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi  • Bülbülün ev-muzeyi  • Mir Möhsün Nəvvabın ev-muzeyi  • Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi  • Şuşa Daş Sənətkarlığı Muzeyi  • Şuşa Dərman Bitkiləri Muzeyi |
| Heykəllər | Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi  • Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi  • Üzeyir Hacıbəyovun heykəli  • Bülbülün büstü  • Natəvanın büstü  • Molla Pənah Vaqifin büstü |
| Digər | Heydər türbəsi  • Vaqif türbəsi  • Molla Pənah Vaqifin mədrəsəsi  • Yuxarı məscid mədrəsəsi  • Şuşa real məktəbi  • Mariinski Qadın Gimnaziyası  • Şuşa qız məktəbinin binası  • Mirzə Həsən qəbiristanlığı  • Mir Faseh qəbiristanlığı  • Qacarların məqbərə kompleksi  • Mirzə Cəmal bəy Cavanşirin məqbərəsi  • Şuşa həbsxanası  • Bayraq Meydanı (Şuşa)  • Şuşa Şəhər Dövlət Qoruğu İdarəsi  • Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı  • Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirə kompleksi |

| ⛭Azərbaycan meydanları |
| --- |
| Bakı meydanları | 
* Azadlıq meydanı (Bakı)
* Azneft meydanı
* Dakar meydanı
* Dövlət Bayrağı Meydanı
* Fəvvarələr meydanı (Bakı)
* Füzuli meydanı
* Qələbə meydanı

 |
| Gəncə meydanları | 
* Heydər Əliyev adına meydan
* Bayraq Meydanı (Gəncə)
* Şah Abbas meydanı

 |
| Sumqayıt meydanları | 
* Bayraq meydanı (Sumqayıt)
* Nizami meydanı (Sumqayıt)
* "Kimyaçı" Mədəniyyət Sarayı qarşında meydan

 |
| Naxçıvan meydanları | 
* Təbriz Meydanı

 |
| Şuşa meydanları | 
* Aşağı meydan
* Bayraq Meydanı (Şuşa)
* Divanxana (Şuşa)
* Meydan (Şuşa)

 |
| Şəki meydanları | 
* Bayraq meydanı (Şəki)

 |
| Şəmkir meydanları | 
* Bayraq meydanı (Şəmkir)

 |
| Lənkəran meydanları | 
* Bayraq meydanı (Lənkəran)
* Lənkəran Şəhəri Mərkəzi Meydanı

 |