recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Torişima adası** (*yap.* 鳥島) — vulkan məşəlli ada, İzu adalarına qrupuna dazildir. İnzibati cəhətdən Tokio perfekturasına daxildir. Tokiodan cənubda yerləşir. Fudzi-Hakone-İdzu milli parkı ərazisinə daxildir. Adada yaşayış yoxdur (2012).

Tarixi
------

Ada yapoon balıqçılarına Torişima adı ilə tanınırdı. Bu Edo dövrünətəsadüf edir. Rus xəritələrində isə ada «Üç Təpə adası» adı ilə tanınırdı. Onu ilk dəfə rus dənizçisi Zaxar İvanoviç Ponafidin 1819—1820 illər səyahəti zamanı xəritəyə salmışdır. Bir müddət sonra ada İvan Fyofroviç Kruzenşetrn tərəfindən onu ilk kəşf edənin şərəfinə adlandırılmışdır. Adada yaşayış Nakaxama Manjiro və onun dörd yoldaşı balıq tutarkən qayıqları qayalara çırpılmış və onlar adda qalmalı olmuşlar. Onları amerikan balina ovu həyata keçirən «Cob Xaulend» gəmisi xilas etmişdir. Bu gəminin kapitanı Ulyam Uitfild olmuşdur. Bir müddət sonra yazışı Akira Yoşimira araşdırma zamanı 15 qəza faktı müəyyən etmişdir. Meydzi dövründə adada əhali yerləşdirilmişdir. Buradan Quano toplanılırdı. Burada ağkürək albatroslar yuva qururdular. 1898-ci ildə Torişima Bonin adalarına daxil edilir. 1901-ci ildə isə Hatidzyoşima adalarına daxil olur. 1902-ci ildə adada yaşayan 150 nəfər vulkan püskürməsi nəticəsində həlak olmuşdur. Ondan sonra adada daimi yaşayış yoxdur. Hazırda inzibatı baxımdan Tokio paytaxt dairəsinə daxzildir.

1930-cu illərdə ada ilə Yamaşina Ornitolojy instutu maraqlanmağa başlayır. 1933-cü ildə adada cəmi 50 baş ağkürək albatros müəyən edilir. 1947-ci ildə Yaponiya meteorologiya agentliyi adada stansiya təşkil edir. 1 noyabr 1950-ci ildə ada quş yasaqlığı elan edilir. 10 may 1965-ci ildə isə quş yasaqlığına çevrilir. Adaya ancaq alimlər buraxılır. Üstəlik ada ətrafında güçlü dalğalar və təbii buxtaların olmaması səbəbində bura yan almaq çətindir.Alımlər adaya adətən helikopterlə gəlirlər.

Coğrafiyası
-----------

Ada Filippin dənizində yerləşir. Tokio ilə arasında məsafə 600 km-dir. Adadan 76 km şimalda isə Sofu qayası yerləşir. Ada dairəvi formaya malikdir. Su altı vulkanın konusunu təşkl edir. Sonuncu püskürmə və seysmiklik 2002-ci ildə müşahidə edilməmişdir. Yaponiya meteoroloji agentliyinə görə pulkanın aktivliyi «А» sinfinə aiddir. Adanın ən hündür nöqtəsi İodzan dağıdır (394 m). Sahil xəttinin uzunluğu 6,5 km, sahəsi isə 4,79 km²-dir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Вячеслав Воробьёв.* "Две кругосветки Захара Панафидина". 2011-06-01. 2016-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-31.
2. ↑  "Inhabitants of Island All Killed by Volcano:; The 150 Japanese Residents of Torishima Dead -- Eruption Still Proceeding" (ingilis). New York Times. 19 августа 1902. 2012-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-19.
3. ↑  "日本の活火山分布" (yapon). Yaponiya meteoroloji agentliyi. 2007-09-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-13.

Mənbə
-----

* Yaponiya mrtrologiya agentlyinin xəritəsi Arxivləşdirilib 2016-02-02 at the Wayback Machine  (yap.)
**Zəhra Qürbət** (Zəhra Talıbova) — azərbaycanlı rejissor.

Həyatı
------

Zəhra Qürbət Bakı şəhərində ziyalı ailəsində doğulub. Orta təhsilini Yasamal rayonu 172 saylı orta məktəbdə alıb. 1998-2002-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Rejissorluq fakültəsinin "Dram rejissoru" ixtisası üzrə xalq artisti Cənnət Səlimovanın kursunda təhsil alıb. 2003-2005-ci illərdə eyni ixtisas üzrə magistr dərəcəsinə yiyələnib. 

Universitetin 3-cü kursundan etibarən (2000-ci ildən) rejissor Hüseynağa Atakişiyevin rəhbərlik etdiyi Dövlət Gənclər Tearında rejissor assistenti kimi fəaliyyətə başlayıb. 20-dən artıq tamaşada ikinci rejissor kimi çalışıb. 2001-ci ildən həmin teatrda quruluşçu rejissor, 2002-ci ildən isə paralel olaraq truppa müdiri vəzifəsində fəaliyyət göstərib. 

Dövlət Gənclər Teatrının səhnəsində 2001-ci ildə Firuz Mustafanın "Tabut", 2002-ci ildə Rüstəm İbrahimbəyovun "Qum üzərində ev", 2004-cü ildə isə Batislav Nuşiçin "Nazirin xanımı" əsərlərinə quruluş verib. 

Teatrla paralel olaraq 2001-ci ildən LİDER TV-də televiziya fəaliyyətinə başlayıb. Həmin ildə bu kanalda yayımlanan "X-X ŞOU" verilişinin müəllif və aparıcısı olub. Daha sonra isə LİDER TV-nin dublyaj redaksiyasında fəaliyyət göstərərək bir neçə seriallar səsləndirib.

2005-ci ildən İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətində müəllif və aparıcı kimi fəaliyyət göstərib. Azərbaycan teleməkanında ilk aktyorluq müsabiqəsi olan "Telesəhnə" verilişinin təşkilatçısı və aparıcısı olub. 

2006-cı ildən teatrdan uzaqlaşaraq sırf televiziya fəaliyyətinə başlayıb. 2007-ci ilin may ayından Azərbaycan Televiziyası və Radio Verilişləri QSC-də redaktor vəzifəsində çalışır. Burada yayımlanan "Komediyalar aləminə səyahət" və "Amfiteatr" verilişlərinin müəllif və redaktorudur. 2009-cu ilin sentyabr ayından Kəpəz Televiziyasında yayımlanan "Ömür yolları" verilişinin müəllif və rejissorudur.

Tanınmış teatr xadimi, Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrında uzun illər fəaliyyət göstərmiş Qürbət Qurbanovun nəvəsidir.

Filmoqrafiya
------------

1. X-x Şou (2001)
2. Amfiteatr (veriliş, 2007)
3. Komediyalar aləminə səyahət (????-2007)
4. Telesəhnə
İnsidentin baş verdiyi yeri göstərən Toranomon abidəsi.
**Toranomon insidenti** (虎ノ門事件, *Toranomon ciken*?) – 27 dekabr 1923-cü ildə Daysuke Nanba tərəfindən Yaponiya imperatorunun regenti Hirohitoya qarşı təşkil olunan sui-qəsd cəhdi. Nanba sui-qəsd cəhdi üçün solçu idealogiyadan təsirlənməklə yanaşı, 1910-cu ildə Vətənə xəyanət insidentinə görə edam edilmiş Kotoko Şusuinin intiqamını almaq istəyirdi.

İnsidentdən sonra Nanba edam edilmiş və baş nazir Yamamoto Qonnohyoe istefa vermişdir.

Arxaplan
--------

Yamaquçi prefekturasının nüfuzlu ailələrindən birindən olan Daysuke Nanba imperiya sisteminin dəstəkçisi idi və hətta orduda karyera qurmağı planlaşdırmışdı. Lakin 1919-cu ildən etibarən solçu mühazirələrinə qatılmış, seçki hüququ aksiyalarında iştirak etmiş, Vətənə xəyanət insidenti haqqındakı hesabatları oxumuş və siyasi mövqeyi dəyişmişdi.

1921-ci ildə Kavakami Hacime tərəfindən yazılmış məqalədə Rusiya inqilabçılarının fədakarlıqları təsvir olunmuşdu və bu, Nanbaya böyük təsir göstərmişdi. Nanba belə qərara gəlmişdi ki, inqilab üçün fədakarlıq mütləqdir. Nəhayət 1923-cü ildə baş vermiş Böyük Kanto zəlzələsindən sonra Yaponiya hökumətinin yerli koreyalılara, sosialistlərə və anarxistlərə divan tutması Nanbanı qəzəbləndirmiş və o, hərəkətə keçməyə qərar vermişdir.

Sui-qəsd
--------

Sui-qəsd cəhdi 23 dekabr 1923-cü ilin səhər saatlarında, Tokio şəhərinin Toranomon adlı bölgəsində baş vermişdir. Həmin gün Hirohito parlamentin yeni sessiyasını açmağa hazırlaşırdı. Nanba kütlənin içərisində gizlənərək Hirohitonun avtomobilinə atəş açsa da, hədəfini qaçırmışdır.

Rəsmilər Nanbanın motivasiyasını araşdırdıqdan sonra onun dəli olduğunu elan etmişdirlər. Qapalı məhkəmə işindən sonra 24 noyabr 1924-cü ildə ölüm cəzasına layiq görülmüş və 2 gün sonra edam edilmişdir. Məhkəmə zamanı Nanba kommunist olduğunu və Kotoko Şusuinin qisasını almaq istədiyini bildirmişdir. Tokio Universitetinin Tibb Məktəbindən olan professorların da iştirakı ilə hazırlanan məhkəmə qeydinə görə Nanba əslində sui-qəsd cəhdi üçün solçu idealogiyadan ilhamlanan rasional insan idi. Ədliyyə məmurlarının Nanba kimi insanları idarə etmək üçün yeni qanunvericiliyi təklif etmələri, onların əslində Nanbanın dəli olmadığını bildiklərini göstərirdi. Hökumət zəlzələdən sonra insanları sakitləşdirmək, eləcə də, rasional insanın imperatora hücum edə bilməyəcəyini göstərmək üçün belə bir açıqlama vermişdi.

Nəticələri
----------

Toranomon insidentindən sonra baş nazir Yamamoto Qonnohyoe məsuliyyəti öz üzərinə götürərək istefa vermişdir. Bəzi rəsmilər də onun bu addımını izləmişdirlər. Keçmiş Ədalət naziri Hiranuma Kiiçiro *"Kokuhonşa"* adlı mühafizəkar və ultramillətçi təşkilat qurararaq xarici idealogiyaların Yaponiya üçün təhlükəli olduğu fikrini yaymağa başlamışdır. İnsident 1925-ci ildə Sülhün mühafizəsi qanununun tərtib olunmasına gətirib çıxarmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VIII cild. Tokio: Kodansha. 1983. ISBN 0-87011-628-2. İstifadə tarixi: 2022.
**Zəkanın rəmzləri** — İtaliyalı məşhur rəssam Tisian tərəfindən 1565-1570-ci illərdə kətan üzərində yağlı boya ilə çəkilmiş alleqorik rəsm əsəri. Əsər Londonda, Milli Qalereyada saxlanılır.

Əsərdə üç müxtəlif heyvan (canavar, şir və it) başı üzərində üç istiqamətdə baxan insan başları təsvir edilmişdir. Üç insan başı Sfinksin məşhur müəmması kimi, insanın üç yaş dövrünün (gənclik, yetkinlik və qocalıq) rəmzləri kimi təsvir edilmişdir.

Əsərdə təsvir edilən insanlardan birinin rəssamın oğlu Orazio, digərinin Tisianla birgə çalışan gənc xalası oğlu Marko Veçellio, üçüncünün isə rəssamın özü olduğu güman edilir. Tisian 1567-ci ildə də avtoportretini çəkmişdi və həmin əsərlə "Zəkanın rəmzləri" müqayisə edilir. Digər üzlər də həmçinin Tisianın həmdövr əsərlərindəki başqa simalarla müqayisə edilir.

Bu əsər Tisianın şüarı olan yeganə əsəridir: "EX PRAETERITO/PRAESENS PRUDENTER AGIT/NE FUTURA ACTIONẼ DETURPET" – Keçmiş təcrübədir, gələcəyinin qənaətbəxş olması üçün bu gün ehtiyatlı ol!

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  .
2. ↑  Erwin Panofsky, *Titian's "Allegory of Prudence", A Postscript*, in *Meaning in the Visual Arts*, Doubleday/Penguin, 1955
**Ballı şəlalələr** (qaraç.-balk. Бал чучхурла) — Qaraçay-Çərkəz Respublikasında şəlalələr qrupu. Şəlalələr Alikonovka və Eçki-Baş çayları üzərində yerləşib Maloqaraçayevsk rayonuna daxildirlər. Bu adla həm də yaxınlıqda yerləşən təbii-rekeresiya mərkəzi və turizm bazası adlanır. Şəlalələrə ən yaxın yaşayış məntəqəsi Kommunstroydur. Rayon mərkəzi Uçkekendən şəlalələrə qədər məsafə 10 km, Kislovodsk şəhərinə olan məsafə isə 20 km-dir.

Ballı şəlalələr qrupuna 5 şəlalə daxildir. Onlardan üçü: Jemçujnıy, Skrıtıy və Şumnıy (Şeytan dəyirmanı) Alikonovka çaynda yerləşir. Digər iki şəlalə isə, Böyük və Kiçik Ballı şəlalə Eçki-Baş çayındadır. Çay 18 metr hündürlükdən Alikonovka çayına tökülərək Böyük Ballı şəlaləsini yaradır. Şəlalələrin olduğu ərazi Şimali Qafqazın Qayalı silsiləsinə aid olub kanyon dərələri ilə kəsilmişdir. Çay dərəsinin sağ sahili əsasən dolomit mənşəli süxurlardan ibarətdir, sol sahil isə dik qayalı ərazidir. Şəlalələrlə üzbəüz böyük qaya mövcuddur. Qaya gəmi burnuna bənzəyir və "göstərici" adlanır. Şəlalələr qrupunda ən hündürü Böyük Ballı şəlalə (18 m), ən gür sulusu isə Jemçujinadır.

Təbii-rekresiya kompleksinin ərazisində turizm mərkəzi fəaliyyət göstərir. Ərazidə həmçinin restoran, «Qaraçay həyəti» etnoqrafik muzeyi var. Şəlalələrin olduğu bölgəyə Kislovodski şəhərindən tez-tez turist ekskursiyaları təşkil olunur.

Şəlalələrin adlanması yerli əfsanələrlə bağlıdır. Deyilənə görə, qədim zamanlarda şəlalənin töküldüyü qayalarda arı yuvaları mövcud olmuşdur. Yaz daşqınları zamanı qayalarda olan arı yuvalarındakı bal şəlalənin suyuna qarışmış və şirin olmuşdur. Bu əraziyə tez-tez yeni evlənənlər gəlir və bal ayını qeyd edirdilər. Əslində bu ad ancaq sonuncu, ən böyük şəlaləyə aiddir. Digərlərin öz adları var. Şəlalələri ziyarət etmək üçün çay dərəsi boyu xüsusi dəmir pilləkənlər, körpülər və meydançalar inşa olunub.

Şəkillər
--------

* Jemçujina şəlaləsiJemçujina şəlaləsi
* Böyük Ballı şəlaləBöyük Ballı şəlalə
* Kiçik Ballı şəlalə

Ədəbiyyat
---------

\* Хачиков В. А. Экскурсии по живописным местам Северного Кавказа. Изд-во «Кавказская здравница», Минеральные Воды, 2008. Гл. «Медовые водопады». С. 47-50.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Туркомплекс «Медовые водопады»". 2022-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
2. ↑  "Kmvline.Ru — Медовые водопады". kmvline.ru (rus). 2022-01-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-23.
3. ↑  "Медовые водопады в Кисловодске". 2021-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
Çim torfun əldə edilməsi üçün maşın
**Torf sənayesi** — Torf sənayesi- yanacaq sənayesi sahəsi; torf yataqlarının mənimsənilməsini, torfun çıxarılması və emalını əhatə edir. Zəngin torf yataqlan Qərbi Sibirdə və Rusiyanın şimal- qərb hissəsindədir. İrlandiya, AFR-da da torf çıxarılır. Torfdan yanacaq kimi əsasən İrlandiya, AFR və Finlandiyada, digər ölkələrdə isə bağçılıqda, gülçülükdə və tərəvəzçilikdə istifadə edilir.

Torf bataqlığı
--------------

Torf- energetikada istifadə edildikdə ətraf mühitdə bir sıra mənfi nəticələr baş verir: su sisteminin rejimi pozulur, torf çıxarılan yerdə landşaft və torpaq örtüyü dəyişir, yerli təmiz su mənbələrinin keyfiyyəti pisləşir, hava hövzəsi çirklənir, heyvanat aləminin yaşayış şəraiti pisləşir. Torfun daşınması və saxlanması ilə əlaqədar xeyli ekoloji çətinlik yaranır.

Torf bataqlığı-torf əmələgətirici rütubətsevər bitkilərlə örtülü, 30 sm və daha artıq torf layına malik olan bataqlıqlara deyilir. Torf bataqlıqları əsasən mülayim qurşaqlarda yayılmışdır, nadir hallarda tropik qurşaqlarda da torf bataqlığına rast gəlinir. Məsələn, Sumatra adasında yerləşən bataqlıqda torf layının qalınlığı 9 m-ə çatır.

Hasilatı
--------

Torf yataqlarının xüsusiyyətlərinə və inkişaf üsullarına görə torfun hidravlik, ekskavator, frezləmə, frezləmə-qəlibləmə və digər hasilat üsulları mövcuddur. Bu hasilat üsullarında torf yataqlarının işlənməsi üçün müxtəlif sistemlər tətbiq olunur: dərininə (karxana), səthi, dərininə-səthi, yarıq və s. Hal-hazırda torf yatağının ən geniş yayılmış inkişafı növü səthi sistemdən istifadə edərək torf hasilatının frezləmə üsuludur. Yataqların istismara hazırlanması zamanı ilk olaraq normal iş şəraitini təmin etmək üçün torf yatağı qurudulur. Bunun üçün yatağın üzərinə bir drenaj şəbəkəsi qoyulur. Aşağı hündürlükdəki torf ərazilərində şəbəkənin tikintisi torf hasilatına başlamazdan bir il, orta və yüksək hündürlüklü torf ərazilərində isə iki il əvvəl başa çatdırılır. Drenaj işləri torf yatağının istismarı üçün təsdiq edilmiş layihəsi əsasında aparılır. Drenaj işləri nəticəsində torf yatağındakı torfun rütubətlilik səviyyəsi 50–60%-ə qədər enir.

Torfun yanması
--------------

Torfun yanması-torf bataqlığının (bir qayda olaraq qurudulmuş) səthinin günəş şüaları ilə hədsiz qızması təsirilə təbii yanması və ya odla diqqətsiz rəftar nəticəsində yanmasıdır. Torfun yanması ilə mübarizə aparmaq çox çətindir, belə ki, yanma səthin altında 2–3 m dərinlikdə gedir. Torfun yanması böyük iqtisadi itkiyə və insan tələfatına səbəb olur.

Xarici keçidlər
---------------

* Yanacaq – energetika sənayesi

Həmçinin bax
------------

* Faydalı qazıntılar
* Torf

İstinadlar
----------

1. ↑  *Гамаюнов, С.Н.* Torf və aqrobiznes. səh. 120. İstifadə tarixi: 23 iyul 2021.[*ölü keçid*]
2. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət, Bakı 2008
**Stanak** (həmçinin *sabor*, serb-xorv. Stanak, sabor ) — orta əsrlər Bosniyasında hökumətin ən yüksək məsləhət orqanı.

Stanakda dövlətin həyatındakı ən vacib məsələlərə dair qərarlar verdilər: hökmdar seçirdilər, müharibə və sülh məsələlərinə və baştınların paylanmasına qərar verirdilər .

Tarix
-----

Bosniya dövlət məclisinin mənasında ilk dəfə stanak termini 1354-cü ildən bəri Ban Tvrtko nizamnaməsində istifadə edildi. Bu termin Dubrovnikin yazılı mənbələrində də istifadə edilmişdir ( *lat.* , it. *stanicho*, *stanach*, *stanagh*, *stanaz* ). Xarici sənədlərdə buna zbor ( *sborro*, *sborrum* ) deyilirdi. Bosniya zadəganlarına və hökmdarlarına ünvanlanan sənədlərdə, Bosniya hökmdarı və ya stanak mənasını verən "bütün Bosniya" ifadəsi tez-tez istifadə olunurdu. "Bütün Bosniya Rusağı" ifadəsi ( serb-xorv. sav rusag bosanski ) də eyni mənanı ifadə edirdi .

Milodraje , Mil , Bobivtsi və Egg şəhərləri də daxil olmaqla Bosniya hökmdarlarının paytaxtında stanak iclasları keçirildi. Stanakın çox hissəsi aprel və may aylarında toplanırdı. Hökmdarların Bosniya stanakında iştirak etmək hüququ var idi. 1399-cu ildə Ostoy kralı Dubrovka vətəndaşlarının imtiyazlarını təsdiqlədikdə, bunu suveren yolla məsləhət və razılaşma əsasında etdi. Bosniya Kilsəsi stankada iştirak etmədi. Bəzən Dubrovnik də daxil olmaqla xarici ölkələrin nümayəndələri stanakın iclasında iştirak edirdilər; Serbiyalı despot Corc Brankoviç 1452-ci ildə stankada iştirak etdi. Stefan Tomasoviçin 1461-ci ildə Stankada tacqoyma mərasimi keçirildi .

Qeydlər
-------

1. ↑  История Югославии.
**Zəhra Sayers** (*türk.* Zehra Sayers; 1953) — Molekulyar biologiya, struktur biologiya və biofizika sahələrində çalışan türk-ingilis alimi. Sabancı Universitetinin Molekulyar Biologiya, Genetika və Biomühəndislik proqramının qurucu üzvü olan Sayers bir müddət Sabancı Universitetinin rektoru vəzifəsini də icra edib. Eyni zamanda, Elm Məsləhət Şurasının sədri kimi Yaxın Şərq Sinxrotron Radiasiya Təcrübə Elmi və Tətbiqləri (SESAME) layihəsində iştirak edib. O, 2019-cu ildə AAAS Diplomacy in Science Award mükafatına layiq görülüb.

Təhsil
------

Sayers 1974-cü ildə Boğaziçi Universitetinin Fizika fakültəsini bitirmiş və 1979-cu ildə London Universitetində biofizika üzrə doktorluq dərəcəsini tamamlamışdır. Daha sonra Open Universitetində və Uppsala Universitetində doktoranturadan sonrakı tədqiqatçı kimi çalışmışdır. 1986-cı ildə Avropa Molekulyar Biologiya Laboratoriyasında (EMBL) çalışmışdır. 1996-cı ildə Almaniyanın Hamburq Universitetində habilitasiya diplomu almışdır.

Karyera
-------

1998-ci ildə Türkiyəyə qayıdan Sayers Sabancı Universitetinin qurucu professoru olur, 2011-ci ildə Vəqflərin İnkişafı Proqramının direktoru, 2018-ci ildə isə rektor seçilir. Onun araşdırmaları: molekulyar biofizika, bioloji makromolekulların rentgen strukturu təhlili, sinxrotron şüalanma tətbiqləri, rekombinant zülal istehsalı və zülal kimyası sahələrini əhatə edir. O, Sabancı Universitetində biofizika, struktur biologiya və hüceyrə biologiyası kurslarını tədris edir və Türkiyədə fənlərarası kurrikulumun dizaynı və inkişafı üzərində işləyən müasir pedaqoji yanaşmalarla maraqlanır.

2000-ci ildən Yaxın Şərq Sinxrotron Radiasiya Təcrübə Elmi və Tətbiqləri (SESAME) layihəsində iştirak etmiş və 2001–2018-ci illərdə SESAME Laboratoriyasının Elmi Məsləhət Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. 2013-cü ildə o, TEDxCERN-də layihədə iştirak edən beynəlxalq əməkdaşlıqlar haqqında məruzə edir. 2017-ci ildə SESAME layihəsinə verdiyi töhfələrə görə EuroScience Rammal Mükafatına layiq görülüb. O, 2019-cu ildə AAAS Elmdə Diplomatiya Mükafatına layiq görülən ilk türk olur və elə həmin il BBC-nin 100 Qadın siyahısına daxil olur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  .
2. ↑  .
3. ↑  *people.sabanciuniv.edu.* "Zehra Sayers".  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2023.
4. ↑  "Zehra Sayers | Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi".  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2023.
5. ↑  *Z. Sayers.* "Random walk behaviour of Amoeba proteus in response to electric fields and other stimuli".  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2023.
6. ↑  *www.akademikmiras.org.* "Prof. Dr. Zehra Sayers".  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2023.
7. ↑  "BBC 100 Women 2019: Who is on the list this year?". BBC News.  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib.
**Ichthyaetus audouinii** (*lat.* Ichthyaetus audouinii) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin çovdarçıkimilər dəstəsinin qağayılar fəsiləsinin ichthyaetus cinsinə aid heyvan növü. Adını Fransız təbiətşünas Jean Victoire Audouindən almışdır.

Təsvir
------

Audoin qağayısı IUCN 2004 Qırmızı Siyahısında NT (Near threatened: Hal-hazırda təhlükədə olmayan lakin yaxın gələcəkdə VU, EN və ya CR kateqoriyasına girməyə namizəd olan növ) olaraq təsnif edilmişdir.

Tipik qağayı rəngi olan qara, ağ və boz rəngləri daşıyan ada martısının ən fərqləndirici xüsusiyyəti tünd rəng gözləri və qan qırmızı dimdiyidir. Başı və gövdəsi ağ, qanadları boz və quyruğu qaradır. Bu qağayı növü sarı qıçlı qağayıya (Larus michahellis) bənzər amma qara qıçları ilə fərqlənir. Balaları qəhvəyi tərs olar, yaşları irəlilədikcə ağa dönür.

Yaşayış
-------

Qayalıq sahillərdə və ya kiçik adalarda koloniya halında və ya tək görülürlər, yerə etdikləri yuvalarına 2-3 yumurtanı qoyarlar. Digər qohumlarının əksinə, okeanlar yerinə sahillərə yaxın yaşamağı seçərlər.

Biologiya
---------

Mart sonu ilə Aprel başında artıma yerlərinə gələrək koloniyalar əmələ gətirirlər. Hər cüt sədaqətlə eyni koloniyaları geri dönər amma yuva edilən yerlər bir əvvəlki ilin müvəffəqiyyət vəziyyətinə görə dəyişə bilər. Aprel sonu May əvvəllərində 2-3 dənə yumurta edərlər və dişilər 3 həftə boyunca kürtə yatar. Balalar böyüyüb uçmağa başlayınca İyun ortası qışlama yerlərinə dönərlər.

Dağılımı
--------

Həyat sahəsi Aralıq dənizi ilə məhdud olan tək qağayı növüdür. Başlıca həyat sahələri İspaniya, Əlcazair, Yunanıstan və İtaliyanı. Fransa, Kipr, Xorvatiya, Türkiyə, Tunis və Mərakeşdə daha kiçik koloniyaları var. Artıma mövsümünün sonunda Afrikanın şimal və Qərb sahillərinə köç edərək, qışı buralarda keçirirlər. 1975-ci ildə yalnız 1000 cüt Audoin qağayısı varkən, balıq endüstrisindeki tullantıların miqdarının artımı sayəsində populyasiya 19,000 cütün üzərinə çıxmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2011.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Ichthyaetus audouinii* | 
* Wikidata: Q519583
* Wikispecies: Ichthyaetus audouinii
* ADW: Larus\_audouinii
* Avibase: F7B9355E42C3F987
* BOLD: 745610
* eBird: audgul1
* GBIF: 7406504
* IBC: audouins-gull-larus-audouinii
* iNaturalist: 144522
* ITIS: 824066
* NBN: NHMSYS0021274076
* NCBI: 1288292
* Xeno-canto: Ichthyaetus-audouinii

 |
| *Larus audouinii* | 
* Wikidata: Q25676648
* ARKive: larus-audouinii
* BioLib: 8694
* BirdLife: 22694313
* BTO: GBHGU
* CMS: larus-audouinii
* ECOS: 6033
* EUNIS: 1105
* Euring: 5880
* Fauna Europaea (new): f0d8f5e9-320f-4ef5-b9b0-248cb25aadcb
* GBIF: 2481193
* IRMNG: 10188784
* ITIS: 176842
* IUCN: 22694313
* NBN: NHMSYS0000533507
* SeaLifeBase: 84257
* WoRMS: 137139

 |
**Bala Sərxuş oğlu Nəzərov** (10 avqust 1921, Balaxanı, Bakı qəzası – 26 noyabr 2005) — Tibb elmləri namizədi. Azərbaycan SSR-nin Əməkdar həkimi (1964).

Həyatı
------

Bala Nəzərov 1921-ci ildə Bakının Balaxanı kəndində anadan olmuşdur. Atası və əmisi xalq düşməni kimi 20 il azadlıqdan məhrum edilmiş, iki dayısı isə güllələnmişdir. Buna baxmayaraq, 1939-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra N.Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutuna daxil olmuş və 1943-cü ildə müalicə profilaktika fakültəsini bitirmişdir.

Tibb İnstitunun 4-cü kursunda oxuyarkən Xəzər Dəniz Səhiyyə İdarəsinin "Paris Kommunası" adına hövzə poliklinikasında həkim-cərrah kimi fəaliyyətə başlamışdır. İnstitutu bitirdikdən sonra Balaxanıda 5 saylı ambulatoriyada baş həkim, hövzə xəstəxanasında ordinator işləmişdir.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən dağ rayonları xəstəxanalarında cərrahiyyə şöbələri yaratmaq məqsədilə 1946-1948-ci illərdə Bala Nəzərov Gədəbəy və Lerik rayonlarına göndərilmişdir. Bala Nəzərov 1950-ci ildə Lerik rayon səhiyyə şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilir. Həmin rayonun Şingədulan və Veri sovetliklərində 25 çarpayılıq xəstəxana açılmasına müvəffəq olmuşdur.

1951-ci ildə Bala Nəzərov Bakı şəhəri 5 saylı birləşmiş xəstəxanasının baş həkimi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1955-ci ildən 5 saylı birləşmiş xəstəxananın əsasında təşkil olunmuş 13 saylı tibbi-sanitar hissəsinin (indiki 26 saylı Birləşmis Şəhər Xəstəxanası) baş həkimi işləməyə başlayır. 

1966-cı ildə isə Bakı şəhəri Semaşko adına 1-saylı kliniki xəstəxanaya (indiki Kliniki Tibbi Mərkəz) baş həkim təyin olunmuşdur. Həmin vaxt xəstəxanada 1915-ci ildə tikilmiş və tamamilə yararsız vəziyyətdə olan bir mərtəbəli baraklar hal-hazırda mövcud olan korpuslarla əvəz olunmuşdur.

1988-ci ildən 1996-cı ilə qədər "Zakfederasiya" adına poliklinikasının baş həkimi, 1996-cı ildən həyatının sonuna qədər Xəzər Gəmiciliyinin poliklinikasında həkim cərrah vəzifəsində işləmişdir 

2005-ci ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------
**Bakı Neft Sənayeçiləri Qurultayı Şurası** və ya qısaca **BNQŞ** — neft sənayeçiləri qurultayının daimi rəhbər orqanı, Rusiya burjuaziyasının ilk sahibkar təşkilatlarından biri.

Tarixi
------

1884-cü ildə Bakı neft sənayeçilərinin 1-ci qurultayında seçilmişdi. Şuraya ən iri neft şirkətlərinin nümayəndələri seçilirdilər. Şura qurultayların qərarlarını həyata keçirir, növbəti qurultayın proqramını tərtib edir və onu hökumət orqanlarının təsdiqinə verirdi. Şura, fəaliyyəti haqqında qurultaylara hesabat verir, neft sənayeçilərinin mənafeyini hökumət qarşısında müdafiə edir və neft maqnatlarının yüksək gəlirlərinin təmin olunmasına çalışırdı. 1890-cı ilin sonlarından şuranın Peterburqda daimi nümayəndəsi vardı.1899-cu ildən Şuranın orqanı "Neftyanoye delo" jurnalı nəşrə başladı. Şuranın statistika bürosu hər il "Obzorı Bakinskoy neftyanoy promışlennosti" ("Bakı neft sənayesinin icmalı") və s. çap edirdi. Şura fəhlə hərəkatına qarşı mübarizənin təşkili ilə də məşğul olurdu. 1918-ci ildə Bakı Xalq Komissarları Soveti (BXKS) Şuranın fəaliyyətinə nəzarəti ələ aldı. BXKS-nin neft müəssisələrinin və Xəzər Ticarət Donanmasının milliləşdirilməsi haqqında dekretlərindən sonra BNSQŞ-nın Sovet hakimiyyətinə qarşı münasibəti kəskinləşdi və o, iqtisadi sahədə yeridilən siyasətə açıq etiraz etməyə başladı. "Sentrokaspi diktaturası" hakimiyyətini dəstəkləyən BNSQŞ xüsusi mülkiyyətin saxlanmasını, mənfəətinin artırılmasını milli və dövlətçilik dəyərlərindən üstün tutmuşdur. BNSQŞ-nın Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti ilə münasibətləri sonadək gərgin səciyyə daşımışdır. Azərbaycan Parlamentində Şuranın nümayəndəsi var idi. Sovet Rusiyasına neft məhsullarının göndərilməsinə qadağa qoyulması ilə Rusiya bazarından məhrum olan Bakı neft sənayesi böhran vəziyyətinə çatmışdı. BNSQŞ vəziyyətdən çıxmaq məqsədilə Cümhuriyyəti hakimiyyətinə tam etimadsızlıq göstərərək, ingilislərə mü- raciət etmiş, keçmiş Rusiya dövlətçiliyini bərpa etmək tərəfdarları ilə həmrəy olmuşdur. 1919 ilin payızında neft sənayesində böhran son həddə çatdıqda, BNSQŞ, demək olar ki, Hökumətə müxalif bir quruma çevrilmişdi. Bu zaman neft sənayeçilərinin XXXVII qurultayı (1919-cu il, 30 sentyabr - 9 oktyabr ) keçirilmiş və M.Əsədullayev (sədr), L.Manço, D.Landau, Y.Umansev, M.Səlimov, N.Vanebu, Q.Pokrovski, Q.Qurqenidze, A.Tağıyev, S.Ter Krikoryandan ibarət tərkibdə Şura seçilmişdi. Artıq 1920 ilin yazı üçün BNSQŞ-in Hökumətdən təkidlə tələb etdiyi Həştərxan yolu açılsada, Şuranın fəaliyyəti də sona çatdı. Belə ki, Aprel işğalından (1920) az sonra Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin neft sənayesini milliləşdirmək haqqındakı 1920-ci il 27 may tarixli dekreti ilə Şura ləğv olundu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Bakı, 2004. səh 253-254.
**Zəhra Fərhad qızı Abbasova** — Alim, tibb elmləri doktoru, professor, Respublika Kliniki Xəstəxananın şöbə müdiri, çoxsaylı elmi məqalənin və səmərələşdirici təklifin müəllifi.

Həyatı və elmi fəaliyyəti
-------------------------

1959-cu ildə Bakıda anadan olmuşdur. Əslən Qazax rayonundandır. 1966-1976-cı ildə Bakıdakı 23 saylı orta məktəbi qızıl medalla bitirmişdir.

Həmin il Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutu nun müalicə-profilaktika fakültəsinə daxil olub, 1972-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Ftiziatriya İnstitutunda başlamışdır. 1990-cı ilə qədər orada işləmişdir.

1990-cı ildən Respublika Kliniki Xəstəxanasında mama-ginekoloq işləmiş, hazırda orada şöbə müdiridir.

1995-ci ildə namizədlik, 2002-ci ildə isə Moskvada doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Tibb elmləri doktoru, professordur.

Çoxsaylı elmi məqalənin və səmərələşdirici təklifin müəllifidir.

Xüsusi xidmət və nailiyyətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Nazirliyinin "Səhiyyə əlaçısı" döş nişanı ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-11.

Mənbə
-----

* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
**Laçın hadisələri** (*erm.* Բերձորյան միջադեպ, translit. *Berdzoryan micadep*) və ya **Reyd-nəzarət** (*erm.* Ռեյդային ստուգումներ, translit. *Reydayin stuqumner*) — 31 yanvar 2015-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu ərazisindəki Gorus–Xankəndi magistrial yolunda mitinq üçün İrəvan şəhərindən Xankəndi şəhərinə gedən mülki şəxslərə silahlı hücum hadisəsi. Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası polisi "Rejimsiz 100-cü il" hərəkatının təxminən 150 üzvünə – Qarabağ müharibəsi veteranları Pavlik Manukyan və Jirayr Səfilyan, Dağlıq Qarabağ Müdafiə Ordusu ehtiyat polkovniki Varujan Avetisyan, ASALA terror təşkilatının üzvü Aleksandr Yenikomşiyan, bəstəkar Vardan Akopyan, onların ailə üzvləri, başqa Ermənistan vətəndaşları və erməni diasporunun nümayəndələrinə hücum edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Հավատա՞մ, թե չէ՝ որ ինձ ծեծում ես". armtimes.com (erməni). ArmTimes. February 3, 2015. July 25, 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 4, 2019.
2. ↑  "Բերձորի ջարդի ականատեսի պատմածը. «Կարծես հրաման էին ստացել՝ ոչ մեկին անվնաս չթողնել»:". www.aravot.am (erməni). «Բիզնես». January 31, 2015. May 2, 2018 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Բերձորի ծեծը հակառակորդի վերջի սկիզբն է:". Civilnet.am (erməni). February 10, 2015. September 23, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 4, 2019.
**Vot Tayler**(*ing.* Walter "Wat" Tyler; 4 yanvar 1341 — 15 iyun 1381) — 1381-ci ildə orta əsr İngiltərəsində baş verən böyük kəndli üsyanının başçısı.

Həyatı
------

Vot Tayler 4 yanvar 1341-ci ildə Kent qraflığında anadan olmuşdu. Dəmirçi idi. Onun gənclik həyatı «*Life and Adventures of Wat Tyler, the Brave and Good*» (1851) kitabın müəllifi tərəfindən əks olunub.

Vot Tayler 15 iyun 1381-ci ildə öldürüldü.

1381-ci il üsyanın başlanması
-----------------------------

 *Əsas məqalə: Uot Tayler üsyanı*
XIV əsrin sonlarında Qərbi Avropa ölkələrini taun xəstəliyi bürüdü. Xalq bunu «qara ölüm» xəstəliyi adlandırırdı. Əhalinin üçdə biri qırıldı. Parlament yoxsulları az miqdarda əmək haqqı ilə işləməyə məcbur edirdi, boyun qaçıranlara ağır cəza verilirdi. Xalq təbliğatçıları meydana gəldi. Təbliğatçı Con Boll hamının bərabər olması ideyasını irəli sürdü və buna görə həbs olundu.

İngiltərədə feodal zülmünün güclənməsi, yoxsullar haqqında amansız qanunların verilməsi, vergilərin artırılması Vot Tayler üsyanına səbəb oldu.

1381-ci ildə Vot Taylerin başçılığı ilə kəndli üsyanı başlandı. Londonun şimalında bir neçə kəndin əhalisinin vergi yığanlara və kral məmurlarına divan tutması üsyan üçün siqnal oldu. Üsyançı kəndlilərə sənətkar,Yüzillik müharibənin iştirakçısı Vot Tayler başçılıq edirdi. Üsyançılar Londona gəlmiş, kral məsləhətçilərinə divan tutmuş, onların evlərini dağıtmışdılar. Kral Tauer qəsrində gizləndi. Xalq qəsri mühasirəyə aldı, kral kəndlilərlə görüşməyə məcbur oldu.

Üsyançılar təhkimçiliyin və biyarın ləğv olunması, torpaqdan istifadə haqqının azaldılması tələblərini krala verdilər. Kral bu vədlərin yerinə yetirilməsinə söz verdi. Lakin Vot Tayler başda olmaqla ardıcıl üsyançılar kralla yenidən görüşdülər və 2-ci tələblərini irəli sürdülər. İcmaların əlindən alınmış örüşlərin və meşələrin geri qaytarılmasını, yepiskopların və monastırların torpaqlarının müsadirə olunub kəndlilər arasında bölüşdürülməsini, İngiltərədə bütün adamlara hüquq bərabərliyi verilməsini tələb etdilər. Danışıq zamanı əyanlar Vot Tayleri öldürdülər. Con Boll edam edildi, üsyançılara divan tutuldu.

Üsyan məğlub oldu. Çünki kəndlilər arasında birlik və mütəşəkkillik yox idi,onlarda yaxşı krallara inam güclü idi. Lakin üsyan nəticəsiz qalmadı: XIV əsrdə bütün kəndlilərin ödənc müqabilində şəxsi asılılıqdan azad olması başa çatdı, feodallar kəndliləri bir daha biyara cəlb edə bilmədilər, yoxsullara qarşı amansız qanunlar yumşaldıldı.

Ədəbiyyat
---------

* Мортон, А. Л. История Англии. М.: Издательство иностранной литературы, 1950. — 462 с.
* *Парнов Е.* Под ливнем багряным: Повесть о Уоте Тайлере. М.: Политиздат, 1988. — 447 с. (Серия «Пламенные революционеры»)
* Андрей Глоба. Уот Тайлер. Поэма. Иллюстрации М. Соломонова Петербург Гос. Изд-во Петербург 1922.- 78 с.
* Петрушевский Д. М. «Восстание Уота Тайлера». Ч. 1—2, Спб.; М. 1897—1901; М. 1937.
* Life and adventures of Wat Tyler, the good and the brave. L.: Collins Publishing, 1851.

Həmçinin bax
------------

* Vot Tayler üsyanı
**Il Divo** - pop və digər janrları ilə opera və klassik musiqi birləşdirən bir musiqi qrupu, qrup kişi müğənnilər vokal kvartet ibarətdir clásico.1 beynəlxalq krossover kimi tanınan stili: Swiss Urs Büler, İspan Karlos Marin, Amerika Devid Miller və fransız Sebastyen İzambar.

Tarix
-----

Saymon Il Divo qrupu üçün 2001-ci ildən 2003-cü ilin dekabrına kimi dünyada gənc müğənnilər arasında seçimlər keçirdi. İki ildən sonra, son olaraq amerikalı tenor David Millerlə müqavilə bağlandıqdan sonra seçimlər dayandırıldı və beləliklə, dörd kişi müğənnidən ibarət Il Divo qrupu yaranmışdır.

Qrup ispan, italyan, ingilis, fransız və latın dillərində mahnılar oxuyur.

ABŞ, Avstraliya və Avropada altı aylıq turlarını tamamladıqdan sonra 2006-ci Barbra Streyzandın Şimali Amerika turunda baş tutan iyirmi konsertin hamısında onun xüsusi qonaqları kimi çıxış etdilər.

20 dekabr 2011-ci ildə Paraqvayda baş tutmuş konsertdə 33 min 900 tamaşaçı vardı, bu nəticə onların ən böyük tamaşaçı yığını olan konserti idi.

Diskoqrafiya
------------

### Il Divo

* *İl Divo* (İl Divo qrupunun üzvü, 2004)
* *Ankora* (İl Divo qrupunun üzvü, 2005)
* *The Christmas Collection* (İl Divo qrupunun üzvü, 2005)
* *Siempre* (İl Divo qrupunun üzvü, 2006)
* *The Promise* (İl Divo qrupunun üzvü, 2008)
* *Wicked Game* (İl Divo qrupunun üzvü, 2011)
* *A Musical Affair* (İl Divo qrupunun üzvü, 2013)

#### Qeyriləri

* *Voices from the FIFA World Cup* (İl Divo qrupunun üzvü, 2006)
**Bakıfilm** — 2007-ci ildə ANS şirkətlər qrupunun tərkibində yaradılan kino şirkəti.

Tarixi
------

"Bakfilm"in ilk işi "Qızlar" serialı 2007-ci ildə ANS televiziyasında yayımlanıb. Lakin uğursuzluğa uğrayaraq efirdən qaldırılıb. Şirkət həm bədii, həm də sənədli filmlər çəkir. 2011-ci ildən etibarən "Bakı Film" Kinostudiyası Bakının Lökbatan qəsəbəsində inşa edilmiş yeni inzibati-yaradıcılıq-istehsalat binasında fəaliyyətinə davam etdirməyə başlayıb (Hazırda həmin bina sökülüb.).

Filmoqrafiya
------------

### Film

1. Bulağıstan
2. Seçilən
3. Yaddaş
4. Xoca
5. Qanlı Yanvar

### Teleserial

1. Qızlar
2. Qaydasız döyüş
3. Ağabəyovlar (film, 2012-2014)
4. Göyçək Fatimə

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Bakı Film" Kinostudiyasında ixtisarlara başlanılıb". 2015-12-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-24.

Xarici keçidlər
---------------

* bakifilm.com — Bakı Film rəsmi saytı
* ANS Filmlər

Həmçinin bax
------------

* ANS Şirkətlər Qrupu

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Foto, video və audio | YouTube |
**Ding** — çəltiyi qılafdan təmizləmək üçün nisbətən geniş yayılmış döyüm alətlərdən biri. Azərbaycanda tarixən dingin ayaq və əl dingi olmaqla iki əsas növü yayılmışdır.

Ding yerli ustalar tərəfindən palıd, qoz, şabalıd və möhkəm oduncaqlı ağac növlərindən hazırlanırdı. Ayaq dinginin qabaq hissəsində girdə çala, arxa hissəsində bir cüt qol olurdu. Ding ağacı ox vasitəsilə həmin qolların arasına salınır və təpmə yolu ilə qaldırılıb-endirilirdi. Dibəyin dişli dimdiyi çalaya doldurulmuş çəltiyə dəydikcə onu qılafdan ayırıb təmizləyirdi.

Çəltiyi vaxtı ilə su dingi vasitəsilə də döyüb təmizləmişlər. Bu tip dinglər Azərbaycanın bütün çəltikçilik bölgələrində geniş yayılmışdı. Quruluşuna və istehsal gücünə görə su dingi ayaq dingindən fərqlənirdi. Su dingi nov, pər (su çarxı), şapalaqlı ox, ding qolu, döyəc və 5-6 ədəd
girdə çaladan ibarət düzəldilirdi.

Dinglərin çarxına birləşdirilmiş ox fırlandıqca onun üzərindəki şapalaqlar dingin qollarına toxunaraq onları müəyyən qədər yuxarıya qaldırıb buraxırdı. Beləliklə, qollar zərblə aşağı enib ding çalasındakı çəltik dənlərinin qabığını çıxarırdı. Su dingləri, adətən, 4-6 qollu düzəldilirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əkinçilik alətləri". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-15.

| ⛭Kənd təsərrüfatı alətləri |
| --- |
| Bağban qayçısı  • Bel  • Dəryaz  • Dırmıq  • Kotan  • Oraq  • Toxa  • Yaba  • Vəl  • Cüt  • Xış  • Ding  • Şana  • Kürək  • Xəlbir  • Şadara  • Hövsər |
**Illicium verum** (*lat.* Illicium verum) — bitkilər aləminin avstrobeyliyaçiçəklilər dəstəsinin cırlimonkimilər fəsiləsinin illicium cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda geniş yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Alçaq kolcuqdur. Yastıqcası çox möhkəm, diametri 10-20 sm (və daha çox), hündürlüyü 8-12 sm, bəzən yarımşarşəkillidir. Yay yarpaqları açıq-göyümtül, hamar, üç hissəli və ya xətvarı-bizvarı, cod, bünövrəsində uzunluğu 11-16 (25) mm və eni 1-1,5 mm, ucu biz, çılpaq, kənarları xırda tükcüklüdür. Yaz yarpaqları çox qısadır. Çiçək saplaqları 5-8 dəfə yarpaqlardan uzun, uzunluğu 15-25 sm, yuxarı tərəfində budaqlı, 2-5 və ya daha çox əyrili, bəzən sadədir. Çiçəkləri çiçək qrupunda seyrək yerləşmiş, sünbüllərin arasında məsafələri onların uzunluğundan çoxdur və ya ona bərabərdir. Sünbülləri birçiçəkli, uzunluğu 10-11 mm-dir. Çiçəkaltlıqları çılpaq, üst çiçək altlığının uzunluğu 4-5 mm, yumurtavarı-lansetvarı, içəri çiçəkaltlıqları üstdəkindən uzun, pərdəli, ucu qısadır. Kasacığın uzunluğu 9-10 mm, qıfvari olub, borucuğu tükcüklüdür. Kasacığın büküyü ağ, eni təxminən 3 mm, 10 qanadlı, çılpaq, qonur damarcıqlıdır. Ləçəkləri çəhrayıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında meyvə verir. Təbiətdə, əsasən, toxum vasitəsilə çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Dağ ətəyində, quru, gilli və çınqıllı yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın nadir növüdür. Kiçik Qafqazda (Gəncə yaxınlığında) təbii halda bitir. Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilməsi tövsiyə edilir.

İstifadəsi
----------

Dağlıq sahələrin bərkidilməsində və quraq ərazilərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilə bilər.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Illicium tenuifolium* | 
* Wikidata: Q5438111
* GBIF: 3592302
* iNaturalist: 193766
* IPNI: 554548-1
* IUCN: 39055
* Plant List: tro-50176054
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:554548-1
* Tropicos: 50176054
* WCSP: 519497
* WFO: wfo-0001254717

 |
| *Illicium cambodianum var. tenuifolium* | 
* Wikidata: Q39924940
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77279958-1
* Tropicos: 50312275
* WCSP: 519424
* WFO: wfo-0001281091

 |
Bibər turşusu bankada.
**Bibər turşusu** – bibərdən hazırlanan turşu növü.

Tarixi
------

Mezoamerikada yaşayan Astek xalqı ispanların gəlişinə qədər acı bibərdən turşu hazırlayırdılar.

Yayılması
---------

Xalapelo bibərindən hazırlanan turşu Meksika mətbəxində bir çox xörəyin hazırlanmasından istifadə olunur. Ümumiyyətlə, Meksikada bibərlərin turşu şəklində satılması geniş yayılıb. İtaliya, Çili, Latın Amerikası mətbəxlərində də bibər turşusu geniş şəkildə hazırlanır.

Tərkibi
-------

Bibər turşusunun hazırlanmasında bibər, ağ kələm, uzunzov bibər, pomidor, qırmızı bibər, kök, sarımsaq, cəfəri, duz, su və sirkə kimi inqredientlərdən istifadə olunur.

Bibər turşusunu hazırlamaq üçün bütün ərzaqlar əvvəlcə qaba yığılır və suyun içərisində sirkə ilə saxlanılır. Qarışığıa rəndələnmiş kök və göyərtilər əlavə olunur. Daha sonra bibər bu qarışıqla doldurulur. Yanına isə sarımsaq əlavə olunur. Adətən bibər turşusu bankalarda 1 ay müddətinə hazırlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Olver, Lynne.* "FAQs: Aztec, Maya, & Inca foods and recipes". The Food Timeline. 6 August 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 August 2015.
2. ↑  "Taco Bell® | Volcano Nachos". Tacobell.com. 2013-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-24.
3. ↑  "Jalapeño Pepper Division - COMEXA FOODS". Comexa.com. 2016-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-24.
4. ↑  Hui, Y.H. ed.Handbook of food science, technology, and engineering. Boca Raton, Fla. [u.a.]: CRC Press. 2006. 182:4–13. ISBN 978-0-8493-9849-0.
5. ↑  *McGreger, April.* "Home pickles made easy–and delicious". Grist. 2021-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 August 2015.
6. ↑  *THOMPSON, SYLVIA.* "A Peck of Pickled Delights : Hot and Sweet Peppers Take the Plunge". LA Times. 2016-02-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 August 2015.
7. ↑  1001dad Arxivləşdirilib 2015-05-29 at the Wayback Machine
**Gürcü armudu** (*lat.* Pyrus georgica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin armud cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Gürcüstanda və Ermənistanda (Dərələyəz) arealı vardır.

Botaniki təsviri
----------------

Boyu 9 m-ə çatan ağac və ya koldur. Çətiri kürəvari, qabığı boz, uzununa çatlıdır. Cavan zoğları bozumtul-qonur rəngdədir. Gövdəsi seyrək tikanlıdır. Yarpaqları enli ellipsvari, neştərvari, ucu sivriləşmişdir. Yarpaq ayasının hər iki tərəfi bozumtul sıx tükcüklüdür. Aprel ayında çiçəkləyir, çiçəkləri bir neçə ədəd olmaqla qalxan çiçək qrupunda yerləşir. Meyvəsi avqust ayında yetişir. Meyvəsi uzunsov, azacıq yastı formada olmaqla, yetişdikdə qonur sarımtıl rəng alır.

Ekologiyası
-----------

Torpağa az tələbkar, quraqlığa davamlı, işıqsevən bitkidir. Quru daşlı yamaclarda rast gəlinir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqaz və Naxçıvan MR-da, Quba rayonunun qayalıq yerlərində, Xızı (Altıağac), Şamaxı (Göylər, Möl və Quşçu kəndləri arası), Şabran rayonu (Çıraqqala dağının yamacı), Ordubad (Gilançayın sağ sahilindəki Bist kəndi) və Şahbuz rayonlarında (Güneyqışlaq kəndinin quzey adlanan ərazisində, Biçənək meşəliklərində) təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Çiçəkləmə və meyvə əmələ gətirmə dövründə dekorativ görünür.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q22105040
* Wikispecies: Pyrus georgica
* GBIF: 5362945
* IPNI: 730874-1
* IRMNG: 10891789
* NCBI: 1943543
* Plant List: rjp-15727
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:730874-1
* Tropicos: 27804733
* WFO: wfo-0000987865

 |
**Voytsex Boquslavski** (pol. Wojciech Romuald Bogusławski; 9 aprel 1757[…] – 23 iyul 1829[…], Varşava, Polşa çarlığı) — polyak rejissoru, aktyor, müğənni, dramaturq, teatr xadimi. *Polşa peşəkar musiqili və dram teatrının* yaradıcısı. Polşada teatrın banisi kimi tanınır.

Həyatı
------

1762–1770-ci illərdə Varşavada monastır məktəbində oxumuşdur; hərbi xidmət də olarkən həvəskar tamaşalarda çıxış etmişdir. 1778-ci ildə F. Monbrenin peşəkar truppasına daxil olmuş, milli operanın yaradılması üzrə ilk təcrübələrdə iştirak etmişdir. 1783–1785, 1790–1794 və 1799–1814 illərdə *Milli aktyorlar* truppasının direktoru olmuş, 1827-ci ilədək orada aktyor kimi də işləmişdir. Vilnoda səyyar truppa təşkil etmişdir. 1795-ci ildə Lvovda teatr yaratmış, 1799-cu ilədək ona rəhbərlik etmişdir. Müəllifi olduğu komediyaları və özünün tərcümə etdiyi klassik dünya dramaturgiyasının ən yaxşı nümunələrini tamaşaya qoy muşdur. Boquslavskinin librettoçu kimi fəaliyyəti Polşa opera teatrının inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır.

Kostyuşkonun başçılığı ilə üsyan ərəfəsində, milli folklor materialı əsasında yaradılmış vətənpərvərlik operası böyük siyasi rezonansa səbəb olmuşdu; müasir Polşa teatrlarının reper tuarında saxlanılmışdır. Boquslavski eyni müvəffəqiyyətlə dramatik aktyor və opera müğənnisi kimi də çıxış etmişdir. 1811-ci ildə Polşada ilk Dram məktəbini yaratmışdır. Polşa tarixində aktyorluq sənətinə dair 1812-ci ildə yazılmış *Dramaturgiya, yaxud Səhnə sənəti haq qında elm* adlı ilk dərsliyin mü əllifidir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 234. ISBN 978-9952-441-03-1.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 235. ISBN 978-9952-441-03-1.



1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Wojciech Boguslawski // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  Богуславский Войцех // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
**Gürcü Milli Şurası -** Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə (1918-1920) Bakıda fəaliyyət göstərən milli şuralardan biri.

Haqqında
--------

1918-ci ilin aprelində gürcü icması tərəfindən yaradılmışdı. Şura Bakıda yaşayan gürcülər arasında geniş mədəni-maarif işi aparmış, o cümlədən gürcü məktəbi açmış, öz soydaşlarına himayədarlıq etmiş, imkan daxilində hər cür yardım göstərmişdi. Şuranın sədri Konstantin Dimitriyeviç Mikeladze idi. Sayca az olmalarına baxmayaraq, ölkədə yaşayan gürcülərin mənafeyini təmsil etdiyi üçün Gürcü Milli Şurasından Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibinə 1 nəfər deputat (Tsxokaya Qriqori İvanoviç) daxil edilmişdi. Erməni Milli Şurasında fərqli olaraq, Gürcü Milli Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qarşı pozuculuq fəaliyyətində iştirak etməmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cildə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cildə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, səh. 402" (PDF). 2015-04-02 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-02-27.
1952-ci ilin sentyabr ayında ABŞ Hərbi Donanması aviadaşıyıcılarda istifadə edilə biləcək, ön şərtlər içərisində təmirin asanlığı, qatlanan qanadlar, aşağı eniş sürəti və kreyser sürəti əsnasında supersonik sürətlərə çata bilən yeni bir təyyarə üçün səkkiz istehsalçı şirkət arasında yarış elan etdi.

Bundan öncəki üç cəhddə uğursuz nəticələr (F5U, F6U və F7U ilə) almış *Chance Vought* firması bu yarışmanı 45 dərəcə arxaya əyilmiş qanadları olan supersonik F8U "Crusader" ilə qazandı. Bu təyyarənin enmə və qalxma zamanı aşağı sürəti təmin edə bilən, hidravlik olaraq 7 dərəcəlik bucaq ilə qaldırıla bilən, uçuş və göyərtədə gövdəyə paralel olan xüsusi və bənzərsiz qanadları var idi. Dörd ədəd 20 mm-lik top ilə təchiz edilmiş F8U bir "silahşör" və pilotları tərəfindən hava üstünlük təyyarəsi olaraq qəbul edilirdi. Eyni zamanda 1800 kq-lıq silah yükü daşıya bilirdi. Bu yük gövdənin iki yanına bərkidilmiş 4 ədəd AIM-9 "Sidewinder" enfraruj AA döyüş raketi, qanad altındakı pilonlarda "Bullpup" AS idarə edilə bilən döyüş raketləri və "Zuni" AS raketlərindən ibarət idi.

F8U modelinin çox vacib olan uğurlarından biri Sakit okeandakı bir aviadaşıyıcıdan qalxıb ABŞ-ni başdan-başa keçərək Atlantik okeanına gəlməsidir. Tək motorlu bir təyyarə üçün çox vacib olan bu vəzifə əsnasında 1195 km/saat sürətlə qitələrarası sürət rekordunu da qırmağı bacarmışdır. Bu vəzifə əsnasında təyyarəni birbaşa astronavt və ABŞ senatoru olan USMC pilotu Minbaşı John Glenn idarə etmişdir. Livandakı patrul vəzifəsi, Kuba böhranındakı kəşfiyyat-foto vəzifələri də vacib vəzifələrindən hesab oluna bilər. Vyetnam müharibəsi zamanı davamlı olaraq ön sıralarda foto, hücum və qırıcı təyyarə vəzifələrində çıxış etmiş, 18 ədəd MiG vurmağı bacarmışdır. Bu vəzifədə 83 ədəd F8U vurulmuş, 109 ədədi isə zədələnmişdir.

F8U-NE Donanma üçün istehsal olunan son modelidir. Hər cür hava şəraitində vəzifəyə imkan yaradan APQ-94 axtarış və silaha nəzarət radarı ilə təchiz edilmişdir.

Radar axtarışına "Sidewinder" döyüş raketləri üçün infraruj axtarış quraşdırılmışdır. İki qanad arasındakı kambura da AGM-12 "Bullpup" döyüş raketlərini idarə edə bilməsi üçün əlavə avioniklər yerləşdirilmişdir.

1987-ci ildə ABŞ Hərbi Donanmasından çıxarılmışdır. Fransa Donanması isə hələ də (2001) istifadə edir.

F8U modelinin taktiki-texniki xüsusiyyətləri
--------------------------------------------

* Ekipaj: 1
* Mühərrik: 1 ədəd P+W J-57-P-4A
* İtələmə gücü:71.2 kN
* Qanad uzunluğu: 10.7 m
* Uzunluq: 16.6 m
* Hündürlük: 4.8 m
* Qalxma ağırlığı: 12500 kq
* Maksimum sürət: Mach 2
* Kreyser sürəti: 1165 km/saat
* Maksimum yanacaq ilə mənzili: 3900 km
* Silah təchizatı:
	+ 4 ədəd 20 mm-lik MG topu
	+ 4 ədəd AIM-9 "Sidewinder" AA döyüş raketi/bomba
	+ AS döyüş raketi/bomba