recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Yaqala şəlaləsi-nin videosu 2022
**Yaqala** (est. Jägala juga) — Estoniyanın eyni adlı Yaqala çayı üzərində yerləşən şəlalə. Şəlalə Haryumaa vilayətinin Yoelahtme rayonu ərazisinə aiddir. Fin körfəzindən 4 km cənubda, Tallin şəhərindən isə 25 km şərqdə yerləşir.

Ümumi məlumat
-------------

Şəlalənin hündürlüyü 8 metr, eni isə təxminən 50 m-dir. Estoniyanın ən böyük şəlalələrindən biridir. Suyun töküldüyü yerdə çıxıntı meydana gəlmiş və suyun arxa hissəsində boşluq formalaşmışdır. Məhs boşluqla şəlalə boyu hərəkət etmək mümkündür. Ancaq yol təhlükəlidir. Daşlar üzəri həmişə sürüşkən olur. Bu cəhət Yaqala şəlaləsini daha da maraql edir. Ancaq keçid yetərincə təhlükəlidir. Daşlar çox iri və sürşkəndir. Şəlalə əsasən yaz aylarında bol sulu olur. Qarın əriməsi nəticəsində çayda suyun səviyyəsi yetərincə yüksəlir. Qış ayarında suyun səviyyəsi düşür və şəlalə donur.

Yaqala çayı Baltik sipəri boyu axır. Məhs bu sipər sonda şəlalənin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Hesablamalara əsasən şəlalənin geoloji yaşı təxminən 4500 ildir. Turistlər bəzən onu *Baltik Niaqarası* adlandırır. Şəlalədən sonra uzunluğu 300 metr, dərinliyi isə 12-14 metr olan dərə formalaşır. Dərə ildə 3 sm çayın mənbəyinə doğru genişlənir. Bu sipəri təşkil edən süxurların parçalanması ilə əlaqəlidir. Şəlalə Estoniyanın qorunan təbiət abidələri siyahısındadır. Yerli əhalinin dilində şəlalənin digər adı da mövcuddur: **Yoaryunqas** (est. Joarüngas). 1688-cı illərə aid xəritədə şəlalə yaxınlığında su dəyirmanı göstərilir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra ərazidə su elektrik stansiyası və sellüloza zavodu fəaliyyət göstərmişdir. Yaqala çayı zəngin balıq ehtiyatına malikdir.

Şəkillər
--------

* YazYaz
* QışQış
* YayYay
* Donmuş şəlalə və şəlalə boyu formalaşan cığırDonmuş şəlalə və şəlalə boyu formalaşan cığır

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Балтийская Ниагара – янтарный водопад Ягала". 2021-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-28.
2. ↑  "Водопад Ягала (Jägala juga)". 2020-06-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-28.
**LRC (uzununa artıqlığa nəzarət)** (en. Longitudinal Redundancy Check) – maqnit lentində saxlanılan və ya rabitə xətti ilə ötürülən verilənlərin düzgünlüyünün yoxlanılması proseduru. Lentdə, müəyyən sayda mərtəbədən ibarət olan hər bir sətir üçün yardımçı bitdən (cütlük üzrə nəzarət biti) istifadə etməklə, lentin hər bir çığırı üzrə uzununa istiqamətdə yazılmış verilənlərin dəqiqliyinə nəzarət olunur. Cütlük üzrə nəzarət bitinin qiyməti uyğun sətrin düzgün yazılıb-yazılmamasını göstərir. Rabitədə bu nəzarət üsulunun yerinə yetirilməsi zamanı hesablanılan qiymət ötürülən məlumatı təmsil edən verilənlər blokuna artırılır, bu qiymət məlumatın verilənlərinə əsaslanır və həm verilişdən qabaq, həm də sonra hesablanır və beləliklə, əgər qiymətlər üst-üstə düşərsə, deməli, verilənlərin ötürülməsi dəqiq yerinə yetirilib, yox əgər qiymətlər fərqlənərsə, onda adətən, həmin blok təkrar göndərilir.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
LC Authorities (ekran rəsmi)
**Konqres Kitabxanası Nəzarət nömrəsi** (*ing.* **Library of Congress Control Number**, ***LCCN***, əvvəlcə — *Library of Congress Catalog Card Number*; icazə verilir — *Library of Congress*) — Konqres Kitabxanasının nəzarət nömrəsi, Konqres Kitabxanasındakı qeydləri kataloqlaşdıran alfasayısal (şəxslər və mövzular üçün), seriya nömrəsi (adlar üçün) və ABŞ milli biblioqrafiyasında verilənlər bazası identifikatoru və qeyd göstəricisi.

İstifadə tarixi
---------------

Kitabxanada nəzarət biblioqrafik nömrələmə 1898-ci ildən tətbiq olunur, əvvəlcə LCCN qısaltması Konqres Kitabxanasındakı kart nömrəsi üçün dayanırdı. Bu müddət hazırda digər kodlarla birlikdə Konqres Kitabxanasının sənədlər kabinetində kod kimi istifadə olunur.

Nəzarət nömrəsi hər fərdi buraxılış üçün unikaldır. Bütün dünya kitabxanaları tərəfindən nəşr olunan bütün Amerika kitablarının kataloqu üçün istifadə olunur. Nəzarət nömrəsi nəşr ilini göstərən iki rəqəmli (1898–2000-ci illər üçün) və ya dörd rəqəmli (2001-ci ildən başlayaraq) və altı rəqəmli unikal ədədi identifikator (qismən defislə ayrılmış) kimi yazılır. Aparıcı sıfırlar buraxıla bilər. 1898, 1899, 1900, 1998, 1999, 2000 nömrələri yalnız ölçülərinə görə fərqlənir (köhnələrində daha qısadır).

Dünyadakı kitabxanaçılar ABŞ-də məlum olan kitabların əksəriyyətini kataloqlaşdırarkən bu identifikatordan istifadə edirlər. Bu, onları İnternetdə və digər media vasitəsi ilə əldə etməyə kömək edir.

Bibliokodifikasiya sistemində LCCN
----------------------------------

| Parameter name | Scope | Name | Remarks |
| --- | --- | --- | --- |
| GND | Şəxslər, şirkətlər, mövzular | Gemeinsame Normdatei | Alman milli kitabxanası (DNB) və digər Avropa kitabxanaları |
| LCCN | Şəxslər | Konqres Kitabxanası Nəzarət Nömrəsi | Hal-hazırda yalnız insanlar üçün Vikimedia layihələrində istifadə olunur |
| RSL | Şəxslər |  | Rusiya Dövlət Kitabxanasından (RDK) məlumatlar |
| VIAF | Şəxslər | Virtual International Authority File | Online Computer Library Center (OCLC)-dan beynəlxalq məlumatlar |

Xarici keçidlər
---------------

* Structure of the LC Control Number  (ing.)
**LC WAIKIKI** və ya qısa adıyla **LCW** — 47.700 işçisi və 47 ölkədə 1047 mağazası olan İstanbul mərkəzli mağazalar şəbəkəsidir. Adı, Hawaii adasında yerləşən Waikiki çimərliyindən və Fransızca "dostlar" mənasını verən "Les Copains" sözlərinin baş hərflərindən ibarətdir.

LC Waikiki, 1985-ci ildə Fransada DDKA şirkəti tərəfindən təsis edilmişdir (təsisçilərinin baş hərfləri: JJD, JMD, SK və George Amouyal). 1990-cı illərdə marka Fransada uşaqlar və yeniyetmələr arasında böyük nüfuza sahib idi. Yarandıqdan qısa müddət sonra modelyer Georges Amuyal və şəriki, sonralar "Taha Grup"a çevrilən və 1997-ci ildə LC Waikiki markasını alan Türk geyim şirkəti Taha Tekstil (Tema Tekstil) ilə əməkdaşlıq etməyə başladı. Şirkət markasını yenidən Türkiyə və beynəlxalq standartlarına uyğunlaşdırdı. Elə həmin il Türkiyədə 21 LC Waikiki mağazası açıldı və bu say ilbəil artmaqdadır. Hal hazırda Türkiyənin 76 vilayətində 400-dən çox LC Waikiki mağazası fəaliyyət göstərir.

İlk xarici LC Waikiki mağazası 2009-ci Rumıniyada açılmışdır. Daha sonra şirkət Azərbaycan, Albaniya, Əlcəzair, Ermənistan, Belarus, Bolqarıstan, Bosniya və Herseqovina, Gürcüstan, Misir, İraq, İordaniya, İran, Qazaxıstan, Kipr, Çin, Kosovo, Şimali Makedoniya, Mərakeş, Moldova, Oman, Polşa, Rusiya bazarlarına da daxil oldu. Gələcəkdə Səudiyyə Ərəbistanı, Suriya, Tunis, Ukrayna, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan və müxtəlif Fars körfəzi ölkələri və digər bazarlara da daxil olmaq planlaşdırılır.

Rusiyada ilk LC Waikiki mağazası 2010-cu ilin dekabrında Sankt-Peterburqda açılıb, mağaza sayının 50-yə çatdırılması planlaşdırılır. 

Qazaxıstanda ilk mağaza 2010-cu ildə Nur-Sultanda açılıb, və hazırda 34 mağaza fəaliyyət göstərir.
Ərzaqlar
--------

*Biskvit üçün*

* 4 ədəd yumurta;
* 1 stəkan şəkər;

8 1 stəkan un.

*Bəzəməyi üçün:*

* marmelad;
* qarğıdalı çubuqları;
* kişmiş.

*Krem üçün:*

* 33 %-200 ml qaymaq;
* 1 stəkan şəkər tozu.

Hazırlanma qaydası
------------------

Biskvit xəmiri hazırlayıb, onu keks üçün xüsusi forma qablarına qaşıqla yerləşdirin.
180 dərəcə qızdırılmış sobada 35-45 dəqiqə ərzində bişirin. Sonra bişmiş keksləri forma qablarından çıxarıb soyumağa qoyun.  

Qarğıdalı çubuqlarını əlinizlə ovub, üzərinə xırdalanmış kokos əlavə edib, yaxşıca qarışdırırsız.
Kremi hazırlamaq üçün: soyudulmuş qaymağı şəkər tozu ilə yaxşıca köpük alınana qədər çalın (qaymağın yağlılığı 33%-dən aşağı olmamalıdır).  

Hər keksi eninə 2 hissəyə kəsib, içinə çalınmış qaymaqdan sürtüb yenidən bu hissələri birləşdirin.
Keksin qabarıq hissəsini yaxşıca qaymaqla sürtüb, üzərinə qarışdırılmış qarğıdalı çubuqları ilə kokos ovuntularını səpin.  

Kişmişin yarı hissəsindən cücənin gözünü hazırlayın.  

Qırmızı marmeladdan pipik düzəldin, sarı marmeladdan isə cücənin dimdiyini hazırlayın (dimdiyi kəsilmiş badamdan da hazırlamaq olar).

Mənbə
-----

* Cücələrim pirojnası[*ölü keçid*]
**Cümhuriyyətin 9 şəkli** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti haqqında çəkilmiş bədii-sənədli film. Ssenaristi Orxan Fikrətoğlu, rejissoru Elxan Cəfərov, baş prodüseri isə Əliağa Məmmədovdur.

Haqqında
--------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə həsr olunmuş "Veysəloğlu" Şirkətlər Qrupunun maliyyə dəstəyi və təşəbbüsü ilə ərsəyə gələn "Cümhuriyyətin 9 şəkli" bədii-sənədli filmində baş rolu Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Rasim Balayev ifa edib.

### Sujeti

Filmin ssenari müəllifi bir insanın taleyində cümhuriyyət dövrünün oynadığı rolu təsvir etməyə çalışıb. Burada Azərbaycan kinosunda ilk dəfə olaraq rəngkarlıq nümunələrinin canlanmasından istifadə edilib. Bu şəkillər vasitəsilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin doqquz fərqli sahədə əldə etdiyi uğurlar təsvir edilir. Baş vermiş tarixi hadisələrə bədii qəhrəmanların vasitəsilə şərhlər verilir.

Vizual mətnin əsas məqsədi iki illik tarixi bir insanın düşüncə süzgəcindən keçirə bilməsi, tamaşaçıya sadə dildə tarixin çatdırılmasıdır. İki ildə dövlət quruculuğu prosesinin bir çox sahələrə uğurla şaxələnməsi, hüquq-mühafizə, məhkəmə, bank, poçt-teleqraf sistemlərinin yaradılması, ordu quruculuğu və mədəniyyət sahəsində əldə edilmiş nailiyyətlər xususi olaraq filmdə vurğulanır.

Film baba ilə nəvənin timsalında iki müxtəlif baxış bucağının, iki nəslin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə olan oxşar münasibətidir. Hər iki nəsil öz tarixinə hörmət edir, baş verən hadisələri yüksək dəyərləndirir. Yalnız belə bir ideoloji mühit vətənə bağlı əsgər yetişdirə bilər.

Həmçinin bax
------------

* Əbədi ezamiyyət (film, 2016)
* Cümhuriyyəti Şərqə gətirənlər (film, 2018)

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti – 100 (PDF). Bakı: Azərbaycan Milli Kitabxanası. 2018. səh. 21. ISBN 478 9952 476 79 8.
2. ↑  *Ceyhun Abasov.* ""Cümhuriyyətin 9 şəkli" adlı bədii-sənədli filmin təqdimatı oldu". 525.az. 1 iyun 2018. 3 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Vüsalə Xaməmmədqızı.* "Xalq Cümhuriyyətinə həsr edilən filmin təqdimatı olub". realtv.az. 1 iyun 2018. 3 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  ""Cümhuriyyətin 9 şəkli" bədii-sənədli filmi təqdim olunub". trend.az. 24 may 2018. 3 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izləmək üçün link
**Yuxarı Jinal** (kab.-çərk. Жэналыщхьэ) — Mərkəzi Qafqazda, dağətəyi zonada yerləşən dağ. Jinal dağı Kabarda-Balkariya Respublikası ilə Stavropol diyarının sərhəddində yerləşir. Jinal silsiləsinin ən yüksək zirvəsidir. Mütləq ündürlüyü 1542 metrdir. Nisbi hündürlüyü isə 350 metrdir.

Coğrafiyası
-----------

Dağ zirvəsi Kabarda-Balkariyanın Zolski rayonu ilə Stavropol diyarının Predqornıy rayonlu arasındadır. Zirvəyə ən yaxın yaşayış məntəqəsi Kislovodsk şəhəri və Kiçmalka kəndidir. Kislovodsk dağdan 14 km şimal-qərbdə, Kiçmalka isə 9 km cənub-şərqdə yerləşir.

Dağ kuest relyef forması olub mürəkkəb əhəng daşı və qum daşı süxurlarından təşkil olunub. Süxurlar təbəşir dövründə formalaşıb. Dağın qərb hissəsinin meyilliliyi azdır və tədricən enir.

Dağın yerləşdiyi ərazidən, Jinal silsiləsinin şimal yamacından Yusa, Jusa və Psinşoko çayları, cənub yamacından isə Kozada çayı öz başlanğıcını götürür.

Həm Jinal dağında, həm də Jinal silsiləsində mağaralar üstünlek təşkil edir. Dağ yamaclarında çöl və subalp landşaftı formalaşıb. Bitki örtüyü daha çox subalp çəmənliyi üçün xarakterikdir. Əvvələr dağ zirvəsində meteroloji stansiya yerləşirdi. İndi bu stansiyadan turistlər gecələmək üçün istifadə edir.

Bəzi mənbələrdə dağı Stavropol diyarının da ən yüksək zirvəsi kimi göstərilir. Ancaq diyarın ən yüksək zirvəsi Kabarda silsiləsinin qərbində yerləşən yüksəklikdir (1603 m).

Marşrutlar
----------

Jinal zirvəsinə olan turist marşrutu Kislovodsk şəhərindən başlayır. Şəhərdən dağa kimi olan yol təpəlik ərazisindən keçir. Jinal silsiləsindən keçən bu yol Kislovodskla Kamennemostskoe kəndini birləşdirir. Yol silsilənin şərq hissəindən keçir.

Dağ zirvəsindən Şimali Elbrus ətəyinə və bir çox yüksək dağ yaylalarına, silsilələrinə panorma açılır. Dağın şimal hissəində, dağ ətəyi düzənlik ərazilərdə qrup halında lakkolit dağlar ucalır: öndə Jusa və Yusa, arxa planda isə Maşuk və Beştau. Aydın havada dağ zirvəsindən Kazbek dağını görmək mümkündür. Elbrus dağını isə ancaq səhər tezdən görmək mümkündür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Гора Джинал". 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-17.
2. 1 2 3  "Туристические маршруты из Кисловодска". 2021-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-17.
**Misir Coğrafiya Cəmiyyəti** (*ərəb.* الجمعية الجغرافية المصرية‎; *fr.* Société de géographie d'Egypte) — Misir Ərəb Respublikasının coğrafi sahədə fəaliyyət göstərən ən böyük ictimai təşkilatı. Mərkəzi qərargahı Qahirə şəhərində yerləşir.

Tarixi
------

Cəmiyyətin əsası 19 may 1875-ci ildə coğrafiya elminin inkişafını təşviq etmək üçün İsmail Paşanın fərmanı ilə **Coğrafiyanın Cazibə Cəmiyyəti** adı ilə yaradılmışdır.

İlk prezidenti Georq Avqust Şveynfurt
Cəmiyyətin ilk prezidenti alman botanist, səyyah və etnoloq Georq Avqust Şveynfurt idi.

Cəmiyyətin yerləşdiyi bina
Ölkədəki siyasi vəziyyətlərdən asılı olaraq, adı bir neçə dəfə dəyişdirilmişdir. 1952-ci ildəki Misir İnqilabından sonra indiki adı ilə adlandırılmışdır.

Fəaliyyəti
----------

Cəmiyyət ölkədə coğrafiya sahəsində elmi, dinaktik və populyar fəaliyyət həyata keçirir. Mütəmadi olaraq, yığıncaqların və elmi konfransların, elmi ekspedisiyaların, mühazirələrin və populyar ekskursiyaların keçirilməsini təşkil edir.

Həmçinin bax
------------

* Coğrafiya cəmiyyətlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  "History Of The Society". Official Website of the Egyptian Geographic Society. 2009-10-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-08-18.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Misir Coğrafiya Cəmiyyəti*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Açılan Rostov dəmiryol körpüsü** — üç aşırımlı, iki zolaqlı açılan, Don çayı üzərində inşa edilmiş dəmiryol körpüsü. Körpü Rostov-na-Donu şəhərində Temernik çayının mənsəbinə yaxın ərazidə, Rostov-Qlavnı və Zareniya stansiyaları arasında yerləşir. Buradan Rostov ərazisindən keçən sərnişin qatarlarının böyük əksəriyyəti və yük qatarlarının isə bir qismi buradan keçir.

Tarixi
------

### 1874-ci il körpüsü

Burada ilk dəmiryol körpüsü 1873—1874-cü illərdə Vladiqafqaz dəmiryollarının rəhbərliyi altında Erast Mixayloviç Zubovun layihəsi əsasında yaradılmışdır. Bu körpü bir xəttli beş aşırımlı körpü olmuşdur. 
Bu körpü gəmilərin hərəkəti üçün çətinliklər törədirdi. Bəzən isə hətta toqquşmalar baş verirdi. Bu məqsədlə hətta eniş barjası istifadəyə verilmişdir. Barjanın hədəfi gəmiləri sərbəst şəkildə üzü axara və əksinə istiqamətdə endirmək olmuşdur.

### 1917-ci il körpüsü

Əlverişsizliyi ucbatından 1912-ci ildə 40–50 m aşağı axarda bir xəttli körpünün əvəzinə iki xəttli körpü inşa etmək qərara alınır. İnşaatçı Stanislav İqnateviç Belzeski, körpü inşaatı üzrə alimlər Nikolay Appollonoviç Belelyubovski və professor Qriqori Petroviç Perederiya tərəfindən üç aşırımlı körpü layihələndirilir. Bu forma və quruluşuuna görə Rusiyada ilk belə körpü olur. Rostovlular körpünü «Amerikan sayağı» adlandırırlar. Bu isə həmin körpülərin XIX əsrin sonlarından Şimali Amerikada geniş inşası ilə əlaqədar olmuşdur. Köhnə körpü 1920-ci ildə sökülmüş və hissələri Soçi-Ader dəmir yolunda istifadə edilmişdir.

### Müharibə illəri

Müharibənin ilk aylarında köhnə körpünün yerində yeni müvəqqəti körpü inşa edilir. 21 noyabr 1941-ci ildə Qırmızı ordu geri çəkilərkən körpülər almanların əlinə keçməsin deyə partladılır. Ancaq artıq 28 noyabrda ərazi geri alınır. Müvvəqəti körpü bərpa edilir. İkinci işğal zamanı isə bu körpü yenidən partladılır. 1943-cü ilin fevralında ərazi işğaldan azad edilərkən iki körpü tamamən dağıdılmışdı.

### Müharibə sonrası

1945-ci ildə Amerikan körpüsünün yerinə açılmayan müvəqqəti körpü inşa edilir. 1949—1952-ci illərdə köhnə körpünün yerində isə yeni köroü inşa edilmişdir. Hansı ki, hazlrda belə istifadə edilir. 1945-ci ildə Amerikan körpüsü tamamən sökülür. Onun dirəkləri indidə qalır.

2001—2003-ci illərdə körpü yenidən bərpa edilmişdir.

Qalereya
--------

* AçıqcaAçıqca
* İlk iki Rostov dəmiryol körpüsüİlk iki Rostov dəmiryol körpüsü
* Arxa planda — Yeni Amerikan sayağı körpüArxa planda — Yeni Amerikan sayağı körpü

Körpünün panoraması

Mənbə
-----

* Vikianbar Vikianbarda **Açılan Rostov dəmiryol körpüsü** ilə əlaqəli mediafayllar var.
* Сидоренко В. Т. Время разводить мосты: из истории железнодорожных мостов через реку Дону // *Донской временник. Год 2007-й*. Ростов-на-Дону, 1993-2014 (rus.)

İstinadlar
----------

1. ↑  Сидоренко В. Т. Выбранные места из истории Северо-Кавказской железной дороги. — Ростов-на-Дону: «Новая книга», 2002.
2. ↑  "Don çayı üzərində olan açıkan körpünün inşası başa çatdırılmışdır". АvtoТransİnfo. 30.03.2001. İstifadə tarixi: 2011-03-06.[*ölü keçid*]
Açarlar
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Açar.
**Açar** — hər bir not sətrinin əvvəlində qoyulan şərti işarədir.

Açar not sətrində yazılan müəyyən bir notun yüksəkliyini və adını təyin edir. Bununla da həmin not sətrində yerləşən digər notların yazılması və oxunması üçün yol açılır.

Not yazısında açar üçün oriyentir olaraq üç səsdən istifadə olunur:

1. kiçik oktavanın "fa" səsi – **Bas açarı**; o cümlədən, "Fa" sisteminə aid olan açarlar bunlardır: Basprofund açarı, bariton açarı.

2. birinci oktavanın "sol" səsi – **Skripka açarı** (və yaxud kaman açarı); o cümlədən, "Sol" sisteminə aid olan açar – qədim fransız açarı.

3. birinci oktavanın "do" səsi – **Alt açarı**; o cümlədən, "Do" sisteminə aid olan açarlar - Soprano açarı, Messo-soprano açarı, Tenor açarı, Bariton açarı.

Açar işarələri və ya alterasiya
-------------------------------

1. Diyez
2. Bemol
3. Bekar
4. Dubl – diyez
5. Dubl – bemol

Həmçinin bax
------------

* Alterasiya
* Soprano
* Oktavan

Mənbə
-----

* Muğam ensiklopediyası

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Clefs*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Bəni Təmim** (*ərəb.* بنو تميم‎ — tərc. *Təmim övladları*) — ərəb xalqının qolu.

Tarixi
------

Bəni Təmim qəbiləsinin kökü Müzərə bağlıdır. Təmim ibn Murra bin Udda bin Təbihə bin İlyas bin Mudar bin Nizar bin Maad bin Adnanın törəmələridirlər.

Peyğəmbərin r vəfatından sonra Məkkə, Mədinə və Quba məscidlərinin camaatından başqa bütün ərəblər mürtəd olmuşdular (İslamdan üz çevirmişdilər). Bəzi ərəblər isə mürtəd olmamış sadəcə olaraq zəkatdan imtina etmişdilər. Hətta belə insanlardan bəziləri deyərdilər: Peyğəmbər r Allahın qulları arasında örtamövqeli olduğu halda ona itaət etmişdik. Əbu Bəkr nə etmək istəyir! Öz hakimiyyətini oğlu Bəkrə miras edəcək! Allaha and olsun! Bu ki, fəlakətdir.
Əbu Bəkr t Xalid ibn əl-Validə t bayrağı verərək Tuleyhə ibn Xuveylid əl-Əsədiyə hücum etməsini və onunla işini bitirdikdən sonra əl-Bətah adlı yerdə məskunlaşmış Malik ibn Nuveyraya hücum etməsini əmr etdi.

İkrimə ibn Əbi Cəhlə də bayraq verib onu Museyləmətul Kəzzəbə qarşı döyüşə, ardınca da Şurahbil ibn Həsənəni yolladı. Xalid ibn Səid ibn əl-Ası Şam sərhədlərinə, Amr ibn əl-Ası, Qudaə, Vadiə və əl-Haris qəbilələrinə, Alə ibn əl-Hədramini isə Bəhreynə göndərdi .

Mürtədlik fitnəsi zamanı Bəni Təmim qəbiləsi bir neçə hissəyə ayrılmışdı. Bəziləri mürtəd olmuş (İslamdan imtina etmiş), bəziləri zəkatdan imtina etmiş, bəziləri isə İslamda qalmışdılar. Digər bir qrup isə tərəddüd içində idilər. Vəziyyət belə olduğu halda, əslən ərəb xaçpərəstlərdən olan Səcəh bintul Haris ət-Təğlubiyyə adlı qadın onların yanına gəlir və Peyğəmbərlik iddia edir. Onunla bərabər öz qövmindən bir dəstə qoşun da var idi və o, Mədinəyə hücum etmək istəyirdi. Bəni Təmim qəbiləsinə yetişdikdə onları öz yoluna çağırır və onların əksəriyyəti bu dəvəti qəbul edir və aralarında müharibənin olmayacağına ittifaq edirlər. Bundan sonra Malik ibn Nuveyra onu Mədinəyə hücum etməkdən yayındırdı və bunun əvəzində əvvəl Bənil Yərbu qəbiləsinə sonra isə digər insanlara, sonda isə Mədinəyə qarşı döyüşməyi ona tövsiyə etdi. Səcah öz qoşunu ilə Yəməmə qəbiləsinə hücum edərək oranı Museyləmə əl-Kəzzabın əlindən almaq istəyirdi. Bunu eşidən Museyləmə ondan çox qorxdu. Çünki onun başı Yəməmə döyüşündən əvvəl müsəlmanlarla baş verən toqquşmalara qarışmışdı. Belə halda Museyləmə Səcaha elçilər göndərərək onunla sülh bağlamağı təklif etdi. Səcah bunun əvəzində ondan malik olduğu ərazilərin tam yarısını tələb etməklə razılaşdı.

Məşhur şəxsləri
---------------

* Məhəmməd ibn Əbdülvahhab

İstinadlar
----------

1. ↑  Əl-Bidayə vən Nihayə 6/ 320-321.
**Dumlu qalası** — Düz kəsmə daşlardan tikilmiş olan Dumlu qalası, orta əsrlərdən günümüzə qədər çatan bir qaladır. Tikintisi XI və ya da XII əsrdə tikilən qala, Çukurova "dağ qalaları" adlandırılan qalalar kompleksinin ikinci hissəsidir.

Tarixi
------

Adana vilayət sərhədləri içindəki bir çox qala kimi haqqında çox məlumat olmayan Dumlu qalası, Adananın Ceyhan ilçəsinə 17 kilometr məsafədə olan İmamoğlu ilçəsinə gedərkən Tumlu kəndinin ərazisindədir. 75 metr hündürlüyündəki əhəngdaşlı bir təpə üzərində qurulmuşdur. Çukurova "dağ qalaları" zəncirinin ikinci halqası olan Dumlu qalası, Adana-Kozan karvan yolunu izləyə və ətrafındakı bir çox qalayla əlaqə yarada bilən əlverişli mövqedədir.

Ətrafı 800 metr olan Dumlu qalasının nalşəkilli 8 bürcü var.
Qalaya giriş şimal hissədəndir. Şimal tərəfdə qayaların düzəldilməsi təşkil edilmiş pilləkən izləri yer yer fərq edilməkdədir. Bundan başqa, daxili hissədə 3 ədəd yan giriş mövcuddur.

Dumlu qalasının düzənliyə baxan şərq küncündə bir müşahidə qülləsi və müdafiə xəndəkləri ilə qala divarları var. Qalanın içində 3 ədəd su quyusu mövcuddur. Qalanın şərq, cənub və şimal hissələri başdan-başa tonozlu formalarla bir-birinə bağlıdır. Düz kəsmə daşlardan tikilmiş olan Dumlu qalası orta əsrlərə aid olub, inşası XI və ya XII əsrə aiddir.

Xarici keçidlər
---------------

1. Diğer Tarihi Yerler- Dumlu Kalesi

1. ↑  "Dumlu Kalesi". 2021-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
2. ↑  "Dumlu Kalesi-Adana Tarihi Kaleleri". 2015-04-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
**Dunay-Tisa-Dunay kanalı** — Serbiyada melorativ obyektlər sistemi. Dünyada ən iri sisteümlərdən biri. Magistral və gəmiçilik üçün əlverişli olan kanalların ümumi uzunluğu 930 kilometrdir. Sistem ümumilikdə 12700 km² ərazini əhatə edir. Dunay və Tisa çayları arasındakı ərzini əhatə edir. Baçka və Banat regionlarını əhatə edir. O bir neçə kanal şəbəkəsindən ibarətdir:Böyük Baç kanalı və Kiçik Baç kanalı. Orta su sərfiyyatı - 4000 m³/s.

Texniki xüsusiyyətləri
----------------------

Kanalların inşası zamanı 127 milyon m³ suxur çıxarılmışdır. Bu isə Süveyş kanalının tikintisi zamanı çıxarılan suxurlardan daha çoxdur. Kanalın eni 18 - 150 metr, dərinliyi isə 5 metrə qədərdir. Hiqrosistemə 30 bənd, 5 iri nasos stansiyası, 17 şlyuz, 90 körpü və yüzlərlə digər hidrotexniki qurğu daxildir. Bununla yanaşı kiçik kanallarla birlikdə uzunluğu 14 min milometrdir. Layihənin zirvəsi Tisa üzərində inşa edilmiş 25 metr hündürlüyə malik bəndi saymaq olar. Bu bənddən hər saniyədə 4 min m³ su ötürülür. Su ötürücü şlyuz 120 metr enə və 17 metr hündürlüyə malikdir. Bənd Banat - Baç avtomobil yolunun bir hissəsini təşkil edir.

Əhəmiyyəti
----------

Dunay-Tisa-Dunay kanalı Serbiyanın suya ehtiyacı olan geniş tarlalarını suvarmağa imkan verir. Hidrosistemin əhatə etdiyi ərazinin (1,8 milyon hektar) 2/3-dən çoxunun suya ehtiyacı olan ərazilər idi. Eyni zamanda sistem sayəsində 400 min hektar əkinçilik ərazisi suvarılmışdır. Bu geniş layihənin həyata keçirilməsi yalnız regionun kənd təsərrüfatıın hərtərəfli inkişafı üçün deyil, eyni zamanda balıqçılıq və hətta turizmin inkişafı üçün də stimul yaratmışdır. Kanallar sistemi yüzlərlə böyük və kiçik qəsəbələri və böyük su sənaye mərkəzlərini su yolları ilə əlaqələndirmiş, onların su ilə təmin edilməsi problemini həll etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dunay-Tisa-Dunay kanalı". 2016-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-14.

Mənbə
-----

* Канал Дунай — Тиса — Дунай // Журнал «Вокруг света», Апрель 1963  (rus.)
Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən az sonra — 1992-ci il yanvarın 29-da müstəqil gömrük sisteminin əsası qoyuldu. Gömrük dövlət xəzinəsini gəlirlə təmin edən ən mühüm dövlət atributlarından biridir. Gömrük sistemi həm də ölkəyə qeyri-qanuni yolla müxtəlif malların gətirilməsinin, habelə ölkənin ən mühüm strateji sərvətlərinin aparılmasının qarşısını alır. Azərbaycanda gömrük sisteminin təşkili tarixi çox qədimdir.

Tarix boyu mövcud olmuş bütün Azərbaycan dövlətlərində gömrük xidməti ilə məşğul olan xüsusi təsisatlar fəaliyyət göstərmişlər. Lakin gömrük sisteminin elmi-hüquqi əsaslarla təşkili ilk dəfə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə olmuşdur.

Azərbaycan ərazisini qeyri-qanuni ticarətdən və qaçaqmalçılıqdan qorumaq məqsədilə hökumətin 1918-ci il 12 iyul tarixli qərarı ilə Qazax qəzasının Salahlı və Şıxlı kəndlərində, Poylu dəmir yolu stansiyasında ilk gömrük postları yaradılmışdı. Azərbaycan hökuməti gömrük sisteminin fəaliyyətə başlamasını təmin edən sənədi 1918-ci il avqustun 10-da qəbul etmişdi.

Azərbaycan parlamentinin 1918-ci il 18 avqust tarixli qanununa əsasən, qaçaqmalçılıqla mübarizə, ölkənin ərazisini qeyri-qanuni ticarətdən qorumaq məqsədilə Azərbaycanın sərhədlərində 99 gömrük postu yaradılmışdı və burada 992 gömrük işçisi keşik çəkirdi. Aprel işğalı digər sahələrdə olduğu kimi, gömrük sistemində də işlərin başa çatdırılmasına imkan vermədi.

SSRİ dövründə Azərbaycanda gömrük sistemi mövcud olmamışdır. Bu iş yalnız ittifaq orqanları tərəfindən həyata keçirilirdi. Azərbaycan Respublikası Prezidenti Heydər Əliyevin sərəncamı ilə 29 yanvar gömrük işçilərinin peşə bayramı günü elan olunmuşdur.

| ⛭Azərbaycanın dövlət bayramları və xüsusi günləri |
| --- |
| Rəsmi | 
* Yeni il bayramı
* Beynəlxalq Qadınlar günü
* Novruz bayramı
* Faşizm üzərində qələbə günü
* Müstəqillik Günü
* Milli qurtuluş günü
* Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri günü
* Müstəqilliyin Bərpası Günü
* Dövlət Bayrağı Günü
* Zəfər Günü
* Konstitusiya Günü
* Milli Dirçəliş Günü
* Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü
* Ramazan bayramı
* Qurban bayramı

 |
| Hüzn günləri | 
* Anım Günü
* Ümumxalq hüzn günü
* Xocalı soyqırımı günü
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

 |
| Qeyri-rəsmi | 
* Böyük Çillə
* Kiçik Çillə
* Xızır Nəbi bayramı
* Su, od, yel və torpaq çərşənbəsi
* Hellouin
* Ümumdünya Gülüş Günü

 |
| Təhsil | 
* Bilik Günü
* Azərbaycan Dili və Əlifbası Günü
* Son zəng

 |
| Regional | 
* Kürmükoba bayramı (Qax)
* Susəpən bayramı (Ordubad)
* Nar bayramı (Göyçay)

 |
| Keçmişdə | 
* 28 aprel
* Milli İstiqlaliyyət Bayramı
* SSRİ-nin dövlət bayramları və xüsusi günləri

 |
| Həmçinin bax | 
* Peşə bayramları və xüsusi günlər
* İslamda xüsusi günlər

 |
**Pol Elüar**(*fr.* Paul Éluard, əsl adı Ejen Emil Pol Qrendel (*fr.* Eugène Émile Paul Grindel); 14 dekabr 1895, Sen-Deni — 18 noyabr 1952, Paris) — Fransız şair.

Həyatı
------

Pol Elüar (Pol-Öjen Qrindel) 1895-ci ildə Paris yaxınlığındakı Sən-Denis şəhərində anadan olub. İlk şerlərini 1913-cü ildə, hələ müharibə öz dəhşətli üzünü göstərmədiyi aylarda çap etdirib. Birinci dünya müharibəsinin dəhşətləri onu sarsıdıb və o bir müddət anarxizmə, sonra isə sürrealizmə meyl göstərib. 1920-ci ildən "Ədəbiyyat" jurnalı ilə əməkdaşlıq edib, sonra isə özü "Məsəl" adlı jurnal nəşr edib.

Pol Elüar şerinin daimi, əsas mövzusu məhəbbət olub. 1926-cı ildə çap olunmuş "Kədər mərkəzi", 1929-da "Məhəbbət, şeir", 1932-də "İndiki həyat" kitabları ona şair şöhrəti gətirib. Otuzuncu illərdə baş qaldıran faşizm hədəsi onu siyasi həyata
bağlayıb. 1942-ci ildə o kommunist partiyasına üzv olub və müqavimət hərəkatına qoşulub. Elə həmin il "Azadlıq" poemasının da daxil olduğu "Poeziya və həqiqət" adlı kitabı nəşr olunub. 1944-cü ildə isə "Alman görüşü" adlı kitabını çap etdirib. Pol Elüarın müharibədən sonrakı dövrdəki yaradıcılığından da (1946—1953-cü illərdə yazılmış "Sonsuz poeziya", 1947-də "Vaxt daşır", 1951-ci ildə "Feniks" adlı kitabları) məhəbbət mövzusuna sadiqliyi duyulur.

Rol Elüar 1952-ci ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  L'Humanité (fr.). RF: 1995. ISSN 0242-6870; 2496-8617
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  Элюар Поль // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. ↑  *Bauer P.* Deux siècles d'histoire au Père Lachaise (fr.). Versailles: 2006. P. 314. ISBN 978-2-914611-48-0
5. ↑  .
Koordinat:Sky map 2s 13d 38,4sn; -0º 43' 2″

**NGC 859**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. **Sa** tipli  qalaktikadır.  Levis Svift tərəfindən 1886-cı ildə 40.64 sm (16 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 859: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 835 |
NGC 836 |
NGC 837 |
NGC 838 |
NGC 839 |
NGC 840 |
NGC 841 |
NGC 842 |
NGC 843 |
NGC 844 |
NGC 845 |
NGC 846 |
NGC 847 |
NGC 848 |
NGC 849 |
NGC 850 |
NGC 851 |
NGC 852 |
NGC 853 |
NGC 854 |
NGC 855 |
NGC 856 |
NGC 857 |
NGC 858 |
**NGC 859** |
NGC 860 |
NGC 861 |
NGC 862 |
NGC 863 |
NGC 864 |
NGC 865 |
NGC 866 |
NGC 867 |
NGC 868 |
NGC 869 |
NGC 870 |
NGC 871 |
NGC 872 |
NGC 873 |
NGC 874 |
NGC 875 |
NGC 876 |
NGC 877 |
NGC 878 |
NGC 879 |
NGC 880 |
NGC 881 |
NGC 882 |
NGC 883 |
NGC 884



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Qolağası (Baş kapitan), Osmanlı ordusunda kapitan ilə mayor arasındakı rütbə.

1826-cı ildə ləğv edilmiş Yeniçəri Ocağının yerində qurulan Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə ordusunda, bir alay 8 sağ, 8 sol olmaqla 16 qola bölündü. Qol komandirlərinə (sağ və sol) qolağası rütbəsi verildi. 1828-ci ildəki ikinci tənzimləmədə alaylar üç bölüyə və üç batalyona ayrılanda, qolağası da batalyon komandirinin - mayorun müavini oldu. Qolağası dərəcə nişanı uniformanın qollarına tikilmiş üç zolaq olaraq təyin olundu. Sol qolağasının zolaqlarının altdakı ikisi sarı, yuxarıdakı ağ; Sağ qolağasının nişanı isə iki sarı arasında bir ağ zolaq təyin olundu. Sağ qolağası sol qolağasından daha yüksək bir rütbə sayılırdı. Buna görə, o, kapitan rütbəsindən sonra sol qolağalığına, sonra isə sağ qolağalığına keçirdilirdi. 1862-ci ildə orduda rütbələr yenidən müəyyən edilərkən, qolağası rütbəsinin də kapitan və mayor arasındakı yeganə rütbə olması nəzərdə tutuldu. Türkiyə Respublikası dövründə bu rütbənin adı birinci kapitan oldu.
**Falkoner çubuqlucası** (*lat.* Philadelphus x falconeri) — hortenziyakimilər fəsiləsinin çubuqluca cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

1880-cı ildən Rusiyanın Avropa hissəsində, meşə-bozqır torpaq zonalarda mədəni halda becərilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1,5 m olan koldur. Zoğları çılpaqdır. Gövdəsinin qabığı şabalıdı-qonurdur. Yarpaqları yumurtavari-neştərvari, uzunluğu 3-5 sm, eni 0,9-4 sm-dir. Uc tərəfdən uzunsov, sivriləşmiş, qaidədən pazvari, kənarları xırda, qısa dişçikli və ya tamkənarlıdır. Üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən damarların künclərində tükləri vardır. May ayının axırında çiçəkləyir. Çiçəkləri 3-5 ədəd, ağ, diametri 3 sm, salxımvari və ya süpürgəşəkilli çiçək qrupunda yerləşir. Kasayarpaqları yumurtavari-neştərvari, sivri, çılpaq və ya tüklərlə örtülmüşdür. Ləçəkləri uzunsov, neştər formalı, sivri, sütuncuğu yarıya qədər bitişikdir. Toxumla və yaşıl qələmlərlə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Şaxtaya və quraqlığa davamlıdır, normal inkişaf etməsi üçün müntəzəm suvarılma tələb edir. Çiçəkləyir, lakin meyvəsi yararsızdır. Günəşli yerdə yaxşı bitir, kölgədə və yarımkölgədə zoğları uzanır, çiçəkləməsi zəifləyir. Torpaq suları və nəmişliyin olması bitkinin inkişafına pis təsir edir. Çubuqluca məhsuldar torpaqlara (yarpaqlı, çürüntülü, qumlu - 3:2:1) üstünlük verir. Çubuqluca rütubətə tələbkardır. Ph.coronarius və Ph. laxus növlərinin hibrididir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda Mərkəzi Nəbatat bağına introduksiya edilmişdir. Burada o, şaxtaya və quraqlığa davamlı olmaqla meyvə verir.

İstifadəsi
----------

Park və bağlarda qrup və ya tək əkinlər, canlı hasarların yaradılması və alleyaların aşağı yarusunun yaşıllaşdırılması üçün təklif edilir.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
|  |  |
| --- | --- |
| Geoxronoloji şkala | milyoniləvvəl |
| Eon | Era | Dövr | 0 |
| **Fanerоzоy** | Kaynozoy | Dördüncü dövr | 2,58 |
| Neogen | 23 |
| Paleogen | 66 |
| Mezozoy | Təbaşir | 145 |
| Yura | 201 |
| Trias | 252 |
| Paleozoy | Perm | 299 |
| Karbon | 359 |
| Devon | 419 |
| Silur | 444 |
| Ordovik | 485 |
| Kembri | 541 |
| **Kemridənəvvəl** | **Proterozoy** | Neoproterozoy | Ediakar | 635 |
| Kriogen | 720 |
| Toni | 1000 |
| Mezoproterozoy | Steni | 1200 |
| Ektaz | 1400 |
| Kalim | 1600 |
| Paleoproterozoy | Stater | 1800 |
| Orozir | 2050 |
| Rias | 2300 |
| Sider | 2500 |
| **Arxey** | Neoarxey | 2800 |
| Mezoarxey | 3200 |
| Paleoarxey | 3600 |
| Eoarxey | 4000 |
| **Katarxey** | 4600 |
| Mənbə |

**Paleogen** və ya **paleogen dövrü** — kaynozoy erasının birinci geoloji dövrü; davamiyyəti 40-42 milyon il. Paleogen dövrü alp qırışıqlıq strukturlarının və müasir Pireney, Alp, Karpat, Krım, Qafqaz, Kopetdağ, Pamir, Atlas, habelə Himalay dağlarının mərkəzi hissələrinin geomorfoloji formalaşma döv­rüdür. Paleogen dövrü yerüstü onurğalı heyvanlardan məməlilər inkişaf etmişdir. Qədim yırtıcılar (kreodontlar) səciyyəvidir. Dövrün axırında xüsusiləşmiş cütdırnaqlılar və təkdırnaqlılar, xortumlular və primatlar meydana gəlmişdir. Cənub Amerikada kisəli, natamamdişli və ibtidai meymunların, Avstraliyada isə monotermlərin və kisəlilərin sərbəst inkişaf mərkəzləri yaranmışdır. Primitiv məməlilərin əksəriyyəti dövrün axırında məhvolmuşdur. Dəniz faunasında qarınayaqlı (qastropoda) və ikitayqabıqlı molluskalar inkişaf etmiş, braxiopodlar isə kəskin şəkildə azalmışdır. İri foraminiferlərin (nummulitlər, diskotsiklinlər və orbitoidlər) yeni qrupları xüsusilə geniş inkişaf tapmışdır. Kiçik plankton foraminiferlərin tərkibində əsaslı dəyişikliklər baş vermişdir: tipik qlobigerina və onlara yaxın olan cinslər (qloborotalilər, akarininalar və b.) daha da inkişaf etmişlər. Bitki aləmində, demək olar ki, müasir cinslərə uyğun olan örtülütoxumlular geniş yayılmışdır. Paleogen dövrü iki paleofloristik əyalətə ayırır: yarpağı tokülən meşələri inkişaf etdiyi Şimal əyaləti (Orta Asiya, Şimal Amerika, Arktika) və həmişəyaşıl tropik bitkilərin yayıldığı Cənub əyaləti (Qərb Avropa, Cənub Asiya, Meksika).

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
**Paleostomi gölü** (*gürc.* პალიასტომი) — Kolxida düzənlyində yerləşən göl. Göl Gürcüstanın Quriya və Sameqrelo-Yuxarı Savanetiya vilayətləri ərazisində yerləşir.

Bu su obyeti göldən çox bir limandır. Göl Piçora çayı ilə qidalanır. Göldən isə Kaparça çayı başlayır. Bu çay gölü Qara dənizinə birləşdir. Gölün sahillərində Poti şəhəri yerləşir.

Gölün su səthinin sahəsi 18,2 km², orta dərinliyi 2,6 m, ən böyük dərinliyi isə 3,2 metr təşkil edir. Göl dəniz səviyyəsindən 0,3 m yüksəklikdə yerləşir. Gölün həcmi 52 km³-dir. Hövzəsinin sahəsi isə 547 km²-dir. 1933-cü ilə qədər gölü suyu şirin idi. Sonradan dəniz suyunun təsiri ilə şorlaşmışdır. 1924-cü ildə gölün cənub-qərb sahilində kanal qaxılmış və dənizlə birləşdirilmişdir. 1933-cü ilin dekabrında güclü küləklər nəticəsində kanal genişlənmiş və suyun sabitliyi posulmuşdur.
Əsasən yağış suyu ilə qidalanır. Əsas qidalandırıcısı isə Piçira çayıdır. Suyunun temperaturu iyul-avqust ayları 25.1 °C, yanvarda isə 5.2 °C təşkil edir. Güclü küləklər səbəbi ilə gölün suyu tez şəkildə soyur. Burada hətta donmalarda belə müşahidə edilir.
Göl Kolxida Milli Parkının ərazisində yerləşir. Göl nətrafına turlar təşkil edilməsinə park tərəfindən imkan verilir. Burada hətta balıq tutmaq olar

Etimalogiyası
-------------

Georgi Qamkrelidzeyə görə Paleostomi sözü yunancadır. İki sözün birləşməsindən əmələ gəlmişdir: "Paliya" (Köhnə) və "Samo" (qala). Yəni Köhnə qala.

Tarixi
------

* Paliastomi gölünün əfsanəsi 1891-ci ildə "Paleostomi gölü" hekayəsində Eqnate Ninoşvili tərəfindən təsvir edilmişdir.
* 1961-ci ildə göl sahilində II əsrə aid qalıqlar aşkarlanmışdır. Bu qalıqların Fasis şəhərinə aid olması ehtima edilir.
* 1963-cü ildə rejisor Semyon Dolidze burada «Paleostomi» filmini çəkmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Гамкрелидзе Г.А.* "Гидроархеологические работы в зоне предполагаемого расположения древнего Фасиса". Московский Подводно-Археологический Клуб. 2012-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-11-18.

Mənbə
-----

* Paleostomi gölünun su altı arxeologiyası (ing.)
Ümumi yayılması:
----------------

Qafqaz, Rusiya (Dağıstan),Türkiyə və İran ərazi-lərində təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Talış dağlarının ən yüksək alp çəmənliklərində quru daşlı yamaclarda yayılmışdır.

Statusu:
--------

Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki növüdür. CR B1ab(ı,ıı,ııı,ıv,v).

Bitdiyi yer:
------------

Daşlı, qumlu, gilli yerlərdə rast gəlinir.

Təbii ehtiyyatı:
----------------

Azdır.

Bioloji xüsusiyyətləri:
-----------------------

Yarpağını tökən 30 sm hündürlükdə xırda koldur. 
Yarpaqları və budaqları 4 sm qədər uzunluqda qalın tikalıdır. Tikanlarının ucu şişdir. 
Yarpaqları yumurtavarı lansetşəkilli qısa tüklü kənarları kirpikvarı-dır. Yarpaqcıqları 4-7 cüt uzunsov xətvarı, hər iki ucu sivri, üstdən zəif altdan qalın tüklü bəzən çılpaq 6–8 mm uzunluqdadır. 
Yarpaqların tikanları qoltuğunda 2 çiçəkli uzun sünbülvari çiçsək qrupu əmələ gətirir. Çiçəkaltlıqları qayıqvarı, üstdən adətən tüklü, kənarı kirpikvarı təxminən kasacığa bərabərdir. Kasacıq 5 mm uzunluqda, ağ tüklü qaidəsi çılpaq bizvari dişlidir. Tacı təxminən 10 mm uzunluqda ağ zanbaq rənglidir.
Dişicik uzunsov tüklü çılpaq sütunludur. Paxlası tüklüdür. Iyun – iyul aylarında çiçəkləyir. Iyul – avqustaylarında meyvəsi yetişir.

Çoxalması:
----------

Təbiətdə vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri:
----------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi:
------------

Azərbaycanda 1952-ci ildən becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri:
--------------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri:
-------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Məlumat mənbələri:
------------------

* Флора Азербайджана. т.5. 1954;
* Флора Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Naxçıvan Muxtar Res-publikası florasının taksonomik spektri. 2008;
* Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.

İstinadlar
----------

1."Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

2."Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
**Nəcip Uysal** (24 yanvar 1991, Bakırköy, İstanbul ili) —Yarımmüdafiəçi mövqeyində forma geyinən Türk futbolçu. Türkiyə Super Liqası klublarından Beşiktaş PFK-da forma geyinir.

Klub Karyerası
--------------

### Beşiktaş PFK

#### 2009–2010

14 oyunda 1 məhsuldar ötürmə etmişdir.

#### 2010–2011

41 oyunda 2 qol 1 məhsuldar ötürmə etmişdir.

#### 2011–2012

39 oyunda 2 məhsuldar ötürmə etmişdir.

#### 2012–2013

30 oyunda 1 qol 2 məhsuldar ötürmə etmişdir.

#### 2013–2014

23 oyunda 1 məhsuldar ötürmə etmişdir.

#### 2014–2015

37 oyunda 1 qol 2 məhsuldar ötürmə etmişdir.

#### 2015–2016

43 oyunda 1 qol atmışdır.

#### 2016–2017

27 oyunda 1 məhsuldar ötürmə etmişdir.

Milli Komanda
-------------

A Millidə 1 oyunda forma geyinmişdir.

### Statistika

| İl | Milli Komanda | Oyun | Qol | Assist |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2008–2009 | U-18 | 12 | - | - |
| 2009 | U-19 | 11 | 1 | - |
| 2009–2012 | U-21 | 17 | - | - |
| 2012 | A2 | 11 | - | - |
| 2009 | Türkiyə | - | - | - |
| 2010 | Türkiyə | 1 | - | - |
|

İstinadlar
----------

1. 1 2  Necip Uysal // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Necip Uysal // As (isp.). Madrid: Grupo PRISA, 1967.
**Psamafa** (*yun.* Ψαμάθη) və ya **Neptun X**—Neptunun əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərindən biridir.Peyk yunan mifalogiyasındakı Nereidlərdən birinin adı ilə Psamafa adlandırılmışdır.Psamafa Skott Şeppard,Devid Cuitt,Cen Klina tərəfindən 8.2 metrlik Subaru teleskopu vasitəsi ilə kəşf edilmişdir.3 Fevral 2007-ci ildə (İAUC 8802) onun adı elan olunmazdan əvvəl, peyk, **S/2003 N 1** kimi tanınırdı.

Psamafanın diametri təxinən 38 kilometrdir.O Neptunun ətrafında təxminən 25.7 və 67.7 milyon km aralıqda fırlanır və bir dövrü təxminən 25 Yer ilinə bərabərdir.Neso (S/2002 N 4) ilə Psamafanın orbital parametrlərinin oxşarlığını nəzərə alaraq belə hesab edilir ki,hər iki düzənsiz peyk bir böyük peykin parçalanması nəticəsində əmələ gəlmiş ola bilər.Hər ikisi Günəş sistemindəki bilinən başqa peyklərin əksəriyyətinin ibtidaisindən daha uzaqdadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑
3. ↑  Marsden, Brian G. (2003). "MPEC 2003-R19 : S/2003 N 1" Arxivləşdirilib 2017-08-10 at the Wayback Machine Minor Planet Center, Smithsonian Astrophysical Observatory. Retrieved 2011-01-08.

Xarici keçidlər
---------------

* Neptune's Known Satellites Neptune's Known Satellites
* S/2003 N1 Neptune Satellite Movie (Images)
* MPC: Natural Satellites Ephemeris Service
* Mean orbital parameters (NASA)
* IAUC 8193


Vikianbarda ***Psamafa*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax
------------

| ⛭**Neptunun peykləri** |
| --- |
| Nayada • Talassa • Despina • Qalateya • Larissa • S/2004 N 1 • Protey • Triton • Nereida • Qalimeda • Sao • Laomedeya • Psamafa • Neso |  |
**Zəncan mədrəsəsi** — XI əsrə aid mədrəsə.

Haqqında
--------

Orta əsr ərəbdilli müəlliflərdən Əbu Tahir əs-Siləfi özünün "Mucəm əs-Səfər" əsərində Zəncan mədrəsəsi haqqında məlumat verir. Müəllif bu mədrəsədə dərs demiş Əbülvəfadan onun doğum tarixi, müəllimləri və səfərləri haqqında suallar vermiş və onun cavabından Əbulvəfanın h. 430 (1038)-cu ildə anadan olduğunu, Mərvəruz, Mərv, Şaş, Buxara və Nişapurda görkəmli müəllimlərdən fiqhi öyrəndiyini qeyd edirdi. O, əsli Azərbaycanın Təbriz yaxınlığındakı Əbyaverd kəndindən olan Əbu Səhl əl-Əbyaverdidən yararlanmaq üçün bir sıra məsələləri mülahizə etmişdir. Əbu Səhl əl-Əbyaverdi kim idi və onunla hansı məsələlər barədə danışmışdı. Fəzilətli ustad olan Əbülvəfa əl Buxari Zəncan mədrəsəsində dərs deməklə yanaşı uzun müddət Zəncanda qazılıq da etmişdi.

Həmçinin bax
------------

* Şamaxı mədrəsəsi
* Nizamiyyə mədrəsəsi
* Gəncə mədrəsəsi
* Ordubad mədrəsəsi
* Zaviyə mədrəsəsi
* Nizamiyyə mədrəsəsi (Gəncə)
* Beyləqan mədrəsəsi
* Marağa mədrəsələri

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Nərgiz Əliyeva. Orta əsrlərdə Azərbaycan alimlərinin elmi əlaqələri və tədris fəaliyyəti. Bakı: «Turxan» NPB, 2015. - s.74-75" (PDF). 2021-09-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-03-07.

Xarici keçidlər
---------------

Nərgiz Əliyeva. Orta əsrlərdə Azərbaycan alimlərinin elmi əlaqələri və tədris fəaliyyəti. Bakı: «Turxan» NPB, 2015.
**"Alice"** (*azərb.* Alis‎) — Kanadalı söz yazarı-bəstəkar Avril Ramona Lavinə məxsus, gitara və piano müşayiətində, G major miqyaslı rok balladası. Mahnı 2010-cu ildə ekranlaşdırılan *"Alis möcüzələr diyarında"* filminin əsas saundtreki olaraq musiqi tənqidçiləri tərəfindən müsbət rəğbətlə qarşılanmışdır.

Mahnı
-----

"Alice" mahnısının sözləri və bəstəsi, ifaçısı Avril Lavinə məxsusdur. Buç Valker əsərin musiqi prodüseri vəzifəsinə üstlənmişdir.

Mahnının musiqi videosu, 2010-cu ildə ekranlaşdırılan "Alis möcüzələr diyarında" filminin süjet xətti ətrafında qurulmuşdur. İfaçı adi bir gündə, bəyaz dovşanın iziylə meşəyə tərəf yollanır və qəfil diqqətsizlik səbəbilə böyük çuxura yıxılır. Bu çuxur "Möcüzələr ölkəsinin qapısı"dır. O, çuxurdan xilas olmağa çalışarkən özünü möcüzələr diyarında tapır və onu ilk olaraq Papaqçı(Conni Deppin canlandırdığı) çay süfrəsində qarşılayır. Ona verilən mühüm vəzifə, təhlükədə olan "Möcüzələr ölkəsini" eybəcərlər ordusundan xilas etmək və düşmənlərə qalib gəlməkdir.

"Alice" mahnısının sözlərində yer alan: *"Mən özümü möcüzələr ölkəsində tapıram, bu o deməkdir ki, bir də heç vaxt ağlamayacam. Məğlubiyyət olmayacaq və sonuna qədər savaşacam. Bu gün dua etməyə başladığım gündür və mən mütləq qalib gələcəyəm!"* kimi cümlələr, musiqi mütəxəssisləri tərəfindən müsbət rəylər almışdır.

Buraxılış tarixi
----------------

| Ərazi | Tarix | Etiket | Format |
| --- | --- | --- | --- |
| Şimali Amerika | 27 yanvar 2010 (2010-01-27) | Buena Vista | Radio vasitəsilə |
| 29 yanvar 2010 (2010-01-29) | Rəqəmsal yükləmə |
| Avstraliya | 27 fevral 2010 (2010-02-27) |
| Avropa | 28 fevral 2010 (2010-02-28) | Walt Disney (Europe) |
| Almaniya | 5 mart 2010 (2010-03-05) | CD |

Beynəlxalq arenada
------------------

"Alice" mahnısı yayımlandıqdan qısa müddət sonra, 6 müxtəlif ölkədə ən yaxşı 40 hitdən birinə çevrilmişdir. Mahnı xüsusilə, Yaponiyada böyük uğurlar əldə etdi və bu ölkənin musiqi çartlarında 4-cü pilləyə qədər yüksəlmişdir.

Mahnı Yaponiya Səsyazma Sənayesi Assosiasiyası tərəfindən, qızıl sertifikatına layiq görülmüşdür.

Çartlarda
---------

| Çart (2010) | Zirvə nöqtəsi |
| --- | --- |
| Avstraliya (ARIA) | 39 |
| Avstriya | 19 |
| Belçika (Flanders) | 19 |
| Kanada(Hot 100) | 51 |
| Çexiya | 24 |
| Niderland | 99 |
| European Hot 100 Singles | 54 |
| Almaniya | 27 |
| Yaponiya (Hot 100) | 4 |
| Yaponiya | 47 |
| Scottish Singles Chart | 55 |
| Slovakiya | 58 |
| İspaniya | 43 |
| Cənubi Koreya | 6 |
| İsveçrə | 73 |
| Birləşmiş Krallıq | 59 |
| ABŞ (Hot 100) | 71 |

Qeydlər
-------

1. ↑  Bu, il sonu qrafik göstəricisidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-01-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-17.
2. ↑  "Official Scottish Singles Sales Chart Top 100 | Official Charts Company". Officialcharts.com. 6 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 May 2022.
**Alikudi** (*lat.* Alicudi) — Tirren dənizində İtaliyaya məxsus, Siciliyanın şimal şərqində yerləşmiş kiçik vulkanik ada. Lipari adalarının ən qərbində yerləşir. İnzibati cəhətdən Messina əyalətindəki Lipari bələdiyyəsinə aiddir. Adanın sahəsi 5,2 km², əhalisi 105 nəfərdir (2001).

Coğrafiya
---------

Alikudi arxipelaqın bütün digər adaları kimi, vulkanik mənşəli, demək olar ki, yuvarlaq bir forma malikdir. Ada təxminən 150 min il əvvəl uzun müddət fəaliyyət göstərən, indi hərəkətsiz olan Montaqnola vulkanının yerində yaranmışdır (son püskürmə təxminən 30 min il əvvəl olmuşdur). Ən yaxın ada Filikudi ondan 20 km şərqdə yerləşir.

Tarix
-----

Adanın adı, Alikudidə geniş yayılmış yunanca Ericusa adlandırılan Erika bitkisinin adından götürülüb.

Ada qədim zamanlardan tanınsa da, uzun müddət burada yaşayış olmayıb. Orta əsrlərdə Alikudi, bütün Lipari adaları kimi, dəniz quldurları üçün sığınacaq kimi xidmət edirdi. Adada daimi əhali yalnız XVIII əsrdə meydana çıxır, baxmayaraq ki, aşkar edilmiş insan fəaliyyətinin qalıqları eramızdan əvvəl 1700-1800-cü illərə aiddir.

İqtisadiyyat
------------

Əsas məşğuliyyət balıqçılıqdır, Amerikadan gətirilən şaftalı və aqava da becərilir.

Turizm
------

Ada çoxlu sayda turist tərəfindən ziyarət edilir. Alikudidə menyusu balıq yeməklərindən ibarət olan restoran xidmət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "dawinci.istat.it". 2011-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-10-12.
2. ↑  "eoliein.it: Alicudi". 2009-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-10-12.
3. ↑  "The Hotel Ericusa of Alicudi". 2007-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-10-12.