**Erməni Qriqorian Kilsəsinin Qarabağ yeparxiyası** (*erm.* Արցախի թեմ Artsakhi t'em) — Erməni Qriqorian Kilsəsinin Dağlıq Qarabağ ərazisində yurisdiksiyası olan kilsə hissəsi. Mərkəzi Şuşa şəhərində Qazançetsots 72 ünvanında yerləşən Qazançetsots kafedralıdır. Yeparxiyanın başçısı, arxiyepiskop Parqev Martinosyandır.

Tarixi
------

Arxiyepiskop Parqev Martinosyannın iqamətgahının yerləşdiyi və 1888-ci ildə inşa olunmuş Qazançetsots kafedralı. (Şuşa)
Yeparxiya, Erməni Qriqorian Kilsəsinin rəhbəri II Vazgen tərəfindən Parqev Martinosyannın 1989-cu ildə Dağlıq Qarabağ bölgəsinə arxiyepiskop təyin edilməsindən sonra yaradılmışdır. Bu tarixə qədər Qarabağda yerləşən kilsələr Alban Həvari Kilsəsi və Erməni Qriqorian Kilsəsinin keşişləri tərəfindən idarə olunurdu. 1830-cu illərdə erməni kilsəsi, fəaliyyətsiz qalmış alban kilsələrinə sahib çıxmaqdan ötrü, Rus sinoduna müraciət edir və edilmiş müraciət əsasında İmperator I Nikolay tərəfindən 1836-cı ilin 10 aprel tarixində bölgədə yerləşən bütün dini obyektlərin Erməni Qriqorian Kilsəsinin tabeçiliyinə verilməsi barədə qərar qəbul edilir. Ağdərə rayonunun Vəngli kəndində, Xaçınçayın sol sahilində yerləşən XIII əsrə aid alban kilsəsi Gəncəsər monastırı müvafiq fərman verilənə qədər Alban Həvari Kilsəsinin mərkəzi olmuşdur.

Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən bütün kilsələr 1930-cu ildə SSRİ hökumət rəhbərlərinin göstərişi ilə qapadılmış və bəzilərindən yem anbarı kimi istifadə olunmuşdur. Kilsələrin təkrar fəaliyyəti Mixail Qorbaçovun rəhbərliyi dövründə mümkün olmuşdur. Artıq bu dövrdə kilsələr özünün ilkin alban mənşəyini itirərək, tamamilə erməniləşmişdir. 1989-cu ildə bölgədə erməni yeparxiyasının yaradılması və Qarabağda yaşayan ermənilərin artan millətçilik tələbləri fonunda kilsələrin erməniləşdirilməsinə və aktiv olmayan kilsələrin belə işlək vəziyyətə gətirilməsi siyasəti aparılmış, bu məqsəd üçün diasporada yaşayan ermənilərin maddi imkanlarından istifadə olunmuşdur.

Erməni Qriqorian Kilsənin Qarabağ yeparxiyasının mərkəzi ofisi Şuşa şəhərində, Qazançetsosts 72 ünvanında yerləşir. Burada yerləşən Qazançetsots kafedralı yeparxiyanın mərkəzi sayılır və arxiyepiskop Parqev Martinosyanın iqamətgahıda bu kafedraldadır.

2006-cı ildən etibarən Xankəndi şəhərində *Müqəddəs Ana kafedralının* tikinti işlərinə başlanılıb və kilsənin tikintisi üçün 2 milyon ABŞ dolları vəsaitin ayrıldığı bildirilir. Maliyyə çatışmazlığı səbəbindən kilsənin tikintisi yarımçıq vəziyyətdədir. *Müqəddəs Ana kafedralı* tamamlandıqdan sonra Erməni Qriqorian Kilsəsinin Qarabağ yeparxiyasının mərkəzi Şuşa şəhərindən buraya köçürürləcək.

Aktiv kilsələr
--------------

Aşağıdakı siyahıda *Erməni Qriqorian Kilsənin Qarabağ yeparxiyasının* nəzarəti altında fəaliyyət göstərən kilsələr, monastrlar və şapellərin siyahısı, onların yerləşdiyi yer və təqdis ili göstərilmişdir:

### Kilsələr

* Beşikdağ kilsəsi, (Ağdərə yaxınlığında, VII əsr.)
* Müqəddəs Diriliş Kilsəsi, (Hadrut, 1621)
* Kanaç Zam, (Şuşa, 1818)
* Müqəddəs Con Baptist Kilsəsi (Ağdərə, 1881)
* Müqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi, (Şuşa, 1888)
* Müqəddəs Göyə Ucalma Kilsəsi, (Laçın, 1998)
* Müqəddəs Şəhidlər Kilsəsi, (Zabux, 2002)
* Müqəddəs Tanrı anası Kilsəsi, (Əsgəran, 2002)
* Müqəddəs Sərkis Kilsəsi, (Qızılqaya, 2005)
* Müqəddəs Sərkis Kilsəsi, (Zamanpəyəsi, 2006)
* Müqəddəs Ceyms Kilsəsi, (Xankəndi, 2007)
* Müqəddəs Entoni Kilsəsi (Zəylik, 2009)
* Müqəddəs Georgi Kilsəsi, (Böyük Qaladərəsi, 2011)
* Tanrının Müqəddəs anası Kilsəsi, (Qozlu, 2012)
* Müqəddəs Georgi Kilsəsi, (Aşağı Oratağ, 2012)
* Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi, (Daş Veysəlli, 2013)

* Beşikdaş kilsəsi, Ağdərə yaxınlığında.Beşikdaş kilsəsi, Ağdərə yaxınlığında.
* Müqəddəs Diriliş Kilsəsi, HadrutMüqəddəs Diriliş Kilsəsi, Hadrut
* Kanaç Zam, ŞuşaKanaç Zam, Şuşa
* Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi, AğdərəMüqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi, Ağdərə
* Müqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi, ŞuşaMüqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi, Şuşa
* Müqəddəs Tanrı anası Kilsəsi, ƏsgəranMüqəddəs Tanrı anası Kilsəsi, Əsgəran
* Müqəddəs Nerses Kilsəsi, AğdərəMüqəddəs Nerses Kilsəsi, Ağdərə
* Müqəddəs Ceyms Kilsəsi, XankəndiMüqəddəs Ceyms Kilsəsi, Xankəndi

### Monastrlar

* Amaras monastırı, (Sos, IV əsr)
* Ağoğlan monastırı, (Ağoğlançayın sahilində, Azərbaycan-Ermənistan sərhəd xətti yaxınlığı), VI əsr
* Gəncəsər monastırı, (Vəngli, X–XIII əsr)

* Amaras monastırı, Sos kəndiAmaras monastırı, Sos kəndi
* Ağoğlan monastırı, Ağoğlançayın sahiliAğoğlan monastırı, Ağoğlançayın sahili
* Gəncəsər monastırı, Vəngli kəndiGəncəsər monastırı, Vəngli kəndi

Qeyri-aktiv və xarabalıqları qalmış kilsə və monastırlar
--------------------------------------------------------

Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən, qeyri-aktiv və yaxud xarabalıqları qalmış kilsə və monastrıların natamam siyahısı;

* Katarovank monastırı, (Hadrut, IV əsr)
* Müqəddəs Yelisey monastırı, (Ağdam, V əsr)
* Xudavəng monastır kompleksi, (Kəlbəcərdən şərqdə, Bağlıpəyə kəndindən aşağı, Kəlbəcər rayonunun 29 kilometrliyində, IX–XIII əsrlər.)
* Ktişvəng monastırı, (Tuğ kəndi, 1248)
* Zar monastırı, (Zar, 1301)
* Üç körpə monastırı, (Ağdərə, 1691)

* Katarovank monastırı, HadrutKatarovank monastırı, Hadrut
* Müqəddəs Yelisey monastırı, Ağdam yaxınlığıMüqəddəs Yelisey monastırı, Ağdam yaxınlığı
* Xudavəng monastır kompleksi, KəlbəcərXudavəng monastır kompleksi, Kəlbəcər
* Ktişvəng monastırı, Tuğ kəndiKtişvəng monastırı, Tuğ kəndi
* Üç körpə monastırı, Ağdərə yaxınlığıÜç körpə monastırı, Ağdərə yaxınlığı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Armenian International Magazine*, Volume 10, Glendale, California, 1999
2. ↑  *O'Mahony, Anthony.* Eastern Christianity: Studies in Modern History, Religion and Politics. London: Melisende. 2004. səh. 148. ISBN 9781901764239.
3. ↑  "Diocese of Artsakh of the Armenian Apostolic Church". Gandzasar.com. 28 May 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 May 2013.
4. ↑  "Stepanakert Church". 2018-10-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-25.

| ⛭Azərbaycanda xristianlıq |
| --- |
| Tarixi qurumlar | Alban Həvari Kilsəsi • Arran yepiskopluğu • Beyləqan yepiskopluğu • Nestorian Azərbaycan yepiskopluğu • Süryani Pravoslav Azərbaycan yepiskopluğu • Naxçıvan arxiyepiskopluğu • Erməni Qriqorian Bakı yeparxiyası • Şamaxı yeparxiyası |
| Müasir qurumlar | Rus Pravoslav Bakı yeparxiyası  • Azərbaycan Həvari Prefekti  • Rusiya, Ukrayna, Qazaxıstan və Mərkəzi Asiyada Evangelik Lüteran kilsəsien  • Qax və Kürmük yeparxiyası  • Qarabağ yeparxiyası |
| İcmalar | Alban-udi xristian icması  • Molokan ruhani xristian dini icması |