recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kosmik şüaları ölçən bolometr
**Bolometr** – şüalanma enerjisini ölçən cihaz.

İstilik şüalanmasının qəbuledicilərinin ən həssası, daxili fotoeffek hesabına işləyən bolometrlərdir. Fotomüqavimətdən fərqli olaraq, bu cihazda şüalanma udularkən müqavimət artır.

Quruluşu
--------

Adətən bolometr qalınlığı 0,1 mkm olan metal folqadan ibarətdir, metal çıxışları var. Konveksiyaya itkini azaltmaq üçün onu vakuumda yerləşdirirlər. Bolometr körpü sxemi üzrə birləşdirilir, hər qola iki identik bolometr yerləşdirilir. Onlardan birinə işıq salınır, digərinə yox. Bolometrin qoşulma sxemi şəkil-1 dəki kimidir.

İşləmə prinsipi
---------------

İşləmə prinsipi cihazdakı termik həssas element qızdırıldıqda onun elektrik müqavimətinin dəyişməsinə əsaslanır. Termik həssas element ,adətən çox nazik (0.1-1mkm) metal lövhələrdən hazırlanır və üzəri böyük udma əmsalına malik olan qara təbəqə ilə örtülür. Müqavimətinin temperature əmsalı böyük olan yarımkeçiricidən və ya dielektrikdən də hazırlana bilir. Qəzma nəticəsində müqavimətin dəyişməsi Uitston körpüsünün bir qoluna daxil edilmiş Bolometr vasitəsilə qeyd olunur. Bolometr məlum elektrik cərəyanına görə dərəcələndikdə enerjisinin mütləq qiymətini təyin etməyə imkan verir. Bolometrdən texnikada infraqırmızı şüaların qəbuledicisi kimi istifadə olunur.

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Bolometr*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

1. ↑  N.Z.İsmayılov Praktik astrofizika Bakı,2012
**Solmaz Əmirli** (9 iyun 1948, Kürdəmir) — Azərbaycanın tanınmış teleaparıcısı və ictimai xadimi. "Aydınlığa doğru" milli-mənəvi dəyərlərin qorunması İctimai Birliyinin rəhbəri.

Həyatı
------

Əmirli Solmaz Baba qızı 1948-ci il iyunun 9-da Azərbaycanın Kürdəmir şəhərində qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. 1967–1974-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir. Solmaz xanım əmək fəaliyyətinə hələ ali təhsil aldığı illərdə başlamışdır. 1968–1970-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda korrektor, 1972–1975-ci illərdə Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş redaksiyasında redaktor kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1983–2003-cü illərdə Solmaz xanım Azərbaycan Dövlət Televiziyasında redaktor, şərhçi, böyük redaktor vəzifələrində çalışmışdır. Bu illərdə Solmaz Əmirli "Xəbərlər", "Günün ekranı" proqramlarının aparıcısı və o dövr üçün yenilik olan və cəmiyyətdə böyük maraqla qarşılanan sosial-publisistik "İslam, olduğu kimi…" proqramının müəllifi və aparıcısı olmuşdur. 2003-cü ildən "Space" radiosunda dinləyicilər tərəfindən çox sevilən dini-maarifləndirici "Ünsiyyət" proqramının müəllifi və aparıcısı olmuşdur. Efirdə olduğu 17 ildə proqram geniş dinləyici auditoriyası qazanmışdı. Solmaz Əmirlinin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə qurulan "Aydınlığa doğru" milli-mənəvi dəyərlərin qorunması İctimai Birliyi 2008-ci ilin mart ayında dövlət qeydiyyatından keçmişdir. Hal-hazırda Solmaz Əmirlinin sədrliyi ilə ictimai birlik milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və yaşından asılı olmayaraq insanların maarifləndirilməsi istiqamətində geniş fəaliyyət göstərir, bir-birindən maraqlı layihələr həyata keçirir.

Ailəsi
------

Solmaz Əmirli ailəlidir, həyat yoldaşı tanınmış yazıçı-dramaturq Əməkdar incəsənət xadimi Əli Əmirlidir. 2 övladları, 6 nəvələri var.

İstinadlar
----------
**Pornokratiya** (q.yun. πόρνη — fahişə sözündən; zina + κράτος — hakimiyyət), *azğınların / fahişələrin hakimiyyəti / dövrü* (it. pornocrazia romana, governo delle prostitute; *lat.* saeculum obscurum — gizli, qaranlıq əsr) — papa tarixində dövr (X əsrin birinci yarısı), hansı ki 904-cü ildə papa seçilən III Sergidən başlamış və XII İoannın 963-cü ildə vəfatına qədər 60 il ərzində davam etmişdir (digər məlumata görə XI İohan ölümünə qədər, yəni 30 il ərzində).

Bu müddət ərzində Roma pontifikləri Teoflikatlar adlı qüdrətli zadəgan ailənin güclü təsiri altında qalmışdılar. Ailə Roma konsolu və Tuskul komiti Teoflikat, onun azğınlar adını qazanmış həyat yoldaşı Feodora və onların qızı Maroziyadan ibarət idi, sonradan bura Maroziyanın oğlu II Alberix də qoşuldu. Tarixçinin yazdığı kimi, *"bu zəngin, nüfuzlu və hakimiyyətə susamış qadınlar papa taxt-tacına öz dostları, qohumları və aşiqlərini qoyurdular. Onların xoşlarına gəlməyən papaları heç bir maneə olmadan devirdilər, aradan götürürdülər"*.

Bu dövrə aid əksər orta əsr dəliləri kifayət qədər qərəzkardır, çünki papanın siyasi əleyhdarları tərəfindən yaradılmışdılar. Bununla belə, hətta Roma-Katolik kilsəsinin rəsmi tarixi qəbul edir ki, bir neçə on illiklər ərzində pozğun həyat tərzi ilə fərqlənən çox sayda papa dəyişib və onlar Teoflikatlar klanı tərəfində təyin və idarə olunurdular.

Xarakteristikası
----------------

X əsrin birinci yarısında Romada real hakimiyyət Teoflikatlar ailəsinin nümayəndələrinə məxsus idi. Papa dövlətini Teoflikat idarə edirdi, onun konsul, duks, baş komandan *(magister militum)* və papa IV Benediktin dövründə (900—903) papanın xəzinədarı kimi tituları var idi. Tezliklə ailə dəstəyindən istifadə edərək III Sergi papa oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Гергей Е. История папства. Папство в раннем средневековье (VIII—XI века)". 2008-05-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-08.
2. ↑  "Козлов Максим, свящ. Огицкий Д. П. Православие и западное христианство. Римско-католическое учение о власти папы над церковью". 2013-10-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-08.
3. ↑  Teoflikatın mənşəyi tam məlum deyil, ehtimal olunur ki onun alman və ya bizans kökləri var idi. Romanın hərbi qüvvələrinə komandanlıq edirdi. Onun adı ilk dəfə 901-ci ildə Roma senatoru və Müqəddəs Roma İmperiyasının imperatoru Lüdovik Provansın vəkili kimi çəkilir.
**Boliviya-Peru Konfederasiya** Peru və Boliviya arasında 1836–1839 cu illərdə Cənubi Amerikada yaradılmış konfederasiya. Həmin vaxt Peru iki dövlətə Şimali və Cənubi Peruya bölünmüşdü. Bu dövlətin əsas fiquru Boliviya prezidenti Andres Santa Krus idi. Dövlətin paytaxtı Perunun şəhəri olan Takna idi.

Yaradılmadan öncə
-----------------

Konfederasiyanın yaradılması fikri Peru dövlət başçılarının təşəbüsü olsada , Boliviya liderləri bu fikri dəstəkləmirdilər. Peruda qeyri-sabitlik höküm sürürdü. Boliviyada isə Santa Krusun diktatorluğu altında daha da güclənmişdi. Bu vəziyyətdə Konfederasiyanın yaradılması Boliviyanın bu birlikdə dominantlığına gətirib cıxarırdı.

Konfederasiyanın yaradılması
----------------------------

Marşal Andres de Santa Krus
Məqsədinə catmaq üçün Santa Krus Peruda olan qeyri-sabitlikdən istifadə edərək orada bir necə üsyan təşkil edir. Ən əlverişli vaxt Peru prezidenti Luis Xose de Orberosonun ona müraciyyəti olur. Santa Krus Avqustin Qamarronu 13 avqust 1835-ci ildə məğlub edir. 4 fevralda isə Filipe Santyaqo Salaverri məğlub olur və öldürülür. Santa Krusun təsiri ilə Cənub və Şimali Peru dövlətlərinə bölünür. O Boliviyada olduğu kimi Peruda da öz diktator rejimini tətbiq etmək istəyir. 1 may 1837-ci ildə yeni konsitutsiya yaradılır. Santa Krus 10 il müddətinə ölkənin başçısı seçilir. Bir necə qanunlar toplusu yaradılır ('Mülki məcəlləsi, Cinayət məcəlləsi'). Verginin toplanma qaydasına dəyişiklik, dövlət xərclərinin azaldılması, cəmiyyət və dövlətin inşafına töhfələr verilməsi kimi addımlar atılır. Ancaq sadə əhali konfederasiyanı dəstəkləmirdi və milli ədavət güclənirdi.

Konfederasiyanın sonu
---------------------

Konfederasiya əlehdarları Çiliyə qaçmalı olurlar. Çili dövlətinin üsyançılara dəstəyi konfederasiyanın 1839-cu ilin 20 yanvarında Yunqay şəhərində məğlub olması ilə faktiki bu dövlət öz mövcudluğunu itirir. 25 avqust 1939-cu ildə dövlət ləğv edilir.

Mənbə
-----

* Konfederasiyaya daxil dövlətlərin statistik məlumatları [*ölü keçid*]
Xabi Alonso Liverpulun heyətində künc zərbəsini yerinə yetirərkən
Futbol oyunun **17-ci** qaydası **künc zərbəsi** və ya **kornerin** yerinə yetirilməsi prosedurunu tənzimləyir.

Künc zərbəsi oyun bərpasının üsuludur. Künc zərbəsi o vaxt təyin olunur ki, top sonuncu dəfə müdafiə olunan komandanın oyunçusuna toxunaraq yerdən və ya havadan qapı xəttini keçir və eyni zamanda 10-cu qaydaya əsasən qol qeydə alınmırsa. Futbolda künc zərbəsindən birbaşa vurulan qollar hesaba alınır.

Proseduru
---------

Top qapı xəttini keçdiyi tərəfdən künc sektoruna, bayraq dirəyinin yanına qoyulur. Top nə qədər ki, oyuna daxil edilməyibsə, rəqib komandanın oyunçuları 9,15 m-dən (10 yard) az olmayan məsafədə dayanmalıdılar. Topa hərəkətdə olduğu və ya ona zərbə dəyildiyi zaman oyuna daxil olunmuş kimi sayılır. Zərbəni yerinə yetirən oyunçu hər hansı digər oyunçunun topa toxunmadığına və ya topun yenidən qapı xəttini keçməyənə qədər topa dəyə bilməz.

Pozuntular və cəzalar
---------------------

Əgər zərbəni yerinə yetirən oyunçu hər hansı digər oyunçunun topa toxunmasından əvvəl topa dəyərsə, o zaman qarşı komanda təmasın baş verdiyi yerdən sərbəst zərbə vurmaq imkanı qazanır.

Rəqib tərəfindən digər pozuntuların edildiyi halda, künc zərbəsi təkrarlanır.

Vikianbarda ***Künc zərbəsi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

Mənbə
-----

* (LOTG) International Football Association Board (2017). "Laws of the Game 2017–2018" (PDF). FIFA. (*ingiliscə*)
* Q&A on Corner Kicks Arxivləşdirilib 2011-07-25 at the Wayback Machine AskTheRef.com) saytından
Panteon (Roma) ilə səhv salmayın.
Parfenon məbədi
**Parfenon** (q.yun. Παρθενώνας) — Afinanın məbədi, e.ə. V əsrdə Afina Akropolunda inşa edilib.

Qədim Yunanıstanın bu günə qədər qorunan tikililəri arasında ən məşhuru Parfenondur. O, Qədim yunan memarlığının ən böyük əsəri olaraq qəbul edilir. Xarici cəbhədə istifadə edilən heykəltaraşlığın yunan sənətinin ən yüksək nöqtəsi olduğu düşünülür. Dünyanın ən böyük mədəni abidələrindən biri olaraq Parfenon Qədim Yunanıstanın və Afina demokratiyasının da simvoludur. Məbəd Dori üslubunda inşa edilib.

Afina Parfenon heykəli
Parfenon adının Afina Parfenosun heykəlindən gəldiyi zənn edilir. Bu heykəl Fidi tərəfindən fil dişi və qızıl istifadə edilərək düzəldilib və Afinanın sifəti *parfenos* (παρθένος, bakirə) tanrıçanın bəkarətini simvolizə edir.

Qızıl bölgünün insanlar tərəfindən ilk tətbiqlərindən biridir. Cəbhədən baxılanda genişliyinin hündürlüyünə nisbəti təxminən qızıl bölgüyə bərabərdir.

Tarixçə
-------

Parfenon farsların e.ə. 480-ci ildə qədim Afina məbədini yox etməyindən sonra edilmişdir. Bir çox yunan məbədi kimi Parfenon da xəzinə olaraq istifadə edilib.

VI əsrdə Parfenon bakirə Məryəmə həsr edilən bir kilsəyə çevrilmişdir. Osmanlı İmperiyasının fəthindən sonra 1456-cı ildə isə məscid olaraq istifadə edilməyə başlanmışdır. 1687-ci ildə türklər buranı silah deposu olaraq istifadə edərkən bina Venesiya tərəfindən bombardmana tutulmuşdur. Partlayışlar məbədə böyük zərər vermişdir.

Yunan üsyanı vaxtı yunanlar tərəfindən müdafiə məqsədilə istifadə edilmişdir. XIX əsrdə heykəl parçaları Lord Elqin tərəfindən İngiltərəyə daşınıb və hazırda Britaniya muzeyində nümayiş olunur. Bu əsərlərin Yunanıstana göndərilib-göndərilməyəcəyi hələ də müzakirə edilməkdədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mimaride Altın Oran". 2017-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-21.
**Sxolastika** (yunanca "schole" – elmi söhbət, məktəb) – dini fəlsəfə tipi.
Hərfi mənada "məktəb fəlsəfəsi" deməkdir. Orta əsrlər dövrü üçün xarakterikdir. Sxolastlar xristianlıq dini etiqadını rasionallıqla əsaslandırmağa və sistemləşdirmək niyyətində idilər. Bunun üçün isə onlar antik filosofların ideyalarından istifadə edirdilər. 
Teologiyaya üstünlük vermək, ehkamçı ilkin şərtləri rasionalist metodika ilə birləşdirmək və formal məntiq problemlərinə maraq sxolastikanın səciyyəvi cəhətləridir. Orta əsrlərdə ən çox Qərbi Avropada inkişaf etmişdir. Sxolastikanın kökləri son antik fəlsəfəsinə, xüsusilə Proklın görüşlərinə gedib çıxır.

Sxolastismin dövrləri
---------------------

Sxolastism üç dövrə bölünür.

* Erkən sxolastika
* Orta sxolastika və ya Klassik sxolastika
* Müasir sxolastika

Erkən sxolastikaya (IX-XIII əsrlər) neoplatonizmin təsiri olmuşdur (Kenterberili Anselm, İbn Sina, İbn Rüşd, Akvinalı Foma )

Klassik sxolastika dövründə (XIV-XV əsrlər) xristian aristotelizmi (Böyük Albert), üstün idi. 15-16 əsrlərdə katolik (neosxolastiklər, ispan iyezuiti F. Suares) və protestant (F. Melanxton) ilahiyyatçılar arasındakı mübahisələr əslində katolik Kilsəsinin Reformasiyaya qarşı mübarizəsini əks etdirirdi.

Müasir sxolastika – yeni dövrün fəlsəfi təlimlərinin (Dekart, Hobbs, Lokk, Kant, Hegel və b.) təsiri ilə sxolastikanın əvvəlki mövqeyi sarsıldı. 19 əsrdən müxtəlif katolik (tomizm, Platon-Avqustin məktəbi və b.) və protestant məktəblərini birləşdirən sxolastikaya maraq artdı.

Sxolastik fəlsəfənin nümayəndələri
----------------------------------

Sxolastik fəlsəfənin böyük nümayəndələri sırasına Aziz Anselm, Akvinalı Foma kimi Qərb sxolastik fəlsəfənin böyük filosofları daxildir.

Həmçinin bax
------------

* Fəlsəfə
**Kremnitsa** (slovak. Kremnica, *alm.* Kremnitz‎, mac. Körmöcbánya) — Slovakiyanın mərkəzində, Kremnitsa dağının ətəyində yerləşən şəhər.

Əhalisi təxminən 6 min nəfərdir.

Tarixi
------

Kremnitsa qalası
Kremnitsa yaxınlığında ilk qızıl hasilatı X əsrdə aparılmışdır. Təxminən, elə o illərdə Kremnitsabanya yaşayış məntəqəsi yaranmışdır. Rəvayətə görə, ovçular bu yerdə bıldırçin quşunu tutmuşdular ki, onun ayaqları üzərində qızıl qumdan ibarət dənəciklər tapdılar. Son qızıl 1970-ci ildə hasil edildi.

XIII əsrdə Kremnitsada əzəmətli müdafiə qalası inşa edildi. 1328-ci ildə Macarıstan kralı Karl Robert Kremnitsaya azad kral şəhəri statusu verilir və burada zərbxana açılır. Kremnitsa dukatları orta əsr Avropasında hörmətə malik pul vahidi idi. Qızıl Kremnitsaya sərvət və şöhrət gətirdi. Slovakiya avrozonaya daxil olmamazdan əvvəl burada hələ də krona sikkəsinin zərbi davam edirdi. Hazırda Kremnitsa Slovakiyanın ən məşhur turizm yerlərindən biridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The 2021 Population and Housing Census. Bratislava: Statistical Office of the Slovak Republic.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi saytı
* Kremnitsadakı Numizmatika Muzeyi
* Kremnitsa qalası haqqında məlumat
* Kremnitsa virtual şəhər (slovak və ingilis dillərində)
*Nunivak adası* (*ing.* Nunivak) — Berinq dənizində Alyaska yaxınlığında yerləşir. Sahəsi 4227 km² təşkil edir. Amerikaya məxsus olan sahəsinə görə səkkizinci adadır. Berinq dənizində Müqəddəs Lourens adasından sonra ikinci böyük adadır. Yukon çayının deltasından 48 km aralıda yerləşir. Şimaldan cənuba 76 km, şərqdən qərbə isə 106 km təşkil edir.

Təbiəti
-------

Adan vulkan məşəllidir. Sahəsinin böyük qismi 160 metr hündürlüyə malik olan plato yerləşir. Adanın formalaşması Təbaşir dövrünə təsadüf edir.

Adanın tipik lanşaftı tundradır. Burada qütb söyüdü 1,2 metrdən yüksək olmur. Adadan 40-dan çox çay axır. Cənubunda duzlu suya malik laqunlar vardır. Adada ən azı 89 növ dəniz və quru quşları yaşayır. Adanın böyük hissəsi Yukon Deltası adlı qoruğu ərazisinə daxildir.

Əhali
-----

1930 il
2004-cü ildə adada 179 insan yaşayırdı. 2000-ci ildə isə 210 nəfər yaşaması məlumdur. İnsanlar əsasən Mekoryok qəsəbəsində yaşayır. Qəsəbə adanın şimalında yerləşir. Amerikada 1880-ci ildə aparılan siyahıya alınma zamanı adada 702 nəfərin qeydə alınmışdır. 1900-cü ildə isə ada tamamən boşaldılmışdır. Əhali Çupik dilində danışırlar. Bununla belə əhalinin hamısı ingilis dilini bilir. ABŞ Çupik dilinin qorunması üçün məktəblərdə onun tədridi üçün tədbirlər görür. Əhali əsasən balıqçılıqla və materkdə mövsümü işlərlə məşğul olurlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nunivak Island description and statistics". Alaska Volcano Observatory. USGS. 2013-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-04-13.
2. ↑  Block 1038 thru Block 1044, Block Group 1, Census Tract 1, Bethel Census Area [*ölü keçid*] United States Census Bureau

Mənbə
-----

* Adanın şəkilləri
* Adanın köhmə şəkilləri

Ədəbiyyat
---------

* Nunivak Eskimo Margaret Lantis in *Handbook of North American Indians v5 Arctic* pp 209–223. Government Printing Office, Washington. Copyright 1984 Smithsonian institution.
* Nunivak Island Eskimo (Yuit) technology and material culture (1989) VanStone, James W; Field Museum of Natural History. Fieldiana, Anthropology, new series, no.12 Chicago, Ill.: Field Museum of Natural History. In copyright, digitized with the permission of the Chicago Field Museum. This is VanStone’s write-up of Margaret Lantis’s material culture collection and notes.
* The social culture of the Nunivak Eskimo. Margaret Lantis. Transactions, American Philosophical Society (vol. 35, Part 3, 1946)
**Neorenicola lari** (lat. Neorenicola lari) — Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Xırda trematodlardır. Bədənin uzunluğu 1,6–1,8 mm, maksimal eni (qarın sormacı sahəsində) 0,62–0,68 mm-dir. Bədənin axırına qədər tikanla örtülmüş, kutikulanın uzunluğu 0,02 mm-dir. Ağız sormacı yaxşı inkişaf etmişdir. Diametri 0,21 mm-dir. Oval farinksın ölçüləri isə 0,090–0,122 x 0,095–0,113 mm-dir. Qida borusu yoxdur, qarın sormacı yaxşı inkişaf etmişdir, dairəvidir. Bir qədər ağız sormacından kiçikdir, diametri 0,17 mm-dir. Toxumluq bir ədəddir, tam kənarları uzunsov-oval formadadır. O, bədənin median xəttində yerləşmişdir. Onun yuxarı kənarı qarın sormacının aşağı kənarına girir. Qarın sormacının mərkəzi bədənin orta və bir az aşağı hissəsində yerləşir. Toxumluğun ölçüsü 0,248–0,297 mm-dir. Yumurtalıqlar girintili-çıxıntılı olub bədənin median xəttindən sağda yerləşir. Yumurtalıqlar girintili-çıxıntılı olub bədənin median xəttindən sağda yerləşir. Onun aşağı kənarları sarılığa toxunur. Ölçüləri 0,162–0,203\*0,162 mm-dir. Bədənin tam orta 1/3 hissəsinin yanlarında sarılıqlar yerləşir. Onlar iri follikullardan ibarətdir. Sağ yumurtalıqlarının uzunluğu 0,309–0,324 mm, sol yumurtalıqlarının uzunluğu isə 0,269–0,389 mm-dir. Sarılıq axarları qarın sormacının yuxarı hissəsindən keçib ona qarışır və sarılıq rezervuarı əmələ gətirir. Balalıq yaxşı inkişaf etmişdir. Balalıq ilgəkləri ağız sormacının arxa sərhədlərindən başlayaraq, bədənin axırına qədər uzanır. Yumurtalıqlar açıq sarıdan tünd qəhvəyi rəngdə olub, ölçüləri 0,032-0,041\*0,016-0,024 mm-dir..

Həyat tərzi
-----------

Azsaylı-endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Larus ichtyhaetus) böyrəklərində yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

Yayılması
---------

Dünyada 3 növ, Azərbaycanda 1 növü var. Azərbaycanda Dəvəçi limanında geniş yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Доклады АН Аз ССР, Т. XXVI, №4, Б, 1970, стр. 77-80
2. ↑  С.М. Ваидова "Гельминты птиц Азербайджана", Б, 1978,стр. 57.

Həmçinin bax
------------
**Epic Games, Inc**. baş ofisi Şimali Karolina ştatının Kari şəhərində yerləşən Amerika videooyun və proqram təminatı tərtibatçısı və yayımcısıdır. Şirkət 1991-ci ildə Tim Suini tərəfindən *Potomac Computer Systems* kimi təsis edilib və əvvəlcə onun ailəsinin Merilend ştatının Potomak şəhərindəki evində yerləşirdi. İlk kommersiya videooyunu olan *ZZT-dən* (1991) sonra şirkət 1992-ci ilin əvvəlində *Epic MegaGames, Inc* adını aldı və o vaxtdan vitse-prezident vəzifəsini Mark Reyn icra edir. 1999-cu ildə baş qərargahını Kariyə köçürən studiyanın adı Epic Games olaraq sadələşdirilib.

Epic Games Fortnite, Unreal, Gears of War və Infinity Blade seriyaları kimi daxili istehsal videooyunlarına da dəstək verən və kommersiya məqsədli oyun mühərriki olan Unreal Engine-nin inkişaf etdiricisidir. Unreal Engine 2014-cü ildə Ginnesin Rekordlar Kitabı tərəfindən "ən uğurlu videooyun mühərriki" seçilib.

Epic Games, Chair Entertainment, Psyonix, Mediatonic və Harmonix oyun tərtibatçılarına, həmçinin bulud əsaslı proqram təminatçısı Cloudgine-ə sahibdir və Sietl, İngiltərə, Berlin, Yokohama və Seulda studiyaları idarə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  National Software Reference Library.
2. ↑  "Most successful videogame engine". Guinness World Records. December 22, 2015 tarixində arxivləşdirilib.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Linkedin · Twitter · Twitter · Twitter · Twitter · Twitter · Twitter · Twitter · Twitter · Twitter · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram · Instagram · Instagram · Instagram · Instagram · Instagram |
| Tematik saytlar | MobyGames |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 1605595992979 · BNE: XX5874590 · BNF: 14242804z · ISNI: 0000 0001 1354 4523 · LCCN: no2010108238 · Microsoft: 1295342814 · NUKAT: n2017064099 · VIAF: 133946162 · WorldCat VIAF: 133946162 |

 |
**Voknavolok** (kar. Vuokkiniemi) — Kareliya Respublikasının (Rusiya Federasiyası) Kostomukşa şəhər dairəsində yerləşən tarixi kənd. Kəndin əsası XVII əsrdə qoyulub.

Ümumi məlumat
-------------

Yuxarı Kuito gölünün cənub-qərb sahilində, Kostomukşa şəhər magistral yolundan 59 km şimalda yerləşir. Kənd Kostomuksha şəhər dairəsi ərazisində yerləşir və tarixi yaşayış məskəni hesab olunur. Voknavolok Kostomuşka bölgəsində ilk yaşayış məntəqəsi hesab olunur. *Ağ dəniz Kareliyası* tarixi-coğrafi əyalətinə aid olan bu kəndin əhalisi 90 % kareliyalılardan ibarətdir. Kənd bölgədəki qədim əlyazmaları araşdıran finlandiyalı dilçi və folklor araşdırıcısı Lennrot Eliasla da əlaqəlidir. Məhs Lennrot özünün karel-fin eposu olan "Kalevala"nın son sujetlərini bu kəndlə bağlamışdır. Voknavolok kəndini müxtəlif dövrlərdə fin rəssam Luis Sparre, fotoqraf İnxa, Aksel Qallen və s. ziyarət etmişlər.

1997-ci ildə Voknavolok kəndində taxta kilsə inşa edilmişdir. Kilsə 1939-cu ildə yanmış kilsənin yerində tikilmişdir. Vətəndaş müharibəsi (1918) və Sovet-Fin müharibəsi (1941–1944) zamanı həlak olmuş sovet əsgərləri və partizanlarının kütləvi məzarlığı kəndin cənub-qərb hissəsindədir. 1959-cu ildə məzarın üstünə qranit lövhə quruldu, 1966-cı ildə lövhənin sol tərəfində yaslı bir ananın heykəli ucaldılmışdı. Kəndin ən maraqlı tikilisi tacir Ontisinin evidir. Ev XIX əsrdə inşa edilmiş özündə böyük bir kompleksi birləşdirir.

Voknavolok kəndinin şimal-qərbində Kalevala Dövlət Milli Parkı — xüsusi qorunan təbiət ərazisi yerləşir. Milli parkda yaşlı şam ağacları qorunur.

Kənd əhalisinin sayı 401 nəfərdir (2013). Müasir dövrdə kəntdə 200 ev var. Evlərlə yanaşı ərazidə köhnə daxmalar və təsərrüfat anbarları mövcuddur. Kostomuşkodan kəndə avtobus reysi işləyir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Объекты культурного наследия на территории Костомукшского городского округа". 2015-06-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-27.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-09-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-27.
4. ↑  Великая Отечественная война в Карелии: памятники и памятные места. — Петрозаводск, 2015. — 334 с.: ил.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-01-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-27.
**Hüseyn Baqqal** — krım tatar rəqqas, baletmeyster, teatr rejissoru. Müasir krım tatar xoreoqrafiyasının banisi. 6 il sürgün həyatı yaşayıb. 1955-ci ildə bəraət qazanıb.

Həyatı
------

22 aprel 1897-ci ildə Simferopolda ərzaq dükanı sahibinin ailəsində anadan olub. Ailə Tokal Cami məhəlləsində 32 nömrəli evdə yaşayırdı. 1923-cü ildən etibarən Simpferopolda yerləşən Krım tatar teatrında fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Aktyorluq və rəqqaslıqla yanaşı həm də solo konsertlər də verirdi. 1927-ci ildə Frankfurt-Mayn şəhərində keçirilən Beynəlxalq İncəsənət Ustaları festivalının laureatı olub. Sonradan Krım tatar Teatrının baş xoreoqrafı seçilib.

1934-cü ildə krım tatar rəqsi məktəbinin əsasını qoyub. 1937-ci ildən 1938-ci ilə qədər Opera və Balet Teatrının baletmeysteri, Krım tatar mahnı və rəqs ansamblının isə baş baletmeysteri olub. Burada o, bəstəkar İlyas Baxşıyev ilə birlikdə fəaliyyət göstərib. Rejissor kimi, Aleksandr Puşkinin, "Su pərisi haqqında əfsanə", "Qızıl beşik", "Baxçasaray fəvvarəsi" əsərlərini və "Xoca Nəsrəddin" ilə "Toy davam edir" əsərlərini tamaşaya qoyub. Bundan başqa "Kənddə bayram", "Çobanlar", "Sevimli yaylıq", "İlk görüş" və "Hündür minarə" rəqs suitalarını da tamaşaya qoyub.

1939-cu ildə "Xaytarma" Krım tatar xalq rəqsləri ansamblının xoreoqrafı olur. 1942-ci ildə Krım alman işğalında olduğu dövrdə burada Krım tatar Teatrında "Baxçasaray fəvvarəsi", "Arzı qız" və "Qızıl beşik" tamaşalarını tamaşaya qoyur.

1944-cü ildə krım tatarları sürgün ediləndə Tacikistan SSR-a sürgün edilir. Leninabadda yerləşən A.Puşkin adına musiqili dram teatrına baş baletmeyster təyin edilir. 1948-ci ildə həbs edilərək 25 il müddətinə islah əmək düşərgəsinə məhkum edilir. 1955-ci ildə günahsız olduğu sübuta yetirilib və o əmək düşərgəsindən azad olunub.

20 oktyabr 1973-cü ildə Tacikistanın Çkalovsk (indiki Buston) şəhərində dünyasını dəyişib.

### Ailəsi

Anası Alimə. Hüseyn Baqqal ailənin ən kiçik övladı olub. Qardaşları Mahmud, Asan, bacıları Zeynəb Şerfe, Gülsüm Şerfe olub.

Həmçinin bax
------------

* Hüseyin Kürkçü
* Yaqub Şakirəli
* Həmdi Giraybəy

İstinadlar
----------

1. ↑  "Баккал Усеїн" (ukrayna). esu.com.ua. 25 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 may 2021.
2. 1 2 3 4  *Gülnarə Hüseynova.* "Усеин Баккал – основоположник крымскотатарской танцевальной школы / Hüseyin Baqqal - Krım tatar rəqs məktəbinin banisi" (rus). goloskrimanew.ru. 21 aprel 2017. 22 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 may 2021.
3. ↑  *Gülnarə Hüseyinova.* "Ансамблю "Хайтарма" — 60 лет / "Xaytarma" ansamblı - 60 il" (rus). goloskrimanew.ru. 17 mart 2017. 24 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 may 2021.
4. ↑  *Zahid Akadırov.* "Ремзие Баккал: "Уровень крымскотатарской культуры зависит не только от крымскотатарских артистов" / Rəmziyyə Baqqal: "Krım tatar mədəniyyətinin səviyyəsi təkcə krım tatar artistlərdən asılı deyil"" (rus). avdet.org. 10 oktyabr 2019. 26 may 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 may 2021.

Xarici keçidlər
---------------

* Hüseyin Baqqal - Krım tatar rəsq məktəbinin banisi

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Müasir Ukrayna |
**Çarı Aşırov** (1910 - 2003) — Türkmənistanın xalq yazıçısı, Məhtumqulı adına dövlət mükafatının sahibi.

Həyatı
------

Çarı Aşırov 1910-cu ildə Köşüdə dünyaya gəlib, 1928-ci ilndən etibarən şeirlər yazmaya başlayıb. Öncə uşaqlar üçün, sonra isə lirik şeirlər qələmə alıb. Onun "Azanlar" (Yoldan çıxanlar), "İntelligent" (Ziyalı), "Ayralık" (Ayrılık) kimi əsərləri böyük ilgi uyandırır. Savaşa qatılan şair antifaşist temayla "Gılıç Al Ələ" (Qılınc al ələ), "Görülmədik Cəng" (Görünməyən döyüş), "Erməni qizi" (Erməni qızı), "Atam", "Vətən" kimi şeirlərini, "Ən Səhərində" (Ən Şəhərində), "Bayii" (Zəngin) kimi romanlarını, "Gizil Əsgərin Ənəsi" (Qızıl əsgərin anası), "Gahrıman" (Qəhrəman) kimi balladalarını yazmışdır. Savaşdan sonrakı dönəmdə çox verimli bir şəkildə çalışır. Şair "Ganlı Sakanın Sonı" (Qanlı sakanın sonu), "Gökyaylanıfi Yiğitləri" (Göyyaylağın igidləri), "Yaş Kilvanıfi Yalnışı" (Gənc dəyirmançının yanlışı), "Lalın Oglı" (Lalın oğlu) kimi şairanə, mənzum əsərləri, "İzçı" (İzci), Əkizlər (Əkizlər), Gürəş (Güləş), "Gam Sərdar" (Qoca sərdar) kimi böyük nəsr əsərlərini yazır. Onun müxtəlif növlərdə yazdığı bir çox əsəri vardır. Bunlarla yanaşı o usta bir mütərcimdir.

Yaradıcılığı
------------

Serdar bir şada yigitdi,  

Emma gara eken bagtı.  

Çağaların döküp gitdi  

Aynı hossar gerek vagtı.  

Köp efiredi Nabat pahır,  

Çağaları hem aglaşdı.  

Düşek aşı, üçi, kırkı,  

Barısı ızba-ız geçdi.  

Çalanların dat gününe,  

Ölen-he öldi-de dmdı.  

Ağır eklenç endişesi  

Oların başından indi.  

Nabat öz-özüne diyyer:  

"İki ayaklı iki günde.  

İne tiz yetişer Meydan,  

Gamdan gutularm mende

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Zıonq Van Min** (vyet. Dương Văn Minh, tı-nom 杨文明) (16 fevral 1916 – 6 avqust 2001, Pasadena, Kaliforniya) — Vyetnam Respublikasının hərbi və siyasi xadimi.

O, Vyetnamda hündürboylu şəxs sayılırdı. Bu səbəbdən "Böyük Min" ləqəbini almışdı.

Həyatı
------

1963-cü ildə prezident Nqo Din Zyemin ölümünə səbəb olan hərbi çevriliş həyata keçirmişdir. Bundan sonra o, iki ay Vyetnam Respublikasının diktatoru olmuşdur. 1975-ci ildə prezident Nquyen Van Thieu ölkədən qaçdıqdan iki gün sonra çox qısa müddətə ölkəyə yenidən rəhbərlik etmişdir. 1983-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Fransaya getməyə icazə almış, daha sonra ABŞ-yə köçmüşdür. O, Pasadenada yaşamış, 2001-ci ildə vəfat etmişdir.

Sürgündə Zıonq Van Min heç vaxt siyasi fəaliyyətlə məşğul olmayıb və heç bir xatirə qoyub getməmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2  .
3. ↑  "The Miami News - Google News Archive Search". archive.is. 2012-07-11. 2012-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-13.
4. ↑  "General Duong Van Minh" (ingilis). The Independent. 2001-08-09. 2021-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-13.
İraq-i Əcəmin yaşıl rənglə göstərildiyi Yaxın Şərqin 1730-cü il xəritəsi.
**Əcəm İraqı** və ya **İraq-i Əcəm** (*fars.* عراقِ عجم‎ *İraq-i Əcəm,* *ərəb.* عراق العجم‎ *İraq əl-Əcəm) —* İranın qərbində tarixi bir bölgədir. Bu gün İran sərhədləri daxilində qalır. Qərbdən Zaqros dağları şərqdən Kəvir səhrası, şimaldan Əlborz dağlarına dayanır. Kirmanşah, Həmedan, İsfahan, Rey, Qəzvin və Kaşan, Qum, Təfriş bu bölgənin əsas şəhərləri olmuşdur.

Əvvəlcə İslamdan əvvəlki dövrlərdə Midiya ərazisi olaraq bilinən bölgə, dağlıq yerləşməsi səbəbindən ilk İslam coğrafiyaçıları tərəfindən Cibal ("dağ, təpə") olaraq tanınmışdır. 11-12-ci əsrlərdə, Səlcuq dövründə bu ad tədricən tərk edildi və ərazini Mesopotamiyadakı İraq-i ərəbindən ("Ərəb İraqı") fərqləndiməl üçün İraq-i Əcəm ("Əcəm İraqı") adlandırıldı.

Orta əsr tarixçisi və coğrafiyaşünası Yaqut əl-Həməvinin dediyinə görə, bu adlandırma Səlcuq sultanlarının həm İraqı, həm də Cibalı idarə etdiyi və bununla da "sultan əl-İraq" adlandığı zaman başlamışdır. Lakin bir müddət sonra Cibaldakı Həmədan şəhəri onların paytaxtına çevrildi və nəticədə bölgə Əcəm (keçmişdə ərəb olmayanlara, xüsusən farslara deyilirdi) İraqı kimi tanınmağa başladı. 13-cü əsrdə Monqolların İrana hücumundan sonra Cibal adı tamamilə köhnəlmişdi. Sonrakı əsrdə coğrafiyaçı Həmdullah Qəzvini Cibal adından xəbərsiz idi və ərazini yalnız İraq-i Əcəm olaraq adlandırırdı.

Osmanlı İmperiyası sultanı Süleyman Qanuninin İraqa səfərində Ərəb İraqı ilə birlikdə Əcəm İraqı da ələ keçirildi.

Sonralar, 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər İrandakı İraq termini, Savə şəhristanının cənubu və Qumun qaərbi üçün daha kiçik bir bölgəyə aid idi. Bu bölgə hal-hazırda Ərak adlandırılan Sultanabadın mərkəzində idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Lockhart, 1965
2. 1 2  Bosworth, 1998
3. ↑  de Planhol, 1986. səh. 247–248
"Arabaçı" Əlillər Şəbəkəsi İctimai Birliyinin təşkil etdiyi tədbir
**Beynəlxalq Əlillər Günü** — 3 dekabr Beynəlxalq Əlilliyi olan Şəxslər günü kimi qeyd olunur.

Tarixi
------

1992-ci il oktyabrın 14-də **Əlillər Onilliyinin** başa çatması münasibətilə BMT Baş Məclisi dekabrın 3-nü "**Əlilliyi olan insanların Beynəlxalq günü"** kimi qeyd olunması haqqında Bəyannamə qəbul etmişdir. Bu günün məqsədi cəmiyyəti əlillik problemlərinin həllinə cəlb etmək, əlilliyi olan bütün insanların hüquqlarını qorumaqdır. İndi dünya əhalisinin təxminən 10 faizini fiziki cəhətdən qüsurlu insanlar təşkil edir. Əlilliyi olan insanların 20 faizi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yaşayır.

Azərbaycanda əlillər
--------------------

Azərbaycanda dövlət tərəfindən bu qəbildən olan insanların sosial rifahının yüksəldilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılır, bu insanların sosial təminatı ildən-ilə daha da yaxşılaşır. Azərbaycan BMT Baş Məclisi tərəfindən 2006-cı ildə qəbul edilmiş **"Əlillərin hüquqları haqqında"** Konvensiyaya qoşulub. Ölkəmizdə əlillərin sosial müdafiəsi ilə bağlı həyata keçirilən geniş miqyaslıi tədbirlərin əsası Heydər Əliyev tərəfindən qoyulub.

İnsan amilini xüsusi diqqətdə saxlayan görkəmli dövlət xadiminin
Azərbaycana rəhbərliyi dövründə əlillərin sosial müdafiəsi, onların cəmiyyətə inteqrasiyası ildən-ilə gücləndirilib. Ölkədə əlillərin sosial müdafiəsi ilə bağlı dövlət proqramı hazırlanıb. Həmin proqramda əlilliyin qarşısının alınması, əlillərin reablitasiyası və sosial müdafiəsi haqqında qanunun bütün müddəaları öz əksini tapıb. Bakıda və regionlarda əlillər üçün reablitasiya mərkəzləri, protez-ortopedik müəssislər yaradılıb.

Heydər Əliyev Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda şəhid olanların ailələrinə, fiziki sağlamlığını itirən insanlara, onların problemlərinə də böyük həssaslıqla yanaşıb, əlillərin, müharibə veteranlarının, şəhid ailələrinin mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində əhəmiyyətli işlər görüb. 1997–2003-cü illərdə 508 ailə mənzillə, 138 ailə isə fərdi evlə təmin olunub. 1998–2002-ci illərdə 1090 nəfər əlilə minik avtomobili verilib…

Ümumdünya Əlillik Həftəsi
-------------------------

Əlillər Günü çox vaxt unudulan və ya cəmiyyətdən kənarlaşdırılan əlilliyi olan insanlar və onların ehtiyacları haqqında məlumatlılığın artırılması və onların dərk edilməsi üçün xüsusi bir gündür. Əlilliyi olan insanların töhfələrini və nailiyyətlərini təbliğ etmək və sosial şüurun yaradılması üçün hər il dekabrın 3-də qeyd olunur.

10 May Əlillər Həftəsinin açılışı

11 May Gözdən Əlillər Günü,

12 May Eşitmə və Nitq Əlillər Günü,

13 May Ortopedik Əlillər Günü,

14 May İntellekt və Əqli Əlillər Günü,

15 May Zəif Qocalar və Qorunmağa Ehtiyacı olan Uşaqlar Günü,

16 May Əlillər Həftəsinin Ümumi Qiymətləndirilməsi,

İstinadlar
----------

1. ↑  Engelliler Haftası Arxivləşdirilib 2020-09-24 at the Wayback Machine - Ümumdünya Əlillik Həftəsi - Beynəlxalq Əlillər Günü

* Arxivləşdirilib 2017-12-07 at the Wayback Machine
**Moskva yanğını** — 1571-ci ilin may ayında Krım xanı I. Dövlət Gərayın Livon müharibəsinə görə şəhəri müdafiəsiz, 6000 əsgərlə buraxan rusları məğlub etməsi, Moskvaya girib şəhəri talan etməsi və yandırmasıdır.

Qorxulu İvanın (İvan Qroznı) yanında olan alman tarixçi *Heinrich von Staden*ə görə şəhər ətrafdakı qəsəbələr və Opriçnina sarayı 6 saata tamamilə yanır. İnsanlar kilsələrə və Moskva çayına doğru qaçmağa çalışırlar. Kreml sarayında silah-sursat anbarının partlamasıyla, kilsələrdə sığınanlar boğularaq; çaya tərəf qaçanlar da çayda boğularaq ölürlər. Yanğından sonra 10,000 ilə 80,000 arasında insan öldüyü təxmin edilir. Şəhər əhalisi azalır. Bu yanğından sonra Moskva Krım xanlığı tərəfindən işğal olunur. IV İvan Livon müharibəsində atəşkəs istəyib Moskvaya qayıtmağa məcbur olur. 1 il sonra 1572-ci ildə Molodiya müharibəsində Giray xan çoxsaylı orduya sahib olsa da ruslara məğlub olur.

Mənbə
-----

* Madariaga, "Ivan the Terrible", 266. (Vahiməli İvan)

İstinadlar
----------



| ⛭
* Yanğınlar (1571 (1571))

 |
| --- |
| 
* may → Moskva yanğını (1571)

 |
**Baylar** (özlərini *baytszılar*, *baynilər* – "ağ adamlar" adlandırırlar; 1956-cı ilədək Çin dilində *mintszyalar*, lisu dilində *lemolar*, nasi dilində *namalar* adlanırdılar) — Çinin cənub-qərbində yaşayan xalq. Sayları 1,858,063 nəfərdir (2015).

Ümumi məlumat
-------------

Əksəriyyəti (85%) bay xalqının Dali muxtar mahalında (1956-cı ildə yaradılmışdır), Yunnan əyalətinin qonşu qəzalarında, həmçinin Sıçuan, Xunan və Quyçjou əyalətlərində yaşayır. Erkən ayrılan Çin dillərindən biri olan və Tibet-Birma dillərinin təsirinə məruz qalan bay dilində danışırlar; Çin tədqiqatçılarının fikrincə bu dil Tibet-Birma dillərinə aiddir; üc dialekti var. 1950-ci illərdə latın qrafikası əsasında yazı sistemləri yaradılmışdır. VIII əsrdən heroqlif yazı sistemi (bouen, boven, lao-bayuen, lao-bayven) mövcud olmuşdur. Çin dili də yayılmışdır. Dindarların əksəriyəti (65%) ənənəvi dini etiqadlarını saxlayanlardır; 30%-i daosizimin elementlərini daşıyan buddistlər (mahayana), 5%-i isə xristianlardır.  

Bəzi tədqiqatçılara görə, e.ə. III əsrdə bu ərazidə məskunlaşmış Çin əsgərlərinin nəsilləridir. Bayların yaşadığı ərazi VIII–X əsrlərdə Nançjao, X–XIII əsrlərdə Dali dövlətlərinin, Min dövründə (XIV–XVII əsrlər) isə qəti olaraq Çinin tərkibinə qatılmışdır. Ənənəvi mədəniyyətləri Şərqi Asiya xalqları üçün səciyyəvidir. Xış əkin çiliyi (düzənlik zonalarda çaybasar çəltikçiliyi, taro, şəkər qamışı, pambıq, çətənə, çay, dağlıq zonalarda dəmyə çəltikçilik, arpa, qarabaşaq) və maldarlıqla (yerli at cinsi məşhurdur) məşğuldurlar. Mərmər üzərində oyma, gümüş və lak işləməli əşyaların hazırlanması inkişaf etmişdir. Galereya ilə əhatə olunmuş karkaslı (divarları çiy kərpicdən, yaxud gil möhrədən), adətən ikimərtəbəli evlər, həmçinin keçədən və ya dəridən bayramlıq qısa çiyinliklər səciyyəvidir. 

XX əsrin ortalarınadək qohum ailələrin birgə yaşaması, torpaq üzərində icma mülkiyyəti, krosskuzen nikahı, poliginiya mövcud olmuşdur. Mahnı və rəqs folkloru əsasında musiqili dramın yerli variantı formalaşmışdır. Dağ, günəş, şimşək, ağac və s. ruhlarına inam, həmçinin şamanizm qalmaqdadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Bai Ethnic Group". China.org.cn. 4 February 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 March 2015.
2. ↑  "Ethnic Groups - china.org.cn". China.org.cn. 17 August 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 August 2018.
3. ↑  "Ethnic Groups - china.org.cn". China.org.cn. 23 September 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 August 2018.
**Satrapiya** İran sivilizasiyasında ölkə torpaqlarının ayrıldığı inzibati vahidlərə (dövlətlərə) verilən ad və ya farsların valilik təyinatları da adlandıra biləcəyimiz sistemdir. Fars imperiyası mütləqiyyətlə idarə olunurdu. Fars hökmdarının səlahiyyətləri qeyri-məhdud idi və onun tələbləri qanun idi. Ölkə *satraplıq* adlanan əyalətlərə bölünür. Satrapları fars zadəganları arasından seçilən *satrap* adlanan şəxslər idarə edirdilər. I Darius tərəfindən hazırlanmış sistem. Eramızdan əvvəl 340-cı ildə istifadə edilmişdir. Farslar Ege dənizindən tutmuş Hindistana qədər torpaqlarını idarə etmək üçün bu satraplıqları qurmuşdular. İsgəndərin işğalından sonra bu sistem yox oldu.

Fars zadəganları satrap kimi xidmət edirdilər. Satraplar hər il padşahın təyin etdiyi şəxslər tərəfindən yoxlanılırdı. İdarəetmədə qeyri-kafi hesab edilən satraplar işdən çıxarıldı və ya cəzalandırıldı. Onların sayı iyirmidən çoxdur. Hər satraplığın fars qarnizonu var idi. Bu qarnizonlar onlara öz qəbilələrinin və ya ölkələrinin inanclarını, adət-ənənələrini və hökumətlərini davam etdirməyə imkan verirdi. Bu sistemin ən yaxşı nümunəsi Kral II-dir. Kir Babil əsarətində olan yəhudilərə öz ölkələrinə qayıtmağa və öz səltənətlərini bərpa etməyə və imanlarını sərbəst şəkildə həyata keçirməyə icazə verdi. Qarnizonların əsas vəzifəsi sülhü qorumaq, təhlükəsizliyi və ədaləti təmin etmək, vergi toplamaq və lazım gəldikdə əsgər, döyüş texnikası və ya ləvazimat təminatının qayğısına qalmaq idi. Əgər padşah satrapın satraplığı (əyaləti) yaxşı idarə edə bilməyəcəyini düşünsəydi, ya cəzalandıracaq, ya da ölüm cəzası verəcəkdi. Satraplar lazım gəldikdə hökumətə də müdaxilə edə bilirdilər.

II. Kir (II. Keyhüsrev) satraplar arasında əlaqəni təmin etmək üçün poçt sistemi qurdu. Buna uyğun olaraq müəyyən fasilələrlə poçt stansiyaları qurulmuş və atlar bu məntəqələrdə hazır vəziyyətdə saxlanılaraq xəbər daşıyan elçilərin sürətlə hərəkət etməsinə şərait yaradılmışdır.
**Leyla İlyas qızı Acametova** (*ukr.* Лейля Ільясівна Аджаметова; krımtat. Leylâ İlyas qızı Acametova, Лейля Ильяс къызы Аджаметова; 9 mart 1994, Özbəkistan) — Ukrayna yüngül atletika idmançısı. Yay Paralimpiya Oyunlarının çempionu və medalçısı. Ukrayna çempionu. Ukrayna idman ustası namizədi.

Özbəkistanda anadan olmuşdur. 1999-cu ildə ailəsi ilə birlikdə Krıma köçdü.

11 yaşından bəri atletika ilə məşğul olur. Hazırda "İnvasport" adlı Xarkov regional əlillər bədən tərbiyəsi və idman mərkəzində məşq edir.

2016 Yay Paralimpiya Oyunlarının ikiqat çempionu (100 m üzrə dünya rekordu vurmuşdu və 400 m) və gümüş medalçı (200 m üzrə Avropa rekordu vurmuşdu).

Fərqlənmə nişanları və mükafatları
----------------------------------

III dərəcəli "Xidmətlərə görə" ordeni (4 oktyabr 2016) — 2016-cı ildə Rio-de-Janeyro şəhərində (Braziliya Federativ Respublikası) keçirilən XV Yay Paralimpiya Oyunlarında yüksək idman nəticələri nailiyyətləri, qələbəyə doğru göstərilmiş mərdlik, fədakarlıq və iradə və Ukraynanın beynəlxalq nüfuzunun möhkəmlənməsinə görə təqdim olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Указ Президента України № 430/2016 від 4 жовтня 2016 року «Про відзначення державними нагородами України»". 2017-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-13.

Xarici keçidlər
---------------

* Ukrayna Əlillər Milli İdman Komitəsinin saytında məlumat Arxivləşdirilib 2018-04-08 at the Wayback Machine  (ukr.)
* Krım tatarı 2016 Paralimpiya Oyunlarında dünya rekordu qırdı  (rus.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Gracenote · TheSports.org · МПК |
**David Niyazi oğlu Məmmədov** — Azərbaycanın əməkdar mühəndisi (2005), Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin emal üzrə vitse-prezidenti (2005–2021).

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

David Məmmədov 1955-ci ildə Kürdəmir şəhərində anadan olmuşdur. 1980-ci ildə M. Əzizbəyov adına Neft və Kimya İnstitutunu (Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası) "Neftin və qazın kimya texnologiyası" ixtisası üzrə bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1976-cı ildə Vladimir İliç adına Yeni Bakı neft emalı zavodunda başlamışdır. 1994-cü ilədək Yeni Bakı neft emalı zavodunun operatoru, qurğu rəisi, sex rəisinin müavini, sex rəisi, şöbə rəisi vəzifələrində işləmişdir. 1994–2005-ci illərdə "Azərneftyanacaq" İB-nin baş direktorunun birinci müavini-baş mühəndis, Heydər Əliyev adına Bakı neft emalı zavodunun baş mühəndisi olmuşdur.

2005–2021-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin emal üzrə vitse-prezidenti vəzifəsində çalışmışdır.

2005-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi" fəxri adına layiq görülmüş, 2010-cu ildə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "David Məmmədov Dövlət Neft Şirkətinin emal üzrə vitse-prezidenti vəzifəsindən azad edilib" (az.). Milli.az. 2021-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyul 2021.
**Leyla Mirzoyeva** (2 sentyabr 1976, Qazax) — Azərbaycan alimi, dermatoloq.

Həyatı
------

Leyla Mirzoyeva 2 sentyabr 1976-cı ildə Qazax şəhərində anadan olmuşdur. 1983-cü ildə Bakıda 271 nömrəli orta məktəbdə orta təhsilinə başlamış, 1993-cü ildə qızıl medal ilə məzun olmuşdur. 1999-cu ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin müalicə-profilaktika fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1999-2000-ci illərdə M. Topçubaşov adına Eksperimental Cərrahiyyə İnstitutunda cərrahiyyə üzrə internatura keçmişdir. 2001-ci ilin oktyabr ayında Türkiyədə STS imtahanı ilə tibb diplomunu təsdiqlətmişdir. 2002-2003-cü illərdə Hacettepe Universitetinin pediatriya kafedrasında, 2004-2010-cu illərdə isə İstanbul Universitetinin tibb fakültəsinin dermatologiya kafedrasında təhsil almışdır. 2004-cü ildə *"Periorbital egzemalı 311 xəstənin etiolojik faktorlarının dəyərləndirilməsi"* elmi işini müdafiə edərək Dermatologiya Uzmanı adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan alimi, invaziv kardioloq Ülvi Mirzoyev ilə evlidir. 2 övladı var.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

Leyla Mirzoyeva 2001-ci ildə Türkiyədə Tibbdə Uzmanlıq Sınavından (TUS) keçərək Hacettepe Universitetinin Pediatriya kafedrasında çalışmağa başlayıb. Daha sonra fəaliyyətinə ardıcıl olaraq Medeks Hospitalda, Mərkəzi Gömrük Hospitalında, HB Güvən Klinikasında davam edib. Hal-hazırda LM Klinikasında çalışır.

### Elmi fəaliyyəti

Leyla Mirzoyeva Neopren termal sauna şortlarında p-tert-butilfenol formaldehid qatranı və kolofoniumun yaratdığı allergik kontakt dermatit üzrə elmi fəaliyyət göstərmişdir. O, uşaqlarda kondiloma akkuminata üzrə elmi tədqiqat aparmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Haqqımızda". LM clinic (az.). 2023-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-16.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | ResearchGate |
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Musa Musayev.

**Musa Həzi oğlu Musayev** (4 dekabr 1959, Nüvədi, Meğri rayonu) — Milli Məclisin deputatı (2000–2005), Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (2006–2010).

Həyatı
------

Musa Musayev 1959-cu il dekabrın 4-də Zəngəzur mahalının Mehri rayonunun Nüvədi kəndində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur.

S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Fizika fakültəsini bitirmişdir. 1983–1988-ci illərdə Kənd Təsərrüfat Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Yemçilik İnstitutunda elmi işçi, 1988–1994-cü illərdə Elmlər Akademiyasının Nəbatat İnstitutunun Radio-Biologiya bölməsində elmi işçi, 1994–1997-ci illərdə Bakı şəhəri Nəsimi rayonu Özəlləşdirmə İdarəsinin rəisi, 1997–2000-ci illərdə isə Nazirlər Kabineti yanında Dünya bankının Kənd Təsərrüfatının Kreditləşməsi layihəsində rəhbərin müavini vəzifələrində çalışmışdır. 2006-cı ildə Prezident Yaninda Dövlət İdarəçilik Akademiyasını fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1992-ci ilin noyabr ayından Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü, 1992–1994-cü illərde YAP Nəsimi rayon təşkilatının sədri, 1994–1998-ci illərdə YAP Nəsimi rayon təşkilatının sədrin 1-ci müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1999-cu ilin dekabr ayında YAP-ın 1-ci qurultayında Yeni Azərbaycan Partiyası Siyasi Şurasının üzvü seçilmişdir.

2000-ci ildə II çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı seçilmişdir. 2000–2005-ci illərdə NATO Parlament Assambleyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvü olmuşdur. 2006–2010-cu illərdə Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsində çalışmışdır. 2013-cü ildən YAP-ın nəzdində yaradılmış Partiyalararası Əlaqələr və Dialoq Komissiyasının üzvi kimi fəaliyyət göstərir.

Ailəlidir. İki övladı, 2 nəvəsi var.

Alqış Musayevin əmisi oğludur.

İstinadlar
----------
**Abdulla bəy Vəlizadə** (*Məşədi Abış bəy*; 1841, Şuşa, Kaspi vilayəti – 1912, Şuşa) — şair, Baharlı tayfasının nümayəndəsi. Məşədi Əsədulla bəy Vəliyevin oğlu.

Həyatı
------

Abdulla bəy 1841-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Fars və rus dillərini bilmişdir.

Atası Məşədi Əsədulla bəy Hacı Həsənəli bəy oğlu Vəliyev Şuşada tacir kimi tanınmışdır. Anasının adı Əzəd xanımdır. Məhəmmədəli bəy Vəlizadənin kiçik qardaşıdır.

Təhsilini Şuşada alan Abdulla bəy Mir Möhsün Nəvvabın təşkil etdiyi "Məclisi-fəramuşan"ın fəal üzvü olmuş, klassik üslubda şeirlər yazmışdır.

Abdulla bəy Vəlizadə "Məclisi-fəramuşan"ın üzvü olarkən bir neçə şairlə dostluq etmiş, onlarla şeirləşmişdir. O, "Məclisi-fəramuşan"ın üzvü Həsənəli xan Qaradaği, Fatma xanım Kəminə kimi şairlərlə də şeirləşmişdir.

Şuşa şəhərində yaşayan və Abdulla bəy Vəlizadənin müasiri olan Mirzə Xosrov Axundov "Ömürdən səhifələr" (Bakı, 1992) adlı əsərində, 1944-cü ildə Mir Möhsün Nəvvabın xatirəsinə yazdığı "Şuşanın çayı" adlı şeirində Abdulla bəyin adını bir neçə yerdə ehtiramla yad etmişdir. "Poetik məclislər" (Bakı, 1987) kitabına Abdulla bəyin iki qəzəli salınmış, haqqında qısa məlumat verilmişdir.

Abdulla bəy Vəlizadə təxminən 1912-ci ildə Şuşa şəhərində vəfat etmişdir.

Ailəsi
------

Abdulla bəyin Hüseynqulu bəy, Xanlar bəy, Həsənqulu bəy, Abbasqulu bəy, Cabbar bəy, Vəli Vəlizadə adlı 6 oğlu, Sənubər adlı 1 qızı olmuşdur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Baharlı tayfasının şair oğlu[*ölü keçid*]

Mənbə
-----

* **Ənvər Çingizoğlu, Baharlı oymağı, "Soy" dərgisi, 6 (14), Bakı, 2008, səh.22–79.**
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(I kitab. Bakı, 2013)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(Ensiklopedik məlumat kitabı) (II kitab. Bakı, 2013)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Mirzə Vəli bəy ocağı (sələfləri, xələfləri). Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Xanlar xanı Bayram xan (sələfləri, xələfləri). Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Əlişəkər bəy nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Mirzə Vəli bəy və onun nəslinin tanınmış övladları. "Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri" (Doqquzuncu buraxılış). Bakı, 2014
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı), "Baharlı tayfasının şair oğlu". Bütöv Azərbaycan qəzeti,

Həmçinin bax
------------

* Baharlı oymağı
* Vəliyevlər

Yaradıcılığı
------------


***Vikimənbədə*** **Abdulla bəy Vəlizadə** ilə əlaqəli məlumatlar var.