**Liaxvi Qoruğu** ( *gürc.* ლიახვის სახელმწიფო ნაკრძალი ) Sxinvali rayonunun şimal-şərq hissəsindəki Böyük Qafqaz silsiləsinin cənub yamacındakı Şida Kartli, tarixi bölgəsindəki Gürcüstanın Axalgori Bələdiyyəsində qorunan bir ərazidir. .Qoruğun əsas məqsədi ətraf dağlıq ərazidə flora və faunanın qorunmasıdır. Ümumiyyətlə Patara Liaxvi dərəsində bir çox turistik məkan var: etnoloji, quş izləyicisi və botanika.

Tarix
-----

Tarixən bu sahə Şida Kartli, həm də Dvaleti və Samachablo kimi tanınır və sovet dövründə Cənubi Osetiya Muxtar Vilayəti kimi tanınırdı. Liaxvi dərəsində və ətraf ərazilərdəki neolit və eneolit abidələrinə eramızdan əvvəlki dövrlərdə bu ərazidə yaşayan insanlar şahidlik etmişdir. Cava bölgəsində ibtidai insan yaşayış yerlərinin qalıqları qazılmışdır. Bu arxeoloji kəşflər arasında ən məşhuru Ksani dərəsində tapılan *Axalgori xəzinəsidir*. Xəzinə eramızdan əvvəl IV- V əsrlərə aiddir. *Siklop qalalarının* qalıqları bu bölgədə hələ də görünməkdədir. Liaxvi dərəsində və ətrafındakı ərazilərdə bir çox erkən xristian abidələri var, məsələn 5-ci əsrin Nikozi bazilikası, 10-cu əsrdə Leon III  tərəfindən inşa edilmiş Ksani'nin Armazi və Tsirkoli kilsəsi, XII əsrin İkorta kilsəsi , Tiri monastırı və Ksani zadəganlarının Largvisi iqamətgahı, 14-cü əsrə aid qala və qübbəli kilsə və 17-ci əsrin Dzalini qalası. Etnik qarşıdurma və müharibə səbəbindən qoruq uzun müddət baxımsız qaldı. 2009-cu ildə Rusiya Cənubi Osetiya Hökumətinə dəstək verdi ( de-fakto nəzarətdə olan ) qoruma işlərini bərpa etməyə və *Liaxvi Dövlət Qoruğunun* mühafizə olunan ərazilərinin sərhədlərini dəqiqləşdirməyə *çalışdı*, lakin vəsait çatışmazlığı səbəbindən bu plan müvəffəq olmadı. Gürcüstanda yerləşən Cənubi Osetiyanın Müvəqqəti İdarəsi ( de yure nəzarətindəki) Liaxvi Qoruğunun qorunması ilə də məşğuldur .

Coğrafiya
---------

**Liaxvi Qoruğu** Patara Liaxvi çayının yuxarı hissəsində dəniz səviyyəsindən 1200–2300 m hündürlükdə yerləşir və Gnux dərəsi kimi bir sıra dərələri əhatə edir. Əksər hissəsi üçün 6,084 hektar sahə meşə ilə örtülüdür (5,283 hektar), qalan hissəsi alp otlaqları, qayalar və aşınmalardır. Hazırda Beloti kəndi yaxınlığındakı qərb sərhəddində mühafizə rejimi ciddi şəkildə tətbiq edilmir .

Geomorfologiya
--------------

**Liaxvi Qoruğu** landşaftı Yura dövrü, Təbaşir dövrü, üçüncü və dördüncü geoloji dövrlər çöküntülərində ilə formalaşmışdır

Qafqaz dağları, əsasən, Avrasiya plitəsi ilə şimala doğru hərəkət edən ərəb plitəsi ilə tektonik plakanın toqquşması nəticəsində əmələ gəlmişdir. Tetis dənizi bağlandıqda və Ərəbistan lövhəsi İran plitəsi ilə toqquşdu və ona qarşı itələdi və Avrasiya boşqabının İran plakasına doğru yönəldilməsi və son toqquşması nəticəsində İran plitəsi Avrasiya boşqabına qarşı basdı. Bu baş verdikdə, bu hövzədə Yura və Miyosenə qədər toplanmış bütün qayalar Böyük Qafqaz Dağlarını yaratmaq üçün qatlandı. Bu toqquşma, Kiçik Qafqaz dağlarında yüksəlişə və Kaynozoy vulkanik aktivliyinə də səbəb oldu.

**Liaxvi Qoruğu** Mestia-Tianeti uçuş zonasında və Qaqra-Cava uçuş zonasında və Amzara-Mukhuri subzonunun şərq kənarında və Böyük Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında Zaqafqaziya dağlıq çayının mərkəzi qaldırılmış zonalarında yerləşir .

Geoloji xəritəsi sahəsi xüsusiyyətləri Selestin, gips, nikel sulfidin *(milerit)* filit ultra ilə qələvi və ya qələvi torpaq da və listwanite və talk linzalar ilə serpentinites .

İqlim
-----

Qara dənizə yaxınlıq və Qafqaz dağlarının qalxanı bu bölgəni subtropik və kontinental iqlimin sərhədinə qoyur və nəticədə ümumilikdə çox mülayim iqlim yaranır. Yüksəklik böyük rol oynayır, orta hesabla ehtiyatın ən aşağı nöqtəsində ildə 179 şaxtasız gün müşahidə olunur, ən yüksək yüksəkliklərdə isə ildə 112 donuz gün var. Yağıntının çox olması qışda xeyli qar yağması ilə xarakterikdir.

Flora
-----

**Liaxvi Qoruğunun** Qafqaz qarışıq meşələrində palıd bağları, fıstıq bağları, vələs bağları, tozağacı, şabalıd, Betula raddeana, nahamar qarağac ( Ulmus glabra ), sərvlər, alma ağacları, küknar, ağcaqayın, kül, alder, aspen və başqaları var. Patara Liaxvi dərəsindəki ağ şam bağları, daha çox Didi Liaxvi dərəsindədir. Subalpin zonasında meşədə Litvinov ağcaqayın ( Betula litwinowii ) və daha yüksək hündürlükdə məxmər ağcaqayın və subalpin kolları ilə əsasən Qafqaz rhododendronu üstünlük təşkil edir.

Hündür otların əsas növləri: Qafqaz macrophylla, Aconitum nasutum, Aconitum orientalis, Chaerophyllum bulbosum, Ligusticum alatum və həmçinin Robert ətirşahı bu sahədə inkişaf edir.

Fauna
-----

Məməlilər, meşə və alp otlaqlarını bənzər şəkildə gəzən qonur ayı , eyni zamanda çöldonuzu, Qafqaz Qırmızı maralı , Avropa cüyürü , dovşan, Qırmızı tülkü, Boz qurd, lynx, daşlıq dələsi və Avropa şam marten , gəlincik, kirpi, tarla siçanları. Alp otlaqlarında təhlükəli qarapaça görə bilərsiniz. Qonur ayı Gürcüstanın Qırmızı siyahısına daxil edilmişdir.

Patara Liaxvi dərəsində çox sayda quş növü var. Yırtıcı quşlar, nadir berqut, adi sar, qoşak, sərçə, şahin, merlin, Falco tinnunculus və gecə ovçu, adi yapalaqca, dam xarabaçılı və yapalaq ilə təmsil olunur. Ağacdələnlərin bir neçə növü meşə də yaşayır və Gray wagtails və Cinclidae çay bankları gəzir. Burada da çox sayda kiçik quş yaşayır: qaranquş, Avropa qızılbalığı, birəbittən, qara qaratoyuq, qarğa, ağdöş qaratoyuq, Qafqaz tetrası, Qafqaz uları dağ bildirçini.

Qoruq çayları Gürcüstanın Qırmızı siyahısına daxil olan qızılxallı kumja (*lat.* Salmo trutta fario) boldur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Gürcüstandakı münaqişə ilə bağlı müstəqil beynəlxalq fakt araşdırma missiyası. Hesabat" (PDF). 2018-11-30 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-10-27.
2. 1 2 3  "Liaxvi mühafizə olunan ərazisi". 2019-10-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-27.
3. ↑  "Gürcüstanın Milli Xəzinədarlığı". 2019-10-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-27.
4. ↑  "Mədəni İrsin Qorunması". 2017-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-27.
5. ↑  "Gürcüstan Pravoslav Kilsəsi. Konrad-Adenauer-Stiftung". 2019-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-27.
6. ↑  "Liaxvi Dövlət Təbiət Qoruğu". 2019-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-27.
7. ↑  "Qafqaz Snowcock. Tetraogallus caucasicus - Qafqazın Tétraogalle". 2019-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-27.

Həmçinin bax
------------

* Böyük Liaxvi çayı