recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Oliver Kromvel** (*ing.* Oliver Cromwell; 25 aprel (5 may) 1599[…] – 3 (13) sentyabr 1658[…], Vestminster[d], Böyük London regionu[d] və ya Vestminster borosu, İngiltərə Respublikası) — İngiltərə burjua inqilabının başçısı. 1643-1650-ci illərdə Parlament ordusunun general-leytenantı. 1650-1653-ci illərdə Lord-General, 1653-1658-ci illərdə İngiltərənin, İrlandiyanın və Şotlandiyanın Lord-Protektoru. 3 sentyabr 1658-ci ildə malyariyadan və ya zəhərlənmədən həlak olub. Ölümündən sonra qəbirindən çıxarılaraq asılıb daha sonra isə şaqqalanıb (İngiltərədə vətən xainləri üçün nəzərdə tutulmuş cəza).

Bioqrafiya
----------

Oliver Kromvel 1599-cı ildə Kembricdə mülkədar Puritan ailəsində doğulub. Xatinqdondakı məktəbdə təhsil alır, 1616-1617-ci illərdə Sidney Sasseksa kollecində təhsilin davam etdirir.

Vətəndaş müharibəsindən qabaq Oliver Kromvel adi Skvayr-Mülkədar idi. Hüquq fakultəsini tərk edəndən sonra Mülkədar qızı ilə evlənməyə məcbur oldu.

Hərbi karyera
-------------

Həmçinin bax: İngiltərə burjua inqilabı
Oliver Kromvel Kral Karl I-nin cəsədinin üstündə
Vətəndaş müharibəsinin başlanğıcında Kromvel 60 atlıdan ibarət dəstənin kapitanı idi.

Kromvelin sərkərdəlik bacarığı Marston-Mur döyüşündə (1644) bəlli oldu. Kromverlin ordusu dalbadal kralın tərəfdaşları üzərində qələbələr qazanırdı. Kromvelin ordusu I Karlın ordusu üzərində qələbə qazanaraq Vətəndaş müharibəsini bitirir.

Oliver Kromvel lazimi hüquqlar qazanandan sonra parlamentin yuxarı palatasını ləğv edir və dostları hərbi-protestantlardan ibarət yeni heyət yaradır.

Oliver Kromvel hakimiyyətə gələndən sonra yeni qanunlar qəbul edir:

* Orduda duellərə qadağa qoyulur.
* Vətəndaş nikahlarının hüquqi statusu.
* Bütün kral əmlakı dövlətin xəzinəsinə köçürülür.

Kromvel Generalissimus titulu alır daha sonra isə hakimiyyəti tam olaraq əlinə keçirəndən sonra yeni titul (Lord-Protektor) alır.

Kromvel və onun ordusu azadlıq uğrunda qanlı döyüşlərdən keçərək hakimiyyəti əlinə alandan sonra azadlığın yerinə diktatura yaradır. Kromvel güc istifadə edərək İrlandiyada və Şotlandiyada üsyanı dayandırır. 3 sentyabr 1650-ci ildə Danbara döyüşündə Kromvelin ordusundan sayca iki dəfə böyük olan Şotlandiya ordusu Kromvelə məğlub olur. Daha sonra isə ölkəni 12 qubernatorluğa bölür.

Ölümü
-----

Oliver Kromvel 3 sentyabr 1658-ci ildə ölür. Kromvelin ölümündən sonra yeni Lord Protektor onun böyük oğlu Riçard Kromvel olur. Riçard Kromvelin hakimiyyəti zamanında ölkədə xaos yaranır və Zadəganlar Riçard Kromvelin yerinə taxta I Karlın oğlu II Karlı gətirirlər. Bundan sonra isə Oliver Kromvelin cəsədi qəbrindən çıxarılır, asılır və şaqqalanır (İngiltərədə vətən xainləri üçün nəzərdə tutulmuş cəza)

Mənbə
-----

* Т. А. Pavlova "Kromvel"
* *Volskiy St.* Kromvel — 1934 il — 304 səhifə
* Barq М. А. Kromvel və onun zamanı


1. 1 2 3  .
2. ↑  .
3. ↑  .
**Yamansu** (çeç. Ястий, qum. Ямансув) — Çeçenistanın Naji-Yurt rayonu və Dağıstanın Novolak, Xasavyurd rayonları ərazisindən keçən Rusiyada çay. Çayın uzunluğu 75 km-dir. Su hövzəsinin sahəsi 318 km²-dir. Çayın yamacı 15.1 m/km-dir.

Adlanması
---------

Qumuq dilindən tərcümədə "yaman su" "pis,çirkli su" deməkdir. Çayın suyu yüksək miqdarda sulfat və xlor duzları olan sulfit sinfinə aiddir, buna görə də çayın suyundan gündəlik məişətdə içmək üçün istifadə edilmir. Ancaq XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinin səhifələrində bu haqda yazılmışdı:

> Çay adını fırtınalı daşqınlar zamanı hərəkəti qeyri-mümkün olduğu üçün "pis çay, yaman çay" olaraq almışdır..
> 
>

Coğrafiyası
-----------

Çayın mənbəyinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1160 m yüksəklikdədir. Planivuk silsiləsinin şimal-qərb yamacından mənbəyini götürür və oradan 62 km məsafədə Novosel kəndi yaxınlığında sağ sahildən Aksay çayına tökülür. Çayın mənsəbinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 25 m yüksəklikdədir.

Hidrologiyası
-------------

Yamansu çayı ilin isti hissəsində daşqın rejimi olan və qış mövsümündə aşağı olan çaylar tipinə aiddir. Çayın əsas qidalanma mənbəyi dağlarda əriyən buzlaqlar və yağışdır. Mart -aprel aylarında daşqınlar əsasən ərimiş buzlaqların suyunun hesabına, ilin qalan hissəsində isə yağışlar nəticəsində yaranır. Şayda orta illik axıntı - 0.64 m³ / s, maksimum - 240 m³ / s (1989). Suyun orta bulanıqlığı 8000 q / m³, maksimum 53000 q / m³ -dir.

Qolları
-------

Çayın əhəmiyyətli bilinən qolları yoxdur.

Çayın öyrənilməsi
-----------------

Çayın 1992-ci ilə qədər öyrənilməsi Yarmarkın 2-ci hidroloji stansiyasında aparılırdı. Daha əvvəl müşahidələr QP patrul Bataşevski və Yevqenyevka kəndlərindəki hidroloji stansiyalarda da aparılıb.

Su qeydiyyatı məlumatları
-------------------------

Rusiyanın dövlət su reyestrinin məlumatlarına görə, Qərbi Xəzər hövzəsi rayonuna, Çirkeyski Su Elektrik Kompleksindən girişinə qədər Sulak çayının su idarəetmə hissəsinə qədər əraziyə çayın hövzəsi daxil deyil. Çayın çay hövzəsi - Terek şayına daxildir. Obyektin kodu - 07030000212109300000222-dir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006.
2. ↑  *Тесаев З. А.* Чеченская «география» XV века, составленная по данным ученого-богослова и путешественника Аздина Вазара. Грозный: «АО ИПК «Грозненский рабочий». 2018. 40.
3. ↑  Кумыкско-русский словарь под редакцией Б. Г. Бамматова, Г. М. Оразаева. — Махачкала: ИЯЛИ ДНЦ РАН, 2013 г. — 523 с. — ISBN 978-5-91431-086-5
4. 1 2 3  Яман-су : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
5. ↑  Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан
6. ↑   Яман-су // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Yamazaki Sokan** (山崎宗鑑?, 1465, Omi əyaləti[d], Tosando[d] – 1553, Kanonci[d], Kaqava prefekturası) – yapon renqa və haykay şairi. **Norişiqe Şina** əsl adıdır. Ən qədim haykay antologiyasını tərtib etdiyi üçün "haykunun atası" hesab olunur.

Həyatı
------

Yamazaki Sokanın həyatı haqqında məlumatlar azdır. O, Omi əyalətində doğulmuş və şoqun Aşikaqa Yoşihisanın samurayı olmuşdur. Yoşihisanın ölümündən sonra İkkyunun Zen doktrinalarını öyrənmək üçün Kiotoya köçərək 1489-cu ildə buddist keşişi olmuşdur. Bəzi rəvayətlər onu səfil və dəli adam kimi təqdim etsə də, tarixi faktlara əsasən poeziya müəllimliyi edərək və kalliqrafiya ilə məşğul olaraq pul qazanmışdır.

Ədəbi fəaliyyəti
----------------

Sokan ən çox *"İnu tsukuba şu"* adlı haykay antologiyasına görə tanınır. O, bu əsərə özünün və başqalarının haykaylarını daxil etmişdir. Antologiya 1540-cı illərdə tərtib edilsə də, 1615-ci ildə nəşr olunmuşdur. Bunun səbəbi Sokanın əsəri sadəcə tələbələri üçün tərtib etməsi, digər səbəbi isə haykaylarının kobud təbiəti idi. Sokan bu əsərə görə "haykunun atası" titulunu qazanmışdır.

Əsər XVII əsrin haykay şairlərinə, xüsusilə, Danrin məktəbinə təsir göstərmişdir. Bir çox haykay şairi onun üslubunu təqlid etməyə çalışmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Kodansha Encyclopedia of Japan
2. 1 2 3  The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who
3. 1 2 3 4 5 6  Yamazaki Sokan *Encyclopædia Britannica Online* ensiklopediyasında

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VIII cild (Temp–Z). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 313. ISBN 0-87011-628-2. İstifadə tarixi: 17 noyabr 2022.
* The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who (ingiliscə) (II). Tokio: Rengo Press. 1961. səh. 1894. İstifadə tarixi: 17 noyabr 2022.
**Qırqovullar** (*lat.* Phasianidae) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin toyuqkimilər dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Fəsiləyə aid növlər geniş yayılmışdır. Bir neçə daha kiçik müstəqil yarımfəsilələrə bölünür.

Buna qohum olan tetrakimilər fəsiləsindən fərqli olaraq, qırqovulkimilərin pəncə lüləsi çılpaqdır. Dimdiyi möhkəm olub üst hissəsi aşağıya doğru bir az əyri, qanadı qısa və enlidir. Erkəkləri iri, ayağında mahmız və çoxunun rəngi əlvan olur. Fəsiləyə 50-dən artıq cins və 180-ə yaxın növ aiddir. Avropa, Asiya, Amerika (soyuq qurşaqlar müstəsna olmaqla) və Afrikada vardır. Azərbaycanda 7 növü — bildirçin, xınalı kəklik, turac, Qafqaz uları, Xəzər uları (fır kəklik), boz kəklik (çil) və qırqovul yayılmışdır. Tarla, çöl və çəmənlərdə, meşə, göl ətrafı və qamışlıqlarda, dağlarda, qayalıqlarda yaşayır. 6-20 yumurta qoyur. Giləmeyvə, toxum, bitki, cücülər və onurğasız heyvanlarla qidalanır. Kənd təsərrüfatına xeyir verir. Qiymətli ov quşlarıdır. Bəzi növləri ev quşlarının əcdadları hesab olunur. Tovuz quşu əhliləşdirilmiş, qırqovul ovçuluq təsərrüfatlarında saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2005.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q26375
* Wikispecies: Phasianidae
* ADW: Phasianidae
* AFD: Phasianidae
* BOLD: 950
* EoL: 7591
* EPPO: 1PHSNF
* Fauna Europaea: 10705
* Fauna Europaea (new): ab5758d5-fa20-4f80-ad0f-8fb2bd8b4463
* Fossilworks: 39340
* GBIF: 9331
* iNaturalist: 574
* IRMNG: 104695
* ITIS: 175861
* NBN: NBNSYS0000160675
* NCBI: 9005
* NZOR: ec6e52ab-5751-40c2-9674-724ed3e29dc3
* Plazi: 880F1003-A272-FF9A-FF23-39E2FE2DF93E
* WoRMS: 1461449

 |
Günəşin görünən spektrindəki udma xətləri ilə müqayisədə (sağda) uzaq qalaktikaların superklasterinin görünən spektrində udma xətləri (solda). Oxlar qırmızıya sürüşməni göstərir. Dalğa uzunluğu qırmızıya və ondan uzağa doğru artır (tezlik azalır).
**Qırmızıya sürüşmə** — elektromaqnit şüalanmasının tezliyinin azalması, Dopler effektinin təzahür formalarından biri. Spektrin görünən hissəsindəki xətlərin spektrin qırmızı ucuna doğru sürüşməsi. Başqa tezlikli, məsələn radiotezlikli şüalanmalarda da müşahidə olunur.

Qırmızıya sürüşmə termini kosmoloji qırmızıya sürüşmə və qravitasiya qırmızıya sürüşməsi mənasında işlədilir.

Kosmoloji qırmızıya sürüşmə bizdən çox uzaq olan mənbələrin (qalaktikalar, kvazarlar və s.) şüalanma tezliyinin azalmasıdır. İlk dəfə 1914-cü ildə müşahidə edilmişdir. Qırmızıya sürüşmə bir neçə qalaktika istisna olmaqla (bunlarda şüalanmanın tezliyi artır, mavi və ya bənovşəyi yerdəyişmə baş verir) bütün qalaktikalarda müşahidə olunur və onun qiyməti bütün tezliklər üçün qalaktikanın müşahidə edildiyi istiqamətdən asılı deyil. Qırmızıya sürüşmə spektr xəttinin tezliyinin nisbi dəyişməsi (*z*) ilə xarakterizə olunur və qalaktikaya qədər məsafə ilə düz mütənasibidir:

**Δ*z*=Δλ */* λ =*Hr / c*** (Habbl qanunu).
Burada, *r* – qalaktikaya qədər məsafə, *c* – işıq sürəti, *H* – Habbl sabitidir (kainatın genişlənmə sürətini xarakterizə edir, ilk yaxınlaşmada istiqamətdən asılı deyil). Qalaktikanın spektrindəki qırmızıya sürüşməni ölçərək Habbl qanununa əsasən həmin qalaktikaya qədər məsafəni təyin etmək olur.

Qravitasiya qırmızıya sürüşməsi qravitasiya sahəsində yayılan şüalanmanın tezliyinin azalmasıdır. Şüalanma cazibə qüvvələrinə əks istiqamətdə yayıldıqda (zamanın gedişi yavaşlayır) onun tezliyi azalır, cazibə qüvvələri istiqamətində yayıldıqda (zamanın gedişi sürətlənir) isə artır. Qravitasiya qırmızıya sürüşməsini ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə əsasən 1911-ci ildə Albert Eynşteyn irəli sürmüşdür (Eynşteyn effekti). Qravitasiya qırmızıya sürüşməsi Günəşin, sonra isə başqa ulduzların (məs. ağ cırtdanların) şüalanmasında müşahidə edilmişdir. Bəzi hallarda (məs. qravitasiya kollapsında) hər iki qırmızıya sürüşmə yekun effekt şəklində müşahidə oluna bilir.

İstinad siyahısı
----------------

1. ↑  See Feynman, Leighton and Sands (1989) or any introductory undergraduate (and many high school) physics textbooks. See Taylor (1992) for a relativistic discussion.
2. ↑  See Binney and Merrifeld (1998), Carroll and Ostlie (1996), Kutner (2003) for applications in astronomy.

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Qırmızıya sürüşmə*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Dərbənd döyüşü** — 1751-ci ildə II İrakli komandanlığı altında olan gürcü ordusu ilə Qirbulaq kəndi yaxınlığında Azad Xan ordusu arasında gedən döyüşdür. Döyüş Azad Xanın üstünlüyü ilə başlasa da, II. Erekle'nin uğurlu rəhbərliyi ilə gürcülər düşməni məğlub etdilər.

Döyüş öncəsi vəziyyət
---------------------

Təbriz xanı Azad-Xan Əfqan, Nadir şahın dövründə vətənindən uzaq olan Qərbi İrana çatmışdı. Nadir şahın ölümündən sonra müstəqil bir xana çevrilir və eyni zamanda hökmranlığını genişləndirmək üçün İran taxtına can atır. Gürcülərin Hacı Çələbi xana məğlubiyyətindən istifadə edərək, Gürcüstan tərəfindən azad edilmiş Məhəmməd xanı ordusunun başına təyin edir və İrəvanın mühasirəyə alınmasını əmr edir. II İrakli tez bir zamanda kiçik bir ordu toplayır və İrəvanın mühasirəsini yarmaq üçün hərəkətə keçir. Bunu eşidən Azad Xan artıq müharibə vəziyyətində olan şəhərin mühasirəsini qaldırır. Papua Orbelianiyə görə:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| İrəvan şəhəri kimsəsiz idi. Dağılan şəhərdə biçin aparan belə yox idi. İrəvan qalası və Eçmiadzin Katedrali istisna olmaqla, sağ qalan tikililər yox idi. | "|

II İrakli əsgərlərinə şəhərdəki aclıqla mübarizə üçün Qirxbulaq kəndi yaxınlığındakı dar keçiddə məhsul yığmağı və müdafiə istehkamları qurmağı əmr etdi. Bu vaxt Azad Xan 18 minlik ordu toplaya bilir. 28 iyul 1751-ci ildə o, İraklinin qurduğu müdafiə xəttinə hücum edir.

Döyüş
-----

Döyüş Azad Xanın üstünlüyü ilə başlayır, çünki düşmən gürcü sol cinahını geri otuzdurmağı bacarır. II İrakli atlılarına eniş etməyi və tüfəngçilərinə siqnal verməyincə atəş etməmələrini əmr edir ki, dar keçiddən daha yaxşı keçsinlər. Gürcülər mühasirəyə düşdükləri təsəvvürü yaratdılar. Bu zaman II İrakli Azad Xanın ordusunun mərkəzinə hərtərəfli hücum əmri verdi və ilk atəşdə Məhəmməd Xan qəfil öldürüldü. Düşmən ordusunun qarışıqlığından istifadə edən gürcülər şiddətli bir əks hücumla mühasirəni pozdular. II İrakli adamlarına qaçan düşməni izləməyi əmr etdi. Gürcüstan ordusu düşməni 30 kilometr məsafədə təqib etdi, yol boyu çoxlarını öldürdü və əsir götürdü.

Döyüş sonrası
-------------

Qirbuladakı qələbənin əks-sədası bütün qonşu Qafqaz xanlıqlarında eşidildi. Azad Xan Gürcüstan dövlətinə münasibətdə sülhsevər siyasət yürüdür. II İrakli indi Hacı Çələbi xanla əvvəlki döyüşün itkilərinə diqqət yetirməklə yanaşı, Dağıstan tayfalarının basqınlarının qarşısını ala və qeyri-sabit daxili siyasətə son qoymaqla maraqlana bilərdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Georgian Military Leaders: Heraclius the Second* Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine, L. Umikashvili, May–June, 2010
2. ↑  Prof. N. Javakhishvili, *Ossetians Under the Georgian Flag*, Warsaw, 2013
3. ↑  Orbeliani, Papuna. *Stories of Kartli*, Tbilisi, 1857.
4. 1 2  Miqiashvili, Lela. *Military Politics of Heralius the Second*, Ivane Javakhishvili History and Ethnology Institute, Tbilisi, 2008, pg 22.
5. 1 2  S. Khantadze, *Georgian Soviet Enciclopedia*, Part X, pg. 653, Tbilisi, 1986.
**Uzunsov zirinc** (*lat.* Berberis oblonga) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbiətdə növün arealı Tyan-Şyan və Pamir-Alay dağlarını əhatə edir. Qırğızıstanın Çatkal rayonunda təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2,5 m-dək olan budaqlı koldur. Cavan budaqları qonur, qocaları boz olur. Yarpaqları tərs yumurtavarı, uzunsov və ya ellipsvarı, uzunluğu 6 sm-dək, küt, saplaqlı, kənarları bütöv və ya bir az dişli, üstü bozumtul-yaşıl, alt tərəfi göyümtüldür. İynələri sadə və ya 3 yerə bölünmüş, uzunluğu 15 mm-dəkdir. Çiçəklərin diametri 1 sm-dək, şaxələnmiş süpürgəvarı salxımlarda, əsasən 10-20 ədəd, bəzən çoxdur. Çiçək saplaqlarının uzunluğu 8 mm-dəkdir. Yumurtalığı uzunsov, 1-3 yumurtacıqlıdır. Giləmeyvələri qara, göyümtül çalarlı, uzunsov-ellipsvari, uzunluğu 1 sm-dək, eni 6 mm-dən çox deyil. Toxumu əsasən birdir.

Ekologiyası
-----------

Meşə-çöl zolağında quru, cənub yamaclarında və subalp zolağında günəşli, yarımkölgəli ərazilərdə bitir. Torpağa tələbkar olmayıb çayətrafı ərazilərdə yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuşdur.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində, canlı bordürlərin salınmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Berberis oblonga* | 
* Wikidata: Q4077997
* Wikispecies: Berberis oblonga
* EPPO: BEBOB
* GBIF: 3981005
* GRIN: 6927
* IPNI: 106944-1
* NCBI: 2602253
* Plant List: kew-2674217
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:106944-1
* Tropicos: 100297637
* WFO: wfo-0000563611

 |
| *Berberis heteropoda var. oblonga* | 
* Wikidata: Q38527774
* GBIF: 6712021
* GRIN: 6874
* IPNI: 60459084-2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60459084-2
* Tropicos: 100297534
* WFO: wfo-0000563268

 |
Vətəni Himalay dağıdır. Kanar şamına yaxınsır və qozaların uzunsov olması ilə ondan fərqlənir. Hündürlüyü 25 m olan dekorativ ağacdır. Gövdəsi boz rəngli, qalın və çat-çat olmuş qabıq ilə örtülüdür. İynəyarpaqları açıq-yaşıldır, 25-27 sm uzunluğunda at yalına bənzər olub, aşağıya doğru sallanır. Çətiri yığcam ellipsvarıdır. Qozaların uzunluğu 18 sm-dir. Kanar şamından qozaların qabığının uzunsov qalxanalrı ilə fərqlənir. Azərbaycan da Mərdəkan dendrarisində introduksiya edilmişdir. Burada iri qozalar əmələ gətirir, lakin toxum tam yetişmir. Tezböyüyən, işıq və rütubətsevən şamdır. Torpağa az tələbkar, quraqlığa davamlıdır, olduqca zəif boy atır.
Çox quraqlıq dövrdə iynəyarpaqlarının yarısını tökür. Uzunyarpaq şam qruplarda və tək əkildikdə çox dekorativ görünür. Uzunyarpaq şamdan alınan skipidardan, təbabətdə revmatizm, artrit, sinir xəstəliklərində istifadə edilir. O həmçinin soyuqdəyməyə qarşı istifadə olunan ağrıkəsici məlhəm və lasyonların tərkibinə də daxildir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

Mənbə
-----

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.
Hündürlüyü 12 m olan ağac və ya koldur.Yarpaqlarının uzunluğu 15-30 mm olub, iynəşəkillidir, yarpaqları üç-üç yerləşir, dağınıqdır, bərk və uzundur, küt çıxıntıları vardır. Qozaları tək-tək, qısa qoltuq ayaqcıqları üzərində yerləşib, kürəşəkilli, ovalşəkilli və ya ellipsşəkillidir, yarpaqlardan 2-3 dəfə qısadır, diametri 8-9 mm, qara, qaramtıl-göy və ya qaramtıl-bənövşəyi rəngdə olub, üzərində zəif göyümtül ləkə vardır. Yarpaqlarının uzunluğu 16-20 mm, yarpağının ucuna qədər çatan küt tillidir. Pulcuqları 3-6 ədəd olur, ucu geriyə qatlanmışdır. Toxumları 3, az-az hallarda 1-2 ədəddir, ovalşəkilli, uzunsov, küt uclu, üçüzlüdür, təpə hissələri kütləşmiş, qonurumtul rəngdədir. Toxumla çoxalır.

Azərbaycanın endemik növüdür. Böyük və Kiçik Qafqazda, Talışda, Türyançay Dövlət Qoruğu ərazisində, Naxçıvan MR-in dağlıq rayonlarında, Qobustanda, quraq qayalıqlarda, kolluqlarda və meşələrdə bitir. Abşeronda yaşıllaşdırmada istifadə edilir. Oduncağı xoşagələn, spesifik qoxulu olub, möhkəmdir, bərk, sıx, az elastiklidir xırda təbəqəli olub, nüvəsi qırmızımtıl-sarı və ya boz-qəhvəyidir.

Meyvələrindən xüsusi dadı və ətri olan likörlər, pivə və şərab hazırlanır, ət xörəklərinin və şorabaların hazırlanmasında ədviyyat kimi istifadə olunur, boyaq bitkisi kimi işlədilir.

Təbabətdə bu ardıc növünün meyvələri sidikqovucu və ağrıkəsici, habelə qidanın yaxşı həzm olunması üçün dərman kimi işlədilir. Meyvələrinin və iynəyarpaqlarının tərkibində efir yağı vardır. Sənayedə taxta qutuları, şərab küplərini yumaq və təmizləmək üçün işlədilir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Деревья и кустарники СССР. т.3.1954;
* Флора Азербайджана. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996;
* Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* Azərbaycan dendraflorası. I cild. Bakı: Elm, 2011, 312 səh.
**"İstiqlal Bəyannaməsi"** — 65 × 50 sm ölçüdə kağız vərəqi olan bədii əsər və akvarel, naxışlar və mənzərələrdən ibarət kompozisiya. Bütün kompozisiyanın mərkəzində olan fotokopiya 28 may 1918-ci ildə imzalanan Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsinin bir nüsxəsidir. Kompozisiyanın müəllifi XX əsrin birinci yarısının azərbaycanlı rəssamı Əzim Əzimzadədir. Əsər Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində saxlanılır.

Təsviri
-------

Əsər Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Sənədli Qaynaqlar Fondundan materialların öyrənilməsi zamanı aşkar edilmişdir.

Fotokopiya nazik ağ bir çərçivədədir və romblar, üçbucaqlar şəklində xalça elementinin stilizə edilmiş təsviri, habelə dekorativ şəkildə kəsilmiş çox rəngli həndəsi formalar olan təkrarlanan naxışlarla perimetrin ətrafında düzəldilmişdir. Kompozisiyanın sağ kənarı iki şəkil olan şaquli bir zolaqdır: yuxarı hissəsində qayaya bənzər bir fonda xalçanın təsviri var. Bu xalça heç bir Azərbaycan xalçasının məktəbinə aid deyil, çünki oradakı Azərbaycan xalçalarının müxtəlif elementlərinin birləşməsi ixtiyarsızdır.

Xalçanın altından Bakı yaxınlığındakı Surahani kəndindəki XVII əsr Atəşgah məbədi təsvir edilmişdir. Kompozisiyanın aşağı kənarında geniş bir üfüqi zolaq şəklində Bakı buxtasının təsviri yerləşdirilmişdir: solda neft qurğuları olan şəhər, gəmiləri olan Xəzər dənizinin təsviri sağ tərəfdə, arxa planda Böyük Zirə adası görünür.

Kompozisiya alt sağdan təmizləndikdən sonra tədqiqatçılar XX əsrin birinci yarısının azərbaycanlı rəssamı Əzim Əzimzadəyə məxsus bir avtoqraf da aşkar etmişlər.

Xarici keçidlər
---------------

* Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində İstiqlal Bəyannaməsi ilə bağlı unikal eksponat Arxivləşdirilib 2016-03-09 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Декларация Независимости в живописном произведении Arxivləşdirilib 2021-08-31 at the Wayback Machine // İRS : журнал. — 2014. — № 2 (68). — С. 40–41.
**Pataqoniya arxipelaqı** (*isp.* Archipiélago de Patagonia) — Cənubi Amerikanın Sakit Okean sahillərində, Çilinin cənub-qərbində bir sıra adalar qrupunu və minlərlə kiçik ada və qayaları özündə birləşdirən arxipelaq.

Coğrafiyası
-----------

Adalar materik məşəllidir. Buradan Sahil Andları keçir. Sahilləri fiordlarla parçalanıb. Bütünlüklə dağlıq relyefə malikdir. Ən hündür nöqtəsi 1341 metr təşkil edir (Santa-İnes a.)

Qrupa aşağıdakı arxipelaqlar daxildir:

* Çiloe arxipelaqı (Archipiélago de Chiloé)
* Quaitekas arxipelaqı (Guaitecas Archipelago)
* Çonos arxipelaqı (Chonos Archipelago)
* Quayaneko arxipelaqı (Guayaneco Archipelago)
* Kampana arxipelaqı (Campana Archipelago)
* Marde-de-Dios arxipelaqı (Archipiélago Madre de Dios)
* Karaleva Adelaida arxipelaqı (Queen Adelaide Archipelago)

Ən iri adaları: Çiloe, Vellinqton (ada), Santa-İnes, Maqdalena, Littl Vellinqton, Kampana, Madre-de-Dios. Ən əsas limanı və şəhəri Çiloe adasında yerləşən Ankuddur.

İqlimi okeanın təsirinə məruz qaldığından rütubətlidir. İl ərzində 3000 mm yağıntı düşür. Bu xüsusiyyət onu dünyanın ən rütubətli ərazilərdən biridir. Orta aylıq temperatur +3°S, +7°S - +9°S, +14°S arasında dəyişir.

Adalarda qarışıq meşələrə rast gəlinir. Şimalda həmişə yaşıl bitkilər, cənubda isə yarpağını tökən bitkilərdən təşkil olunmuş meşələrdən ibarətdir. Arxipelaqın ərazisində Ernan-do-Maqalyanes milli parkı yerləşir.

Mənbə
-----

* Pataqoniya arxipelaqı
**Pataqoniya** — Cənubi Amerikanın cənubunda bir bölgə. Argentina və Çili ərazilərində yerləşir.

Tarixi
------

Coğrafiyası
-----------

Bitki aləmi
-----------

Mütəxəssislər Cənubi Amerika meşələrində dizel yanacağı istehsal edən ağac göbələyi tapıblar. "The Daily Telegraph" qəzetinin verdiyi məlumata görə, bununla da avtomobil yanacağını təbii yolla sintez edən bioloji orqanizm aşkar edilib.

"Gliocladium roseum" adlı göbələk Pataqoniya cəngəlliklərində bəzi tropik ağacların gövdəsində yaşayır. O, həyat fəaliyyəti zamanı tərkibinə görə ənənəvi dizel yanacağından fərqlənməyən karbohidrogen istehsal edir. Belə "yaşıl" yanacağı birbaşa avtomobilin yanacaq çəninə doldurmaq mümkündür. Montana Dövlət universitetinin aparıcı bioloqu Qeri Strobel bildirir ki, bu, belə bir maddə istehsal edən yeganə canlıdır.

Qəzet qeyd edir ki, amerikalı alimlər ağacdan avtomobil yanacağı almaq üçün texnologiyanın yaradılması üzərində işə başlayıblar.

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Catholic (1997—…) · Universalis |
| Normativ yoxlama | LCCN: sh85098624 · NDL: 00569071 · NKC: ge130376 · VIAF: 158582259 · WorldCat VIAF: 158582259 |


Vikianbarda ***Pataqoniya*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Marketmeyker** (*ing.* Market maker — bazar yaradıcısı) — broker / diler firması satışlarını təşkil etmək üçün müəyyən emitentin qiymətli kağızlarını almaq və hesablarında saxlamaq riskini öz üzərinə götürür. Marketmeykerlər birjada və birjadan kənar bazarda əməliyyatların birbaşa iştirakçıları kimi çıxış edirlər. New York Fond Birjasında market-meykerlərə "mütəxəssislər" deyilir. Tipik olaraq marketmeykerlər hər iki tərəfdə - həm satıcılar, həm də alıcılarda fəaliyyət göstərirlər. Tipik olaraq, bir bazar istehsalçısı müştərilərinin hər birinə ən azı 1000 səhm satmaq məcburiyyətindədir (bazar istehsalçısı üçün təxminən 20-30). Əməliyyatlar telefon və ya İnternet üzərindən həyata keçirilir və saniyə çəkir.

Birjada bir bazar istehsalçısı, məsələn, birja ilə razılaşma əsasında, müəyyən bir müddətə (məsələn, ticarət vaxtının ən azı 90% -i) tutmağı öhdəsinə götürdüyü bir broker firması ola bilər (alış-satış qiymətləri arasındakı fərqlə eyni vaxtda sifariş verin). razılaşdırılmış məbləğdən çox deyil, bunun üçün mübadilə bazar istehsalçısına, məsələn, komissiya ödəməsi üçün müəyyən üstünlüklər verir.

Reuters məlumatlarına görə 2007-ci ildə valyuta bazarında dövriyyə baxımından ən böyük treyderlərin məlumatları:

1. Deutsche Bank — 19,30 %
2. UBS — 14,85 %
3. Citi — 9,00 %
4. Royal Bank of Scotland — 8,90 %
5. Barclays Capital — 8,80 %
6. Bank of America — 5,29 %
7. HSBC — 4,36 %
8. Goldman Sachs — 4,14 %
9. JP Morgan — 3,33 %
10. Morgan Stanley — 2,86 %

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine Top currency traders in 2007, table 13.1 page 114 of ISBN 9781137275127

Xarici keçidlər
---------------

* Market Maker // US SEC  (ing.)
* Market maker Arxivləşdirilib 2006-07-08 at the Wayback Machine InverstorWords, WebFinance  (ing.)
* 
* *Matt Levine.* "Market-Making Is Making Markets" (ingilis). Bloomberg View. DEC 13, 2013. İstifadə tarixi: 2015-01-03.
**Corc Beyli Sensom** (*ing.* George Bailey Sansom; 28 noyabr 1883, London – 8 mart 1965, Tuson, Arizona) – Britaniya diplomatı, tarixçisi və yaponşünası.

Həyatı
------

Corc Beyli Sensom 1883-cü ildə İngiltərənin London şəhərində doğulmuşdur. Gissen və Marburq universitetlərindən məzun olmuş, 19 yaşında Britaniya konsulluğunda işləməyə başlamışdır. 1904-cü ildə tələbə tərcüməçi kimi Yaponiyanın Naqasaki şəhərinə göndərilmiş və onun Yaponiya karyerası başlamışdır.

Sensomun Yaponiya illəri həm diplomat, həm də yaponşünas kimi keçmişdir. O, Yaponiya cəmiyyəti və hökuməti ilə yaxşı əlaqələr qurmuş, eləcə də, 1920 və 1930-cu illərdə Yaponiyanın dil, mədəniyyət və tarixini öyrənən əsas Qərb mütəxəssislərindən biri olmuşdur.

Sensom 1935-ci ildə cəngavər elan olunmuşdur. 1942-ci ildə Britaniyanın Vaşinqton səfirliyində işləmiş, 1946–1947-ci illərdə isə Vaşinqtonda fəaliyyət göstərən Uzaq Şərq Komissiyasında fəaliyyət göstərmişdir. 1947-ci ildə Kolumbiya Universitetinin Şərqi Asiya İnstitutunun birinci direktoru olmuşdur. Postmüharibə dövründə ABŞ-nin akademik dünyasında Yaponiyada təhsil və yaponşünaslıq təlimlərinə yaranan təlabatda vacib rol oynamışdır. 1954-cü ilə qədər Kolumbiya Universitetində qalmışdır.

Əsərləri
--------

1928-ci ildə "Yapon dilinin tarixi qrammatikası", 1931-ci ildə isə "Yaponiya: Qısa mədəni tarix" adlı əsəri nəşr olunmuşdur. Adıçəkilən son kitab dərslik kimi istifadə olunmuş, Sensomu alim və yazıçı kimi məşhurlaşdırmışdır. Əsər Yaponiya haqqında Qərb ədəbiyyatının klassiklərindən biri hesab olunur.

1951-ci ildə "Qərb dünyası və Yaponiya" əsərini yazmışdır. Bu əsər Yaponiya ilə Qərbin XVI əsrin ikinci yarısından XIX əsrin sonlarına qədər münasibətlərindən bəhs edir. 1958–1963-cü illərdə "Yaponiya tarixi" adlı üçcildlik əsəri nəşr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  The Fine Art Archive. 2003.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Kodansha Encyclopedia of Japan
4. 1 2  The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild (Sake–Temm). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 17. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2022.
* The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who (ingiliscə) (II). Tokio: Rengo Press. 1961. səh. 1314. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2022.
**Corc Amik** (*ing.* George Amick) — 24 oktyabr 1924-cü ildə ABŞ-nin Oreqon ştatında anadan olmuş, 9 aprel 1959-cu ildə Floridada Daytona Beach-də keçirdiyi avtomobil qəza nəticəsində vəfat etmişdir.

ABŞ-lı avtomobil yarışçısı, əsasən Amerika milli çempionatında çıxış etmişdir.38 qalibiyyət qazanmışdır. Yarışçı 1955-59-cu illərdə AAA, Usac,1957-58-ci illərdə Indianapolis 500 iştirak etmişdir. Formula 1ə daxil olan bu yarışlarda , Corc 6 xal qazanmış, 1958-ci ildə 15-ci yerdə qərarlaşmışdı.

Yarış karyerası
---------------

Amik, karyerasına ABŞ-nin şimal şərq ştatlarında başlayan yarışlarda çıxış edərək başlamış və sonralar Mitjet oyunlarına keçmişdir. Son 3 ildə 38 qalibiyyət qazanaraq hər üç mövsümdən bir ilk on ən yaxşı iştirakçı siyahısına daxil olurdu. 1958-ci ildə AAA yarışlarına, daha sonra USAC yarışlarına qatılmağa başladı. Burada 5 il ərzində 3 dəfə qalibiyyət qazanır.1956-cı ildə Indianapolis 500 yarışlarında iştirak üçün müraciət edir, lakin qəbul olunmur. 1957-ci ildə qəbul olunsa da, sürət aşağı olduğundan yarışa daxil ola bilmir. Nəhayət 1958-ci ildə Epperly ilə çıxış edərək nəinki yarışa daxil olur, hətta ikici yeri qazanır. Yarışı təşkil edən Norman Demler Amikin hətta qaliblə mübarizə apara biləcəyini hesab etdi, lakin risk etmədi.

Növbəti ildə, Corc, ilk yarışda son dövrədə qəzaya düşür. Daytona Beach-də yaralanan Corc Amik həlak olur. Bu yarış çempionatlar tarixində yeganə idi ki, bu ərazidə keçirilirdi.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Corc Amik
Robert de Sablenin gerbi
**Robert IV, senyor de Sable** (fr. *Robert de Sablé*, ? — 28 sentyabr 1193) — 1191-ci ildən 1193-ə qədər tampliyerlər ordeninin böyük magistri.

Jerar de Rifdorun ölümündən sonra Məbəd ordeni o qədər zəifləmişdir ki, magistr yeri on səkkiz ay ərzində boş qalmışdır. Üçüncü səlib yürüşü zamanı cəngavərlər ingilis hərbi donanmasını idarə edən Robert de Sableni magistr kimi seçirlər. Avropa cəngavərlərindən ən məğrur və igidləri Fələstinə gəlib tampliyer ordeninin bayrağı altında vuruşmaq istəyirdilər. Böyük magistr bir çox dünyəvi cəngavərlərə rahib-döyüşçülərin sıralarına daxil olmağa və hətta sinələrində qırmızı xaçla döyüşməyə icazə vermişdir.

Robert de Sable Akra şəhərinin divarları arxasında tampliyerlərə özünün orden andını vermişdir.

Robert de Sablenin adı ilk dəfə İtaliyanın cənubunda, Messinada ingilis donanmasının admiralı kimi çəkilir. Onun ilk uğurlu əməliyyatı isə Səlahəddin Əyyubiyə qarşı Akra şəhəri uğrunda döyüş sayılır. Şəhərə hücum nəticəsində Səlahəddin Əyyubi 200 min dinar xərac verməyə, 2500 əsiri qaytarmağa və xristianlara Müqəddəs Xaçı geri verməyə razılıq verir. Akra təmamən 12 iyul 1191-ci ildə yıxılır. Şəhər Gi de Luziyanunun başçılığı altına keçir.

27 və 28 iyulda Akrada krallar yığıncağı baş tutur ki, burada Gi de Luziyan və Kanrad Monferratski arasında münaqişə müzakirə edilir. Müzakirəsinin nəticəsi kimi Gi ömürlük kral, Konrad isə onun varisi kimi tanınır. Konrad - Fef, Tir, Sidon və Beyrut şəhərlərinin hakiminə çevrilir.

Ümumiyyətlə fransız və ingilis kralları arasında alışan bu kimi gizli münaqişələr tampliyerləri, həmçinin Robert de Sableni çətin vəziyyətə salırdı. Orden hər iki ölkədə nəhəng vara sahib idi. Həmçinin yeni magistr kralın şəxsi dostlarından biri sayılırdı. Bu üzdən iki kral Fələstində münaqişəyə girəndə Senyor Sable aralarında vəzn yaratmağa çalışırdı.

Robert de Sable tampliyerləri nöqsansız, mükəmməl formada bütün kampaniya boyu idarə edib. O həmçinin çətin dövrlərdə hospitalyerlər ordeni ilə yaxşı əlaqələr qurmağa nail olmuşdur. Robert de Sable bütün döyüşlərdə, həmçinin Arsuf uğrunda döyüşdə, qəhrəmancasına vuruşmuşdur. Senyor Sable 28 sentyabr 1193-cü ildə vəfat edib.

Mədəniyyətdə
------------

Robert de Sable Assassin's Creed video oyununda baş anti-qəhrəmanlardan biridir.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Sələfi: | Tampliyerlər ordeninin Böyük magistri | Xələfi |
| Jerar de Rifdor | 1191–1193 | Jilber Eral |
|


1. ↑  Robert Iv De Sable // GeneaStar.
**Phiphi adaları** (tay หมู่เกาะพีพี və ya **Phi-Phi** — Tayland sahillərinə yaxın ərazidə yerləşən, materiklə Phuket adası arasında yerləşir. Krabi vilayətinin tərkib hissəsini təşkil edir. Arxipelaq iki əsas (Phiphi-Don və Pxi-Pxi-Le) və dörd kiçik adalardan ibarətdir.

Adalar 2004-cü il Hind okeanı zəlzələsindən güçlü zərər görmüşdür. 2004-cü ilin dekabrında təkcə adalarda 2 000 nəfər həlak olmuşdur (1200 nəfəri itkin düşmüş və bu gündə aşkarlanmamışdır). Arxipelaq Leonardo DiKaprionun çəkildiyi Çimərlik filminə görə məşhurdur.

Pxipxi adalarının xəritəsi

Adının etimalogiyası
--------------------

Arxipelaqın adı malay dilindən keçmədir. Orijinallıqda adanın hərfi tələffüzü *‘Pulau Api-Api’* (malay Pulau Api-Api) kimidir. Hərfi tərcümədə isə «Üfürən ada» və ya «Odlu ada» mənasını verir. Böyük ehtimal ki, bu adanın adı *‘Pokok Api-Аpi’* (malay Pokok Api-Api), və ya «Odlu ağaca» kimidur. Bu isə malayların *Avicennia marina* bitkisini adlandırmaqları ilə əlaqədardır. Bu bitki 2004-cü il zəlzələsinə qədər bütün adada yayılmışdır. Sunamidən sonra tamamən adaların yuyulması ilə əlaqədar yoxa çıxmışdır.

Tay dilində [พ] hərfinin köməyi ilə ifadələr işlənir. Kral tay ümumi transkripsiya sisteminə görə (Royal Thai General System of Transcription – RTGS) latın əlifbalı dillərində tələffüz zamanı qısa arada H hərfi kimi olur. Bi isə ingilisdilli mənbələrdə Phi Phi kimi tələffüz edilir

Phiphi-Don
----------

Phiphi-Don arxipelaqın ən iri adasıdır. Üstəlik arxipelaqda yaşayış məntəqəsi olan yeganə yaşayış məntəqəsidir. Adanın sahəsi 28 km² təşkil edir Phi-Phi-Don adası iki monolitdən ibarətdir ki, onlar eni bir kilometrdən bir necə yüz netrə çatan dillə birləşir. Minimal eni 150 metrdir. Burada adanın yeganə yaşayış məntəqəsi olan Ton-Say yerləşir. Bura elə də iri olmayan gəmiləri qəbul etmək güçünə malikdir.

Adada ancaq piyada gəzmək mümkündür. Belə ki, hansısa nəqliyyat vastələrindən isifadə qadağan rdilmişdir. Burada ancaq təcili tibbi yardım və polis xidmətində işlədilən nəqliyyat vastələri istisnadır. İnsanlar ada boyunca ancaq piyada və qoşqu arabalarında hərəkət edirlər.

Phiphi-Le
---------

Pxi-Pxi-Le adası öz növcəsində dəniz dibindən qalxan bir hündür dağı xatırladır. Adanın sahəsi 6,6 km² təşkil edir. Adada olan mağaralarda yerli əhali bambukun köməyi ilə kifayət qədər hündürlüklərdə qaranquşların öz tüpürcəklərindən hazırladığı yuvaları yığırlar. Bu yuvalarda delikates hazırlanır. Bu yuvalar ən çox Vikinq mağarasında rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Pxi-Pxi adasının tarixi" (rus). 2016-11-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-02.

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2016-10-26 at the Wayback Machine
* Thailand’s Phi Phi islands Arxivləşdirilib 2011-02-26 at the Wayback Machine
* Прогулка на Пхипхи
* Водное сообщение островов Пхипхи Arxivləşdirilib 2013-06-05 at the Wayback Machine
* Приливы и отливы на Пхипхи Arxivləşdirilib 2013-03-10 at the Wayback Machine
**Bəzəkli qalası**, Naxçıvan Muxtar Respublikası Kəngərli rayonunda arxeoloji abidə.

Bəzəkli qalası I
----------------

Qalanın mərkəzində narınqala yerləşir. Qala üçbucaq formalı quruluşa malikdir. O bir tərəfdən iri qaya parçalarından hörülmüş divarla əhatə olunmuşdur. Divar qalıqları bəzi yerlərdə 1 m hündürlükdə qalmışdır. Divarlar yanlarda iri daşlardan tikilmiş, onların arası isə kiçik həcmli qaya parçalan ilə doldurulmuşdur. Qala cənub tərəfdən iki qat divarla əhatə olunmuşdur. Sahəsi 1125 m2-dir. Sahəsi kiçik olduğu üçün onun gözətçi məntəqəsi kimi istifadə olunduğunu söyləmək olar. Qala kənd yerinə gedən yolun üzərində strateji cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşdirilmişdir. Abidənin quruluşu və tikinti texnikası Erkən Dəmir dövrü abidələri üçün xarakterikdir. Tikinti texnikasını nəzərə alaraq abidəni (e .ə. 1)-ci minilliyə aid etmək olar.

Bəzəkli qalası II
-----------------

Qala təbii cəhətdən müdafiə olunan, strateji cəhətdən əlverişli mövqeyə malik dağın üzərində yerləşir. Qalanın yerləşdiyi
ərazi qərb və şimal tərəfdən təbii qayalıqla əhatə olunmuşdur. Zəif müdafiə olunan şərq və cənub tərəfdə daşdan hörülmüş qalın divar inşa edilmişdir. Daş divarın yalnız qalıqları qalmışdır. Qalanın şimal qurtaracağında qayalığın üzərində yerləşən sahə Narınqala rolunu oynamışdır. Burada dördkünc
formalı evlərin qalıqlarına rast gəlinir. Araşdırmalar göstərmişdir ki, qalanm içərisindəki evlər
əsas müdafiə divarına birləşik halda yerləşdirilmişdir. Tədqiqat zamanı yaşayış yerindən Tunc dövrünə aid çəhrayı və boz rəngli keramika nümunələri aşkar olunmuşdur. Çəhrayı rəngli keramika parçalarının bir qismi qara rənglə naxışlanmışdır. Bu tip keramika Naxçıvanın Orta Tunc dövrü üçün xarakterikdir.Abidəni (e.ə. 3–2)-ci minilliklərə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Naxçıvan abidələri ensiklopediyası", Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 41.
2. ↑  "Naxçıvan abidələri ensiklopediyası", Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 42.
**Emosional gərginlik**— Emosional stresin orqanizmin münaqişəli şəraitlərdə reaksiyası kimi müasir təsəvvürlər stresin təbiətinə baxışları dəyişdirdi və diqqəti humoral mexanizmlərin mərkəzi və vegetativ sinir sisteminin reaksiyaları tərəfindən həyata keçirilməsinə yönəltdi. Xüsusilə, müasir dövrümüzün emosional gərgin şəraitlərlə zəngin olması insan həyatının risk faktorlarla qarşılaşmasına şərait yaradır və əlbəttə ki, sağlamlığa ciddi təsir göstərərək insan həyatını təhlükə qarşısında qoyur. Elmi-texniki tərəqqi, elm -təhsil prosesinin mürəkkəbləşməsi və informasiya bolluğu insan həyatını emosional gərginlik yaradan faktorlarla zənginləşdirmişdir ki, məhz bu da insanın emosional vəziyyətinin və bununla əlaqədar mərkəzi sinir sisteminin emosional gərginlik zamanı fəaliyyətının öyrənilməsini aktual problemə çevirmişdir.Adaptasiya proseslərinin öyrənilməsi emosional gərginlik və stres anlayışları ilə sıx əlaqədardır.Yol verilən həddən artiq emosional gərginliyin artması zamanı orqanizm müdafiə ehtiyatlarını mobilizasiya edir.Əgər stres təsir kəsilmirsə, ikinci mərhələ başlayır; bu mərhələdə uyğunlaşma mexanizmləri ilə stres faktor arasında mübarizə başlayır.Daxili tarazlıq sistemlərinin ehtiyat imkanları qurtaqdıqdan sonra, stresin üçüncü mərhələsi başlayır və bu ehtiyatların tükənməsi ilə nəticələnir.Əgər stres davam edərsə, onda orqanizmdə hər hansı "stres xəstəliyinin "əmələ gəlməsi labüddür. Bu hal distres adlanır və orqanizmin stres şəraiti ilə mübarizə aparmağa gücü çatmır.Beləliklə, emosional gərginlik və stres insan həyatının əsas hissələrindən biri sayılır və ondan qaçmaq qeyri-mümkündür. Eyni zamanda stresin təlim və tərbiyə kimi mürəkkəb proseslərə tənzimləyici, yaradıcı və formalaşdırıcı təsirinin də vacibliyini qeyd etmək lazımdır.Lakin stres təsir insanın uyğunlaşma imkanlarından yuxarı olmamalıdır, əks təqdirdə insanın əhval- ruhiyyəsi pozularaq nevrotik və somatik xəstəliklərə səbəb ola bilər.Yaşadığımız müasir dövr ücün stres vəziyyəti xəstəlik sayılmır. Əgər stres olmasaydı, insan həyatı tamamilə mənasız olardı.Məhz stres canlı orqanizmlərin həyat aktivliyinin təmin edərək normal səviyyədə saxlanmasına nail olur.
**Qasımzadə Fuad Feyzulla oğlu** (22 oktyabr 1929, Bakı – 3 avqust 2010, Bakı) — tanınmış Azərbaycan filosofu, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki.

Həyatı
------

Fuad Feyzulla oğlu Qasımzadə 1929-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1937-ci ildə Bakı şəhərinin 4 saylı məktəbinə daxil olmuş, 1947-ci ildə Bakının 1 saylı oğlan orta məktəbini bitirmişdir. O dövrdə məktəbi bitirənlər may-iyun ayında 40 gün ərzində 14 fəndən imtahan verirdilər.Gənc Fuad bütün fənlərdən əla qiymət almışdır.

1947-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin fəlsəfə şöbəsinə qəbul edilmiş və 1952-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Elə həmin il universitet Elmi Şurasının qərarı ilə fəlsəfə ixtisası üzrə aspiranturada saxlanılmışdır.

Aspirantlığının ikinci ilində dissertasiyasını müdafiəyə təqdim etmişdir. 60 il ərzində o Azərbaycan Dövlət Universitetində müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1966-cı ildə o "Füzulinin dünyagörüşü" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1968-ci ildə isə eyni adlı monoqrafiyası çap olunmuşdur.

1968-ci ildə "Qəm karvanı", yaxud "Zülmətdə nur" monoqrafiyası çap edilmişdir. Sonrakı illərdə onun Füzuli haqqında 20-dən çox elmi məqaləsi işıq üzü görmüşdür.

1970-ci ildə Fuad Qasımzadənin "İdman, gözəllik və estetika" adlı əsəri çap edilmişdir.

Fuad Qasımzadə 1989-cu ildə AMEA-nın müxbir üzvü və 2001-ci ildə həqiqi üzvü seçilmişdir. Akademik Fuad Qasımzadə uzun müddət Bakı Dövlət Universitetində müdafiə şuralarının üzvü və sədri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Çox sayda aspirant və dissertantların elmi rəhbəri kimi onların alimlik dərəcəsi almasına yardımçı olmuşdur. F.Qasımzadə BDU-nun texniki fakültələr üzrə fəlsəfə kafedrasının müdiri olmuşdur.

F. Qasımzadə elmi yaradıcılığı dövründə 30 kitabın və 500-dən çox elmi məqalə çap etdirmişdir. F.Qasımzadənin əsas tədqiqat sahəsi Azərbaycan fəlsəfə ictimai fikri, sosial fəlsəfə, ontologiya və idrak nəzəriyyəsi, estetika olmuşdur.

Fuad Qasımzadənin çoxillik elmi və pedaqoji fəaliyyəti daim yüksək qiymətləndirilmiş, müstəqil Azərbaycan Respublikasının ali mükafatları olan "Şöhrət" və "İstiqlal" ordenləri ilə təltif edilmişdir

3 avqust 2010-cu ildə Bakı şəhərində ağır xəstəlikdən sonra vəfat etmişdir. Fuad Qasımzadə Bakıda II Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

* Feyzulla Qasımzadənin oğludur

İstinadlar
----------

1. ↑  "Simurq-az.org - Fuad Qasımzadə". 2013-12-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-19.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-08-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-08-03.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-08-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-08-04.

Mənbə
-----

* "İdrakına, fəlsəfəsinə güvənən alim". Vidadi Xəlilov. Ömür yollarında. Bakı: Nərgiz, 2012. — səh. 39.
**Kirəç Muğanlı** — Marneuli rayonunda kənd adı. Anaxatır çayının sahilində, Marneuli düzənliyində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 280 m hündürlükdədir. Marneuli şəhərinə olan məsafə 40 kilometrdir.

Toponimkası
-----------

Kirəç Muğanlı- Marneuli rayonunda kənd adı.Gürcücə yazılışı Kiraç Muqonlo.Azərbaycanda Kirəcbulaq (Qax rayonu,Tasmalı kəndində), Kirəçbulaq (Zaqatala rayonunda Ələskər kəndində) adları ilə mənşəcə eynidir.Muğanlı elinin məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqələrdəndir.İrəvan əyalətində Kiraşlu (Kirəcli) ,Qars əyalətinin Oltin dairəsində Kiraşlı - Koltəpə (dağ adı),Kiraşli göl və Batum əyalətinin Artvin dairəsində Kiraç dağ toponimləri ilə eynidir.Azərbaycan dilində "kirəc"sözündəndir.Azərbaycanda Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Noyemberyan rayonunda) Kirəşdərə qışlaq adı ilə eynidir.

Əhali
-----

Əhalisi 2002-ci il siyahıalınmasına görə 1155 nəfərdir, 99% tərkibi azərbaycanlılardan ibarətdir. 2014-cü il göstəricilərinə görə əhalinin sayı azalaraq 1102 nəfər təşkil edib.

İqtisadiyyatı
-------------

Əhali əsasən kənd təsərrüfatı, qoyunçuluq və maldarlıqla məşğul olur. Kəndin drenaj sisteminin yararsız olması səbəbindən yağışlar nəticəsində tez-tez kəndi sel basır.

2019-cu ilin dekabr ayında ilk dəfə olaraq Kirəс-Muğanlı kəndinə təbi qaz verilib. Qazlaşdırma layihəsi çərçivəsində 327 ailə təbii qazdan istifadə imkanı əldə edib.

Həmçinin bax
------------

Marneuli rayonu

Xarici keçid
------------

azkurs.org/gurcustan

İstinadlar
----------

1. ↑  B.Ə.budaqov,Q.Ə.Qeybullayev.Gürcüstanda Türkmənşəli Toponimlərin İzahlı Lüğəti.Bakı,"Nurlan"2008
2. ↑  "მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014". საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. ნოემბერი 2014. 2018-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 ნოემბერი, 2016.
3. ↑  "Sel Gürcüstanda azərbaycanlıların yaşadığı kəndə ciddi ziyan vurub". 2019-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-14.
4. ↑  "Marneuli rayonunun Kirəс-Muğanlı kəndinə təbi qaz verilib (FOTO)". 2019-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-27.

| ⛭Marneuli bələdiyyəsinin yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Marneuli |
| Qəsəbələr | Şüləver / Şulaver |
| Kəndlər | Ağaməmmədli/Ağməmmədli • Ağqula • Ambarovka • Araplı • Aşağı Saral • Bala Bəylər • Baydar • Baytallı • Bəytərəfçi • Böyük Bəylər • Böyük Muğanlı • Burma • Candar • Daştəpə • Dəmyə Görarxı • Əzizkənd • Haçıisəkənd • Hallavar • Hoçornu • Hüldərə • Xancığazlı • İlməzli • İmir • İmirqala • Qaçağan • Qasımlı • Qayaqocalı • Keşəli • Kəpənəkçi • Kirəç-Muğanlı • Qırıxlı • Qızılhacılı • Qurdlar • Kosalar • Qullar • Quşçu • Lecbəddin • Axlılələ • Mahmudlu • Mamey • Mollaoğlu • Məscidli Görarxı • Sabirkənd • Sadaxlı • Yuxarı Saral • Sarvan • Seyidqocalı • Sop • Tamaris • Təkəli • Təzəkənd • Ulaşlı |
**Kiselyov qayası** – Rusiya Federasiyasının Krasnodar diyarında təbiət abidəsi. Qara dəniz sahilində yerləşir. Kiselyov qayası diyarın Tuapsinski rayonunun qərbindədir. Düz və hamar səthə malik olan bu qayanın hündürlüyü 46 metrdir. Eni isə 60 metrdi. Qaya Tuapse şərhərindən 4 km şimal-qərbdə, Kadoş burnu ilə Aqoy çayının mənsəbi arasında yerləşir.

Kadoş meşə parkı
----------------

Kiselyov qayası 700 metrliyində olan *Mışinı norki* qayası ilə birlikdə qorunan Kadoş meşə parkı ərazisinə daxildir. Parkın ümumi sahəsi 300 hektardır. Qayanın sahəsi isə təxminən 1 hektardır. Sahil klifində olan qayalı ərazidə pitsunda şam ağacları geniş yayılıb. Dəniz terraslarında isə krım şamı üstünlük təşkil edir. Bölgədə 30 növ ağac və kol qeydə alınıb. 7 növ lian, 255 növ ot bitkisindən orxideya diqqəti cəlb edir. Kiselyov qayasının mərkəzində krım şamı, eskarpa yaxın ərazidə isə pitsunda şamı bitib.

Tarixi
------

Qayanı rəssam Aleksandr Aleksandroviç Kiselyovun şərəfinə adlandırıblar. Onun yaratdığı «Kadoş qayası», «Tuapse ətrafları», «Dənizə eniş» əsərləri bu təbiət möcüzəsinə həsr olunub. Kiselyov ilk dəfə Tuapseyə 1886-cı ildə, sonuncu dəfə isə 1910-cu ildə səfər etmişdir. Kadoş burnu yaxınlığında rəssamın bağ evi yerləşirdi. Bu ərazidə 1917-ci ildə 20 ev mövcud idi. Rəssamın evində M. Qorki, İ.Ayvazov, A.Serafimoviç və başqa tanınmış incəsənət adamları olmuşdur.

Vətəndaş müharibəsi illərində evlər dağıdılmışdır. Bir evin qalıqları Pauk dağının qərb yamacında qalıb. İnqılabdan sonra iki salamat qalmış evdə kənd təsərrüfatı kommunası, erməni kolxozu və istirahət evi yaradılmışdır. İkinci dünya müharibəsi zamanı evlərdə Qara dəniz flotunun qərargahı yerləşirdi. Tuapse şəhərində A.A.Kiselyovun ev muzeyi fəaliyyət göstərir.

Turizm
------

Kiselyov qayası populyar ekskursiya və turizm məkanıdır. Kurort mövsümündə Tuapsedən qaya ərazisinə kimi teploxodla ekskursiya səfərləri təşkil olunur.

Kino
----

Brilyant əl filmindəki Ağ qayada balıq tutma səhnəsi Kiselyov qayası yaxınlığında çəkilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Отдых на Черноморском побережье. Скала Киселёва". 2010-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.
2. 1 2  "Окрестности Туапсе. Скала Киселёва". 2019-05-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-02.
3. 1 2  "Курортный путеводитель. Курорт Туапсе". 2013-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.
4. ↑  "Дом-музей Киселева А.А." 2010-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.
5. ↑  "Туристический маршрут«От Дома-музея до Скалы Киселёва на мысе Кадош»". 2010-04-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.
6. ↑  "Скала Киселёва в Туапсе". 2018-11-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.