Kenesar Kasımov 1837–1847 qiyamı — Kenesar Kasımovun rəhbərliyi altında müasir Qazaxıstan ərazisindəki qazax xalqının Rusiya imperiyasına qarşı ən uzun və ən böyük üsyanıdır.

Fon
---

XVIII əsrin ortalarında Qazax Xanlığı, cunqarlar tərəfindən çoxsaylı basqınlara məruz qaldı. Qazax xanlığının torpaqlarının şərqdə Altaydan qərbdə Ural çayına, şimalda İşim çayından cənubda müasir Daşkəndə qədər uzandığını nəzərə alaraq, qazax xalqı Cunqar basqınlarını dəf etməkdə çətinlik çəkdi. Coğrafi yeri, təbii şəraiti ilə əlaqəli olaraq qazaxlar əsasən xanlığın geniş ərazisi boyunca maldarlıqla məşğul idilər. Qazaxların özləri sülhsevər bir xalq olduqları, heç vaxt qonşu ölkələrə və ərazilərə basqın etmədikləri, qonşularının torpaqlarına heç bir iddiaları olmadığı səbəbindən əpələnmiş qazaxların tez bir araya gələrək müharibə aparması çətin idi. Qazaxlar 1731-ci ildə Anrakay döyüşündə ortaq səylərlə cunqarlara qarşı vuruşdular və məğlub oldular. 18-ci əsrin ortalarında Abilay xan Rusiya İmperiyası ilə Qing İmperiyası arasındakı tarazlığı qoruya bildi, heç bir dövlətin vətəndaşlığını qəbul etmədi. Eləcə də Abilay xanın hakimiyyəti dövründə Qing İmperiyası çox aqressiv cunqarlardan şimal ərazilərinə basqın etməkdən qorxaraq, Cunqar dövlətinə qarşı müharibə başlatdı, onu tamamilə məğlub etdi. Onlar Abilay xandan karvanlarına hücum etməmələrini və Qazaxıstan ərazilərindən keçmələrinə icazə verməsini istədilər.

Səbəblər
--------

Kenesarın (1802–1847) siyasi baxışları XIX əsrin birinci rübündə, Rusiya İmperiyasının Qazaxıstan çöllərinə getdikcə daha dərindən nüfuz etdiyi dövrdə formalaşmışdır. Qazax zadəganlarının fəal nümayəndələri üsyançıların başında dayanırdılar. Məhz bu dövrdə üsyan zamanı Kenesarı siyasi liderə qədər yüksəltdilər.

1822-ci ildə İmperator I Aleksandr M. Speranski tərəfindən hazırlanan və Qazax üzlərində xanın hakimiyyətini ləğv edən "Sibir Qırğızları haqqında Xartiya" nın tətbiqi barədə fərman verdi. Bölgə əmrlərinin səlahiyyətləri ticarət karvanlarından yasak (vəzifə) toplama hüquqlarını da köçürdü. Çox vaxt, Kiçik Yuzdakı volosların əmrləri qazax qruplarının köçəri yollarını pozurdu ki, bu da onların narazılığına səbəb olurdu.

Rusiyaya qarşı mübarizədə Kenesar əvvəlcə Kokand xanı tərəfindən öldürülən atası Kasımın siyasi xəttinin davamçısı kimi çıxış etdi. Kasımın (1840) öldürülməsindən sonra Kokand xalqı ilə ittifaq Kenesar üçün qeyri-mümkün oldu. Buxara xanı, Qırğızlar və başqalarının timsalında başqa müttəfiqlər axtarırdı.Kenesarın Rusiya İmperiyasına qarşı hərəkətlərinin əsası hakimiyyəti qorumaq, çölün dərinliklərinə doğru irəliləməsini dayandırmaq, tikilmiş rus qalalarını dağıtmaq istəyi idi. Bundan əvvəl, atasının işini davam etdirən Kenesar, Qazax xanlığı ilə Rusiya arasında yaranan problemləri diplomatik yollarla həll etməyə çalışırdı. Kenesarın Rus səlahiyyətlilərinə yazdığı bir neçə məktub günümüzə qədər gəldi — İmperator I Nikolay, Orenburq general-qubernatorları V.A.Perovski və V.A.Obruçev, Sibir general-qubernatoru P.Q.Orçakov. un rəhbərlik etdiyi Rus qoşunlarının hərbi və sayca üstünlüyünü dərk edən Kenesar hərbi əməliyyatlara diqqətlə hazırlaşdı. Hərbi dəstələr daim döyüş hazırlığı keçirdilər, qaçaq rus və xarici silah ustaları üsyana cəlb edilirdi.

Qazaxıstan-Rusiya ziddiyyətlərini həll etmək üçün dinc vasitələrdən istifadə edən Kenesar, Qazaxıstan ərazisinin çoxunu əhatə edən hərbi əməliyyatlara başladı. Üsyana, Orta Yuz qəbilələrindən əlavə olaraq, Kiçik Yuzun — Şəki, Tama, Tabin, Alşın, Şomekey, Jappas və s. Şimalın — Şapiraştı, Uysunlar, Dulats qəbilələri də qatıldı. Agibay, İman, Basıqara, Angal, Iman Dulatuli, Zanaydar, Zeke, Saurik, Suranşi, Bayseyt, Zolaman Tilenşyuli, Bugibay, Buxarbay və başqaları Kenesar tərəfindən fədakarlıqla vuruşdular.

1837-ci ildə dəstə Petropavlovskdan Daşkəndə gedən bir karvanı ələ keçirmək üçün Aleksey Ritovun rəhbərlik etdiyi 55 kazakdan ibarət bir karvanın müşayiəti ilə uğurla bir əməliyyat keçirməyi bacardığı zaman çöldə Kenesarla qarşılaşdı. Ritovun komandanlığı altında kiçik bir kazak dəstəsi üsyançılar tərəfindən mühasirəyə alındı, lakin qazaxların hücumunu dəf edə bildi. Qanlı döyüşdə kazaklar 50 üsyançını öldürdü, 9 tüfəng, 5 qılınc ələ keçirdi, 27 nəfəri öldürdü. Rus hesabatlarına görə 350 üsyançı öldürüldü. Yeni basqın qorxusu rusları sərhəd xəttlərini hazır vəziyyətə gətirməyə məcbur etdi. Qazaxıstandakı vəziyyətin stabilizasiyası P. D. Qorçakovu Orenburq general-qubernatoru V. A. Perovski ilə hərəkətlərini əlaqələndirmək istəyərək müvafiq tədbirlər görməyə məcbur etdi. Buna ehtiyac var idi, çünki onu təqib edən Sibir dəstələrindən Kenesar Kasymov Orenburq departamentinin kazakları ərazisinə getmişdi.

Kenesar, 1838-ci ilin yazında Akmola istehkamını mühasirəyə alaraq aktiv hərbi əməliyyatlara başladı. Sonra üsyançılar Toray bölgəsinə köçdülər və orada İsatay Taymanovun məğlub ordusunun üzvləri onlara qoşuldu.

Kenesarın hərəkətləri Rusiyanın Orta Asiya dövlətləri ilə ticarəti üçün ciddi bir təhlükə yaratdı. Bununla əlaqədar olaraq kazak dəstələri tərəfindən ticarət karvanlarını qorumaq üçün tədbirlər görülmüşdü. 1838-ci ilin yayında P.P.Qorçakovun əmri ilə 50 nəfərlik əmrlərdən kazakların partiyaları göndərildi. Kenesarın ən çox ehtimal olunan görünüşü olan yerlərdə, Kokçetav, Üç-Bulak, Akmola arasında əmrlər, piketlər və patrullar gücləndirildi. Buna baxmayaraq, karvanlar davamlı hücuma məruz qaldı və vəhşicəsinə talan edildi. 1838-ci ilin iyun ayında bir hərbi çavuş Karbışev dəstəsi və Polkovnik Şçerbaçov dəstəsi Kenesarın tərəfdarlarını təqib etmək və köçmüş kəndliləri yaşadıqları yerlərinə qaytarmaq üçün Akmoladan göndərildi, baxmayaraq ki, sonuncusu Aktauya dönməyə məcbur oldu.

Rus qoşunlarına qarşı mübarizə ilə eyni vaxtda Kenesar Kokand xanlığına qarşı vuruşdu. 1841-ci ilin avqustunda Kokand mühasirəyə alındı ​​və Sozak, Jana-Kurgan, Ak-Mechet, Zhulek Kokand qalalarını aldılar. Kokandlılar üzərində qazanılan qələbələr, Kenesarın ordusunun genişlənməsinə kömək etdi.

1843–1844-cü ilin qışında Sibir kazakları, qərargahının Kara-Kenqır və Sarı-Kenqır çaylarının qovuşduğu yerdə yerləşməsi məlum olduqdan sonra Kenesara qarşı böyük bir müharibə apardı. 27 fevral 1844-cü ildə Esaul Ribinin rəhbərliyindəki bir rus dəstəsi Kenesarın qərargahına hücum etdi və qazax yaşayış yerlərini dağıtdı. Kenesar Kunimzan'ın arvadı və şəxsi əşyaları ələ keçirildi, lakin xan özü yaşayış yerində deyildi. Qayıdarkən dəstə qazaxlarla mühasirəyə alındı, lakin itkisiz keçdi.

Kenesar, böyük rus dəstələri ilə döyüşə girmiş, çöllərdə manevr edərək rusların qüvvələrini tükəndirmişdir. 1843-cü ilin iyul ayında, Lebedevin rəhbərliyindəki 200 nəfərlik bir rus dəstəsi, İrgiz çayında Kenesarı tutdu, ancaq Qazax xanı döyüşü tərk etdi. 1843-cü ilin avqust ayında polkovnik Bizianovun ümumi komandanlığı altında 5000 nəfərlik dəstə, ağa-sultanlarla birlikdə Saxarnaya qalasından Kenesara qarşı yürüş etdi. Qərbi Sibir Baş Hökumətində qurulan digər dəstələr Omsk, Petropavlovsk və Karkaralinskdən yola çıxdılar. Rus dəstələri Naurizbay dəstəsini məğlub etməyi bacardı, lakin Kenesarı tapa bilmədi. 1844-cü ildə Kenesara qarşı General Zemçuznikovun rəhbərliyi ilə ekspedisiya fəaliyyət göstərdi. Orenburq qubernatorluğu tərəfindən Rus hökumətinə sadiq qazaxlardan ibarət bir dəstə, Sibir general-qubernatoru tərəfindən 2 dəstə quruldu: biri Esaul Lebedev komandirliyində 250 nəfərlik iki dəstədən ibarət idi, digəri isə 150 ​​kazakdan ibarət yüzbaşı Falilevin komandanlığı altında idi. Ancaq rus dəstələri vaxtında əlaqə qura bilmədi və Lebedev dəstəsi Orsk'a qayıtmaq məcburiyyətində qaldı. Kenesar Qazaxların Axmet ​​Djanturun dəstəsini məğlub etməyi bacardı. Dəstənin qalıqları General Zemçujnikovun dəstəsi ilə birləşdi. 22 Avqust 1844-cü ildə Rus qoşunları Muqodzar dağlarına çatdı, lakin Kenesar mühasirəni tərk etdi. Heç bir şey əldə etmədən, rus bölmələri Sibir xəttinə qayıtdı.

Hərbi ekspedisiyaların faydasızlığı, Rus səlahiyyətlilərini şəhərlər quraraq Sibir və Orenburq xəttlərini birləşdirərək əraziləri birləşdirmə taktikasına keçməyə məcbur etdi. Bu məqsədlər üçün tikilmişdir: Novopetrovskoe (indiki Fort-Şevçenko — 1846), Ural (indiki İrgiz — 1846), Orenburq (indiki Turqay — 1846), Raimskoe (1847) və Kapalskoe (1847) istehkamları. Rus istehkamlarının irəliləməsi Kenesarı cənuba doğru köç etməyə məcbur etdi. Burada, Kenesar Kokand xanlığına qarşı mübarizəni davam etdirdiyi Böyük Yuzun torpaqlarına köç edərək Turqay və İrgiz bölgələrini tərk etmək qərarına gəldi.

Kenesarın siyasəti
------------------

1841-ci ilin sentyabrında Torqay çayı yaxınlığında keçirilən bir qurultayda üç qazax yuzununn nümayəndələri birləşmiş Qazax Xanlığının dirçəlişini elan edərək Kenesarı xan seçdilər. Qurultayın bütün qaydalarına görə, Kenesar ağ bir keçəyə əkilmiş və böyüdülmüşdür. 1842–1843-cü illərdə Buxara əmiri Nəsrullah-xan da Kenesarı qazaxların xanı kimi tanıdı.

Üsyançıların Rusiya sərhədlərindən çəkildiyi dövrdə çöllərdə vəziyyət bir qədər sabitləşdi. Xanlığın iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün Kenesar ticarət karvanlarına yaxşı vergi gətirən maneələri və basqınları qəti qadağan etdi.

Xan Kenesarın hakimiyyəti dövründə qazaxların adət hüququ normalarına uyğun işlərə baxan biylər məhkəməsi bərpa edildi. Vergi siyasətində müsəlman hüquq normaları da bərpa edildi: maldarlıq sahələri üçün zyaket qorunub saxlanıldı (məcburi illik vergi İslamın beş sütunundan biridir), əkinçilik sahələri üçün üşür (oturaqlardan alınan vergi) bərpa edildi.

Nəticə etibarilə Rusiyada Asiya ilə əlaqələrdən məsul olan bəzi məmurlar, xüsusən Orenburq general-qubernatoru Perovski, Bukevskaya Ordasından nümunə götürərək danışıqlara və yarı-muxtar bir təhsil təşkil etməyə meyl göstərməyə başladılar. 1843-cü ildə I Nikolayın bu layihələrə cavabı — "eyni krallıqda iki monarx olmaz" və silahlı qarşıdurmalar davam etdi. Kenesara qarşı mübarizədə kazaklar və nizami qoşunlarla yanaşı, hökumətə sadiq sultanlar da iştirak etdi.

Passiflik və bəzən Orenburq rəhbərliyinin Kenesar ilə flört etməsi "Sibirlilərin" bütün səylərini boşa çıxardı. Xan hakimiyyəti dövründə, Kenesar rəqiblərinə qarşı repressiyalar həyata keçirərək, qəddar metodlara sadiq qaldı.

Xan Kenesarinin sərt daxili siyasəti müəyyən yerlərdə hiddət doğurdu. 1844-cü ildə, Jappas qəbiləsindən bir neçə aula zyaket toplamaq üçün Esaulların dəstəsi ilə gələn Sultan Naurizbay (Kenesarın qardaşı) ilə silahlı qarşıdurmaya girdi. Kenesar, yalnız zülmün xanın hakimiyyətini qalıcı edə biləcəyinə inanan babası Ablayın siyasətini davam etdirdi. Gücünü bəzən terrorla həmsərhəd olan sərt intizamla qorudu. İşğal olunmuş torpaqlarda Kenesar sülalə rejimi qurdu.

1846-cı ilin sonunda çar qoşunları və Rusiyaya sadiq qazax sultanlarının hərbi birləşmələri tərəfindən Kiçik və Orta Juzların ərazisindən sıxışdırılaraq İli çayının ağzında çatması çətin olan yarımadanı işğal etdi. Qazaxıstanın Rusiyadan müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Kenesarın mövqeyi, 1846-cı ildə Orta Juz qazaxları tərəfindən Rusiya vətəndaşlığını qəbul edən Yirmiçeydə çox zəiflədi.

Qiyamın məğlubiyyəti
--------------------

1846-cı ildə, Kenesar Xan, Rusların təzyiqi altında Orta Juzun ərazisini tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bu dövrdə Kenesar əsas zərbəni Kokand xanlığına qarşı yönəltdi. Üst Yüzün şimal bölgələrindəki qazaxlar arasında da bir qiyam başladı. Rusiya hökuməti general Vişnevskini Kenesara qarşı göndərdi. Qazax ağa-sultanları ilə birlikdə Vişnevski Balxaş göllərində Kenesarı qabaqladı. Mühasirəyə tab gətirə bilməyən Qazax xanı, Böyük Yüzün mərkəzi bölgələrinə köç etdi. Lakin Qırğızıstan manapaları Kokand zülmündən qurtulmaq üçün Rusiya vətəndaşlığını qəbul etməyə çalışdılar. Böyük Yüzün sultanları Rusiyaya sədaqət and içdilər.

1847-ci ildə Kenesar qırğızların torpaqlarını işğal etdi. Bu işğal son dərəcə qəddar idi, bundan sonra qırğızlar müharibəyə hazırlaşmağa başladı. Maitobe — Keklik-Sengir qəsəbəsində Ormonun rəhbərlik etdiyi qırğız manapları ilə döyüş baş verdi. Lakin döyüş zamanı sultanlar Rüstəm və Sipatay Kenesara xəyanət etdi və ordunun əhəmiyyətli bir hissəsini özləri ilə aldı. Döyüş bir neçə gün davam etdi. Beş yüz əsgərlə ayrıldıqda belə, Kenesar təslim olmadı. Qaçmaq təklifində, Qazax xanı qaçsa, gələcək nəsillər üçün pis bir nümunə olacağını cavab verdi. Kenesar tutuldu və təxminən üç ay əsir tutuldu, sonra edam edildi. Edamdan əvvəl namaz oxumaq üçün icazə istədi. Çox sayda qazax məhbusu son qazax xanının edamını izləyə bilmək üçün edam yerinə aparıldı və işgəncədən sonra başını kəsdilər. General-Qubernatorun başçısı knyaz Qorçakovu Qırğız manapı Kaliquly Alibekov çatdırdı.

Kenesarın ölümü və qiyamın məğlubiyyəti Rusiyaya Qazaxıstan ərazilərini tamamilə tabe etməyə və Orta Asiyaya doğru irəliləmənin yeni mərhələsinə başlamağa imkan verdi.

Mənbıə
------

* 
*