recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jalə İnan** — Türkiyənin ilk qadın arxeoloqudur. Uzun illər davam edən proqramlı qazıntılarla Perge və Side antik şəhərlərinin gün işığına çıxarılmasına əmək vermiş, çıxarılan əsərlərin sərgilənməsi üçün Antaliya və Side muzeylərinin qurulmasına nail olmuşdur. Türkiyənin ilk arxeoloqlarından olan Əziz Oğanın qızı, zamanın öndə gələn elm adamlarından olan Mustafa İnanın həyat yoldaşıdır.

Həyatı
------

1914-cü ildə arxeoloq Əziz Oğanın ailəsində doğuldu. Anası Məsturə xanım idi. Orta məktəbə Ərənköy Qız Liseyində başladı. Atasının məsləyi ilə əlaqədar gəzintilərinə qatılaraq arxeologiya ilə tanış oldu.

Aleksandr von Humbolt vəqfinin təqaüdü ilə arxeologiya üzrə oxumaq üçün Almaniyaya getdi. Bir il sonra da Türkiyə dövlətinin təqaüdünü qazandı. 1935–1943-cü illəri arasında arxeologiya üzrə bakalavr və doktorluq dərəcələrini Berlin və Münhen Universitetlərində tamamladı. 1943-cü ildə professor Rodenvaltın yanında "Kunstgeschichtliche Untersuchung der Opferhandlung auf römischen Münzen" adlı doktorluq tezisi ilə doktorluğu tamamlayaraq Türkiyəyə döndü.

İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində professor Boşun köməkçisi olaraq işə başlayan Jalə İnan, liseydən tanıdığı Mustafa İnanla 1944-cü ildə ailə həyatı qurdu. Növbəti ildə övladları Hüseyn doğuldu.

1946-cı ildə İstanbul Universiteti klassik arxeoloji kürsüsünün qurulmasında iştirak etdi. Kürsünün ilk köməkçiliyini professor Arif Müfid Manselin rəhbərliyi altında etdi. Həmin ildə Mansellə birlikdə Türk Tarix Qurumu adına Antaliyada Side şəhəri qazıntılarına, növbəti il Perge antik şəhəri qazıntılarına başladılar. 1953-cü ildə dosent, 1963-cü ildə professor oldu. Manseldən sonra 1974–1980-ci illər arasında Side, 1975–1987-ci illəri arasında isə Perge qazıntılarına rəhbərlik etdi. Qazıntıları zamanı Side Roma Hamamının Side muzeyinə çevrilməsi üçün çalışdı. 1975-ci ildə Klassik Arxeologiya Kürsüsünün sədri seçildi.

Jalə İnan son illərini Parkinson xəstəliyi ilə mübarizə apararaq keçirdi. 2001-ci ildə vəfat etdi.

4 sentyabr 2014-cü ildə doğumunun 100 illiyinə həsr olunmuş "Yüzüncü Yaşında Bilimde ve Anılarda Prof. Dr. Jale İnan" adlı etkinliklə anıldı.

Yorğun Herakl heykəli
---------------------

Jalə İnan 1980-ci ildə Pergedə komandası ilə birlikdə beldən yuxarısı olmayan Herakl heykəli tapdılar. "Yorğun Herakl" adıyla bilinən heykəlin alt bölümü illərcə Antaliya muzeyində sərgiləndi, lakin üst bölümü illərlə tapılmadı. 1990-cı ildə Özcen Acarın verdiyi bir xəbərlə itən parçanın ABŞ-da olduğunu bildirdi.

Heykəlin üst hissəsi 2011-ci ildə Türkiyəyə gətirildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Jalə İnan anma günü". 2022-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-19.
2. ↑  "Jalə İnan kimdir". 2022-09-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-19.
3. ↑  Türk arxeologiyasında bir xanım
4. ↑  Jalə İnanı torpağa verdik
5. ↑  "100-cü doğum günü anımı". 2021-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-19.
6. ↑  "Yorğun Herakl"ın itən parçası tapıldı
7. ↑  Türkiyə dünyaca tanınan bir əsərini geri aldı
**İoniya bərqvuranı** (*lat.* Thaleropis ionia) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin nimfalidlər fəsiləsinin bərqvuran cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Qanadları açıq halda 40-50 mm-dir. Ön qanadların xarici kənar boyunca ensiz qonur haşiyə keçir. Qanadların ümumi rəngi narıncı, əsası tünddür. Ön qanadların yuxarı küncündə bir neçə ağ ləkə vardır. Qanadların yığmış vəziyyətdə budaqda oturmuş kəpənək rənginə və formasına görə saralmış, quru yarpağı xatırladır.

Yayılması
---------

Kiçik Asiya, Türkiyə, Şimali İran, Cənubi Qafqazda rast gəlinir. Azərbaycanda Zəngəzur və Dərələyəz silsiləsinin cənub yamaclarında yayılmışlar.

Həyat tərzi
-----------

Kserofil kol bitkiləri olan yamaclar və ya seyrək meşəliklər, tək-tək hallarda yolların kənarı. Kəpənəklər may–iyun aylarında uçur, günün isti vaxtında yol üstünə, bulaq və gölməçə yanına qonurlar, ağacların aşağı budaqlarıüzərinə daha çox dağdağan və söyüd ağaclarına qonmağı xoşlayırlar. İyunun axırında elə həmin budaqlara yumurta qoyurlar. Tırtıllar iyulda və avqustun əvvəlində söyüd yarpaqları ilə qidalanır və sonradan müxtəlif sığınacaqlarda puplaşır və qışlayırlar. İldə bir nəsil verir. Puplar üzərində parazitlik edən təbii düşmənləri Chalcidae fəsiləsindən olan xırda zarqanadlılardır.

Sayı
----

R. Əffəndi tərəfindən 5 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Ağacların qırılması, ot çalımı kəpənəyin sayına ciddi təsir göstərir. Avtomobillərdən çıxan zərərli qazlar da yol kənarlarında rast gəlinən gəlinən ioniya bərqvuranının populyasiya sıxlığına mənfi təsir göstərir. Həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən ovlanması da kəpənəyin sayını azaldan amillərdəndir.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ının I nəşrinə daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3067576
* BioLib: 274217
* EoL: 167715
* GBIF: 1896915
* iNaturalist: 716416
* IRMNG: 10969348
* LepIndex: 164128
* NCBI: 2847736

 |
**Badri Patarkatsişvili** (*gürc.* ბადრი პატარკაციშვილი; 31 oktyabr 1955, Tbilisi – 12 fevral 2008) — gürcü biznesmeni və siyasətçisi. 2008-ci il Gürcüstan prezident seçkilərində prezidentliyə namizəd kimi iştirak etmiş və səslərin 7,1%-ni toplamışdır. Özünün əsl adı Arkadi Patarkatsişvili olsa da, hər yerdə Badri Patarkatsişvili kimi tanınırdı. Badri Patarkatsişvili Gürcüstan prezidenti Mixael Saakaşvilinin qatı əleyhdarı kimi tanınırdı və bir çoxları onun ölümündə Saakaşvilini günahlandırır. Ölümündən qabaq Gürcüstanın Baş Prokurorluğu iş adamını hakimiyyəti devirməyə cəhddə və terror aktı hazırlamaqda təqsirləndirirdi.

Həyatı
------

Badri Patarkatsişvili 1955-ci ilin oktyabrın 31-də Tbilisidə dindar yəhudi ailəsində anadan olub. Gənc yaşlarından SSKP-yə üzv olub, komsomol təşkilatında karyera quraraq yüksəlib. SSRİ dağıldıqdan sonra 1994-cü ildə Moskvaya gedərək orada bizneslə məşğul olub. Onun Boris Berezovski, Roman Abramoviç və Vladimir Putinlə yaxın əlaqələri olub.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Badri Patarkatsishvili // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. ↑  .
3. ↑  Badri Patarkatsişvili öldü[*ölü keçid*]
***The Hollywood Reporter*** (tərc. *Hollivud müxbiri*) — ABŞ film sənayesindəki inkişafları izləyən aparıcı Amerika jurnalı. Həftədə bir dəfə nəşr olunur. Variety ilə birlikdə son on ildə Amerikanın ən böyük iki film jurnalından biri olub. Əsası Vilyam Vilkerson tərəfindən qoyulmuş jurnalın ilk nömrəsi 1930-cu ilin sentyabrında çıxmışdır.

Jurnal hazırda Prometheus Global Media-a məxsusdur və qərargahı Los-Ancelesdə yerləşir. 2010-cu ildə Cenis Min (*ing.* Janice Min) nəşrin baş redaktoru oldu.

THR Russia
----------

2012-ci ilin martından 2018-ci ilin noyabr ayına qədər jurnalın rusdilli versiyası nəşr olundu. 73 buraxılış verilib. Həm də The Hollywood Reporter Russia saytı rus dilində işlədildi.

22 oktyabr 2018-ci il tarixində rəsmi olaraq elan edildi ki, naşirlər lisenziyanı yeniləməmək və nəşri rebrend etmək qərarına gəldilər. Jurnalın rus versiyası əsasında Mariya Lemeşeva başçılıq etdiyi müstəqil "Kinoreporter" nəşri yaradıldı .

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 0018-3660
3. ↑  "Редакция русского The Hollywood Reporter объявила о перезапуске издания". 2018-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-30.

Xarici keçidlər
---------------

* Elekton versiya (ing.)
* Rus versiyası

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | YouTube |
| Tematik saytlar | Rotten Tomatoes |
**Baduk gölləri** — Qaraçay-Çərkəz Respublikasında kaskad göllər. Üç göldən ibarət dağlıq Baduk gölləri Baduk çayı üzərində olub Qərbi Qafqazdakı Xajıbey və Baduk silsilələri arasında yerləşir. Bu üç göldən başaqa Baduk çayının yuxarı axarlarında, daha az tanınan və çatılması çətin olan başqa göllər də var. Aşağıda olan üç gölü bəzən Aşağı Baduk gölləri adlandırırlar. Yerli əhali isə çox vaxt bütün gölləri Baduklar adlandırır.

Geoloji araşdırmalara görə göllər uçqun — bənd mənşəlidir. Göllərin təxmini yaşı 150–200 ildir. Göllər ətrafında şam və ağcaqayın meşəliklər var.

Hər üç göl əsrarəngiz gözəlliyinə görə bölgədə məhşurdur. Göllər Teberdin qoruğunun ərazisində olmaqla qorunur. Göllərə piyada gəzinti turları təşkil olunur. Göllərə bir nəfər üçün gediş haqqı 300 rubldu. Mövcud marşrutlardan ən böyüyü Teberdin qoruğuna olandı.

Göllərə ən yaxın yaşayış məntəqəsi Teberda şəhəri və Dombay qəsəbəsidir.

Birinci Baduk gölü
***Birinci Baduk gölü*** — üç göldən ən aşağıda olanı və ölçüsünə görə ən kiçiyi. Gölün uzunluğu 80 metrdir. Dərinliyi 4,5 metrdir. Yay aylarında göl suyunun temperaturu 5 °C-dən yuxarı qalxmır. Göldən İkinci Baduk gölünə olan məsafə 260 metrdir.

***İkinci Baduk gölü** —* dəniz səviyyəsindən 1987 metr hündürlükdə yerləşir. Gölün uzunluğu 200 metrdir. İkinci və Üçüncü göl arasında olan məsafə 130 metrdir.

İkinci Baduk gölü
***Üçüncü Baduk gölü*** *—* самоеhündürlüyünə görə ən yüksəkdə yerləşir (1990 m). Göl digərlərinə nisbətən ən qərbdə yerləşir və sahəsinə görə daha böyükdür. Gölün sahəsi təxminən 3,6 hektardır. Maksimal uzunluğu 330 metr, eni isə 200 metrdir. Sahil xəttlərinin uzunluğu — 0,9 km-dir. Dərinlik — 9 m-dir. Bəzən bu gölü Böyük Baduk gölü adlandırırlar. Göl suyunun rəngi mavi-yaşıldır. Yay aylarında göl suyunun temperaturu 10 °C qədər qalxır. Göl suyunda alabalıq var*.*

Üçüncü Baduk gölü

İstinadlar
----------

1. ↑  Ефремов Ю. В. Голубое ожерелье Кавказа / Ред. М. Г. Тараканова; Худож. Д. М. Плаксин. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1988. — 160 с. — 100 000 экз.
2. ↑  "Цены на экомаршруты" (rus). Тебердинский государственный природный биосферный заповедник. 2012-06-09. 2013-04-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-22.
3. 1 2  "Архив телеканала АТВ-Ставрополь". www.atvmedia.ru (rus). 2013-04-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-21.
4. ↑  Замеры длин и расстояний сделаны 22 августа 2010 года по космическим снимкам *Google Maps*.
**Neştəryarpaq kallistemon** (*lat.* Callistemon lanceolatus) — bitkilər aləminin mərsinçiçəklilər dəstəsinin mərsinkimilər fəsiləsinin kallistemon cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması:
----------------

Cənubi-Şərqi Avstraliya və Tasmaniyada geniş yayılmışdır. Bu növ 1802-ci ildə rəsmi olaraq fransa botaniki Corc Lui Mari Dümon tərəfindən təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri:
-----------------

Kallistemon 3-5 m hündürlükdə, düz dayanan və ya şaxələnmiş budaqlı, çılpaq gövdəli, sallaq budaqlara malik bitkidir. Yarpaqları neştərvari, yaşıl-sarımtıl rəngli olub, 2-4 sm uzunluqda, 0,3-0,4 sm enində, itiuclu, cod, üstə çıxan, orta və yan damarcıqlı və incə limon qoxusu olan, çoxsaylı nöqtəli, vəziciklidir. Çiçək sünbülləri çox seyrək, uzunluğu 9-10 sm, diametri 6-7,5 sm, tünd qırmızıdır. Erkəkciklərin uzunluğu 3 sm, 50-60 ədəd, 2 dairədə yerləşir. Tozluqları erkəkcik sapları ilə bir rəngdə, ancaq daha tünddür. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvələri şarvari formada, növbəti ilin yazında yetişir. Toxumla çoxaldılır. Toxumu tünd qırmızı rəngdə olub, uzunluğu 1,5 mm, eni 1,1 mm-dir.

Ekologiyası:
------------

Bitki rütubətə tələbkardır, işıqsevəndir. Nəmişli, qumlu torpaqlara, çayların sahillərinə, daşlı, quru yamaclara üstünlük verir. Dendrologiya İnstitutunda açıq şəraitdə yaxşı inkişaf edir, lakin çox sərt qışda bitkinin cavan budaqları məhv olur. Yazda bitki özünü bərpa edir.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Abşeron və Lənkəranda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi:
-----------

Dekorativ bitkidir, qış bağlarında, eləcə də park və bağlarda tək əkinlərdə, interyerlərdə geniş istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15396109
* EoL: 5454541
* GBIF: 3173453
* GRIN: 70446
* iNaturalist: 287138
* IPNI: 131515-3
* ITIS: 27174
* NCBI: 155884
* Plant List: kew-31441
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60465995-2
* WCSP: 31441
* WFO: wfo-0000775862

 |
**Tumamə ibn əl-Vəlid ibn Qəqa əl-Əbsi** (*ərəb.* ثمامة بن الوليد بن قعقاع العبسي‎‎) — Abbasi sərkərdəsi.

Həyatı
------

İbn əl-Vəlid Banu Əbs ailəsindən idi. Bu ailə xəlifə Əbdülməlik ibn Mərvan (hak. 685–705) Tumamənin babası Qəqa ibn Xüleyd əl-Əbsinin əmisi qızı ilə evlənəndə Əməvilər sülaləsi ilə qohum olmuşdur. Onun atası əl-Vəlid Əməvi sərkərdəsi və Kinnəsrin valisi olmuşdur. Buna baxmayaraq, o, ibn əl-Vəlidin əmisi Əbdülməlik ilə birlikdə II Validin (hak. 743–744) hakimiyyətə çıxmasına qarşı çıxdıqlarından digər ailə üzvləri tərəfindən işgəncə edilərək öldürülmüşdür.

İbn əl-Vəlid bu təmizləmə siyasətindən sağ çıxmış və Əməviləri devirən Abbasilər sülaləsinə xidmət etməyə başlamışdır. O, Bizansın idarəsində olan Anadoluya 777-ci və 778-ci ildə iki dəfə yürüş etmiş, ancaq Bizans sərkərdəsi Mixail Laxanodrakon tərəfindən məğlub edilmişdir. O həmçinin, 779-cu ildəki yürüşün rəhbəri təyin edilmiş, ancaq, Əl-Təbəriyə görə, uğursuz bir sərkərdə olduğundan əl-Həsən ibn Qəhtəbə ilə əvəz edilmişdir.

İbn əl-Vəlid haqqında başqa bir məlumat yoxdur, lakin onun oğlu Osman Kinnəsrinin yerli liderlərindən biri idi. O, Dördüncü fitnə zamanı yaranan nizamsızlıqdan istifadə edərək demək olar ki, müstəqil şəkildə hakimiyyət sürmüşdür.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  Kron, 1980. səh. 105–106
2. 1 2  Kron, 1980. səh. 106
3. ↑  Kennedi, 1990. səh. 187–188
4. ↑  Kennedi, 1990. səh. 198
5. ↑  Kennedi, 1990. səh. 206

### Ədəbiyyat

* *Kron, Patrisiya.* Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. 1980. ISBN 0-521-52940-9.
* *Bosvort, K.E.* The History of al-Ṭabarī. SUNY Series in Near Eastern Studies (ingilis). Volume XXX: The ʿAbbāsid Caliphate in Equilibrium: The Caliphates of Mūsā al-Hādī and Hārūn al-Rashīd, A.D. 785–809/A.H. 169–192. Nyu York: State University of New York Press. 1989. ISBN 978-0-88706-564-4.
**Tunberq zirinci** (*lat.* Berberis thunbergii) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yaponiyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1 m olan alçaqboylu koldur. Sıx enli çətirə malikdir. Qabığı tünd-qəhvəyi rənglidir, budaqları uzun, nazik və kiçik tikanlarla örtülü olur. Zoğları horizontal, sıx budaqlanan, cavanlıqda qövsvari əyilmiş, sarımtıl, al-qırmızı, sonradan qonur rəngli olurlar. Tikanlarının uzunluğu 1 sm, nazik və elastikdir. Yarpaqlarının uzunluğu 1-3 sm, gözəl, yumurtaşəkilli və ya uzunsov, bünövrəsində daralan və qısa saplağa keçən, üstdən parıltılı yaşıl və alt tərəfdən göyümtüldür. Payızda yarpaqları al-qırmızı çalarlı olur, oktyabrda tökülür. Salxımlarda toplanmış çiçəklərinin içərisi sarı, bayır tərəfi isə al-qırmızı rəngdə olur. Çiçəkləri tək və ya dəstələrdə toplanmış 2-5 ədəddir, 8-12 gün ərzində çiçəkləyirlər. Meyvələri parlaq qırmızı giləmeyvədir, ellipsvari formalı, uzunluğu 1 sm-ə qədərdir, payızın əvvəlində yetişir və uzun müddət tökülmür. Hər il bol meyvə verir.

Ekologiyası
-----------

Torpağa az tələbkar, quraqlığa, qaza, hisə, toza davamlı bitki növüdür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda aşağı dağ ətəklərində yaruslarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Bu növün meyvələrində alkaloid çox olduğuna görə acıdır və qidaya yararsızdır, ancaq qışlayan quşlar üçün yaxşı yemdir. Qrup və tək əkinlərdə, alp təpəciklərində istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q158397
* Wikispecies: Berberis thunbergii
* APA: 5279
* APNI: 148018
* BioLib: 38421
* EoL: 596554
* EPPO: BEBTH
* FEIS: berthu
* FNA: 233500242
* FoAO2: Berberis thunbergii
* FoC: 233500242
* GBIF: 3033896
* GISD: 592
* GRIN: 6974
* iNaturalist: 58727
* IPA: 3010
* IPNI: 107136-1
* IRMNG: 10594638
* ISC: 8808
* ITIS: 18835
* MichiganFlora: 541
* MoBotPF: 277781
* NBN: NBNSYS0000004966
* NCBI: 121720
* NSWFlora: Berberis~thunbergii
* NZOR: c4cc7ec3-0853-4a9a-a878-cebe0ae11b91
* PalDat: Berberis\_thunbergii
* PfaF: Berberis thunbergii
* PFI: 9272
* Plant List: kew-2674513
* PLANTS: BETH
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:107136-1
* Tropicos: 3500183
* uBio: 447940
* VASCAN: 3666
* WisFlora: 2729
* WFO: wfo-0000563924

 |
**Mətnşünaslıq** — mətnlərin tədqiqi ilə məşğul olan elm sahəsi․ Burada yazılı mətnlər, əlyazmalar, müəllifli və müəllifsiz abidələr müxtəlif istiqamətlərdə araşdırılır, öyrənilir․ Yazılı abidələrin yazılma, köçürülmə tarixini; müəllif əlyazmalarının, köçürülmüş nüsxələrin, o cümlədən mətnin əvvəldən sona qədər dəyişmiş variantlarına qədər bütün məsələləri tarixi şəkildə öyrənən *mətnşünaslıq* elm sahəsi kimi mürəkkəb bir sistem təşkil edir.

Haqqında
--------

Mətnşünaslığın bir elm sahəsi kimi tarixi qədim olmasa da, onun yaranması tarixi çox qədimlərə gedib çıxır. Mətnşünaslıq XX əsrin II yarısından etibarən elmi sahə kimi inkişaf etməyə başlamışdır. Lixaçov qeyd edir ki, "mətnşünaslıq ədəbiyyat tarixinin əsasını təşkil edir. Hər hansı bir abidənin mətninin tarixi bütöv ədəbiyyatın tarixi üçün ilkin mənbədir... Beləliklə, mətnşünaslıq mətnlərin yaranma tarixni öyrənir. Mətnin tarixi bu mənada müxtəlif insanların – müəlliflərin, redaktorların, katiblərin, oxucuların, sifarişçilərin yaradıcılığı kimi başa düşülür. Bu mənada mətnin tarixi birbaşa cəmiyyətin tarixi ilə bağlı olur". Yazılı mətnlər dedikdə yalnız bədii mətnlər başa düşülməməlidir. Bir halda ki, mətn cəmiyyətin tarixni əks etdirir, bu tarixi daha mükəmməl öyrənmək üçün məzmunundan asılı olmayaraq bütün mətnlər tədqiq olunmalıdır. "Mətnşünaslıq yalnız ədəbiyyat tarixi üçün deyil, eyni zamanda mədəniyyət tarixi üçün əhəmiyyət kəsb edən bir elmi sahədir".

Aspektləri
----------

Mətnşünaslıqda mətnlər iki aspektdən öyrənilir: filoloji (ədəbiyyatşünaslıq) və dilçilik (linqivistik). 
Filoloji mətnşünaslıq deyərkən, əsasən, ədəbi– bədii mətnlərin tədqiqi nəzərdə tutulur. Linqivistik mətnşünaslığın tədqiqat obyekti dilin müxtəlif inkişaf mərhələlərində yaranmış bütün əlyazmalar, yazılı abidələr və mətnlərdir. Bu yazılar ədəbi–bədii abidələr, dini kitablar, təbiətə, təbabətə aid əsərlər, tarixi mahiyyət daşıyan rəsmi sənədlər, məktublar, qeydlər və s. ola bilər.

Həmçinin bax
------------

* Linqvistika
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mətnşünaslığın nəzəri əsasları" (PDF). elibrary.bsu.edu.az. Archived from the original on 11 May 2022.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Dilçilik** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Məhəmməd əfəndi bin Xızır əl-Öməri əl-Ağdaşi** (?-?)—XVI-XVII əsr Azərbaycan tarixçisi.

Həyatı
------

Məhəmməd əfəndi Ağdaşi XVI əsrin ortalarında Şirvan əyalətinin Ərəş mahalının Ağdaş kəndində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. 

Məhəmməd əfəndi Ağdaşi tarixçi idi. "Dərbəndnamə" adlı əsəri var. Bəzi müəlliflər bu əsərin müəllifini kumık kimi göstərirlər. Yanlış ehtimaldır. Mötəbər tədqiqatçılar müəllifin Azərbaycanlı olduğunu qeyd edirlər. V. V. Bartold "Dərbəndnamənin mənşəyinə dair" adlı məqaləsində yazır: "Rumyantsevin siyahısında son olaraq qeyd olunub ki, müəllifin adı Məhəmməd Avabi Ağdaşidir, nəinki Kantemirin, Bayerin və əvvəlcə Klaprotun yazdığı kimi Akrasi və yaxud Akraşidir".

Qeyd edək ki, elm aləmində "Dərbəndnamə" haqqında ilkin sözü XVIII əsrin əvvəllərində akademik Z.Bayer söyləmişdir. 1726-cı ildə o yazırdı: "Girey xanın rəhbərliyi altında müsəlmanlar Dərbənd və Əndəri işğal edəndə Məhəmməd Əvabi Əxasse belə bir əmr aldı ki, ərəb və fars mənbələri ilə tanış olaraq Dağıstanın qədim tarixi haqda türkcə yazsın..." 

Bu cür qarışıq məlumata Y.Klaprotun da əsərində rast gəlmək olar. Hətta Y.Klaprot bunu daha başqa istiqamətdə şübhəli bir şəkildə qələmə alır. O yazırdı: "Dərbənd ərazisində islam yayılanda Krım xanı Girey xan Qum və Xəzər dənizləri arasındakı əraziləri və həmçinin Əndəri ələ keçirən zaman şəhər sakini Məhəmməd Əvabi Əktaşiyə tapşırıq verdi ki, ən yaxşı ərəb və fars tarixçilərinin əsərlərindən Dağıstana aid olan hissələri türk dilinə çevirsin...". 

V. V. Bartold hesab edirdi ki, Məhəmməd Əvabi Ağdaşi Dağıstanın yerli knyazı Çoban bəyin tapşırığı ilə XVII əsrdə yazmışdır..

Məhəmməd əfəndinin oğlu Qul Əhməd Fazil də Şirvanın ziyalı şəxslərindən idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Государственный исторический архив Ленинградской области, ф. 14, оп. 3, ед. хр. 15510, св. 1078, с, 181.
2. ↑  "ДАГЕСТАНСКИЕ ХРОНИКИ. ДЕРБЕНД-НАМЕ. Румянцевский список. DrevLit.Ru - Qədim əlyazmalar kitabxanası". 2013-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-20.
**Elşad Bayramov** — Quba rayonunun Alpan kəndinin ilk şəhidi.

Həyatı
------

Elşad Bayramov 1971-ci ilin 29 aprelində anadan olmuşdur. 1988-ci ildə kənd orta məktəbini bitirmiş, bir müddət Sabir adına sovxozda fəhlə işləmişdir. 1989–1992-ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında xidmət etmiş və 1992-ci iin iyul ayında Milli orduya yazılmışdır. Elşad şərəfli döyüş yolu keçmişdir. Torpaqlarımızın erməni qəsbkarlarından qorunmasında fədakarlıq göstərmişdir, amma onun bu döyüş yolu çox qısa olmuşdur. 1992-ci ilin sentyabrın 17-də Ağdərə rayonunun Çaldıran kəndi uğrunda gedən ağır döyüşdə şəhid olmuşdur. Cəbhə yoldaşlarından, Xucbala kənd sakini Sərvər Bağırov Elşadın şəhid olduğu anı xatırlayarkən deyir: "Heç ölməli oğul deyildi. O hamıya ürək dirək verirdi. Sentyabrın 17-də səhər saat 5 radələrində gördük ki, Çaldıran kəndi tərəfdən üstümüzə bir dəstə adam gəlir. Elşad onlardan parolu soruşdu, cavab gəlmədi və onlar istiqamətlərini dəyişdilər. Elşad onların erməni kəşfiyyatı olduğunu bilib yerini dəyişdi. Elə bu an qumbara partladı və atəş səsləri gəldi. Mən ona tərəf qaçanda artıq gec idi. O, əli ilə qarnını tutmuşdu. Al qana qərq olmuşdu. Qeyri-ixtiyari qışqırdım: – Sənə nə olub? -Ölürəm…-dedi və gözlərini əbədi yumdu ".

Elşad evli idi. Dünyaya gələcək körpəsini görmədən əbədi yumdu gözlərini, amma o vəsiyyət edibmiş ki, dünyaya gələcək körpəsi oğlan olsa adını Elşad qoysunlar. Onun vəsiyyətinə əməl olundu. Oğluna onun adını qoydular.

Hal-hazırda Alpan kənd orta məktəbi Elşad Bayramovun adını daşıyır. Onun qəbri kəndin "Su Baba" qəbiristanlığındadır.

Mənbə
-----

Bayramov Elşad Cəlil oğlu
**Gülməmməd Qarayev** (*Gülməmməd Mehdi oğlu Qarayev*; 1905, Qutqaşın – 27 mart 1938, Bakı) — repressiya qurbanı, Qutqaşın rayon Partiya Komitəsinin I katibi.

Həyatı
------

Gülməmməd Qarayev 1905-ci ildə Qutqaşın rayonunun Qutqaşın (indi Qəbələ) kəndli ailəsində anadan olmuşdur.

### Təhsili

1913-cü ilə kimi ruhani təhsili almış, 1914-cü ildə Qutqaşın ibtidai məktəbinə daxil olmuşdur. Daha sonra Gülməmməd Qarayev Qutqaşındakı Kəndli Gənclər Məktəbində təhsil almışdır. Gülməmməd Qarayev 1922-ci ilin sentyabrında Şəki (Nuxa) qəza 1-ci dərəcəli partiya məktəbində, 1923-cü ildə 2-ci dərəcəli Bakı şəhər partiya məktəbində oxumuş və Qutqaşın rayonunda müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. O, 1926–1930-cu illərdə Tiflisdə 26 Bakı Komissarı adına Zaqafqaziya kommunist universitetində oxumuş və müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Gülməmməd Qarayev 16 sentyabr 1937-ci il tarixindən 27 mart 1938-ci il tarixinə kimi Qutqaşın rayon Partiya Komitəsinin I katibi vəzifəsində (1931–1991-ci illər arasında 5-ci I katib) çalışmışdır.

Həbsi və vəfatı
---------------

Gülməmməd Qarayev 27 mart 1938-ci ildə Qutqaşın rayon daxili işlər şöbəsinin rəisi leytenant Poqosovun iştirakı ilə həbs edilmişdir. 8 avqust 1938-ci ildə Üçlüyün çıxardığı ölüm hökmü 21 oktyabr 1938-ci ildə həyata keçirilmişdir. Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin cinayət işləri üzrə məhkəmə kollegiyası Qarayev Gülməmməd Mehdi oğlu haqqında olan materiallara baxaraq XDİK üçlüyünün 8 avqust 1938-ci il tarixli qərarını ləğv etmiş, əməlində cinayət tərkibi olmadığı üçün ona bəraət verilmişdir.

Xatirəsi
--------

Qəbələ rayon İcra Hakimiyyətinin 10 mart 2006-cə il tarixli qərarı ilə Qəbələ şəhərindəki küçələrdən birinə onun adı verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ənvər Rəhimov, "Qəbələnin bu günü, dünəni və sabahı". Bakı, "Nasir" nəşriyyatı, 2012 Səh. 76–81; 115
**Tumanis nahiyəsi** XIV əsr — 1801əsr-XIX əsrlərdə inzibati nahiyə. Borçalının bölgələrindən biri.

Tarixi
------

1590-cı ilə aid olan Türk mənbələrində Tuman, 1728-ci ilə aid mənbələrdə Tumanisi kimi qeyd olunmuş və Tumanisinin Tiflis əyalətinin bir nahiyəsi
1593 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətinin Lori sancağının nahiyəsi

1724 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətinin Somxit livasının nahiyəsi.

Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasının tərkibində olmuşdur (1880-1922)

Nahiyənin kəndləri
------------------

1747-ci ilə aid həmin mənbədə adları çəkilən nahiyələrdə aşağıdakı kəndlərin və camaatların (ellərin) yaşadığı göstərilmişdir:

* Ziyabəyli
* Üşən
* Orta Şevən
* Heylərqulu

Mənbə
-----

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-09-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-05.
2. ↑
3. ↑  Gürcüstanda Azerbaycan Menşeli Toponimlərin Izahlı Luğeti - B. Budaqov - Q.eybullayev
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-05.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Dalit** (hind दलित) - Hindistanda ən aşağı silkin nümayəndəsi, bütün ictimai və dini hüquqlarda məhrum edilmiş sinif. Dalitlər bəzi mənbələrdə pariya olaraq adlandırılır. Dalit sözü hind dilində olan toxunulmazlar sözündən yaranmışdır. Aşağı sinifə mənsub olduqlarından və ən natəmiz işlərin dalitlərə həvalə olunması səbəbindən inanca görə onlara toxunmaq belə arzu edilmir. 1997-2002-ci illərdə Hindistan prezidenti olmuş Koçeril Raman Narayanan ölkə tarixində ilk dalit prezidentdir. 2017-ci ildə Hindistan prezidenti seçilmiş Ram Nath Kovind də dalitdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Kaminsky; Long, Roger D.* India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic [2 volumes]: An Encyclopedia of Life in the Republic. ABC-CLIO. 2011. səh. 156. ISBN 978-0-313-37463-0. 2022-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-05.
2. ↑  *Kanmony, Jebagnanam Cyril.* Dalits and Tribes of India. Mittal Publications. 2010. səh. 198. ISBN 978-81-8324-348-3. 2017-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-05.
**Maskaron** (*fr.* mascaron, bəzən *fr.* macaron) it. mascherone — "böyük maska"

Mascaron — dekorativ element, adi "maska" anlayışından fərqli olaraq, memarlıq və ya digər məkan mühitinə daxil olan təsvir deməkdir.

Bir qayda olaraq, bu mifoloji personajın və ya mifik məxluqun maskasının, tağın ya sandrikin açardaşına qoyulmuş və ya pəncərənin ya qapının platbandına yerləşdirilmiş qorelyef təsviridir.

Maskaronlar, qorxulu qarqoyllardan fərqli olaraq, komik, neytral və ya romantik ola bilər.

Memarlıqdan əlavə, maskaronlar sənət və sənətkarlıqda istifadə olunur: gəmilərdə, boşqablarda; İtalyan İntibahının, Flamand Barokkosunun, XIV Lüdovikin fransız "böyük üslubu"nun və Regency üslubunun rəsmlərində və ornamental oymalarında.

Maskaronlar, herms, telamonlar kimi, Renessans və Barok mebellərini bəzəyir.

Fəvvarələrdə relyef və heykəltəraşlıq maskaronları su şırnaqları kimi istifadə olunur.

Yaxın forma protomdur (heyvanın bədəninin ön hissəsi).

Qalereya
--------

* Maskaron-qrotesk. VenesiyaMaskaron-qrotesk. Venesiya
* Fontan maskaron. KrakovFontan maskaron. Krakov
* Maskaron-şir. MoskvaMaskaron-şir. Moskva
* Qadın başı. MoskvaQadın başı. Moskva
* Latın dilində yazıları olan maskaron. Sankt-PeterburqLatın dilində yazıları olan maskaron. Sankt-Peterburq

Ədəbiyyat
---------

Колмовской А. А. Маскароны (недоступная ссылка). — // Архитектура и строительство Москвы. — 1999. — № 2. Архивировано 26 мая 2007 года. [1]
Алмазов Б. Повести каменных горожан: Очерки о декоративной скульптуре Санкт-Петербурга. — М.: Центрполиграф, 2012. — 431 с. — (Всё о Санкт-Петербурге) — ISBN 9785227039491
Скочилов Б. Б. Маскароны Петербурга. — 3-е изд. испр. и доп. — СПб.: Нестор-История, 2019. — 272 с. — ISBN 9785446914562

İstinadlar
----------
**Yuxarı Uzunoba nekropolu** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində Antik dövrə aid arxeoloji abidə.

Tarixi
------

Nekropol 1986-cı ildə aşkar edilmişdir. O, Yuxarı Uzunoba kəndindən şimalda, Naxçıvançayın sağ sahilində yerləşir. Dağıntı nəticəsində nekropolda olan küp qəbirlərin biri aşkar edilmişdir. Küp qəbir torpağın təzyiqindən qırılmışdı. Nekropolun bir hissəsi çayın yatağına düşdüyündən, buradakı qəbirlərin skeletləri pis qalmış və çürümüşdü. Küp qəbrin içərisindən insan skeletinin qalıqları və xırdabuynuzlu heyvan sümükləri aşkar olunmuşdur. Küp qəbirin ətrafından bir ədəd küpə tipli qab aşkar edilmişdir. Qab narın qum qarışığı olan gildən hazırlanaraq yaxşı bişirilmiş, xarici səthi yüngülcə cilalanmışdır. Ağzının və gövdəsinin bir hissəsi hislənmişdir. Yuxarı Uzunoba nekropolunu aşkar edilmiş keramika nümunələrinə əsasən e.ə. III-I əsrlərə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Vəli Baхşəliyev. Naxçıvanın arxeoloji abidələri. Bakı: Elm, 2008, səh. 93
**Gürcüstan–Qazaxıstan münasibətləri** — Qazaxıstan Respublikası ilə Gürcüstan Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. Qazaxıstan və Gürcüstan əlaqələri SSRİ dövründə Gürcüstan SSR–Qazaxıstan SSR münasibətlərinin tərkib hissəsi olmuş, iki ölkənin müstəqilliyinin bərpasından sonra yüksələn xəttlə inkişaf etməkdədir. Hər iki ölkə bir çox beynəlxalq təşkilatların üzvüdür (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı).

Tarixi
------

İki ölkə arasında müstəqillik dönəmində ilk diplomatik əlaqələr 23 iyul 1992-ci ildə qurulmuşdur. İkitərəfli əlaqələrdə ilkin baza sənədi isə 1 iyul 1993-cü ildə imzalazmış Qazaxıstan–Gürcüstan müqaviləsidir.

İqtisadi əməkdaşlıq
-------------------

Qazaxıstan Statistika Agentliyinin məlumatına görə 2012-ci ildə Qazaxıstanla Gürcüstan arasında mal dövrüyəsi 150 milyon dollar olmuşdur. Mövcud əlaqələr əsasən sənaye və turizm sahəsindən təmin edilir. Qazaxıstan hazırda Gürcüstanda investisiya yatırmaq imkanına malikdir. Bu məsələ Qazaxıstan üçün piaritetdir. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti Qazaxıstan neftinin Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəməri ilə nəqli üçün danışıqları davam etdirir. Bu isə öz növbəsində həm də Gürcüstan iqtisadiyyatına Qazaxıstan investisiyasının axınını təmin edə bilər.

Problemlər
----------

12 may 2014-cü ildə Qazaxıstan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyində Gürcüstanın bu ölkədəki səfiri Zurab Pataradze ilə görüş baş tutmuşdur. Bu görüşdə 2014-cü ildən etibarən Qazaxıstan vətəndaşlarına ölkəyə gəlməsi üçün vizaların verilməməsi müzakirə edilmişdir. Bununla bağlı hətta bu ölkəyə nota belə təqdim edilmişdir.

Səfirlik
--------

Gürcüstan səfrliyi isə ilk dəfə Almatada 1992-ci ildə açılmışdır. 2003-cü ildə isə səfirlik binası Almatadan Astanaya köçürülür.

1996-ci ilin sentyabrından Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfirliyi həm də Gürcüstan səfiri rolunu oynayırdı.

2003-cü ildə Qazaxıstanın Tiflis şəhərində diplomatik nümayəndəliyi açılır. 2008-ci ilin yanvarında nümayəndəlik səfirliyə çevrilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qazaxıstan Respublikasının Gürcüstanla əməkdaşlığı". 2017-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-25.
2. ↑  "Казахстан заинтересован в увеличении инвестирования в Грузию". 2014-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-25.
**Tatta** (urdu ٹھٹہ) — Pakistanın Sind əyalətində tarixi şəhər. Tatta orta əsrlərdə Sindin paytaxtı idi və ardıcıl üç sülalə üçün hakimiyyət yeri olaraq xidmət etdi. YUNESKO-nun Dünya İrsi Siyahısında olan Tattanın Makli Nekropolu, dünyanın ən böyük qəbiristanlıqlarından biridir və həmçinin 14-18-ci əsrlər arasında alt Sindin sincretik cənazə üslubunda tərtib edilmiş çox sayda monumental məzarı var. 17-ci əsrdə tikilmiş Şah Cahan məscidi dekorativ plitələrlə zəngindir və Cənubi Asiyada kafel işlərinin ən mükəmməl abidəsi sayılır.

Etimologiyası
-------------

Sindlilərin fikrində Thattanın Sindhi adı əslində  *Tatto*  olmalıdır və ya çay kənarındakı yaşayış məntəqələrinə aid olan Sindhi 'Tatti' və ya 'Tatto' sözlərindən qaynaqlana bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Shah Jahan Mosque, Thatta". UNESCO. 3 October 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 July 2017.
2. ↑  *Khazeni, Arash.* Sky Blue Stone: The Turquoise Trade in World History. Univ of California Press. 2014. ISBN 9780520279070. 23 March 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 July 2017.
3. ↑  *Dani, A.* Thatta: Islamic Architecture. Inst. of Islamic History, Culture and Civilization. 1982. İstifadə tarixi: 21 December 2017.
**Eduard Albertoviç Azaryan** (*erm.* Էդուարդ Ազարյան; *rus.* Эдуард Альбертович Азарян; 11 aprel 1958, İrəvan) — SSRİ gimnastı, Olimpiya çempionu (1980), dünya çempionatının mükafatçısı (1978), dördqat SSRİ çempionu. SSRİ əməkdar idman ustası (1980). MOİK-də çıxış etmişdir.

Həyatı
------

Eduard Azaryan kiçik yaşlarından atası, üçqat olimpiya çempionu Albert Azaryanın rəhbərliyi altında gimnastika ilə məşğul olmağa başlamışdır. 1978-ci ildə Eduard Azaryan çoxnövçülükdə SSRİ çempionu olmuş və SSRİ yığmasının üzvü olmuşdur. Elə həmin il fərdi çoxnövçülük üzrə Dünya Kubokunun bürünc mükafatçısı və komanda çempionatında dünya çempionatının gümüş mükafatçısı olmuşdur. 1980-ci ildə Moskvada keçirilən Olimpiya Oyunlarında Eduard Azaryan SSRİ yığma komandasının tərkibində komanda birinciliyində Olimpiya çempionu adını qazanmışdır.

1992-ci ildən ABŞ-də yaşayır. Aliso Viexoda (Kaliforniya) yaratdığı gimnastika mərkəzində məşqçiliklə məşğuldur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "1980 Summer Olympics". www.databaseolympics.com. 19 January 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 December 2012.

Xarici keçidlər
---------------

* Эдуард Азарян на сайте Федерации спортивной гимнастики России
* Отец и сын Азаряны на сайте гимнастического центре в Алисо Виехо (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Olympedia · Olympic Channel · МОК |
**Muğanna** (المقنع‎, «üzü bağlı»; VIII əsr, Mərv – 783) — Xorasanlı üsyançı, din xadimi.

Həyatı
------

Onun əsl adı Hakim ibn Haşim, bəzi mənbələrə görə Ata idi. Muğanna "niqabla örtülü" mənasını daşıyan ləqəbdir. O, ağ qiyafə geyinərək deyirdi ki, bədəninə ilahi ruh köçüb və o, insanların bərabərliyi uğrunda mübarizə aparır. O, Mərvdə doğulmuş və Əbu Müslümün hərəkatında iştirakına görə 15 il müddətinə həbs edilmişdi. O, həbsdən qaçıb gizli təşkilat yaratdı və panteizm ideyalarını təbliğ etməyə başladı, "Vəhdət əl-vücud" irəli sürərək şöhrət qazandı.

Hərəkatın mərkəzi Buxara idi. Sonra o, Qaşqadərya və Zərəfşan vadisinə də yayıldı. Üsyançılar Buxaranı tuta bilməyərək hakimi Muğannanın tərəfinə keçən Narşah əyalətinə çəkildilər. 766-cı ildə onun dəstəsi Narşah yaxınlığında məğlub oldu, 700 nəfərdən çox adam öldürüldü. Muğanna Sənəm qalasına çəkildi. Ərəblər qalanı tutdular, Muğanna intihar etdi. 785-ci ildə üsyan yatırıldı. Ərəblərə qarşı mübarizə IX əsrin əvvəllərinədək davam etdi, nəticədə Xorasan müstəqil oldu. Xalq hərəkatı yerli feodalların dövlət idarəçiliyinə cəlb edilməsinə səbəb oldu.

Onu bidətdə suçlayırdılar..

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-01-24.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
Gürcüstanın regional xəritəsi
**Mkhare** (*gürc.* მხარე) — Gürcüstanın inzibati ərazi bölgüsündə inzibati vahid. Ümumiyyətlə "region" olaraq tərcümə olunur.

Regionlar (*gürc.* მხარე) Abxaziya və Cənubi Osetiyadakı separatçı münaqişələr həll oluna qədər 1994-1996-ci illər arasında Prezident sərəncamları ilə müvəqqəti bir şəkildə qurulmuşdur. Onlar, Gürcüstanın ənənəvi tarixi və coğrafi ərazilərinə təqribən uyğundurlar. Region muxtar bir vahid deyildir və vəzifəsi, daha çox bir neçə bələdiyyənin (Acarıstan və Tbilisi bələdiyyələrindən başqa) bir regionda Gürcüstan prezidenti tərəfindən vəzifələndirilən bir vəzifəli şəxs tərəfindən təmsil edilən Gürcüstan mərkəzi hökuməti ilə olan ünsiyyəti koordinasiya etməkdir. Gürcüstanda müvəqqəti inzibati Regional idarəetməyə, Gürcüstan prezidenti tərəfindən təyin edilən səlahiyyətli Dövlət Komissarı (*gürc.* სახელმწიფო რწმუნებული, Saxelmćipo Rćmunebuli, ümumi olaraq "Qubernator" (gürcücə: გუბერნატორი) olaraq tərcümə olunur) rəhbərlik edir. Lakin qubernator adı rəsmi ad deyildir.

Bölgələr ayrıca olaraq raion (rayon) adlandırılan inzibati bölgələrə bölünmüşdür. Gürcüstanda 9 bölgə mövcuddur. (Aşağıda həmin bölgələrin adları, mərkəzi şəhərləri və əhalisi göstərilmişdir)

| Region | Mərkəzi şəhəri | Əhali |
| --- | --- | --- |
| Quriya | Ozurgeti | 113,000 |
| İmeretiya | Kutaisi | 536,052 |
| Kaxetiya | Telavi | 319,144 |
| Kvemo-Kartli | Rustavi | 423,986 |
| Mtsxeta-Mtianeti | Msxeta | 94,370 |
| Raça-Leçxumi və Aşağı Svaneti   | Ambrolauri | 31,927 |
| Sameqrelo-Yuxarı Svaneti | Zuqdidi | 331,145 |
| Samtsxe-Cavaxeti | Axaltsixe | 160,262 |
| Şida Kartli | Qori | 264,633 |

İstinadlar
----------

1. ↑  Arxivləşdirilib 2015-07-10 at the Wayback Machine "ტერიტორიული მოწყობა და მმართველობა [Ərazi Strukturu və Hökumət]". Gürcüstan Prezidentinin Administrasiyası. 2015-ci ilin İyul ayının 9-da alındı.
**Koreya İnqilabı Muzeyi** — Şimali Koreyanın paytaxtı Pxenyanda  yerləşir və əsası 1948-ci il 1 avqust tarixində qoyulmuşdur. Muzey Kim İr Senə aid böyük sərgi salonundan və Koreya İnqilabı hərəkatına aid otaqlardan ibarətdir. Muzey Mansu Hill Böyük Abidəsinin arxasında yerləşir və Mansudae Toplantı Zalına bitişikdir ki, burada da Koreya Milli Məclisi yerləşir.

Koreya İnqilabı Muzeyi 1860-ci ildən günümüzədək olan zamanı ehtiva edir ki, buraya anti-yapon müqaviməti. Koreya müharibəsi və ölkədə sosialist rejimin inşaası daxildir. Muzey Kim İr Senə aid əşyaları, Koreyanın yenidən birləşməsi, Koreya diasporu və digər tarixi döyüşləri əks etdirən 90 otaqdan ibarətdir. Bura tikildiyindən bəri Şimali Koreyadan və xarici dövlətlərdən 27 milyon ziyarətçi təşrif buyurmuşdur. 240,000 metrdən ibarət çevrəsiylə bura həmçinin dünyanın ən geniş tikililərindən biridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Democratic People's Republic of Korea - Museums( Arxivləşdirilib aprel 3, 2013, at the Wayback Machine)
2. ↑  "Architecture and city planning". Library of Congress Country Studies. 1993. 15 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 May 2014.
**Saplaq pemfiqi** (*lat.* Pemphigus bursarius L. 1758)- Əsas yem bitkisi olan qovaq üzərində yaşayırlar.

Xarici quruluşu
---------------

Qanadlı binəçə. Bədəni girdə, şişkin, şəffaf olub tüksüzdür. Vəzli qrup 6 cərgəlidir. Ayaq, alın, bığcıq və gözləri tutqundur. Alın yastı olub 4 ədəd qısa tükcüyə malikdir. Bığcıqları 4 buğumlu olmaqla, III və IV bir-birinə bərabərdir. Gözləri sadədir. Xortumcuq orta şanağın arxasına keçir. Uzunluğuna görə onun hər iki buğumu bərabərdir. III-6 (2+4), IV-6 (2+4) miqdarında tükcük olur. Ayaqlar qısa, pəncə iki buğumlu olmaqla onun birinci buğumu 2:2:2 nisbətində tikancıqla təchiz edilmişdir. Bədənin ümumi ölçüsü: uzunluğu: 3, 10 eni 2,8, bığcığı 0,4 mm-dir. III 0,16, IV-0,16 (0,12+0,04) mm-dir.
Qanadlı bikri. Bədəni bozumtul-yaşıldır. Baş və göz qaradır. Bığcıq və ayaqlar bozumtuldur. Bığcıq 6 buğumlu olmaqla III buğum 12, IV-6 və VI isə 7 ədəd rinariya malikdir. Bədənin uzunluğu 2,5, eni isə 1,1 mm-dir. Bığcığının ölşüsü 1,08 mm, III-25, IV-10, V-0,12, VI isə 0,16 mm-dir.

Yayılması
---------

Zaqafqaziya, Qazaxıstan, Orta Asiya, Qərbi Sibir, Yeni Zelandiya, Qərbi Avropa, Şimali Afrika, Kiçik və Orta Asiya. Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı və habelə Lənkəran zonasında qeydə alınmışdır.

Ekologiya
---------

Mənənələr əsas yem bitkisi olan qovaq üzərində yaşayırlar. Növ miqrasiyada edəndir. Binəçələr armud formalı fırı yarpaqların saplağı üzərində əmələ gətirir, bəzi vaxtlarda yarpağın əsası və yaxud saplağın əsasına yaxın fırlar əmələ gəlir. Həmin fırlar qalın divarları olub zirvəsində ensiz deşiklə açılır.
Azərbaycanda binəçə qoyan sürfələr martın sonu və aprelin başlanğıcında əmələ gəlir. Müxtəlif illərdə yaz fəslinin birinci aylarının əlverişli olmayan iqlim şəraitindən asılı olaraq onların inkişafı bir qədər ləngiyə bilər. Əmələ gələn sürfələr gövdədən yarpağın saplağına doğru hərəkət edərək orada dayanır və sormağa başlayır. 2-3 gündən sonra bitkinin sorulduğu yerdə sürfə tərəfindən kiçik çuxur əmələ gəlir ki, onun içərisinə sürfəsinin özü də daxil olur. Ölçücə böyümə nəticəsində ilk dövrlərdə sorulan yerdə əvvəlcə əmələ gələn dərinlik bağlı kisəyə çevrilir, sonradan bu tədricən armud şəklini alaraq badam dənəsi böyüklüyünə çatır.

Ədəbiyyat
---------

N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri. Bakı-Elm-1995. s.53.
**Saqalassos** (*yun.* Σαγαλασσός), həmçinin Selqessos (*yun.* Σελγησσός) və Saqallesos (*yun.* Σαγαλλησός) kimi də tanınır — cənub-qərb Anadolunun antik şəhəri və əhəmiyyətli arxeoloji məkanı, onun xarabalıqları Antalya şəhərindən təxminən 100 km şimalda və Ağlasun şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Pisidiya tarixi bölgəsinin şəhərlərindən biri idi. Tavr dağlarının qərb yamacında yerləşir.

Tarixi
------

E.ə. 333-cü ildə şəhəri Makedoniyalı İsgəndər fəth etdi. E.ə. 25-ci ildə şəhər Qalatiya adlı Roma əyalətinin paytaxtı oldu. Şəhərin qədim abidələrinin qalıqları aşkar Roma xüsusiyyətinə sahibdir, şəhərdə imperator Adrian (117-138) şəxsiyyətinə pərəstiş formalaşmışdır və burada çoxsaylı Roma veteranları məskunlaşmışdır ki, bu da ellinizmə məruz qalmış Anadolu üçün olduqca qeyri-adi hal idi. İmperator Adrianın 5 metrlik heykəlinin qalıqları qorunub saxlanılmışdır.

Teatr
Arxeoloji sahənin qalıqları dəniz səviyyəsindən 1400-dən 1600 metrə qədər yüksəkliklərdə yerləşir. VI əsrin əvvəllərində burada güclü zəlzələ baş vermişdir. Daha bir VII əsrin ortalarında baş vermişdir. Nəticədə suyun qeyri-müntəzəmliyi və epidemiyalar başladı. Şəhərin qədim mədəniyyətinin ümumi tənəzzülü başlandıqdan sonra, sakinlər şəhəri yavaş-yavaş tərk etməyə və vadiyə köçməyə başladılar. Buna baxmayaraq, Bizans dövründə şəhərdəki Yunan-Xristian icmasının həyatı 13-cü əsrin əvvəllərinə, türk fəthinin son mərhələsi başlayana qədər davam edirdi. Dağıdılmış Bizans qalasından nəticə çıxarmaq olar ki, şəhərin xristian sakinləri ilə gələn türklər arasında münasibətlər düşməncəsinə idi. Bu səbəbdən, türklər şəhərin özündə deyil, kənarındakı ayrı bir kənddə məskunlaşmağa başladılar. Saqalassosun qazıntılarından göründüyü kimi, şəhərin müsəlmanlaşması və türkləşməsi prosesi dinc keçmirdi və yunan-xristian əhalisi XIV əsrin əvvəllərinə qədər müqavimət göstərirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Stephanus of Byzantium, Ethnica, S549.12". 2021-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-24.
2. ↑  "Suda Encyclopedia, si.13". 2020-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-24.
3. ↑  *Brice W. C.* "The Turkish Colonization of Anatolia" (PDF). Manchester eScholar Services (ingilis). 2020-12-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-02-20.
4. ↑  *Claudio Ottoni, François-X Ricaut, Nancy Vanderheyden, Nicolas Brucato, Marc Waelkens and Ronny Decorte.* "Mitochondrial analysis of a Byzantine population reveals the differential impact of multiple historical events in South Anatolia". NLM - NIHh (ingilis). 2011-01-12. 2017-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-20.

Xarici keçidlər
---------------

* Huge statue of Roman ruler found
* Website Sagalassos Archaeological Research Project
* Sagalassos Interactive Dig
* Photographic visit with many pictures
* Beyaz Arif Akbas: *Sagalassos: City of Fairies", Adrianapolis, Yalnizgoz Yay. 2010, ISBN 978-1-4536-1300-9.*


Vikianbarda ***Saqalassos*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
Koreya televiziyası

Tarixi
------

Koreya Respublikasında televiziya yayımı 1956-cı ildə yaranmışdır. Bu Seulda şəxsi mülkiyyətə aid və ticarət üçün yayım edən bir stansiyanın qurulması ilə başlamışdır. Lakin,bu ilk televiziya stansiyası 1959-cu ildə yanğın nəticəsində məhv olmuşdur. 1961-ci ilin dekabr ayında Seul şəhəri hökümətinin təşəbbüsü ilə **KSB TV**, Koreyadakı ilk yayım televiziyası fəaliyyətinə başlamışdır. Digər şirkət **TBC TV** isə 1964-cü il yanvar ayında yayıma başlamışdır. **Munhva (문화)** yayım şirkəti isə 1969-cu il avqust ayında Koreyanın 3-cü televiziya stansiyası kimi **MBC TV**-nin təməli qoyulmuşdur. **SBS (Seul Yayım Sistemi)**, 1990-cı ildə xüsusi bir üsulla yayıma başlamışdır.**KBS**, **MBC**, **SBS** və **EBS** yayım stansiyaları 2001-ci ildən etibarən Seul metropol ərazilərində digital yayıma başlamışdır. Bu xidmət, 2002-ci ildə Seulda daha böyük bir əraziyə yayılmışdır.

Televiziyanın cəmiyyətdə rolu
-----------------------------

1990-cı illərdə kabel televiziyası sınaq yayımları başlamışdır. Cəmiyyətdə elm və müxtəlif əyləncə növlərinə qarşı marağın artdığı vaxtlarda kabel televiziya sahəsinə maraq da sürətlə artmağa başlamışdır. 2009-cu ilin sonlarında artıq *15.2 milyon* kabelli televiziya abunəçiləçiləri, müxtəlif sahələrdə inkişafda olan 120 kabelli kanalı izləyə bilirdilər. **İPTV** **(İnternet Protokolu Televiziyası)**nın yüksəlişi də, Koreya dövlətinin informasiya və texnologiya sahəsində liderlərdən biri olmasına təkan vermişdir. **Koreya Kommunikasiya** **Komissiyasına görə (KKC)**, 2010-cu ildə **İPTV** xidmətinin abunəçisinin *3.086 milyon* olduğu hesablanmışdır.

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Medveji adası.

**Medveji adası** — Rusiya Federasiyasının, Novosibirsk vilayətində, Çanı gölündə yerləşən ada. Adanın ümumi sahəsi 548,6 ha-dır. 22 aprel 2008-ci ildə adaya regional əhəmiyyətli təbiət abidədi statusu verilmişdir.

Təsviri
-------

Ada gölün şimal-qərb hissəsində yerləşir. Adanın təməlini batmış qədim quru parçası təşkil edir. Yaxınlığında yerləşən digər adalarında eyni istiqamətdə uzanmasını görmək olar. Ada şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru uzanmış formadadır. Ada şimaldan şərqə doğru 8691 m məsafədə uzanır. Sahil boyu perimetri 21 061 metrdir. Cənub-qərb hissəsində yerləşən Medveji burnunun qumlu torpağını məhv edən və ağacların köklərini yuyan külək və dalğaların təsiri səbəbindən tədricən daha alçaq olmağa başlamışdır.
Şimalında Kolpaçok, cənub-şərqində Uzkoredski, cənubunda isə Çerexumov və Redenski adaları yerləşir. Matriklə arasında ən uyaxın məsafə 3 kilometrdən çoxdur. Ən yaxın quru parçası Çerexumov və Uzkoredski adalarıdır. Bu adalar Medveji adasından təqribən eyni məsafədə yerləşir.

Flora və fauna
--------------

Adanın quru hissəsindəki bitki örtüyü çöl, meşə-çöl və çəmən növləri ilə təmsil olunur. Sahil xətti boyunca su bitkiləri yayılmışdır. Ada üzəri və ətrafında 73 növ bitki vardır.

Burada 120 növ onurğalı və 419 növ onurğasız heyvan yaşayır. Onlardan 357 növü həşəratlardır.

Təbiət abidəsi daha çox yuxvalayan və miqrasiya edən quşlar üçün əhəmiyyətlidir.

3 növ bitki və 14 növ quş Rusiya və Novosibir vilayətinin qırmızı kitabına daxil edilmişdir: ağquyruq dəniz qartalı, çay qaraquşu, çöl qartalı, şahin, böyük xallı qartal, ördəktutan qızılquş, Gelochelidon nilotica, qarabaş qağayı, Hydroprogne caspia, ağqaş qaz, iri ağ vağ, qıvrımlələk qutan, qırmızıdöş qaz, fısıldayan qu quşu. Yaxınlıqdakı Uzkoreki adasında yayılan eyni növlər Novosibirsk vilayətinin Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Əvvəllər adada Medvedev qardaşlarına aid torpaq sahələri olmuşdur. Ehtimal ki, adanın adıda bu qardaşların soyadından götürülmüşdür.

1919-cu ildə burada əvvəlki sahiblərindən əmlak və mal-qara almış 9 yoxsul ailədən ibarət Niva komunası qurulmuşdur: 30 at, 30 donuz, 50 inək, 100 qoyun, 40 ördək və qaz, 5 ot biçən maşın, əkin sahəsi, anbar, yaşayış evləri və bostan sahələri.

1950–1960-cı illərdə adada qarpız yetişdirilirdi.

Yenidənqurma vaxtına qədər barjalarda adaya daşınan kənd təsərrüfatı heyvanları burada otlanırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Памятник природы регионального значения "Остров Медвежий". Туристический портал Новосибирской области". 2019-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-01.
2. ↑  "Остров Медвежий. ООПТ России". 2021-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-01.
3. ↑  "В краю заповедном. Материал газеты "Советская Сибирь" № 170 от 2.09.2000". 2018-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-01.
4. ↑  "Остров Медвежий". 2018-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-01.