**Obvalden** və ya **Obvald** — İsveçrə Konfederasiyasını təşkil edən 26 kantondan biri. O, 7 inzibati bölgədən ibarətdir. İnzibati mərkəzi Sarnen şəhəridir. Ənənəvi olaraq "yarım kanton" hesab olunur, digər yarısı Nidvaldenə aiddir.

Obvalden Mərkəzi İsveçrədə yerləşir və İsveçrənin coğrafi mərkəzini ehtiva edir. Şimaldan Luzern kantonu, şərqdən Nidvalden və Uri kantonu və cənubdan Bern kantonu ilə həmsərhəddir. Kanton mahiyyətcə Lüsern gölünün cənubundakı Sarner vadisində, Engelberq ətrafında yerləşir.

Tarixi
------

Obvalden, Nidvalden ilə birlikdə Untervaldeni təşkil edən iki vadidən biridir. Tarixi boyu onun siyasi vəziyyəti və müstəqillik dərəcəsi çox müxtəlif olmuşdur. 1291-1309-cu illər arasında Untervalden yeni yaranan İsveçrə Konfederasiyasına qoşuldu. O zaman Obvalden Untervalden ob dem Kernvald kimi tanınırdı.

1798-1803-cü illər arasında Valdstetten kantonu Sarnen vilayətinə çevrildi. 1803-cü ildən 1999-cu ilə qədər Obvalden yarımkanton idi. 1999-cu ildə yeni Federal Konstitusiya yarım kanton təyinatını ləğv etdi və Obvaldeni tam kanton elan etdi.

### Qədim tarixi

Obvaldendəki ən erkən arxeoloji iz Brand Lungerndə tapılan eramızdan əvvəl VIII-ci minilliyə aid bir daş bıçaqdır. Kantonda eramızdan əvvəl IV minilliyə aid Horgen mədəniyyətinin 2 abidəsi tapılıb. Gisvildə balta və iki sümük bıçaq, Vilnada isə çəkic baltası tapılıb. Görünür ki, Obvalden vadilərində ən azı bu dövrdə müvəqqəti məskunlaşma var idi, lakin əkinçilik və ya daimi yaşayış məskənlərinə dair heç bir dəlil tapılmamışdır.

Kairnsdəki Foribaghda erkən tunc dövrünə aid qəbir ətrafdakı yaşayış məntəqəsinin e.ə. 2000-1700-cü illər arasında mövcud olduğunu göstərir. Ola bilsin ki, həmin dövrdə Sarnen gölünün sahilində yaşayış məntəqəsi olub. E.ə. 1500-1100-cü illər arasında bir neçə başqa yaşayış məntəqəsi, o cümlədən Reng aşırımındakı evlər və keçidin üstündəki yüksək hündürlükdə çoban düşərgələri var idi. Kantondakı bir çox yer adları kelt və ya qallo-roma köklərinə malikdir.

IX-cu əsrdə II-ci Burqundiya Krallığının bir hissəsi idi. İmperator II Konradın 1032-1033-cü illərdə baş vermiş qış hərbi kampaniyasından sonra Müqəddəs Roma İmperiyasının bir hissəsi oldu.

### Orta əsrlər

Engelberg Abbey böyük bir güc idi və Obvaldendəki kilsələrə nəzarət edirdi
Erkən orta əsrlərdə Obvaldendəki torpaqların çox hissəsi monastırlar (xüsusilə Murbach-Lucerne və Beromünster Abbey monastırı) tərəfindən idarə olunurdu.

XIII-cü əsrdə Obvalden, vahid hökmdarlarının maraqlarına zidd hərəkət etmək üçün kifayət qədər muxtariyyətə malik tək yerli siyasi təşkilata ev sahibliyi eləyirdi. Kantondakı zadəganların hamısı məhdud gücə malik olan kiçik zadəganlar idi. Vəziyyət 1291-ci il aprelin 16-da, Habsburqlu I Rudolf Murbax Abbeyindən Untervaldeni (Obvalden və Nidvalden də daxil olmaqla) aldıqda dəyişdi. Bu onu vadinin baş mülkədarı, qrafı və imperatoru etdi. Azadlıqlarının itirilməsindən qorxaraq, 1 avqust 1291-ci ildə Nidvalden (sənədin mətnində Obvaldenin adı çəkilməsə də, ona əlavə edilmiş möhürdə qeyd olunub) Uri və Şvizlə Əbədi Alyans yaratdı. Bu ittifaq İsveçrə Konfederasiyasının və müasir İsveçrənin başlanğıcı hesab olunur.

### Köhnə İsveçrə Konfederasiyası

Morgarten döyüşü
Amstalden işi. Şəkil arxada, ağacın altında Peter Amstaldenin Obvaldenin dəstəyi ilə Luzernə qarşı üsyan etmək üçün sui-qəsd yığıncağında olduğunu göstərir.
Əvvəlcə Əbədi Alyansın hər biri müstəqil idarə olunan 3 kanton arasında qarşılıqlı müdafiə paktı idi. 1304-cü ildə Obvalden və Nidvaldenin iki vadisi birləşdi. 1309-cu ildə İmperator VII Henri Untervaldenə sələfi tərəfindən verilən bütün azadlıqları təsdiqlədi, baxmayaraq ki, dəqiq şərtlər məlum deyildi. İmperator həmçinin vadilərə imperator yaxınlığı verdi ki, bu da Untervaldeni Uri və Şvizlə bərabər siyasi mövqeyə qoydu.

### Müasir Obvalden

Landsgemeinde 1987-ci il
1850-ci ildə Katolik Kilsəsi yeganə kanton dini kimi tanındı. Lakin 1867-ci ildə kanton konstitusiyası tamamilə yenidən yazıldı. O, hökumətin təşkilini dəyişdirdi və islah edilmiş kilsələrə bəzi hüquqlar, o cümlədən öz məktəblərini idarə etmək hüququ verdi.

1867-ci il konstitusiyası Landmanın olduğu bir çox xüsusi imtiyazları da zəiflətdi. 1902-ci ildə konstitusiya yenidən yazıldı və vətəndaşlara istənilən qanunla bağlı referendum tələb etməyə imkan verdi. Sonrakı illərdə bir sıra təşəbbüslər və referendumlar irəli sürüldü, bəziləri uğur qazandı. 1909-cu ildə 1200 vətəndaşa konstitusiya dəyişiklikləri ilə bağlı gizli səsvermə tələb etməyə imkan verən təşəbbüs təsdiqləndi.

1922-ci ildə konstitusiya, hüquqi və vergi qanunları üzrə gizli səsvermənin tətbiqi ilə Landsgemeinde hakimiyyəti daha da zəiflədi.

Kanton konstitusiyasına son dəfə tam yenidən baxılması 1968-ci ildə olmuşdur. Bu düzəliş bir sıra kiçik məsələlərə toxunmuş və bir sıra qanunlara aydınlıq gətirmişdir, lakin heç bir əsaslı dəyişiklik olmamışdır.

1972-ci ildə qadınlara ilk dəfə kanton seçkilərində səs verməyə icazə verildi və 1983-cü ildə səsvermə yaşı 18-ə düşdü. Landsgemeinde nəhayət 1998-ci ildə ləğv edildi.

Coğrafiyası
-----------

Sarnen gölünün yanında Sarnen şəhəri
Engelberg şəhəri, Titlis dağından kanat yolu
Titlis buzlağı
Ən yüksək hündürlük: Titlis (Urner Alpları), 3238 m.

Kantondakı göllərə aşağıdakılar daxildir: Luzern gölünün bir hissəsi, Sarnen gölü (Sarnersee), Lungern gölü (Lungerersee), Vişelse, Tannense və Melşse.

Kantonun ümumi sahəsi 490,5 kv. km.-dir (189,4 kv. mil).

İqtisadiyyatı
-------------

Obvalden iqtisadiyyatında kiçik və orta biznes üstünlük təşkil edir. Onların bir çoxu miniatür mühərriklər, sintetika, tibbi avadanlıq və ya nanotexnologiya kimi sahələrdə mütəxəssislərdir.

Ənənəvi sənayelər hələ də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə meşə təsərrüfatı və əlaqəli bizneslər. kənd təsərrüfatı da əhəmiyyətlidir. Obvalden süd və ət təsərrüfatında ixtisaslaşmış kantondur.

2007-ci ildə Obvalden əvvəlki reqressiv gəlir vergisini (daha yüksək gəlirlər üçün aşağı vergi dərəcələri) ölkədə ən aşağı olan 1,8% gəlir vergisi ilə əvəz etdi. Bu kanton vergisi federal və yerli vergilərə əlavədir.

Turizmi
-------

Turizm iqtisadiyyatın əsas sahəsidir. İsveçrə Alplarının mərkəzində yerləşdiyinə görə, Obvalden XIX-cu əsrdə özünü əhəmiyyətli bir turizm məkanı kimi göstərə bildi. Turizm üçün tikilən bir çox məkanlar yerli sənaye və əhaliyə sərf edir. Dağlardan 2-si, Titlis və Pilatus əsas görməli yerləridir. Qış idman növləri, xüsusən də xizək sürmə və snoubord çoxlu turist cəlb edir. Əsas kurortlar Engelberg, Melchsee-Frutt, Lungern-Schönbüel, Mörlialp və Langisdir. Yayda gəzinti və alpinizm əsas fəaliyyətlərdir.

Təhsili
-------

Obvaldendə əhalinin təxminən 11,601 nəfəri və ya (35,8%) tam orta təhsili, 3,241 nəfəri və ya (10,0%) ali təhsili başa vurub.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Kanton, definitive Jahresergebnisse, 2018. İsveçrə Federal Statistika İdarəsi.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-22.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-22.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-22.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-22.
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-22.
8. 1 2 3 4  Wikisource *Coolidge, Rev. William Augustus Brevoort.* Unterwalden // Kisholm, Hyu (redaktor). Britannika Ensiklopediyası. 27 (XI). Cambridge University Press. 1911. 780–81.
9. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-09-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-24.
10. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-24.
11. ↑  *Botschaft über die Gewährleistung der geänderten Verfassungen der Kantone Zürich, Obwalden, Solothurn, Waadt und Genf* Arxivləşdirilib 2013-05-15 at the Wayback Machine, Bundesblatt 1999, p. 5405.
12. ↑  *Allen, Matthew.* "Obwalden votes for a flat tax rate". Swissinfo. 2007-12-16. İstifadə tarixi: 2008-11-05.[*ölü keçid*]
13. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-24.
14. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-05-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-24.

Xarici keçidlər
---------------

* Official site
* Obwalden.net
* Official statistics

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) · İsveçrə tarixi |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 12071287k · GND: 4078653-5 · ISNI: 0000 0001 1498 4918 · LCCN: n80124947 · SUDOC: 028992547 · VIAF: 128415750 · WorldCat VIAF: 128415750 |

 |