**Sayano-Şuşensk qoruğu** — Sayano-Şuşensk su anbarının təsir zonasında Yenisey çayının sol sahilindəki Krasnoyarsk vilayətinin cənubundakı Qərbi Sayanın əlçatmaz bir ərazisindəki bir qoruq.

Sahə 3904 km²-dir. Relyefi dağlıqdır, hündürlüyü 500 ilə 2735 m arasındadır.

Qoruq su tutarının təbiətə təsirini araşdırır. Əsas qorunan növlər qar bəbiridir. Qoruğun faunası son dərəcə müxtəlifdir. Demək olar ki, 100 növ nadirdir, nəsli kəsilməkdədir və Qırmızı kitaba daxil edilmişdir. Qoruğun böyük bir hissəsi meşələrdir. Əsas dəyər Sibir sidridir. Sidr meşələrinin sahəsi 1000 km²-dən çoxdur. Altay-Sayan Eko Bölgəsinin Təbiət Qoruqları və Milli Parkları Birliyinin üzvüdür.

Qoruğun yaranma tarixi
----------------------

Sayano-Şuşensk SES-ı 1961-ci ildən bəri dizayn edilmiş, 1966-cı ildə inşasına başlamış və 1975-ci ildə isə Yeniseyin qarşısı bağlanmışdır. Ancaq 1967-ci ildə gələcək anbarın ərazisində bir təbiət qoruğu yaratmağın zəruriliyi haqqında ilk nəşrlər ortaya çıxır. Səbəb isə gələcəkdə nə olacağını və həqiqətən nə olduğunu öyrənə bilmək üçün qurulur. Qoruq 1976-cı ildə təşkil edilir. Qlavoxota sistemindəki adi bir qoruq olmuşdur. Vaxtında yaradılması sayəsində qoruğun işçiləri, sonradan su basmış ərazilərdən məlumat toplamağı bacardılar.

Hər hansı bir su anbarı ekosistem üçün kifayət qədər böyük bir yükdür. Əlbəttə ki, bu cür yüklər əvvəlcədən hesablanmalı və buna görə əvvəlcədən bəzi kompensasiya tədbirləri görülməlidir. Üstəlik bunlar tamamilə adekvat olmalıdır. Yalnız bu halda hər hansı bir hidroelektrik stansiyanın ətrafa vurduğu zərər minimal olacaqdır.

Ehtiyat dərhal su elektrik stansiyasının tikintisi zamanı kompensasiya tədbirlərindən biri kimi yaradılmışdır. Qoruq o illərdə əlçatmaz olduğundan ərazisində brakonyer və ağac kəsən yox idi. Təxminən bir milyon hektar ərazidə yerləşirdi, lakin geoloqlar buna qarşı çıxaraq gələcəkdə istifadəsi planlaşdırılan əhəmiyyətli asbest yataqları aşkar etdilər. Bu səbəbdən qoruq indiki 400 min hektar ərazi ilə kifayətlənməli olur. 1978-ci ildən başlayaraq hər cəhətdən — flora və faunadan, geologiyadan, qar örtüyündən, sudan və s. — tədqiqatlar başlayır.

1985-ci ildən qoruğa biosfer statusu verilir, yəni UNESCO-nun beynəlxalq qoruqlar sisteminə daxil edilir. Yeni statusuna görə tədqiqatlar mürəkkəb olmağa başlayır. Əgər azot, pestisidlər və bəzi digər göstəricilər adi bir ehtiyatda qeyd olunmursa, indi xüsusi bir kompleks arxa plan monitorinq stansiyası tikildikdən sonra demək olar ki, bütün ətraf mühit parametrlərini izləməyə başlanılır. Mütəmadi olaraq bitki örtüyünün analizləri aparılmış, Xakasiya və Novosibirsk Hidrometeoroloji Mərkəzinin şöbələrində işlənmiş qar nümunələri götürülmüşdür.

Qoruğun genişləndirilməsi
-------------------------

1994-cü ildə Krasnoyarsk diyarı rəhbərliyinin fərmanı ilə əlavə bir qoruma zonası yaradılır - 102 min hektar. Ehtiyat müdirinin əmri ilə sərəncamla giriş zərurəti olduqda ümumiyyətlə xitam vermə hüququ ilə giriş nəzarəti tətbiq edilir. 2000-ci ilədək bir idarəetmə qərarı və Ətraf Mühitin Mühafizəsi üzrə Dövlət Komitəsinin əmri ilə bir biosfer poliqonu qurulur və daha 591 min hektar üçün bir biosfer poliqon layihəsi hazırlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sayano-Shushenski Zapovednik (Official Site)" (rus). Ministry of Natural Resources and Environment (Russia). January 22, 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 21, 2016.
2. ↑  "Sayano-Shushenski Zapovednik" (rus). Ministry of Natural Resources and Environment (Russia). December 24, 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 21, 2016.