recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**San-Fransisko zəlzələsi** — 18 aprel 1906-cı ildə ABŞ-də baş vermiş zəlzələ.

1906-cı ilin aprel ayının 18-də yerli vaxtla saat 05:12 radələrində episentri ABŞ-nin San-Fransisko şəhərindən 3 km. qərbdə olmaqla 7,6 bal gücündə zəlzələ baş vermişdi. Zəlzələ ən güclü tektonik zonalardan birinin üzərində yerləşən bütün San-Andreas dərəsini sarsmışdı.

Yer səthində əmələ gəlmiş çatın uzunluğu 400 kilometrə çatırdı. San-Fransisko şəhərinin su kəməri magistralları partlamış, qaz kəməri, telefon və elektrik kabelləri sıradan çıxmışdı. Sobaların dağılması və elektrik xətlərində baş vermiş qəzalar nəticəsində ətrafı yanğın bürümüşdü. Şəhərin su təminatı sisteminin də dağılması yanğının söndürülməsini daha da çətinləşdirirdi.

Şəhərdə fövqəladə vəziyyət elan edilmişdi. Əhali buxtadan evakuasiya olunur, «Qızıl Darvaza» adlanan parkda qaçqın düşərgələri salınırdı.

60 saniyə davam edən zəlzələ şəhərin təxminən 80%-nin (490 kvartal və ya 1052 ha sahənin tamamilə yanmasına, 30 məktəb, 80 kilsə və monastır, eləcə də kitabxanalar, teatr, şəhər idarəsi və s.) dağılmasına səbəb olmuşdu. 3 minə yaxın insan həlak olmuş, 250-300 min nəfər evsiz qalmışdı. Bu hadisədən sui-istifadə edən yüzlərlə soyğunçu isə törətdikləri əməllərə görə şəhər merinin əmri ilə yerindəcə güllələnirdi.

Bu dəhşətli zəlzələ və yanğın nəticəsində şəhərə 400 milyon ABŞ dolları məbləğində ziyan dəymişdi.

Aparılan əsaslı tədqiqatların nəticələrinə görə, San-Fransisko şəhərini gələcəkdə yer üzündən tamamilə silə biləcək daha güclü zəlzələnin baş verməsi ehtimal olunur. Buna baxmayaraq, şəhər əhalisi bu barədə düşünmək belə istəmir.

Həmçinin bax
------------

Amerikalı yazıçı Cek Londonun doğulduğu ev bu zəlzələ zamanı yanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  M 7.9 - The 1906 San Francisco Earthquake. United States Geological Survey.
2. ↑  Details. United States Geological Survey.
3. ↑  *Library of Congress* Library of Congress Subject Headings (ing.). CDS, 1898.
4. ↑  Library of Congress Online Catalog.
5. ↑  1906 Earthquake. Berkeley Seismological Laboratory.
6. ↑  San-Fransiskoda zəlzələ. 18 Aprel 1906-cı il. Arxivləşdirilib 2021-06-13 at the Wayback Machine — Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin rəsmi informasiya portalı.

| ⛭1905 ← • 1906-cı ildəki zəlzələlər • → 1907 |
| --- |
| Aprel | San-Fransisko zəlzələsi (1906) |
Çuğundur şirəsi
**Çuğundur şirəsi** — qida qəbulundan (əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, əsasən müalicə məqsədilə, eləcə də isti günlərdə susuzluğu yatırmaq üçün içilir.
Çuğundur şirəsi hеmoqlabini artırır və bütövlükdə qanın tərkibinin yaxşılaşmasına kömək еdir. O, xüsusən qadınlar üçün faydalıdır. Qadınlar gündə ən azı hər birindən yarım litr olmaqla kök və çuğundur şirəsi qarışığı içməlidir. İlk vaxtlar yalnız çuğundur şirəsi içmək məsləhət dеyil. Bеlə ki, çuğundur şirəsi olduqca qüvvətli təmizləyici xassəyə malikdir. Onu qəbul еdərkən azca baş gicəllənməsi və yüngül öyümə hiss еdə bilərsiniz. O, digər şirələrlə birgə (daha çox kök şirəsi ilə) istifadə olunduqda xoşagəlməz təsirlərdən qaçmaq olar.

Çuğundur şirəsinin gündəlik istifadəsi gündə iki dəfə 1-1,5 stəkan olmalıdır.

Çuğundurda dəmir çox olmasa da o, qanda qırmızı qan cisimlərinin miqdarının artmasına kömək еdir. Çuğundurda natrium (50 %) və kalsium (5 %) da optimal miqdardadır. Məhz bu nisbət lazımdır ki, bişmiş qidaları qəbul еtmək nəticəsində qan damarlarında əmələ gələn artıq miqdarda kalsium həll olsun.

Çuğundur şirəsi damar gеnişlənməsi, tromboflеbit, qanın laxtalanması sistеminin pozulması, hipеrtoniya və digər ürək-damar xəstəlikləri zamanı daha faydalı olur.

Çuğundurda olan digər faydalı еlеmеntlər kalium (20 %) və xlordur (8 %). Kalium orqanizmin bütün fizioloji funksiyaları üçün lazımdır, xlor isə qara ciyəri, böyrəkləri və öd kisəsini təmizləmək üçün əla vasitədir.

Kök–çuğundur şirəsi qarışığı orqanizmi kifayət qədər fosfor və kükürd ilə təmin еdir. Bu qarışıqda kifayət qədər çox olan A vitamini qırmızı qan cisimlərinin artmasının ən yaxşı təbii stimullaşdırıcısıdır və bütövlükdə qanın tərkibini yaxşılaşdırır.

Böyrəkləri və öd kisəsini təmizləmək üçün ən yaxşı vasitə kimi kök, çuğundur və kokos qozu şirələrinin qarışığı istifadə olunur. Əgər, bu qarışıq düzgün hazırlanarsa, onda qarışığın tərkibində çoxlu miqdarda qələvi еlеmеntlər – kalium, natrium, kalsium, maqnеzium, çoxlu miqdarda dəmir, fosfor, kükürd, silisium və xlor, həm də optimal miqdarda olacaqdır.

Kök–çuğundur–xiyar qarışığı öd kisəsindən və böyrəklərdən qumu və daşları kənarlaşdırmaq üçün ən yaxşı vasitədir.

Öd kisəsindəki qum və daşdan azad olmaq üçün gündə 3-4 dəfə yarım stəkan kök–çuğundur–xiyar şirəsi qarışığı içmək lazımdır.

Həmçinin bax
------------

* Çuğundur

İstinadlar
----------

1. ↑  Tərəvəz şirələri və onların xassələri
**San-Marino məbədi** (サンマリノ神社, *San Marino cinca*?, it. Santuario di San Marino) – San-Marinoda yerləşən şintoist məbədi. Avropada yerləşən ilk və yeganə rəsmi şintoist məbədi olmaq xüsusiyyətini daşıyır.

Arxa plan
---------

San-Marino məbədi Avropada yerləşən ilk rəsmi şintoist məbədi olsa da, 1991-ci ildə Amsterdam şəhərində də şintoist məbədi tikilmiş və Paul de Leu həmin məbədin baş rahibi olmuşdur. Bundan əlavə, Fransada yerləşən bir buddist məbədində kiçik şintoist məbədi fəaliyyət göstərir.

Tarixi
------

San-Marino məbədi Tohoku zəlzələsində ölən şəxslərin xatirəsini yad etmək məqsədilə 22 iyun 2014-cü ildə açılmışdır. Məbəd San-Marino–Yaponiya Dostluq Cəmiyyətinin maliyyə dəstəyi ilə tikilmişdir. Tikinti işləri zamanı İse məbədinin ağacından və *şinmey-zukuri* memarlıq üslubundan istifadə edilmişdir.

Məbədin açılışında 150 şəxs iştirak etmişdir. Bu şəxslərə Yaponiya Şintoist Məbədləri Assosiasiyasının prezidenti, İvaşimizu Haşimanqu məbədinin baş rahibi və baş nazir Şinzo Abenin anası daxil idi.

Xüsusiyyətlər
-------------

Məbəddə günəş kamisi Amaterasuya səcdə edilir. Baş rahibi Françesko Briqantedir. O, bu vəzifəyə 2013-cü ildə təyin olunmuşdur. Məbədin illik festivalı iyun ayının sonuncu həftəsonunda baş tutur. Məbəd şinto toylarının keçirilməsi üçün də uyğundur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Tokyo meets the world: San Marino". Timeout (ingiliscə). 18 noyabr 2021. 19 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 fevral 2023.
2. 1 2 3  "The curious case of San Marino". Green Shinto (ingiliscə). 1 avqust 2016. 19 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 fevral 2023.
3. 1 2 3  "San Marino Jinja". Atlas Obscura (ingiliscə). 29 oktyabr 2020. 2023-02-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 fevral 2023.

Xarici keçidlər
---------------

* sanmarinojinja.com — San-Marino məbədinin rəsmi saytı
**Elxan Rəsulov** — (doğ. 23 mart 1960) keçmiş Azərbaycanlı qapıçı. Hal hazırda Almaniyada yaşayır və Almaniyanın Xerforder futbol klubunun qapıçıların məşqçisidir.

Şəxsi həyatı
------------

23 mart 1960-cı ildə Bakı şəhərinda anadan olmuşdur. Rəsulov futbolla, "Neftçi" nin təlim komandasında məşqul olmağa başlayıb. 17 yaşına qədər komandanın birinciliyində çıxış etdi. Məzun olduqdan sonra avtomatik olaraq "Neftçi" nin əsas komandasında oyanmağa başladı.

Karyerası
---------

Rəsulov 1978-ci ildə Neftçi-nin heyətində, Moskvada 1980 Olimpiya oyunlarına hazırlaşan SSRİ olimpiya futbol komandasına qarşı yoldaşlıq oyunları oynadı. Elə həmin vaxtlarda o, Rinat Dasayevlə tanış oldu. Rəsulovun "Neftçi" nin heyətində rəsmi debütü 1979-cu ildə baş tutub və Moskva "Dinamo" nun rəqibi olub. Oyunun 87-cü dəqiqəsində Bakılıların qapısına təyin olunur. "Dinamo" nun oyunçusu Aleksandr Maksimenko Bakılıların qapısına qol atır və oyun 0:1 hesabı ilə bitir. Bu mövsüm qapıçı daha bir neçə oyun oynadı. 1981-ci ildə "Neftçi" nin heyətində mövsümün bütün oyunlarını oynayıb. 34 matçdan "Dinamo" və "Spartak"ilə 1:1 hesabıyla qurtaran oyunlar ən yaddaqalan oldu.

Sonra Rəsulovu orduya çağırdılar. Moskvada xidmət etməli oldu, bunun sayəsində qapıçı MOİK Moskva-ya dəvət edildi. Rəsulov komandayla Bolqarıstana yollandı, baş məşqçi, orda Albert Şesterenov ilə söhbət etdi və o, Rəsulova iki variant təklif etdi: Valeri Novikovdan sonra MOİK Moskva-nın ikinci qapıçı olmaq, yaxud başqa ordu klubuna getməyini (SKA) təklif etdi.Qapıçı ilə "Rostov" SKA, "Smolensk" SKA və Karpatlar SKA maraqlandı. Şesterenov ona "Karpatlar" SKA seçməyi məsləhət gördü. Rəsulov Lvov komandasının məşqçisi Nikolay Samarinlə söhbət etdi, onlar razılaşdılar ki, qapıçı Soçiyə gəlməli və burada "Karpatlar" SKA ilə mövsümə hazırlaşladı.

1983-cü ildə Rəsulov rəsmi olaraq "Karpat"-larla keçdi və orada komandanın ilk qapıçısı oldu. İlk mövsümdə qapıçı "quru seriyası" təxminən 500 dəqiqə idi. 1984-cü ildə "Karpatlar" SKA, Volqoqrad "Rotor" üzərində 8:0 hesabı ilə xatirə qələbəsini qazandı.1989-cu ildə klubun yenidən təşkilindən sonra o, "Xabarovsk" SKA ya keçir. 1991-da Polşaya getdi və mart ayından etibarən "Stal (Sanok)" qapılarını müdafiə etdi. Daha sonra o, Azərbaycana, doğma klubuna "Neftçi"-ə qayıtdı. 1993-cü ilin yayında Miron Markeviç onu Lvov "Karpatı"-a yenidən dəvət etdi. Rəsulov 1997-ci ilə qədər "Karpatı" da oynayır və ondan sonra isə tanışı Rəsulova Almaniyaya getməyi təklif etdi və qapıçı razılaşdı. O, "Herforder"-ə keçdi, burada daha iki il oynadı, sonra isə qapıçıların məşqçisi oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Keçmişlə söhbət": Elxan Rəsulov". 2018-09-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-18.
**Uilks Torpağı krateri** — Antarktidanın Uilks Torpağında buzlağın altında yerləşən diametri 500 km olan nəhəng meteorit krateri.

Bu bölgədə nəhəng kraterin olması fikiri hələ 1962-ci ildə irəli sürülmüşdür. Ancaq GRACE araşdırmalarına qədər bunu təstiqləmək mümkün olmamışdır.

2006-ci ildə Rafl fon Freze (Ralph von Frese) və Leremi Potsun (Laramie Potts) rəhbərlik etdiyi GRACE peykindən edilən çəkilişlər zamanı diametri təxmini olaraq 300 km olan halqa aşkarlanır. 2009-cı il araşdırmaları bunun həqiqətəndə zərbə krateri olması təstiqlənmişdir.

Buzun altında yerləşməsi ilə əlaqədar onun haqqında hansısa məlumat yoxdur. Bunun zərbə krateri olması təstiqlənsə onda Çiksulub kraterindən 6 dəfə böyük olan zərbə krateri kimi təstiqlənəcəkdir. 

Belə fikir vardır ki, 250 mln il öncə baş vermiş perm nəslikəsilə hadisəsinin səbəbkarı bu krater olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  No giant meteorite crater in Wilkes Land, Antarctica[*ölü keçid*].
2. ↑  GRACE gravity evidence for an impact basin in Wilkes Land, Antarctica Arxivləşdirilib 2012-03-22 at the Wayback Machine.

Xarici keçidlər
---------------

* Big Bang in Antarctica — Killer Crater Found Under Ice Arxivləşdirilib 2016-03-06 at the Wayback Machine, *Research News*, Pam Frost Gorder, June 1, 2006.
**Zeynalabdin bəy Həsənəli bəy oğlu Sadıqov**—rus ordusunun və ADR-in zabiti.

Həyatı
------

Zeynalabdin bəy Həsənəli bəy oğlu 1884-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Şəhər real məktəbini bitirmişdi. 1914-cü il iyunun 30-dan "Qafqazın yerli əhalisindən təşkil olunmuş diviziya"nın Azərbaycan alayında kəşfıyatçı kimi hərbi xidmətə başlamışdı. Birinci Dünya Müharibəsində Qərb cəbhəsində vuruşmuşdu. Unter-zabit kimi döyüşlərdə iştirak etmişdi. 
Əla döyüş xidmətlərinə görə 1916-cı il aprelin 30-da üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" (qılınc və bantla birgə), yenə həmin il avqustun 30-da üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna" (qılınc və bantla birgə), iyunun 17-də dördüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna" (üstündə fövqəladə "İgidliyə görə yazısı ilə), 1916-cı ilin iyunun 17-dən 1917-ci il iyunun 28-dək Qərb cəbhəsində gedən döyüşlərdə ikinci, üçüncü, dördüncü dərəcəli "Müqəddəs Georgi" xaçı və dördüncü dərəcəli Georgi medalı ilə təltif olunmuşdur. 
İkinci Qarabağ süvari alayında dördüncü bölüyün komandiri idi.
O, ştabs-rotmistr rütbəsini 23 mart 1918-ci ildə Milli Azərbaycan ordusunda almışdır.

Ailəsi
------

Zeynalabdin bəy Tubu xanım Məşədi Novruz qızı Hacıyeva ilə ailə qurmuşdu. Teymur bəy, Saleh bəy adlı oğlanları var.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qarabağ hərbçiləri, Bakı:Təknur, 2011,-312 səh.
**Zeynul Abedin** (benq. জয়নুল আবেদিন) — Banqladeş rəssamı. Onun əsas əsərləri xalq həyatı mövzularına həsr olunub, onlardan ən məşhuru "*1943 -cü ildə Benqaliyada aclıq*" qrafik seriyasıdır.

Gənclik və təhsil
-----------------

Zeynul Abedin 29 dekabr 1914-cü ildə Şərqi Benqaliyada yerləşən Maymansinqhdə anadan olmuşdur. Atası Təmizuddin Əhməd polis müfəttişi, anası isə evdar qadın idi. O, demək olar ki, bütün uşaqlığını Brahmaputra çayının yaxınlığında keçirmişdir. Daha sonra Brahmaputra çayı onun bir çox rəsmlərində əks olunmuş və həyatı boyu əsas ilham mənbəyinə çevrilmişdir. 1933-cü ildə Zeynul Abedin Kəlkətə Dövlət İncəsənət Məktəbinə daxil olmuşdur. Abeninin Brahmaputra çayına həsr etdiyi bir sıra akvarellər 1938 -ci ildə Bütün Hindistan Sərgisində Qubernator Qızıl medalını qazanmışdır. Beləliklə, Zeynul Abedinin özünəməxsus üslubu yaranmışdır.

Azadlıq hərəkatı
----------------

Zeynul Abedin Banqladeş azadlıq hərəkatının bütün mərhələlərində iştirak etmiş və nəticədə Banqladeş dövlətinin yaradılmasını mümkün edənlərdən biri olmuşdur. O, Benqaliyanın Pakistan hökuməti tərəfindən möhürlənmiş mədəni kimliyini yenidən yaratmaq hərəkatının qabaqcıllarından idi. Abedin 1969-cu ildə Çin mürəkkəbi, akvarel və mumdan istifadə edərək Nobanno vərəqini çəkmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  RKDartists (nid.).
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* Zainul Abedin // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  Zainul Abedin // Benezit Dictionary of Artists (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
4. ↑  АБЕДИН Зейнул. Энциклопедический словарь. 2009.
5. ↑  Abedin, Zainul. Benezit Dictionary of Artists. Oxford University Press. 2011-10-31.

Xarici keçidlər
---------------

* Zaynul Abedinin rəsmləri
**Ufuk Budak** Almaniya çempionatında oynayan türk əsilli futbolçu, Türkiyənin Əskişəhərspor və Azərbaycan milli futbol komandasının yarımmüdafiəçisi.

Karyerası
---------

Ufuk Budak - 26 may 1990 tarixində, Almaniyanın Heidenheim şəhərində anadan olub. Milliyətcə türkdür. Uşaqlıqda "SSV Ulm" klubunun futbol akademiyasında oynamağa başlayır. 2009-cu ildən həmin akademiyanın gənclərdən ibarət futbol komandasında oynamağa başlayır. 2010-cu ildə Frayburq klubunun ikinci heyətinə transfer edilir. 2012-ci ildə isə Ufuk Türkiyə Superliqasında mübarizə aparan "Əskişəhərspor" klubuna ktransfer olunur. 22 yaşlı yarımmüdafiəçi "qara-qırmızılarla" 3 illik müqavilə imzalayır. 2016-cı ilin İyun ayinda Kayserispor klubuna 14 milyon avro müqabilində transfer olub.

2010-cu ildən Ufuk Budak Azərbaycanın U-21 komandasında oynamağa başlayır. 2011-ci ildə 10 avqust tarixindəki Makedoniya ilə oyunda meydana ilk dəfə əsas millinin heyətində çıxır.Hal hazırda Gaziantep BB komandasında oynayır.

Milli komanda
-------------

Ufuk Budak ilk 2009-cu ildən Azərbaycan milli komandasının U-19 və U-21 bölmələrinə dəvət alırdı. 2011-ci ildə isə ilk dəfə olaraq Berti Foqts bu fotbolçunu əsas milliyə çağırır. 10 avqust 2011 tarixində Azərbaycan milli komandasının Makedoniya ilə keçirdiyi yoldaşlıq oyununda Ufuk Budak millinin heyətində debüt edir. Oyun Azərbaycanın Dalğa Arena stadionunda keçirilir.

Xarici keçidlər
---------------

* Ufuk Buduk profile – Soccerway
* Ufuq Budak millidə debüt edib[*ölü keçid*]
**Xış** — şumlamada istifadə olunan kənd təsərrüfatınin aləti. Torpağın asan şumlanmasını təmin edən, dəmir xışın ucu, bir qayda olaraq küt üçbucaq formasında olub, burnu nazik və ensiz, küpü isə enli və qalın olurdu, lakin hansı növ torpaq sahəsinin şumlanmasından, yaxud hansı bitki növü üçün şum ediləcəyindən asılı olaraq, xış gavahınları böyük və ya kiçik olurdu. Bundan əlavə, gavahınların ucunun oval və yaxud iti olması ilə də onlar bir-birindən seçilirdi.

Bir qayda olaraq gavahın sifarişlə yerli dəmirçilərə düzəltdirilirdi.

Azərbaycanda xış növləri
------------------------

Azərbaycanda istifadə olunmuş xışlar quruluş və formalarına görə, bir sıra məhəlli xüsusiyyətlərə malik olmuşlar. Bunların ən təkmil növü "ulamalı xış", "qollu xış", "çatma xış", "işkilli xış" və s. adlarla tanınmışdır. Xışın bu növlərinə Azərbaycanın, demək olar ki, əksər etnoqrafik bölgələrində rast gəlinirdi.

Ulamalı xış Şəki-Zaqatala, Qarabağ, Naxçıvan bölgələrində, xüsusilə, geniş yayılmışdır. Ulamalı xışın qolu, adətən, onun bazısına calaq əlavə etməklə düzəldilirdi. Bazı calağı Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində "ulama", "çilə", "çatma", "məsənə", "uzatma" və s. adlandırılırdı. Xışın bu növü çox vaxt elə həmin adlarla da fərqləndirilib tanınırdı.

Ulamalı xış, adətən, kötüyünün arxadan "qulaqlı", dəstəyinin iki əlcəkli düzəldilməsi və metal qılınca malik olması ilə fərqlənirdi. Xışın qılıncı torpağı kəsmək, qulaqları torpaq layını çevirmək məqsədi güdür, onun qoşa dəstəyi isə alətin sanballığını tənzimləməyə xidmət edirdi. Ulamalı xış nisbətən təkmilləşmiş şum aləti olub, torpağı daha yaxşı şumlayırdı. Belə xışlardan dağavar və dəmyə torpaqların şumlanmasında daha çox istifadə edilirdi. Adətən, ona iki, üç, bə’zən isə dörd boyun öküz qoşulardı.

Çəltikçilik təsərrüfatında istifadə edilən xış yüngül və kiçik ölçülü olması ilə fərqlənirdi. Suvarılan torpaqların şumlanması nisbətən çətin olduğundan qaim torpağı kəsmək üçün xışların qoluna həm də "qılınc" bərkidilirdi. Bundan əlavə xışın kötüyündə "qulaq" adlanan ayaq yeri düzəldilirdi. Torpağı dərin şumlamaq üçün dəstəçi (majgəl) ayağı ilə arabir həmin "qulağı"n üstündən aşağı basırdı. İkinci il təkrar əkilən çəltik sahəsi nisbətən yüngül xışla şumlanırdı. Xalq arasında çəltik gərinin şumlanması əməliyyatı "gərvanlama" adlandığından xışın bu növünə, adətən, "gərvan xış" da deyilirdi.

Həmçinin bax
------------

* Kotan
* Cüt

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əkinçilik alətləri". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-14.

| ⛭Kənd təsərrüfatı alətləri |
| --- |
| Bağban qayçısı  • Bel  • Dəryaz  • Dırmıq  • Kotan  • Oraq  • Toxa  • Yaba  • Vəl  • Cüt  • Xış  • Ding  • Şana  • Kürək  • Xəlbir  • Şadara  • Hövsər |
**Qiymətli daşlar** — təbiətdə nadir tapılan, gözəl xarici görünüşə malik minerallar.

Qiymətli daşlar ta qədimdən insanları cəlb etmiş, bu daşlara maraqlı xüsusiyyətlər uydurulmuş, onların müalicəvi əhəmiyyətinə inanmışlar. Məsələn, sapfirin ilanı öldürməsinə, heliotropun insanı gözə görünməz etməsinə, ametisti dilin altına qoyanda sərxoşluqdan qoruduğuna inanmışlar. Qədim Roma yazıçı və alimi Böyük Pliniy (bizim eranın 23–79-cu illər) özünün "Təbiətin tarixi" əsərində əqiq haqqında yazırdı ki, bəzən aqatda Apollon və doqquz muzanı görmək mümkündür, həm də onları "süni yolla ayırmaqla yox, təbiət elə rəng vermişdir ki, hər muzanın öz xüsusiyyətlərini təbii olaraq ayrılıqda görmək olar".

Orta Asiya alimi Biruni (973 −1050-ci illər) yazırdı: "Əgər ilanın qarşısında zümrüdü saxlasan, onun gözündən yaş axacaq, və o kor olacaqdır. Bu faktı çoxları təcrübələrinə görə təsdiq edir…".

Daşlar haqqında qədim kitablarda –"lapidariya"larda insanların ilkin məlumatları çox primitiv olmuş, inanca əsaslanmışdır. Bütün bunlara baxmayaraq, elə orada bəzi elmi fikirlərin cücərtilərini görmək olar. Misal üçün, almazı dayanıqlığın və cəsarətin, qorxmazlığın, bədbəxtliyə üstün gəlməyin simvolu kimi görürdülər. İndi bir çox insanlara məlumdur ki, almaz ən bərk metalları belə aşılaya bilir. Kvarsın əvvəllər gizli və sehrli enerjiyə malik olmasına inanırdılar. İndi biz bilirik ki, kvarsa mexaniki güc tətbiq etdikdə, onda elektrik gərginliyi yaranır ki, kvarsın bu xüsusiyyətinə görə elektrotexnikada istifadə edilir. Eləcə də kəhrəba qoruyucuları, rubinli lazeri xatırlatmaq olar.

Qədim ölkə və xalqlarda qiymətli daşların rənglərinə üstünlük verilirdi. Məsələn, Hindistanda qırmızı rəngli qiymətli daşlara üstünlük verilirdisə, qədim Misirdə yaşıl və mavi rəngli daşlara daha çox üstünlük verilirdi.

Minerallar
----------

Minerallar| Adı | Təsviri | Adı | Təsviri | Adı | Təsviri | Adı | Təsviri | Adı | Təsviri |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Almaz |  | Yaqut |  | Zümrüd |  | Firuzə |  | Əqiq |  |
| Qranat |  | Ametist |  | Akvamarin |  | Xrizolit |  | Sapfir |  |
| Opal |  | Topaz |  | Xrizoberill |  | Aleksandrit |  | Turmalin |  |

Mənbə
-----

* Ədəbi daş dövrü… Arxivləşdirilib 2010-04-09 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Faydalı qazıntılar
* Almaz
* Ametist
* Xrizoberill
* Aleksandrit
* Yaqut
* Sapfir
* Xrizolit
* Berill
* Zümrüd
* Topaz
* Akvamarin
* Opal
**Balaca bulaqotu** (*lat.* Veronica minuta) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin bağayarpağıkimilər fəsiləsinin bulaqotu cinsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Təhlükəli həddə yaxın olanlar*" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın **nadir**, Qafqazın *endemik* növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çılpaq, çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi çoxsaylıdır, nazik, sərilən, 2,5-10 sm uzunluqdadır. Yarpaqlar xırda, qısasaplaqlı, dairəvi, oval və ya yumurtaşəkilli, tamkənarlı, 3-7 mm uzunluqdadır. Salxımlar təpədə yerləşir, qısa, seyrək, uzunsov-tüklü, vəzili deyil. Meyvə kasacığın hissələri 3 mm uzunluqda, oval və uzunsov, kənarlardan ağ kirpiklidir. Çiçək tacı mavi, kasacıqdan 2 dəfə böyükdür. Qutucuğu 4mm uzunluqda, sıxılmış, kənarlardan kirpiklidir. Sütuncuq 3-4 mm uzunluqdadır. Toxumları 1 mm uzunluğunda, oval, sıxılmış, demək olar ki, hamar, qəhvəyi rəngdədir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvəverməsi iyul-avqust aylarında baş verir. Kserofit bitkidir. Alp qurşağında daşlı qayalarda rast gəlinir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın bütün rayonları, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissələri. Daşlı qayalarda bitir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Əsasən alp qurşağının bitkisi olduğundan və qısa vegetativ dövrünə malik olduğundan ətraf mühit amillərinə çox həssasdır.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Yayıldığı ərazilərin mütəmadi monitorinqinin aparılması, toxumla rahat çoxaldığından toxum ehtiyatının yığılması və toxumbankında saxlanması təklif olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
3. 1 2 3  Флора Азербайджан, 1957
4. ↑  Əsgərov A.M. 2006
5. ↑  Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4108027
* Wikispecies: Veronica minuta
* GBIF: 3729267
* GRIN: 432903
* iNaturalist: 867312
* IPNI: 812319-1
* NCBI: 1338333
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:812319-1
* Tropicos: 29205781
* WFO: wfo-0001138891

 |
Rəsmi emblemi
**Uimbledon Çempionatı** və ya sadəcə **Uimbledon**, dünyanın ən qədim tennis turnirlərindən biridir və ən nüfuzlu turnir sayılır. Bu dörd Böyük Dəbilqə seriyalı turnirlərdən biridir.

Turnir adətən iyunun sonlarından iyulun ortalarına qədər davam edir, turnirdə tək oyunlarda qadınlar və kişilər mübarizə aparır. Hər il keçirilən bu turnir yeniyetmələr arasında da təşkil edilir. Turnirin ümumi mükafatı 13 milyon 725 min $-dır.

Böyük Dəbilqə seriyalı turnirlərdən olan və bərk kortlarda oynanılan Avstraliya Open və gil kortlarda oynanılan Roland Garros Uimbledon turnirindən əvvəl olur. Bərk kortda oynanılan US Open turniri isə Uimbledon turnirindən sonra başlayır.

Əsas qaydalar
-------------

Uimbledon tennis turnirinin əsas 5, yeniyetmələr üçün 4 qayda vardır.

### Əsas qaydalar

* Tək kişilər
* Tək qadınlar
* İkili kişilər
* İkili qadınlar
* Miks oyunlar

### Yeniyetmə qaydaları

* Tək oğlanlar
* Tək qızlar
* İkili oğlanlar
* İkili qızlar

### Oyun formatı

Oyunlar tək və ikili kişilərin mübarizəsində beş setdən ibarət olur. Digər oyunlar isə üç setdən ibarət olur. Taybrek isə oyunda qeymlərin hesabı 6-6 olduqda oynanılır.

1922-ci ilədək qalib gələn oyunçu növbəti il artıq final mərhələsindən mübarizə aparmağı qarantiləyir. Yəni seçmə mərhələdə iştirak etməyərək birbaşa finala vəsiqə qazanır. 1922-ci ildən sonra isə qalib olan növbəti il finala vəsiqə qazanmır və bütün seçmə mərhələlərdən keçməyə başlayır.
**Akama məbədi** (赤間神宮, *Akama-cinqu*?) – Yaponiyanın Yamaquçi prefekturasının Şimonoseki şəhərində yerləşən şintoist məbədi. Qenpey müharibəsi zamanı öldürülmüş İmperator Antokuya həsr olunmuşdur. Meyci islahatına qədər buddist məbədi olmuşdur.

Tarixi
------

1185-ci ildə baş verən və Qenpey müharibəsinin həlledici döyüşü olan Dan-no-ura dəniz döyüşündə Minamoto klanına məğlub olan Tayra klanının bir çox üzvü, eləcə də, 7 yaşlı İmperator Antoku suda boğdurularaq öldürülmüşdür. Antokunun nəşi tapılmış və Akamaqesekidə yerləşən bir buddist məbədinin yaxınlığında basdırılmışdır.

1191-ci ildə İmperator Qo-Toba buddist məbədinin adını Amida məbədi olaraq dəyişdirmiş və Antokunun ruhuna dua etmək üçün memorial zalı tikməyi əmr etmişdir. 1875-ci ildə Meyci hökuməti məbədi şintoist məbədinə çevirmiş və adını Akama məbədi olaraq dəyişdirmişdir.

Xüsusiyyətlər
-------------

Məbəddə saxlanılan ən əhəmiyyətli əşya XIII əsrə aid olan *"Heykenin nağılı"* əsərinin əlyazmasıdır. Bu əlyazma *"Naqato-bon"* adı ilə tanınır.

Məbədin illik festivalı hər ilin 7 oktyabr tarixində baş tutsa da, məbəd daha çox hər ilin 23-25 aprel tarixlərində keçirilən Senteysan festivalına görə tanınır. Bu festival İmperator Antokuya ehtiram göstərmək məqsədi ilə baş tutur.

Qalereya
--------

* Məbədin əsas darvazası olan Suyten darvazası.Məbədin əsas darvazası olan Suyten darvazası.
* Tayra döyüşçülərinin məzarları.Tayra döyüşçülərinin məzarları.
* Hayden.Hayden.
* İmperator Antokunun mavzoleyi.İmperator Antokunun mavzoleyi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). I cild (A–Conso). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 40. ISBN 0-87011-621-5. İstifadə tarixi: 18 avqust 2022.
**Uiqan Robin Park FK** — İngiltərənin, Böyük Mançester bölgəsinin Uiqan şəhərini təmsil edən yarı-peşəkar futbol klubudur.

Robin klubu iki vəzifəli şəxs tərəfindən qurulmuşdur. İlk komandası Şimal-qərbi Ölkələrin Futbol Liqasının Birinci Diviziyasında, ehtiyat komandası isə Mançester Futbol Liqasının Dördüncü Diviziyasında mübarizə aparmışdır. Klub öz ev oyunlarını Luara Dairəsində yerləşən və DV Stadionuna bitişik olan Robbin Park Arenada keçirmişdir.

Klubun birinci komandası 2015-ci ilin iyun ayında rəsmən bağlanmışdır.

Tarixi
------

Robin Park Futbol Klubu 2005-ci ildə yaradılmışdır və Mançester Futbol Liqasının — Şimal-qərbi Ölkələrin Futbol Liqasının şöbəsinin müxtəlif diviziyalarında mübazrizə aparmışdır. 2007-08 mövsümündə Mançester Futbol Liqasının qalibi olduqdan sonra Şimal-qərbi Futbol Liqasının Birinci Diviziyasına vəsiqə qazanmışdır.

Onlar 2011-12 mövsümündə Şimal-qərbi Futbol Liqasının Birinci Diviziyasının qalibi oldular. Bununla da onlar Premyer Liqaya vəsiqə qazandıran Liqalarda mübarizə aparmağa başladılar.

2014-cü ilin yanvar ayında Stiv Hollivell elan etdi ki, Darril Pikton klubun prezidenti kimi onu əvəz edəcəkdir.

Şimal-qərb Dairələri Futbol Liqasının Premyer Liqasında iki il mübarizə apardıqdan sonra onlar 2013-14 mövsümünün sonunda Birinci Diviziyaya geri qaytarıldılar.

Uğurları
--------

* **Şimal-qərbi Ölkəlır Futbol Liqası Birinci Diviziya**
	+ Çempion 2011–12
* **Mançester Futbol Liqası Premyer Diviziya**
	+ Çempion 2007–08
* **Gilgrust Kuboku**
	+ Çempion 2007–08
* **Lankşar Şild**
	+ İkinci 2007–08
* **Mançester Futbol Liqası Birinci Diviziya**
	+ İkinci 2006–07
* **Murrey Şild**
	+ İkinci 2005–06

Rekordları
----------

* **FA Kuboku**
	+ İlkin əlavə mərhələnin təkrar oyunu 2010–11
* **FA Vase**
	+ Üçüncü mərhələ 2012–13

İstinadlar
----------

1. ↑  "Club resignations". nwcfl.com. North West Counties Football League. 13 June 2015. 2 April 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 July 2015.
2. ↑  "Double Celebration For Wigan Robin Park". NWCFL. İstifadə tarixi: 29 April 2012.[*ölü keçid*]
3. ↑  "Steve Halliwell steps down". NWCFL. 9 January 2014. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 January  2014.
4. ↑  "Robins appoint new chairman". Wigan Robin Park F.C. 9 January 2014. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 January  2014.
5. 1 2  Wigan Robin Park at the Football Club History Database

Xarici keçidlər
---------------

* Official website
**Tacünisa Xədicə Həlimə Xatun** (d. 1415, Kastamonu - ö. 1500, Bursa) - 6. Osmanlı padşahı II Muradın hərəmi və Candaroğlu II Tacəddin İbrahiminin qızıdır.

Həyatı
------

Xədicə Həlimə Xatun Candaroğlu II İbrahim bəyin qızı idi. 1425-ci ildə Ədirnədə böyük bir mərasimlə II Muradla evləndirildi. Eyni mərasimdə II Muradın bacıları Səlcuq Xatun və Sultan Xatun da Candaroğulları bəyliyindən olan şəxslərlə evləndirildi. Bu evliliklər tamamilə siyasi məqsədlər daşıyırdı. Nəticədə Osmanlı dövlətinin şərq sərhədlərinin təhlükəsizliyi təmin edildi. Bu münasibətlər gələcəkdə sultan olan II Mehmed dönəmində də davam etdirildi.

Həmin il Xədicə Həlimə Xatun ilk övladı olan Şahzadə Ələddini dünyaya gətirdi. Osmanlı ənənələrinə uyğun olaraq, oğlu ilə birlikdə Manisaya göndərildi. 1435-ci ildə Mara Brankoviç saraya gətirildi və qısa zamanda baş hərəmə çevrildi. Nəticədə Bursaya göndərilən Xədicə Həlimə Xatun bir müddət gözlərdən qıraqda həyat sürdü.

1439-cu ildə atası tərəfindən edam edilən Şahzadə Böyük Əhmədin yerinə, böyük oğlu Şahzadə Ələddin Amasiyaya hakim təyin edildi. Ancaq 1443 tarixində Şahzadə Ələddinin ani vəfat etməsi hər şeyi dəyişdirdi və Şahzadə Mehmed taxtın yeni varisi oldu. 1450-ci ildə Xədicə Həlimə Xatun ikinci övladı olan Şahzadə Kiçik Əhmədi dünyaya gətirdi.

II Murad 1451-ci ildə vəfat etdi və onun bütün hərəmi Ədirnə Sarayına göndərildi. Taxta çıxan II Mehmed gələcəkdə hər hansı bir qarşıdurmanın çıxmaması üçün kiçik qardaşı Şahzadə Kiçik Əhmədi yavərlərindən Əli bəyə edam etdirdi. Daha sonra isə Anadolu bəylərbəyi İshaq Paşayla zorla evləndirildi.

1457-ci ildə İshaq Paşanın vəfatı ilə dul qalan Xədicə Həlimə Xatun son olaraq 1500-cü ildə İznik şəhərində qeydə alındı. Həyatının geri qalan hissəsi bilinmir. Məzarı Bursada II Bəyazidin qızı Xədicə Sultanın türbəsində yerləşir.

Mənbə
-----

1. ↑  Sakaoğlu, p.40
2. ↑  Uluçay, p.31
3. ↑  Babinger, p.23
4. ↑  Babinger, p.65
5. ↑  Necdet Sakaoğlu (2007). Famous Ottoman women Arxivləşdirilib 2022-07-02 at the Wayback Machine. Avea.

| ⛭II Murad |
| --- |
| Ailəsi | Əminə Xatun  • Hüma Xatun  • Xədicə Həlimə Xatun  • Mara Xatun  • Yeni Xatun  • Şahzadə Ələddin  • II Mehmed  • Şahzadə Böyük Əhməd  • Şahzadə Kiçik Əhməd  • Şahzadə Orxan  • Şahzadə Həsən  • Fatma Sultan  • Xədicə Sultan  • Şahzadə Sultan  • Erhondu Sultan  |  |
| Sədrəzəmlər | Amasyalı Bəyazid Paşa  • Çandarlı I İbrahim Paşa  • Qoca Mehmed Nizamüddin Paşa  • Çandarlı Xəlil Paşa  |
| Kaptan-ı dəryalar | —  |
| Şeyxülislamlar | —  ·  Molla Şəmsüddini Fənari  ·  Molla Fəxrəddin Əcəmi  |
**Akarifon gənələr**  (*lat.* Acariformes) — Hörümçəkkimilər sinfinə aid dəstə.

Haqqında
--------

Gənəkimilər arasında bu dəstə ən böyüyü olub, 30000-dən artıq növü birləşdirir, özü də bu rəqəm gerçəklikdən çox uzaqdır. Akariform gənələrin növmüxtəlifliyi çox zəngindir. Bu dəstənin gənələri qalan bütün araxnidlərlə müqayisədə yumurtadan daha erkən inkişaf mərhələsində, qısa qarınlı altıayaqlı sürfə şəklində çıxırlar. Sürfə nimfaya çevrilir, o da üç dəfə qabığını dəyişərək yaşlı gənəyə çevrilir. Nimfal dövr ərzində qarıncığın seqmentləri və dördüncü cüt ətraflar əmələ gəlir. Akariform gənələrin xırda bir ibtidai qrupu vardır ki, onlarda həyat forması sürfədən yaşlı fərdə kimi dəyişmir. İbtidai formalar bütün ömürlərini nəm torpaqda çürümüş bitki qalıqları arasında keçirirlər və başqa gənələrə xas olan keçid fazaları onlarda olmur. Onlar həddən artıq nəmişlik sevəndirlər. Başqa tərəfdən, akariform gənələr, qurudakı həyatlarının böyük bir zaman kəsiyi ərzində öz kiçik ölçüləri sayəsində onlar qarşısında, açılan uyğunlaşma imkanlarından maksimal şəkildə istifadə etmişlər. Bunun nəticəsində həmin gənələr hər yerdə torpaqda və hər cür üzvi substratlarda məskunlaşmış, bitki və heyvanlara artıq yeni parazit keyfiyyətlərində keçmişlər. Ayrı-ayrı növlər hətta su hövzələrinə keçmişlər. Bütün bunların nəticəsi kimi akariform gənələrin həyat siklinin müxtəlif uyğunlaşma dəyişiklikləri əsasında onların böyük müxtəlifliyi meydana çıxmışdır. Gənələrin həyat siklinin müqayisəli şəklində nəzərdən keçirdikdə ayrı-ayrı inkişaf fazalarının ixtisaslaşması, metamorfozun mürəkkəbləşməsi, eləcə də diridoğma müşahidə edilir. Dəstə iki yarımdəstəyə bölünür : sarkotiform və trombidiform gənələr.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2012.
2. ↑  B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova "Onurğasızlar Zoologiyası". Bakı, "Təhsil", 2008, səh.357
3. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi II cild. Buğumayaqlılar tipi. — Bakı: Elm, 2004–388 s.

Mənbə
-----

* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. II cild. Buğumayaqlılar tipi. — Bakı: Elm, 2004–388 s.

Xarici keçidlər
---------------

* Hörümçəkkimilər sinfi
* Acariformes
* панцирный клещ (лат. Oribatida) — отряд клещей из надотряда Acariformes

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1341457
* Wikispecies: Acariformes
* BugGuide: 91217
* EoL: 2586585
* Fossilworks: 308560
* iNaturalist: 129763
* ITIS: 690740
* NBN: NHMSYS0021036320
* NCBI: 6946
* NZOR: 46e4f627-922e-4bd4-96ea-83863a052ff4
* WoRMS: 760683

 |
**Xızır xoca xan**— Moğolustan hakimi, Cığatay xanı, hakimiyyət illəri 1389-1399; Tuğluq Teymur xanın oğlu.

Həyatı
------

Qardaşı İlyas xocanın öldürülməsindən sonra ulusbəyi Əmir Qəmərəddin Duqlat Tuğluq Teymur xanın bütün övladlarının qılıncdan keçirilməsini gərəkli bildi. Əmir Xudadad ulu xanın kiçik oğlu Xızır xocanı qaçırıb, Bədəxşanda gizlətdi. Bəzi qaynaqlara görə Əmir Xudadad onu Moğolustanın xanı elan etdi.Əmir Xudadad əmisi Əmir Qəmərəddin Duqlata qarşı çıxıb, mərkəzi Qaşqara köçürdü.Xanlığı faktiki olaraq Əmir Xudadadın anası Mirək ağa idarə edirdi.

1377-ci ildə Əmir Teymur Qaşqara yürüş etdi. Əmir Xudadad Xızır xoca oğlanı da götürüb qaçdı. Əmir Teymur Mirək ağanı əsir götürüb sarayına döndü. Mirək ağa 1390-cı ilə qədər, yəni vəfatına qədər orda yaşadı.

Əmir Teymur 1390-cı ildə Əmir Qəmərəddin Duqlatı döyüşdə məğlub etdi. Əmir Qəmərəddin Duqlat İrtış ətrafına qaçdı. Xızır xoca bütün Moğolustanın hakimi oldu.

Xızır xoca hakimiyyəti dövründə Qaraxocanı və Turfanı ələ keçirib, o ətrafın əhalisini İslama dəvət etdi.

Ədəbiyyat
---------

* Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 257-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
* Мухаммад Хайдар Дуглат. Тарихи Рашиди.
* Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АС:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.
* Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Tuğluq Teymur xan
* İlyas xoca
* Moğolustan
* Mavəraünnəhr
* Cığatay xanlığı

Xarici keçidlər
---------------
**Akan dili** – akanların dillərindən biridir. Mərkəzi və Cənubi Qanada yayılmışdır. Bu dildə 7 milyondan artıq adam danışır. Akan Dili *kva* dillərinin *tano* qolunun mərkəzi qrupuna aiddir və qohum *abron* dili ilə birlikdə akan yarımqrupunu təşkil edir. Daha geniş mənada "Akan" termini elmi ədəbiyyatda tano qolunun ümumi adı kimi işlədilmişdir və bu, hazırda akan xalqlarının adında saxlanılmaqdadır. Bu termindən çvi birliyinin adı kimi də istifadə olunmuşdur. Akan Dilindəki sait səslərə yüksəkliyinə görə çarpazlaşmış tipli ahəngdarlıq xasdır. Arxa damaq samitinin olmaması və ön palatal samitlərin (ky, gy, hy) dodaqlanan cütlüklərlə (tw, dw, hw) mövcud- luğu bu dil üçün səciyyəvidir. Akan Dilində qrammatik və leksik əhəmiyyətli 2 yumşaq ahəng var. Adlar tək və cəm kateqoriyalara ayrılır. Sintaksisi üçün seriallaşma xarakterikdir: cümlədə fellərin sırası növlərə görə bir-birinin ardınca düzülür və bu zaman subyekt və obyekt yalnız birincidə ifadə olunur. Yazısı latın qrafikası əsasındadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nationalencyklopedin (швед.). 1999.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 231. ISBN 978-9952-441-02-4.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Balaklava (dəqiqləşdirmə).

**Balaklava** — Sevastopol şəhərinə daxil olan rayon.

Tarixi
------

Vaxtilə müstəqil məntəqə olan Balaklava indi müasir Sevastopol şəhərinə daxil olan rayondur. (1957). Balaklava dərin və dar boğazı andıran buxta üzərində yerləşir. 1357-ci ildə Balaklavanı genuyalılar tutmuşsa da 1475-dən türklərin hakimiyyətində olmuşdur. Antik müəlliflər (Ptolomey, Strabon), Balaklavanı Simbolon adlandırmışdılar. Odur ki, Kırıma sahib olan çarizm Balaklava şəhərinin adını Çembalo qoymuşdur. Lakin şəhər öz adıyla yaşamaqda və Axtiyara (müasir Sevastopol) birləşməkdədir. Qədim türk dilində balik, baluk şəhər deməkdir.1. Baskakov bu qədim türk sözünün balık "şəhər", balıkçi "qubernator, vali" mənası daşıdığını göstərir. 2. Balaklava kimi digər balık adlı yer adlarının mövcudluğu göstərir ki, bu vahidlər qədim türk dillərində "sığınacaq, düşərgə, şəhər, qala" mənasını bildirən balık sözündən yaranmışdır. Azərbaycanda Balik (İsmayıllı r.), Qara Balıq (Tovuz r.) Özbəkistanda Balıqçı, Türkiyədə Balıkhisar və s. faktlara rast gəlinməkdədir. Ermənistan ərazilərindəki türk toponimləri içərisində Balık, Balıklı, Quşçu Balık adları da olmuşdur. Habelə Balakleyka çayı (şimali Donetskin qolu) və üzərində Balakleya qalası, Saratov vilayətində Balakovo şəhəri adları həmin qədim mənanın təzahürləridir. Müasir dil üçün arxaikləşmiş, lakin əsl türk adlarının tərkibində öz qədim ilkin mənasını və şəklini saxlamış belə sözlərə nəzərən demək mümkündür ki, bu faktlar dilimizin qədim, hətta yazıya qədərki dövrün bitgin, leksik mənzərəsinin bərpa edilərək öyrənilməsi işində lazımlı mənbələrdir. 

Balaklava qalasından Övliya Çələbi "canqurtaran liman Balıklava qalası" deyə bəhs edir və qalanın təbii təsvirini verməklə bu günlərin oxucusuna da lazımi mənzərəni yetirə bilir: "Tatarlar bura balığı çox olduğu üçün Balıklağı kirman deyərlər. Qala yalçın, qırmızı rəngli qayalar üzərində yüksəlmiş üç girişli bir qurğudur. Bəzi yeri dənizdən təpəsinədək 500 mimar arşını ucalığındadır. Qaladan dənizə baxıldıqda gəmilər milçək kimi görünürlər." Ardınca qalanın Bəyazidin dövründə təmir edilib möhkəmləndirildiyini qeyd edərək Balıklava qalasının təsvirinə girişən səyyah özünəməxsus canlı və eyni zamanda şirin bir tərzdə qalanı müfəssəl təsvir edir: qüllələri əsl sənət əsəridir və üç qatlı divarları dolama dolamadır. Qapılardan və xəndəklərdən bir-birinə keçilir. Bu qalaya hər hansı bir tərəfdən keçib zəfər bulmaq mümkün deyil. O yalniz quşatma ilə alına bilər.3. Balıklava qalasından aşağıda limanda iki-üç qatlı evləri olan iki məhəlləli qəsəbə vardır. Gömrük də bu limandadır. "Su başı (su~sü "qoşun"; subaşı burada rəis hərbi qubernator deməkdir-M.T.) Mehmet paşa limanı idarə edir, deyə Övliya Ata bu qiymətli məlumatı təfsilatı ilə tamamlayır. 

Həlledici coğrafi üstünlükləri səbəbindən Kırım müharibəsi gedişində Balaklava döyüşü baş vermişdi.

* 
* 
* 
*

Mənbə
-----

* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.48-49
**Ənvər Rüstəmov** (tam adı:*Ənvər Cavad oğlu Rüstəmov* d. 1 sentyabr, 1936. Şişqaya, Basarkeçər, Göyçə) — SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü, müəllim, jurnalist, mühəndis.

Həyatı
------

Ənvər Rüstəmov 1936-cı il sentyabrın 1-də Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Şişqaya kəndində anadan olub. 1944-1954-cü illərdə Şişqaya kənd orta məktəbində oxuyub. 1954-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olub və 1959-cu ildə mexanika-riyaziyyat fakültəsini bitirib.

1974-cü ildə Bakı Ali Partiya Məktəbini bitirib. SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü olub.

1959-cu ildə Bakı Dövlət Universitetini bitirdikdən sonra doğma kəndinə qayıdıb və Şişqaya kənd orta məktəbində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra müəllimliklə yanaşı tikinti sektorunda çalışıb, rayonlararası tikinti idarəsində iş icraçısı, plan-texniki şöbənin müdiri olub.

1980-ci illərdə bir neçə il Göysu kolxozunun sədri olub.

1989-cu ildən Azərbaycanın Şəmkir rayonunun Çənlibel kəndində yaşayır. 1990-cı illərdə bir neçə il 1 saylı Çənlibel kənd orta məktəbinin direktoru olub. Hazırda Çənlibel kəndində yaşayır.

Yaradıcılığı
------------

Ənvər Rüstəmov gəncliyindən şeirlər yazır. Həmçinin tar və saz ifaçısıdır. Tələbəlik illərində Bakı Dövlət Universitetinin özfəaliyyət xalq çalğı alətləri ansamblının üzvü olub.

1970-ci ildən Basarkeçərdə çıxan "Bolluq uğrunda" qəzetində məsul katib kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Bakı Ali Partiya Məktəbində təhsil alıb və təhsilini bitirdikdən sonra adı "Vardenis"ə dəyişilmiş rayon qəzetində yenidən fəaliyyətini davam etdirir. Arada müəyyən fasilə olsa da 1988-ci ildə azərbaycanlılar Ermənistan SSR-dən deportasiya edilənə kimi həmin qəzetdə məsul katib, redaktor müavini kimi vəzifələrdə çalışıb.

2011-ci ildə Bakıda "Şişqaya" seirlər kitabı çapdan çıxıb.

Ailəsi
------

Qardaşı Salman Cavad oğlu İbrahimov 1941-1945-ci illərdə İkinci Dünya müharibəsində həlak olmuşdur. Qardaşı İbrahimov Əziz Cavad oğlu 1941-1945-ci illərdə İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı olub və 1988-ci ilin dekabr ayında Göyçədən deportasiya zamanı həlak olmuşdur.

İstinadlar
----------
**Şuşa rus-azərbaycan məktəbi** — Şuşada üçüncü dərəcəli xüsusi oğlan məktəbi. Məktəbin əsası 1893-cü ildə Camal bəy Fətəlibəyov tərəfindən qoyulmuşdur.

Haqqında
--------

Camal bəy Fətəlibəyov Qori müəllimlər seminarıyasının məzunu olmuşdur. Xalq arasında Camal bəyə hörmək yüksək olduğundan məktəbi bəzən "Camal bəyin məktəbi" adlandırırdılar. Məktəb üçün ayrıca tikili olmadığından 60 manat kirayə haqqı ödənilməklə Adigözəlovlar ailəsinin evində yerləşirdi.1893-cü ildə 25,1895-ci ildə 60. 1896-cı ildə 80 şagird təhsil alırdı və bu dövrə görə kifayət qədər yüksək nəticə hesab olunurdu. Tələbələrdən alınan təhsil haqqı hesabına məktəb idarə olunurdu. Maddi vəziyyəti aşağı olanlar isə təhsil haqqından azad olunurdu. Məktəbdə tədris müvafiq olaraq iki dildə, azərbaycan və rus dillərində aparılırdı. Bu məktəbdə oxunalar şəhər və realnı məktəbinə daxil ola bilirdilər. Camal bəy Fətəliyevdən sonra 1896-cı ildə məktəbin direktoru vəzifəsini Səməd bəy Ağayev yerinə yetirmişdir.

Tədris olunan fənlər
--------------------

* Ana dili
* Rus dili
* Riyaziyyat
* Rəsmxətt
* Nəğmə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Şuşa-Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı" (PDF). Azərbaycan Milli Kİtabxanası. 2022-09-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 25.09.2022.

Mənbə
-----

Çingizoğlu Ənvər, Qarabağda maarif: 1750–1950, Zərdabi LTD MMC,2013
**Aktinometr, radiasiyaölçən** – düz düşən Günəş radiasiyasının (səthə perpendikulyar düşən şüaların) intensivliyini ölçən cihaz. Termoelektrik və termobimetal Aktinometrlər geniş yayılmışdır. Aktinometrin iş prinsipi düşən Günəş radiasiyasını səthin udmasına və şüa enerjisinin istilik enerjisinə çevrilməsinə əsaslanır. İstilik enerjisi bimetal lövhənin deformasiya dərəcəsinə; qəbuledicinin temprunun yüksəlməsinə (gümüş-disk Aktinometri); qəbuledici ilə ətraf mühit arasındakı temperatur fərqinə görə qiymətləndirilir. Aktinometr nisbi cihazdır. Mütləq kəmiyyətlərə keçmək üçün Aktinometrin göstəriciləri mütləq cihaz olan pirheliometrin göstəriciləri ilə müqayisə olunur. Heliostatda qurulmuş Aktinometr ilə Günəş radiasiyasını fasiləsiz qeyd etmək mümkündür. Süzgəc dəsti olan Aktinometrdən Günəş spektrinin müxtəlif sahələrindəki radiasiyanın ölçülməsində istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 248. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Diktator Ağakərim** (1924, Bakı – 1976) — qanuni oğru.

Həyatı
------

Kərimov Ağakərim İbrahim oğlu 1924-cü ildə Bakıda anadan olub. Kriminal aləmdə Boq Urala, Myasnik Kərim, Maqiran, Zver Kərim, Diktator Ağakərim, Diktator Bakinski ayamalarıyla tanınan məşhur kriminal avtoritet olub. İlk məhkumluğun erməni zabitin öldürdüyünə görə həbsxanaya düşüb, ömrünün əksər hissəsin həbsxanada keçirib. Məhkəmənin çıxardığı hökümlə 1976-cı ildə güllələnib.

Fəaliyyəti
----------

"Qanuni Oğru" adını almaq kriminal aləmdə sadə məsələ hesab edilmir. Bu qanunun ilk yeddi maddədən ibarət olan normativ sənədi Bakılı kriminal aftoritet Diktator Ağakərim tərəfindən hazırlanıb, sonradan bu qanun keçmiş sovet ittifaqında yayılıb. [*mənbə göstərin*]

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycanlı Qanuni Oğrular". 2013-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-01-23.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycanlı Qanuni Oğrular Arxivləşdirilib 2012-03-02 at the Wayback Machine
Tam müqavimətin vektorla göstərilməsi:   
 \* {\displaystyle R} — aktiv müqavimət;   
\* {\displaystyle Z} — tam müqavimət;   
 \* {\displaystyle X} — reaktiv müqavimət;   
\* {\displaystyle \phi } tam müqavimətin arqumentidir.
**Aktiv müqavimət** tam müqavimətin həqiqi hissəsidir:

{\displaystyle Z=R+jX,} {\displaystyle R=\operatorname {Re} \left(Z\right),}
Burada, {\displaystyle Z} — tam müqavimət və ya impedans,
{\displaystyle R} — aktiv müqavimət,
{\displaystyle X} — reaktiv müqavimət,
{\displaystyle j} — xəyali vahid .
Və ya:

{\displaystyle R=\left|Z\right|\cos \varphi ,}
Burada {\displaystyle \varphi } — elektrik dövrəsinin cərəyanı və gərginliyi arasındakı faza sürüşməsidir.
Sinusoidal cərəyan dövrələrində {\displaystyle R=Z\cos \varphi ={\frac {U}{I}}\cos \varphi .}

QOST R 52002–2003 aktiv müqaviməti elektrik dövrəsinin və ya sxeminin passiv elektrik dövrəsindəki aktiv gücün dövrənin girişdəki cərəyanın kvadratına nisbətinə bərabər olan parametri kimi təyin edir .

Aktiv müqavimət elektrik dövrəsinin və ya onun hissəsinin elektrik enerjisinin digər növ enerjilərə çevirilməsi ilə şərtlənən müqavimətidir, məsələn, mexaniki enerjiyə (elektrik mühərrikləri), kimyəvi enerjiyə (elektroliz zamanı, batareyanın doldurulması), istilik enerjisinə,elektromaqnit şüalanmasına .

Ədəbiyyat
---------

* *Добротворский И. Н.* Теория электрических цепей. Учебник. М.: Радио и связь. 1989.
* *Герасимов В. Г. , Кузнецов Э. В. , Николаева О. В.*. М.: Энергоатомиздат. 1996.

Həmçinin bax
------------

* Reaktiv müqavimət
* Tam müqavimət
* Tam keçiricilik

İstinadlar
----------

1. ↑  "ГОСТ Р 52002–2003 ЭЛЕКТРОТЕХНИКА. ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ". 2016-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-01.
**Akamas yarımadası** — Kipr adasının qərbində olan yarımada. Zirvəsi Kiprin ən qərb nöqtəsini təşkil edir. Ən yaxın qəsəbə Polis Xrisoxus bələdiyyəsinin bir hissəsi olan Laçı şəhəridir. Yarımadanın sahəsi 230 km²-dir. 

Yarımada ehtimal ki, Teseyin oğlu Akamasın adını daşıyır. O, Troya müharibəsindən sonra orada qalmışdı.

Akamas bir qoruqdur. Tapılan 530 bitki növündən 35-i endemikdir. Yarımadada Glaucopsyche paphosunun endemik kəpənək növlərinə də rast gəlmək olar. Sini çanaqlı tısbağalar yumurtalarını uzaq Lara çimərliyində qoyur. Toxunulmamış təbiətinə görə Akamas bu gün turistlər üçün populyar turizm məkanıdır.

Akamasın cənub-şərqində, Lara çimərliyinin cənubunda, Avqas çayı boyunca 3 km uzunluğunda və bəzi yerlərdə yalnız bir neçə metr genişlikdə olan Avakas dərəsi vardır.

Yarımadada Afrodita hamamları deyilən bir şirin su hovuzu vardır. Rəvayətə görə Afrodita burada sevgilisi Adonislə əylənib. Rəvayətə görə Afroditanın onu mağarada gözləyərkən Ares qısqanclıqdan Adonisi öldürür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Akamas on the Cypriot Conservation Society website". 2008-08-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-09-27.