recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Marş (dəqiqləşdirmə).

**Marş gölü** (*ing.* Marsh Lake) — Kanadanın Yukon ərazisində yerləşən göl. Göl Yukon çayının mənbəsi sayılır..

Marş gölü Yukon çayının yuxarı axarında yerləşir, bu region "Cənubi Göllər" adını daşıyır və Yukon çayının başlanğıcı məhz buradadı. Həmçinin göl 1898-ci ildə Klondayk qızıl hərisliyi zamanı qızılaxtaranlar üçün tarixi yolun bir hissəsidir.

1883-ci ildə Yukon çayının tədqiqatçısı Frederik Svatka gölü Yel universitetinin paleontologiya professoru Çarlz Marşın şərəfinə adlandırıb. Əvvəl gölün Mad (*ing.* Mud Lake) adını daşıyırdı.

Hər bahar fəslində aprelin sonunda və mayda göldə qu quşu bayramı keçirilir. Miqrasiya zamanı Cygnus buccinator və Amerika qu quşu növləri burada dayanırlar.

İstindalar
----------

1. ↑  "Topomapper - Topographic maps world-wide". 2013-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-13.
2. ↑  Marcus Baker//Geographic Dictionary of Alaska Arxivləşdirilib 2016-03-13 at the Wayback Machine U.S. Government Printing Office, 1902, p.279
3. 1 2  Marsh Lake Arxivləşdirilib 2012-05-21 at the Wayback Machine Hougen Group of Companies
**Dimitri Şevardnadze** (*gürc.* დიმიტრი შევარდნაძე; 1 dekabr 1885 – 1937, Tbilisi) — gürcü rəssamı, sənət kolleksiyaçısı və İosif Stalin repressiyaları zamanı Böyük təmizləmə qurbanı ziyalı.

Həyat
-----

Gürcüstanın qərbində, o zaman Rusiya İmperiyasının bir hissəsi olan Quriya əyalətində kiçik bir kənd olan Baxvidə anadan olub, Sankt-Peterburq və Münhen rəssamlıq akademiyalarında təhsil alıb. Gürcüstana qayıtdıqdan sonra o, 1916-cı ildə Gürcüstan Rəssamları Assosiasiyasını yaradıb və ona rəhbərlik edib. O, həmçinin Milli İncəsənət Qalereyasının (1920) və Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının (1922) yaradılmasına kömək etmişdir. O, bir sıra opera və teatr tamaşalarını, kinofilmləri bəzəyib, Tbilisi Dövlət Universitetinin rəsmi loqosunu tərtib edib. Həmçinin orijinal gürcü çapının, poçt markalarının və əskinaslarının dizaynını hazırlayıb.

Şevardnadzenin avtoportreti

Üsyan
-----

1937-ci ildə Gürcüstanın kommunist başçısı Lavrentiy Beriya Tiflisdəki orta əsr Metexi kilsəsini dağıtmaq niyyətində idi, lakin Dimitri Şevardnadzenin başçılıq etdiyi bir qrup gürcü ziyalısının inadkar müqaviməti ilə qarşılaşdı. Beriya müqavimətə cavab olaraq bildirir ki, hazırkı kilsə yerinə onun miqyaslı maketini insanların görə bilməsi üçün muzeydə saxlamaq kifayətdir. Daha sonra isə Şevardnadzeyə özəl olaraq bildirir ki, kilsəni xilas etmək səylərindən əl çəksə onu gələcək muzeyin direktoru təyin edəcəklər. Sənətçi bundan imtina etdi və nəticədə 1937-ci il 11 iyunda həbs olundu və daha sonra isə 12 sentyabrda edam edildi. Bununla belə, kilsə qorunub saxlanılmışdır.

Ailə
----

Gürcüstanlı siyasətçi Eduard Şevardnadze Dmitri Şevardnadzenin əmisi oğlu idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Dimitri Ševardnaże // Faceted Application of Subject Terminology.
2. ↑  "Dimitri Shevardnadze" Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine. G. Gersamia. Photomuseum.org.ge
3. ↑  "დიმიტრი შევარდნაძე" Arxivləşdirilib 2021-10-29 at the Wayback Machine. Nplg.gov.ge
4. ↑  Ami Knight (1993), *Beria: Stalin’s First Lieutenant*, page 84. Princeton University Press, ISBN 0-691-01093-5
5. ↑  "ШЕВАРДНАДЗЕ: БЕРИЯ УБИЛ СТАЛИНА И РАССТРЕЛЯЛ ДВОЮРОДНОГО БРАТА МОЕГО ОТЦА". 22 March 2010. Georgians.ru

Vikianbarda ***Dimitri Şevardnadze*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | IMDb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Normativ yoxlama | GND: 123301173 · ISNI: 0000 0000 3785 7412 · LCCN: n99035557 · VIAF: 25507116 · WorldCat VIAF: 25507116 |
Simmetrik triqqerlər
**Triqqer** — yaddaşa malik olan rəqəmsal qurğu. İstənilən qədər uzun müddət ərzində iki mümkün dayanıqlı tarazlıq vəziyyətindən birində ola bilir və xarici idarəedici siqnalın təsirilə sıçrayışla bir vəziyyətdən digərinə keçə bilir. Bir tarazlıq halından digərinə keçid zamanı cərəyan və gərginliklər də sıçrayışla dəyişir. Trigger tranzistorlar əsasında qurulmuş iki gücləndiricidən ibarətdir. Hər bir gücləndiricinin çıxışı digərinin girişi ilə birləşdirilmişdir. Belə birləşmə nəticəsində triggerdə müsbət əks əlaqə alınır. Triggerin ötürmə xarakteristikasında histerezis müşahidə olunur, yəni çıxış siqnalı iki qiymət ala bilər. Triggerlərin təsnifatı müxtəlif əlamətlərinə görə aparılır. Məsələn, məlumatın qəbul olunması üsullarına görə, qurulma prinsipinə görə, funksional təyinatına və imkanlarına görə və s. Triggerlər doymuş və doymamış, sinxron və asinxron, simmetrik və qeyri–simmetrik kimi qruplara bölünür. Funksional imkanlarına görə onlar RS, JK, D, T və başqa növ triggerlərə ayrılır. Elektron qurğularında triggerlər rele, açar, həmçinin yaddaş elementi rolunu oynaya bilər. Triggerlər bir çox məntiq qurğuları üçün baza elementidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "O.M.Sadiqov, Z.S.Musayev, Elektronika. Ġngilis, rus və azərbaycan dillərində izahlı terminoloji lüğət, 2011, 284" (PDF). 2021-08-31 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2014-03-18.

Həmçinin bax
------------

* Flip-flop (elektronika)
* Kondensator
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Əyyub Məmmədov.

**Əyyub Əliağa oğlu Məmmədov** (24 yanvar 1921, Bakı – 27 avqust 1994, Bakı) — Azərbaycan rəssamı, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1963). SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü (1946).

Həyatı
------

Əyyub Məmmədov 24 yanvar 1921-ci ildə Bakıda anadan olub. 1936-cı ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini daxil olmuş və 1941-ci ildə bitirmişdir. O, hələ 1940-cı ildə həmin məktəbdə xüsusi fənlər üzrə müəllim təyin edilib. 1942-ci ildə Qırmızı Ordu səfərbər olunana qədər orada çalışıb. 1942 - 1945-ci illərdə II Dünya müharibəsində Qafqazın müdafiəsindən başlayaraq berlinə qədər döyüşlərdə iştirak edib. Müharibədən sonra 1946-cı ildə, SSRİ Rəssamlar İttifaqına qəbul edilmişdir. Həmin il o, Surikov adına Moskva Dövlət Akademik Rəssamlıq İnstitutunun dəzgah boyakarlığı fakültəsininə daxil olmuşdur. O, D.Machalskogo və G.Ryazhskogonun yanında təhsil almışdır. 1949-cu ildə Moskva Rəssamlarının İttifaqına qəbul edilib və 1950-ci ildən Ümumittifaq sərgilərin iştirakçısı olub. Təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycana qayıdaraq, yaradıcılıq və pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir. Qırxıncı illərdə Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində tədris və 1965-ci ildən 1975-ci, o, müəssisənin direktoru vəzifəsində çalışmışdır. SSRİ V Konqresinin Rəssamlar İttifaqının I qurultayı ilə SSRİ Rəssamlar İnqilab İttifaqının Mərkəzi Komitəsi seçilib. Millət vəkili Baksoveta, Böyük Vətən Müharibəsi, rəsm bölüm üçün İncəsənət Şurasının sədr müavini Veteranları Şurasının sədri seçilib.

Əyyub Məmmədov 27 avqust 1994-cü ildə Bakıda vəfat edib.

İstinadlar
----------
**Aleksandra Aleksandrovna Ekster** (Александра Александровна Экстер) (6 yanvar 1882 - 17 mart 1949) - rus suprematist, kubist rəssam.

Həyatı
------

6 yanvar 1882-ci ildə Rusiya imperiyasının Belostok şəhərində (indi Polşa ərazisi) varlı Belarus ailəsində anadan olub. Onun atası Aleksandr Qriqoroviç varlı Belarus iş adamı, anası isə yunan idi. Gənc Aleksandra dil, musiqi və özəl rəsm dərsləri aldı. Tezliklə valideynləri Kiyevə köçdü. O, Kiyev gimnaziyasında və Kiyev Rəssamlıq Məktəbində Aleksandr Boqomazov və Aleksandr Arxipenko ilə təhsil aldı. Onun müəllimləri arasında Mikola Pimonenko var idi. Aleksandra 1906-cı ildə Kiyev Rəssamlıq Məktəbini bitirmişdir.

1908-ci ildə Aleksandra Qriqoroviç əmisi oğlu Kiyev vəkili Nikolay Evqenieviç Ekster ilə evlənmişdir. 1908-1924-cü illərdə o fasilələrlə Kiyev, Sankt-Peterburq, Odessa, Paris, Roma və Moskvada yaşadı.

Onun Kiyevin 27 Funduklievskaya küçəsindəki rəsim studiyası, Kiyev elitası üçün bir toplanma yeri idi. 1908-ci ildə o, Kiyevdə David Burlyuk, Vladimir Burlyuk tərəfindən tərəfindən yaradılan "Zveno" qrupunun üzvləri və başqaları ilə eyni sərgidə iştirak etmişdir.

Parisdə Aleksandra Ekster Pablo Pikasso və Corc Brak ilə tanış oldu. O, 1912-ci ildə Parisdə "Salon de la Section d'Or" və "Galerie La Boétie"də 6 işini sərgilədi. 1914-cü ildə Aleksandra Ekster Kazimir Moleviç, Aleksandr Arçipenko, Vadim Meller, Sonya Delone və başqa fransız və rus rəssamlar ilə Parisdə "Salon des Indépendants"da sərgidə iştirak etdi. Həmin il o, Romada Beynəlxalq Futurist sərgisinə Arçipenko, Koulbine və Rozanova ilə iştirak etdi. 1915-ci ildə o, Kazimir Moleviç tərəfindən qurulan, avanqard rəssamlar birliyi olan, Supremus (Suprematizm) qrupuna qatıldı.

*Costume design for Romeo and Juliette.* 1921. M.T. Abraham Foundation.
1924-cü ildə Aleksandra Ekster və onun həyat yoldaşı Fransaya mühacirət etdi və o, Parisdə Modern Akademiyasında professor oldu. 1926-1930-cu illərdə Aleksandra Ekster Fernand Lejenin "Académie d'Art Contemporain"da professor oldu. 1933-cü ildə o, həyatının son mərhələsinin bəlkə də ən əhəmiyyətli əsərlərini yaratmağa başladı. "Callimaque" əlyazması (kağız üzərində quaş ilə) onun şah əsəri hesab olunur. 1936-cı ildən Parisdə Flammarion nəşriyyat şirkəti üçün bir kitab rəssamı idi.

Aleksandra Ekster 17 mart 1949-cu ildə Paris yaxınlığında, Fontenay-aux-Rosesdə vəfat etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *різні автори* Енциклопедія сучасної України (ukr.). Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2001. ISBN 94-402-3354-X
2. ↑  Artists + Artworks (ing.).
3. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
4. ↑  Alexandra Exter (ing.). 2008.
**Marşal südləyəni** (*lat.* Euphorbia marschalliana) — bitkilər aləminin söyüdçiçəklilər dəstəsinin südləyənkimilər fəsiləsinin südləyən cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çılpaq, göyümtül, çoxillik ot bitkisidir. Gövdələri çox sayda, qalxan, bəsit sıxyarpaqlı, 15-40 sm hündürlükdədir. Gövdə yarpaqları oturaq, ətli, uzunsov-kürəkvari və ya rombvari, tərs–yumurtavari, qaidədə pazvari, sivriləşmiş və ya iti uclu, kənarları qabırğavarı dişlidir, 10-25 mm uzunluğundadır. Sarğı yarpaqları dairəvi və ya tərs yumurtavari, 8-15 mm uzunluğunda, qısa iti uclu, sarğı yarpaqcıqları 2, dairəvi, rombvari və ya üçbucaq–böyrəkşəkilli, qaidədə zəif ürəkvari, xırda dişlidir. Qədəhcik zəngçiçəyi quruluşunda, 3-3,5 mm diametrində, ağzı iridir. Qutucuq yumurtavari-üçtilli, 5-6 mm uzunluğunda, hamardır. Toxumları uzunsov, ağ, hamar, iri konusvari-yumurtaşəkilli, iti çıxıntılıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə dövrü may, meyvə əmələ gətirmə iyun aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Kserofitdir. Orta dağ qurşağının quru, daşlı-çınqıllı yamaclarında, Astragalus hohenackeri+Acantholimon hohenackeri və Pimpinella aureum+Bilacunaria microcarpa+Satureja spicigera assosiasiyalarınının tərkibində rast gəlinir. Dərman bitkisidir.

Yayılması
---------

Diabar (Lerik rayonu – Kələvəz kəndi, Qayalıq ərazi, Zərinqala, Лosmolayan, Şonaçola kəndləri, Kosmalyan-Kəlvəz-Görtəpə-Mistan-Digov dağları, Cəngəmiran kəndi ilə Pirzəkücə arası, Pirəsora kəndi); Naxçıvan düzənliyi (Babək və Şərur rayonu).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (xırdabuynuzlu heyvanlar tərəfindən tapdalanma).

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması, bərpasının təmin edilməsi təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15387615
* EoL: 1144440
* GBIF: 3064667
* IPNI: 347281-1
* ITIS: 1025341
* NCBI: 1031527
* Plant List: kew-80787
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:347281-1
* Tropicos: 12805603
* WCSP: 80787
* WFO: wfo-0000963252

 |
**Şahmərdan Yesenov adına Xəzər Dövlət Texnologiyalar və Mühəndislik Universiteti** (*qaz.* Шахмардан Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті, həmçinin **Yessenov University, XDTVNU, Университет Есенова** kimi tanınır) — Qazaxıstanda çoxsahəli bir ali təhsil müəssisəsidir.

Universitetin indiki adı ona Qazaxıstan geologiya elminin və geoloji xidmətinin inkişafına böyük töhfə verən görkəmli qazax alimi Şahmərdan Yessenovun şərəfinə verilmişdir.

Hazırda Şahmərdan Yesenov adına Xəzər Dövlət Texnologiyalar və Mühəndislik Universiteti 43 bakalavr, 18 magistr və 5 doktorluq ixtisası üzrə təhsil xidmətləri göstərir. Universitetdə üç tədris korpusu, üç yataqxana, üç məşq meydançası, hovuzlu idman kompleksi var. Universitetdə 16-dan çox elmlər doktoru və 169 elmlər namizədi olmaqla 350-dən çox müəllim dərs deyir. 7 mindən çox tələbə təhsil alır.

Tarixi
------

Universitetin tarixi 1976-cı ildə Mangistau ərazi istehsalat kompleksi üçün mühəndis kadrları hazırlamaq üçün Qazaxıstan Politexnik İnstitutunun ümumi texniki fakültəsinin Mangışlak bölgəsinin Şevçenko (indiki Aktau) şəhərində təşkil olunmasından başlayır. Ümumi texniki fakültəni çoxsahəli bir fakültəyə çevirən yeni ixtisasların açılmasına ehtiyac yarandı.

1990-cı ildə Politexnik İnstitutunun ümumi texniki fakültəsi V.I.Lenin adına Qazaxıstan Politexnik İnstitutunun (V.İ.Lenin adına QazPTİ) Mangistau filialına çevrildi.

1993-cü ildə V.I.Lenin adına QazPTİ-nin Manqistau filialı əsasında Aktau Politexnik İnstitutu açıldı.

1995-ci il institut üçün Şahmərdan Yessenovun adını verməklə yadda qaldı.

Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin 07.05.96 tarixli 573 saylı fərmanı ilə. Atıra Pedaqoji Universitetinin Aktau Politexnik və Aktau filiallarının birləşməsi əsasında akademik Ş.Yessenov adına Aktau Dövlət Universiteti yaradıldı.

26 May 2008 "Ş.Yessenov adına Aktau Dövlət Universiteti" nin adı dəyişdirilərək "Ş. Yessenov adına Xəzər Dövlət Texnologiyalar və Mühəndislik Universiteti" adlandırıldı.

Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti N.A.Nazarbayevin 28.10.2006 tarixli təlimatına uyğun olaraq 4-6 oktyabr tarixlərində Mangistau bölgəsinə səfəri zamanı verilən 41-8.106 nömrəli, 2007-ci ilin iyun ayında universitet şəhərciyinin inşasına başlandı. Universitet heyəti 2009-2010-cu illərdə yeni tədris ilini yeni tədris binasında qarşılamışdır.

2011-ci ildə 500 yerlik bir tələbə yataqxanası istifadəyə verildi və 2013-cü ildə istifadəyə verilən bir idman kompleksinin inşasına başlandı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "История Yessenov University". 2020-06-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-15.
2. ↑  Каспийский государственный университет технологии и инжиниринга имени Ш.Есенова Arxivləşdirilib 2017-08-01 at the Wayback Machine / Евразийская ассоциация университетов.
3. ↑  Актауский университет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
**Aleksandra Viktorovna Gerasimenya** (*belar.* Аляксандра Віктараўна Герасіменя; doğulub. 31 dekabr 1985 , Minsk) — Belarusiyalı üzgüçü, 2012 Olimpiya Oyunlarının ikiqat çempionu (50 və 100 metr sərbəst), 2016 Olimpiya Oyunlarının bürünc mükafatçısı (50 metr sərbəst), Dünya və Avropa çempionatlarında "uzun hovuzda" (50 m hovuz) və "qısa" da (25 m hovuz) qızıl medalların sahibi. Universiadanın çoxqat çempionu (2009, 2011 və 2013). Belarus Respublikasının əməkdar idman ustası (2012). Sərbəst üzgüçülükdə, arxası üstə, kəpənəkdə çıxış etmişdir.

Bioqrafiyası
------------

2003-cü ildə Gerasimenya 4 il müddətinə diskvalifikasiya edildi, lakin sonradan cəzası 2 ilə azaldıldı.

Gerasimenja 2010-2012-ci illərdə ən yüksək nailiyyətlərə imza atdı. 2010-cu ildə Budapeştdə keçirilən Avropa Su İdmanı Çempionatında 50 metr məsafədə qalib gəldi (həm də 100 metr məsafəyə sərbəstdə ikinci oldu). 2011-ci ildə Şanxayda keçirilən dünya çempionatında Aleksandra 100 metr məsafəyə sərbəst üzməkdə birinci yeri danimarkalı Janette Ottesen ilə bölüşdü.

Avqustun 2-də Londonda keçirilən 2012 Olimpiadasında Alexandra 100 metr məsafəyə sərbəst üzməkdə milli rekorda imza atdı (53.38 saniyə) və ikinci oldu. 53.00 saniyə ilə Hollandiyalı Ranomi Kromovidiyo birinci oldu. Avqustun 4-də 50 metr məsafədə tarix yenə təkrarlandı: Gerasimenya milli rekordla ikinci(24.28 saniyə) oldu. Kromovidiyoya (24.05 saniyə) isə birinci oldu.

2012-ci ilin sonunda 25 metrlik hovuzda 50 metrlik sərbəst yürüşdə əvvəlcə Çartresdəki Avropa çempionatında, daha sonra İstanbulda keçirilən Dünya çempionatında qızıl medal qazandı.

7 avqust 2019-cu ildə idman karyerasını başa vurduğunu elan etdi.

Xarici keçidlər
---------------

* Александра Герасименя на сайте sports-reference.com Arxivləşdirilib 2012-12-16 at the Wayback Machine
* Александра Герасименя: «Второй Герасимени в Беларуси не будет»

İstinadlar
----------

1. ↑  *(unspecified title)*. World Aquatics.
2. ↑  "Герасименя о дисквалификации в 2003-м году: «Думаю, впоследствии моя неуверенность на крупных стартах – отголоски того времени»" (rus). Tribuna.com. 2019-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-07.
3. ↑  "«Золотая рыбка уплыла»: пловчиха Александра Герасименя завершила карьеру" (rus). sport.tut.by. 2019-08-07. 2019-08-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-07.
**Keçid şahmatı** ( həmçinin dəli, əcaib, 4 nəfərlik, mübadilə, dəyişmiş və çapraz şahmatı adlanan)- 4 nəfərlə 2 komanda şəklində 2 şahmat lövhəsində oynanan şahmat növüdür. Standart şahmat qaydaları tətbiq edilir lakin, oyunçu komanda yoldaşının qazandığı fiqurları götürərək öz lövhəsində istifadə etmək imkanına malikdir.

Qaydalar
--------

Keçid şahmatı iki oyunda dörd oyunçu tərəfindən oynanan bir şahmat növüdür. Hər bir komanda üzvü digər komandanın bir rəqibinə üzləşir. Partnyorlar bir-birinin yanında otururlar və bir oyunçu qara, ikincisi isə ağdır. Hər bir oyunçu rəqibini standart şahmat oyununda olduğu kimi, aşağıda göstərilən qaydalar istisna olmaqla oynayır.

**Ehtiyat Fiqurlar**
Oyunçu fiquru qazandıqdan sonra komanda yoldaşına verir. Partnyoru bu fiquru öz istəyindən asılı olaraq ehtiyatda saxlaya və ya lövhəyə qoya bilər. Qazanılan fiqurlar lövhənin istənilə boş nöqtəsinə qoyula bilər lakin, piayadaların lövhənin 1-ci və sonuncu sırasına qoyulması istisnadır. Sonuncu sıraya çıxmış piyada standart şahmatda olduğu kimi vəzirə çıxmış sayılmır və ehtiyat piyada kimi istifadə olunur. Oyunçular bütün ehtiyat fiqurları rəqibin görə biləcəyi şəkildə lövhənin yanında qoymalıdırlar.

**Oyunun bitməsi**

Oyun komandadan 1 nəfərin qazanması ilə yekunlaşır. Komandadakı bir oyunçu məğlub olduqda, zamanı bitdikdə, təslim olduqda və hiylə işlətdiyi aşkar olduqda oyun digər komandanın qələbəsi ilə başa çatır. Standar şahmata uyğun olaraq 3 gedişin təkrarlanması ( ehtiyat fiqurların oyuna daxil edilməsi sayılmır) oyunu bərabərliyə gətirib çıxardır. Oyunçular bir-biri ilə danışa bilərlər və həmçinin bir-birilərdinən fiqur istəyə bilərlər.
**Xəzər alçası** (*lat.* Prunus caspica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Rusiyada (Dağıstan) təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Qubada, Samur-Dəvəçi ovalığında, Lənkərandan orta dağ qurşağına qədər meşələrdə rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir.VU D2.

Bitdiyi yer
-----------

Aşağı və orta dağ qurşaqlarında meşələrdə, kolluqlarda, meşələrin kənarlarında, dağ çayların kənarlarında yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealı vardır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə hündürlüyü 10 m-ə qədər olan ağac və ya koldur. Budaqları tikansız, cavan zoğları çılpaqdır. Yarpaqları ensiz, tərs yumurtavarı, uc tərəfi qısa, sivridir. Altdan məxmər və ya keçətüklü olması ilə adi növdən fərqlənir. Saplaqları az tüklüdür. Çiçəklərinin böyüklüyü orta dərəcədədir. Meyvələri sarı, qırmızı və ya qaramtıl, iri və oval şəklində, 20–35 mm diametrindədir. Çəyirdəyi azca çuxur və ya deşikdeşikdir. Aprel ayında çiçək açır, iyul-avqust ayında meyvəsi yetişir.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni şəraitdə becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi mühafizə tədbiri görülməmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q20585716
* GBIF: 3023429
* iNaturalist: 919000
* IPNI: 729555-1
* IRMNG: 10760512
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:2959081-4
* Tropicos: 27804687
* WFO: wfo-0000991718

 |
**Otuz tiran** (və ya Otuzların hakimiyyəti) — Pelloponnes müharibəsindən sonra e.ə. 404-403-cü illərdə Afinanı idarə etmiş spartameyilli hökmdarlar qrupunun kollektiv ləqəbi.

Otuz tiran, spartalı sərkərdə Lisandrın rəhbərliyi altında, Kritiy və Feramen tərəfindən hakimiyyətə gətirilmiş oliqarxik hökmdarlar idilər. Onlar çox qəddar idilər və cəmi bir illik hakimiyyət ərzində, Feramen də daxil olmaqla, 1500 afinalını cəzalandırmışdılar. Buna baxmayaraq Fibin köməyi ilə Frasibul onları tezliklə devirdi. Hakimiyyətdən məhrum olduqları müddətdən bir il sonra Otuzların əksəriyyəti öldürülmüşdü. Romalı tarixçilər otuz tiran termini ilə, həmçinin Qallien dövründə imperiyanın ayrı-ayrı hissələrində hakimiyyəti ələ keçirmiş imperatorları adlandırmışlar (əslində isə onların sayı 30 yox 18 idi)

Yunan tarixində 30 afinalı tiranın siyahısı qeyd edilir:

1. Agesiy
2. Anaytiy
3. Aristotel
4. Hieron
5. Hippolox
6. Hippomax
7. Diokles
8. Drakontid
9. Evklid
10. Kleomed
11. Kritiy
12. Melobiy
13. Mnesiloks
14. Mnesifeid
15. Onomakl
16. Peyson
17. Polixar
18. Sofokl
19. Faydrid
20. Fedon
21. Feogen
22. Feoqnis
23. Feramen
24. Hayreley
25. Harikl
26. Xremon
27. Evmaf
28. Erazistrat
29. Eratosfen
30. Esxin

İstinadlar
----------
Trialeti mədəniyyətinə aid qızıl kubok
**Trialeti mədəniyyəti** - Gürcüstan ərazisində tunc dövrünə aid mədəniyyət. Kür-Araz mədəniyyətindən sonra meydana gəlmişdir.

Trialeti mədəniyyətinə aid kurqanlar
------------------------------------

E.ə. II minillikdə tunc dövrünün özünəməxsus parlaq mədəniyyəti Mərkəzi və Cənubi Qafqazda meydana gəlmişdi. Onun ən önəmli abidələri Gürcüstan ərazisindəki Trialeti vadisində yerləşir. Əhəmiyyətli abidələrin yerinə uyğun olaraq o, Trialeti mədəniyyəti adlandırılır. Qəbir abidəsinin əksəriyyətini sadə inventarlı toplu qəbirlər təşkil edir. Buradakı ölülər gil meydançaların üzərində dəfn edib, üzərində ağır daşlardan kurqanlar ucaldılmışdır. Kurqanların bəzilərində 8 metr dərinliyi və sahəsi 8x14 metr olan qəbir kameraları vardır. Kameranın döşəməsi qamışla döşənib, divarlarına daş piltələr quraşdırılmışdı. Kameraya aparan yolda xüsusi dəhlizlər inşa edilirdi ki, bu dəhlizlə meyidi daşıyan araba və onunla birlikdə dəfndə istifadə olunacaq əşyalar aparılırdı. Dəfn mərasimləri təntənəli surətdə qeyd olunurdu.

Kurqanlarda aşkar edilmiş maddi-mədəniyyət nümunələri
-----------------------------------------------------

Kurqanların birindən tamamilə ağacdan hazırlanmış dörd təkərli araba aşkar olunmuşdu. Dövrünə görə kameraya ölü ilə bərabər öldürülmüş heyvanlar (öküz, donuz), metal əşyalar, tunc silah, mis qazan, gümüş və qızıl bəzək əşyaları da qoyurdular. Həmçinin abidədən əldə olunan qiymətli daşlarla bəzədilmiş fiqurlu kubok tipli qablar da maraqlıdır. Kuboklar bütöv gümüş parçasından yonulmuş və üzərində iki haşiyə ilə bəzədilmiş müxtəlif təsvirlər həkk olunmuşdur. Birinci üst haşiyə zolağında əllərində fincan tutmuş, uzun əba geyinmiş (xiton) və iki canavar quyruqlu məxluqun bir-birinin ardınca getməsi ayini təsvir olunmuşdur. Ayin icraçıları ağaca doğru yönəlmişlər. Ağacın altında qurbangah qarşısında qurulmuş taxtda eyni görünüşlü antrozoomorf məxluq əyləşmişlər. Təsvirin aşağı haşiyə zolağında bir-birini təkrarlayan iki ceyran təsviri də vardır. Bu mədəniyyətə aid gümüş düymələrin qızılı başlıqları, iri qızıl muncuqlar, boyunbağılar, heyvanların qızıldan tökmə fiqurları nəfis tərtibata malikdirlər. Kurqanda ehtimal ki, varlı şəxs dəfn olunmuşdur. Ümumilikdə, bu mədəniyyət tuncdan hazırlanmış əyri uclu xəncərlər, üçkünc başlıqlı nizələrlə səciyyələnir. Dövrə aid silahların hazırlanması zərgər dəqiqliyi ilə yerinə yetirilmişdir. Gil qablar arasında qara rəngli boya ilə işlənmiş parlaq ornamentə malik boyalı küplər qırmızımtıl rəngi ilə seçilir.

Onların üzərini bəzəyən qara naxışlar, aşağıya yönəlmiş üçbucaqlarla ziq-zaq formasında həkk olunmuşdur. Küplərin üzərində, həmçinin quş təsvirləri, spiralvari xətlər və naxış ünsürlərinə də təsadüf olunur.

Mənbə
-----

* Куфтин Б.А. Археологические раскопки в Триалети. Тбилиси: АГССР, 1941.
* Археология СССР. I-IV том. М.: Наука, 1981-1986 гг.
* Бжания В.В. Древнейшая культура Грузии (эпоха энеолита и ранней бронзы). М.Наука, 1966
* Ивановский А.А. По Закавказью. (Материалы по Археологии Кавказа). Вып. VI, М.1911.
**Anna Xanım** və ya **Anna Bəyim** (*fars.* آنا خانم‎; v. 6 sentyabr 1647) — Səfəvi hökmdarı Şah Səfinin (1629–1642) həyat yoldaşı və onun varisi, I Şah Səfidən sonra Səfəvi hökmdarı olacaq II Şah Abbasın (1642–1666) anası.

Həyatının erkən dövrü
---------------------

Anna Xanım çərkəz kökənlidir. O, I Şah Abbasın oğlu Məhəmməd Baqir Mirzənin böyük oğlu Sam Mirzə (I Şah Səfi) ilə evləndirilmişdir. Bu izdivacdan da gələcək Səfəvi hökmdarı II Şah Abbas dünyaya gəlmişdir.

Şah anası kimi
--------------

I Şah Səfinin ölümündən sonra 1642-ci ildə oğlu II Şah Abbas taxta çıxdı. Onun hakimiyyətinin ilk 3 ilində Sarı Tağı xan, Məhəmməd Əli xan, Canı xan Anna Xanımın rəhbərliyində birləşərək dövləti idarə etdi. Sarı Tağı xan baş vəzir vəzifəsini tutdu. Amma bu fraksiyada əsas söz sahibi Anna Xanım idi. Bu zaman Səfəvi imperiyasına səfər edən fransız zərgər və səyahətçi Jan Şarden bunu öz gündəliyində belə qeyd etmişdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Səfəvi hökmdarları gənc olduqda onların üzərində analarının hakimiyyəti güclü olur. II Şah Abbasda da belə idi. O (Anna Xanım), baş vəzirlə (Sarı Tağı xan) sıx əlaqədə idi və dövləti onun əli ilə idarə edirdi.* | "|

Sarı Tağı xan Canı xan tərəfindən öldürüldü. Gümanki onu bu işə öz regentlərindən qurtulmaq istəyən II Şah Abbas təşviq etmişdi. Anna Xanım buna çox qəzəbləndi və hərəmin ən yaşlı xədimlərindən birini göndərərək, Canı xanı yanına çağırdı və Sarı Tağı xanın niyə öldürüldüyünü izah etməyi tələb etdi. Canı xan Sarı Tağı xanı it və oğru adlandırdı və Anna Xanımın özünü də təhqir etdi. Sui-qəsdin ardından Canı xan özü də xəyanətə məruz qaldı. Canı xan Şahın şəxsi şərab süzəni Səfi Qulu bəy tərəfindən süi-qəsdə məruz qaldı. Bu hadisənin arxasında II Şah Abbasın özünün taxtdan devriləcəyindən qorxan Anna Xanımın dayandığı ehtimal edilir.

Gördüyü işlər
-------------

Anna Xanım paytaxt İsfahanın əsas hissəsi olan Abbasabad bölgəsində xeyli məscid və məktəbin tikilməsinin əsas təşəbbüskarı olmuşdur.

Ölümü
-----

Anna Xanım 1647-ci il, 9 sentyabrda İsfahanda ölmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Newman 2008, pp. 81, 186
2. ↑  Babaie et al. 2004, pp. 161–162
3. ↑  Newman, Andrew J. (April 21, 2006). *Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire*. I.B.Tauris. p. 81. ISBN 978-1-860-64667-6.
4. ↑  Matthee 2012, p. 43
5. ↑  Babayan, Kathryn (1993). *The waning of the Qizilbash: the spiritual nd the temporal*. Princeton University. p. 123
6. ↑  Babaie et al. 2004
7. ↑  Babaie et al. 2004, p. 44.
8. ↑  Babayan 2002, p. 385.
9. ↑  Newman 2008, p. 100.
10. ↑  Babaie et al. 2004, p. 162.
11. ↑  Babayan 2002, p. 402.
**Abbas Mirzə Cəfər oğlu Bariz** (1921–2011)—Azərbaycan şairi.

Həyatı
------

Abbas Bariz 1921-ci ildə Əhər şəhərində dünyaya gəldi. O hələ uşaq yaşlarında ikən ailəsi Yəxfüruzan kəndinə köçdü. Atası Mirzə Cəfər Şeyxülislam, öz dövrünün tanınmış din xadimlərindən biri idi. Gözəl əxlaqı və mədəni rəftarıyla Qaradağ camaatının məhəbbətini qazanmışdı. Elmə və biliğə böyük rəğbətlə yanaşsa da, uşaqlarının dövlət məktəblərində təhsil almasına icazə verməmişdir. Abbas Bariz, atasının yanında, mədrəsədə təhsil alan uşaqların ən qabaqcıllarından biri olub. Dini təhsillə yanaşı klassik və müasir fars və ərəb ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərləriylə tanış olub, onları oxuyub. Daha sonra müəllimlik edən Bariz ilk şeirlərində məhəbbəti mövzu götürüb.

Bariz, ilk şeirlərini məhəbbət üstündə qursa da, həyatın digər üzləriylə tanış olduqdan sonra ictimai xarakterli şeirlər yazıb. Onun vətəninə və elinə olan sevgisi şeirlərində də öz əksini tapır. Xüsusilə XX əsr Cənubi Azərbaycan şairi Şəhriyarın "Heydər Babaya salam" mənzuməsi, Barizin öz yurdu olan Qaradağ vilayətinə duyduğu sevginin necə deyəllər salnaməsi olub. O, "Heydər babaya salam" poemasına nəzirə kimi "El dayağına salam" mənzuməsini yazıb.

Yaradıcılığı
------------

Abbas Barizin türk və fars dillərində olduqca dəyərli şeir əsərləri var. "Qolhaye rənqarənq", "El dağına salam" və "Yaslı savalan" əsərləri o cümlədəndir.

Mərhum şairin "Ay Aşıqlar yasa gəlin", "Çoban qardaş", "Sarı daş", "Şeypur poeması", "Bayatılar", "Sarı və Susən dastanı" və s. kimi əsərləri də işıq üzü görməyən əsrləri sırasındadır.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı: "Ozan", 1998, 192 səh.
**Ajuran** — Müasir Efiopiya və Somalinin ərazilərini əhatə edən XV-XVII əsrlərdə mövcud olmuş dövlət. 

Ajuran dövlətində əsas din islam idi. Bu ölkə qonşu tayfalar olan Javea və Oromo ilə tez-tez müharibələr aparırdı. Şərqi Afrikanın ən güclü dövləti olmuş və demək olar ki, bölgədəki bütün qəbilələri ələ keçirmişdir. İlk paytaxtı Mareeg,(Somali) ikincisi isə Kelafo (Efiopiya) olmuşdur. Digər böyük və əhəmiyyətli şəhərləri isə, Merka, Hobyo, Afgoyé, Mogadişu Gondershe və Baravadır. Osmanlı İmperatorluğu ilə də ticarət əlaqələri olmuşdur. Tüfəng və döyüş topu idxal etmiş və qarşılığında parça ixrac etmişdir. Portuqaliyanın təzyiqi dövlətin gücünü zəiflətmişdir. Osmanlı İmperatorluğunun komandirlərindən biri olan Mir Əli Bəy və ordusunun köməyi ilə Portuqaliyanın hücumundan xilas olmuşlar. Ancaq, XVII əsrin ortalarında hakimiyyət uğrunda gedən döyüşlər onsuz da zəif olan imperatorluğu kiçik krallıqlara ayırmışdır. Torpaqların böyük bir qisimini ələ keçərən və olduqca böyüyən Oromo Krallığının döyüşdən sonrakı zəifliyindən istifadə edən və Osmanlı İmperatorluğunun Oromoya kömək etməyəcəyini bilən Portuqaliyalı müstəmləkəçilər nə zamandır hakimiyyət qurmaq istədikləri Somali torpaqlarında müstəmləkə dövlətləri qurmuşlar.

Arxitektura
-----------

Ajuran dövlətinin, arxitekturasına baxıldığında Tipik Afrika Arxitekturası ilə və birlikdə strukturlarda İslam Arxitekturası da gözə dəyir.Şəhərlərdə olan evlər ümumiyyətlə tək qatlı və sadə evlərdir.

İstinadlar
----------
Abazqların yaşadığı ərazini göstərən xəritə. Müəllif: Giyom Sanson. 1667-ci il.
**Abazqlar** (q.yun. Αβασγοί; *lat.* Abasci, Abasgi; *gürc.* აბაზგები) — Qafqazda, indiki Abxaziyanın qərbində məskunlaşan qədim xalq. Onlar abxazların əcdadları sayılır. Aşşur, sonralar isə antik mənbələrdə xatırlanan abazqlar Qafqazın Qara dəniz sahilinin köklü sakinlərindən olmuşlar. 550-ci ildə Laz müharibəsi zamanı abazqlar Bizans imperiyasına qarşı üsyan qaldıraraq Sasaniləri köməyə çağırmışdılar, lakin general Bess abasq üsyanını darmadağın etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *William Smith.* A Dictionary of Greek and Roman Antiquities Part 2 // A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. Cambridge: Cambridge University Press.
2. ↑  Abazqlar // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 12. ISBN 978-9952-441-02-4.
3. ↑  Odisheli, Manana (2018). "Abasgia". In Nicholson, Oliver (ed.). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866277-8.
**Otto Ştrandman** (est. Otto August Strandman) — Estoniyalı dövlət xadimi.

Təhsil
------

Sankt-Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsində oxumuş (1899-1901), Yuryev Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir (1903).

1918-ci ilə qədərki fəaliyyəti
------------------------------

Universitetə daxil olmamışdan əvvəl Dövlət Bankının revel ofisində işləyib. 1903-1905-ci illərdə Narva və Reveldə hüquqşünas olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1904-1905-ci illərdə və 1917-ci ildə Revel şəhər dumasının üzvü idi. 1905-ci il inqilabi hadisələrində iştirak etmiş, 1905-1909-cu illərdə İsveçrədə sürgündə yaşamışdır. 1909-1917-ci illərdə Reveldə vəkillik etmişdir. 1917-ci ildə Fevral inqilabından sonra Rusiya Müvəqqəti Hökuməti tərəfindən Revel rayon məhkəməsinin prokuroru təyin edilir. 1917-1918-ci illərdə Estland Qubernatorluğunun Müvəqqəti Zemstvo Şurasının sədri olur.

Müstəqil Estoniyanın siyasətçisi və diplomatı kimi
--------------------------------------------------

1918-ci ildə - Ədliyyə Naziri.

1918-1919-cu illərdə Estoniya Müvəqqəti Hökumətində kənd təsərrüfatı naziri olub. 1918-ci ildə alman işğalçı qüvvələri tərəfindən həbs edilir.
1919-cu il mayın 9-dan 1919-cu il noyabrın 18-dək baş nazir və hərbi nazir olur.

1920-1921-ci illərdə Xarici İşlər Naziri işləyir.

1921-ci ildə Riyqikoqunun (Parlament) sədri olur. O, birinci və beşinci çağırışların Riyqikogu üzvü idi.

1924-cü ildə Xarici İşlər Naziri, sonra Maliyyə Naziri işləyir.

1927-1929-cu illərdə Estoniyanın Polşa, Çexoslovakiya və Rumıniyadakı səfiri olmuşdur.

1929-cu il iyulun 9-dan 1931-ci il fevralın 12-dək Dövlət başçısı olur.

1933-1939-cu illərdə Estoniyanın Fransa, Belçika, İspaniya və Vatikanda səfiri işləyir.

O, Estoniya İşçi Partiyasının liderlərindən biri olmuşdur.

Tartu Universitetinin (1928) və Varşava Universitetinin (1930) fəxri hüquq doktoru olur.

Ölümü
-----

1939-cu ildə vətənə qayıdır və Kadrinadakı fermasında yaşayır. 1941-ci ildə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığına çağırış alır. Bu qaçılmaz həbs demək idi və bundan sonra özünü güllələyir.

Mükafatlar
----------

Birinci dərəcəli üçüncü kateqoriya Azadlıq Xaçı - mülki xidmətlərinə görə.

Biblioqrafiya
-------------

Estoniya bioqrafik lüğəti. - Tallinn, 2002.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Otto Strandmani sünd" (eston). Histrodamus. 21 January 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 June 2013.
2. ↑  "Heads of State of the Republic of Estonia – Otto Strandman". 2005-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-23.
**Ajdaak (Qızıl Dağ)** **(***erm.* Աժդահակ) — Ermənistan ərazisində sönmüş vulkan. Geqam silsiləsinin ən yüksək nöqtəsi. Dəniz səviyyəsindən 3597,3 metr yüksəklikdədir. Ermənistanın ərazisində və sərhədlərində yerləşən Alagöz, Qapıcıq və Ağdaban dağlarından sonra dördüncü ən yüksək dağ.

Dağın başında, kraterdə adsız göl yerləşir. Vulkanın yuxarı hissəsindən Ararat, Hatis, Ara dağlarına, Sevan gölünə, həmçinin Qeqam silsiləsini və Kotyak Geqama silsiləsi yamaclarını və Kotayk bölgəsini görmək olar. vadisini görmək olar. Qeqam silsiləsində, vulkanın yaxınlığında Akna gölü (*erm.* Ակնալիճ) var. Erməni dilindən tərcümədə "göz" deməkdir.

Qeqam silsiləsinin cənub-şərq yamacları məşhur Xosrov Dövlət Təbiət qoruğu ilə kəsişir.

Geologiyası
-----------

Ajdaak vulkanının konusu mürəkkəb olub diametri 1600 metr, hündürlüyü isə 370 metrdir. Vulkan ərazisinin sahəsi lava örtükləri ilə birlikdə 8 km²-dir. Konus püskürmə məhsulları ilə örtülüdür. Ərazidə daha çox kül, lapil, qum və vulkan bombalar geniş yayılıb.

Faunası
-------

Geqma silsiləsinin faunası 250-yə yaxın quş növünü əhatə edir ki, bu da Ermənistanın bütün ornitofaunasının 70%-ni təşkil edir. Qayalı yamaclar yırtıcı quşlar üçün əvəzolunmaz yaşayış yeridir. Qarla örtülmüş yamaclarda qonur ayının izlərinə təsadüf olunur.

Qayaüstü təsvirlər
------------------

Ajdaak vulkanının yaxınlığında çoxlu petroqliflər aşkar edilmişdir. Qayalarda insanlar ov və yarış səhnələri, eləcə də astronomik cisimlər və hadisələrdə təsvir olunub: Günəş, Ay, ulduz bürcləri, alov topları, kometlər və ildırım.

Adın mənşəyi
------------

Fars dilindən tərcümədə "Ajdaak" "*nəhəng*", "*qüdrətli*", "*böyük*" deməkdir.

Məskunlaşması
-------------

Geqam dağlarında yezidlər maldarlıqla məşğul olurlar. Onlar Ermənistanında yaşaya milli azlıqdır. Yay aylarında ailələr dağ ətəklərində çadırlarda yaşayırlar.

Turizm
------

AJdaak turistlər üçün maraqlı məkandır. Ancaq turist marşrutu yetərincə çətindir. Bu relyefin təcrid olunması, oriyentasiyada çətinliklər, hava şəraitinin ağırlaşdıran amillər, məsələn: ildırım və şimşək çaxması, dolu və qar və s. olması ilə bağlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Erməni Sovet Ensiklopediyası (erm.). / red. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան 1974. C. 1. S. 133.
2. ↑  "Кызыл-даг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890. — Т. II. — С. 46". 2021-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-28.
3. ↑  "Вулкан Аждаак, Журнал "Ереван", N5, 2005". 2014-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-28.
**Abbas Fallax** (*fars.* عباس فلاح‎; ana. 3 sentyabr 1976) — Orta çəki dərəcəsində İranı beynəlxalq yarışlarda təmsil edən cüdoçu. Fallax İran yığmasının tərkibində 2000-ci illərin bütün dövrlərində iştirak etmişdir. Afinada keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı, Asiya Oyunlarının bürünc medalının sahibi, Asiya Çempionatlarının dörd dəfə bürünc mükafatçısı, milli və beynəlxalq turnirlərin bir çox yarışlarının qalibidir.

Bioqrafiyası
------------

Abbas Fallax 3 sentyabr 1976-cı ildə anadan olmuşdur. İlk dəfə 2000-ci il mövsümündə turnirlərdə iştirak etməyə başlamışdır. Orta çəki dərəcəsində Budapeştdə keçirilən Sülh Kuboku turnirində ilk dəfə çıxış etdi. Yaponiyanın Osaka şəhərində keçirilən Asiya Çempionatında yeddinci yeri tutdu.

Böyük beynəlxalq turnirlərdə birinci ciddi uğuruna 2001-ci ildə nail olmuşdur. Sonra İran milli yığmasının əsas tərkibinə düşdü və Ulan-Batorda keçirilən Asiya birinciliyində iştirak etdi. Orta çəki dərəcəsində ölkəsinə iki bürünc medal qazandırdı. Bu halda Münhendə keçirilən Dünya birinciliyinə vəsiqə qazandı. 1/8 final mərhələsində yarışı dayandırdı və mükafatçıların sırasına düşə bilmədi. Bir il sonra Busanda keçirilən Asiya Oyunlarında bürünc medal qazandı. Serbiyanın Novi-Sad şəhərində keçirilən Tələbələrin Dünya Çempionatında çempion oldu. Bir il sonra Koreyanın Jeju şəhərində keçirilən Asiya Çempionatında iştirak etdi və beşinci oldu. Osakada Dünya Çempionatında 1/16 finala qədər çaat bildi.

Almatıda keçirilən Asiya Çempionatında 2004-cü ildə Fallax kolleksiyasına orta və mütləq çəki dərəcəsində qazanılmış iki bürünc medalı əlavə etdi. Həmçinin Moskvada Tələbələrin Dünya Çempionatında çempion oldu. Parisdə və Hamburqda Sülh Superkubokunda hesabat turnirində iştirak etdi. Uğurlu çıxışların sayəsində 2004-cü ildə Afinada keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında ölkəsinin şərəfini qorumaq hüququnu əldə etdi. Ancaq ilk düyüşdə kanadalı Kit Morqana ipponla məğlub oldu. Morqan 1995-ci ildə Panamerika oyunlarının qalibi olmuşdur. Bununla da Fallax mükafatçıların sırasına düşə bilmədi.

Abbas Fallax Afina Olimpiadasından sonra qısa bir müddət ərzində İran komandasının cüdo yığmasının əsas tərkibində qalırdı və ən böyük beynəlxalq yarışlarında iştirak etməyə davam edirdi. Belə ki, Fallax 2005-ci ildə öz çəki dərəcəsində Qahirədə keçirilən Dünya birinciliyində beşinci yeri tutdu. 1/16 final mərhələsində Belarus nümayəndəsi Yuriy Ribaka məğlub oldu. Növbəti ildə Sarayevoda açıq yarışda qələbə qazandı və Dohada keçirilən Asiya Oyunlarında iştirak etdi. Üçüncü yer uğrunda döyüşdə qazax Asxat Jitkeyevə məğlub oldu. Axırıncı dəfə mövsümdə beynəlxalq səhnədə əhəmiyyətli nəticələri 2007-ci ildə göstərdi. Küveytdə keçirilən Asiya Çempionatında yarımfinala çatdı. Bürünc medal uğrunda oyunda məğlub oldu və nəticədə beşinci yeri tutdu. Yarışın sonunda peşəkar idmançı karyerasını başa vurduğunu açıqladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  FALLAH ABBAS Judo results Arxivləşdirilib 2015-12-08 at the Wayback Machine (ing.)

Xarici keçidlər
---------------

* Аббас Фаллах — профиль на сайте *Judoinside.com*
**Acanthaster planci** — *Acanthasteridae* dəstəsindən dəniz ulduzu növü. Böyük və çox qollu olan bu dənzi ulduzu növü sərt mərcan polipləri ilə bəslənir. Üst hissəsi zəhərli tikanlarla örtülüdür. Dünyanın ən böyük dəniz ulduzu növlərindən biridir. Hind və Sakit okeanda, Qırmızı dənizdə və Afrikanın şərq sahillərindən Orta Amerikanın qərb sahillərinə qədər yayılmışdır. Bu bölgələrdə sərt mərcan riflərində yaşayır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Tailand sahillərində parlaq Acanthaster planci
Acanthaster planci növünün gövdəsi tipik dəniz ulduzu tipindədir; mərkəzi disk və ondan çıxan qollardan ibarətdir. Bu növə xas xüsusiyyətlər isə disk şəklində gövdəsi, çox sayıda qolu, zərifliyi, qavrama qabiliyyəti, çox sayda tikanlarla örtülü olması və bədən kütələsinə nisbətən çox böyük mədəyə sahib olmasıdır. Qavrama qabiliyyəti hər qolun ucuna qədər uzanan iki sıra çox saylı ayaqcıqlar sayəsindədir. Bu növ ilk zamanlar simmetrik bədənə sahib olsa da, daha sonra qollarının artması səbəbi ilə simmetriyasını itirmişdir.

Yetkin Acanthaster planci 25-40 sm böyüklüyündədir, bəzən 80 sm böyüklüyünə çata bilirlər. Qısa və üçbucaq kəsikli 8-25 ədəd qola sahibdir; gənclərdə adətən 5, yaşlılarda 16 qol olur. Əsasən qəhvəyi və ya boz-yaşıl rənglərdə olur, amma bəzən parlaq rəngli nümayəndəlilərinə rastlamaq mümkündür.

Üzərindəki tikanlar tac əmələ gətirir. Tikanlar sərt və kəskindir, yumşaq səthləri asanlıqla dələ bilir. Dənizdən çıxarıldığında gövdə səthi yırtılaraq gövdə mayeləri xaricə axar və bədən içinə çökərək düzləşir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Clark, Hubert Lyman, 1870-1947* The echinoderm fauna of Torres Strait: its composition and its origin (ing.). Washington, D. C: 1921. P. 101. 334 p. doi:10.5962/BHL.TITLE.14613
2. ↑  *Sigl R. Steibl S. Laforsch C.* The role of vision for navigation in the crown-of-thorns seastar, Acanthaster planci (ing.). // *Sci. Rep.* Macmillan Publishers, NPG, 2016. Vol. 6. P. 30834. ISSN 2045-2322 doi:10.1038/SREP30834 PMID:27476750
3. 1 2  [Birkeland and Lucas *Acanthaster planci*: major management problem of coral reefs] (#bad\_url). Florida: CRC Press. 1990. səh. 97–98. ISBN 0-8493-6599-6.
4. ↑  *Shedd, John G.* "Crown of Thorns Sea Star". Shedd Aquarium. 2006. 2014-02-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-04.

Xarici keçidlər
---------------

* Crown-of-Thorn Outbreak Arxivləşdirilib 2007-08-11 at the Wayback Machine
**Qoytı** (çeçen. ГӀойтӀа ) kəndi Çeçenistan Respublikasının Urus-Martan rayonunda yerləşir. Qoytı kənd yaşayış məntəqəsinin inzibati mərkəzidir.

Coğrafiya
---------

Kənd Qoyta çayının (Sunjanın sağ qolu) və Sənaye kanalının hər iki sahilində yerləşir. Qroznıdan 12 km cənubda, Qafqaz federal magistral yolundan 7 km cənubda və Urus-Martan şəhərindən 3 km şimal-şərqdə yerləşir. 

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: cənub-qərbdə Urus-Martan, şimal-qərbdə Alxan-Yurt, şimal-şərqdə Qikalo, şərqdə Qədim Ataqi, cənubda Miçurina, Qoyskoye və Alxazurovo.

Tarixi
------

Kənd haqqında ilk məlumat 1785-ci ildə, Qafqaz müharibəsi tarixində, Şeyx Mənsurun Qoytı kəndindən bir qızla evləndiyi qeyd olunur.
1822-ci ildə Qoytı və Urus-Martan kəndləri polkovnik Qrekov tərəfindən dağıdıldı. 1918-19-cu illərdə Sovet hökumətini dəstəkləyən Taştamir Elderxanovun rəhbərliyi ilə Çeçenistan Xalq Şurası bu kənddə yerləşirdi. Qoytı Şurası, A.Şeripovun komandanlığı ilə Çeçenistan Qırmızı Ordusunu yaratdı.
1919-cu ilin fevralında general Şatilov, Qroznının rus qoşunları tərəfindən azad edilməsindən sonra N. Qikalonun rəhbərliyi altında Qırmızı Ordunun qalıqları Sunjaya qaçdı. 
Qoytı Xalq Şurası qırmızıları təhvil verməkdən və Rusiyanın cənubundakı silahlı qüvvələr bölmələrinə sərt müqavimət göstərməkdən imtina etdi. 1919-cu ildə Qoytı kəndində, Vətəndaş müharibəsi dövrünün yüzgünlük döyüşləri nəticəsində general Denikin ordusu məğlub oldu.
1944-cü ildə çeçen xalqının sürgün edilməsindən və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra kənd Azad adlandırıldı.

1958-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının bərpasından sonra kənd öz tarixi adına - Qoytı'ya qaytarıldı.

Əhali
-----

2014-cü il məlumatına əsasən əhalinin milli tərkibini 99,3 % çeçenlər, 0,34 ruslar, 0,05 inquşlar və 0,31 digərləri təşkil edir.
Kəndlilər arasında müxtəlif teyplər, o cümlədən tsunqr, tsesi, türk, lyaşkor, çinx nümayəndələri var.

İnfrastruktur
-------------

Kəndin mərkəzində XIX əsrdə tikilmiş böyük bir məscid var. Kənddə 5 məktəb, bir sıra təhsil müəssisələrinin filialları fəaliyyət göstərir. Dövlət ferması, bir sıra sənaye müəssisələri var.

Tanınmış şəxslər
----------------

**Sulayev Maqomet Abuyeviç** - çeçen şairi və yazıçısı.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
3. ↑  .
4. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006
5. ↑  "Гойтинская сельский округ (сельсовет)\* (Урус-Мартановский район)". 2012-02-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
6. ↑  "Урус-Мартановский район- ГОЙТЫ". 2019-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
7. ↑  "Село Гойты-История". 2016-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
8. ↑  "Славная история села Гойты". 2019-07-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
9. ↑  Arxivləşdirilib 2019-10-25 at the Wayback Machine Населенного пункта с.Гойты, Урус-Мартановского района, Чеченской Республики]
10. ↑  "Россия. Чечня. Урус-Мартановский район -ГОЙТЫ". 2019-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
**Jer** (*fr.* Gers, oks. Gers) — Fransa cənub-qərbində, Pireney dağətəyində yerləşən, Oksitaniya regionunun departamenlərindən biri. Sahəsi  — 6257 km². İnzibati mərkəzi — Oş. Adı *Jer* çayından gəlir. Departamentə 31 kanton daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Cənub hissəsi və şimaldan tədricən cənubdan şimala qədər, *Qaron* vadisinə və şərqdən qərbə qədər gedən buzlaq və çay çöküntülərindən ibarət olan *Armanyak* platosudur. Plato *Adur*, *Jer*, *Jemon*, *Baiz* və *Qaron* hövzəsinə aid olan çayların vadilərini kəsişir. Torpağı gil-silikondur. İqlimi (orta yanvar temperatur 4.8 °C, iyul - 20.5 °C). Jer ərazisinin çox hissəsi əkinçiliyə yararlıdır, palıd meşələri və (yuxarıda) ladin meşələri kiçik bir ərazini əhatə edir. (əsasən cənubda, Armanyak yaylasında yerləşir).

Jer departamentinə rayonlar daxildir:

* Оş (Auch) — 134 kommun, 86628 nəfər (2013 il);
* Kondom (Condom) — 162 kommun, 65626 nəfər;
* Mirand (Mirande) — 166 kommun, 38022 nəfər.

Tarixi
------

Tarixən departament Qaskon ərazisinin bir hissəsi idi:

* 1790 - 6 rayonlu Jer departamentinin yaradılması: Oş, Kondom, L'Il-Jurdan, Lektur, Mirand, Noqaro
* 1800 - rayonların yaradılması (arrondismentov): Oş, Kondom, Lektur, Lombez, Mirand
* 1926 - Lektur və Lombez bölgələrinin ləğvi.

Əhalisi
-------

Əhalisi (195,489 nəfər, 2010) Fransız və (təxminən 10%) immiqrantdır (əsasən İspanlar). Rəsmi dil Fransız dilidir, lakin departamentin cənub hissəsinin bəzi sakinləri *Qaskon* dilindən istifadə edirlər. Jer ərazisində qədim Kondom, Lektur, Marsiak, Flerans və s. şəhərlər yerləşir.

İqtisadiyyatı
-------------

Departamentin iqtisadiyyatının əsası əkinçilikdir. Buğda, qarğıdalı və üzüm yetişdirilir. Cənubun, yüksək hissələrində (mal-qara, qatırlar, donuzlar) heyvandarlıq üstünlük təşkil edir. Sənayenin inkişafı zəifdir, əsas rol kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı (fermer sənayesi, şarapçılık) tərəfindən ifa olunur. Departamentin inzibati mərkəzində - kənd təsərrüfatı mallarında ticarəti gerçəkləşir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Xarici keçidlər
---------------

* Prefekturasının rəsmi saytı (fr)
* Jer, departament // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.