recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kohistani Şina ilə səhv salmayın.**Şina** ( ݜݨیاٗ,شِْنْیٛا Ṣiṇyaá ) şina xalqının danışdığı Hind-ari dilləri qrupuna aid dildir.   Pakistanda şina dili əsasən Gilgit-Baltistan və Kohistanda yaşayan təxminən 1.146.000 nəfərin gündəlik danışdığı əsas dildir.   Şina dilində danışanların bir qismi də Hindistanda Cammu və Kəşmirin Guraiz vadisində və Ladaxın Dras vadisində də yaşayırlarr.  Brokskat dili kimi Şina dili də Dard dilləri qrupuna aiddir və bu iki dildən əlavə bu qrupa Ladaxda danışılan - Kundal Şahi; Azad Kəşmirdə danışılan - Palula dili; Savi dili (Dardca) Çitral dili, Uşoji dili; Svat vadisində və Pakistanın Dir rayonunda Kalkoti dili kimi dillər də daxildir. 

Şina xalqının Kəşmirdə yaşadığı bölgələr
Yaxın keçmişə qədər şina dili üçün yazı sistemi yox idi. Tarix boyunca bir sıra yazı sistemləri təklif edilmişdir və buna baxmayaraq Şina dilində danışanların istifadə etdiyi vahid yazı sistemi yoxdur.  Şina əsasan yazı dili deyil, danışıqda daha çox istifadə olunan bir dilidir. Şina dilində danışanların böyük əksəriyyəti öz dillərində yazı yazmır.

1. 1 2 3 4  *Saxena, Anju; Borin, Lars.* Lesser-Known Languages of South Asia: Status and Policies, Case Studies and Applications of Information Technology (ingilis). Walter de Gruyter. 2008-08-22. 137. ISBN 978-3-11-019778-5. Shina is an Indo-Aryan language of the Dardic group, spoken in the Karakorams and the western Himalayas: Gilgit, Hunza, the Astor Valley, the Tangir-Darel valleys, Chilas and Indus Kohistan, as well as in the upper Neelam Valley and Dras. Outliers of Shina are found in Ladakh (Brokskat), Chitral (Palula and Sawi), Swat (Ushojo; Bashir 2003: 878) and Dir (Kalkoti).
2. ↑  *Jain, Danesh; Cardona, George.* The Indo-Aryan Languages (ingilis). Routledge. 2007-07-26. 1018. ISBN 978-1-135-79710-2.
3. ↑  "Shina". Ethnologue (ingilis). 2019-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 June 2019.
4. ↑  *Braj B. Kachru; Yamuna Kachru; S. N. Sridhar.* Language in South Asia. Cambridge University Press. 2008. səh. 144. ISBN 9781139465502.
**İsaak Komnin** (*yun.* Ἰσαάκιος Κομνηνός) - Kipr hökmdarı (1184-1191). 1191-ci ildə üçüncü səlib yürüşü zamanı İngiltərə kralı Şirürəkli I Riçard tərəfindən taxtdan endirilmişdir.

Soy-kökü
--------

İsaak Komninin hansı nəsildən olduğu haqqında məlumatlar çox azdır və hələ də mübahisə mövzusudur. Bizans tarixçisi Nikitas Xoniata görə İsaak imperator I Manuilin qardaşı İsaak Komninin və Feodora Kamterin oğlu idi. Bu yazılanlardan belə çıxır ki, İsaak adlı-sanlı bir ailənin övladı olub. Başqa bir mənbədə isə anasının adı *İrene* kimi qeyd olunur. Aleksandr Sturdza onun atasının I Andronikin zamanında edam edilən Andronik Duka Kamteros ola biləcəyini yazır.

Həyatı
------

1174 və ya 1175-ci ildə imperator I Manuil İsaakı Tarsusa hakim təyin edir. İsaak hakim olduğu dövrdə Klikiya knyazı III Rubenə qarşı müharibə aparırdı. Ancaq bu mübarizə onun üçün uğursuz bitdi. Əsir götürülən İsaak bir neçə il Klikiyada həbsdə qaldı və daha sonra Antioxiya hökmdarı III Boemunda təhvil verildi. İsaak 1182 ya da 1183 ildə azadlığa buraxıldı. Onun həbsdən çıxmasında Feodora Komnina, Konstantis Mokraduk və Andronik Komteros böyük rol oynayır.

Kipr hökmdarlığı
----------------

Vətəninə qayıtdıqdan sonra İsaak muzdlu döyüşüçülərdən ibarət dəstə quraraq Kiprə yollanır. O adada saxta sənədlərlə bu torpaqların Bizans hökmdarına aid olduğunu və özünün bura hakim təyin olunduğunu deyir. Ancaq qısa müddət sonra İsaak Kipri müstəqil hökmdar kimi idarə etməyə başladı. Bu xəbəri eşidən imperator Andronik İsaakın həbsdən çıxmasına vasitə olan Konstantik Mokraduku və Andronik Komterosu edam etdirdi. Bizansın yeni imperatoru II İsak Anqel Kipri ələ keçirməyə cəhd göstərsədə, göndərdiyi qoşun darmadağın edilir. Nikitas Xoniata görə İsaak Komnin çox zalım bir insan idi. Onun hakimiyyəti altında kiprlilər çox əziyyət çəkirdilər.

1191-ci ildə İngiltərə kralı I Riçardın bacısı və həyat yoldaşı Kipr adası yaxınlığında qəzaya uğrayır və İsaak tərəfindən əsir alınır. Üçüncü səlib yürüşü zamanı I Riçard yaxınlarını xilas etmək üçün adaya hücum etdi. Qısa müddət ərzində adanı ələ keçirən kral, hökmdarı da əsir aldı. Əvvəlcə Qüdsdə, daha sonra Liviyada əsirlik həyatı yaşayan İsaak yalnız 1194-cü ildə azadlığa qovuşdu.

Ölümü
-----

Həbsdən çıxdıqdan sonra İsaak Bizansa qarşı mübarizə aparmaq istəyi ilə Rum sultanlığına yollanır. Ancaq istəyi qəbul olunmur və 1196-cı ildə zəhərləndirilərək öldürülür.

Ailəsi
------

İsaak Komnin iki dəfə evli olmuşdur. Birinci həyat yoldaşı Kilikiya knyazı II Toros qızı İzabella idi. Bu izdivacdan onların bir oğul və bir qızları olur. Güman edilir ki, ikinci həyat yoldaşı Siciliya kralı I Vilyamın qızı olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  Europäische Stammtafeln, Stammtafeln zur Geschichte der europäischen Staaten, Margurg, J. A. Stargardt.
**Mius** — Ukrayna (Luqansk и Dones vilayətləri) və Rusiya (Rostov vilayətinin Kuybişevski, Matveevo-Kurqanski Neklion rayonları) ərazisinsən axan çay. Çay Taqanroq körfəzinin Miusski limanı ərazisinə (Azov dənizi) tökülür.

Coğrafiyası
-----------

Mius çayı Luqansk vilayətinin Mius və Knyaqinevka qəsəbələri yaxınlığından Luqansk və Dones vilayətlərinin səshədindən keçir.

Hidronim
--------

Mius toponiminə Rusiyanın qərb ərazilərində rasr gəlmək mümkündür. Bu sözün fars dili etimalogiyası vardır. Mius "mis" metalının adından törəməsi ehtimal edilir (tac. Мис. Bu dın buraralara fars dilli sarmatlar, skiflər tərəfindən gətirilməsi ehtimal edilir. Bunu təstiqləyən çoxlu sayda dəlil bürünc dövrünə aid mənbələrələ təstiqlənir. Digər versiyaya görə "mius sözü" qədim türklərdə "buynuz", "künç" mənasını verirdi. Üçüncü versiyada "miyoş" sözündən törəmişdir ki, bu sözdə qədim türklərdə "palçıq" mənasını verir. Böyük Moskva knazlığı ilə olan XV əsr sənədləşmələrində çay məhz Miyuş adlandırılır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Mius çayının uzunluğu 258 km, hövzəsinin sahəsi isə 6680 km² təşkil edir. Yatağı V varı dərəyə sahibdir. Bu əsasən yuxarı axarlarda müşahidə edilir. Burada onun eni 0,2 km — 1,2 km arasında dəyişir. Aşağı axarlarda isə eni 5–7 km qədər artır. Çayın dərinliyi bir çox yerlərdə 6 metr olduğu halda, astanalarda isə 0,5 metrə çatır.
Əsas qolları: Qluxaya, Olxovçik, Krınka, Miusik Krepenkaya, Naqolnaya və s.

Əsasən qar və yağış sularə ilə qidalanır. Dekabrda donur. Martda isə donu açılır. Yaz daşmaları xarakterikdir.
Mius çayı üzərində kiçik su anbarları vardır. Bunlar əsasən sənsye, meliorasiya, hidroenergetika və sarirdə istifadə edilir. XVII əsrdə çayın mənsəbində Semyonovskaya qalası inşa edilmişdi.

Mius-cəbhəsi
------------

Böyük Vətən müharibəsi (1941–1945) dönəmində çay boyunca almanlar tərəfindən Mius-cəbhəsi təşkil edilmişdi. Bu xətt almanlar tərəfindən 1943-cü ilin avqust ayında tərk edilmişdir.

Mənbə
-----

* Празднование 9 мая на Миус-фронте Arxivləşdirilib 2012-05-12 at the Wayback Machine
* Mius
* Миус в фотографиях Arxivləşdirilib 2007-09-30 at the Wayback Machine
* Миус (БСЭ)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Озёра Южного Урала (буква М)". 2018-06-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-08.
2. ↑  "ГЕОЛОГО-МИНЕРАЛОГИЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ДРЕВНИХ МЕДНЫХ РУДНИКОВ В ДОНБАССЕ". 2014-10-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-08.
3. ↑  Памятники дипломатических сношений с Крымскою и ногайскою ордами и с Турцией.//Сборник императорского исторического общества т.41.
**Antarktidanın tədqiq olunmasının qəhrəmanlıq dövrü** (*ing.* Heroic Age of Antarctic Exploration) — XIX əsrin sonlarında başlayan və Birinci Dünya müharibəsindən sonra başa çatan, Antarktida qitəsinin tədqiq olunması dövrüdür; 1921-1922-ci illərin Şeklton-Rouett Ekspedisiyası tarixçilər tərəfindən tez-tez "qəhrəmanlıq" və "mexanika" əsrləri arasında ayırıcı xətt kimi qeyd olunur.

Qəhrəmanlıq dövründə Antarktika bölgəsi beynəlxalq səylərin mərkəzinə çevrildi və nəticədə on ölkədən 17 əsas Antarktika ekspedisiyasının intensiv elmi və coğrafi kəşfiyyatı aparıldı. Bu ekspedisiyalarda ümumi amil tədqiqat işində inqilab etmiş nəqliyyat və kommunikasiya texnologiyalarının inkişaf etməsindən əvvəl onlara verilən resursların məhdud xarakterli olması idi. Buna görə də bu ekspedisiyaların hər biri öz şəxsi heyətinin fiziki və əqli sərhədlərini sınaqdan keçirən, bəzən isə onu aşan bir dözümlülük şücaəti olmuşdur. Sonradan verilən "qəhrəmanlıq" etiketi bu qabaqcılların öhdəsindən gəlməli olduğu çətinlikləri qəbul etmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, ekspedisiya üzvlərinin bəziləri tədqiqatlardan sağ çıxmamış, bu müddət ərzində ümumilikdə 19 ekspedisiya üzvü həlak olmuşdur.

Həm coğrafi, həm də Cənub maqnit qütblərinə ilk dəfə məhz qəhrəmanlıq dövründə çatmaq mümkün oldu. Coğrafi qütbdə birinci olmaq nailiyyəti bir çox ekspedisiyaların əsas məqsədi olmaqla yanaşı, 1911-ci ildə ona ilk çatan Roald Amundsenin təşəbbüsünün yeganə səbəbi idi. Digər ekspedisiyalar qitənin müxtəlif ərazilərində müxtəlif məqsədlərə yönəlmişdi. Bütün bu fəaliyyət nəticəsində qitənin sahil zolağının böyük hissəsi kəşf edilmiş və xəritəyə salınmış, onun daxili hissəsinin mühüm sahələri tədqiq edilmişdi. Ekspedisiyalar həmçinin müxtəlif elm sahələri üzrə böyük miqdarda elmi məlumatlar bazası yaratdı ki, sonradan onların araşdırılması və təhlili onilliklər ərzində dünyanın elmi ictimaiyyətlərini məşğul etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Fisher, p. 449
2. ↑  Smith, p. 414
3. ↑  Tarixçi Aant Elzinqa İkinci Dünya Müharibəsini Antarktika tədqiqatlarında dönüş nöqtəsi hesab edərək, 1945-ci ili son tarix kimi göstərir.*Elzinga, Aang.* Changing Trends in Antarctic Research. Dordrecth: Springer. 1993. ISBN 978-0-58-528849-9.
4. ↑  Barczewski, pp. 19–20.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
**Hibrid ötürmə** müxtəlf enerji mənbələri ilə işləyən iki mühərrikin bir məqsəd üçün birləşdirilməsidiir. Avtomobilqayırmada benzin və elektriklə işləyən mühərriklərin inteqrasiyası, velosipedlərdə elektrik mühərrikinin əzələ ilə işləyən mexanizmlə birləşməsini buna misal göstərmək olar. Hibrid mühərrikləri ilə işləyən avtomobillərin yaranması yanacağa qənaət etmək məqsədi daşıyır. Bu yolla qalıq (fosil) yanacaqlardan asılılığı azaltmağa çalışırlar. Digər aspekt ətraf mühitə vurulan ziyanın azaldılmasıdır.
Hibrid güc ötürməsində mühərriklər ya parallel, ya da gücdən asılı olaraq birləşmə prinsipi ilə işə qoşulurlar. İkinci halda ötürmə daxili yanma mühərriki ilə bərabər iki elektrik mühərrikindən (generator və mühərrik) ibarət elektrik ötürmə sisteminə malikdir.

Əzələ gücü və elektrik mühərriklə işləyən hibridvelosiped
Daxili yanma mühərrrikinin yaratdığı gücün bir hissəsi maşınların transmissiyasına bir başa, digər hissəsi isə mühərrik-generator-ötürməsi üzərindən ötürülür. Yəni iş zamanı elektrik ötürməsində mexaniki enerji elektrik enerjisinə çevrilir və batareyada yığılır. Kombinasiya olunmuş hibrid ötürməsində mühərriklər muftalar vasitəsilə ayrılaraq paralel və ya fərdi tətbiq oluna bilirlər.

### Mənbə

Əliyev, R. R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
Orta əsr şəhəri Saray Bərkənin adı mənbə və məxəzlərdə həm də Saray əl-Cədid, Şəhr əl-Cədid əl Məhrusə, Orda əl-Cədid kimi də çəkilir. Qızıl Orda imperiyasının paytaxtı olmuşdur.

Tarixi
------

Saray Bərkənin xarabalıqları Volqoqrad vilayətinin Lenin rayonuna daxil olan Tsarev kəndi (Aktoba çayı üzərində) ərazisindədir. Şəhəri 1260-cı ildə Qızıl Orda xanı Bərkə xan (1256-1266)saldırmışdı.

Batı xan öldüyü il, hakimiyyətə Batı xanın qardaşı Bərkə (və ya Bərkay, Bərkə Oğul) keçir. Bərkə müsəlman idi; tarixdə ilk müsəlman Qızıl Orda hökmdarı olaraq düşən Bərkə xan islamiyyəti hələ qardaşı oğulları zamanında qəbul etmişdi. Bərkə xanın İdil kənarında geniş düzənlikdə saldırdığı Saray Bərkə şəhəri geniş küçələri, böyük və dolu bazarları olan möhtəşəm bir şəhər idi.

Həqiqətən vaxtilə Sarayda olan səyyahların göstərdiyi kimi XIV əsrin I yarısında şəhər özünün tərəqqi dövrünü yaşamaqda idi. Belə ki, 1333-cü ildə Saray Bərkədə olmuş İbn Bəttutə Saraydan böyük (səyyahın qeydinə görə onun ətrafını atla bir günə dolanmaq olarmış) abad şəhər kimi bəhs edərək burada bir çox xalqların — monqollar, aslar, qıpçaqlar, çərkəzlər, ruslar və başqalarının yaşadıqlarını göstərir.

Saray Bərkədə Cuci ulusu xanlarının sikkələri (bunlar elm aləmində Cuci sikkələri adı ilə məşhurdur) kəsilirdi. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu nümunələrdən Azərbaycan ərazisində də tapılmışdır. Bu XIII-XIV əsrlərdə Qızıl Ordada kəsilən gümüş və mis sikkələr idi. Üstündə şir, ikibaşlı quş və tamğa – Cuci xanədanının tamğası "möhürü", digər üzündə xanın adı və zərb olunduğu yer və il göstərilirdi. Qızıl Ordanın süqutundan sonra XV əsrin ortalarına qədər Kazanda kəsilməkdə idi.

Öz qaynı Berdi bəyin (Berdi bəy məşhur Özbək xanın nəvəsidir) vasitəsilə Krıma, faktiki olaraq isə Qızıl Orda dövlətinin qərb hissəsinə hakimlik edən Mamay bütöv hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başlarkən Saray əl Cədidi dəfələrlə ələ keçirib talamışdı. Nəhayət, Qızıl Orda xanları ilə ardıcıl müharibələrə girişən Əmir Teymur 1395-ci ildə Saray Bərkəni tamam dağıtdı.

Çarizmin Astarxanın fəthindən sonra aşağı Volqa əraziləri Rus dövlətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Saray Bərkədə aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində külli miqdarda maddi mədəniyyət nümunələri və sikkələr tapılmışdır. Bu tapıntılardan biri də XIV əsrdə məhv edilən bu şəhərdən qazıntı nəticəsində ələ keçmiş bürünc qələm ucluğudur. Bununla da mədəniyyət aləmi məhz bu ərazidə yayılmış erkən metal perо ilə qarşılaşır. Qələm fayans mürəkkəb qabı ilə birlikdə Dövlət Ermitajına verilmişdir387. Deməli, bütöv Avropada əgər belə qələm ucluğu yalnız XVIII əsrdən istifadə edilməyə başlanılmışsa da Volqaboyunda onunla xeyli əvvəl tanış olduqları məlum olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Греков Б. Д. Якубовский А. Ю.|заглавие = Золотая Орда и её падение|ссылка =  Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine =
2. ↑  İslam Ansiklopedisi, 5 c, s.506
3. ↑  Очерки по истории Волгоградская края, Волгоград, 1974, с.32

Həmçinin bax
------------
**Kərim Findi** (22 fevral 1946, Dəhük) — yazıçı və kürd yazıçısı.

Həyatı
------

1974-cü ildə Mosul Universitetinin ingilis dili fakültəsini bitirib.

O, ingilis, kürd, ərəb kimi müxtəlif dillərdə (siyasət, coğrafiya, dil, ədəbiyyat və tarix) daxil olmaqla, çoxsaylı mövzularda 20-dən çox kitabı nəşr edib.

O, Kürdüstan Jurnalistlər Sindikatının yaradıcılarından biri olub.

1997-ci ildə KRG Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən nəşr olunan KARWAN jurnalının baş redaktoru olub.

O, KRW Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən nəşr olunan KARWANI AKADIMI / Karwan Academic jurnalının katibi olub.

O, KRG Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən nəşr olunan ilk roman əlifbası (latin) kürd dilində jurnal olan DICLE / Dijla jurnalının baş redaktoru vəzifəsində çalışıb.

Nəşr olunmuş kitablar
---------------------

— Bakir bag Al-Arizee şeirləri toplusu, toplanmış və təhlil edilmiş, 1982, (kürd dilində).

— Mairo, latın hərflərindən (kürd) ərəb hərflərinə (kürdcə) transliterasiya, 1985, (kürd dilində).

— Gülçin, Akleerky litters (kürd) ərəb hərflərinə (kürd) transliterasiya, 1988, (kürd dilində).

— Kürdüstanda Eylül İnqilabının fəsilləri – İraq yazısı, 1995 (ərəb dilində).

— Duhok Qubernatorluğunun bələdçisi, 1997. (ərəb və ingilis dillərində).

— Mossel əyalətinin şimal hissəsindəki kürd tayfaları, 1996. ingilis dilindən kürd dilinə tərcümə. (kürd dilində).

— Xani festivalı, hazırlanmış, 1996, (kürd dilində).-Xanı Festivalı, hazırlanmış, 1996, (Kürtcə nəşr).

— Müxtəlif dövrlərdə Amedi, tənqid və təhlillər, 1997, (ərəb dilində).

— (P. D. K) Bərzaninin Yoxluğunda (1946–1958), 1998, (kürd dilində).

— Peshmarge'nin Qızıl Yubileyi. 1999. Cənubdan şimala (Kirmanci) dialektinə və ərəb hərflərindən latin hərflərinə transliterasiya, (kürd dilində).

— Bərzani heç vaxt təslim olmur , 2001. Cənubi Kirmancı ərəb hərflərindən latın hərflərinə Şimali Kirmancıya çevrildi. (kürd dilində).

— Bədinan qalası və onun bəzi tarixi yerləri, 2012, (ərəb dilində).

— Bədinan qalası, 2012, (ərəb dilində).

— Bədinan bölgəsində Kürd dili, 2012, (ərəb və kürd dillərində).

İstinadlar
----------

1. ↑  Karim Findi story Nubun magazine, issue 121, 2012
2. ↑  Karim Findi biography Findi Info
3. ↑  Interview with Karim Findi Dunya TV, archive
4. ↑  About Karim Findi Findi Info Website

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
**Debet kartlar** — bankomat və ya bankın kassalarında yerləşən POS-terminallar vasitəsilə nağd vəsaitlərin alınması üçün istifadə edilən texniki vəsait. Kartlar debet rejimində işləyir, ancaq kart hesabında faktiki olan məbləğ daxilində xərclər aparmaq və ya bankomatlardan nağd pul çıxarmaq imkanını verirlər. Debet kartı üzrə ödəmələr hesabda olan vəsait qalığı çərçivəsində həyata keçilir.

Azərbaycanda real olaraq plastik kartlarla 21 bank işləyir. Onların sayı artıq 100 mini keçib. Sözügedən kartların 80 mini Azərbaycan Beynəlxalq Bankına məxsusdur. Onun istifadəçilərinin 60–70%-i debet kartlarının istifadəçiləridir.

Həmçinin bax
------------

* Kredit kartı
* Plastik kartlar

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 11965924s · GND: 1035316897 · LCCN: sh86000484 · Microsoft: 2777303138 · NDL: 00827066 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bank ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Citkundo
**Citkundo** və ya **Cit Kun-Do** (*ing.* Jeet Kune Do, *Jeet Kun Do* və ya *Jeet Kuen Do*) — döyüş sənətləri növüdür.

Tarixi
------

1967-ci ildə Brüs Li tərəfindən yaradılmışdır. "Jeet Kune" mənası yumruğu qabaqlamaq və ya kəskin surətdə zərbə və hücumu zərərsizləşdirmək; "Do" isə - yol mənasını verir. Vaxtı ilə İp Manın ona öyrətdiyi Vin Çun və həmçinin mükəmməl öyrəndiyi boksun əsasında yaratmışdır. O bura başqa idman növlərini də: aykido, dayto-ryu Ayki-ciucitsu, ciu-citsu, dzü-do, sambo, güləş, kunq-fu (müxtəlif stilləri), karate, taekvondo, muay tay, savat (fransız boksu), kendo, eskrime (silahli doyüş) və s. daxil edərək onlar arasındakı fərqlərə əsasən tətbiq etmişdir.

Xarakteristika
--------------

Citkundo bir sistem deyil. Bir döyüş texnikasi deyil. Konkret zərbələri, fəndləri yoxdur. Citkundo Brus Linin stili deyil, Citkundo Brus Linin fəlsəfəsidir. Məsələn, yaxın məsafədə Vin Çun, uzaq məsafədə isə savat istifadə edilir. Lakin citkundo heç bir limit qəbul etmir, istər yaxın məsafə, istərsə də uzaq məsafədə rəqibinə su kimi axır.

Həmçinin bax
------------

* Brüs Li
* Güləş
* Sambo
**Lemkin Soyqırımın Qarşısının Alınması İnstitutu** (*ing.* Lemkin Institute for Genocide Prevention) — ABŞ qeyri-hökumət təşkilatı.

Tarixi
------

Lemkin İnstitutu 2021-ci ildə ABŞ-nin Pensilvaniya ştatında qeyri-hökumət təşkilatı kimi qeydiyyatdan keçmişdir. Təşkilat öz internet səhifəsində bildirir ki, institutun yaradılması ideyası onun gələcək təsisçiləri Şimali İraqa səfər edərək İslam Dövləti tərəfindən həyata keçirilən dini və etnik azlıqların soyqırımının nəticələrini müşahidə edərkən yaranmışdır. Daha sonra onlar soyqırımının qarşısının alınması və hesabatlılıq üçün İraq layihəsini yaratmışdılar.

İnstitutun həmtəsisçiləri Kin Ştat Kolleci və Stokton Universitetinin professoru Eliza fon Coden-Forci və beynəlxalq hüquq professoru və İndiana Universitetinin məzunu İrin Viktoriya Massiminodur.

İnstitutun missiyası soyqırımıların qarşısının alınmasının zəruriliyi ilə bağlı qlobal konsensus yaratmaqdır.

Tənqidi
-------

Azərbaycanın "Faktyoxla Lab" saytı 20 avqust 2022-ci il tarixli buraxılışda Lemkin İnstitutu tərəfindən dərc olunan "Azərbaycandan erməni soyqırımı təhlükəsi haqqında" adlı hesabatın etibarlılığını və açıq fikirliliyini şübhə altına almışdır. Sayt iddia etmişdir ki, institut ABŞ-də erməni diasporu ilə qarşılıqlı əlaqədədir və onun həm-direktoru Eliza fon Koden-Forci Ermənistana səfəri zamanı mühazirələrlə çıxış edərkən açıq şəkildə həmin ölkəyə rəğbətini ifadə etmişdir. Türkiyənin "Avrasiya Araşdırmaları Mərkəzi" 14 iyun 2023-cü il tarixli buraxılışda Lemkin İnstitutunun ABŞ Dövlət Departamentinə "Artsaxda yeni erməni soyqırımı təhlükəsi ilə bağlı" açıq məktubunu "qərəz və birtərəfliliyin ifadəsi" adlandırmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Leadership Team | Lemkin Institute
2. ↑  страница на сайте "Academia"
3. ↑  Личная страница на сайте выпусников школы Права МакКинни Университета Индиана
4. ↑  Are the claims of the Lemkin Genocide Prevention Institute about Azerbaijan true?! Fakt Yox Lab
5. ↑  DISPLAY OF BIGOTRY AND BIAS FROM THE LEMKIN INSTITUTE COMMENTARY NO : 2023 / 16
**Dünyanın xilskarı** (*isp.* Salvator Mundi) — Məşhur rəssam Leonardo da Vinçinin əsəri.

Haqqında
--------

Leonardo da Vinçi "Salvator Mundi" rəsmini 1506–1513-cü illərdə Fransa kralı XII Lüdovik üçün çəkib. XVII əsrdə əsərin sahibləri İngiltərə kralları I Karl və II Karl olub. Ancaq əsər XIX əsrin ikinci yarısında itib.

Uzun müddət bu əsərin Leonardo da Vinçinin şagirdlərindən birinə məxsus olduğu ehtimal edilsə də, restavrasiyadan sonra mütəxəssislər əsərin dahi rəssama məxsus olduğu qənaətinə gəliblər.

Əvvəllər "Salvator Mundi"nin sahibi amerikalı bir diller olmuşdur. Əsərin 2011-ci ilin noyabrında London milli qalereyasında auksiona çıxarılması gözlənilirdi.

"Salvador Mundi" 2017-ci ilin noyabrında "Kristis" auksionunda 450 milyon dollara satılmaqla, ən bahalı rəsm əsəridir.

Həmçinin bax
------------

* Ən bahalı rəsm əsərlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "A Long Lost Leonardo. **artnews.com**". 2011-07-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-07-06.

Mənbə
-----

* Qiyməti 201 milyon dollar olan portret! Arxivləşdirilib 2011-07-10 at the Wayback Machine
**Tunkinski Milli Parkı** - Tunkinski vadisinin bütöv və müxtəlif ekosistemlərinin rekreasiya istifadəsini qorumaq və təşkil etmək məqsədi ilə RSFSR Nazirlər Sovetinin 1991-ci il 27 may tarixli 282 nömrəli qərarı ilə yaradılan milli park. Parkda Sayan dağlarının ən yüksək zirvəsi - Munku-Sardık dağı yerləşir.

Milli park Rusiya Federasiyasının Təbii Sərvətlər və Ekologiya Nazirliyi tərəfindən idarə olunur.

Coğrafiyası
-----------

Milli park Buryatiya Respublikasının Tunkinski rayonunda (bütün inzibati rayonu tutur), Hamar-Daban və Şərqi Sayan silsilələrinin cənub yamaclarında və Tunkinski çökəkliyində yerləşir.

Fauna
-----

Parkın faunası tayqa, çöl, qayalı dağ zirvələrinin sakinləri ilə səciyyələnir. Əsas dominant olaraq - qırmızı-boz çöl siçanı, Sorex caecutiens, Sorex isodon və qırmızı çöl siçanı seçilir. Dırnaqlılar arasında müşk maralı və nəcib maral üstünlük təşkil edir, yırtıcılar arasında Qaqum və Martes zibellina dağıdılır və sürü olur. Alp zolağında isə iriqulaq çöl sıçanı və Ochotona hyperborea üstünlük təşkil edir. Bu zonanın yırtıcısı yenədə qaqumdur. Lakin əsas dominant məməliləri Sorex isodon və qırmızı çöl siçanıdır.
Parkın avifaunası zəngindir və 17 dəstədə 237 növü ilə təmsil olunur (1994-cü il üçün hərtərəfli qiymətləndirmə). Bunlardan 48 növü Buryatiyanın Qırmızı Kitabına, 9 növü Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. İynəyarpaqlı meşələrdə tayqa növləri üstünlük təşkil edir - adi bonazi tetrası, iri ağacdələn, xallı ant, Nucifraga caryocatactes, Phoenicurus auroreus, Phylloscopus proregulus, qaraca arıquş, adi sitta və s.; az rastlananlar böyük qurqur, kar uququşu, qara ağacdələn, Perisoreus infaustus, adi zığ-zığ, kiçik milçəkqapan, qırmızıboyun bülbül, Poecile montanus; nadir görülənlər: qarğa və Pinicola enucleator. Dağ tundrasında Phylloscopus borealis, qırmızıboyun bülbül, Carpodacus erythrinus və qütb vələmirquşu üstünlük təşkil edir. Qarışıq və enliyarpaq meşələrdə avifauna qaranlıq iynəyarpaqlılardan daha kasıbdır.

Flora
-----

Bitki örtüyünün dominant tipi meşədir. Milli parkın bütün meşələri 1-ci qrup meşələrə aiddir. Sibir sidrağacı (Pinus sibirica) və Larix ağacları üstünlük təşkil edir. İynəyarpaqlı meşələrin payı 86,2%, enli yarpaqlı bitkilərin payı 11%-dir.

XXI əsrin əvvəllərində milli parkın ərazisində 1000-dən çox damarlı bitki müəyyən edilmişdir. BuryatiyanıN və Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmiş 68 növ məlumdur.

Turizm
------

Parkda müxtəlif çətinlik dərəcələrində uyğun idman turizmi inkişaf etdirilib.

* Kan çayıKan çayı
* Kınqarqa çayıKınqarqa çayı
* Çiçəkləyən vadiÇiçəkləyən vadi
* İrkut çayının vadisiİrkut çayının vadisi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Постановление Совета Министров РСФСР от 27.05.1991 №282 ООПТ России" (rus). oopt.aari.ru. 2018-03-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-06.
2. ↑  "Особо охраняемые природные территории России". 2012-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-21.
3. ↑  "Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации". 2009-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-21.
**İvan Nikolayeviç Kramskoy** (27 may 1837-5 aprel 1887)—rus rəssamı.

Həyatı
------

İvan Kramskoy. *İ.İ.Şişkinin portreti.*(1873, Tretyakov qalereyası)
1837-ci il 27 may tarixindən rusiyada anadan olmuş İvan Nokalayeviç Komskoy rəssam olmaqla yanaşı sənətşünas olmuşdur.Özu xırda burjuaziya ailəsindən olmasına baxmayaraq, İ.Kromskoyu məşhurləşdirən onun əsərləri olmuşdur.Özunun yaratdığı mədəniyyət xadimlərin portretləri ilə yanaşı rus kəndlilərin portretləri üzərində çox böyük həvəslə işləyirdi.Onun yaratdığı portretlərdən biri də "Naməlum Qadın" adlanan portretidir.Portreti 1883-cu ildə çəkmişdir.Portret Pavel Tretyakova məxsusdur.Yəni portreti rəssam çəkəndən sonra onun sahibi Pavel olmuşdur.Portretdə təsvir olunan qadının şəxsiyyəti məlum deyildir.Qadın portretdə sakit ruha malik, cəsarətli təsvir olumuşdur.
Bu rəssım əsəri rus rəssamlığında ən məşhur bədii işlərdən olmasına baxmayaraq, bir çox tənqiçi sənətşünaslar tətəfindən bu portretə görə rəssam ittiham olunmuşdur.Tənqidçilər rəssim əxlaqsız, lovğa qadın təsviri olduğuna görə rəssamı ittiham etmişdirlər.
İ.Kromskoy bu əsərində yaraşıqlı məğrur və son dərəcə gözəl olan lovğa baxışlı gənc qadın obrazını yaratmışdır.
Əsərdə qadın dəbdəbəli qara xəzdə və məxmər paltarda başında xəz papaq əllərində nazik dəri əlcəkdə təsvir olunmuşdur.
Ümumiyyətlə Kromskoyun "Naməlum qadın" əsəri sensasiyaya səbəb olmuşdur.Belə ki, bir çox sənətşünaslar dəbdəbəli paltarda təsvir olan qadının əxlaqsız qadın olduğunu iddia edirdilər. Və Pavel Tretyakov da bu əsəri öz qalereyasına almağa üçün ilk dəfə imtina etmişdir. Sonra əsərin sensasiya doğurması əsəri məşhurləşdirmişdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* İvan Şişkin

Xarici keçidlər
---------------

1. ↑  Union List of Artist Names (ing.). 2011.
**Subalp və alp çəmənlikləri** yay otlağı və biçənək kimi istifadə  edildiyindən qeyri-müntəzəm təsərrüfat təsirlərinə məruz qalır. Bu landşaft vahidləri yay aylarında maksimum antropogen yükləməyə məruz qaldığı halda, qış  aylarında ekstremal iqlim şəraiti ilə əlaqədar olaraq antropogen təsirlərdən tam azad olur sanki,  təbii landşaftlar "istirahət" edir. Subalp çəmənliklərinin əksəriyyəti həm biçənək,  həm də otlaq kimi, alp çəmənləri isə yalnız otlaq kimi istifadə edilir.

Kiçik Qafqazın hamar yüksək dağlıq ərazilərinin subalp və alp çəmənləri daha yüksək otlaq-biçənək funksiyasına malikdir. Böyük Qafqazın və Naxçıvanın yüksək dağlıq əraziləri daha dik və sıldırımlı olduğu üçün bu ərazilərdə otlaq və biçənəklər eroziyaya çox məruz qalır, torpaqlar yuyulur, səthi kəskin parçalanır.

Antropogen təsirlərlə dəyişilmə dərəcəsinə görə 3 qrupa ayrılır
---------------------------------------------------------------

Subalp və alp çəmən landşaftları antropogen təsirlərlə dəyişilmə dərəcəsinə görə 3 qrupa ayrılır (Y.Ə.Qəribov , 1999): zəif pozulmuş, orta dərəcədə pozulmuş, kəskin pozulmuş landşaftlar. Kəskin pozulmuş otlaqların əksəriyyəri nisbətən dik yamaclı dağ massivlərində yayılır. Məsələn, Gədəbəy rayonunda (70 min ha –dan çox), Göygöl rayonunda (70 min ha-a qədər), Goranboy rayonunda (55 min ha ), Şəmkir rayonunda (60 min ha ) və s. rayonlarda yay otlaqlarının əksəriyyəti yüksək dağlıq qurşaqda cəmləşmişdir (M.Ə.Süleymanov, 2005). 

Məlum olduğu kimi respublikamızın əsas yay otlaqlarından biri olan Qarabağ vulkanık yaylasının subalp və alp çəmənlikləri işğal altındadır. Çox güman ki ,bu ərazilərdə otlaqlara anrtopogen yüklər nisbətən azalmış və landşaftlarda təbii tarazlığın bərpa prosesi sürətlənmişdir.  Bu cığırların bitki örtüyünün bərpa olmasına, kiçik yarğanlarda eroziya prosesinin zəifləməsinə, bioloji məhsuldarlığın artmasına səbəb olur.

Xarici keçid
------------

* Yay otlaqları

Həmçinin bax
------------

* Çəmənlik
* Otlaq
* Dağ-çəmən torpaqları

İstinadlar
----------

1. ↑  1.Azərbaycan Respublikasının fiziki coğrafiyası, I cild, Bakı 2016, 529 s.
Müxtəlif müasir çoxtanrılı inancların simvolları:  
 Slavyan • Kelt • Alman • Latviya  
Ellinizm • Erməni • Rumın • Kemetizm • Vika • Fin • Macar • Litva • Eston • Çərkəz • Semit • Tanrı sitayişi
 Çoxtanrılığın qanuni olduğu ölkələr: ABŞ, Avstraliya, Böyük Britaniya, Danimarka, Ermənistan, İspaniya, İsveç, İslandiya, Latviya, Litva, Norveç, Rusiya və Ukrayna .
**Çağdaş çoxtanrılıq**, **müasir bütpərəstlik** və ya **neopaqanizm** tarixi çoxtanrılı inanclarının, xüsusən də çağdaş Avropadan öncəki çoxtanrılı inancların davamı və ya onlardan irəli gəldiyini iddia edən müasir dini cərəyanlara verilən ümumi addır. Onların bir çox oxşaqları olsa da, çağdaş çoxtanrılı dinlər tək bir inanc, ibadət forması və ya qutsal yazı ətrafında toplaşmır. 

Çağdaş çoxtanrılıq tarixi təcrübə ilə çağdaş anlayış arasında sintez edilir, xristianlıq və islamdan öncəki folklor və etnoqrafik qaynaqlardan təsirlənir. Bir çoxları bu inancı tamamilə çağdaş anlayışla, bəziləri isə tarixi qaynaqlarda gördükləri kimi canlandırmaq istəyir. Ümumiyyətlə, politeizm, animizm və panteizm çoxtanrılı inancın ümumi elementləridir. Çoxtanrılı bayramlar arasında ən çox yayılmışları mövsümi festivallar və il dəyişimi.

İnanclar
--------

Çoxtanrılı sözü bu gün də fərqli çoxtanrılı inancaları cəmləyir və başqa adlarla yeni inanclar yaradır. Çağdaş bütpərəstlər çoxlu tanrı varlığına inanır. Onlar həmçinin bir çox "aşağı səviyyəli" varlıqlara inanır. Bəziləri "*uca varlığa* "inansalar da, ona insani keyfiyyətlər aid etmirlər. Bu ali varlıq Zevs, Yupiter kimi tanrıya və ya İslamdan əvvəlki çoxtanrılı ərəb dinlərinə deyil, *Tao* və ya *güc* kimi anlayışlara daha yaxındır. Belə bir varlığa inananlar olsa da, neopaqanizm ümumiyyətlə politeist, yəni konkret bir Tanrının olmadığı, bir inancdır və daha çox təbiəti, iqlimi idarə edən varlıqlara itaət edilir. Neopaqanlar kişi və qadınların eyni dərəcədə müqəddəs olduğuna inanırlar. Tanrılar və ilahələr arasında cins əsaslı fərq yoxdur. Qadın və kişi davranışları, dəyərləri və rolları onları həyata keçirən bədənin cinsindən asılı olmayaraq eyni əhəmiyyətə malikdir.

Yerləşmə
--------

Çoxtanrıçıların sayı barədə dəqiq rəqəm demək olduqca çətindir. Gizlilik və işgəncə qorxusundan yalnız az sayda insan öz inancını açıq şəkildə bəyan edə bilir. Bütpərəstliyin mərkəzləşdirilməməsi və hansısa topluma ayıd olmadan təkbaşına ibadət edən insanlar, inanclıların sayını bilməkdə daha bir problem yaradır. Ancaq bu mövzuda məlumatlarda artım var. Qərb ölkələrində olan statistika bütpərəstlərin dünyada bir milyondan çox olduğunu sayır.

Həmçinin bax
------------

* Fetişizm
* Bütpərəstlik
* Paqanizm
* Politeizm
**Cəbrayılov Vaqif İsib oğlu** (Vaqif Bayatlı Odər; 1 oktyabr 1948, Böyük Mərcanlı, Cəbrayıl rayonu) — şair, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1981), Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi (2019).

Həyatı
------

Vaqif Bayatlı Odər 1948-ci il oktyabrın 1-də Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun sənaye və mülki tikinti fakültəsinin axşam şöbəsində təhsil almışdır. Bakıda 445 saylı tikinti idarəsində fəhlə, inşaat texniki, 48 saylı tikinti idarəsində normalayıcı mühəndis, "Məhsul" cəmiyyəti mərkəzi şurasında mühəndis, "Ulduz" jurnalında şöbə müdiri işləmişdir (1981-1990). "Xəzər" toplusunun baş redaktoru olmuşdur (1989-1992). Azərbaycan Televiziya və Radio Şirkətinin xarici ölkələrə verilişlər studiyasının direktoru vəzifəsində çalışmışdır (1992-). Azərbaycan Yazıçılar Birliyi katibliyi idarə heyətinə (gənclərlə iş üzrə) katib seçilmişdir (1991-). Ümumittifaq konfranslarında, Sovet ədəbiyyatı günlərində, XI poeziya festivalında iştirak etmişdir. Azərbaycan mətbuat fondunun "Mirzə Cəlil mükafatı"na (1993) və Moskvanın "Molodaya qvardiya" nəşriyyatının kütləvi tirajla buraxdığı "Sıçrayış" kitabına görə Gürcüstan Nazirlər Sovetinin "Vladimir Mayakovski mükafatı" laureatı olmuşdur. 24 may 2019-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Əsərləri
--------

1. Tənha ulduz altında. Bakı: Yazıçı, 1982, 55 səh.
2. Unudulacaq bütün sevdalar. Bakı: Yazıçı, 1986, 110 səh.
3. Ölənəcən sevmək azdır. Bakı: Yazıçı, 1990, 126 səh.
4. Ən gülməli ölü.
5. Yupyumru bir eşq ilə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 may 2019-cu il tarixli Sərəncamı" (az.). president.az. 2019-05-25. 2019-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-25.
**Aslanbəyli məscidi** — Azərbaycan Respublikası Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində yerləşən məscid. Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsində qeydiyyatdan keçmişdir.

Haqqında
--------

Hacı Mahmud Əfəndinin xatirəsinə ucaldılan məscid onun adını daşıyır. Məsciddə yerli dindar və möminlər ibadət edirlər. Məscid yerli əhəmiyyətli abidələr siyahısına daxildir.

Tarixi
------

Aslanbəyli kəndindəki məscid 1909-cu ildə kənd camaatı tərəfindən inşa edilib. Həmid Əfəndi tərəfindən tikilmişdir. Hacı Mahmud Əfəndi məscidi 1938-ci ildən 1985-ci ilədək klub kimi istifadə olunmuşdur. 1990-cı ildə yerli sakinlər tərəfindən məscidin təmir-bərpa işlərinə başlanmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, məscidin vaxtilə minarəsi olmuşdur. Taxtadan olan minarə sonralar sökülüb dağıdılmışdır. Məscidin yeni ucaldılan minarəsinin hündürlüyü 18 metrdir.

Sovet dövründə bir çox başqa dini məbədlər kimi bu məscidin də fəaliyyəti dayandırılmışdır. Bina kənd klubuna çevrilmişdi və bərbad hala düşmüşdür. Yalnız Azərbaycanın müstəqilliyi dövründə kənd sakinlərinin hesabına məscid bərpa olundu və ibadət yeri kimi yenidən fəaliyyətə başladı.

Memarlıq quruluşu
-----------------

İç sahəsi 15x10 metrdir. Giriş qapısının ön tərəfində eyvan (sahəsi 30 m²) yerləşmişdir. Tavan taxtadan olub, düzbucaqlı formadadır. Minbər də taxtadandır və səkkizpilləlidir. Məscidin yeni ucaldılan minarəsinin hündürlüyü 18 metrdir. Binanın sağ küncündə yuxarıya doğru ensizləşən və son illərdə tikilmiş minarə vardır. Məscidin daxili hissəsi böyük ibadət zalından ibarətdir. O öz növbəsində tən ortadan sütuna söykənən qoşa tağla iki hissəyə bölünmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Aslanbəyli kəndində maarifləndirici tədbir keçirilib". qazax-ih.gov.az. 2023-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-04.
2. ↑  Azərbaycan Respublikası məscidlərinin ensiklopediyası. Bakı-2001.
3. ↑  "Məscidlər və dini icmalar - Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti". irs.gov.az. 2023-06-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-04.
4. 1 2 3 4  "Arxivlənmiş surət". 2023-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-04.
5. ↑  "Qazax rayonunda məscid bərpa olunub". www.anl.az. 2023-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-04.
Sualtı Hücum, Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin zabit ve gizirlərindən seçilən xüsusi təyinatlı dəstədir.

Tarixi
------

Azərbaycanın Sualtı Hücum (SAH) dəniz xüsusi təyinatlıları 1999-cu ilinde Türkiyənin SAT (Sualtı Taarruz Grup Komutanlığı.Türkiye)
təlimatçılarının yardımları ile qurulmuşdur.2004-cü ildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Little Creek Amphibious Base, hərbi bazasında Navy Seal xüsusi təyinatlarıyla ortaq təlimə qatıldılar.2005-ci ildə Azərbaycanla ABŞ arasında dəniz təhlükəsizliyi üzrə hərbi əməkdaşlıq imzalandı.Bu eyni zamanda Sualtı Hücum xüsusi təyinatlılarının yetişdirilməsinə böyük töhfə verdi.

Vəzifələri
----------

Xəzər hövzəsinin cavabdehlik zonasında əlverişli əməliyyat rejiminin saxlanılması, sualtı ixrac neft-qaz boru kəmərlərinin və platformalarının mühafiəzsinin təmin edilməsi,sahilyanı dövlət əhəmiyyətli obyektlərin qorunmasından ibarətdir.Sualtı Hücum (SAH) dəniz xüsusi təyinatlıları quruda, dənizdə, havada istənilən tapşırıqları icra etmək qabiliyyətinə malikdir.

Təlim prosesi
-------------

Gələcək kursantlar yalnız artığ müddətli hərbi xidmət keçmiş gənclər arasından seçilir.Təlim prosesi təxminən 50 həftədir.Bu proses gələcək kursantların süzgəcdən keçirilməsi məqsədini güdən ilkin hazırlıqdan başlanır.Bu süzgəc tədbirlərinin başında isə Cəhənnəm Həftəsi adlanan çətin bir sınağ durur.Cəhənnəm Həftəsi fiziki hazırlıq cəhətdən xüsusi çətinlik ilə fərqlənsə də, ilk növbədə gələcək kursantların sinir sistemini və mənəvi durumunu sınağa çəkir.Məhz bu sebəptən ilkin hazırlığ prosesində normal olaraq gələcək kursantların sayı təxminən 50 nəfərə yaxın olsa da Cəhənnəm Həfəsindən sonra əsas təlim kursuna yalnız yeddi səkkiz nəfər qalır.Kursatlar su hazlığı, batağlığ ağır fiziki güc tələb eden hazırlığ məşğələlərindən keçir.Təlim kursunu bitirənlər xüsusi təyinatlı dəstəyə gizir rütbəsi ilə daxil olur.Sualtı Hücum (SAH) dəniz xüsusi təyinatlı dəstələrin qarşısında qoyulan quruda suda havada əməliyyat aparmaq tələbi hava desant hazırlığına ciddi yanaşmanı qaçılmaz edir.

Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Sualtı Hücum(SAH) xüsusi təyinatlıları 2016 Aprel döyüşlərində ve 44 günlük Vətən Müharibəsi döyüşlərində iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-22.
2.
**Əkbər Xamuş oğlu** (əsl adı: *Əkbər Əhəd oğlu*; 1873, Bağbanlı, Şuşa qəzası – 1928, Ağdam, Ağdam qəzası) — XIX–XX əsr Azərbaycan müğənni-xanəndəsi, Qarabağ muğam məktəbinin nümayəndəsi.

Həyatı
------

Əkbər Əhəd oğlu 1873-cü ildə Şuşa qəzasının Bağbanlar kəndində anadan olmuşdur. Yerli əhali ona atasına görə "Xamuş oğlu", bəzən də Bağbanlar kəndindən olduğuna görə "Bağban Əkbər" deyə müraciət etmişdir.

Əkbər gənc yaşlarından yaxın qohumu Qurban Pirimovla birlikdə Qarabağ, eləcə də Şuşa məclislərində xanəndə kimi çıxış etmişdir. O, əsasən, sadə qəzəllər oxumuş, Molla Pənah Vaqif və Qasım bəy Zakir yaradıcılığına üstünlük vermişdir. "Şüştər", "Simayi-şəms", "Üzzal", "Hicaz" kimi muğamları özünəməxsus şəkildə ifa etmişdir.

Əkbər Xamuş oğlu 1914-cü ildə Cabbar Qaryağdıoğlunun təklifi ilə Tiflis şəhərinə gedərək səsini qrammofon vallarına yazdırmışdır. O, Qurban Pirimovun müşayiəti ilə "Mənsuriyyə", "Bayatı-Əcəm", "Kürdü-Şahnaz", "Şüştər", "Qatar", "Hisar", "Müxalif" muğamlarını, "Axşam oldu", "Cüt sona" kimi təsnifləri ifa etmişdir. Əkbər Xamuşoğlu Cabbar Qaryağdıoğlu ilə birlikdə "Kərəmi", "Kürdü", "Təsnif əsli" duetlərini ifa etmişdir. Onun oxuduğu "Hisar" və "Müxalif" muğamlarının qrammofon valları var.

Əkbər Xamuş oğlu 1928-ci ildə Ağdamda vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Фиридун Шушински.* Әкбәр Хамуш оғлу // Азәрбајҹан халг мусигичиләри. Бакы: Јазычы. 1985. С. 175.
2. ↑  *Firidun Şuşinski.* Əkbər Xamuşoğlu // Azərbaycanın musiqi xəzinəsi. Bakı: Vətənoğlu. 2015. S. 420–421. ISBN 978-9952-8283-8-2.
**Monteriya** (*isp.* Montería) — ölkənin şimalında yerləşən şəhər və bələdiyyədir. Kordova departamentinin inzibati mərkəzidir.

Tarixi
------

Monteriya 1777-ci ildə ispanyalı zabit Antoniyo DE La Torre Mirando tərəfindən əsası qoyulmuşdur. 1807-ci ildə kiçik bir şəhər, 1840-cı ildə rayonun mərkəzi, 1923-cü ildə isə bələdiyyə statusu verilir. 1952-ci ildə Kordova departamentinin inzibati mərkəzi elan edildi.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Şəhərin şimal hissədə, Sinu çayının hər iki sahilində, ölkənin paytaxtı Boqota şəhərdən təxminən 480 kilometr şimal-qərbdə bir məsafədə yerləşir. Mütləq hündürlük dəniz səviyyəsindən 24 metr yüksəkdir. Bələdiyyənin sahəsi 3141 km²-dir.

Əhalisi
-------

Kolumbiya Milli Statistik İdarəsinin məlumatlarına görə 2012-ci ildə şəhər və bələdiyyə əhalisinin sayı 422,175 nəfərə çatmışdır. İllərə görə şəhər əhalisinin sitatistikası:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| 378 970 | 384 937 | 390 996 | 397 113 | 403 280 | 409 476 | 415 796 | 422 175 |

2005-ci il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhər əhalisinin 48,6% -i kişilər, qadınlar müvafiq olaraq 51,4% idi. İrqi ağ və mestizo şəhərin əhalisinin 95,8%-ni, zəncilər-3.8%; hindilər-0,4%-ni təşkil etmişdir. 15 yaşdan yuxarı əhali arasında oxuculuq nisbəti 89,4% təşkil etmişdir.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Monteriya ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Página oficial alcaldía de Montería Arxivləşdirilib 2012-07-22 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Proyecciones de Población departamentales y municipales por área 2005 - 2020" (ispan). Departamento Administrativo Nacional de Estadística. 2013-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-05.
3. ↑  "Censo General 2005. Perfil Montería - Córdoba" (ispan). La Asociación Regional de Municipios del Caribe. 2013-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-06.
**Qəmbər Əbdül oğlu Zülalov** (1895, Şuşa – 1976, Bakı) — Azərbaycan xanəndəsi və aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1958).

Həyatı
------

Qəmbər Zülalov səhnədə
Atası Əbdül Zülalov 1898-ci ildə vəfat etdikdən sonra onu və böyük qardaşı olan Əli Zülalovu əmisi Əbdülbağı Zülalov (Bülbülcan) himayəsinə götürmüşdür. Onlar bir neçə il Türkmənistanın Aşqabad şəhərində əmisinin yanında yaşamışlar. Müğənniliyə 1917-ci ildə Şuşada başlamışdır. Şirin və məlahətli, yumşaq və orta tembrli səsi vardı. Bir müddət Şuşada xanəndəlik və müğənnilik etdikdən, müəyyən həvəskar tamaşalarında opera və operetta rolları oynadıqdan sonra 1919-cu ildə Bakıya gəlmişdir. 1926–1975-ci illərdə qısa fasilələrlə Azərbaycan Opera Teatrının solisti olmuş, burada Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Koroğlu" operalarında Məcnunun atası, paşa, Nadir partiyalarını ifa etmişdir. Operanın inkişafında göstərdiyi xidmətlərinə görə 26 aprel 1958-ci ildə Azərbaycan SSR Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür. 80 yaşında fəxri təqaüdə çıxmışdır.

Nəsil şəcərəsi
--------------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | KərbəlayıƏli Zülalov |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   | Gülüşxanım |   |   |   | ƏbdülZülalov |   |   |   |   |   | ƏbdülbaqiZülalov |   |   |   | Nisə xanım |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   | ƏliZülalov |   |   |   | QəmbərZülalov |   |   |   |   |   | MəhəmmədəliZülalov |   |   |   | ƏzizəMəmmədova |   |   |   | Salman |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| SolmazZülalova |   | ZemfiraZülalova |   | ElmiraZülalova |   |   |   | RüstəmZülalov |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | SonaHacıyeva |
|

İstinadlar
----------

1. ↑  Bir nəslin hekayəti Arxivləşdirilib 2020-10-23 at the Wayback Machine. Flora Xəlilzadə. "Azərbaycan", 14 avqust 2012
**Maykl C. Sendel** (*Michael J. Sandel*, {{DVTY}} şablonu boşdur ) — amerikalı siyasi filosof və fəlsəfi kommunitarist.Harvard Universitetinin professoru, Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü (2002). 23 dilə, ümumilikdə isə əsərləri 27 dilə tərcümə edilmiş kitabların müəllifidir. Washington Post onu "güman ki, ABŞ-ın ən məşhur universitet professoru" adlandırmış və 2010-cu ildə China Newsweek jurnalı onu Çində ilin ən nüfuzlu xarici siması adlandırdı. Asturiya Şahzadəsi mükafatının laureatıdır (2018).

Həyatı
------

Sendel Brandeis Universitetini *əla qiymətlərlə* bitirmiş (1975) və Phi Beta Kappanın üzvü olmuşdur. Doktoranturanı 1981-ci ildə Oksfordun Balliol Kollecində Rodos Təqaüdçüsü kimi bitirmişdir. Bir il əvvəl (1980-ci ildən) o, Harvard Universitetində siyasi fəlsəfədən dərs deməyə başladı, indi (2002-ci ildən) adlı professordur ( *Anne T. və Robert M. Bass professoru*, bu vəzifədə birincidir)  ; 1999-cu ildən Harvard Kollecində professordur. 2001-ci ildən Sorbonnada qonaq professordur. 

Onun "Ədalət" kursu Harvardda internetdə və televiziyada sərbəst şəkildə yayılan ilk kurs idi və bütün dünyada milyonlarla insan tərəfindən izlənilmişdir. Onun digər kursları Etika, Biotexnologiya və İnsan Təbiətinin Gələcəyi, Etika, İqtisadiyyat və Hüquqdur.

Kitabları
---------

* Liberalizm və ədalətin sərhədləri (Cambridge University Press, 1982, 2-ci nəşr, 1997; 8 dilə tərcümə)
* Liberalizm və onun tənqidçiləri (red. Blackwell, 1984)
* Demokratiyanın narazılığı: Amerika ictimai fəlsəfə axtarışında ( Harvard Universiteti Nəşriyyatı, 1996)
* İctimai fəlsəfə: Siyasətdə əxlaq haqqında esselər (Harvard Universiteti Nəşriyyatı, 2005)
* Mükəmməlliyə qarşı dava: Genetik mühəndislik dövründə etika (Harvard Universiteti Nəşri, 2007)
* Ədalət: Nə etmək lazımdır? (Farrar, Straus və Giroux, 2009)
* Pulun ala bilməyəcəyi şey: Bazarların mənəvi sərhədləri (2012)
* Çinlə qarşılaşma: Maykl Sendel və Çin Fəlsəfəsi (red. Harvard University Press, 2018) ISBN 978-0-674-97614-6
* *Michael J. Sandel.* The Tyranny of Merit: What's Become of the Common Good?. New York: Farrar, Straus and Giroux. 2020. ISBN 978-0374289980.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Michael Sandel named first Anne T. and Robert M. Bass Professor : — Harvard Gazette". 2020-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-20.

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
* Asturiya Şahzadəsi Mükafatı
**Kosmokimya** və ya kimyəvi kosmologiya, kimyanın astronomiya və astrofizika qovşağında sahəsi olub, kosmik cisimlərin tərkibini, kimyəvi elementlərin kainatda yayılması və paylanması qanunlarını öyrənən elmdir.

Kosmokimya əsasən maddələrin atom-molekul qarşılıqlı təsir səviyyəsində "soyuq" proseslərini tədqiq edir. Digər hadisələri — kosmosda "qaynar" nüvə proseslərini (maddələrin plazma halını), nukleogenoz — ulduzların daxilində elementlərin əmələ gəlmə proseslərini isə fizika öyrənir.

Kosmonavtikanın inkişafı kosmokimya üçün yeni imkanlar yaratdı. Aydan götürülmüş torpaq nümunələri əsasında süxurlar tədqiq edildi. Avtomatik buraxılan kosmik aparatlar Günəş sisteminin digər planetlərinin, asteroidlərin və kometlərin səthində və atmosferində olan maddələri və onların mövcudolma şəraitini öyrənməyə imkan verdi.

Ulduzlararası məkanda və göy cisimlərinə bir çox elementin cüzi qatılıqda atom və molekulları, bəzi minerallar (kvars, silikatlar, qrafit və s.) aşkar olunmuşdur. Günəş qazlarından H, CO, NH3 , O2, N2, S şüalanma ilə tarazlıq şəraitində sadə və mürəkkəb üzvi maddələrin sintezi aparılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Dilqəm Tağıyev, Asif Məmmədov. "Gələcəyin kimyası" Bakı 2019. s.339