**İrsi hemoxromatoz** - Sinonimlər: Bürünc diabet, birincili hemoxromatoz.

İrsi hemoxromatoz (İHX) – genetik defekt nəticəsində dəmirin mədə-bağırsaq traktında sorulmasının artması və onun orqanizmin toxumalarında toplanması ilə müşayiət olunan ağır, çoxsistemli xəstəlikdir.

İnsan orqanizmində dəmir artığının ifraz olunmasının xüsusi mexanizmi olmadığından bu hal, bir qayda olaraq, qaraciyərin, mədəaltı vəzin, ürəyin, hipofizin funksiyasının pozulmasına səbəb olur.

İHX "dəmirin izafi yüklənməsi" (DİY) nozoloji qrupuna daxildir.
Bu xəstəliklərin əsas klinik təzahürləri ümumi patogenetik
mexanizmlə – orqan və toxumalarda dəmirin izafi toplanması ilə
əlaqədardır. İHX çox da nadir xəstəlik deyil. Avropoid populyasiyası
nümayəndələri arasında bu xəstəliyin geninin yayılmasına təxminən
5%, xəstəliyin özünə (homoziqotlar) 0,3%, gəzdiriciliyinə isə
(heterozigotlar) 10% tezlikdə rast gəlinir.

Xəstəliyin ekspressiyasına bir sıra faktorlar, xüsusən qadınlarda
menstruasiya və doğuşla əlaqədar qanitirmə təsir göstərir.

Kişilərdə bu xəstəlik qadınlara nisbətən 5-10 dəfə çox rast gəlinir.
Xəstələrin 70%-də ilk simptomlar 40-60 yaşda meydana çıxır.
20 yaşadək şəxslərdə xəstəliyin klinik simptomlarına nadir halda
təsadüf olunur, lakin ailə skrininqində dəmirin izafi toplanması
müəyyənləşdirilən şəxslər, o cümlədən gənc menstruasiya edən
qadınlar aşkarlana bilər.

Hər hansı bir xəstədə İHX diaqnozunun qoyulması pasiyentin
qohumlarının müayinə olunmasını və onlarda xəstəliyin inkişafının
profilaktikasını şərtləndirir.

Klinik mənzərə
--------------

Xəstəliyin erkən simptomları adətən orta yaşlı kişilərdə aşkar
olunur. Qadınlar daha az və gec xəstələnirlər. Belə ki, onlarda
dəmirin artığı təbii yolla – aybaşı və hamiləlik zamanı xaric olur.
Klinik təcrübədə İHX-nin 4 inkişaf mərhələsi ayırd edilir:
1. Latent mərhələ – genetik defektin mövcudluğu, DİY
əlamətlərinin olmaması, bu mərhələdə dəmirin orqanizmdə
tədricən toplanması baş verir.
2. Simptomsuz mərhələ – xəstəliyin klinik əlamətlərinin olmaması,
DİY-nin laborator əlamətlərinin aşkarı.
3. DİY-nin erkən əlamətləri mərhələsi – klinik mənzərə az
spesifikdir, zəiflik, əzginlik, apatiya və astenovegetativ
sindromun digər əlamətləri.
4. DİY hədəf orqanların yüklənməsi ilə daha gec mərhələ olub ayrı-
ayrı orqanların zədələnmə əlamətləri aşkarlanır.
Tam inkişaf etmiş xəstəliyin ən dəqiq obyektiv əlamətləri
bunlardır: hepatomeqaliya, piqmentasiya, hörümçəyəbənzər
angiomalar, splenomeqaliya, artropatiya, assit, ürək ritminin
pozğunluqları, durğun ürək çatışmazlığı, bədəndə tüklərin tökülməsi,
yumurtalıqların atrofiyası və sarılıq.

**Qaraciyər** adətən birinci olaraq prosesə cəlb olunur və
şikayətləri olan xəstələrin 95%-dən çoxunda hepatomeqaliyaya rast
gəlinir. Qaraciyər şikayətlər olmadıqda və onun funksional sınaqları
dəyişilmədikdə belə böyüyə bilər. Hemoxromatoz əlamətləri olan
xəstələrin yarıdan çoxunda, hepatomeqaliya və fibroza baxmayaraq,
qaraciyər funksiyasının pozulmasının laborator əlamətləri zəif ifadə
olunur. Çox vaxt bədəndə tüklərin tökülməsi, ovuc səthinin
eriteması, yumurtalıqların atrofiyası və ginekomastiya
müəyyənləşdirilir. Laennek sirrozuna nisbətən portal hipertenziya və
qida borusu venalarının varikoz genəlməsinə daha az təsadüf olunur. Qaraciyərin xərçəngi xəstələrin 30%-də inkişaf edir. Bu fəsadın tezliyi yaş artdıqca yüksəlir və hazırkı dövrdə İHX-li xəstələrin ən
çox təsadüf edilən əsas ölüm səbəblərindəndir. Lakin xərçəngin
əsasən qaraciyərin sirrozu mərhələsində inkişaf etməsi xəstəliyin
erkən aşkarı və müalicəsinin vacibliyini önə çəkir.

**Dərinin hiperpiqmentasiyası** diaqnozun qoyulduğu anda
xəstələrin 90%-də aşkarlanır. Xarakterik metal-boz rəng, dəridə
melaninin və ya melaninlə dəmirin miqdarının artması ilə
əlaqələndirilir. Piqmentasiya, adətən diffuzdur, bədənin bütün dəri
səthini tutur və üzdə, boyunda, saidin açıcı səthinin aşağı
hissələrində, əllərin arxa tərəfində, baldırın aşağı hissələrində, cinsi
orqanlar nahiyəsində və dəri çapıqlarında daha çox nəzərə çarpandır.
Ağızın selikli qişasının piqmentasiyası 10-15% hallarda aşkarlanır.
Bəzən damaq və torlu qişa piqmentasiyaya uğrayır.

**Şəkərli diabet** xəstələrin 65%-də, böyük ehtimalla ailə
anamnezində diabet olan şəxslərdə inkişaf edir. İHX zamanı diabetin
patogenezində hər iki faktor – həm irsi meyllilik, həm də mədəaltı
vəzin dəmir çöküntüləri ilə birbaşa zədələnməsi iştirak edir. Bu halda
diabetin gedişi idiopatik şəkərli diabetdən bir o qədər də fərqlənmir,
yalnız daha çox insulinrezistentlik və lipodistrofiyaya rast gəlinir.
Gecikmiş degenerativ fəsadlar da şəkərli diabetin nəticələrindən
fərqli deyil.

**Artropatiya** xəstələrin 25-50%-də inkişaf edir. Çox vaxt yaşı 50-
dən yuxarı olan şəxslərdə rast gəlinir, lakin xəstəliyin istənilən
mərhələsində qoşula bilər, bəzən onun birinci təzahürü olur və ya
xəstəliyin başlanğıcından xeyli gec inkişaf edir. Əvvəlcə, bir qayda
olaraq, prosesə əlin kiçik oynaqları, xüsusən 2-ci və 3-cü biləkfalanqa
oynaqları qoşulur. Proqressivləşən poliartrit mil-bilək, bud və
diz oynaqlarına yayıla bilər. Sinovitin qısamüddətli kəskin tutmaları
müşahidə oluna bilər. Bu da kalsium-pirofosfatın (xondrokalsinoz və
ya psevdopodaqra) əsasən diz oynağında çökməsi ilə əlaqədardır.
Rentgenoloji olaraq sümüklərin sklerozlaşmış subxondral səthlərinin
kistoz dəyişiklikləri, oynaq qığırdaqlarının itirilməsi ilə oynaq
boşluqlarının daralması, diffuz demineralizasiya, sümüyün
hipertrofik proliferasiyası və sinovial qişaların kalsinozu təyin
olunur. 

**Ürəyin patologiyası** xəstələrin 15%-də müəyyənləşdirilir. Əsas
təzahür – durğun ürək çatışmazlığıdır ki, cavan şəxslərin təxminən
10%-də təsadüf edir. Simptomları qəflətən baş verə və müalicəsiz
tezliklə ölümlə nəticələnə bilər. Ürək diffuz böyüyür, nəticədə
hemoxromatozun aşkar əlamətləri olmadığı hallarda səhvən idiopatik
kardiomiopatiya diaqnozu qoyulur. Ürək ritminin müxtəlif
pozğunluqları, xüsusən supraventrikulyar ekstrasistolalar və
paroksizmal taxiaritmiyalar qoşula bilər. Bəzən qulaqcıqların
səyriməsi, qulaqcıqönü fibrillyasiya və müxtəlif dərəcəli
atrioventrikulyar blokada baş verir.

Bəzi xəstələrdə **libido** itir, onun yumurtalıqları atrofiyaya
uğrayır. Libidonun itməsi başqa klinik əlamətlərdən əvvəl ola bilər.
Yumurtalıqların atrofiyası, adətən dəmirin çökməsi ilə əlaqədar
hipotalamo-hipofizar funksiyanın pozulması nəticəsində
qonadotropinlərin azalmış sintezi ilə əlaqədar olur. Bəzən xəstələr
böyrəküstü vəzlərin çatışmazlığı, hipotireoz və hipoparatireozdan
əziyyət çəkirlər.

Laborator tədqiqatlar
---------------------

Transferrinin dəmirlə doyması (TDD) – dəmirin qan
zərdabında miqdarının ZÜDBQ-yə olan nisbəti əmsalıdır. Bu
göstəricinin həssaslığı 95%-i keçsə də, spesifikliyi 65% təşkil
etdiyindən o, skrininq müayinələrində istifadə olunur .
Zərdab ferritini. Zərdab ferritininin konsentrasiyası ilə
qaraciyərdə dəmirin ehtiyatı arasındakı əlaqə dəqiq
müəyyənləşdirilib. Nəzərə almaq lazımdır ki, ferritinin konsentrasiyası xroniki iltihab, şiş, qaraciyərin alkoqol xəstəliyi və xroniki hepatitlər zamanı yüksələ bilər.

**Molekulyar-genetik müayinə üsulları.** HFE genin mutant
allelinin gəzdiriciliyi ilə əlaqədar İHX-nin genetik əsasını HFE genin
missens mutasiyası təşkil edir: C282Y, H63D, S65C – müxtəlif
kombinasiyalarda. HFE genin mutasiyası ilə əlaqədar İHX-li əksər
xəstələr – C282Y/C282Y homoziqotlarıdır (dünyanın müxtəlif
regionlarında 50-100%-ə qədər). Qeyd etmək vacibdir ki, HFE genin
iki allelinin C282Y mutasiyası olan şəxslərin heç də hamısında DİY
inkişaf etmir, yəni genetik defekt heç də həmişə fenotipik təzahür
etmir. Eyni zamanda HFE genin mutasiyaları olmayan şəxslərdə
xəstəliyin inkişafı digər etioloji faktorların olmasını göstərir .
İHX diaqnozunun təsdiqindən sonra qaraciyər biopsiyası əsasında
molekulyar-genetik metodlarla HFE genin mutasiyasını təyin edirlər.
C282Y mutasiyası üzrə homoziqot vəziyyətin və ya kompaundheteroziqot
vəziyyətin – C282Y/H63D aşkar olunması, HFE genin
mutasiyasının təyin olunması və xəstəliyin inkişaf riskinin
müəyyənləşdirilməsi üçün xəstənin qohumlarının müayinə
olunmasına əsas verir.

İnstrumental müayinələr
-----------------------

* Qaraciyər biopsiyası. Uzun illər qaraciyərin biopsiyası İHX

diaqnozunun qoyulması üçün "qızıl standart" hesab olunurdu.
Hazırkı dövrdə molekulyar-genetik metodların tətbiqi zamanı
qaraciyərin biopsiyası xəstəliyin proqnozlaşdırılmasında böyük
əhəmiyyət kəsb edir. Qaraciyərin biopsiyası və onun toxumasında
dəmirin təyini diaqnozun qoyulmasında çox dəqiq metoddur.

* Qaraciyərin dəmir indeksi.

QDİ = qaraciyər dəmiri (mkmol/q quru maddə)//yaş (illər)

İstinadlar
----------

1. ↑  "XRONİK HEPATİTLƏRİN DİAQNOSTİKA VƏ MÜALİCƏSİ ÜZRƏ KLİNİK PROTOKOL" (PDF). 2021-05-06 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-10-13.