recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Haseki Hamamı** — İstanbulda (Ayasofya Hamamı, Haseki Xürrəm Sultan Hamamı da deyilir) Ayasofya ilə Sultan Əhməd camisi arasında yer alan Türk hamamı. Qanuni Sultan Süleymanın həyat yoldaşı Xürrəm Sultan tərəfindən, Memar Sinana XVI əsrdə inşa edilmişdir. Ayasofyanın yanında, daha əvvəl tarixi Zeuksippos hamamlarının olduğu yerdə inşa edilmişdir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Haseki Hamamı Xürrəm Sultanın göstərişi ilə 1556-cı ildə Memar Sinan tərəfindən inşa edilmişdir. Klassik dövr Osmanlı hamamları üslubundakı quruluş, cüt hamam şəklində və 75 mt uzunluğundadır. Bu hamamda, Türk hamam arxitekturasında bir yenilik olmaq üzrə ilk dəfə qadınlar və kişilər üçün olan bölümlər eyni ox üzərində aparılmışdır. İki hissənin istilik hissələri bitişikdir. Binanın divarları bir sıra kəsmə daş, iki sıra kərpiclə hörülmüşdür. Kişilər üçün olan bölümün soyunma hissəsinin üstündə dördlü, qadınlar bölməsində isə üçlü iti kəmərli pəncərə vardır. Qapının bütün günbəzləri quğuşun metalı ilə örtülüdür.

Kişilər üçün olan tərəfində digər hamamlardan fərqli olaraq ortasında bir günbəz olan sütunlu bir aşırım var. Günbəz və aşırım tavanı kərpic dekorasiya ilə bəzəklidir. Hamamın monumental giriş qapısının kəmərində bir qırmızı, bir ağ palmet dekorasiya və üzərində yaşıl zəminə qızılla yazılmış kitabə vardır. Soyunma hissəsi kvadrat şəklindədir və üstü günbəzlə örtülüdür. Günbəzə keçid tromp təmin olunmuşdur. Tağın ətrafını ziqzaq şəklində bir yarpaq frizi çevirir. Həmçinin dörd divarda iti kəmərli oyuqlar yer alır. Düzbucaqlı plan göstərən bu hissədən, üzərində 3 qübbə olan soyuqluğa, oradan da qapıla temperatura keçilir. Soyuqluğun sağ tərəfində ayaqyolular, solda isə usturalık yer alır. Planı xaç şəklində olan temperaturun 4 eyvanı və 4 halveti var. Xəlvətlər, müstəqil otaqlar halındadır və üstləri kiçik günbəzlərlə örtülüdür. Ortada səkkizbucaqlı bir göbək daşı olur. Bu hissənin əvvəlləri rəngli mozaikayla örtülü olduğu məlumdur. Günbəz səkkizbucaqlı məkanın divarlarına oturdulmuşdur.

Qadınlar üçün olan hissəsi
--------------------------

Qadınlar tərəfi də kişilər üçün olan bölümü ilə eyni plandadır. Lakin bu hissədə soyunma otağı kişilər tərəfindəkindən daha kiçikdir. Kvadrat olan məkan qübə ilə örtülüdür.
İstanbulun monumental əsərlərindən biri olan bu hamam uzun illər qapalı qalmış, anbar olaraq istifadə edilmiş və 1957-1958-ci illərdə bərpa olunmuşdur.

2008-ci ildə başlanan restovrasiya olunaraq 2011-ci ilin ay ayında yenidən istifadəyə verilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-12-29.

Xarici keçidlər
---------------

* Haseki Hamamı
* Hürrem Sultan Hamamı Arxivləşdirilib 2014-12-17 at the Wayback Machine
**Bayan qəbirləri** — Azərbaycan Respublikası Daşkəsən rayonunun Bayan kəndi yaxınlığında e.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid qəbirlər.

Xüsusiyyətləri
--------------

Qəbirstanlıq yaşayış məntəqəsinin yuxarı hissəsindəki təpəlik üzərində salınmışdır. 1901-ci ildə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı E.A.Resler ərazidə 32 daş qutu qəbir aşkar etmişdir.

Bu məzarlıqdakı iri sənduqə tipli qəbirlər, sal sinə daşları üzərində oyulmuş zəngin nəbati naxışlar, müxtəlif işarələr və xaç şəkilləri qəbirlərin İslamdan əvvəlki dövrə aid olduğunu göstərir. Qəbirlərdə ölülər əsasən böyrü üstə bükülü, yaxud oturdulmuş vəziyyətdə dəfn edilmiş, iki qəbirdə isə yandırılmışdı. Kişi və qadın qəbirləri avadanlığına görə fərqlənir. Həndəsi naxışlar və heyvan rəsmləri ilə bəzədilmiş cilalı qara gil qablar, tunc xəncərlər, bıçaqlar, bizlər, iynələr, kəmərlər, bilərziklər, sırğalar, muncuqlar və s. (yalnız bir qəbirdən dəmir bıçaq) tapılmışdır. Bayan qəbirləri Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin səciyyəvi abidəsidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 3-cü cild: Babilistan – Bəzirxana (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2011. səh. 302. ISBN 978-9952-441-07-9.
2. 1 2  *Azərbaycan Respublikası Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyəti.* "Dağlara sığınan Bayan kəndi". 25 dekabr 2018. 2022-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-05.
**Buzeu** (Buzău) — Rumıniyanın cənub-şərqində şəhər.

Əhalisi
-------

Əhailisi 108,4 min (2011).

Coğrafiyası
-----------

Buzeu judetinin (qəzasının) inzibati mərkəzidir. Aşağı Dunay ovalığında, Şərqi Karpat dağlarının cənub ətəklərində, Buzeu çayı (Siret çayının qolu) sahilindədir. Nəqliyyat qovşağıdır.

Tarixi
------

1431-ci ildən məlumdur. 15–16-cı əsrlərdə Munteniyanın mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzi kimi inkişaf edirdi. 1504-cü ildən yepiskopluğun mərkəzidir (*16–17-ci əsrlərə aid yepiskoplar iqamətgahı kompleksi saxlanılmışdır*).

Memarlığı
---------

Banu monastırı (1571), 17–19 əsrlərə aid kilsələr, İctimai saray (1899–1903), bələdiyyə binası (1930), M. Eminesku adəna kollec (1919), Diyarşünaslıq muzeyi, C. Çiprian teatrı (1995) var.

Sənayesi
--------

Qara metallurgiya (*metal profillər, məftil istehsalı; "Metalurcika-Buzeu" zavodu*), maşınqayırma (*kənd təsərrüfatı maşınları, sənaye və dəmiryol avadanlıqları*), kimya (*plastik kütlə, polietilen, polivinilxlorid və s.; kömür süzgəcləri – "Romkarbon" zavodu*), yüngül, yeyinti (*o cümlədən şəkər*) sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir; pivə istehsalı, şüşə zavodu var; tikinti materialları istehsal edilir. İES var. Buzeu rayonunda neft və liqnit hasil olunur.

Qalereya
--------

* Buzeu Kountu MuzeyiBuzeu Kountu Muzeyi
* Buzeuda Vasili Voisuleskonun xatirə kitabxanasıBuzeuda Vasili Voisuleskonun xatirə kitabxanası
* Şəhər avtobusuŞəhər avtobusu
* Əsas dəmiryol stansiyasıƏsas dəmiryol stansiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  Buzeu// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 137-138.
**İsgəndərin atəşgahları dağıtdırması** — Nizami Gəncəvinin *"İsgəndərnamə"* poemasında təsvir edilmiş səhnə əsasında naməlum tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəridir. Miniatürün daxil olduğu *M-535 Xəmsə əlyazması* Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılır və *"İsgəndərnamə"*nin tarixi müəyyən olan ən qədim əlyazması hesab edilir. Nəfis şəkildə tərtib edilmiş bu nadir əlyazmada mövzu və tərtib baxımından fərqlənən çox maraqlı miniatür vardır.

Mövzu
-----

Nizaminin "İsgəndərnamə" poemasında Daranı məğlub edib İranda hakimiyyəti ələ keçirmiş Makedoniyalı İsgəndər öz dinini yaymaq üçün yerli əhalinin istifadə etdiyi atəşgahları dağıtmağı əmr edir: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *İrana əmr etdi böyük İsgəndər, Atəşpərəstlikdən etsinlər həzər. Üz çevirsinlər qoy köhnə ayinə, Pərəstiş etsinlər Xosrov dininə.*  | "|

Təsvir
------

Kompozisiyada Azərbaycan memarlığı üslubunda sxematik bir atəşgah təsviri fonunda iki insan fiquru verilmişdir. Bunlardan biri əlini qaldırmış əsgər, digəri isə əlində bir parça qızıl tutaraq diz çökmüş yerli sakindir. Atəşgah fiquru qarşısında daha dörd əsgər görünür. Miniatürün fonunda güclə sezilən mənzərə izləri vardır. Onun kompozisiyası əzəmətli, rəng çalarları parlaq və bir-birinə uyardır.

Tədqiqi
-------

Sənətşünas B.Denike həmin miniatürdən bəhs edərək göstərir ki, *"O, böyük tarixi və bədii əhəmiyyətə malikdir və bütün əlyazma möhkəm tədqiq və müqayisəli təhlil tələb edir. Yalnız o zaman bu miniatürrün mənsub olduğu məktəbi dəqiq təyin etmək mümkündür."* Sonra tədqiqatçı miniatürə qiymət verərək göstərir ki, *«haqqında danışılan nümunə SSRİ-də Nizami poemalarını illüstrə edən miniatürlərdən tarixcə ən qədimidir, bütün dünyada isə üçüncü yeri tutur."*

İstinadlar
----------

1. 1 2  Zamanov, 1981. səh. 62
2. ↑  *Gəncəvi, Nizami.* İsgəndərnamə (Şərəfnamə) (II nəşr). Bakı. 1964. 162.
3. ↑  Zamanov, 1981. səh. 63
4. 1 2  "Nizami" almanaxı (IV kitab). Bakı. 1947. 113.

Ədəbiyyat
---------

* *Zamanov, Nadir.* Nizami poeziyası və təsviri sənət (Azərbaycan SSR EA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu). Bakı: Elm. 1981. səh. 190.

| ⛭Nizami Gəncəvinin *"İsgəndərnamə"*si |
| --- |
| Personajlar | Makedoniyalı İsgəndər  • III Dara  • Ərəstun  • Əflatun  • Nüşabə  • Feyləqus  • Olimpiya  • Çin xaqanı  • Xızır |  |
| Təsirləri | Ayineyi-İskəndəri  • Səddi-İskəndər  • Xirədnameyi-İsgəndəri  • Teymurnamə  • Bustan  • İsgəndərnamə  • Böyük İsgəndərin tarixi |
| Digər | İsgəndər haqqında roman  • Gəncədə İskəndər və Nüşabə heykəli  • İsgəndərin atəşgahları dağıtdırması  • Xəmsə əlyazması (1418)  • İsgəndərin Nüşabə ilə görüşməsi  • İskəndərin Çin xaqanı ilə görüşü |
**Dağlıq Livan əmirliyi** və ya **Cəbəl-Lübnan əmirliyi** (*ərəb.* إِمَارَة جَبَل لُبْنَان‎) — 1516-cı ildən 1840-cı ilə qədər indiki Livanın cənubundakı dağlıq vilayətlərdə mövcud olmuş əmirlik.

Tarixi
------

Osmanlı sultanı I Səlim Mərcidabık döyüşündə döyüşündə məmlükləri məğlub etdikdən sonra Məən sülaləsindən I Fəxrəddinə Livanın cənubunda torpaqlar vermişdir. Bu torpaqlarda əmirlik yaradılmışdır. I Fəxrəddin Bab-ı Ali vassalı idi və sultan üçün vergi toplamaq üçün onun ərazisində vəzifələr yerinə yetirirdi. I Fəxrəddin və II Fəxrəddin ilkin əmirliyin ərazisini xeyli genişləndirdilər. Məənilər 1516-cı ildən 1697-ci ilə qədər Cəbəl-Lübnanda hökmranlıq etmişdilər. Həmin il bu sülalənin sonuncusu Əmir Əhməd kişi övladı olmadan vəfat etmişdir. Bundan sonra əmirliyin vassalları Heydər Şihabı yeni əmir seçmişdilər. Şihab sülaləsi 1697-ci ildən 1840-cı ilə qədər əmirliyi idarə etdi. 1840-cı ildə əmirliyin ərazisi ingilis-türk qoşunları tərəfindən tutulmuş və sonuncu əmir II Bəşir sürgün edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Peter Sluglett; Stefan Weber.* Syria and Bilad Al-Sham Under Ottoman Rule: Essays in Honour of Abdul Karim Rafeq. BRILL. 2010-07-12. 21–23. ISBN 978-90-04-18193-9. İstifadə tarixi: 2013-05-25.
2. ↑  *ʻĀdil Ismāʻīl.* Documents diplomatiques et consulaires relatifs à l'histoire du Liban: et des pays du Proche-Orient du XVII0 siècle à nos jours. Èditions des oeuvres politiques et historiques. 1975.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Mannheim, Ivan. Syria & Lebanon. — Footprint travel Guides. 2001. — С. 567.. — ISBN 1-900949-90-3.
* Hitti, Philippe K. The origins of the Druze people and Religion. — Bibliobazaar LLC. 2008. — С. 23-24.. — ISBN 1-4346-8537-3.

Xarici keçidlər
---------------

* История. Ливан
**Aşağı Kama** — Tatarıstan Respublikası ərazisində yerləşən milli park. Park 20 aprel 1991-ci ildə yaradılmışdır.

Ümumi məlumat
-------------

1991-ci ildə yaradılmış Aşağı Kama Milli Parkında Tatarıstanın zəngin meşə örtüyü və çay subasar əraziləri qorunur. Bu ərazilərin elmi, rekreasiya, təhsil və mədəni məqsədlər üçün istfadəsi nəzərdə tutulmuşdur.

Park Tatarıstanın şimal-şərqində, Şərq Ön Kama və Şərq Kama bölgələrində yerləşir. Kama çayı ilə yanaşı park ərazisindən onun qolları olan Toyma, Kriuşi, Tanayki və Şilninki çaylar axır. İnzibatı ərazi baxımdan park iki inzibati rayonun ərazisində yerləşir - Tukaev və Elabuj. Milli parkın ərazisi — 26460 hektardır.

Ərazi yayı isti, qışı isə soyuq keçən mülayim-kontinental iqlimə malikdir. Qışda davamlı qar örtüyü yaranır. Relyef və böyük sahəyə malik Nijnekamsk su anbarı yerli iqlim əmələ gətirən amillərdəndir. Bölgənin iqliminə qərb hava kütlələri yumşaldıcı təsir göstərir. İlin ən isti ayı iyuldur. Orta aylıq temperatur 19,6 dərəcədir. Ən soyuq ay isə yanvar olub, orta temperatur — 13,8 dərəcədir.

Flora və faunası
----------------

Park üç təbii zonanın sərhəddində yerləşir: enliyarpaqlı, enliyarpaqlı-iynəyarpaqlı və çəmən-çöl. Park ərazisində müxtəlif təbii-landşaft kompleksləri formalaşıb. Ərazidə 650 ali bitki, 150 dən çox şibyə və mamır növü qeydə alınmış. 86 bitki növü Tatarıstanın Qırmızı kitabına düşüb.

Parkın faunası Rusiyanın avropa hissəsinin şərqi üçün xarakterikdir. 44 növ məməli heyvan var. Bunlardan sığın, cüyür, çöldonuzu, vaşaq, porsuq, dələ və s. park ərazisində daha geniş yayılıb. Su hövzələrində qunduz, ondatra, susamuru üstünlük təşkil edir.

### Şəkillər

* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. 1 2  Нижняя Кама Национальный парк Arxivləşdirilib 2020-01-30 at the Wayback Machine Ministry of Natural Resources of the Russian Federation

Xarici keçidlər
---------------

* Особо охраняемые природные территории России
* Официальный сайт национального парка «Нижняя Кама» http://nkama-park.ru/
* Книга «Места заповедные» о заповедниках Татарстана(сайт ИД Маковского) Arxivləşdirilib 2018-04-16 at the Wayback Machine
**Alfa Əli qızı Şirazi** (1925 – 1943) — İkinci dünya müharibəsi iştirakçısı, partizan.

Həyatı
------

Alfa Şirazi iranlı Əli Şirazinin qızı idi. O atasını çox kiçik yaşlarında itirmişdi. Şirazinin anası Dora Mixaylovna isə yəhudi idi və onu nasistlər tərəfindən məhv edilməkdən fars dilini mükəmməl bilməsi xilas etmişdi. Nasistlər Dora Mixaylovna və Alfanın mənzilinə gəldikdə, ansı suallara yalnız fars dilində cavab vermiş və Alfa tərcümə etmişdi. Beləliklə, onlar alman zabitini Dora Mixaylovnanın milliyyətcə fars olduğuna inandıra bilmişdilər.

Alfa anası ilə Rostovun tam mərkəzindəki üç mərtəbəli evdə yaşayırdı. Alfa 35 nömrəli məktəbdə oxuyurdu və əksər sovet uşaqları və yeniyetmələri kimi pioner, daha sonra isə komsomolçu olmuşdu. 

Nasist qoşunları Rostovu işğal etdikdən sonra Alfa partizan dəstələrinə qoşulur. Alman dilini yaxşı bilməsi və İran vətəndaşlığının olması ona nasistlərin qərargahına daxil olmaqda kömək edir. Bu dövrdə nasistlər hesab edirdilər ki, Şərqin müsəlman xalqlarının nümayəndələri heç vaxt Sovet hökumətinə sadiq olmayıblar. Beləliklə, Alfa qərargahda tərcüməçi kimi işə götürülür.

Alman faşist ordusu Rostovu ikinci dəfə (1943-cü ilin əvvəlində) işğal etdiyi zaman Alfa partizan hərəkatına qoşulmuş və Ukraynanın Pavlovka kəndində olan Sovet partizan dəstəsində faşist işğalçılarına qarşı döyüşmüş və göstərdiyi hərbi şücaətə görə o, "Vətən müharibəsi" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Nasistlər tərəfindən əsir götürülmüş və amansızcasına edam edilmişdir.[*mənbə göstərin*]

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Герои освобождения Ростова" (rus). 16 fevral 2015. 2022-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-05.
2. ↑   Mayıl Alıcanov. Azərbaycanlıların partizan hərəkatında iştirakı,Bakı,1975
**Alfons Rotşild** — fransız bank sahibi.

Həyatı
------

Alfons Rotşild Parisdə çox məşhur bankir Ceyms Mayer de Rotşildin (1792–1868) böyük oğlu idi. Atasının ölümündən sonra Parisdəki bütün bank işlərini aparmağa başlayan Alfons dünya siyasətində mühüm rol oynayan nəhəng maliyyə kapitalı maqnatı olur.

Fəaliyyəti
----------

Bakı neft sənayesinin gur inkişafı xarici kapitalın diqqətini cəlb edirdi. Ən qısa müddətlərdə 1844-cü ildə Bakıda "Xəzər-Qaradəniz neft-mədən və ticarət cəmiyyəti" yaradılmışdır. Bu cəmiyyətin başında fransız bank sahibi Alfons Rotşild dururdu. Yeni cəmiyyətin planları böyük idi: neftin hasilatı, onun emalı və xüsusilə ixracı. Bakı quyularının neft fontanları, bu işgüzar adamı yeni satış bazarları tapmağa məcbur edirdi.

1901-ci ildə Rotşild Nobel ilə birləşərək, Bakı neftindən hazırlanan məhsulların - mazutun, kerosinin, texniki yağların və s. daşınması ilə məşğul olan "Nobel-Mazut" konsernini yaratdı. A.Rotşild neft aləmində nüfuzlu və hörmətli fiqur olub.

Bu gün Bakının lap mərkəzində, M.Muxtarov küçəsində, hazırda Respublika prokurorluğu yerləşən binada bir vaxtlar A.Rotşildin kontoru yerləşirdi.

Həmçinin bax
------------

* Nobel qardaşları
* Neft

Mənbə
-----

*"Azərbaycanın neftçi alimləri" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2007, 255 s.*

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Mayer James Alphonse Rothschild // Léonore verilənlər bazası (fr.). ministère de la Culture.
3. ↑  *Lundy D. R.* Mayer Alphonse de Rothschild // The Peerage (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

* Bakıda Rotşild Qardaşlarının keçmiş ofis binasının drondan çəkilişi.
Səthin tozsuz qum ilə emalı.
**Qum şırnağı ilə emal** dedikdə materialın və ya pəstahın səthinin pardaqlama vasitəsi kimi qumdan istifadə etməklə paslanma, çirk, rəng və digər qalıq materiallardan təmizlənməsi başa düşülür. Güclü kompressor vasitəsilə yaradılan hava axını pardaqlayıcı materialı (qum, bəzi hallarda şüşüə qranulatı, korund, süni material qranulatı və ya soda) çəndən götürür. Beləliklə yaradılmış pardaqlayıcı material-hava qarışığı xüsusi şlanq-ucluq sisteminin tətbiqi ilə yüksək təzyiq altında emal edilən səthə vurulur. Pardaqalyıcı materialın abraziv təsiri hissənin səthində hissəciklər qopardılır və kənarlaşdırılır. Qum şırnağı ilə emal həm tikintidə, həm də metal emalında tətbiq olunur. Tiklilərdə köhnəlmiş üz qatlarını çıxarmaqla bərabər bu üsulla metalların səthində qalmış rəng qalıqlarını təmizləmək, həmçinin süni materialların (məsələn: diş protezləri) səthinin təmizlənməsi mümkündür. 

Təmizləmə prosesi açıqlıqda, kabinlərdə, əl və ya avtomatik aparıla bilir.

Mənbə
-----

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 4220876-2 · Microsoft: 2779987255 |
Səhra
**Qum** — xırda qırıntılı kövrək çökmə süxur. Fiziki aşınma nəticəsində əmələ gəlir. Ölçüsü 0,1 mm-dən 1 mm-ə qədər olan müxtəlif mineral (əsasən, kvars, çöl şpatı və s.) və süxur qırıntılarından ibarətdir. Qum əmələgəlmə şəraitinə görə çay, göl, buzlaq, dəniz, eol mənşəli olur. Qitələrin iç tərəflərində və tropik olmayan sahillərdə qum kvars şəklində silis (silikon dioksit və ya SiO2) olur. Ən yayılmış ikinci qum növü isə kalsium karbonatdır. Qumda qiymətli minerallar – qızıl, platin, almaz, yaqut, rutil, titanit və s. ola bilər.

Radioaktivliyi
--------------

Bütün qumlar I dərəcə radioaktivliyə malidirlər (təbii radionuklidlər 370 Bk/kq, radiasiya təhlükəsi yoxdur və tikintidə məhdudiyyətsiz istifadə edilə bilərlər.

Qum dənəciyinin böyüdülmüş şəkli
Qum dənəciyinin böyüdülmüş şəkli
Qum dənəciyinin böyüdülmüş şəkli

Həmçinin bax
------------

* Torpaq
* Səhra
* Çınqıl

Mənbə
-----

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.
2. ↑  "Şüşə sənayesində qum istifadə". 2021-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-19.

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Qum*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
Bir versiyaya görə Türk dilindəki *Oğuz* və ya *Oğur* (r və z dəyişmələri mümkündür) tarixi perespektivdən hərbi bölmə, klan və ya tayfanı ifadə etmək üçün istifadə edilmişdir. 1206-cı ildə monqol imperiyasının yaranması ilə Türk xaqanlıqları monqol-türk xaqanlıqlaı formasında yenidən formalaşdırılmışdır və yeni konfederasiyalar *Orda* deyə adlandırılmışdır.

Haqqında
--------

VIII əsrə aid Kül Tigin abidəsində Göytürk əlifbasında *Toquz Oğuz* sözünün toqquz tayfa anlamında işlədilməsi ehtimalı vardır. Bir qədər sonra bu söz Türk köçləri zamanı iki ayrı qrupu tərif etmək üçün işlədilməyə başlayır:

* Onoqurlar
* Utiqurlar
* Kutriqurlar
* Uyğurlar
* Saraqurlar

*uq-*, *oq-* sonluqları proto=türkcədəki *uk* sözündən törəmişdir. Bu söz Türk dilində işlədilən ox sözü ilə yaxından əlaqəlidir. 2002-ci ildə yazdığı əsərdə uk ilə ox sözü arasındakı əlaqəni izah etməyə çalışan Valter Pohl Çinin T'ang-şu xronikasından istifadərək yazır:

> Xan öz mülkünü 10 tayfa arasında böldü. Hər tayfanın rəhbərinə o, bir ox göndərdi. Bu tayfaların rəhbərlərinin adı 'on şad' idi, lakin onlar həm də 'on oxlar' deyə adlandırırdılar.
> 
> 

*Oğuz* (oğur) əslən Köçəri imperiyasının etnogenez prosesləri ilə qəbilə və ya etnik məna kəsb edən hərbi bölgüsü idi.

Qeydlər
-------

1. ↑  Bu əlaqə ilk dəfə Édouard Chavannesin Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux əsərində göstərilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Oğuzlar
* Göytürklər

İstinadlar
----------

1. ↑  Starostin, 2003. səh. 582-583
2. 1 2  Pohl, 2002. səh. 26-29
3. ↑  Chavannes, 1900

Mənbə
-----

* *Sergei Anatolyevich Starostin.* Turkic etymology. Online Etymological Database Project. 2003.
* *Édouard Chavannes.* Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux. 1900.
* *Walter Pohl, Die Awaren: ein Steppenvolk im Mitteleuropa, 567-822 n. Chr, C.H.Beck (2002), ISBN 978-3-406-48969-3.* Die Awaren: ein Steppenvolk im Mitteleuropa. ISBN 978-3-406-48969-3.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Karoly Czeglédy.* On the Numerical Composition of the Ancient Turkic Tribal Confederations. Acta Orient. 1972. 275–281.
* *Pete Golden; C. Edmund Bosworth.* ḠOZZ. XI. Encyclopaedia Iranica. 2002. 184–187.
* *Peter B. Golden.* Oghuz. Encyclopaedia of Islam - Brill Online. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Stewart, Devin J. (eds.). 2020. ISBN 1873-9830.
**Türk dərnəyi** (*türk.* Türk Derneği) — İkinci Məşrutiyyətin elanından sonra İstanbulda qurulmuş dərnək. Osmanlı imperiyasında ilk milliyətçi quruluş olaraq qəbul edilir.

25 dekabr 1908-ci ildə qurulan dərnəyin qurucuları arasında Nəcib Asim bəy, Əhməd Midhət, Əhməd Hikmət bəy, Rza Tofiq Bölükbaşı, Bursalı Mehmet Tahir bəy, Vələd Çələbi, Yusif Akçura, Fuad Raif bəy və Əmrullah Əfəndi yer almışdır. Dərnək, kurs və konfranslar təşkil etmiş, öz adı ilə bir dərgi də çıxarmışdır.

Dərnəyin məqsədi 1909-cu ildə çıxarılan "Türk dili" dərgisində açıqlanmışdır. Məqsəd "Türk adı ilə anılan bütün tayfaların keçmişi, halı və əsərlərini öyrənmək və öyrətməktir." Üzvləri dil və mədəniyyət arasındakı əlaqəni başa düşən dərnək, dildə sadələşdirmə aparmaq üçün çalışmışdır.

Bu cəmiyyətin damı altında rus elm adamı Qordlevski, Karaçun Əfəndi, alman elm adamı Martin Hartmann ilə türkçü yazıçılardan İsmayıl Qaspıralı, Əli bəy Hüseynzadə, Mehmed Əmin Yurdaqul, Köprülüzadə Mehmet Fuad bəy, İspartalı Haqqı bəy, Hüseyn Cahid bəy, Xalid Ziya Uşaklıgil və erməni məbuslardan Aqop Boyacıyan və Tıngır əfəndilər də vardı.

Dərnəyin aylıq yayım orqanı öz adını daşıyan "Türk Derneği Dergisi" idi. Dərgi 1911-ci ildə 6, 1912-ci ildə isə 1 say olmaqla, toplamda 7 sayı buraxıldıqdan sonra bağlanmışdır. Dərgidə türk tarixi və Osmanlı cəmiyyəti haqqında yazılmış məqalələr dərc olunmuşdu. Məqalələrdə əsas olaraq dil problemi ələ alınmışdır.

Dərnək 1912-ci ilə qədər fəaliyyət göstərdikdən sonra dağıldı. Qalan üzvləri isə yeni qurulmuş "Türk Yurdu" adlı cəmiyyətə qatıldı. "Türk Ocağı" cəmiyyəti qurulduğunda "Türk Yurdu" üzvləri olaraq oraya köçürüldülər.

İstinadlar
----------


1. 1 2  "Türk Yurdu web sitesi tarihçe sayfası" (türk). 18 yanvar 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2011.
2. ↑  Atilla Özkırımlı, Çağdaş Türk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi 1993
**İncərud nahiyəsi** — XIV əsr-XIX əsrlər. İnzibati ərazi.

1593 cü ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyaləti Gəncə sancağı inzibati–ərazi nahiyə

1593-cü ildə Osmanlı dövləti Gəncə nahiyyəsinin oba, kənd, qışlaq və məzrələrini siyahıya alıb. Həmin siyahıdan çıxarış belədir

Şah II. Abbas’ın 1650 tarixli fərmanı ilə Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliğinə bağlı Danqı nahiyəsinin Şəki ölkəsinin idarəsinə geçici olaraq verildi.

Kəndləri
--------

1727 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyalətində Gəncə livası inzibati–ərazi nahiyə

Kəndləri
--------

  

17 kənd və məzra bulunmaqtadır 2 kənd boşdur sadəcə vergi verən :

* 1 Samux
* 2 Seyfəli
* 3 Əlikənd
* 4 Hüzkar : nam-ı diğer Yellengücü
* 5 Sahlamça
* 6 Mürşidli
* 7 Alpağud
* 8 Laləli
* 9 Mülayi
* 10 Dərəştər
* 11 Yoğunarx
* 12 Məhəmmədəli

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

* Bərdə rayonu

1. ↑  T. Musevi, Orta Esrler Azerbaydcan Tarihine Dahir Farsdilli Senedler, Bakü 1977. (belece 7).
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-09.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-09.
**Danışmənd qazi** (1071–1104) — Səlcuqlu bəyi, Danişməndlilər sülaləsinin banisi.

Həyatı
------

Lakin türk hökmdarlarmın humanist və ədalətli idarəçiliyinə rəğmən ermənilər zaman-zaman türklərə qarşı xəyanətdən və savaşmaqdan geri qalmamışlar. "Danişməndnamə", Niksan mühasirəyə alan türk əsgərlərinə qarşı vuruşan xristianlar arasında çoxlu sayda ermənilərin olduğunu yazır.
Anadolu bölgəsi xaçlılara məzar olduqdan sonra Gümüş Təgin Qazi Əhməd Danişmənd erməni hakimi Qabrielə mək-tub yazaraq Malatyanı təslim verməsini istədi. Lakin Qabriel bu təklifi rədd edərək Malatya qalasmı daha da möhkəmlən-dirdi. Qaladakı ermənilər və suriyalılar Qabrielin zülmündən cana doymuşdular. Malatya əhalisi istəyirdi ki, burada Bizansdan asılı olan Qabrielin idarəçiliyi əvəzinə türklərin ədalətli hakimiyyəti bərqərar olsun.

Erməni hakim Qabriel aclıq və qıtlığa çarə qılmaq əvə-zinə xalqa daha çox zülm edir, hətta keşişləri belə öldürür-dü. Bütün bunlarm nəticəsində Malatya əhalisi üsyan qaldı-raraq şəhərin qapılarmı səlcuq türklərinin üzünə açdılar.1101-ci ildə şəhərə daxil olan türk əsgərləri kimsənin malı-na əl vurmadılar. Danişmənd Əhməd Qazi dərhal başqa yer-lərdən taxıl gətirdib erməni və suriyalılara paylatdırdı. Belə-liklə, Malatya bu hökmdarm zamanmda rifah və dincliyə qovuşdu.

Danişməndnamə
-------------

Danışmənd qazi bu türk eposunun qəhrəmanıdır.

Həmçinin bax
------------

* Danişməndlilər sülaləsi
* Danişməndli bəyliyi

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Irene Melikoff (1960): **Danishmendname** *La Geste de Melik Danishmend*, translation and introduction to a Turkish epic of the 13th century

Xarici keçidlər
---------------

* (limited preview) *Clifford Edmund Bosworth.* The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual ISBN 0748621377. Edinburgh University Press year= 2004.  (#missing\_pipe)
**Ümmü Haram** (*ərəb.* أم حرام بنت ملحان‎, Mədinə – Larnaka) — Türklər arasında , Xala Sultan və ya Ümmüxan Sultan kimi tanınan səhabə, İslam peyğəmbəri Məhəmməd peyğəmbərin bibi-əmiqızı əlaqəsi olan səhabə. Bəzi islam alimlərinin fikrincə, o, Məhəmmədin süd anasının bacısıdır. Digərləri bu qohumluğun ata və ya baba tərəfdən olduğunu iddia edirlər. Türklər arasında Xala Xatun adlanması ərəbcə xala sözü olan "hâ-le" sözündən gəlmədir. Bu gün də Anadolunun müxtəlif yerlərində ananın bacısı xala olaraq çağırılır.

O, Ubadə ibn Samitin həyat yoldaşıdır. Uhud və Hüneyn kimi döyüşlərdə yaralı əsgərlərə xidmət etmişdir. Onun Suriya fəthlərində iştirak etmək üçün Şam bölgəsinə getdiyi də məlumdur. İslam tarixində ilk dəniz səfərləri başlayan xəlifə Osmanın dövründə həyat yoldaşı ilə birlikdə Kipr səfərlərində iştirak etmişdir. O, mindiyi eşşəkdən yıxılaraq boynu sınır və ölür. Hala Sultan Xanəgahı bu gün ziyarət edilən bölgələrdən biridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ümmü Harâm bint Milhân" (PDF). TDVİA. 20 mart 2017 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 4 iyun 2022.
**Harunun çubuğu** — Tövratda Musanın qardaşı Harunun daşıdığı çubuq.

Təsviri
-------

Harun Musanın böyük qardaşıdır, Levi qəbiləsinin nümayəndəsi kimi ona xüsusi vəzifələr verilmişdi. O, İsrail övladlarının səhrada səyahəti zamanı onların baş kahini kimi fəaliyyət göstərmişdir. Yəhudilərin kahinliyi Harundan sonra onun oğullarına tapşırılmışdı. Onun kahin paltarları şər ruhları öz zəngləri ilə qov qızılı fəqərələrlə bəzədilmişdi. Əlində buxurdan və çubuq tutmuşdi. Rəvayətə görə, İsrailin 12 qəbiləsi arasında birincilik uğrunda mübahisədə onların hər birinin başçısı özü ilə çubuq gətirirdi. Ertəsi gün məlum olmuşdu ki, Harunun gətirdiyi Levi qəbiləsinin çubuğu badam ağacına çevrilmişdi. Döllənməmiş meyvələr əfsanəsi orta əsrlərdə badamın bakirə təmizliyin simvolu kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuşdur. Harun çubuğunun əfsanəsi Məryəmin əli üçün iddiaçılar arasından Yusifin seçilməsi hekayəsi üçün bir prototip rolunu oynamışdı. Harunun çubuğunun başqa möcüzəvi gücləri də var idi. Məsələn, bu çubuq başqa ilanları yeyərək ilana çevrilə bilərdi. Müasir okkultistlər bu mifologiyanın simvolizmini insanda yatmış Kundalinin ilan enerjisinin oyanması kimi şərh edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Телицын, В. Л.; Багдасарян, В. Э.; Орлов, И. Б. eds.ААРОНОВ ЖЕЗЛ // Символы, знаки, эмблемы. Энциклопедия (rus). М.: ЛОКИД-ПРЕСС. 2005.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Холл Дж.* Словарь сюжетов и символов в искусстве. — М. 1999.
* *Этингоф, Ольга Евгеньевна* Образ Богоматери: Очерки византийской иконографии XI—XIII вв. — М. 1999.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Pravoslav |
**Covanni Antonio Kanal** (it. Giovanni Antonio Canal) və ya **Kanaletto** (it. Canaletto (1 oktyabr 1697, Venesiya — 20 aprel 1768, Venesiya) italyan rəssamı, Venesiya veduta janr məktəbinin başçısı, şəhər mənzərə rəsmlərinin mahir ustası, barokko rəssamı. birlikdə Canaletto Giambattista Pittoni, Giovanni Battista Tiepolo formaları, o dövrün ənənəvi böyük Old Masters.

Həyatı
------

Antonio Kanal teatr rəssamı atası Bernardo Kanaldan rəssamlıq öyrənmiş ona teatr səhnələrinin dekorlarını qurmaqda kömək etmişdir. 1719-cu ildə Romaya gələrək vedutist Covanni Paolo Panininin yaradıcılığı ilə tanış olur. Məhz bundan sonra o, özünün məşhur Venesiya mənzərələrini çəkməyə başlamışdır. İlk zamanlar o, öz rəsmlərini birbaşa eskiz cızmadan mənzərədən çəkərmiş. Sonradan isə öz emalatxanasından Kamera-obskuradan istifadə etməklə çəkərmiş.

1746-cı ildə Kannaletto Londona gələrək, 10 il müddətində orada qalıb yaradıcılıqla məşqul olur. Burada o, bir çox yerli saray və evlərin şəkillərini çəkir. 1755-ci ildə Venesiyaya dönür, 1763-cü ildə Venesiya rəssamlıq akademiyasına üzv seçilir.


Covanni Antonionun əsərləri
* Venesiyanın Dukale sarayının görnüşüVenesiyanın Dukale sarayının görnüşü
* Venesiyanın Santa Mariya della Salute kilsəsinin görnüşüVenesiyanın Santa Mariya della Salute kilsəsinin görnüşü
* Venesiyanın San Marko meydanıVenesiyanın San Marko meydanı
**Corrigia skrjabini** (lat. Corrigia skrjabini) Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Trematodlar nisbətən uzun silindrik bədən quruluşuna malik olub, (14,8-21,7 mm), enləri isə toxumluq sahəsində maksimal böyüklükdə 0,79-0,83 mm-dir. Ağız sormacı suterminal yerləşmişdir, onun diametri 0,315х0,420 mm-dir. Qarın sormacının diametri 0,367-0,420 mm olub, bədənin ön qurtaracağının 0,787-0,840 mm məsafədə yerləşir. Girdə farinksin diametri 0.157 mm-dir. Qida borusuna malikdir. Girdə və oxşar formaya malik olan yumurtalıqlar bir-birinin ardınca median boyunca yerləşir. Arxa toxumluğun uzunluğu 0.60-0.85 mm, eni isə 0.55-0.75 mm-dir. Ön toxumluq qarın sormacından 1.26-2.1 mm məsafədə yerləşən uzunluğu 0,60-0,75 mm, eni isə 0,50-0,75 mm çatır. Cinsi bursa qarın sormacından öndə yerləşir. Yumurtalıqlar tam kənarlı, girdə toxumluqdan kiçik olub, arxa toxumluqdan 0,210-0,126 mm arxada yerləşərək, 0,28-0,34 mm uzunluğa, 0,31-0,42 mm enə malikdir. Onların arxa qurtaracaqları bədənin arxa tərəfində, müxtəlif səviyyələrdə yerləşir sağ 5,25-9,24 mm, sol 8–11 mm-dir. Balalıqda çoxsaylı iri, köndələn qarmaqlar yerləşir. Yumurtalıq sarı-qızılı rəngdə olub, uzunluğu 0,032 mm, eni isə 0,022 mm-dir.

Həyat tərzi
-----------

Azsaylı növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Tetragallus caucasicus, Alectoris kakelik) mədəaltı vəzidə, bağırsağın nazik və yoğun şöbəsində yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Hermafrodit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Ontogenezi məlum deyil. Reproduktivliyi və Xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. İnsan həyatına təsiri məlum deyil. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

Yayılması
---------

Dünyada-11, Qafqazda-2, Azərbaycanda-2 növü yayılıb. Əsasən Qazaxıstanda, Qırğızıstanda, Özbəkistanda, Tacikistanda, Ermənistanda, Azərbaycanda isə Böyük Qafqazda yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Feyzullayeva O.V. Mahmudova Y.Ə. Доклады АН Аз.ССР, 1961, том XVII, № 9, стр.829-831.
2. ↑  Б.Касимов «Гельминтофауна охотничье-промысловых птиц отрядя Куриных», М. 1956, стр. 36-38.
3. ↑  С.М.Ваидова «Гельминты птиц Азербайджана», Б. 1978, стр. 49.

Həmçinin bax
------------
**Couchsurfing International Inc.**

| Tipi | C corporation |
| --- | --- |
| Ölkə | San Fransisko, Amerika Birləşmiş Ştatları |
| Xidmət dairəsi | Bütün ölkələr |
| Əhəmiyyətli şəxslər | Casey Fenton, Matt Cohler, Dan Hoffer, Jonathan Teo, Todor Tashev |
| Domain | Hospitality service, Hospitality exchange, international understanding, networking |
| Veb saytı | www.couchsurfing.com |

**Couchsurfing (CS)**, internet üzərindən fəaliyyət göstərən beynəlxalq bir qonaqsevər xidmətidir. Casey Fenton, Daniel Hoffer, Leonardo Bassani da Silveira və Sebastien Le Tuan tərəfindən 2004-cü ildə San-Fransiskoda yaradılmışdır. 2011-də Better World Through Travel şirkətinə satılmışdır. Mart 2012 tarixindən etibarən dünyanın 4.416 şəhərində 6 milyondan çox üzvü var.

Couchsurfing veb saytına üzv olmaq pulsuzdur. Veb adresindən istifadə edərək profil yaradan couchsurfing üzvləri "couchsurfers", "surfers" və ya "CSers" adlanır. Üzvlər səyahətləri müddətində bir-birilərinə qonaqlama və rəhbərlik məsələlərində dəstək olurlar. Üzvləri qonaq edənə "host" deyilir.

Couchsurfing, özündən əvvəl qurulmuş Hospitality Club saytını keçərək dünyanın ən çox üzvünə sahib qonaqpərvərlik saytı olmuşdur. Bundan əlavə sayt daxilində ölkə, şəhər ya da hər hansı bölgə ilə bağlı başlıq açaraq məlumat sahibi ola bilərsiz. Eyni formada yenə sayt üzərindən hər cür sosial tədbir təşkil edərək sosiallaşmağa nail ola bilərsiz.

* 4.000-dən çox qeydiyyatdan keçmiş üzvü olan ölkələr 3 Yanvar 2011.4.000-dən çox qeydiyyatdan keçmiş üzvü olan ölkələr 3 Yanvar 2011.
* 500-dən çox üzvü olan ölkələr, 3 yanvar 2011.500-dən çox üzvü olan ölkələr, 3 yanvar 2011.

Mənbələr
--------

1. HOW IT WORKS (*9 iyul 2017 tarixində mənbəyindən arxivləndi*)
2. Couchsurfing-də qeydli olan və azərbaycan ərazisində yaşayan üzvlər.[*ölü keçid*] (*9 iyul 2017 tarixində mənbəyindən arxivləndi*)
**Divani** — coşğun, təntənəli, döyüşkən ruhlu aşıq şeiri.

Divani aşıq məclisinin girişində xüsusi saz havası ilə oxunan fəlsəfi-didaktik və dini-ürfani ruhlu klassik şeir şəkli. Daha çox əruz vəzninin rəməl bəhrində olub, aşıq poeziyasına divan ədəbiyyatından adlamışdır. Üç-beş bənddən ibarət olan divaninin hər bəndi dörd misradır.

Divanini təşkil edən misralar 15–16 hecalı olur. Birinci bəndin üçüncü misrası sərbəst, I, II və IV misraları həmqafiyə, sonrakı bəndlərdən ilk üç misra bir-birilə, son misra isə birinci bəndin axırıncı misrası ilə həmqafiyə olur: aaba, ccca, ççça və s. Məsələn;

Ələstidən bəli dedim. Nə xoş kamaldı yüküm,  

Bir gözəlin aşiqiyəm, vəsfi-camaldı yüküm.  

Həm dərindi, həm dayazdı, həm acıdı, həm şirin,  

Həmi dürdü, həmi gövhər, həm şəhdi-baldı yüküm.

Nütfəsindən əyri olan tez göstərir isbatın,  

Hər ağac kökündə bitər, hər meyvə gözlər zatın.  

Hər cayı nədyana sayar, naşı bilməz qıymatın,  

Əhli-ürfan məclisində gövhər misaldı yüküm.

Gəl ey biçarə Ələsgər, sığın şahi-Heydara,  

Onun damənindən tutan, yəqin ki, yanmaz nara.  

Pirim özü nüsrət verdi, bu gün çıxdım bazara,  

Sərrafısan, aç baxğınan, gör nə cəlaldı yüküm.

Divani dodaqdəyməz
------------------

Divaninin müxtəlif çeşidlərin içərisində dodaqdəyməz divanilər sənətkarlıq özünəməxsusluğu ilə seçilir. Burada əsas məsələ həm divaninin, həm də dodaqdəyməzin xüsusiyyətlərinə yüksək ustalıqla əməl eləməkdir.
Ustad sənətkarlar sənət bacarığını bu formada da sınamış və mükəmməl nümunələr yaratmışlar.

Divani təcnis
-------------

Burada divani strukturunda omonim sözlərlə qafiyələnmə aparılır. Divani-təcnis şeir qəlibində poetik çağırış, hökmran mövqe, rəqibi çıxılmaz vəziyyətə salmaq, meydan oxumaq ruhu vardır. Ustad sənətkar Molla Cuma divani-təcnisin hətta hərf üstə əvvəl-axır formasında da öz qələmini sınamışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Məhərrəm Qasımlı, Mahmud Allahmanlı.* "Aşıq şeirinin poetik biçimləri və çeşidləri" (az.). Elm və təhsil. 2018. 2021-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-13.

Xarici keçidlər
---------------

* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri Arxivləşdirilib 2008-01-23 at the Wayback Machine
* Şifahi xalq ədəbiyyatı Arxivləşdirilib 2011-08-07 at the Wayback Machine
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Benamin Ağa** (kəraimcə:Беньямин Агъа)) – Krım kəraimlərinin liderlərindən biri. 1824-cü ildə vəfat etdiyi məlumdur.

Həyatı
------

O, Krım xanlığının sonuncu xanı Şahin Gərayın xəzinədarı olmuşdur və buna görə də, kəraim ədəbiyyatında "ha-Neeman" ("İnanılmış") ləqəbi ilə anılmaqdadır. Onun atası olan Samuel Ağa da keçmiş Krım xanlarının xəzinədarı olmuşdur. Samuel 1770-ci ildə vəfat etmişdir. 

Şahin Gəray ona qarşı üsyan qaldıranlardan qaçarkən öz himayədarı olan II Yekaterinaya sığınmaq üçün Peterburqa gedərkən Benjamin də onunla olmuşdur. Benjamin buna qədər Şahin Gəray üçün xeyli pul xərclədiyi üçün bu pulların geri qaytarılmasını təmin etmək istəyirdi. 

1795-ci ildə Polşanın sonuncu dəfə bölüşdürülməsi zamanı Krım artıq 10 ildən çox idi ki, Rusiya hakimiyyəti altında idi. Bu bölünmədən Rusiya Vilnüs, Lutsk və Trakayı ələ keçirdi. Bunu fürsət bilən Benjamin Ağa, Salamon ben Nahamu Baboviç, benjaminin böyük qardaşı Yakob Ağanın kürəkəni astranom Kalealı İsaak Peterburqa II Yekaterina ilə görüşmək üçün yola çıxdı. Nümayəndəliyin məqsədi imperiya boyunca yəhudilərə tədbiq edilən iki qat vergiləndirmənin kəraimlərə aid edilməməsini xahiş etmək idi. Knyaz Nikolay Zubovun yardımı ilə, imperatriça onların bu tələbini qəbul etdi, həmçinin onların tələbləri içərisində olmayan imtiyazlar da verdi. Bunlara misal olaraq topaq paylarını göstərmək olar. Bu imtiyazlar kəraimlərin tamamilə antiyəhudi qanunvericilikdən kənarda tutulmaları üçün önəmli present formalaşdırdı. Bu nümayəndəliyin qeyri-ad uğuru Krım kəraimləri arasında böyük sevinclə qarşılandı. Onların geri dönüşü böyük coşqu ilə qarşılandı, Yevpatoriyadakı kenesa önündə Rusiay imperiyası kəraimlərinin həya oltında önəmli olan hadisənin şərəfinə mərmərdən monolit abidə qoydular. Krım kəraimlərinin Rusiya imperiyasından imtiyazlar alınması Benyamindən sonra da davam etmiş və bu Salamon Baboviçin dövründə kəraimlərin ayrı dini icma və sonda – 1840-cı ildə ayrı dini qurum statusu alması ilə nəticələnmişdir. 

Bu nümayəndəliyin uğurları barədə nümayəndəliyin üzvü olmuş Kalealı İsaak özünün "Or ha-Lebanah" adlı əsərində yazmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Solomon Krım

Ədəbiyyat
---------

* Isaac of Kalea, ha-Lebanah, Zhytomir, 1882.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-15.
**Albalı selikli mişarcısı**-(*lat.* Caliroa cerasi) buğumayaqlılar tipinin pərdəqanadlılar dəstəsinin həqiqi mişarcılar fəsiləsinə aid olan növ

Xarici quruluşu
---------------

Yetkin mişarcı qanadları açılmış halda 10 mm-dir. Bədəni qara, ön ayaqların baldırları isə sarımtıldır. Qanadlar olduqca şəffafdır. Yalançı tırtıl yaşılımtıl sarıdır. Axırıncı yaşda 15-20 mm uzunluqda olur. Bədəni ön tərəfdən yoğun, arxaya doğru getdikcə nazilir. Pupu ağımtıl rəngdə olur. Albalı mişarcısı torpağın 2-5 sm dərinliyində baramalar içərisində qışlayır. Yazın axırlarında tırtıllar puplaşır, 7-10 gündən sonra puplardan yetkin mişarcılar uçur.

Həyat tərzi
-----------

Selikli mişarcı partenogenetik yolla çoxalır, pupdan çıxan yetkin fərdlər dərhal yumurta qoyur. Dişi mişarçı yarpağın alt tərəfini 10 yerdən deşir. Yumurta qoyduqdan az sonra yarpaqların üst tərəfində şişkinliklər əmələ gəlir. Yumurtanın inkişafı 2 həftəyə başa çatır. Yumurtalardan kiçik, yaşılımtıl sürfələr çıxır. Birinci zədə nişanlarına may ayının axırlarında təsadüf olunur. Qidalanmasını və inkişafını başa çatdıran yalançı tırtıllar torpağa düşərək puplaşır. Iyulun axırlarından etibarən həmin puplardan yeni nəslin mişarçıları uçmağa başlayır və yumurta qoyur. Avqustun əvvəllərində ikinci nəslin yalançı tırtıllarına təsadüf olunur. Bu tırtıllar bir müddət qidalandıqdan sonra torpağa düşür və baramalar içərisində qışlayır.

Yayılması
---------

Avropa, Asiya, Çin, Yaponiya, Şimali Amerika və Cənubi Amerika, Şimali Afrika və Cənubi Afrika, Avstraliya, Yeni Zelandiya, keçmiş SSRİnin Sankt-Peterburq, Novqorod, Vladimir, İvanov və Perm vilayətləri, Qafqazda, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Tacikistanda yayılıb. Azərbaycanın Quba, Xaçmaz ərazilərində geniş yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov. Kənd təsərrüfatı entomologiyası. Bakı: 1986, -206 s.
3. ↑  N.H. Səmədov taxıl böcəkləri və onlarla mübarizə tədbirləri. Bakı: 1964.
4. ↑  "Caliroa cerasi L. - Вишнёвый слизистый пилильщик". 2022-04-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-03.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q5092523
* Wikispecies: Caliroa cerasi
* ADW: Caliroa\_cerasi
* AFD: Caliroa\_cerasi
* BioLib: 63473
* BOLD: 309217
* BugGuide: 85499
* EoL: 604540
* EPPO: ERICLI
* EUNIS: 215190
* Fauna Europaea: 355627
* Fauna Europaea (new): 1f75638f-26d4-43cc-9de4-f4edb5752887
* GBIF: 1249682
* iNaturalist: 386969
* IRMNG: 11331030
* ITIS: 152802
* NBN: NHMSYS0020480853
* NCBI: 317583
* NZOR: 494c2f6e-d7b8-4964-b44b-09d5431aed14
* uBio: 9715563

 |
**Avropa dəyərləri** – avropalıların ortaq olduğu deyilən, milli və ya dövlət kimliyini aşan norma və dəyərlər. Bu doktrina Avropaya inteqrasiyanın təşviqinə kömək etməklə yanaşı, eyni zamanda Avropa siyasətini, iqtisadiyyatını və cəmiyyətini ümumi şəxsiyyəti əks etdirən təhlillər üçün əsas verir; çox vaxt insan hüquqları, liberal demokratiya və qanunun aliliyi dəyəri ilə əlaqələndirilir.

Haqqinda
--------

"Avropa dəyərləri" ifadəsi 1980-ci illərdə Avropaya inteqrasiya layihəsi və Avropa İttifaqının gələcək formalaşması kontekstində siyasi neologizm kimi yaranmışdır. İfadə 1981-ci ildə başlanmış və Avropa əhalisinin "əsas insan dəyərləri"nə baxışını sənədləşdirməyə yönəlmiş uzunmüddətli tədqiqat proqramı olan Avropa Dəyərləri Araşdırması tərəfindən populyarlaşdı. Layihə Jan Kerkhofs və Ruud de Moorun (Tilburq Katolik Universiteti) təşəbbüsü ilə "Avropada dəyərlər və sosial dəyişikliklər" mövzusunda işçi qrupundan doğulub. Avropa xalqlarının getdikcə daha çox milli dəyərləri əvəz edən unikal siyasi, iqtisadi və sosial norma və dəyərlər toplusuna malik olması iddiası McCormick (2010) tərəfindən "Avropaçılıq" adlandırılmışdır.

"Avropa dəyərləri" beynəlxalq münasibətlərdə qeyri-Avropa dəyərləri ilə, xüsusən Şərq-Qərb dilemmasında, o cümlədən Şərqin kollektivist meyllərindən fərqli olaraq fərdilik və insan hüquqları ideyası ilə müqayisə edildi. Bununla belə, "qaranlıq" tərəflərin beynəlxalq münasibətlərdə daha sülhsevər nəticələrə gətirib çıxarmadığını bildirən "Avropa dəyərləri" də tənqidi şəkildə qiymətləndirilmişdir.

"Avropa dəyərləri"nin Avropaya inteqrasiya ilə əlaqələndirilməsi, ardınca Avropa İttifaqı Soyuq Müharibədən sonra Aİ-nin şərqə doğru genişlənməsi ilə gündəmə gəldi.

Lissabon Müqaviləsi (2007) 2-ci Maddəsi "qadınlar və kişilər arasında plüralizm, ayrı-seçkiliyin olmaması, tolerantlıq, ədalət, həmrəylik və bərabərliyin hökm sürdüyü cəmiyyət" və "insan ləyaqətinə, azadlığa, demokratiyaya, bərabərliyə, qaydalara hörmətə" çağırır. qanun və azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları." O, bir sıra "Birlik dəyərlərini", o cümlədən "insan hüquqlarına hörmət"i sadalayır

2012-ci ildə Eurobarometer sorğusunda respondentlərin 49%-i Aİ-yə üzv dövlətləri "ümumi dəyərlər" baxımından "yaxın" (2008-ci ildə 54%), 42%-i isə onları "fərqli" (2008-ci ildə 34%) kimi qiymətləndirmişdir.
**Avropa gərməşovu** (*lat.* Euonymus europaeus) — bitkilər aləminin celastrales dəstəsinin celastraceae fəsiləsinin gərməşov cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü 2-4 (5) m, hamar küt dördtilli budaqları olan, kol və ya balaca ağacdır. Cavan budaqları yaşildır, daha sonra isə tilləri mantar törəmə ilə örtülür. Yarpaqları azacıq qalındərilidir, töküləndir, ellipsvari-neştərşəkilli, enli oval və yaxud uzunsovdur, uzunluğu 2-7 (10) sm, eni 1,5-4 (6) sm-dir. Kənarlardan bərabər kiçik dişli, üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən damarlar boyunca qısa yumşaq tüklüdür. Saplağı qısadır, uzunluğu 2–14 mm-dir.

Yarımçətirləri seyrək çiçəklidir, yarımçətirdəki orta çiçək adətən tam inkişaf etməmişdir. Ləçəkləri 4 ədəd olub, kütdür, sarımtıl-yaşılımtıldır, uzunluğu 5 mm-dir.

Qutucuq uzunluğu 8–12 mm-dir, əyiləndir, şarşəkilli-armudvaridir, küt dörd bölümlüdür, qanadsızdır, hamar və çılpaqdır, yetişənə yaxın parlaq çəhrayı rəngdə olur, qutucuğun hər yuvasında bir toxum olur, nadir hallarda toxumların sayı 2 ədəd olur. Toxumları əksinəyumurtaşəkillidir, tamamilə narıncı örtüklə örtülmüşdür.

May (bəzən aprel) və iyun aylarında çiçəkləyir. Sentyabr və oktyabr aylarında bar verir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Alazan-Əyriçay, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənkəran dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti
--------------

Yarpaqlı meşələrdə, cayların sahilində, meşə kənarlarında, cayətrafı kolabənzər cəngəlliklər arasında, bağlarda, hasarların dibində, yarğan vəqobular boyunca dağınıq nümunə və qruplarla rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Tərkibində kaucuk olan bitkidir. Oduncağı qədimdən müxtəlif xırda məmulatların (diş çöpü, çəkməmıxı, çubuq, mil, ox) hazırlamasında istifadə olunur. Meyvələrindən alınan toz xalq təbabətində qoturlu və parazitlərə qarşı işlənir. Dekorativ əhəmiyyətli bitkidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 197.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q161379
* Wikispecies: Euonymus europaeus
* APNI: 136816
* EoL: 487588
* EPPO: EUOEU
* EUNIS: 168402
* FNA: 220005032
* FoAO2: Euonymus europaeus
* GBIF: 3169131
* GRIN: 16258
* iNaturalist: 55847
* IPA: 11547
* IPNI: 160876-1
* IRMNG: 10199071
* ITIS: 27949
* IUCN: 79913822
* MichiganFlora: 805
* MoBotPF: 279118
* NBN: NBNSYS0000003195
* NCBI: 123417
* NZOR: 34c48b3c-0083-4582-834d-c8a6f1f6ee78
* NZPCN: 3933
* PalDat: Euonymus\_europaeus
* PFI: 3053
* Plant List: kew-2803293
* PLANTS: EUEU7
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:160876-1
* Tropicos: 6600003
* VASCAN: 4453
* VicFlora: 95bc90a1-c787-419e-9a36-553121fc1e0f
* WisFlora: 3590
* WFO: wfo-0000681728

 |
**Nerinqa** (lit. Neringa) — Litvada kurort şəhəri.

Preyla
------

Kəndin əsasını 1843-cü ildə qumla örtülmüş Nauyeyi Naqlyay kəndinin sakinləri qoyub. Kəndin adı çox güman ki, Latviyanın Preylyay şəhəri ilə bağlıdır. Ola bilsin ki, bu latış dilində "çağırılmamış qonaq" və ya "parçanın birləşdirilməsi üçün iki çarpazlaşdırılmış mil" mənasını verən, Preylis soyadından törəmə olan şəxsi toponimdir. Preyla Preyla körfəzinin yanında, şimaldan Ojku raqas və cənubdan Majasis Preylos raqas burunları arasında yerləşir. Bulvikio burnu Preylanı Nidadan ayırır. Əsas küçə Kurşsk körfəzi boyunca keçir, orada XIX – XX əsrin əvvəlinin salamat qalmış evləri yerləşir. Ən məşhur qum təpələri: Preyla (53 м), Vetsekruq (67 м), Karvayçyay (59 м).

Həmçinin bax
------------

* Litva şəhərləri

İstinadlar
----------

1. ↑  Resident population by city / town at the beginning of the year. State Data Agency of Lithuania, 2023.
2. 1 2  .

Vikianbarda ***Nerinqa*** ilə əlaqəli mediafayllar var.