recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu məqalə kataklizmə həsr olunmuş fantastika janrı haqqındadır.  Vəhyə həsr olunmuş dini yazılar janrı üçün baxın: Apokaliptik ədəbiyyat.
Apokalipsis vizual incəsənətdə də təsvir edilmişdir. Məsələn, Albert Quduinin "*Apokalipsis*" əsəri (1903).
**Apokaliptika və postapokaliptika** — Elmi fantastika, elmi fantaziya və qorxu fantastikanın altjanrı. Bu janrlarda olan əsərlərin süjetləri qlobal fəlakət yaşamış br dünyada inkişaf edir. Əsərlərdə baş verən apokalipsis hadisəsi qaçınılmaz qlobal istiləşmə kimi iqlimi, zərbə hadisəsi kimi təbbi, nüvə müharibəsi və ya təbii ehtiyatların tükənməsi kimi süni, pandemiya kimi tibbi, qiyamət günü, parusiya və ya raqnarök kimi esxatoloji və ya zombi-apokalipsi, maşınların üsyanı, texnoloji tekillik, disgenetika və ya əcnəbilərin hücumu kimi bədii ola bilər. Əsərin süjeti fəlakət hadisəsinin qarşısının alınması cəhdi, hadisənin nəticələriylə ilə məşğul olmaq və yaxud postapokaliptik, fəlakətin sonrasıyla bağlı ola bilər. Vaxt çərçivəsi sağ qalanların psixologiyası və çətinlikləri, insan irqinin canlı qalması üçün etdikləri üzrə mərkəzləşərək fəlakətdən dərhal sonra, yaxud fəlakət əvvəli insan mədəniyyətinin unudulması (və ya mifləşdirilməsi) üzrə mərkəzləşərək fəlakət hadisəsindən xeyli sonra başlaya bilər. Postapokaliptik məzmunlar adətən texnologiyasız və ya cəmiyyətin və texnologiyanın səpələnmiş halda olduğu bir gələcəkdə baş verir.

Babilistan və ibranilər daxil olmaqla, müxtəlif qədim cəmiyyətlər "*Gilqameş dastanı*" (təx. b.e.ə. 2000–1500) kimi dünya və insan cəmiyyətinin sonuna həsr olunmuş apokaliptik ədəbiyyat və mifologiya əsərləri yaratmışdır. XIX əsrin əvvəllərində Meri Şellinin "*Sonuncu adam*" romanı nəşr olunandan bəri müasir apokaliptik əsərlər yazılır. Lakin, ədəbiyyatın bu janrı İkinci Dünya müharibəsindən sonra, Soyuq müharibə dövründə, nüvə silahının partlaması nəticəsində qlobal məhv ehtimalının ictimai şüura daxil olanda məşhurluq qazanmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Qiyamətçilik
* Biopank
* Kiberpank
* Ölən dünya
* Hərbi elmi fantastika
* Qaranlıq əsrlər
* Antiutopiya
* Apokaliptika (kateqoriya)
* Qlobal fəlakət
* Manor
* Survivalizm
* Sonuncu adam (roman)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Booker, M. Keith & Thomas, Anne-Marie.* The Science Fiction Handbook. John Wiley and Sons. 2009. 2016-05-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-18.

Biblioqrafiya
-------------

* *Uaqar, U. Uarren.* Terminal Visions: The Literature of Last Things. Bluminqton: Indiana University Press. 1982. ISBN 0-253-35847-7.[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* "Sub-Genre [sic] Spotlight: Post-Apocalyptic Science Fiction". 2005-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-18. "Internet Review of Science Fiction" saytında altjanrın ümumi incələnməsi.
* Quiet Earth – Apokaliptik mediaya həsr olunmuş veb-sayt.
* A Sense of an Ending: Take Shelter's Inconclusive Apocalypse – "Alternate Takes" saytında müasir apokaliptika kinosu barədə məqalə.
**Lofoten adaları** (norv. Lofoten) — Norveç dənizində, Norveçin şimal-qərbində yereləşən arxipelaq. Arxipelaqın sahəsi 1227 km², əhalisi 24 014 nəfər (01. 06. 2013) təşkil edir.

Adı
---

Lofoten adı (q.skan. Lófót) ilk əvvəllər Vestvaqoya adasına şamil edilirdi. İlk kəlmə olan *ló* — "vaşaq", ikincisi isə — *fótr* "pillə" mənasını verir. Görünür bu adaların pilləvari quruluğu ilə əlaqədardır.

Coğrafiya
---------

Lofoten adaları Norveç xəritəsində
Adalar olduqca qayalıqdır və bir-birindən ensiz boğazlara ayrılır. Maksimal hündürlüyü 1161 metrdir. Arxipelaq materikdən Vestfiordla ayrılır.

Ada bir neçə iri adadan və çoxlu sayda su səthi qayalardan ibarətdir.

* Eustvoqyoy (526,7 km² 68°20′ şm. e. 14°40′ ş. u.),
* Yoimsyoya (46,4 km² 68°18′ şm. e. 14°12′ ş. u.),
* Vestvoqyoy (411,1 km² 68°10′ şm. e. 13°45′ ş. u.),
* Flakstadyoya (109,8 km² 68°05′ şm. e. 13°20′ ş. u.),
* Moskenesyoy (185,9 km² 67°55′ şm. e. 13°00′ ş. u.),
* Veryoy (15,74 km² 67°40′ şm. e. 12°40′ ş. u.),
* Ryost (3,60 km² 67°37′ şm. e. 12°07′ ş. u.).

İqtisadiyyat
------------

1 dekabr 2007-ci ildə E10 avtomagistralı istifadəyə verilir. Bu magistral adaları körpü və tunellərlə bir-birinə birləşdirir

Əhalisinin əsas məşğuliyyəti Qoyunçuluq və balıqçılıqdır. Ən çox tuutulan balıq Atlantik treskasıdır.

İqlimi
------

Adaların qütb dairəsi daxilində yerləşməsinə və hatta Verxoyansk, Oymyakondan da şimalda yerləşməsinə baxmayaraq Qolfstrim cərəyanının hesabına havanın temperaturu ilin ən soyuq aylarında belə 0 °C-dən aşağı düşmür.

Şəxsiyyətləri
-------------

* Herhard Şyoninq (1722–1780) — norveç-danimarkalı tarixçi.

Qalereya
--------

* 
*

Mənbə
-----

* Fotoqalereya
* Информация о Лофотенских островах на официальном туристическом портале Норвегии

İstinadlar
----------

1. ↑  "Statistisk Sentralbyrå: Kvartalsvise befolkningsendringer 1. juli 2013". 2013-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-05.
**Apies** — Cənubi Afrikanın Pretoriya şəhərindən axan bir çaydır. Onun mənbəyi şəhərin cənubunda yerləşir (Erasmus parkının cənubu) və Pienars Çayına tökülənən qədər şimala doğru uzanır. Çay Afrikada Apiesrivier olaraq tanınır ("Apies" in "kiçik meymunlar" mənasına gəlir). Bu, ərazidəki Vervet meymunlarının çoxluğundan irəli gəlir.

Ndenble adlı Nguni dilində danışa yerlilərin buranı ilk tanıyan şəxlər olduğu deyilir. Onlar bura yerləşən zaman Aba Taşvane adlandırdığı (göz ardı edilən insanlar) Xoisanlara rast gəlmiş və buraya AbaTaşvanenin yeri mənasına gələn "Taşvane" kimi müraciət etmişdirlər. Həmçinin buranı "meymun"a uyğun gələn "Tşvene" kəliməsi ilə də adlandırırlar. Bununla belə hələ də çay kolonistlərin adlandırdığı kimi Apies olaraq tanınır.

Bəndləri
--------

* Bon Akkord bəndi
* Leeukraal bəndi

Xarici keçidlər
---------------

External links Overview of the Crocodile (West)/Marico Water Management Area Arxivləşdirilib 2018-04-19 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Gauteng State of the Environment Report 2004" (PDF). Qautenq Vilayət Höküməti. səh. 4. 2016-01-21 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-01-27.
2. ↑  "Meanings of place names in South Africa". africanlanguages.com. 3 Fevral 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-01-27.
**Aplit** (*yun.* άπλόος – sadə) — xırda və ya narın dənəli, nadir hallarda porfirvarı ağ, açıq boz, sarımtıl və ya çəhrayı rəngli (ümumiyyətlə açıq rəngli) minerallardan – xırda izometrik kvars və çöl şpatlarından ibarət maqmatik damar (dayka) süxuru. Aplitlərə azqalınlıqlı daykalar və damarcıqlar şəklində qranit və qranitoid kütlələrində, bəzən isə onlardan kənarda ətraf süxurların çatlarında rast gəlinir. Apltlərdə cüzi miqdarda rəngli minerallar – maqnetit, mikalar, bəzən qələvi piroksenlər və amfibollardan başqa aksessor mineral kimi muskovit, bəzən qranat və turmalin, adi aksessor minerallar – maqnetit, ortit, həmçinin apatit və bir çox başqa nadir minerallar (ksenotim, xrizoberill, aleksandrit, topaz, anataz və s.) var. Mikrostrukturu aplit və ya panidiomorf dənəvərdir; dənələrinin forması çox halda qeyri-düzgün üçbucaqlı və ya qeyri-düzgün dairəvidir. Tərkibinə və yatım şəraitinə görə Aplit dayka və damarcıqları maqmanın qalıq turş ərintisinin intruziv kütlələrin və ətraf süxurların çatlarına nüfuz edərək kristallaşıb bərkiməsi nəticəsində əmələ gəlir. Belə ərintilər həmişə su və digər uçucu komponentlərlə zəngin olduğundan maqmanın soyuması zamanı həmin komponentlərin ərintidən ayrılması onun kristallaşmasını sürətləndirməklə yanaşı xırda dənəli strukturun əmələ gəlməsinə səbəb olur; qalıq ərinti qapalı şəraitdə kristallaşdığı zaman peqmatitlər əmələ gəlir.

Sinonimləri – qranitin, qranomazanit, xaplit; növləri – qranit-aplit, qranodiorit-aplit, diorit-aplit, kvarslı diorit-aplit, kvarslı monsonit-aplit, monsonit-aplit, plagioqranit-aplit, kvarslı siyenit-aplit, siyenit-aplit, tonalit-aplit. Azərbaycan ərazisində aplitlərə ən çox Kiçik Qafqazın Gədəbəy, Daşkəsən, Qabaqtəpə, Üçtəpə, Dəlidağ, Mehri-Ordubad və s. intruzivlərin qranitoid kütlələrində təsadüf olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 574. ISBN 978-9952-441-02-4.

Vikianbarda ***Aplit*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Zakaspi höküməti** — 1917-ci il Oktyabr çevrilişindən sonra Mərkəzi Asiyada yaradılmış hökumət.

Tarixi
------

1918-ci il iyulun 11-də Aşqabadda Zakaspi vilayətinin Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsi - Zakaspi Müvəqqəti Hökuməti təşkil edildi. Hökumətin sədri F.A.Funtikov seçildi. İyulun 21-də Zakaspi vilayəti ərazisində eser-menşevik tətil komitələrinin diktaturası qurulmuşdu. Zakaspi hökuməti sovet hakimiyyətinə və bolşeviklərə qarşı qəti mübarizə xətti yeridirdi.

Zakaspi hökumətinin 1918-ci il avqustun 19-da İrandakı ingilis qüvvələrinin nümayəndəsi ilə bağladığı müqaviləyə əsasən. bölgəyə ingilis amerikan hərbçiləri yeridildi. Bu qüvvələrin yardımı ilə Qırmızı ordu hissələri məğlubiyyətə uğradıldı, Mərvdə bolşeviklərin yaratdığı Türküstan Xalq Respublikası aradan qaldırıldı.

Zakaspi hökuməti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti ilə münasibətlər qurmağa çalışırdı. Cümhuriyyət hökuməti 1919-cu il fevralın 12-də Zakaspi hökuməti ilə əlaqə yaradıb, danışıqlara girmək barədə müvafiq nazirliklərə tapşırıq verdi. Həmin il aprelin 2-də Aşqabadda Azərbaycan konsulluğu açıldı, 1919-cu ilin yayında Zakaspi hökumətinin də Bakıda konsulluğu fəaliyyətə başladı.

1919-cu ilin oktyabrında Qırmızı ordunun hücumu nəticəsində Zakaspi hökuməti süqut etdi. Onun Azərbaycan konsulluğu Denikin könüllü ordusunun Bakıdakı nümayəndəliyinə birləşdirildi. Zakaspi hökumətinin üzvləri bolşevik təqiblərindən yaxa qurtarmaq üçün İraqa və Əfqanıstana mühacirət etdilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, II cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh 451

### Ədəbiyyat

* Иностранная военная интервенция и гражданская война в Средней Азии и Казахстане. Документы и материалы, т.1-2, Алма-Ата, 1963-1964;
* A3ep6aiuı;KaHCKaa JteMOKpaTHıecKaa Pecny6jiHKa (1913-1920). BHcniHaa ııojiHTHKa uoKyMeHTbi H MaTepnajibi), E. 1998.
**Sabitov Zakir Mirsadıx oğlu** — şair, tərcüməçi, 1988-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Həyatı
------

Zakir Fəxri 1948-ci il aprelin 3-də Ağdam şəhərində anadan olmuşdur. Yevlax 1 saylı şəhər orta məktəbində səkkizinci sinfi, 2 saylı şəhər orta məktəbinin axşam fəhlə-gənclər şöbəsini gümüş medalla bitirmişdir (1955-1966). Əmək fəaliyyətinə çilingər kimi başlamışdır (1963-1965).

Azərbaycan Dövlət Politexnik İnstitutunun nəqliyyat fakültəsinə daxil olmuş, institutu bitirdikdən sonra "Azərbaycan gəncləri" qəzeti redaksiyasında ştatdankənar müxbir işləmişdir (1972-1973). "Ulduz" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi (1985-1989), Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi sədrinin müavini (1989-1991), əlaqələr şöbəsinin müdiri olmuşdur (1991-1992).

Hazırda "Xəzər" jurnalının tərtibatçılarından biridir. "Azərbaycan gəncləri" qəzetində 1972-ci ildə çıxan "Unutmaram", "Yollar" şerlərindən sonra dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edir. Şeirlərinə mahnılar bəstələnmişdir. "Xatirə çiçəyi", "Bir ömrün tarixi" kimi irihəcmli kitabların müəllifidir.

Əsərləri
--------

* "Xatirə çiçəyi",
* "Bir ömrün tarixi"

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin Bax
------------
**Dilsuz Dünyamalıyev** (d. 2 noyabr 1945) — yazıçı-publisist; Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, Azər­bay­can Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Həyatı
------

Hacı Dilsuz Dünyamalıyev 1945-ci ildə Şahbuz rayonunun Keçili kəndində anadan olub. 1959-cu ildə Keçili kənd yeddiillik məktəbini, 1962-ci ildə Şahbuz qəsəbəsində XI sinfi bitirib. Həmin il Naxçıvan şəhərindəki birillik pedaqoji kursa daxil olub. Həmin il pedaqoji kursu bitirəndən sonra Külüs və Keçili kəndlərində müəllim işləyib. 1964-cü ildə V.İ.Lenin adına APİ-nin (indiki N.Tusi adına APU) dil-ədəbiyyat fakültəsinə daxil olub və təhsilini qiyabi yolla başa vurub. 1970–1980-ci illərdə Keçili kənd orta məktəbində direktor, 1980–1995-ci illərdə Keçili və Külüs kəndlərində sovet sədri, 1995–2006-cı illərdə Keçili kənd orta məktəbində müəllim işləmişdir.

Ailəlidir. İki övladı, beş nəvəsi, bir nəticəsi var.

Fəaliyyəti
----------

Bədii yaradıcılığa şeirlə başlamışdır. Şeir və hekayələri, «Qabaqcıl» (indiki «Oğuz səsi»), «Azərbaycan müəllimi», «Azərbaycan gəncləri», «Şərq qapısı» qəzetlərində, «Arazın işıqları», «Zor bulağın zümzüməsi», «Şahbuzlu şəhidlər», «Uşaqlar və günəş», «El məhəbbəti», «Haqqın var yaşamağa», «Bu da belə bir ömürdü» almanaxlarında, «Naxçıvan» jurnalında çap olunmuşdur. Topladığı nağılların bir qismi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin nəşr etdiyi «Azərbaycan nağılları» kitabında, topladığı folklor nümunələri isə «Naxçıvan folklor antologiyası» kitabında dərc edilmişdir. Şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin toplanması və tədqiqi ilə məşğul olmuş, metodiki, elmi mövzuda yazıları dövri mətbuatda dərc edilmişdir. Sevimli şagirdlərindən şair-hüquqşünas Fikrət Qəribov nəşr etdirdiyi «Bu da belə bir ömürdü» (2002-ci il, Bakı), «Nurlan» kitabındakı «Müəllim ömrü» poemasını Dilsuz müəllimə həsr etmişdir. 2011-ci ildə nəşr edilən «XX–XXI əsrin yaradıcı və ziyalı insanları» (VII hissə), eləcə də 2015-ci ildə nəşr edilən həmin seriyanın XII hissəsində, «Azərbaycan yazıçıları» kitablarında müəllifin həyatı və yaradıcılığı haqda məqalələr dərc edilmişdir. 2014-cü ildə nəşr edilən «Uşaq ədəbiyyatı» almanaxında, Əbülfəz Muxtaroğlunun «Deyimlərim, yozumlarım», Hacı Tofiq Seyidzadənin «Azərbaycanın şair və yazıçılarının fəaliyyətləri barədə» (2007–2014) müəllifin yazıları dərc edilmişdir. «Qağayı nəğməsi», «Ömrün payızı», «Hikmət çələngi», «Tale yollarında», «Gecikmiş etiraf», «Sənli günlərim», «Meteorit ömrü», «Mərhəmət işığı» və «Söz gülüstanı» kitablarının müəllifidir. 2002-ci ildə Bakı şəhərində keçirilən «İlin müəllimi» müsabiqəsinin qaliblərindən biri olmuş və III dərəcəli diplomla, 2015-ci ildə isə «Qızıl qələm» media mükafatı laureatı adı ilə təltif edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

Kitab Söz Gülüstanı

İstinadlar
----------
[*mənbə göstərin*]

**Teymurova Qumru Teymur qızı** (24 dekabr 1920, Şuşa) — Tibb xidməti podpolkovniki, hərbi həkim, İkinci dünya müharibəsi iştirakçısı.

Həyatı
------

Qumru Teymurova 1920-ci il dekabrın 24-də Azərbaycanın Şuşa şəhərində doğulub. Birinci Leninqrad Dövlət Tibb İnstitutunun hərbi-dəniz tibb fakültəsinə qəbul olub, 5 illik tibb təhsili alıb.

Müharibə vaxtı Qumru Teymurova hərbi kommissarlığa ərizə ilə müraciət edib. Onu Hərbi-Dəniz donanmasına göndərdilər. 

Qızılbayraqlı Xəzər hərbi-Dəniz Donanmasında xidmət etməyi təklif etdilər. Burada bir qədər işləyəndən sonra onu bir qrup həkimlə Qorki şəhərində yola saldılar. Burada o, hərbi qospitalda xidmətini davam etdirdi. Hərbi qospital Həştərxana köçürülür. Burda Qumru xanlm komandalığın əmri ilə sualtı qayıqlar divizyasına həkim təyin olunurdu.

"Döyüş xidmətlərinə görə", Qafqazın müdafiəsinə görə" və s. medallarla təltif olunub.

Müharibədən sonra Q. Teymurova Qırmızı Bayraqlı Xəzər Donanmasının tibb müəssisələrində xidmətin davam etdirmiş, 1951-ci ildən Azərbaycanın hərbi komissarlığında xidmət göstərməyə başlamışdır. 

1967-ci ildə ordudan buraxılandan sonra o, 1979-cu ilədək, yəni ömrünün axırınacan Mərkəzi hövzə polikinikasında endokrinoloq həkim işləmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Həmidov Ə. Loğmanlar yurdu. Bakı, İşıq, 1991
**Abdullayev Zakir Bunyat oğlu** (1937, Qaracəmirli, Şamxor rayonu) — geologiya-mineralogiya üzrə elmlər doktoru.

Həyatı
------

Abdullayev Zakir Bunyat oğlu 1937-ci ildə Azərbaycanın Şəmkir rayonunun Qaracəmirli kəndində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə mühəndis-geoloq ixtisası üzrə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) geoloji-coğrafiya fakültəsini bitirmişdir. 1959-1962-ci illərdə Azərbaycan SSR-nin Nazirlər Soveti yanında Geologiya İdarəsində işləmişdir. 1962-ci ildə Azərbaycan SSR EA Kimya İnstitutunun aspiranturasına daxil olur və "Geokimya" İnstitutuna (Moskva ş.) göndərilir. 1968-ci ildə "Kiçik Qafqazın ultraəsasi süxurlarında dəmir fəsiləsi elementlərinin geokimyası" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1988-ci ildən 2003-cü ilə qədər Azərbaycan MEA Geologiya İnstitutunda (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) "Nadir elementlərin geokimyası" sektoruna rəhbərlik etmişdir. 1992-ci ildə "Kiçik Qafqazın ofiolit assosiasiyasının, bazit-hiperbazit kompleksi" (petrokimya, geokimya və filizliliyin geokimyəvi kriteriləri) mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

O, petrologiya və maqmatik proseslərin geokimyası sahəsində görkəmli mütəxəssisdir. Onun elmi fəaliyyəti ofiolit assosiasiyasının bazit-hiperbazit kompleksinin və onlardan törənən məhsulların petroloji-geokimyəvi xüsusiyyətlərinin və filizliliyinin tədqiqi ilə bağlıdır. Onun tərəfindən ilk dəfə olaraq bu süxur kompleksinin heterogenliyi müəyyən edilmiş, təsnifatı verilmiş, filizliliyinin geokimyəvi kriterisi işlənib hazırlanmış, nadir elementlərin tapılma formaları təyin olunmuş, hiperbazitlərin serpentinləşmə və listvenitləşməsi zamanı kimyəvi elementlərin miqdari dəyişməsinin təyini üzrə tədqiqatlar aparılmışdır. O, həmçinin Saatlı ən dərin quyusunun açılmış süxurlarında nadir elementlərin yayılmasının qanunauyğunluğunu müəyyən etmişdir. Son illər odadavamlı materiallar əldə etmək məqsədilə seolitəbənzər adsorbentlər və xammal almaq üçün serpentinitlərə perlitin əlavə edilməsi yolu ilə termik və hidrotermal çevrilmələri üzrə təcrübələr aparır. 

Z.B.Abdullayevin 140-ə yaxın elmi məqaləsi və 3 monoqrafiyası dərc olunmuşdur.

Təltif və mükafatları
---------------------

* "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Abdullayev Zakir Bynyat oglu". science.gov.az (az.). AMEA. 2022-01-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2022.
2. ↑  "gia.az". 2020-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-25.

Mənbə
-----

* *"Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004, 362 s.*
**Səhra çiçəyi** — Somaliyalı model Varis Diriein avtobioqrafiyası.

Haqqında
--------

Varis Dirie onu dünyalarca məşhur edən bu romanı yazmaq üçün nə təxəyyülünə güc verib, nə də başqalarının həyat hekayələrini soraqlayıb. "Səhra çiçəyi" müəllifin öz başına gələnlərdir: kəlməbəkəlmə, addımbaaddım yaşadıqlarıdır. Kitab Varis(səhra çiçəyi)adlı qızın həyatından yaşamaq uğrunda apardığı mübarizəni bütün çılpaqlığı ilə əks etdirir,onun həyatının başladığı Afrika səhralarından,köçəri həyatından, ailəsindən,Somalidə qadınlara,qızlara olan münasibətdən,və böyüdükcə fərqinə vardığı bəzi şeylərin zamanla onun içindəki mübarizəyə çevrilməsindən bəhs edərkən onu da qeyd etmək isyəyirəmki onun bu mübarizəsi heç də cavabsız qalmır və bu mübarizə sadəcə özü üçün olan savaş meydanına deyil bütün qadınlara yönəlir onunla eyni həyatı yaşayan,eyni uydurma adət-ənənə adıyla sünnət edilən bütün qadınlara görə mübarizəyə il ərzində 30 milyondan çox qız uşağının qadınlıqdan məhrum edilməsinə yönəlir!

Məzmun
------

Kitabda məşhur Somali əsilli fotomodel V.Dirie Afrika səhralarından şöhrətin zirvəsinə uzanan həyat yolundan bəhs edir.
Varis səhrada köçəri həyat yaşayan çoxuşaqlı bir ailədə dünyaya gəlir. Kiçik qız ilk zərbəni daha 3-4 yaşlarında zorlandığı zaman alır. Qabaqda isə onu daha böyük bir sınaq gözləyirdi - sünnət. 7 yaşlı qızın cinsi orqanların kəsilib tikilməsi və bunların baş verdiyi şərait insanı dəhşətə gətirir. Daha uzun illər qənc qız bu vəhşiliyin əziyyətini çəkir. Elə kitabın yazılmasının əsas səbəbi də dünyanın diqqətini Afrikada hələ də var olan bu adətə çəkmək və onunla mebarizə aparmaq idi.
13 yaşımda təsadüfən atasının onu 60 yaşlı kişiyə verməyə hazırlaşdığını eşidən Diriye evdən qaçır, paytaxt Moqadişoya tək başına gedib çıxır. Çətinliklərlə keçən bir neçə ildən sonra həyat onu Londana gətirib çıxarır...

İstinadlar
----------

1. ↑  "Varis Dirie SƏHRA ÇİÇƏYİ". 2016-11-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-20.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-07-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-20.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2018-11-23 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-20.

Xarici keçidlər
---------------

Arxivləşdirilib 2018-11-23 at the Wayback Machine Dirie, Varis. Səhra çiçəyi: [roman] /Varis Dirie ; ingilis dilindən tərc. Vüsalə Muxtarova.-[Bakı]: [Qanun], [2014].-344 s.

Kateqoriya
----------
**Abşeron neftli-qazlı sahəsi** və ya **Abşeron neftli-qazlı rayonu** — Böyük Qafqazın cənub-şərqində ən zəngin neft-qaz sahəsi. Abşeron yarımadası və Abşeron arxipelaqını əhatə edir. Abşeron neftli-qazlı sahəsinin geoloji kəsilişində terrigen-karbonat çöküntülərindən ibarət Mezo-Kaynozoy kompleksi (8,5–9 km) iştirak edir. Bunlardan Orta Pliosenin (qum, qumdaşı və gillərin növbələnməsi) kəsilişində qalınlığı 10–80 km olan 30-dan çox neft-qaz horizontu var. Sahədə Qərbi Abşeron antiklinorumu, Qərbi Abşeron antiklinoriumu, Qərbi Abşeron sinklinoriumu, Mərkəzi Abşeron antiklinoriumu, Şərqi Abşeron sinklinoriumu və Abşeron arxipelaqı antiklinoriumu tektonik vahidləri ayrılır. Burada 50-dən çox sərbəst qırışığı olan 7 antiklinal zona var. Bu qarışıqlardan 26-sı işlənir. Tektonik pozğunluqlarla və palçıq vulkanları ilə bütün antiklinal zonalar mürəkkəbləşmişdir. Sahənin gələcəyi əsasən, oliqosen-Miosen və güman ki, Üst Təbaşir çöküntüləri ilə əlaqədardır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Абшерон нефтли-газлы саһәси // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 30–31.
2. ↑  "Abşeron neftli-qazlı rayonu". azkurs.org (az.). 2021-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 oktyabr 2021.
**Meylisərvət Qadınəfəndi** (d. 21 oktyabr 1854 — ö. 3 dekabr 1903) — 33. Osmanlı sultanı V Muradın dördüncü xanımı.

Həyatı
------

Meylisərvət xanım 1854-cü ildə Batumidə əslən çərkəz olan ailədə dünyaya gəldi. Böyük bacısı dövrün Roma səfirinin xanımı idi. Bu səbəblə iki bacı gənclik illərini İtaliyada keçirdi. Burada 8 il boyunca bir neçə dil öyrənən Meylisərvət xanım daha sonra bacısıyla İstanbula döndü.

Bacısı Sultan Əbdülməcidin qızı Rəfiyə Sultanla yaxın dost idi və Meylisərvətlə birlikdə bir neçə dəfə saraya qonaq çağırılmışdı. Buradakı saray həyatını sevən Meylisərvət xanım Rəfiyə Sultanın razılığı ilə onun sarayında qalmağa nail oldu. Bir neçə ay sonra bayram münasibətilə bacısının sarayına gələn Şahzadə Murad Meylisərvət xanımı görüb bəyəndi və bacısından istədi. Nəhayət 8 iyun 1874-cü ildə Dolmabağça sarayında cütlük evləndi və yeganə övladı olan Fəhimə Sultan 2 iyul 1875-ci ildə dünyaya gəldi. Ancaq saray ənənələrinə görə, vəliəhd şahzadənin yalnız 1 övladının olmasına icazə verilirdi. Şahzadə Muradın isə artıq bir oğlu və gizli saxlanılan bir qızı dünyaya gəlmişdi (Mehmed Səlahəddin Əfəndi və Xədicə Sultan). Bu səbəblə körpə saraydan uzaqda gizli saxlanıldı.

Bir il keçmədən əri Şahzadə Murad taxta çıxmış, Meylisərvət xanım da dördüncü qadınəfəndi olaraq saraya gəlmişdi. Ancaq ərinin 3 aylıq səltənətinin ardından bütün hərəmiylə birlikdə Çırağan sarayında gözaltına alındı.

1901-ci ildə qızı Fəhimə Sultan evlənərək Çırağan sarayından ömürlük alındı və Meylisərvət xanım qızını bir daha görə bilmədi. Saraydakı şənliklər əsnasında ağır xəstələndi və yatalaq xəstəliyinə tutuldu. Getdikcə nitqini itirən Meylisərvət xanım sonda qızını Sultan Murada tapşıraraq son nəfəsini verdi.

Övladları
---------

* **Fəhimə Sultan**

Mənbə
-----

* *Fanny Davis.* The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918. — Greenwood Publishing Group, 1986. — ISBN 978-0-313-24811-5.
* *Yavuz Bahadıroğlu.* Resimli Osmanlı Tarihi. — Nesil Yayınları, 2009. — 541 с. — ISBN 978-975-269-299-2.
* The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem / Douglas Scott Brookes. — Texas: University of Texas Press, 2010. — ISBN 0292783353, 9780292783355.

| ⛭V Murad |
| --- |
| Ailəsi | Şövqəfza Sultan  • Rəftaridil Qadınəfəndi  • Şayan Qadınəfəndi  • Meylisərvət Qadınəfəndi  • Rəzan Qadınəfəndi  • Mehmed Səlahəddin Əfəndi  • Xədicə Sultan  • Fəhimə Sultan  • Fatma Sultan  • Aliyə Sultan  |  |
| Sədrəzəmlər | Mehmed Rüşdü Paşa  |
| Şeyxülislamlar | Həsən Xeyrullah Əfəndi  |
**"Qırmızı jiletli oğlan"** — Pol Sezanın 1889 və ya 1890-cı ildə yaratdığı yaradıcılığının yetkinlik dövrünə aid əsəridir. Sürixdə Emil Byurle fondunun kolleksiyasında saxlanılır.

Sezann bu italyan oğlanın qırmızı jiletdə dörd fərqli portretini çəkmiş, oğlan və mühit arasındakı əlaqələri araşdırmışdır. Portretlərin ən məşhuru, masa arxasında başını ovucuna söykəyərək melankolik pozada oturan uşağı təsvir edir.

Emil Byurle fondunun kolleksiyası, rəsmin "diqqətlə düşünülmüş kompozisiya ilə birbaşa bədii hissiyat arasındakı mükəmməl tarazlığı" yüksək mənalılığını qeyd edir. 1895-ci ildə tənqidçi Qustav Jeffrua, əsəri köhnə ustaların ən yaxşı əsərlərinə bərabər adlandırmışdı .

Rəsm zəngin, şən rənglərlə çəkilib. Kompozisiyanın üç əsas çarpazı var: oğlanın beli və başı boyu, arxasındakı tünd yaşıl pərdə boyu və sol aşağı küncdən qalxan stol və stulun xətti boyu. Bu diaqonallara kəsişən çarpazların möhkəm birləşmiş strukturunu yaradan oğlanın əl və ayaqlarının vəziyyəti qarşı qoyulub.

Əsər 1895-ci ildə sənət alverçisi Ambruaz Vollar tərəfindən Sezandan alınmışdı. 1909-cu ildə rəsmin sahibi Macar kolleksioneri Marsel Nemeşonun sahibi, 1913-cü ildə isə alman taciri Qottlib Riber oldu. Emil Qeorq Byurle, rəsm əsərini 1948-ci ildə Riberidən satın aldı. 1956-cı ildə Byurlenin ölümündən sonra, varisləri, əsəri Emil Byurle fonduna hədiyyə etdilər və əsər 1960-cı ildən bəri orada saxlanılır. Qırmızı jiletli oğlanın digər üç portreti isə ABŞ muzeylərində sərgilənir.

2008-ci ilin fevralında Emil Byurle fondunun kolleksiyasında ən dəyərli hesab edilən 91 milyon dollarlıq rəsm əsəri muzeyin binasından oğurlanmışdı. 2012-ci ilin aprelində rəsm, Serbiyada aşkar edildi və muzeyə qaytarıldı.

Qeydlər
-------

1. ↑  *Feilchenfeldt W. Warman J. Feilchenfeldt, Walter, Jayne Warman, and David Nash* The Paintings, Watercolors and Drawings of Paul Cezanne: An Online Catalogue Raisonné.
2. 1 2 3  "Foundation E. G. Bührle: The Boy in the Red Vest (1889/90)". 2020-04-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-08.
3. ↑  "The Boy in the Red Vest". In: *Cézanne*. Random House, 2005. с. 130.
4. ↑  Paul Cézanne: *Le Garçon au gilet rouge*, ca. 1888/90. Oil on canvas, 79.5 x 64 cm. Rewald no. 658. Provenance Arxivləşdirilib 2016-03-08 at the Wayback Machine. Foundation E. G. Bührle Collection. Retrieved 17 December 2015.
5. ↑  "2 Paintings Stolen From Zurich Museum Didn’t Get Far Arxivləşdirilib 2020-04-13 at the Wayback Machine". New York Times, February 20, 2008
**Meyv Binçi** (d. 28 may 1940, Dublin - ö. 30 iyul 2012, Dublin) — İrlandiya jurnalisti, yazıçısı. Roman və qısa hekayə janrlarına üstünlük vermişdir.

Həyatı
------

Meyv Binçi 1940-cı ildə İrlandiyanın paytaxtı Dublinin yaxınlığında yerləşən Dalkey kəndində anadan oldu. Killineydəki Holi Çayld Konvent katolik qız məktəbinə getdikdən sonra Kollec Universitetindən məzun oldu və müəllim kimi fəaliyyət aparmağa başaldı.

1963-cü ildə Qüdsdəki İsa peyğəmbərin son şam yeməyini yediyi mağarada olduqdan sonra ateist oldu. Daha sonra Kibbutzda işləmək üçün İsrailə köçdü. İsraildə olarkən hər həftə atasına yaşadığı torpaqlarda gedən müharibələrdən və həyatından bəhs edən məktublar yazırdı. Atası bu məktublardan birini Dublinin "Irish Times" qəzetinə 18 funta satdığa dövrdə Meyv Binçinin müəllimlik maaşı 16 sterlinq idi.

Hekayə tərzində yazılan bu məktublar onun "Irish Times" qəzetində 1969-cu ildən işləməyə kömək etdi. Beləcə həftədə iki dəfə yazan Meyv İrlandiya feminist hərəkatının ilk qadın redaktoru oldu. Londona köçən Binçi burada daha sonra uşaq kitabları yazacaq BBC kanalının işçisi Qordon Snell ilə tanış oldu.

Həyat yoldaşının təkidi ilə yazıçı olan Binçi romanla yanaşı ona Praqa Film Festivalında mükafat qazandıran film ssenarisi yazdı. Onun məşhur əsəri "Evening Class"-dır.

Meyv Binçi 2012-ci ilin 30 iyulunda Dublində vəfat etmişdir.

Mükafatları
-----------

* Praqa Film festivalı (Ən yaxşı senari): 1976
* Yakob mükafatı: 1976
* Britaniya Kitab mükafatı : 1999
* WHSmith Kitab mükafatı: 2001

İstinadlar
----------

1. ↑  *Blain V. Grundy I. Clements P.* The Feminist Companion to Literature in English (ing.): Women Writers from the Middle Ages to the Present. 1990. P. 92.
**Scambus calobatus** (*lat.* Scambus calobatus) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pərdəqanadlılar dəstəsinin ichneumonidae fəsiləsinin scambus cinsinə aid heyvan növü.

Həyat tərzi
-----------

Abşeron yarımadasında geniş yayılmışdır. Hər bir yaşıllıq sahəsində çiçəkli bitkilər üzərində ona rast gəlmək olur. Toplanmış materiallara əsasən, müəyyən edilmişdir ki, o, tək ipəksarıyanın, qızılqarın kəpənəyin, valehedici gözəlçənin və yemişan kəpənəyinin tırtıllarını yoluxdurur. Parazit ikinci və üçüncu yaş tırtılların hər birinin üzərinə bir ədəd yumurta qoyur. Yumurta qoyulandan 3-4 gün sonra onlardan sürfələr çıxır. Parazitin sürfələri 5-6 gün sahibin bədən möhtəviyyatı ilə qidalandıqdan sonra pup mərhələsinə keçir. Pup mərhələsi 10-12 gün çəkir. Ümumi inkişaf müddəti 20-25 gün davam edir. İmaqo mərhələsində ağacların qabığı altında qışlayır. Parazitlər may ayının birinci ongünlüyündən iyul ayının axırınadək fəaliyyət göstərirlər. Təbiətdə, yaşıllıq sahələrindəki çiçəkli ot bitkiləri (xüsusilə yonca bitkisi) üzərindən toplanmışdır. Aparılan hesablamalara əsasən, tək ipəksarıyanın tırtılları parazitlə 32-37,3%, qızılqarın kəpənəyin tırtılları 20-23,3%, valehedici gözəlçənin isə 26-30 % yoluxmuşlar.

Ümumiyyətlə, Abşeron bölgəsinin gülçülük və bağ sahələrində Scambus calobota paraziti, zərərvericilərin sayının aşağı düşməsində mühüm rol oynayır. 
Aydın olmuşdur ki, həyətyanı sahələrdə parazitin fəaliyyəti daha çox nəzərə çarpır. Çünki həyətyanı sahələrdə olan ağac və kol bəzək bitkilərində heç bir kimyəvi mübarizə tədbiri aparılmır. Parazit ildə iki nəsil verir. Birinci nəsil, təkipəksarıyanın kiçik yaşlı tırtılları üzərində, ikinci nəsli isə müşahidələrimizə əsasən qızılqarın kəpənəyin və valehedici gözəlçənin tırtılları üzərində inkişaf edir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Parazitin təsərrüfat əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Ondan zərərvericilərə qarşı bioloji mübarizədə istifadə etmək mümkündür. Yüksək dərəcədə paraktiki əhəmiyyəti var.

Yayılması
---------

Orta Avropa, Cənubi Avropa, Keçmiş SSRİ-nin cənub hissəsində (Çelyabinsk vilayətində), Tunisdə, Azərbaycanda isə Abşeronda (Mərdəkan) geniş yayılmışdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q14474135
* BioLib: 66613
* EUNIS: 208121
* Fauna Europaea: 330074
* Fauna Europaea (new): b1cbe464-f22b-44f7-90d4-09a0d907b47c
* GBIF: 1308306
* iNaturalist: 1015943
* NBN: NBNSYS0000031032
* NCBI: 1081635

 |
**Meyson** (*ing.* Mason) — ABŞ-nin Nyu-Hempşir ştatının Hilsboro qraflığında yerləşən şəhər. 2010-cu ilin siyahıalmasına görə şəhərin əhalisi 1.382 nəfərdir. Uilton şəhəri ilə birlikdə Russel-Abbot Ştat Meşəsinə ev sahibliyi edir.

Tarixi
------

Meyson şəhəri ilk öncə Nambe Van kimi tanınmışdır. Müstəmləkəçi Benninq Vertuortun qardaşı oğlu Con Ventuort şəhərə Nyu-Hempşir ştatının qurucusu Kapitan Con Meysonun adını vermişdir. Kapitan Con Meyson tərəfindən həmçinin Qrinvil yaşayış məntəqəsi də yaradılmışdır.

Şəhərin yaxınlığında məşhur personaj olan Sem dayının yaradılmasında ilham mənbəyi rolunu oynadığına inanılan Sem Uilsonun evi yerləşir. Bu xüsusi mülk şəhərin simvolu sayılır. Şəhərin tanınmış digər şəxsi isə "Budaqcıq" ləqəbi ilə tanınan yazıçı və müəllim Elizabet Orton Consdur. 1759-cu ildə Elizabet Blud tərəfindən tikilmiş taxta Pikiti sarayı Consun 1948-ci ildə yazdığı Qırmızı papaq nağılının versiyasında model olmuşdur.

Coğrafiya
---------

ABŞ əhalinin siyahıya alınması bürosuna görə şəhərin sahəsi 62,2 km2-dir. Şəhər sahəsinin yalnız 0,25 %-ni su sahəsi təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  United States Census Bureau, American FactFinder Arxivləşdirilib 2012-05-06 at the Wayback Machine, 2010 Census figures. Retrieved March 23, 2011.
2. ↑  *Coolidge, Austin J.; John B. Mansfield.* A History and Description of New England. Boston, Massachusetts. 1859. 574–575. 2018-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-02.

Xarici keçidlər
---------------

* Town of Mason official website
* Mason Police Department
* Unofficial town website
* Mason Public Library
* Mason Grapevine Newsletter Arxivləşdirilib 2011-04-13 at the Wayback Machine
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Ramiz Rzayev.

**Ramiz Həsən Qulu oğlu Rizayev** (2 noyabr 1939, Naxçıvan) — Azərbaycan alimi, kimya elmleri doktoru, AMEA-nın həqiqi üzvü.

Həyatı
------

Ramiz Rizayev 1939-cu il noyabrın 2-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. O, Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsini bitirib. R.Rizayev "Neft və neft-kimya sintezi" ixtisası üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 1983-cü ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilib. 2001-ci ildən AMEA-nın həqiqi üzvüdür. Azərbaycan Dövlət Universitetində fiziki-kimya fənni ilə dərs demişdir. AMEA-nın Kimya Problemləri İnstitunun baş mütəxəssisdir. 1993-cü il 3 iyul tarixindən Ramiz Rizayev Rusiya Federasiyası fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edilmişdir, Azərbaycan Prezidentinin Fərmanı ilə Moskvada, 1994-cü 15 avqust tarixindən səlahiyyətli nümayəndəsi vəzifəsinə təyin edilib. 2005-ci ildə vəzifəsindən geri cağırılıb.

Elmi Fəaliyyəti
---------------

R.Rizayev – heterogen kataliz sahəsində tanınmış alimdir. Parafin, olefin və aromatik karbohidrigenlərin yumşaq və cüt oksidləşmə reaksiyası və onların funksional əvəzli nəzəri və praktik aspektlərin inkişafı ilə bağlı alimin elmi nailiyyətləri olmuşdur. O, aromatik nitrillərin bir sıra istehsalı üçün yeni, faktiki olaraq tullantı pulsuz prosesler əsasında oksidləşmə aromatik karbohidrogenlerin ammonoliz  və yüksək katalitik sistem yaradıb. Ramiz Rizayev hidro Olefin və aromatik birləşmələr və parafinic karbohidrogenlərin bir addım oksidləşmə yolu ilə dəhidrogenləşmə oksid birləşməsi geniş tədqiqatlar aparılmışdır. 
160 elmi əsərin, 50 müəllif işləri, 29 patentin müəllifidir. O, 7 elmlər namizədi, 26 elmlər doktorunun elmi rəhbəri olmuşdur.

Mənbə
-----

* R.G.Rizaev, E.A.Mamedov, E.G.Gamid-Zade Mechanism of oxidative dehydrodimerization of propylene over Bi-Sn oxide catalysts(англ.) // Reaction Kinetics and Catalysis Letters. — 1978. — Т. 8. — № 2. — С. 227-233. —  0133-1736.
* R.G.Rizaev, E. A.Mamedov, E. G. Gamid-zade, Yu. D. Pankratiev, A. R. Kuliev  (англ.) // Reaction Kinetics and Catalysis Letters. — 1979. — Т. 10. — № 1. — С. 19-23. —  0133-1736.
* R.G.Rizaev, P. G. Firuzi, V. P. Vislovskii, E. A. Mamedov (англ.) // Reaction Kinetics and Catalysis Letters. — 1981. — Т. 16. — № 1. — С. 61-63. —  0133-1736.
* R.G.Rizaev, P.G. Firuzi, V.P. Vislovskii, E.A. Mamedov (англ.) // Reaction Kinetics and Catalysis Letters. — 1981. — Т. 18. — № 3-4. —  0133-1736.
* R.G.Rizaev, P. G. Firuzi, E. A. Mamedov, F. M. Agaev  (англ.) // Reaction Kinetics and Catalysis Letters. — 1984. — Т. 24. — № 3-4. — С. 371-374. —  0133-1736.

İstinadlar
----------

1. ↑  Rizayev R.H. Aromatik nitrillərin istehsalında heterogen katalizi. Bakı, Elm, 1992.
2. ↑
3. ↑  ISSN
4. ↑  Steady state of a bismuth-tin catalyst in the oxidative dehydrodimerization of propylene
5. ↑  ISSN
6. ↑  Oxidative dehydrodimerization of aromatic hydrocarbons on oxide catalysts
7. ↑  ISSN
8. ↑  Acid-base and catalytic properties of binary oxides in the oxidative dehydrodimerization of toluene.mht
9. ↑  ISSN
10. ↑  Kinetics and mechanism of oxidative dehydrodimerization of toluene on Pb-Sn oxide catalyst.mht
11. ↑  ISSN
**Əhməd Əsəd Uras** (*türk.* Əhməd Əsəd Uras, əsl adı *türk.* Ahmet Esat Uras; 1882, Amasya – 11 yanvar 1957 və ya 1957, Ankara) — türkiyəli siyasətçi.

Həyatı
------

1882-ci ildə Amasiyanın Qumacıq məhəlləsində doğulmuşdur. Ataları vaxtilə Şirvan-Kürdəmir bölgəsindən gəlmiş, Şirvanzadələr ailəsinə mənsubdurlar. Şamaxıdan Amasiyaya gələn babası İsa Ruhi Əfəndi Mövlanə İsmayıl Şirvanizadənin qardaşı oğlu və kürəkənidir. Əsəd Urasın atası Hacı Nuri bəy Osmanlı dövlətində qazı olub.

Əsəd Uras ilk təhsilini Fateh Əsgəri rüşdiyyəsində və Vəfa Edadisində alıb. 1904-cü ildə Mülkiyə məktəbinin siyasi elmlər fakültəsini bitirib. Bir müddət İzmir liseyində fransız dili müəllimi olaraq çalışıb. Sonralar isə Mudurnu, Zonquldak, Ahtabolu və Van ilçələrində kaymakam vəzifəsini daşıyıb. Vanda işlədiyi müddətdə Akdamarda ermənilərlə danışıq aparan heyətin sədri olub.

Birinci dünya müharibəsində Osmanlı kəşfiyyatının əməkdaşı olub. 1916-cı ildə siyasi şöbə müdiri vəzifəsinə yüksəldilib. 1916-cı ildə Daxiliyyə nəzarətinin istəyi ilə erməni dəstələrinin əməl və hərəkətləri ilə bağlı kitab yazıb. Əsəd Uras erməni dilini mükəmməl bildiyi üçün İsveçrəyə gedib, oradakı erməni təşkilatlarına özünü erməni kimi təqdim edib, onların gizli nəşriyyatlarını və nizamnamələrini ələ keçirib. 280-nə qədər topladığı ermənicə nəşrləri 1950-ci ildə TBMM kitabxanasına hədiyyə edib.

Osmanlının Birinci Dünya müharibəsindəki məğlubiyyətindən sonra bağlanan Mudros müqaviləsindən sonra bir çox türk siyasətçiləri və ziyalıları kimi o da həbs olunub, Bəkirağa bölüyünə göndərilib. Beş aylıq həbs müddətindən sonra Şuray-i dövlətin qərarı ilə azad edilib. Anadoluya keçən Əsəd Uras Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökuməti üçün çalışıb. Milli mübarizə illərində Ankarada Əmniyyət genəl müdiri olub, Qars müqaviləsində iştirak edib. 1921-ci ildə Qars, 1922-ci ildə Rizə mutasarrıfı (Osmanlıda idari vəzifələrdən biri) vəzifəsinə təyin edilib.
Lozan Konfransında müşavir olan Uras 1923-cü ildə Amasiyanın millət vəkili olub. 1924–1931 illərdə partiya müfəttişi kimi Qars, Bəyazid, Ərzurum, Artvin və Ərzincanı gəzib. Hakimiyəti Milliyə qəzetində bir neçə romanı dərc edilib. Türk Tarix Qurumunun üzvü olub. 1950-ci ilə qədər millət vəkili olan Uras ömrünün son illərini Ankarada yaşayıb. 11 yanvar 1957-ci ildə Ankarada vəfat edib.

Əsərləri
--------

* Tarixdə ermənilər və erməni məsələsi (1950)
* Təhmasqulu xanın təvarihi (1942)
* Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa paşanın həyatı və qəhrəmanlıqları (1943)
* Niğbolu xaçlı səfəri (1956)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Uras, Ahmet Esat // Czech National Authority Database.
2. ↑  *Yunus Zeyrek.* Esat Uras ve Ölümsüz Eseri Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi (PDF).
3. 1 2  *Dilqəm Əhməd.* "Özünü erməni kimi tanıtdı, gizli sənədləri ələ keçirdi". teleqraf.com. 16 dekabr 2019. 17 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
**Əli Fuad Paşa** (23 sentyabr 1882 və ya 1882, Konstantinopol – 10 yanvar 1968, İstanbul) — Türkiyənin dövlət, hərbi və siyasi xadimi.

Həyatı
------

Əli Fuad Paşa Ali hərbi təhsil almış, Balkan müharibələrində (1912–13) və Birinci dünya müharibəsində (1914–18) iştirak etmişdir. Kazım Qara Bəkir paşa, Bəkir Sami bəy və digər türk milli azadlıq mücadiləsi xadimləri ilə birlikdə Mustafa Kamal Atatürkün 1919-cu il iyunun 20-də bəyan etdiyi Amasya təlimatını imzalamışdı. 1920-ci il aprelin 23-də Ankarada işə başlamış Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBMM) hökumətinin Moskvadakı ilk fövqəladə və səlahiyyətli səfiri olmuş və 1921-ci il fevralın 18-də Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası (RSFSR) hökuməti ilə danışıqlar aparmaq üçün göndərilmiş Türkiyə nümayəndə heyəti ilə birlikdə Moskvaya gəlmişdir; fevral-mart aylarında Yusif Kamal bəy və doktor Riza Nuru bəylə birlikdə Moskvada RSFSR xarici işlər naziri Georgi Çiçerinlə, Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü C.Qorxmazovla danışıqlar aparmışdır. Əli Fuad paşa Moskva konfransında Azərbaycanın himayəsi altında Naxçıvana muxtariyyət verilməsi məsələsinin uğurla həll edilməsi sahəsində gərgin və səmərəli diplomatik fəaliyyət göstərmişdir. Danışıqlarda məhz Türkiyə diplomatlarının, o sıradan da Əli Fuad paşanın səyləri sayəsində "Dostluq və qardaşlıq haqqında" RSFSR-Türkiyə müqaviləsinin (Moskva, 16 mart 1921-ci il) 3-cü maddəsinə və 1 (V) əlavəsinə əsasən, Naxçıvan vilayətinə Azərbaycanın himayəsi altında muxtariyyət verilməsi razılaşdırıldı. Əli Fuad paşa sonralar millət vəkili, 1948-ci ildə isə TBMM başqanı seçilmiş və Türkiyə Cümhuriyyətinin daxili və xarici siyasətinin işlənib hazırlanmasında fəal rol oynamışdır. 1960-cı illərdən elmi fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. "Sinif yoldaşım Atatürk", "Moskva xatirələri" və sair əsərlərin müəllifidir.

Mənbə
-----

* Əli Fuad Cəbəsoy // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 363. ISBN 9952-417-14-2.
Nequsun imperator möhürü
**Nequs** (tam: Çarların çarı — Nquse Negest; amh. nigūs) — 1975-ci ildə monarxiyanın ləğv olunmasınadək Efiopiya (Həbəşistan) imperatorunun titulu. Nequs hakimiyyətin və dövlətin rəhbəri olurdu. İcra və qanunverici hakimiyyəti özündə birləşdirirdi. Əfsanəyə görə İsrail Krallığının üçüncü kralı Süleyman (Solomon) və Səba Məlikəsi Bilqeysin övladları Eritreya dövlətində yaşayan tiqrelərdir. 1890-cı ilə kimi müasir Eritreyanın bir hissəsində yerləşən Medri Bahri və 1974-cü ilə kimi Efiopiya hökmdarı kimi tanınan Bahri Negusun titulu idi. Sonralar Bibliya və ya digər ədəbiyyatda qarşılandıqda, bu titul "Padşah" və "İmperator" sözlərinin tərcüməsi kimi istifadə edilməyə başlandı.

Baxış
-----

**"Nequs"** sözü qədim Ge'ez Negus Ge'ez ነጉሥ dilindən gələn bir isimdir və tərcümədə "şahlıq" anlamı verir. Son vaxtlar, ən vacib və mühüm: Qojjam, Veleqa və dənizə doğru (Buradan müasir Eritreyanın bir hissəsində yerləşən Bahr Neqasi "Dənizin şahı" adı əmələ gəlir) əyalətlərinin başçılarının vəzifəsi kimi Nequs titulu istifadə olunurdu.

Həmçinin bax
------------

* Şahənşah
**Əli Fəhmi** (19 fevral 1919, Bakı – 13 mart 1975, Bakı) — mətnşünas.

Həyatı
------

Əli Fəhmi 1919-cu il fevralın 17-də Bakının Sabunçu qəsəbəsində anadan olmuşdur. İlk ixtisası həkimlik olan Əli Fəhmi Bakı Tibb İnstitutunda təhsil alarkən Mikayıl Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər xanımla tanış olub, onun vasitəsi ilə Müşfiqlə ünsiyyət bağlamışdır. Ona Fəhmi təxəllüsünü də bədahətən şeir demək bacarığına görə Müşfiq verib. "Səndə İmam Əli fəhmi var" – deyən Müşfiqlə Əli Fəhminin dostluğu şair həbs olunub güllələnə qədər davam edib. Dilbər xanımdan "Müşfiqin yubileyində kim çıxış etsə yaxşı olar" deyə soruşduqda "Əlbəttə ki, Əli Fəhmi" deyə cavab vermişdir.

Bakı Tibb İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirən Əli Fəhmi 1941-1949-cu illərdə Sabirabad rayonu hərbi komissarlığında həkim kimi çalışmışdır.

Kiçik yaşlarından ərəb və fars dillərini öyrənməsi, klassik poeziyaya olan böyük marağı onu ADU-nun (indiki BDU-nun) Azərbaycan ədəbiyyatı və tarixi fakültəsinə gətirdi. 1952-ci ildə Əli Fəhmi həmin fakültənin qiyabi şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirir və professor Feyzulla Qasımzadənin təkidi ilə müstəsna hal kimi aspiranturada saxlanılır. Burada o, Feyzulla Qasımzadənin elmi rəhbərliyi ilə "Seyid Əzim Şirvaninin həyat və yaradıcılığı" mövzusunda namizədlik işi üzərində çalışmalara başlayır. Lakin son anda bəlli olur ki, həmin iş digər bir aspirant tərəfindən işlənir. Sovet dövrünə xas olan haqsızlıq, süründürməçilik onu bezdirir, bu işi yarımçıq qoymağa vadar edir.

Əli Fəhmi ADU-da mətnşünaslıqdan dərs deyir, qəzəllərin elmi təhlilini verir, jurnalistika fakültəsinin tələbələrinə ərəb əlifbasını tədris edirdi.

Əli Fəhminin klassiklərimizlə bağlı zəngin biliyindən kinoda, teatrda, televiziya və radioda geniş istifadə olunurdu. O, televiziyada əruzla bağlı çətin oxunan qəzəllər üzrə məsləhətçi idi.

1975-ci il martın 13-də vəfat etmiş, Bülbülə kənd qəbristanlığında dəfn edilmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Nəsimi (film, 1973)

Həmçinin bax
------------

* Telman Ələkbərov

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* İLHAM ƏLƏKBƏROV ATASI ƏLİ FƏHMİ HAQQINDA[*ölü keçid*]
Bosniya və Herseqovinanın katolik yeparxiyaları   Banya Luka yeparxiyası
**Banya Luka yeparxiyası** (bosn. Banjalučka biskupija, *lat.* Dioecesis Bania Lucensis) — mərkəzi Bosniya və Herseqovinanın Banya Luka şəhərində yerləşən və Roma adətini saxlayan katolik yeparxiya.

Yeparxiya 5 iyul 1881-ci ildə, Vrhbosna mitropoliyasının suffraqan yeparxiyası olaraq quruldu. 1887-ci ildə yeparxiyada, 1969-cu il zəlzələsi ilə tamamilə məhv edilən Müqəddəs Bonaventura Katedrali inşa edildi. Katedralin müasir binası 1974-cü ildə salınmışdır. Yeparxiya əsasən tarixi serb çoxluğu olan müasir Serb Respublikası ərazisində yerləşir. Yeparxiya katoliklərinin böyük əksəriyyəti tarixən etnik xorvatlardır. 1990-cı ildə yeparxiyada 91 min katolik var idi. 1990-cı ildə yeparxiyada 91 min katolik var idi. 1992-1995-ci illər Bosniya müharibəsi etno-konfessiya mənzərəsinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsinə səbəb oldu, xüsusən bosniya xorvatlarının müstəqil Xorvatiyaya kütləvi şəkildə köçməsi səbəbindən bütövlüklə ölkədə katoliklərin sayı kəskin azaldı. Hazırda yeparxiyada katoliklərin sayı təxminən 40 mindir, yəni müharibədən əvvəl iki qat daha azdır. Münaqişə zamanı arxiyeparxiyasının bir çox katolik kilsəsi dağılmış vəziyyətdə idilər, müharibədən sonra onların bərpası arxiyeparxiyanın əsas vəzifəsi idi.

Statistika
----------

2006-cı ildəki vəziyyətə görə, arxiyeparxiyanın nəzdində 40.000 katolik (əhalinin 7.2%), 68 keşiş və 48 kilsə var idi. Yeparxiyanın kafedral kilsəsi Banya Lukada yerləşən Müqəddəs Bonaventura Katedralidır. 1989-cu ildən bəri, yeparxiyaya Franyo Komaritsa rəhbərlik edir. Marko Semren (O.F.M.) 2010-cu ildən köməkçi yepiskopdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Diocese of Banja Luka". 2010-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-30.

Həmçinin bax
------------

* Bosniya və Herseqovinada katolisizm

Xarici keçidlər
---------------

* Yeparxiyanın saytı
* «Diocese of Banjaluka» //Catholic Encyclopedia (1913)
* gcatholic.org saytında statistika
* catholic-hierarchy.org saytında yeparxiyanın statistikası
**Bapisa** və ya **Bapbi** — Butanın Tximpxu dzonqxaqında keçmiş qevoq.

Coğrafiya
---------

Qevoqun ərazisi 27 km2 idi. Daxilində olan kəndlər dəniz səviyyəsindən 1500–3000 metr yüksəklidə yerləşirdi. Subtropik iqlimə malik idi, yaz ayları isti və nəmli olurdu. İyun, iyul və avqust aylarında ağır yağışlı mussonlar baş verirdi. Qışda iqlim normal səviyyədə olurdu.

Tximpxu, Puanakxa və Vanqdi-Pxodranq şəhərlərini birləşdirən yol Bapisa qevoqundan keçirdi. Bapisa qevoqunun qərbində Teopisa qevoqu yerləşirdi. Qevoq Tximpxudan 55 kilometr uzaqlıqda yerləşirdi və ən əlverişli yola malik olan qevoq idi.

İqtisadiyyat
------------

Düyü qevoqun əsas qida mənbəyidir. Baharda cücərən buğda daha az populyardır. Qevoq sakinləri tərəvəz və düyüləri bazarda satmaq üçün yetişdirirlər. 2001-ci ildə ev təsərrüfatlarının 75%-dən çoxu elektrikləşdirilmiş və ölkədaxili boru kəmərinə bağlanmışdı.

Əhali
-----

2001-ci il məlumatlarına əsasən, qevoq 21 kənddə yaşayan 268 ailədən ibarət idi. Qevoqun bir dənə orta məktəbi var. Bu təhsil müəssisəsində 800 şagird qeydiyyatdan keçmişdi. Əhalisi Tximpxu, Puanakxa və Vanqdi-Pxodranq şəhərlərində tibb xidməti alırdı.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Bapbi gewog Ninth Plan (2002—2007)[*ölü keçid*]  (ing.) [*ölü keçid*]
2. ↑  см. карту в Thimphu dzongkhag Ninth Plan (2002—2007)[*ölü keçid*][*ölü keçid*]  (ing.) [*ölü keçid*]
3. ↑  9th FYP Part Three (Dzongkhag & Geog Health Sector) Arxivləşdirilib 2011-07-06 at the Wayback Machine Health Ninth Five Year plan (2002 - 2007)  (ing.) [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Bapisa (qevoq)** ilə əlaqəli mediafayllar var.