recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Həmişəyaşıl sekvoya** (*lat.* Sequoia sempervirens) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin sekvoya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikanın dağlıq rayonlarında, Sakit okean sahili boyu ərazilərdə yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 100 m-ə və çətirinin diamteri 8–10 m-ə çatan uzunömürlü (2000 ilə qədər) ağacdır. Sistematik baxımdan bu növ sekvoyadendrona yaxındır. Çətiri ensizdir və budaqlanması gövdənin yuxarısından başlayır. İynəyarpaqları neştərvarıdır, yumşaqdır, budaq üzərində iki cərgədə düzülür. Qozaları kiçik ölçüdədir, ovaldır 2-2,5 sm uzunluqdadır. Hamar, mavi-boz iynəyarpaqlı qısa zoğları sekvoyaya dekorativ görünüş verir. Ağacın qabığı qalın, qırmızımtıl, dərin şırımlıdır. Sekvoya birevli bitkidir, mikrostrobillər və meqa-strobillər bir ağacda inkişaf edir. Sekvoya tez boy atması ilə fərqlənir. Kölgəyədavamlı, torpaq və havanın rütubətinə tələbkardır. Sekvoya istisevəndir, lakin qısamüddətli şaxtalara da davam gətirir. Yüksək dərəcədə budaq və zoğ əmələgətirmə qabiliyyətinə malik olduğundan, kəsildikdə kök və gövdə pöhrələri ilə çətirini tez bir vaxtda bərpa edə bilir. Qələmlə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda Mərkəzi Nəbatat Bağına introduksiya edilmişdir. Bakı şəhərinə yeni salınan yaşıllıqlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Oduncağı çürüməyə davamlıdır, mebel və kağız istehsalında geniş istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Sequoia sempervirens* | 
* Wikidata: Q150129
* Wikispecies: Sequoia sempervirens
* APNI: 126131
* ARKive: sequoia-sempervirens
* Calflora: 7531
* EoL: 1034849
* EPPO: SEQSE
* FEIS: seqsem
* FloraBase: 17808
* FNA: 200005399
* FoC: 200005399
* GBIF: 2683909
* GRIN: 33710
* iNaturalist: 47372
* IPNI: 263741-1
* IRMNG: 11325771
* ITIS: 183435
* IUCN: 34051
* MoBotPF: 287323
* NBN: NHMSYS0000463454
* NCBI: 28980
* NZOR: 280c5830-f56e-4682-888e-8bff3e3c803e
* NZPCN: 2681
* PfaF: Sequoia sempervirens
* PFI: 9112
* Plant List: kew-2484394
* PLANTS: SESE3
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:263741-1
* Tropicos: 31300228
* VicFlora: 7eef6dbe-3e4e-46ba-b657-f61abb58d842
* WCSP: 378988
* WFO: wfo-0000437871

 |
| *Taxodium sempervirens* | 
* Wikidata: Q17363914
* APNI: 205500
* GBIF: 2683910
* GRIN: 80069
* IPNI: 263779-1
* IRMNG: 10515526
* ITIS: 183436
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:263779-1
* Tropicos: 31300025
* WCSP: 378589
* WFO: wfo-0000408597

 |
**Camalova Dilrubə Cəbrayıl qızı** (7 yanvar 1938, Lənkəran – 13 mart 2009, Cəlilabad rayonu) — Azərbaycanın ictimai-siyasi və dövlət xadimi, Lənkəran Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi (1981–1988), Lənkəran Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (1993–2000).

Azərbaycanın müstəqilliyindən sonra təyin olunan ilk xanım icra başçısı.

Həyatı
------

Dilrubə Camalova 1938-ci il yanvarın 7-də Lənkəran şəhərində anadan olmuşdur. 1955-ci ildə Yardımlıda orta məktəbi, 1960-cı ildə ali məktəbi, 1987-ci ildə isə Bakı Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə Lənkəran şəhər 2 saylı orta məktəbində müəllimlikdən başlamışdır. 1960–1972-ci illərdə müəllim, 1972–1975-ci illərdə Lənkəran Şəhər Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri işləmişdir.

1975–1981-ci illərdə Lənkəran Şəhər Partiya Komitəsinin ikinci katibi, 1981–1988-ci illərdə Lənkəran Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1989–1992-ci illərdə Azərbaycan Pedoqoji Kadrların İxtisasının Artırılması və Yenidən Hazırlanması Baş İnstitutunun Lənkəran filialında müəllim, direktor müavini, direktor, 1992–1993-cü illərdə Lənkəran Dövlət Universitetinin prorektoru, 1993–2000-ci illərdə Lənkəran Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2000–2006-cı illərdə isə Azərbaycan Respublikası Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin birinci müavini vəzifələrinə çalışmışdır.

1965–1990-cı illərdə Lənkəran şəhər və rayon sovetlərinin deputatı, İcraiyyə Komitəsinin üzvü olmuşdur. 1972–1990-cı illərdə ardıcıl olaraq Lənkəran Şəhər Partiya Komitəsinin üzvü və büro üzvü, 1985-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat və Ali Sovet Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir. "Qırmızı Əmək Bayrağı", "Oktyabr İnqilabı" ordenləri və bir çox medallarla təltif olunmuşdur.

1988-ci ildə Heydər Əliyevin əleyhinə Mərkəzi Komitənin plenumunda və Ali Sovetin sessiyasında çıxış etmədiyinə görə Azərbaycan KP MK-nın rəhbərliyi tərəfindən Lənkəran Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsindən azad edilmişdir. Xarici və daxili düşmənlərin fitvası ilə qondarma "Talış-Muğan Respublikası"nı "quran" Ə.Hümbətov və onu dəstəkləyənlərə qarşı qətiyyətlə mübarizə aparmışıdr.

2009-cu il martın 13-də Cəlilabad rayonunda avtomobil qəzasında həlak olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bacısı oğlu 8 ay həbsdə, özü isə 8 il vəzifədə qaldı: Dünən yola salınan icra başçısı". 2022-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-20.

* Она всю жизнь была в пути
* 28 апреля 1990 г. (отрывной календарь Для женщин) Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
soldan sağa: 9×19 mm Parabellum, .40 S&W, .45 ACP, 5,7×28mm, 5,56×45 mm NATO, .300 Winchester Magnum, və 70mm və 76mm 12 gauge
**Gauge** çapı; ağırlığı pound cinsindən ölçülmüş təmiz mərmidən hazırlanmış saçılmanın çəkisi ilə tərs mütənasibdir. Yəni 12 guage bir lülənin çapı bərabərdir 1/12 pound çəkisində təmiz mərmidən hazırlanmış saçılmanın çapı ilə. (Yəni qısaca gauge artdıqca çap azalır.)

Ədədi şəkildə hesablanması
--------------------------

*n*-(gauge) yəni saf mərmidən hazırlanmış saçılmanın (müstəqil ağırlığı 11.352 g/cm³ yaxud 6.562 oz/cu in) o çap ilə çəkisi bərabərdir 1/n çəkisində İngilis — Amerikan sistemində pund ölçüsüylə (453.59237 grams). ona görə *n*-gauge ov tüfənginin lülə çapı *n*-cm. cinsindən bərabərdir:

{\displaystyle R(n)=\left({\frac {6\times 453.59237~\mathrm {gr} }{11.352~\mathrm {gr/cm} ^{3}\times n\times \pi }}\right)^{1/3}=42.416~\mathrm {mm} \times {\frac {1}{\sqrt[{3}]{n}}}}

İstifadəsi
----------

Cüt qırma ov tüfəngi və ona oxşar yivsiz ov tüfənglərinin çapı əsasən gauge ilə bildirilir.
Gauge ən çox yivsiz ov tüfənglərinin lülə çapı standartlarında istifadə edilir.
**Çongyeçon** — Cənubi Koreyanın Seul şəhərində yerləşən çay olaraq, Han çayı su sisteminə aiddir və Cunqnanqçonun bir qoludur. Mənbəyi Jongno-gu 'Cheongun-dongda yerləşən Baekundong vadisidir. Cənuba axan Samiteong'un petite kombinatı qaldırdığı ifadə edildi. Buradan şərqə dönərək, Seulun ənənəvi şəhərini keçin və Hanyang Universiteti Seul Kampüsünün yanında Jungnangcheon'a axın. 

Mənbədən ölçülən əsas axının uzunluğu 10.92-dir.   km, su hövzəsi sahəsi 50.96   km² və ya 2.50 Baekdong Vadisinin kənarından başqa   Km hissəsi Yapon müstəmləkə hakimiyyətindən bəri tamamilə aşdı və çayın funksiyasını effektiv itirərək digər istifadələrə yönəldildi. Hal hazırda çay Seulun ortasındakı Cheonggye Plazadan gündə 40.000 kubmetr süni şəkildə axıdılması şəklində saxlanılır. 

Mənşə vadisi Seul Böyükşəhər Şəhərinin bir abidəsi olaraq təyin olundu.   Km hissəsindən Seul Müəssisələri Korporasiyasının nəzarəti altında park kimi istifadə olunur.

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Kolayır.

**Kolayır** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Toponimikası
------------

Kolayır Ağstafa rayonunun Düzqışlaq i.ə.v.-də kənd. Gəncə-
Qazax düzənliyindədir. Kəndin adı yerli əhalinin dilində Koləir kimi tələffüz
edilir. Bəzi tədqiqatçıların ehtimalına görə, oykonim qismən
təhrifə uğramış, əslində Kolayir olmalıdır. Oykonimin tərkibindəki kol
sözü "xırda meşə, meşəlik" mənasındadır. Kəndin adı "meşə yeri, meşəli yer"
kimi izah edilir. Toponimi tayfa adı ilə əlaqələndirənlər də var. Lakin türk
dillərində kolayi sözü işlənir ki, bu da "əlverişli, rahat" mənalarını ifadə edir.
Kəndin Düzqışlaq adlı i.ə.v.-in tərkibində olması da ərazinin hamar, rahat bir yer
olduğunu bildirir. Azərb. dilinin dialektlərində "hamar, çıxıntısı olmayan"
mənasında kola (buynuzsuz keçi) sözü işlənir. Odur ki, oykonimi "hamar, düz,
əlverişli yer" kimi izah etmək daha məqsədəuyğundur; 2. Bərdə rayonunun eyniadlı
i.ə.v.-də kənd. Qarabağ düzündədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi vaxtilə Qazax mahalındakı Kolayır kəndindən gəlmiş ailələr
tərəfindən salındığı üçün belə adlandırılmışdır; 3. Samux rayonunun eyniadlı i.ə.v.-
də kənd. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi Qazax mahalındakı
Kolayır kəndindən gəlmiş ailələr tərəfindən salınmışdır.Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti.

Həmçinin bax
------------

* Tatlı (Ağstafa)
* Muğanlı (Ağstafa)

Xarici keçid
------------

* http://bamszazerbaycan.blogspot

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. İki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007,

| ⛭Ağstafa rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Ağstafa |
| Qəsəbələr | Vurğun • Soyuqbulaq • Qarayazı • Saloğlu • Həzi Aslanov • Soyuqbulaqlar • Poylu • Ceyrançöl • Şəkərli |
| Ləğv olunmuş qəsəbələr | Vladimir İliç Lenin |
| Kəndlər | Ağgöl • Aşağı Göycəli • Aşağı Kəsəmən • Böyük Kəsik • Dağ Kəsəmən • Düzqışlaq • Eynallı • Göycəli • Həsənsu • Köçəsgər • Köçvəlili • Köhnəqışlaq • Kolayır • Kolxəlfəli • Mollacəfərli • Muğanlı • Qaçaq Kərəm • Qarahəsənli • Qıraq Kəsəmən • Qırılı • Sadıqlı • Salahlı • Pirili • Poylu • Tatlı • Xətai • Xılxına • Yaradullu • Yenigün • Zəlimxan |

|  |  |
| --- | --- |
| Ağstafa rayonu | *Ağstafa rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Kənd | *Kənd ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

[[Kateqoriya:
**Məhəmmədtağı xan Yusif xan oğlu Əmir-Əhmədi** (1906, Xalxal – 1942) — Cənubi Azərbaycan şairi, el böyüyü.

Həyatı
------

Məhəmmədtağı xan Yusif xan oğlu 1906-cı ildə Cənubi Azərbaycanın Xalxal vilayətinin Təbrizəq kəndində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini mollaxanada, sonra mədrəsədə oxumuşdu.

II Dünya Müharibəsi dövründə Cənubi Azərbaycan ruslar tərəfindən yenidən işgal edildi. Məhəmmədtağı xan Şatiranlı, topladığı silahlı gücü ilə dövlətə qarşı ayaqlandı. Özünə aid 800 nəfərdən ibarət süvari gücü ilə Xalxalın mərkəzi olan Heroabadı ələ keçirdi. Bir neçə ay keçdikdən sonra Gilan Jandarma Birliyi rəisi yavər (mayor) Alai, əmrindəki jandarma gücü ilə Xalxal və Tarumdakı üsyanları yatırmaq üzrə hərəkətə keçdi. Çatışma nəticəsində Məhəmmədtağı xan həyatını itirdi.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Məhəmmədqulu xan.

**Məhəmmədqulu xan** (Bakı – 1792, Bakı) — Bakının altıncı xanı.

Səltənəti
---------

Məlik Məhəmməd xanın kiçik qardaşı və I Mirzə Məhəmməd xanın oğlu idi, doğum tarixi məlum deyil. Fətəli xanın ölümündən bəri həm yeni Quba xanı Əhməd xanın, həm də qardaşı oğlu II Mirzə Məhəmmədın təcrübəsizliyindən istifadə edərək Bakı xanlığını qəsb etməyə çalışırdı. Xanlığa layiq görüldüyü təqdirdə iddialı Əhməd xanı sədaqəti ilə əmin etdi. Əhməd xan 1791-ci ildə Məhəmmədqulu ağanın taxtda oturması üçün Bakıya qoşun göndərdi. Bakı ordusu cəmi 500 nəfərdən ibarət olduğundan Mirzə Məhəmməd həmin il əmisinin xeyrinə imtina etdi.

Ancaq Əhməd xana tabe olmayaraq, xərac vermədi. Quba xanı keçmiş xana olan bağlılığını dəyişdirdi və Bakını mühasirəyə aldı, Məhəmmədqulu şəhər xalqının köməyi ilə onun qüvvələrini məğlub etdi.

Əhməd xan 1791-ci il mart ayında vəfat etdi və onun yerinə 13 yaşlı qardaşı Şeyxəli xan gəldi. Mirzə Məhəmmədə yenidən Bakıya yürüş etmək üçün ordu verildi. Şeyxəli daha sonra qraf İvan Qudoviçdən Bakını mühasirəyə almasını istədi. Məhəmmədqulu yardım istəyini tez bir zamanda Rusiyaya çatdırdı. Çaşqın Qudoviç kontr-admiral Pyotr Şişkinə tapşırdı ki, problemi həll edərək Rusiyanın maraqlarına uyğun hərəkət etsin. Lakin naməlum səbəblərdən sifariş gecikdi və Bakı bombardman edildi. Məhəmmədqulu xan oktyabr ayında Şeyxəli ilə barışmağa məcbur oldu və ona təzminat olaraq 24.000 rubl ödədi.

Ölümü
-----

Abbasqulu Bakıxanov tərəfindən "səxavətli, lakin sərt" bir şəxs kimi səciyyələndirilən Məhəmmədqulu 1792-ci ildə Bakıda vəfat etdi və Kərbəlada dəfn edildi. Onun yerinə qardaşı oğlu — Hüseynqulu xan gəldi.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan xanlarının siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bakikhanov, Abbasgulu.* Gülüstani-İräm. Bähmänli, V. Bakı: Xatun Plyus. 2010. 200. ISBN 978-995221045-3. OCLC 837882352.
2. 1 2  *Ashurbeyli, Sara.* Bakı şähärinin tarixi : orta äsrlar dövrü. Bakı. 279. ISBN 9789952421675. OCLC 900613609.
3. ↑  Materials for the new history of the Caucasus, from 1722 to 1893 [Text] / P. G. Butkov. — St. Petersburg: Printing house of the Imperial Academy of Sciences, 1869. Part 2. p. 293 (in Russian)
4. ↑  Bakikhanov, p. 201
5. ↑  *A. BERZHE,.* AKTY, SOBRANNYE KAVKAZSKOJ ARHEOGRAFICHESKOJ KOMISSIEJ TOM 5 CHAST 1. [S.l.]: BOOK ON DEMAND LTD. 2014. 1119. ISBN 978-5458678100. OCLC 972599590. 2022-06-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-01.
**«Leninen kiyava» qəzeti** (Lenin yolu ilə) (*rus.* «По ленинскому пути») — «Leninen kiyava» qəzeti («Lenin yolu ilə») Mordoviya Regional Komitəsi və Ümumittifaq Leninist Kommunist Gənclər Birliyi Saransk Şəhər Komitəsi rəsmi mətbuat orqanı olaraq fəaliyyətə başlamışdır. Qəzet Mordoviyada 1931-ci ilin iyul ayından 1941-ci ilin iyul ayına kimi buraxılmışdır. Ümumittifaq Kommunist Partiyası bürosunun qərarı ilə qəzet beş gündə bir dəfə olmaqla erzyan dilində buraxılırdı. Qəzetin məqsədi mülayim, ağıllı, istedadlı, öz dilini və mədəniyyətini sevən gənclər yetişdirmək idi. Qəzetin redaksiyası Saransk şəhəri, Volodarsk küçəsi, ev 34 ünvanında yerləşirdi. İlk dövrdə qəzet ləvazimatlar və kadrlar baxımından böyük çətinliklər yaşayırdı. Qəzet abunəçiləri arasında fəhlə-kəndlilər və gənclər azlıq təşkil edirdi. Qəzetin ümumi dövriyyəsi 2500 nüsxə təşkil etmişdir. Çətinliklərə baxmayaraq gənclər qəzeti həmişə Mordovalı vətəndaşların gəncləri arasında böyük dəstək alırdı. «Leninen kiyava» («Lenin yolu ilə») qəzeti bu illər Saransk işçi fakultəsinin tələbələri arasında sevimli qəzetə çevrilir. Qəzetin 300 daimi abunəçisi vardı. Leninen kiyava müəssələrdə, məktəblərdə, kəndlərdə və s. yerlərdə böyük marağa səbəb olmuşdur. İ. D. Voronin adına Mordoviya diyarşunaslıq muzeyinin eksponatları arasında «Leninen kiyava» qəzetinin 1935, 1937, 1940, 1941-ci illər tirajının nüxsələri saxlanılır. Burada zamanın təsirindən saralmış qəzetlər öz mövcudluğunu qoruyur. Bu nüxsələrsə Mordoviya xalqının tarixi yazırlıb. Müxtəlif vaxtlarda qəzetə erzyan əsilli ən yaxşı jurnalist kadrları rəhbərlik etmişdir: V.M. Kuzmin, İ.S. Tyurkin, А.S. Şeqlov, redaktor müavinləri А.O. Brijinski, T.A. Raptanov. Onların taleyləri çox oxşardır. Onlar böyük kəndli ailələrində doğulmuş, öz doğma kəndlərində ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra təhsillərini Saranskda davam etdirmiş, Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişlər. Onlar vətən qarşısında xidmətlərinə görə orden və medallarla təltif olunmuşlar. Onların hamısı fəal və yorulmaz işçilər, bacarıqlı təşkilatçılar idi. Respublikada baş verən hadisələrə tez və əzmkarlıqla münasibət bildirirdilər. Hər bir liderin fərdiliyi öz yaradıcılıq prosesində öz əksini tapmışdı, lakin nəşrin əsas xətti dəyişməz idi - Erzya dilinin yüksək peşəkar tələbləri və saflığı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Российская Государственная Библиотека: Национальная библиотека им. А. С. Пушкина Республики Мордовия (rus.)". 2019-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.

Mənbə
-----

* Fenno-Ugrica. Ленинэнь киява (Клявлино) PDF
**Məhəmmədqasım xan Dostəli xan oğlu Vali** (1800-1872)—Qacarlar dövlətinin hərbi və mülki xadimi.

Həyatı
------

Məhəmmədqasım xan Dostəli xan oğlu 1800-cü ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qacarlar dövlətində xidmət etmişdi. 1838-1840-cı illərdə Yəzdin valisi olan böyük qardaşı Hüseynəli xan Müəyyirilməmalikin yanında nəvvab olmuşdu. Ordan saraya pişxidmət vəzifəsinə dəyişildi. 1851-ci ildə Əhməd xan Əminülmülkün əvəzinə Tiflis baş konsulu təyin edildi. 1854-cü ildə Rusiya səfirliyinə baş müşavir təyin edildi. 1855-ci ildə çar II Aleksandrın tacgüzarlığında iştirak etdi. 1855-1860-cı illərdə Tehranda yaşadı.1860-cı ildə İranın Rusiyada səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edildi. Təyinat yerinə yola düşərkən Avropa gəzintisinə çıxdı. Oğlu Əli xan ilə Berlinə, Brüsselə, Parisə və Londona baş çəkdi. Marseldən, hər ikisi İstanbula getdi və qısa müddətdən sonra onlar Trabzondan və Ərzurumdan Qara dənizi keçdilər. 1861-1862-ci ildə yenidən Yəzd valisinin müavini oldu. 1862-1868-ci illərdə Gilan əyalətinə vali təyin edildi. 1871-ci ildə Nasirəddin şahla Zilli Sultan Məsud mirzənin arasında qovğa başlandı. Asəfəddövlə Hacı Məhəmmədqulu xan Dəvəli-Qacar Şirazın idarəsini əlinə keçirdi. Məsud mirzəni qovub Məhəmmədqasım xanı da yanına çağırıb şahın adından vali təyin etdi.

Farsın qubernatoru Məhəmmədqasım xan Vali 21 mart 1872-də Şirazda qarın yatalağından öldü və İranın məşhur şairi Hafizin məqbərəsində dəfn edildi.

Ailəsi
------

Məhəmmədqasım xanın Əli xan adlı oğlu vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Şiraz

Xarici keçidlər
---------------
Ağaclarla yarı qapalı gölməçəAğaclarla yarı qapalı gölməçə
**Lentik ekosistem-** bura göllər, nohurlar, su anbarları, yəni nisbətən ətalətli su dövranına malik sular daxildir. Burada üç zona ayrılır: litoral, limnik və profundal zonanın qruplaşmaları işıqsız həyat sürür.

Xarakteristika
--------------

Mülayim qurşağın göllərində yay dövründə su kütləsində şaquli üzrə üç zona ayırmaq olar:

* Epilimneon-suyun konveksiya (sirkulyasiya) etdiyi dərinliyə qədər
* Termoklin (temperatur sıçrayışı olan lay)- aralıq zona, burada su yuxarı (üst) zonanın suyu ilə qarışmır
* Hipolimnenon- soyuq su sahəsi, burada sirkulyasiya getmir

Termoklin, adətən, işıq düşən sarhəddən aşağıda yerləşir, oksigen ehtiyatı, ondan ayrılmış hipolimnionda tükənir. Yayda durğunluq dövrü başlayır. Payızda temperaturun bərabərləşdiyi dövrdə suyun ümumi qarışması və hipolimneonun oksigenlə zənginləşməsi baş verir. Qışda buzun altında suyun temperaturu +4 °C-dən aşağı olur, bu onun sıxlığını azaldır və yenidən gölün stratifikasiyasına və qış durğunluğuna səbəb olur. Yazda buz əridikdən sonra temperaturu 4 °C-yə çatır, o ağırlaşır və yenidən yaz qarışması baş verir. Bu klassik sxem Avropa və Şimali Amerika gölləri üçün xarakterikdir. Subtropik rayonlarda suyun qarışması il ərzində bir dəfə qışda, tropikdə isə daim və qeyri-müntəzəm olur.

Məhsuldarlığına görə göllər iki qrupa bölünür:

* Oliqotrof (biogen maddələr və plankton az olan)
* Evtrof (biogen maddələrlə zəngin)

Lentik ekosistemlərin məhsuldarlığı həm də ətraf mühitdən və gölün dərinliyindən daxil olan maddələrdən asılıdır. Kiçik göllər daha məhsuldar olur.

Həmçinin bax
------------

* Göl
* Nohur
* Su anbarı

Xarici keçid
------------

lentik ekosistemlər

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
**Əbülfəth xan Bəxtiyari** (*fars.* ابوالفتح خان بختیاری‎‎) — Həft Ləng budağının Bəxtiyari elinin xanı idi.

Həyatı
------

Əfşarlarlar dövründə İsfahan hakimi olan Əbülfəth xan, Nadir şah Əfşarın (1736-1747) vəfatından (1747) sonraki varislər Adil Şah, İbrahim Şah və Şahrux Şah, Əbülfəthin İsfahan şəhərin qubernatorluğu davam etməsini qəbul etdilər.

Müttəfiq olan Kərim xan Zənd və Çahar Ləng komanderi Əlimərdan xan Bəxtiyari 1750-ci ilin mayında İsfahanın mühasirə etilər. Əli Mərdanın yaxcı bir təkliflərindən sonra Əbülfəth xan şəhərin qapılarını açıb Kərim xan və Əlimərdan xan ilə ittifaq qurmağı qəbul etdi. Əbülfəth xan Əlimərdan xan və Kərim xan birlikdə Səfəvi sülaləsinin hakimiyətini bərpa etmək üçün 17 yaşındaki Səfəvi şahzadəsi Əbu Turabini nayib olaraq, 29 iyunda şah elan etdilər və ona III İsmayıl adını verdilər. Sonra Əlimərdan xan Vəkil-ü-dövlət ünvanı aldı.

Əlimərdan xan hökumət idarəçiliyin başçısı olaraq, Əbülfəth xanı İsfahanın hakimi vəzifəsini və Kərim xana da ordunun sərdarı təyin edildi və ona bölgə xanlıqları fəth etmək vəzifəsi verildi. Ancaq bir neçə ay sonra Kərim xan Kürdüstan bölgəsində bir döyüşdəykən iddialı Əlimərdan xan Əbülfəth xanı öldürdü.

İstinadlar
----------

1. ↑  Perry, 1983. səh. 285
2. 1 2  Perry, 1991. səh. 66
3. ↑  Garthwaite, 2005. səh. 184
4. ↑  Perry, 1991. səh. 67
**Nərmin Neftçi** (*türk.* Nermin Neftçi) — türk hüquqşünas və siyasətçi.

Bioqrafiya
----------

1924-cü ildə İstanbulda anadan olub. Ankara Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir.

1969-cu ildə Muşdan Böyük Millət Məclisinə deputat seçilmişdir. O, Türkiyənin şərq illərindən Böyük Millət Məclisinə seçilən ilk qadın olub. O, həmçinin Böyük Millət Məclisinin sədr müavini seçilib. O, həm də bu vəzifəni tutan ilk qadın olmuşdur. O, 1973-cü il parlament seçkilərində iştirak etməyib, lakin mədəniyyət naziri kimi Sədi Irmak hökumətinə daxil olub. O, bu vəzifəni 1974-cü il noyabrın 17-dən 1975-ci il martın 31-dək tutmuşdur.

12 mart 1971-ci il çevrilişindən sonra həbs edilən 3 Türk Xalq Qurtuluş Ordusunun üzvlərinin edam edilməsi ilə bağlı 1972-ci il aprelin 24-də keçirilən səsvermədə iştirak edib. Neftçi edamın əlehinə səs verən 48 deputatdan biri olub. 273 deputat isə lehinə səs verib. Prezident hökmü imzaladıqdan sonra 1972-ci il mayın 6-da Dəniz Gəzmişin də olduğu hər üç məhkum edam edilib. Bu edam uzun müddət qızğın müzakirə mövzusu olur.

Bir sıra dövri mətbuatda məqalələr yazıb, məqalə yazıları yazıb. Türk dilinin quruluşu, İraq türkmənlərinin Kərkük folkloru haqqında kitab yazmışdır.

20 avqust 2003-cü ildə Bodrumda vəfat edib. Saleh (1947–2009) və Sinan adında iki oğlu var idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İlk kadın TBMM başkanvekili vefat etti". Hürriyet (Turkish). 2003-08-20. 2017-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-24.
2. ↑  "İşte 'Üç Fidan'ın İdamına evet ve hayır diyenler". Cumhuriyet (Turkish). 2014-05-06. 2015-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-25.
***Vanadium (II) sulfat*** (VSO4) — qeyri-üzvi bir birləşmədir, vanadiumun və sulfat turşusunun duzudur, kristallohidratlar əmələ gətirir – suda həll olan qırmızı-bənövşəyi kristallardı.

Fiziki xassələri
----------------

Vanadium (II) sulfat, məhlulunun diqqətlə qurudulması nəticəsində kristallohidrat şəklində çökür — qırmızı-bənövşəyi kristallardı.
VSO4 • n H2O tərkibinin kristallohidratlarını əmələ gətirir, burada n = 6, 7. Vanadium (II) sulfat heptahidrat VSO4 • 7H2O vanadium kuporosu adlanır.

Alınması
--------

Vanadium (V) oksidin sink tozu ilə reduksiya nəticəsində almaq olar:

{\displaystyle {\mathsf {V\_{2}O\_{5}+3Zn+5H\_{2}SO\_{4}\ {\xrightarrow {}}\ 2VSO\_{4}+3ZnSO\_{4}+5H\_{2}O}}}

  

Vanadiy (III) sulfatın sink ilə reduksiya nəticəsində :

{\displaystyle {\mathsf {V\_{2}(SO\_{4})\_{3}+Zn\ {\xrightarrow {}}\ 2VSO\_{4}+ZnSO\_{4}}}}

Kimyəvi xassələri
-----------------

Havada vanadium (II) sulfat oksigenlə asanlıqla oksidləşir:

{\displaystyle {\mathsf {2VSO\_{4}+O\_{2}\ {\xrightarrow {}}\ 2VOSO\_{4}}}}
Vanadium (II) sulfat qələvi metal və ammoniumun sulfatları ilə az həll olunan qarışıq duzlar əmələ gətirir M2V(SO4)3 x 6 H2O (M = NH4, K, Rb, Cs).
Qələvi məhlulları ilə reaksiyaya daxil olur və qəhvəyi rəngdə vanadium (II) hidroksid əmələ gətirir hansı ki, çöküntü yaradır:

{\displaystyle {\mathsf {VSO\_{4}+2NaOH\ {\xrightarrow {}}\ V(OH)\_{2}\downarrow +Na\_{2}SO\_{4}}}}
Bu reaksiyanın məhsulu su ilə sürətlə oksidləşərək vanadium (III) hidroksidə çevrilir.
Vanadium (II) sulfat reduksiyaedici xüsusiyyətləri nümayiş etdirir. Beləliklə, qalay (II), mis (II), qızıl(III) duzlarının məhlullarından metalları reduksiya edir. Azot turşusu və nitratlar onunla reaksiyaya girdikdə ammonyak və onun törəmələrinə qədər, sulfitlər isə — hidrogen sulfidə qədər reduksiya olunur.
Flüor ionlarının iştirakı ilə, vanadium (II) sulfatın reduksiyaedici xüsusiyyətləri artır, çünki üçvalentli vanadium ionlarını güclü flüor komplekslərinə bağlayır. Belə şəraitdə vanadium (II) sulfat, məsələn, kadmiyumu duzlu məhlulundan reduksiya edə bilir:

{\displaystyle {\mathsf {2VSO\_{4}+12NaF+CdSO\_{4}\ {\xrightarrow {}}\ Cd\downarrow +3Na\_{2}SO\_{4}+2Na\_{3}[VF\_{6}]}}}
Flüor ionları olmadıqda, bu reaksiya əks istiqamətdə davam edir.

Mənbə
-----

* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд. испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
* Рипан Р. Четяну И. Неорганическая химия. Химия металлов. — М.: Мир, 1972. — Т. 2. — 871 с.
* Неорганическая химия / под ред. Ю.Д. Третьякова. — М.: Академия, 2007. — Т. 3. — 352 с.

1. ↑  vanadium(2+) sulfate (ing.).
1865-ci ilə aid xəritədə Böyük və Kiçik Ermənistan əraziləri.
**Kiçik Ermənistan** (*erm.* Փոքր Հայք, *yun.* Αρμενία Μικρα, *lat.* Armenia Minor) — Kiçik Asiyada, Fərat, Kelkit və Qızılirmaq çaylarının yuxarı hissəsində tarixi vilayət.

Tarixi
------

Vilayət Əhəmənilər dövlətinin bir hissəsi idi. Bundan sonra Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən fəth edilmiş, lakin e.ə. 322-ci ildə İsgəndərin ölümündən sonra paytaxtı Kəmax olan müstəqil bir çarlığa çevrilmişdir. Eramızdan əvvəl II əsrdə vilayət Pont çarı VI Mitridatın hökmranlığına girmişdir. Mitridat Kiçik Ermənistanda yetmiş beş istehkam qalası tikdirmişdir. Onun ölümündən sonra Kiçik Ermənistan ərazisi müxtəlif Roma hökmdarlarına tərəfindən idarə edilmiş, inzibati sərhədləri dəyişmişdir. Roma imperatoru Kaliqula e.ə. 39-cu ildə Romadan asılı olan Kiçik Ermənistan çarlığını qurmuşdur. İmperator Vespasian b.e. 71-ci ilində Kiçik Ermənistan çarlığını ləğv etmiş və ərazini Kappadokiya vilayətinə birləşdirmişdir. III əsrin sonunda Diokletian ərazini müstəqil bir vilayət halına gətirmiş, Feodosi isə Kiçik Ermənistanı 2 vilayətə bölmüşdür.

İstinadlar
----------


Vikianbarda ***Kiçik Ermənistan*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  
Xəta: şablon boşdur

1. ↑  ВЫ Митридат Евпатор // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 8.
2. 1 2  Kiçik Ermənistan // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
**Kiçik Asiya siçancığı** (*lat.* Mesocricetus brandti) Gəmiricilər (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü. Talışın arid yaylası və Ceyrançölün qərbində Mesocricetus brandti (Kiçik Asiya siçancığı) nadir halda yaşayır. Olduqca azsaylıdır. Hal-hazırda sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

Təsviri və yayılması
--------------------

Bədəninin uzunluğu — 150 mm, quyruğunun uzunluğu — 39 мм-dir. Çəkisi 296 qrama qədərdir. Üst tərəfinin rəngində qonurumtul-noxudu, alt tərəfində isə açıq rənglər üstünlük təşkil edir. Döşündə qarta xal vardır.

Yayılması
---------

Cənubi Qafqazın və Ön Asiyanın (Qərbi İran, Türkiyə) dağ və dağətəyi ərazilərində, Şimali Qafqazın Dağıstan hissəsində və Gürcüstanda rast gəlinir. Azərbaycanda Dağlıq Qarabağda, Lənkəran təbii vilayətinin dağlıq ərazilərində və Naxçıvan ərazisində yayılmışdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Əsasən, dənli, ot və yabanı bitkilərlə zəngin cöl sahələrində 300–2000 m hündürlükdə, bəzən əkin sahələrində və onun ətrafında məskunlaşırlar. Özlərinin qazdıqları yuvalarda yaşayırlar.

Azalma səbəbi və qorunması
--------------------------

Populyasiyada fərdlərin sayı hava şəraitindən (quraqlıq illərdən), antropogen amillərdən, o cümlədən, onların məskunlaşdığı sahələrdə torpaqların mənimsənilməsindən asılıdır.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Qorunması məqsədilə xüsusi olaraq qəbul edilmiş tədbirlər mövcud deyil.

Qorunması üçün görülmüş tədbirlər
---------------------------------

Növün qorunması, onun biotoplarının qorunması ilə əlaqədardır. Heyvanların məskunlaşdığı yerlərdə meşələrin qırılmasının qarşısının alınması

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q925103
* Wikispecies: Mesocricetus brandti
* EoL: 1179514
* EUNIS: 16413
* GBIF: 2438484
* iNaturalist: 44917
* IRMNG: 10721526
* ITIS: 632736
* IUCN: 13220
* MSW: 13000365
* NCBI: 10037

 |
**Dimitri Jeltov** (tam adı: *Dimitri Stepanoviç Jeltov*, erz. Дмитрий Степанович Желтов, *rus.* Дмитрий Степанович Желтов; 1890, Napolnoye[d], Simbirsk quberniyası[d] – 1961, Bişkek) — partiya işçisi.

Bioqrafiyası
------------

Dmitri Stepanoviç Jeltov 1890-ci ildə Napolnoe Alatır kəndində (indiki Pores rayonu) anadan olmuşdur. 1910-cu ildə Pores müəllimlər seminariyasını bitirmişdir. Bundan sonra kənd məktəbində fəaliyyət göstərir. Vətəndaş müharibəsinin iştirakçısıdır. 1914-cü ildə orduya çağırılmışdsır. 1918-ci ildə Komunist partiyası Alatır qəza komitəsində fəaliyyət göstərmişdir. 1921-24-ci illərdə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Mordoviya katibi işləmişdir. Onun təşəbbüsü ilə «Yaktere teşte» (Qırmızı ulduz) və «Od vele» (Yeni kənd) qəzetləri nəşr olunmağa başlanmışdır. Onun bir başa rəhbərliyi altında Alatır şəhərində (sonradan Alatır Pedaqoji Təbiət Elmləri Texnikumuna çevrilmişdir), Samar quberniyasında Malı Tolkay kəndində, Saratov vilayəti Petrovsk şəhərində erzyan dilində pedaqoji texnukumlar aşılır. Daha sonra Türkmən heyətinin üzvü, Mərkəzi kənd təsərrüfatı banklarının müfəttişi Buryat-Monqol Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Əkinçilik üzrə Xalq komisarlığının sədri işləmişdir. 1937-ci ildə represiyaya məruz qalaraq sürgün edilir. 1956-cı ildə ona bəraət verilmişdir. 1961-ci ildə SSRİ, Qırğızıstan Sovet Sosialist Respublikasının Bişkek şəhərində vəfat etmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* Дёмин, Василий Иванович. Эрзянь журналистиканть эрямопингезэ : монография : кавто пельксстз Василий Дёмин. - Саранск : Лит. фонд России, 2013. - Васенце пельксхь ' - 404 с. - Мордов.- эрзя яз.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-03-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-08.
**Manmohan Sinqh** (pənc.  ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, hind  मनमोहन सिंह; 26 sentyabr 1932[…]) — Hindistan dövlət və siyasi xadimi, 22 may 2004-cü ildən 26 may 2014-cü ilədək Hindistanın Hindistan Milli Konqresi (HMK) partiyasından olan 15-ci Baş naziri. İnancına görə, Hindistanın ilk qeyri-hinduist baş naziri olmuşdur.

1982-1985-ci illərdə Hindistan Ehtiyat Bankının meneceri, 1991-1996-cı illərdə Hindistanın maliyyə naziri olub. 2005-2006-cı illərdə eyni zamanda Baş nazir olaraq Hindistanın Xarici İşlər Naziri vəzifəsini icra etmişdir. 2008-ci ilin dekabrı və 2009-cu ilin yanvar aylarında Baş nazir vəzifəsindən ayrılmadan yenidən maliyyə naziri olmuşdur (maraqlıdır ki, 2006-cı ildə də Xarici İşlər Naziri olaraq çalışmışdır və 2009-cu ildə Maliyyə Naziri olaraq, Sinqhi Pranab Mukerci əvəz etmişdi).

İqtisadiyyat sahəsində bir sıra mükafatlar laureatı, elmlər doktoru, iqtisad üzrə elmi işlərin müəllifidir. 1993-cü ildə *Euromoney* jurnalı onu ilin ən yaxşı maliyyə naziri, *Asiamoney* jurnalı isə onu iki dəfə (1993 və 1994) bu ad ilə tanımışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #119241374 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. ↑  Manmohan Singh // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Manmohan Singh // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
**Finikiyalılar**—Finikiyanın əhalisi.

Tarixi
------

Finikiyalıların ərazisi əkinçilik və maldarlıq üçün əlverişli olmadığı üçün onların əsas məşğuliyyəti dənizçilik və dəniz ticarəti idi. E.ə. II minilliyin sonu — I minilliyin əvvəlində finikiyalılar Aralıq dənizində ağalıq edirdilər. Finikiyalılar ən yaxşı gəmiqayıranlar və dənizçilər idi. Onlar burada bitən sidr və palıd ağaclarından gəmi düzəldirdilər. Onlar Aralıq dənizi vasitəsilə üzüb ilk dəfə Atlantik okeanına çıxmışdılar. Sonra Avropa sahilləri ilə üzərək İngiltərənin cənub-qərbinə kimi gedib burada qalay mədəni tapmışlar. O vaxtı beynəlxalq ticarət finikiyalıların əlində idi. Onlar Yunanıstan, Misir, Babilistan və s. ölkələrlə ticarət edirdilər.

Finikiyalılar əsasən zeytun yağı, ağac, mis, tunc, mal-qara, taxıl və s. satırdılar.

Finikiyalılar Aralıq dənizinin şərq sahillərində bir çox şəhərlər saldılar. Sonralar bu şəhərlərin hər biri ayrıca dövlətə çevrildi. Sidon, Tir, Kabil belə şəhərlərdən idi. Geniş ticarət Tir şəhər-dövlətinin yüksəlməsinə şərait yalatdı. Tir qaya ada üzərində tikilmişdi. Adaya torpaq və daş tökülmüş və genişləndirilmişdi. Dəniz ticarəti nəticəsində finikiyalılar Aralıq
dənizi sahillərində, Kipr, Siciliya, Sardiniya adalarında
məskunlaşmışdılar.

Finikiyalılar semit dilli tayfalardandır idi, onların dili yəhudilərin dilinə çox bənzəyirdi.
Finikiyalılar 22 samitdən ibarət ən qədim əlifba (e.ə. X–IX əsrlər) tərtib etmişdilər. Finikiya əlifbasını yəhudilər və aramilər qəbul etdilər, sonra isə yunanlar da bu əlifbanın əsasında öz əlifbalarını yaratdılar. Beləliklə, finikiyalılar əlifba sisteminin ilk nümunəsini yaratdılar.

Ədəbiyyat
---------

* Харден Д. "Финикийцы. Основатели Карфагена"
* Циркин Ю. Б. "От Ханаана до Карфагена", М. 2001.
* Шифман И. Ш. "Финикийский язык"
* Шифман И. Ш. "Карфаген", СПб, 2003.
* Джон Грей "Хананейцы", М. 2003.
* А. Лукашкина. Культурное и экономическое развитие финикийцев в I тыс. до н. э.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**I Farnavaz** (*gürc.* ფარნავაზ I) — İberiyanın ilk tarixi hökmdarıdır. Əmisi Samara Mtsxeta ətrafındakı gürcü qəbilələrinin başçısı (mamasaxlisi) idi. O knyaz Azoya qarşı silahlı üsyan qaldırmışdı. Ona bu işdə Kolxida hökmdarı Küji və Azoyun ordusundan 1000 əsgər də qoşulmuşdu. Parnavaz qalib gələrək 27 yaşında İberiyanın ilk hökmdarı oldu.

Kartlis tsxovreba görə I Parnavaz Gürcü əlifbası yaradıcısı olduğu bilinir.

İslahatları
-----------

O Gürcüstanı müxtəlif eristaviliklərə böldü və hərəsinə bir idarəçi təyin etdi. Tiflisin 22 km şimalında baş tanrı Armazi üçün eyniadlı bir qüllə ucaltdı. 65 il hökmdarlıq etdikdən sonra öldü və yerinə oğlu I Saurmaq keçdi.

İstinadlar
----------

* Rapp, Stephen H. (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5.
* Toumanoff, Cyril (1963), Studies in Christian Caucasian History. Georgetown University Press.
* Suny, Ronald Grigor (1994), The Making of the Georgian Nation (2nd edition). Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3.
Amerika Erməniləri Milli Komitəsi
**Amerika Erməniləri Milli Komitəsi** (*erm.* *Ամերիկայի Հայ Ազգային Կոմիտե*, *ing.* Armenian National Committee of America) — Komitəni bəzən "Ay Dat" da adlandırırlar. Komitə Amerikadakı erməni diasporunun fəaliyyətinin koordinasiyası ilə məşğuldur.

Amerikanın eləcə də Avropanın bir çox şəhərlərində ofisləri fəaliyyət göstərir, AEMK Daşnaksütun partiyası ilə sıx əlagələrə malikdir. Digər erməni təşkilatıarı ilə birgə Erməni soyqırımı nın tanınması məqsədi ilə kompaniyalar təşkil edir, və digər lobbiçilik fəaliyyəti ilə məşğul olur.

1999-cu ildə komitənin sədri Murad Topalyan terror aktlarının təşkilinə və qanunsuz silah sursat saxlamasına görə, ABŞ hüquq mühafizə orqanları tərəfindən həbs olunmuşdur.

Hal hazırda komitənin fəaliyəti əsasən üç istiqamətdə təşkil olunub:

* Ermənistana və Qarabağ seperetçılarına maddi və siyasi yardım göstərmək.
* ABŞ pprezidentinə və siyasi elitasına təsir və təzyiq göstərərək erməni soyqırımını tanıdmaq və Türkiyədən təzminat alınmasına nail olmaq.
* Azərbaycana qarşı olan istiqamətdir, burada onların məqsədi, Qarabağ məsələsində ermənilərin düz mövqedə olmasını ABŞ və dünya ictimaiyyətinə qəbul etdirmək. Azərbaycana qarşı aparılan informasıya müharibəsinin təşkilinə kömək və onu maliyyələşdirmək də AEMK prioritet məsələlərindən biridir.

Həmçinin bax
------------

* ABŞ-də erməni lobbisi

Xarici keçidlər
---------------

* Komitənin Rəsmi saytı
**Jeleznodorojnı rayonu** (*rus.* Железнодорожный район) Rostov-na-Donu şəhəri ərazidə yerləşən, 1937-ci ildə təsis edilən rayon. Rayonun ərazisi 69,0 km² təşkil edir.

Tarixi
------

Rayon ərazisində ilk yaşayış məntəqəsi hələ çoxdan mövcud idi. 1747-ci ildə Don çayının sağ sahilində, Temernik çayının aşağı axarında Qnilovski stanisası inşa edilmişdi.
1864-cü ildə bölgədən dəmir yolu çəkilmişdir. Stansiya və yaşayış məntəqəsi 1937-ci ildə rayon olaraq təsis edilmişdir. Rayonun adı isə onun ərazisindən keçən dəmir yolu ilə əlaqəlidir.

Əhalisi
-------

Rayonun ümumi əhalisinin hər üçündən biri təqayütçüdür.

İqtisadiyyat
------------

Rayonun iqtisadiyyatın mühüm yeri Şimali-Qafqaz dəmir yolları tutur. Bu şirkətin balansında Elektrovozremont zavod, "Moryak", "Don-qips" və s. Son zamanlar rayon ərazisində müasir şirkətlər meydana gəmişdir. Onları hətta XXI əsrin şirkətlərindən biri hesab etmək mümkündür. Bunlara misal kimi "Aston", "Yuq Rusi", "Praymeri-Don". Hazırda rayonda irili-xırdalı 2708 şirkət fəaliyyət göstərir.

Mədəniyyət
----------

Rayon ərazisində Kumjen memorialı qoyulmuşdur. Burada həmdə bütün Rusiya ərazisinin ən böyük botanik bağı yerləşir. Onun artıq 75 yaşı tamam olmuşdur. Vitali İosifoviç Sobino adına park isə əlli illiyini qeyd edir. Onun ərazisində Qlinki adına musiqi məktəbinin təməli atılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года". 2019-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-06.

Mənbə
-----

* Железнодорожный район Ростова-на-Дону
**Tənsuqnameyi-Elxani** Əsər *"Cəvahirnamə"* adıyla daha çox şöhrət tapmışdır. Tusi "Cəvahirnamə" əsərində qiymətli minerallar haqqında geniş məlumat vermiş, onların xüsusiyyətlərini, təsvirini və hətta müalicəvi əhəmiyyətlərini də göstərmişdir.

Hülakü sultanına həsr olunmuş "Tənsuqnameyi-Elxani" əsəri 28 fəsildən ibarətdir. Tusi burada qiymətli daşlardan və onların xüsusiyyətlərindən bəhs etmişdir.

Mətn məcmuədə yerləşir və 17 b – 31 b vərəqlərini əhatə edir. Mətn tamdır və sarımtıl rəngli Şərq istehsalı olan qalın vərəqdə, iri nəstəliq xəttilə yazılmışdır.

Başlıqlar və yarımbaşlıqlar qırmızı mürəkkəblə qeyd edilmişdir. Bütün əsər boyu səhifələrin kənarlarında qırmızı mürəkkəblə katib qeydləri verilmişdir. Əsərdə həm müasir nömrələmə üsulu (paqinasiya), həm də kustod üsullu nömrələnmədən istifadə edilmişdir.

Əsərin cildi sərt kartondan ibarətdir. Cildin üzərində qəhvəyi rəngli dəri çəkilmişdir. Üz və arxa tərəfinə medalyon basılmışdır. Yazılma tarixi h. 1267 / m. 1850-ci ilə təsadüf edir. Ölçüsü 21 x 15 sm.-dir.

Əsər AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda M – 66 / 11601 şifrəsi ilə saxlanılır.

Ədəbiyyat
---------

"Azərbaycan Multidissiplinar əlyazması: Xəzinədən incilər" kitabı
**Jem** — Qazaxıstanın Aqtöbe vilayətinin Mugaljar rayonunda şəhər.

Emba şəhərinin 10 kilometr cənubunda yerləşir. Adını Qazax dilində belə adlandırılan Emba çayından almışdır.

Tarixi
------

İndiki Jem qəsəbəsi keçmiş hərbi şəhər Emba-5, Rusiya Federasiyası Müdafiə Nazirliyinin 11-ci Dövlət Araşdırma Sahəsinin inzibati və yaşayış mərkəzi.

Şəhərin və zibilliyin qoyulduğu tarix, Qazaxıstan SSR-in Aktobe vilayətinin Emba stansiyasından 10 kilometr məsafədə ilk istinad dirəyinin döyüldüyü və çadır şəhərciyinin qurulduğu 7 may 1960-cı il sayılır. Şəhər sonsuz qazax çölləri arasında həqiqətən bir vaha olmuşdur. Qurulan bənd sayəsində bir vaxtlar kiçik Emba çayı bahar daşqınları zamanı geniş və olduqca təhlükəli bir çaya çevrildi. Əslində, hərbçilər boş bir yerin ortasında yaşıllıqlara qərq olmuş bir şəhər şəklində əsl bir möcüzə qurmağı bacardılar. Emba-5 məktəblərin, dükanların, yaxşılaşdırılmış tərtibatlı evlərin, xəstəxana, hesablama mərkəzi və məşhur Qarnizon Zabitlər Evinin (GARDO) sivilizasiyadan çox uzaqlarda tikildiyi nümunə bir hərbi şəhərə çevrildi. raket və pilot [mənbə 2101 gün göstərilməyib]. Şəhərdə yerləşən parklar və meydanlar, çimərliklər və rəqs meydançaları Emba-5 şəhər sakinlərinin tətillərini maraqlı bir şəkildə keçirmələrinə kömək etdi.

1999-cu ildə poliqon dağıldı, Rus qoşunları Kapustin Yar poliqonuna (Rusiya, Həştərxan vilayəti) yerləşdirildi və Emba-5 şəhəri Qazaxıstan hakimiyyəti tərəfindən Jem adlandırıldı (bu keçmiş tarixi sahillərində bir şəhər olduğu Emba çayının adı).

2006-cı ilin dekabr ayında yeni 80 km uzunluğunda Jem — Janajol dəmir yolu xəttinin inşası başa çatdı (Janajol yatağından qaz və neft nəqli üçün nəzərdə tutulmuşdur). Bu dəmir yolunun istifadəyə verilməsi infrastrukturun inkişafına, yeni iş yerlərinin açılmasına (ən azı 100) və bölgənin nəqliyyat və sosial problemlərinin həllinə kömək edir. Yolun dizayn yük qabiliyyəti ildə 2 milyon tondan çox yükdür, sərnişin axını ayda 6 min nəfərə qədərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Census in Kazakhstan 2009.
2. ↑  "Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2019 года". Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. 2020-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-10.
3. ↑  "История полигона «Капустин Яр»". Archived from the original on 2009-09-21. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
4. ↑  "Cities & towns of Kazakhstan". 2009-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.

Xarici keçidlər
---------------

* Будни полигона
* Брошенный меч империи (фотоотчёт о путешествии по полигону Эмба, 2008 год)
**Təngə** (*fars.* تانقا‎) — Əmir Teymur dövründə yeni bir sikkə buraxıldı. XIV yüzilliyin sonlarında buraxılan bu pul vahidinin adı "təngə" idi. "Təngə" hind sözüdür, "danq" sözündəndir, çəki vahidi olub.

Əmir Teymurun üçüncü yürüşündən sonra Azərbaycan zərbxanaları Teymuri pul-çəki sistemi ilə yeni sikkə nominalları – təngə və miri zərb etməyə başladılar. Bu dövrdən başlayaraq Cəlairi və Şirvanşahlar dövlətinin zərbxanaları pul dövriyyəsinə gümüş dirhəm dinarlarla yanaşı, həm də təngə və miri buraxmağa başladılar. Təngələr Şirvanşah, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və ilk Səfəvi hökmdarlarının zamanında əsas pul nominalına çevrilmişdi.

Şirvanşah I İbrahim Qara Yusifdən vassallığı qəbul edərək, 1413-cü il baharında Şirvana qayıdır. Bu dövrdən başlayaraq Şirvan zərbxanaları Qaraqoyunlu hökmdarı Sultan Pir Budaq və Əmir Qara Yusifin adından məscidlərdə xütbə oxutmağa və zərbxanalarda gümüş təngə, dirhəmlər və mis felslər zərb etməyə başladı. Şirvanşah I İbrahimin Əmir Qara Yusifdən asılılığı nominal xarakter daşıyırdı. 1417-ci il Şeyx I İbrahimin ölümündən sonra onun taxta çıxmış oğlu I Xəlilullah, Qara Yusifin başının Teymurilərlə müharibəyə qarışmasından istifadə edərək, ona tabe olmaqdan əl çəkib Teymurilərlə əlaqələr qurmağa başladı. Şirvan zərbxanalarında artıq Sultan Şahrux Bahadurun adından təngələr zərb olunurdu. I Xəlilullah da atası kimi öz adından sikkə zərb etdirməmişdir. Onun hakimiyyəti illərində Şirvan zərbxanaları Teymuri və Qaraqoyunlu hökmdarlarının adından gümuş dirhəm və təngələr zərb etməklə bərabər, anonim sikkələr də zərb edirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Xalq Cəbhəsi". 2020-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-18.
2. ↑  "Şirvanşahların pul tədavülü". 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-18.

Həmçinin bax
------------

* Ağqoyunlular
* Səfəvilər
*Pinus halepensis*
**Pinus halepensis** (*lat.* Pinus halepensis) — şamkimilər fəsiləsinin şam ağacı cinsinə aid bitki növü.

Yayılması
---------

Aralıq dənizi ölkələri, İspaniya, Fransa, Almaniya, o cümlədən Şimali Afrika, Suriya, Fələstində yabanı halda bitir. Hündürlüyü 25 m-ə, diametri 50 sm-ə çatan, düz və ya əyrigövdəli ağacdır. Cavan ağacların çətiri sıx, oval-konusvarı və ya piramidaldır. Budaqları uzun elastik, iynəyarpaqlarla örtülmüşdür, zoğları nazikdir, tumurcuqların uzunluğu 5–10 mm-ə çatır. İynəyarpaqları cüt-cüt yerləşir, yumşaq və nazikdir, cavan iynəyarpaqlar açıq-yaşıl, yaşlı iynəyarpaqlar isə tünd yaşıl olub, kənarları hamar, ucları sivriləşmişdir. Yarpaq qını 5–8 mm uzunluqdadır. Qozaları meyvə saplaqlarından asılı halda yerləşir. 2-6 ədədi bir yerdə və ya tək-təkdir. Cavan qozaları uzunsov-konusşəkilli və ya yumurtavarı, kürəvi formalıdır, yetişmiş qozaları isə sallaqdır. Bu qozalar qonurumtul-qəhvəyi və ya qırmızı-qonur rəngdə olub, uzunluğu 7-10 sm, eni 3-5 sm-dir. Yetişmiş qozaların qalxancıqları iridir, ön hissəsi enli-dəyirmi, yastı və ya azca qabarıqdır, ortasında ellipsşəkilli və azca irəli çıxmış iri, boz göbəyi var, köndələn tili sivridir, boylama tili az nəzərə çarpır.
Qozalar aprel-may aylarında əmələ gəlir, üçüncü ilin yayında yetişir. Toxumları açıq-boz rəngdə, 5–7 mm uzunluqda, 4–5 mm enində, yumurtavarı, qeyri-müntəzəm romb və ya üçbucaq şəkilli, bir qədər yastılaşmışdır. Qanadı pərdəyəoxşar, açıq qonur rəngli, 2-3 sm uzunluqda və 6–9 mm enindədir. Quraqlığa, istiyə, şaxtaya davamlı, işıqsevən və torpağa qarşı tələbkar olmayan ağacdır. Külək vasitəsilə tozlanır. Toxumla çoxalır.
Hələb şamı sıra, qrup və tək əkinlərdə istifadə edilir. Hələb şamının qabığında 15 % tannin maddəsi vardır. Azərbaycanda mədəni şəraitdə Abşeron, Kürdəmir, Yevlax, Ucar, Sabirabad, Beyləqan, Şirvan, Biləsuvar, Lənkəran və s. yerlərdə rast gəlinir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q211457
* Wikispecies: Pinus halepensis
* APDB: 131111
* APNI: 116214
* BioLib: 125546
* Calflora: 8668
* Ecocrop: 8634
* eFloraSA: Pinus\_halepensis
* EoL: 1033600
* EPPO: PIUHA
* EUNIS: 150580
* FloraBase: 17671
* FoAO2: Pinus halepensis
* FoIO: pinhal
* GBIF: 5285604
* GRIN: 28455
* iNaturalist: 82722
* IPNI: 262982-1
* IRMNG: 10213606
* ISC: 41617
* ITIS: 506601
* IUCN: 42366
* NCBI: 71633
* NSWFlora: Pinus~halepensis
* NZOR: b41fa0fb-581d-4460-b5de-61ef1f5ab3fc
* NZPCN: 3076
* PFI: 9322
* PPE: pinus-halepensis
* Plant List: kew-2561998
* PLANTS: PIHA7
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:262982-1
* Tropicos: 24900028
* VicFlora: 74d1747a-47b9-486a-a368-0ad7996773eb
* WoI: 285
* WFO: wfo-0000481363

 |
**İstəhr** (fars استخر‎), ilk adı Stəhr — İrandaƏhəmənilərin paytaxtı Persepolisdən Pasargada gedən yolun 5 kilometrində qədim şəhər. Fars ostanının Mərvdəşt şəhristanına daxildir.

Tarixi
------

İstəhr zərdüştiliyin mərkəzlərindən biri olub. Makedoniyalı İskəndər tərəfindən onun İrana yürüşü vaxtı yandırılıb. Xeyli sonra, Ərdəşirin dövründə Sasanilər dövlətinin paytaxtı olur, lakin sonra paytaxt Bişapura və Mədainə köçürülür. Ərəb istilaları vaxtı İstəhr ərəblərə ən inadlı müqavimət göstərən İran şəhərlərindən biri idi, və ancaq şiddətli mühasirədən və döyüşdən sonra yenildi. Şəhərin alınmasından sonra o öz əhəmiyətini itirir. Ticarətin mərkəzi isə Şiraza köçür.

Arxeoloji qazıntılar
--------------------

Hal hazırda - İstəhr arxeoloji qazıntılar mərkəzidir. Yerin səthi o qədər də zəngin deyil. Yaxınlığında, üzərində məşhur barelyeflər və şah qəbirləri olan Nəqşi-Rəcəb və Nəqşi-Rüstəm qayaları yerləşir.

Məşhur sakinləri
----------------

* İstəxri

Mənbə
-----

* -İstəhr şəhərinin görməli yerləri
**Henrix Andreas Teodor Şpringer** (*alm.* Hinrich Andreas Theodor Springer‎; 1880 – 25 yanvar 1949) — Almaniya mətbəə sahibi və naşiri.

Həyatı
------

Henrix Andreas Teodor Şpringer 13 mart 1880-ci ildə Almaniyanın Hamburq şəhərində anadan olmuşdur. O, musiqinin müəlliminin oğlu olmuşdur. Yazıçı kimi şagirdlik kursunu bitirmiş və illərini köməkçi kimi keçirmişdir. 2 may 1908-ci ildə o, hamburqlu Ottiliye Müller ilə evlənmiş, dörd il sonra oğlu Aksel Şpringer anadan olmuşdur. O, 1946-cı ildə oğlu ilə birlikdə "Axel Springer AG" şirkətini təsis etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #102037148X // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. ↑  Heiratsregister StA Hamburg 2a, Nr. 242/1908

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Tim von Arnim: *„Und dann werde ich das größte Zeitungshaus Europas bauen." Der Unternehmer Axel Springer.* Campus, Frankfurt am Main 2012, ISBN 978-3-593-39636-1, S. 275
* Nachruf. In: *Hamburger Abendblatt*