recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alızadə Qambay Məşədi Əsgər oğlu**  — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan EA akademiki.

Həyatı
------

Alızadə Qambay Məşədi Əsgər oğlu Gəncə şəhəri yaxınlığındakı Qızılca kəndində anadan olmuşdur.

### Təhsili

Azərbaycan Politexnik İnstitutunun dağ-mədən şöbəsini bitirmişdir. 1928-ci ildən Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki ADNSU) paleontologiya - tarixi geologiya kafedrasında laborant işləmiş, 1932-1960-cı illərdə Azərbaycan Sənaye İnstitutunda (indiki ADNSU), paleontologiya və tarixi geologiya kafedralarında dosent, professor vəzifələrində işləmiş, uzun müddət kafedraya başçılıq etmişdir. 1930-1941-ci illərdə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Neft İnstitutunda böyük elmi işçi işləmişdir. 1938-ci ildə dissertasiya müdafiə etmədən geologiya-mineralogiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1941-ci ildən Geologiya İnstitutunda (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) işləmişdir. 1943-1945-ci illərdə bu institutun direktoru olmuş, 1941-1990-cı illərdə kaynozoy laboratoriyasına, paleontologiya və stratiqrafiya şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. 1945-ci ildə "Azərbaycanın akçaqıl mərtəbəsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1955-ci ildə Azərbaycan EA müxbir üzvü, 1962-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Azərbaycanın əməkdar elm xadimi, Azərbaycanda geologiya və paleontologiya elminin əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. Kaynozoyun stratiqrafiyası və paleontologiyası sahəsində böyük alim olan Q.Ə.Əlizadə stratiqrafiyanı, kaynozoy erasının molyusk faunasının inkişafını tədqiq etmiş, paleontologiya, stratiqrafiya və geologiya elminin tarixinə aid məlumatları sistemə salmışdır. Onun rəhbərliyi altında Azərbaycanın paleogen və neogen stratiqrafiyasının regional sxemi işlənib hazırlanmış, üst eosen və oliqosenin paleocoğrafi xəritələri tərtib edilmiş və beləliklə bu şöbələr arasında mövcud olan problem məsələlərin həllinə yardımçı olmuşdur. Azərbaycanın akçaqıl və oliqosen molyusk faunasını monoqrafik öyrənmişdir. Kaynozoy biostratiqraflar elmi məktəbinin və Azərbaycan Paleontologiya Cəmiyyətinin yaradıcısıdır.

Yetirmələri
-----------

60 elmlər doktoru və elmlər namizədi hazırlamışdır. 400 elmi əsərin o cümlədən 9 monoqrafiya və dərsliklərin müəllifidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əlizadə Qambay Əsgər oğlu". science.gov.az. 2021-04-11 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Elm və insanlığın fövqünə ucalan alim". www.anl.az. 2019-12-28 tarixində arxivləşdirilib.
**Xanverdi Turab oğlu Fərziyev** (3 sentyabr 1967) — ədəbiyyatşünas, tənqidçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (2002-ci ildən).

Həyatı
------

Xanverdi Turaboğlu 1967-ci il sentyabrın 3-də Cəlilabad rayonunun Maşlıq kəndində anadan olmuşdur. Bakı Dövlət Universitetinin filoloğiya fakültəsində təhsil almışdır (1990-1995). Hazırda AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi əməkdaşıdır (2003-cü ildən). İlk məgaləsi "Ədəbiyyat qəzeti"ndə dərc olunub ("Ömər Xəyyam", 1992-ci il 17 iyul). Müasir ədəbi proseslə (poeziya, nəsr, dramaturgiya, təngid və ədəbiyyatşünaslıgla), o cümlədən klassik Azərbaycan, rus, türkmən ədəbiyyatı ilə bağlı, eləcə də bədii yaradıcılığın nəzəri-estetik problemlərinə həsr olunmuş bir sıra coxsaylı irihəcmli elmi-tədqiqat və tənqidi əsərlərin müəllifidir. Dövri mətbuat səhifələrində, elmi jurnallarda, internetdə yazıları dərc olunur. "Dramaturgiyamızda psixologizm problemi (İlyas Əfəndiyevin yaradıcıliğı əsasında)" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını yazıb tamamlamışdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Əkbər Qoşalının hekayələri haqda qeydlərim[*ölü keçid*]
* Hekayələri[*ölü keçid*]
* Rəsmiyyə Sabirin «Həbs olunmuş sükut» kitabını oxuyarkən…[*ölü keçid*]
* Psihologizm probleminin öyrenilmesi ve qoyuluşuna dair Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
**Selcuk Yula** (8 noyabr 1959, Ankara – 6 avqust 2013, İstanbul) — Türkiyə yığması və "Fənərbağça" klubunun sabiq oyunçusu, məşhur futbolçu.

Həyatı
------

Yula 1959-cu ilin noyabrın 8-də Ankarada doğulmuşdur.

Selçuk Yula futbolçu karyerasına "Şəkərspor"da başlayıb.

1979-cu ildə transfer olduğu "Fənərbağça"da qol krallığı və penalti vuruşları ilə məşhurlaşıb.

"Fənərbağça"da iki mövsüm üst-üstə qol krallığı (1981–1982, 16 qol), (1982–1983, 19 qol) yaşayıb. Futbolçu "Fənərbağça" 134 qola imza atıb. O, 1979–1986-cı illərdə sarı-lacivərd komandanın heyətində oynamış, 134 qol vurmuşdu.

Daha sonra 1986–1987 mövsümündə Almaniya Bundesliqa klubu olan "Blau Weiss Berlin"ə keçib.

Karyerasının sonlarında "Qalatasaray"da 1 mövsüm oynadıqdan sonra futbolçu karyerasını bitirib.

14 dəfə formasını geyindiyi Türkiyə millisində 3 dəfə kapitan olub.

"Fotomaç" qəzeti və "Fənərbağça TV"də idman şərhçisi olub.

"Fənərbağça"dan sonra "Qalatasaray"da da oynamış 53 yaşlı Selçuk Yula 2013-cü ilin avqust ayının 6-da vəfat edib.

Evli və 1 qız atası idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Selcuk Yula † // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. ↑  "Məşhur türk futbolçu öldü". 2013-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-11-02.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Ülviyyə Şamilqızı (Məmmədova)** (d.  23 aprel, 1986, Gəncə, Azərbaycan SSR, SSRİ – ö. 24 yanvar, 2018, Həştərxan vilayəti, Rusiya) — Azərbaycan jurnalisti.

Həyatı
------

Ülviyyə Şamilqızının atası Şamil Məmmədov Qarabağ müharibəsində 1992-ci il oktyabr ayının 31-də əsgərləri Ağdərə rayonundakı hərbi-hissəyə təhvil verib qayıtmaq tapşırığı alsa da, əsgərləri təhvil verdikdən sonra geri qayıtmayıb. Gizir Şamil Məmmədov yaralı əsgərləri xilas etmək üçün həmin əraziyə doğru irəliləyib. Amma özü də yaralanaraq həmin ərazidə qalıb. Döyüş bölgəsində vəziyyətin ağır olduğunu görüb əsgərlərinin yanında qalır. Bu vaxt ermənilər hücuma keçib. Əsgərlərdən bir neçəsi yaralanıb.

Yaralıların olduğu ərazi atəş altında saxlandığından yaralıları döyüş meydanından çıxarmaq mümkün olmayıb. Gizir Şamil Məmmədov yaralı əsgərləri xilas etmək üçün həmin əraziyə doğru irəliləyib. Amma özü də yaralanaraq həmin ərazidə qalıb. Vəziyyət getdikcə daha da ağırlaşdığından Azərbaycan hərbçiləri döyüş mövqelərini itirərək, geri çəkilməyə məcbur olub. Bu səbəbdən gizir Şamil Məmmədovla yanaşı, bir neçə yaralı əsgəri də ərazidən uzaqlaşdırmaq mümkün olmayıb. Həmin vaxtdan sonra, ona ilk olaraq itkin və daha sonra ona şəhid statusu verilib.

Ülviyyə Şamilqızı bir sıra KİV-lərdə, o cümlədən "Xalq Cəbhəsi" qəzetində çalışıb. O, 2013-cü il sentyabrın 27-də partiyanın keçirdiyi mitinqdə üzürlü səbəbdən iştirak etmədiyi üçün işdən qovulub.

O, həm də "Report" İnformasiya Agentliyində çalışıb. O, fəaliyyəti dövründə dəfələrlə jurnalistlər arasında keçirilən müsabiqələrin qalibi və mükafatçısı olub. Ü.Şamilqızı təhsilini davam etdirmək üçün 2017-ci ildən Rusiyanın Həştərxan şəhərində yaşayırdı.

2018-ci il yanvarın 23-də Ülviyyə Şamilqızını Rusiyanın Həştərxan vilayətin Trusovsk rayonunda Tambov-Volqoqrad-Həştərxan şosesinin 1378-ci kilometrliyində, Magistral küçəsində 30 yaşlı şəxsin idarə etdiyi "Volkswagen Passat" markalı avtomobil vuraraq öldürüb.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Azərbaycanlı jurnalisti Rusiyada avtomobil vuraraq öldürüb". report.az. report.az. 2018-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2018.
2. ↑  "Bu, onun ailəsində ilk faciə deyil... - Ülviyyə Şamilqızı". teleqraf.com. teleqraf.com. 2018-02-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 yanvar 2018.
3. ↑  "Jurnalist Ülviyyə Şamilqızı barədə ürək dağlayan fakt". anews.az. anews.az. 2018-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 yanvar 2018.
4. 1 2  "Qüdrət Həsənqulievin mitinqinə getmədiyi üçün işdən qovuldu". simsar.az. simsar.az. 2020-02-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 yanvar 2018.
5. ↑  "Azərbaycanlı xanım jurnalist yol qəzasında öldü". news.day.az. news.day.az. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2018.
6. ↑  "Jurnalist Ülviyyə Şamilqızı dəfn olunub". www.ekspress.az. www.ekspress.az. 2018-01-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 yanvar 2018.
**Paryphostomum radiatum** (*lat.* Paryphostomum radiatum)-Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

***Paryphostomum radiatum***
Yetişkən parazitlər 4,88 – 6,34 mm uzunluğa və toxumluqların nahiyyəsində 1,29-1,52 mm enə malikdir. Yaxşı inkişaf etmiş yaxalıq 0,752-0,774 mm diametrə malikdir və üzərində 27 ədəd tikan yerləşmişdir. Ağız əmziyinin diametric 0,189 – 0,273 mm, prefarinksin uzunluğu isə 0,067 – 0,086 mm-dir. Farinks demək olar ki, dairəvidir, ölçüsü 0,199 - 0,198\* 0,215 mm-dir. Qida borusu 0,287 – 0,360 mm-dir. Cinsi bursanın uzunluğu 0.347-0,573 mm, eni isə 0,13-0,21 mm olan sirrusun üzəri tikanla örtülüdür. Qarın əmziyi 0,752-1,075\*0,774-0,86 mm ölçülüdür. Qabaq toxumluğun ölçüsü 0,451 – 0,740\*0,645\*0,860 mm, dal toxumluqku isə 0,537 – 0,860\*0,645 – 0,752 mm-dir. Kürə şəklində olan yumurtalığın diametric 0,236 – 0,258 mm-dir. Melis cisminin ölçüsü 0,194 – 0,531 mm\*0,250 – 0,341 mm –dir. Yumurtalıqlar oval şəklində olub, 0,099 – 0,108 mm uzunluğunda 0,054 – 0,067 mm enə malikdir..

Həyat tərzi
-----------

Çoxsaylı-kosmopolit növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Phalacrocorax carbo Ph. pygmaeus) bağırsağında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

Yayılması
---------

Dünyada 13, Qafqazda 5, Azərbaycanda 5 növlə təmsil olunmuşdur. Polşa, Rusiya, Ukrayna, Türkmənistan, Qazaxıstan, Özbəkistan,Qırğızıstan, Avstraliya, Rumıniya, Afrika, Çexiyada, Azərbaycanda isə Lənkəran (Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu) və Dəvəçi limanı ərazilərində yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  S.M.Vahidova. Azərbaycanda balıqyeyən quşların parazit qurdları. Bakı, 1968, s.20-22.
2. ↑  Ваидова С.М. "Гелминты птиц Азербайджана" , Б. 1978, стр. 62-63.
3. 1 2  Трематоды птиц Причерноморских и Прикаспийских районов. М. 1983 стр. 85-86.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2520415
* BioLib: 448737
* EoL: 2950769
* EUNIS: 28805
* Fauna Europaea: 390061
* Fauna Europaea (new): 0f264532-3a93-4ac4-9d46-44703d538ed1
* GBIF: 5740929
* IRMNG: 11256280
* NBN: NHMSYS0000067694
* NCBI: 235160
* WoRMS: 108805

 |
**Paryphostomum skrjabini** (*lat.* Paryphostomum skrjabini)-Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Bədəni yastı, uzunlaşmış və hər iki başı dairəvi şəkil almışdır. Qabaq tərəf ensiz, dal tərəf isə çox genişlənmişdir. Yetişkən parazitin uzunluğu 2,56-3,19 mm, toxumluqlar nahiyyəsində maksimal eni 0.89-1,28 mm-ə çatır. Baş tərəf eni 0,35-0,46 mm olan yaxalıqla təmin olunmuşdur. Burada 27 tikan vardır. Yaxalığın hər tərəfində uzunluğu 0,139 – 0,172 mm və eni 0,028-0,034 mm-lik 4 ədəd tikan yerləşmişdir. Qalan 19 tikanın hər biri 0,113-0,121 mm uzunluğunda və 0,018-0,120 mm enə malik olub iki sırada yerləşmişdir. Ağız əmziyi oval şəklində 0.093-0,120 mm ölçülüdür. Prefarinks ya yoxdur, yaxud da çox qısadır. Oval şəklində olan farinksin uzunluğu 0,120 mm və eni 0,065 mm-dir. Qida borusu qısadır. 0,60-0,67 mm diametrə malik olan qüvvətli əzələvi qarın əmziyi bədənin qabaq 1/3 hissəsinin sərhəddində yerləşir. Çoxpaylı toxumluqlar bədənin orta 1\3 hissəsində median xətt üzrə , bir-birinə kip yapışmış vəziyyətdədir. Qabaq toxumluq 0.44-0,55x0.48-0,63 mm,dal toxumluq isə 0,82-0,87X0,63-0,67 mm-dir. Köndələn-oval yumurtalıq döş əmziyindən sonar median xətdən solda yerləşmişdir. Uzunluğu 0,153-0,225 mm, eni isə 0,24-0,33 mm-dir. Cinsi bursa oval şəklində olub yaxşı inkişaf etmişdir. Cinsi dəliklər bağırsağın bifurkasiyasının yaxınlığındadır. Lateral yerləşmiş sarılıqlar döş əmziyinin orta hissəsi səviyyəsindən başlayaraq bədənin axırına qədər uzanır. İri sarılıq follikulları toxumluqlardan sonra yaxınlaşır, lakin birləşmir. Ovalşəkilli yumurtalıqların uzunluğu 0,093-0,094 mm, eni isə 0,063-0,67 mm-dir..

Həyat tərzi
-----------

Endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Phalacrocorex carbo)  bağırsağında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Parazitin həddindən artıq çoxalması quşlarda xəstəlik törədir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

Yayılması
---------

Dünyada 13, Qafqazda 2, Azərbaycanda 5 növlə təmsil olunmuşdur. Özbəkistan, Azərbaycanda isə Lənkəran (Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu) ərazisində yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Фейзуллайева О.В. Махмудова Й.А. Труды Азерб.пед.ин-та, Б. 1961, том XVII, стр. 73-77.
2. ↑  Фейзуллайева О.В. Махмудова Й.А. Труды Азерб.пед.ин-та, Б. 1961, том XVII, стр. 73-77.

Həmçinin bax
------------
**Teqethoff burnu** — Frans-İosif Torpağına daxil olan Hall adasının cənubunda yerləşir. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.

Coğrafiya
---------

Burun ərazisi bütünlüklə buzdan azaddır. Ərazisi qum və gildən təşkil olunmuşdur. Burnun cənub hissəsində hündürlüyü 25 və 60 metr olan qaya vardır. Burun cənubdan Barens dənizi, şimaldan isə Surovaya körfəzi ilə əhatələnir.

Tarixi
------

Frans-İosif Torpağı arxipelaqının kəşfi Teqethoff burnundan başlayır. Avstriya ekspedisiyası başda Karl Veyprext və Yulius Payer «Admiral Teqethoff» (*alm.* Admiral Tegetthoff‎) yelkənli-buxarlı şxununda Şimal dəniz yolunu aşkarlamaq məqsədi ilə Yeni Torpaq arxipelaqına üz tuturlar. Onların gəmiləri buzların arasında sıxılaraq qalır. Dreyf edən buzlaq ekspedisiyanı şərbə doğru aparır. 30 avqust 1873-cü ildə Hall adasının Teqethoff burnunа gəlib çatırlar. Tarixi hadisənin şərəfinə burunda «Admiral Teqethoff» şxununa adidə ucaldılır.

Burnun əlverişli yerdə yerləşməsi ilə əlaqədar olaraq burada dəfələrlə digər ekspedisiyalar yan almışdır.

XX əsrin 90-cı illərində burunda Avstriya kinostudiyası adaları ilk kəşf edənlər haqqında sənədli film çəkmişdir

Mənbə
-----

* Arktika, Teqethoff burnu, Hall adası, iyul 2008, Yaroslav Nikitin

İstinadlar
----------

1. ↑  Exploring Polar Frontiers: A Historical Encyclopedia — A To L and M To Z. William James Mills. 2 vol. Santa Barbara, CA: ABC CLIO, 2003. ISBN 1-57607-422-6, стр. 507
2. ↑  "Холодный, загадочный и прекрасный мир ЭФИ, Издание «Вечерний Мурманск», выпуск N 141 от 4 августа 2007". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-29.
**Ümid FK** — və ya digər adı ilə **Ümid Futbol Klubu** Azərbaycannın Cəlilabad rayonunda yerləşən futbol klubudur. 1990-cı illərdə yaradılmışdır.

Tarixi
------

"Ümid" klubu 1990-cı ildə fəaliyyətə başlayıb. 
1992 və 1993-cü illərdə elitada mübarizə aparan "Ümid", Premyer Liqaya yüksəldiyi ilk ilində uğurla çıxış edib. Lakin mövsüm sonunda 5-ci pillə ilə kifayətlənməli olub. 

1993-cü ildə isə klub öz gücünü itirməyə başladı. 10 komandanın iştirak etdiyi çempionatda "Ümid" mövsümü qələbəsiz başa vurdu. Tarixinin ən pis dönəmini keçirdi demək mümkündür. 16 məğlubiyyət alan komanda cəmi 2 dəfə heç-heçə edərək hesabına 2 xal yazdıra bilmişdi.

Uzun bir aradan sonra, 2022-ci ildə Azərbaycan Region Liqasında iştirak etmək istəyən klubun qarşısını, maliyyə problemləri kəsir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-07.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-07.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbol klubu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Teoremlərin avtomatik sübutu** (*ing.* Automated Theorem Proving, ATP, həmçinin *Automated deduction*) — isbat, proqram vasitəsi ilə həyata keçirilmişdir. Riyazi məntiqin aparatına əsaslanır. Süni intellekt nəzəriyyəsinin fikirlərindən istifadə olunur. İsbat prosesi təkliflərin məntiqi və predikatların məntiqinə əsaslanır.

Hətta olduqca sadə nəzəriyyələrin həllolunmazlığı səbəbindən yalnız yarı avtomatik insan maşın sübutları praktik tətbiq olunur. Üstəlik, tam avtomatlaşdırıldıqdan sonra sübut hesablama adlanır. Yalnız daha mürəkkəb nəzəriyyələrin sübutunu yoxlamaq üçün tam avtomatik ola bilər (bu üçün hazırlayırsınızsa).

İstifadəsi
----------

Hal-hazırda, sənayedəki teoremlərin avtomatik sübutu, əsasən inteqrasiya edilmiş sxemlərin və proqramların işlənməsi və yoxlanılmasında istifadə olunur. Pentium prosessorlarında bölmə xətası aşkar edildikdən sonra müasir mikroprosessorların üzən nöqtə əməliyyatlarının mürəkkəb modulları çox diqqətlə hazırlanır. AMD, Intel və digər şirkətlərin yeni prosessorları bölünmə və digər əməliyyatların düzgün aparıldığını yoxlamaq üçün teoremlərin avtomatik sübutundan istifadə edirlər.

Microsoft Windows 7 əməliyyat sisteminin kodunu və digər proqram məhsullarını yoxlamaq üçün Z3 teoreminin avtomatik sübutundan istifadə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Gwen Salaün, Bernhard Schätz.* Formal Methods for Industrial Critical Systems: 16th International Workshop, FMICS 2011, Trento, Italy, August 29-30, 2011, Proceedings. Springer. 2011. 5. ISBN 9783642244308.

Xarici keçidlər
---------------

* Teoremlərin avtomatik sübutu haqqında
* Çıxarış avtomatlaşdırma sistemi (ÇAS)
* SPASS: An Automated Theorem Prover for First-Order Logic with Equality
* *Беклемишев, Лев Дмитриевич.* "FAQ: Kompüter sübutları". postnauka.ru. 20.05.2014.
**Kantara qalası** — Kiprdə Beşbarmaq dağlarında bir qaladır. Adanın şimal sahillərinə və Mesarya düzənliyinə nəzarət etmək üçün tikilmişdir. "Kantara" sözü ərəbcə "körpü" deməkdir. Adanın ən şərq qalasıdır və dəniz səviyyəsindən 630 metr yüksəklikdə, Şimali Kiprin Girniya dağlarının yamaclarında yerləşir.

Tarixi
------

Qalanın havadan çəkilişi
Kantara qalasının planı
Onun nə vaxt tikildiyi dəqiq bilinməsə də, əksər mənbələrə görə ərəb hücumları bitdikdən sonra 965-ci ildən sonra bizanslılar tərəfindən inşa edildiyi yazılır. Ancaq ingilis kralı I Riçardın adanı ələ keçirdiyi tarixə qədər qalayla bağlı heç bir qeyd aparılmamışdır.
1489-cu ildə ada venesiyalılar tərəfindən tutuldu. Bu tarixdən etibarən qala öz əhəmiyyətini itirməyə başladı. Beşbarmaq dağlarında Kantara, Müqəddəs Hilarion və Bufavento qalaları Venesiyalılar tərəfindən əhəmiyyətli hesab edilməməsi və əsgər çatışmazlığı səbəbindən tərk edildi. Bəzi mənbələrə görə, qala 1525-ci ildə tərk edilib. Ancaq bəzi digər mənbələr 1529-cu ildə qalanın "möhkəm qala" olduğunu yazırlar. Qalanın tərk edilməsi üçün dəqiq bir tarix olmasa da, başqa bir yazıçı 1562-ci ildə qalanın xarabalığa çevrildiyini bildirir.
Qala ilkin formasına sadiq qalaraq 1914-cü ildə təmir edilərək möhkəmləndirilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  Petre, 2010. səh. 120–123, 126
2. ↑  Morelle, 2014. səh. 298–300
3. ↑  Molin, 1995. səh. 18–28
4. ↑  Morelle, 2014. səh. 293–295
5. ↑  Ucar, 2004. səh. 87–91
**Parçı imamzadəsi** — Şərur rayonunun Parçı kəndində (hazırda Xanlıqlar kəndinə birləşdirilmişdir), orta əsrlərə aid ziyarətgah.

Bu imamzadə keçən əsrin əvvəllərində Xanlıqlar kəndi ilə birləşdirilən Parçı kəndində yerləşir. Elə kəndin adı ilə "Parçı imamzadəsi" adlanır. Yerli əhali tərəfindən böyük hörmətlə ziyarət edilən dini abidə kəndin şimal hissəsində yerləşir. Günbəzi böyük olan bu imamzadənin mərkəzi salonunda bir qəbir vardır. Son dövrlərdə aparılan təmir işləri zamanı qəbrin üstü götürül­müş, başdaşı və sinədaşı qoyulmuşdur. Lakin üzərində heç bir kitabə yoxdur. 1925-1928-ci illərdə Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin Naxçıvan şöbəsi tərəfindən aparılan araşdırmalar zamanı Parçı kəndindəki bu abidə də qeydə alınmışdır. Belə ki, 1928-ci ilə aid 40 nömrəli protokolda göstərilmişdir ki, Xanlıqlar kəndinə bitişik Parçı kəndində üstündə böyük günbəzi və geniş həyəti olan bir pir vardır ki, camaat onu "Şahzadə İbrahim ibn Musa" ziyarətgahı adlandırır. Həmin cəmiyyətin üzvlərindən olan Məhəmməd Rasizadə bu haqda nəşr etdirdiyi məqaləsində göstərmişdir ki, qəbrin kitabəsində "İbrahim ibn Musa" yazıl­mışdır. Həmin illərdə qəbrin üzərindəki tarixi kitabə onun İbrahim Musa oğluna aid olduğunu göstərirdi. Təəssüf ki, günümüzədək bu məlumatı bildirən kitabə qalmamışdır. Yerli əhalinin dediklərindən aydın olur ki, bu qəbir yeddinci imam Museyi-Kazımın oğlanlarından biri olmuş İbrahimə məxsusdur. O, bu kənddə məskunlaşmış və burada da dünyasını dəyişərək dəfn edilmişdir. Əsrlərdir ki, bölgə əhalisi onun xatirəsinə tikilmiş bu imamzadəyə gələrək onun qəbrini ziyarət edir. 

Abidənin üzərində sonralar türbə ucaldılmışdır. Memarlıq-konstruktiv əlamətlərinə görə, Parçı İmamzadəsi XVI–XVII əsrlərə aid edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Səfərli F. Cəfərov H. Naxçıvan ziyarətgahları. Bakı: 1998.
2. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 395. Arxivləşdirilib 2022-06-23 at the Wayback Machine
**Qreyfrayers qəbiristanlığı** — Şotlandiyanın Edinburq şəhərində məzarlıq.

Ümumi məlumat
-------------

Edinburq şəhərinin tarixi hissəsində yerləşən bu qəbiristanlıq qədim tarixə malikdir. 1561-ci ildə salınan məzarlığın dünyada tanınmasına Bobbi adlı it səbəb olub. Bobbi 14 il öz sevimli sahibinin məzarından bir addım olsun belə aralanmayıb. İtin ölümündən sonra sahibinin şərəfinə onu məzrlığın darvazaları ağzında basdırıblar. Deyilənə görə bu məzarlıqda da tez-tez ruhlar görünür. Ruhlar ən çox 1691-ci ildə dəfn olunmuş hüquqşünas Corc Makenzinin məzarında peyda olur. 1990-cı ildən 2006-cı ilə qədər bu məzarlıqda 350 adam ona ruhun hücum etməsi barədə məlumat verib. Baş vermiş hadisələr barədə televiziyada xüsusi reportaj da hazırlanıb.

Dəfn olunanlar
--------------

*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Siyavuş Əmirli.* "Maraq və qorxu yaradan qəbiristanlıqlar" (az.). lacin.info. 09-03-2015. 2015-04-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-19.

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Qreyfrayers qəbiristanlığı*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Qiffit ərkəvanı** (*lat.* Cercis griffithii) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin ərkəvan cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Orta Asiya, İran və Əfqanıstanın dağlarında, daşlıq yamaclarda dəniz səviyyəsindən 800-2200 m hündürlükdə bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1-4 (10) m-dək olan çoxbudaqlı kol və ya ağacdır. Budaqları enli çətir əmələ gətirir. Cavan qabığı qırmızı-qonur, sonradan isə tünd boz rəngli olur. Yarpaqları yumru böyrəkşəkilli, uzunluğu 5-8 sm, eni 7-12 sm, binövrəsi enli, ucu bütöv, üstü parlaq yaşıl, alt tərəfi göyümtül, saplaqların uzunluğu 2-3 sm-dir. Çiçəkləri qısa salxımlarda yerləşir. Kasacığı qabarıq qısa dişciklidir; çiçək tacı çəhrayı və ya al-qırmızı bənövşəyidir. Mart-aprel aylarında yarpaqlar açılmamışdan əvvəl çiçəkləyir. Paxlaları tünd qonur rəngli, hamar, uzunluğu 10-12 sm, eni 1,5-2,5 sm, uzunsov, yuxarı tərəfi qaralmış, dərili, qanadşəkilli haşiyəli, çoxsaylı damarcıqlıdır. Avqust ayında yetişir. Meyvəsi iyun-avqustda yetişir. Toxumları oval, hamar, uzunluğu təxminən 5-6,5 mm, eni 4-4,5 mm, çılpaq, tünd qonurdur. 1000 toxumun çəkisi 50 q-dır. Toxum və qələmlə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

İstiyə və quraqlığadavamlı bitkidir. Zəif şoran torpaqlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsində 1998-ci ildə introduksiya olunmuşdur.

İstifadəsi
----------

Erkən yazda çiçəkləyən, gözəl, dekorativ koldur. Balverəndir. Qoruyucu meşə zolaqlarının salınmasında əlverişlidir. Budanmanı yaxşı qəbul edir. Canlı çəpər kimi, tək-tək və ya qrup halında yaşıllaşdırmada istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4505339
* Wikispecies: Cercis griffithii
* ARKive: cercis-griffithii
* EoL: 645122
* EPPO: CCSGR
* GBIF: 5353597
* GRIN: 9944
* iNaturalist: 190471
* IPNI: 485678-1
* IRMNG: 10170956
* IUCN: 63504
* NCBI: 646480
* Plant List: ild-35316
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:485678-1
* Tropicos: 13028560
* WFO: wfo-0000188789

 |
**İsaçenko adası** — Sergey Kirov adalarına daxil olan ada. Ada Şimal Buzlu okeanın Kara dənizi suları ilə əhatələnmişdir. Dənizin şimal-şərqində qərarlaşır. İnzibati cəhətdən isə Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes yaronu əraxisinə daxildir. Daxil olduğu ürupun ən iri adasıdır.

Coğrafiyası
-----------

Sergey Kirov adalarının şimalında qərarlaşır. Yaxınlığında yerləşən adalar: Slojnıy adası — 5,8 kilometr cənub-qərbdə, Srednıy adası — 9,5 kilometr cənub-şərqdə, Severnıy — 22 kilometr şimal-şərqdə. İsaçenko adasından cəmi iki kilometr şimal-şərqdə uzunluğu cəmi 1,6 km təşkil edən Zabıtıy adası qərarlaşır.

Ümumi məlumat
-------------

Cənub-qərbdən şimal-şərqə ovalvari formaya malikdir. Adanın uzunluğu 29,2 km, eni isə 11,8 kilometr təşkil edir. Cənub və şimal-şərq hissəsində adanın daxilinə 5–6 km girmiş körfəzlər vardır. Körfəzlərin maksimal dərinliyi 4 metrdir. Şimal və cənub hissələri üum və gildən ibarətdir. Sahilləri əsasən alçaqdır. Qərb və şərq sahilləri nisbətən sıldırımlı olub 2–5 metr hündürlüyə malikdir. Adanın mərkəzi hussəsindən şimal-qərbdən cənub-şərqə silsilə uzanır. Silsilə formaslnda uzanan təpələrin ən hündür nöqtədi 57 metrdir. Ada ərazisindən çoxlu sayda kiçik axarlar axır. Onların hamısı qış ayları tam donur. Üstəlik adada 8 elədə böyük olmayan göl vardır. Bu göllərin hamısı sahiı düzənliyimdə yerləşir və dənizdən yalnız qumlu bərzəxlə ayrılır.

İqlimi olduqca sərtdir. Arktik tundra hakimdir. Əraf ərazilə ancaq yay ayları buzdan azad olur. Boğalaeın qış ayları binması heyvanların səbəst hərəkərinə imkan verir. Bitki örtüyü əsasən mamır və şibyədən ibarətdir. Heyvanlar aləmi isə nisbətən zəngindir. Burada Şimal tülküsü, Lemminq, Mimal maralı və Ağ ayıdır. İsaşenko adası yaxınlığında yerləşən Zabıtıy adasında morjların yerləşim yerləri vardır.

Adanın şimalında astronomiya obyekti, şərqində isə Sergey Kirov qütb stansiyası yerləşir. Stansiya 1953-cü iıdən fəaliyyət göstərir.

Tarixi
------

Ada ilk dəfə 22 avqust 1930-cu ildə Otto Şmidtin və Vladimir Yuleviç Vizenin təşkil etdiyo təşkil etdiyi (Georgi Sedov paraxodu) ekspedisiya zamanı kəşf edilmiş və Boris Lavrenteviç İsaçenkonun şərəfinə adlandırılmışdır. O, mikrobioloqu və botaniki, SSRİ elmlər akademiyasının akadrmiki olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qoruq Rusiyası
2. ↑  "ООПТ России". 2010-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-03.
3. ↑  Rusiyanın qütb stansiyaları[*ölü keçid*]
4. ↑  "Sovet donanmasının tarixi". 2011-09-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-03.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Başqırd üsyanları.
**Başqırd üsyanı (1735 – 1740)** — Başqırdların sayca dördüncü üsyanı. Çar hökumətinin Başqırdıstanda qalaların tikilməsi məqsədi ilə başqırdların torpaqlarının əllərindən alınmasına cavab olaraq başlamışdır. Ufadan çıxan Orenburq ekspedisiyasının şəhər tikmək məqsədi ilə Ori çayı mənsəbinə yürüşü üsyana bilavasitə təkan olmuşdur. Üsyançılar qalaların tikintisinin dayandırılmasını tələb edirdilər. 1735-1736-cı illərdə Cənub-Qərbi və Cənub Başqırdıstan üsyanın ocağı oldu. 1737-1739-cu illərdə hərəkat diyarın şərq, Sibir yolu tərəfinə keçdi. Üsyana iri başqırd feodalları – axund Kilmək Nuruşev, Akay Küsumov, batırlar – Yusub Arıkov və Tülkuçula Aldaqurov, mollalar – Bepenya Truberdi və Yuldaş Süyarımbetov və başqaları başçılıq edirdilər. Üsyançılar hökumət qoşunları ilə mübarizə aparırdılar, dayaq mətəqələrinə, rus kəndlərini və hərəkata qoşulmayan yerli qeyri rusların kəndlərini hucumlar təşkil edirdilər. Qazax xanı Abulxayra güvənən başqırd feodalları, rus təəbəliyindən imtinaya israr edirdilər. 1740-cı ildə üsyan Sibir yolunda fəallaşdı. Üsyançılar Qarasaqqal adı ilə tanınan Minliqul Yulayevin ətrafında toplşırdılar. Buna görə üsyan Qarasaqqal üsyanı adlanırdı. Bu üsyan qəddarcasına yatırıldı. Üsyanın əsas başçıları ölümə məhkum olundular, sıravi üzvlər isə müxtəlif cəzalara aldılar. Çar hökuməti, başqırd icmalarının daxili həyatını nəzarət altına qoyan bir sıra inzibati islahatlar keçirdi.

Mənbə
-----

* 
*

Həmçinin bax
------------

* Başqırd üsyanı (1755 - 1756)
**Aleksandr Mixayloviç Bezobrazov** (*rus.* Александр Михайлович Безобразов; 13 sentyabr 1853, Tambov – 9 oktyabr 1931, Sent-Jenevyev-de-Bua[d]) – Rusiya biznesmeni, siyasi aktivisti və avantüraçısı. Rus-yapon müharibəsinə qədərki dövrdə Rusiyanın Şərqi Asiyadakı avantüralarının arxasında o dayanırdı.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Aleksandr Bezobrazov 1853-cü ildə Tambov şəhərində zadəgan ailəsində doğulmuşdur. Rusiya İmperator Ordusuna qatılmış, Süvari Mühafizəçilərində kapitan rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Çar II Aleksandrın 1881-ci ildə sui-qəsd nəticəsində öldürülməsindən sonra Müqəddəs milis adlı əks-inqilabçı qrupa qatılmışdır. O, biznes maraqları ilə siyasi fəaliyyətini birləşdirmiş və 1898-ci ildə taxta-şalban biznesi vasitəsilə Koreyanın şimalında Rusiyanın təsir dairəsini artırmağa başlamışdır. Tezliklə Rusiya çarı II Nikolayın hüzuruna çıxmışdır.

Bezobrazovun natiqliq bacarıqları onu bütün konsessiyaçı qrupun sözçüsünə çevirmiş və bu qrup Bezobrazov dairəsi kimi tanınmağa başlamışdır. Taxta konsessiyası üçün təklif olunan plan maliyyə naziri Sergey Vitte tərəfindən müsbət qarşılanmasa da, 1902-ci ildə çar planı təsdiqləmiş və Bezobrazovu Şərqi Asiyaya göndərmişdir. Rusiyaya qayıtdıqdan sonra dövlət katibi olmuş və 1903-cü ilin mayında Yalu Çayı Taxta Konsessiyaları adlı müəssisəsi çarın tam dəstəyini qazanmışdır.

1903-cü ilin iyununda o, Uzaq Şərqdə Rusiya Taxta İstehsalı Assosiasiyasını yaratmış, Yalu çayının həm Koreya, həm də Mancuriyadakı sahillərində taxta biznesi ilə məşğul olmağı planlaşdırmışdır. Həmin ay Şərqi Asiyanı tərk edərkən Mancuriya–Koreya sərhədində çinlilərdən ibarət hərbi birləşmə, eləcə də, rus əsgərlərin nəzarətində olan istinadgahlar təşkil etmişdir. Bu fəaliyyətlərin Yaponiya casusları tərəfindən kəşf edilməsi iki ölkə arasındakı rəqabəti daha da qızışdırmışdır.

Rus-yapon müharibəsinin başlaması onsuz da 1903-cü ilin payızında bankrot ərəfəsində olan Bezobrazovun biznesinin dağılmasına səbəb olmuşdur. Bezobrazov bir neçə ay İsveçrəyə sığınmış, lakin 1904-cü ilin sentyabrında Rusiyaya qayıdaraq fəaliyyətlərini bərpa etməyə çalışmışdır. Müharibədən əvvəlki siyasi statusunu bərpa edə bilməmiş və Oktyabr inqilabından sonra Rusiyanı tərk etmişdir. 1931-ci ildə Fransanın Paris şəhərində ölmüşdür.

Qəbul
-----

Aleksandr Bezobrazovun Rus-yapon müharibəsindəki rolu Rusiya tarixçiləri arasında mübahisəli mövzudur. Bəzi tarixçilərə görə o, müharibənin birbaşa səbəbkarlarından biri olmuşdur. Bəziləri isə onu Rusiya–Yaponiya münasibətlərinin pisləşməsinə və Sergey Vittenin vəzifəsindən azad edilməsinə səbəb olan şəxs kimi qiymətləndirirlər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Kowner. səh. 68
2. 1 2  Kowner. səh. 69

Ədəbiyyat
---------

* *Kowner, Rotem.* Historical Dictionary of the Russo–Japanese War (ingiliscə). The Scarecrow Press. 2006. 68–69. ISBN 978-0-8108-4927-3. İstifadə tarixi: 28 aprel 2023.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus |
Başqırd qadın və başqırd döyüşçüsü
**Başqırd üsyanları** — XVII–XVIII əsrlərdə baş verən silsilə üsyanlar.

VII əsr üsyanları
-----------------

1662–64-cü illər üsyanı çar hökumətinin başqırd feodallarının kalmıklar üzərinə basqınlarını qadağan etməsi və tutduqları əsirləri qaytarmaq tələbi ilə əlaqədar başlanmışdı. Üsyan bütün Başqırdıstanı və bəzi qonşu qəzaları bürümüşdü. Qiyam əsasən şərqdə İset, Miass çaylarının orta axarlarını, qərbdən Kama çayının orta axarlarını, cənubda isə Yaik çayından şimalala Çusovaya çayına qədər yayılmışdır. 1664-cü ildə çar hökuməti üsyanı yatırdı, lakin bəzi güzəştlərə də getdi. 1681– 83-cü illər üsyanı başqırdların çar hökuməti tərəfindən zorla xristianlaşdırılacağı haqqında xəbərin yayılması ilə əlaqədar başlanmışdı. Lakin üsyana kazak zadəganı (starşina) Seyid Sadiir başçılıq edirdi. 1682-ci ildə üsyan bütün Başqırdıstanı bürüdü. Geniş başqırd kütlələrinin hərəkatdan məyus qalması, həmçinin çar hökumətinin xristianlaşdırma haqqında heç bir sərəncam verməyəcəyini bildirməsi mübarizənin dayandırılmasında həlledici rol oynadı.

VIII əsr üsyanları
------------------

1705 – 11-ci illər üsyanına səbəb 1704-cü ildə yeni vergilərin qoyulması və hökumətin rus ordusu üçün başqırdlardan at tələb etməsi idi. Hökumət kalmık dəstələrindən istifadə edərək üsyanı yatırdı, lakin yenə bəzi güzəştlərə getməli oldu. 1735 – 40-cı illər üsyanına səbəb çar hökumətinin qalalar və mədən zavodları inşa etmək yolu ilə başqırd torpaqlarını zəbt etməsi idi. Bu üsyan da yatırıldı və hökumət başqırd icmalarının daxili həyatını çar idarə orqanlarının nəzarəti altına salan inzibati islahatlar apardı.

1755 – 56-cı illər üsyanının səbəbi rus zülmünün güclənməsi, çar hökumətinin əhalini zorla xristianlaşdırmaq və torpaqlarını müsadirə etmək siyasəti idi. Üsyanın hazırlanmasında molla Abdulla Əliyevin (Batırşa) cihada çağıran müraciətnaməsinin böyük rolu olmuşdur. Yerli feodalların üsyana qoşulmaması və çar hökumətinin yeritdiyi üsyançıları parçalamaq siyasətinin (könüllü təslim olanları bağışlamaq, tatarları, qazaxları, baş qırdları və digər xalqları bir-birinin üzərinə qaldırmaq) üsyanın yatırılmasında mühüm rolu oldu.

Həmçinin bax
------------

* Başqırd üsyanı (1735 - 1740)
* Başqırd üsyanı (1755 - 1756)
* Başqırdıstan tarixi

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. ISBN 978-9952-441-00-0.
* *Акманов И. Г.* Башкирские восстания 17–18 вв. // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН "Башкирская энциклопедия", 2015–2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Витевский В. Н.* И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. с.146.
2. ↑  *Акманов И. Г.* Восстание 1755–56 гг. // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН "Башкирская энциклопедия", 2015–2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
**Qrimm çömçəxulu** (*lat.* Benthophilus grimmi) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin şüaüzgəclilər sinfinin xulkimilər dəstəsinin xullar fəsiləsinin çömçəxul cinsinə aid heyvan növü.

Yayılması
---------

Xəzərin endemik növüdür. Azərbaycan sahillərində Yalamadan Abşerona qədər və Küryanı rayonlarda azsaylıdır.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

D IV, 18-9, A I 7-8 (9)-dur.Bədəni gödəkdir, ön hissəsi enli və yoğundur.Burnu girdədir.Başı öndən basıqdır. Başın üst tərəfində, gözlərin arasında və peysərdə novşəkilli çökəklik var. Başın alt tərəfində dəri bığcıq var. Ağzın künclərindən arxada dəri qırış zəif inkişaf etmişdir. Bədənin ön və başın üst hissəsi xırda, yastı sümük lövhəciklərlə sıx örtülmüşdür. Belində və böyürlərində üç qonurumtul-qara xal vardır. Dişilərdə qarın üzgəci anus üzgəcinə çatmır, erkəklərində isə çatır. Bundan başqa dişilərdə anus üzgəcinin birinci iki şüaları əyilmiş olur. Uzunluğu 95 mm-ə qədər olur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Xəzər dənizinin orta və cənub hissələrində yayılmışdır. Dənizin 2 m-dən 200 m-ə qədər dərinliyində yaşayır.

Çoxalması
---------

Kürüləmə mart və aprel ayında baş verir. Çoxalması ətraflı örgənilməyib.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-08-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-22.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1847956
* Wikispecies: Benthophilus grimmi
* EUNIS: 16328
* FishBase: 47936
* GBIF: 2378879
* iNaturalist: 614353
* IRMNG: 10677979
* ITIS: 637028
* IUCN: 156756575
* WoRMS: 273418

 |
**Kornati** (xorv. Kornati) — Xorvatiyada milli park. Orta Dalmatiya bölgəsində, Adriatik dənizində olan Kornati arxipelaqında yerləşir. Yaxınlıqda Zadar, Şibenik və Bioqrad-na Moru şəhərləri var.

Ümumi məlumat
-------------

Mana adası
Milli park arxipelaqın böyük bir hissəsini əhatə edir. Ancaq şimalda olan bir neçə ada parkın ərazisinə aid deyil. Park ərazisinə ümumi sahəsi 50 km² ola 89 ada daxildir. Adaların sahil xətlərinin uzunluğu 238 km-dir. Parkın dəniz hövzəsi ilə birlikdə sahəsi 220 km²-dir. Kornati arxipelaqı adaların çox sıx yerləşməsi ilə diqqəti cəlb edir. Adalar arasında olan boğazlar əsil labirinti xatırladır.

Bu bölgə qonşu Paşman və Duqi-Otok adalarından boğazlarla, Murter adasından isə körfəz vasitəsi ilə ayrlıb. Bəzən bu körfəzi Murter dənizi adlandırırlar.

Park ərazisinin üçdə iki hissəsinin Kornat adası təşkil edir. Sahəsi 32 km² olan adanın uzunluğu 25 km, eni isə 2,5 km-dir. Arxipelaqın daima əhalisi yoxdur. Park daha çox yaxtaçıların, dalğıcların və təbiəti sevərlərin sevimli məkanıdır.

Flora və Faunası
----------------

Həm su altı, həm də, yer üstü flora və faunası yetərincə zəngindir. Baxmayaraq ki, adaların əksər hissələri boş əraziləri xatırlatsada, bölgədə 537 bitki taksonları mövcuddur. Arxipelaqda geniş yayılmış ağaclardan şamı və zeytunu misal göstərmək olar.

Müxtəlif gəmicirilərlə yanaşı adada ilan, kərtənkələ və çoxlu sayda həşəratlar var. Adada quşlardan bayquş, qızılquş və qarabatdaq geniş yayılıb.

Adaların dəniz dibi möcüzəli forma almış riftlərdən ibarətdir. Zəngin balıq ehtiyatına malikdir.

Görməli yerləri
---------------

* **Tac** — geoloji abidə. Dəniz səthində yüksələn bu qayanın hündürlüyü 100 metrə çatır. Qayaya çıxmaq qadağandır.
* **İllir məskunlaşma əraziləri** — arxipelaqın bir çox adalarında müşahidə edilir.
* **Tureta qalası** — Kornat adasındadır. VI əsrə aid edilən Bizans tikilisi.

Sitat
-----

"Yaradılışın sonuncu günü Tanrı öz əl işini göz yaşları, ulduz və nəfəsi ilə taclandırmaq istədi və Kornatını yaratdı" (Corc Bernard Şou)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Vladimir Skračiċ.* Kornat Islands. Zadar: Forum. 2003. ISBN 953-179-600-9.
2. ↑  Naklada Naprijed (1999), *The Croatian Adriatic Tourist Guide*, pg. 211–212, Zagreb, ISBN 953-178-097-8

Mənbə
-----

* Parkın rəsmi saytı.

Xarici keçidlər
---------------

* 

| ⛭**Xorvatiyanın qorunan təbiət əraziləri** |
| --- |
| Milli parklar | Brioni Milli Parkı  • Kornati Milli Parkı  • Krka Milli Parkı  • Mlet Milli Parkı  • Severni Velebit Milli Parkı  • Paklenitsa Milli Parkı  • YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi siyahısındadır. Plitviçka Gölləri Milli Parkı  • Risnyak Milli Parkı | Plitviçka Gölləri Milli Parkı |
| Təbiət parkları | Biokovo  • Dinara  • Kopaçki Rit  • Lonsko pole  • Medvedvisa  • Papuk  • Telaşçitsa  • Uçka  • Velebit  • Vrana gölü  • Jumberak |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 4592582-3 · SUDOC: 131264842 |
Belores rayonu. Başqırdıstan
**Başqırdıstan geologiyası** — Başqırdıstanın geoloji quruluşunda üç əsas sahə fərqlənir: Qərb, Cənub və Dağlıq Başqırdıstan.

Qərbi Başqırdıstan
------------------

Qərbi Başqırdıstan Şərqi Avropa platformasında və Ön Ural deprerssiyasında yerləşir. Başqırdıstan respublikanın qərb sərhəddindən Ural qırışıqlığına qədər olan ərazisi Şərqi Avropa platformasına aiddir. Qərbi Başqırdıstanda Şərqi Avropa platforması çöküntü süxurlarından ibarət örtükdən və metamorfik, maqmatik mənşəli süxurlardan ibarətdir.

Rus platformasının təməli aşağıdakı qalxma zonlarından ibarətdir: Buqulminsko-Belebeyevskaya yüksəkliyinin yerləşdiyi *Tatar qalxması*, Ufa yaylasının yerləşdiyi *Başqırd qalxması*, Baş Sırt yüksəkliyini yerləşdiyi *Orenburq qalxması*. Bölgənin relyefi təməl səthinin formasına uyğundur.

Dağlıq Başqırdıstan
-------------------

Cənubda yerləşən dağlıq Başqırdıstanın relyefi dağ silsilələrindən və dağlar arası çökəkliklərdən ibarətdir. Bu bölgədə Cənubi Uralın ən yüksək dağ zirvələri - Böyük İremel (1582 m) və Yamantau (1640 m), həmçinin Zilair yaylası (Cənubi Ural yaylası) var.

Başqırdıstan dağ silsilələrinin zirvələrində və yamaclarında "daş dənizlər", "daş çaylar" - ölçüləri 0,2-0,3 m-dən çox olan daş bloklarının xaotik yığımları - kurumlar mövcuddur. Kurumlar aşınma, sərt iqlim və keçmiş buzlaşmanın təsiri ilə formalaşmışdır. Kurumlar yamaclar və çökəkliklər boyunca bir neçə kilometr uzanır.

Cənubi Başqırdıstan
-------------------

Cənubi Başqırdıstan devon, karbon və perm mənşəli süxurlardan ibarətdir. Cənubi Uralın şərq hissəsində maqmatiq dağ süxurları üstünlük təşkil edir - qədim lavalar, tuflar. Perm yaşlı süxurlar daha geniş yayılmışdır. Bu süxurlarda neft, qaz, mis, daş duz, gil, qum yataqları var.

Zəlzələlər
----------

Başqırdıstanda üç tip zəlzələ baş verir - tektonik, sürüşmə və karst. Asılıkul gölü nəhəng bir karst mağarasının zəlzələ zamanı çökməsindən yaranmışdır.

Neft və qaz yataqlarının geologiyası
------------------------------------

Volqa-Ural anteklizində olan devon, daş kömür və perm süxurlarında Başqrıdıstan Respublikasının neft-qaz yataqları formalaşmışdır. Bölgədə XX əsrin əvvəllərində böyük neft və qaz ehtiyatlarının müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq, neft və qaz geologiyası böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başladı.

XX əsrin 30-cu illərində Başqırdıstanda neft və qaz geologiyası sahəsində çalışmaq təhlükəli idi. Tövsiyə olunan və qazılmış quyu müsbət nəticələr verməzsə insanlar represiyaya məruz qalırdılar. Həmən illər Başqırdıstanın neft şirkətlərinin həbs olunan 139 geoloq, menecer, mühəndisdən 39 nəfəri güllələnmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Архивированная копия" (PDF). 2013-12-07 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2012-09-17.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-06-01.
3. ↑  "Архивированная копия" (PDF). 2015-02-11 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2012-09-18.
**Meşə kadastrı** — Meşənin səmərəli istifadəsi, qorunması, mühafizəsi və meşə təsərrüfatının inkişafının planlaşdırılmasını təşkil etmək məqsədilə meşələrin dövlət uçotu və dövlət Meşə kadstrı aparılır. Dövlət Meşə kadastrı meşə quruluşu materialları əsasında yerinə yetirilir. Meşə təsərrüfatından səmərəli və effektli istifadə etmək məqsədilə dövlət Meşə kadastrına meşələrin kəmiyyət və keyfiyyət vəziyyəti haqqında məlumatlar, meşələrin qoruyucu kateqoriyalara bölünməsi və s. daxil edilir. Dövlət Meşə kadastrının sənədləşdirilməsi dövlət meşələrində, qoruq
meşələrində və ayrı-ayrı müəssisə və təşkilatlara aid meşələrdə
aparılmalıdır.

Hazırda bəzi SNQ dövlətlərində Meşə kadastrı aparılır. Respublikamızda vaxtilə bu işə başlanmış, lakin sonra davam etdirilməmişdir. Onun aparılması respublikamızın meşə təsərüfatları üçün vacib məsələ hesab edilməlidir.

Həmçinin bax
------------

* Sənəd
* Kadastr

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s
**Başqırdıstan gerbi** - Rusiya Federasiyasının tərkibinə daxil olan Başqırdıstan Respublikasının dövlət simvolu. 

1999-cu il 6 iyul tarixində Başqırdıstan Respublikasının Parlamenti tərəfindən qəbul edilib. Rusiya Federasiyasının Dövlət heraldika reyestrində №164 kimi qeydiyyatdadır.

Təsviri
-------

Başqırdıstan Respublikasının gerbi milli ornamentlərlə çərçivəyə alınmış dairəyə içərisində Salavat Yulayevin abidəsinin doğan Günəşin və onun şüalarının fonunda təsirini təqdim edir. Aşağıda isə xalqın cəsarət rəmzi olan kurayın çiçəklənməsi təsvir edilib. Başqırdıstan Respublikasının dövlət bayrağı rənglərində bəzədilmiş lentin üzərində ağ sahədə belə yazılmışdır: «Başqırdıstan». Gerbin rəngli təsvirində Salavat Yulayevin abidəsi, ornamentlər qızılı, kuray gülü - yaşıl, doğan günəş parlaq-qızılı, günəşin şüaları-sarı, abidə və ornament arasında olan fon- ağ, daxili və xarici ətrafları - tünd-qızılı rənglərdədir. 

Salavat Yulayev - Başqırd bahadurlarının yürüşlərinə, doğma təbiətə təriflər deyən başqırd milli qəhrəmanı və xalq şairidir. Onun yaradıcılığı hər cür zülmə qarşı mübarizə ruhunda olub ağızdan ağıza ötürülmüşdür. Lakin gerbdə konkret bir şəxsiyyət təsvir olunmayıb. Salavat Yulayevin abidəsi azadlıq və ədalət uğrunda mübarizə aparan igid-döyüşçü obrazıdır. O həm də Başqırdıstan xalqlarının dostluq və birliyini rəmzidir. 

Gerbin müəllifi Fazletdin Farraxoviç İslaxovdur.

Xarici keçidlər
---------------

* Başqırdıstan Respublikasının dövlət rəmzləri haqqında Başqırdıstan Respublikasının qanunu (1999-cu il)
* Başqırdıstan gerbi
* Başqırdıstan Respublikasının dövlət gerbi haqqında əsasnamə|Геральдика.ру

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Başqırdıstan gerbi". 2018-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-01.

| ⛭Başqırdıstan mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Başqırdıstan"**
 | Başqırdıstan |
**Oneqa yarımadası** (*rus.* Онежский полуостров) — Rusiyanın şimal-qərbində Arxangelsk vilayətinin Primorski və Oneqa rayonları ərazisində yerləşən yarımada.

Ağ dənizin cənubunda yerləşir. Ən ucqar şimal nöqtəsi Letnı Navolok qəsəbəsi yaxınlığında yerləşən burundur. Üstəlik burada Novoe Usole, Veynavolok, Qluboki, Kamennı, Çesmenski, Tonki, Letnı Orlov, Uxt-Navolok, Lopşenqski, Yarenqski Roq, Krasnoqorski Roq burunları vardır. Yarımadanın şimal-şərq sahili Letnı sahili, cənub-qərb sahili isə Oneqa sahili adlanır.

Yarımadanın yaxınlığında, Şərqi Soloveskaya Salma boğazında dərinlik 85 metrdir. Boğaz Soloveski adalarını Oneqa yarımadasından ayırır.

Yarımadanın səthi hamardır. Maksimal hündürlüyü 202 metrdir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru silsilə uzanır. Bu silsilə Oneqa silsiləsi adlanır. Şimal sahili boyunca isə Letnıe dağları uzanır.

Ərazisinin 60 % ərazisi meşə ilə örtülmüşdür. Yarımadanın cənub hissəsində, Kyanda çayının mənsəbində Kyanda qoruğu yerləşir. Yarımadanın şimal-şərqində, Unski körfəzinin sahilində isə Unski yasaqlığı təşkil edilmişdir. 2013-cü ildə yarımada ərazisində Rusiyanın 45-ci milli parkı təşkil olunmuşdur. Park 201668 ha əraziyə sahibdir ki, bununda 180668 ha meşəlik, 21000 ha ərazi isə Unskaya körfəzinin ərazisini əhatə edir.

### Xəritə

* Topoqrafik xəritə Q37-Q38

İstinadlar
----------

1. ↑  "Создан новый национальный парк «Онежское Поморье»". 2013-12-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-05.