recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mantı
**Mantı** (*türk.* mantı; *qaz.* мәнті; qırğ. манты; özb. manti), **mantu**, **buuz**, **pozı** və ya **mandu** (kor. 만두, 饅頭) — Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Tatarıstan, Başqırdıstan, Krım, Koreya və Monqolustan xalqların ənənəvi ətli xörəyləri.

Mantı, müxtəlif ədviyyatlarla dadlandırılan qıymanın, kiçik xəmir parçalarının içinə qoyulması və bu xəmir parçalarının suda qaynadılması ilə edilən ətli xəmir yeməyidir. Türk mətbəxinin olduğu qədər digər Orta Asiya mətbəxlərinin də bir parçası olan mantı, köhnə SSRİ ölkələrində də məşhur bir yeməkdir. Orta Asiyadan Anadoluya köçəri Türklər tərəfindən gətirilmişdir. Bəzi bölgələrdə mantıya
**tatar böreği** deyilməsi, mantının köçəriliklə olan əlaqəsini təsdiqləməkdədir. Mantı, Uzaq şərqdə baozi və mandu adları ilə xatırlanan ətli/tərəvəzli xəmir yeməklərinə bənzəməkdədir.

Qazax mətbəxinə mantı istehsalı
-------------------------------

Xəmir parçalarının içinə qoyun ya da at əti qıyması qoyular, buxarda bişirilər, qara bibər əkilər, doğranmış balqabağı əlavə olunar. Üstünə kərəyağı, turş krem ya da soğan sousu tökülərək xidmət edilər.

Qırğız mətbəxində mantı istehsalı
---------------------------------

Xəmir parçalarının içinə qoyun əti, dana əti, kartof və balqabağı kimi vəsaitlərdən biri ya da bir neçəsi qoyular. Yağ əlavə olunar. Əlavə olunan yağ, mantıyı daha sulu və ləzzətli edər. Buxarda və ya suda qaynadılaraq ya da yağda qızardılaraq bişirilər. Üzərinə ümumiyyətlə kərəyağ qoyular və turş krem, xüsusi pomidor sousu və ya sirkə və qara bibər ilə ləzzətləndirilən təzə soğan halqaları əlavə edilərək xidmət edilər. Uşaqların sevdiyi bir yeməkdir. Bişirməsi zəhmətli və zaman alıcıdır. Mantı bişirmək, uşaqların da daxil olduğu bir ailə aktivitesidi

Türk mətbəxində mantı istehsalı
-------------------------------

Fırınlanmış mantı. Pomidor sousu və ədviyyat əlavə olunaraq, sarmısaqlı qatıqla boşqabda veriləcək.
Üzərinə sarımsaqlı qatıq, sous və ərimiş kərəyağı tökülərək və sumak, quru nanə, qırmızı bibər əkilərək xidmət edilər. Türkiyənin ən gözəl, ən çox sevilən yerli yeməklərindən biri olaraq təqdim edilməkdədir. Mantı Kayseri ilə qaynaşdırılmışdır. Ayrıca Qır şəhər, Adana, Ax saray, Çorum, Mersin, Niğde, Sivas, Yumruq, Yozgat kimi ellərdə ənənəvi olaraq edilməkdədir. Son illərdə Türkiyənin hər yerində edilməkdə, hətta xaricdə yaşayan Türk vətəndaşlarının həsrət aradan qaldırmaq üçün etdiyidə bilinməkdədir. Mantı ən gözəl Kayseridə edilər. Hətta Kayseridə gəlin alınarkən yemək olaraq mantı 1 qaşığında 40 dənə olması lazım olduğu deyilərmiş

Həmçinin bax
------------

* Adana mantısı
Ağır planetlərarası kosmik gəminin rəssam tərəfindən təsvir edilmiş görünüşü
**Ağır planetlərarası kosmik gəmi** (abr. *APKG*; *rus.* Тяжелый Межпланетный Корабль, translit. *Tyajelıy Mejplanetnıy Korabl*, abr. *TMK*) — Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında 1960-cı illərdə hazırlanmış kosmik gəmi layihəsi. Hansı ki, əsas hədəfi çox illik kosmik ekspedisiyaların və kosmonavtların Günəş sistemi daxil olan yaxın planetlərə enişinin təşkili (Mars və gələcəkdə Venera) olmuşdur. Gəminin Marsa buraxılışı 8 iyun 1971-ci ilə, qayıdışı isə 10 iyul 1974-cü ilə planlaşdırılırdı.

OKB-1 bölməsində Mixail Klavdieviç Tixonravovun rəhbərliyində Marsa uçuş üçün gəmilərin müxtəlif variantları nəzərdən keçirildi. Araşdırmalar başda Qleb Maksimov və Konstantin Feoktistov olmaqla iki dizayner qrupu tərəfindən paralel olaraq icra edildi.

Maksimovun layihəsi
-------------------

Qkeb Maksimovun hazırladığı layihə o vaxt mövcud olan vasitələrlə proqramın nisbətən tez həyata keçirilməsinə yönəlmişdi. Bu layihədə həcmcə elədə iri olmayan bir gəminin hazırlanması nəzərdə tutulurdu. Hansı ki, gəminin ekipajı üç kosmonavtdan ibarət olmalı idi. Hazırlanmış layihədə əsas uçuş planı Mars planetinin səthinə enmədən və orbitinə daxil olmadan planet ətrafında dövrə vurmaqla onu araşdırmaq, daha sonra isə Yerdəki təyinat məntəqəsinə geri dönmək olmuşdur.

Feokistovun layihəsi
--------------------

Konstantin Feoktistovun hazırladığı layihə daha qəliz və çox təyinatlı bir gəminin hazırlanmasını nəzərdə tuturdu. Hətta plana əsasən gəmi Marsın aşağı orbitinə daxil olmalı idi. Plana əsasən gəminin mühərrikləri enerjini nüvə reaktorlarından almalı idi. Müəlliflərin bu layihədə əsas məqsədləri gəminin bir ildən artıq olan uçuş müddətinin təminatı, ekipajın həyat dəstəyi sistemlərinin inkişafına yönəldilmişdir. Bu layihədə oksigenin bərpası, daxili ekosistemin və ərzaq ehtiyyatlarının təşkili, ekipajın qapalı mühitdə yaşayışla bağlı psixoloji vəziyyəti, ekipajın günəş partlamalarından, Kosmik mikrodalğa arxa plan şüalanmasından qorunması və s. məsələlər üzərində çalışılmışdır.

Layihənin dondurulması
----------------------

Ağır planetlərarası kosmik gəminin ilk variantının inkişafı Yer üzərində bir eksperimental kompleksin təşkilinin məqsədəuyğunluğunu göstərdi. Bu fikir həyata keçirildi. Layihənin ikinci variantının gerçəkləşdirilməsinə 1969-cu ildə başlanıldı. İlkin olaraq 1970-ci illərdə kosmosda uzun müddət uçmağın mümkün olub-olmadığını anlamaq üçün orbital stansiyasının təşkili qərara alındı. Sonra ölkə rəhbərliyi Ay proqramını tətbiq etməyə qərar verdi. Prioritetlər bu iki layihənin işi üzərində təmərküzləşdi. Daha sonra APKG-nın əsas elementlərindən birində işlərin bağlanması proqramın sürətli ləğvinə gətirib çıxardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Марсианские хроники Глеба Максимова. «Совершенно секретно»". 2013-06-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-22.
2. ↑  "Проект тяжёлого межпланетного корабля (ОКБ-1). astronaut.ru". 2019-04-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-22.

Mənbə
-----

* russianspaceweb — Anatoli Zakın səhifəsi
* TMK page on astronautix
* TMK-MAVR page on astronautix Arxivləşdirilib 2018-10-06 at the Wayback Machine
**Amur yasəməni** (*lat.* Syringa amurensis) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin zeytunkimilər fəsiləsinin yasəmən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbiətdə Uzaq Şərqdə bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 20 m, diametri 20-30 sm olan, sıx çətirli ağacdır. Yarpaq ayaları enli-yumurtavari və ya ellipsvari olub, zəif qırışlıdır. Çiçəkləri ətirli, ağ rəngli, diametri təxminən 6-8 mm, uzunluğu 25 sm-ə qədər olan sıx süpürgə çiçək qrupuna yığılmışdır. İyul ayında 3 həftəyə qədər müntəzəm və bol çiçəkləyir, meyvəsi oktyabr ayında yetişir, uzunluğu 1,5 sm, eni 0,3-0,4 sm olan, iki laylarla açılan qutucuqlardan ibarətdir. Meyvəsinin qabığı tünd boz və ya qonur rənglidir.

Ekologiyası
-----------

Balvericidir. Tez böyüyür. Soyuğa davamlıdır. Şəhər şəraitini yaxşı keçirir. 90-100 il yaşayır. Qarışıq meşələrdə, kolluqlarda, bəzən qayalarda və yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Qiymətli sahil və torpaqbərkidici cinsdir. Oduncağı möhkəmdir. Bakı, Gəncə və s. rayonlarda park və bağlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Çiçəkləmə dövründə çox dekorativdir. Yaşıllaşdırmada istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4420760
* GBIF: 5549779
* GRIN: 36084
* iNaturalist: 68830
* IPNI: 611088-1
* IRMNG: 10211146
* ITIS: 522291
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:611088-1
* Tropicos: 23000746
* WCSP: 356367
* WFO: wfo-0000818580

 |
**Hindistan lagerströmiyası** (*lat.* Lagerstroemia indica) — bitkilər aləminin mərsinçiçəklilər dəstəsinin ağlarotukimilər fəsiləsinin lagerströmiya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Bitkinin vətəni Çindir. Yaponiyada və Koreyada da yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 7 m-ə çatan, dağınıq yumurtavari çətirə, çəhrayı rəngli, hamar qabıqlı gövdəyə və budaqlara malik ağac və ya koldur. Yarpaqları ellipsvari, hamar, dərivari, parlaq və əlvan-yaşıl, uzunluğu 4-8 sm, payızda sarımtıl-qırmızı rəng alır. Çiçəkləri iridir, əlvan-çəhrayı, tünd mavi, bəzən ağ rəngdə olub, iri süpürgə çiçək qrupunda toplanmışdır. İyunun sonundan oktyabrın əvvəllərinə qədər kütləvi çiçəkləyir. Bu zaman olduqca dekorativ görünür. Meyvəsi 6 toxumlu yumru qutucuqdur. Hindistan lagerströmiyasını çox vaxt "Hindistan yasəməni" adlandırırlar, ancaq əsl yasəmən və lagerströmiya müxtəlif fəsilələrə və sıralara aiddir.

Ekologiyası
-----------

Şaxtaya davamlıdır, yayın yüksək hərarətində və quraqlıq dövrlərdə çiçəkləmə azalır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Bakı və Abşeronun yaşıllaqlarında geniş istifadə olunur.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir, park tərtibatında istifadə edilir. Cövhəri kosmetik məqsədlərlə tətbiq edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1148692
* Wikispecies: Lagerstroemia indica
* AoFP: 1479
* APA: 2584
* APDB: 109321
* APNI: 108281
* Calflora: 9354
* EoL: 582106
* EPPO: LAEIN
* FoAO2: Lagerstroemia indica
* FoC: 200014643
* GBIF: 3188725
* GRIN: 21393
* iNaturalist: 135394
* IPA: 6931
* IPNI: 553576-1
* IRMNG: 10453481
* ISC: 29669
* ITIS: 27110
* IUCN: 136142818
* MoBotPF: 282496
* NCBI: 141186
* NZOR: aa533036-61a0-4367-909b-3b46552ae1d8
* PalDat: Lagerstroemia\_indica
* PfaF: Lagerstroemia indica
* PFI: 9034
* Plant List: kew-2354050
* PLANTS: LAIN
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:553576-1
* Tropicos: 19200242
* WFO: wfo-0000366809

 |
**Minarəli Came (Cümə) Məscidi** — İçəri Şəhərdə məscid.

1378–1379-cu illərdə atəşgah məbədinin yerində tikildiyi ehtimal edilir. Binanın inşası haqqında məscidin divarına həkk olunmuş bir yazıda deyilir: "709-cu ilin (1309–1310-cu illər) rəcəb ayında Əmir Şərəfəddin Mahmud bu tikilini yeniləmək əmri vermişdir".

Ehtimal olunur ki, məscid XIV əsrdə bərpa edilib. Düzgün olmayan altıbucaq formalı məscidin, qeyri-adi planı, otaqlarının çoxbölməli olması, eləcə də kvadrata daxil edilmiş və pilləli qübbələr sistemi ilə örtülmüş nisbətən iri ibadət zalı binanın daxili məkanının xüsusi gözəlliklə tikilməsinə zəmin yaratmışdır. XV əsrdə möminləri ibadətə çağırmaq üçün eyvan funksiyasını daşıyan stalaktit qurşaqlı, taclı, möhtəşəm minarə tikilmişdir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuş minarənin bünövrə daşındakı kitabədə Elxani sultanı Məhəmməd Olcaytunun yarlığının mətni həkk olunmuşdur.

XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Bakının imkanlı adamlarından Hacı Şıxəli Dadaşov xeyriyyə məqsədilə qədim abidənin yerində tamamilə yeni məscid binası ucaltdı.

İstinadlar
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı | *Bakı şəhəri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Minayə Azaflı** (*Zeynaova Minayə Mikayıl qızı*; d. 1952, Azaflı kəndi, Tovuz rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan aşığı.

Həyatı
------

Zeynalova Minayə Mikayıl qızı (Dilarə Azaflı) 1952-ci ildə Tovuz rayonunun Azaflı kəndində aşıq Mikayıl Azaflının ailəsində anadan olub. 1980-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakultəsini bitirib. 2000-ci ildə isə Yenidən Hazırlanma Bakı Baş İnstitutunda təhsilini davam etdirmiş, psixoloq ixtisasına yiyələnmışdir. Hazırda filoloq-psixoloq kimi fəaliyyət göstərir.
Ailəlidir, dörd övladı var.

Yaradıcılığı
------------

İlk şeirləri dördüncü sinifdə oxuyanda "Azərbaycan pioneri" qəzetində çap olunub. "Aşıq Pəri" şeirlər kitabında şeirləri nəşr olunub. Bir çox televiziya verilişlərində çıxışları olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  Aşıq qadınların antologiyası. Bakı: 2010. Səh. 93

Xarici kecid
------------

* "Aşıq Pəri İnciləri" şeir antalogiyası haqqında
* Məşhur aşığın qızı: "Atam Stalinin üzünə mürəkkəb tökdüyü üçün qaçaq düşdü Arxivləşdirilib 2017-04-13 at the Wayback Machine
* Bakıda "Azaflı gecəsi" keçirilmişdir

Həmçinin bax
------------

* Mikayıl Azaflı
**Fransisko Trinkao** (*port.* Francisco António Machado Mota Castro Trincão; 29 dekabr 1999-cu ildə doğulmuş portuqaliyalı futbolçu. Barselonanın və Portuqaliya millisinin hücumçusudur. Vulverhempton Uonderers klubuna 30 iyun 2022-ci ilədək icarəyə verilib.

Futbol karyerası
----------------

Francisco Portuqaliyanın Vianense akademiyasının məzunudur. Porto akademiyasında seçmə keçib, amma komandaya alınmad, və sonra Braqa akademiyasına keçdi. 2 aprel 2016-cı ildə Braqa B ilə ilk maçına Freamunda qarşı 81-ci dəqiqədə əvəzedici olaraq meydana çıxdı. Ümumilikdə, ilk mövsümündə dörd görüş keçirdi. 7 May 2017-ci ildə klubun karyerasında ilk qolunu Porto B komandasına vurdu. 2017/18 mövsümündən etibarən Braqa B komandasının start heyətində yer alır.

Portuqaliyanın gənc milli komandalarında oynadı. U-19 komandası ilə birlikdə 2018 Avropa Gənclər Çempionatını qazandı. Turnirdə 5 qol vurduğu 5 görüş keçirdi. Turnirin bombardiri oldu.

2020-ci ilin yanvarında Trinkan İspaniyanın Barselona klubu ilə 2020-ci ilin yayında qüvvəyə minən beş illik müqavilə imzaladı. Portuqaliyalı oyunçunun transferi Kataloniya klubuna 31 milyon avroya başa gəldi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *news.milli.az.* "Premyer Liqa klubu "Barselona"nın futbolçusunu icarəyə götürdü" (az.). 4 İyul 2021. 2021-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 avqust 2021.
**Tadeuş Kostyuşko** (pol. Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko; 12 fevral 1746, 4 fevral 1746 və ya 1746 – 15 oktyabr 1817[…] və ya 1817) — polyak hərbi və siyasi xadimi, ABŞ-nin İstiqlal müharibəsinin iştirakçısı, 1794-cü il Polşa üsyanının rəhbəri, Belarusun, Polşanın, ABŞ-nin milli qəhrəmanı, Fransanın fəxri vətəndaşı, Reç Pospolita ordusunun generalissimusu.

Kostyuşko 1746-cı ilin fevralında Böyük Litva Hersoqluğunda (Reç Pospolitanın bir hissəsi idi) müasir Belarusiya ərazisində bir ailə mülkündə anadan olub, onun dəqiq doğum tarixi məlum deyil. 20 yaşında Varşavada kadet korpusunu bitirib. 1768-ci ildə Bar konfederasiyasının iştirakı ilə vətəndaş müharibəsi başlayandan bir il sonra Kostyuşko təhsilini davam etdirmək üçün Fransaya köçdü. O, 1774-cü ildə, ilk bölündükdən iki il sonra Reç Pospolitaya qayıtdı və maqnat Yozef Sosnovskinin mülkündə pedaqoq vəzifəsini tutdu. Lakin, onu işəgötürən həmin şəxsin qızı ilə uğursuz qaçmaq cəhdindən sonra o, Fransaya qayıtdı. 1776-cı ildə Kostyuşko Şimali Amerikaya köçdü və burada Kontinental orduda polkovnik rütbəsi ilə Amerika istiqal müharibəsində iştirak etdi. Hərbi mühəndis kimi o, Nyu Yorkdakı Uest Point qalası da daxil olmaqla istehkamları layihələndirib və onlara nəzarət edib. 1783-cü ildə onun xidmətlərini nəzərə alaraq, Kontinental Konqres onu briqada generalı rütbəsinə yüksəltdi.

Kostyuşko 1784-cü ildə vətənə qayıtdı. 1789-cu ildə general-mayor rütbəsi ilə Reç Pospolita ordusuna qoşuldu. Reç Pospolita ikinci dəfə bölündükdən sonra, 1794-cü ilin martında üsyan təşkil etdi və ona rəhbərlik etdi. 1794-cü ilin oktyabrında Matsejovice döyüşündə üsyançıların əsas qüvvələri rus qoşunları tərəfindən darmadağın edildi və Kostyuşko özü də əsir götürüldü. 1796-cı ildə rus imperatriçası II Yekaterinanın ölümündən sonra Kostyuşko onun varisi I Pavel tərəfindən əfv olundu və ABŞ-yə mühacirət etdi. 1798-ci ildə Avropaya qayıtdı və uzun müddət Fransada, Vyana konqresindən sonra və 1817-ci ildə ölümünə qədər - İsveçrədə yaşadı.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Tadeusz Kosciuszko (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. 1 2 3 4 5  Kościuzsko, Tadeusz // Czech National Authority Database.
**Tahir İsrafil oğlu Atakişiyev** (21 avqust 1927 – 30 noyabr 2012) — skripkaçı, pedaqoq. Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2007).

Həyatı
------

1945-cü ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına qəbul olunmuş, sonradan təhsilini Moskva Dövlət Konservatoriyasının skripka sinfi üzrə davam etdirmiş və 1952-ci ildə burada Dmitri Tsıqanovun skripka sinfini bitirmişdir. 1952-ci ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan dövlət konservatoriyasının "Simli alətlər" kafedrasında dərs demişdir. 1952-1963-cü illərdə konservatoriyanın nəzdindəki musiqi məktəbinin direktoru olmuşdur.

Pedaqoji fəaliyyəti dövründə skripka və fortepiano, habelə musiqi ansamblları üçün çox sayda transkripsiya yazmışdır. Onların çox hissəsi Rusiya və Azərbaycanın musiqi nəşriyyatları tərəfindən nəşr olunmuşdur. O, "Skripkada çalmağı ilkin öyrənmək üçün vəsait" adlı elmi-metodik işin müəllifidir.

Onun yetirmələri arasında Teymur Göyçayev, Vladimir Boqdanovski, Tofa Babayeva, Dilarə Mehdiyeva, Vadim Sandler və başqaları var.

Rauf Atakişiyevin qardaşıdır.
**Çernoreçen su anbarı** (çeç. Черноречьен хи латтийла) (*Qroznı dənizi* kimi də adlandırılır) — Çeçenistanın paytaxtı Qroznı şəhərindəki su anbarı. Su anbarının adı şəhərin Çernoreç mikrorayonun adı ilə əlaqəlidir. Məhs su anbarı bu rayonun ərazisindədir. 1961-ci ildə Qoyta çayı üzərində uzunluğu 800 metr olan bəndin inşası nəticəsində su anbarı yaranmışdır. Su anbarı yaxınlığında dendrari parkı var. Su anbarının sahəsi — 117 km²-dir. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü — 170 metrdir. Uzunluğu — 1,6 km, eni isə 700 metrdir. Çernoreçen su anbarının sahəsi 1,192 км² olun orta dərinliyi 6 metrdir. Bəndin hündürlüyü 14 metr, uzunluğ isə 800 metrdir.

Turizm kompleksi
----------------

2012-ci ildə su anbarı ətrafında idman-istirahət turizm kompleksinin tikintisinə start verildi. Ümumi sahəsi 300 hektar olan bu kompleksin — 119,2 hektarı hovuzlardır.

Kompleks daxilində 100 yerlik 5 ulduzlu otel var. Sahəsi 9 min m² olan 400 yerlik restoran fəaliyyət göstərir. Bundan başqa ayrıca 240 yerlik, hündürlüyü 50 metr olan orta əsr abidəsi formasında olan restoran var.

Beş mərtəbəli «Akva» əyləncə mərkəsinin sahəsi 3 hektardır. Park ərazisində uşaq parkı, müşahidə meydançası, ailəvi istirahət və idman-sağlamlıq mərkəzi fəaliyyət göstərir. İdman mərkəzində məşq və müalicə zalları, idmançıların istirahət zonası var. Kompleksdə idmançılar üçün 100 yerlik otel fəaliyyət göstərir. Ümumi kompleksin tikintisin 21,5 milyard rubl sərf edilib.

2015-ci ilin 5 oktyabrında ərazidə dünada ən böyük və yeganə musqiqili-rəngli, suda batan fontan işə salındı. Fontanın uzunluğu 300 m, eni 40 m, hündürlüyü isə 100 m-dir. Fontan şırnağı ölçüləri 25X18 metr olan iki ekran yaradır ki, orda bir çox video materiallar nümayiş olunur. Fontanın kontruksiyasında 3600 müxtəlif rəngli projektor mövcuddur.

İdman yarışları
---------------

Çernoreçen su anbarında sovet dövründə qayıq idmanı üzrə SSRİ birinciliyi keçirilirdi. Çempionatda sovet respublikalarından komandalar iştirak edirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Пономарёва И. З. Цирлина Р. Н. Воробьёв О. А.* Грозный. Город, каким мы тебя помним. — Москва: Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы, 2012. — С. 135—135. — 148 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91821-028-4.
2. ↑  "Чернореченское водохранилище (Чечня)". 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.
3. ↑  "Кадыров проинспектировал «Грозненское море»" (rus). Лента.ру. 2014-09-30. 2021-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-15.
4. ↑  "Кадыров запустил на «Грозненском море» самый большой в мире фонтан" (rus). Юга-Новости. 2015-10-06. 2021-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-15.
5. ↑  "XXIV чемпионат СССР по водно-моторному спорту 1977 года (Спорт / Водномоторный спорт) - Barque.ru". www.barque.ru. 2022-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-23.
6. ↑  "Личный чемпионат СССР по водно-моторному спорту 1980 года (Спорт / Водномоторный спорт) - Barque.ru". www.barque.ru. 2022-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-23.
**Çernoyarovun binası** — Rostov vilayəti Novoçekassk şəhəri ərazisində bir mərtəbəli bina. Bina XIX əsrin ortalarında inşa edilmişdir. Bina Novoçekassk şəhəri Moskovskaya küçəsi, ev 37 ünvanında yerləşir. Bina Rusiya Federasiyasının regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Novoçerkassk şəhəri əraxisində taxtadan inşa edilmiş və bu günə qədər mövcudluğunu qoruyub saxlayan barmaqla saxlayan binalardan biri. Bina XIX əsrin ortalarında inşa edilmişdir. Bina ilk əvvəllər məmur olan T. F. Çernoyarova mənsub olmuşdur. 1880-ci illərdə binanın zirzəmisindı Narodovolyaçıların mətbəsi vardı. Onlar gizli fəaliyyət göstərirdilər. Onun üzvləri arasında Çernoyarovun binasının sahinin oğluda vardı. Təşkilatın rəhbəri Е. İ. Petrovski Xarkov universitetində təhdil almışdır. Novoçerkasskda Narodovolyaçılar Nikolay İvanoviç Kibalçik vı Sofya Lvobna Petrovskaya əlaqə yaradırdılar. Onlar binanı tez-tez ziyarət edirdilər. Binsnın fasadında bu şəxslərin həqiqəndə binada olmalarını bildirən lövhə qoyulmuşdur.1992-ci ildə bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Təsviri
-------

Fasadı müxtəlif taxta elementlərə işlənmişdir. Pəncərələrin üzəri taxta dekorla qorunur. Bina bir mərtəbədən ibarətdir. Üstəlik bütünlüklə ağac materialları ilə inşa edilmişdir. Zirzəmisi daşla hörülmüşdür. Damı şiver materialı ilə örtülmüşdür. Pəncərələri ensiz və düzbucaqlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Новочеркасск. Энциклопедия. — Новочеркасск: ООО «Издательство Новопринт»,2005. — 720 с. 1257 ил. — С.91-92". 2017-03-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-28.
2. ↑  "Объекты культурного наследия". 2017-03-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-28.
3. ↑  "Жилой дом чиновника Т. Ф. Черноярова". 2017-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-28.
**Antiseptiklər, (antiseptik maddələr)** — xəstəliktörədən mikroorqanizmləri məhv etmək və ya onların çoxalmasının qarşısını almaq üçün preparatalar, kimyəvi maddələr. Tibbdə antiseptiklər dəriyə, yaraya və s.-yə infeksiya keçməsinin qarşısını almaq üçün işlədilir.

Antiseptiklərin bir qismindən (karbol turşusu, krezol, lizol, formalin, xloramin, xlorlu əhəng və s.) binaları dezinfeksiya etmək üçün istifadə olunur. Tibbdə işlədilən antiseptiklərə pantosid, yodoform, kalium-permanqanat, bor turşusu, natrium-hidrokarbonat, nişatır spirti, gümüş-nitrat, protarqol, Burov mayesi, spirt, rivanol, bəzi antibiotiklər (qramisidin, mikrosid), fitonsidlər və s. aiddir.

Antiseptik maddələr mikrob əleyhinə olan digər maddələrdən (antibiotiklərdən, kimyəvi müalicə vasitələrindən və s.) fərqli olaraq seçici təsiri ilə deyil, geniş spektrli antibakterial, antivirus, göbələklərə, ibtidailərə qarşı təsir göstərməsi ilə səciyyələnir. Antiseptik maddələrə xlor (qalazon, xloroksilenol və s.), yod (yod, yodoform, kalium -yodid və s.), oksidləşdirici (benzoil və hidrogenin peroksidləri, kalium-permanqanat), aldehid (formaldehid, sitral və s.), spirt (dixlorbenziletanol, izopropanol, etanol), fenol (timol, xlorokrezol və s.), turşu (benzoy, borat, salisil və s.), rəngləyici (brilyant yaşılı, metil abısı, eozin və s.), alüminium (asetat), bismut, maqnezium, mis, qurğuşun, gümüş, sink preparatları, biquanidin törəmələri (sikloksidin, xlorheksidin), anion və kation detergentləri, habelə ambazon, heksamidin, miramistin, selen sulfidi, kükürd sulfidi, naftalan nefti və bir sıra bitki mənşəli preparatlar aiddir. Antisepdik maddələr dərinin, selikli qişaların, boşluqların və yaraların infeksiya ilə zədələnməsinin müalicə və profilaktikasında, cərrahiyyə əməliyyatı zamanı əllərin və əməliyyat sahələrinin dezinfeksiyasında istifadə olunur.

Xarici keçidlər
---------------

* Antiseptic

Həmçinin bax
------------

* Antiseptika

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.
2. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 550. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Tahir Həsən oğlu Abdullayev** (1904, Qıraq Kəsəmən, Qazax qəzası – Bakı) — Alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Texniki Universitet) Riyaziyyat kafedrasının müdiri.

Həyatı və elmi fəaliyyəti
-------------------------

Tahir Abdullayev 1904-cü ildə Qazax qəzasının Qıraq Kəsəmən kəndində anadan olmuşdur. Qıraq Kəsəmən kənd məktəbini bitirdikdən sonra ikiillik Pedaqoji İnstituta daxil olmuşdur. 1924-cü ildə institutu bitirib Qazax müəllimlər seminariyasında riyaziyyat müəllimi kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsinə getmiş və müharibənin sonuna qədər döyüşən orduda qulluq etmişdir.

Müharibədən sonra ali təhsil almışdır. Dissertasiya müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Dövlət Universitetində müəllim işləmiş, sonralar isə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Texniki Universitet) Riyaziyyat kafedrasında əvvəlcə dosent, sonra professor, ömrünün axırına qədər isə kafedra müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

100-dən çox elmi məqalənin, dərslik və dərs vəsaitinin müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə ona qədər elmlər namizədi və elmlər doktoru yetişmişdir.

1978-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Çertoza di San Martino (sağdakı təpənin üstündə) və Sant Elmo qalası (solda)
**Çertoza di San Martino** (it. *Certosa di San Martino*, müqəddəs Martinin kartezian monastırı) - Neapolda yerləşən keçmiş kartezian monastırı. Şəhərin tarixi mərkəzindən cənub-qərbdə, yüksək Vomero təpəsində yerləşir. Çertoza şəhərin istənilən nöqtəsindən görünür və əksinə oradan Neapol körfəzi və Vezuviyə görüntü açılır.

Kartezian monastrının tikintisi 1368-ci ildə kraliça I Covannanın dövründə tamamlanmışdı. Turlu müqəddəs Martinin şərəfinə adlandırılıb. Monastırda XVI əsrdə və XVII əsrin birinci yarısında fəal şəkildə yenidən qurulma işləri aparılmışdır. Monastrın indiki şəkli neapolitan barokkosunun sayılıb seçilən nümunələrindən sayılır. Abidənin bu stili memar Kozimo Fanzaqo tərəfindən yaradılmışdır.

  

XIX əsrin əvvəllərində fransızlar monastırı bağlamış və karzetian ordenini ləğv etmişdilər. 1866-cı ildə keçmiş monastır binasında San-Martino Milli Muzeyi açılmışdı. Bura, XVIII əsrin neapolitan məişətini təsvir edən rəsmlər, heykəllər və artefaktları özündə cəmləşdirir.

Çertozaya Montesanto qatar stansiyasından 100 metr məsafədə yerləşən funiklyor dayanacağından getmək mümkündür. Monastır funiklyor xəttinin son dayanacağı Morqendən 300 metr uzaqlığda yerləşir.

Həmçinin bax
------------

* Sant Elmo
**Şaolinin ilan və durna döyüş sənətləri** (ing. *Snake & Crane Arts of Shaolin*, çin. *蛇鶴八步*) — rejissoru Çen Çi Hva olan və baş rolda Ceki Çanın oynadığı 1978-ci ildə çəkilmiş Honq Konq hərəkət filmidir.

"Golden Harvest"in istehsalı olan film Lo Wei Motion Picture Company tərəfində nümayiş olundu. Tu Vi Ho ilə yanaşı Çen də filmin kaskadyor koordinatoru idi.

Məzmunu
=======

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***
Tzin sülaləsi dövründə səkkiz Şaolin ustası ən yaxşı döyüş texnikalarını "ilan və durnanın səkkiz pilləsində" birləşdirdi. Texnikaları güc simvolu olaraq əjdahanın nizəsi ilə birlikdə mühafizə üçün Ustad Lin-ə verilən bir kitabda yazdılar. Kitab döyüş sənətləri dünyasındakı ən təhlükəli sirr sayıldı və təlimatda olduğu kimi səkkiz bilici də yox oldu.

Səkkiz klan hamısı kitab axtarmağa insanları göndərdi, buna görə Hu Yinqen adlı bir oğlan hədəflə görünəndə bir çox insan onu təqib etməyə başladı. Bir çox məşhur döyüşçünün toplandığı bir şəhərə gedir və dilənçi paltarında Huan Tzu adlı bir qızın köməyinə gəlir. Onu döyüşdə ona məğlub olaraq kitab üçün İnfan pulu təklif edən dilənçi klanının liderinə aparır. Uşaq kitabdan çiynində yara izi olan bir adam tapmaq üçün yem kimi istifadə etdiyini izah edir. İnfenə Tan klanının başçısı Tan Piner tərəfindən hücum edilir və o, kitabın atasının itməsi ilə məşğul olmasını istədiyini iddia edir. Bununla birlikdə, Infeni ilan və vinç texnikasından istifadə etdiyini görəndə mübarizəni bitirir.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

1. ↑  Maçek III, JC (2 Oktyabr 2013). "Bu Saf Kunq Fu Teatrı və bir şəkildə, 'Ceki Çan Başlanğıc' filmindəki 'Ulduz Döyüşlər' Arxivləşdirilib 2017-07-04 at the Wayback Machine. PopMatters.
Pandalar bir neçə növ bambukla qidalanır.
**Monofagiya** (q.yun. μόνος – tək; φαγεῖν – yemək) — heyvanların eyni qida hesabına qidalanmaya ixtisaslaşmasının son dərəcəsi. Əsasən, çoxlu növləri olan qruplarda, xüsusən həşəratlarda, bəzi qurdlarda, xərçəngkimilərdə və molyusklarda yayılmışdır. Onurğalılarda çox azdır. Monofagiya bitkiyeyən növlərə (məsələn, uzunburun böcəyin xırda forması yalnız buğda, iriləri isə qarğıdalı ilə qidalanır və s.), həmçinin heyvan parazitlərinə xasdır. Monofagiya bir sıra bərabəryağlı xərçənglər və qansoran parazitlər (gənələr, birələr) üçün də xarakterikdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Монофаҝија // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 52.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Биологический энциклопедический словарь / глав. ред. М. С. Гиляров. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 376.
**Antiroman** (*fr.* Antiroman) — əsasən XX əsrin ortalarında Fransa yazıçıları arasında modernizmin bəzi nəsrini xarakterizə edən və "yeni roman" termini ilə yanaşı işlənən şərti anlayış.

Tarixi
------

İlk dəfə ""antiroman" termini 1633-cü ildə Fransa yazıçısı Şarl Sorel tərəfindən "Dəli çoban" parodiya əsərinin alt başlığı kimi istifadə edilmişdir.

1948-ci ildə "anti-roman" termini Jan Pol Sartr tərəfindən ədəbi tənqidin praktik lüğətinə qaytarılmışdır. O, Natali Sarrotun "Naməlum adamın portreti" kitabının ön sözündə əsəri belə təsvir etmişdir.

Əslində XX əsrin ortalarında fransız əsərlərindən xeyli əvvəl yaradılmış bir sıra əsərlərdə antiroman əlamətləri var. Məsələn, İngiltərə yazıçısı Lourens Sternin "Tristram Şendi" (1759) əsərinin mətni müntəzəm olaraq çoxsaylı lirik ekskursiyalar, oxucu ilə söhbətlər, kənar hekayələr, qəhrəmanın qohumlarının həyatından bəhs edən hekayələr ilə kəsildiyi yerdə onu ironik və dramatik səhnələrin qəribə qarışığına çevirir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Antiroman terminin mənasını əsaslandıran romanın klassik elementlərinin, məsələn, müfəssəl, ardıcıl süjetin, bütöv daxili aləmi və xarakteri olan personajların rədd edilməsi ilə səciyyələnir. Antiroman yadlaşdırma və konformizmin yaratdığı ümumən əhəmiyyətli, lakin simasız həyat vəziyyətlərini həvəslə təhlil edir. Təqdimatda vaxt ardıcıllığının pozulması, dil, qrammatika və durğu işarələri ilə təcrübələr, alternativ sonluq və başlanğıcların olması, hətta boş və ya çıxarıla bilən səhifələr, kənar rəsmlər kimi poliqrafik məşqlər də ola bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Косиков Г. К.* Antiroman // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
2. ↑  *Hodgson R.* The Parody of Traditional Narrative Structures in the French Anti-Novel from Charles Sorel to Diderot. // Neophilologus. July 1982; 66(3):340-348.
3. ↑  New Novel // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc. 2012. Web. 31 Aug. 2012.
4. ↑  Hnatko*,* Eugene*.* Tristram Shandy's Wit // Journal of English and Germanic Philology . 65. № 1. 1966.
5. ↑  *Cuddon J. A.* The Penguin dictionary of literary terms and literary theory (4. ed.). London: Penguin Books. pp. 44-45. 1998. ISBN 0140513639.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Антироман // Литературная энциклопедия терминов и понятий. Институт научной информации по общественным наукам РАН: Интелвак. Под ред. А. Н. Николюкина. 2001. ISBN 5-93264-026-X.
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Çernopeyev zirvəsi** (bolq. *Чернопеев връх*, ‘Chernopeev Vrah’ \cher-no-'pe-ev 'vr&h\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən cənub-şərqdə yerləşən, 543 m hündürlüklü qaya zirvəsidir.

Zirvə Makedoniyanın Bolqarıstandakı azadlıq hərəkatının lideri olan Xristo Çernopeyevin (1868-1915) adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Çernopeyev zirvəsi 63°39′29″ c. e. 57°55′29″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Çörç burnundan 2.5 km şimalda, Levassor nunatakından 10.02 km şimal-şərqdə, Kribul təpəsindən 2.89 km cənub-qərbdə, MakKolman zirvəsindən 8.5 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Chernopeev Peak.
**Rafiq Sarıvəlli** (tam adı: **Rafiq Osman oğlu Qurbanov** ; d. 1937, Bakı – ö. 2004, Moskva) filosof-humanist, "Şəhriyar" cəmiyyətinin yaradıcısı və həmsədri, fəlsəfə elmləri doktoru, Moskvada Azərbaycan diasporunun rəhbərlərindən biri, Azərbaycan EA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun (1964-1969), Rusiya EA-nın Fəlsəfə İnstitutunun (1970-1999) professoru, Azərbaycan Yazıçılar birliyinin, eyni zamanda Beynəlxalq Jurnalistlər ittifaqının üzvü.

Həyatı
------

1937-ci il iyunun 11-də Bakı şəhərində, Osman Sarıvəllinin ailəsində anadan olub. Əslən Qazax rayonunun İkinci Şıxlı kəndindəndir. 1953-cü ildə Bakı şəhər 199 saylı orta məktəbini qızıl medalla bitirib, Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olub və 1960-cı ildə əla qiymətlərlə ali təhsili başa vurub.

Fəaliyyəti
----------

1960 -1961- ci illərdə Azərbaycan EA-nın Kimya İnstitunda kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışıb. 1961-1964-cü illərdə SSRİ EA- nın təbiət elmləri şöbəsinin fəlsəfə bölməsinin aspiranturasında təhsilini davam etdirib. 1964-1969-cu illərdə Azərbaycan EA- nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, 1970-1999-cu illərdə Rusiya EA-nın Fəlsəfə İnstitutunda işləyib. 1969-cu ildə namizədlik, 1989-cu ildə isə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib. 

1994-1996-cı illərdə Türkiyənin Bursa şəhərindəki Uludağ Universitetində mühazirələr oxuyub. M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində, Moskva Fizika və Texnika institutlarında dərs deyib. Moskva Dövlət Pedaqoji Universitetində doktorluq dissertasiyası üzrə Müdafiə Şurasının üzvü olub. 200-dən artıq elmi işin, habelə "Fizikada fəlsəfi əlaqələr kateqoriyası" monoqrafiyasının müəllifidir.

Türkiyədə tərcümə dərgisinin idarə heyətinin üzvü olub. Əsərləri xarici dillərdə çap edilib. Dünya beynəlxalq konqreslərində iştirak edib. İngilis dilindən çevirdiyi hekayələri dövri mətbuatda işıq üzü görüb. Dünya ədəbiyyatından etdiyi ilk tərcümələr 1958-ci ildə "Azərbaycan" jurnalında çıxıb.

2004-cü il dekabrın 7-də Moskvada vəfat edib, Azərbaycanın Qazax rayonunda dəfn olunub.

Tərcümələri
-----------

(ingilis dilindən)

1. Amerika novellaları. Bakı: Azərnəşr, 1966, 87 səh.
2. Xarici novellalar. Bakı: Yazıçı, 1978, 152 səh. (şərikli)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Qurban Yaquboğlu.* "Sovet şairinin filosof oğlundan şeirlər". shahriyar.ru, Bakı. 16.01.2013.
**Kukunor** (*çin.* 青海湖, monq. Хөх нуур) — Asiyanın axını olmayan ən böyük dağ gölüdür. Çinin qərbində Sinxay vilayəti ərazisində yerləşir. Çinlilər gölü Sinxay (青海), monqollar Kuku Nuur (Хөх нуур) və tibetlilər isə Sо Nqonpo adlandırırlar ("göy göl").

Coğrafiyası
-----------

Gölün xəritəsi 1682 il
Göl Sinxay vilayətinin paytaxtı Sinin şəhərindən 100 km qərbdə yerləşir. Gölün uzunluğu 105 km, eni isə 65 km təşkil edir. Onun sahəsi 4,2 min km² yaxındır. Gölün ən dərin yeri 38 metr təşkil edir. Kukunor gölü eyni adlı yaylada yerləşir və dəniz səviyyəsindən 3205 m hündürlükdə qərar tutur.

Sahilləri az girintili-çıxıntılıdır. Gölün sahilərində terras yaranıb (hündürlüyü 50 m). Dibi zəif lilləşməyə məruz qalıb. Göldə bir neçə qum adaları var. Kukunor gölünə 23 çay tökülür. Ən iri çayı Buxin-Qoldur. Çay delta əmələ gətirir. Gölün qərbinə tökülür. Yay ərzində yağıntıların azalması ilə əlaqədar səviyə enir. Yay ərzində suyun temperaturu 18–20° S olur. Noyabrdan mart ayına qədər göl donur. Suda minerallaşma səviyəsi 11,3 q/l təşkil edir. Göldə təkcə Çəkikimilərin nümayəndələri yaşayır. Gölü tətqiq eliyən ilk avropalı Nikolay Mixayloviç Perejevalski (1872) olmuşdur.

Ədəbiyyat
---------

* Buffetrille, Katia. "The Blue Lake of Amdo and Its Island: Legends and Pilgrimage Guide." In: *The Tibet Journal* Vol. XIX, No. 4, Winter, 1994.
* Andreas Gruschke: "The realm of sacred lake Kokonor", in: *The Cultural Monuments of Tibet’s Outer Provinces: Amdo vol. 1. The Qinghai Part of Amdo*, White Lotus Press, Bangkok 2001; pp. 93ff. ISBN 974-7534-59-2
* Shakabpa, Tsepon W.D. *Tibet: a Political History*. New Haven: Yale University Press, 1962

* 
*

Mənbə
-----

* Qinghai Lake Protection and Utilization Administration Bureau Arxivləşdirilib 2018-12-26 at the Wayback Machine
* Qinghai Lake Tourism and Culture Network Arxivləşdirilib 2009-07-25 at the Wayback Machine
* Kukunor gölünün quşları (Eastday.com.cn 07/17/2001)
**Baqratuni sülaləsi** (*erm.* *Բագրատունիներ* / Romanizasiya: Bagratuniner), 885-1045-ci illər arasında Ermənistan və Şərqi Anadolunu idarə edən erməni sülaləsi.

Tarixi
------

Pakradunilər, ilk dəfə olaraq eramızdan sonra 30-cu ildə İspir kralı Yenanos ilə birlikdə tarix səhnəsinə çıxdılar. Yenanosdan sonra padşah olan Baqarata görə Pakraduni adlandırıldılar. Sülalə 885-ci ildə I Aşot tərəfindən qurulmuşdur. Paytaxtı indiki Ermənistanın hüdudlarında tapılmış Dəbil olsa da, 961-ci ildən etibarən paytaxtı Ani şəhəri olmuşdur. Pakraduni Krallığının cənubunda, Abbasilərə bağlı bir kürd əmirliyi olan Mərvanilər və Abbasilər, şimalında Gürcüstan Pakraduni Krallığı, qərbində isə Bizans var idi.

İddialar
--------

Levon Panos Dabağyanın iddialarına görə, Pakradunilər yəhudi mənşəlidirlər. Pakradunilərin erməni mədəniyyətini yaşadan xristian inanclı bir xalq olduğu bilinir. Abraham Galante, *"Les Pacradounis ou Une Secte Armeno-Juive"* (1933) adlı əsərində Pakraduni-Yəhudi münasibətləri ilə də məşğul olmuşdur.
**Sаltаq sərdаbəsi** — Qəbiristаnlığın mərkəzində dаşdаn tikilmiş sərdаbə хüsusilə diqqəti cəlb еdir. О, хаçşəkilli plаnlı оlub kiçik həcmli dаşlаrdаn əhəng məhlulu qаtılmış gəclə tikilmişdir. Sərdаbənin tаvаnı tаğvаri fоrmаdа tаmаmlаnmışdır. Оnun girişi хаricə dоğru çıхıntılıdır. Qаpının tikintisində bişmiş kərpicdən də istifаdə еdilmişdir. Bişmiş kərpiclərin ölçüsü 23 х 23 х 5 sm; 20 х 10 х 5 sm-dir. Sərdаbənin içərisi gəclə suvаnmış, lаkin bəzi yеrlərdə uçub tökülmüşdür. Оnun içərisində tахtа tаbut və insаn skеlеtinin qаlıqlаrı vаrdır. Tаbutun tахtаlаrı əldə düzəldilmiş dördkünc-yаstı mıхlаrlа bərkidilmişdir. Lаkin tахtаlаrın üzərində müаsir mıхlаrа dа təsаdüf оlunur ki, bu dа оnlаrın vахtilə bərpа еdildiyini göstərir. Bеlə hеsаb еdilir ki, sərdаbənin giriş qаpısının tikintisində istifаdə еdilmiş bişmiş kərpiclər də оnun sоnrаkı dövrlərdə bərpаsı ilə əlаqədаr оlmuşdur. Sаltаq sərdаbəsi XVI əsrə аiddir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bахşəliyеv, Vəli.* Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
*Ekologiya mühəndisliyinin məqsədi texnika ilə ətraf mühit arasında münasibətləri harmonizasiya etməkdir**.*

Ekologiya mühəndisliyi
----------------------

*Ekologiya mühəndisliyinin predmetini müəssisə, sənaye kompleksi və ya bütöv regionun texnosferi təşkil edə bilər.*

Ekoloji iqtisadiyyatın tələbi ilə yeni texnikanın layihələşdiril- məsi və yaradılmasının məqsədləri dəyişilir. Texniki obyekttlərə olan tələblərdən biri, onların "ekologiyalılığıdır. Bu anlayış texniki obyektlərin ətraf mühitlə (təbii və sosial) qarşılıqlı təsirini — (maddə, enerji, informasiya) səciyyələndirir.

Ekologiya mühəndisliyində ekoloji yanaşma texniki obyektlərin ətraf mühitlə əlaqəsini təsvir edən əsas vasitə kimi çıxış edir. Onun əsasında texniki sistemə və onunla qarşılıqlı əlaqədə olan ətraf mühitin ayn-ayn komponentlərinə vahid münasibət mümkündür. Ekoloji yanaşma texniki sistemlərin hərtərəfli sosial-ekoloji qiymətləndirilməsində vacib əhəmiyyət kəsb edir.

İndiyə kimi texniki sistemin onun üzərinə qoyulmuş funksiyanı nə dərəcədə yaxşı yerinə yetirməsi faydalı iş əmsalı (FİƏ) ilə ölçülürdü, lakin FİƏ sistemin itirdiyi enerjini xarakterizə edir və texniki sistemin qiymətləndirilməsinin obyektiv kriterisi kimi yararsızdır.

Texiniki məqsədə nail olmaqla mahiyyət etibarilə texniki sistemlərin effektinin mövcud olan göstəriciləri qiymətləndirilmir. Bununla əlaqədar olaraq texniki yeni tətbiq edilənlərin (yeniliyin) kompleks qiymətləndirilməsinin metodları işlənib hazırlanır. Texiniki yeni tətbiq edilən dedikdə elə metodlar başa düşülür ki, məhz bunun sayəsində hərtərəfli (texniki iqtisadi və sosial-ekoloji) olaraq yeni texnikanı qiymətləndirmək mümkün olsun və onların seçilməsini hərtərəfli həyata keçirsin. Belə qiymətləndirmə texniki inkişafa nəzarət etməyə və onu istiqamətləndirməyə imkan yaradır.

Həmçinin bax
------------

* Ekologiya

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ekologiya və ətraf mühit Bakı 2003

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | BNF: 13555607r · LCCN: sh95010508 · Microsoft: 110240116 |
**Volles xətti**—Volles xətti 1859-cu ildə İngilis təbiətşünası Alfred Russel Volles tərəfindən çəkilmiş və ingilis bioloqu Tomas Henry Huxley tərəfindən adlandırılmış və Asiya ilə Avstraliya arasında keçid zonası olan Asiya və Volles biocoğrafi aləmlərini ayıran fauna sərhəd xəttidir. Xəttin qərbində Asiya növlərinə aid orqanizmlərə rast gəlinir; şərqdə Asiya və Avstraliya mənşəli növlərin qarışığı mövcuddur. Volles XIX əsrdə Şərqi Hindistana səyahətləri zamanı bu aydın bölünməni fərq etdi.

Xətt İndoneziyadan, Borneo və Sulavesi (Celebes) arasında və Bali ilə Lombok arasındakı Lombok boğazından keçir. Bali və Lombok arasındakı məsafə kiçikdir, təxminən 35 kilometr (22 mil). Bir çox quş növlərinin paylanması xətti müşahidə edir, çünki bir çox quş açıq okean suyunun ən qısa hissələrini belə keçmir. Bəzi yarasaların xətti keçən paylamaları var, lakin daha böyük yerüstü məməlilər ümumiyyətlə bu və ya digər tərəflə məhdudlaşır; istisnalara Sulavesidəki makakalar, donuzlar və tarsierlər daxildir. Digər bitki və heyvan qrupları fərqli naxışlar nümayiş etdirir, lakin ümumi nümunə diqqəti cəlb edir və kifayət qədər ardıcıldır. Flora fauna ilə eyni dərəcədə Wallace xəttini izləmir. Xətti keçməyən bitkilərin bir cinsi, təbii olaraq Filippinin Mindanao adasında baş verən bir növ, Eucalyptus deglupta istisna olmaqla, Avstraliya cinsi Evkaliptdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Van Welzen, P. C.; Parnell, J. A. N.; Slik, J. W. F.* "Wallace's Line and plant distributions: Two or three phytogeographical areas and where to group Java?". Biological Journal of the Linnean Society. 103 (3). 2011: 531–545. doi:10.1111/j.1095-8312.2011.01647.x.
**Ekolojı siyasət** (*ing.* environmental policy, *rus.* экологическая политика) — Ətraf mühit siyasəti təşkilatın və ya hökumətin ətraf mühitlə bağlı məsələlərlə bağlı qanunlara, qaydalara və digər siyasət mexanizmlərinə sadiqliyidir. Bu məsələlərə ümumilikdə hava və suyun çirklənməsi, tullantıların idarə edilməsi, ekosistemin idarə edilməsi, biomüxtəlifliyin qorunması, təbii ehtiyatların, canlı təbiətin və nəsli kəsilməkdə olan növlərin idarə edilməsi daxildir. Məsələn, ekoloji siyasətlə bağlı qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyi problemlərini həll etmək üçün qlobal səviyyədə eko-enerji yönümlü siyasətin həyata keçirilməsinə diqqət yetirilə bilər. Pestisidlər və bir çox sənaye tullantıları da daxil olmaqla, enerji və ya zəhərli maddələrin tənzimlənməsi ilə bağlı siyasətlər ətraf mühit siyasətinin mövzusunun bir hissəsidir. Bu siyasət qəsdən insan fəaliyyətinə təsir göstərmək və bununla da biofiziki mühitə və təbii sərvətlərə arzuolunmaz təsirlərin qarşısını almaq, eləcə də ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklərin insanlara qəbuledilməz təsirlər yaratmamasını təmin etmək məqsədilə həyata keçirilə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Eccleston, Charles H. (2010). *Global Environmental Policy: Concepts, Principles, and Practice*. ISBN 978–1439847664.
2. ↑  Banovac, Eraldo; Stojkov, Marinko; Kozak, Dražan (February 2017). "Designing a global energy policy model". *Proceedings of the Institution of Civil Engineers — Energy*. **170** (1): 2–11. doi:10.1680/jener.16.00005.
3. ↑  McCormick, John (2001). *Environmental Policy in the European Union. The European Series*. Palgrave. p. 21.

Ədəbiyyat
---------

* McCormick, John — *Environmental Policy in the European Union. The European Series* — Palgrave, 2001 — ISBN 0333772040
* Jane Roberts — Environmental policy — Routledge, 2004 — ISBN 0415198860
* Norman J Vig, Michael E Kraft — *Environmental policy : new directions for the twenty-first century* — D.C. CQ Press, 2003 — ISBN 1568025203
* Dieter Helm — *Environmental policy : Objectives, instruments, and implementation* — Oxford University Press Distribution Services (UK), 2000 — ISBN 019924135X

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Ekoloji siyasət*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Azərbaycan Respublikasında ekoloji siyasətin əsas istiqamətləri Arxivləşdirilib 2018-10-14 at the Wayback Machine
**Qol Şərif məscidi** (tatar. Колшәриф мәчете, *rus.* мечеть Кул-Шариф) — Tatarıstan Respublikasının və paytaxtı Kazanın əsas cümə məscididir (2005-ci ildən); Kazan Kremlin ərazisində yerləşir.

Məscidin inşasına 1996-cı ildə Kazan xanlığının paytaxtı, XVI əsrdə Orta Volqa dini təhsil və elmlərin inkişafı mərkəzi əfsanəvi çox minarəli məscidin yenidən qurulması kimi başlanmışdır. Məscid 1552-ci ilin oktyabrında İvan Qroznı qoşunları tərəfindən Kazana edilən hücum zamanı dağıdılmışdı. Sonuncu imam seyid, Kazan müdafiəsinin liderlərindən biri Kul-Şərifin adını daşıyır. 36 m yüksəklikdəki günbəz "Kazan papaqları" təsviri və dekorativ detalları ilə əlaqəli formalarla bəzədilib. Dörd əsas minarənin hər birinin hündürlüyü 58 metrdir. Məscidin xarici görünüşünün memarlıq və bədii həlli məscidin memarlığını yerli ənənələrə yaxınlaşdıran semantik elementlərin inkişafı ilə əldə edilmişdir. Ağ mərmər və qranitdən tikilmiş,günbəz və minarələr firuzəyi rəngdədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Putin joins Tatarstan festivities". BBC News. 2005-08-26. 2010-02-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-05-22.

Xarici keçidlər
---------------

* "Kul Sharif (The main page)". 13 September 2005 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 June 2009.
* Kul Sharif video


Vikianbarda ***Kul Şərif məscidi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Volframit** — Gübnerit (MnWO4) — ferberit (Fe WO4) izomorf sırasının minerallarıdır; volframit gübneritlə ferberit arasında tərkibcə orta mövqe tutan mineral növüdür. Monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Xassələri
---------

Rəng – volframitin – qonuru-qara, gübneritin – sarımtıl - və qırmızımtıl-qəhvəyi, qəhvəyi-qara; Mineralın cizgisinin rəngi – volframitin – qəhvəyi-qara, gübneritin – qırmızımtıl-qəhvəyi, sarımtıl-qonur; Parıltı – yağlı, qatranı, ayrılma müstəvilərində – şüşə parıltısındın yarımmetal və metal parıltısınadək; Şəffaflıq – volframit qeyri-şəffaf, gübnerit yarımşəffaf, şəffaf; Sıxlıq – volframitin – 7,14-7,54, gübneritin– 7,14-7,25; Sərtlik – volframitin 4,0-4,5, gübneritin –  5,0-5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; Bölünmə – bəzən {100} və {102} üzrə; Sınıqlar – qeyri-hamar; Morfologiya – kristallar: prizmatik, iynəvari, qalın- və nazik lövhəvari; İkiləşmə: sadə, nisbətən az polisintetik; {100}, bəzən {001} üzrə; Mineral aqreqatları: dənəvər bütöv, lövhə formalı, vərəq - və pulcuqvari, radial-şüalı kütlələr, püruzlar, şeyelit üzrə psevdomorfozalar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Qranitoidlərlə əlaqədar olan yüksək temperaturlu hidrotermal damarlar üçün səciyyəvidir. Tez-tez qreyzenlərdə qeyd edilir. Hərdənbir az miqdarda qranit peqmatitlərində, skarnlarda, alp tipli damarlarda, bəzən aşağıtemperaturlu hidrotermal yataqlarda rast gəlir. Çox vaxt səpintilərdə toplanaraq, bəzən iri yataqlar əmələ gətirir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kassiterit, şeyelit, sinnvaldit, topaz, beril, turmalin, flüorit, kvars, molibdenit, arsenopirit, pirit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Ta-yu, Kit-an, Pan-Yan (Çin); Sanq-Don (Koreya yarımadası); Akenobe (Yaponiya); Zabaykalyedə Nerçin r-nu, Uzaq Şərq (Rusiya); Qazaxıstan; Altenberq, Pextelqrün (Almaniya); Cənubi Dakota, Kolorado, Nevada ştatları (ABŞ) və b. Azərbaycanda Kilit mis-molibden və volfram filizi təzahüründə (Naxçıvan MR) və Dəlidağ qranitoid massivində (Kiçik Qafqaz) qeyd edilir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2779642852 |

* THE WOLFRAMITE MINERAL SERIES