**İnsan beyni** insanın sinir sisteminin mərkəzi orqanıdır və onurğa beyni ilə birlikdə mərkəzi sinir sistemini təşkil edir. Beyin uc beyin, beyin sapı və beyincikdən ibarətdir. O, bədənin əksər fəaliyyətlərinə nəzarət edir, duyğu orqanlarından aldığı məlumatları emal edir, inteqrasiya edir, əlaqələndirir və bədənin qalan hissəsinə göndərilən təlimatlarla bağlı qərarlar qəbul edir. Beyin başın kəllə sümükləri içərisində yerləşir və bu sümüklər onu qoruyur.

İnsan beyninin ən böyük hissəsi olan serebrum iki beyin yarımkürəsindən ibarətdir. Hər yarımkürənin ağ maddədən ibarət daxili nüvəsi və boz maddədən ibarət xarici səthi — beyin qabığı var. Beyin qabığının xarici təbəqəsi (neokorteks) və daxili təbəqəsi (allokorteks) var. Neokorteks altı neyron təbəqədən, allokorteksdə isə üç və ya dörd təbəqədən ibarətdir. Hər yarımkürə şərti olaraq dörd paya bölünür — alın payı, gicgah payı, təpə payı və ənsə payı. Alın payı özünü idarə etmə, planlaşdırma, əsaslandırma və mücərrəd düşüncə daxil olmaqla icra funksiyaları ilə əlaqələndirilir, ənsə payı isə görmə ilə bağlıdır. Hər bir payda kortikal sahələr sensor, motor və assosiasiya bölgələri kimi xüsusi funksiyalarla əlaqələndirilir. Sol və sağ yarımkürələrin forma və funksiya baxımından oxşar olmasına baxmayaraq, bəzi funksiyalar bir tərəflə əlaqələndirilir, məsələn, solda dil, sağda vizual-məkan qabiliyyəti. Yarımkürələr komissural sinir yolları ilə bağlanır, ən böyüyü korpus kallosumdur.

Serebrum beyin sapı ilə onurğa beyninə bağlanır. Beyin sapı orta beyindən, körpüdən və uzunsov beyindən ibarətdir. Beyincik beyin sapı ilə serebellar peduncles adlanan üç cüt sinir yolu ilə birləşir. Serebrumun içərisində serebrospinal mayenin istehsal olunduğu və dövr etdiyi dörd bir-birinə bağlı mədəcikdən ibarət olan mədəcik sistemi var. Beyin qabığının altında talamus, epitalamus, epifiz, hipotalamus, hipofiz vəzi və subtalamus daxil olmaqla bir neçə mühüm struktur var; limbik strukturlar, o cümlədən amiqdala və hipokampus; klaustrum, bazal qanqliyaların müxtəlif nüvələri; baza ön beyin strukturları və üç dairəvi orqanlar. Beynin hüceyrələrinə neyronlar və dəstəkləyici qlial hüceyrələr daxildir. Beyində 86 milyarddan çox neyron və az-çox ona bərabər sayda digər hüceyrələr var. Beynin fəaliyyəti neyronların qarşılıqlı əlaqəsi və onların sinir impulslarına cavab olaraq neyrotransmitterlərin sərbəst buraxılması ilə mümkün olur. Neyronlar sinir yolları, neyron sxemləri və mürəkkəb şəbəkə sistemləri yaratmaq üçün birləşirlər. Bütün dövrə neyrotransmissiya prosesi ilə idarə olunur.

| ⛭Sinir sistemi |
| --- |
| Mərkəzi sinir sistemi | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Beyin | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Uc beyin | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Böyük beyin qabığı | 

|  |
| --- |
| Qabıqaltı nüvələr • Yan mədəciklər • Tağ |

 |
| Böyük beyin yarımkürələri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Çəpgən | Ənsə payı • Gicgah payı • Alın payı • Təpə payı • Reyl adacığı |

 |
| Qoxu beyni |  |

 |
| Arxa beyin | 

|  |
| --- |
| Varolio körpüsü • Beyincik • Rombabənzər beyin boğazı |

 |
| Ara beyin | 

|  |
| --- |
| Görmə beyin • Rombabənzər çuxur • Dördüncü mədəcik |

 |
| Orta beyin | 

|  |
| --- |
| Orta beyin qapağı • Böyük beyin ayaqcıqları • Görmə qabaraltı • Üçüncü mədəcik |

 |
| Beynin qişaları | 

|  |
| --- |
| Beynin sərt qişası • Beynin hörümçək torunabənzər qişası • Beynin yumşaq qişası |

 |

 |
| Onurğa beyni | Qişalar • Aparıcı yollar |
| Kəllə sinirləri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Hissi | **I** Nervus olfactorius • **II** Nervus opticus • **VIII** Nervus vestibulocochlearis |
| Hərəki | **III** Nervus oculomotorius • **IV** Nervus trochlearis • **VI** Nervus abducens • **XI** Nervus accessorius • **XII** Nervus hypoglossus |
| Qarışıq | **V** Nervus trigeminus • **VII** Nervus facialis • **VIII** Nervus vestibulocochlearis • **IX** Nervus glossopharyngeus • **X** Nervus vagus |

 |

 |  |
| Periferik sinir sistemi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Vegetativ sinir sistemi | Simpatik sinir sistemi • Parasimpatik sinir sistemi |

 |