recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Əsas hissələrinə ayrılmış güllə keçirməz jilet
**Bronjilet**, **polad jilet**, **güllə keçirməyən jilet** və ya **ballistik jilet** 1901-ci ildə odlu silahlardan açılan güllələrin təsirini azaltmaq və partlayış nəticəsində yarana bilən qəlpələrdən qorunmaq üçün Jan Szczepanik və Kazimierz Żegleń adlı iki polyak tərəfindən icad edilmişdir.

Yumşaq jiletlər toxunmuş və ya qatlanmış liflərdən ibarətdir və istifadəçini kiçik çaplı tapançaların, cüt mərmiləri ilə əl qumbarası kimi partlayıcıların qəlpələrindən mühafizə edir.

Tüfəng patronlarına qarşı əlavə müdafiə məqsədi üçün jiletlərdə metal və ya keramik plitələr də istifadə edilə bilər. Metal hissələr və ya sıx toxunmuş təbəqələr bıçaq kimi yaxın məsafədən zərər yetirə biləcək silahlara qarşı da müdafiəni təmin edə bilər. Yumşaq jiletlər daha çox polis qüvvələri, xüsusi şəxslər, xüsusi mühafizəçilər və mühafizəçilər tərəfindən, sərt təbəqəli jiletlər isə əlbəyaxa döyüş əsgərləri, xüsusi hissələr və girovların xilasetmə qrupları tərəfindən geyinilir.

Çağdaş gövdə zirehləri arasında polad jiletlə yanaşı, zirehli dəbilqə kimi digər qoruyucu geyimlər də var. Polis və hərbçilər tərəfindən istifadə edilən polad jiletlər çiyinlərə və yan tərəflərə də müdafiəni təmin edə bilər. Bomba zərərsizləşdirən dəstələrinin istifadə etdiyi müdafiə geyimi isə ağır zireh və dəbilqə ilə yanaşı üzün və onurğanın müdafiəsini də təmin edir.
**Lefter Küçükandonyadis** (22 dekabr 1925[…], Böyükada, İstanbul ili – 13 yanvar 2012, İstanbul) — Yunan əsilli Türk futbolçu və məşqçi. Doğum adı Yunancada azad mənasını verən Elefterios olan futbolçu qısaca olaraq Lefter kimi tanınır. Həmçinin ordinaryüs ləqəbi ilə də tanınır.

Türk futbolunun və Fənərbaxçanın ən məşhur futbolçularından biri olan Lefter Fənərbaxça Marşında adı keçən simvolik oyunçulardandır. Fənərbaxça ilə İstanbul Futbol Liqalarında ümumi 3, Milli Kümədə 1 və Super Liqada 3 dəfə olmaqla Türkiyə çempionatlarında ümumi 4 dəfə çempionluq yaşadı. 13 yanvar 2012-ci ildə o, müalicə gördüyü Amerika Xəstəxanasında 86 yaşındakı ağır sətəlcəm səbəbli ürək çatışmazlığından öldü.

Həyatı
------

22 dekabr 1925-ci ildə Büyükadadaki Hamam küçəsində doğulmuşdur. Onun atası balıqçı Hristo, anası isə Argiro idi. Küçükandonyadisin ailəsi, 20-ci əsrin əvvəllərində Albaniyadan Böyükayaya köçən Yunan mənşəli bir ailə idi.

Karyerası
---------

Futbola Böyükadada başladı. Taksim İdman Klubunda yetişdi. Taksim Klubunun idarəçiləri 1941-ci ildə lisenziya vermək üçün məhkəmə qərarı ilə yaşını artırdılar. Beləliklə komandada oynaya bildi. O Taksimdə 2 il çıxış etdi. 1943-cü ildə orduya getdi, 4 illik hərbi xidmətdən sonra 1947-ci ildə İstanbula döndü və Fənərbaxçaya keçdi. Buradakı oyunu ilə diqqət çəkən Lefter, 3 Oktyabr 1951-ci ildə 17.500 lirə transfer haqqı ilə İtaliyanın ACF Fiorentina  komandasına transfer oldu. Lefter, Fransanın OGC Nice klubunda 1 il oynadı və 1953-1954 mövsümündən etibarən yenidən Fənərbaxçada çıxış etdi. Eyni mövsümdə, İstanbul Liqasında ən çox qol vuran Lefter, 1964-cü ilə qədər Fənərbaxçanın forması ilə 400-dən çox qol vuraraq rekorda imza atdı. Bu dövrdə Türk futbolunun əfsanəvi fiqurlarından biri kimi tanındı.

Futbol həyatı boyunca 50 dəfə Milli Komandada çıxış edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Olympedia (ing.). 2006.
2. 1 2  Lefter Kücükandonyadis † // Transfermarkt (çd.). 2000.
3. 1 2  Lefter vefat etti (türk.).
4. ↑  .
**Merkuri qülləsi** (*rus.* Меркурий-сити-тауэр) — Rusiyanın paytaxtı Moskvada, Moskva Beynəlxalq Biznes Mərkəzinin 14-cü sahəsində yerləşən, çoxfunksiyalı bir biznes kompleksidir və Avropanın ən yüksək binalarından biri hesab edilir, hündürlüyü isə 338,8 metrdir.

Tikili haqqında
---------------

Merkuri qülləsinin yerüstü 75, yeraltı isə 5 mərtəbədən ibarətdir. 5 mərtəbə, yalnız avtodayancaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. 75 mərtəbənin sahəsi 143181 m², yeraltı mərtəbənin sahəsi isə 30779 m²-dir. Binanın ümumi sahəsi 173960 m²-dir. İlk 40 mərtəbənin A + sinifli ofislər təşkil edir.

Binanın 40-cı mərtəbəsində 975 kvadratmetr sahəsi olan çoxfunksiyalı bir "Mercury Space" böyük zal vardır. Məkan xüsusi tədbirlərː konfranslar, mərasimlər, qala gecəsi, toylar, partiyalar, moda nümayişləri və s. təşkil etmək üçün geniş imkanlara malikdir. 42-ci mərtəbədən başlayaraq, qüllə 90 kvadratmetrdən ibarət olan 137 mənzil yerləşir.

Qalereya
--------

* 28 mart 201028 mart 2010
* 22 avqust 201022 avqust 2010
* 10 noyabr 201010 noyabr 2010
* 1 avqust 20111 avqust 2011
* 3 iyul 20123 iyul 2012
* 20 oktyabr 201220 oktyabr 2012
* 7 iyul 20137 iyul 2013

Həmçinin bax
------------

* Avropanın ən hündür binalarının siyahısı
* Oko (Moskva)
* Laxta-mərkəz
* Federasiya (kompleks)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Небоскреб «Меркурий» в «Москва-Сити» могут забрать за долги". РБК. 2015-06-20. 2018-06-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-14.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Merkuri qülləsi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Merkuri qülləsi
* Información en Skyscraperpage
**Leksinqton prospekti** (*ing.* Lexington Avenue) — Nyu-York şəhəri Manhetten borosunun İst Sayd rayonunda yerləşən birtərəfli uzun küçə. Küçənin cənub sərhədi 21-ci küçədəki Qramersi Parkda yerləşir, şimal sərhədi isə 131-ci küçədə. Leksinqton prospektinin uzunluğu 8,9 kilometr təşkil edir və o, Harlem, Karnegi Hill, Yuxarı İst Sayd, Midtaun və Marri Hill kvartal və rayonlarından keçir. Qramersi Parkdan cənubda, 14-cüdən 20-ci küçələrə qədər prospekt xətti boyunca kiçik, iki tərəfli İrvinq Pleys küçəsi yerləşir.

İctimai nəqliyyat
-----------------

Leksinqton prospekti boyunca Nyu-York metropoliteninin Leksinqton Avenyu, Ay Ar Ti xətti keçir. Həmçinin küçədə Mərkəzi vağzal — 42-ci küçə (7), Leksinqton Avenyu — 63-cü küçə (7) və Leksinqton Avenyu — 59-cu küçə (N, Q, R) kimi stansiyaların çıxışı yerləşir. 2013-cü ilin iyun ayına olan vəziyyətə əsasən Leksinqton prospektində M98, M101, M102 və M103 avtobus marşrutları xidmət göstərirlər.

İrvinq Pleys küçəsində ictimai nəqliyyat vasitəsi xidmət göstərmir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Google.* Lexington Avenue (Xəritə) // Google Maps. Google. September 10, 2015. İstifadə tarixi: September 10, 2015.
2. ↑  *Google.* Irving Place (Xəritə) // Google Maps. Google. September 10, 2015. İstifadə tarixi: September 10, 2015.
3. ↑  "New York City Subway" (ingilis). MTA. 2018-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-20.
4. ↑  "Manhattan Bus Map" (PDF) (ingilis). mta.info. 2013-06-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2013-06-12.
**Nəcəfqulu Cavad oğlu Nəzərli** və ya təxəllüsü ilə **Nəcəf Rasim** (20 mart 1890, Sayadlı, Xızı rayonu – 9 oktyabr 1929) — Azərbaycan rəssamı.

Həyatı
------

Nəcəfqulu Nəzərli 20 mart 1890-cı ildə Xızı rayonunun Sayadlı kəndində anadan olmuşdur. Rəssam 9 oktyabr 1929-cu ildə vəfat etmişdir. Sonralar həyat yoldaşı da vəfat etmiş, yeganə oğlu isə itkin düşmüşdür.

### Təhsili

İlk təhsilini Bakıdakı "Üsuli cədid" məktəbində almış, kiçik yaşlarından rəssamlığa həvəs göstərmişdir. Rəssamlıq təhsilini Peterburqda almışdır. 1910-cu ilin ortalarında rəssamlığa həvəs göstərmişdir.

Yaradıcılığı
------------

1910-cu ilin ortalarından Bakıda cə Xızıda rəsm müəllimi işləmişdir. Bakıda bir sıra binaların fasad və interyerlərinin bəzədilməsində iştirak etmiş, pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir("Hökumət evi" binası, "Səadət Sarayı" binası və.s). Onun akvarel və yağlı boya ilə işlənmiş mənzərələri və rəsm əsərləri "R.Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi"ndə qorunur və nümayiş olunur:

1. "Морской пейзаж" в.акв. (14х28) № 1568 - "Dəniz mənzərəsi";
2. "Морской пейзаж" в.акв. (28,8x14) № 1569 - "Akvarel 1912";
3. "Novqorod şəhərindən görünüş" yağlı boya, 1925;
4. "Альбом с-12 акварелями рисунок" не докончено. Б.Тущъ в. акв (1930)

Onun *Nəzərlilər* soyadının "simvolu" olan şəcərəsini əks etdirən çəkdiyi "Ağac" şəkli şah əsərlərindəndir. Bu əsər rəssamın qardaşı Ələkbərbəy Nəzərlinin şəxsi evində qorunduğu üçün 1981-ci ilin yanvarında ev söküldüyü zaman torpağa qərq olmuşdur. Hazırda bu "Ağac" şəklinin yeni modelini illər sonra Nəcəfqulu Nəzərlinin Nemət qardaşının nəvəsi Azərbaycanın əməkdar rəssamı Hacıağa Nəzərli çəkərək ev divarında nümayiş etdirir. Şəkil *Nəzərlilər* soyadına aiddir və Nəcəfqulu Nəzərlinin şəxsi ideyasıdır. "Ağac" şəkli ideyasını Yeni Azərbaycan Partiyası öz simvolu kimi götürmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Bayram Hacızadə
* Cəlal Qaryağdı
* Ömər Eldarov

Mənbə
-----

Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 7. Bakı. 1983. səh. 234.
**Sinay monastırı və ya Müqəddəs Yekaterina monastırı** (*yun.* Μονὴ τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης, Monì tìs Agìas Ekaterìnis, *ərəb.* دير القدّيسة كاترينا ‎) — Misirin Santa Katerina şəhərində yerləşən ortodoks monastırı. Rəsmi adı - **Allahgəzən Sinay dağının Müqəddəs monastırıdır** (*yun.* Ιερά Μονή του Θεοβαδίστου Όρους Σινά).

Tarixi
------

Bizans imperatoru I Yustinianın əmri ilə 548-565-ci illər arasında inşa edilmişdir. Fatimilər xilafəti dövründə monastırın ətrafında məscid inşa edilsə də, qibləyə istiqamətləndirilmədiyi üçün heç vaxt istifadə olunmamışdır.

İncəsənət nümunələri
--------------------

Monastırda yunan, ərəb, erməni, gürcü, ivrit, arami və Qafqaz Albaniyası dillərində əlyazmalar, 100-dən çox ikona və rəsm əsəri tapılıb. Bu əlyazmalardan biri də Qafqaz Albanlarının dilində yazılmış Sinay palimpsestidir.

İkonalar
--------

* İsa və Məryəm, VI əsrİsa və Məryəm, VI əsr
* İsa Məsihin bilinən ilk ikonası*İsa Məsih*in bilinən ilk ikonası
* Çarmıxa gərilmə, XIII əsrÇarmıxa gərilmə, XIII əsr
* Müqəddəs qapılarMüqəddəs qapılar
* Madonna və körpə, XIII əsrMadonna və körpə, XIII əsr
* Mikayıl, XIII əsrMikayıl, XIII əsr
* Çevrilmə, XII əsrÇevrilmə, XII əsr
* İmperator VIII İohann Paleoloqİmperator VIII İohann Paleoloq
* Müqəddəs Katerinanın ikonasıMüqəddəs Katerinanın ikonası

Monastırın panoraması

| ⛭Misirdə yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Əbu Mina  • Teben və onun nekropolu  • İslam Qahirəsi  • Memfis və nekropolu  • Cizə piramidaları kompleksi  • Əbu Simbəldən Fileyə qədər Nubiya abidələri  • Müqəddəs Yekaterina monastırı  • Əl-Hitan vadisi |  |
**Redmi** — Çin istehsalı olan bir smartfon və Çin elektronika şirkəti Xiaomi-ə məxsus alt markadır. Xiaomi tərəfindən ilk dəfə 2013-cü ilin iyul ayında elan edilmiş bir büdcə smartfon xətti olaraq təqdim edildi. 2019-cu ildə Xiaomi-nin yalnız giriş səviyyəsində və orta mənzilli cihazlara yönəldilmiş ayrı bir alt markası halına gəldi. Xiaomi-nin özü isə ən yüksək səviyyəli və flaqmanı Mi lineup'a yönəldi. Redmi telefonları Android-in üstündəki Xiaomi MIUI istifadəçi interfeysindən istifadə edir. Modelləri ümumiyyətlə 6 "ekrana sahib olan giriş səviyyəli Redmi telefonlara və 5" -dən çox ekranlara sahib orta mənzilli Redmi Note seriyasına bölmək olar və daha yüksək xüsusiyyətlərə malikdir. Aşağı dərəcəli Redmi A seriyası və Redmi Go bir sıra Asiya və Avropa ölkələrində satılmışdır. Digər Xiaomi smartfonlarından ən əhəmiyyətli fərq, daha az bahalı komponentlərdən istifadə etmələri və buna görə daha qənaətcil olmasıdır. 2014-cü ilin avqustunda, The Wall Street Journal, 2014 maliyyə ilinin ikinci rübündə Xiaomi'nin Çində smartfon göndərmə sıralamasında 14% bazar payına sahib olduğunu bildirdi. Redmi satışları daşınma reytinqində bu qazancın əldə olunmasına töhfə verən bir amil olaraq qiymətləndirildi.

Xiaomi-dən sonra Redmi Wear OS ağıllı saatını da işə sala bilər. Lu Weibing, Baş Direktor, Redmi eyni mövzuda bir işarə verdi. Bu, smartwatch sənayesində yeni iştirakçı olan Redmi edəcəkdir. Ən son Redmi "Xiaomi Redmi Note 12 və Xiaomi Redmi 10" smartfonlarıdır. 2021 və 2022-ci illərdə istehsal olunaraq satışa çıxarılmışdır.

İstinadlar
----------
**Jiraffatitan** (*lat.* Giraffatitan brancai) — Nəhəng Dinozavr olaraq Brachiosauridae fəsiləsinə daxil olan növ. 1914-cü ildə Verner Ernest Martin Ynenş tərəfindən *Brachiosaurus brancai* adı ilə qeydə alımnışdır. Tendaqurudaĩ indiki Tanzaniya ərazisində aşkarlanmışdır. Onlar Yura dövründə yayılmışlar. Sklet Berlin muzeyində tam yığılmışdır. Bu səbəbdən ən hündür sklet olaraq Ginnesin Rekordlar Kitabına daxil edilmişdir.

Ayrı cinsə 1991-ci ildə Olşevski tərəfindən daxil edilsədə bu geniş elmi tərəfdar toplamamışdır. Əsasən *Brahiozavr* cinsinə aid edilir.

Bu cins əsasən kəllə quruluşu və sklet fərqləri seçilir. Braxiozavrdan əsas fərqi onun iri olmasına baxmayaraq çəkisinin nisbətən az olmasıdır. Uzunluğu 25 metr, cəkisi isə 15–30 ton arası olmuşdur. Hündürlükləri 15 metri keçə bilərdi. Amerika braxiozavrdan fərqli olaraq müxtəlif ölçülərə malik olmuşlar. Onlar sürü halında yaşamışlar. Çox böyük ehtimal ki, ağac yarpaqları ilə qidalanırmışlar. ,

Jiraffatitan

İstinadlar
----------

1. ↑  W. Janensch. 1914. Übersicht über die Wirbeltierfauna der Tendaguru-Schichten [Overview of the vertebrate fauna of the Tendaguru beds]. Archiv für Biontologie 3:81–110.
2. ↑  Glut, Donald F. 1997. "Brachiosaurus". Dinosaurs: The Encyclopedia. McFarland & Company. p. 218.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç |
| Taksonomiya | GBIF · iNaturalist · IRMNG |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2777840383 |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q14410
* Wikispecies: Giraffatitan
* Fossilworks: 92307
* GBIF: 4822852
* iNaturalist: 542624
* IRMNG: 1136595

 |
**Lemminqlər** — dağ siçanı fəsiləsinin (*Cricetidae*) çöl siçanları (*Arvicolinae*) alt ailəsinə mənsub gəmiricilər.

Xarici görünüşü
---------------

Lemminqlərdə ayaqları və quyruğu qısa olur. Kiçik qulaqları xəzlərinin altında gizlənmiş şəkildədir. Bədənlərinin uzunluğu 10-15 sm, quyruğunun uzunluğu isə 2 sm-ə qədər, kütləsi 20-70 q olur.

Yaşayışı və qidalanması
-----------------------

Lemminqlər Avrasiya və Şimali Amerikanın, tundra və meşə-tundra zonalarında, eləcə də Şimal Buzlu Okeanın adalarında yaşayır. Qışı adətən qarın altındakı torpaqda qurduğu yuvada bitki kökləri ilə qidalanmaqla keçirir. Bəzi növləri mövsümi olaraq yem bol olan yerlərə köç edirlər. Cil, kolcuqlar və mamırlarla qidalanır. Lemminqlər gün ərzində fasilələrlə qidalanırlar. Bəzi növləri qış üçün yem tədarükü görürlər.

Lemminqlərin İstilik Balansları
-------------------------------

Bütün məməlilər havanın temperaturu donma temperaturundan aşağı düşdükdə həyatlarını davam etdirmələri üçün bədən hərarətlərini yüksəltməlidirlər. Məməlilər içində istisna olaraq lemminqlər temperatur -120℃ olana qədər heç nə etmirlər, çünki lemminqlərin qış mövsümündə ortaya çıxan uzun xəzləri istilik itkisini azaldacaq şəkildə yaradılmışdır. Məsələn, lemminqlər qarın altında tunellər qazaraq yuva qurur. Bu yuvalar qarın səviyyəsindən 60 sm aşağıda olur və üzərləri qarla örtülü olduğu üçün çox isti olurlar. Belə ki, yuvanın xaricində temperatur donma temperaturundan aşağı olsa belə, yuvadakı temperatur 100℃-ə qədər qalxır. Bundan əlavə orta hesabla üç və ya dörd ildə bir lemminqlərin sayı həddindən artıq çoxaldığına görə  minlərlə heyvan yeni yaşayış yerlərinə köç edir.

Əhəmiyyəti
----------

Lemminqlər — Qütb tülküsü və digər qütb heyvanı və quşlarının əsas qidası hesab olunur.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q234150
* Fossilworks: 104923

 |
**Müqəddəs Tanrı anası kilsəsi** — Xocavənd rayonunun Çörəkli kəndi ərazisində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınmışdır.

Tarixi
------

Kilsə timpanında inşaat kitabəsinin olmaması, onun tikilmə tarixini müəyyənləşdirməkdə çətinlik yaradır. Lakin, hələ dəqiq öyrənilməməsinə baxmayaraqçəhrayı rəngli qranit pilonlara birləşdirilmiş zəngin dekorlu dörd xaçdaş üzərindəki tarixlə artıq XII əsrdə burada dini kompleks olduğunu sübut edir.

Abidəni tədqiq etmiş K. Mkrtçyan qeyd edir ki, divar hörgüsü, epiqrafika nümunələrinin stilistik xüsusiyyətləri və sair xüsusiyyətləri əsas götürərək demək olar ki, kilsə XVI-XVII əsrlərdə daha qədim dini kompleksin yerində inşa edilmişdir.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Kilsə Çörəkli kəndinin düz mərkəzində, məktəb binasının yanında yerləşur. Birnefli bazilika formasına malik tikili tağtavanlı dama malikdir. Planda düzbucaqlı formaya malik tikilinin ölçüləri 12.6x6 metrdir. Kilsənin inşasında yaxşı yonulmuş yerli daşlardan istifadə edilmişdir.

Apsidanın hər iki tərəfində köməkçi otaqlar vardır. Kilsənin əsas girişi cənub tərəfdəndir. Buna baxmayaraq, şimal divarında da giriş qapısı olmuş, lakin, sonrakı dövrdə həmin qapı hörülərək qapadılmışdır. Ehtimal ki, şimal qapısı vasitəsi ilə kilsə şimal tərəfdə yerləşən məqbərə-sovməə və ya hansısa digər tikili ilə əlaqələndirilmişdir. Kilsənin iki tərəfli damı divarönü pilonlar üzərində dayanan tağlar tərəfindən saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı" (PDF). Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. 2 avqust 2001. 2021-07-07 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 18 iyul 2020.
2. 1 2 3 4 5  Mkrtçyan, 1989. səh. 136

Ədəbiyyat
---------

* *Мкртчян, Ш.М,* Историко-Архитектурные Памятники Нагорного Карабаха, Ереван, 1989

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ⛭Qafqaz Albaniyasının kilsələri |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Müqəddəs Tanrı anası kilsəsi (Çörəkli) (Qafqaz Albaniyası)Bideyiz
Mingəçevir
M. Yelisey
Qum bazilikası
Gavurqala
Mazımçay
Təzəkənd
Ləkit
Katex
Kilsədağ
Minkənd bazilikası
M. Yelisey
Qabaqtəpə
Mamrux
Çiçərvəng
Beşikdağ
Gədəbəy
Əyrivəng
Qırmızı kilsə
Qədim Pipan
Pipan
Qəbizdərə
Zəyzid
Vaçar
M. Stepanos
Talalar
Harva
Xilaskar
M.Stefan
M.İohann
Kavakavəng
M. Tanrı anası
Ağ xaç
M.Tanrı anası
M.Qriqoris
Bri
M. Tanrı anası
Bakirə Məryəm
M.Tanrı anası |

 |

 |
**Dermestes lardarius** (lat. Dermestes lardarius) — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Gönyeyən böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Bu gönyeyən böcəyin bədəninin uzunluğu 1,5, eni isə 1,2 mm, tünd qəhvəyi və ya qara olur. Qanadlarının üst hissəsində sarı sarğı vardır. Sürfələri oval olub, oxlovşəkillidir, uzunluğu 1,5-1,7 mm-dir. Tədqiqatlara əsasən, təkipəksarıyanın sayının tənzimlənməsində 4 növ (Dermestes lardarius, D. undulatus, D. bicolor, D. ater) gönyeyən böcəkdən ən faydalı sayılanı D.lardarius böcəyidir. Lardarius gönyeyəni əsasən təkipəksarıyanının yumurta topasının içərisində, ağac qabığı altında qışlayır. Yazda aprelin birinci yarısında orta günlük temperatur 10-16oC olduqda qışlamadan çıxaraq təkipəksarıyanın yumurtaları ilə qidalanırlar.

Həyat tərzi
-----------

Aprelin 18-20-də (Novxanı qəsəbəsi) aparılan müşahidələrə əsasən bir yumurta topasında 10 ədəd lardarius böcəyinə rast gəlinmişdir. Bir neçə gün mayalandıqdan sonra tək-tək və bəzən də topa halında yumurta qoymağa başlayır. Yumurtalar adətən qovaq ağacının qabığının alt hissəsinə və təkipəksarıyanın topa halında yumurtasının ətrafına qoyulur. Hava şəraitindən asılı olaraq, yumurtaların inkişafı 4-12 gün çəkir. İyunun axırı, iyulun əvvəli yumurtalardan çıxan sürfələr təkipəksarıyanın təzəcə qoyduğu yumurtalarla qidalanmağa başlayırlar. Sahibin bir topa halında yumurtaları üzərində 8-10 lardarius sürfəsinə rast gəlinir (Mərdəkan dendrarisi). Sürfələr bir topa yumurtanı yedikdən sonra digər topa yumurtaya keçirlər və beləliklə, sentyabr ayının ortalarına kimi 30-35 gün qidalanırlar. Sürfələr 6-7 dəfə qabıq dəyişərək inkişaflarını başa çatdırıb, ya ipəksarıyanın boş yumurta topasının daxilində, ya da ağac qabığının altında pup mərhələsinə keçirlər. Kütləvi puplaşma avqust ayının ikinci yarısında və sentyabr ayının əvvəlində baş verir. Bir nəslin inkişafı 50-60 gün çəkir. Böcək, təkipəksarıyanın topa halında olan yumurtalarını 35-40% məhv edir. İnteqrir mübarizədə, arealdaxili köçürmədə istifadəsi mümkündür.

Yayılması
---------

Rusiya Federasiyasının Avropa hissəsinin Sibir, Qazaxıstan, Avropa, Azərbaycanda Abşeronda geniş yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1084680
* Wikispecies: Dermestes lardarius
* AFD: Dermestes\_(Dermestes)\_lardarius
* BioLib: 9713
* BOLD: 17218
* BugGuide: 6450
* EoL: 125397
* EPPO: DERMLA
* EUNIS: 117060
* Fauna Europaea: 413498
* Fauna Europaea (new): 5968814e-7024-4044-8ce8-77fee3acc103
* GBIF: 1095848
* iNaturalist: 131076
* IRMNG: 10194784
* ITIS: 114978
* NBN: NBNSYS0000024276
* NCBI: 219542
* NZOR: 67e715e0-737b-4149-99bf-22716e1c1c6f
* ZooBank: 1EC23F20-C772-4CD3-8F54-F0CD866DA814

 |
"C" NKM, Çekpoynt Çarli, 1988-ci il.
1961-ci ilin oktyabrında Fridrixştrassedəki "C" NKM qarşısında amerikan zirehli texnikası.
Fridrixştrassedə "C" NKM, 2003-cü il.
**Çekpoynt Çarli** (*ing.* Checkpoint Charlie, "Çarli" NKM, "C" YKM) — Şəhər Berlin divarı ilə iki hissəyə bölündükdən sonra Berlinin Fridrixştrasse küçəsində yaradılmış sərhəd nəzarət-keçid məntəqəsi. NATO öz NKM-ləri üçün ABŞ Silahlı Qüvvələrində tağımların işarələnməsi üçün istifadə olunan latın əlifbasının hərflərindən istifadə edirdi.

* "A" NKM (Alfa) — Helmştedt və Mariyeborn arasında — Qərbi Almaniyadan Şərqi Almaniyaya keçid üçün;
* "B" NKM (Bravo) — Potsdamda — Qərbi Berlindən ADR-ə və ADR-dən Qərbi Berlinə keçid üçün;
* "C" NKM (Çarli) — Fridrixştrassedə — Qərbi Berlindən Şərqi Berlinə keçid üçün.

Sonuncu keçid müttəfiq ölkələrin əsgərlərinin keçidi üçün nəzərdə tutulduğundan 1961-ci ilin oktyabrında Fridrixştrassedəki NKM-də "tank qarşıdruması" məkanı oldu. SSRİ ilə ABŞ arasında ziddiyyətləri simvoluna çevrilmiş Çekpoynt Çarli Berlinin ən məşhur nəzarət-keçid məntəqəsi oldu.

NKM ətrafında ADR-dən Şərqi Berlinə qaçış cəhdləri ilə əlaqədar faciəli hadisələrə baş verib. 17 avqust 1962-ci ildə Qərb müşahidəçilərinin gözü önüdə qan itgisindən Peter Fexter ölürdü. Polis Burkxard Nirinq 1974-cü ildə pasport nəzarəti xidmətinin əməkdaşını girov götürmüşdür və qaçış cəhdi zamanı qətlə yetirilmişdir. 29 avqust 1986-cı ildə üç ADR vətəndaşı sərhəd maneələrindən yük maşını ilə keçmişdilər. Çekpoynt Çarlidən qaçan son şəxs Hans-Peter Şpinser olmuşdur. O, 18 avqust 1989-cu il tarixində qızı ilə bir yerə müttəfiq avtomobilinin yük yerində sərhədi keçmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Berlin divarı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Fridrixştrassedə (Friedrichstraße) keçmiş NKM — "Çekpoynt Çarli" (Checkpoint Charlie)". 2007-09-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-30.
**Əhməd Tosun Paşa** və ya **Kavalalı Tosun Paşa** (d. 1794 — ö. 28 sentyabr 1816) — Kavalalı ailəsinin banisi Mehmed Əli Paşanın ikinci oğlu.

Həyatı
------

1794-cü ildə Kavalada dünyaya gəldi. Atası Kavalalı ailəsinin banisi Mehmed Əli Paşa, anası isə onun ilk xanımı Əminə xanımdır. 11 yaşına qədər Kavalada yaşayan Tosun, atasının Misir hakimi təyin edilməsinin ardından böyük qardaşı İbrahimlə birlikdə Misirə gəldi (28 avqust 1805).

1 mart 1811-ci ildə öndə gələn Məmlük bəylərinin qanlı bir şəkildə ortadan qaldırılmasının ardından Hicazda vəhhabi üsyanının yatırılması ilə vəzifələndirildi. Yeni bir Misir ordusunun qurulmasına çalışan fransız əsilli polkovnik Jozef Sevenin (sonradan Süleyman Paşa) yanında yetişən Əhməd Tosun Paşa, əmrindəki piyada qoşunla öncə Ciddə bölgəsinə daxil oldu. Məkkə 1813-cü ildə üsyançılardan təmizlənsə də, ayaqlanan vəhhabi dəstələri Diriyə qalası və ətraf bölgələrində möhkəmləndilər. Ardından atası Mehmed Əli Paşa əmrindəki Misir hərbi birlikləriylə 1813-cü ilin sentyabrında bölgəyə gəldi və başda Diriyə qalası olmaqla, üsyançıların bütün müqavimətini qırdı.

Ancaq çox keçmədən səhhəti pisləşdi və tutulduğu vəba xəstəliyindən sağala bilməyib 28 sentyabr 1816-cı ildə vəfat etdi.

Ailəsi
------

### Xanımları

* **Bamba Qadınəfəndi** (ö. 1871)

### Oğul övladları

* **Abbas Hilmi Paşa** (d. 1 iyul 1812 — ö. 13 iyul 1854)
* Osman bəy (ö. 1815)

### Qız uşaqları

* Xədicə xanım (ö. 1817)
* Ziba xanım (ö. 1817)
* Ayşə xanım (ö. 1817)

Mənbə
-----

* *Васильев А.* История Саудовской Аравии. 1745–1973
**Dersu Uzala** (d. 1849-ö. 1908) — ovçu, nanay (qold) hansı ki, bütün həyatını tayqa meşələrində yaşayıb.

Həyatı
------

Onun heç vaxt evi olmayıb, o həmişə açıq səma altında yaşayıb, ancaq qış aylarında özünə soyuqdan müdafiə olunmaq üçün koma tikirmiş.

Yaxşı təlim görmüş cavan Vladimir Klavdiyeviç Arsenyev və "meşə insanı" Dersu birlikdə 1902–1907-ci illərdə ussur tayqasında neçə kilometrlərlə yol qət eləmişlər. Onlar bu gəzintilər zamanı çox yaxşı dost olublar. Ekspedisiyadan sonra 1907-ci ildə Arsenyev tez anlayan Dersunu Xabarovskdakı evində yaşamağa dəvət edir. Dersu öz kapitanını çox sevirdi, ancaq şəhər həyatı artıq ona ağır gəlirdi. Meşələrin insanına dörd divar çox sıxıcı görünürdü.

1908-ci ilin yazında Dersu öz dostu ilə sağollaşdı və piyada doğma vətəni olan Primor vilayətinə yollandı. O, gəlib Ussuri çayının mənbəyinə çatdı. Dersu yolda yaz havasının soyuğundan qorunmaq üçün tonqal qalayıbmış. Bu onun sonuncu tonqalı oldu. Çünki elə buradaca oğrular ona hücum edib, ancaq üstündə heç nə tapmadıqlarına görə onu öldürüblər. Onun ölmüş cəsədini alaqaranlıq vaxtı yolda - Xabarovskdan çox da uzaqlıqda olmayan Korfovda tapdılar.

Hazırda Korfov qəsəbəsində onun xatirəsini əbədiləşdirmək üçün qranitdən hazırlanmış iri daş qoyulmuşdur. Məktəblilər isə onun ətrafında şam ağacları əkmişlər.

Dersu Uzalaya aid kitab nəşri və kinofilm çəkilişi də olmuşdur. 1921-ci ildə nəşr edilmiş "Ussur vilayəti" və 1923–cü ildə nəşr olunmuş "Dersu Uzala" adlı kitabların müəllifi V.K. Arsenyev, 1975-ci ildə çəkilmiş "Dersu Uzala" filminin rejissoru isə Akira Kurosava olmuşdur.

Mənbə
-----

* Dersu Uzala Info
**Əhməd Əbubəkiroviç Vedzijev** (1916 – 1996) — məşhur inquş, sovet yazıçısı və şairi. Çeçenistan-İnquşetiya Yazıçılar İttifaqı və SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü.

Həyatı
------

Əhməd Vedzijev 1916-cı ildə (digər məlumatlara görə - 1919-cu ildə) Plievo kəndində (indiki İnquşetiyanın Nazran rayonu) kəndli ailəsində anadan olub. 1934-cü ildə doğma kəndində natamam orta məktəbi bitirmiş, sonra Qroznıda fəhlə fakültəsinə daxil olmuşdur. Əhməd Vedzijev oranı 1938-ci ildə bitirmişdir. Məktəbi bitirdikdən sonra Çeçen-İnquş kitab nəşriyyatında işləyib, eyni zamanda Açaluk rayon komsomol komitəsinin katibi olub. 1940-1941-ci illərdə Vedzijev "Serdalo" qəzetində çalışıb.

Əhməd Vedzijev Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Cəbhədən qayıtdıqdan sonra bütün inquşlar kimi onu da sürgün etdilər. Deportasiya zamanı müxtəlif inzibati vəzifələrdə çalışıb. İnquşların reabilitasiyası və vətənlərinə qayıtmasından sonra Ə.Vedzijev yenidən "Serdalo" qəzetinin əməkdaşı olur. Daha sonra isə o çeçen-inquş kitab nəşriyyatına yeni işə keçir. 1960-cı illərdə Əhməd Vedzijev, həm də "Loaman Kuyre" antologiyasının redaktoru olub.

Yaradıcılığı
------------

Vedzijevin ilk əsərləri 1937-ci ildə yerli mətbuatda dərc edilmişdir. Yaradıcılığının ilkin dövründə Vedzijev əsasən poeziya ilə məşğul idi. Onun ilk kitabları "Dostun vəsiyyəti" və "Şeirlər" topluları olub. 1950-ci illərin sonundan o, özünü nəsrə həsr etmişdir. Bu dövrdə onun "Dəhşətli illər", "Ayaq izləri", "Çəngəldə", "Ocaqda od" hekayə və hekayələr topluları, həmçinin "Qapur – Qəhrəmanın adaşı" povesti işıq üzü görüb.

Aktiv ədəbi-bədii fəaliyyəti dövründə yazıçı inquş cəmiyyətinin aktual həyat problemlərinə dair ana dilində yazılmış otuzdan çox bədii kitab nəşr etdirmişdir ki, onlardan beşi hekayə və povestlərdir. Əhməd Vedzijev in bəzi şeirləri və nəsr əsərləri İnquşetiyanın orta məktəblərinin dərsliklərinə daxil edilmişdir. 

1970-ci illərdə Vedzijevin "Sunja-Yurtdan Qapur" və "Kondurma" hekayələri çap olunur. 1980-ci illərdə çap olunmuş "Qisas" romanları və "Soyuq ocaq" romanı kollektivləşmə mövzusuna həsr olunub.

Vedzijev Mixail Lermontovun, Kosta Xetaqurovun və başqa müəlliflərin bir sıra əsərlərini inquş dilinə tərcümə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ведзижев Ахмет Абубакарович". 2021-10-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-26.
2. 1 2  "Творческий путь писателя и поэта Патриарх ингушской литературы Ахмет Абубакарович Ведзижев". 2021-10-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-26.

Ədəbiyyat
---------

* Муса Гешаев. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2003. — Т. 1. — С. 203—205. — 620 с. — 2000 экз.
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Ağayev.

**Məzahir Bəybala oğlu Ağayev** (30 aprel 1957, Kürdəmir – 13 aprel 1996) — aktyor.

Həyatı
------

Məzahir Ağayev 1957-ci il aprel ayının 30-unda Kürdəmir şəhərində anadan olmuşdur. 1 saylı məktəbi bitirmişdir.Mədəni - Maarif texnikomunda təhsil almışdır və bitirdikdən sonra İncəsənət inistutunda Mehdi Məmmədov və Şəfiqə Məmmədovadan və bir neçə görkəmli aktyorlardan və müəllimlərdən dərsalmışdır.Ali təhsilini bitirdikdən sonra təyinatla Mingəçevir Dram teatrında işləmişdir.Sumqayıtda dram teatrında çalışıb. Onunla bərabər Müdafiə Nazirliyində videoarxiv şöbəsində çalışıb (ölənədək).

1996-cı il aprel ayının 13-də ürək tutmasından vəfat etmişdir. Evli idi 2 oğlu 1 qızı vardır.

Fəaliyyəti
----------

Onun çəkildiyi ən məşhur filmlərdən biri "Ağ atlı oğlan" filimidir ki, orada Məzahir Ağayev komandir rolunda oynayır. Filmdə 1992-1993-cü il Qarabağ müharibəsindən bəhs olunur.

Filmoqrafiya
------------

* Ağ atlı oğlan (film, 1995)
* Hücum (film, 1989)
* Səmədbəy (film, 1995)

İstinadlar
----------
**Manuel Pelleqrini** (16 sentyabr 1953, Santyaqo) — Çilili keçmiş futbolçu və baş məsqçi. Hal-hazırda Mançester Sitinin baş məşqçisidir.

Futbolçuluq karyerası
---------------------

Futbolçu kimi karyerasının hamısını ölkəsinin Universidad de Çili komandasında keçirmiş öz klubuna 13 il ərzində xidmət etmişdir

Baş məşqçilik karyerası
-----------------------

Baş məşqçi kimi, əsasən, Argentina və Çili klublarında işləmişdir. San Lorenzo klubu, Pelleqrini dövründə Argentinada ilk çempionluğunu əldə etmişdir.

### Çili komandaları

Çilidə "el ingeniero" (mühəndis) ləqəbi ilə tanınan Pelleqrini baş məşqçilik karyerasına 1987-1988-ci illərdə ölkənin ən məşhur komandalarından biri olmağına baxmayaraq həmin il yaxşı oynamayan Universidad de Çili'də başladı. Palestino və O Higgins klublarını idarə etdikdən sonra Çilinin ən güclü klublarından biri olan Universidad Katolika'nın sükanı arxasına keçdi. O, Alberto Akosta və Nestor Qorosito kimi yaxşı futbolçulardan ibarət klubu 1993-94 və 1994-95-ci illərdə yalnız ikinci liqaya apara bildi.

### Vilyarreal

Pelleqrini 1 iyul 2004-cü ildə La Liqa klublarından biri olan Vilyarreal ilə razılaşdı. Klubu ilə ilk sezonunda liqada üçüncü olaraq Çempionlar Liqasında iştirak etmiş, UEFA Kubokunda dörddə bir final oynamışdır. 2005/06-cı illərdə isə Çempionlar Liqasında uğurla çıxış edərək yarı finala qədər yüksəlmişdir. Növbəti illərdə liqada müvafiq olaraq beşinci və ikinci yer turmaqla uğurlarının təsadüfi olmadığını sübut etmişdir.

### Real Madrid

1 iyun 2009-cu ildə Pelleqrini rəsmən Real Madridnin baş məşqçisi kimi mətbuata tanıdıldı. Beləlikə prezident Florentino Perezin ikinci dövründə çalışacağı ilk baş məşqçi Manuel Pelleqrini oldu. Lakin uğursuz keçən sezondan sonra 27 may 2010-cu ildə razılaşma qarşılıqlı olaraq pozulmuşdur.

### Málaga

Çilili baş məşqçi 2010-cu ildə Malaqa klubuna gətirilmişdir. 2012/13-cü illərdə tarixində ilk dəfə olaraq Malaqa'nı UEFA Çempionlar Liqasında dörddə bir finala gətirmişdir. Buna baxmayaraq il sonunda komandadan gedəcəyini bildirmiş və 2013/14 sezonunun əvvəlində İngiltərə klubu Mançester Siti ilə razılaşmışdır.

### Manchester City

O 14 iyun 2013-cü ildə Mançester Sitinin baş məşqçisi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Manuel Pellegrini // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  MANUEL PELLEGRINI // Argentine Soccer Database (isp.).

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Əhməd Paşa oğlu Xəlilov** (1904, Beyi, Kürdəmir rayonu – 1985) — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı.

Həyatı
------

Xəlilov Əhməd Paşa oğlu 1904-cü ildə Kürdəmir rayonu Beyi kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 4 övladı olmuşdur.

1985-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

1932-ci ildə Gəncə Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun aqronomluq fakültəsini bitirmiş, Göyçay rayon MTS-ndə baş aqranom, sonradan direktor müavini işləmiş, 1939-cu ildən Respublikanın Torpaq Komissarlığında aqranom. baş aqranom, 1941-ci ildən torpaq komissarının müavini, 1942-ci ildən kənd təsərrüfatı nazirinin müavini, Azərbaycan Respublikasının pambıqçılıq naziri vəzifələrində işləmiş, 1969-cu ildən pensiyaya çıxmış, 1973-cü ildən Dövlət Yer Quruluşu Layihə İnstitutunda direktor olmuş, 1982-ci ilə qədər bu vəzifədə çalımşmışdır.

### Elmi fəaliyyəti

1958-ci ildə elmlər namizədi, 1969-cu ildə elmlər doktoru alimlik dərəcəsi almışdır. Respublikanın əməkdar aqranomu fəxri adına, Şərəf Nişanı, Qırmızı Əmək Bayrağı ordenlərinə, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanına, Böyük Vətən müharibəsinin bir çox orden və medallarına və Ümum ittifaq Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin gümüş medalına layiq görülmüş, bir neçə çağırış Respublika Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi — Azərbaycan Aqrar Sahə Rəhbərləri və Görkəmli Elm Xadimləri (Ensklopedik məlumat kitabı)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  "XATİRƏLƏRDƏ YAŞAYAN İNSAN". 2021-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-24.
**Ahmet Yaramış** (*türk.* *Ahmet Yaramış*; 1968, Çorum) — türk professor. 20 aprel 2020-ci ildə, prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən Türk Tarix Cəmiyyətinin rəhbərliyinə təyin edildi, 22 iyul 2020-ci ildə istefa etdi.

Həyat və təhsili
----------------

1968-ci ildə Çorumda anadan olan Yaramış, ibtidai və orta təhsilini Amasya şəhərinin Merzifon ilçəsində oxumuş, daha sonra orta məktəb təhsilini İskilipdə tamamlamış, universitet təhsilini isə Ankara Universiteti dil və tarix-coğrafiya fakültəsində almışdır. Qazi Universiteti (1993) ve Konnektikut universitetində (1996) magistr təhsili almışdır. Daha sonra "*II Mahmud dövründə Asakir-i Mansure-i Muhammediye, 1826-1839*" adlı tezis ilə Ankara Universitetində doktoranturanı müdafiə etmişdir.

Karyerası
---------

1991-1993-cü ildə Ankaranın Gölbaşı mahalında Milli Təhsil Nazirliyində tarix müəllimi olaraq çalışdı və 1993-cü ildə Afyon Böyüktəpə Universiteti dil və ədəbiyyat fakültəsi tarix bölməsinin tədqiqatçı köməkçisi vəzifəsinə təyin edildi. 2002-ci ildə köməkçi dosent, 2008-ci ildə dosent, 2014-cü ildə professor oldu. 20 aprel 2020-ci ildə Türk Tarix Cəmiyyətinin prezidenti vəzifəsinə başladı və 22 iyulda istefa verdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ahmet Yaramış kimdir? Ahmet Yaramış ile ilgili bilgiler". 24 Jul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-31.
2. ↑  "Prof. Dr. Ahmet Yaramış (20.04.2020 – 22.07.2020)". 4 Aug 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-31.
3. ↑  "İstifa eden Türk Tarih Kurumu Başkanı Ahmet Yaramış kimdir, ne demişti?". 22 Jul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-31.
4. ↑  "Türk Tarih Kurumu Başkanı Prof. Dr Ahmet Yaramış görevinden istifa etti". 25 Jul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-31.
**Aşenete** *(Aşanete (çeç. АшанетӀе)* — Çeçenistanın Nojay-Yurtov rayonunda yerləşən dağ zirvəsi.

Haqqında
--------

Aşenete dağ zirvəsi Çeçenistan Respublikasının Nojay-Yurtov rayonunda yerləşən dağ zirvəsidir. Bu zirvə Benoy yassi və Aksay çayları arasında yerləşir. Çeçen dilində terrasa doğru mənasını verir. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1257 metrdir. 

Bu zirvəyə ən yaxın yaşayış məntəqələri Lem-Korts, Benoy-Vedeno və Darqodur.

Bu zirvədən qonşu dağlara möhtəşəm mənzərə açılır. Bu səbəbdən də Çeçenistan təbiətindən zövq almaq üçün həmin ərazini çoxlu turistlər ziyarət edir. Aşenete dağında birvaxtlar dağ xristianları - lam-krsitalar yaşamışdır.

Həmçinin bax
------------

* Ataykort
* Tebulosmta
* Amir-Kort

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  *Твёрдый А. В.* Кавказ в именах, названиях, легендах / Платонов И.. — Краснодар, 2008. — c.50
3. ↑  Горы Пятигорска и Северо-Кавказского округа. Arxivləşdirilib 2019-03-31 at the Wayback Machine
4. ↑  "Гора Ашенете". 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
Şur

Ərəstun Əliyevin ifalarından biri

---

*Bu faylın oxunmasında problem var? Bax media kömək.*


Bağban

Ərəstun Əliyevin ifalarından biri

---

*Bu faylın oxunmasında problem var? Bax media kömək.*

**Ərəstun Cəfər oğlu Əliyev** - Azərbaycanın tanınmış xanəndəsi.

Həyatı
------

Ərəstun Əliyev 1957-cı il yanvarın 11-də Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Mirzəcəfərli kəndində anadan olub. Xanəndəlik ona atasından keçmişdir. Atası, Cəfər Adıgözəl oğlu Əliyev hələ 1939-cu ildə Bakıda Azərbaycan Dövlət Radiosunda Qarabağ şikəstəsinin ilk ifaçılarından olmuşdur, Xan Şuşinski, Şövkət Ələkbərova və Tükazban İsmayılova ilə birlikdə oxuyurdu. İkinci Dünya Müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar Bərdə rayonuna qayıtmışdır.   
 Ərəstun Əliyevin 5 qardaşı (Zöhrab, Möhnət, Adıgözəl, Ələddin, Cavanşir) və 4 bacısı (Sücayət, Həqiqət, Ədalət, Narınc) var.

Fəaliyyəti
----------

Qarabağ el məclislərində Şahmalı Kürdoğlu, Arif Babayev, Könül Xasıyeva ve digərləri ilə birlikdə dəfələrlə iştirak etmişdir.
Hal-hazırda xanəndəlik peşəsini davam etdirir.

Ailəsi
------

Həyat yoldaşı - Tahirə Əliyeva.   
 4 qız atasıdır - Günel, Lalə, Sevinc, Səidə.

Canli ifasından nümunələr
-------------------------

* AĞDAM KÖNLÜM KEÇİR QARABAĞDAN ŞAHMALİ KÜRDOĞLUNA HƏSR OLUNUB
**Oleq Saqan-ool** (tuvaca:Олег Карламович Саган-оол, d. 1 yanvar 1913 - 7 aprel 1971) — tuvalı şair, nasir, yazıçı və dramaturq.

Həyatı
------

Tuvanın Daa bölgəsində (indiki Çöön Hemçik) Hemçik Şemi kəndində anadan olmuşdur. 1928-ci ildə monqol dilini öyrədən Ulaştır məktəbini bitirmişdir. 1930-1935-ci illərdə Ulan-Udedə Monqol Fəhlə fakültəsində təhsil almış, İrkutsk Müəllim İnistitutunu, Sİ Kommunist Partiyası Tuva Bölməsinin Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir. Qızıl şəhərində müəllimik etmişdir. Tuva radio komitəsini yaratmış, bölgə istehsalı ilə bağlı çalışmışdır. 1946-1947-ci illərdə Tuvanın Yazıçılar Birliyinə üzv olmuşdur.

Əsərləri
--------

Yazıçılığa 1937-ci ildə başlamışdır. 1937-ci ilin ilk şer kitabı "Bizim ana yurdumuz" nəşr edilmişdir. Sonra "Nayıral" adlı hekayə, "Bayan-Talanın kijizi" (1963), "Kejiktig sıldıs" (1965) adlı hekayələri, "Bir ködee Sovyette", "Ottuşkun" adlı pyesləri, "Töreen kijiler" (1970) adlı romanı Tuva ədəbiyyatının önəmli əsərlərindəndir. "Sumuden kelgen ool" (1951), "Döspester" (1967), "İyi tooju" (1977) adlı kitabların müəllifidir. 1980-ci ildə "Töreen kijiler" adlı romanını ruscaya tərcümə edib nəşr etdirmişdir. "Ak-kök hemnernin kijileri", "Tıva - üyelernin beldirinde" adlı sənədli filmlərin senarilərini yazanlardan biridir. Puşkinin, Lermantovun, Qorkinin, Şoloxovun, Yerşovun əsərlərini tuvacaya tərcümə etmişdir.

Saqan-oolun ilk əsərləri 1938-ci ildə nəşr edilmişdir. İlk şeir "Vətənimiz". 1941-ci ildə "Görüş" hekayəsi ("Uzhurajyshskyn") nəşr olundu. 1950-1960-cı illərdə "Bayan-Taldan olan adam" ("Bayan-Talanık Kizhi"), "Xoşbəxt Ulduz" ("Keziktig Sildys") qısametrajlı hekayə və esse hekayələrini, "Aspirasiya" ("Chatkul") pyesini yaratdı. , "Bir kənd məclisində" ("Bir ködee sovektte"), "Sənə mahnı oxuyacam" ("Yrlap berain"). 1957-ci ildə Saqan-ool Tuvada 1919-1921-ci illərdə baş verən inqilabi hadisələr haqqında Oyanış (Ottushkun) adlı tarixi dram yaratdı. "Xərcləri" ("Dspester", 1967) və "Doğma insanlar" ("Tören qızları", 1970) romanları Tuvan kəndlilərinin və işçilərinin həyatına həsr edilmişdir. Saqan-ool A. S. Puşkin, M. Yu. Lermontov, M. Qorki, M. A. Şoloxovun bəzi böyük əsərlərini Tuva dilinə tərcümə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Oleq Saqan-ool". new-tuva.info. 5 noyabr 2014 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  *Kalzan A. K.* Saqan-ool. 6. Kratkaya literaturnaya Entsiklopediya. 1971. səh. 593.
3. ↑  *Saylıkma Kombu.* "Oleq Saqanool romanları". tuva.asia. 5 noyabr 2014 tarixində arxivləşdirilib.
**Sandıqtəpə yaşayış yeri** - arxeoloji abidə.

Haqqında
--------

Sandıqtəpə yaşayış yeri Quba şəhərinin cənub-şərq kənarında, Ağçayın yüksək sahilində yerləşir. Yaşayış məskəni erkən orta əsrlərdə çox böyük olmuş, bir neçə təpə üzərində yerləş mişdi. İnkişaf etmiş orta əsrlərə aid mədəni təbəqə isə yalnız bir təpədə, erkən orta əsrlərdə narınqalanın yerləşdiyi, sıldırımlı yamacları olan təpədə qeydə alınmışdır. Üstünün sahəsi 1600 kv.m, hündürlüyü şimal-qərbdə 11 m, cənub-şərqdə, çay yatağı tərəfdə 24 m-ə çatan bu təpə üç tərəfdən dərin xəndək, bir tərəfdən isə Ağçayın dərin yatağı ilə hüdudlanır. 1300 kv.m sahədə, yəni təpənin 4/5 hissəsində aparılmış arxeoloji qazıntılar mədəni təbəqə yatımının qalınlığının 2-2,4 m olduğunu, onun 1,5 m-ə çatan üst mədəni təbəqəsinin inkişaf etmiş orta əsrlərə, 0,9-1 m qalınlıqda alt mədəni təbəqəsinin isə erkən orta əsrlərə mənsubluğunu təsdiqləmişdir. Üst mədəni təbəqədə iki inşaat qatı müəyyən olunmuşdur. 

Təpənin şimal-qərbində IX-X əsrlərə aid inşaat qatında yaşayış evinin bünövrəsi, təsərrüfat quyuları, məişət ocaqları aşkar edilib təmizlənmişdir, XI-XIII əsrlərə aid inşaat qatında iki-üç otaqlı yaşayış evləri komplekslərinin qalıqları, çoxlu çaydaşı töküntüləri aşkarlanıb tədqiq edilmişdir. Üst mədəni təbəqədə yanğın izlərinin qeydə alınması XI-XIII əsrlər ərzində yaşayış məskənində iki dəfə güclü yanğın baş verdiyini ehtimal etməyə əsas verir. İnkişaf etmiş orta əsrlərə aid təbəqədən xeyli şirli və şirsiz saxsı qablar, şüşə məmulat, silah nümunələri, sümük alətlər tapılmışdır. Arxeoloji qazıntıların nəticələrinə əsasən belə qənaətə gəlmək olar ki, XIII əsrin ikinci yarısının hərbisiyasi hadisələri ilə əlaqədar bu yaşayış yerində həyat kəsilmişdir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan arxeologiyası. Altı cilddə. VI cild. Bakı,2008
* T.M.Dostiyev, Q.Ə.Hacıyev, 2000. Dostiyev T.M. Hacıyev Q.Ə. Şabran və Sandıqtəpənin şüşə məmulatının kimyəvi-texnoloji tədqiqinə dair. // BUX. 2000, №2.
* T.M.Dostiyev, 2001. Dostiyev T.M. Şimal-Şərqi Azərbaycan XI-XV əsrlərdə. Bakı, 2001.
* Т.М.Достиев, 1994. Достиев Т.М. Стеклянные изделия средневекового слоя поселения Сандыгтепе. // Известия А Н Азерб. ССР (серия ИФП). 1994, №1-4
* Т.М.Достиев, 1999. Достиев Т.М. Средневековые археологические памятники Северо-Восточного Азербайджана (IХ-середина XIII века). Баку,1999
**Aşe** — Krasnodar diyarının Soçi rayonunda yerləşən mikrorayon. Kurort rayonu olan Aşe Lazarevski rayonuna daxildir. Lazarevski isə Soçi kurort-şəhəri ərazisində olan 4 rayondan birirdir.

Coğrafiyası
-----------

Mikrorayon Qara dəniz sahilində, eyniadlı Aşe çayının mənsəbində yerləşir. Lazarevski regional mərkəzdən 2 km şimal-qərbdə, Mərkəzi Soçidən 57 km və Krasnodar şəhərindən 133 km cənubda (düz xəttdə) yerləşir.

Rayon ərazisindən A-147 "Cubqa-Adler" federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmir yolunun qolu keçir.

Şimal-qərbdən Sovet-Kvaje, şimal-şərqdən Şxafit və Tixonovka, şərqdə Mamedov Şel və cənub-şərqdə Lazarevskoye yaşayış məntəqələrinin ərazilər ilə həmsərhəddir.

Aşe Qara dəniz sahilinin dağətəyi zonasında dar alçaq bir vadidə yerləşir. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 38 metr yüksəklikdədir. Yaxınlıqdakı dağlıq ərazidə dəniz səviyyəsindən 300 metrlik zirvə var.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən çay Aşe ilə təmsil olunur. Ərazi bulaqlarla da zəngindir.

İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 13,5 ° C, iyulun orta temperaturu + 24,0 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6,0 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1400 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

Etimolofiyası
-------------

Aşe adının toponimiyasının çərkəz-abxaz kökləri olduğu qəbul edilir, lakin buna baxmayaraq, çayın adının çərkəz-abxaz mənşəyi ilə bağlı bir çox versiyalar mövcuddur.

Ən çox yayılmış və tanınmış versiyaya görə, Aşe adı adıgey dilindən tərcümədə "silah" mənasını verən "*Iэщэ*" sözüdür. Qara dəniz sahilinə yaxın çayın mənsəbində isə silah satışı üçün böyük bir mərkəz var idi

İkinci versiyaya görə Aşe Abaza knyazlıq ailəsinə — Aşa və ya abxaz sözü olan Açbaya gedib çıxır.

Tarixi
------

Arxeoloji tapıntılara əsasən demək mümkündür ki, bu ərazidə daş dövrünə aid yaşayış ərazilər mövcud olub. Bosfor çarlığı zamanında Aşe çayı mənsəbində liman olmuşdur.

Qafqaz müharibəsi zamanı Aşe çayı çərkəzlərlə rusların ən şiddətli qarşıdurma yerlərindən biri olub.

Əhalisi
-------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Топонимика реки Аше". 2021-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-31.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qızqala.

**Qızqala** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində dağ adı.

Toponomik izahı
---------------

Qarabağ sıra dağları silsiləsində zirvələrdən birinin adı (2480 m). Azərbaycanda və Ermənistanda bir neçə "Qızqala" və "Qızqalası" adlı qalalar vardı. XIX əsrə aid məlumatlarında Cənubi Qafqazda 6 Qızqala, 7 Qızqalası toponimi vardı.
Bu qalalar keçmişdə hökmdarların və hakimlərin xarici təhlükə baş verdikdə arvad, ana, bacı və qız- gəlinlərin düşmən əlinə keçməməsi üçün sığınacaq yerləri idi. Qadınların düşmən əlinə keçməsi hökmdar üçün böyük rüsvayçılıq sayılırdı. "Qızqala" və "Qızqalası"nın mənaca "alınmazlıq", "fəth olunmazlıq", "Bakirəlik" deməkdir. Bəzi tədqiqatçıların "Qızqalalarının" "Avesta" da Anahid su ilahəsinin şərəfinə tikilməsi fikri həqiqətə uyğundur. "Avesta"dakı Anahid ilahə adının (farslarda VI əsrdə Anahid Dan Ulduzu, yəni Venera idi) özü qədim türk dillərində ana (ənə) və hıt (sıt) müqəddəs (günəş işığı) sözlərindən ibarətdir. Azərbaycanda olan bütün qalalar dəniz və çay kənarlarında tikilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  B.Budaqov, Q.Qeybullayev Yuxarı Qarabağın Toponimləri Bakı-2005
**Təxəllüs** (ərəbcədən tərcüməsi, təxmis edilmiş, yəni götürülmüş ad) - adətən şairlərin, yazıçıların, rəssamların və digər şəxslərin işlətdikləri obrazlı ləqəb, ad. 

Hazırda internetdə saysız-hesabsız nikneymlərə ("nickname" ingilis dilində ləqəb, təxəllüs deməkdir), qısaca, niklərə rast gəlmək olur. Müxtəlif insanlara məxsus olan bu niklərin başlıca vəzifəsi virtual aləmdə öz sahibini anonim saxlamaq və onu uydurma ad altında gizlətməkdir. Bu baxımdan nikləri təxəllüslərin müasir forması hesab etmək olar. Çünki, təxəllüslər də ilk dəfə yarananda məhz müəlliflərini gizli saxlamaq funksiyası daşımışdır.

Məşhur təxəllüslər
------------------

* **Vurğun** — Səməd, şair
* **Elçibəy** — Əbülfəz, siyasətçi
* **Mayıl** — Hüseyn, şair
* **Sani** — Süleyman, yazıçı
* **Rövşən** — Ramiz, şair
* **Sərraf** — Şiruyə, şair
* **Sultan** - Hakim, jurnalist
* **Aqil** — İman, şair

İstinadlar
----------

1. ↑  TƏXƏLLÜS — **obastan.com** saytı
2. ↑  Virtual məkanda niklər aləmi Arxivləşdirilib 2021-10-25 at the Wayback Machine — kayzen.az saytı
3. ↑   (#empty\_citation) Arxivləşdirilib 2022-09-21 at the Wayback Machine
4. ↑   (#empty\_citation) Arxivləşdirilib 2022-09-21 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Ləqəb

Xarici keçidlər
---------------

* Aydın Paşayev, "Azərbaycan təxəllüslərinin izahlı sözlüyü", Bakı, "Elm və təhsil", 2014.
**8-ci kilometr** — Bakının Nizami rayonunda şəhər tipli qəsəbə.

Mədəniyyəti
-----------

Qəsəbədə tikintisinə 2010-cu ilin mayında başlanmış, ümumi ərazisi 22 min 500 kvadratmetr olan, beynəlxalq standartlara cavab verən, müasir avadanlıqla təchiz edilmiş, 11 min tamaşaçı yeri olan stadion 14 sentyabr 2012-ci ildə istifadəyə verilmişdir.

Tarixi
------

Tarixi məkanları
----------------

**Dakar meydanı** və ya Dakar dairəsi — Bakı şəhərində yerləşən meydanlardan biri. "Neftçilər" metrostansiyasının yaxınlığında, Rüstəm Rüstəmov küçəsi və Qara Qarayev prospektinin kəsişməsində yerləşir. Bakı sakinləri onu daha çox "Neftçilər dairəsi" kimi tanıyırlar. Meydan, Bakı ilə qardaşlaşmış şəhər olan Seneqalın paytaxtı, Dakar şəhərinin şərəfinə adlandırılmışdır. İki şəhər 1967-ci ildə qardaşlaşmışlar. 1987-ci ilin sentyabrında Dakar şəhərinin əsasının qoyulmasının 100 illiyi münasibətilə Dakar şəhər bələdiyyəsinin nümayəndə heyəti Bakıda səfərdə olmuş və Dakar meydanına baş çəkmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İlham Əliyev Bakıda "8 KM" stadionunun açılışında iştirak etmişdir". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-02.

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı | *Bakı şəhəri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

| ⛭Nizami rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Qəsəbələr | 8-ci kilometr • Keşlə |  |