recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Moren** (*fr.* moraine) – buzlağın gətirdiyi və çökdürdüyü süxur qırıntısı. Morenlər aysberq vasitəsilə yayılan, əsasən qırıntı materialından ibarət dəniz və okean tipli terrigen çökmələrdir. Biogen material qarışığı adətən diatomeya zirehləri, süngər iynələri, foraminifer qabıqları və b. ibarət olur. Qranulometrik tərkibi lillərdən qaymalara qədər müxtəlifdir. Müxtəlif petroqrafik tərkibli zəif çeşidlənmiş kobud qırıntı materialları ilə səciyyələnir. Sahildən bir neçə yüz (hətta min) kilometrlərlə aralı, müxtəlif dərinliklərdə əmələ gəlir. Müasir aysberq moreni çökmələri Antarktidada, eləcə də Şimal yarımkürəsində geniş yayılmışdır.

Morenlər iki qrupa bölünür: 

1. Hərəkətdə olan morenlər
2. Çökmüş morenlər

Hərəkətdə olan morenlər
-----------------------

Dağ buzlaqlarında hərəkətdə olan morenlər üst, daxili və dib morenlərnə bölünür.

#### Üst morenlər

Üst morenlər dərənin yamaclarında buzlağın üstünə tökülən süxur qırıntılarıdır. Adətən üst morenlər buzlaq dilinin yanlarında toplanır və yan morenlər adlanır. Buzlaqlar bir-birinə qarışdıqda onların yan morenləri birləşib aşağıda, buzlaq dilinin ortasında orta morenlər əmələ gətirir.

#### Daxili morenlər

Buzlağın üstünə tökülmüş qırıntıların bir hissəsi yarıqlardan buzlağın içərisinə batır və daxili morenlər əmələ gətirir.

#### Dib morenlər

Buzlağın altında, buzlağın hərəkəti zamanı yataqda qoparılmış qırıntılardan dib morenlər əmələ gəlir.

Çökmüş morenlər
---------------

Çökülmüş morenlər buzlaqlar çəkildikdən sonra onun yerinə qalan müxtəlif qırıntı materiallarından əmələ gəlmiş moren örtüyündən və moren tirələrindən ibarətdir. Bunların arasında, buzlaqların qarşısında çöküb qalmış süxur qırıntılarından ibarət tərələr xüsusi yer tutur və onlar uc morenlər adlanır. Moren materiallarının qeyribərabər çökməsi, habelə buzlaqların yeri eşib dağıtmasından alçaqhündür, təpəlik-düzənlik relyef əmələ gəlir ki, belə relyefə moren relyefi və ya moren landşaftı deyilir.

Basdırılmış qədim morenlər
--------------------------

Basdırılmış qədim morenlər müxtəlif süxurlarla (çöküntülərlə) örtülmüş morenlərdir. O cümlədən tillitlər basdırılmış qədim morenə aid edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı: 2008
2. ↑  Geomorfoloji terminlərin izahlı lüğəti. Bakı: Elm, 2012, s.26

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

Xarici keçidlər
---------------

* Relyefin əsas tipləri Arxivləşdirilib 2017-06-14 at the Wayback Machine
* Moren nədir?
**Zaqafqaziya bonları** — Zaqafqaziya Komissarlığının pul nişanı.

Tarixi
------

### İlk buraxılışı

İlk dəfə 1918-ci il fevralın 5-də buraxılmıdı. Zaqafqaziya seymi dövründə və sonralar müstəqil Cənubi Qafqaz respublikaları yarandıqdan sonra da işlənən Zaqafqaziya bonları bu respublikalar arasındakı razılaşmalar əsasında buraxılmışdı. İlk razılaşma 1918-ci il iyunun 20-də Gürcüstanla Ermənistan arasında, daha sonra, 1918-ci il sentyabrın 6-da Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan arasında əldə olunmuşdu. Sonralar bir neçə dəfə — 1918-ci il noyabrın 15-də Azərbaycanla Gürcüstan, 1919-cu il fevralın 12-də və mayın 7-də Gürcüstanla Ermənistan, sonuncu dəfə isə 1919-cu il iyunun 4-də Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arasında razılaşmalar əldə edilmişdi.

Azərbaycanda Gürcüstan arasında 1918-ci il noyabrın 15-də imzalanmış müqaviləyə əsasən, Azərbaycan və Gürcüstanın səlahiyyətli nümayəndələrinin 1918-ci il 6 sentyabr tarixli sazişinə olavə olaraq, Zaqafqaziya Komissarlığının daha 160 milyon rubl məbləğində (*Azərbaycan və Gürcüstan respublikalarının hər birinin ehtiyacı üçün 80 milyon rubl*) birgə bonlar buraxılması barədə razılıq əldə olunmuşdu.

Bonlar respublikalarm hökumətlərinə, onlar ekspedisiyadan daxil olduqca, Dövlət bankının Tiflis kontoru tərəfindon buraxılırdı. Tərəflərdən heç birinin digərinin xəbəri və razılığı olmadan Zaqafqaziya bonlarını hazırlamağa və buraxmağa ixtiyarı yox idi.

1919-cu il 4 iyun tarixli sazişə əsasən, Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın hər birinə, əlavə olaraq, 100 milyon rublluq Zaqafqaziya bonu buraxmaq qorara alınmışdı. Həmin sazişlə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti bu məbləği, habclə 1919-cu il 12 fevral tarixli müqaviləyə əsasən ona düşən 80 milyon rublluq bonları (cəmi 180 milyon) almışdı. 1919-cu il 4 iyun tarixli sazişdə həm də bildirilirdi ki, hər üç respublika birgə bonlar buraxmaq barədə razılığa gəlməsələr, Zaqafqaziya Komissarlığının mövcud nümunələrindən olan bonlarının buraxılması həmişəlik dayandırılmalıdır. Bu halda, Gürcüstan hökuməti Zaqafqaziya bonlarının bütün nümunələrinin litoqrafıya daşlarını və qurğuşun lövhələrini cilalatmağı, rəsmlərinin, foto şəkillərinin neqativlərini məhv etməyi və hər üç tərəfın nümayəndələrinin iştirakı ilə onların orginaliarını yandırmağı öhdəsinə götürürdü.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Zaqafqaziya bonları ilə əlaqədar bir sıra qərarlar qəbul etmişdi.

Qalereya
--------

* 10 rubl 1918-ci il. Ön tərəf10 rubl 1918-ci il. Ön tərəf
* 10 rubl 1918-ci il. Arxa tərəf10 rubl 1918-ci il. Arxa tərəf

İstinadlar
----------

1. ↑  Zaqafqaziya bonu // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 445. ISBN 9952-417-44-4.

Həmçinin bax
------------

* Bakı bonları
**Bizans-Genuya müharibəsi (1348-1349)** – 1348-1349-cu illərdə Bizans İmperiyası və Genuya Respublikası arasında Bosfor boğazından keçidə görə qoyulan xərac üstündə baş verən müharibə.

Müharibə qabağı vəziyyət
------------------------

1261-ci ildə bağlanan Nimfeya müqaviləsindən sonra Genuya Qalatada məskən salır. Bosfordan keçməklə ticarətdən Qalatanın gəliri 200.000 qızıl olan zamanı Bizans İmperiyası 30.000 qızıl gəlir gətirirdi. Bizans donanması dağılmış vəziyyətə gəlir və genuyalılar öz sərfəli mövqeylərində qalırdılar.

Müharibənin gedişi
------------------

Bosfor üzərində hakimiyyəti əla almaq üçün VI İoann ticarət və döyüş gəmilərinin tikilməsini əmr edir.

Qalatiyalılar imperatorun müharibəyə hazırlaşdığını görüb Qalatiyada müdafiə üçün tikililər tikirlər, daha sonra Genuya donanması Konstantinopola hücüm edir. Fırtına və yunan admirallarının təcrübəsizliyi nəticəsində Bizans donanması döyüşdən qabaq məhv olur. Buna cavab olaraq Bizans ordusu Qalatiyanın mühasirəsinə başlayır. Bir-neçə həftədən sonra Genuyadan bir qrup səlahiyyətli şəxs gəlir və Genuya Respublikası ilə Bizans İmperiyası arasında sülh müqaviləsi bağlanır.

Müqaviləyə əsasən Genuya 100.000 qiperpir təzminat ödəyir, Qalatadan kənər olan torpaqları Bizans İmperiyasına verir, eləcə də Konstantinopola hücüm etməməyə söz verir..

Mənbə
-----

* Georgi Ostroqski. *History of the Byzantine State*, Rutgers University Press, (1969)
* John Norwich. *A Short History of Byzantium*, Alfred A. Knopf Press, New York, (1997)
*Venera məbədinin* 3 sütunu.
**Venera məbədi** (latınca:*Templum Veneris Genetricis*), Romada Sezar Forumunda Roma ilahəsi Veneraya həsr edilmiş məbəddir.

Tikilməsi
---------

Məbəd e.ə 46-ci ildə Yuli Sezar tərəfindən tikdirilmişdir. Başlanğıcda Sezar məbədi *Venus Victrix* (Müzəffər Venera) adına tikdirməyi planlamışdı, lakin e.ə. 48-ci ildəki Farsal döyüşünə görə inşaat ertələnmişdi. Sonradan Sezar, məbədi mənsubu olduğu Julius ailəsinin əcdadı qəbul edilən Aeneasın anası *Venera Genetrix*ə (analığın və məişət həyatının ilahəsi *Ana Venera*) həsr etməyi qərara almışdır.

Trayan restovrasiyası zamanı yaradılan nümunə.

Yerləşməsi və restovrasiyalar
-----------------------------

Məbəd Roma şəhərində yeni tikilmiş olan Sezar Forumunda inşa edildi. Forum boyunca uzanan divarın sonunda yerləşirdi. Bu romalıların etrusklardan aldığı bir ənənə idi və Roma imperiyası boyunca standart memari xüsusiyyət halına gəlmişdi.
Bu sahə 80-ci ildə baş verən yanğından ziyan görmüşdü. Daha sonra məbəd Domitianus tərəfindən yenidən inşa edilmiş və 113-cü ildə Trayan tərəfindən restavrasiya edilmişdi. Bu günə qədər qalan 3 sütun bu restovrasiyadan qalanlardır.

Həmçinin bax
------------

* Qay Yuli Sezar
* Roma mədəniyyəti
* Roma imperiyası
* Trayan sütunu

İstinadlar
----------
**Daphne transcaucasica** (*lat.* Daphne transcaucasica)

Təbii yayılması
---------------

Cənubi və Qərbi Qafqazda, Türkiyə və İranda təbii arеalı vardır.

Botaniki təsviri
----------------

Təbiətdə qısaboylu, çoxlu bozumtul-qonur rəngdə budaqları olan kol bitkisidir. Yarpaqları ellipsşəkilli və ya uzunsov neştərşəkilli, uzunluğu 0,5-2,5 sm, eni isə 0,4-0,7 sm arasında dəyişilə bilir. Yarpaqlarının üst hissəsi seyrək ipəktüklü, alt hissəsi isə uzunsov ağ tüklüdür. Ləçəklər ağ və ya çəhrayı rəngdə olur. Bitkidə çiçəklərin sayı 3-5 arasında olmaqla zoğların uc hissəsində yerləşir. Yumurtalıqlar çəhrayı və ya qırmızı rəngdə, uzunsov, tükcüklüdür. Bitki may-iyun aylarında çiçək açır, avqust ayında isə meyvə verir.

Ekologiyası
-----------

Quru-daşlı yamaclarda yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-da Şərur (Qaraquş d.), Culfa (Nəhərcik, Göynük k.) Ordubad (Parağa k.) və Göyçay rayоnlarında rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir. Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorasi" V cild, Baki, "Elm", 2019, 370 səh.
**Azərbaycan İqtisadçılar İttifaqı** - missiyası açıq bazar iqtisadiyyatı yaradılması ilə bağlı islahatların həyata keçirilməsi üçün ictimaiyyətin səylərini birləşdirmək və onu qlobal iqtisadiyyata qovuşdurmaq olan ittifaqdır.

Haqqında
--------

Aİİ 30 iyun 1992-ci ildə yaradılmışdır. 70 üzvü var.
Təkilatın sədri Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, AMEA-nın həqiqi üzvü, iqtisad elmləri doktoru, professor, görkəmli iqtisadçı Ziyad Səmədzadədir.

Fəaliyyəti
----------

Aİİ Beynəlxalq İqtisadçılar İttifaqının üzvü kimi 43 dövlətdə öz nümayəndəliklərini yaratmışdır. İqtisadçılar İttifaqı San-Fransiskoda (1993), Barselonada (1994), Avstraliyada (1995), Parisdə (1996), Moskvada (2003) və başqa yerlərdə keçirilən iri müşavirə və konfransların iştirakçısı olmuşdur. Aİİ-nin fəal iştirakı ilə son illərdə bir sıra elmi-praktiki konfrans təşkil edilmiş, sosial-iqtisadi inkişafın taleyüklü problemlərinə dair fundamental işlər dərc edilmişdir. 
Aİİ bir neçə qrant layihəsinin həyata keçirilməsində, 1998-2000-ci illərdə Aİİ «Cənubi Qafqazın sosial-iqtisadi və ərazi inkişafının sistemli təhlili və perspektiv meylləri TRASEKA proqramı çərçivəsində», «İqtisadçıların hazırlanması və onlardan istifadə edilməsi sistemində beynəlxalq standatların tətbiq edilməsində Cənubi Qafqaz ölkələrinin peşə assosiasiyalarının iştirakı» layihələrinin həyata keçirilməsində fəal iştirak etmişdir.

Gələcək planları
----------------

Aİİ-nin ən yaxın perspektiv planları iqtisadiyyat, menecment, maliyyə-büdcə, marketinq, audit, təsərrüfat hüququ və sahibkarlıq hüququ, elmin və istehsalatın inteqrasiyasına yardım edilməsi, ölkə iqtisadiyyatının yenidən qurulmasında gənc iqtisadçıların fəal iştirakı, onların daha da təkmilləşməsi və peşəkar səviyyəsinin artırılması üçün şərait yaradılması, milli iqtisadiyyatın inkişafının ən mühüm sosial-iqtisadi problemlərinə dair çoxvariantlı təkliflərin işlənib hazırlanması ilə bağlıdır. Ümumiyyətlə, ictimai qeyri-hökumət təşkilatı olmaqla Aİİ-nin fəaliyyəti keçid dövrünün məsul vəzifələrinin əhəmiyyətinin dərk edilməsinə əsaslanır. Aİİ qasrşıdakı illərdə bu potensialı və öz səylərini Azərbaycanın sosial-iqtisadi tərəqqisinə, sülh və xalqların tərəqqisi naminə inteqrasiya proseslərinin inkişafına yönəltməyi nəzərdə tutur.

Mənbə
-----

Rəsmi sayt - aii.az
**Venesiya şirkəti** (*ing.* Venice Company) — 1583-cü ildə Aralıq dənizindəki Venesiya koloniyaları və ətrafındakı ticarəti inhisara almaq üçün qurulan bir İngilis ticarət şirkəti.

1592-ci ildə Kraliça I Yelizavetanın təsdiqi ilə Türk Şirkəti (1581) ilə Levantin Şirkətini qurdu.

Yaranması
---------

Venesiya şirkəti, 1583-cü ildə Tomas Kordell, Vilyam Harvey və Edvard Holmden tərəfindən 7 il müddətinə ticarət şirkəti olaraq qeydiyyata alındı. Vəziyyəti İngilis istehsalı olan malların, ümumiyyətlə yun parçaların şərq mallarına, xüsusən ədviyyatlara və ipək parçalara dəyişdirilməsi idi.

Birləşdirilməsi
---------------

1592-ci ildə, Türk və Venesiya şirkətlərinin hər iki nizamnaməsinin bitməsindən sonra Kraliça I Yelizaveta, Osmanlı İmparatorluğu ilə ticarət və siyasi ittifaqları davam etdirməyə çalışdığı üçün hər iki şirkətin Levantin şirkətinə birləşdirilməsinə dair bir nizamnamə təsdiqlədi. Kordell və Paul Baining, Levantin şirkətinin quruluşundan sonra qatıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑   Robert Brenner(2003), Merchants and Revolution: Commercial Change, Political Conflict, and London's Overseas Traders, 1550-1653, Verso
2. ↑   Kenneth R. Andrews (1964), Elizabethan Privateering 1583-1603, Cambridge University Press

Ədəbiyyat
---------

* *Andrews K.* Elizabethan Privateering, 1583—1603. Cambridge University Press, 1964.
* *Andrews K.* Trade, Plunder and Settlement: Maritime Enterprise and the Genesis of the British Empire, 1480—1630. Cambridge University Press, 1984.
* *Brenner R.* Merchants and Revolution: Commercial Change, Political Conflict, and London’s Overseas Traders, 1550—1653. Verso, 2003.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Afaq.

**Cavadova Afaq Nəbi qızı (Afaq Nəbiqızı)** — yazıçı.

Həyatı
------

Afaq Nəbiqızı 1950-ci il dekabrın 23-də Ağcabədi rayonunda anadan olmuşdur. Uşaq ikən ailəsi Beyləqan rayonuna köçmüşdür. Beyləqandakı 1 saylı şəhər orta məktəbi, 1975-ci ildə isə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir. Beyləqan 1 saylı şəhər və Yardımlı rayonunun Hamarkənd kənd orta məktəbində ədəbiyyat müəllimi işləmişdir. 1983-cü il mayın 6-da Bakıda vəfat etmişdir. Beyləqan rayonunda dəfn olunmuşdur. Aynur adında qızı, Məhəmməd, Yağmur və Afaq adlı nəvəsi var.

Yaradıcılığı
------------

Afaq Nəbiqızının sağlığında dövri mətbuatda cəmi bir neçə hekayəsi dərc olunmuşdur. "Acıbağırsaq" adlı ilk hekayəsi 1980-ci ildə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə işıq üzü görmüşdür. "Qeybdən gələn səslər" adlı ilk kitabı 1990-cı ildə (ölümündən sonra) nəşr olunmuşdur. Kitaba "Həmin sentyabr səhəri" adlı povest və müxtəlif mövzularda yazılmış hekayələr daxil edilmişdir.

A. Nəbiqızı kiçik yaşlı məktəblilər üçün də maraqlı əsərlər yazmışdır.

Kitabları
---------

* Qeybdən gələn səslər. Bakı, Yazıçı, 1990, 148 səh.

Mənbə
-----

* Teymur Əhmədov. XX əsr Azərbaycan yazıçıları. Bakı: Nurlar, 2004.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Məmməd Bağırov.

**Məmməd Mənsur oğlu Bağırov** (3 noyabr 1942, Qaraməmmədli, Gədəbəy rayonu) — tibb elmləri doktoru (1988), professor. Ukrayna Diplomdansonrakı Təhsil Milli Tibb Akademiyasının torakal cərrahiyyə və pulmonologiya kafedrasının professoru.

Həyatı
------

Məmməd Bağırov 3 noyabr 1942-ci ildə Azərbaycanın Gədəbəy rayonunun Qaraməmmədli kəndində anadan olmuşdur. 1964-cü ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetini bitirərək 1968-ci ilədək Gəncə şəhərində cərrah işləmişdir. 1968-1972-ci illərdə Kiyev həkimlərin ixtisasartırma institutunda cərrahiyyə kafedrasının aspirantı olmuşdur. 1972-ci ildə elmi işini müdafiə edərək elmlər namizədi dərəcəsi almışdır. 1972-1986-cı illərdə həmin institutda çalışmışdır. 1988-ci ildə "Traxeya xəstəliklərinin cərrahi müalicəsi" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi almışdır.

M.Bağırov 1977-ci ildən cərrahların, pulmonoloqların və bronxoloqların hazırlanması istiqamətində əmək sərf edir. O, pulmonologiya və torakal cərrahiyyə üzrə metodik vəsaitlərin müəllifidir. Onun dəstəyi ilə həkimlərin tədrisi üçün müvafiq kompüter proqramı hazırlanmışdır.

Professor M.Bağırov rekonstruktiv torakal cərrahiyyə üzrə dünyada aparıcı mütəxəssislərdən sayılır. Onun nailiyyətləri 300-dən çox elmi işdə əksini tapmışdır. Professorun 6 monoqrafiyası, nəfəs orqanları və həzm sistemi xəstəliklərinin müayinəsi və müalicəsinin yeni üsulları 22 müəlliflik şəhadətnaməsi və patenti vardır. Onun elmi tədqiqatlarının nəticələri Avropa Kardiotorakal Cərrahlar Assosiasiyası tərəfindən tanınır.

1997-ci ildə polmonologiya sahəsində xidmətlərinə görə M.Bağırov elm və texnika sahəsində Ukrayna Dövlət mükafatına layiq görülmüş, 2008-ci ildə ona Ukraynada elm və texnika üzrə əməkdar xadim fəxri adı verilmişdir. Avropa Kardiotorakal Cərrahlar Assosiasiyasının, Amerika Kardiotorakal Cərrahlar Assosiasiyasının, Avropa Respirator Cəmiyyətinin üzvüdür. 1998-1999-cu illərdə Amerika və İngiltərə bioqrafiya cəmiyyətləri M.Bağırovu dünyanın 100 ən yaxşı həkimindən biri adlandırmışdır. 2012-ci ildə o, Ameriak Bioqrafiya İnstitutu tərəfindən qızıl medalla təltif edilmişdir. 

M.Bağırovun rəhbərliyi altında 7 namizəd və 2 doktorluq dissertasiyası müdafiə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
**Məmməd Heydər oğlu Ağabəyov** (1908, Təbriz – 1987) — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru.

Həyatı
------

Məmməd Ağabəyov İranın Təbriz şəhərində anadan olub. 1916-cı ildə Bakıya köçüb. 1935-ci ildə mühəndis-geoloq ixtisası üzrə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun (indiki ADNSU) dağ-mədən fakültəsini bitirmişdir. 1938-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Geologiya İnstitutunun (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) ilk təşkilatçılarından biri və 1943-cü ilə qədər onun ilk direktoru olmuşdur. Böyük Vətən müharibəsi illərində "*Elektrokəşfiyyat*" trestinin rəisi, 1945-ci ildən ömrünün sonuna qədər isə Geologiya İnstitutunda işləmişdir. 1945-ci ildə "*Böyük Qafqazın cənub-şərq batımının tektonikasında diapirizmin rolu haqqında*" mövzusunda namizədlik, 1962-ci ildə isə "Azərbaycanın neft yataqlarının geoloji quruluşu və onların əmələgəlməsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. O, Azərbaycanın depressiya zonalarının geologiyasını, onların əmələgəlməsi, tektonik strukturlarda neftin, qazın miqrasiyası və yataqlarda toplanması məsələlərini dəqiq öyrənmişdir. 1962-1963-cü illərdə Mərakeşdə neft və qaz üzrə BMT eksperti işləmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

O, məşhur geoloq, tektonist və neft üzrə mütəxəssisdir. Onun gördüyü işlər Azərbaycanda bir sıra yeni iri neft yataqlarının açılmasına imkan vermişdir. Onun 175 elmi işi dərc olunmuş, 16 monoqrafiyanın və Azərbaycanın depressiya zonalarının neft-qaz yataqlarının tektonikası üzrə irimiqyaslı 20 xəritə və atlasın həmmüəlliflərindəndir. "*Şərəf Nişanı*" ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004
Naxçıvan ərazisindən keçən ticarət karvanlarına və əhaliyə xidmət etmək məqsədi ilə salınan körpülərdən biri də Culfa bölgəsinin Xanəgah kəndinin ortasından keçən, Əlincəqalanın şərq ətəyindən axan Əlincəçayın üzərindəki körpüdür. Uzun müddət fəaliyyət göstərən bu körpü zaman keçdikcə aşınaraq sıradan çıxmış, uçub-dağılmış və məhv olmuşdur. Onun qalıqları çayın suyu tərəfindən tədricən yuyularaq axıb getmiş və itib batmışdır. Özül ilə suyun altında qaldığı üçün görünməz olmuşdur. Ona görə də kəndin əhalisi arasında körpü haqqında heç bir məlumat olmamışdır. Ancaq 2003-cü ildə həmin ərazidə inşaat işləri aparılarkən, yeni körpü üçün özül qazılarkən körpünün qalıqları aşkar olunmuşdur. 

Qalıqlarına və həmin ərazidə çayın eninə əsasən təxmini də olsa ehtimal etmək olar ki, o çox böyük, uzunluğu 50 metrə yaxın, eni 3 metr olmuşdur. Körpünün yerləşdiyi ərazinin pelyefinə əsasən demək olar ki, körpü xeyli hündür olmuşdur. Onun qərb tərəfdən sonuncu dayağı təbii özülün - qayanın üzərində qərar tutmuşdur.

Zəngin tarixi keçmişə, ərazisində Əlincəqala kimi möhtəşəm müdafiə qalasının olmasına, sufiliklə bağlı böyük bir mərkəzin – Əlincəçay xanəgahının fəaliyyət göstərməsinə, Hurifilik təlimi ardıcıllarının yaşamasına, öz ideyalarını yaymaq üçün fəaliyyət göstərməsinə və digər tarixi faktlara əsasən demək olar ki, körpü zəmanəsinin Əlincəçay üzərində mövcud olan ən mühüm keçid vasitələrindən biri olmuşdur. Bu körpüdən müxtəlif ölkələrdən gələn ticarət karvanları və əhali yararlandığı kimi, əraziyə hücum edən və onlara qarşı vuruşan qoşunlar da istifadə etmişlər.

Körpünün XII-XIII yüzilliklərdə inşa olunmasını ehtimal etmək olar.

Mənbə
-----

1. Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
**Slak Kakosyan** (*erm.* Սլակ\_Կակոսյան; 25 yanvar 1936, İrəvan – 24 avqust 2005) — Ermənistan ilahiyyatçısı, keşişi, etanizm neopaqan hərəkatının lideri.

Həyatı
------

Slak Kakosyan 25 yanvar 1936-cı ildə Ermənistan SSR-in paytaxtı İrəvan şəhərində anadan olmuşdur. Onun nəsli Taron vilayətindən Slkunyats sülaləsindən gəlirdi. Kakosyan 1961-ci ildə erməni dilinin saflığını qorumaq məqsədi daşıyan "Mesrop Maştots" tələbə təşkilatını yaratmışdır. 1964-cü ildə sovet hakimiyyəti onu Sibirə deportasiya etmişdir. Kakosyan İrəvan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir. O, uzun illər Qaxsu kəndində erməni dili və ədəbiyyatı müəllimi, sonra İrəvanın müxtəlif universitetlərində müəllim işləmişdir. Kakosyan 1979-cu ildə sovet davranışına tabe olmadığı üçün ölkədən deportasiya edilmiş və ABŞ-da köçmüşdür. Burada o, Qaregin Njdenin həyat və yaradıcılığını öyrənmiş və "tsağakronizm" ideologiyasını qəbul etmişdir. Kakosyan 1988-ci ildə Ermənistana qayıtmışdır. O, 1990-cı ildə "etanizm" erməni neopaqan hərəkatı üçün bir icma yaratmışdır. Bu icma elə həmin il dövlət qeydiyyatına alınmışdır. Kakosyanın əsas əsəri "Saziş kitabı"dır. O, 24 avqust 2005-ci ildə vəfat etmişdir.

Əsərləri
--------

* "Saziş kitabı"
* "Ararat mifologiyası"
* "Erməni dili parlamenti"
* "Nitq" və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Յուլյա Անտոնյան, «Արորդիների ուխտ»` նեոհեթանոսությունը Հայաստանում Arxivləşdirilib 2017-03-30 at the Wayback Machine, Հայաստանի կրոնները՝ religions.am կայքից Arxivləşdirilib 2022-09-02 at the Wayback Machine
2. ↑  Антонян Юлия Юрьевна, "ВОССОЗДАНИЕ" РЕЛИГИИ: НЕОЯЗЫЧЕСТВО В АРМЕНИИ, Laboratorium - Журнал социальных исследований № 1, 2010, стр.103–128. (rus.)
3. ↑  "Սլակ (Էդվարդ) Կակոսյան". 2019-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-25.
4. ↑  Ուխտագիրք արորդյաց, Արորդիների ուխտ, Լուսակն, 2005, 528 էջ։  
Անմիջական ընթերցման համար՝ Ուխտագիրք Arxivləşdirilib 2019-03-12 at the Wayback Machine։
Aşıq şeirinin geniş yayılmış növlərindən biridir. Hər bəndi dörd misradan, hər misrası səkkiz hecadan ibarət olan 3–5 bəndlik şeirə gəraylı deyilir. Qafiyə quruluşu belədir: a b c b, ç ç ç b, d d d b, e e e b, ə ə ə b. Son bəndin misralarının birində aşıq öz təxəllüsünü söyləyir. Bu bənd möhürbənd adlanır.

Gəraylı formasında yazılmış şeirlərdə gözəllik, sevgi, təbiət, dostluq kimi mövzular çoxluq təşkil edir.

> 
> 
> Bir gözəl keçdi qarşıdan,
> Sallandı, yana yeridi.
> Kiprik çaxdı, oğrun baxdı,
> Od saldı cana, yeridi.
> 
> 
> Ovçu tək bərədə durdu,
> Qaşlarından kaman qurdu,
> Müjganın sinəmə vurdu,
> Qəmzəsi qana yeridi.
> 
> 
> Hanı belə huri, qılman?!
> Eyləmir dərdimə dərman.
> Çeşmim yaşı olub ümman,
> Yaşılbaş sona yeridi.
> 
> 
> Camalın bənzətdim aya,
> Əhsən qüdrət verən paya
> Endirib salmadı saya
> Dost mehribana yeridi.
> 
> 
> Dedim: qız, getmə, amandı,
> Ələsgər oduna yandı.
> Dedi: qocadı, pirandı,
> Mərdü-mərdanə yeridi.
> 
> 
> 

Birinci bənddə ikinci və dördüncü misralardakı "yana" və "cana" sözləri həmqafiyə təşkil edir, birinci və üçüncü misralar isə sərbəst qalır.

İkinci bənddə "durdu", "qurdu", "vurdu" sözləri bir-birilə, "qana" sözü isə ilk bəndin son misrası ilə həmqafiyə təşkil edir. Qalan bəndlərdə də bu cür qafiyələnmə davam edir. Sonuncu bənddə aşıq "Ələsgər oduna yandı", – deməklə öz təxəllüsünü bildirir.

Mənbə
-----

* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri Arxivləşdirilib 2008-01-23 at the Wayback Machine
* Şifahi xalq ədəbiyyatı Arxivləşdirilib 2011-08-07 at the Wayback Machine
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı

Həmçinin bax
------------

* Bayatı
* Qoşma

| ⛭Ədəbi janrlar |
| --- |
| Nəsr | Oçerk • Povest • Esse • Xatirə • Felyeton • Pyes • Təmsil • Hekayə (Novella • Mənzum hekayə) • Roman (Dilogiya • Trilogiya • Epopeya) • Səyahətnamə |
| Nəzm | Poema • Dastan • Məsnəvi • Qəzəl • Qəsidə • Qitə • Rübai • Mürəbbe • Tuyuq • Bayatı • Gəraylı • Qoşma (Təcnis • Dodaqdəyməz • Qıfılbənd) • Müxəmməs (Təxmis) • Müsəddəs • Müsəbbe • Müsəmmən • Müəşşər • Müstəzad • Tərkibbənd • Tərcibənd |
| Dram | Faciə • Dram • Komediya |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Biva.

**Biva gölü** (*lat.* 琵琶湖, əvvəllər isə **Omi gölü** — Yaponiyanın ən böyük şirin sulu gölüdür. Göl Honşu adasının mərkəzində Şiqa prefekturası ərazisində yerləşir. Yaponiyanın keçmiş paytaxtı olan Kiotodan şimal-şərqdə qərarlaşır. Paytaxtın yaxınlığında yerləşməsi onun yapon ədəbiyyatında təcəssümünə səbəb olmuşdur. Gölə çoxlu sayda şeyrlər qoşulmuşdur. Sahillərində çoxlu sayda döyüşlər baş vermişdir.

Ümumi məlumat
-------------

Naqaxama limanı
Gölə ümumilikdə 400 kiçik tökülür. Göldən isə yalnız bir, Edo çayı axır. 
Gölün hövzəsinin sahəsi 3174 km², uzunluğu 63,49 km, eni 22,8 km, sahəsi 670,4 km², maksimal dərinliyi 103,58 m, su həcmi 27,5 км³, sahil xəttinin uzunluğu 235,2 km və dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 85,6 m təşkil edir.

Göldə 4 ada yerləşir: Yikubuşima (*yap.* 竹生島), Okişims (*yap.* 沖島), Takeşima (*yap.* 多景島) və Оkinosiroişi (*yap.* 沖の白石).
Adada böyük Hikone və Osu (*yap.* 大津市) şəhərləri vardır.

Göl ətrafında dağlar ucalır. Sirinsulu olmasın ondan Kioto və digər şəhərləri suya olsn tələbatının ödənilməsində istifadə edilir. Göldə çoxlu sayda balıq yaşayır.

Payız və yaz ayları tayfunlar müşahidə edilərkən gölün səviyyəsi üç metrə qədər qalxa bilir.

Biva gölünün 4 miliyondan çox yaşı vardır. Qədimliyinə görə Baykal və Tanqanika göllərindən geri qalır

Naturalistlər göldə 1100 növ fauna nümayəndəsini aşkarlamışlar. Bunlardan 58 növü sahildə yaşayır. İl ərzində gölü 5 min quş ziyarət edir.

Mədəniyyətdə
------------

* Tavara Toda mifaloji nağılının yaranma mədkənidir.
* Quş-İnsan müsabiqəsinin mütəmadi keçirildiyi ərazidir.

Mənbə
-----

* Department of Lake Biwa and Environment, Shiga Prefecture Arxivləşdirilib 2004-12-05 at the Wayback Machine
* Lake Biwa Research Institute Arxivləşdirilib 2006-12-08 at the Wayback Machine
* Ramsar site database Arxivləşdirilib 2007-09-29 at the Wayback Machine
* Wikivoyage: Lake Biwa
* Lake Biwa (World Wildlife Fund)
* Live Webcam of Biwako Arxivləşdirilib 2006-04-23 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Yoshihiro Kimura (2001). *Biwako -sono koshō no yurai-* [Lake Biwa, the origin of its name]. Hikone: Sunrise Publishing. ISBN 4-88325-129-2

| ⛭Yaponiya gölləri |
| --- |
| Çubu regionu | 
* Suva

 |
| Hokkaydo regionu | 
* Saroma
* Kuşşaro
* Şikotsu
* Toya
* Notoro
* Fuuren
* Abaşiri
* Akkeşi
* Maşuu
* Kutçaro
* Akan
* Kuttara

 |
| Kansay regionu | 
* Biva

 |
| Kanto regionu | 
* Kasumiqaura
* Kitaura
* Çuuzenci
* İnba

 |
| Kyuşu regionu | 
* İkeda

 |
| Sanin regionu | 
* Nakaumi
* Şinci

 |
| Tohoku regionu | 
* İnavaşiro
* Oqavara
* Tovada
* Haçiro
* Tazava
* Cuusan gölü
* Hibara

 |
| Tokay regionu | 
* Hamana

 |
Armudu stəkanda çay
Azərbaycan çayı
**Azərbaycan çayı** — Azərbaycanda, əsasən də Azərbaycanın cənub rayonlarında yetişdirilən çay növü. Azərbaycanda çay əsasən Lənkəran, Astara, Masallı, Zaqatala, Qax və Balakəndə yetişdirilir.

Tarixi
------

Çay bitkisi ilk dəfə 1912-ci ildə Azərbaycanın Lənkəran bölgəsinə gətirilərək orada əkilib və ilk dəfə olaraq çay zavodu 1937-ci ildə Lənkəranda tikilib. Bundan sonra Azərbaycanda çayın kütləvi şəkildə istehsalına başlanılıb.

Azərbaycanda 1970–1980-ci illərdə 36 min hektar sahədə çay əkilib becərilib və 34 min tondan çox çay istehsal edilib. Həmin vaxt 15 zavod tikilib istifadəyə verilib. Azərbaycanda yerli çayın istehsalı 1980-ci illərin ortalarında maksimuma çatıb. Həmin vaxt bu göstərici 8,6 min ton, çay kolluqları sahələri isə 13,4 min hektar olub. 300 milyon əhalisi olan SSRİ-nin çaya təlabatının 8–10 faizi Azərbaycan çayı hesabına ödənilib. O dövrdə Azərbaycanın cənub bölgəsində çay emalı ilə məşğul olan 10-dan çox fabrik var idi. Eyni zamanda Bakıda və Lənkəranda çayı qablaşdıran iki nəhəng fabrik fəaliyyət göstərir, bu müəssisələrdə minlərlə işçi çalışırdı.

Azərbaycan çayı bu gün
----------------------

Çayçılıq Azərbaycanın kənd təsərrüfatında çəkisini itirib. Sovet dövrü ilə müqayisədə çay plantasiyaları 20 dəfəyədək azalaraq, təxminən 2000 hektara qədər aşağı düşüb. Azərbaycanda hər il 10 min tondan artıq çay içilir. Bunun cəmi 5 faizi ölkədə istehsal olunur.

Ekspertlərin fikrincə 1 ha çay plantasiyasının salınması və becərilməsinə 30 min manatdan artıq vəsait lazımdır.

Qalereya
--------

* Novruz bayramında ənənəvi Azәrbaycan çay süfrəsiNovruz bayramında ənənəvi Azәrbaycan çay süfrəsi
* SamovarSamovar
* Çay dəstiÇay dəsti

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan çayı (film, 2003)
* Azərbaycan çayı (film, 1967)
* Azərbaycanda çayçılıq

İstinadlar
----------

1. ↑  "Masallı rayon icra hakimiyyəti". 2021-04-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-20.
2. ↑  "Çay haqqında". 2009-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-11-01.
3. ↑  Söhbət çaydan gedirsə. [*ölü keçid*].
**6-cı tank qvardiya ordusu** — SSRİ Ali Baş Komandanlığının 20 yanvar 1944-cü il № 302001 sərəncamına əsasən, 5-ci qvardiya tank və 5-ci mexanikləşdirilmiş korpus əsasında 25 yanvar 1944-cü ildə 1-ci Ukrayna cəbhəsinin tərkibində yaradılmış ordu.

Döyüşlərdə iştirakı
-------------------

Korsun-Şevçenkov (24 yanvar-17 fevral 1944) hücum əməliyyatında iştirak etmişdir. 22 fevralda 2-ci Ukrayna cəbhəsinin tərkibinə verilmişdir və onun tərkibində mart-aprel aylarında Umman-Botoşan (5 mart-17 aprel) əməliyyatında iştirak etmişdir. Yassı-Kişinyov strateji əməliyyatda (20-29 avqust 1944) 6-ci tank ordusunun fəallığı əməliyyatda böyük rol oynadı. Əməliyyat günü 6-cı tank ordusunun hissə və birləşmələri irəli atılması uğurla Buxarest istiqamətində hücum yaratdılar. Bu hücumun nəticəsində Vasluy, Bırlad, Fokşanı, Rımnikul-Serat, Buzeu və Ploeşti şəhərlərini ələ keçirtdilər. 31 avqusda 5-ci mexanikləşdirilmiş korpus 18-ci tank korpusu və 53-cü ordunun digər birləşmələri ilə birlikdə Rumıniyanın paytaxtı Buxarest şəhərinə daxil oldular.

Sentyabrın əvvəlində 1944-cü ildə 6-cı tank ordusu qərbə yönəlib Alp dağlarını dəf edib, Kluj şəhərinə istiqamətdə hücumu inkişaf etdirdilər.

12 sentyabr 1944-cü ildə Vətən uğrunda döyüşlərdə şəxsi heyətinin görsətdiyi cəsarət və qəhrəmanlıqlarına görə 6-cı tank ordusu 6-cı tank qvardiya ordusuna çevrilmişdir.

Ordunun tərkibi
---------------

* Ordunun idarəetməsi
* 5-ci qvardiya tank korpusu
* 5-ci mexanikləşdirilmiş korpus
* 387-ci aviasiya polku
* 76-cı rabitə polku
* 49-cu qvardiya tank polku
* 364-cü özüyeriyən-artilleriya polku
* 57-ci minyamet polku
* bir qvardiya minyamet polku
* ayrı mühəndis batalyonu
* nəqliyyat vasitəsinin iki batalyon
* arxa cəbhə

Xarici keçidlər
---------------

* 6-cı tank ordusu
* 6-cı tank ordusu


|  |  |
| --- | --- |
|  | *SSRİ ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Zəvəro məscidi** — İsmayıllı rayonunun Lahic kəndinin Zəvəro qəsəbəsində yerləşən məscid.

Tarixi
------

Zəvəro məscidi 1805-ci ildə tikilmişdir. Məscid yerləşdiyi məhəllənin adını daşıyır. Abidədə söküntü işləri dəfələrlə aparılıb. Tavanında və divarlarında olan bəzəkli naxışlar sıradan çıxıb.

Sovet dövründə məscid binası mədəniyyət evi və kinoteatr kimi fəaliyyət göstərirdi. 1980-ci illərin axırlarında Mədəniyyət evi ləğv edilib və məsciddə təmir işlərinə başlanıb.

2005-ci ildə Lahıc sakinlərinin təşəbbüsü və maliyyə dəstəyi ilə bina əsaslı təmir və bərpa olunmuşdur.

Hazırda məscid kimi fəaliyyət göstərir və memarlıq abidəsi kimi dövlət tərəfindən qorunur.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Formaca dördbucaqlı olan bu məscid çaylaq daşı ilə inşa olunub. Minarəsi ağ dəmir təbəqə ilə işlənmişdir. Minarə damın üstündə yerləşib, onun hündürlüyü 5 metrdir. Məscid hündürlüyü 1 metr olan səki üstündə inşa edilib. Giriş qapısı tərəfdə - divarda daş kitabələr həkk olunub. Damının örtüyü ağ dəmir təbəqədəndir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Philine von Oppeln, Gerald Hübner.* Aserbaidschan: Unterwegs im Land des Feuers; (Aserbaidschan entdecken). Berlin: Trescher Verlag. 2009. səh. 183. ISBN 9783897941243.
2. ↑  "İsmayıllı rayonu". 2021-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-03.
3. ↑  "Zəvəro məscidi". 2019-04-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-03.
**Müqəddəs Pyotr və Pavel kilsəsi** ( *rus.* Церковь святых апостолов Петра и Павла ) və ya **Petropavlovsk Kilsəsi** ( *rus.* Петропавловская церковь ) — Rusiyanın Rostov vilayətində, Aksaysky rayonu, Starocherkasskayada 1751-ci ildə inşa edilən Rus Pravoslav kilsəsidir. Bütün Rostov vilayətindəki ən qədim kilsələrdən biridir.

Tarixi
------

Çerkasskdakı taxtadan kiçik Pyotr və Pavel Kilsəsi ilk rəsmi sənədlərdə 1692-ci ildə qeyd edilmişdir. 1744-cü ildə şəhərdəki yanğından sonra, 1749-cu ildə Rusiya İmperatoru I Yelizaveta yerli ataman Danil Efremova yeni bir kilsə tikmək üçün on hörgü və suvaqçı göndərdi. İnşaat tezliklə bitdi. 1751-ci ildə Müqəddəs Con Varriora həsr olunmuş kilsənin açılışı oldu.

Elə həmin il yeni təqdis olunan kilsədə, məşhur Ataman Matvey Platov vəftiz edildi. 2013-cü ilin avqustunda kilsə divarına lövhə qoyuldu:

> *Burada, Müqəddəs Pyotr və Pavel kilsəsində 1753-cü ildə Don Ordusunun Atamanı, 1812-ci il Vətən Müharibəsinin qəhrəmanı və süvari general Matvey Platov vəftiz edildi.*
> 
> 

Sovet dövründə kilsə bağlandı və dağıldı. 1970-ci illərdə bina acınacaqlı vəziyyətdə idi: günbəz və yan binalar yox idi və zəng qülləsi tamamilə sökülmüşdü. Pyotr və Pavel Kilsəsində bərpa işləri 1975-ci ildə başlamışdı, lakin kifayət qədər maliyyə olmadığına görə dayandırılmışdı. 2004-cü ildə rayon rəhbərliyinin ayırdığı vəsaitlə iş yenidən başladı. 2008-ci ilə qədər təmir işlərinin çoxu tamamlandı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Выставки". siamz-ro.ru. 2017-11-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-15.
2. ↑  "Выставки музея". siamz-ro.ru. 2017-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-15.
3. ↑  "В Старочеркасске открыли мемориальную доску Матвею Платову". Российская газета (rus). 2013-08-19. 2022-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-15.
**Xanəgah nekropolu I** — Culfa rayonunun Xanəgah yaşayış yerinin şimal şərqində orta əsrlərə aid arxeoloji abidədir. Nekropol hazırda memarlıq kompleksinin ətrafına çəkilən daş divarla iki hissəyə bölünmüşdür. Qəbirlər demək olar ki, dağıdılmışdır. Əksəriyyəti yalnız başdaşılarına görə seçilir (bəzilərində ərəbcə kitabə var). Vaxtilə bir neçə qəbrin üzərində mərmərin xüsusi növündən — oniksdən hazırlanmış sinə daşları var idi. Onlar Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. Orta əsrlər üçün səciyyəvi olan maddi mədəniyyət nümunələri əldə olunmuşdur. Xanəgah nekropolu XII–XVI əsrlərə aid edilir. .
**Xanəgah nekropolu II** — Culfa rayonunun Xanəgah kəndində, Şeyx Xorasan memarlıq kompleksinin cənubunda, hündür təpənin yamacında yerləşir. Abidə 2006-cı ildə qeydə alınmışdır. Qəbirlərin əksəriyyətinin yerüstü əlamətləri itmişdir. Onlardan bəzilərinin ətrafında dördkünc formalı daş düzümlərə rastlanır. Bəzi qəbirlərin üzərinə qoç daşlar, bəzilərinə isə dördkünc formalı sinə daşları qoyulmuşdur. Qəbir daşlarının üzərində ərəb əlifbası ilə yazılmış kitabələr vardır. Təəssüf ki, qəbiristanlıqdakı qoç daşlarının hamısı sındırılmışdır. Nekropolun ərazisində torpaq yolun alt tərəfində bişmiş kərpicdən tikilmiş türbənin sərdabəsinə aid qalıqlar saxlanılmışdır (XV əsr). Qəbiristanlığın ərazisindən çəhrayı rəngdə bişirilmiş şirli və şirsiz keramika nümunələri də aşkar edilmişdir. Qəbirüstü abidələr və aşkar edilən keramika nümunələrinə əsasən nekropolu IX–XVII əsrə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan Abidələri Ensklopediyası. Naxçıvan, 2008

| ⛭Gülüstan Tarix və Mədəniyyət Qoruğu |
| --- |
| 
**Cuğa abidələri**: (*Cuğa körpüsü  • Cuğa karvansarası  • Cuğa qalası  • Cuğa türbəsi  • Cuğa kilsəsi  • Cuğa nekropolu (dağıdılması)*) • **Xanəgah abidələri**: (*Əlincəçay xanəgahı  • Xanəgah hamamı  • Xanəgah təkiyəsi  • Xanəgah nekropolları*)
 |
San Marko Dominikan Monastırındakı (Florensiya) Fra Angelico tərəfindən çəkilmiş freskada, çarmıxa çəkilmiş İsanın yan tərəfini deşən nizə göstərilir (təxminən 1440)
**Müqəddəs Nizə, Longinus Nizəsi** (Müqəddəs Longinusun adına görə) və ya **Taleyin Nizəsi** kimi də tanınan bu nizə, əfsanəyə görə İsa çarmıxa çəkildiyi zaman çarmıxdan asılmış olduğu halda bədənini deşmiş nizədir .

İncildə deyilir ki, romalılar İsanın ayaqlarını sındırmağı planlaşdırırdılar, bu, çarmıxa çəkilmə zamanı ölümü sürətləndirmək üsulu olan crurifragium adlanan bir təcrübə idi. Şənbə günü ərəfəsi olduğu üçün (cümə günü gün batımından şənbə günü batana qədər) İsanın davamçıları Şənbə qanunlarına görə onu "qəbrə basdırmalı" idilər. Onlar bunu etməzdən əvvəl İsanın artıq öldüyünü və onun ayaqlarını sındırmaq üçün heç bir səbəb olmadığının fərqinə vardılar. Onun öldüyünə əmin olmaq üçün Roma əsgərlərindən biri nizə ilə onun böyrünü deşdi və dərhal qan və su çıxdı.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Catholic (1997—…) |
| Normativ yoxlama | BNF: 15055261v · GND: 4159381-9 · LCCN: sh85061573 · NKC: ph117716 |
Londonun Qrosvenor meydanındakı Derbi Haus üçün hazırlanmış detallar. Adam qardaşlarının dekorativ dizaynı.
**Adam stili** (və ya **Adamesk** və **"Adam qardaşlarının üslubu"**) — 18-ci əsrə aid neoklassik interyer dizaynı və memarlıq stili. Şotlandiyalı üç qardaş, Con Adam (1721-1792), Robert Adam (1728-1792) və Ceyms Adam (1732-1794) tərəfindən tətbiq olunmuşdur. Onlardan son ikisi bu sahədə daha məşhur idilər.

Adam qardaşları, ilk dəfə olaraq memarlıq və interyer üçün kompleks stil təklif etmişdilər: divarlar, tavanlar, kaminlər, mebellər, çilçıraqlar və xalçalar Adam qardaşları tərəfindən vahid ortaq sxem əsasında hazırlanırdı. Əksər hallarda, səhvən "Adams stili" adı ilə tanınsa da, bu memarlıq və mebel stili üçün düzgün termin "Adam qardaşlarının üslubu"dur (*ing.* Style of the Adam Brothers).

Adam stili 1760-cı illərin sonlarından etibarən 18-ci əsr İngiltərə, Şotlandiya və Rusiyasında ali və orta təbəqəyə aid iqamətgahlarda və İstiqlal müharibəsindən sonra ABŞ-də özünə yer tapdı. Rusiyada bu stil şotland memarı Çarlz Kameron tərəfindən təqdim edilmişdi, ABŞ-də isə Federal stil adı ilə tanınmağa başladı və fərqli xüsusiyyətlər qazandı. 1795-ci ildən etibarən Adam stili Regent stili və fransız ampir stili ilə əvəz olundu.

Təsirlənib
----------

Adam stili əsasən aşağıdakılardan təsirlənmişdir:

* Qazıntılar zamanı yenicə tapılan Qədim Roma dövrünə aid Pompeya və Herkulanum şəhərlərindəki freskalar və divar rəsmləri;
* Qazıntılar zamanı tapılan çoxsaylı qara və qırmızı etrusk yunan vazaları;
* Britaniyada Ceyms Stüart və Nikolas Revetin 1762-ci ildə nəşr olunan "Afina qədimlikləri" kitabından və digər bu kimi nəşrlərdən məlum olan klassik yunan memarlığı.

Qalereya
--------

* Anjelika Kauffmanın Adam qardaşlarının yaratdığı interyerlər üçün çəkdiyi rəsm nümunəsiAnjelika Kauffmanın Adam qardaşlarının yaratdığı interyerlər üçün çəkdiyi rəsm nümunəsi
* Robert Adam tərəfindən 1761-ci ildə dizayn edilmiş "Osterli park"ın interyeriRobert Adam tərəfindən 1761-ci ildə dizayn edilmiş "Osterli park"ın interyeri
* Robert Adam tərəfindən 1777-ci ildə dizayn edilən "Hom haus"un pilləkən qəfəsiRobert Adam tərəfindən 1777-ci ildə dizayn edilən "Hom haus"un pilləkən qəfəsi
* Robert və Ceyms Adam tərəfindən 1778-ci ildə "Syon haus"un zalı üçün hazırlanmış dizaynRobert və Ceyms Adam tərəfindən 1778-ci ildə "Syon haus"un zalı üçün hazırlanmış dizayn
* Adam qardaşları tərəfindən 1778-ci ildə dizayn edilmiş Derbi hausun tavanıAdam qardaşları tərəfindən 1778-ci ildə dizayn edilmiş Derbi hausun tavanı

İstinadlar
----------

* Eileen Harris, *The Furniture of Robert Adam*

Ədəbiyyat
---------

* Spencer-Churchill, Henrietta (1997) *Classic Georgian Style*, Collins & Brown, ISBN 1-85585-428-7
* Harris, Eileen (2001) *The Genius of Robert Adam: His Interiors* ISBN 0-300-08129-4
* Parissien, Steven (1992) *Adam Style*, Phaidon, ISBN 0-7148-2727-4

Xarici keçidlər
---------------

* 

* Vikianbar Vikianbarda **Robert və Ceyms Adam** ilə əlaqəli mediafayllar var.
Kainatın mövcud olmasından yalnız 600 milyon il sonra bir yerə yığılmış beş qalaktikanın qarışıq görüntüsü.
**Qalaktika topası** tipik kütləsi 1014–1015 günəş kütləsinə bərabər olan cazibə qüvvəsi ilə bir-birinə bağlı yüzdən minə qədər qalaktikadan ibarət bir strukturdur. Bunlar kainatdakı cazibə qüvvəsi bağlı bilinən ən böyük quruluşlardır və supertopaların kəşf edildiyi 1980-ci illərədək kainatdakı bilinən ən böyük quruluşlar olduğuna inanılırdı. Qalaktika topalarının əsas xüsusiyyətlərindən biri interqalaktik mühitdir (ICM). İnterqalaktik mühiti qalaktikalar arasında qızdırılmış qazdan ibarətdir və topanın ümumi kütləsindən asılı olan 2-15 keV arasında pik temperaturu var. Qalaktika topaları qalaktikalar daxilindəki ulduz quruluşları olan ulduz topaları ilə qarışdırılmamalıdır. Kiçik qalaktikaların cəmi qalaktika topası deyil, qalaktika qrupları adlandırılır. Qalaktika topaları və qrupları yığışaraq supertopalar yarada bilirlər.

Əsas xüsusiyyətlər
------------------

Galaxy topası IDCS J1426 Yerdən 10 milyard işıq ili məsafədə yerləşir və təxminən 500 trilyon günəş kütləsinə malikdir.
Qalaktika topaları aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:

* Qlaktika topalarının tərkibində 100-1000 qalaktika, isti rentgen şüası yayan qaz və çox miqdarda qaranlıq maddə var.
* Üç komponentin paylanması qalaktika topalarında təxminən eynidir eynidır.
* Kütlələri 1014 - 1015 günəş kütləsinə bərabərdir.
* Tipik olaraq 1-5 Mparsek diametrə sahibdirlər (məsafə müqayisəsi üçün bax 1023 m).
* İndividual qalaktikaların sürəti təqribən 800–1000 km/san-dir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Hubble Pinpoints Furthest Protocluster of Galaxies Ever Seen". ESA/Hubble Press Release. 12 June 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 January 2012.
2. ↑  *Kravtsov, A. V.; Borgani, S.* "Formation of Galaxy Clusters". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 50. 2012: 353–409. arXiv:1205.5556. Bibcode:2012ARA&A..50..353K. doi:10.1146/annurev-astro-081811-125502.
3. ↑  "Galaxy cluster IDCS J1426". 25 September 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 January 2016.
4. ↑  "Chandra :: Field Guide to X-ray Sources :: Groups & Clusters of Galaxies". 2012-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-16.
**Adana Arxelogiya Muzeyi** — Türkiyədə, Adana vilayətində yerləşən və arxeoloji əsərlərin sərgiləndiyi muzey. Muzey 1924-cü ildə yaradılmışdır.

Tarixi
------

İlk illərdə Polis Dairəsində xidmət göstərən muzey 1928-ci ildə Daşkörpü bölgəsindəki Cəfərpaşa Məscid Mədrəsəsinə, daha sonra Qurukörpü Yunan kilsəsinə daşındı. 1935-ci ildə muzeyə etnoqrafiya salonu əlavə edildi. 1950-ci ildə muzey Etnoqrafiya Muzeyinin binasına köçürüldü. 1966-cı ildə isə Mədəniyyət Parkında yeni muzey binasının inşasına başlanıldı. 1972-ci ildə bu bina xidmətə verildi. Alyanaqzadə Həlil Kamil Bəy və Ali Rza Yalman muzeyin inkişafında böyük rol oynamış müdirlərdir.

Sərgilənənlər əsərlər
---------------------

Adana Arxeoloji Muzeyində Tarsus-Gözlügüllə, Mersin-Yümüktəpə, Milis, Qaratəpə, Soyuqsutəpə və başqa arxeoloji qazıntı yerlərində tapılan və Adana tarixi ilə əlaqədar əsərlər nümayış olunur. Bunlar tarix öncəsi, Hitit, Assuriya, Finikiya, Frig, Ellen, Roma və Bizans dövrlərinə aid heykəl, kitabə, stel, memarlıq parçaları kimi daş əsərlər, bişmiş torpaqdan düzəldilmiş müxtəlif qablar, silindir və maqma möhürləri, dəmir pullar və digər tarixi əşyalardır. Muzeydə Səlcuq və Osmanlı mədəniyyətlərinə dair əsərlərdə var. Muzeyin ən əsas əsərləri qəbir daşlarıdır. Bunlar arasında 3848 nömrəli qəbir daşı 1958-ci ildə Tarsusda tapılmış və muzeyə gətirilmişdir. Qəbir daşının üzərində Troya qəhrəmanı Hektorun cəsədinin qurtarılması, Kral Priamosun Axillesə yalvarışı, kralın arabasından enişini təsvir edən qabartmalar təsvir edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nedim Dervişoğlu: Das Neue Archäologische Museum von Adana. Von der Textilfabrik zum Fenster in die Geschichte Kilikiens. In: Antike Welt. Nr. 3/2018. Zabern-Verlag, Mainz/Darmstadt 2018, S. 86–89.

Xarici keçidlər
---------------

* Şəkil qalereyası

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | VIAF: 895156434625712120005 · WorldCat VIAF: 895156434625712120005 |
**Adana metropoliteni** Adana şəhərində yerləşən, 13 metrostansiyanı özündə birləşdirən və 13.5 kilometr uzunluğa sahib dəmiryolu sürətli yol sistemidir. Saatda 21 min 600 sərnişinin istifadəsinə yararlıdır. Dayanmalar nəzərə alınmaqla başdan sona bütün metrostansiyalar arasındakı məsafə müddəti 21 dəqiqədir. Metropolitenin proyektinin əsası 1988-ci ildə qoyulmuşdur. Metro xidməti səhər 6:00-dan başlayaraq axşam 23:30-a qədər davam edir. Həftəiçi qrafika 10 dəqiqə aralıqla, həftsəonu isə 15 dəqiqə aralıqla fəaliyyət göstərir.

Adana metropoliteninin xranologiyası
------------------------------------

1988-ci ildə Adana metropoliteninin proyekti qurulmuşdur

1996-cı ildə Adana metropoliteninin tikintisinə başlanmışdır

2000-ci ildə ödəniş olmadığından Adana metropoliteninin tikintisi dayandırılmışdır

2006-cı ildə Adana metropoliteninin tikintisinə təzədən başlanmışdır

2009-cu ilin Aprel ayında seçkilər səbəbilə Adana metropoliteninin 8,5 km-lik hissəsi istifadəyə verilmiş ancaq seçkilərdən bir neçə ay sonra istifadəsi dayandırılmışdır

2010-cu ilin May ayında Adana metropoliteninin istifadəyə verilmişdir

Stansiyalar
-----------

İstiqlal metrostansiyası

| Stansiya | Nəqliyyat səviyyəsi | Keçid | Marşrut xətti |
| --- | --- | --- | --- |
| Xəstəxana | Yeraltı | Turqut Özal Bulvarı | Bahçeşehir — Carrefour marketlər şəbəkəsi — Adana Kup |
| Anadolu Liseyi | Yeraltı | Turqut Özal Bulvarı | Seyhan Hospital — Qurdtəpə — Dəmirəl Bulvarı |
| Hüzurevi | Yerüstü |  |  |
| Bulvar | Yerüstü |  |  |
| Yurd | Yerüstü |  | Barış Manço Bulvarı, PTT küçəsi, HayalPark, Bulvar, Çətinqaya |
| Yaşılyurd | Yerüstü |  |  |
| Fateh | Yüksəklik | Qaraisalı mikro-avtobusları | Qayıboyu küçəsi, Camalpaşa, Xəstəxanalar |
| Vilayət | Yeraltı | Adana Qataryolu stansiyası | Valilik, Stansiya küçəsi, Qatar deposu, Atatürk küçəsi, Atatürk Park |
| İstiqlal | Yeraltı | Dövlət yolu |  |
| Qocavəzir | Yüksəklik |  | Baxım Yurdu küçəsi, Qurukörpü, Kiçiksaat, Saydam küçəsi, Obalar küçəsi |
| Hürriyyət | Yüksəklik | Seyhan çayı, Ağqapı mikro-avtobusları |  |
| Cümhuriyyət | Yüksəklik | Qaradaş marşrutu, Mikro-avtobuslar, Seyhun çayı |  |
| Axınşılar | Yüksəklik | Dövlət yolu & Yüreğir Avtobus terminalı | Qozan Yolu avtobusları:110, 113, 114, 116, 118 və 126 |

Adana metropoliteninin texniki parametrləri
-------------------------------------------

Xətt uzunluğu(gediş-gəliş): 13.5 km

Stansiyalarının sayı: 13

Nəqliyyat vasitələrinin sayı sayı: üçlü qatarlar şəklində 350 nəfərlik 36 nəqliyyat vasitəsi

Tutumu : 660.000 nəfər/gün (2.tur tamamlananda)

Enerji təminatı : 750 V DC

Maksimal sürət : 80 km/saat

Bilet sistemi : Kentkart

Nəqliyyat vasitələrinin maksimal sürəti saatda 80 km, sərnişin tutumu 311 nəfər, uzunluğu 27 metr, eni 2,65 m, kütləsi 41 tondur. Hər üç nəqliyyat vasitəsi bir qatar olmaqla cəmi 12 qatardan ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ÜCRETSİZ Metro Ring Seferleri Hizmete Başlamıştır" (Turkish). Adana Büyükşehir Belediyesi [Adana Metropolitan Municipality]. 25 February 2011. 29 June 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-06-22.