recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Santi Simoni və Cuda** (it. chiesa dei Santi Simone e Giuda) — (Müqəddəs Simon və Yəhuda) Florensiyada, Piazza Santa Croce və Piazza della Signoria arasındakı dar küçələr sahəsində San Simone meydanında yerləşən bir kilsədir. Hazırkı quruluş 1243-cü ilə aiddir, lakin 1630-cu ildə Gherardo Silvaninin layihəsinə uyğun olaraq əsaslı təmir edildi. Bu gün Ukrayna Yunan Katolik Kilsəsinə aiddir.

Tarixi
------

Kilsə öz həyatına 1192-ci ildə Badia Fiorentina rahiblərinə məxsus üzüm bağları arasında şəhər divarlarının kənarında yerləşən kiçik bir ibadətgah kimi başlamışdır. 1209-cu ildə genişləndirilmiş və 1243-cü ildə tamamilə yenidən qurulmuşdur. Yeni bina 1247-ci ildə Ardenqo yepiskopu Trotti tərəfindən təqdis edildi və kilsə kilsəsi oldu. 1527-ci ildə Arno daşqını zamanı ciddi ziyan gördü. Zərərlər arasında ağacdan hazırlanmış və tamamilə su ilə yuyulan siboriumun itməsi də var. Kilsənin ciddi şəkildə yenidən qurulması 17-ci əsrin birinci rübündə, Florensiya arxiyepiskopu Alessandro Marzi de' Medicinin onu monastıra yüksəltməsindən və 1608-ci ildə Covanni Nikolay'ı ilk başçı təyin edənə qədər başlamadı. onun ölümü. 1642-ci ildə Nikolay zəngin və mədəni Toskana ailəsindən gəldi və kilsənin yenidən qurulmasına başladı. 1619-cu ilə qədər Carrara mərmərindən yeni bir yüksək qurbangah əlavə edildi və xor və presviteriya Qalileonun qohumu Bartolomeo Qalileyin himayəsi altında tamamilə təmir edildi. Yenidənqurmanın növbəti mərhələsi 1630-cu ildə başladı. Onu Gerardo Silvani hazırlayıb və pulunu Bartolomeonun qardaşı oğlu ödəyib. Onun da adı Bartoleomeo Qaliley idi, o, Malta cəngavərləri və Leopoldo Mediçinin stüardçısı idi. Silvaninin (bəzəkli tavan) yenidən qurulmasının son mərhələsi 1665-ci ildə tamamlandı. Kilsə həm Qaliley ailəsinin, həm də Malta cəngavərlərinin çoxsaylı emblemlərinə malikdir.

Qəbirlər
--------

Kilsədə dəfn edilən görkəmli Florensiyalılar daxildir

* Raffaellino del Garbo (ca. 1466–1524), painter
* Andrea Salvadori (1591–1634), poet and librettist
**Aprınçur Tigin** və ya **Aprın Çor Tigin** (VIII əsr) — Uyğur xaqanlığı dövründə, təxminən VIII–IX əsrlərdə yaşamış Maniçilik dininin təsirində şeirlər yazmış adı məlum ilk türk şairi. Turfan qazıntılarında tapılan şeirləri ilk dəfə Albert von Le Coq tərəfindən 1919-cu ildə yayımlanmışdır. Tapılan iki şeirin birincisi üç misradan təşkil olunan və ilahi tərzində yazılmış bir panegirikdir. Birinci şeirin ilk misrası zədələnmişdir. Aprın Çor Tiginin ikinci şeiri eşq mövzudunda yazılmışdır və dini olmayan bir şeirdir. Yeddi misradan ibarət olan bu şeirin birinci misrası itmişdir. "Sevgili" adlanan bu şeir uyğur ədəbiyyatının ilk və ən qədim lirik şeir nümunəsi hesab olunur.

Mənbə
-----

* *Bican Ərcilasun, Əhməd.* Türk Dili Tarihi / Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla (türk). Akçağ Yayınları. 2013. 486. ISBN 9753385893.0.
* Turfan Kazıları // Türk ansiklopedisi (türk). Ankara: Milli Eğitim Basımevi. 1983,. səh. 32.
* *Fikri Sərtqaya, Osman.* Eski Türk şiirinin kaynaklarına toplu bakış (PDF) (türk).
* *Arat, Rəşid Rəhməti.* "Edebiyatımızda İlk Lirik Şiir". Türk Yurdu (türk) (284). 1960: 37–38.
* *Təkin, Tələt.* "İslam Öncesi Türk Şiiri". Türk Dili Dergisi (türk) (Türk Şiiri Özel Sayısı I 409). 1986: 3–42.
**Loytaş** (*alm.* Leutaschklamm‎) ― Almaniyanın Bavariya vilayəti və Avstriyanın Tirol torpağının sərhəddi boyunca axan Loytaşer-Açe çayı üzərində kanyon. Ümumi uzunluğu 1 650 metr olan Loytaş şərqi Alp dağlarındakı ən uzun kanyondur. 

Kanyon olduqca dik divarlara sahibdir və 2006-cı ilə qədər turistlərə açılmamışdır. Kanyonun turizm üçün uyğun hala gətirilməsi üçün Aİ-nın da dəstəklədiyi, 1,4 milyon avro dəyərində Avstriya-Alman layihəsi həyata keçirilmiş və ərazidə 970 metr məsafədə polad keçidlər və körpülər inşa edilmişdir. Loştaş 24 may 2006-cı ildə turizm üçün açılmışdır.

Marketinq
---------

Kanyon Koboldpfad ("Kobold yolu") ilə birlikdə Geisterklamm ("Ruh kanyonu") adlandırılan ailəvi istirahət mərkəzinə aiddir. Ərazidə mif, geologiya, flora və faunaya dair məlumatların olduğu 40 lövhə var. Piyada keçidləri mümkün olduğu yerlərdə üfüqi vəziyyətdədir və dırmaşma avadanlığı olmadan keçilə biləcək şəkildə tikilmişdir. Keçidin möhkəm dizaynı ilə kanyonun üstündən keçən piyada keçidində kanyonun divarları arasındakı hündürlük fərqinin 50 metrdən çox olmasından qaynaqlanan hər hansı bir narahatlığn qarşısı alınmışdır.

Bundan əlavə ərazidə kanyondakı kiçik bir şəlaləyə qısa yol var.

Loytaş kanyonu güclü qar yağması halları istisna olmaqla bütün il boyu açıqdır. Kayondan keçmək pulsuzdur, lakin şəlaləyə gedən yolun məsrəfi var.

Qəzalar
-------

7 iyul 2007-ci ildə gəzinti zamanı birdən bir neçə yüz kiloqramdan ağır qaya parçası polad keçid üzərinə çırpıldı və qismən ziyan vurdu. Xəsarət alan olmadı, amma kanyon təmir işləri üçün iki həftə bağlandı.

Ederkanzel
----------

Loytaş dərəsinin yuxarısındakı dağ silsiləsində yerləşən *Ederkanzel* restoranı (1 184 m) coğrafi və siyasi maraq doğurur. Belə ki, restoranın yemək otağı və tualetlər Almaniyada olsa da, restoranın terası Avstriya torpağındadır. Binanın xarici divarındakı terasın qapısında iki ölkə arasındakı sərhədi işarələyən rəsmi sərhəd daşı mövcuddur. Terasta təqdim olunan içkilər və yeməklər Almaniya vergi qanunlarına uyğun olaraq, Qarmiş-Partenkirhen və İnsburk üçün məsul olan iki maliyyə şöbəsi arasındakı razılaşma ilə satılır.

Qalereya
--------

* Loytaş kanyonu 1900-cu illərdəLoytaş kanyonu 1900-cu illərdə
* Loytaş kanyonu 1900-cu illərdəLoytaş kanyonu 1900-cu illərdə
* Loytaş kanyonu üzərindən köpünün fotosuLoytaş kanyonu üzərindən köpünün fotosu
* 
* 
* 
* Kanyonun sonundakı şəlaləKanyonun sonundakı şəlalə

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
İkitaktkl mühərrikin sxematik təsviri
**İkitaktlı mühərrik** — iş tsikli iki taktda baş verən daxili yanma mühərrikidir. Mühərrikin iki taktı aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

* Sorma və sıxma,
* Yanma, genişlənmə, xaricetmə.

Yanacaq-qaz qarışığının sorulması, sıxılması və yandırılması dördtaktlı mühərrikə oxşar şəkildə baş verir. Əsas fərq silindrdə qaz mübadiləsindədir. Porşenin aşağı ölü nöqtəsində silindrin divarındakı yarıq açılır. Bu yarıqdan dirsəkli val yerləşmiş boşluğa hava-yanacaq qarışığı sorulur və eyni zamanda porşenin yuxarı hissəsində yanmış qaz qarışığı silindrdən xaric edilir.

İkitaktlı mühərriklər əsasən kiçik və çox böyük mühərriklərdə tətbiq tapır. Bu, az saylı silindrlərə malik kiçik mühərriklərdə əlverişlidir (məsələn: motosikllərdə, əl otbiçən maşınlarında). Bu halda bir dövrdə bir iş taktı yerinə yetirilir və klapan paylaşdırıcı mexanizminə ehtiyac qalmır. Böyük dönmə başlıqlı gəmi mühərrikləri də ikitaktlı iş prinsipi ilə işləyir. Gəmilərdə bu mühərriklərin üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, böyük dövrlər sayına ehtiyac qalmır və yanacaq sahəsi ilə işçi sahəni bir-birindən təcrid etmək mümkün olur.

Mənbə
-----

* Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
**Leprekon** (irl. leipreachán) — ənənəvi olaraq çox balaca kök adam kimi təsvir edilən irland folklor personajı. Leprekonun paltarının rəngi onun hansı yerdən olmasından asılıdır. XX əsrdə kütləvi mədəniyyətdə leprekonları adətən bütünlüklə yaşıl rəngli paltarda təsvir etmişlər. Digər varlıqları kimi onlar da ilahə Danu tayfaları ilə əlaqələndirilir. Çox ehtimal ki, irland *leipreachán*undan (*luchrupán*, *luchorpán*) adını götürmüşdür. Bu sözün tələffüz formalarından biri olan *leithbrágan* sözünün *"sol çəkmə"* sözündən yarandığını bildirilir. Belə ki, leprekonları adətən öz çəkmələrindən birini təmir edərkən göstərirlər. Onlar qızıl küpədə gizlətdikləri pullarını göy qurşağının sonunda saxlayırlar. Əgər insan tərəfindən tutulardılarsa, o insanın 3 arzusunu yerinə yetirə biləcək magik qüvvəyə malik idi. Leprekonlar çox balaca boya malik, saqqallı, başında şlyapalı idilər.

Leprekonlar haqda ilk qeydlərə "Letinin oğlu Ferqusun səyahəti"ndə rast gəlinir. Belə ki, burada dənizin sahilində yatan, lakin onu 3 leprekonun daşımasından oyanan Olster kralı Ferqusun başına gələnlərdən danışılır. O, onların üçünü də tutur və onlar öz azadlıqları üçün onun 3 arzusunu yerinə yetirməyə hazır olduqlarını bildirərək canlarını qurtara bilmişdilər.

Uilyam Batler Yeytsə inansaq, leprekonların zənginliyi qədim müharibələr dövründən qalmışdır. Makanelliyə görə, leprekonlar pəri və qəddar ruhdan doğulan, öz-özünə nə zalım, nə də mehriban olan bir varlıqdır.

Leprekon. 1900-cü il qravürası.
İrlandiyada leprekon obrazı ölkə turizminin zərifliyini nümayiş etdirmək üçün istifadə edilir. Leprekonların və Müqəddəs Patrik gününün şərəfinə Oreqon ştatının Portlend şəhərində dünyada ən balaca park sayılan Mill Ends Parkı açılmışdır.

2006-cı ildə Alabama ştatının Krayton şəhərciyində real olaraq leprekonun müşahidə olunması xəbəri haqda şayiələr yayılmışdır.

2010-cu ildə Dublində Leprekonlar Milli Muzeyi açılmışdır.

Leprekonlar mədəniyyətdə
------------------------

Leprekonlar "Harri Potter və Alov Kuboku" əsərində kviddiç oyunu üzrə İrlandiya yığmasının talismanı sayılırlar.

"Çip və Deyl köməyə tələsir" multiserialının sovet versiyasında leprekon elflə əvəz edilmişdir. Çünki leprekon sözü tamaşaçılar üçün anlaşılmaz idi.

Amerika basketbol klubu olan "Boston Seltiks" klubunun talismanı "Leprekon Lucky" (*azərb.* Uğur‎) hesab edilir. Bu talismanın olmasının səbəbi komandanın irland irsinə gedib çıxması və həmçinin Bostonda xeyli sayda irlandın yaşaması ilə əlaqədardır.

Leprekonlar irland yazıçısı Yon Kolferin "Artemis Faul" kitablar seriyasında da xatırlanır.

"Cənubi Park" multiserialının seriyalarından birində leprekonların peyda olması süjetin zavyazkası hesab edilir.

İstinadlar
----------
**Musa Bautdinoviç Qeşayev** (çeç. Муса Баутдинович Гешаев; 20 avqust 1940, Qroznı – 7 mart 2014, Moskva) — Sovet və rus yazıçısı, bəstəkarı, publisist, ədəbiyyatşünas, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, Çeçenistan Respublikası Elmlər Akademiyasının akademiki, Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Həyatı
------

Musa Qeşayev 1940-cı il avqustun 20-də Qroznıda anadan olub. 1944-cü ildə çeçenlərin və inquşların deportasiyası zamanı, onun ailəsi də sürgün edilib. Qeşayevin uşaqlığı Qazaxıstan SSR-in Cambul vilayətində keçib.

1957-ci ildə ailəsi ilə birlikdə vətənə dönmüşdür. Orta məktəbi Qroznı şəhərində bitirmişdir. Musa Qeşayev ali təhsil almaq üçün Leninqrad şəhərinə yollanmışdır. 1965-ci ildə o, Leninqrad Dövlət Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunu bitirib.

Ali məktəbi bitirdikdən sonra Qroznıya qayıdıb. Ardınca Musa Qeşayev Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin baş inspektoru təyin edilib.

Musa Qeşayev 1967–1978-ci illərdə Çeçen-İnquş dövlət "Vaynax" ansamblının direktoru olub. Onun rəhbərliyi altında ansambl böyük uğurlara nail olub. Ansambl SSRİ-nin ən uğurlu milli rəqs kollektivlərindən birinə çevrilib.

1979-cu ildə Respublika Filarmoniyasının direktor müavini vəzifəsinə təyin olunub. 1986–1993-cü illərdə Estrada dövlət assosiasiyasının direktoru vəzifəsində çalışıb.

Musa Qeşayev 1980-ci illərin sonundan yazı və poeziya ilə fəal məşğul olmağa başlayıb. O, 100-dən çox mahnının müəllifidir. Bu mahnılar tez-tez konsertlərdə ifa olunur, televiziya və radioda verilir. Mahnıları məşhur çeçen və rus müğənniləri ifa edirlər.

1999-cu ildə onun xaricdə nəşr olunan "Məşhur çeçenlər" kitabında Çeçen mücahidlər haqqında məlumat verilməsə də, əsəri Rusiya gömrüyündə saxlanılıb.

Musa Qeşayev 2014-cü il martın 7-də Moskvada vəfat edib.

Mükafatları
-----------

9 sentyabr 2005-ci ildə İnquşetiya Prezidenti Murat Zyazikovun fərmanı ilə "Xidmətlərə görə" ordeni ilə təltif edilib..

2006-cı ildə Frans Kafka Qızıl medalı ilə təltif olunub. 2007-ci ildə Parisdə keçirilən şeir müsabiqəsində qızıl medala layiq görülüb.

Qroznıda bir küçə Musa Qeşayevin adını daşıyır..

İstinadlar
----------

1. ↑  "Муса Гешаев". 2014-03-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-30.
2. ↑  "Арест "Знаменитых чеченцев"". 2014-03-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-30.
3. ↑  "Указ Президента РИ от 09.09.2005 № 372 «О награждении орденом „За заслуги" Гешаева М. Б.»". 2014-05-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-30.
4. ↑  "Список лауреатов награждённых "Золотой медалью имени Франца Кафки"" (PDF). 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-10-30.
5. ↑  "Улица Гешаева, Грозный". bestmaps.ru (rus). 2021-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-18.

Ədəbiyyat
---------

* *Батукаев Магомед.* Верность долгу // ru:Вести республики (газета). № 163(637). 2007.
* *Туркаев Хасан.* Поэма о друге // ru:Молодёжная смена (газета). № 84. 2007.

Xarici keçidlər
---------------

* Муса Гешаев. Избранное
* Муса Гешаев
* Арест "Знаменитых чеченцев"
**Navarralı Blanş** (*fr.* Blanche de Navarre; 1331[…] – 5 oktyabr 1398) — Fransa kralı VI Filippin ikinci xanımı, Fransa kraliçası.

Blanş 1331-ci ildə Navarra kralı III Filipp və xanımı II Jannanın üçüncü qızı olaraq dünyaya gəldi. Həm ata, həm də ana şəcərəsi Kapetinqlər sülaləsinə əsaslanırdı. Dövrünün mühüm siyasi şəxsləriylə bir neçə dəfə nişanlansa da, bunlardan heç biri uğurlu olmadı. Nəhayət, 29 yanvar 1350-ci ildə o, Fransa kralı VI Filipplə evləndirildi. Əslində Blanşın kralın oğlu və varisi Conla evlənməsi müzakirə edilsə də, 19 yaşlı qızcığaz özündən 38 yaş böyük olan Fransa kralıyla evləndirildi.

Ancaq mərasimdən bir neçə ay sonra yaşlı kral vəfat etdi və o əsnada hamilə olan Blanş dul qaldı. 1351-ci ilin mayında bir qız uşağı dünyaya gətirən Blanş bir daha evlənmədi. Yeganə qızı olan Jannanı Araqon kralı IV Pyotrun oğlu Conla nişanlasa da, qızı toy mərasimindən öncə vəfat etdi.

Navarralı Blanş 5 oktyabr 1398-ci ildə vəfat etdi. Cənazəsi Sen-Deni Bazilikasında dəfn edildi.

Mənbə
-----

* Knecht, Robert (2004). *The Valois: Kings of France 1328-1589*. Hambledon Continuum
* Sumption, Jonathan (1999). *The Hundred Years War II:Trial by Fire*. University of Pennsylvania Press

İstinadlar
----------

1. 1 2  Blanche d'Évreux // *(unspecified title)*.
2. 1 2 3 4  Blanche de Navarre // FemBio database (alm.).
3. 1 2  Blanca de Evreux // Diccionario biográfico español (isp.). Real Academia de la Historia, 2011.
4. ↑  Kindred Britain.
5. ↑  Setton, Kenneth Meyer, ed. (1975). *A History of the Crusades: The fourteenth and fifteenth centuries*. Vol. III. University of Wisconsin Press
**Ümumdünya Faktlar Kitabı** (*ing.* The World Factbook) — ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin nəşri; dövriliyi ildə bir dəfə olmaqla, dünya ölkələri haqqında almanax üslublu kitabdır.

Birinci məxfi nəşri 1962-ci ilin avqust ayında, birinci qeyri-məxfi nəşri 1971-ci ilin iyun ayında olmuşdur. Kitabın saytında yerləşdirilmiş elana görə, MKİ daha bu kitabın dövri-nəşrini davam etdirməyi planlaşdırmır, amma kitabın onlayn-versiyasının yenilənməsi məsələsi üzərində düşünürlər.

Dünya ölkələri haqqında aşağıdakı mövzularda məlumatlar var:

* tarix
* coğrafiya
* demoqrafiya
* dövlət quruculuğu
* iqtisadiyyat
* Telekommunikasiya
* nəqliyyat
* silahlı qüvvələr

Rusiyada 2007–2008-ci illər tərcümə nəşri *rus.* «Все страны и территории мира: Новый географический справочник ЦРУ» (ISBN 978-5-9757-0410-8) adı ilə işıq üzü görmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 0277-1527
2. ↑  .
3. ↑  Library of Congress Online Catalog.
4. ↑  WorldCat (çd.). 1971.
5. ↑  "A Brief History of Basic Intelligence and The World Factbook". 2013-05-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-11-19.

Xarici keçidlər
---------------

* Всемирная книга фактов Arxivləşdirilib 2008-08-12 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* MKİ
**Nizip müharibəsi** — Osmanlı İmperiyası ilə Misir valisi Kavalalı Mehmet Əli Paşa arasında Nizipdə baş verən müharibə (29 iyun 1839).

İlk münaqişə Misirin Osmanlı dövlətinə ildə ödədiyi 32 min kisəli vergidən çıxdı. 
Kütahya müqaviləsinə baxmayaraq, Mehmet Əli Paşanın Osmanlı padşahının əmrlərini yerinə yetirməməsi və ən sonda tək tərəfli olaraq istiqlalını elan etdiyinə görə Sultan II Mahmud, 22 yunun 1839-cu ildə bu üsyankar paşanın yola gətirilməsi üçün Rusiya və İngiltərənin dəstəyini aldıqdan sonra Misirə müharibə elan etdi. Osmanlı qüvvələrinin başına Hafiz Mehmet Paşa gətirildi. Hərəkətə keçən Hafiz Mehmet Paşa, May 1839 sonlamda Birləşməsi tullanaraq Nizip çayı ilə bu çaya qarışan Orul Suyu kənarında düşərgə qurdu. Osmanlı ordusu 30 min piyada, 5 min süvari və 3 min artilleriyadan ibarət idi. İbrahim Paşanın ordusu isə təxminən 40 min nəfərə qədər idi. Hər iki ordu da 160-a qədər top vardı. 21 iyunda Hələbdən yola çıxan ibrahim Paşa iki qoldan Birecik istiqamətində yürüşə başladı. İki gün sonra da Osmanlı qüvvələri ilə rastlaşdı. Osmanlı ordusunda başda Moltke olmaq üzrə Prussiyalı zabitlər də vardı. Prussiyalı qərargah zabitləri ilk olaraq Osmanlı ordusunun Misir ordusuna hücum edərlərsə misirliləri məğlub edəcəyi təklif etdilərsə də üləma cümə günü müharibə yaratmaq olmaz deyərək bir fürsətin qaçmasına səbəb oldu. Bütün imkanların qaçmasından sonra Misir ordusu hücuma keçdi (29 iyun 1839) və Osmanlı ordusunu cinahlardan əhatə edəcək şəkildə mühasirəyə aldı. Moltke, Hafiz Paşaya Birecikə çəkilib mühasirədən xilas olmasını təklif etdisə də Hafiz Paşa bunu bir şərəf məsələsi olduğunu bildirib olduğu yerdən ayrılmadı. Osmanlı ordusuna yanlardan başlanılan hücum, Xalid Paşa, Polkovnik İbrahim Bəy öz qitələrinin; Hafiz Paşa da Hassa alayımn başında olaraq döyüşdə geri otudrduldu. Dörd saat ərzində Osmanlı ordusu darmadağın oldu. Döyüş meydanında minlərlə ölü, on minlərlə əsir və 160 top buraxıldı. Döyüşdə Misir süvari qoşunlarının təzyiqi altında Osmanlı qoşunları əzildi və Hafiz Paşa çəkilmə əmrini vermək məcburiyyətində qaldı. Keç verilən bu əmr, ordu sıralarının dağılmasına və Misir qüvvələrinin qalibiyyətinə şərait yaratdı. Hafiz Paşa bu vəziyyətdə xilas etdiyi qüvvələri Malatya çəkildi.

Mənbə
-----

* Nizip savaşı ne zaman ve kimler arasında gerçekleşmiştir Arxivləşdirilib 2018-11-11 at the Wayback Machine
* Nizip Savaşı (1839)[*ölü keçid*]
* Nizip Savaşı
**Zuvand itburnusu** (*lat.* Rosa zuvandica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1,5-2 m olan koldur; budaqları yuxarı qalxan və ya bir az əyilmişdir. Tikanları yarpaqların bünövrəsində cüt yerləşmiş, düz və ya bir az əyridir. Orta yarpaqların uzunluğu 5-8 sm, yalançı zoğları ensiz, uzunluğu 8-10 mm, hər tərəfdən çılpaqdır, ancaq alt tərəfdə bol vəzicikli, kənarları cüt dişli və vəzicikli-kirpikciklidir. Əsas oxu gövdə vəzicikləri və seyrək tükcüklərlə örtülmüşdür. Xırda yarpaqları 7 ədəd, enli-ellipsvari, ucu qısa, biz, uzunluğu 1,2-1,8 sm, eni 0,7-1,1 sm-dir, yaşlı zoğlarda tünd, yuxarı tərəfi seyrək, alt tərəfi sıx tükcüklü, hər tərəfdən vəziciklidir, kənarları cüt dişli, dişcikləri vəziciklidir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri xırda, çiçək saplağı hipanti kimi seyrək vəziciklidir, uzunluğu 1-1,2 sm-dir. Kasayarpaqları hər tərəfdən tükcüklü, arxa və kənarlarında vəzicikli, 1-2 ədəd yan, sapvari çıxıntılıdır, ucunda yarpaqvari enəlmişdir. Çiçəklədikdən sonra yuxarıya istiqamətlənərək bitişmir. Ləçəkləri qırmızı, zəif oyuqludur. Sütuncuqların başı oturaq, tükcüklüdür. Meyvələri (hipantiləri) şarşəkilli, üstü uzanmış, seyrək vəziciklidir. R.gorinkensis Bess. növündən kolun hündürlüyü, tünd qırmızı ləçəkləri, xırda yarpaqları və tikanlarının forması, xırda yarpaqlarda tükcüklərin olması ilə, R.obtegens Galushko növündən isə vəzicikli xırda yarpaqları, qısa kasayarpaqları və birtipli tikanları ilə fərqlənir.

Ekologiyası
-----------

Rütubətli, çimli torpaqlarda, dəniz səviyyəsindən 1650 m hündürlükdə, quru yamaclarda, təpələrdə sıx kolluqlar əmələ gətirir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Talış, Zuvand, Qosmalyan və Tatoni kəndindən 1,5 km şərqə tərəf, Ayvəri və Nisli kəndləri ətrafında yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17248328
* EoL: 300809
* GBIF: 3009975
* IPNI: 734772-1
* IRMNG: 10981895
* Plant List: rjp-15864
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:734772-1
* Tropicos: 27805055
* WFO: wfo-0000988013

 |
**Düfureylər** (*lat.* Dufourea dentriventris) — buğumayaqlılar tipinin pərdəqanadlılar dəstəsinə aid olan növ.

Həyat tərzi
-----------

Azərbaycanda nadir növdür, kserofil bitki örtüyü olan orta dağlıq- çöl, alçaq dağlıq-yarımsəhra qurşaqlarında yayılmışdır. 2800 m.-dək dağlara qalxır. Çölləşmiş sahələrdə, quraqlıq yarğanlarda və bağlarda məskunlaşır. Sosial növ deyil, Azərbaycanda aprel-iyul aylarında uçur, bir nəsil verir. Campanulaceae, Eriaceae fəsilələri bitkiləri ilə qidalanır. Nadir hallarda qarayonca sahələrində təsadüf edilir, zəngçiçəyi, əməköməci, adaçayında təsadüf edilmişdir.

Yayılması
---------

Transpalearktik növdür: Avropada şimalda İsveçrə, Finlandiya, orta Avropada Apl dağları, Pireney yarımadası, Avstriya, Ural dağları, cənubda Qafqaz. Azərbaycanda Naxçıvan MR-nın Ordubad rayonunda və Kəlbəcər rayonunda (İstisu) tapılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2008.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1529233
* Wikispecies: Dufourea (Halictidae)
* BOLD: 2079
* BugGuide: 90093
* EoL: 35906
* Fauna Europaea (new): 6d6ae35c-fc20-46e3-84d0-0118574b1a16
* GBIF: 1351817
* iNaturalist: 502154
* IRMNG: 1058388
* ITIS: 634097
* NBN: NHMSYS0000875859
* NCBI: 178032

 |
**Döyüşçü klubu** (*ing.* Fight Club) – Çak Palanik tərəfindən 1996-cı ildə yazılmış roman.

Məzmun
------

Romanın mərkəzində istehlak cəmiyyətinin aktiv nümayəndəsi lakin, yuxusuzluqdan əziyyət çəkən şəxsdir. Həkiminin məsləhəti ilə müxtəlif ağır xəstəliklərdən əziyyət çəkən insanların dəstək qruplarında iştirak etməyə başlayır və orada meditativ proseduraların iştirakçısı olur. Praktiki olaraq ölümə məhkum olan və sadəcə onu gözləyən insanlarla özünü müqayisə edən qəhrəman müəyyən qədər yuxusuzluq problemi həll olunsa da, bir müddət sonra bu kifayət etmir. Şəxsiyyət ikiləşməsi yaşayan əsərin qəhrəmanı Tayler Darden vasitəsiylə özünəməxsus psixoterapiya forması olan Döyüşçü klubunu yaradır.

Əsərin yazılması
----------------

Yazıçı qeyd edir ki, "Döyüşçü klubu"nu yazmaq ideyası onda yay düşərgəsi zamanı iştirak etdiyi bir əlbəyaxa döyüşdən sonra yaranıb. Dostları ondan sifətindəki yaraların səbəblərini soruşmayıblar. Vaxt keçdikcə yazıçının arzusu daha da möhkəmlənib, amma birinci dəfə "Görünməzlər" romanını nəşr etdirmək istəyir. Nəşriyyat isə romana biabırçı statusu verərək nəşrindən imtina edir. "Xoşbəxtlik sorağında" adlı hekayələr toplusunda kiçik hekayə kimi ilk dəfə işıq üzü görən "Döyüşçü klubu" haqqında sonradan yazıçının planları daha da böyüyür və üzərində işləyərək çap etdirməyə müvəffəq olur. Bir neçə dəfə təkrar və təkrar nəş olunan kitab, yazıçının dediyinə görə kişilər üçün müəyyən sosial model təqdim edir. Həqiqətən də həmin dövrə qadınlar üçün sosial model və təsəlli təklif edən bir çox kitab var idi, lakin kişilər diqqətdən kənar qalmışdılar.

Mənbə
-----

* N.İbrahimin bloqu - Döyüşçü klubu
**Təbii killer hüceyrələri** (*ing.* Natural killer cells *(NK cells)*) — B- və T- hüceyrələri ilə ümumi mənşəyə malikdirlər və limfositlərin üçüncü populyasiyasını əmələ gətirirlər. B- və T- limfositlərindən fərqli olaraq onlar xüsusi antigenbirləşdirən reseptorlar kompleksindən məhrumdurlar. Ona görə də onlara bəzən 0 hüceyrələri də deyilir. Təbii killer hüceyrələrinə orqanizmin bütün toxuma və orqanlarında rast gəlinir. Qan dövranınmdakı limfositlərin 10–15% i onların payına düşür. Ölçülərinə ğörə adi limfositlərdən təxminən 2 dəfə böyükdürlər. Morfoloji quruluşlarına görə də təbii killaer hüceyrələri digər limfositlərdən fərqlənirlər. Onların sitoplazmasının nüvəyə olan nisbəti yüksəkdir və sitoplazmaları azurofil qranullarla zəngindir. Qranullarda ehtiyat şəklində perforin zülalı, apoptozun induksiyasını həyata keçirən qranzimlər(serin esterazaları) və təbii killer hüceyrələrini autolizisdən qoruyan proteoqlikan molekulları toplanırlar.

Təbii killerlər üçün xarakterik olan quruluşa böyük qranulositar limfosit(BQL) quruluşu deyilir. Təbii killerlər sitotoksiki və humoral funksiyaara malikdirlər. Sitotoksiki aktivlik onların bir çox viruslarla yoluxmuş və transformasiyaya məruz qalmış şiş hüceyrələrinin tapıb məhv edilməsinə xidmət edir. Humoral funksiya aktivləşmiş təbi killerlərə məxsusdur. Onlar müxtəlif sitokinlər ifraz etməklə immun hüceyrələrinin böyümə və inkişafına təsir göstərirlər.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | LCCN: sh85072328 · Microsoft: 2778102761, 2909153128 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cümə məscidi.

**Tbilisi Cümə məscidi** — 1864-cü ildə tikilibdir.

XX əsrin əvvəllərində Məscid əsaslı təmir olunub. Məscidin təmirinə vaxtilə Tiflisdə səfərdə olan Hacı Zeynalabdin Tağıyev də 
yardım edib. 
Bəzi köhnə fotoşəkillərdən göründüyü kimi burada digər bir məscidin mövcud olması nəzəri cəlb edir. Məscidin iki mehrabı var. 
150 ilə yaxındır ki, hər iki məzhəbin ardıcılları məsciddə dostluq və qardaşlıq şəraitində vəhdəti hifz edərək birgə ibadət edirlər.

Bu məscid Sovetlər dövründə də fəaliyyətdə olmuşdur. Buraya ibadət etməyə əsasən azərbaycanlılar və Kazan tatarları gəlmişlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-24.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Məbəd** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Gürcüstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Can Yılmaz** — türk aktyor, ssenarist və yazıçı.

Həyatı
------

Əslən Gürün, Sivaslıdır. Məşhur şoumen Cem Yılmazın böyük qardaşıdır. Anası evdar xanım, atası isə elektrikli ev alətləri ticarəti ilə məşğul olan Can Yılmaz uzun müddət mətn yazarı olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Ən parlaq işi Komedi Dükkanı adlı proqramının mətn yazarı olmasıdır. Proqramın bütün konsept və mətni Can Yılmaza məxsusdur.

Can Yılmaz ssenari və tamaşa yazarı olaraq da tanınır. "Hoqqabaz", "Hər şey çox gözəl olacaq", "G. O. R. A", "Yahşı Qərb" kimi sinema filmlərinin ssenariləri Can Yılmaza və qardaşı Cem Yılmaza aiddir. Əsasən kamera arxasında yer almağa daha çox meyillidir. Yazarın çap olunmuş 5 kitabı var

İstinadlar
----------

1. ↑  "Can Yılmaz: filmografi - Beyazperde.com". 2021-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-11.
2. ↑  "Can Yılmaz Kimdir? Filmleri ve Kitapları- Kidega". 2021-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-11.
**Riyazül-Qüds** — Azərbaycan yazıçısı və mütəfəkkiri Abbasqulu ağa Bakıxanovun Kərbəlada baş verən hadisələrə, şiələrin əsas müqəddəslərinin həyat və əməllərinə həsr olunmuş nəsr dini şeiri. Tədqiqatçı Ənvər Əhmədov əsərin Bakıxanovun həyatının Quba dövrünə aid olduğunu qeyd edir. Əsər 1820-ci ilin payızında şiə sakinlərin xahişi ilə Azərbaycan dilində yazılıb (müəllifin sözlərinə görə o, bu əsəri hicri təqvimi ilə 1236-ci ildə Qubalı şiə təəssübkeşləri üçün yazmışdır). Əsər Hz. Əlinin oğlu İmam Hüseynin faciəli taleyi və Kərbəla hadisəsinə həsr olunub. Şiələrin zülm olunan haqqı qələmə alınıb.

"Riyazül-Qüds" Bakıxanovun ilk nəsr əsərlərindən biri sayılır və xronoloji olaraq onun ilk böyük epik əsərlərindəndir. "Riyazül-Qüds" on dörd fəsildən ibarətdir. Hər bir fəsildə müəyyən hadisə təsvir olunur. Fəsillər bir-biri ilə bağlı və bir-birini tamamlayan müstəqil novellalar kimi təqdim olunur. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, əsərin nəsr mətninə şeirlər də daxil edilib.

Bakıxanovun əsəri şiə dini ədəbiyyatının güclü təsiri altında yazılıb. Şairin özünün yazdığı kimi, bu kitabını o, Məhəmməd Bağır Məclisinin «Cəlaül-üyun» kitabından tərcümə yolu ilə müxtəsər şəkildə tərtib etmişdir. Lakin XVI əsrdə yaşamış şair Füzulidən nümunə götürərək, Bakıxanov əsəri xeyli ixtisar etmiş və digər mənbələrdən əlavələr də vermişdir. İmamların hərəkətləri və əməlləri ilə bağlı izah etmədə Bakıxanov öz lirik ağıları ilə xəbərdarlıq verir, ağıların Füzulinin "Hədiqətüs-süəda" əsərindən müvafiq ağılarla bənzərliyi var. Beləliklə hər ibrətli hekayəni lirika ilə tərənnüm edərək, Bakıxanov ona coşqun, faciəli bir xarakter verməyə çalışırdı.

Əsər əlyazmasının "Kitabi Riyazül-Qüds" adlı yeganə siyahısı Bakıda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar institutunda saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  А. К. Бакиханов. Сочинения, записки, письма / Вступительная статья, составление и подготовка текстов, а также примечания и указания Э. М. Ахмедова. — Баку: Элм, 1983. — С. 13. (*rus*)
2. 1 2 3 4   *Hidayət Əfəndiyev.* Azərbaycan bədii nəsrinin tarixindən/Məmmədağa Sultanovun redaktəsi ilə. — Bakı: Azərnəşr, 1963. — səh. 83-85. — 236 səh.
3. ↑  Möhsün Nağısoylu "A.Bakıxanovun "Riyazül-qüds" əsəri."/ Nəsib Göyüşov və Raqub Kərimovun redaktəsi ilə - Bakı: "Elm və təhsil", 2014, səh. 51 - 174 səh.
4. ↑  Möhsün Nağısoylu "A.Bakıxanovun "Riyazül-qüds" əsəri."/ Nəsib Göyüşov və Raqub Kərimovun redaktəsi ilə - Bakı: "Elm və təhsil", 2014, səh. 33 - 174 səh.
5. ↑  *Ахмедов Э. М.* А. К. Бакиханов. Эпоха, жизнь, деятельность. — Б.: Элм, 1989. — С. 76. — 224 с. (*rus*)
Adı
---

Adı "Glass Harmonica" (Almancada *Glasharmonika*, Fransızcada *armonika de verre*, *armonika de Franklin*) olan bu maraqlı musiqi aləti Şüşə Armonika olaraq da bilinir. İtalyancada "armonica" harmoniya, yəni iki və ya daha çox səsin eyni anda qulağa xoş gələcək formadakı uyumudur.

İxtirası
--------

İlk dəfə 1740-cı ildə İrlandiyalı musiqiçi Richard Puckeridge tərəfindən içi fərqli miqdarlarda dolu, şüşə su qədəhləri ilə bir nümayişdə istifadə edildi. Benjamin Franklin isə 1761-ci ildə alətin mexaniki versiyasını icad etdi və adını armonika qoydu. Franklinin icad etdiyi pedallı versiyada üfüqi olaraq 37 kasa dəmir, iç-içə duracaq bir şəkildə yerləşdirilmişdir və ayaqla döndürərək işləyir. Bu nəhəng musiqi alətindən çıxan gözəl səsi, Franklinin həyat yoldaşı "Mələklərin Musiqisi" olaraq adlandırmışdır.

Musiqi əsərləri
---------------

*Wolfgang Amadeus Mozart*, *Padre Martini*, *Johann Adolph Hasse*, *Baldassare Galuppi*, *Johann Sebastian Bach*, *Ludwig van Beethoven*, *Gaetano Donizetti*, *Johann Strauss*, *Niccolò Jommelli* və 100-dən çox digər şəxslər şüşə armonika üçün musiqi bəstələmişdir. Wolfgang Amadeus Mozart 1791-ci ildə *K.617* və *K.356* *(K.617a)* adlı bəstəsini şüşə armonika ilə bəstələmişdir. Ludwig van Beethoven 1814-cü ildə *Leonore Prohaska* melodramında bu alətdən istifadə etmişdir. Gaetano Donizetti də 1829-cu ildə Amelia'nın *"Par che mi dica ancora"* ariyası müşayiətində nümayiş etdirilən *"II castello di Kenilworth"* melodramında bu alətdən istifadə etmişdir.

Təhlükələri
-----------

Bu alət barmaqları islatdıqdan və ya nəmləndirdikdən sonra ifa olunur. İnsan beyni 4000 hertz altındakı səsləri qəbul edə bilməz, bu alət isə 1000-4000 hertz arasındakı səsləri çıxarır. Beyin 1000-4000 hertz arasındakı səsləri qəbul edə bilmədiyindən, eşitmə problemləri meydana gələr. Sağ və sol qulaq arasında "lay/mərhələ fərqliliyinə" gətirib çıxarar. Bu səbəbdən armonikanın ruhi vəziyyəti yaxşı olmayan kəslər tərəfindən ifa olunması və dinlənilməsi qadağan olunmuşdur. Dinləyərkən beyniniz aləti vizual və hissiyyat olaraq qəbul etsə belə bir boşluğa düşərsiniz. Bundan əlavə, şüşələrin üzərindəki notlar tərkibində güllə olan boya ilə boyanmışdır. Məhz bu səbəbdən Beethovenin ölümünə səbəb olan güllə zəhərlənməsinin səbəbi də armonika olaraq göstərilmişdir. Zamanımızda məşhurluğunu itirməsinin səbəbi isə konsert salonlarında yetəri qədər səs çıxarmamasıdır.

Xarici keçidlər
---------------

* qadağan olunan alət - şüşə armonika

1. ↑  *Consortium M.* Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium.
**İkiqanadlılar** (*lat.* Diptera) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Ümumi məlumat
-------------

Yalnız bir cüt qabaq qanadı (adı da buradandır) inkişaf etmişdir. Dal qanadlar reduksiyaya uğramış və "vızıltı" orqanına çevrilmişdir. Dəyirmi başının yanlarında iri faset gözləri var. Ağız orqanı sorucudur. Bədəni uzunsovdur (1—50 sm-dək). İkiqanadlıların 80 min-dən artıq növü məlumdur. Bunlardan 2 minə yaxın növü Azərbaycanda təsadüf edilmişdir. Sürfələri yırtıcı həyat sürür. İnkişaf sikli dənizdə keçən növlər də var. Adətən sürfələr torpaqda, çürüyən bitki toxumalarında, şirinsu hövzələrində, yaşıl bitkilərdə, heyvan cəmdəklərində və ya heyvan parazitləri kimi inkişaf edir. Yetkin ikiqanadlılar çiçək nektarı və çürüyən maddələrlə qidalanırlar. Heyvanların qanını sorur. Bəziləri qidalanmır. Bir çox ikiqanadlıların (uzunayaqlılar, Hesse milçəyi, İsveç milçəyi və zeytun milçəyi) sürfəsi bitkilərin təhlükəli zərərvericiləridir. Qnuslar adlanan qansoran ikiqanadlılara bəzi yerlərdə külli miqdarda rast gəlinir. İkiqanadlıların çoxu insanda və ev heyvanlarında xəstəlik törədiciləridir (göyünlər, ağcaqanadlar, ev milçəyi, qansoranlar və s). Sürfələri zərərli cücülərin bədənində inkişaf edən bəzi ikiqanadlılar kənd təsərrüfatı zərərvericilərinin sayını azaldır və bunlardan bioloji mübarizədə istifadə olunur

Təsnifatı
---------

* Uzunbığlılar (*Nematocera*)
* Qısabığlılar (*Brachycera*)

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. II cild. Buğumayaqlılar tipi. Bakı: Elm, 2004, (388 s.) səh.333-340.

Xarici keçidlər
---------------

* BioLib

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q25312
* Wikispecies: Diptera
* ADW: Diptera
* AFD: Diptera
* BioLib: 16869
* BOLD: 127
* BugGuide: 55
* EoL: 421
* EPPO: 1DIPTO
* Fauna Europaea: 10877
* Fauna Europaea (new): 27be1201-53d6-4518-8656-a0ed1af676e8
* Fossilworks: 70527
* GBIF: 811
* iNaturalist: 47822
* IRMNG: 10063
* ITIS: 118831
* NBN: NHMSYS0000841073
* NCBI: 7147
* NZOR: 0441df7d-4b0f-4271-b0b9-75c7789ee555
* PPE: diptera
* Plazi: 95010EA3-1EA4-2194-6DC6-C6B7FD9EB759
* WoRMS: 118088

 |
**İkirəng hamarburun** (*lat.* Vespertilio murinus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin yarasalar dəstəsinin hamarburunlar fəsiləsinin hamarburun cinsinə aid heyvan növü.

Xarici görünüşü
---------------

Bədənin uzunluğu 54–60 mm, bazu sümüyünün uzunluğu isə 41–48 mm-dir. Başı qısa və enlidir. Qulaqları (14–16,5 mm) qısa, enli və qalın dərilidir. Qulaq seyvanlarının arxa kənarı aşağı tərəfdən dairəvi şəkildə genişlənərək xaricə çevrilmişdir. Qulağın dəri çıxıntısı ortadan az nəzərə çarpacaq dərəcədə genişlənmişdir. Dişilərdə bir və ya iki cüt əmcək vardır. Bədənin üst tərəfi iki (qara və yaşılımtıl-kürən) rəngdədir. Tüklərin ucundakı açıq rəng ona azacıq gümüşü alabəzəklik verir. Bədənin alt tərəfindəki açıq rəngli uzun tüklər tünd rəngli tükləri örtdüyünə görə həmin hissənin ümumi fonu açıq, sarımtıl-boz və ya açıq noxudu rəngdə görünür. Boğazın və bədənin yanlarının rəngi isə tam ağdır.

Yayılması
---------

Arealı çox geniş olub, İngiltərədən Sakit okean sahillərinə qədər uzanır. Şimal sərhəddi bəzi yerlərdə 60 dərəcə şimal en dairəsinə qədər çatır. Cənubda arealı İran və Himalayın şimal-qərbinə və Şərqi Çinə çatır.

Azərbaycanda tək–tək fərdləri Böyük Qafqazda, Talışda və Kür-Araz ovalığı daxil olmaqla 9 məntəqədə tapılmışdır. Şərq vilayətlərinin arid landşaftlarına (7 tapıntı) meyl edir. Görünür, bizə Xəzəryanı boyunca şimaldan qışlamaya uçub gəlir (yayda aşkar edilməmişdir).

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Həm meşələrdə, həm də açıqlıq ərazilərdə təsadüf edilir. Dəniz səviyyəsindən 300 m-dək yüksəkliklərə qalxırlar. Ağac koğuşları, çardaqlar, divarların tökülmüş yerlərindəki boşluqlar, qaya yarıqları və s. yay sığınacaqları kimi istifadə olunur. Bəzən digər yarasalarla birlikdə ümumi sığınacaqlarda da rast gəlinirlər. Balavermə və balaları yemləndirmə dövründə dişilər 40–50 fərddən ibarət koloniya şəklində yaşayırlar. Həmin dövrdə erkəklər tək və ya kiçik qruplar şəklində yaşayır. Dişi iyunda 2, bəzən də 1 bala doğur. Balalar sərbəst yaşamağa başlayandan sonra koloniyalar dağılır. Uçuşları sürətli və cəlddir. Bütün gecəni sübhçağına qədər ov edirlər. Ağaclar arasında qida axtarırlar.

Qışlama yerləri məlum deyildir. Tək-tək fərdlərin Qırğızıstan ərazisində qışlaması məlumdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q232644
* Wikispecies: Vespertilio murinus
* ADW: Vespertilio\_murinus
* BioLib: 2285
* BOLD: 17373
* CMS: vespertilio-murinus
* EoL: 326348
* EUNIS: 1580
* Fauna Europaea: 305448
* Fauna Europaea (new): 73aae8c6-202c-4d92-aef8-871be359ab0c
* Fossilworks: 104146
* GBIF: 2432564
* iNaturalist: 40446
* IRMNG: 11428196
* ITIS: 632159
* IUCN: 22947
* MSW: 13802310
* NBN: NBNSYS0000005095
* NCBI: 59485
* WoRMS: 1049384
* ZooBank: EB551B50-7226-4CAD-8BFA-FDF28363141C

 |
**Didivan qalası** (Didivan qülləsi) — Qazax şəhərindən 5 km aralı, Xanlıqlar kəndinin qərbindəki Dədəban dağının döşündə qala.

Ümumi məlumat
-------------

İrəvandan Qazaxa səmtlənən qədim karvan yolunun qırağındadır. Xalq arasında qalaya Koroğlu qalası da deyilir. Adını müxtəlif cür desələr, ayrı-ayrı mənalandırsalar da, Dədəban - dədə evi kimi izahı daha inandırıcıdır. Başqa fərziyyəyə görə "Didi" fars sözü olub və mənası "göz" deməkdir, "van" isə məskən, məntəqə mənasındadır. Gözətçi məntəqəsi mənasını verir.

Planda qala dairə şəklindədir. İri qaya parçalarından hörülmüş qalanın hündürlüyü 8,3 metr, diametri isə 5,9 metrdir. Divarların eni aşağıda 1 metr, yuxarıda 0,5 metrdir. Qalanın iç hissəsi boşdur. Lakin divarların bəzi yerlərində mərtəbələrin örtüyünü təşkil etmiş taxtalar üçün oyuqlar qalmışdır. Güman edilir ki, qala təxminən VI-VII əsrlərdə inşa olunub. XX əsrin ortalarınadək bura ziyarətgah olub. Dəlican yolu tərəfə istiqamətlənən müşahidə dəlikləri tikintinin məhz müşahidə, gözətçi qalası olduğunu sübut edir. Analoji müşahidə qalaları Coqaz çayın sahilində və Cəfərli kəndinin yaxınlığında da var.

Mənbə
-----

* Didivan (Dədəban) qalası
**Şpinel** — mineral, alümoşpinellər qrupu MgAl2O4. Şpinel qrupun başqa mineralları (hersinit, qanit və qalaksit) izomorf sıralar əmələ gətirir. Al qismən Fe3+, Cr3+, Mn3+-la əvəz olunur. Kubik. Kristalları oktaedrik, bəzən kubik,  rombododekaedrik. İkiləşmə {111} şpinel qanunu üzrə, bəzən polisintetik, nadir hallarda {211} üzrə. Ayrılma {111} üzrə qeyri-mükəm­məl. Aqreqat: dənəvər, tək-tək dənələr. Rəngi müxtəlif çalarlı, qırmızı, yaşıl, göy, qara, rəngsiz. Cizgisi ağ. Şüşə parıltılı. Bəzən asterizm müşahidə edilir. Qırmızı şpinel ultrabənövşəyi şüada parlaq-qırmızı işıqla lüminessensiya edir. Sərtliyi 7,5-8. Xüsusi çəkisi 3,6-4,1. Aksessor mineral kimi əsasi, nadir hallarda turş süxurlarda, çox vaxt maqneziumlu skarnlarda, kalsifirlərdə və başqa kontakt-metaso­matik süxurlarda rast gəlinir. Həmçinin buynuzdaşı və qneyslərdə, kristallik şist və amfibolitlərdə, habelə səpintilərdə. Tuflarda, meteoritdə də tapılmışdır. Qəşəng qırmızı kristalları (nəcib şpinel) qiymətli daşdır. Rənginə görə növ müxtəlifliyi: rubin şpineli, rubisell, rubin-bale və b. Tərkibinə görə növ müxtəlifliyi: pleonast, seylonit, xlor-şpinel, qanoşpinel, xrom-seylonit və b.

İstinadlar
----------

1. ↑  rruff. International Mineralogical Association, Arizona Universiteti.
2. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | LNB: 000334794 · Microsoft: 2776230739 |
**Aktiv toqquşmalar nəzəriyyəsi** — qaz mühitində iki molekulun toqquşması (bimolekulyar reaksiya) zamanı kimyəvi çevrilmələrin sürətinin qiymətləndirilməsi üsulu. Kimyəvi kinetikanın ümumi müddəasına görə kimyəvi çevrilmələrin baş verməsi üçün molekullar hədd qiymətini aşan aktivasiya enerjisinə malik olmalıdır. Aktiv toqquşmalar nəzəriyyəsində molekullar müəyyən radiuslu sərt kürələr kimi qəbul edildiyindən, reaksiya o halda gedə bilər ki, toqquşma anında bu kürələrin mərkəzlərini birləşdirən ox boyunca molekulların nisbi hərəkət enerjisi aktivasiya enerjisini ötüb keçir. Aktiv toqquşmalar nəzəriyyəsi qazlarda reaksiyanın sürət sabitinin temperaturundan təcrübi eksponensial asılılığını keyfiyyətcə düzgün təsvir edir. Sürət sabitinin kəmiyyətcə uyğun qiymətləri real molekullararası qarşılıqlı təsiri nəzərə alan sterik amil (məsələn: anizotropiya) əsasında əldə edilir. Toqquşmanın xüsusiyyətlərinin və reaksiyaya girən hissəciklərin çevrilmə dinamikasının ətraflı analizi molekulyar dəstə üsulundan istifadə etməyə imkan verir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 251. ISBN 978-9952-441-02-4.
"***The Verge***" (ingilis dilindən – "hüdud") — ABŞ kompüter, qadcet və həyat tərzi veb saytı. 1 noyabr 2011-ci ildə fəaliyyətə başlayan sayt "Vox Media" holdinqinin bir hissəsidir.

"*The Verge*" ABŞ-nin 271-ci ən populyar veb-saytıdır və eyni zamanda qlobal miqyasda 615-ci yerdədir.

Tarixi
------

2011-ci ilin aprelində "*This Is My Next*" adlı texnoloji bloq fəaliyyətə başlamışdır. Gündə 3-5 məqalə dərc edən sayt 1 milyona yaxın unikal ziyarətçi cəlb etməyə nail olmmuş və 23 avqust 2011-ci il tarixində görə məşhur IT saytları siyahısında 22-ci yerdə qərarlaşmışdı. Saytda məqalələrlə yanaşı, müntəzəm olaraq audio podkastlar da dərc olunurdu. 1 noyabrda "*This Is My Next*" fəaliyyətini dayandıraraq, öz yerini yaradıcıları Coşua Topolski və Pol Millerin "*The Verge*" adlı yeni layihəsinə vermişdir. 2014-cü ilin avqustunda saytın həmtəsisçisi Coşua Topolski yaratdığı layihəni tərk edərək "Bloomberg"ə keçmişdir. Bundan sonra baş redaktor vəzifəsini Nilay Patel götürmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Alexa Internet (ing.). 1996.
2. ↑  "theverge.com". Alexa.com (ingilis). 2018-06-30. 2019-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-30.
3. ↑  Nilay Patel Becomes Editor-in-Chief of The Verge Arxivləşdirilib 2015-09-19 at the Wayback Machine — Блог Vox Media

Xarici keçidlər
---------------

* *D. Aamoth.* 50 Best Websites 2012 — TIME
* *P. Himler.* 12 Must-Know Media Sites — Forbes

| ⛭ |
| --- |
|  |
| Veb-saytlar | 
* *SB Nation*
	+ MMA Fighting
	+ Outsports
* *The Verge*
* *Polygon*
* *Curbed*
* *Eater*
* *Vox*
* *Recode*

 |
| Şəxslər | 
* Cim Bankoff (CEO)
* Marti Mo (Prezident)
* Melissa Bell (Nəşrçi)

 |
| Əlaqəli | 
* SB Nation Radio
* *Explained*

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram · YouTube |
Nüvə elektrik stansiyasının nüvəsinin nümunəsi, VVER dizaynı.
**Aktiv zona** — nüvə reaktorunda nəzarət olunan zəncirvari reaksiyanın getdiyi boşluq; ağır elementlərin (uran, plutonium) nüvələrinin bölünmə reaksiyası nüvədaxili enerjinin ayrılması (əsasən, istilik şəklində) ilə müşayiət olunur. Aktiv zonada parçalanan maddə (blok və mil şəklində), yavaşıdıcı (əgər reaksiya sürətsiz neytronlarla baş verirsə), istilik daşıyıcısı (reaksiyadan ayrılan istiliyi aparmaq üçün), həmçinin reaktorun idarə olunması, qorunması və nəzarət üçün cihaz və qurğular yerləşir. Heterogen reaktorların (bu növ reaktorlar daha geniş yayılmışdır) aktiv zonasında yanacaq istilikdaşıyıcısı elementlər şəklində yerləşdirilir. Homogen reaktorlarda istilik borularla dövr edən istilikdaşıyıcı vasitəsilə, yaxud bilavasitə yavaşıdıcı yanacaq qarışığı ilə ayrılır. Fiziki baxımdan aktiv zonanın ən yaxşı forması kürə şəklindədir, konstruktiv baxımdan isə çox vaxt silindir şəklində hazırlanır. Neytronların kənara sızmasını azaltmaq məqsədi ilə aktiv zona neytronları əks etdirə bilən maddələrlə əhatə olunur.

Su ilə idarə olunan reaktorlar
------------------------------

Tipik bir təzyiqli su reaktorunun və ya qaynar su reaktorunun nüvəsinin içərisində hər birinin uzunluğu təxminən 4 m olan iri gel tipli mürəkkəb qələminin diametri olan yanacaq çubuqları var və onlar "yanacaq qurğuları" adlanan dəstələrdə yüzlərlə qruplaşdırılır. Hər bir yanacaq çubuğunun içərisində uran qranulları və ya daha çox uran oksidi uçdan uca yığılır. Həmçinin nüvənin içərisində neytronları asanlıqla tutan bor və ya hafnium və ya kadmium kimi maddələrin qranulları ilə doldurulmuş nəzarət çubuqları var. Nəzarət çubuqları nüvəyə endirildikdə, onlar neytronları udur və beləliklə, zəncirvari reaksiyada iştirak edə bilməzlər. Əksinə, nəzarət çubuqları yoldan qaldırıldıqda, yaxınlıqdakı yanacaq çubuqlarında parçalanan uran-235 (U-235) və ya plutonium-239 (Pu-239) nüvələrinə daha çox neytron düşür və zəncirvari reaksiya güclənir. Reaktorun içərisində olan nüvə örtüyü nüvənin daxilindəki nüvə reaksiyalarını soyutmaq üçün su axını istiqamətləndirir. Bölünmə reaksiyasının istiliyi su tərəfindən çıxarılır, bu da neytron reaksiyalarını mülayimləşdirir.

Ərinmiş duz reaktoru qrafit nüvəsi

Qrafitlə idarə olunan reaktorlar
--------------------------------

İstifadədə olan qrafitlə idarə olunan reaktorlar da var. Bir növ neytron moderatoru üçün bərk nüvə qrafitindən və soyuducu üçün adi sudan istifadə edir. Sovet istehsalı olan RBMK nüvə reaktoruna baxın. Bu, Çernobıl faciəsində iştirak edən reaktor növü idi. İngilis dizaynı olan Qabaqcıl Qazla Soyudulmuş Reaktorda nüvə yanacaq birləşmələrinin yerləşdiyi qrafit neytron moderatorundan hazırlanır. Karbon dioksid qazı soyuducu kimi çıxış edir və o, nüvədən keçərək istiliyi çıxarır. Çınqıl yataqlı reaktor konseptləri və ərimiş duz reaktoru təcrübəsi kimi moderasiya üçün qrafitdən istifadə edən bir neçə eksperimental reaktor da olmuşdur.
**Ştalberin binası** — Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Petrovskaya küçəsi ev 105 ünvanında yerləşən bina. Bina XIX əsrin dördüncü yarısında inşa edilmişdir. Binanın hazır ki, vəziyyəti idealdır. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Klassizm stilində inşa edilmişdir.

Tarixi
------

Bina Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri Petrovskaya küçəsi, ev 105 ünvanında, XIX əsrin ikinci dörd illiyində inşa edilmişdir. Bina klassizm stilinə malikdir. 1840-cı illərdə binanın sahibi alman Eberq Karloviç Lorens olmuşdur. O, saray məsləhətçisi olaraq işləyirdi. O, 1860-cı illərə qədər kişi gimnaziyasında latın və alman dillərindən dərs deyirdi. Eberqin həyat yoldaşı Lorensanı Adelaida Lyudviqovna adlandırırdılar. O, 1848-ci ildə öz rəfiqəsinin evində qızlar ponsionatının açılışını maliyyələşdirmişdir. 1863-cü il məlumatına görə burada 32 qız oxuyurdu. Qızlar bura Rostov-na-Donu, Naxçıvan-na-Donu və Novoçerkassk şəhərlərindən gəlmişdir. Bu məktəb qapalı tipli idi. Pansionat xeyriyə məqsədi ilə toplanan pullarla fəaliyyət göstərirdi. XIX əsrin ikinci dörd illiyindən III gildiya taciri Marteno Nikitiçna Bataşeva binada müəyyən dəyişikliklər etdirmişdir. Tacirin əsas gəlir mənbəyi şəkər məhsullarıdır.

2 mart 1882-ci ildə binada yeni təhsil mərkəzi açılmışdır. Bir necə il sonra iki dəstli olmuşdur. Burada dərs deyən müəllimlər: М. N. Qrekov, Е. Qrekova, А. İ. Blonskaya.

Məktəbin alışı ərəfəsində Eberq Karloviç Lorens vəfat etmişdir. Onun həyat yoldaşı Adaleida Lyudviqovna 1899-ci ilə qədər yaşamışdır. Onların üç övladı olmuşdur: qızları Sofiya və Luiza, oğlu Karl. Luiza ərə getmədən 1918-ci ildə həlak olmuşdur. Karl Eberqardoviç Anton Pavloviç Çexov ilə birlikdə oxumuşdur.

XX əsrin əvvəllərində Tiraspollu tacir tərəfindən satın alınmışdır. Bina məhz Aleksandr Moiseeviç Ştalberqin şərəfinə adlandırılmışdır. Bir müddət binanı A. E. Kuzovevkova-Anino icarələmişdir. 1910-ci illərdə Aleksandr İvanoviç Perov binada fotoatel açılmışdır. Onun həyat yoldaşı Anastsiya Dmitrievna olmuşdur. Onların dörd övladı olmuşdur. 1920-ci ildə binada metal soba zavodunun klubu yerləşirdi. металлистов котельного завода. 1992-ci ildə bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Klassizm stilində inşa edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Штальберга дом//Энциклопедия Таганрога, Ростов-на-Дону, Росиздат, 2003". 2017-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-19.
2. ↑  "Дом 105. Петровская улица". 2017-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-19.