recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qanlı Bazar** (*türk.* Kanlı Pazar) - 16 fevral 1969 tarixində İstanbul Taksim meydanında ABŞ-nin 6 Flotunu etiraz etmək üçün 76 gənclik təşkilatının toplandığı sırada meydana gələn hadisələrdir. Tarixçi Feroz Əhməd isə hadisəsi "mütəşəkkil bir faşist şiddət nümunəsi" olaraq xarakterizə etmişdir. 6 Flotun İstanbula gəlişini etiraz edən Ankara, İzmir, Trabzon və İstanbuldakı kiçik diametrli göstərilərin ardından, şagird və işçi təşkilatları 16 Fevralda İstanbulda İmperializm və istismara qarşı bir gediş və Mitinq etmə qərarı aldı. 76 gənclik təşkilatının qatılacağı nümayiş üçün qubernatorluqdan lazım olan icazə də alınmışdı. Nümayiş edilmədən əvvəlki günlərdən gərginlik artmışdı, çünki 14 fevraldakı Cümə namazından sonra Kommunizmlə Mübarizə Dərnəyi ilə sağ tərəfin yoxlamasında olan Milli Türk Tələbə Birliyinin liderliyində "Bayrağa hörmət" mitinqi təşkil edildi. Bu mitinqdə kommunistlərə qarşı döyüş açıldığı elan edilərək xalqa iki gün sonra təşkil ediləcək olan 6 Flotu Etiraz Gedişində kommunistlərə lazım olan dərsi vermək üzrə toplanma çağırışı edildi.

16 fevral günü, nümayişçilər Bölünməyə doğru gedişə keçmək üzrə Beyazıtda toplanarkən, "kommunistlərə lazım olan dərsi vermə" çağırışına uyğun gələn sağ fikirli kəslər də Bölünmə Meydanına gəldilər. Burada toplu qılınan namazın ardından daşlı və çubuqlu bir şəkildə gözləməyə qoyuldular. Bəyazit Meydanında toplanan gənclik təşkilatları gedişə keçdilər. Sultanəhməd, Sirkəçi, Əminönü, Qaraköy və Dolmabahçə üzərindən Taksim Meydanına çatan nümayişçilərin önünü kəsən polis, sahəyə kiçik qruplar halında girmələrini təmin etdi. Sahəyə girənlər də burada gözləyən və yalnız iki sıra olan polis barrikadasını asanlıqla aşan sağçıların çubuqlu, daşlı və bıçaqlı hücumuna uğradı. Təkbir gətirən təcavüzkarlar, nümayişçiləri şiddətli bir şəkildə döydü. Hadisələr əsnasında Əli Turqut Aytaç və Dayanan Ərdoğan adlı gənclər bıçaqlanaraq öldürüldü. Bu sırada polisin təcavüzkarları maneə törətməməsi diqqət çəkdi.

Sabahısı gün Hürriyət qəzetində nəşr olunan Əli Turqut Aydaçın bıçaqlandığı anı göstərən fotoşəkildə bir cəmiyyət polisinin hadisəsi yalnız izləməklə kifayətləndiyinin başa düşülməsi cəmiyyətdə böyük reaksiya yaratdı. İqtidardakı Ədalət Partiyası xaricindəki siyasi partiyalar dövrün daxili işlər naziri Faruk Sükanın istefasını istədilər. Buna qarşılıq, Sükan günahı solçu şagirdlərə atdı və polisin normal vəzifəsini yerinə yetirdiyini ifadə edərək reaksiyalara qeydsiz qaldı. Bu vaxt AP üzvü bəzi millət vəkilləri də günahlandırmalara qatıldılar. Hətta AP senatoru Mahmud Vural mövzuyla əlaqədar bir ümumi görüşmə açılmasını istəsə də yalnız hadisə haqqında məhdud bir istintaq icra edildi

Həmçinin bax
------------

* Əks-partizan
Ahlatda yüzlərlə məzar daşı torpaq üzərində, ondan daha çoxu da torpaqaltındadır. Bunlar türk plastik sənətinin meydana gətirdiyi saysız nümunələrdir. Ümumiyyətlə 1203–1300 illərinə tarixlənən bu əsərlər üzərində Axa sözcüyünə rast gəlinməkdədir. Bu söz o dövrlərdə türklərə yaraşdırılan bir sifətdir. Bu məzar daşları eyni zamanda Şərq Anadolu və xüsusilə Ahlat tarixini işıqlandırmaqdadır.

Ahlat məzar daşları çölümüzü tüf daşından edilmişlər. Ayrıca sandığalar silindr, sütun formasında və üç parçadan meydana gəlmiş üzəri açıq nümunələrdir. Bunun yanında gəmi formasında və düzbucaqlı prizma formasında tək parça daşdan oyularaq edilmiş nümunələr də var.
Ahlat məzar daşları üç ana qrupda toplanmaqdadırlar:

Çatma qəbirlər
--------------

Çatma qəbirlər boz tüf daşıdan kəsilmiş iki uzun lövhənin, üst kənarlarda bir bucaq meydana gətirəcək şəkildə bir-birləriylə bağlanmasıyla meydana gəlməkdədir. Bu qəbirlərdə baş və ayaq ucları üçbucaq formalı boşluqların önünə qoyulan kiçik daş bloklardan meydana gəlmişdir. Üzərlərinə kufi yazılar yazılmış nümunələri var.

Şahıdasız prizmadıq sandığalar
------------------------------

Müsəlman cəmiyyətlərin məşhur şəkildə istifadə etdikləri bu cür məzarlar Ahlatdə iki qrupda istifadə edilmişdir. Bunlar tək parça gövdəli sadə sandığalar və gövdəli, qapaqlı sandığalar olmaq üzrə iki qrupda toplana bilməkdədir.
Tək parça gövdəli sadə sandığalar qaidəsiz və ya alçaq, ensiz bir neçə pilləli bir qaidə ilə birlikdə eyni daşdan kəsilmişlər. Əksəriyyətli də tək parça bir kütlə meydana gətirməkdədirlər. Bunlarda iki yanlarda ki səthlərə kufi yazı ilə ölünün şəxsiyyəti ilə ayələr yazılmışdır. Gövdəli və qapaqlı sandığalar da isə sandıq formasındadırlar. İçi boş bir gövdə ilə bunun üzərini örtən beş kənarlı prizma formasında bir qapaqdan meydana gəlmişlər. Bunların üzərinə də ölünün şəxsiyyəti ilə Qurandan alınma ayələr yazılıdır.

Şahıdalı Məzar daşları
----------------------

Şahıdalı məzarlar dəyişik nümunələr ortaya qoymaqdadır. Bəzilərində yalnız baş daşı, bəzən də həm baş həm ayaq daşı olan nümunələrdir. Ahlat məzar daşlarında bu tip məzar daşları əksəriyyətdədir.

Xarici keçidlər
---------------

*
Əl-Üqsür məbədində sütunlar
**Sütun** — memarlıqda daşıyıcı sistemə verilən ad. Sütunlar tikilinin daxilində tavan ilə döşəmə arasında tikilir. Qədim dövrlərdə tikililəri ayaqda tutmaq üçün istifadə olunurdu. Əvvəllər sütunların düzəldilməsində daş, ağac kimi materiallardan istifadə olunurdusa, müasir dövrdə sütunlar dəmir-beton konstruksiyasından düzəldilir

Sütunlar tikilinin tavanın yaratdığı yükü döşəməyə ötürürlər. Buna görə sütunda baş verəcək hər hansı zədə tikilinin çökməsinə səbəb ola bilər.

Tarixi
------

Dünyada sütunlardan ilk dəfə istifadə olunduğu Qədim Misirdə e.ə. 2600-cü ildə tikilən İmotep məbədində müşadidə olunmuşdur. Sütunlardan istifadə edən digər xalq isə farslar olmuşdur. Farslara aid Abadana məbədində 70X70 metr ölçülərundə sütunlar tapılmışdır və bu sütunların çoxu həkə də ayaq üstündədir.

Sütunlar dünya tarixində sadəcə memarlıqda deyil, həmçinin vergi daşı, sədəqə daşı kimi istifadə olunmuşdur.

Düzəldilməsi
------------

Sütunlar bir çox üsullarla düzəldilə bilər. Sütunu ayri-ayri hissələri düzəldib, sonra üst-üstə qoyub düzəltmək və ya daşdan bir başa yonaraq düzəltmək mümkündür.

Qədim dövrlərdə nəhəng sütunların hazırlanması və daşınması çətin olduğundan əsasən ayrı hissələri birləşdirib sütun hazırlayırdılar.

Həmçinin bax
------------

* Obelisk

Xarici keçidlər
---------------

* "Sütunlar". Memarlıq bloqu (az.). memarliq.com. 2014. İstifadə tarixi: 2014-10-09.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Catholic (1997—…) · Pauly-Wissowa · Treccani |
| Normativ yoxlama | GND: 4178902-7 · LCCN: sh85028763 · LNB: 000199245 · NDL: 00562992 · NKC: ph292469 |
**Mixaela Şaffrat** (*alm.* Michaela Schaffrath‎, 6 dekabr 1970) – Almaniya pornoaktrisasıdır. Filmlərdə "Cina Uild" ləqəbi ilə məşhurdur..

Həyatı
------

Qərbi Almaniyada dünyaya gələn Mixaela yetkin yaşına çatdıqdan sonra uşaq həkimi vəzifəsində çalışmağa başladı. Mixaela 7 oktyabr 1994-cü ildə Aksel Şaffrat ilə evlənir. 1999-cu ildə avropalı pornorejissor Herri S. Morqan Şaffrat və həyat yoldaşının da oynadığı həvəskar bir pornofilmi çəkir. Bu isə Mixaelaya böyük populyarlıq gətirir. Ardınca Mixaela Şaffrat "Cina Uild" (*ing.* Gina Wild) adı ilə səkkiz pornofilmdə iştirak etmişdi. 2000-ci ildən etibarən Mixaela pornofilmlərdə çəkilməyi dayandırır və normal tərzdə çəkilən filmlərdə rol alır. Həmin ildən başlayaraq Mixaela Şaffrat müxtəlif Alman filmlərində iştirak edir.

Mükafatlar
----------

* 1999: Venus Award: Yaxşı debüt
* 2000: Venus Award: Yaxşı ifaçı

İstinadlar
----------

1. ↑  "I'm addicted to sex: ex-porn star" (ingilis). 2012-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-11-15.
**Mirfazil Mirhüseyin oğlu Mirmövsümov** (d. 1907, Bakı, Bakı quberniyası, Rusiya İmperiyası – ö. 23 aprel 1942, Xrestise, Ukrayna SSR, SSRİ) — Azərbaycan fotoqrafı və fotojurnalisti.

Həyatı
------

1907-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur, keçmiş 1 May küçəsi, dalan 5, mənzil 3-də yaşamışdır. 9 yaşında olanda atası vəfat etmiş, anasınm himayəsi altında böyümüşdür. 1931-ci ildə Rəhimə xanımla ailə həyatı qurmuş və üç qız (Səkinə, Rəfiqə və Almas) atası olmuşdur. Ailəsini dolandırmaq üçün fotomüxbir kimi işləmiş və müxtəlif dövrü mətbuatda şəkilləri çap olunmuşdur. 1936-cı ildən Azərfilmdə işləmişdir.

Böyük Vətən müharibəsi başlayanda müharibəyə getmiş və geri qayıtmamışdır. 1942-ci il 23 aprel tarixində Ukraynanın Slavyansk vilayətinin Xrestise kəndində qardaşlıq məzarında dəfn olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mirfazil Mirmövsümov". photographer.az/. photographer.az/. 10 January 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 may 2018.
təsvir
XX əsr Azərbaycan nəsrinin yaradıcılarından biri, böyük yazıçımız Məmməd Səid Ordubadi qələminin məhsulu olan, uzun illərin siyasi təbəddülatlarından keçmiş bu əsər tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılmasına kömək edən dəyərli bir nümunədir. Yazıçının 1908-ci ildə "Qanlı "Sənələr" adı ilə yazıb başa çatdırdığı kitab ilk dəfə onun "Tazə həyat" qəzeti vasitəsilə millətin sərvət sahiblərinə müraciətindən sonra Bakı milyonçu-xeyriyyəçisi Murtuza Muxtarovun maddi yardımı ilə 1911-ci ildə nəşr olunmuşdur. XX əsrin əvvəllərində baş vermiş erməni-müsəlman davasının müxtəlif bölgələrdən gələn müxbir məktubları əsasında təsviri münaqişənin məzmunu və gedişi haqqında oxucuda tam təsəvvür yaradır. Həmin hadisələrin eyni ssenari üzrə yetmiş ildən sonra təkrarən baş verməsi sadəlövhcəsinə keçmişi unutduğumuzu göstərir. Bu səbəbdən də əsərin yenidən nəşri xalqımızın yaddaşını oyatmağa, baş verənlərdən ibrət dərsi almasına xidmət edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ordubadi M. S. Qanlı illər: 1905-1906-cı illərdə Qafqazda baş verən erməni–müsəlman (azərbaycanlı) davasının tarixi Arxivləşdirilib 2023-03-31 at the Wayback Machine. Əsəri ərəb əlifbasından çevirən, sadələşdirən və çapa hazırlayan: Ə. D. Bağırov. Naxçıvan: "Əcəmi" NPB, 2001, 189 s.
2. ↑  Yusif Talıbov, Fərahim Sadıqov, Sərdar Quliyev. Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Ünsiyyət, 2000. - səh. 492.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-06.
**İşığın interferensiyası**-işıqlı və qaranlıq zolaqların əmələ gəlməsinə səbəb olan işıq dəstələrinin toplanması hadisəsinə deyilir. İnterferensiya zamanı iki işıq dəstəsi toplanarkən bir birini gücləndirməklə bərabər həm də zəiflədə bilir. İşıq sellərin bu xassəsi onların dalğa təbiətli olmasını bilavasitə sübut edir. İşıqlı və qaranlıq zolaqların əmələ gəlməsini dalğa təsəvverləri ilə ilk dəfə Yunq izah etmişdir. Yunqun dalğa haqqında fikirlərini Frenel XIX əsrin I yarısında inkişaf etmişdir.

### Yunqun nəticələri

Yunq apardığı təcrübələrdən aşağıdakı iki qanunu kəşf etmişdir. 

1. Yollar fərqi ({\displaystyle \vartriangle }) cüt sayda dalğa uzunluğuna ({\displaystyle \lambda }) bərabər olduqda eyni periodlu dalğalar bir birini maksimum gücləndirir.

{\displaystyle \vartriangle =\pm k\lambda }

burada k-tam ədəddir.

1. Yollar fərqi ({\displaystyle \vartriangle }) tək sayda dalğa uzunluğuna ({\displaystyle \lambda }) bərabər olduqda eyni periodlu dalğalar bir birini maksimum zəiflədir.

{\displaystyle \vartriangle =\pm (2k+1){\frac {\lambda }{2}}}
Yalnız eyni fazada və ya sabit fazalar fərqi ilə rəqs edən mənbələr-koherent mənbələr müəyyən qaydada yerləşən interferensiya zolaqlarını verir.
İşığın interferensiyasını Frenel güzgüləri, Frenel prizması, Linnik təcrübəsi, Lloyd güzgüləri və s. ilə müşahidə etmək mümkündür.
**Mixail İvanoviç Brijinski** (doğum tarixi: 6 oktyabr 1951, SSRİ, Mordoviya MSSR, Novıe Turdaki k.) — mordoviya əsilli sovet yazıçısı, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü, Mordoviya Respublikasının xalq yazıçısı.

Bioqrafiyası
------------

Mixail Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı, Mordoviya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası, Novıe Turdaki kəndində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası İvan Serqeeviç Brijinski və anası Nadejda Andreevna Fatkino pedaqoq olmuşdur. O, 1968-ci ildə Movoturdakov orta məktəbini bitirmiş və Mordoviya Pedaqoji İnstitutuna daxil olmuşdur. 1977-ci ildə hərbi xidməti bitirdikdən sonra öz doğma kəndində ana dili və ədəbiyyatdan dərs deməyə başlamışdır.

İlk povesti olan «Polovt» («Nabat») rus və mordva xalqlarının monqol-tatar hücumlarına qarşı birgə mübarizədən bəhs edir. Povest 1983-cü ildə dərc edilir. 1986-cı ildə yazıçının rus dilində «Qardaşlarının naminə» povesti çap edilir. Burada Stepan Razin üsyanları və Alyona Arzamanslayanın həyatından bəhs edilir. 1988-ci ildə dərc edilən «Poklonis Borozde» romanında kənd həyatından bəhs edilir. 1991-ci ildə Mordovayalılara aid olan "Eryamodo nadoviya" ("Həyatdan müalicə") adlı üç hekayənin əks olunduğu hekayələr toplusu işıq üzü görmüşdür («Zaku-un» və «Pinqel qayt» («Dövrlərin zəngi»). Brijinski yazıda Mordviya xalqının mənşəyini elmi sübutlara söykənərək, elmi şəkildə ortaya qoyur. 2008-ci ildə etnoqrafik «Kirdajt» («Həmyaşıdlar») povestində, sənət şəklində Mordoviya xalqının tarixini və gənc insanın kişiyə çevrilməsini izah edir. Ətraf mühit tam asılılıq dövründə bir insanın xarakteri və dünyəvi baxışının formalaşması şərtlərini göstərir. Üstəlik Brijinski «Rus-erzya məktəb lüğətinin» (2015) və Mordoviya ədəbiyyat üzrə dərsliyin müəllifi (həyat yoldaşı Nadejda Nikiforovna ilə birgə hazırlamışdır) olaraq tanınır.

1990-cı ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olmuşdur. RSFSR Əməkdar İşçisi. Mordaviya Respublikası Dövlət Mükafatı Lauriyatı (2004). Mordoviya Respublikasının Xalq Yazıçısı (2014).

İstinadlar
----------

1. ↑  Яркий прозаик, знаток фольклора, педагог Arxivləşdirilib 2018-12-01 at the Wayback Machine (rus.)
2. ↑  МИФОЛОГИЧЕСКИЕ ОБРАЗЫ И МОТИВЫ В ПОВЕСТИ «КИРДАЖТ» («РОВЕСНИКИ») М. БРЫЖИНСКОГО Arxivləşdirilib 2019-03-22 at the Wayback Machine (rus.)
3. ↑  Русско-эрзянский школьный словарь Arxivləşdirilib 2018-04-18 at the Wayback Machine (rus.)
4. ↑  «Певец любви». Андрей Иванович Брыжинский Arxivləşdirilib 2019-03-22 at the Wayback Machine (rus.)
5. ↑  В музее А. И. Полежаева — филиале Мемориального музея военного и трудового подвига 1941—1945 гг. состоится Творческий вечер и откроется выставка «Звон эпохи» Arxivləşdirilib 2018-12-01 at the Wayback Machine (rus.)

Mənbə
-----

* Mordva Ədəbiyyat kitabxanası. Mixail Brijinski (rus.)
**Mixail İvanoviç Avdeyev** (*rus.* Михаи́л Ива́нович Авде́ев; 16 (29) noyabr 1901, Vyazma, Smolensk quberniyası[d] – 1978, Moskva) — SSRİ hərbi həkimi və pedaqoqu, tibb xidməti polkovniki, tibb elmləri doktoru, professor, SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının müxbir üzvü (1957). RSFSR əməkdar elm xadimi (1962).

Həyatı
------

1918-ci ildə 1-ci Moskva Tələbə Valideynləri Cəmiyyətinin gimnaziyasını bitirmiş və 1-ci Moskva Dövlət Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olmuşdur. 1919-cu ilin fevralından 1921-ci ilin yazına qədər Yermakov xəstəxanasında tibb qardaşı kimi çalışmışdır. 1920-ci ildə Moskva Hərbi Sanitariya Dezinfeksiya Dəstəsində tibb qardaşı olmuşdur.

O, 1923-cü ildə universiteti bitirdikdən sonra məhkəmə-tibb kafedrasına fövqəladə elmi işçi kimi qalmışdır. 1923-cü ildən 1941-ci ilə qədər fasilələrlə Moskva şəhər məhkəmə tibbi ekspertizasında şəhər məhkəmə-tibb eksperti vəzifəsində yarımştat işləmişdir. 1924-cü ilin fevralında Qızıl Ordu sıralarına çağırılaraq Türküstan Cəbhəsinə göndərilib, orada basmaçılarla döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1925-ci ildə Türküstan atıcı alayının kiçik həkimi olmuşdur. 1925-ci ilin dekabrında alayın baş həkimi vəzifəsindən ordudan tərxis olunmuşdur.

O, əvvəlki iş yerinə Moskva Dövlət Universitetinin Məhkəmə-tibb kafedrasına qayıtmışdır. 1926–1929-cu illərdə aspirant, 1929–1931-ci illərdə kafedranın ştatdankənar assistenti olmuşdur. 1930-cu ildən 1940-cı ilə qədər Moskva Hüquq İnstitutunda məhkəmə tibb kursu oxumuşdur. 1936-cı ildən Ümumittifaq Hüquq Akademiyasında, Hərbi Hüquq Akademiyasına çevrilmiş hərbi fakültədə dərs demişdir. O, 1954-cü ilə qədər akademiyada professor, sonra kriminalistika və məhkəmə tibb kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

Böyük Vətən müharibəsindən əvvəl yenidən orduya çağırılmışdır. Hərbi Hüquq Akademiyasında dərs demiş, Qızıl Ordunun baş patoloqunun köməkçisi olmuşdur. 1942-ci ildə Sov.İKP sıralarına daxil olmuşdur.

1943–1970-ci illərdə Qızıl Ordunun və SSRİ Müdafiə Nazirliyinin baş məhkəmə eksperti, SSRİ Müdafiə Nazirliyinin Mərkəzi Məhkəmə Ekspertiza Laboratoriyasının rəisi olmuşdur. 1947–1967-ci illərdə DTK-nın Ali Məktəbində dərs demişdir. 19 aprel 1957-ci ildə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir.

Təltif və mükafatlar
--------------------

* RSFSR əməkdar elm xadimi (1962)
* "Qırmızı ulduz" ordeni
* "Şərəf nişanı" ordeni
* "Qızıl xaç" ordeni (Polşa)
* Medallar

Əsərləri
--------

* Судебная медицина, 1-е изд. М.. 1949, 5-е изд. М. 1960;
* Курс судебной медицины, М. 1959;
* Краткое руководство по судебной медицине. М. 1966;
* Судебно-медицинская экспертиза живых лиц, М. 1968.

İstinadlar
----------

1. ↑  Avdejev, Michail Ivanovič // Czech National Authority Database.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Михаил Иванович Авдеев, Арх. патол. т. 23, № 10, с. 93, 1961
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Профессор М. И. Авдеев, Воен.-мед. журн. № 11, с. 93, 1961.
**Mixail Vasilyeviç Barinov** (14 oktyabr 1888, Saratov quberniyası[d] – 26 noyabr 1937, Moskva) — 1928-1929-cu illərdə M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti) rektoru olmuşdur.

Həyatı
------

Mixail Vasilyeviç Barinov Rusiyanın Saratov quberniyasının Dubranovo kəndində anadan olmuşdur. Mixail Barinovun ailəsi 1889-cu ildə Bakıya köçmüşdür.

1922-1926-cı illərdə «Azneft»in rəis müavini, 1931-1933-cü illərdə rəis vəzifəsində çalışmış, 1928-1929-cu illərdə İnstitutun rektoru olmuşdur. *rus.* 

Uzun illər Sergey Kirovun yaxın dostu olmuş, 1934-cü ildə Kirov ölümü Barinova güclü təsir etmişdir.

1937-ci ildə Stalin repressiyası zamanı həbs olunmuş, xalq düşməni kimi güllələnmişdir. *rus.*

İstinadlar
----------

1. ↑  "ADNA-nın keçmiş rektorları". 2016-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-26.
2. ↑  "Баринов Михаил Васильевич (ректор АЗИ c 1928)". 2022-04-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-26.
3. ↑  "Энциклопедия / Люди". 2022-04-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-26.
Bağırsaq çöpləri bakteriyaları 10.000 dəfə böyüdülmüş şəkildə.
**Mikroorqanizmlər** və ya **mikroblar** (*yun.* μικρός, *mikrós*, kiçik və ὀργανισμός, *organismós -* orqanizm, vücud";) — adətən ölçüləri 0,1 mm-dən az, gözlə görünməyəcək qədər kiçik olan canlı orqanizmlərin ümumi adı. Mikroorqanizmlərin öyrənilməsi ilə mikrobiologiya elmi məşğul olur. Onların tədqiqi ilk dəfə 1675-ci ildə öz yaratdığı mikroskop ilə mikroorqanizmləri kəşf edən Anton van Levenhukun faliyyəti ilə başlamışdır.

Ümumi məlumat
-------------

Mikroorqanizmlər çox müxtəlifdir, onlara bakteriyalar, göbələklər, mamırlar və sularda yaşayan kiçik canlılar daxildir. Bəzi mikrobioloq alimlər ora virusları da əlavə edirıər. Mikroorqanizmlər su, qrunt, istilik olan biosferin hər yerində yaşayırlar. Onlara atmosferin yüksəkliklərində, okeanların dərinliklərində və Yer kürəsinin dərinliklərində rast gəlmək olur. Bəzi mikroorqanizmlər azot yaratdıqlarından azot siklinin vacib bir hissəsi sayılırlar.

Pendirdə mikrorqanizmlərin müsbət fəaliyyəti

Biodövriyədə rolu
-----------------

Mikroorqanizmlərin çoxu birhüceyrəli olur, onların bir qismi gözlə də görünür. Mikroorqanizmlər Yerin atmosferində dinamik mütənasibliyin qorunub saxlanmasında və ekosistemdə maddələr mübadiləsində böyük rol oynayırlar. Bəzi hallarda onlar biokütləni yaradan yeganə komponent olurlar. Ümumən biodövriyyədə müsbət rol oynasalar da, müəyyən situasiyada onlar insan və canlılarda xəstəlik törədicisi kimi çıxış edirılər.

Belə hesab edilir ki, təkamül prosesində mikroorqanizmlər birinci canlı orqanizmlər olmuşlar.

Həmçinin bax
------------

* Canlı orqanizmlər
* Mikrobiologiya
* Bakteriya
* Virus

İstinadlar
----------

1. ↑  *Rybicki EP.* "The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics". S Aft J Sci. 86. 1990: 182–6. ISSN 0038-2353.
2. ↑  *LWOFF A.* "The concept of virus". J. Gen. Microbiol. 17 (2). 1957: 239–53. PMID 13481308.
3. ↑  2002 WHO mortality data Arxivləşdirilib 2013-10-23 at the Wayback Machine Accessed 20 January 2007

Xarici keçid
------------

* Микроорганизмы в Большой Советской Энциклопедии
**Vladimir Ivanoviç Romaşkin** (erz. *Йовлань Оло*; 6 sentyabr 1951, İçalki[d], Mordoviya MSSR[d] – 29 avqust 2002, Saransk) — XX əsrin sonlarında Mokşan, Karatai, Teryuxan və Erzyanın mədəni dirçəlişinin Erzya əsilli lideri. O, folklorşünas, musiqiçi, sənədli film kinorejissoru olmuşdur.

Bioqrafiya
----------

1975-ci ildə, Vladimir Romaşkin, Saranskda L.P. Kiryukova adına Musiqi Məktəbinin dirijor-xor şöbəsini, 1980-ci ildə Kazan Konservatoriyasının dirijor və xor şöbəsi, 1986-cı ildə folklor və incəsənət şöbəsi üzrə aspiranturanı bitirmişdir. 1980-ci ildən 1989-cu ilə qədər Mordoviyanın Dil, Ədəbiyyat və Tarix Tədqiqat İnstitutunun folklor və sənət sektorunda elmi işçi olmuşdur. 
1986-cı ildə "Mordovalıların-Karatayların ənənəvi musiqi sənətinin bəzi xüsusiyyətləri haqqında" monoqrafiyasını nəşr etdirmişdir. Burada o, Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında Karatay kəndlərinin folklorunu təsvir etmişdir.
Daha sonra Vladimir Romaşkin ssenarist və sinematoqraf kimi çıxış edərək, iştirakı ilə "Karatai" və "İstoki" sənədli filmlərini yaratdı. O, "Torama nə oxuyur" adlı musiqi filmində rol almışdır.
Vladimir Romaşkinin ən məşhur işi - repertuarında Erzya, Mokşa, Karatay mahnılarını əhatə edən etno-musiqili qrup Toram-ın yaradılmasıdır. Qrupun repertuarı Mordoviya bölgəsində yaşayan müxtəlif etnoqrafik qrupların ənənələrini birləşdirirdi.

Muzey
-----

Mordoviyanın Koçkurovski rayonunun Podlesnaya Tavla kəndində 2006-cı il 6 sentyabrında (musiqiçinin 55 illiyinə həsr olunmuş) V. İ. Romaşkin adına "Etno-Kudo" ev-muzeyi açıldı. Vladimir Romaşkin 1989-cu ildə gənc olarkən, hələ tanınmadığı bir zamanda Podlesnaya Tavla kəndində kiçik bir ev satın aldı. O, tanındıqdan sonra, bu kəndin etno-turist marşrutunu xəyal etdi, bu da hazırda Erzya ənənəsi olan Ağacişləmə mərkəzi olaraq tanınır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Merja SALO. Katoava mordvalainen identiteetti — karatait ja Saratovin alueen ersäläiset" (PDF). 2016-12-19 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-05-23.
2. ↑  "Мордовия музыкальная // Музыкальный фольклор мордвы-каратаев". 2016-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
3. ↑  "«Эрзянь Мастор» // Звезда упала — свет её остался. Жизненный и творческий путь Йовлань Оло". 2018-09-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
4. ↑  Евдокимова Т. Его «Торама» звучит на весь мир. // Вперед. Атяшевского района. — 14 сентября. — С. 4.

Xarici keçidlər
---------------

* ЭТНОТУРИЗМ В МОРДОВИИ
**İşığın qayıtması** — iki mühitin (mühitlərdən heç olmasa biri şəffaf olmalıdır) sərhədinə düşdükdə işığın yayılma istiqamətinin dəyişməsi.

İşıq mənbəyi olmayan сisimlərin görünməsinə səbəb işığın onların səthindən qayıtmasıdır. Qaytarıcı səth kələ-kötürdürsə, diffuz səpilmə (bütün istiqamətlərdə səpilmə), hamardırsa, güzgü qayıtması baş verir.

İşığın qayıtması qanunları
--------------------------

θi = θr.  
Düşmə bucağı qayıtma bucağına bərabərdir
1. Düşən şüa, qayıdan şüa və düşmə nöqtəsinlə qaytarıcı səthə çəkilmiş perpendikulyar bir müstəvi (düşmə müstəvisi) üzərindədir.
2. İşıqın qayıtma bucağı (qiymətcə) düşmə bucaqına bərabərdir.
İşıq mənbəyi güclü olduqda işığın qayıtması qanunları pozulur.
Qayıdan işığın intensivliyi işığın düşmə bucağından, polyarlaşmasından və mühitlərin sındırma əmsallarından asılıdır.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
Piero della Francesca tərəfindən dirilmə, 1460
Vinston Çörçill tərəfindən göstərilən "Viktoriya" jesti
**Qələbə** (lat. victoria) — əvvəlcə müharibəyə şamil edilir və şəxsi döyüşdə, ümumilikdə hərbi əməliyyatlardan sonra və ya əlavə olaraq istənilən yarışda əldə edilən uğur.

İnsan duyğularına gəldikdə, qələbə güclü bir sevinc hissi ilə müşayiət olunur və insan davranışı, hərəkətləri və duruşları ilə bunu göstərir.

Mifologiyada qələbə çox vaxt ilahiləşdirilir, məsələn: yunan dilində bu ilahə Nika, Romada Viktoriya adlandırılır. Qalib qəhrəmanın bir əjdaha ilə döyüşə girdiyi variantlar da var.

Antik dövrdə dəfnə çələngi qələbənin simvolu idir.

Qələbə jesti
------------

**Qələbə** simvolu ✌ — "qələbə əli" və ya sülhü bildirən ümumi jestdir.

Həmçinin bax
------------

* Aqressiya
* Müharibə
* Pirr qələbəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  Роса, Хартмут *Wettbewerb als Interaktionsmodus. Kulturelle und sozialstrukturelle Konsequenzen der Konkurrenzgesellschaft.* 2006. 82-104. ISSN 0340-0425
2. ↑  *Ирина Шпигель, Маркус Тидеманн.* Handbuch Philosophie und Ethik. 2017. 113–123. ISBN 978-3-8252-8629-3.

Xarici keçidlər
---------------

* Victory: Definition, Idea and Phenomenon Arxiv surəti 10 fevral 2022 tarixindən Wayback Machine saytında

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 2779220109 |
**Qafarov Vladimir Əbüləzim oğlu** (19 may 1935, Sabirabad – 19 iyul 2000, Bakı) — şair, tərcüməçi, 1957-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR Əməkdar mədəniyyət işçisi (1979), Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi(1989)

Həyatı
------

Vladimir Qafarov 1935-ci il mayın 19-da Sabirabad şəhərində anadan olmuşdur. Bakıda orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun fılologiya fakültəsində təhsil almışdır (1952-1957).

Əmək fəaliyyətinə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinin redaktoru kimi başlamışdır (1959-1960). "Literaturnıy Azerbaydjan" jurnalında ədəbi işçi (1960-1963), "Literaturnaya qazeta"nın Azərbaycan üzrə xüsusi müxbiri (1967), "Bakinski raboçiy" qəzetində şöbə müdiri olmuşdur. Sonra bütün qüvvəsini yaradıcılığa həsr etmişdir.

Bədii yaradıcılığa 1952-ci ildə "Oğul" adlı ilk mətbu şeri ilə başlamışdır. Bundan sonra istər respublikada, istərsə də onun hüdudlarından uzaqlarda əsərləri müntəzəm çap edilmişdir. "Gəlin", "İki qala", "Lermontov, 123", "Bürünc külək", "Küləkli alov" və digər kitabları oxucuların rəğbətini qazanmışdır. Poetik tərcüməyə böyük əhəmiyyət vermişdir. Azərbaycan el ədəbiyyatı, klassik aşıq poeziyası və sovet şeri incilərini seçib ruscaya çevirmişdir. Əsərlərini Azərbaycan və rus dillərində yazmışdır. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanları ilə təltif edilmişdir (1968-1985).

2000-ci il iyulun 19-da vəfat etmişdir.

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi— 30.07.1979
* Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi - 1989

Əsərləri
--------

* 1.Невеста. Баку, Азернешр, 1961, 60 стр.
* 2.Две крепости. Баку, Детюниздат, 1963, 71 стр.
* 3.Lermontov, 123, B. Azərnəşr, 1965, 130 səh.
* 4.Бронзовый ветер. Баку, Азернешр, 1968, 147 стр.
* 5.Огонь на ветру. Баку, Гянджлик, 1972, 88 стр.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  .
2. ↑  Respublikanın ədəbiyyat xadimlərinə Azərbaycan SSR fəxri adlarının verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 30 iyul 1979-cu il tarixli **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2020-01-16 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0000 3847 1319 · LCCN: no88005813 · РГБ: 000091934 · VIAF: 43853577 · WorldCat VIAF: 43853577 |
**İriçiçəkli nargülü** (*lat.* Campsis grandiflora) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin biqnoniyakimilər fəsiləsinin nargülü cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yabanı halda Çində, Yaponiyada, Qərbi Avropada, ABŞ və digər ölkələrdə geniş yayılmışdır. XX əsrin əvvəllərindən Krımda, Qafqazın Qara dəniz sahillərində becərilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 6-8 m-dək olan, tez böyüyən, işıqsevən, budanmanı yaxşı keçirən lianadır. Yarpaqları tək, lələkvari, 7-9 ədəd, 3-6 sm uzunluğunda, yumurtavarı və ya yumurtavarı-lansetvarı, ucu biz, dişli, çılpaq, xırda olur. Çiçəkləri iri, yumşaq və ya süpürgəvari çiçək qruplarında yerləşir, kasacığı 5 ədəd, lansetvarı, mərkəzinə qədər bölünmüş hissəlidir. Çiçək tacı qıfvari, kasacığın təxminən yarısınadək olan borucuqlu, qırmızı rəngli, eni 7-8 sm-ə çatır. Qutucuğu uzunsov-silindrik, ucu kütdür. İriçiçəkli kampsis tez böyüyür. Kök və gövdə qələmləri, zoğlarla çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Yarımkölgəyə dözür, ancaq yaxşı çiçəkləməsi üçün günəşli yer tələb edir. Kampsis işıqsevən və istisevəndir. -2-5°C-dək qısamüddətli şaxtalara dözür. Zəngin, orta miqdarda nəmişli torpaqda yaxşı inkişaf edir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda təbii və mədəni şəraitdə rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Çəpərlərin şaquli yaşıllaşdırılmasında istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Campsis grandiflora* | 
* Wikidata: Q1192466
* Wikispecies: Campsis grandiflora
* EoL: 2895100
* EPPO: CMIGR
* FoC: 200021392
* GBIF: 4094511
* GRIN: 100813
* iNaturalist: 358834
* IPNI: 109136-1
* ITIS: 832963
* MoBotPF: 277921
* NCBI: 108594
* NZOR: ff3e088b-5dff-4275-8ce9-074aa8d25ddb
* Plant List: kew-320344
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:109136-1
* Tropicos: 3701484
* WCSP: 320344
* WFO: wfo-0000781858

 |
| *Bignonia grandiflora* | 
* Wikidata: Q38530961
* GRIN: 317835
* IPNI: 32889-2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:32889-2
* Tropicos: 50043259
* WFO: wfo-0000781496

 |
Festivalda üzümün ayaqlanması.
**Qarabağ şərab festivalı** (*erm.* Արցախյան գինու փառատոն) — Azərbaycanın Xocavənd rayonunun Tuğ kəndində Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası tərəfindən keçirilən festival. İlk dəfə 18 oktyabr 2014-cü ildə keçirilmişdir, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra dayandırılmışdır. Festival təkrarlanan xarakter daşıyırdı və hər sentyabrın üçüncü şənbə günü keçirilirdi.

Tarixi
------

Festival Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Mədəniyyət, Turizm və Gənclər Nazirliyinin Turizm və Tarixi Yerlərin Mühafizəsi Departamentinin təşəbbüsü ilə keçirilirdi, regionda turizmi inkişaf etdirmək məqsədi daşımışdır. Bu, Qarabağda şərabçılıq ənənələrini bərpa etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Festival Dağlıq Qarabağ və Ermənistan şərabçılarına öz məhsullarını satmaq, təcrübə mübadiləsi aparmaq, şərablarını tanıtmaq və s. imkanı verən platforma yaratmışdır. Hər il keçirilən festivalın proqramına üzüm ayaqlama, ənənəvi Qarabağ mətbəxinin dequstasiyası, sənət əsərlərinin sərgisi, Dizaq məlik sarayına aid tarixi artefaktların sərgisi, eləcə də yerli şərabın sərgisi və satışı daxildir. Burada Qarabağ və Ermənistanın 5 müxtəlif bölgəsindən məhsul sərgilənirdi. Festival ildən-ilə milli bayrama çevrilmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Գինու փառատոն Արցախում". Նորություններ Արցախից aparaj.am (erməni). 2023-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-27.
2. ↑  "Գինու փառատոն Արցախում". ԱրմԱր Լուրեր | Armenia News | Հայաստան և Արցախ (erməni). 2015-03-03. 2019-12-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-27.
3. ↑  "Տողում կայացել է արցախյան գինու 6-րդ փառատոնը. մասնակցում էին երեք տասնյակից ավելի գինեգործներ (լուսանկարներ)". artsakhpress.am. 2019-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-27.
**Alexsandro de Souza** — braziliyalı futbolçu.

Karyerası
---------

Aleksandro de Souza 20 iyun 2004-vü ildə Braziliyanın Cruzeiro Esporte Clube komandasından Fənərbaxçaya 11 milyon dollara 3 illiyinə transfer edildi. Bu miqdarın 5 milyon dolları rəy əvəzi, qalanı isə illiyi 2 milyon dollardan futbolçuya verilən ödənişdir. 2004-cü ilin iyulunda Amerika Kubokunu qazanan Braziliya milli yığma komandasının kapitanı olmuşdur.

Müvəffəqiyyətləri
-----------------

### Komanda olaraq

- 1996 Toulon Turniri çempionluğu (Braziliya Karması)   

- 1998 Braziliya Kuboku çempionluğu (Sociedade Esportiva Palmeiras-da oynayarkən)   

- 1998 Mercosul Kuboku çempionluğu (Sociedade Esportiva Palmeiras-da oynayarkən)   

- 1999 Dəyənəyə Libertadores çempionluğu (Sociedade Esportiva Palmeiras-da oynayarkən)   

- 1999 Dəyənəyə America (Amerika Kuboku) çempionluğu (Braziliya Milli komandası)   

- 2000 Pre-Olimpik çempionluğu (Braziliya Milli komandası)   

- 2000 Rio-Sao Paolo çempionluğu (Sociedade Esportiva Palmeiras-da oynayarkən)   

- 2003 Mineiro Çempionatı çempionluğu (Cruzeiro Esporte Clube-də oynayarkən)   

- 2003 Braziliya Kuboku çempionluğu (Cruzeiro Esporte Clube-də oynayarkən)   

- 2003 Braziliya Liqas(n)ı çempionluğu (Cruzeiro Esporte Clube-də oynayarkən)   

- 2004 Mineiro Çempionatı çempionluğu (Cruzeiro Esporte Clube-də oynayarkən)   

- 2004 Dəyənəyə America (Amerika Kuboku) çempionluğu (Braziliya Milli komandası)   

- 2004–2005 Türkiyə Liqası Çempionluğu (Fənərbaxça)   

- 2006–2007 Türkiyə Liqası Çempionluğu (Fənərbaxça)   

- 2010–2011 Türkiyə Liqası Çempionluğu (Fənərbaxça)   

- 2011–2012 Türkiyə Kuboku Çempionluğu (Fənərbaxça)

### Fərdi

- 1999 Uruqvayın "El Pais" qəzeti tərəfindən Amerika qitəsinin ideal on birinə seçildi ("Sociedade Esportiva Palmeiras"da oynayarkən).   

- 1999 IFFHS tərəfindən dünyada ilin 3-cü ən çox qol vuran oyunçusu seçildi ("Sociedade Esportiva Palmeiras"da oynayarkən).   

- 2003 Uruqvayın "El Pais" qəzeti tərəfindən Amerika qitəsinin ideal on birinə seçildi ("Cruzeiro Esporte Clube"da oynayarkən).   

- 2003 Braziliya futbol jurnalı "Placar" tərəfindən Braziliya Liqasında ilin oyunçusu seçildi və Qızıl Top Mükafatı aldı ("Cruzeiro Esporte Clube"da oynayarkən).

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi saytı
**Aleksey İvanoviç Abrikosov** (20 fevral 1824, Moskva – 31 yanvar 1904, Moskva; *rus.* Алексе́й Ива́нович Абрико́сов) — Rusiya sahibkarı, istehsalçısı. O, XIX əsrin ikinci yarısında "A. İ. Abrikosov oğulları zavodu və ticarət ortaqlığı" (indiki "Babayevski" konserni), habelə Moskvada qənnadı məmulatları və çay mağazalarına sahib olmuşdur. Abrikosov həmçinin, İmperator Əlahəzrət Məhkəməsinin Təchizatı, Mühasibat Bankı Şurasının sədri, faktiki dövlət müşaviri kimi xidmət etmişdir.

Mükafatlar
----------

1870-ci ildə irsi fəxri vətəndaşlar sinfinə təyin edilmişdir. 1879-cu ildə Ticarət Şurasının üzvü adını almışdır. Ömrünün son illərində ona irsi zadəganlıq hüququ verən həqiqi dövlət müşaviri rütbəsi verilmişdir. Mükafatlardan o, Müqəddəs Andreyev lentində "Çalışmaya görə" medalı (1876), 2-ci dərəcəli "Müqəddəs Anna" və "Müqəddəs Stanislav" ordenlərinə layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Предпринимательство и городская культура в России. 1861—1914: сборник. / Сост.: У. Брумфилд, Б. Ананьич, Ю. Петров.. — М.: Три квадрата, 2002. — С. 94—95. — (Учебник для вузов). — 1000 экз. — ISBN 5-94607-011-8.
**Hörmüz dəniz müharibəsi** — 9 avqust 1554-cü ildə Hörmüz boğazında Seydi Əli Rəisin komandanlığı ilə türk donanması və Fernando de Noronhanın komandanlığı ilə portuqal donanması arasında baş verdi.

Müharibə
--------

Qanuni Sultan Süleymanın əmri ilə Seydi Əli Rəisin komandanlığındakı Türk donanması, 2 iyul 1554-cü ildə Süveyşə getmək üçün Bəsrə əyalətini tərk etdi.

Avqust ayı boyunca körfəzdəki Osmanlı sancaklarını ziyarət edən donanma, 9 avqustda Hörmüz boğazından keçərkən Portuqaliya donanması ilə qarşılaşdı. Təxminən iki dəfə çox olan Portuqaliya donanmasının nizamlı hərəkət etmədiyini anlayan Osmanlı admiralı, sürətli bir basqınla düşmənin qarşısını ala biləcəyini düşünərək hərəkətə keçdi. Sürətlə top və tüfəng atəşlərinə başlayan Türk donanması, nizamsız düşmənin manevr etməsini əngəlləyib qalera saxlamalarına başladı. Qaranlığa qədər davam edən döyüşdə nəticə əldə edə bilməyən Portuqaliya donanması, çox sayda dənizçi itirdi və bir qaleonu süqut etdi. Sonra nizamsız olaraq Hörmüz adasına tərəf çəkilməyə başladı. Türk donanması isə təqib etməyib boğazı keçdi və Omana doğru yollandı.

Seydi Əli Rəis isə döyüşü belə təsvir edirdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Galiba görmedi çesm-i encüm Bu kadar hadise-ı uzmayı 
Bilmezim kim nice tabir edeyim Sana bu vakıa-ı kübrayı | "|

Həmçinin bax
------------

* Portuqaliya
* Hörmüz boğazı
* Osmanlı imperiyası

Xarici keçidlər
---------------

* Osmanlı, Portuqaliya və Səfəvi münasibətlərində Hörmüz məsələsi

Mənbə
-----

* *Seydi Ali Reis.* Bölüm I. ISBN 9789751611888.
* Hint Seferi. Topkapı/İstanbul: Doğu Kütüphanesi. 1971. 406–407. ISBN 978-9944-397-70-4.
* *Ak, Mahmut.* "Seydi Ali Reis". TDV İslam Ansiklopedisi. 2009. 2019-08-27 tarixində arxivləşdirilib.
**İriyarpaqlı mürdəşər** (*lat.* Frangula grandifolia) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin murdarçakimilər fəsiləsinin mürdəşər cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Azərbaycanda, İranda təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 5 m-dək olan, tünd boz və ya təxminən qara qabıqlı şaxələnmiş koldur. Budaqları qonur və ya sarımtıl-boz, tünd mərciməkli, çılpaqdır. Yarpaqları qısa saplaqlı, nazik, üstü tünd yaşıl, hamar, alt tərəfi açıq sarımtıl, seyrək tükcüklü, ellipsvari və ya enli ellipsvari, simmetrik olub, uzunluğu 18 sm və eni 6-10 sm-dir. Yarpaqları ucunda enli üçkünc və uzanmış bizli, bünövrəsində yumru, kənarları xırda dişli, 11-14 cüt olub, qonur, təxminən düz damarcıqlıdır. Çiçəkləri uzun çiçək saplaqlarında, çətirvari çiçək qrupunda yerləşir. Çiçəkləri 6-12 ədəd enli, uzunluğu 0,3-0,4 sm, zəngvari, tükcüklüdür. Aprel-iyunda çiçəkləyir, iyul-avqustda meyvə verir. Meyvələri bənövşəyi-qara, şarşəkillidir. Nadir relikt növdür.

Ekologiyası
-----------

Orta dağlıq qurşağa qədər olan sahələrdə çay sahillərinda və dərələr boyunca, enliyarpaqlı meşələrdə, açıqlıq sahələrdə, meşə çətri altında bitir. İstisevən, torpağa tələbkər növdür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Qusar (Samur çayı vadisi, Yuxarı Qələnxur kəndi yaxınlığında), Lənkəran (Ələzəpin, Aşağı və Yuxarı Apu kəndləri), Lerik (Siov kəndi) rayonlarında tək-tək və ya kiçik qruplarla bitir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində canlı çəprlərin salınmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Frangula grandifolia* | 
* Wikidata: Q15539151
* GBIF: 3874526
* IPNI: 717370-1
* Plant List: kew-2814072
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:717370-1
* Tropicos: 27500966
* WFO: wfo-0000691896

 |
| *Rhamnus grandifolia* | 
* Wikidata: Q17241743
* GBIF: 3875086
* IPNI: 718358-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:718358-1
* Tropicos: 100385236
* WFO: wfo-0000460203

 |
**Aleksandrit** — mineral, zümrüdü-yaşıl, tərkibində Cr olan xrizoberil. Qiymətli daş. Özünəməxsus xüsusiyyəti ilə digərlərindən fərqlənir. Belə ki süni işıqda (məsələn lampa işığında) bənövşəyi və ya al-qırmızı, günəş işığında isə yaşıl rəngdə görünür. Kimyəvi formulu Al2BeO4-dür. Sərtliyi 8,5-dir.

Tarixi
------

Aleksandriti ilk dəfə Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Niels Nordenskjold kəşf etmişdir. O 17 aprel 1834-cü ildə yaşıl rəngli qəribə bir daş tapdı. Onu başqa minerallarla qarışığı olan zümrüd zənn etdi. Lakin onun sərtliyini ölçərkən sərtliyinin 7.5 yerinə 8.5 olduğunu gördü. Daşı araşdırmaq üçün onu cibinə qoydu. Axşam daşı cibindən çıxardarkən cibindəki daşın bənövşəyi olduğunu gördü. Daha sonralar bunun yeni mineral növü olduğu ortaya çıxdı və ona II Aleksandrın şərəfinə Aleksandrit adı qoyuldu. Beləliklə qiymətli daşlar arasına daha bir mineral da qatıldı. Yaşıl və qırmızı rəng krallıq, şan-şöhrət rəngi olduğundan ondan zadəganların mücəffərlərində istifadə edilirdi. Aleksandrit çox nadir və az miqdarda tapılan mineraldır. Bu günə qədər tapılan ən böyük aleksandrit daşı 30 karat olmuşdur.

XX əsrdə aleksandrit daşını süni əldə etmək mümkün olmuşdur. Bunun üçün yüksək temperatur, uyğun şərait lazımdır. Buna baxmayaraq aleksandrit daşı çox az tapılır və olduqca bahalıdır. Müasir dövrdə satışda rəng dəyişdirən daşlara rast gəlinsə də onların aleksandrit ilə əlaqəsi yoxdur. Bu daşlar süni boyalarla boyanmışdır və yanlız xarici rəng dəyişdirmə xassəsinə malikdir.

* 
*

Qalereya
--------

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
**İriyarpaq hortenziya** (*lat.* Hydrangea macrophylla) — hortenziyakimilər fəsiləsinin hortenziya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1-2 m, düz qalxan budaqlara malik koldur. Yarpaqları sadə, yumurtavari və tünd yaşıl, uzunluğu 7-15 sm, kənarları dişlidir. Çiçəkləri iri, çəhrayı, bəzən mavi və ağ rəngdə olub, enli, qalxanvari çiçək qrupunda toplanır. Kasayarpaqları iri, yaşımtıl, tədricən ağ, çəhrayı və ya mavi rəngdə olur. Meyvəsi 2-3 bölümlü, çoxsaylı xırda toxumları olan qutucuqdur. Yazdan yayın ortasına qədər 18-200 C-də toxumlarla, zoğlarla və kolun bölünməsi ilə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

İşıqlı və yarımkölgəli ərazilərdə bitir. 100C-yə qədər soyuqlara dözür. Tez boy atır, istisevən, torpaq mühitinə, münbitltyinə və rütubətə tələbkardır. Torpaq qarışığı yarpaq, çim, torf və qum (2:1:1:1) qarışığından ibarət olmalıdır. Mənənə, qırmızı tor gənəsi ilə yoluxa bilir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Lənkəranda, Zaqatalada və s. rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Dünyanın ən çox yayılmış bağ bitkilərinə aiddir. Bu növün çox miqdarda bağ formaları, o cümlədən ağ haşiyəli yarpaqları olan forması yaradılmışdır.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q159219
* Wikispecies: Hydrangea macrophylla
* APDB: 165217
* APNI: 87941
* BioLib: 39416
* EoL: 392374
* EPPO: HYEMA
* EUNIS: 196266
* FloraBase: 44688
* GBIF: 2985994
* GRIN: 19457
* iNaturalist: 122034
* IPNI: 791637-1
* IRMNG: 11096103
* ITIS: 565616
* MoBotPF: 286874
* NBN: NHMSYS0100001789
* NCBI: 23110
* NZOR: bb16f009-0cf3-4d8c-b48f-f6cf9dd17995
* NZPCN: 4088
* PFI: 9402
* Plant List: kew-2855720
* PLANTS: HYMA7
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:791637-1
* Tropicos: 29100134
* VicFlora: 0d1fc139-cfd1-4cc0-9686-b903e2d86d73
* WFO: wfo-0000726228

 |
"Allahım, bu ölümcül sevgidən qurtulmağıma kömək et", 1991.
**Sos-art** (*rus.* соц-арт) və ya **sovet pop-artı** — konseptualizmdə sənət növü.

Tarixi
------

Sos-art SSRİ-də meydana gəlmişdir. Yaradıcıları Vitali Komar və Aleksandr Melamid hesab edilir. Sos-art sosialist realizminə və sovet estetikasına xas obraz, janr və klişeləri istifadə etməklə, onları tamam fərqli tərzdə istifadəçiyə çatdırmağı qarşısına məqsəd qoyur. SSRİ-də 1970-ci illərin sonunda alternativ incəsənətin əsasında dövlət idealogiyasının əksinə çıxan istiqamətlərdən biri idi. Sos-art sanki sovet incəsənətinin parodiyası kimi özünə yer tutmuşdu. Sosrealizmin təbliğ etdiyi şəxləri sos-artçılar ironik şəkildə və ironik adla adlandıraraq təqdim edirdilər. Sos-artı Avropanın pop-artı ilə əlaqələndirmək olar. Yəni sos-artın əmələ gəlməsində sürrealizm və pop-art anlayışları böyük rol oynayırdı. Sos-artın təkmilləşməsində Moskva konseptualizminin də rolu böyük olmuşdur. Özünəməxsus klişelər, simvollar, obrazlar, sovet siyasətinin fərqli motivləri meydana gətirən sos-art özündə onların əsl üzlərini və sovet idealogiyasının stereotiplərinini əks etdirərək bu eybəcərlikləri çılpaq surətdə tamaşaçılara çatdırmağa çalışırdılar. İroniya, qrotesk, kəskin dəyişiklik, sərbəst sitat gətirmə, müxtəlif formaların istifadəsi bu istiqamətin yadda qalıcı, eklektik bədii dili idi.

Moskva rəssamları Vitali Komar və Aleksandr Melamid sos-artın əsas nümayəndlərindən idilər və 70-ci illərin ikinci yarısından oların ətraflarında onlar kimi fikirləşən, ideya bölüşən bir çox rəssamlar toplaşmışdılar. Müxtəlif illərdə müxtəlif rəssamlar bu istiqamətə üz tutmağa başladılar. Onlardan Aleksandr Kosolapov, Leonid Sokov, Dmitri Priqov, Boris Orlov kimi rəssamlar "Yuva" və "Muxamor" art qruplarının üzvləri oldular. Sos art maneralarına görə fərqli rəssamları bir arada topladı. 1990-cı illərdə sos-artın tükəndiyi haqda deyimlər baş qaldırdı. Hakimiyyətin dəyişməsi səbəbi də artıq bu istqaməti aktual və maraqlı etmirdi. Artıq sosializm sistemi çökmüşdü. Nəticədə sos-art Rusiya posmtdernizminin bir hissəsi və contemporary art-ın əsas üslublarında idi.

Nümayəndələr
------------

* Erik Bulatov
* Aleksandr Kosolapov
* Leonid Sokov

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Post-Utopian Art of Vitaly Komar & Aleksandr Melamid (Sots Art: 1970s, '80s)". russian.psydeshow.org. 2022-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-05.

Ədəbiyyat
---------

* Regina Khidekel, *It’s the Real Thing: Soviet Sots-art and American Pop-art*. Minnesota University Press, 1988
**Özbəkistan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti** (özb. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati) — Özbəkistan Respublikasının xüsusi səlahiyyətli dövlət orqanı. Bu, Özbəkistan Respublikasının öz səlahiyyətləri daxilində xüsusi vasitə, forma və üsullarla dövlətin və milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi məsələlərini həll edən xüsusi xidmət orqanıdır. Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəhbəri sədrdir və qurumun özü bilavasitə Özbəkistan Respublikasının Prezidentinə tabedir.

Qurum ilkin istintaq və təhqiqat, əməliyyat-istintaq və kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyətini həyata keçirmək hüququna malikdir. Hərbi, hüquq-mühafizə və dövlət qulluğu təmin edilir. Hərbi, əl, atıcı silahlar və digər silahlar əldə etmək hüququ olan dövlət hərbiləşdirilmiş təşkilatlarına aiddir.

Tarixi
------

13 mart 2018-ci ildə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyayevin "Özbəkistan Respublikasının dövlət təhlükəsizlik sisteminin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında" fərmanı ilə Özbəkistan Respublikasının Milli Təhlükəsizlik Xidməti Özbəkistan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinə çevrilmiş, Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti Milli Təhlükəsizlik Xidməti-nin varisi kimi tanınmışdır. .

2 oktyabr 2018-ci il tarixində Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyayev Özbəkistan Respublikasının Ali Məclisi tərəfindən qəbul edilmiş "Özbəkistan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti Gününün təsis edilməsi haqqında" qanunu imzalamışdır. Qanuna əsasən hər il 5 aprel tarixi Özbəkistanın Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin və onun əməkdaşlarının rəsmi günü hesab edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Указ Президента Республики Узбекистан «О мерах по совершенствованию системы государственной безопасности Республики Узбекистан»". lex.uz. 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-06.
2. ↑  "Закон Республики Узбекистан «Об установлении Дня Службы государственной безопасности Республики Узбекистан»". lex.uz. 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-06.

Xarici keçidlər
---------------

* 5 aprel 2018-ci il tarixli ZRU-471 nömrəli "Özbəkistan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti haqqında" Özbəkistan Respublikasının Qanunu
Polkovnik **Xakobo Arbenz Guzman** (14 sentyabr 1913 - 27 yanvar 1971) — Qvatemalalı ordu zabiti, 1951-ci ildən 1954-cü ilədək xidmət göstərən demokratik yolla seçilmiş ikinci Qvatemala prezidenti. 1944-cü ildən 1951-ci ilədək Müdafiə naziri olmuşdur. On illik Qvatemala inqilabının önəmli şəxsiyyətlərindən biri olan Arbenz, 1954-cü ildə Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi tərəfindən hazırlanan bir çevrilişlə devrilmişdir.

Həyatı
------

Arbenz 1913-cü ildə Qvatemalanın ikinci ən böyük şəhəri olan Kesaltenanqoda doğulmuşdur. Atası 1901-ci ildə Qvatemalaya köçən İsveçrəli əczaçı, anası isə orta sinif nümayəndəsi olan bir ailənin qızı idi. Arbenzin ailəsi nisbətən yaxşı yaşayır və yuxarı sinif sayılırdı, buna görə də onun uşaqlığı yaxşı şəraitdə keçmişdir. Uşaqlıq illərində atası morfin asılılığına görə ailə biznesinə laqeyd yanaşmağa başladı. Bunun nəticəsində iflas etdi və ailəsini kəndə köçmək məcburiyyətində buraxdı. Xakobo iqtisadçı və ya mühəndis olmaq istəyirdi, lakin ailəsi yoxsullaşdığı üçün universitet təhsili ala bilmədi. İlk başda orduya qatılmaq istəməsə də Politexnikdə hərbi kursantlara təqaüd verilirdi. Müraciət etdi, qəbul imtahanlarının hamısını keçdi və 1932-ci ildə kadet kimi Politexnikə daxil oldu. Akademiyaya qəbul olduqdan 2 il sonra atası intihar etdi.

Hərbi karyerası və evliliyi
---------------------------

Oktyabr inqilabı və Müdafiə Nazirliyi
-------------------------------------

Çevrilişdən sonrakı həyatı
--------------------------