**Məhəmməd xan Təkinski** (1880, Aşqabad qəzası[d], Rusiya imperiyası – 18 mart 1938) — Azərbaycanlı siyasətçi, diplomat, dövlət xadimi. İxtisasca ali təhsilli hüquqşünasdır.

Həyatı
------

Məhəmməd xan Təkinski 1879 və yaxud 1880-ci ildə Mərkəzi Asiyada Axal-Təki vadisində rusların türkmənlərlə müharibəsi zamanı anadan olsa da, Naxçıvanda böyüyüb boya-başa çatmış, Kəngərlilər nəslinin nümayəndələrindən biri olan Ehsan xanın oğulluğu olmuşdur. Son illərə qədər onun doğum tarixi dəqiq məlum olmasa da, tədqiqatçı Ataxan Paşayevin Odessa vilayətinin dövlət arxivində apardığı araşdırmalar nəticəsində Təkinskinin İmperator Novorosiysk Universitetinin hüquq fakültəsinin tələbəsi olarkən hazırlanmış şəxsi işini aşkarlaması bu suallara aydınlıq gətirmişdir. Tədqiqatçı A. Paşayev "Məhəmməd xan Təkinski kimdir?" adlı məqaləsində yazır ki, Tiflis şəhəri birinci gimnaziyanın şagirdləri haqqında verilmiş məlumatda M. Təkinskinin atasının adı qrafasında "Ehsan xan Təkinski", qəyyumu adlı qrafada "Cəfərqulu xan Naxçıvanski" göstərilmiş, milliyyəti "türkmən", dini etiqadı "müsəlman", təvəllüdü "1879-cu il" qeyd olunmuşdur. 1881-ci il yanvar ayının 12-si günü baş vermiş rusların türkmənlərlə Göytəpə qalasını ələ keçirmək uğrunda apardıqları mübarizə zamanı bütün qohumları rus əsgərləri tərəfindən məhv ediləndə, onu bir saman tayasının yanında rus ordusunun polkovniki olan II Ehsan xan tapmış və oğulluğa götürmüşdür. AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Musa Quliyevin yazdığına görə sonralar Naxçıvana gələn II Ehsan xan bu uşağı da özü ilə bərabər gətirmişdir. Gələcəkdə Azərbaycan tarixində özünəməxsus rol oynayacaq Məhəmməd xan Təkinski Cəfərqulu xan, Rəhim xan və Hüseyn xan Naxçıvanskilərin əhatəsində böyümüşdür.

### Təhsili

Novorosiysk Universiteti tələbələri. Sağdan oturan 2-ci Məhəmməd xan Təkinski
Tiflis birinci kişi gimnaziyasını, 1908-ci ildə isə Odessada yerləşən İmperator Novorosiysk Universitetinin hüquq fakültəsini bitirən Məhəmməd xan Təkinskininin 1918-ci ilə qədərki fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar demək olar ki, yox səviyyəsindədir. Bu universitetdə Naxçıvanın XX əsr tarixində rol oynamış digər görkəmli simalar – Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Batumdakı konsulluğunun katibi olmuş Əziz bəy Qədimbəyov, Əliqulu xan Kəlbəlixanov, Hidayət bəy Sultanov, Həmid bəy Şahtaxtılı da təhsil almışlar.

Moskvada Rusiya Dövlət Hərbi Tarix Muzeyində və Sankt-Peterburqdakı Rusiya Dövlət Tarix Arxivində araşdırmalar aparan M. Quliyev onun gimnaziyanı başa vurduqdan sonra Rusiya ordusunda hərbi qulluqda olduğunu, Odessa vilayətinin dövlət arxivində tədqiqatlar aparan A. Paşayev isə Novorosiysk Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdikdən sonra Güney Qafqazda hüquq-mühafizə orqanlarında fəaliyyət göstərdiyinin güman edildiyini yazmışdır. Tədqiqatçı bunu Məhəmməd xanın 1918-ci il iyul ayının 15-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin Gəncədə yaratdığı Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasına andlı iclasçı kimi cəlb olunması ilə əsaslandırmışdır.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası 1918-ci ildə Azərbaycan hökuməti tərəfindən Birinci Dünya müharibəsinin əvvəlindən başlayaraq bütün Zaqafqaziya boyunca müsəlman əhaliyə və onların əmlakına qarşı törədilən zorakılıq, talan və soyğun faktlarının araşdırılması məqsədilə yaradılmışdı. Komissiyanın tərkibinə Məhəmməd xan Təkinski ilə yanaşı Ələkbər bəy Xasməmmədov, Andrey Fomiç Novatskiy, Nikolay Mixayloviç Mixaylov, Aleksandr Kluqe, İsmayıl bəy Şahmaliyev, Aley Adamoviç Aleksandroviç, Çeslav Boleslavoviç Klossovskiy, V. V. Qudvil, Abbas Əli bəy Hacı İrzayev və başqaları daxil olmuşlar.

Azərbaycan hökumətinin 11 oktyabr 1919-cu il tarixli qərarı ilə Məhəmməd xan Təkinski xarici işlər nazirinin müavini təyin edilmişdir.

Diplomatik fəaliyyəti
---------------------

Yeddicildlik Azərbaycan tarixinin beşinci cildində isə Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivinin sənədinə əsasən Məhəmməd xan Təkinski həm də Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Parlamentinin deputatı kimi göstərilir. Kitabda yazılır: "Azərbaycan parlamentininın üzvü Məhəmməd xan Təkinski 1919-cu il yanvarın 29-da İrəvana səfir təyin edilmişdir".

1919-cu ilin yanvarında isə yəqin ki, fövqəladə dərəcədə cəsarəti, inadkarlığı, analitik təhlil qabiliyyətinin yüksəkliyi nəzərə alınaraq o Ermənistana Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin nümayəndəsi kimi göndərilir və həmin ilin oktyabrına qədər bu vəzifəni yerinə yetirir. Kitabın müəlliflərindən biri "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Naxçıvan" məqaləsində Təkinskinin Naxçıvanın qorunması uğrunda apardığı diplomatik mübarizələrlə bağlı yazır: "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti rəhbərliyi Naxçıvanla bağlı hərbi səciyyəli müəyyən işləri görə bilməsə də bəzi diplomatik-siyasi yollardan istifadə edirdi. M. Təkinski Naxçıvanla bağlı AXC hökuməti sədrinə yazırdı ki, əgər Ermənistan Qarabağın Azərbaycana keçməsinə razılaşarsa, ingilislər Şərur-Naxçıvan rayonunu ona verəcəklər. Onun fikrincə, əhalisinin əksəriyyəti müsəlmanlardan ibarət olan Şərur və Naxçıvanı ermənilərə vermək olmazdı. Naxçıvan bölgəsində ermənilərin özbaşınalıqlarının qarşısının alınmasında da M. Təkinskinin böyük əməyi olmuşdur. O, bu məsələlərlə əlaqədar məlumat hazırlayaraq Xarici İşlər Nazirliyinə göndərirdi".

2019-cu ildə Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidməti Təkinskinin məxfi yazışmalarını açıqlayıb. Milli Təhlükəsizlik Xidməti bildirirdi ki, xan Təkinski səfir təyin olunan kimi Ermənistanın təhlükəsizlik orqanları onu izləyib, onun şifrəli teleqramlarını ələ keçirib və deşifrə edib. Ermənistan MTX-nın iddialarına görə xan Təkinski Ermənistan ordusunun Naxçıvan istiqamətindəki yerdəyişmələri, Ermənistanın cənub və digər regionlarındakı hərbi-siyasi vəziyyət barədə informasiyaları Bakıya ötürüb, həmçinin Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılarla gizli əlaqələr saxlayıb, onları üsyana təhrik edib. Məxfi yazışmaların bir hissəsi silahlı qüvvələrə aid olub, qoşunların sayı, silahları və digər mühüm elementlər barədə məlumatlar göstərilib. Səfiri izləyən Ermənistan hökuməti Azərbaycandan onun geri çağırılmasını tələb edib. Nəticədə Xan Təkinskinin səfir fəaliyyəti 1919-cu ilin oktyabr ayında başa çatıb.

1919-cu il oktyabr ayının birində isə Xan Təkinski Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Xarici İşlər nazirinin müavini təyin edilir. Xarici işlər nazirinin müavini olarkən Məhəmməd xan Təkinski Bakıda Polşanın Qafqazdakı nümayəndəsi Vatslav Ostrovskin, Britaniyanın Zaqafqaziyadakı ali komissarı Oliver Uordrop, Polşanın Bakıya gəlmiş fövqəladə missiyası ilə danışıqlarda Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin xarici siyasətinin təmsilçisi kimi iştirak edir.

Son illəri və ölümü
-------------------

Sovet işğalından sonra Məmməd xan Təkinski vəkil kimi fəaliyyət göstərirdi. Məsələn, 1923, 1924, 1926-cı illərin soraq kitabçalarında M. X. Təkinski kimi Vəkillər kollegiyasının üzvləri siyahısında qeyd olunub. Həmçinin, 1924-cü ildə Azneftsnabda (Azərbaycan neft sənayesinin təchizatı tresti) Port-İliç, Lənkəran və Astara iskələləri üzrə müvəkkil olub.

Məhəmməd xan Təkinskinin ölümü tarixi də son illərə qədər naməlum olaraq qalsa da, tədqiqatçı Ədalət Tahirzadə tərəfindən tərtib olunmuş "1937–1938-ci illərdə güllələnən (həbs olunan) şəxslər" siyahısında onun da adına rast gəlinir. Onun adının qarşısında "18.03.1938\*, 58 yaş" yazılıb. Siyahının əvvəlində isə tədqiqatçının belə bir qeydi var: "Bu işarə güllələnmə tarixini bildirir".

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Hacıyev İ. Kəlbizadə E. Naxçıvanlı diplomatlar. Naxçıvan:Əcəmi, 2017, 128 s. s.6
2. 1 2  *Paşayev, Ataxan.* "Məhəmməd xan Təkinski kimdir?". Xalq qəzeti. 18 iyul 2010. 2023-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-17.
3. ↑  *Tahirzadə, Ədalət.* "Ukraynada bir ay. 2. Odessa". Azərbaycan müəllimi. 19 oktyabr 2012. 2021-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-07.
4. 1 2  Гаджиев И. Кальбизаде Э. Из истории дипломатии. Saarbrücken:Lambert Academic Publishing, 2017, 64 c.
5. ↑  Qanunverici aktlar, 1998. səh. 698
6. ↑  ARDA, f. 970, siy. 1, iş 149, v. 13
7. ↑  Весь Баку 1923 год. Адресный и справочный ежегодник. 1923.
8. 1 2  Весь Азербайджан. Адресная и справочная книга на 1924 год. 1924.  (#first\_missing\_last)
9. ↑  Весь Баку. Городская справочная и адресная книга на 1927 год (rus). Издание газеты «Бакинский рабочий». 1926.  (#first\_missing\_last)

Ədəbiyyat
---------

* Hacıyev İ. Kəlbizadə E. Naxçıvanlı diplomatlar. Naxçıvan: Əcəmi, 2017, 128 s.
* Гаджиев И. Кальбизаде Э. Из истории дипломатии. Saarbrücken: Lambert Academic Publishing, 2017, 64 c.
* Азербайджанская Демократическая Республика: 1918–1920: законодательные акты. Azərbaycan Nəşriyyatı. 1998. 560.

| ⛭Azərbaycanda sovet repressiyaları |
| --- |
| Ümumi | Stalin repressiyaları  • Böyük təmizləmə  • "Sağ-trotskiçi ehtiyat mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı" rəhbərlərinin işi  • Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası (1948-1953  • 1988-1989) • QULAQ |  |
| İcraçılar | Ağa Hüseynov  • Cahangir Axundzadə  • Mir Teymur Yaqubov  • Mircəfər Bağırov  • Mixail Rayev-Kaminski  • Teymur Quliyev  • Yuvelyan Sumbatov-Topuridze  • Timofey Borşov  • Xoren Qriqoryan  • Ruben Markaryan  • Ağasəlim Atakişiyev  • Stepan Yemelyanov |
| Qurbanlar(1920-1936;1937-1938;1939-1954) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Şair vəyazıçılar | Ağahüseyn Rəsulzadə  • Bəhram bəy Vəzirov  • Böyükağa Talıblı  • Hacı Kərim Sanılı  • Əhməd Bədi Triniç  • Əhməd Cavad  • Əli Razi Şəmçizadə  • Əliabbas Müznib  • Əmin Abid Gültəkin  • Ənvər Yusifoğlu  • Firidun bəy Köçərli  • Gülhüseyn Hüseynoğlu  • Hacıbaba Nəzərli  • Hüseyn Cavid  • Xəlil İbrahim  • İsmayıl Katib  • Mikayıl Müşfiq  • Ömər Faiq Nemanzadə  • Pənah Qasımov  • Salman Mümtaz  • Seyfulla Şamilov  • Seyid Hüseyn  • Sultan Məcid Qənizadə  • Süleyman Vəliyev  • Tağı Şahbazi Simurğ  • Ümmügülsüm Sadıqzadə  • Yusif Vəzir Çəmənzəminli  • Zülfüqar Əhmədzadə |
| Elmxadimləri | Abdulla Şərifov  • Abdulla Tağızadə  • Aleksandr Bukşpan  • Atababa Musaxanlı  • Bala bəy Həsənbəyov  • Bəkir Çobanzadə  • Boris Tixomirov  • Ələsgər Ələkbərov  • Əli Nazim  • Əlirza Atayev  • Əziz Qubaydullin  • Hənəfi Zeynallı  • Xalid Səid Xocayev  • İdris Həsənov  • İsmixan Rəhimov  • Məhəmmədhəsən bəy Vəliyev-Baharlı  • Məmmədkazım Ələkbərli  • Mirzə Cabbar Məmmədzadə  • Qulam Bağırov  • Rəşid bəy İsmayılov  • Səlim bəy Behbudov  • Vəli Xuluflu |
| Hərbçilər | Cəmşid Naxçıvanski  • Əbdülhəmid bəy Qaytabaşı  • Əliyar bəy Haşımbəyov  • Feyzulla mirzə Qovanlı-Qacar  • Firudin bəy Vəzirov  • Fuad-Xan Talışinski  • Hacı bəy Sultanov  • Həbib bəy Səlimov  • İbrahim ağa Usubov  • Heydər Vəzirov  • Qalib bəy Vəkilov  • Qambay Vəzirov  • Lütfəli bəy Sultanov  • Murad Gəray bəy Tlexas  • Rüstəm Şıxlinski |
| İncəsənətxadimləri | Abbas Mirzə Şərifzadə  • Cahan Talışinskaya  • Xədicə Qayıbova  • Panfiliya Tanailidi  • Pərviz Rüstəmbəyov  • Ülvi Rəcəb |
| Cümhuriyyəttələbələri | Abbas bəy Əliyev  • Abdulla Tahirzadə  • Ağasəfər Mustafayev  • Bəhram Hüseynov  • Cəfər Kazımov  • Əbdül Əbdülzadə  • Əhməd Rəcəbli  • Əhməd Şahnəzərov  • Əli Kərimov  • Əli Yusif  • Əliyusif Cəfərov  • Əsildar bəy Ağabababəyov-Muğanlinski  • Əşrəf Əliyev   • Fərman bəy Nərimanbəyli  • Firudin Əliyev  • Hənəfi Zeynallı  • Hənifə Pirverdiyev  • Hüseyn Nağıyev  • İsgəndər bəy Sultanov  • İsgəndər Rzazadə  • Qəhrəman Məmmədov  • Lətif Qədimi  • Məmməd bəy Xələfbəyov  • Məmmədzəki Dursunzadə  • Məmmədxan Məmmədxanov  • Mir Sadıq Sadıqov  • Mustafa ağa Vəkilov  • Mürsəl bəy Şahsuvarov  • Rzaqulu Həsənov  • Səməndər Axundzadə  • Surxay bəy Şahsuvarov  • Tağı Rzayev  • Teymur bəy Aslanov  • Yusif bəy Ağasıbəyli  • Zaur bəy Daqirov |
| Dövlətxadimləri | 

|  |  |
| --- | --- |
| AXC | Abbasəli bəy Makinski  • Dadaş Həsənov  • Əhməd bəy Pepinov  • Əli bəy Zizikski  • Əşrəf bəy Tağıyev  • Faris bəy Vəkilov  • Həmdulla əfəndi Əfəndizadə  • Həmid bəy Şahtaxtinski  • Həmid bəy Yusifbəyli  • Xudadat bəy Məlik-Aslanov  • Xudadat bəy Rəfibəyli  • İslam bəy Qəbulzadə  • İsmayıl xan Ziyadxanov  • Qara bəy Qarabəyov  • Məhəmməd xan Təkinski  • Məmmədbağır Şeyxzamanlı  • Murtuza Axundzadə  • Mustafa Mahmudov  • Nəriman bəy Nərimanbəyli |
| AzSSR | Ayna Sultanova  • Baba Əliyev  • Böyükağa Mirsalayev  • Çingiz İldırım  • Dadaş Bünyadzadə  • Eyyub Xanbudaqov  • Əliheydər Qarayev  • Əlirza Rasizadə  • Əsəd Qarayev  • Həbib Cəbiyev  • Həmid Sultanov  • Hüseyn Rəhmanov  • Hüseynbala Ağaverdiyev  • Həsən Rəhmanov  • İbrahim Əsədullayev  • İsgəndər Əliyev  • Qəzənfər Musabəyov  • Maqsud Məmmədov  • Mehdi Mehdiyev  • Məmməd Cuvarlinski  • Mirzə Davud Hüseynov  • Muxtar Hacıyev  • Mustafa Quliyev  • Nəcəfqulu Nəcəfov  • Ruhulla Axundov  • Saleh Güllücinski  • Sultanməcid Əfəndiyev  • Şamil Mahmudbəyov  • Yusif Qasımov  • Zəkəriyyə Balaxlinski |

 |
| Digər | Ağa Axundov  • Gülarə Qədirbəyova  • Mədinə Qiyasbəyli  • Mustafa bəy Əlibəyov  • Pəri Əliyeva  • ‎Rövşən bəy Əfəndizadə  • Rzaqulu Nəcəfov |

 |
| Dağıdılmışdini abidələr | Bibiheybət məscidi  • Aleksandr Nevski kafedralı  • Müqəddəs Bakirə Məryəmin kosteli |