recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rutil** — tetraqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

İlmenorutil (14-20% Nb2O5 və 11-14% Fe2O3); niqrin ( ~11% Fe); strüverit (15,44 % Ta2O5 və 8,64 % Nb2O5).

Xassələri
---------

Rəng – qırmızı, qırmızımtıl - qəhvəyi, qırmızımtıl-qonur, qonur, qonuru-sarı, qara, bəzən rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – sarıdan açıq qəhvəyiyədək, qırmızımtıl-qəhvəyi; Parıltı – yarımmetal, almaz; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, yarımşəffaf, nazik qırıntıları işıq keçirir; Sıxlıq – 4,2-4,3; Sərtlik – 6,0-6,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl, {100} üzrə orta; Sınıqlar – qeyri-hamar, qabıqvari; Başqa xassələr – yarımkeçiricidir; Morfologiya – kristallar: vertikal cizgili, tetraqonal-prizmatik, sütun - və iynəvari; İkiləşmə: xarakterik dirsəkvari; tez-tez iynəvari rutilin saqenit adlanan yastı şəbəkəli ikiləşmə bitişikləri qeyd edilir; bəzən təmas üçləşmələri və həlqəşəkilli altılaşmalar; Mineral aqreqatları: dənəvər kütlələr, püruzlar, şəffaf kvarsda nazik tükəbənzər rutil kristallarının dəstəşəkilli əmələgəlmələri.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Genetik cəhətdən müxtəlif olan rutil yataqlarından ən mühumləri amfibolitlər, ekloqitlər, qneyslər, kvarsitlər, fillitlər, mikalı şistlər və b. içərisində yerləşən metamorfik yataqlardır. Mineralın tükcükvari və yaxşı təraşlanmış kristalları çox vaxt alp tipli kvars damarlarında qeyd edilir. Aksessor mineral kimi müxtəlif intruziv süxurlarda müşahidə olunur. Az miqdarda peqmatitlərdə, hidrotermal filiz damarlarında, çökmə süxurlarda, nadir hallarda sulfid yataqlarının oksidləşmə zonasında, ay süxurlarında qeyd edilir. Mineralın ən iri yığınları sahilyanı dəniz səpintiləri ilə – «qara qumlar»la əlaqədardır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kvars, anataz, brukit, hematit, ilmenit, maqnetit, korund, adulyar, turmalin, qranat və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Kraqere, Evye, Tvedestrand (Norveç); İsveç; Binnental, Sen-Qotard (İsveçrə); Baçeno, Kraveca (İtaliya); Uraltau, İlmen və Vişnovıye dağları (Rusiya); Semiz-Buğu (Qazaxıstan); Ampanqabe (Madaqaskar adası); Maunt - Perri (Avstraliya); Virciniya və Florida şt. (ABŞ) və b. Azərbaycanda mineralın toplandığı əsas yer Paraqaçay (Ordubad rayonu) rutil təzahürüdür. Ona bəzən dəmir filizi, kolçedan yataqlarında və b. (Daşkəsən, Çıraqdərə, Ağdərə, Ağduzdağ, Katsdağ) rast gəlinir.

Tətbiqi
-------

Mühüm titan filizidir, bəzən bu filizdən həm də niobium və tantal alınır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
2. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2777889555 · NDL: 00575450 |

* The Mineral Rutile
**Rəhim Məmmədhüseyn oğlu Rəhimov** (d.24 may 1979) - Azərbaycan aktyoru, A.Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla teatrının yüksək dərəcəli artisti.

Həyatı
------

Rəhim Rəhimov 24 may 1979-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1995-ci ildə Bakı şəhər 206 saylı orta məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin kütləvi tamaşalar rejissoru fakultəsinə qəbul olub. 2001-ci ildə həmin universitetin teatrşünas ixtisası üzrə magistraturasını bitirib.

1997-ci ildən Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla teatrında işləyir. Hazırda yüksək dərəcəli artistdir. Teatrın səhnəsində Rəhman Əlizadənin "Eramızdan milyon il əvvəl" tamaşasında – Şair, "Ələkbər əmi gülüş planetində" tamaşasında – Ulaq Qoşaşıllaq və Məstan Pusar, Mirzə Fətəli Axundovun "Parisi dağıdanlar" tamaşasında – Şahbaz bəy, Ələkbər Hüseynovun "Səadət quşu" tamaşasında – Hamamçı, Mişşi Yuxmanın "Həsir oğlan" tamaşasında – İt, Eyvind Şayyenin "Od oğlan" tamaşasında – Div, Mirmehdi Seyidzadənin "Cırtdan" tamaşasında – Dəmirbaş, İfrit və Div, Əli Səmədlinin "Cik-cik xanım" tamaşasında – Çoban, Aşıq, İlxıçı və Şah, Nicat Kazımovun "Ələddin" tamaşasında – Məğrib, Özel Arabulun "Dəniz dibində zəng səsi" tamaşasında – Kral və Dənizatı, Aygün Bunyatzadənin "Kral" mono tamaşasında, rus bölməsi üçün Tofiq Ağayevin "Qoçaq Əhməd" – Əhməd, Ələkbər Hüseynovun "Səadət quşu" tamaşasında – Şah və Dərviş, Vilhelm Qaufun "Yalançı Şahzadə" tamaşasında – Labakan, Cani Rodarinin "Çipollino" tamaşasında – Badımcan, Kök, Həkim, Qoca soğan, Kamran Şahmərdanın "Ağ və Qara" tamaşasında – Oğlan, Karlo Qotsinin "Şahzadə Turandot" tamaşasında – Barak, şah Altoum rollarını ifa edib.

Mənbə
-----

* Rəhim Rəhimov[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Qurban Məsimov və Rəhim Rəhimov "Günə doğru"da
**Osmanlı Bakına hücum** (*ing.* Ottoman Bank Takeover, *erm.* Բանկ Օտոմանի գրավում) 1896-cı ildə Daşnaksütun tərəfindən təşkil edilmiş, silahlı hücum. Hücum 26 avqust 1896-cı ildə saat 13:00 da baş vermişdir. Hücumun məqsədi, Avropa ölkələrinin və Rusiyanın diqqətini Osmanlı imperiyasında baş verən daxili qarşıdurmalara yönəltmək olmuşdur. Silahlı hücumu məşhur erməni terrorçusu Armen Qaro təşkil etmişdir. Armen Qaro bununla, maliyyə baxımdan yaxşı vəziyyətdə olan Osmanlı imperiyasını daxildən sarıtmaq istəyirdi. Silahlı hücumda Armen Qarodan başqa daha 25 terrorçu iştirak etmişdir. Əl bombaları, dinamit və tapançalarla silahlanan terrorçulardan 9 nəfəri, bankın mühafizə xidmətinin işçiləri tərəfindən öldürülmüşdür. Öldürülənlər arasında, hadisələrin təşkil edilməsində, böyük rolu olan Papken Siunidə vardı. Papken Siunin öldürülməsindən sonra, silahlılara rəhbərlik Armen Qaronun əlinə keçmişdir.

Osmanlı Bankına hücumun baş verməsindən sonra İstanbul şəhərində yaşayan türklər və ermənilər arasında münasibət gərginləşməyə başladı. Hadisədən bir neçə gün sonra, tərəflər arasında atışmalar başlamışdı. Hadisə zamanı Osmanlı Bankının prezidenti Edqar Vinsent terrorçu ermənilərlə danışıq aparmaq məqsədi ilə Rusiya səfirinə müraciət etmişdir. Rusiya səfiri, erməni əsilli diplomat Maksimovu məsələ ilə məşğul olmaq göstərişi vermişdir. Maksimov apardığı danışıqlarla, hər iki tərəflə görüşmüşdür. Maksimovun səyləri nəticəsində ermənilərin xeyrinə razılıq əldə olunur. Erməni terrorçular, Osmanlı imperiyasının sərhədlərini tərk edəcəkləri təqdirdə, heç bir təqibə məruz qalmayacaqlarına təminat alırlar. Terrorçular Edqar Vinsentin şəxsi gəmisi ilə şəhərdən ayrılırlar. Bir neçə gündən sonra terrorçular Fransanın Marsel şəhərinə çatırlar.

| ⛭Erməni milli hərəkatı |
| --- |
| Siyasi təşkilatlar | Hnçak  • Armenakan  • Daşnaksütun |  |
| Birinci dünya müharibəsi | 
Zeytun üsyanı • Bitlis üsyanı • Zeytun üsyanı II • Van üsyanı • Şəbinkarahisar üsyanı • Musa dağı üsyanı • Musa dağı üsyanı • Osmanlı Bankına hücum • Nemezis əməliyyatı |
| Kamavorlar | Andranik Ozanyan • Aram Manukyan • Armenak Yekaryan • Drastamat Kanayan • Armen Qaro • Murad Sebastatsi
 |
**Cimcilbanq** — ənənəvi Koreya saunası. Qaynar və quru olub ənənəvi olaraq şam ağacının da istifadə edildiyi və daşdan hazırlanan dairəvi günbəz formalı buxar sobasının qızdırıldığı saunaya deyilir. Bu, təxminən 50~90 dərəcə arasında olan aşağı temperaturlu saunanın əsas götürüldüyü sağlamlıq müəssisəsidir. Əsasən Cənubi Koreyanın böyük şəhərlərində daha çox rast gəlmək olur və hazırda dünyanın müxtəlif ölkələrində geniş yayılmaqdadır. Əksəriyyəti 24 saat açıq olduğu üçün hətta bəzən qonaqlama yeri olaraq da istifadə olunur. Yaşından, cimcilbanqın yerindən asılı olaraq ödəniş məbləği dəyişir. Gecə günorta saatlarına nisbətən adətən ödəniş daha yüksək olur. Münasib qiymətə qonaqlamaq mümkün olduğu üçün səyahət edən insanlar çox istifadə edirlər və nadir hallarda bir neçə həftə və ya bir neçə ay olaraq uzunmüddətli qonaqlamaq olur.

Tarixi
------

Cimcilbanqın yorğunluqlarını canlarından çıxarmaq məqsədilə kömür işçiləri üçün yaradıldığına dair fərziyələr də var. İlk dəfə 1994-cü ildə cimcil + banq (otaq deməkdir) birləşməsi kimi istifadə edilmiş, 1995-ci ildən isə bu sözün istifadəsi geniş vüsət almışdır.

Geyim
-----

Ümumiyyətlə, cimcilbanqda icarəyə geyim olaraq qısaqol köynək və şort verirlər. Lakin cimcilbanqda işləyənlər orada qalan insanlardan fərqli olaraq o tərzdə deyil, cimcilbanqın adının əks olunduğu geyimdə olurlar. Kisəçilər adi günlərdə iş geyimində olsalar da, işləyərkən tumanda olurlar.

Təchizat
--------

Cimcilbanqda sauna (buxar otağı), hamamdan əlavə, yerləşdiyi yerdən asılı olaraq PC otağı, yataq otağı, əyləncə otağı, film otağı, boulinq salonu, restoran, bufet, sağlamlıq klubu, karaoke otağı və masaj salonu ola bilir. Restoranlarda əsasən Koreya yeməkləri və qəlyanaltılar satılır. İctimai hamam kişilər və qadınlar üçün ayrıdır, koreyasayağı quru sauna, yaxud mərkəzi dəhlizdən isə kişi və qadınlar birlikdə istifadə edirlər. Ancaq yatmaq üçün nəzərdə tutulan yerlər əksər hallarda kişilər və qadınlar üçün ayrı olur. Yatmaq üçün nəzərdə tutulan yerlər adətən hər kəsin ictimai olaraq istifadə edə biləcəyi məkanlar və ya fərdi arakəsmələrdən ibarət olur, əksər hallarda döşəməyə sərilən döşək və ya yorğan, dəsmal, yastıq və s.lə təchiz olunur. Yastıqlar adətən sərt ağacdan və ya yumşaq dəridən hazırlanır. Parçadan hazırlanan yastıqlara isə nadir hallarda rast gəlinir.

Gigiyena
--------

Bir çox cimcilbanqlarda müştərilərin az olduğu günorta radələrində təmizlik edilir, paltarlar yuyulur. Əksəriyyəti 24 saat işlədiyi üçün saunada suyun keyfiyyəti, havalandırma və yüksək rütubət səbəbi ilə mikrobların yayılma ehtimalı və bir paltarı bir çox insanların geyinməsi kimi gigiyena problemləri də gündəmə gəlir.

Evakuasiya yardımında rolu
--------------------------

2010-cu ildə Yeonpyeong adasının bombardman edilməsindən sonra bu adanın çox saylı sakinləri İnçonda yerləşən müxtəlif cimcilbanqlarda müvəqqəti olaraq qalmışdır. 

* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  연평도 주민들, 찜질방 신세 언제쯤 벗어나나.. 임시거처 마련 ‘난항’
***Rutenium (VIII) oksid*** – formulu RuO4 olan qeyri-üzvi birləşmədir.

Tarixi
------

Rutenium (VIII) oksid ilk dəfə Karl Klaus tərəfindən 1860-cı ildə kəşf edilmişdir.

Fiziki xassələri
----------------

Rutenum (VIII) oksid sarı-narıncı kristallar əmələ gətirir.
Rutenium tetraoksid uçucu birləşmədir və asanlıqla sublimasiya olur.
100 ° C-dən çox qızdırıldıqda, partlayışla parçalanır. Güclü oksidləşdirici maddədir, ozon qoxusu verir, spirt ilə reaksiyaya daxil olduqda partlayış baş verir.
Suda orta dərəcədə həll olunur, sulu məhlulları zəif bir turşudur pK1 =11.0.

Alınması
--------

* Rutenium qızdırıldıqda oksigenlə oksidləşir:

{\displaystyle {\mathsf {Ru+2O\_{2}\ {\xrightarrow {1000^{o}C}}\ RuO\_{4}}}}

  

* Ruteniumun kalium bromat ilə oksidləşməsi nəticəsində:

{\displaystyle {\mathsf {5Ru+8KBrO\_{3}+4H\_{2}SO\_{4}\ {\xrightarrow {80^{o}C}}\ 5RuO\_{4}+4Br\_{2}+4K\_{2}SO\_{4}+4H\_{2}O}}}

  

* Rutenium(IV) oksidi qızdırılaraq parçalanması nəticəsində:

{\displaystyle {\mathsf {RuO\_{2}+O\_{2}\ {\xrightarrow {700-1400^{o}C}}\ RuO\_{4}}}}
* Kalium tetroksarutenatın (VI) xlor ilə oksidləşməsindən:

{\displaystyle {\mathsf {2RuO\_{2}\ {\xrightarrow {1300^{o}C}}\ Ru+RuO\_{4}}}}
{\displaystyle {\mathsf {K\_{2}RuO\_{4}+Cl\_{2}\ {\xrightarrow {}}\ RuO\_{4}\downarrow +2KCl}}}

Kimyəxi xassələri
-----------------

* Rutenum (VIII) oksid qızdırıldıqda parçalanır:

{\displaystyle {\mathsf {RuO\_{4}\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ RuO\_{2}+O\_{2}\uparrow }}}

  

* Güclü oksidləşdiricidi. Xlorid turşusunun durulaşmış məhlulu ilə reaksiyaya daxil olur:

{\displaystyle {\mathsf {RuO\_{4}+10HCl\ \xrightarrow {} \ H\_{2}[RuCl\_{6}]+2Cl\_{2}\uparrow +4H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {4RuO\_{4}+32HCl\ {\xrightarrow {}}\ 2(RuCl\_{3}\cdot RuCl\_{4}]\downarrow +9Cl\_{2}\uparrow +16H\_{2}O}}}

  

* Qələvilərlə reaksiyaya daxil olur:

{\displaystyle {\mathsf {4RuO\_{4}+4KOH\ {\xrightarrow {}}\ 4KRuO\_{4}\downarrow +O\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {2RuO\_{4}+4KOH\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ 2K\_{2}RuO\_{4}+O\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {2RuO\_{4}+2H\_{2}O\_{2}\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ 2RuO\_{2}\downarrow +3O\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}}

Toksikliyi
----------

Rutenium tetroksid çox zəhərli, uçucu, güclü oksidləşdirici maddədir, buna görə möhürlənmiş ampulalarda saxlanmalıdır.

Mənbə
-----

1. Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд. испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
2. Лидин Р.А. и др. Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд. испр. — М.: Химия, 2000. — 480 с. .
3. Неорганическая химия / под ред. Ю.Д. Третьякова. — М.: Академия, 2007. — Т. 3. — 400 с.

1. ↑  Ruthenium tetroxide (ing.).
**Çim qarışqası** — Buğumayaqlılar tipinin Həşəratlar sinfinə aid olan növ

Həyat tərzi
-----------

Miqdarca ən çox olan növdür. Çox az yer tapılır ki, orada bu qarışqa növünə rast gəlinməsin. Təbiətin bu miskin varlığı öz qidasını tələsmədən, bütün künc-bucağı diqqətlə nəzərdən keçirməklə qarşısına çıxan çiçəyin və mənənəsinin şirəsini nuş edir. Çim qarışqası özlərindən kiçik cücülərlə qidalanır, heyvan cəsədlərini gəmirir. Amma onların qış üçün tədarük ütdikləri dən olur. Çim qarışqası son dərəcə məhsuldar, cəsarətli və yaman inadcıldır. Belə ki, kəşfiyyat və əmək prosesində ölənləri əvəz etmək üçün dişi fərdlər fasiləsiz olaraq yumurta qoyur. Yuvalar həmişə yumurta və puplarla dolu olur. Buna görə də təbiətdə çim qarışqası başqa növlərə nisbətən çoxluq təşkil edir və onlar geniş miqyasda yayılırlar. Bu səbəbdən də onların himayəsində olan ərazinin sərhəddini müəyyən etmək olmur.

Çim qarışqaları adətən gecələr vuruşurlar. Onlar dəstə-dəstə toplaşır və sakitcə hücuma keçərək bir-birlərini qırmağa başlayırlar. Döyüş həmişə düzən və təmiz meydançalarda gedir. Mübarizə bütün gecəni davam edir. Hava buludlu və sərin olduqda onlar gündüzlər vuruşurlar. Isti havalarda və yayın cırhacırında döyüş dayandırılır, hərə bi tərəfə dağılır və onlar hər gün gördükləri işlərin dalısınca gedirlər. Elə ki, axşam oldu, mübarizə yenidən qızışır. Döyüş zamanı çim qarışqaları düşməni çox soyuqanlıqla hissələrə parçalayır- başı, döşü və ayaqlarını bədəndən ayırırlar. Onları güdülləşdirirlər. Baş bir tərəfə, leş bir tərəfə atılır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Loya cirgə** (puşt. لويه جرګه Böyük Şura)—ümuməfqan ağsaqqaları şurası.

Ümuməfqan şurası olan Loya cirgə (Böyük Şura) Əfqanıstan tarixində dövlətin ictimai-siyasi həyatının ən mühüm məsələlərinin həllində böyük əhəmiyyət kəsb edib.

Əfqanıstanda aşağı palatası (Xalq Şurası) xalq tərəfindən seçilən, yuxarı palatası (Senat) şah tərəfindən təyin olunan ilk müasir tipli parlament 1931-ci ildə formalaşıb. 1973-cü il şah rejimi devrilib respublika yaradılanda parlament buraxılıb və bir daha çağırılmayıb. 1978-ci il kommunist çevrilişindən sonra da parlament seçkiləri keçirilməyib. Nəhayət, 1988-ci ildə parlamentə çoxpartiyalılıq əsasında seçkilər keçirilib. 1990-cı ildə kommunist rejimini devirib hakimiyyətə gələn taliblər də parlamentsiz keçiniblər. 2001-ci ildə Əfqanıstana ABŞ qoşunları yeridiləndən sonra qəbul edilən 2003-cü il Konstitusiyasına əsasən, 2005-ci ildə ikipalatalı parlamentə - Milli Şuraya seçkilər baş tutub.

İkipalatalı parlament - Milli Şura
----------------------------------

Əfqanıstan parlamenti ikipalatalıdır - Xalq Şurası və Ağsaqqallar Şurası.
Yuxarı palatanın - Ağsaqqallar Şurasının 102 üzvü var. Onlardan 1/3-i əyalət şuraları, 1/3-i qəza şuraları, 1/3-i isə prezident tərəfindən seçilir. Deputatların səlahiyyət müddəti 5 ildir.
Aşağı palatanın - Xalq Şurasının 249 üzvü Əfqanıstanın 34 əyalətində keçirilən birbaşa seçki yolu ilə 5 illik müddətə seçilir. Konstitusiyaya görə Xalq Şurasında hər əyalətdən iki qadın olmaqla 68 qadın təmsil olunmalıdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Лойя-джирга в вопросах и ответах
**Avlipi Zurabaşvili** (*ing.* Avlipi Zurabashvili; 2 (15) fevral 1902 – 15 avqust 1994, Tbilisi) — görkəmli gürcü psixiatrı və neyromorfoloq idi. Tibb elmləri doktoru (1937), professor (1942), Gürcüstan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1955), SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü (1960)  Tibbi elmlərin ontogenezini araşdıran ilk tədqiqatçılardan biridir.

Bioqrafiyası
------------

Avlipi Zurabaşvili 15 fevral 1902-ci ildə Gürcüstanın Signagi bölgəsindəki Bodbisxevi kəndində anadan olmuşdur. 1920-ci ildə Tiflis Texnikumunu, 1927 -ci ildə Tiflis Dövlət Universitetinin tibb fakültəsini bitirib. 1927-1930-cu illərdə eyni universitetin psixiatriya kafedrasında stajçı, sonra isə assistant kimi çalışdı. 1930-1938-ci illərdə Zurabaşvili aspirant, sonra Fiziologiya İnstitutunda baş elmi işçi idi. .
Zurabaşvili beynin incə quruluşu, sinir hüceyrələrinin zədələnməsinin geri çevrilməsi, beynəlxalq səviyyədə tanınan patopsixologiya, personologiya və patopersonologiya ilə bağlı fundamental tədqiqatların müəllifidir. Bu ölkədə və xaricdə geniş tanınan gürcü psixiatrlar məktəbinin qurucusudur. Zurabaşvili gürcü, rus, fransız, ingilis, alman, italyan və digər dillərdə nəşr olunan 22 tədqiqatı, o cümlədən 22 monoqrafiyanı tamamladı. Onun çoxlu tələbələri arasında 80 namizəd və 40 elmlər doktoru, professor və elmlər akademiyasının üzvləri var.  
Vurğulamaq lazımdır ki, Zurabaşvili neyromorfologiyada "sinaptoarxitektonikika" və "patosinaptoarxitektonikika" adlı xüsusi bir tədqiqat sahəsinin təşəbbüskarıdır və 1947-ci ildə ilk dəfə ümumiləşdirici bir araşdırma nəşr etmişdir: "Sinapslar".

İstinadlar
----------

1. ↑  Babunashvili Z. Nozadze T. 1994. Patriots’ afterlife, Didube Pantheon, Tbilisi, p. 158 (In Georgian).
2. ↑  Georgian Soviet Encyclopedia, Volume 4, p. 544, Tbilisi, 1979
3. ↑  Baghaturia N. Duduchava I. (1984). Avlipi Zurabashvili. Bibliography. Tbilisi, pp. 5-146.
4. ↑  Great Medical Encyclopedia, 3rd edition (1978). Ed. Petrovsky B.V. Volume 8.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | LCCN: n81089244 · NUKAT: n2011213825 · SUDOC: 194511030 · VIAF: 48087807 · WorldCat VIAF: 48087807 |
Böyük Tokio Metropolu 36,7 milyon əhalisi ilə ən böyük urbanizasiyalaşmış ərazi hesab olunur.

Urbanizasiyalaşmış ərazi, urbanizasiyalaşmış sahə, urbanizasiyalaşmış region, şəhər sahəsi, şəhər aqlomerasiyası, şəhər regionu, şəhər bölgəsi, urbanizasiyalaşmış şəhər regionu, kütləvi yaşayış sahəsi, kütləvi yaşayış məntəqəsi və ya metropoliya ərazisi əhalinin yüksək sıxlığı və strukturlaşdırılmış infrastrukturu olan bir yaşayış yeridir. Şəhər əraziləri urbanizasiya yolu ilə yaradılır və şəhər morfologiyası ilə şəhərlər, qəsəbələr, konurbanizasiya və ya şəhərətrafı zonalar kimi təsnif edilir.

  

Nisan 2011-ci ilin aprel ayının nəticələrinə görə dünyanın ən böyük 10 urbanizasiyalaşmış əraziləri aşağıdakılardır::

| Sıralama | Şəhər | Ölkə | Əhali |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Tokio | Yaponiya Yaponiya | 36,690,000 |
| 2 | Dehli | Hindistan Hindistan | 22,630,000 |
| 3 | Seul | Cənubi Koreya Cənubi Koreya | 22,525,000 |
| 4 | Cakarta | İndoneziya İndoneziya | 22,245,000 |
| 5 | Manila |  Filippin | 21,295,000 |
| 6 | Mumbay | Hindistan Hindistan | 21,290,000 |
| 7 | New York | ABŞ ABŞ | 20,710,000 |
| 8 | São Paulo | Braziliya Braziliya | 20,395,000 |
| 9 | Meksiko | Meksika Meksika  | 19,565,000 |
| 10 | Şanxay | Çin ÇXR | 18,665,000 |
|

Həmçinin bax
------------

* Aqlomerasiya regionu
* Meqalopolis
* Konurbanizasiya

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2011-08-05 at the Wayback Machine Demographia
Navarin Qalası — Yunanistandakı Mora yarımadasının qərb sahilində Pylosda yerləşən bir qaladır.Navarin dəniz döyüşü bu qalanın ətrafında gerçəkləşmişdir.

Navarin qalası
15-ci yüz ilə qədər Venesiya əhalisi burada böyük bir qala inşa etmişlərdir. Osmanlılar 1499-cu ildə Navarin qalasını işğal etdilər və 1572-ci ildə qalanı təkrardan inşa edərək Anavarin-i atik adını verdiler.1686-1715-ci illər arası Venesiyalılar, qalanı əllərində tutmağı bacardı. Amma sonra Osmanlı İmperiyası təkrardan qalanı ələ keçirtdi (Mora döyüşü). Osmanlılar 18-ci əsrdə qalanı Anavarin-i Cedid adı altında təkrar inşa etdilər. Lakin qısa bir müddətdən sonra yenidən qalaya ziyan dəydi.1827-ci ildə Osmanlı donanması İngilis,Fransız və Rus donanmaları tərəfindən Navarin limanında məğlubiyyətə uğradıldı. Bu məğlubiyyətdən 7 il sonra Osmanlı Dövləti Yunanıstan'ın müstəqilliyini qəbul etmək məcburiyyətində qaldı və Navarin yeni qurulan Yunan Krallığı‘nın bir parçası oldu.

Ədəbiyyat
---------

* *Bées, N.; Savvides, A.* Navarino, 7, 1037–1039
* *Bon, Antoine,* La Morée franque. Recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d’Achaïe (French), Paris: De Boccard, 1969
* *Savvides, Alexis G. K.* "On Pylos-Navarino-Zonklon in the Byzantine period, late 6th-early 13th centuries", Vyzantina, 16, 1991: 335–338
* *Savvides, Alexis G. K.* "Notes on Navarino in the Frankish, Venetian and early Ottoman periods", Ekklisiastikos Faros, 74, 1992: 68–72
* *Wolpert, Aaron D.* The fortress of Anavarin-i Atik // in F. Zarinebaf; J. Bennet; J.L. Davis (eds.), A Historical and Economic Geography of Ottoman Greece: The Southwestern Morea in the 18th Century, The American School of Classical Studies at Athens, 2005, 223–240, ISBN 0-87661-534-5

Həmçinin bax
------------

Navarin Qətliamı

Navarin dəniz döyüşü

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
* 
* 
* 
*
**Navarin qətliamı** — Yunanıstanın müstəqillik qazandığı zaman baş verən qətliam silsiləsinin bir hissəsi olan bir vəhşilikdi. Qırğın 1821-ci il 19 Avqust günü Mora Yarımadasındakı Navarin şəhərində baş tutdu və şəhərin təxminən 3000 nəfərlik Türk sakini qətlə yetirildi.

Şəhərin mühasirəsi
------------------

Şəhərin Türk sakinləri, aclıq üzündən təslim olmağı təklif etdi. Yunanlar da bunun üzərində şəhərin sakinlərini Misirə etibarlı bir şəkildə aparmağı təklif edib. Təslim olma prosesi bitəndə, Türklər şəhərdəki bütün mallarını, bütün pullarını və zinətlərini Yunanlara təslim etdi. Amma Yunanlar söz verdikləri etibarlı səfəri həyata keçirməyə niyyətli deyildilər. Müzakirə edən Yunanlardan biri olan Poniropoulos, illər sonra General Qordona təslim olma sənədinin Türklərdə surətini yox etdiyini və beləliklə də geridə belə bir razılaşmaya dair bir dəlil olmadığını söylədi.

### Türklərin qətlə yetirilməsi

1821-ci il 19 avqust günü qapılar açılanda, Yunanlar dərhal içəriyə hücum etdi və qaçan 160 nəfər başqa, 3000 nəfərlik bütün əhali öldürdü.
Tarixçi Corc Finlay, Phrantzes adlı Yunan keşişin qətliama şahidlik etdiyini söylədi və onun danışdıqlarından yola çıxaraq aşağıdakı tərifi edib:

Güllələr və qılınclarla yaralanmış qadınlar qaçmaq ümidi ilə dənizə qaçdı, bu zaman qəsdən vuruldular. Qollarında körpələri olan anaların paltarları oğurlandı və tək gizlənmə yeri olan dənizə qoşdular, suda mənasız insan olmayan tüfəngli əsgərlər tərəfindən döyüldülər. Yunanlar körpələri analarının əllərindən aldı və qayalara çırpdı. Üç və dörd yaşlarındakı uşaqlar dənizə atılaraq boğulub. Qırğın qurtaranda cəsədlər ya dənizə atıldı, ya da sahilə yığılıb və bir epidemiya xəstəlik təhdidi ilə qarşı-qarşıya qaldı.

### Hadisələrin sonrası

Hadisələrdən öncə Yunanıstanda 50 minə qədər Türk yaşayırdı. 1821-ci ilin yay fəsli gəldikdə demək olar ki, hamısı öldürülmüş və ya qaçmaq məcburiyyətində qalmışlar.
Yunanıstan Türkləri özlərindən sonra çox az iz qoydular. Onlar birdən-birə və tamamilə 1821-ci ilin yayında yox oldular. Bu yox oluş bütün dünyanın gözlərindən uzaq oldu və arxalarınca ağlanmadı. 20 mindən çox Türk; qoca, kişi, qadın, uşaq.Öz qonşuları Yunanlar tərəfindən bir neçə həftə ərzində öldürüldülər. Bu qətliam amansızlıqla və tərəddüdsüz həyata keçirildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  William St. Clair, That Greece Might Still Be Free The Philhellenes in the War of Independence, Oxford University Press, London, 1972 sf.40 ISBN 0192151940
2. ↑  George Finlay, History of the Greek Revolution and the Reign of King Otho, edited by H. F. Tozer, Clarendon Press, Oxford, 1877 Reprint London 1971, sf. 214
3. ↑  St. Clair, sf. 41

Həmçinin bax
------------

Navarin dəniz döyüşü

Navarin Qalası
Buqələmunlar örtük sistemlərinin rəngini dəyişə bilən heyvanlardır. 
**Örtük sistemi** (*lat.* integumentum, in + tegere — «örtmək») - əzələlərin və bədən boşluqlarının üstünü örtən , əzələ, birləşdirici və sinir toxumalar (epiteli) növlərinin orqanizm üzərində cəmləşmiş kompleksi. Örtük sistemi orqanizmi ətraf temperaturun mənfi təsirindən, mümkün zədələrdən, xəstəlik törədən mikroorqanizmlərdən və zəhərli maddələrdən qoruyur. Həmçinin, örtük sistemi çoxlu sayda kiçik, əsasən onurğasızlarda, su heyvanlarında və yüksək nəmlikdə yaşayan heyvanlarda nəfəs üzvü kimi fəaliyyət göstərə bilir. Örtük sistemi həcminə görə orqanizm sistemlərinin ən böyüyüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Rusca - Azərbaycanca lüğət,ASE , Bakı, 1990, ISBN 5-89600-021-9
2. ↑  "The Ageing Skin - Structure of Skin". 2017-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-08-04.
3. ↑  "The Integumentary System". Encyclopedia.com. 13 September 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 June 2013.
**Bonyak xan** (?-?) — Qıpçaq xanı.

Həyatı
------

Məşhur kuman xanları Tuqorxan, Bonyak (Bənək) və Şarukanın simasında rus folklorunda dəhşətli düşmən kimi Bunyak Şeludivıy - xişnıy, Tuqorin Zmeyeviç, Şark - velikan obrazları yaranmışdır. Bu adları Bizans imperatorunun qızı Anna Komnin yazısında Tuqortaq (Tuqorkan), Manyak (Bunyak) şəklində verir .

Donda məskunlaşan qıpçaqların bir hissəsi Dnepr ətrafına köç etdi. Həmin dövrdə bu torpaqlar qıpçaq xanı Bonyakın orduları tərəfindən tutulmuşdu. Məhz Bonyak Tuqorkan xanla birlikdə həm rus torpaqlarına, həm də bizans üzərinə hücum etmişdilər. Lakin qüvvə və siyasi fəallıqlarına baxmayaraq XI əsrin sonu XII əsrin əvvəllərində öz keçmiş qüdrət və qüvvələrini itirmiş oldular.

1107-ci ildə Bonyak xan və Şarukan Pereyaslavl knyazlığının üzərinə yürüş təşkil etdilər.
Onlar çox böyük qüvvə ilə Lubna şəhərinə yaxınlaşdılar və Tula çayının sol sahilində durdular.
Svyatopolk və Vladimir qəfildən qıpçaq ordularına hücumetdilər. Özlərini itirən qıpçaq
döyüşçülərinin çox hissəsi qılıncdan keçirildi. Bonyakın qardaşı Taaz öldürüldü. Suqrxan öz
qardaşları ilə əsir düşdü. Şurukan isə əsir düşməkdən zorla canını qurtatra bildi.

Kumanların daha çox qərb qanadında görünən, Bizans və Rusiya ilə savaşdan çox diplomatik əlaqələrə üstünlük verən Bonyak xan 90 - 95 yaşında 1167 – ci ildə ölənə qədər çoxlu savaşlarda olmuşdu. Belə savaşların birində Bonyak döyüşdən qabaq gecə çadırından çıxıb bir az uzaqlaşır və üzünü göyə tutub qurd kimi ulayır, bozqırdan səsinə hay verən bozqurdun cavabını eşidəndən sonra çadıra qayıdır və sabahkı döyüşdə qələbə çalacağını deyir. Rus salnaməsi 1097 – ci ildə baş vermiş həmin hadisəni belə yazır:

> 
> *"…i yako bist polunoşi i vstav Bonyak i otyexa ot rati i poça volçski vıti"*
> 
>  — С.А.Плетнева. Половцы. M. 1990, səh 102

İstinadlar
----------

1. ↑  С.А.Плетнева. Половцы. M. 1990, səh 46.

Həmçinin bax
------------

* Qıpçaqlar
* Peçeneqlər
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Boqoslov adası.

**Boqoslov adası** və ya **Aqasaquk** (*aleut.* Aĝasaaĝux̂, *ing.* Bogoslof Island) — Aleut adaları qrupuna, Tülkü adalarına daxil olan ada. İnzibati baxımından Alyasaka ştatı, Qərbi Aleut adaları rayonuna daxildir. Umnak adasından şimalda yerləşir. Əhalisi yoxdur.

Tarix
-----

1867-ci ildə Alyaska ilə birlikdə ABŞ-yə satılır. Rəsmi olaraq, hazırkı ad 1881-ci ildə yerli əhalinin adaya "Sözlərin tanrısı" və ya "Tanrının sözü" dediyini öyrənərək amerikalılar tərəfindən adaya verilmişdir. Yerli əhalinin xatirələrinə görə, 1787-ci ildə rus dənizçilərinin bu adaya enərək oraya pravoslav xaçı qaldırdıqları və buna görə də ona "İlahi" adını verdikləri göstərilir.

Coğrafiya
---------

Sahəsi ≈0,7 km² (173 akr). Ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 150 m yüksəklikdədir. Ada aktiv stratovulkanın yuxarı hissəsidir, püskürmələr zamanı adanın ölçüsündə və relyefində əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verir. 1796-cı ildən bəri 10-dan çox püskürmə qeydə alınmışdır, vulkanın hazırkı fəaliyyəti əsas adanın bilavasitə yaxınlığında yerüstü kaldera və kiçik adalar əmələ gətirir. Adanın formasına vulkanın daxili fəaliyyəti ilə əlaqədar su eroziyası və şaquli yer hərəkətləri də təsir edir.

Ada dağlıqdır, tundra bitkiləri, mamırlar və qıjılarla örtülüdür. Sahil zonasında dəniz şirlərinin yataqlarını müşahidə edə bilərsiniz.

Adada soyuq dəniz iqlimi hamikdir, tez-tez duman və yağıntılar müşahidə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bergsland, K. Aleut Dictionary. — Fairbanks: Alaska Native Language Center, 1994.
**Perestianinin binası** — Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Qreçeskaya küçəsi ev 64 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin üçüncü yarısında inşa edilmişdir.

Tarixi
------

1860-ci illərdə Qreçeskaya küçəsi 64 ünvanında iki mərtəbəli bir bina inşa edilmişdir. Bina 1880-ci iıdə dövlət məmuru Nikolay Afanaseviç Perestianiyə məxsus olmuşdur. O, varlı bir ailədən çıxmışdı. Onun ailəsi tacir idi. Taqanroq şəhərində məhkəmənin üzvü idi. Üstəlik Taqanroq artistlər cəmiyyətinin belə üzvü olmuşdur. Onun ilk nigahı uğursuz olur. O, birinci həyat yoldaşı ilə yola getmirdi. Nikolay Afanaseviçin iki övladı vardı. Bu uşaqlar Anna İvanoviç Soloduxina ilə nigahdan doğulmamışdı. Onun uşaqlarından kiçiyi İvan Nikolayeviç Perestiani məşhur aktyor və kinorejisor olmuşdur. O, bir çox bədii filmlərdə çəkilmişdir: «Üç həyat». Nikolay Afanaseviç Perestiani uşaqlarının qanundan kənar doğulan adlandırılmaması üçün əlindən gələni əsirgəməmiş və onları rəsmən övladlığa götürmüşdür. Onun ikinci nigahı kollec asessorunun dul qadını ilə qurmuşdur. Toy 15 oktyabr 1872-ci ildə baş tutmuşdur. Lidiya Petrovavlovskaya ilə nigahdan onların üç övladı doğulmuşdur:Lidiya, Lyudmila və Mstislav. Nikolay Afanaseviç 1899-cu ildə vəfat etmişdir.

1890 - 1906-ci illərdə bina Lidii Peresyianinin əlində olmuşdur. 1915-ci ildə binanın sahibi Yelena Konstantinovna Kovalevskaya ilmuşdur. Sovetlər dönəmində bina milliləşdirilmişdir.

Təsviri
-------

Bina kərpiçdən inşa edilmişdir. İki mərtəbədən ibarətdir. Daş təməl üzərində inşa edilmişdir. Fasadı müxtəlif elementlərlə işlənmişdir. Birinci mərtəbədə yerləşən pəncərələrin kənarları qəsr daşları ilə işlənmişdir. Binanın ikinci mərtəbəsində yerləşən pəncərələr isə düzbucaqlə formadadır. Üstəlik kənarları sadə elementlərlə işlənmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Энциклопедия Таганрога, Ростов-на-Дону, Росиздат, 2003". 2017-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-17.
2. ↑  "Дом 64, Греческая улица". 2017-03-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-17.
**Perekop** (krımtat. Or Qapu (Or), Ор Къапу (Ор)) — Or bərzəxində, Krım yarımadası ilə materik arasında torpaq əlaqəsini təşkil edən şəhər (1920-ci ilə qədər). Or-Kapı şəhərinin Krım-tatarca adı "xəndək qapı" deməkdir (krımtat. or — xəndək; *qapı* — qapı, darvaza). P. Peter Simon Pallasın fikrincə "Perekop" orijinal slavyan adıdır və bütün toponimlər, o cümlədən Krım tatar, yunan və s. ondan törəmişdir.

Tarixi
------

Coğrafi mövqeyinə görə Perekop həmişə böyük strateji əhəmiyyətə malik olmuşdur. Bundan əlavə, antik dövrlərdə yaxınlıqda yerləşən duz yataqları səbəbindən zəngin bir ticarət şəhərinə çevrilir. 1-ci əsrdə Ellis Plininin qeydlərində Perekop və Or bərzəxi Tafros adı ilə ətraflı təsvir edilmişdir (qədim yunan dilindən - Perekop). Burada böyük qoruyucu bürcləri olan bir qaladan bəhs olunur. Böyük Plini yunanların Perekopu böyük bir liman şəhərinə çevirmək niyyətləri haqqında yazırdı.

Krım xanlığının dövründə Perekop Krım yarımadasını materikdən qoruyan əsas qala idi.

1600-cü ildə Sareviç Fyodor Borisoviç Qodunov təsviri əsasında tərtib edilmiş 1614-cü ildə Hessel Hieritsin xəritəsində Perekop müasir rus adı ilə göstərilir. Qala (Krım) Ordan (Perekop üzərindəki körpü) yarımadaya bir giriş idi, təkcə Krım deyil, Şimali Qara dəniz və Azov çölləri də xana aid idi. Ancaq tatar-noqaylar orada gəzirdilər. Sürülərin otlanması üçün bir haqq ödəyib Krıma yağ, bal, mal-qara, qoyun, quzu və əsirləri çatdırırdılar. 

Perekop valı və qalasının qalıqları indiki Perekop kəndindən 1 km cənubda yerləşir.
İlk dəfə Vasili Qolitsın başçılıq etdiyi rus ordusu 1689-cu ildə Krım Kampaniyası zamanı Perekopun divarlarına yaxınlaşdı, lakin hücum baş tutmadı.

Perekopa ilk hücum Kristof Burçard Miniçin komandanlığı altında olan ordu tərəfindən 1736-cı ildə həyata keçirilən kampaniya zamanı baş tutur. Krıma girən ruslar Evpatoriya, Bağçasaray və Ağməscidi işğal etdilər, bundan sonra ordu Perekopa qayıtdı və Krımı tərk edir.

Perekopun ikinci dəfə tutulması 14 iyun 1771-ci ildə (Julian təqviminə görə), sonradan Moskvada general qubernatoru olan knyaz Vasili Mixayloviç Dolqorukov-Krımın komandanlığı altında baş verir.
Krımın Rusiya İmperiyası tərəfindən işğalından sonra sonra Perekop, Tavriya əyalətindəki eyni adlı mahalın mərkəzinə çevrildi.

1920-ci ilin yanvar-mart aylarında Rusiyanın Güney Silahlı Qüvvələrinin 3-cü Ordu Korpusunun 4 min döyüşçüsü general Yakov Slaşev Krımı sovet ordusunun iki hücumundan uğurla müdafiə etdir. hansı ki, Sovet ordusunda 40 min döyüşçü var idi. O, əvvəlcə bolşeviklərin Perekopa keçməsinə imkan verir, sonra yenidən döyüşərək, soyuqda Qırmızı Ordunu çöllərə çəkməyə məcbur edir.

1920-ci ilin sonlarında, Qırmızı Ordu Vrangelin başçılığı altında Perekop istehkamlarını vurur. Perekop şəhəri çox dağıntıuya məruz qalır və yer üzündən silinir. Keçmiş vilyət şəhərciyini bərpa etmək qərarı verilsə də, ancaq bir kənd statusunda, 1922-ci ilin dekabrında bərpa edilir. Nəticədə yaxınlıqdakı Perekop kəndi meydana gəlir.

Mənbə
-----

* Perekopun gerbi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Charnock, Richard Stephen*. Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names. — London: Houlston and Wright, 1859. — P. 207.
**Malazgirdin mühasirəsi** — 1054-cü ildə Malazgird şəhərinin Basileios Apokapis komandanlığındakı Bizans qüvvələri tərəfindən Sultan Toğrul komandanlığındakı səlcuqlulara qarşı uğurlu müdafiəsidir.

Mühasirə
--------

Səlcuqlu sultanı Toğrul Malazgird şəhərini 30 gün boyunca mühasirə mexanizmaları ilə mühasirəyə aldı. O dövrün tarixçiləri 30 gün boyunca mühasirəçilər tərəfindən yüngül "tısbağalardan" uğurlu müdafiənin səbəbi kimi qalanın müdafiəçilərini və mühasirə mexanizmalarını atılan alovlardan qoruyan hərəkətli sığınacaqları göstərmişdir. Basileios Apokapisin irəliləyən "tısbağalardan" qalaya atılanları yığıb, tədricən təkrar olaraq mühasirəyə alanlara qarşı istifadə etdiyi qaynaqlarda qeyd olunmuşdur. Şəhər 3 qat müdafiə divarı və su qaynaqlarının bolluğuna görə səlcuqluların hücumlarına tab gətirə bildi.

17 il sonra bir digər Səlcuqlu hökmdarı Alp Arslan komandanlığındakı türklər Roman Diogenə qarşı böyük zəfər əldə etdilər və şəhər 1071-də məşhur Bizans məğlubiyyətindən sonra Səlcuqluların əlinə keçdi.

Həmçinin bax
------------

* Malazgird döyüşü

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Skylitzes, John.* John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811–1057: Translation and Notes. Wortley, John tərəfindən tərcümə olunub. Cambridge, UK: Cambridge University Press. 2010. 432. ISBN 9780521767057.
2. ↑  *Chatzelis, Georgios.* Byzantine Military Manuals as Literary Works and Practical Handbooks: The Case of the Tenth-Century Sylloge Tacticorum. Oxon: Routledge. 2019. 2052. ISBN 9781138596016.
3. ↑  *McGeer, Eric; Nesbitt, John; Oikonomides, Nicolas.* Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art: The East, Volume 4. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks. 2001. 156. ISBN 088402282X.
Lasal körpüsü
**Təbii arx, təbii körpü və ya daha az tanındığı adıyla qaya arxı** — qaya parçasının alt tərəfində meydana gələn təbii qaya forması.Təbii körpülər daxili qayalardan, sahil qayalarından, sahil xəttində yerləşən qayalardan, çaylardan və ya dəniz və çaylarda eroziyaya uğrayan təbii tağlardan formalaşır. 
Hal-hazırda mövcud olan ən böyük təbii kəmər Çində yerləşir.

Təbii körpülər
--------------

Təbii körpülər təbii bir arx və ya təbii bir körpü müxtəlif formalarda qaya altlarında formalaşırlar. Bu təbii kəmərlər aşınma prosesində pilləli olaraq daralırlar. Bu zaman pilləli olaraq çölə tərəf meyl edən uçurum meydana gəlir.

Təbəqənin altında yumşaq qaya layında qayalıq sığınacaqlar formalaşır. Bunun nəticəsində divarlı dar bir körpü meydana gəlir. Dəniz, çay və eroziyaya məruz qalan ərazilərdə ilk nöbvədə uçurumlar formalaşır. Ayrılma prosesi (havaaltı proseslər) qayaların zəif olduğu sahələrdə mövcud olur və təbii kəmərlər də əsasən buralarda müşahidə olunur.

Sahil xətti
-----------

Sahil ərazilərində təbii körpülər iki fərqli geologi quruluşla əlaqəli olaraq formalaşır. Bir-birinə zidd olan sahillərdə 90 dərəcə altında sahilə doğru uzanan qaya növləri mövcuddur. Formanın ilk mərhələsi olan mağaralardan sonra arx formaları ortaya çıxır. Ətrafında isə qayaları və qaya parçalarını formalaşdırır. Bu zaman formalaşmağa ən meyilli olan qaya növlərinə zərif qayalar və sahil xəttinə paralel olaraq yerləşən qayalar daxildir.

Qalereya
--------

* Azur pəncərəsiAzur pəncərəsi
* Şeytan bağı təbii körpüsüŞeytan bağı təbii körpüsü
* Göyqurşağı təbii körpüsüGöyqurşağı təbii körpüsü
* Virciniyada yerləşən bir təbii körpüVirciniyada yerləşən bir təbii körpü
* Aloba təbii körpüsüAloba təbii körpüsü
* Hindistanda yerləşən Təbii daş körpüsüHindistanda yerləşən Təbii daş körpüsü
* İsraildə yerləşən təbii körpüİsraildə yerləşən təbii körpü
* İspaniyada Malyorka sahillərində yerləşən təbii körpüİspaniyada Malyorka sahillərində yerləşən təbii körpü
* Böyük Britaniyada Durdler qapısıBöyük Britaniyada Durdler qapısı

Həmçinin bax
------------

* Azur pəncərəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  Big 14 Tour - Fairy Bridge Arxivləşdirilib 2017-04-20 at the Wayback Machine, The Natural Arch and Bridge Society

Xarici keçidlər
---------------

* Təbii Arx və Körpü Cəmiyyəti
* Amerika Ensiklopediyasında təbii körpülər, 1879-cu il.
* Dünyadakı bir sıra təbii körpülərin xəritələri
**Mali i Qrames** (alb. Mali i Gramës) ― Korab dağ silsiləsinin Albaniya hissəsində yerləşən dağ. Mali i Qramesin hündürlüyü 2345 metr yüksəkliyə çatır. Dağın ətrafında bir çox göl yerləşir, onlar içərisində eyni adı paylaşan Qrames gölü də yer alır, hansı ki eyni zamanda Korab dağının ən böyük gölüdür. Məkan Korab dağından təxminən kilometr yarım qərbdədir, hansı ilə ki, o, uzun silsilə vasitəsi ilə birləşir.

Qrames olaraq zirvənin özü, eyni zamanda Korab silsiləsinin təxminən səkkiz kilometr uzunluğundakı bütün cənub-qərb qolu adlanır. Şimal hissədə Qrames axını dərin kanyondan terasa axır. Onun şərqində Qrames gölünə (dəniz səviyyəsindən təqribən 1750 metr hündürlükdə) rast gəlmək olar.

Qramesi əhatə edən bölgədə bir neçə gips yatağı tapılıb. Bölgədə təbii abidələr içərisindən "Karst i Malit të Bardhë", "Pasqyrat e Gramës"də selen yatağı və "Bjeshka e Zonjave"də kar relyef formalarının xatırlatmaq olar.

Dağın şimal tərəfində Mali i Qrames dik qayalarla qırılır. Cənub-qərbdəki kəndlərdən dağın şimal-şərqindəki mövsümi otlaqlara əsas giriş zirvədən keçir. Cənub tərəfdə Seryan və cənub-qərbdə Zimur dəniz səviyyəsindən 1300 metr yüksəklikdə yerləşən dağın ən yüksək kəndləridir. Cənub-qərbdə 650 metr yüksəkliyində təxminən yeddi kilometr uzaqlıqda daha düz qatda bölgənin paytaxtı Peşkopi şəhəri yerləşir.

Həmçinin bax
------------

* Korab-Koritnik Təbiət Parkı
* Albaniya coğrafiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  *University of Tirana.* "TURIZMI NË RRETHIN E DIBRËS" (PDF). doktoratura.unitir.edu.al (alban). Tirana. səh. 129. 2017-10-08 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-23.
2. 1 2 3  Albanische Militärkarte 1:50.000, Blatt 34-77-D (Peshkopia) (2nd). Tirana. 1985.
3. ↑  Akademia e Shkencave e RPSSH, ed.Korabi // Gjeografia fizike e Shqipërisë (alban). 2. Tirana: ASh. 1990. səh. 128. OCLC 832997295.
4. ↑  Agjencia kombëtare e Zonave të Mbrojtura (ed.). "Karsti i Malit të Bardhë" (alban). 2016-07-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-07-08.
5. ↑  Agjencia kombëtare e Zonave të Mbrojtura (ed.). "Pasqyrat e Gramës" (alban). 2016-07-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-07-08.
6. ↑  Agjencia kombëtare e Zonave të Mbrojtura (ed.). "Bjeshka e Zonjave Zimur" (alban). 2016-07-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-07-08.
**Yolqulu bəy Zülqədər** — I Şah Təhmasibin dövründə fəaliyyət göstərmiş Səfəvi sərkərdələrindən biri.

Haqqında
--------

Fəaliyyət dövrü XVI əsrdədir. Türk tayfalarından biri olan Zülqədər elinə mənsub olmuşdur. Yolqulu bəy I Təhmasibin ən inandığı şəxslərdən olmuş və 1560-cı illərdə ona ən yaxın şəxslərdən biri olaraq yüksəlmişdir. I Təhmasibin siyasətlərindən biri də daxildə öz muxtariyyətlərini saxlamış feodal bəyliklərini tamamilə dövlətə tabe etmək idi. Belə dövlət qurumlarından biridə Gilan ostanıın Biyəpiş (Gilanın şərqi) vilayətində hakimiyyət olan və Kərkiyə sülaləsinə mənsub olan Xan Əhməd xan idi. Əhməd xan I Təhmasibin bu siyasətinə qarşı gəldi və sülalə ilə qohumluğu olmasına, I Təhmasibin qızı Məryəm Bəyimlə evli (bu evlilikdən Yaxan Bəyim olmuşdur) olmasına baxmayaraq, üsyan başlatdı. I Təhmasib bu üsyanı başlamamış bitirmək və qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün bir qrup qızılbaşla birlikdə Yolqulu bəy Zülqədəri onunla danışıqlara göndərdi. Lakin Xan Əhməd xan I Təhmasibin təklifini rədd etdi və Yolqulu bəyin başını kəsərək I Təhmasibə göndərdi. Beləliklə, Yolqulu bəy 1567-ci ilin iyununda öldürülmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Mənsur bəy

İstinadlar
----------

1. ↑  *Manouchehr Kasheff.* "GĪLĀN v. History under the Safavids". Encyclopaedia Iranica, Vol. X. 2001. 2019-05-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 sentyabr 2022.
İtkin düşmüş təyyarə 2012 ildə
minimini
**Malayziya Hava Yolları reys 370** — 8 mart 2014-cu il tarixində China Southern Airlines adına sərnişin daşıyan Malaysia Airlinesə məxsus sərnişin təyyarəsinin Kuala Lumpur Beynəlxalq Hava Limanı ilə Pekin Paytaxt Beynəlxalq Havalımanı arasındakı səfəri əsnasında itib.

227'si sərnişin və 12-si ekipaj üzvündən ibarət olan təyyarə 8 saat davam edəcək səfəri üçün Kuala Lumpur Beynəlxalq Havalımanından yerli saatla gecə 00:41-də havalandı. Subang Hava Trafik İdarə Mərkəzi saat 01:22-də Tayland Körfəzi üzərindəykən təyyarə ilə bağlantını itirdi və 02:40 itkin hesabat olundu. Itkin düşdüyü doğrulandıqdan sonra Cənubi Çin dənizi və Tayland körfəzində ABŞ, Çin, Avstraliya, Vyetnam, Filippin, Malayziya, Sinqapur və Taylanddan qrupların qatıldığı ortaq axtarış-qurtarma əməliyyatı başladıldı.
Bir neçə ölkələrin axtarış səylərinə baxmayaraq, təyyarə hələ aşkar olunmamışdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Malayziya təyyarəsinin axtarışları davam edir

| ⛭
* Aviasiya qəzaları və insidentləri (2014 (2014))
* 2015 →

 |
| --- |
| 
* 16 fev → Nepal Hava Yolları reys 183
* 17 fev → Efiopiya Hava Yolları reys 702
* 8 mar → Malayziya Hava Yolları reys 370
* 17 iyl → Malayziya Hava Yolları reys 17
* 10 avq → Sepahan Hava Yolları reys 5915
* 12 noy → Erməni helikopterinin vurulması (2014)
* 28 dek → AirAsia Hava Yolları reys 8501

 |


1. ↑  .
2. ↑  .
**Apanaev məscidi** (tatar. Апанай мәчете) - tatar mədəniyyət arxitekturası olaraq, Kazan şəhərində Əski Tatar meydanında yerləşir.

Tikintisi
---------

Kazan müsəlmanlar idarəsinin başsıçı II Yekaterinadan Anna İoanavnanın sökdürdüyü iki mərtəbəli daş məscidin yenidən tikilməsi üçün icazə aldıqdan sonra Yaqub Sultanqalayev (1768-1771-ci illərdə) onu inşa edir.

Etimologiya
-----------

Məscidin adı bu məhəllə yaşamış tacir Apanaevin adı ilə bağlanır. Bu məscidlə yanaşı Baykaya (Tat dilində Bəylər) məsciddə belə bir adla bağlıdır.

Arxitekturası
-------------

Rusların "Moskva", bakkor və tatarların arxitekturasına əsaslanır. Əvvəl məscid birmərtəbəli və bir minarədən ibarət idi. 1872-ci ldə P.İ. Romanov məscidin şimal hissəsində iki mərtəbli bina inşa etdirir ancaq həmin bina əvvəlki binanın arxitekturasının davamı olur. 1882-ci ildə məscidin yanında kərpicdən ibarət dəzgahlar qoyulur.

Tarixi
------

6 fevral 1930-cu ildə Tatar prezidiumunun qərarı ilə bağlanır. Minarə və məscidin bir hissəsi sökülür, yararslz hala düşür. dekorativ əl işlərinin çox hissəsi silinir. Sonra uşaq bağçası fəaliyyəti göstərir. 1995-ci ildə məscid Muhammad mədrəsəsinə verildi. 2007-2011-ci illərdə yenidən düzəldilərək məscid kimi fəaliyyətə başaldı

İstinad
-------


1. ↑  Apanaev məscidinin saytı apanay.tatar
**Ureki** (*gürc.* ურეკი) — Gürcüstanın Quriya diyarının Ozurgeti bələdiyyəsində olan şəhər tipli qəsəbə. Ureki Gürcüstanın cənub-qərbində, Qara dəniz sahilində yerləşir. Maqnit qumlu çimərlikləri ilə məşhurdur.

Adlanması
---------

Bir vaxtlar bütün Ureki ərazisi meşə ilə örtülü idi və orada ov etmək mümkün deyildi. Ona görə də bu yer *Ureki* adlanır. Gürcü dilində "*sıx meşə"* deməkdir.

Coğrafiyası
-----------

Şəhər Qara dəniz sahilindən keçən "Samtredia — Batumi" dəmir yol xəttindəki stansiya ərazisindədir. Urekinin dəniz sahilində olan kurort ərazisi Maqnetiti adlanır. Məhs bu zona qara maqnit qumu ilə zəngindir. Əsas çimərliklər burdadır. Urek sahilindən Sepa, Kuçis Abano, Natanebi, Supsa çayları Qara dənizə tökülür. Qəsəbə dəniz səviyyəsindən 4 metr yükəsklikdə yerləşir.

Ərazi Aralıq dənizi iqliminin rütubətli tipinə aid zonaya daxildir. Qışı yumşaq, yayı isti və rütubətlidir. Orta illik temperatur 14,5 °C-dir. Ən isti ay iyul ayıdır. Orta temperatur 23,1 °C, ən soyuq ay isə yanvar ayıdır. Yanvarın orta temperatur 5,8 °C-dir. Orta illik yağıntı 2069 mm-dir. Ən az yağıntı may ayında düşür — 75 mm, ən çox yağıntı dekabrda düşür. Orta hesabla 232 mm. Günəş işığının illik orta müddəti 1800–2000 saatdır.

1970-ci illərdə Urekidə ilboyu fəaliyyət göstərən "Qornı Xrustal", "Kolxida", "Meqobroba" (Dostluq) sanatoriyaları inşa edilmişdir.

2014-cü ildə Gürcüstanın Tibilisidə yerləşən Duşeti rəsədxanası Ureti çimərliyindəki maqnit sahəsinin intensivliyini ölçmüşdür. Urekidə maqnit anomaliyasının orta səviyyəsi 150–250 μT (mikrotesla), bəzi yerlərdə 850 μT-ə çatır. Bu çimərlik bir çox xəstəliklərin müəalicəsində çox faydalıdır. Daha çox ürək-damar xəstələri üşün məsləhətdir.

Ureki ərazisində dövlət zooparkı, istirahət evi və pansionat var. Bundan başqa şəhərdə onlarca otel və gesthauslar var.

Ureki şəhəri Batumi şəhərindən 60 km şimalda yerləşir. Tibilisi şəhəri isə qəsəbədən 300 km aralıda yerləşir. Poti şəhəri isə Urekidən 10 km şimaldadır. Hal hazırda Ureki Gürcüstanın ən məşhur dəniz kənarı kurort ərazilərindən biridir. Qəsəbə III saat qurşağında yerləşir.

Əhalisi
-------

Ureki qəsəbəsinin əhalisi 2014-cü ilin siyahıya alınmasına əsasən 1166 nəfərdir. Əhalinin milli tərkibi belədir: gürcülər ümumi əhalinin 94,9%-ni təşkil edir. Ruslar isə əhalinin 2,7 %-ni təşkil edir. Ermənilər isə ümumi əhalinin 1 %-ni təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Значение слова "Уреки" в Большой советской энциклопедии". 2021-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-29.
2. ↑  "Магия Уреки". 2021-02-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-29.
3. ↑  "მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014". საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. ნოემბერი 2014. 2019-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 ივლისი 2016.