**Edvard Matey Beneş** (çex. Edvard Matey Beneš;28 may 1884[…], Kojlani[d][…] – 3 sentyabr 1948[…], Sezimovo-Usti[d]) — Çexoslovakiyanın (Çexiya) dövlət və siyasi xadimi, diplomat. 1935–1948-ci illərdə Çexoslovakiyanın ikinci prezidenti (əslində 1935–1938-ci illərdə və 1945–1948-ci illərdə, 1938–1945-ci illərdə mühacirətdə, 1940–1945-ci illərdə sürgündə prezident kimi) olub. İkinci Dünya müharibəsində qalib dövlətlər tərəfindən tanınan 1938–1945-ci illərdə Çexoslovakiya dövlətinin mövcudluğunun davam etdirilməsi nəzəriyyəsi baxımından prezident səlahiyyətləri 1938–1945-ci illərdə də davam edib. Birinci Dünya müharibəsi illərində Çexoslovakiyanın müstəqilliyi uğrunda hərəkatın liderlərindən biri, 1918–1935-ci illərdə Çexoslovakiyanın Xarici İşlər Naziri, İkinci Dünya müharibəsi illərində Çexoslovakiya Müqavimətinin və Mühacir Çexoslovakiya hökumətinin rəhbəri.

Prezident kimi Beneş iki böyük böhranla üzləşdi və hər ikisi onun istefası ilə nəticələndi. Onun ilk istefası Münhen sazişi zamanı və Almaniyanın 1938-ci ildə Çexoslovakiyanı işğalından sonra baş verdi. Bu ona hökumətini Böyük Britaniyaya mühacirətə getməsinə gətirib çıxardı. İkincisi istefası Çexoslovakiya Sosialist Respublikasını yaradan 1948-ci il kommunist çevrilişi ilə baş verdi. Prezident olana qədər Beneş həm də Çexoslovakiyanın ilk xarici işlər naziri (1918-1935) və dördüncü baş naziri (1921-1922) olub. Çexiya Milli Sosial Partiyasının üzvü, mahir diplomat kimi tanınıb. O, 1935-1936-cı illərdə Millətlər Liqasının Baş asambleyasının rəhbəri də olub.

Həyatı
------

Edvard Beneş Mərkəzi Çexiyanın Rakovnik şəhəri yaxınlığında yoxsul kəndlilər olan Matej Beneş və Anna Beneşin ailəsində anadan olub. 1840–1909).
Onun bacılarından biri gələcək Çexoslovakiya siyasətçisi Voyta Beneş idi. Qardaşı Vatslavın oğlu Bohuş Beneş diplomat və yazıçıdır. Bohuş amerikalı heykəltaraş Emilie Benes Bzezinski və çex-amerikalı riyaziyyatçı Vatslav E. Beneşin atası idi.

1896–1904-cü illərdə Vinoqradda (hazırda Praqa rayonlarından biri) gimnaziyada oxuyub. 1904-cü ildə Parisdə Sarbonnada Azad Siyasi və Sosial Elmlər Məktəbinə daxil olub. Berlində təhsilini davam etdirib. 1908-ci ildə Dijonda hüquq elmləri doktoru dərəcəsi alıb. Bir il sonra Praqada fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə edib.

Praqadakı ticarət akademiyasında dərs deyib. 1912-ci ildə Praqa Karlıova Universitetinin fəlsəfə fakültəsində dosent vəzifəsinə seçilib.
O, sosiologiyaya dair bir neçə monoqrafiya çap etdirib, bir jurnalist kimi sosial-demokrat mətbuatda nəşr olunub.

Çexoslovakiyanın müstəqilliyi uğrunda hərəkat
---------------------------------------------

Time jurnalının üz qabığı, 1925-ci il
Birinci Dünya müharibəsi başlayandan sonra gizli anti-Avstriya hərəkatının təşkilində fəal iştirak edib. Xüsusən də İsveçrədə sürgündə olan Tomaş Masarik ilə Çexiyanın müstəqilliyi tərəfdarları qruplarının əlaqəsini təmin edilməsində mühüm rol oynayırdı. 1915-ci il sentyabrın 1-də həbs təhlükəsi qarşısında mühacirətdə getdi. Burada Çexoslovakiyanın müstəqilliyi uğrunda xarici hərəkatın rəhbəri T. Masarikin ən yaxın tərəfdarlarından biri oldu. Sorbonnada çexlər və slovaklar haqqında mühazirələrin təbliği kursu təşkil etdi. Fransa qəzetlərində məqalələr və Çexoslovakiyanın Avstriya-Macarıstandan müstəqilliyi tələbini əsaslandıran broşüralar nəşri ilə məşğul oldu.

1916-cı ildə Masarik və Milan Ştefanik ilə birlikdə o, Fransa, İngiltərə və İtaliya tərəfindən tanınan gələcək dövlətin hökumətinin prototipi olan Çexoslovakiya Milli Şurasını yaratdı. O, Antanta dövlətlərinin nümayəndələri ilə uğurlu danışıqlar aparıb. Nəticədə 1917–1918-ci illərdə Antanta tərəfində hərbi əməliyyatlarda fəal iştirak etmiş Fransa, İtaliya və Rusiyada Çexoslovakiya legionlarının yaradılmasına sonuncunun razılığı ilə yekun vurulub. 1918–1920-ci illərdə Rusiyada vətəndaş müharibəsində döyüşən tərəflərdən biri kimi tanınıb.

28 oktyabr 1918-ci ildə Çexoslovakiyanın müstəqilliyi elan edildikdən qısa müddət sonra o, Karel Kramarjın ilk Çexoslovakiya hökumətində Xarici İşlər Naziri təyin olunub. O, 14 müxtəlif nazirlər kabinetində 17 il (1918–1935) fasiləsiz olaraq nazir vəzifəsində çalışıb.

Paris Sülh Konfransında Çexoslovakiya nümayəndə heyətinin rəhbərlərindən biri Beneş olub. Versal, Sen-Jermen və Trianon sülh müqavilələri Çexoslovakiyanın müstəqilliyini təsdiqlədi və yeni dövlət üçün əlverişli sərhədlər müəyyən etdi. Xüsusən də Slovakiyanın cənubunda olan Zakarpat Rusiyası (hazırda Ukraynanın Zakarpatya vilayəti) da Çexoslovakiyaya verildi. Beneşin Çexoslovakiyanın müstəqilliyi uğrunda hərəkatdakı rolunu ölkənin ilk prezidenti Masarik "Dünya İnqilabı" (1925) kitabında belə təsvir edib:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Beneş olmasaydı, respublikamız da olmazdı | "|

Millətlər Liqası və Kiçik Antanta
---------------------------------

Benes 1920–1930-cu illərdə Millətlər Liqasının təşkilatçılarından biri kimi Avropa siyasətində böyük şöhrət qazandı. Onun rəhbərliyində müxtəlif vəzifələrdə çalışdı və 1935-ci ildə sədri oldu. Beneş Çexoslovakiyanın xarici siyasətini ilk növbədə Fransa (1924-cü il müttəfiqlik müqaviləsi) və Birinci Dünya müharibəsində qalib gələn digər dövlətlərlə dostluq münasibətləri üzərində qurdu. Beneşin təşəbbüsüylə Çexoslovakiya Yuqoslaviya və Rumıniya ilə birlikdə "Kiçik Antanta" adlı siyasi və hərbi ittifaq bağladı. Bu ittifaq Macarıstan irredentizminə qarşı yönəlmişdi.

1930-cu illərdə Beneş Avropada kollektiv təhlükəsizlik sisteminin qurulmasının tərəfdarlarından biri idi. Nasist Almaniyası tərəfindən artan təcavüz təhlükəsi onu SSRİ-nin de-yure tanınmasına və Çexoslovakiya ilə SSRİ arasında müttəfiqlik müqaviləsinin bağlanmasına gətirib çıxardı.

Çexoslovakiyanın ikinci prezidenti
----------------------------------

1934-cü ildə E.Benes və həyat yoldaşı Hana Benesova
E.Beneş Antropoid əməliyyatının gələcək iştirakçıları Yozef Qabçik və Yan Kubişin yanında (1940-cı ilin fotosu)
Edvard Beneş Yaxın Şərqdə Böyük Britaniya tərəfində döyüşən Çexoslovakiya Hərbi Hava Qüvvələrinin üzvləri əhatəsində
Beneş prezident Masarikə yaxın siyasi qüvvələr olan Qradın sütunlarından biri olmaqla daxili siyasətdə də mühüm rol oynayırdı. O, 1921–1922-ci illərdə baş nazir vəzifəsini icra edib. 1926-cı ildən — "Qrad"ın (prezident administrasiyası) tərəfdarı olan nüfuzlu qüvvə, Çexoslovakiya Milli Sosialist Partiyasının rəhbərliyində təmsil olunub.

Prezident Masarik 1935-ci il dekabrın 18-də istefa verdikdən sonra o, Çexoslovakiyanın ikinci prezidenti seçildi. Seçkilərdə onun rəqibi Bohumil Nemeç idi. Seçkidən əvvəl nüfuzlu sağçı və mühafizəkar qüvvələrin ilkin olaraq Benesin prezident seçilməsinə qarşı çıxması, onu çox "solçu" siyasətçi hesab etməsi ilə bağlı uzun pərdəarxası danışıqlar aparıldı. Bununla belə, nəticədə Beneş parlamentdə səslərin böyük əksəriyyətini qazandı - kommunistlər də daxil olmaqla, demək olar ki, bütün Çexiya partiyaları və Qlinkovun Slovakiya Xalq Partiyası ona səs verdi. Yalnız Henlerin partiyasının nümayəndələri və Çexiya ifrat sağçıları ona qarşı çıxdı. 1938-ci ilin sentyabrında Beneş beynəlxalq böhrana çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşən Sudetdəki gərgin vəziyyətdən çıxış yolu axtararaq, Paris və London hökumətlərinə yerli almanların bir hissəsinin köçürülməsini nəzərdə tutan "gizli planını" təklif etdi. Plana əsasən Sudetin bir hissəsi Almaniyaya verilməli və paralel olaraq Çexoslovakiyadan daha bir milyon alman Almaniyaya deportasiya olunmalı idi. Bu plan həm Fransa və Böyük Britaniyanın Praqadakı səfirlərini, həm də Beneşin şəxsi nümayəndəsi, sosial rifah naziri Yaromir Neças vasitəsilə Fransa Nazirlər Kabinetinə çatdırıldı. 30 sentyabr 1938-ci ildə Münhen Konfransında Sudetin Almaniyaya verilməsi haqqında qərar qəbul edildikdən sonra Benes bu addımı (etirazla) təsdiqlədi..

Oktyabrın 5-də Beneş istefa verdi. Ölkəni tərk etdi. O, əvvəlcə Londonda, sonra isə ABŞ-da mülki şəxs olaraq yaşadı. Edvard Beneş 1939-cu ilin martında Almaniyanın Çexiya torpaqlarını işğal etməsindən sonra demokratik dövlətlərin rəhbərlərinə etirazını bildirdi.

Çex müqavimətinin rəhbərliyində
-------------------------------

İkinci Dünya müharibəsi başlayandan sonra Beneş aktiv siyasi fəaliyyətə qayıtdı. Onun məqsədi Münhen sazişinin ləğvi, Çexoslovakiyanın müstəqilliyini "Versal" sərhədlərinin daxilində bərpa etmək idi. Beneş və onun tərəfdaşları Çexoslovakiya dövlətinin mövcudluğunun davam etdirilməsi konsepsiyasına əsaslanırdılar. Onlara görə 29 sentyabr 1938-ci ildən sonra baş verən bütün dəyişikliklər, o cümlədən Çexoslovakiyanın ərazisində və Bohemiya və Moraviya protektoratlığının və Slovakiya Respublikasının yaradılmasının heç bir hüquqi qüvvəsi yox idi.

1940-cı ildə Beneş Londonda Mühacir Çexoslovakiya hökumətini yaratdı və ona prezident rütbəsi ilə rəhbərlik etməyə başladı. 1942-ci ilə qədər o, Çexoslovakiyanın mövcudluğunun tanınmasına və Münhen sazişinin SSRİ də daxil olmaqla, Antihitler koalisiyasının bütün üzvləri tərəfindən ləğvinə nail ola bildi.

Mühacir Çexoslovakiya Müqavimətinin rəhbəri kimi Beneş müttəfiq orduların tərkibində cəbhələrdə vuruşan Çexoslovakiya birləşmələrinin rabitəsini əlaqələndirir, həmçinin Çexiyadakı daxili Müqavimətlə əlaqə saxlayırdı. O, Antropoid əməliyyatının təşəbbüskarı və əlaqələndiricisi idi. Əməliyyatın nəticəsində Üçüncü Reyxin İmperiya Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsinin rəisi, Bohemiya və Moraviyanın faktiki protektoru Reynhard Heydrix məhv edildi.

1943-cü ilin dekabrında Moskvada Beneş Sovet İttifaqı ilə dostluq və müttəfiqlik münasibətləri haqqında müqavilə imzaladı ki, bu da Çexoslovakiyanın yeni xarici siyasət istiqamətini qabaqcadan göstərirdi. SSRİ ilə birlik ölkə siyasətinin bir hissəsi oldu.

1945-ci ilin aprelində Çexoslovakiyanın azad edilmiş ərazisində - Slovakiyanın Koşitse şəhərində - Beneş yeni hökuməti qurduğunu elan etdi. Hökümətin əsasını kommunistlərin aparıcı rol oynadığı Milli Cəbhə təşkil edirdi.

1945-ci il mayın 16-da Edvard Beneş azad edilmiş Praqaya qayıtdı və burada əhali onu böyük izdihamla qarşıladı.

Çexoslovakiya Xalq Demokratik Respublikası dövründə
---------------------------------------------------

1945-ci il oktyabrın 28-də ölkənin müvəqqəti parlamenti Beneşin prezident səlahiyyətlərini təsdiqlədi. 1946-cı il iyulun 19-da o, yeni parlament tərəfindən yenidən prezident vəzifəsinə seçildi. Parlament üzvlərinin Beneşin mühacirətdəki fəaliyyəti ilə bağlı birmənalı olmayan fikrlərinə baxmayaraq, onu namizədliyi səsvermə nəticəsində yekdilliklə qəbul edildi.

Hələ müharibə zamanı, eləcə də 1945-ci ilin yay və payız aylarında, seçilmiş parlamentin olmadığı bir vaxtda Beneş qanuni qüvvəyə malik Beneş adlanan prezident fərmanlarını — "*Beneş dekretləri*"ni imzaladı. Dekretlərə almanların Çexoslovakiyadan qovulması, almanların, macarların, satqınların və nasistlərlə əməkdaşlıq edənlərin əmlaklarının müsadirə edilməsi, nasistlərin və satqınların təcili xalq mühakiməsi, habelə iri sənaye müəssisələrinin və bankların milliləşdirilməsi daxil idi.

Müharibədən sonra qondarma "xalq demokratiyası" rejiminin qurulduğu Çexoslovakiyada Beneş ən populyar siyasətçi idi. Lakin kommunistlərlə hakimiyyət uğrunda mübarizədə demokratik qüvvələrə rəğbət bəsləyərək, praktiki olaraq ictimai siyasi polemikaya girmədi. Eyni zamanda kommunistlər onu tədricən hakimiyyətdən uzaqlaşdırmağa başladılar.

İkinci istefa və ölümü
----------------------

Beneş Praqa azad edildikdən sonra böyük izdihamla Praqaya qayıdır, 16 may 1945-ci il.
1948-ci ilin fevralında baş verən siyasi böhran zamanı Beneş baş nazir Klement Qotvaldın başçılıq etdiyi kommunistlərin təzyiqinə tab gətirə bilmədi. Nəticədə o, üç demokratik partiyanın nazirlərinin istefasını qəbul etdi və hökumətdə dəyişikliklərə razı oldu. Bunun nəticəsində Çexoslovakiyada bütün hakimiyyət qolaları Kommunist Partiyasının əlinə keçdi.

Beneşə belə qərar verməyə SSRİ məcbur etmişdi. SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı generalı P.A.Sudoplatovun xatirələrinə görə, hakimiyyətin Qotvalda keçməsindən bir müddət əvvəl Beneş SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının keçmiş Praqa özəyinin rəhbəri P.Y.Zubov ilə görüşdü. SSRİ Xarici İşlər Naziri Vyaçeslav Molotovun göstərişi ilə Praqaya gəlməzdən əvvəl Zubov Sudoplatov tərəfindən xüsusi təlimatlandırılmışdı. Təlimatlandırılan Zubov Beneşə prezident vəzifəsindən istefa verməyəcəyi halda 1938-ci ildə ölkədən qaçmasının mənfi halları və bunun üçün 10 min dollar məbləğində Sovet İttifaqı tərəfindən maliyyə yardımı ayrılması barədə şayiələri yayacağını bildirmişdi. İddialara görə, ona qarşı Çexoslovakiya və Sovet kəşfiyyat xidmətlərinin gizli əməkdaşlığı, Karpat Ukraynasının SSRİ-yə verilməsi ilə bağlı gizli razılaşma və Beneşin Yuqoslaviyanın baş nazirinə sui-qəsdin hazırlanmasında iştirakı haqqında şayiələr yaymaq xəbərdarlığı da edilmişdi.

Zubovla ehtimal olunan görüşdən sonra Beneş Praqanı tərk edərək Cənubi Çexiyanın Sezimovo Usti şəhərindəki villasında (Praqadan 95 km cənubda) məskunlaşdı.

O, paytaxtda cəmi iki dəfə - xarici işlər naziri Yan Masarikin dəfn mərasimində və Karlıova Universitetinin 600 illik yubileyi tədbirində göründü. Lakin daha bir neçə ay prezident postunu tutmaqda davam etdi. 1948-ci ilin mayında Beneş kommunistlər tərəfindən hazırlanmış ölkənin yeni konstitusiyasını imzalamaqdan imtina etdi və iyunun 7-də səhhəti ilə bağlı parlamentə göndərdiyi rəsmi məktubda qərarını əsaslandıraraq istefa verdi. İyunun 14-də Milli Assambleya Klement Qotvaldı respublikanın prezidenti seçdi.

Qısa müddət sonra (3 sentyabr 1948) Edvard Beneş vəfat etdi. O, Sezimovo-Ustidə dəfn edildi.

Siyasi portreti
---------------

Praqa, Loretan Meydanı, Çexiya Xarici İşlər nazirliyi qarşısında Beneşin abidəsi
Edvard Beneş sosial islahatçı istiqaməti siyasətçisi sayılırdı. O, siyasi fəaliyyətində pozitivizm fəlsəfəsinə və peşəkar səviyyədə öyrəndiyi ictimai elmlərin, ilk növbədə, sosiologiyanın nailiyyətlərinə əsaslanırdı.
Beneş 1920-ci illərdəki əsərlərində ("Dünya müharibəsi və bizim inqilabımız" (çex. Světová válka a naše revoluce, 2 cild), "Bizim demokratiya haqqında") Çexoslovakiya dövlətçiliyinin əsasları kimi humanizm və demokratiya haqqında T.G.Masarikin ideyalarını müdafiə etmişdir (çex.  O naší demokracii).
Çexoslovakiyanın ikinci prezidenti də Çexoslovakiya xalqının birliyi ideyasının - Çexoslovakizmin tərəfdarı idi ki, bu da onun Slovak siyasi elitası ilə dəfələrlə qarşıdurmasına səbəb olmuşdur.

İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl, mühacirətdə prezident olduğu müddətdə və müharibədən sonra Beneş Çexoslovakiyada bir çoxları tərəfindən milli lider, Masarikin əsl varisi və demokrat kimi qəbul edilirdi. "Prezident-azadedici" adlandırılan Çexoslovakiyanın ilk prezidenti kultunun ruhunda Beneş mətbuatda tez-tez, bəzən isə rəsmi səviyyədə "Prezident-Yaradıcı" (çex. Prezidenti Budovatel) kimi xatırlanırdı. Çexoslovakiyanın siyasi elitasının əhəmiyyətli bir hissəsi, xüsusən də sağçı qüvvələr, Benesə mənfi münasibət bəsləyir, çox vaxt açıq nifrətlə yanaşırdılar. Eyni sözləri Sudet Alman Partiyasının rəhbərliyi və alman nasistləri haqqında da demək olar. 1938-ci ilin sentyabrında Beneş Adolf Hitler tərəfindən şəxsi düşməni elan edildi.

Beneş Münhen sazişini Qərb demokratiyaları tərəfindən Çexoslovakiyaya xəyanət kimi qəbul edirdi (çex tarixçisi Yan Tesar prezidentdə formalaşan və onun gələcək siyasətini əvvəlcədən müəyyən edən "Münhen kompleksi" haqqında yazır).
Müharibənin sonunda Çexoslovakiyanın sərhədlərinin toxunulmazlığını təmin edə biləcək daha davamlı müttəfiq axtarışında olan Beneş Sovet İttifaqına üz tutdu. Müharibədən sonrakı Çexoslovakiyada Beneş demokratiyanı yeniləmək, lakin onu daha çox sosial yönümlü, "xalq"a yaxın etmək və dövlətin özünü milli, Slavyan respublikasına çevirmək niyyətində idi. 1940-cı illərdəki kitablarında ("Demokratiya bu gün və sabah" (çex.  Demokracie dnes a zítra), "Slavyanlar haqqında düşüncələr" (çex.  Úvahy o Slovanstvu), ikicildlik "Münhen günləri" (çex.  Mnichovskény) və "Münhendən yeni müharibəyə və yeni qələbəyə" (çex. Od Mnichova k nové válce a novému vítězství) Beneş bu fikirləri təfərrüatlı şəkildə göstərir. Həmçinin Çexoslovakiyanı demokratik Qərblə Slavyan Şərqi arasında körpü kimi təsəvvür edir.

1948-ci ilin fevralı prezident Benesin planlarına son qoydu. Belə ki, kommunistlər ölkədə tam hakimiyyəti ələ aldılar. Kommunistlərin rəhbərliyi altında Çexoslovakiya qeyd-şərtsiz sosialist düşərgəsinin bir hissəsi oldu.

Hazırda Edvard Benesin şəxsiyyəti ətrafında, xüsusən də tarixin dönüş nöqtələrindəki fəaliyyəti (Birinci və İkinci Dünya müharibələri, Münhen sazişi dövründə, fevral hadisələri) ilə bağlı həm Çexiyanın özündə, həm də xaricdə mübahisələr gedir (əsasən Almaniyada). Almaniyadakı Sudet almanlarının təşkilatları və bir sıra siyasətçilər Beneş dekretlərinin ləğvini tələb edirlər.

2004-cü ildə Çexiya Parlamenti Çexiya Respublikasının Qanunvericilik Məclisinin 292/2004 saylı Qanununu qəbul etdi. Qanunda qeyd edilir ki: "Doktor Edvard Beneş dövlətə xidmət edib". 2005-ci ildə Praqanın Loretan meydanında Beneşin abidəsi ucaldıldı.

Ailəsi
------

Çexiya Milli Bankının Edvard Beneş təsviri olan sikkəsi (2018)
Həyat yoldaşı - Anna Beneşova (qızlıq soyadı: Anna Vlçkova; 16 iyul 1885 - 2 dekabr 1974), ərinə bir növ katiblik etmiş, Beynəlxalq Qızıl Xaç Cəmiyyətinin Çexoslovakiya bölməsinin sədri olub (1945-ci ildən sonra). Ailədə uşaq yox idi.

Anna Edvard Beneşin ölümündən sonra daha 26 il yaşadı. O, orada Beneşin xatirə-muzeyinin yaradılması şərti ilə evini Tabordakı Hussite Muzeyinə vəsiyyət etdi. Vəsiyyət hələ də yerinə yetirilməyib. Çexoslovakiyanın baş naziri Lubomir Ştrouqaldan başlayaraq indiyə qədər Çexiya hökuməti ondan öz ehtiyacları üçün istifadə edir.
Edvard Beneş xatirə-muzeyi 2000-ci ildə villanın yaxınlığında təşkil edilib. O Tabordakı Hussite Muzeyi tərəfindən idarə olunur.

Əsərləri
--------

* Stranictví. Sociologická studie. — Praha 1912.
* Světová válka a naše revoluce. — Praha, 1927–1930. Sv. 1–4.
* Речи и статьи / Авториз. пер. с чеш. Н. Ф. Мельниковой-Папоушек. — Прага : Воля России, 1925. — 259 с.
* Речь о Подкарпаторусской проблеме : [Подкарпатская Русь с точки зрения международной политики]. — Прага : Zemský výbor čsl. obce legionářské для Подкарпатской Руси в Ужгороде, 1934. — 44 с.
* Mnichovské dny. Paměti. — Londýn, 1948.

Mükafatları
-----------

### Milli mükafatları

| Award or decoration | Country | Date |
| --- | --- | --- |
|  | Çexoslovakiya hərbi xaçı, 1918]] | Çexoslovakiya | 1919 |
|  | Çexoslovakiya Zəfər medalı | Çexoslovakiya | 1920 |
|  | Çexoslovakiya İnqilab medalı | Çexoslovakiya | 1922 |
|  | Ağ aslan ordeni | Çexoslovakiya | 1936 |
|  | Çexoslovakiya hərbi xaçı 1939–1945 | Çexoslovakiya | 1945 |
|  | Milli Ağ aslan ordeni | Çexoslovakiya | 1945 |

### Xarici mükafatları

| Orden və medallar | Ölkə | Tarixi |
| --- | --- | --- |
|  | Müqəddəs Sava ordeni  |  Yuqoslaviya Yuqoslaviya krallığı | 1920 |
|  | Rumıniya ulduzu ordeni |  Rumıniya krallığı | 1921 |
|  | "Fəxri legion" ordeni |  Fransa | 1922 |
|  | İtaliya tacının ordeni |  İtaliya krallığı | 1921 |
|  | "Britaniya imperiyası" ordeni |  Böyük Britaniya | 1923 |
|  | I Leopold ordeni |  Belçika | 1923 |
|  | Palıd tacı ordeni |  Lüksemburq | 1923 |
|  | III Karl ordeni |  İspaniya | 1924 |
|  | Polşanın yüksəlişi ordeni |  Polşa | 1925 |
|  | "Avstriya Respublikası qarşısında xidmətlərə görə" orden |  Avstriya | 1926 |
|  | Üç ulduz ordeni |  Latviya | 1927 |
|  | "Doğan günəş" ordeni |  Yaponiya | 1928 |
|  | Məhəmməd Əli ordeni |  Misir krallığı | 1928 |
|  | "Ağ qartal" ordeni |  Yuqoslaviya Yuqoslaviya krallığı | 1929 |
|  | Böyük Litva Knyazı Qediminasın ordeni |  Litva | 1929 |
|  | Qartal xaçı ordeni |  Estoniya | 1931 |
|  | Hərbi Xaç ordeni |  Portuqaliya | 1932 |
|  | Hərbi Santyaqo ordeni |  Portuqaliya | 1933 |
|  | Radimir (Xilaskar) ordeni  |  Yunanıstan Yunanıstan krallığı | 1933 |
|  | Danneburq ordeni |  Danimarka | 1933 |
|  | Müqəddəs Karl ordeni |  Monako | 1934 |
|  | İspaniya respublikası ordeni |  İspaniya | 1935 |
|  | Ağ fil ordeni |  Tailand | 1935 |
|  | Atstek qartalı ordeni |  Meksika | 1935 |
|  | Qarageorgi ulduzu ordeni |  Yuqoslaviya Yuqoslaviya krallığı | 1936 |
|  | Brilliant Jade ordeni | Çin Çin | 1936 |
|  | Boyaki ordeni |  Kolumbiya | 1937 |
|  | I Karl ordeni |  Rumıniya krallığı | 1937 |
|  | Pəhləvi ordeni |  İran | 1937 |
|  | Merito Melitensi qarşısında xidmətə görə ordeni |  Malta Ordeni | 1938 |
|  | Müqəddəs Olaf ordeni |  Norveç | 1945 |
|  | Xeyirxah buludlar oreni | Çin Çin | 1947 |

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Edvard Benes // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Vila Hany a Edvarda Benešových v Sezimově Ústí (çeş.). Úřad vlády České republiky, 2022.
4. ↑  Studenti pražských univerzit 1882–1945.
5. 1 2  The Fine Art Archive. 2003.
6. ↑  "Edvard Benes – Prague Castle". Hrad.cz. 24 September 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 November 2013.
7. ↑  "Marriage record at Pilsen archives" (çex). Portafontium.eu. 20 February 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 December 2018.
8. ↑  *Dennis Kavanagh.* Benes, Edvard // A Dictionary of Political Biography. Oxford University Press. 1998. səh. 43. 21 September 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 August 2017.
9. ↑  *Jandík, Stanislav.* "Edvard Beneš ve vzpomínkách svých sourozenců" (çex). Volné myšlenky. 7 April 2018. 8 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 April 2018 – Google Books vasitəsilə.
10. ↑  Princeton Alumni Weekly – Knihy Google. 1949. 8 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 November 2013.
11. ↑  Zeman, Klimek, 1997. səh. 11
12. ↑  "Skauting »Historie". Junák – svaz skautů a skautek ČR (çex). 25 April 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 September 2007.
13. ↑  "Edvard Beneš: A Drama Between Hitler and Stalin" (Argo 2016), ISBN 978-80-2571-895-7. Pages 23–24 and page 322, footnote 6
14. ↑  "Mrs. Hana — on the occasion of 125th birth anniversary of Hana Benešová". 2021-06-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-20.
15. ↑  'Czech Army for France' in *en:The Times*, Thursday, 23 may 1918, p. 6, col. F
16. ↑  К. В. Сахаров. "Чешскіе легіоны въ Сибири. (Чешское предательство)", Берлин, 1930
17. ↑  PRECLÍK, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str. vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, pages 40–90, 124–128,140–148,184–190
18. 1 2  *sadilek.* "Czechoslovakia: a Masonic wonder?". Praga Masonica (ingilis). 20 February 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 March 2021.
19. ↑  Orzoff, 2009. səh. 106
20. ↑  Third Axis Fourth Ally: Romanian Armed Forces in the European War, 1941-1945, by Mark Axworthy, Cornel Scafeş and Cristian Crăciunoiu, p. 73
21. 1 2  Lukes, 1999. səh. 15
22. ↑  *Goldstein, Erik; Lukes, Igor.* The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II (ingilis). Routledge. 2012. ISBN 9781136328398. 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-27.
23. 1 2  Crampton, 1997. səh. 190
24. ↑  Heimann, 2009. səh. 122
25. ↑  *Andrea Orzoff.* Battle for the Castle. Oxford University Press US. 21 July 2009. səh. 199. ISBN 978-0-19-974568-5. İstifadə tarixi: 10 August 2011.
26. ↑  *A. T. Lane; Elżbieta Stadtmüller.* Europe on the move: the impact of Eastern enlargement on the European Union. LIT Verlag Münster. 2005. səh. 190. ISBN 978-3-8258-8947-0. İstifadə tarixi: 10 August 2011.
27. ↑  *Roy Francis Leslie; R. F. Leslie.* The History of Poland since 1863. Cambridge University Press. 1983. səh. 242. ISBN 978-0-521-27501-9. İstifadə tarixi: 10 August 2011.
28. ↑  Crampton, 1997. səh. 193
29. ↑  "HISTORIE: Špion, kterému nelze věřit – Neviditelný pes". Neviditelnypes.lidovky.cz. 14 March 2008. 24 November 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 November 2013.
30. ↑  Heimann, 2009. səh. 133
31. 1 2  Crampton, 1997. səh. 236
32. ↑  "Prozatimní NS RČS 1945–1946, 2. schůze, část 1/4 (28. 10. 1945)". Psp.cz. 27 February 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 November 2013.
33. ↑  *Павел Судоплатов.* Спецоперации. Лубянка и Кремль. 1930—1950 годы. — Мoskva: ОЛМА-ПРЕСС, 1998. — 688 с. — ISBN 5-87322-726-8
34. ↑  Arxivlənmiş surət. 2019-09-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-01.
35. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36  "Řády a vyznamenání prezidentů republiky" (çex). vyznamenani.net. 18 December 2012. 18 August 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 May 2021.
36. ↑  "Beneš, Edvard : B". 2023-02-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-21.
37. ↑  "Docent Kašpar převzal nejvyšší mexické vyznamenání". 19 July 2018. 21 February 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 February 2023.

Ədəbiyyat
---------

* *Crampton, Richard.* Eastern Europe in the Twentieth Century. London: Routledge. 1997. ISBN 0415164230.
* *Hauner, Milan.* "'We Must Push Eastwards!' The Challenges and Dilemmas of President Beneš after Munich". Journal of Contemporary History. 44 (4). 2009: 619–656. doi:10.1177/0022009409339435. JSTOR 40542980.
* *Heimann, Mary.* Czechoslovakia: The State That Failed. New Haven: Yale University Press. 2009. ISBN 978-0300172423.
* *Lukes, Igor.* Czechoslovakia Between Stalin and Hitler: The Diplomacy of Edvard Beneš in the 1930s (ingilis). Oxford University Press. 1996. ISBN 9780195102666.
* *Lukes, Igor.* Stalin and Czechoslovakia: An Autopsy of a Myth // Igor Lukes; Erik Goldstein (redaktorlar). The Munich Crisis, 1938 Prelude to World War II. London: Frank Cass. 1999. 13–47. ISBN 9781136328329.
* *Mastný, Vojtěch.* The Czechs Under Nazi Rule: The Failure of National Resistance, 1939–1942. New York: Columbia University Press. 1971. ISBN 978-0-231-03303-9.
* *Neville, Peter.* Benes & Masaryk: Czechoslovakia. Haus Publishing. 2010. ISBN 9781905791729. JSTOR j.ctt1r6b055.
* *Orzoff, Andrea.* The Battle for the Castle. Oxford University Press. 2009.
* *Konrád, Ota; Küpper, René.* Edvard Beneš: Vorbild und Feindbild : politische, mediale und historiographische Deutungen (alman). Vandenhoeck & Ruprecht. 2013. ISBN 978-3-525-37302-6.
* *Crampton, Richard.* "Central Europe Review – Book Review: The Life of Edvard Benes, 1884–1948". Ce-review.org. 18 November 1999. 4 October 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 November 2013.
* *Wheeler-Bennett, John.* The Nemesis of Power The German Army In Politics 1918-1945. London: Macmillan. 1967.
* *Taylor, A.J.P.* The Origins of the Second World War. London: Penguin. 1976.
* *Weinberg, Gerhard.* A World At Arms. Cambridge: Cambridge University Press. 2004. ISBN 0521618266.
* *Zeman, Zbyněk; Klimek, Antonín.* The Life of Edvard Beneš: Czechoslovakia in Peace and War. Oxford: en:Clarendon Press. 1997. ISBN 978-0-19-820583-8.
* *Zinner, Paul E.* Czechoslovakia: The Diplomacy of Eduard Benes // en:Gordon A. Craig and en:Felix Gilbert (redaktor). The Diplomats, 1919–1939. Princeton, New Jersey: en:Princeton University Press. 1994. 100–122. ISBN 978-0-691-03660-1. OCLC 31484352.
* Hauner, Milan, ed. *Edvard Beneš’ Memoirs: The Days of Munich* (vol. 1), *War and Resistance* (vol. 2), *Documents* (vol. 3). First critical edition of reconstructed *War Memoirs 1938–45* of President Beneš of Czechoslovakia (published by Academia Prague 2007 {{ISBN|978-80-200-1529-7}
* Brod, Toman. Osudový omyl Edvarda Beneše. Praha: 2003
* Klímek, Antonín. Boje o Hrad. Praha: 1996
* Peroutka, Ferdinand. Budování státu I—IV. Praha: 1934—1938
* Zeman, Zbyněk. Edvard Beneš. Politický životopis. Praha: 1997
* Gulyás, László. BENEŠ. Statesman or charlatan? The plans and the reality. 1908—1948. Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında Toronto: Corvinus, 2007.
* Марьина В. В. Второй президент Чехословакии Эдвард Бенеш: политик и человек. 1884—1948. М.: «Индрик», 2013. — 488 с. ISBN 978-5-91674-243-5
* Marès, Antoine. Edvard Beneš. Un drame entre Hitler et Staline. Arxiv surəti 6 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında Paris : Perrin, 2015

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Edvard Beneş ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Article about Edvard Beneš in en:Encyclopædia Britannica.
* Küpper, René: Beneš, Edvard, in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* President Beneš in exile in England during World War II
* Biography at the Czech Ministry of Foreign Affairs
* "Sons of Death". Time. 26 September 1938. 17 January 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 August 2008. – an article published in *Time* on 26 September 1938 – free archive
* Pictures of Edvard Beneš funeral – lying in state (in the opened coffin)
* Pictures of Edvard Beneš funeral – funeral procession with wreaths and laying of coffin into grave
* Pictures of Edvard Beneš and his wife – archive of Šechtl and Voseček Museum of Photography
* Beneš's speech on behalf of the 10th anniversary of Stefanik's death BENEŠ, Edvard. *Štefánik a jeho odkaz*. Praha : ČIN, 1929. 66 s. - available online at en:University Library in Bratislava Digital Library

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Filmportal · IMDb · Kinopoisk |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Kruqosvet · Laruss ensiklopediyası · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis · Müasir Ukrayna |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave · WikiTree |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BAV: ADV10044299 · BIBSYS: 90553380, 99032037 · BNC: a12058890 · BNF: 12173989v · CiNii: DA03846387 · CONOR: 11698787 · GND: 118655450 · GTAA: 81193 · ISNI: 0000000121288865, 0000000368640533 · LCCN: n81138354 · LNB: 000009600 · NDL: 00551036 · NKC: jk01011576 · NLA: 35879223 · NLG: 146041 · NLP: a0000001182481 · NSK: 000052635 · NTA: 068685610 · NUKAT: n98038017 · PTBNP: 102413, 1429933 · LIBRIS: 39879 · SUDOC: 030293227 · VIAF: 39418979 · WorldCat VIAF: 39418979 |

 |