recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mali imperiyası** — Qərbi Afrikada XIII–XIV əsrlərdən mövcud olmuşdur.

Tumbuktu şəhəri Mali imperiyasının şərqə açılan qapısı idi. XIV əsrdən başlayaraq Mali imperiyası ərəb ölkələri ilə geniş ticarət əlaqələri yaratmışdır. Ölkədən qızıl və qul ixrac edilir, əvəzində duz, parça, kitab və s. alınırdı. Həmin dövrdə ölkəyə çoxlu ərəb ziyalısı və səyyahı axışıb gəlirdi. Yerli hökmdarların dəvət etdikləri ərəb ziyalıları ölkədə müsəlman dininin yayılmasına və dini müəssisələrin yaradılmasına kömək edirdilər.

XVI əsrdən etibarən Mali imperiyası tənəzzül etməyə başlamışdır.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* **Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 3–4.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Laruss ensiklopediyası · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | LCCN: n97082307 · NKC: ge1204018 · SUDOC: 027317528 · VIAF: 154943962 · WorldCat VIAF: 154943962 |
**Kerkini su anbarı** (*yun.* Λίμνη Κερκίνη) — Yunanıstanın şimalında, Serre nomunun şimal-qərbində yerləşən su anbarı. Su anbarı Yunanıstan-Bolqarıstan sərhəddindən 47 km, Serro nomunun paytaxtından 20 km, Sidirokastro şəhərindən 10 km məsafədə yerləşir. Su anbarı 1932-ci ildə Struma çayının üzərində, irriqasiya işlərinin aparılması və çayın tez-tez daşmasının qarşısını önləmək məqsədi ilə i8nşa edilmişdir. 1983 və 1987-ci illərdə anbarda genişləndirmə işləri aparılmışdır. Onun su səthinin sahəsi 109,96 km², su toplayıcı sahəsi isə 11 520 km²-dir. Su anbarının ərazisi bölgə canlılarını özünə cəlb etdiyindən Natura 2000 zonasına daxil edilmişdir.

Su anbarı Kerkini və Movravuni dağlarının arasında yerləşən alluyvial düzənlikdə yerləşir. Bu düzənlik keçmişdə bataqlaşmış ərazidən ibarət idi. Su anbarını Struma çayı qidalandırır. Onun anbara töküldüyü hissədə su sərfiyyatı 65–83 m³/s-dir. Anbara şimal-qərbdən Kerkinitis və bir necə kiçik çaylar tökülür. Su anbarına tökülən suyun miqdarı ildə 1.7 milyon kubmetr təşkil edir.

Su anbarının yerləşdiyi regionda 785 növ borulu bitki növü aşkarlanmışdır. Anbarın ornitofaunasına ən azı 300 növ quş (Yunanıstanda yaşayan 407 növ) daxildir. Bunlardan ikisi Qıvrımlələk qutan ( *Pelecanus crispus* ) və kiçik qarabattaq ( *Phalacrocorax pygmaeus* ) hər yerdə təhlükə altındadır. Faunaya həmcinin 28 növ məməli, 12 növ sürünən, 9 növ suda-quruda yaşayan, 8 növ onurğasız və 27 növ balıq daxildir. Kerkini su anbarı indi Yunanıstanın ən böyük quş qonaqlama sahələrindən biridir. Egey dənizi, Balkan bölgəsi, Qara dəniz, Macarıstan və digər ərazilərə köç edən quşlar anbarda qısa müddətinə istirahət edir

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Artificial Lake Kerkini" (ingilis). Ramsar Sites Information Service. 2021-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-21.
**Abbas İsrafilov** (ləzg. Абас Исрафилов, 28 sentyabr 1960, Dərbənd rayonu, Dağıstan MSSR – 26 oktyabr 1981, Əfqanıstan) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, Əfqanıstandakı Sovet Qüvvələrinin 40-cı Ordusunun tərkibində 103-cü Qvardiya Hava -Desant Diviziyasının 357-ci Qvardiya Paraşütçü Alayının mühəndis taqımının komandir müavini, qvardiya çavuşu.

Ailə
----

Atası İslam Abasoviç İsrafilov (1916) topçu olmuşdur. Kiyev, Lvov, Krakovun nasist işğalçılarından azad edilməsində və Berlinin alınmasında iştirak etmişdir. Hərbi ixidmətlərinə görə iki Şöhrət ordeni, "İgidliyə görə", "Berlinin alınmasına görə", "Almaniya üzərində qələbəyə görə" və digər medallarla təltif edilmişdir.

Anası Səlimət İsrafilova da atası kimi Beliçi konserv zavodunda işləyirdi.

Həyatı
------

Abbas İslamoviç İsrafilov 28 sentyabr 1960-cı ildə Dağıstanın Dərbənd rayonunun Belici kəndində anadan olmuşdur. Milliyyətcə ləzgidir. 1975-ci ildə səkkizinci sinfi bitirib 16 saylı Dərbənd peşə məktəbinə daxil olur, sonra rəngsaz və suvaqçı kimi işə başlayır.
1980-ci ildə bir qrup gənc inşaatçı, komsomolçu ilə birlikdə "Olimpiya kəndini" qurmaq üçün Moskvaya göndərilir. Elə həmin il orduya çağırılır və Litvaya hava-desant qoşunlarının təlim hissəsinə göndərilir.
1980-ci ilin mayında Abbas İsrafilovun hərbi təlim keçdiyi hissə Minskdən hava yolu ilə Əfqanıstana köçürülür.
1980–1981-ci illərdə Əfqanıstanda Sovet qoşunlarının kontingenti ilə xidmət edir. 357-ci Qvardiya Hava-Desant Alayının (10-cu Qvardiya Hava Desant Diviziyası) mühəndis taqımının komandir müavini olur. Bir sıra hərbi basqınlarında və əməliyyatlarında, mina təmizləmə taqımının komandiri vəzifəsini yerinə yetirən çavuş İsrafilov sütun yollarının mühəndis kəşfiyyatını təmin edir.

26 oktyabr 1981-ci ildə döyüşdə aldığı yaralardan ölür.

Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
------------------------

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 28 dekabr 1990-cı il tarixli fərmanı ilə Əfqanıstan Respublikasında beynəlxalq vəzifəni yerinə yetirərkən göstərdiyi şücaət və qəhrəmanlığa görə qarovul çavuşu İsrafilov Abbas İslamoviç Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülür (ölümündən sonra).

Mükafatlar
----------

* "Qızıl Ulduz" medalı (26.12.1990, ölümündən sonra);
* "Lenin" ordeni (26.12.1990, ölümündən sonra);
* "Qırmızı Bayraq" ordeni;
* "İgidliyə görə" medalı.

Xatirəsi
--------

Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Abbas İsrafilovun şərəfinə Dağıstanın Dərbənd rayonunun Belici kəndində bir küçə və orta məktəb adlandırılmışdır. Dərbənd şəhərində İsrafilov parkı vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "В поселке Белиджи почтили память героя Совесткого Союза Абаса Исрафилова". Администрация Дербентского района. 2021-10-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-01.
2. ↑  "Abbas İsrafilov". 2021-10-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-03.

Xarici keçidlər
---------------

* Исрафилов Абас Исламович
* Созвездие солдатской доблести…
* Абас Исрафилов
abcdefgxidhancohncojfequdhrcbdbcj

Tətbiq sahəsi
-------------

Əgər pərçim birləşməsi bir hissədən başqasına güc ötürərsə onda buna güc birləşməsi deyilir. Çənlərin kipləşdirilməsində güc birləşməsi o qədər də rol oynamır, burada kipləşdirici birləşmədən söhbət gedir. Hər iki məsələnin birlikdə həlli pərçimlərn daha yaxın vurulmasını tələb edir. Bunlar yüksək təzyiq altında işləyən çənlərin hazırlanmasında geniş tətbiq olunurlar. Pərçimin qaynaq ilə müqayisədə üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, bu birləşmə ucuz başa gəlir, birləşmə zamanı hissələrin mexaniki xassələri qızdırma ilə əlavə olaraq zəiflədilmir və nəzarətsiz daxili gərginlik halı yaranmır. Bu cəhətlər pərçimləmənin yüngül hissələrin hazırlanmasında geniş tətbiq olunmasına gətirib çıxarmışdır.

Konstruksiyası
--------------

Birləşdirmə üçün istifadə edilən element *pərçim çubuğu* adlanır. Çubuqlar adətən bir ucu yarımkürə formasında olan çivi şəklində hazırlanırlar. Birləşdirmə zamanı isə onlar isti və ya soyuq halda, hissələrdə açılmış deşiklərdən keçirilərək çəkiclərin köməyi ilə döyəcəklənir və beləliklə hissələrin bir-birinə nisbətən hərəkətini bu istiqamətdə məhdudlaşdırır. Pərçim başlığının normal ölçüdə alınması üçün çubuğin ucu deşikdən l=1,5d qədər kənara şıxmalıdır. Deşiyin diametri qiyməti pərçim çubuğunun diametrindən asılı olaraq qəbul olunur. Onların arasındakı fərq yığmanın dəqiqliyindən və pərçimin ölçüsündən asılı olaraq 0,5–1 mm arasında dəyişir. Pərçim çubuğunun diametri möhkəmlik hesabatı əsasında tapılır.

Pərçimləri başlığının formasına görə yarımkürəvi, yarımyatıq, yatıq və içiboş olurlar. Təyinatına görə pərşim birləşməsi üç qrupa bölünür: a) möhkəm (metal hissələrdə), b) möhkəm-kip ( buxar qazanlarında, çənlərdə) c) kip (kiçik daxili təzyiqli çənlərdə). Pərçimləmə üsuluna görə lövhələr üst-üstə, uzərinə əlavə lövhə qoyulmaqla uc-uca birləşdirilə bilərlər.

Pərçim biləşməsinin əsas üstün cəhətləri yüksək etibarlıq, keyfiyyətə nəzarət, titrəməyə davamlığından ibarətdir. Texnologiyanın baha olması, pərçim yuvaları hissələri zəiflədərək, əlavə örtük lövhələrinə ehtiyac yaratması onun çatımayan cəhətlərini təşkil edirlər.

Mənbə
-----

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
**Astragalus compactus** (*lat.* Astragalus compactus) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda və Azərbaycanda təbii halda bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Yarpağını tökən koldur. Kolları qısa budaqlıdır. Yarpağı seyrək tüklü, azca əyilmiş, 2-3,5 sm uzunluqda olub, tikanlıdır. Yarpaqcıqların miqdarı 3-4 cüt olub, xətvari, 8–16 mm uzunluqda, 1–2 mm enindədir. Tikanların ucu şişdir. Birillik budaqların üzərindəki yarpaqların qoltuğunda 3 çiçəkdən ibarət, başcıq formalı çiçək qrupu əmələ gətirir. Çiçəkaltlığı xətvarı, 7- uzunluğunda olur. Kasacığı ağ tüklüdür. Tacı sarı rənglidir. Ləçəkləri 1,4-1,5 sm uzunluğunda, 4- enində olub, yumru qulaqcıqlıdır. Meyvəsi uzunsov və tüklüdür. İyul ayında çiçək açır. Toxumla çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Orta dağ qurşağının daşlı yamaclarında və əhəngli yerlərdə rast gəlinir. Dəniz səviyyəsindən 1000–1200 m hündürlükdə bitir. Quraqlıq sevəndir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-da Ordubad rayonu dağlarının ən yüksək alp çəmənliklərində, quru, daşlı yamaclarda, dar bir arealda yayılmışdır. Azərbaycanın nadir bitkisi olaraq, "Qırmızı kitab"a salınması tövsiyə edilir.

İstifadəsi
----------

Gövdəsində qatran vardır, yaşıllaşdırmada istifadə olunmur.

Sinonimləri
-----------

### Homotipik sinonimləri

* *Astracantha compacta* (Lam.) Podlech
* *Tragacantha compacta* (Lam.) Steven

### Heterotipik sinonimləri

* *Astracantha insidiosa* (Boriss.) Podlech
* *Astragalus insidiosus* (Boriss.) Boriss.
* *Astragalus knappii* Bornm.
* *Astragalus strictifolius f. intermedius* Širj.
* *Astragalus strictifolius var. kutepovii* Širj.
* *Astragalus strictifolius subsp. kutepovii* (Širj.) Ponert
* *Tragacantha insidiosa* Boriss.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q39115704
* GRIN: 467411
* IPNI: 476877-1
* IRMNG: 10794745
* NCBI: 339482
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:476877-1
* Tropicos: 13025652

 |
| İslam |
| --- |
| İslamda iman |
| Allah  • Allahın varlığı və təkliyi  • Mələklər  • Müqəddəs kitablar  • Məhəmməd peyğəmbər və digər peyğəmbərlər  • İmamət  • Axirət  • Kəlmeyi-şəhadət |
| Firuiddin |
| Namaz  • Zəkat  • Xüms  • Oruc  • Həcc |
| İslamda xüsusi günlər |
| Besət bayramı • Ramazan bayramı  • Qurban bayramı  • Qədir-Xum |
| Quran |
| Sünni  • Hədis  • Təsəvvüf  ·  Fiqh  • Kəlam  • Şəriət |
| İslam tarixi |
| Əhli-Beyt  • Səhabə  • Şiəlik • Sünnilik  • Xaricilik  • Dörd xəlifə  • İmamət  • Məhəmməd |
| Portal     Kateqoriya     Vikilüğət     Vikisitat     Vikimənbə     Vikixəbər     Commons |
| * b
* m
* r
 |

**Maşallah** (*ərəb.* مَا شَاءَ ٱللَّهْا‎) — ərəblərdə ritual dua nidası, ərəb və digər müsəlman ölkələrində tez-tez heyrət, sevinc, Allaha (c.c) həmd, şükür əlaməti və hər şeyin Allahın iradəsi ilə baş verdiyini təvazökar şəkildə qəbul etmək üçün istifadə olunan ünsür. Sevilən və ya bəyənilən bir şeyi görəndə işlədilən söz, "Allah onu bəd nəzərdən qorusun" mənasındadır. İfadə ərəbdilli xalqlar və ya sadəcə müsəlmanlar tərəfindən geniş istifadə olunur.

  

Qurani-Kərimin Kəhf surəsinin 39-cu ayəsində deyilir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bağına girdiyin zaman: "Maşallah (Allahın dilədiyi kimi oldu)! Qüvvət yalnız Allaha məxsusdur!" - deməli deyildinmi?! Əgər mal-mülk və övlad cəhətdən məni özündən aşağı görürsənsə, (onu da bil ki,) | "|

İstifadəsi
----------

Adətən xoş xəbər aldıqdan dərhal sonra deyilir. Müsbət ifadələr, təriflər, təsdiqlər, bir şeyə və ya kiməsə heyranlıq bildirərkən (məsələn, yeni doğulmuş uşağın sağlam görünüşü ilə bağlı sözlərdən sonra) pis gözə qarşı bir qoruyucu ifadə kimi də istifadə olunur. Hesab olunur ki, fəzilətlərin bu cür ritual devalvasiyası ilə paxıllıqdan və pis gözdən qaçmaq olur.

Həmçinin bax
------------

* İnşallah

İstinadlar
----------

1. ↑  *"maşallah." Arxivləşdirilib 2013-03-28 at the Wayback Machine Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 5 Aralık 2011*
**Diplomat romanı**—(*ing.* The Diplomat) 1949-cu ildə Ceyms Oldric tərəfindən 1945–46-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda baş vermiş müstəqillik hərəkatı haqqında yazılıb. Romanın baş qəhrəmanı həyatının böyük hissəsini Cənubi Azərbaycanda keçirmiş Mak-Qreqordur və bu obrazın protatipi Ceymc Oldricdir. Hadisələr Soyuq Müharibə dövründə cərəyan edir.

Diplomat romanının yazılma tarixi
---------------------------------

Diplomat romanını 1949-cu ildə Britaniya əsilli Avstraliyalı yazıçı Ceymc Oldric yazıb. İlk nəşri 1949-cu ildə Britaniyada, nəşriyyatçı "The Bodley Head", 728 səhifədən ibarət bir şəkildə yayınlayıb.

Romanın qısa məzmunu
--------------------

Roman Britaniyanın Mak-Qreqor və Britaniyalı diplomat Esseksin İranda, o cümlədən, Cənubi Azərbaycanda baş vermiş üsyan nəticəsində Rusiyaya səfər etməsi ilə başlayır. Mak-Qreqor ixtisasca geoloq olsa da, Rus, İran və Azərbaycan dillərini bildiyinə görə Essekslə birlikdə gedir. Onların fikrincə, Cənubi Azərbaycanın güclənməsində Rusiyanın böyük rolu var idi. Buna görə də, bu məsələni həll etmək üçün Esseks Kremldə Molotovla görüşür. Yanlız bu görüş onlar üçün uğurlu olmur. Onlar geri dönmə qərarı aldığı zaman, Stalin onları görüşə dəvət edir. Bu görüşün nəticəsində Mak-Qreqor və Esseks İrana (Cənubi Azərbaycana) səfər etməli olur. Onlar əvvəlvə İrana gedirlər. Daha sonra, onlar Cənubi Azərbaycana yola düşürlər. Onlar Zəncanda üsyan tərəfdarları ilə qarşılaşırlar. Romandakı Azərbaycanlı qəhrəman üsyan tərəfdarlarıdan biri olan Cavad Qoçəlidir. O Esseksə bu torpaqların Azərbaycanın olduğunu və onların müstəqillik əldə etmək üçün heç bir ölkədən kömək almadığını söyləyir. Bu görüştən sonra Mak-Qreqor və Esseks Zəncanın valisi ilə görüş keçirirlər. Görüşdə Cavad Qoçəli və kapitan da iştirak edir. Yanlız Zəncanın valisinin onlara verdiyi sözə əməl etməyib kapitanı və Cavad Qoçəlini döydürtməsi Esseksi əsəbləşdirir və onlar buradan uzaqlaşırlar.
Esseksin Britaniyaya qayıdanda yazdığı məqalədə, Azərbaycanlıların Rusiyadan kömək aldığı və onların səfərləri boyunca rus əsgələrlə qarşılaşdığı deyilir. Bu hadisə Mak-Qreqoru əsəbləşdirir və o, The Times qəzetinə bir məqalə yazıb göndərir. Bu məqaləyə o, Azərbaycanda gördükləri doğru məlumatları qeyd edir.

Nəticədə, Lord Esseksin nüfuzu sarsılır, öz işindən məhrum olur və həyatının geri qalanını New Yorkda keçirir. Mak-Qreqor isə Cavad Qoçəlinin ona etdiyi təklifi qəbul edir və Cənubi Azərbaycana öz ixtisası üzrə işləməyə gedir.

Həmçinin bax
------------

* İran
* Azərbaycan
* Ceyms Oldric
* Cənubi Azərbaycan

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycandan bəhs edən ingilis romanı
* THE DIPLOMAT (NOVEL)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Ceyms Oldric,"Diplomat", Altun Kitab 2017, giriş
**Dinamik proqramlaşdırma dili**  (*ing.* dynamic programming language, *rus.* динамический язык программирования)— statik proqramlaşdırma dillərinin kompilyasiya müddətində yerinə yetirdiyi bir sıra ümumi proqramlaşdırma hərəkətlərini proqramın icra müddətində (RUNTIME) yerinə yetirən yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dilləri sinfi. Belə hərəkətlərə proqrama yeni kod əlavə etməklə, obyektləri və təyinləri (DEFINITIONS) artırmaqla onun genişləndirilməsi, yaxud tiplər sistemini dəyişdirilməsi aid ola bilər. Belə hərəkətləri, demək olar ki, yetərincə mürəkkəblikli istənilən dildə emulyasiya etmək mümkündür, ancaq dinamik dillər istifadə üçün birbaşa alətlər təqdim edirlər. Bu funksiyaların çoxu ilk dəfə Lisp proqramlaşdırma dilində gerçəkləşdirilib.
Dinamik proqramlaşdırma dillərinə aid olan dillər:

* Perl
* Tcl
* Python
* PHP
* Ruby
* Smalltalk
* JavaScript

*Visual Basic* də bəzi dinamik xüsusiyyətlərə malikdir.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------
**Erməni xalq hərəkatı** (*erm.* *Հայոց Համազգային Շարժում (ՀՀՇ)*, *ing.* Pan-Armenian National Movement) – erməni radikal millətçi təşkilatı. 15 iyun 1980-ci ildə Afinada (Yunanıstan) təsis olunub.
Dünyanın bir neçə ölkəsində nümayəndəlikləri var. Erməni terror təşkilatlarını və ASALA-nı dəstəkləyir.
Təşkilat bir çox ölkələrdə sərgilər, elmi konfranslar, miting yürüş və piketlər təşkil etmişdir. Təşkilatın bir sıra aksiyaları həbsdə olan erməni terrorçularını dəstəkləməyə və onları "siyasi məhbus" kimi təqdim edib azadlıqa buraxılmasına nail olmağa hesablanmışdı.
1985-ci ildə Afinada təşkilat uydurma erməni soyqırımının 70-ci ildönümünə həsr olunmuş konfrans təşkil edir.
Erməni xalq hərəkatı Qarabağdakı separatçılara maliyyə yardımının göstərilməsində, onları dünyaya tanıtmaqda aktiv iştrak edir. Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü zamanı isə təşkilat münaqişə zonasına muzdluların eləcə də silah və sursatın göndərilməsi ilə məşğul idi.

Təşkilatın məqsədləri
---------------------

* "Erməni məsələsi"nin həll olunması, "Qərbi Ermənistanın" azad olunması, Ermənistandan "qoparılmış" bütün torpaqların qaytarılması, ermənilərin oraya qayıtması və birləşmiş Ermənistan dövlətinin yaranması.
* Uydurma erməni soyqırımının tanınmasına nail olmaq, və "soyqırımda" qunahkar olan hüquqi və tarixi varisləri beynəlxalq məhkəməyə çıxarmaq.
* Böyük Ermənistanın yaradılması və erməni xalqının hüquqlarının bərpası üçün zəruri zəmin təşkil edən erməni dövlətçiliyini bütün sahələrdə möhkəmləndirmək.

Təşkilat öz ideyalarının təbliği üçün mütəmadi olaraq filmlər çəkir, kitablrar və broşurlar nəşr etdirir həmçinin Livanda, İsveçdə, yunan Kiprında, İranda və Ermənistanda təşkilatın qazet və jurnalları dərc olunur.
**Foqarti kateteri** (*ing.* Fogrty-Katheter) Amerika cərrahı Tomas J. Foqartinin adı ilə adlandırılmış, 75 sm uzunluğunda, uc hissəsində daxilinə maye (Heparinli 0,9%-li NaCl məhlulu) yeritmək üçün qovucuq olan, arteriya damarlarından tromb kütləsini xaric etmək üçün tətbiq edilən elastik və plastik boru ya kateterdir.
Kateter damar və ürək cərrahiyyəsində, xüsusən də magistral damarların trombozunda geniş tətbiqini tapmışdır. Tromb kütləsi ilə tutulmuş damar proksimal hissədən yarılaraq daxilinə Foqarti kateteri yeridilir. Kateterin ucu tromb kütləsini dələrək distal istiqamətdə yeridildikdən sonra , onun ucundakı qovucuğa müvafiq miqdarda Heparinli 0,9%-li NaCl məhlulu yeridilərək şişirdilir. Bundan sonra kateter geri çəkilərək yarılmış damar mənfəzindən kənar edilir. Nəticədə qovucuq tromb kütləsini önünə alıb kürəyərək damar kəsiyindən xaric etmiş olur.

Həmçinin bax
------------

* Kateter
* Arterial kateter
* Venadaxili kateter
* Mərkəzi venoz kateter
* Svan-Hanz kateteri
* Sidik kateteri

Mənbələr
--------

* Ellis H. *The Fogarty catheter.* J Perioper Pract. 2006 Jun;16(6):303. PMID 16821704
**Məryəm Fikrət qızı Qafar-zadə** (1980, Bakı) — Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri.(2020-2022)

Həyatı
------

Məryəm Qafar-zadə 11 iyun 1980-cı ildə Bakıda anadan olub.

2006-cı ildən etibarən dövlət qulluğunda çalışır. İxtisasca həkim-bioloqdur.

2009-2017 illərdə Fransanın Strasburq şəhərində Avropa Şurasında layihə rəhbəri vəzifəsində çalışıb, mədəni irs, gənclər siyasəti, təhsil, səhiyyə (pasient hüquqlarının qorunması), sosial bərabərlik (əlillərin hüquqlarının qorunması) və idman (idmana dair beynəlxalq konvesiyalarının monitorinqi) mövzularında müxtəlif beynəlxalq layihələri idarə edib. 80-dən artıq beynəlxalq seminar və konfransda çıxış edən Məryəm Qafar-zadə Avropa Birliyi və Avropa Şurasının "İdmanda gender bərabərliyi" və "Uşaqların zorakılıqdan qorunması" mövzularında müştərək layihələrin spikeri və məruzəçisidir. 2019-cu ildə Avropa Şurasının Anti-Dopinq Konvensiyasına Uyğunluq Komitəsinin rəhbəri vəzifəsinə seçilib.

24 avqust 2020-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri təyin edilib və hazırda bu vəzifəni icra edir. Son təyinatadək Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin Strateji planlaşdırma və beynəlxalq standartların tətbiqi sektorunun müdiri vəzifəsində çalışıb.

AMEA Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutunun dissertantıdır. 25 dərc olunmuş elmi məqalənin müəllifidir.

Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının Elmi-Tədqiqat Laboratoriyasının elmi işçisidir.

Azərbaycan Basketbol Federasiyasının İcraiyyə Komitəsinin üzvüdür.

Fransız, ingilis, rus və türk dillərini mükəmməl bilir.

Ailəsi
------

Məryəm Qafar-zadə ailəlidir və bir övladı var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Parisdə Bakının "Ekspo 2025" Ümumdünya Sərgisinə namizədliyinə həsr olunan simpozium keçirilib (edu.gov.az)". 2021-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-06.
2. ↑  "Məryəm Qafarzadəyə vəzifə verildi (ikisahil.az)". 2021-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-06.
3. ↑  "Mədəniyyət Nazirliyində kadr təyinatı (mct.gov.az)". 2021-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-06.
İnsan başının və bədəninin anatomik modeli
**Anatomik model** — tibbi və bioloji təhsil üçün istifadə edilən insan və ya heyvan anatomiyasının üçölçülü (3D) təsviri.

Modelin xüsusiyyətləri
----------------------

Model anatomiyanı qismən parçalanmış göstərə bilər və ya tələbəyə modelləşdirilmiş bədən hissələrini çıxarıb yoxlamağa imkan verən çıxarıla bilən hissələrə malik ola bilər. Bəzi modellərdə uniseks modelin istənilən cinsdən olan şəxsi təmsil etməsinə imkan verən dəyişdirilə bilən cinsi əlavələr və digər dəyişdirilə bilən hissələr ola bilər.

Anatomiyanın 3D kompüter modelləri
----------------------------------

Anatomiyanın 3D kompüter modelləri indi alternativ olaraq mövcud olsa da, fiziki anatomik modellər hələ də anatomiyaya dair fikir təmin etməkdə üstünlüklərə malikdir.

Həmçinin bax
------------

* Anatomiya
* Müqayisəli anatomiya

İstinadlar
----------

1. ↑  *Fredieu, John R.; Kerbo, Jennifer; Herron, Mark; Klatte, Ryan; Cooke, Malcolm.* "Anatomical Models: a Digital Revolution". Medical Science Educator (ingilis). 25 (2). 2015-06-01: 183–194. doi:10.1007/s40670-015-0115-9. ISSN 2156-8650.
2. ↑  *Preece, Daniel; Williams, Sarah B.; Lam, Richard; Weller, Renate.* ""Let's get physical": advantages of a physical model over 3D computer models and textbooks in learning imaging anatomy" (PDF). Anatomical Sciences Education. 6 (4). July 2013: 216–224. doi:10.1002/ase.1345. ISSN 1935-9780. PMID 23349117.

Xarici keçidlər
---------------

* 

* Vikianbar Vikianbarda **Anatomik model** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Azad Zinnət oğlu Abbasov** (tatar. Азат Зиннәт улы Аббасов; 19 yanvar 1925, Alabuqa, Tatarıstan MSSR – 11 oktyabr 2006, Kazan) — tatar əsilli sovet opera müğənnisi (lirik-dramatik tenor). SSRİ xalq artisti (1975).

Həyatı
------

Azad Zinnət oğlu Abbasov 25 may 1925-ci ildə Yelabuqada (Tatarıstan, Rusiya) anadan olmuşdur. 1943-cü ildə Kazan Aviasiya Texnikumunu bitirdikdən sonra Kazan Vertolyot Zavodunda konstruktor işləməyə başlamışdır. Onun səsini eşidən ailə dostu, bəstəkar Salix Səydəşov ona mahnı oxuma sənətini öyrənməyi məsləhət görmüşdür. 1945-ci ildə Moskva Dövlət Konservatoriyasının Pyotr Çaykovski adına Milli Opera Studiyasına daxil olmuşdur.. 1950-ci ildə Streltsovun mahnı oxuma sinfini bitirdikdən sonra Kazana qayıtmışdır. Azad Abbasov 6 iyun 2006-cı ildə Kazanda vəfat etmişdir. Kazanın Novo-Tatarskaya Sloboda tatar qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Агеенко Ф. Л. Аббасов Азат // Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение. — М.: Мир и Образование; Оникс, 2010. — С. 54. — 880 с. — ISBN 5-94666-588-X, 978-5-94666-588-9.
2. ↑  Энциклопедический словарь. 2009. Аббасов Азад Зиннатович.
"***Aziatskiy vestnik***" (*rus.* Азиатский вестник; mənası – *Asiya bülleteni*) — 1825–1827-ci illərdə Sankt-Peterburqda nəşr olunan Rusiya aylıq elmi-ədəbi jurnalı. "*Sibirskiy vestnik*"in davamı kimi çıxmışdır. Nəşrçi Qriqori Spasski olmuşdur. 5 nömrəsi 1827-ci ildə nəşr edilmişdir. Ən son əsərlər haqqında qiymətli materiallar dərc edilmişdir. Şərq ölkələrinin tarixi, coğrafiyası, etnoqrafiyası və ədəbiyyatı üzrə Qərbi Avropadan olan müəlliflərin yazıları, Asiyada səyahət qeydləri, Şərq yazıçılar və şairlərin əsərlərinin tərcümələri dərc olunurdu. Elm və incəsənət, səyahət, şərq ədəbiyyatı, müxtəlif xəbərlər, şərq biblioqrafiyası bölmələrindən ibarət idi. Əlavə olaraq, jurnalda "Sibir və onun adalarının coğrafi-statistik təsviri" nəşr edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Жукова, Е. М. (redaktor ). Азиатский вестник // Советская историческая энциклопедия (rus). Moskva: Советская энциклопедия.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Обзор статей и заметок «Сибирского» и «Азиатского вестника» 1818—1822 гг.// Восточное обозрение, 1885, № 27-29
* *Ивановский А. А.* Указатель этнографических статей, содержащихся в сибирских изданиях от начала их существования // Этнографическое обозрение, 1891, № 1

Xarici keçidlər
---------------

* Азиатский вестник в on-line библиотеке.
**Ağ dəniz-Baltik irqi** — Böyük Avropa irqinin tərkibində kiçik irq.

Atlantika-Baltika irqi ilə şimali avropoidləri birləşdirən və depiqmentasiyasının yüksək səviyyəsi ilə səciyyələnən vahid Baltika irqinə aid edilə bilər.. Fin-uqor xalqlarında (karellər, komi-zıryanlar, komi-permyaklar, udmurtlar və s.) rusların şimal qruplarında və belorusların əksəriyyətində üstünlük təşkil edir. Ağ dəniz-Baltik irqi nümayəndələrinin anklavları Baltikyanı ölkələrdə və Skandinaviyada, Mərkəzi Rusiyada və Şərqi Ukraynada mövcuddur. Ağ dəniz-Baltik irqi xüsusiyyətlərinin Ural irqinin elementləri ilə qarışması nəticəsində formalaşdığını ehtimal etmək olar.

Ağ dəniz-Baltik irqi nümayəndələrinin dərisinin rəngi çox açıqdır (bəzən cəhrayıya çalır).. Saçları, adətən, yumşaq, düz və açıq rənglidir (təqribən 50%); Atlantika-Baltik irqi nümayəndələrinə nisbətən kürənçalarlıdırlar, həmçinin kişilərin saqqalı və tük örtüyü daha azdır. Başları nisbətən kiçik olan irqin nümayəndələrində mezokefaliya və orta braxikefaliya əlamətləri üstünlük təşkil edir. Atlantika-Baltik irqi ilə müqayisədə üzləri az profilləşmiş, daha yastı və enlidir. Burunları nisbətən qısa və enli,. alınları yastı və bir qədər maili, burun dirəyi düz, yaxud azca çökək olur. Gözün üst qapağının qırışığı bəzən çox aydın görünür. Dodaqlarının selikli hissəsi nisbətən nazik, üst dodaq ilə burunun arasında olan dəri hissəsi orta ölçüdə, bəzən isə enli olur. Bədənlərinin uzunluğu orta, Atlantika-Baltika irqinə nisbətən qısadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Беломоро-балтийская раса // БРЭ. Т.3. М.2005.
2. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 147. ISBN 978-9952-441-02-4.
3. ↑  Беломорско-балтийская (или балтийская) малая раса Arxivləşdirilib 2015-09-24 at the Wayback Machine // Богатенков Д. В.[Дробышевский С.Б. Антропология
4. ↑  Хрисанфова Е.Н. Перевозчиков И.В.|заглавие = Антропология: Учебник|издание = 3-е изд.|место = М.|издательство = Изд-во МГУ: Изд-во "Высшая школа"|год = 2002|səh. 277.
**Azərbaycan Banklar Assosiasiyası** (ABA) — Azərbaycanda bank işi üzrə assosiasiya.

Tarixi
------

Azərbaycan Banklar Assosiasiyası 1990-cı ildə Azərbaycanın 10 özəl bankı tərəfindən yaradılmışdır. İlk öncə "Azərbaycan Kommersiya və Kooperativ Banklar Assosiasiyası" kimi qeydiyyatdan keçmiş, 1999-cu ildən "Azərbaycan Banklar Assosiasiyası" adı altında fəaliyyət göstərir. 2000-ci illərin sonlarında ABA-ya 100-dən çox yeni üzv qoşulmuşdur. Müxtəlif illərdə bəzi bankların birləşməsi, digərlərinin isə bağlanması nəticəsində 2012-ci ildə assosiasiyaya 46 bank və 4 qeyri-bank təşkilatı daxil idi.

Fəaliyyəti
----------

Azərbaycan Banklar Assosiasiyası yaradılarkən onun məqsədləri qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərində, ictimai və beynəlxalq təşkilatlarda üzvlərinin maraqlarının fəal müdafiəsi, onların biznes xidmətlərinə və yardıma ehtiyaclarının ödənilməsi, habelə onların fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi olmuşdur.

Azərbaycan Banklar Assosiasiyası fəaliyyət göstərdiyi müddətdə bu qurumlarla sıx əməkdaşlıq əlaqələri qurmuş, bank qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi, banklar arasında beynəlxalq əlaqələrin qurulması, bank infrastrukturunun müxtəlif elementlərinin yaradılması, hökumət və Azərbaycan Mərkəzi Bankı tərəfindən aparılan bank islahatlarının dəstəklənməsi istiqamətində mühüm işlər görmüşdür. ABA Azərbaycan Mərkəzi Bankı, ölkədə fəaliyyət göstərən yerli və xarici təşkilatlarla birlikdə bank sektorunun inkişafı ilə bağlı bir sıra konfranslar, seminarlar və dəyirmi masalar təşkil etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Azərbaycan Banklar Assosiasiyası // Böyük İqtisadi Ensiklopediya (az.). I cild: ABCÇD. Bakı: "Şərq-Qərb" nəşriyyat evi. 2012. səh. 122–123.

Xarici keçidlər
---------------

* aba.az — Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının rəsmi saytı
**Ghost** — 2008-ci ildə İsveçdə yaradılan metal qrupu.

"Ghost" (ABŞ adı ilə Ghost B. C.) 2008-ci ildə İsveçin Linköping şəhərində qurulmuş Qremmi mükafatlı heavy/doom metal qrupudur. 2010-cu ildə 3 mahnıdan ibarət demo ilə birlikdə "Elizabeth" adlı sinql və çıxış (ilk) albomları olan Opus Eponymous'u yayımlamışdır. Həmin il İsveçin Grammis mükafatlarına namizəd göstərilən albom müsbət rəylər almış və qrupun məşhurluğunu daha da artırmışdır. Infestissumam adlı ikinci albomlarını 2013-cü ildə yayımlayan qrup İsveç çartlarında zirvədə yer almış və sözügedən albom ilə həmin il İsveçin Grammis mükafatlarının Ən Yaxşı Hard Rock/Metal kateqoriyasını qazanmışdır. Qrup 2015-ildə artıq sayca üçüncü olan Meliora albomunu yayımlamış və bu albomdan olan Cirice sinqlı ilə "58-ci Qremmi Mükafatları"nda Ən Yaxşı Metal performansını qazanmışdır.

Ghost səhnədə teatrikal və artistik performansları ilə tanınmaqdadır. Qrup 6 üzvdən ibarətdir və üzvlərdən yalnız biri fərqli görünüşü ilə anti-Papa personajına malik Papa Emeritus ləqəbli vokalistdir. Digər 5 üzv isə Nameless Ghouls (Adsız Pis Ruhlar) adlanır və pentaqramdakı (5 guşəli ulduz) 5 elementi təmsil edir və pentaqrama görə hava, od, su, torpaq və ruh elementləri ilə bir-birindən seçilirlər. Qrup bu vaxta qədər heç bir müsahibə, konsert və digər qatıldığı yerlərdə maskalarını çıxartmamış və özləri haqda heç bir məlumat verməmişdir. Üzvlərin kim olduqları haqda bir çox şayələr gəzsə də bunlar heç biri öz təsdiqini tapmamışdır. Müsahibələrin birində Nameless Ghouls'ların birindən kim olduqları haqda verilən sualda isə verdiyi cavab bu olmuşdur: "Əgər necə göründüyümüz sizin üçün bu qədər önəmlidirsə, deməli, mühim məqamı qaçırıbsınızdır."
Ghost indiyə qədər 3 dəfə solist dəyişdirmişdir və solistlər ard-arda olaraq Papa Emeritus I, II və III adlandırılmışdır. Amma buna baxmayaraq əksəriyyət 3 vokalistin də məhz eyni adam olduğunu durmadan dilə gətirməkdədir.

Üzvlər
* Nameless Ghoul — Bas Gitara
* Nameless Ghoul — Zərb Alətləri
* Nameless Ghoul — Solo Gitara
* Nameless Ghoul — Ritm Gitara
* Nameless Ghoul — Sintezator
* Tobias Forge — Vokal (2008-ci ildən)

Diskoqrafiya
------------

Demolar
* 2010 – *Demo 2010*

Albomlar
* 2010 – Opus Eponymous
* 2013 – Infestissumam
* 2015 – Meliora
* 2018 – Prequelle

EP-lər
* 2013 – *If You Have Ghost*
* 2016 – *Popestar*

Sinqllar
* 2010 – "Elizabeth"
* 2012 – "Secular Haze"
* 2013 – "Year Zero"
* 2015 – "Cirice"
* 2015 – "He Is" (promosingel)
* 2015 – "From the Pinnacle to the Pit"
* 2015 – "Majesty"
* 2016 – "Square Hammer"
**Balineziya pişiyi** — yarımuzuntüklü pişik cinsi.

Təsviri
-------

Qəhvəyi xalları olan balineziya pişiyi
20-ci əsrin ortalarında ABŞ-də Siam pişiyinin mutasiyası nəticəsində alınmışdır. Bədən hissəsi uzun, çevik, əzələli, girdə kiçik pəncəli ayaqları hündürdür. Üçbucaq şəkilli, düz profilli və iri enli qulaqlı başı uzun sovdur. Gözləri tünd-mavidir. Tükü ipək kimi hamar, tükarası tiftiyi seyrəkdir. Rəngi Siam tiplidir, balaları ağ rəngdə doğulur. Adamayovuşan və istiqanlıdır.

Tarixi
------

Balineziya pişiyi ifadəsi əslində olaraq Bali və İndoneziya sözlərinin birləşməsindən yaranmamışdır. Onun tarixi Siam pişiklərinin adı ilə bağlıdır. Bu növ pişiklər 1800-cü illərdə Taylanddan ABŞ-yə və BK-a köçürülmüşdür. Balineziya pişikləri də bu növün təbbi olaraq qidalandırma səylərindən yaranmışdır.

Rəngi və dərisi
---------------

Orta ölçülü və yumşaq dərisi var.

Həmçinin bax
------------

* Pişiklər
* Mutasiya

Xarici keçidlər
---------------

* Balineziya pişikləri haqqında məlumat
* Balineziya pişiyinin tarixi və məlumatı

İstinadlar
----------

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 3-cü cild: Babilistan – Bəzirxana (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2011. səh. 131. ISBN 978-9952-441-07-9.
**BelKA** (rus. БелКА Abreviatura **Белорусский космический аппарат** ) Belarus Milli Elmlər Akademiyası tərəfindən sifariş edilən uzaqdan idarə olunan Belorusiya kosmik aparatı Rusiyanın Raket və Kosmos Korporasiyası "Enerji" şirkəti tərəfindən "Victoria" universal kosmik platformasına əsaslanaraq yaradılmışdır.  

Başlanğıc 26 iyul 2006-cı ildə Baykonur da baş verib və raket daşıyıcısı Dnepr vasitəsinin qəzası səbəbindən uğursuzluqla nəticələnmişdir.
İkinci Belarusiya Distant Məsafədən zondlama peyki (**БелКА-2**) 2012-ci ildə buraxılmışdır.

Gələcəkdə, Birlik dövlətinin (Rusiya ve Belarusiya Birlik Dövləti) maraqları əsnasında istifadə üçün bir peyk qrupu qurulması planlaşdırılır.

BelKA Yaradılma tarixi
----------------------

İlk Belarusiya peykinin layihəsi 2003-cü ildə qoyuldu.  

"BelKa" kosmis aparatı Belarusiya-Rusiya Distant Məsafədən zondlama qrupunun bir elementi kimi planlaşdırılrdı. Bura daxil olan məlumatlar Fövqəladə Hallar Nazirliyi , Təbii Sərvətlər və Ekologiya Nazirliyi, Nəqliyyat Nazirliyi və digər aidiyyəti orqanlar üçün zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *McDowell J.* Jonathan's Space Report. 1989.
2. ↑  "Белорусский спутник дистанционного зондирования Земли будет запущен в марте-апреле". 2011-01-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-07.
**Novorossiysk teleqülləsi** — Novorossiyskdə yerləşən radio və televiziya yayım stansiyası. Teleqüllənin ilk start-up kompleksinin tikintisi 1996-cı ildə başa çatmışdır şYerli rəqəmsal və analoq televiziya yayımı və radio yayım üçün istifadə olunur. "Rusiya Televiziya və Radio Yayımları Şəbəkəsi "Federal Dövlət müəssisəsinin filialının bir hissəsidir. Krasnodar Televiziya və Radio Yayımları Şəbəkəsinə tabedir.

Qüllənin konstruksiyası dəmir-betondan hazırlanmış çəkisi 12 min ton, anten hissəsi isə 300 tondur. On doqquz mərtəbəli tikilidə bütün texnoloji avadanlıqlar yerləşdirilmişdir. Texnoloji kompleksin mərkəzləşdirilmiş idarəetmə məntəqəsində nəzarət 24 saat fəaliyyət göstərən personallar işləyir. Qüllənin aşağı hissəsində bu obyektin həyati fəaliyyətini təmin etmək üçün techizatlar yerləşir

RTPS Novorossiysk, beton strukturlu qüllənin qurulması üçün unikal texnologiyalar əsasında hazırlanmış obyektdir: layihə, keçmiş SSRİ-də mövcud olan bütün televiziya qüllələri kimi tikilmişdir .

Xarici keçidlər
---------------

* Televiziya qülləsi Novorossiysk
* TV qülləsi Novorossiysk

İstinadlar
----------

1. ↑  "Abasys.Cms". 2010-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-02-09.
**Cırtdan ağdiş** (*lat.* Suncus etruscus) Yereşənlər fəsiləsinə *lat.* Soricidae aid olan ən kiçik məməli növüdür.

Təsviri
-------

Ən kiçik məməli heyvandır. Baş ilə birlikdə bədənin uzunluğu 1 sm-dan 4 sm-ya qədər çatır, quyruğun uzunluğu 22–31 mm, arsa pəncəsinin uzunluğu 6,8–8,1 mm olur. Bədənin tük örtüyü üst hissədə açıq qonur və ya qəhvəyi boz, alt hissədə isə bozumtul və ya boz-ağımtıl rəngdə olur. Quyruğun uc hissəsi tüklərlə qurtarır.

Yayılması
---------

Avrasiyanın cənubunda, Cənubi və Şərqi Afrikada, Mərkəzi Asiyada və Zaqafqaziyada yayılmışdır. Geniş arealına baxmayaraq hər yerdə nadirdir. Azərbaycanda tək-tək fərdlər, əsasən Lənkəranda və Kür — Araz ovalığında (Şirvan, Mil, Muğan düzləri) rast gəlinir. Gürcüstanda isə əsasən Tbilisi bölgəsində rast gəlinir.

Yaşayış yerləri və həyat tərzi
------------------------------

Biotopları müxtəlifdir – qumluqlar, kolluqlar, bağlar, müxtəlif tikililər. Quru yerlərə üstünlük verirlər. Gəmiricilərin yuvalarında, daşların altında məskunlaşırlar. Kiçik onurğasızlarla qidalanırlar. 3–5 bala verirlər. Biologiyası öyrənilməyib.

Sayı: Hər yerdə nadirdir. Tələyə düşməsi 100 tələ/sutkaya 0,02 %-ı keçmir.

Məhdudlayıcı amillər
--------------------

Sığınacaqları örtülü yerlərdə yerləşir və bu heyvanlar yalnız nadir hallarda təsadüfən narahat edilə bilərlər. Bu növün nadir olması və zəif öyrənilməsi hər bir fərdin mühafizəsinə ehtiyac yaradır.

Qidalanması
-----------

Cırtdan ağdiş çox mahir ovçudur. O, özündən 2 dəfə böyük canlıları belə ovlaya bilir. Əsasən böcəklərlə və böcək yumurtaları ilə qidalanırlar. Ən çox sevdiyi isə hörümçək və çəyirtkəkimilərdir

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. ↑  Azərbaycan faunası. Məməlilər. X cild. Bakı. Elm nəşriyyatı, 1978
4. ↑  Гошуналиев А. Г. Землеройки (Soricidae) Азербайджана //Автореф. дисс. к. б. н. Киев: 1990. — 22 с.

Ədəbiyyat
---------

* 1. Верещагин Н. К. Млекопитающие Кавказа. История формирования фауны // АН СССР, Москва – Ленинград: 1959, cc. 466, 647;
* 2. Гуреев А. А. Насекомоядные (Mammalia, Insectivora). Ежи, Кроты и Землеройки (Erinaceidae, Talpidae, Soricidae) //Фауна СССР: Млекопитающие. Ленинград: Наука, Т. IV, в. 2. 1979, с. 383–385.
* 3.გაზეთი კვირის ფალიტრა № 6(1280) გვერდი, 18
**Dichagyris pfeifferi** (*lat.* Dichagyris pfeifferi) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin sovkalar fəsiləsinin dichagyris cinsinə aid heyvan növü.

Qısa təsviri
------------

Qanadları açılmış halda 35–38 mm-dir. Ön qanadlar açıq-sarıdır, azacıq çəhrayı rəngə çalır. Qanadın əsasından ortasına qədər pazşəkilli qara çizgi uzanır. Yumru və böyrəkşəkilli naxışlar aydın görsənir. Arxa qanadları ağdır. Ön və arxa qanadların kənarları qara rəngdə haşiyələnmişdir.

Yayılması və sayı
-----------------

Kiçik Asiyada, Azərbaycanda yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun 1800–2000 m hündürlükdə yerləşən Kükü kəndindən sentyabrın 15-də toplanmışdır. Azsaylıdır, cəmi 3 kəpənəyi işıq vasitəsi ilə tutulmuşdur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Daşlı yamaclar və seyrək kolluqlarda yaşayır. Həyat tərzi haqqında məlumat yoxdur. Kəpənəyi avqustun axırlarında və sentyabrda uçur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması və yoluxması məhdudlaşdırıcı amillərdəndir.

Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
-----------------------------------------

Yaşadığı ərazidə yasaqlıq təşkil etmək lazımdır. Kəpənəyin biologiyası öyrənilməlidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q5272433
* EoL: 453049
* GBIF: 1789305
* IRMNG: 10304330
* LepIndex: 248790

 |
**Elektrik boşalması** — Dünyada ilk dəfə rus alimləri Mixail Lomonosov (1711‐1765) və Qeorq Vilhelm Rixman (1711‐1753) və onlardan asılı olmadan amerikan alimi Frankel havada elektrik boşalmasını tədqiq etmişlər. 1743‐cü ildə M.V.Lomonosov «Allahın böyüklüyü haqqında axşam düşüncələri» əsərində ildırımın və şimal qütb parıltısının elektrik təbiətli olması ideyasını irəli sürmüşdür. Bir qədər sonra (1752‐ci ildə) Frankel və Lomonosov ildırım maşınının köməyi ilə göstərmişlər ki, ildırım və şimşək – havada güclü elektrik boşalmasıdır. Bununla yanaşı aşkar edilmişdir ki, hətta ildırım olmadıqda da havada elektrik boşalması baş verir. İldırım maşını sadə quruluşa malik olub, yaşayış evində qurulmuş Leyden bankalarından ibarət idi. Bankalardan birinin qapağı naqil vasitəsi ilə açıq havada yerləşdirilmiş
metal darağa və ya dəmir milə birləşdirilirdi.

Sankt-Peterburq tibbi‐cərrahiyyə akademiyasının akademiki Vasili Vladimiroviç Petrov (1761‐1834) M.V.Lomonosovun elmi işlərini inkişaf etdirərək, 1802‐ci ildə ilk dəfə olaraq (ingilis fiziki Devidən bir neçə il əvvəl) havada iki kömür elektrod arasında qövs boşalması hadisəsini müşahidə etmiş və göstərmişdir ki, havadan elektrik cərəyanı keçərkən elektrik boşalması baş verir. V.V.Petrov öz kəşfini belə təsvir edirdi: «Əgər şüşə masanın üzərinə 2‐3 qırıntı ağac kömürü qoyub, onları naqillər vasitəsi ilə güclü elektrik mənbəyinə qoşsaq və bir‐birinə yaxınlaşdırsaq, həmin kömür qırıntıları arasında parlaq (gözqamaşdırıcı) ağ işıqlanma (alov) yaranacaq və bu alovun təsirindən kömürlər yanacaq». V.V.Petrovun elmi işləri rus dilində dərc olduğuna görə, onlar xarici ölkə alimləri üçün əlçatmaz idi. Rusiyada həmin dövrdə elmi işlərə bir o qədər maraq göstərilmədiyindən həmin işlər tezliklə unudulmuşdu və məhz bu səbəbdən də, sonralar qövs boşalmasının kəşfi ingilis alimi Devinin adına yazılmışdır.
**G major** **(və ya *G açarı*)** — Klassik qərb musiqisində sol nota əsaslanan xüsusi miqyas. Onun əsas imzası bir kəskindir.

Haqqında
--------

Musiqiçilər tərəfindən "Xalq tonallığı" adlandırılan sol major, əsasən barokko və klassik dövrlərdə daha işlək olmuşdur. Barokko musiqisində G major "Bərəkət açarı" kimi qəbul edilirdi. G açarı orkestr əsərlərində tam dördlük intervalları ilə yazılır və tonal dairədə C majorla, D major arasında yerləşir.

*G əsasının komponent meydançaları:*

**G, A, B, C, D, E, F♯**

*G əsas miqyası:*

  {
\override Score.TimeSignature #'stencil = ##f
\relative c'' {
  \clef treble \key g \major \time 7/4 g4 a b c d e fis g fis e d c b a g2
  \clef bass \key g \major
} }
Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file.
* **Tabeli tonallıq - *C major***
* **Tabeliyindəki tonallıq - *D major***
* **Uyğun minor - *E minor***
* **Paralel minor - *G minor***

Daxilində "f" hərfi var və açardan sonra başlığa f kəskin qoyulur:

***Sol-La-Si-Do-Re-Mi-Fa kəskin.***

Burada tonik səs -"Sol", subdominant səs-"Do"
dominant səs isə "Re"dir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mellers, Wilfrid.* "Modernism's Child". The New Republic. 204 cild no. 14. 8 April 1991. 38–40.
**Pape Mamadou Mbodj** (d. 12 mart 1993, Dakar) — hazırda Bakının Neftçi klubunda mərkəz müdafiəçisi mövqeyində çıxış edən seneqallı futbolçu.

Klub karyerası
--------------

Mbodj Seneqalın paytaxtı Dakar şəhərində anadan olub. 2014-cü ilə qədər ölkəsində Dakar Sakr klubunda çıxış edib. Dakar Sakrın heyətində çıxış edərkən 2013-cü ildə Fransızdilli ölkələr Oyunlarında iştirak üçün Seneqalın 20 yaşlılardan ibarət millisinə dəvət olundu və bu turnirin bürünc mükafatçısı oldu.

2014-15 mövsümündə Belqrad təmsilçisi Srvena Zvezdaya transfer olunsada, həmin mövqedəki oyunçuların çoxluğu səbəbindən forma şansı tapmadı və digər serbiya klubu Napredaka icarəyə verildi. 4 oktyabr 2014-cü il tarixində Napredakın heyətində Serbiya Super Liqasında - Spartak Subotiçaya qarşı matçda debüt etdi.

2016-18-ci illər sezonunda Litvanın Jalgiris klubunda çıxış edən Mbodj, 8 dekabr 2018-ci ildən etibarən Bakının Neftçi klubunda çıxış edir.

Mbodj ölkəsinin 20 və 23 yaşlılardan ibarət milli yığma komandalarında çıxış edib.

Mükafatları
-----------

### Klub

Jalgiris
* Litva çempionatı: 2016 (*çempion*)
* Litva Kuboku: 2015-16 (*çempion*); 2016 (*çempion*)
* Litva Super Kuboku: 2016 (*çempion*); 2017 (*çempion*)

Neftçi Bakı
* Azərbaycan Premyer Liqası: 2018-19 (*2-ci yer*), 2019-20 (*2-ci yer*), 2020-2021 (çempion)

İstinadlar
----------

* soccerway.com
* fkzalgiris.lt
* footballdatabase.eu
* transfermarkt.com
* lietuvosfutbolas.lt
**Psixoloji roman** - roman janrının insanın daxili aləmini, insan qəlbinin ən gizli tərəflərini açıb göstərən növüdür.

Rövşən Abdullaoğlunun "Bu şəhərdə kimsə yoxdur" psixoloji romanı

Ümumi məlumat
-------------

Qəhrəmanların duyğu və düşüncələrinin, daxili hiss-həyəcanlarının ifadəsinə geniş yer verən, hadisələri qəhrəmanların davranışında əks etdirən romanlar psixoloji romanlar adlanır. 

Bütün romanlar hər vaxt "mən"in sirlərini araşdırıblar. İnsan xəyali bir adam, roman fiquru yaratdığı zaman ən təcrübəli yazıçı belə avtomatik olaraq bu sualı verir; bu "mən" nədir? "Mən"i necə araşdırmalı? Necə olur olsun, bir romanın ən birinci problemi budur. Bu suala verilən cavab roman tarixini dəyişik meyl və dövrlərə ayırmağımıza imkan verər və onun adi və ya psixoloji olduğuna qərar verər.

Avropada yaşayan ilk romançılar psixologiyanın fərqində belə deyildilər. Bu cür romanın qabaqcıllarından olan Covanni Bokkaçço yalnız hadisələri və macəraları izah edərdi. Lakin izah etdiyi gülünc əhvalatların arxasında insanların bir-birlərinə bənzədiyi yeksənək həyatdan hərəkətləri ilə qopduqları anlayış dayanırdı. İnsan hərəkətləri ilə özünü o birilərindən fərqləndirərək fərd olur. Dante bunu çox-çox əvvəllər söyləyib: "Hər hərəkətin arxasında insanın özünü göstərmək, nəzərə çarpdırmaq məqsədi var."

Əgər davranışlar "mən"i ələ keçərməyimizə icazə vermirsə, o zaman nə edəcəyik? O zaman "mən"in izinə düşmüş roman daxili həyatın görünməz dünyasına keçə bilmək üçün hərəkətlərin görünən dünyasına bir an üçün kürəyini çevirmək məcburiyyətində qalır. 

Milan Kundera qeyd edir: Mənə belə gəlir ki, psixoloji roman ənənəsi Prust və Joysla zirvəyə çatıbdır. Joys daha dərkolunmaz bir şeyi, keçmiş zamanı həll edir. Daha doğrusu indini. İndidən daha bariz, daha aydın heç nə yoxdur. Üstəlik də indi davamlı olaraq bizdən uzaqlaşır. Həyatın bütün ağrıları indinin içərisindədir. Təkcə bir saniyə içində görmə, eşitmə, qoxu və hiss etmə orqanlarımız şüurlu, ya da şüursuz bir çox şeyi qeyd edir və başımızın içindən duyğu hissləri ilə yüklənmiş qatar ötüb keçir. Hər an kiçik bir dünya ortaya çıxar və bir sonrakı an tərəfindən yox edilər. Bax, Joysun nəhəng mikroskopu bu keçən anı tutub bizə göstərir. Amma "mən"i ələ keçirmək üçün göstərilən səy daha bir paradoksla toqquşur: "Mən"ə nə qədər böyük bir mikroskopla baxsaq da, "mən" və xüsusiyyətləri bizdən o qədər çox uzaqlaşar. Joysun ruhumuzu atomlarına qədər ayıran mikroskopu altında hamımız bir-birimizə bənzərik.

Azərbaycanda psixoloji roman
----------------------------

Azərbaycanda da psixoloji roman yazan müəlliflər vardır. Onlardan Y.Səmədoğlu, R.Abdullaoğlu və s. müəlliflər vardır. Y. Səmədoğlunun "Qətl günü" romanı psixoloji romanlardandır. Rövşən Abdullaoğlu nun"Bu şəhərdə kimsə yoxdur", "Relslər üzərinə uzanmış adam" romanları ölkədə bestsellerə çevrilmiş romanlardır. "Relslər üzərinə uzanmış adam" adlı roman çox fərqli bir səpkidə yazılıb. Kitab oxucunu elə ilk səhifələrindəncə özünə cəlb edir. Əsərdə müasir dünyanın bir sıra ictimai, psixoloji və fəlsəfi problemlərinə toxunulub.

Həmçinin bax
------------

* Psixoloji dram
* Psixoloji triller

Mənbə
-----