**Seyyid Əhməd Xan**(*ing.* Syed Ahmad Khan; urdu سید احمد خان; 17 oktyabr 1817[…], Dehli, Böyük Moğol imperiyası – 27 mart 1898[…]) — Böyük İslam islahatçısı, yazıçı.

Həyatı
------

Seyyid Əhməd Xan və ya Ser Əhməd 17 oktyabr 1817-ci ildə Hindistanda, Dehli şəhərində anadan olmuşdur. Atasının ölümündən sonra təhsilini yarımçıq qoyan Əhməd Xan ailəsinin maddi cəhətdən vəziyyətinin ağır olmasına görə işləməyə başlayır. Yaradıcılığına 23 yaşından başlayan Əhməd Xan ilk olaraq dini məsələlərlə bağlı məqalələr yazmağa başlayır. 1847-ci ildə "Asarus-Sənadidə" adlı kitabı çıxır və 1857-ci ildə ingilislərin Hindistanı işğalı zamanı İngilisləri dəstəklədiyi üçün İngiltərə dövlətinin marağını özünə cəlb edir.

1869–1870-ci illərdə İngiltərəyə gedərək həmin dövlətin kəşfiyyatı ilə sıx əlaqə yaradır və Hindistana geri qayıdarkən "Muslim Cambridge" təşkilatını yaratmağı planlaşdırır. Ölkəsinə qayıdarkən bu təşkilatı yaradır və "Təhzibul-Əxlaq" adında qəzet nəşr etməyə başlayır.

İngiltərə Mərkəzi kəşfiyatının dəstəyi ilə fəaliyyətə başlayan Əhməd Xan ilk olaraq İslam dininin ən mühim mənbələrindən hədis məfhumunu müxtəlif şübhələr və bəhanələrlə inkar etməyə başlayır və müsəlmanlar arasında bu fikrin yayılmasında bir sıra cəhdlər edir. İlk olaraq "Ət-Təfsirul-Aqliyyə" əsərini yazaraq QURANİ-KƏRİM hədislərə istinad etmədən təfsir etdiyini iddia edir.

Təbii ki, bu məkirli planların arxasında çirkin siyasət dururdu. Çünki, Qərb Kəşfiyati ilə bağlı olan şərqşünas alimlər İslama zərbə vurmağın yollarından birini müsəlmanların hədis küliyyatını əllərindən alinmasında görürdülər. Hədisləri aradan qaldırmaqla bir çox etiqadi və şəriətlə bağlı suallar cavabsız qalacaq və İslama qarşı maraq azalacaqdı.

Bu səbəblərə görə Hindistanda İslamı zəiflətmək üçün Əhməd Xan İngilis kəşfiyyatının dəstəyi ilə bir çox addımlar atır və bir çox tələbələr yetişdirir.

XIX əsrin sonlarında dini və ictimai-siyasi modernizmin ilk təzahürləri oyanmağa başlamışdır. Dini modernizmin iki qolu olmuşdur. Bunlardan biri bəhailər və qədyanilər kimi İslamın təməl prinsiplərindən aralanmış, yeni təlimlərlə çıxış edənlər idi. Ancaq Cəmaləddin Əfqani, Məhəmməd Əbdüh, R. Riza, Seyyid Əmir Əli, Seyyid Əhməd Xan, Seyyid Qütb, Əli Şəriəti kimi dinin əsaslarını danmayan, onlara yeni yozum verən, onları çağdaş zamana uyğunlaşdırmaq istəyən düşünürlərin ideyaları daha çox yayılmışdır.

Seyyid Əhməd Xan modernist baxışlarına görə "agent", "dinsiz", "zındıq" adlandırılıb.

Seyyid Əhməd Xan hərəkətinin təbii elmlər və materialist Qərb mədəniyətinə heyranlıq və bağlılıq əsasına dayandığı, onun İslamı modern həyata uydurmağa çalışdığı xüsusu da ona yönəldilən tənqiqlər arasında yer almaqdadır.

Qərb mədəniyətinin nəticələrini heç bir şəkildə seçimə tabe tutmadan bunların müsəlman toplumlarca uyğulanmasını istəməsi, qurduğu müəssəsələrdə İngilis müəllimlərə öncəlik tanıyaraq yeni nəslin İngilis mədəniyyəti ilə yetişdirilməsinə şərait yaratması və Qərbə gərəyindən artıq dəyər verməsi bir başqa tənqid mövzusudur. Yenə qurduğu məktəblərdə uyğulamalı elmlər tərk edilib sadəcə teorik elmlər, dil və ədəbiyyat oxudulması da ayrıca tənqid olunmuşdur.

Seyyid Əhməd Xan 27 mart 1898-ci ildə vəfat edib.

Həmçinin bax
------------

* Seyid Cəmaləddin Əfqani

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  *S.M. Ikram* Sir Sayyid Ahmad Khan // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Seyyid Abdullah, "Ahmed Hân", UDMİ, II, 116–122.
4. ↑  Blumhardt, "Ahmed Xan", İA, I, 182–183
5. ↑  J. M. S. Baljon Jr. "Ahmad Khan", EI² (İng.), I, 287–288
6. ↑  Muhammed el-Behî, s. 31–32.
7. ↑  Əbü’l-Həsən ən-Nədvi, əs-Sırag, s. 83–84.

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Pakistan hərəkatı |
| --- |
| Tarix | Britaniya Ost-Hind şirkəti  • Sipahilər üsyanı • Aliqarx hərəkatı • Urdu hərəkatı • Benqalın parçalanması • Laknau Paktı • Xalifat hərəkatı • Şuddhi hərəkatı • Nehru hesabatı • Cinnahın on dörd bəndi • Allahabad Ünvanı • İndi ya heç vaxt broşurası • İkinci dünya müharibəsi • İki millət nəzəriyyəsi • Dəyirmi masa konfransları • Lahor bəyannaməsi • Düz hərəkət günü • Cənubi Asiyada müsəlman millətçiliyi • Nazirlər Kabinetinin Missiyası • Hindistanın Müstəqillik Aktı • Hindistanın parçalanması • Redkliff xətti • Durand xətti • Pakistan • Osmanistan • Maariflənmiş mötədillik • Məqsədlər qətnaməsi • Müstəqillik günü • Respublika günü • Kəşmir münaqişəsi • Milli rəmzlər • Pakistan konstitusiyası • Britaniya irsi | 
Pakistan bayrağıPakistan bayrağı
Pakistan gerbiPakistan gerbi |
| Təşkilatlar | Müsəlman Liqası (Pəncab) • Həmkarlar İttifaqının Müsəlman Liqası • Bütün Hindistan Müsəlman Tələbələr Federasiyası • Xaksarlar |
| Liderlər | Seyid Əhməd Xan • Məhəmməd İqbal • III Ağa Xan  • Məhəmməd Əli Cinnah • Ləyaqət Əli Xan • Məhəmməd Zəfərulla Xan • Bahadur Yar Yunq • Qulam Murtaza Şah Seyid • Əbdür Rab Niştar • Fatimə Cinnah • Çudhari Rəhmər Əli • Məhəmməd Əli Cauhar • Şövkət Əli • Əbül Qasım Fazlul Hak • Sikandar Həyat Xan • Zəfər Əli Xan • Xoca Nəzməddin • Əbdül Qəyyum Xan • Qulam Bhik Nairanq • Hüseyn Şahid Suhravardi • Rəna Ləyaqət Əli Xan • Coqendra Nat Mandal • *daha çox* |
| Fəallar | Ziyauddin Əhməd Suleri • Həmid Nizami • Altaf Hüseyn • Yusif Xəttaq • Şövkət Həyat Xan • Məhəmməd Əsəd • Ziauddin Əhməd • *daha çox* |
| Ədəbiyyat | *Pakistan ideyası* • *Cinnah: Hindistan, Parçalanma, Müstəqillik* • *Əfqanıstan və Bəlucistanda qeydlər* • *Pakistanın qısa tarixi* • *Pakistan: Şəxsi Tarix* • *Müstəqillik haqqında mif* • *Pakistan: Çətin Ölkə* • *İndi ya heç vaxt; Biz həmişəlik öləcəyik yoxsa yaşayacağıq?* • *1857-ci il Hind Qiyamın səbəbləri* |
| Memarlıq | *Minar-e-Pakistan* • *Bab-e-Pakistan* • *Pakistan abidəsi* • *Mazar-e-Kayd* • *Kayd-e-Azam iqamətgahı* • *Məhəmməd İqbal türbəsi* • *Vəzir malikanəsi* • *Milli kitabxana* • *Dina İctimai Zalı* • *Bab-e-Heyber* • *Cinnah terminalı* |
| Tarixi günlər | *Youm-e-Pakistan* (23 mart) • *Youm-e-Dastur* (10 aprel) • *Youm-e-Takbir* (28 may) • *Youm-e-Azadi* (14 avqust) • *Youm-e-Difah* (6 sentyabr) • *Youm-e-Tasees* (24 oktyabr) • *Youm-e-Iqbal* (9 noyabr) • *Youm-e-Viladat* (25 dekabr) |
| 
* **Category Kateqoriya**
* **Portal Portal**

 |

* Sir Syed Ahmad Khan  (ing.)