| SSRİ-də məcburi köçürülmələr |
| --- |
| 
Siyasətlər |
| 
* Qolçomaqlıqdan salınma
* Evakuasiya
* Məcburi yaşayış məntəqələri
* QULAQ
 |
| 
Xalqlar |
| 
* Azərbaycanlıların Ermənistandan
* Balkarlar
* Çeçenlər və inquşlar
* Krım tatarları
* Estonlar
* Almanlar
	+ Rumıniyadan
* Yunanlar
	+ NKVD əməliyyatı
* İngermanlandlı finlər
* Kalmıklar
* Qaraçaylılar
* Koreyalılar
* Çinlilər
* Latışlar
* Litvalılar
* Axısqa türkləri
* Polyaklar
	+ 1944–46
	+ 1955–59
* Rumınlar
* Polşadan ukraynalılar
 |
| 
Əməliyyatlar |
| 
* İyun deportasiyası
* Nasist-Sovet əhali köçürmələri
* Şimal əməliyyatı
* Payız əməliyyatı
* Priboy əməliyyatı
* Vistula əməliyyatı
 |
| İkinci Dünya müharibəsində müharibə əsiri əməyi |
| 
* Müharibə əsiri adminstrasiyası
* Yaponlar
* Almanlar
* Macarlar
* Rumınlar
 |
| Kütləvi əmək qüvvəsinin köçürülməsi |
| * İyirmi beş minlər
* NKVD əmək kolonları
* Bakirə Torpaqlar kampaniyası
 |
| * b
* m
* r
 |

|  |
| --- |
| Soyqırım |
| Soyqırım |
| Yerli əhalinin soyqırımı |
| Şimali Amerikanın kolonizasiyası* Cunqar soyqırımı, 1750-ci illər
* Manifest Destiny
	+ Hinduların deportasiyası, 1830-cu illər
	+ Kaliforniya soyqırımı, 1848–1873
* Çərkəz soyqırımı, 1860-cı illər
* Selknam soyqırımı, 1890–1900-cı illər
* Herero və Namaka qətliamı, 1904–1907
* Liviya soyqırımı, 1923–1932
 |
| Sovet rejimində kütləvi qətllər |
| SSRİ-də etnik təmizləmə* SSRİ-də aclıq 1932-1933-cü illər
	+ Qolodomor, 1931–1933
	+ Qazaxıstanda aclıq
* SSRİ xalqlarının deportasiyası
	+ Kalmıkların deportasiyası 1943
	+ Axısqa türklərinin deportasiyası 1943
	+ Çeçenlərin və inquşların deportasiyası 1943
	+ Qaraçaylıların deportasiyası 1943
	+ Xaybax qətliamı 1944
	+ Krım tatarlarının deportasiyası 1944
* 20 yanvar hadisələri
 |
| Nasistlər tərəfindən törədilən soyqırımlar |
| * Holokost
* Yəhudi məsələsinin birdəfəlik həlli
* Qaraçıların soyqırımı
* Polşalılara qarşı nasist cinayətləri
* SSRİ əsirlərinə qarşı cinayətlər
* Serblərin qətliamı
 |
| Soyuq müharibə |
| * Banqladeş soyqırımı (1971)
* Burundi soyqırımı (1972-1993)
* Şərqi Timor soyqırımı (1974–1999)
* Kamboca soyqırımı (1975–1979)
* Qavatemala soyqırımı (1981–1983)
* Ənfal soyqırımı (1986–1989)
* İsaaq soyqırımı (1988–1989)
 |
| 
Müasir soyqırımlar |
| * Qaradağlı soyqırımı (1992)
* Xocalı soyqırımı (1992)
* Ruanda soyqırımı (1994)
* Bosniya soyqırımı (1992–1995)
	+ Serebrenitsa qətliamı (1995)
* Darfur qətliamları (2003–)
* İŞİD tərəfindən törədilən qətliamlar (2014–)
	+ Yezidilərin təqibi
	+ Şiələrin təqibi
	+ Xristianların təqibi
* Mərkəzi Afrika soyqırımı
* Uyğur soyqırımı
 |
| * b
* m
* r
 |

**Axısqa türklərinin deportasiyası** (*türk.* Ahıska Türklerinin sürgün edilmesi) və ya **Mesxeti türklərinin deportasiyası** (*rus.* Депортация турок-месхетинцев) — Gürcüstan SSR-in (indiki Gürcüstan Respublikası) Mesxetiya regionunda yaşayan bütün Axısqa türklərinin 14 noyabr 1944-cü il tarixində sovet hökuməti tərəfindən Mərkəzi Asiyaya (Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistana) məcburi şəkildə köçürülməsi. Deportasiya zamanı 212 kənddə yaşayan 92.307–94.955 arası Axısqa türkü öz evlərindən məcburi şəkildə çıxarılmışdır. Onlar mal-qara üçün nəzərdə tutulmuş vaqonlara yerləşdirilmiş və əsasən Özbəkistan SSR-ə göndərilmişdir. Bu əməliyyat çərçivəsində digər etnik qrupların üzvləri də deportasiya edilmişdir. Kürdlər və həmşinlər (müsəlman ermənilər) də daxil olmaqla, əməliyyat zamanı 115.000 nəfərə yaxın şəxs deportasiya edilmişdir. Deportasiya olunanlar xüsusi yaşayış məntəqələrinə yerləşdirilmiş, orada məcburi əməyə tabe olunmuşdular. Deportasiya və sürgünün ağır şərtləri 12.000–50.000 insanın ölümünə səbəb olmuşdur.

Deportasiya SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri İosif Stalinin birbaşa əmriylə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (NKVD) Komissarı Lavrenti Beriya və daha 4.000 NKVD personalı tərəfindən icra olunmuşdur. Əməliyyatı yerinə yetirmək üçün 34.000.000 (otuz dört milyon) rubl ayrılmışdı. Bu, 1930-cu illərdən 1950-ci illərə qədər sovet etnik azlıqlarının bir neçə milyon üzvünə təsir göstərmiş SSRİ hökumətinin məcburi yerləşdirmə proqramının və əhali köçürmələrinin bir parçası idi. Deportasiya prosesi tamamlandıqdan sonra SSRİ hökuməti əsasən xristian ermənilərdən təşkil olunmuş 32.000 nəfəri Mesxetiya ərazisinə yerləşdirmişdir.

İosif Stalinin ölümündən sonra SSRİ Nazirlər Sovetinin yeni sədri seçilən Nikita Xruşşov 1956-cı ildə gizli nitq səsləndirmiş, bu nitqdə Stalinin müxtəlif etnik qrupların deportasiya edilmələri haqqında verdiyi qərarları tənqid etmiş, onların çoxunu geri çevirmişdir. Baxmayaraq ki, xüsusi yaşayış məntəqələrindən sərbəst buraxılıblar, Axısqa türkləri, eləcə də Krım tatarları və Volqa almanları yenə də sürgündə qalırlar. Onların sürgün edilməsinin gizli saxlanılması və Sovet İttifaqının daxili siyasətinə görə Axısqa türklərinin deportasiyası olduqca naməlum qalmışdır və elmi araşdırmaların mövzusu olmamışdır. Bu, 1989-cu ildə Özbəkistan SSR-də gerçəkləşən Fərqanə hadisələrindən sonra dəyişmişdir. Müstəqilliyini yenicə qazanmış Gürcüstan Respublikası 1991-ci ildə Axısqa türklərinə Mesxetiyaya geri qayıtmağa icazə verməmişdir. 2006-cı ildə əldə edilmiş statistik məlumatlara əsasən, 260.000–335.000 nəfərdən ibarət Axısqa türklərinin əksəriyyəti yeddi Postsovet ölkəsində yaşayır.

Zəmin
-----

Həmçinin bax: Mesxetiyalılar, Gürcüstan tarixi, və Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)
Mesxetiyadan bir mənzərə.
Axısqa türkləri, həmçinin Mesxeti türkləri, indiki Gürcüstan Respublikasının cənub ərazilərində yerləşən Mesxetiya regionunda yaşayırdılar. Onların mənşəyi haqqında tarixşünaslar arasında bir konsensus yoxdur. Onlar ya etnik türklərdir, ya da ki Osmanlı hakimiyyəti dövründə islamı qəbul etmiş və türkləşmiş gürcülərdir.

Osmanlı ordusu o zamanlar Mesxeti-Samstxe atabəyliyinin ərazilərinin daxilində olan Mesxetiya regionunu 1578-ci ildə Lələ Mustafa Paşanın Qafqaza yürüşü zamanı fəth edir. Türk tarixşünasları iddia edirlər ki, türk tayfaları regionda XI–XII əsrlərdə, Gürcüstan kralı IV Davidin qıpçaq türklərini sərhəd ərazilərini Böyük Səlcuq İmperiyasından qorumaq üçün dəvət etdiyi dövrdə yerləşiblər. Bu ərazi 1829-cu ildə, Rusiya-Osmanlı müharibəsinin bir nəticəsi olaraq, Rusiya imperiyası tərəfindən ilhaq edilir.

Gürcüstan 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin sona çatmasına çox qalmamış, Rusiyada vətəndaş müharibəsinin ilkin mərhələrində, öz müstəqilliyini bəyan edir. Buna baxmayaraq, Mesxetiyada yaşayan müsəlman icmalar yarım muxtariyyətə sahib bir konfederasiya bəyan etmiş və süqut mərhələsinin son dövrlərində olan Osmanlı imperiyası ilə birləşmə prosesinə start verir. Osmanlı ordusu bu əraziyə daxil olur və beləliklə, regionun xristian və müsəlman əhalisi arasında bir sıra atışmalar yaşanır. 1921-ci ildə Qızıl Ordu Gürcüstanı işğal edir, Qars müqaviləsinin imzalanmasıyla Mesxetiya regionu Türkiyə ilə Sovet Gürcüstanı arasında bölüşdürülür. 1920-ci illərdə İosif Stalin Sovet İttifaqı Nazirlər Sovetinin yeni sədrinə çevrilir. ABŞ akademiki və tarixşünası Ben Kirnan Stalin dövrünü "heç şübhəsiz, sovet və ya hətta Rusiya tarixinin ən qanlı dövrü" olaraq təsvir etmişdir.

1928-ci ildən 1937-ci ilə qədər Axısqa türkləri sovet səlahiyyətliləri tərəfindən gürcü ad və soyadlarını mənimsəməyə məcbur edilirlər. 1926-cı ildə keçirilmiş SSRİ əhalisinin siyahıyalınmasında əldə edilən məlumatlara görə, Gürcüstan SSR-də 137.921 türk yaşayırdı, lakin bu göstəricilərə Gürcüstan azərbaycanlıları da daxil idi. 1939-cu ildə keçirilmiş SSRİ əhalisinin siyahıyalınmasında Axısqa türklərinin çoxu azərbaycanlı olaraq göstərilmişdir.

Deportasiya
-----------

Həmçinin bax: SSRİ-də məcburi köçürülmələr
Axısqa türklərinin Gürcüstan SSR-də yaşadığı ərazilər. 1926-cı il.
SSRİ Dövlət Müdafiə Komitəsinin 31 iyul 1944-cü il tarixli 6277ss nömrəli sərəncamında yazılır: "… biz Gürcüstanın dövlət sərhədini və SSRİ-nin dövlət sərhədini qorumaq üçün türkləri, kürdləri və həmşinləri sərhəd ərazilərdən başqa yerə köçürtməyə hazırlaşırıq". Qazaxıstan Sovet Sosialist Respublikası Xalq Daxili İşlər Komissarlığı 23 sentyabr 1944-cü il tarixində sovet respublikasının yeni mühacirləri – türkləri, kürdləri, həmşinləri; 5.350 kolxoz ailəsi və 750 sovkoz ailəsini qəbul etməyə hazır olduğu barədə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığına məlumat bildirir. Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikası məlumat verir ki, sovet respublikası planlaşdırılmış 30.000 nəfər yerinə, 50.000 nəfəri qəbul etməyə hazırdır. NKVD-nin əmriylə sürgün ediləcəkləri köçürmək üçün 239 avtomotrisa hazır vəziyyətdə saxlanılır, xalq isə hərəkətlənməyə başlayır.

Axısqa türkləri 1943-cü və 1944-cü illərdə sovet gizli polisi tərəfindən bütövlükdə deportasiya edilmiş Qafqazda yaşayan altı etnik qrupdan biridir. Onların digər beşi: çeçenlər, inquşlar, balkarlar, qaraçaylılar və kalmıklardır. Onların deportasiya edilməsi prosesi digər etnik qruplara nisbətən az sənədləşdirilmişdir. Tarixşünaslar Axısqa türklərinin sovet Mərkəzi Asiyasına sürgün edilməsinə 1944-cü ilin 14 və ya 15 noyabr tarixində start verildiyinə inanırlar. Əməliyyat 26 noyabr 1944-cü il tarixində sona çatmışdır. Əməliyyatın başlanğıc mərhələsində sovet qoşunları saat səhər 4 radələrində Axısqa türklərinin yaşadıqları evlərə gəlir və onların göndəriləcəkləri yer barədə heç bir şey demir. Əhaliyə daha xəbərdarlıq verilmir. NKVD tərəfindən verilən ilkin xəbərdarlıqda bildirilir: "Siz deportasiya edilirsiniz. Hazırlaşın. Sizə üç gün bəs edəcək ərzaq məhsulları götürün. Hazırlaşmağınıza iki saat vaxt verilir." Axısqa türklərini yaxınlıqlardakı dəmiryol stansiyalarına aparmaq üçün "Studebaker" yük maşınlarından istifadə edilirdi. Deportasiya zamanı 212 kənddə yaşayan 16.700 ailədən 92.307 ilə 94.955 arası Axısqa türkü məcburi şəkildə öz evlərindən başqa yerə köçürülmüşdür. Onlar mal-qara üçün nəzərdə tutulmuş vaqonlara yerləşdirilir və şərq istiqamətində irəliləyərək Mərkəzi Asiyaya deportasiya edilir. 17 noyabr 1944-cü il tarixində, saat 16.00-da 81.234 nəfər artıq Mərkəzi Asiyaya göndərilmişdi.

Səyahət doğurudan da qorxunc idi. Mənim sadəcə dörd və ya beş yaşım var idi. Çox şeyi xatırlamıram, ancaq bizə soyuq idi və qatardan həmişə meyitlər atılırdı ... Özbəkistanda bizə tam təhsil almağa icazə vermirdilər. Biz təcrid olunmuşduq, bizə zülm edilirdi.
Efratun Tifur. 2016-cı il.

Rəsmi sovet sənədlərində göstərilir ki, 92.307 nəfər deportasiya edilmişdir. Deportasiya edilənlərin 18.923-ü kişi, 27.309-u qadın, 45.989-u isə 16 yaşından kiçik uşaqlar idi. Deportasiya edilənlərin 52.163-ü Özbəkistan SSR-ə, 25.598-i Qazaxıstan SSR-ə, 10.546-sı isə Qırğızıstan SSR-ə yerləşdirilir. Deportasiya edilənlərin 84.556-sı kolxozlarda, 6.316-sı sovkozlarda, 1.395-i isə sənaye müəssisələrində işə alınır. Deportasiya edilən axırıncı insan 31 yanvar 1945-ci il tarixində Daşkənd şəhərinə çatır.

Deportasiya edilmiş Axısqa türklərinə ailə başına maksimum cəmi 1,000 kiloqram (2,200 funt) çəkidə olmaqla özlərinə məxsus şey-şüy aparmağa icazə verilir. Bu, deportasiya edilmiş Krım tatarlara qoyulan məhdudiyyətin iki qatı idi. Kürdlər və həmşinlər (müsəlman ermənilər) kimi digər etnik qrupların üzvləri də Axısqa türkləri ilə birlikdə deportasiya edilir. Digər etnik qruplarla birlikdə deportasiya edilənlərin sayı təxminən 115.000 nəfərdir. Sadəcə deportasiya edilməmiş etnik qruplardan olan kişilərlə evlənmiş qadınlar buraxılır. Hər ailəyə iki saat vaxt verilir ki, özlərinə məxsus şey-şüyləri yığsınlar. Hər yük vaqonuna yeddi ailə, hər adi vaqona isə 20–25 ailə yerləşdirilir. Qafqazın digər etnik qrupları kimi Axısqa türkləri də bir neçə min kilometr uzaqlığa – Mərkəzi Asiyaya köçürülür. Onlar bu vaqonlarda aylarla qalmağa vadar edilirlər.

Əməliyyatı icra etmək vəzifəsi 4.000 NKVD işçisinə tapşırılır. Əvvəlki deportasiyalar kimi bu deportasiyaya da SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (NKVD) Komissarı Lavrenti Beriya rəhbərlik edir. Deportasiya SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri İosif Stalinin birbaşa əmriylə icra olunur. Stalin əməliyyatı həyata keçirməsi üçün NKVD-yə 34.000.000 rubl ayırır. Bu, 1930-cu illərdən 1950-ci illərə qədər sovet etnik azlıqlarının bir neçə milyon üzvünə təsir göstərmiş SSRİ hökumətinin məcburi yerləşdirmə proqramının və əhali köçürmələrinin bir parçası idi. Sadəcə İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sovet İttifaqında 3.332.589 nəfər deportasiya edilir. 1943-cü ildən 1944-cü ilə qədər Qafqaz boyunca təxminən 650.000 insan deportasiya edilir.

Bu, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı hökuməti tərəfindən gerçəkləşdirilən axırıncı deportasiya idi. Sovet səlahiyyətliləri 1956-cı ilə qədər Axısqa türklərinə hər hansı bir mülki və ya siyasi hüquq verməkdən imtina edirdi. Deportasiyadan sonra əksəriyyəti etnik ermənilərdən təşkil olunmuş 32.000 insan sovet səlahiyyətliləri tərəfindən Mesxetiyaya yerləşdirilir.

Səbəblər
--------

Həmçinin bax: SSRİ-nin Türkiyəyə ərazi iddiaları
Berlin-Roma-Tokio oxu ilə əməkdaşlıqla təsqirlənən Qafqazın digər beş etnik qrupundan fərqli olaraq, Axısqa türkləri sovet hökuməti tərəfindən rəsmi şəkildə heç bir cinayətin təqsirkarı bilinməmişdir. Onlar heç döyüş meydanına yaxın belə deyildilər. Buna baxmayaraq, onlar da deportasiya edilmişdir. Nasist Almaniya ordusu Mesxetiya regionunun heç 150 kilometr yaxınlığında olmamışdır. Professor Qlin Vilyams belə bir qənaətə gəlmişdir ki, digər Qafqaz etnk qruplarının və Krım tatarlarının deportasiyasıyla üst-üstə düşən Axısqa türklərinin deportasiyası, eləcə də digər deportasiyalar, bu xalqların "universal kütləvi xəyanəti"nin yox, gizli bir sovet siyasətinin parçası idi. Svante Kornel qeyd etmişdir ki, bu, Rusiyanın 1864-cü ildən bəri həyata keçirilən daha geniş bir siyasətinin – Qafqazdan olduqca çox müsəlman azlıqları çıxarmaq siyasətinin bir parçası idi.

1945-ci ildə SSRİ-nin Türkiyəyə olan ərazi iddialarını təsvir edən xəritə.
Lavrenti Beriya 28 noyabr 1944-cü il tarixində İosif Stalinə bir memorandum göndərir. Bu memorandum Beriya Axısqa türklərini "qaçaqmalçılıq" və "təxribət üçün Türkiyə kəşfiyyatı ilə əməkdaşlıq"la günahkar görür. Beriyanın gizli sərəncamı Axısqa türklərini, kürdləri və həmşinləri sərhədyanı ərazilərdə qovulmalı olan "etibarsız əhali" kimi görsətmişdir. Bəzi tarixşünaslar inanırlar ki, bu məcburi köçürülmə prosesi Türkiyənin şimal-qərbi ərazilərini işğal etmək üçün Türkiyəyə meylli qrupları sərhədyanı ərazilərdən çıxarmaq arzunun bir parçası idi. 1945-ci ilin iyul ayında SSRİ Xarici İşlər Xalq Komissarı Vyaçeslav Molotov Türkiyədən Anadolunun üç ilini SSRİ-yə təhvil verməsini tələb edir. Bu vilayətlər Qars, Ərdəhan və Artvin idi. Aleksandr Benniqsen və Mari Broksup nəticəyə gəlirlər ki, Axısqa türklərinin deportasiyası mümkün olan Türkiyənin şərq torpaqları uğrunda SSRİ–Türkiyə müharibəsi üçün bir ehtiyat tədbiri idi. Bu iddialar və Türkiyə boğazları böhranı böyüyür. 1951-ci ildə Türkiyənin NATO-ya qoşulmasından sonra bu ərazi iddiaları geri çəkilir.

Sovet səlahiyyətliləri 108 fərqli milliyətdən bir dövlət qurmağa çalışdılar. Onlar ilkin mərhələdə, bu çoxmillətli dövlətin sərhədləriarası etnik qruplarını Sovet İttifaqına sərhədi olan ölkələrə təsir göstərmək üçün istismar edirdilər. Rusiyaşünaslıq üzrə professor olan Terri Martin bunun əks effektə gətirib-çıxardığını irəli sürmüşdür. SSRİ-nin "kapitalist təsiri" qorxusu axırda Mesxetiya da daxil olmaqla, dövlətin sərhədyanı ərazilərinin təmizlənməsinə səbəb olmuşdur.

Ölüm sayı
---------

Axısqa türkləri xüsusi yaşayış məntəqələrinin idarəsi altına alınırlar. Bu yaşayış məntəqələrinin məqsədi SSRİ-nin mərkəzdən uzaq ərazilərində iqtisadi inkişaf üçün bir ucuz əmək sistemi olmaq idi. Deportasiya olunanların çoxu məcburi əməyə şamil olunur. Xüsusi köçkünlər planlı şəkildə həftənin hər günü gündəlik 11–12 saat işləyirdilər. Onlar yorğunluqdan və donvurmadan əziyyət çəkirdilər. İş kvotasını tamamlamadıqları halda onlara qida ərzaqları verilmirdi. Qida azlığı o qədər ciddi idi ki, SSRİ Xalq Komissarlar Soveti Gürcüstan SSR-dən olan köçkünlər üçün 857,000 kiloqram (1,889,000 funt) un və 213,000 kiloqram (470,000 funt) taxıl ayıran 942 rs nömrəli sərəncamı qəbul etməli oldular. Sürgün olunmuş əhali hər həftə öz müşahidə orqanlarına raport verməli idi. Onlara xüsusi yaşayış məntəqələrindən qırağa getməyə icazə verilmirdi. Buna baxmayaraq, Axısqa türklərinə digər etnik qruplara nisbətən daha yaxşı davranılırdı, çünki onlar müəyyən bir cinayətlə təqsirkar bilinməmişdilər.

Sürgün edilmiş Axısqa türkləri xüsusi yaşayış məntəqələrində keçirdikləri ilk 12 ildə ölçüyəgəlməz məhrumiyyət və xaric dünyadan təcrid edilmənin öhdəsindən gəlməli oldular. Onlar sürgünün ilk illərində xeyli çətinliklər yaşadılar. Bunlara aid idi: qida və dərmanın pis keyfiyyəti; yeni iqlimə uyğunlaşma prosesi; epidemiyalar; məcburi əmək.

Axısqa türklərinin ölüm dərəcəsi haqqında müxtəlif təxminlər mövcuddur. Qaraçaylı demoqraf D. M. Yediyev təxmin etmişdir ki, 12.589 Axısqa türkü deportasiya ucbatından həyatını itirmişdir. Bu isə bütün etnik qrupun 13 faizidir. Professor Maykl Rivkin daha yüksək bir ədəd vermişdir. Onun fikrinə görə, deportasiyaya görə 15.000 Axısqa türkü vəfat etmişdir. Rəsmi, fəqət tamam olmayan sovet sənədlərində Gürcüstan SSR-dən deportasiya olunanlardan 14.895 nəfərin və ya bütün xalqın 14–15.7 faizinin həlak olduğu bildirilir. Bu siyahıda regionda yaşayan bütün etnik qrupları ehtiva edirdi, lakin Axısqa türkləri onların böyük əksəriyyətini təşkil edirdi. Sovet arxivləri həmçinin qeyd edir ki, Mərkəzi Asiyaya olan səyahət zamanı əlavə 457 nəfər həlak olmuşdur. Bəzi alimlər deportasiya ucbatından 30.000 və ya 50.000 nəfərin həyatını itirdiyinə inanırlar. 1948-ci ildən etibarən ölüm dərəcəsi 2.8 faizə enmişdir.

26 noyabr 1948-ci il tarixində SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti deportasiya edilmiş etnik qrupları həmin uzaq regionlarda daimi sürgünlə cəzalandıran sərəncam imzalayır. Bu sərəncam çeçenlər, inquşlar, Krım tatarları, Volqa almanları, balkarlar, kalmıklar və Axısqa türklərinə şamil olunurdu.

Nəticə
------

İosif Stalinin ölümündən sonra SSRİ Nazirlər Sovetinin yeni sədri seçilən Nikita Xruşşov 1956-cı ildə keçirilən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XX konqresi zamanı gizli nitq səsləndirir, bu nitqdə Stalinin müxtəlif etnik qrupların deportasiya edilmələri haqqında verdiyi qərarları tənqid edir, ancaq deportasiya edilən xalqlar arasında Axısqa türklərinin adını hallandırmır. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 28 aprel 1956-cı il və "Böyük Vətən müharibəsi zamanı deportasiya edilmiş Krım tatarları, balkarlar, sovet türkləri, kürdlər, həmşinlər və onların ailələrinin üzvlərinin xüsusi deportasiya məhdudiyyətlərinin ləğv edilməsi haqqında" başlıqlı sərəncamı adı sadalanan etnik qrupların Daxili İşlər Nazirliyinin nəzdinəki orqanların idarəedici nəzarətindən buraxılması əmrini verir, lakin onların doğma yurdlarına geri qayıtmaqlarını nəzərdə tutmur. Deportasiya edilmiş digər xalqlaran fərqli olaraq, Axısqa türkləri təmizə çıxarılmamışdır. Onlar öz doğma yurdlarına geri qayıtmaqlarına icazə verilməyən üç etnik qrupdan biridir. Digərləri Volqa almanları və Krım tatarlarıdır.

  

1945–1968-ci illərdə rəsmi sovet publikasiyaları Axısqa türkləri və ya onların mənşəyi haqqında bir söz belə yazmır. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 30 may 1968-ci il tarixli sərəncamı onların deportasiyasını etiraf edir, fəqət sərəncamın mətni iddia edir ki, Axısqa türkləri Qazaxıstan və Özbəkistandakı yeni evlərinə "kökləniblər" və orada qalmaq istəyirlər. Axısqa türkləri öz yurdlarına geri qayıtmaq haqqında 45 ildə 144 imza vərəqəsi hazırlayırlar. Onlar 1964-cü ildə "Sürgündəki türk xalqının milli hüquqları üzrə türk assoasiyası"nı təsis edirlər. Bu assoasiya BMT və "Amnesty International" təşkilatı ilə əlaqə qurmağa çalışırlar ki, onlara öz yurlarına geri qayıtmaqda yardım etsinlər. 1961-ci ildən 1969-cu ilə qədər Gürcüstana geri qayıtmaq üçün altı cəhd gerçəkləşir, ancaq bu qruplar yenidən deportasiya edilirlər. Sovet hökuməti 1960-cı illərdə Mesxetiya regionuna geri qayıtmağı tələb edən Axısqa türk hərəkatını basdırmaq üçün repressiyaya əl atır. Bu metodlara Axısqa türkü olan aktivistlərin polis nəzarətinə alınmalar, hədə-qorxular və həbslər daxil idi. Bundan başqa, 26 iyul 1968-ci ildə Gürcüstan SSR Kommunist Partiyasının Birinci Katibi Vasil Mjavanadze bəyan edir ki, Axısqa türklərinin qayıtması üçün regionda yetərli yer yoxdur və hər il yalnız 100 ailənin geri qayıtmasına icazə verilir. 1.211 Axısqa türkü Gürcüstana geri qayıdır, lakin onlar Mesxetiya regionunan uzağa, ölkənin qərb torpaqlarına dispersiya edilirlər. 1988-ci ilin iyun ayına etnik qrupun təqribən 200 nümayənəsi Borjomi rayonunda etiraz aksiyası keçirir və tələb edir ki, öz yurdlarına geri qayıtsınlar. 1989-cu ildə Gürcüstanda yalnız 35 ailə qalır. Eyni zamanda, Mesxetiya regionuna geri qayıan Axısqa türkləri oranı tərk etməyə vadar edilirlər.

Onlar bizə deyilirlər ki, biz arzuolunmazıq. Özbəkistanda bunu bizə özbəklər, Qazaxıstanda bunu bizə qazaxlar deyir, indi isə digər respublikalarda şayiələr yayılır ... Əgər onlar bizi heç öz əcdadlarımızın torpaqlarına getməyə qoymurlarsa, biz harada yaşaya bilərik?
anonim Axısqa türkü olan qazaxıstanlı cərrah. 1991-ci il.

Vəziyyət, ən azınan sənəd üzərində, 1980-ci illərdə – SSRİ Nazirlər Sovetinin yeni seçilmiş sədri Mixail Qorbaçov dövlətin stalinist keçmişiylə olan bütün əlaqələri kəsmək qərarını alanda dəyişir. SSRİ Ali Soveti 14 noyabr 1989-cu il tarixində bəyan edir ki, Stalin hakimiyyəti dövründə, Axısqa türkləri də daxil olmaqla, etnik qrupların məcburi köçürülməsi "illeqal və kriminal"dır. Boris Yeltsinin rəhbərliyindəki Rusiya SFSR Ali Soveti 26 aprel 1991-ci il tarixində repressiyaya uğramış xalqların təmizə çıxarılması haqqında qanun qəbul edir. Qanunun ikinci maddəsi bütün kütləvi deportasiyaları "Stalinin diffamasiya və soyqırım siyasəti" adlandıraraq qınayır. SSRİ-nin 1991-ci ildə süquta uğramasından sonra belə yenicə müstəqillik qazanmıç Gürcüstan Respublikası Axısqa türklərinə Mesxetiya regionuna geri qayıtmaq hüququ vermək təklifini rədd edir. Gürcüstanda nadir istisnalardan biri Quram Mamuliyadır. O, Axısqa türklərinin Mesxetiya regionuna geri qayıtmaq hüququnu dəstəkləmiş bir siyasətçi, tarixşünas və insan hüquqları aktivistidir. Sovet deportasiyaları zamanı başqa yerlərə köçürülən digər etnik qruplardan fərqli olaraq, Axısqa türkləri Aleksandr Nekriç və Robert Konkvestin yazdığı, mövzunu əhatə edən kitablarda çox az yer tutur. Rusiya tarixşünası Pavel Polyan Stalin hakimiyyəti dövründə Qafqazdakılar da daxil olmaqla, bütün etnik qrupların deportasiya edilmələri bəşəriyyətə qarşı cinayət hesab etmişdir. O həmçinin, qeyd etmişdir ki, nəzərə alınsa ki, İkinci Dünya müharibəsi zamanı 40.000-ə yaxın Axısqa türkü SSRİ uğrunda vuruşmuşdur, xəyanətə görə kəsilən işlər "həm ədalətsiz, həm də ki hipotetik" idi.

1989-cu ilin iyun ayında Axısqa türkləri Özbəkistan SSR-in Fərqanə vadisi olaraq adlandırılan bölgəsində özbək milliyətçilərinin zorakılığına məruz qalırlar. Bu, tarixşünaslıqda Fərqanə hadisələri olaraq bilinir. Bu hadisələrə qədər Axısqa türklərinin mövcud olması haqqında çox az insan məlumatlı idi və onlar üzərində olduqca az elmi araşırma aparılmışdı. Fərqanə vadisində gerçələşən etnik qarşıdurmalardan sonra 70.000 Axısqa türkü ölkəni tərk edir və Azərbaycan da daxil olmaqla, yeddi Postsovet ölkəsinə qaçır. 2006-cı ildə əldə edilmiş statistik məlumatlara görə, Axısqa türkləri 260.000–335.000 insanan təşkil olunmuşdur. Rusiya səlahiyyətliləri Axısqa türklərinə Rusiya vətəndaşlığı vermək imtina etdiklərindən Avropa Şurası Krasnodar şəhərindəki icmalarını "hüquqi qeyri-müəyyənlik" olaraq təsvir etmişdir. Axısqa türklərinin əksəriyyəti *de-fakto* dövlətsiz yaşayırlar.

Həmçinin bax
------------

* Böyük təmizləmə
* Azərbaycanlıların deportasiyası (1948-1953)
* Azərbaycanlıların deportasiyası (1988-1989)
* Krım tatarlarının deportasiyası
* Qaraçaylıların deportasiyası

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Council of Europe, (2006). səh. 22
2. ↑  Aydıngün və b. (2006). səh. 4
3. ↑  Aydıngün və b. (2006). səh. 5
4. ↑  Kiernan, (2007). səh. 511
5. 1 2 3  Polian, (2004). səh. 155
6. ↑  Jägerskiöld, (1986). səh. 217
7. 1 2 3  Cornell, (2005). səh. 170
8. ↑  Bugay, (1996). səh. 137
9. 1 2  Bugay, (1996). səh. 140
10. 1 2 3 4  Wimbush, Wixman, (1975). səh. 320
11. 1 2  Human Rights Watch, (1991). səh. 51
12. ↑  Warikoo, Norbu, (1992). səh. 115
13. 1 2 3 4  Swerdlow, (2006). səh. 1834
14. 1 2  Khazanov, (1995). səh. 200
15. 1 2 3  Hasanli, (2014). səh. 248
16. 1 2 3 4 5 6 7  Bugay, (1996). səh. 143
17. ↑  Buckley, Ruble və Hofmann, (2008). səh. 204
18. ↑  *Brennan, Dan.* "Guram Mamulia". The Guardian (ingilis). April 5, 2003. November 20, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 2, 2019.
19. ↑  Bugay, (1996). səh. 141
20. ↑  "Meskhetian Turks find shelter after decades of persecution" (ingilis). Irish Times. December 31, 2016. April 29, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 2, 2019.
21. 1 2  Marie, (1995). səh. 111
22. ↑  Polian, (2003). səh. 86
23. ↑  Markusen, Kopf, (1995). səh. 115
24. ↑  Mikaberidze, (2015). səh. 191
25. ↑  Mirkhanova, (2006). səh. 33
26. ↑  Parrish, (1996). səh. 107
27. ↑  Bugay, (1996). səh. 106
28. ↑  Pokalova, (2015). səh. 16
29. ↑  Mawdsley, (1998). səh. 71
30. 1 2 3 4  Swerdlow, (2006). səh. 1835
31. ↑  Williams, (2001). səh. 386
32. ↑  *X. Clines, Francis.* "57 Reported Dead in Uzbek Violence" (ingilis). New York Times. June 7, 1989. August 26, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 4, 2019.
33. 1 2  Bennigsen, Broxup, (1983). səh. 30
34. ↑  Hasanli, (2011). səh. 365, 382
35. ↑  Cohen, (2014). səh. 231
36. ↑  Martin, (2001). səh. 342
37. ↑  Pohl, (1999). səh. 48
38. ↑  Viola, (2007). səh. 99
39. ↑  Bugay, (1996). səh. 147
40. ↑  Bhat, (2015). səh. 33
41. ↑  Buckley, Ruble və Hofmann, (2008). səh. 207
42. ↑  Rywkin, (1994). səh. 67
43. ↑  Pohl, (2000). səh. 267
44. ↑  Travis, (2013). səh. 82
45. ↑  Parrish, (1996). səh. 108
46. 1 2  Human Rights Watch, (1991). səh. 53
47. ↑  Akiner, (2013). səh. 261
48. ↑  Jones, (1993). səh. 14
49. ↑  Sakwa, (2005). səh. 292
50. ↑  Bugay, (1996). səh. 85
51. ↑  Kaiser, (2017). səh. 368
52. ↑  Jones, (1993). səh. 15
53. ↑  Perovic, (2018). səh. 320
54. ↑  Human Rights Watch, (1991). səh. 54
55. ↑  Khazanov, (1992). səh. 1
56. ↑  Polian, (2004). səh. 125–126
57. ↑  Aydingün, (2002). səh. 185
58. ↑  Council of Europe, (2006). səh. 21
59. ↑  Council of Europe, (2006). səh. 24

Ədəbiyyat
---------

* *Council of Europe.* Documents: working papers, 2005 ordinary session (second part), 25-29 April 2005, Vol. 3: Documents 10407, 10449-10533. Strasbourg: Council of Europe Publishing. 2006. ISBN 9789287157546. 28 August 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 July 2019.
* *Human Rights Watch.* "Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations" (PDF). 1991. OCLC 25705762. 2019-04-24 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *UNHCR,* Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Georgia, United Nations High Commissioner for Refugees, 1999, 2019-07-02 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 2019-07-04
* *Akiner, Shirin.* Islamic Peoples Of The Soviet Union. Routledge. 2013. ISBN 9781136142666. LCCN 82000140. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Aydingün, Ayşegül.* "Creating, recreating and redefining ethnic identity: Ah Lska/Meskhetian Turks in Soviet and post-Soviet contexts". Central Asian Survey. 21 (2). 2002: 185–197. doi:10.1080/0263493022000010071.
* *Aydıngün, Ayşegül; Harding, Çiğdem Balım; Hoover, Matthew; Kuznetsov, Igor; Swerdlow, Steve,* Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences (PDF), Cultural Orientation Resource (COR) Center, 2006, 2016-04-11 tarixində arxivləşdirilib (PDF), İstifadə tarixi: 2019-07-04
* *Bennigsen, Alexandre; Broxup, Marie.* The Islamic threat to the Soviet State. Taylor & Francis. 1983. ISBN 9781317831716. LCCN 82016826. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Bhat, Bilal.* Cotton Cultivation and Child Labor in Post-Soviet Uzbekistan. Lexington Books. 2015. ISBN 9780739194799. OCLC 919317268. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Buckley, Cynthia J.; Ruble, Blair A.; Hofmann, Erin Trouth.* Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia. Woodrow Wilson Center Press. 2008. ISBN 978-0801890758. LCCN 2008-015571. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Bugay, Nikolay.* The Deportation of Peoples in the Soviet Union. New York City: Nova Publishers. 1996. ISBN 9781560723714. OCLC 1074118940. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Bukharbayeva, Bagila.* The Vanishing Generation: Faith and Uprising in Modern Uzbekistan (illustrated). Indiana University Press. 2019. doi:10.2307/j.ctvfc55jx. ISBN 9780253040848. OCLC 1099473617. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Cohen, Saul Bernard.* Geopolitics: The Geography of International Relations. Rowman & Littlefield. 2014. ISBN 9781442223516. LCCN 2014029230. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Cornell, Svante.* Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. Routledge. 2005. ISBN 9781135796686. LCCN 2001347121. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Hasanli, Jamil.* Stalin and the Turkish Crisis of the Cold War, 1945-1953. Lexington Books. 2011. ISBN 9780739168073. LCCN 2011017370. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Hasanli, Jamil.* Khrushchev's Thaw and National Identity in Soviet Azerbaijan, 1954–1959 (revised). Lexington Books. 2014. ISBN 9781498508148. LCCN 2014036925. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Jägerskiöld, Stig.* Mannerheim. C. Hurst & Co. Publishers. 1986. ISBN 9781850650096. LCCN 86016011. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Jones, Stephen F.* "Meskhetians: Muslim Georgians or Meskhetian Turks? A Community without a Homeland". Refuge. 13 (2). 1993: 14–16. 2019-06-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Kaiser, Robert J.* The Geography of Nationalism in Russia and the USSR. Princeton University Press. 2017. ISBN 9781400887293. LCCN 93034899. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Kiernan, Ben.* Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur. Yale University Press. 2007. ISBN 9780300100983. OCLC 2007001525. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Khazanov, Anatoly.* "Meskhetian Turks in search of self‐identity". Central Asian Survey. 11 (4). 1992: 1–16. doi:10.1080/02634939208400787.
* *Khazanov, Anatoly.* After the USSR: Ethnicity, Nationalism and Politics in the Commonwealth of Independent States. University of Wisconsin Press. 1995. ISBN 9780299148942. LCCN 95005696. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Marie, Jean-Jacques.* Les peuples déportés d'Union soviétique; Volume 81 of Questions au XXe siècle. Editions Complexe. 1995. ISBN 9782870275986. LCCN 96183004. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Markusen, Eric; Kopf, David.* The Holocaust and strategic bombing: genocide and total war in the twentieth century. Westview Press. 1995. ISBN 978-0813375328. LCCN 94032807. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Martin, Terry Dean.* The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939. Cornell University Press. 2001. ISBN 9780801486777. LCCN 2001003232. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Mawdsley, Evan.* The Stalin Years: The Soviet Union, 1929-1953. Manchester University Press. 1998. ISBN 9780719046001. LCCN 2003046365.
* *Mikaberidze, Alexander.* Historical Dictionary of Georgia (2). Rowman & Littlefield. 2015. ISBN 9781442241466. LCCN 2014024518. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Mirkhanova, Malika.* "People in exile: The oral history of Meskhetian Turks (Akhyskha Turkleri)". Journal of Muslim Minority Affairs. 26 (1). 2006: 33–44. doi:10.1080/13602000600738640.
* *Parrish, Michael.* The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939-1953. Greenwood Publishing Group. 1996. ISBN 9780275951139. OCLC 630860745. 2020-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Perovic, Jeronim.* From Conquest to Deportation: The North Caucasus under Russian Rule. Oxford University Press. 2018. ISBN 9780190934675. OCLC 1083957407. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Pohl, J. Otto.* Ethnic Cleansing in the Ussr, 1937-1949. Westport: Greenwood Publishing Group. 1999. ISBN 9780313309212. LCCN 98046822. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Pohl, J. Otto.* "Stalin's genocide against the "Repressed Peoples"". Journal of Genocide Research. 2 (2). 2000: 267–293. doi:10.1080/713677598.
* *Pokalova, Elena.* Chechnya's Terrorist Network: The Evolution of Terrorism in Russia's North Caucasus. ABC-CLIO. 2015. ISBN 9781440831553. LCCN 2014038634. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Polian, Pavel.* Soviet Repression of Foreigners: The Great Terror, the Gulag, Deportations // Dundovich, Elena; Gori, Francesca; Guercetti, Emanuela (redaktorlar). Reflections on the Gulag: With a Documentary Index on the Italian Victims of Repression in the USSR. Feltrinelli Editore. 2003. ISBN 9788807990588. OCLC 803610496. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Polian, Pavel.* Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR. Central European University Press. 2004. ISBN 9789639241688. LCCN 2003019544. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Rywkin, Michael.* Moscow's Lost Empire. Routledge. 1994. ISBN 9781315287713. LCCN 93029308.
* *Sakwa, Richard.* The Rise and Fall of the Soviet Union. London, New York: Routledge. 2005. səh. 292. ISBN 9781134806027. LCCN 98051322.
* *Swerdlow, Steve.* "Understanding Post-Soviet Ethnic Discrimination and the Effective Use of U.S. Refugee Resettlement: The Case of the Meskhetian Turks of Krasnodar Krai". California Law Review. 94 (6). 2006: 1827–1878. doi:10.15779/Z38N71N. OCLC 774693343. 2019-04-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Travis, Hannibal.* Genocide, Ethnonationalism, and the United Nations: Exploring the Causes of Mass Killing Since 1945. Routledge. 2013. ISBN 9780415531252. LCCN 2012025946. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Viola, Lynne.* The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements. Oxford: Oxford University Press. 2007. ISBN 9780195187694. OCLC 456302666. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Warikoo, Kulbhushan; Norbu, Dawa.* Ethnicity and politics in Central Asia. South Asian Publishers. 1992. ISBN 9788170031567. LCCN 00063158. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Williams, Brian Glyn.* The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation. BRILL. 2001. ISBN 9789004121225. LCCN 2001035369. 2021-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
* *Wimbush, S. Enders; Wixman, Ronald.* "The Meskhetian Turks: A New Voice in Soviet Central Asia". Canadian Slavonic Papers. 17 (2). 1975: 320–340. doi:10.1080/00085006.1975.11091412. JSTOR 40866873.

Xarici keçidlər
---------------

* Meskhetians or Meskhetian Turks — *Minority Rights Group* saytında. (ing.)

| ⛭İosif Stalin |
| --- |
| Tarixvə siyasət | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ümumi | 
* İlk illəri
* Rusiya inqilabı, Rusiyada vətəndaş müharibəsi və Polşa-SSRİ müharibəsi
* Yüksəlişi
* SSRİ rəhbərliyi
* Şəxsiyyətinə pərəstiş

 |
| Xronologiya | 
* Avqust qiyamı
* Din əleyhinə kampaniya (1921-1928)/(1928-1941)
* Kollektivləşmə
	+ Kolxoz
	+ Sovxoz
* Çin vətəndaş müharibəsi
* Birinci beşillik plan
* Çin-SSRİ münaqişəsi (1929)
* Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının XVI /

XVII konqresi
* Menşevik məhkəməsi
* İspaniya vətəndaş müharibəsi
* SSRİ-nin Sincana hücumu
* SSRİ-Yaponiya sərhəd münaqişələri
* 1937-ci il Sincan üsyanı
* 1937-ci il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının XVIII konqresi
* Molotov-Ribbentrop paktı
* Polşanın işğalı
* SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1939-1940)
* Moskva sülh müqaviləsi
* Baltikyanı ölkələrin işğalı
* Dörd dövlət paktı
* SSRİ-Yaponiya bitərəflik paktı
* SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1941-1944)
* İkinci Dünya müharibəsi
* SSRİ atom bombası layihəsi
* Tehran konfransı
* Yalta konfransı
* Potsdam konfransı
* İli üsyanı
* Çin-SSRİ dostluq və ittifaq müqaviləsi
* Azərbaycan böhranı
* 1946-cı il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Türkiyə boğazları böhranı
* Birinci Hindçin müharibəsi
* Soyuq müharibə
* Çin-SSRİ dostluq, ittifaq və qarşılıqlı yardım müqaviləsi
* Şərq bloku
* Kominform
* Yunanıstanda vətəndaş müharibəsi
* 1948-ci il Çexoslovakiyada kommunist çevrilişi
* SSRİ-Yuqoslaviya ixtilafı
* Berlinin blokadası
* QİYŞ
* 1950-ci il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XIX konqresi
* Koreya müharibəsi

 |

 |
| Konsepsiyalar | 
* Stalinizm
* Neostalinizm
* Korenizatsiya
* Tək ölkədə sosializm
* Böyük dönüş
* Sosialist realizmi
* Stalinist memarlıq
* Siniflərarası mübarizənin sosializm altında intensivləşdirilməsi
* Beşillik planlar
* Kommunzimin böyük inşaat layihələri
* İnsan ruhlarının mühəndisləri
* 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası
* Yeni sovet insanı
* Staxanovite
* Təbiətin dəyişdirilməsi

 |
| Cinayətlər,repressiyalar,vəqalmaqallar | 
* SSRİ-də milli delimitasiya
* Xilaskar Məsih Katedralının sökülməsi
* Böyük təmizləmə
* Qolodomor
* QULAQ
* Dekazaklaşdırma
* Qolçomaqlıqdan salınma
* Məcburi köçürülmələr
* Məcburi yerləşdirmələr
* Böyük dönüş
* Ağaclara vergi
* Hitler Gəncliyi problemi
* Hotel Lux
* Uittorf işi
* SSRİ-nin törətdiyi müharibə cinayətləri
* Kimsəsiz kosmopolitan
* Yəhudi antifaşist komitəsi işi
* Həkimlər işi
* Moskva məhkəmələri
* Trotskiçi Antisovet Hətbi Təşkilatı işi
* Antisemitizm iddiaları
* Məhbusların NKVD və NKQB tərəfindən güllələnməsi (1941)
* Sergey Kirovun qətli
* Katın qırğını
* Medvedev meşəsi qırğını
* 1937-ci il SSRİ əhalisinin siyahıyaalınması
* Deportasiyalar
* «Şimal» əməliyyatı
* Gürcüstan işi
* Meqrel işi
* Leninqrad işi
* Şostakoviç ilə münasibət
* Lısenkoçuluq
* Yafət nəzəriyyəsi
* Sovet elmində ideoloji nəzarət
* Şəkillərin senzurası
* Qafqazda «Lentil» əməliyyatı
* Axısqa türklərinin deportasiyası
* «Priboy» əməliyyatı
* Vinnitsa qırğını
* Kurapatı
* 1946–1947-ci illərdə SSRİ-də aclıq
* Nazino faciəsi
* 1941-ci il Qızıl Ordunun təmizlənməsi
* Tsarevich Giorgi gəmisinə basqın
* 1907-ci il Tiflis bank soyğunu
* SSRİ hücum planları qalmaqalı

 |
| Əsərlər | 
* «Marksizm və milli sual»
* «Leninizmin əsasları»
* «Uğurla başgicəllənmə»
* «Rusiya xalqlarının hüquqlarının bəyannaməsi»
* «On zərbə» nitqi
* 19 avqust 1939-cu il nitqi iddiası
* *Tarixi saxtalaşdıranlar*
* Stalin notası
* *Sovet İttifaqı Kommunist (Bolşevik) Partiyasının tarixi*
* 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası
* Stalinin poeziyası
* *Dialektik və tarixi materializm*
* 227 nömrəli əmr
* 270 nömrəli əmr
* «Marxizm və linqvistikanın problemləri»
* SSRİ-də sosializmin iqtisadi problemləri

 |
| Destalinizasiya | 
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XX konqresi
* Pospelov kommisiyası
* Reabilitasiya
* Xruşşov mülayimliyi
* *Şəxsiyyətə pərəstiş və onun nəticələri haqqında*
* Polyak oktyabrı
* SSRİ-də qeyri-rəsmi incəsənət
* Şvernik kommisiyası
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XXII konqresi
* Durğunluq dövrü

 |
| Tənqidi vəmüxalifət | 
* Kremlin dağlısı
* Leninin vəsiyyətnaməsi
* Ryutin işi
* Antistalinist sol
* Trotskiçilik
* Gerçək kommunistlər
* Rusiya Azadlıq Hərəkatı (Rusiya Azadlıq Ordusu
* Rusiya Korupusu)
* Ukrayna Azadlıq Ordusu
* Qamaşdıran zülmət
* Heyvanıstan
* 1984
* Nasizm və stalinzmin müqayisəsi
* Sovet hekayəsi

 |
| İrs | 
* İosif Stalin tankı
* İosif Stalin parovozu
* Sovet İttifaqı Generalissimusu
* Stalin heykəlləri
* Panteon
* Tbilisi hadisələri
* Budapeştdəki Stalin abidəsi
* Praqadakı Stalin abidəsi
* Qaxdakı Stalin heykəli
* Qori Stalin Muzeyi
* Batumi Stalin Muzeyi
* Stalinin şərəfinə adlandırılan yerlər
* Stalin dövlət mükafatı
* Stalin sülh mükafatı
* Stalin cəmiyyəti
* Stalin bloku – SSRİ üçün

 |
| Ailə | 
* Besarion Cuqaşvili (atası)
* Keke Geladze (anası)
* Kato Svanidze (ilk arvadı)
* Yakov Cuqaşvili (oğlu)
* Konstantin Kuzakov (oğlu)
* Artyom Sergeyev (oğlu)
* Nadejda Aliluyeva (ikinci arvadı)
* Vasili Stalin (oğlu)
* Svetlana Aliluyeva (qızı)
* Yevgeni Cuqaşvili (nəvəsi)
* Qalina Cuqaşvili (nəvəsi)
* İosif Aliluyev (nəvəsi)
* Sergey Aliluyev (ikinci qayınatası)
* Aleksandr Svanidze (qaynı)
* Yuri Jdanov (kürəkəni)
* Uilyam Uesli Piters (kürəkəni)

 |
| Yaşayış yerləri | 
* Qoridəki evi
* Tiflis Dini Seminari
* Kremldəki otağı
* Bağları
	+ Kuntsevo bağı
	+ Soçi bağı
	+ Uspenskoye bağı
	+ Semyonovskoye bağı
	+ Yeni Afon bağı
	+ Xolodnaya Reçka Dacha
	+ Ritsa gölü bağı
	+ Suxumi bağı

 |
| 
* Category Kateqoriya

 |