**Çin ərazisindəki xüsusi iqtisadi zonalar** (XİZ) planlı iqtisadiyyata nisbətən Çin hökuməti tərəfindən daha sərbəst bazar yönümlü iqtisadi siyasət və çevik hökumət tədbirləri tətbiq edilir. Bu, XİZ-lərə xarici və yerli biznes üçün daha cəlbedici olan iqtisadi idarəetmədən istifadə etməyə imkan verir.

Tarixi
------

1970-ci illərin sonlarında və xüsusən 1978-ci ilin dekabrında Çin Kommunist Partiyası 11-ci Mərkəzi Komitəsinin 3-cü Plenar iclasında Çin hökuməti islahat və açılış siyasətinə başladı. Mao'nun iqtisadi inkişaf edə bilməyən iqtisadi siyasətin uğursuzluğuna cavab olaraq, Çinin yalnız qərbdəki sənayeləşmiş ölkələrə deyil, həm də artan regional güclərə qarşı rəqabət aparmasına imkan verəcəkdi Bu ərazilərə Yaponiya, Koreya, Sinqapur, Tayvan və Honkonq daxil idi. Partiya Katibi Xi Zhongxunun rəhbərlik etdiyi Guangdong əyalətindəki səlahiyyətlilər, Honkonq mərkəzli Çin Ticarət Qrumu adından Yuan Geng tərəfindən hazırlanan investisiya layihəsindən başlayaraq təşəbbüsü ələ aldılar. Başlanğıcda gəmi düzəldən müəssisə olan bu layihə, 31 yanvar 1979-cu ildə Li Xiannian tərəfindən təsdiqləndi.

1979-cu ilin aprelində Xi Zhongxun və digər Guangdong rəsmiləri Pekində xarici ölkələri cəlb etmək üçün Guangdong və Fucyen sahil əyalətlərinə daha geniş azadlıq vermək təklifini verdilər. Dörd şəhərdə, yəni Mirvari Çayı deltası bölgəsindəki Shenzhen, Guangdong'daki Zhuhai və Shantou və Fucyen əyalətindəki Xiamen (Amoy) üçün əlavə azadolmalarla investisiya tətbiq olundu. Bunun üçün Çin Paramount lideri Deng Xiaoping, Çin Vətəndaş müharibəsi dövründə bu bölgələrə istinad edərək "xüsusi bölgələr" adını verdi. Təklif 15 İyulda təsdiqləndi və 26 avqust 1979-cu ildə dörd xüsusi zona rəsmi olaraq quruldu.

1984-cü ildə Çin xarici sərmayələrə 14 sahil şəhəri açdı: Dalian, Qinhuangdao, Tianjin, Yantai, Qingdao, Lianyungang, Nantong, Şanxay , Ningbo, Wenzhou, Fuzhou, Guangzhou, Zhanjiang və Beihai. 1988-ci ildən etibarən Çinin xarici dünyaya açılması sərhəd bölgələrinə, Yanszı deltası boyunca ərazilərə və daxili bölgələrə qədər uzandı. Əvvəlcə, dövlət Haynan Adasını Çinin ən böyük xüsusi iqtisadi zonasına çevirməyə qərar verdi (1988-ci ildə)və digər dörd xüsusi iqtisadi zonanın böyüdülməsinə qərar verdi.

1990-cı ilin iyun ayında Çin hökuməti Şanxayda Pudun Yeni Bölgəsini xaricə sərmayə qoymaq üçün açdı və Yanszı çayı vadisi boyunca əlavə şəhərlər açıldı.

1992-ci ildən bəri Dövlət Şurası bir sıra sərhəd şəhərlərini açdı və əlavə olaraq daxili əyalətlərin və muxtar bölgələrin bütün paytaxtlarını açdı. Bundan əlavə, böyük və orta şəhərlərdə 15 sərbəst ticarət zonası, 32 dövlət səviyyəsində iqtisadi və texnoloji inkişaf zonası və 53 yeni və yüksək texnoloji sənaye inkişaf zonası yaradılmışdır. Bu açıq sahələr fərqli güzəştli siyasətlər tətbiq etdikləri üçün xarici yönümlü iqtisadiyyatın inkişafında, məhsulların ixracı və qabaqcıl texnologiyaların idxalı ilə xarici mübadilə yaratmaqda və daxili iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsində əsaslı rol oynayırlar.

Əsasən işlənmiş malların ixracına yönəlmiş beş XİZ, elmi, sənayeni və yeniliyi ticarətlə birləşdirən xarici ticarət mərkəzli sahələrdir. Xarici firmalar aşağı vergi dərəcələri, endirilmiş qaydalar və xüsusi idarəetmə sistemləri kimi güzəştli siyasətlərdən faydalanırdılar. 1999-cu ildə Shenzhenin yeni və yüksək texnoloji sənayesi, 81.98 milyard yuanlıq yüksək texnoloji məhsulların istehsal dəyərinə çatdı və şəhərin ümumi sənaye məhsulu dəyərinin 40,5% -ni təşkil etdi.

1992-ci ildə qurulduğu gündən Şanxay Pudun Yeni Bölgəsi həm xarici kapitalın mənimsənilməsində, həm də Yanszı çayı vadisinin iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsində irəliləyiş əldə etmişdir. 1999-cu ildə Pudun Yeni Bölgəsinin ÜDM-i 80 milyard yuana və ümumi sənaye məhsulu dəyəri 145 milyard yuana çatdı.

2010-cu ilin may ayında ÇXR Sincanda Kaşğər şəhərini bir XİZ olaraq təyin etdi. Kaşğərin illik böyümə sürəti 2009-cu ildə yüzdə 17,4 idi və Kaşğərin təyinatı o vaxtdan bəri şəhərdəki turizm və əmlak qiymətlərini artırdı.

XİZ və Açıq Sahil Şəhərləri
---------------------------

İqtisadi islahatları və dünyaya açılma siyasətinin bir hissəsi olaraq, Çin 1978–1984-cü illər arasında Guantong əyalətindəki Şantou, Shenzhen və Zhuhai və Fujian əyalətindəki Xiamen-də xüsusi iqtisadi zonalar (XİZ) yaratdı və bütün Hainan adasını Xüsusi iqtisadi zona kimi elan etdi.

1984-cü ildə Çin xaricdəki sərmayə üçün (şimaldan cənuba doğru) digər 14 sahil şəhəri açdı: Dalyan , Qinhuangdao, Tyantszin , Yantai, Sindao , Lianyungang, Nantong, Şanxay , Ninbo, Venjou, Fuçjou, Guangzhou, Zhanjiang və Beihai. Bu sahil şəhərləri "Açıq Sahil Şəhərləri" (sadələşdirilmiş Çin dili: 沿海 开放 城市; ənənəvi Çin dili: 沿海 開放 城市; pinyin: Yánhǎi Kāifàng Chéngshì) kimi təyin edilmişdir.

1990-cı ildə Çin hökuməti, Yanszı Çayı Vadisində daha çox şəhərin yanında xarici sərmayə qoyuluşu üçün Şanxayda Pudun Yeni Bölgəsini açmağa qərar verdi. 1992-ci ildən bəri Dövlət Şurası bir sıra sərhəd şəhərlərini və daxili əyalətlərin və muxtar bölgələrin bütün paytaxtlarını açdı.
Bundan əlavə, böyük və orta şəhərlərdə 15 sərbəst ticarət zonası, 32 dövlət səviyyəsində iqtisadi və texnoloji inkişaf zonası və 53 yeni və yüksək texnoloji sənaye inkişaf zonası yaradılmışdır. Nəticədə, Çində sahil ərazilərinin çay, sərhəd və daxili ərazilərlə açılması və inteqrasiyası üçün çox səviyyəli çoxşaxəli bir nümunə meydana gəldi.

XİZ-lərin iqtisadi siyasəti
---------------------------

XİZ-lər milli planlaşdırmada (maliyyə planlaşdırması daxil olmaqla) ayrıca qeyd olunur və iqtisadi idarəetmə ilə bağlı əyalət səviyyəsində səlahiyyətlərə malikdirlər. XİZ-lərin yerli qurultayı və hökuməti qanunvermə səlahiyyətinə malikdir.
Leong (2012) Çin iqtisadiyyatının liberallaşdırılmasında xüsusi iqtisadi zonaların (XİZ) rolunu və iqtisadi böyüməyə təsirlərini araşdırır. Daha liberallaşmış bir iqtisadiyyata siyasət dəyişikliyi alət dəyişkənləri olaraq SEZ dəyişənlərindən istifadə edilərək müəyyən edilir. Nəticələr ixracat və xarici investisiyaların artımının bu ölkələrdə iqtisadi böyüməyə müsbət və statistik baxımdan əhəmiyyətli təsir göstərdiyini göstərir. XİZ-lərin olması regional böyüməni artırır, lakin XİZ-lərin sayının artması böyüməyə cüzi təsir göstərir. Daha sürətli iqtisadi böyümənin açarı daha çox liberallaşma tempində görünür.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Special economic zone (SEZ) - Chinese economics"". 2022-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-25.
2. ↑  Worden, Robert L.; Savada, Andrea M.; Dolan, Ronald E. (1987–07-01)."China: A Country Study" Arxivləşdirilib 2018-06-03 at the Wayback Machine
3. ↑  Stoltenberg, Clyde D. (1984). "China's Special Economic Zones: Their Development and Prospects". Asian Survey. 24 (6): 637–654.
4. ↑  Holmes, Frank (21 Apr 2017)."China's New Special Economic Zone Evokes Memories Of Shenzhen" Arxivləşdirilib 2021-06-25 at the Wayback Machine
5. ↑  Vogel, Ezra F.  Arxivləşdirilib 2022-09-03 at the Wayback Machine(2011).Deng Xiaoping and the Transformation of China.  Arxivləşdirilib 2022-06-26 at the Wayback Machine
6. ↑  ""Financialising urban redevelopment: Transforming Shanghai's waterfront"". 2022-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-25.
7. ↑  Fish, Isaac Stone (2010–09-25)."A New Shenzhen" Arxivləşdirilib 2022-03-31 at the Wayback Machine
8. ↑  ""China in Brief - china.org.cn"". 2017-04-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-25.
9. ↑  ""Special economic zone | Chinese economics"". 2022-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-25.
10. ↑  Verde, Giacomo (2020–10-26). "Learn All About Special Economic Zones In China" Arxivləşdirilib 2022-06-01 at the Wayback Machine
11. ↑  Desk, Magazine (2020–11-01)."China and the history of its Special Economic Zones" Arxivləşdirilib 2021-10-18 at the Wayback Machine