recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Böyük dayaq** tammetrajlı bədii filmi rejissor Həbib İsmayılov tərəfindən 1962-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Burada kənd təsərrüfatında gedən dəyişikliklərdən, müasir kəndimizin adamlarından, rəhbərlikdə demokratik üsulların bərpası uğrunda aparılan mübarizədən söhbət açılır. Əsas rolları Ələsgər Ələkbərov, Tamilla Rüstəmova, Həsən Məmmədov, Leyla Rzayeva, Zemfira Əliyeva, Nəsibə Zeynalova, Məmmədrza Şeyxzamanov və Hacımurad Yegizarov ifa edirlər.

Məzmun
------

Əsərdə olduğu kimi, kinoromanda da ciddi siyasi, əxlaqi və tərbiyəvi problemlər qaldırılmışdır. Burada kənd təsərrüfatında gedən dəyişikliklərdən, müasir kəndimizin adamlarından, rəhbərlikdə demokratik üsulların bərpası uğrunda aparılan mübarizədən söhbət açılır.

Sosial dramın əsas qayəsi : yalnız xalqa, kollektivə arxalanan rəhbər işçilər qarşılarına qoyduqları məqsədə çata bilərlər.

Film haqqında
-------------

* Film aktyor Həsən Məmmədovun kinoda ilk işidir.
* Film Mirzə İbrahimovun eyniadlı romanının motivləri əsasında çəkilmişdir.
* Filmdə səslənən Pərişanın mahnisi Xalq artisti Flora Kərimova-ya məxsusdur.

Rollarda
--------

Ələsgər Ələkbərov — Rüstəm kişi
Tamilla Rüstəmova (Tamilla Rüstəmova-Krastınş kimi) — Maya
Həsən Məmmədov — Qaraş
Leyla Rzayeva — Səkinə
Zemfira Əliyeva — Pərşan
Nəsibə Zeynalova — Telli
Məmmədrza Şeyxzamanov — Şərəfoğlu
Hacımurad Yegizarov — Şirzad
Böyükağa Kazımov — Nəcəf
Ağa Məmmədov — Kələntər
Firudin Mehdiyev — Salman
İbrahim İsfahanlı — Yarməmməd
Qədirağa Əzimov — Lal Hüseyn
Elmira Yadigarova — Naznaz
Rafiq Tağıyev — Çoban Kərəm
İsmayıl Dağıstanlı — Kərəmoğlu
M. Ələkbərova — Zeynəb
Əli Qurbanov — Çoban baba
Filmi səsləndirənlər:

Hökümə Qurbanova — Maya (Tamilla Rüstəmova) (titrlərdə yoxdur)

Hüseynağa Sadıqov — Nəcəf (Böyükağa Kazımov) (titrlərdə yoxdur)

Ağasadıq Gəraybəyli — Kələntər (Ağa Məmmədov) (titrlərdə yoxdur)

Yusif Vəliyev — Yarməmməd (İbrahim İsfahanlı) (titrlərdə yoxdur)

Məlik Dadaşov — Lal Hüseyn (Qədirağa Əzimov) (titrlərdə yoxdur)

Sofa Bəsirzadə — Naznaz (Elmira Yadigarova) (titrlərdə yoxdur)

Əfrasiyab Məmmədov — Çoban Kərəm (Rafiq Tağıyev) (titrlərdə yoxdur)

İstinadlar
----------

1. ↑  Milli kino tariximizdən: "Böyük dayaq": [rejissor Həbib İsmayılovun eyniadlı bədii filmi haqqında] //Üç nöqtə .-2012.- 20 iyul.- S.13.
2. 1 2 3  Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu — 1 (filmlərin izahlı kataloqu (1898-2002)). Bakı: 2003, səh. 51-52

Mənbə
-----

* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 16; 154.
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 94; 139.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 814.
* Nadir Bədəlov. "Bizim kino". Həbib İsmayılovun "Böyük dayaq" filmi haqqında. 20.02.2016[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə
* Filmin musiqiləri (video)
* Filmin musiqiləri (audio)
**Butan–Türkiyə münasibətləri** — Butan ilə Türkiyə arasında siyasi, sosial-iqtisadi, hərbi və digər sahələrdə ikitərəfli diplomatik münasibətlər..

Diplomatik münasibətlər
-----------------------

1865–1947-ci illərdə Butanın xarici münasibətlərinə Birləşmiş Krallıq rəhbərlik edirdi. 1949-cu ildə ikitərəfli münasibətlər qurmuş Hindistanın təlimatlarına əsasən, ölkə təcridçi beynəlxalq diplomatiyaya malik idi.

Türkiyənin yardımı vasitəsilə Asiya və Sakit Okean üçün İqtisadi və Sosial Komissiya, Ticarət və İnkişaf üzrə Konfransı və BMT-nin İnkişaf proqramı ilə koordinasiyada Əfqanıstan, Laos, Monqolustan və Nepalla birlikdə Butana "dənizə çıxışı olmayan ən az inkişaf etmiş ölkələr" xüsusi statusu verilmişdir. Türkiyənin inkişafa yardım vədlərinə baxmayaraq, Butan bu inkişaf proqramında iştirakdan imtina etmişdir.

Hər iki ölkə 2012-ci ildə Ayla siklonunun yaratdığı dağıntılara cavab olaraq Türkiyənin Butana 10 milyon dollarlıq yardımından sonra rəsmi səviyyədə ikitərəfli münasibətlər qurmuşdur.

Kommersiya mübadiləsi
---------------------

2018-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 1,58 milyon ABŞ dolları təşkil etmişdir. Türkiyə ixracınin 0,1 milyon ABŞ dolları, idxalı isə 1,48 milyon ABŞ dolları dəyərində olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "اتفاقية فيينا للعلاقات الدبلوماسية عام 1961". 2018-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-10.
2. ↑  "محاضرات في قانون العلاقات الدولية -العلاقات الدبلوماسية- السداسي الاول للسنة الجامعية 2017-2018". 2018-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
3. ↑  *Savada, Andrea Matles.* Arxivlənmiş surət (ingilis) (3rd). Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. 1993. 329. ISBN 0-8444-0777-1. OCLC 27429416. 2021-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-24.
4. ↑  "Economic Development and Social Changes in Bhutan." pp. 82-99 in Urmila Phadnis, S.D. Muni, and Kalim Bahadur (eds.), Domestic Conflicts in South Asia. New Delhi: South Asian Publishers, 1986.
5. ↑  "India's Aid to Bhutan," South Asian Studies [Jaipur, India], 18, No. 1, January-June 1983, pp. 75-84.
6. ↑  "Kingdom of Bhutan," Current World Leaders, 33, No. 1, February 2018, p. 16.
7. ↑  "Economic Relations between Turkey and Bhutan". Ministry of Foreign Affairs of Turkey. 2015-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-24.
Müəyyən enerji səviyyələrinə (aşağıya doğru artan: *n* -1, 2, 3, ...) və impuls momentlərinə malik (sağa doğru artan: *s* , *p* , *d* , ...) hidrogen atomunun elektronunun dalğa funksiyaları. Daha parlaq zonalar elektronun mövqeyi üçün daha yüksək ehtimal amplitudu deməkdir.
**Elektron** (q.yun *ἤλεκτρον*  «kəhrəba») — fizikada kәşf edilәn ilk elementar zәrrәcik; tәbiәtdә әn kiçik kütlәyә vә әn kiçik elektrik yükünә malik maddi daşıyıcı olan elektron atomların tәrkib hissәsidir; neytral atomda onların sayı atom nömrәsinә, yәni nüvәdәki protonların sayına bәrabәrdir. Elektronun yükü (*e*) vә kütlәsi (*me*):

e= – 4,803·10–10 SQSE vahidi ≈ – 1,6·10–19 *Kl*, me ≈ 0,91·10–*27* *q* ≈ 0,511 *MeV*.

Elektronun spini 1/2-ә bәrabәrdir (*ħ* vahidlәrindә) vә demәli, elektron Fermi–Dirak statistikasına tabedir. elektronun maqnit momenti *μe ≈ 1,00116 μ0*-dır, burada *μ0* – Bor maqnetonudur. Elektron stabil zәrrәcikdir vә leptonlar sinfinә aiddir.

Elektron ingilis fiziki C.C. Tomson tәrәfindәn 1897-ci ildә kәşf edilmişdir vә onun yükü mәnfi qәbul olunmuşdur. elektronun antizәrrәciyi – pozitron 1932-ci ildә kәşf edilib. Elektron elektromaqnit, zәif vә qravitasiya qarşılıqlı tәsirlәrindә iştirak edir. Klassik elektrodinamikada elektron özünü hәrәkәti Lorens–Maksvell tәnliklәrinә tabe olan zәrrәcik kimi aparır. *r0 =e2/me c2 ~ 10–11* *sm* kәmiyyәtinin elektronun klassik radiusu kimi qәbul edilmәsinә baxmayaraq, "elektron ölçüsünü" ziddiyyәtsiz formalaşdırmaq olmur. Bu çәtinliyin sәbәbi kvant mexanikası çәrçivәsindә başa düşülür. Fransız fiziki L. de Broylun hipotezinә görә (1924) elektron (bütün digәr maddi mikroobyektlәr kimi) yalnız korpuskulyar deyil, hәm dә dalğa xassәlәrinә malikdir. Elektronun de Broyl dalğasının uzunluğu *λ = 2πħ/meυ*, burada *υ* – elektronun hәrәkәt sürәtidir. Buna görә dә elektron işıq kimi interferensiyaya vә difraksiyaya uğrayır. Elektronun dalğa xassәlәri 1927-ci ildә Amerika fiziklәri K. Devisson vә L. Cermer tәrәfindәn eksperimental şəkildə müşahidә edilmişdir.

Elektronun hәrәkәti kvant mexanikasının tәnliklәrinә: qeyri-relyativist hadisәlәr üçün Şredinger tәnliyinә vә relyativist hadisәlәr üçün Dirak tәnliyinә tabedir. Bu tәnliklәrә әsaslanaraq göstәrmәk olar ki, maddәlәrin optik, elektrik, maqnit, kimyәvi vә mexaniki xassәlәri elektronun hәrәkәt xüsusiyyәtlәri ilә izah olunur. Spinin mövcudluğu atomda elektronun hәrәkәt xarakterinә әhәmiyyәtli dәrәcәdә tәsir edir. Mәs. kvant mexanikası çәrçivәsindә elektronun yalnız spininin nәzәrә alınması D.İ. Mendeleyevin elementlәrin dövri sistemini, hәmçinin molekullarda atomların kimyәvi rabitәsinin tәbiәtini izah etmәyә imkan verdi.

Elm vә texnikada elektron getdikcә böyük әhәmiyyәt kәsb edir. Müxtәlif növ sürәtlәndiricilәrdә yüksәk enerjilәrә qәdәr sürәtlәndirilmiş intensiv elektron dәstәlәri elementar zәrrәciklәrin vә nüvәlәrin tәbiәtinin öyrәnilmәsindә әsas vasitәlәrdәn biridir. Kiçik enerjili elektronlardan isә radioelektronikada vә texnikanın bir çox başqa sahәlәrindә geniş istifadә edilir.

Elektronun daxili mәntiqi ziddiyyәtlәrinin olması sәbәbindәn onun nәzәriyyәsini bitmiş saymaq olmaz.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD
**Elektromaqnit impuls** (*ing.* Electromagnetic pulse, EMP) partlayışdan sonra meydana gələn (əsasən nüvə partlayışları) və elektron cihazlara zərər verən dalğalardır.

İlk dəfə 1991-ci ildə Körfəz müharibəsində ABŞ tərəfindən elektron bomba (e-bomba) kimi istifadə edilmişdir. ABŞ-nin 2003-cü ildəki İraq müharibəsində də istifadə etdiyi iddia edilir.

Nüvə partlayışlarından istiqamətlənən elektromaqnit sahəsinə elektromaqnit impulsu deyilir. Elektromaqnit impulsun yaranması Komptonov (ingilis alimi) mexanizmi nəticəsinə əsaslanır. Nüvə partlayışı anında küllü miqdarda qamma kvantlar və neytronlar yayılır. Partlayışın qamma-kvantı, ətraf mühitin atomları ilə qarşılıqlı təsirdə, müsbət yüklü zəif ionlar və cəld elektronlar əmələ gətirir ki, bunlar da yeni qamma-kvantların törəmələri istiqamətində hərəkət edirlər. Nəticədə ətraf mühitin bu boşluğunda sərbəst elektrik cərəyanı və yüklü sahə əmələ gəlir. Öz növbəsində cəld elektronlar mühitdə ionlaşaraq, müsbət yüklənmiş ionlar və zəif elektronlar yaradırlar. Nəticədə bu mühit elektrik keçirici olur. Elektrik sahəsinin təsiri altında, yaranmış cəld elektronların, zəif elektronlara qarşı hərəkətə başlamasından elektronlarda cərəyan keçiriciliyi yaranır.

Elektromaqnit impulsu radioelektron cihazlara və elektrotexniki avadanlıqlara (kabel və rabitə sistemi xətlərinə, idarəedilən cihazlara, elektrik təchizatına və digər qəbuledicilərə) məhvedici təsir göstərir. Bu cihazlarla işləyən insanların təhlükəsizliyi üçün tədbir görülməyibsə, elektromaqnit impulsu yüksək gərginliyi ilə insanları zədələyə bilər. Elektromaqnit impulsundan mühafizə vasitəsi kimi qoruyucu avtomat tərtibatlarından istifadə edilir.

İstinadlar
----------
**Elektrofobiya**— elektrik qorxusudur.

Səbəbləri
---------

Elektrofobiyanın səbəbi ümumiyyətlə elektrik cərəyanı ilə bağlı travmatik təcrübədir. Bəziləri bunu televiziyada görmüş və ya təsadüfən elektrik cərəyanı vuraraq ölən insanların xəbərlərini oxumuş ola bilər. Elektrofobiyanın başqa bir təbii səbəbi ildırım vurması və ya digər insanların vurulması haqqında eşitməkdir. Elektrofobiya xəstələri mümkün qədər elektrikdən istifadə etməməyə çalışacaqlar. Onlar elektrik cihazlarının az olduğu evlərdə yaşamağa, tərəvəzləri elektrik doğrayandan istifadə etmək əvəzinə doğrama taxtası və bıçaqla doğramağa, kompüterdə yazı və çap etmək əvəzinə qələmlə nəsə yazmağa üstünlük verə bilərlər. Elektrofoblar elektriklə işləyən əşyalardan istifadə edərkən həddindən artıq narahatlıq hiss edəcəklər. Onlar televizoru və digər cihazları qoşmaqdan imtina edəcəklər və buna məcbur olduqda narahatlıq əlamətləri göstərə bilərlər.

Həmçinin bax
------------

Fobiyaların siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Электрофобия — боязнь электричества". 2020-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-27.
**Böyük dişqurtlayan** (*lat.* Ammi majus) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin çətirkimilər fəsiləsinin dişqurtlayan cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Birillik ot bitkisi olub, kiçik ağ çiçəkləri olmaqla, iri çiçəklərınin diametri 15 sm, çiçək qrupu isə mürəkkəb çətirdir. Düz, çılpaq, şırımlı gövdəli, hündürlüyü 100-140 sm-dir. Yuxarı hissəsi budaqlanan, gövdə budağındakı yarpaqları orta saylıdır. Yarpaq lövhəcikləri iki, hətta üç lələkvari bölünmüş olur. Meyvəsi sallaq, kiçik, uzunluğu 2-3 mm, eni isə 1 mm-dir.

Yetişmiş və qurudulmuş mədəni birillik ot bitkisi olan böyük amminin meyvələri xammal olaraq toplanılır. Meyvələrini bitki ölüşkəyən zaman toplanılır. Mərkəzi çətirindəki meyvələri yetişməyə başladıqda bitki toplanılmalı və qurudulmalıdır. Qurudulma digər bikilər kimi aparılır. 

Spesifik iyli, acı dadlı və azacıq yandırıcıdir. Havası dəyişilən quru anbarlarda saxlanılmalıdır. Saxlama müddəti 5 ildir.

Tərkibi və təsiri
-----------------

Meyvələrinin tərkibində furokumarinlər (2,2%), psoralen və angeliçin törəmələri: ksantotoksin, imperatorin, izipimpinellin, berqapten və marmezin vardır.

Fotosensiblizasiyaedici dərmandır. Əsas təsiredici maddəsi furokumarinlər olub, ultrabənövşəyi şüanın təsirindən dəridəki melanin piqmentini stimullaşdırır. Ammifurinin və ultrabənövşəyi şüanın kombinasiyası ilə dəridəki piqmentasiya bərpa olur. Furokumarinlər kapilliyarları möhkəmləndirir, sedativ, ödqovucu, sidikqovucu təsir edir, uşaqlıq və bağırsağı tonuslandırır.  

Bitkidən alınan ammifurin preparatı fotosensiblizasiyaedici maddə kimi vitiliqo və allopesiyalarda müvəffəqiyyətlə təyin edilir. Həbi 0,02 q, spirtlə birlikdə 2% olmaqla təyin edilir. Bu bitkinin müalicəvi təsiri XIII əsrdən məlum idi. Ərəb təbibləri leykodermanı və şüalanmanı bu bitki ilə müalicə edirdilər. Xammalından «Ammifurin» və "Anmarin" alınır. "Ammifurin"lə psorioz, neyrodermit, qırmızı dəmrovun, "Anmarin"lə isə göbələkəleyhinə vasitə kimi dermatomikozların müalicəsində istifadə edilir.

Tərkibində forokumarinlər (izopimpinellina, berqapten, ksantotoksin) ən azı 0,6%, rütubət 10%, kül 8%, üzvü birləşmələr 5% mineral birləşmələr 1%-dir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 243.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q133477
* Wikispecies: Ammi majus
* AoFP: 1749
* APA: 321
* APDB: 26878
* APNI: 85904
* APSA: 232-37-1a
* ARKive: ammi-majus
* BioLib: 40273
* Calflora: 308
* eFloraSA: Ammi\_majus
* EoL: 584988
* EPPO: AMIMA
* EUNIS: 151508
* FloraBase: 6209
* FoC: 200015347
* FoIO: AMMMAJ
* GBIF: 3034182
* GRIN: 2899
* iNaturalist: 75417
* IPNI: 837486-1
* IRMNG: 10204246
* ITIS: 29577
* NBN: NBNSYS0000003675
* NCBI: 48026
* NZOR: 870c2771-acb9-49a6-9a14-4c59bae3f02f
* NZPCN: 2520
* PFI: 3589
* Plant List: kew-2633874
* PLANTS: AMMA
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:837486-1
* Tropicos: 1700290
* uBio: 456887
* VicFlora: 80258884-0ee5-46e9-b6aa-6abba815d338
* WoI: 883
* WFO: wfo-0000531157

 |
Elektron-optik çeviricinin köməyilə təsvirin gücləndirilməsi
**Elektron-optik çevirici** — vakuum fotoelektron cihazı; obyektin gözlə görünməyən təsvirinin (infraqırmızı, ultrabənövşəyi və ya rentgen şüalarında) görünən təsvirə çevrilməsi, yaxud görünən təsvirin parlaqlığının artırılması üçün istifadə edilir. Sadə elektron-optik çevirici elektron dəstəsi yaradan elektrodlar, yarımşəffaf fotokatod və katod-lüminessent ekrandan ibarətdir. Fotokatoddan çıxan elektronlar elektrik sahəsi tərəfindən sürətləndirilir və lüminessensiya yaradaraq ekranda fokuslanır; nəticədə ekranda obyektin görünən (ikinci) təsviri alınır. Optik təsvirin parlaqlığının gücləndirilməsi elektronların əlavə sürətləndirilməsi, yaxud elektron təsvirin sıxılması yolu ilə əldə edilir. Elektron-optik çevirici spektroskopiya, tibb, mikrobiologiya, astronomiya və s. sahələrdə optik və mikroskopik tədqiqatlar zamanı parlaqlığı az olan və zəif işıqlandırılan obyektləri müşahidə etmək, həmçinin qaranlıqda obyektləri infraqırmızı şüalarla işıqlandıraraq görmək üçün tətbiq olunur. Çox sürətlə gedən proseslərin qeydiyyatı üçün də elektron-optik çeviricilər yaradılmışdır.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD
### Böyük hücum

Uzun bir hazırlıq dövründən sonra, 26 avqust, 1922-ci ildə, Mustafa Kamalın baş komandanlığında *Böyük Hücum* başladı. *Qərb cəbhəsi* qüvvələri, 30 avqust, 1922-ci ildə Dumlupınarda döyüş oldu.

#### Hazırlıq

Mustafa Kamal yunan ordusuna son zərbəni vurmaq üçün sürətli şəkildə hazırlıqlara başladı.

Şərq və Cənub cəbhələrində təhlükəsizlik tam təmin olunduğundan buradakı qoşunlar *Qərb cəbhəsi*nə gətirildi.
Orduda olan bəzi əskikliklər təmin edildi.

#### Dumlupınar döyüşü

Həmçinin bax: Dumlupınar döyüşü
Türk hücumu 1922-ci ilin avqust ayının 25-dən 26-na keçən gecə V süvari korpusunun Kirkə aşırımı ilə yunan müdafiə xəttinin arxasına keçməyi nəticəsində başladı. Aşırım irəliləyən türk süvarilərinin asanlıqla məhv etdiyi bir qrup yunan əsgəri tərəfindən nəzarət altında saxlanılırdı. Türk süvariləri yunanların teleqraf xətlərini və dəmiryol xəttini kəsməyə nail oldu (hər ikisi 26 avqustda saat 18:00-da baş vermişdir). Beləliklə, düşmənin İzmir və Qara Hisar arasındakı əlaqələri ciddi formada kəsildi.

Avqustun 26-sı səhəri Türk Birinci və İkinci orduları eyni vaxtda hücuma keçdi. Güclü artilleriya atəşindən sonra İkinci Ordunun hücumu yunanları şoka saldı və türklər 5-ci yunan diviziyasının (Yunan I korpusunun) bəzi mövqelərini ələ keçirməyə nail oldu. Türklər tərəfindən yenidən başladılan hücumlar az uğur əldə etdi. Əlavə qüvvələrin gəlməsiylə yunan 5-ci diviziyası məhdud əks-hücumlar edərək öz cəbhəsini bərpa etdi. İkinci Ordu III korpusun mövqelərinə də hücum etmiş və nəticədə II korpusun kömək etməsinin qarşısını almışdı.

#### Nəticə

26 avqust, 1922-ci il sabahı başladılan *Böyük hücumu* Mustafa Kamal şəxsən özü Qocatəpədən idarə edirdi. Əsas zərbə qüvvəsi olmaqla I Ordu mərkəzdən, II Ordu şimaldan, III Ordu isə cənubdan hücuma keçdi. Uğurla başlayan əməliyyatda yunan mövqeləri ələ keçirildi. 27 avqustda, Afyon yunanlardan geri alındı. 30 avqustda yunan ordusunun böyük bir qismi mühasirəyə alındı. Bu qüvvələrin böyük bir qismi məhv edildi. Yunan ordusu baş komandanı General Trikopis əsir alındı. Kütahya yunanlardan təmizləndi. Bu döyüşə, Mustafa Kamalın şəxsən özü idarə etdiyi üçün, bəzən **Başkomandanlıq meydan döyüşü** də deyilir. 
İzmirə gedən yol açıldı.

İstinadlar
----------
**Dipkarpaz** (yun. Ριζοκάρπασο / Rizokarpazo) ― Şimali Kipr Türk Respublikasında, Karpaz yarımadasında yerləşən kiçik şəhər. De jure olaraq Kipr Respublikasının Flamaqusta rayonunda, de fakto olaraq Şimali Kipr Türk Respublikasının İskələ rayonundadır. Əhalisinin böyük hissəsini türklər təşkil etsə də az sayıda yunan da yaşayır. 2011-ci ilin siyahıalmasına əsasən əhalisi 2.349 nəfərdir.

Dipkarpazda yunanların tez-tez ziyarət etdikləri Apostopolos Andreas monastırı yerləşir.

Görməli yerlər
--------------

### Aqios Filon kilsəsinin xarabalıqları

Finikiyalıların burada yaşadığı dövrdə — IV əsrdə tikilmiş kilsə yerli əhalini xristiyanlaşdıran Müqəddəs Filonun adını daşıyır. Əslində kilsə Roma və Yunan dövründən qalma xarabalıqlar üzərində tikilmişdir.

### Apostopolos Andreas monastırı

Hazırda da fəaliyyət göstərən ortodoks monastırıdır. Əsası 15-ci ildə kiçik kilsə şəklində qoyulmuşdur. Monastır xristianlar tərəfindən səyahətçilərin qoruyucusu, küləklərin hakimi hesab edilən və İsa tərəfindən ilk dəfə papalığa çağırılan Müqəddəs Apostopolos Andreasın adını daşıyır.

### Digər görməli yerlər

* Panaqiya Kira kilsəsi
* Ayr Tria kiləsi
* Yeniərənköy kilsə xarabalıqları və heykəlləri
* Kastros Təpəsi məzarı
* Böyükkonuk yel dəyirmanı
* Panaqiya Kanakariya kilsəsi
* Müqəddəs Tria bazilikası
* Kantara qalası

İqtisadiyyat
------------

XX əsrə qədər şəhər əhalisi ipək istehsalı və ticarətlə məşğul olmuşdur. İkinci əsas sahə tütünçülük idi. Bir neçə il ərzində şəhər Kiprin tütün mərkəzinə çevrilmişdir. 1974-cü ildən tütün istehsalı zəifləmiş və tütün hazırda Türkiyəyə ixrac olunur. Türkiyədə hazırlanan Bafra, Gəlincik və Sipahi siqaret markalarının adları bu şəhərin yaxınlığındaki kəndlərə verilmişdir.

Yerli əhali taxıl və keçibuynuzu istehsalı ilə də məşğuldurlar.

İdman
-----

Şəhərin ən məşhur idman klubu Dipkarpaz İdman Klubudur. 1978-ci ildə yaradılmışdır. Klubun futbol şöbəsi hazırda ŞKTR-nın 3-cü liqasında mübarizə aparır.

Qardaş kiçik şəhərlər
---------------------

* Türkiyə Ankara — 1986.
* Türkiyə Pendik, İstanbul — 1986.
* Azərbaycan Yasamal, Bakı — 2005.
* Türkiyə Ardeşən, Rizə.
* Türkiyə Tatvan, Bitlis.

Xarici keçidlər
---------------

* Dipkarpazın görməli yerləri Arxivləşdirilib 2015-04-03 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Cyprus census 1973 (ing.). 9 CYSTAT.
2. ↑  "Dipkarpaz İK-un facebokk səhifəsi". 2023-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-12-20.
3. ↑  "ŞKTR Futbol Federasiyası". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-12-20.
**Məqsəd** — subyektin şüurlu surətdə can atdığı real və ya ideal zirvə; prosesin hərəkət etdiyi son nəticə.

Məqsəd və vasitələr
-------------------

Məqsəd və vasitələrin qarşılıqlı münasibəti məsələsi müxtəlif dövrlərdə mütəfəkkirlərin diqqət mərkəzində olmuş, bu problemə fəlsəfi, etik, siyasi nöqteyi-nəzərdən yanaşılmışdır.Mənəvi məqsədlər, onların fəaliyyətinin nəzəri təsviri, adətən şəxsiyyətlərarası münasibətlər sahəsilə məhdudlaşırdı, siyasi sahələrdə isə o, təbliğat vasitəsi kimi qəbul olunurdu. Buna görə də bu mənada siyasi məqsəd və vasitələrin tədqiqi çox mürəkkəb xarakter daşıyır. Siyasi məqsəd və vasitələr probleminin əsasını siyasət və ideologiya üzərində nəzarət təşkil edir.Bu nəzarətə isə şəxsiyyətin azadlığı səbəb olur. 

Siyasi məqsəd və vasitələrin qarşılıqlı münasibətləri problemi ümumi milli mənafelərin nəzərə alınması, xüsusi maraqlar üzərində nəzarət sisteminin yaradılmasının zəruriliyini nəzərdə tutur.

Mənbə
-----

* Robert F. Mager. *Goal Analysis*, 3rd. edition, 1997.
* Eliyahu M. Goldratt, Jeff Cox. *The Goal: A Process of Ongoing Improvement*. ISBN 0-88427-061-0
* Məqsəd və prinsiplərin kateqoriyaları [*ölü keçid*]
* Məqsəd və prinsiplərin kateqoriyaları

İstinadlar
----------

1. ↑  Mehriban Səfərova. Məqsəd və vasitələrin etik təhlili.Bakı, 2004
2. ↑  Mehriban Səfərova. Məqsəd və vasitələrin etik təhlili.Bakı, 2004


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fəlsəfə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Böyük dövlət** — ictimai siyasətin və ya özəl sektorun müəyyən sahələrində ifrat dərəcədə iştirak edən dövlət üçün alçaldıcı termin. Böyük dövlət ilk növbədə onun ölçüsü ilə müəyyən edilir, ya mütləq mənada, ya da ümumi milli iqtisadiyyata nisbətən büdcə və ya işçilərin sayı ilə ölçülür. Termin həmçinin özəl seksual davranış və ya fərdi qida seçimləri kimi şəxsi və ya şəxsi hesab edilən məsələləri tənzimləməyə cəhd edən dövlət siyasətləri ilə əlaqədar olaraq da istifadə edilir. Bu termin ABŞ kontekstində yerli qurumların səlahiyyətlərinə nəzarət etməyə çalışan dominant federal hökuməti təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Micheletti, M. (2000), End of Big Government: Is It Happening in the Nordic Countries?. Governance, 13: 265–278. DOI:10.1111/0952-1895.00134
2. ↑  *Peter Lindhert.* "Does Big Government Hurt Economic Growth" (PDF). St. Johns University. 2004. 26 February 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 26 April 2012.
3. ↑  *Grynbaum, Michael.* "New York Plans to Ban Sale of Big Sizes of Sugary Drinks". New York Times. 31 May 2012. 18 December 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 June 2012.
4. ↑  *Patrick Garry.* "The meaning of big government". Renew America. 14 June 2011. 2 December 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 April 2012.
**Dioksinlər** — məlum olan ən zəhərli maddələr qrupu. Dioksinlər polixlorlu dibengodioksinlər (PX DD) və ona uyğun olan polixlorlu dibenzofuronlar (PX DF) sinfinə aiddir.

Dioksinlər üzvi maddələrdə həll olur, kanserogen təsirə və davamlığa malikdir. Torpaqda dioksinlərin yarımparçalanma dövrü 10–20 il təşkil edir.

Dioksinlərin ətraf mühitə yayılması
-----------------------------------

Aşağıda ətraf mühitin (atmosfer havasına, su hövzəsinə, torpaq örtüyünə) dioksinlərlə çirklənməsi prosesləri verilmişdir.

### Atmosfer havasına

Atmosfer havasına dioksinlər və furanlar yanma prosesləri, metalların işlənməsi zamanı, məsələn, aqlomerasiya və əridilmə, qurutma, piroliz, krekinq və digər texnoloji proseslərin gedişi zamanı daxil olur.

### Su hövzəsinə

Su hövzəsinə dioksinlər əsasən xlordan istifadə olunan sellüloz-kağız və kimya sənayesinin, dioksinlərlə çirklənmiş qoruyucu hopduruculardan istifadə olunan müəssisələrin, xlorfenol herbisidlərdən toxuculuqda, dəri, oduncaq və digər məhsulların örtükləri və rənglənməsində, yaxud hopdurulmasında istifadə edən müəssisələrin tullantılarından daxil olur.

### Torpaq örtüyünə

Torpaq örtüyünün dioksinlərlə furanlarla çirklənməsi bəzi pestisidlərdən və kanalizasiya lilindən istifadə edilməsi nəticəsində baş verir. Bir sıra istehsalatın, o cümlədən tibbi tullantılar, lil, kimya istehsalının tullantıları, pestisidlərin tullantıları, işlənmiş transformator yağları və bir çox başqalarının tullantılarının tərkibində disoksinlər olur. Bu maddələrin təbii mənbələri meşə və bozqır (step) yanğınları və vulkan fəaliyyəti hesab olunur.

Həmçinin bax
------------

* Ətraf mühitin çirklənməsi
* Zəhərli kimyəvi maddə
* Tullantılar
* Məişət axıntıları

Xarici keçid
------------

* Ətraf Mühit üzrə Milli Monitorinq Departamenti tərəfindən atmosfer havasının çirklənməsinin monitorinqi keçirilmişdir
* Elektron tullantılardan yaşıl İKT-yə doğru
* Bərk məişət tullantılarının təkrar emalı yolları Arxivləşdirilib 2017-07-09 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ekoloji məlumat kitabı" (PDF). 2016-03-10 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-13.
2. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
**Şell çeşidləməsi** — verilənləri nizamlamaq üçün istifadə olunan qabarcıqlı çeşidləmə və artırmalı çeşidləmədən (İNSERTİON SORT) daha sürətli proqramlaşdırma alqoritmi; 1959-cu ildə Donald Şell tərəfindən təklif olunub. Şell çeşidləməsində ədədi massivin bir-birindən müəyyən məsafədə yerləşən cüt-cüt elementləri düzgün ardıcıllıqla yerləşməyibsə, onların yeri dəyişdirilir. Hər keçiddə Şell çeşidləməsi yoxlanılan elementlər arasındakı intervalı kiçildir. Məsələn, 10 elementdən ibarət siyahı üçün Şell çeşidləməsi öncə siyahıda bir-birindən beş element (1 və 6, 2 və 7, 3 və 8 və s. nömrəli) aralı olan element cütlərini çeşidləyir. Sonra o, bir-birindən iki element (1 və 3, 2 və 4, 3 və 5 və s. nömrəli) aralı olan elementləri yoxlamaqla siyahını çeşidləyir. Sonda Şell çeşidləməsi siyahıda ard-arda yerləşmiş elementləri cüt-cüt yoxlayır, nəticədə son siyahı tamamilə nizamlanmış olur.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
**Xeybər** (ər:محافظة خيبر) Ərəbistanda, Mədinə şəhərinin yaxınlığında kiçik bir şəhərdir. Habelə Mədinə ilə levant yolunda keçmişdə yeddi qala və təsərrüfatı olan bir sahədir. Bu sahə 7-ci hicrət ilində islam peyğəmbərinin əmri ilə Əli ibn Əbu Talib tərəfindən fəth edilmişdir. Onun cəmisinə Xəyabir deyirlər.

Xeybərin qalaları
-----------------

1. **Həsni Naim**(حصن ناعم)
2. **Həsni Təmus**(حصن تموص)
3. **Həsnül Səlam**(حصن السلالم)
4. **Həsnül Şəqq**(حصن الشق)
5. **Həsnül Nətah**(حصن النطاه)
6. **Həsnül Vətih**(حصن الوطیح)
7. **Həsnül Kətibə**(حصن الکتیبه)

Adları keçən qalalar üstdən aşağıya bir-bir Əli əli-ilə Xeybər döyüşü əsnasında fəth edilmişlər.

Bu qalaların sakinləri islam peyğəmbərinin fəthindən sonra ondan istədilər ki oranın bir bölməsinin idarəsini özlərinə qaytarsın və onlarda cizyə verməyi başlasınlar.bu anlaşma oranın sakinlərinin fəhşaya və müsəlmanlara əziyyət edənədək yeində idi və bu olaylardan sonra ömər oranı yəhudilərin əlindən alıb müsəlmanlar arasında paylamışdı.
Xeybərin Fədək adlı sahəsi Hz.Fatiməyə peyğəmbər tərəfindən bağışlanmışdir. bunun üçün:
 *Əsas məqalə: Fədək*baxa bilərsiniz.

Mənbə
-----

* Yaqut Höməvi,Möcəmül Bolda,9-ci cild,1990.(الحموی، یاقوت، ابوعبدالله ، (مُعجَم اَلبُلدان) ، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان)
* Uyunül Əxbar,Əldinuri.(الدینوری ، أبی محمد، عبدالله، بن مسلم، بن قتیبه. (عُیُون الأَخبَار) ، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان)


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Xeybər*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

İstinadlar
----------

1. 1 2  Dehxuda sözlüyü
2. ↑  "Rüşd Ensiklopediyası". 2021-11-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-29.
**Glaucus atlanticus** (*lat.* Glaucus atlanticus) — heyvanlar aləminin molyusklar tipinin i̇lbizlər sinfinin nudibranchia dəstəsinin glaucidae fəsiləsinin glaucus cinsinə aid heyvan növü. Pelagik canlıdır, gərginlik səthi altında yaşayırlar. Tropik kəmərin bütün okeanlarının dənizlərində yayılmışlar.

Görünüşü
--------

Bu növün nümayəndələri arxa ucundan güclü uzanan incə bir bədən ilə xarakterizə olunur. Baş qısadır və bədəndən bir qədər ayrılır. Geniş, yaxşı inkişaf etmiş ayaq ön tərəfdən yuvarlaqlaşdırılır və bədənin arxa ucuna qədər davam edir. Bədən uzunluğu 5–40 mm arasında dəyişir. Glaucus atlanticusun su səthində qalması üçün başqa bir uyğunlaşması vardır. Bu molluskun mədəsində saxlanılan hava baloncuğunun periyodik olaraq udulmasıdır. Hava baloncuğunun bu yerləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq, bədənin mövqeyi taraz tərəfinin aşağıya baxdığı və ayağının suyun səthinə bitişik olduğu tarazlığa çevrilir. Beləliklə mollusk gərginlik səthi boyunca sürünür.

Əsas bədən tonu gümüşüdür. Molluskun bel nahiyyəsi fərdlərdən asılı olaraq tünd göydən qəhvəyi rəngə qədər dəyişir. Ayaq kənar boyunca mavi zolaqla çərçivələnmişdir.

Qidalanması
-----------

Su səthi ilə əlaqəli digər orqanizmlər qida mənbəyi rolunu oynayır. Bunlara müstəmləkə hidroidləri (Physalia physalis, Porpitidae sinfinə daxil aolan atomeduzlar) və ilbizlər (Janthina cinsinin nümayəndələri, öz növlərinin fərdləri) daxildir.

Glaucus atlanticus hidroid yırtıcısının zəhərinə qarşı davamlıdır.

Çoxalma
-------

Glaucus atlanticus, sinxron hermafroditizm ilə xarakterizə olunur: hər bir fərddə erkək və dişi cinsi vəzilər var və cütləşdikdən sonra yumurta qoyurlar.

Filateliya
----------

* 1959-cu ildə Yeni Kaledoniya markalarında (Spirografis poliketası ilə birlikdə) təsvir edilmişdir (nominal dəyəri: 10 °F).
* 1993-cü ildə (Physalia physalis ilə) Fici markalarında təsvir edilmişdir (nominal dəyəri: 83 °C).

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131757
* Wikispecies: Glaucus atlanticus
* ADW: Glaucus\_atlanticus
* AFD: Glaucus\_atlanticus
* BOLD: 124744
* EoL: 46451161
* EUNIS: 60022
* GBIF: 5190072
* iNaturalist: 50498
* IRMNG: 11120385
* ITIS: 78750
* NBN: NBNSYS0000182253
* NCBI: 1154737
* NZOR: 0be238c0-a21d-4c15-8849-8e06f7f4d135
* SeaLifeBase: 8635
* WoRMS: 140022

 |
**Xermeslər** (lat. Adelgidae) — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinə aid olan fəsilə.

Xarici görünüşü
---------------

Kiçik mənənələrdir. Bığcıqlar müxtəlif saylı buğumlara malikdir. Qanadsızlar və sürfələr 3 buğumlu olub 2 rinariya, qanadlılar isə 5 buğumlu olub 3-4 rinariya malikdir. Qanadlıların bədəni geniş ovalformalı, qonur rəngdədir. Bığcıqlar 5 buğumlu olub, 3 ədəd böyük olmayan rinariya malikdir. Qarın terqiti üzərindəki vəzlər iri sahələrdə yerləəşir və onların kənar üstlüyü tamamilə olmur. Bədənin uzunluğu 1,60-1,65 mm-dir. Eni isə 0.70-0.80 mm-dir. Ön qanadlarda 3, arxadakında isə bir əyri damar vardır. Qarın hissədə 5-6 cüt miqdarında nəfəsgah yerləşir. Yumurtaqoyan bikri dişilər qısa, konusvari, üç qatlı yumurta borusuna malikdir. Normal dişilər və erkəklər sürfəşəkilli olubxortuma malikdir. Normal dişilərin bığcığı 4 buğumludur.

Həyat tərzi
-----------

Mənənələr çam ağacı üzərində düz olan fır əmələ gətirir. Sentyabr ayında AMEA Botanika bağında çam ağacı üzərində sürfələrə də rast gəlinmişdir. Xermeslər adətən ikiillik və yaxud tam olmayan həyat tərzinə malikdir. İl müddətində 2-3 nəsil verməklə iynəyarpaqlı bitkilərlə əlaqədardır. Əsasən bir. Bəzən də iki yaçlı sürfələr qışlayır. Azərbaycanda xermeslərin 1-ci cinsə mənsub olan 1 növü yaşayır. Cins: Pineus Shimer, 1869. Bu cinsin mənənələri çam bitkisi üzərində yaşayır, çam ağacı üzərinə köçür və burada tam olmayan həyat tərz keçirməklə yaşayırlar.

Yayılması
---------

Dünyada 14,Qərbi Avropa, Şimali Afrika, Yaponiya Avstraliya, Yeni Zellandiyada, Azərbaycanda yayılmışdır. Azərbaycanda isə 1 növü Pineus pini L. (Macg.), 1819 – Çam mənənəsi yüksək dağ zonasında Qəbələ rayonu müşahidə edilmişdir.

Təsnifatı
---------

* *Pineus Shimer, 1869* (cins)
* Çam mənənəsi (*Pineus pini L. (Macg.), 1819*) (növ)

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2005.
2. ↑  N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri Homoptera, Aphidinea, Bakı: Elm, -1995, -520 səh.
3. ↑  Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

Ədəbiyyat
---------

* N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri Homoptera, Aphidinea, Bakı: Elm, -1995, -520 səh.
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2562960
* Wikispecies: Adelgidae
* AFD: ADELGIDAE
* BioLib: 17168
* BOLD: 22266
* BugGuide: 49562
* EoL: 544
* EPPO: 1ADLGF
* Fauna Europaea: 12357
* Fauna Europaea (new): 05d39ac9-8180-4587-9488-c5f729c38643
* Fossilworks: 222355
* GBIF: 9478
* iNaturalist: 61515
* IRMNG: 101197
* ITIS: 200696
* NBN: NHMSYS0020470120
* NCBI: 33383
* NZOR: 895e44d8-295f-4445-9484-7564bd25144d
* Plazi: 7B6987DB-FFB8-FFF2-FF35-BEFACEEBF9CB

 |
Ənənəvi karavay, Avstraliyada ukraynıların toyu üçün hazırlanmışdır
 **Karavay** — ruslarda toy mərasimi zamanı istifadə olunan çörəklərdən ən məşhurudur. Şərqi slavyanların toy mərasimləri zamanı hazırlanan dairəvi şirin mayadan hazırlanmış çörəkdir. Adətən üstü mahiranə şəkildə bəzədilir.

Toyda
-----

Toy mərasimləri zamanı gənclərə bayram çörəyi vermək Qədim Misir sivilizasiyasına gedib çıxır. Sonralar bunlar Qədim Elladaya və Romaya keçmiş, xristianlığın gəlişi ilə bütün dünyaya yayılmışdır. Bütpərəst Rusiyada yaşayan əhalinin xristianlıqdan bixəbər olmasına baxmayaraq, artıq toy mərasimlərində xüsusi çörək- günəşi simvolizə edən karavayın nümuməsi yaradılmışdır. Qədim slavyanlarda Günəş tanrısı yeni ailələrin əsas himayədarı idi. Karavay sözü slavyan mənşəlidir. Bu söz bu günə qədər də şərqi slavyan xalqlarının arasında qalmışdır: rus və belaruslar – *karavay*, ukraynalılar – *korovay* adlandırırlar.

Qədim Rusiyada karavayı toy üçün hazırlayırdılar və bunun üçün çoxlu mərasim qaydalarına riayət edilirdi. Karavayın bişirilməsi bir neçə gün davam edirdi və bunun bişirilməsində xüsusi kahinlər iştirak edirdilər. Hazırlanması üçün müxtəlif arxaik ləvazimatlardan istifadə olunurdu, məsələn, un dəyirman daşında döyülürdü. Karavayın hazırlanmasında xüsusi dəvət edilmiş qadınlar iştirak edirdi. Bu qadınlar evli, çox uşaqlı və möhkəm ailə düyününə malik olmalı idi ki, onlar tərəfindən hazırlanan karavay yeni evlənənlərə xoşbəxt ailə həyatı bəxş etsin. Karavayı sobaya qoymağı da evli qadın etməli idi, iş zamanı mahnı oxuyur və dua edirdilər.

Toy mərasimləri zamanı fallik işarələrlə bəzədilmiş karavay nişanlı oğlanı, karavayın iki hissəsi və ya iki karavay isə nişanlı oğlanla gəlini simvolizə edirdi. Karavayın üstünə Günəş və Ay işarələri qoyulurdu. Karavayın simvolikası Dünya ağacı ilə bağlıdır. Məsələn, günəş və ay Dünya ağacının başındadır. Dünya ağacındakı öküz və inək karavayın üstündə xəmirdən hazırlanan heyvan fiqurları ilə əlaqələndirilir. Bundan başqa karavayın üstündə 2 cüt üzük və ya qu quşu görmək olardı ki, bu da sevgini simvolizə edirdi. Karavay xoşbəxtlik, bolluğun rəmzi hesab edilirdi.

Qonaqların qarşılanması zamanı
------------------------------

Rus adətlərinə görə, evə dəyərli qonaq gələrdisə onun qarşısına naxışlı dəsmalda çovdardan hazırlanmış karavayla çıxırdılar. Karavay həmçinin, Qədim Rusiyada dəfn mərasimi zamanı da istifadə olunurdu. Dəfn günü üçün toy karavayı hazırlayır, onu tabut qapağı üstünə qoyur və qəbiristanlıqda olan qohumlarına paylayırdılar.
**Otoskleroz** - uzun illər ərzində ağıreşitmə və qulaqda küyün yaranması ilə nəticələnə bilən qulaq xəstəliklərindən biridir. Xəstəliyə öncə bir qulaq, zaman keçdikcə (aylar və ya illər) digər qulaq da məruz qalmış olur.

Xəstəlik, daxili qulağın sümük labirintində, etioloqiyası hələlik naməlum qalan, sərt sümükləşmə ocaqlarının yaranması nəticəsi baş verir. Zaman keçdikcə, distrofiya nəticəsində nizamsız surətdə gedən sümükləşmə prosesi, məsaməli sümük toxuması ilə əvəz edilir və sonradan yenə də sıxcam sümük toxumasına çevrilmiş olur.

Məhz bu baxımdan otoskleroz sözünün mənası, Yunan sözləri olan "skler"-o (sərt) və "oto" (qulaq) sözləri ilə bağlıdır. Xəstəliyin səbəbi, qulaq sümükcüklərinin birində, etioloqiyası hələlik naməlum qalan, nizamsız surətdə gedən sümükləşmə prosesidir ki, bu da son məqamda onun kirəcləşməsinə səbəb olur. Nəticədə sümükcüyün hərəkəti məhdudlaşır və eşitmə üzvü (daxili qulaqda) funksiyasında qüsur yaranmış olur.

Daxili qulaqda yarana bilən bir çox xəstəliklərdən fərqli olaraq, otosklerozun əksər hallarda tam müalicəsi mümkündür.

Otoskleroz zamanı ağıreşitmənin mexanizmini anlamaq məqsədi ilə eşitmə üzvü olan qulağın əsas xüsusiyyətlərindən bəziləri haqqında (klinik anatomiyası, fiziologiyası, xəstəliyin klinikası, diaqnostika və müalicəsi) məlumatların qeyd edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Otoskleroz[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Qulaq
Konteks menyu
**Menyu**(ing. menu, ru. меню) - proqramın parametrlərinin, komandalarının və s. elə strukturlaşdırılmış yığınıdır ki, istifadəçi lazım olan əməliyyatı yerinə yetirmək üçün onlardan birini seçə bilər. Tətbiqi proqramların əksəriyyəti, xüsusən, qrafik interfeysi (şəkillər əsasında) olan proqramlar öyrənməyi, işləməyi və düzgün istifadəni asanlaşdırmaq vasitəsi kimi menyudan istifadə edir. Menyuda bir adın seçilməsi çox zaman "aşağıda yerləşən" (növbəti səviyyəli) menyunun və ya yerinə yetirilən əməliyyatın xarakterini dəqiqləşdirən müəyyən parametrlər yığınından ibarət dialoq boksunun açılmasına səbəb olur.
Menyu ilə işləmək üçün həm siçandan, həm də klaviaturadan istifadə olunur. Siçandan istifadə edərkən menyuda olan komandaları göstərmək üçün menyunun adını çıqqıldatmaq lazımdır. Klaviatura ilə menyu zolağını (MENU BAR) aktivləşdirmək üçün <Alt> və ya <F10> klavişindən istifadə olunur. Hər hansı menyunu, yaxud onun bəndini seçmək üçün altından xətt çəkilmiş hərf klavişini basmaq olar. Açılmış menyunu ekrandan yığışdırmaq üçün <Esc> klavişindən istifadə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
**Ottava** (*ing.* Ottawa, *fr.* Ottawa) — Kanadanın paytaxtı və ən böyük dördüncü şəhəridir. Ottava Vadisində qurulan şəhər, Ontario əyalətinin cənub şərq ucundadır və Kvebek əyaləti sərhədindədir. Torontonun 400 kilometr şərqində, Monrealın isə 250 kilometr qərbində yerləşməkdədir.

Şəhər eyni zamanda, Kvebek və Ontario əyalətlərini ayrıca əhəmiyyətli bir kanal olan Ottava Çayı sahillərinə qurulmuşdur. ABŞ, Avstraliya və Meksikadan fərqli olaraq, Kanadada bir "federal paytaxt bölgəsi" və Ottava əyalət içində bir bələdiyyə bölgəsidir. Ottava şəhərinin əhalisi 808.391 ikən, Ottawa bölgəsinin əhalisi 1.146.790-dir.

Etnik Mənşələr
--------------

Son siyahıyaalmada insanların özünü saydığı millətə görə əhali, aşağıdakı kimidir:

| Etnik mənşə | Əhali | Nisbət |
| --- | --- | --- |
| Kanadalı | 463,280 | 44.09% |
| Fransız | 272,085 | 25.89% |
| İngilis | 200,900 | 19.11% |
| İrlandiyalı | 183,130 | 17.24% |
| Şotlandiyalı | 125,215 | 14.48% |
| Alman | 63,290 | 6.02% |
| İtalyan | 37,435 | 3.56% |
|

Həmçinin bax
------------

Portal:Kanada


1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Statistics Canada. 1971.
3. 1 2  .
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Ayaz.
**Ayaz Mehmed Paşa** (ö. 13 iyul 1539, İstanbul) — I Süleyman dönəmində 15 mart 1536–13 iyul 1539 tarixlərində ümumilikdə 3 il 4 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.

Həyatı
------

Öz adını daşıyan türbəsindəki məzar daşı
Vlyora yaxınlığındakı Himera qəsəbəsində dünyaya gəlmişdir. Məzar daşının üzərindəki yazıya görə, atasının adı Mehmeddir. Əndərunda yetişdikdən sonra ağa rütbəsilə saraydan ayrılmışdır. Yeniçəri ağası olaraq Yavuz Sultan Səlimin səfərlərində iştirak etmişdir. 1519-cu ildən sonra öncə sancaqbəyi, daha sonra bəylərbəyi olaraq fəaliyyət göstərdi. Canbərdi Qəzainin başlatdığı üsyanın yatırılmasında Anadolu bəylərbəyi olaraq iştirak etdi. Üsyanın yatırılmasından sonra 1521-ci ildə Şam bəylərbəyi seçildi. 1522-ci ildə Rumeli bəylərbəyi olaraq Rodos səfərinə qatıldı, ardından ikinci vəzir olaraq Misirə Xain Əhməd Paşanın üzərinə göndərildi. Ancaq yolda ikən Əhməd Paşanın öldürüldüyü xəbəri gəldi və Ayaz Paşa paytaxta qayıtdı. Ardından Misirdəki vəziyyəti sabitləşdirməklə vəzifələndirilən İbrahim Paşanın yerinə sədarət naibliyinə gətirildi. Qübbə vəziri olaraq Sultan Süleymanın yanında 1526-da Moxac, 1529-da Vyana, 1532-də Alman və 1533-36-da İraqeyn səfərlərinə qatıldı. İbrahim Paşanın edamından sonra 15 mart 1536 tarixində sədrəzəmliyə gətirildi.

3 il 4 ay davam edən sədrəzəmliyi əsnasında padşahla birlikdə qatıldığı Korfu (1537) və Boğdan (1538) səfərlərindən başqa Xədim Süleyman Paşanın Hindistan səfəri və Prevezə döyüşü baş tutdu. Korfu səfəri əsnasında vətəni hesab etdiyi Vlyora ətrafındakı albanlar itaət altına alındı və burada yeni bir sancaqbəyiliyi yaradıldı. Dövlət adamı olaraq Osmanlı tarixində xüsusi bir yeri olmasa da, vəzifəsi dövründə ədalətli və sadəlövh olduğu məlumdur. Ayaz Mehmed Paşa 26 Səfər 946 (13 iyul 1539) tarixində paytaxtda yayılmaqda olan vəba xəstəliyinə tutularaq vəfat etdi. Öz adını daşıyan Ayaz Paşa türbəsi Əyyub sultan məscidinin arxasında yerləşir. Ailəli olub və çoxlu sayda övladları olsa da, bunlardan heç biri vəzifəyə gəlməmişdir.

Mənbə
-----

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-06-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-08.

| ⛭Sultan Süleyman Qanuni |
| --- |
| Ailəsi | Ayşə Hafsa Sultan  • Xürrəm Sultan  • Mahidövran Sultan  • Gülfəm Xatun  • Şahzadə Mustafa  • Şahzadə Mehmed  • II Səlim  • Şahzadə Bəyazid  • Şahzadə Cahangir  • Hümaşah Sultan  • Mihrimah Sultan  • Aişə Hümaşah Sultan  • Raziyə Sultan |  |
| Sədrəzəmlər | Piri Mehmed Paşa  • Parqalı İbrahim Paşa  • Ayaz Mehmed Paşa  • Çələbi Lütfi Paşa  • Xədim Süleyman Paşa  • Rüstəm Paşa  • Qara Əhməd Paşa  • Səmiz Əli Paşa  • Sokollu Mehmed Paşa  |
| Kaptan-ı dəryalar | Cəfər Ağa  • Mustafa Paşa  • Bayram Paşa  • Qurdoğlu Müslihəddin Rəis  • Dəryabəy Süleyman Paşa  • Kamankeş Əhməd Paşa  • Xeyrəddin Barbarossa  • Sokollu Mehmed Paşa  • Sinan Paşa  • Piyalə Paşa  |
| Şeyxülislamlar | Zənbilli Əli Əfəndi  ·  Kamalpaşazadə Əhməd Şəmsəddin Əfəndi  ·  Sadullah Sədi Əfəndi  ·  Çivizadə Muhiddin Mehmed Əfəndi  ·  Əbdülqədir Həmidi Çələbi  ·  Fənarizadə Muhiddin Çələbi  ·  Əbu Suud Əfəndi  |
**Ayaz Hidayət oğlu Abdullayev** — Alim, texnika elmləri doktoru, Professor, Azərbaycan Politexnik İnstitutunda Maşın detalları və yükqaldıran nəqledici maşınlar kafedrasının müdiri (1976-cı ildən). 2012-ci ildə Avropa Nəşrmətbu Evinin "Ən yaxşı Vətənpərvər Tədqiqatçı Alim" qızıl medalı ilə təltif olunmuşdur.

Həyatı və elmi fəaliyyəti
-------------------------

1940-ci il iyunun 2-də Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Əslən Qazax rayonundandır. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Texniki Universitet) Maşınqayırma texnologiyasi, metalkason dəzgahlar və alətlər ixtisası üzrə ali təhsil almışdır. 1963-cü ildə institutu bitirərək Bakı Su Kamərləri idarəsində texniki şöbənin rəisi, Ümumittifaq Elmi-Tədqiqat Layihə-Texnologiya Neft Maşınqayırma İnstitutunda kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

1965-ci ildən etibarən Azərbaycan Politexnik İnstitutunda assistent, baş müəllim, dosent, professor vəzifəsində çalışmışdır.

1970-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunda namizədlik, 1990-ci isə Xarkov Politexnik İnstitutunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir.

1976-cı ildən Maşın detalları və yükqaldıran nəqledici maşınlar kafedrasının müdiridir.

Təltif və mükafatları
---------------------

2012-ci ildə Avropa Nəşrmətbu Evinin "Ən yaxşı Vətənpərvər Tədqiqatçı Alim" qızıl medalı ilə təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
**Məmmədağa Əhməd oğlu Məmmədov** (30 may 1926, Bakı – 23 yanvar 1971, Bakı) — Azərbaycan-sovet kimyaçısı, texnoloq və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR neftayırma və neft kimyası sənayesi naziri (1967–1971).

Həyatı
------

Məmmədağa Məmmədov 1926-cı ildə yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1943-cü ildə məktəbi bitirdikdən sonra M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun texnoloji fakültəsinə daxil olmuşdur, burada oxumaqla paralel olaraq istehsalat sahəsində də işləmişdir. 1949-cu ildə ali təhsilini bitirdikdən sonra Sov.İKP XXII qurultayı adına Bakı neftayırma zavoduna operator göndərilmiş, burada qurğu rəisi vəzifəsinə yüksəlmiş, sonralar isə ÜİK(b)P Mərkəzi Komitəsinin partiya təşkilatçısı — Azərbaycanın iri neftayırma müəssisəsinin partiya komitəsi katibi vəzifəsinə irəli çəkilmişdir.

1955–1959-cu illərdə Məmmədağa Məmmədov Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin neft sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1959–1961-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Şurası Neft Zavodları Birliyinin baş mühəndisi və rəis müavini, 1961–1965-ci illərdə isə Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Şurasının Neft Emalı və Kimya Sənayesi İdarəsinin rəisi, 1965–1967-ci illərdə Azərbaycan SSR neftayırma və neft kimyası sənayesi nazirinin birinci müavini, 1967–1971-ci illərdə isə Azərbaycan SSR neftayırma və neft kimyası sənayesi naziri olmuşdur.

Məmmədağa Məmmədov sürtkü yağları üçün aşqarlar texnologiyasının hazırlanmasında və istehsalatın təşkili işində fəaliyyət göstərmiş, bu sahəyə dair bir sıra elmi əsərlərin müəllifi olmuşdur. M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutu kafedrasının dosenti olmuş, 1967-ci ildə isə texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.

1946-cı ildən Sov.İKP üzvü olan Məmmədağa Məmmədov dəfələrlə Bakı şəhər və Şaumyan rayon partiya komitələrinin üzvü və Bakı Sovetinin deputatı seçilmişdir. O, 1961–1963-cü illərdə Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuşdur.

Məmmədağa Məmmədov 23 yanvar 1971-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Təltif və mükafatları
---------------------

* "Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi" fəxri adı — 1964[⇨]
* "Azərbaycan SSR əməkdar ixtiraçısı" fəxri adı — 24 may 1960[⇨]
* "Stalin" mükafatı (3-cü dərəcə) — 1951[⇨]
* "Lenin" ordeni
* "Şərəf nişanı" ordeni

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  М. Ә. Мәммәдов // Коммунист. № 21 (14626). 26 јанвар 1971-ҹи ил. С. 3.
2. 1 2 3 4  Мәммәдов Мәммәдаға Әһмәд оғлу // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VI ҹилд: Куба—Мисир. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1982. С. 502.
3. ↑  Mamedov, Mamed Aga Ahkmedogly // Prominent personalities in the USSR (ingilis). Metuchen, New Jersey: Scarecrow Press. 1968. səh. 384.
4. ↑  Məmmədov Məmmədağa Əhməd oğlu // Fəxri Xiyaban. Bakı: Heydər Əliyev Fondu. 2007. səh. 152.

Xarici keçidlər
---------------

* "Mammadagha A Mammadov" (ingilis). Find a Grave. 14 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 dekabr 2021.