**Atatürk şəxsiyyətinə pərəstiş** — Türkiyə Respublikasının qurucusu və ilk prezidenti Mustafa Kamal Atatürkün şəxsiyyəti, fikirləri və siyasi düşüncələri ətrafında yaşadığı dövrdə meydana gəlmiş və əsasən öldükdən sonra davamçıları tərəfindən qurulmuş şəxsiyyətə pərəstiş.

Türkiyə bayrağı və Atatürkün afişası asılmış bina
İzmirdə yerləşən Atatürk maskası

Əsasları
--------

Atatürkün qəhrəman və heç nədən təsirlənməyən, hər mövzuda düzgün siyasət yeridən, səhv etməyən lider kimi düşünülməsini ifadə edir. Mustafa Kamalın milli qəhrəman obrazı İstiqlaliyyət müharibəsində başlayıb 1927-ci ildən etibarən daha böyümüşdür və bu obraz XX əsrdə oxşarları içərisində ən uzunömürlü şəxsiyyətə pərəstiş halını almışdır.

Atatürk pərəstişinin yaranması və möhkəmlənməsi
-----------------------------------------------

Fransa jurnalisti Marsel Sovecin Atatürkün şəxsiyyətinə pərəstiş haqqında yazdığı rəy
Çanaqqala döyüşündə "Anafartalar qrupu"nun komandiri olan polkovnik Mustafa Kamal qələbədən sonra ictimai rəy nəticəsində "Anafartalar Qəhrəmanı" olaraq tanınmışdır. Bir çox yazıçının yazdığına görə XX əsrin əvvəllərində Osmanlının hərbi və siyasi məğlubiyyətləri ağır rüsvayçılıq yaşayan türk xalqı Anafartalar Qəhrəmanı Mustafa Kamalı o dövrdə türklük və müsəlmanlıq şərəfini xilas edə biləcək ümid olaraq görürdü. M. Kamal 1919-cu ildə İstiqlaliyyət müharibəsinin öndəri oldu və iki il ərzində qəhrəman mərtəbəsinə çatdı. Sakarya döyüşündən əvvəl baş komandir olan Mustafa Kamal artıq İstanbul və bütün Anadoluda simvola çevrilmişdi: adına toplu dualar oxunurdu. Sakarya döyüşünün qazanılmasından sonra "Qazi" ləqəbini aldı və "Qazi həzrətləri" kimi tanınmağa başladı. 1923-cü ildə Türkiyə Respublikasının qurucusu və ilk prezidenti oldu.

"Milliyet" qəzetinin 11 may 1933-cü il başlığı
Mustafa Kamal qazanılan bütün uğurların "xalqın uğuru" olduğunu vurğulamışdır. Xalqın atası olduğunu ifadə etmək üçün TBMM 24 noyabr 1934-cü ildə Kamala "Atatürk" soyadını verdi. "Ulu öndər", "Əbədi baş komandir", "Baş müəllim" ləqəbləri ona sağlığında verilmişdir.

1938-ci ildə ölümündən sonra keçirilən Cümhuriyyət Xalq Partiyası qurultayında isə "Əbədi şef" adlandırıldı. Beləliklə, Atatürk Cümhuriyyət Xalq Partiyasının sonsuza qədər şefi seçilərək partiyada ölümsüzləşdirilmişdir.

Atatürk pərəstişi Türkiyədə hərbi çevrilişlərdən sonra böyüdüldü. Atatürk obrazı və ədəbiyyatı 27 may 1960-cı il çevrilişindən sonra mühüm dərəcədə böyüdü. Atatürk pərəstişinin qurulması əsas 12 sentyabr 1980-ci il çevrilişindən sonra başladı. Belə ki, "Nə xoş türkəm deyənə" və yaxud "Yurdda sülh, dünyada sülh" aforizmləri yazılan Atatürk abidələri yayılmağa başladı.

Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi
-----------------------------

Hazırkı Türkiyədə Atatürk "milli ata" kimi təmsil edilir. Atatürk adı Türkiyədə ən çox istifadə edilən küçə-bulvar-meydan adıdır; bulvarlarda, ictimai binaların və məktəblərin həyətlərində Atatürk heykəlləri yer alır; Türkiyədə çap olunan bütün kağız pulların üzərində Atatürkün portreti mövcuddur. 

### Atatürkün adı ilə adlandırılmış obyektlər

1900-cü illərin əvvəlində Türkiyədə ilk hava nəqliyyatının gerçəkləşdiyi yer İstanbul Atatürk Hava Limanı 1953-cü ildə beynəlxalq hava nəqliyyatına qoşulmuş və 29 iyul 1985-ci ildə Atatürk adını almışdır. 29 oktyabr 1939-cu ildə bərpa edilərək yenidən açılan "Unqapanı körpüsü"nün adı məclisin qərarı ilə "Atatürk körpüsü" olmuşdur. 

* Atatürk Hava Limanının girişiAtatürk Hava Limanının girişi
* "Atatürk körpüsü"nün Qalata qülləsindən görüntüsü"Atatürk körpüsü"nün Qalata qülləsindən görüntüsü
* Adıyaman və Şanlıurfa arasında yerləşən Atatürk barajıAdıyaman və Şanlıurfa arasında yerləşən Atatürk barajı
* İzmir Atatürk stadionuİzmir Atatürk stadionu
* Atatürk Olimpiya StadionuAtatürk Olimpiya Stadionu

### Heykəl və abidələri

#### Türkiyədə

##### Ankara

* Ulusda yerləşən Marşal Atatürk abidəsi (1927)Ulusda yerləşən Marşal Atatürk abidəsi (1927)
* Eyni abidə (2008)Eyni abidə (2008)
* Cümhuriyyətin 10-cu ildönümündə andiçmə mərasimi üçün Qələbə abidəsinin qarşısında toplaşmış insanlarCümhuriyyətin 10-cu ildönümündə andiçmə mərasimi üçün Qələbə abidəsinin qarşısında toplaşmış insanlar
* Ankara Etnoqrafiya MuzeyiAnkara Etnoqrafiya Muzeyi
* Atatürk bulvarının üzərindəki TESK abidəsiAtatürk bulvarının üzərindəki TESK abidəsi

##### İstanbul

* Atatürk abidəsi (Sarayburnu)Atatürk abidəsi (Sarayburnu)
* Cümhuriyyət abidəsi (İstanbul)Cümhuriyyət abidəsi (İstanbul)
* KadıköyKadıköy
* Sirkəci stansiyasıSirkəci stansiyası
* ƏyyubsultanƏyyubsultan

##### Digər il və ilçələr

* AdalarAdalar
* AlanyaAlanya
* AmasyaAmasya
* AntalyaAntalya
* BursaBursa
* ÇanaqqalaÇanaqqala
* DumlupınarDumlupınar
* İzmirİzmir
* KonyaKonya
* MarmarisMarmaris
* NüseybinNüseybin
* Şərəf abidəsi, SamsunŞərəf abidəsi, Samsun

#### Türkiyədən kənarda

* Atatürk abidəsi, AvstraliyaAtatürk abidəsi, Avstraliya
* Buxarest, RumıniyaBuxarest, Rumıniya
* Tulça, RumıniyaTulça, Rumıniya
* Baruta, VenesuelaBaruta, Venesuela
* Mexiko, MeksikaMexiko, Meksika
* Türkiyənin ABŞ-dakı səfirliyiTürkiyənin ABŞ-dakı səfirliyi
* Atatürk büstü (Beer-Şeva, İsrail)Atatürk büstü (Beer-Şeva, İsrail)
* Bakı, AzərbaycanBakı, Azərbaycan
* Astana, QazaxıstanAstana, Qazaxıstan
* Dipkarpaz, Şimali KiprDipkarpaz, Şimali Kipr
* Kiriniya, Şimali KiprKiriniya, Şimali Kipr
* Bitola, Şimali MakedoniyaBitola, Şimali Makedoniya

İstinadlar
----------


| ⛭Mustafa Kamal Atatürk |
| --- |
| Həyatı | İzmir sui-qəsdi  • Ölümü (Anım günü)  • Həyat xronologiyası  • Mükafatları |  |
| Ailəsi və yaxınları | Əli Rza Əfəndi  • Zibeydə Xanım  • Makbule Atadan  • Lətifə Uşşaqi  • Məcdi Boysan  • Ülkü Adatəpə  • Səbihə Gökçən  • Zəhra Aylin  • Ruqiyə Erkin  • Nəbilə İrdəlp  • Əbdürrəhim Tuncak  • Fikriyə  • Afət İnan  • Mustafa Dəmir  • Dişçibaşı Sami Bəy  • Foks (it) |
| Yavərləri | Salih Bozok  • Cavad Abbas Gürər  • Müzəffər Qılınc  • Şükrü Tezər  • Rüsuhi Savaşçı  • Sami Yanardağ  • Mahmud Cəlaləddin Ünər  • Cevdət Tolqay  • Əhməd Naşit Mengü  • Şükrü Özər |
| Nitqləri | Bursa nitqi  • Gəncliyə xitabı  • Onuncu il nitqi |
| Fikirləri | Atatürkçülük  • Atatürkün prinsipləri  • Atatürk islahatları  • Atatürk millətçiliyi  • Yurdda sülh, cahanda sülh |
| Əsərləri | *Nitq*  • *Həndəsə*  • *Yurttaşlık Bilgileri*  • *Cumalı Ordugahı*  • *Taktik Tatbikat ve Seyahati*  • *Bölüğün Muharebe Eğitimi*  • *Subay ve Komutan ile Konuşmalar* |
| Təşkilatları | Vətən ve Hürriyət Cəmiyyəti  • Cümhuriyyət Xalq Partiyası  • Türk Dil Qurumu  • Türk Tarix Qurumu |
| Abidə və muzeylər | Anıtqəbir  • Atatürk və Qurtuluş Savaşı Muzeyi  • Atlı Atatürk abidəsi (Ankara)  • Atatürk abidəsi (Kanberra)  • Atatürk abidəsi (İzmir)  • Atatürk abidəsi (Konya)  • Marşal Atatürk abidəsi  • ODTÜ Atatürk abidəsi  • Şərəf abidəsi  • Atatürk abidəsi (Sarayburnu)  • Cümhuriyyət abidəsi (İstanbul)  • Mustafa Kamal Atatürkün heykəli (Bakı)  • Mustafa Kamal Atatürkün heykəli (Mexiko) |
| Digər | Atatürkün dini inancı  • Atatürk ili  • Günəş dil nəzəriyyəsi  • Atatürk əleyhinə işlənən cinayətlər haqqında qanun  • Şəxsiyyətinə pərəstiş  • Atatürk Beynəlxalq Sülh Mükafatı  • |

| ⛭Mustafa Kamal Atatürk abidələri və memorialları |
| --- |
| Abidələr | 
* Atatürk abidəsi
* Atatürk heykəli
* Atlı Atatürk abidəsi (Ankara)
* Atatürk abidəsi (Bursa)
* Qazi Mustafa Kamal abidəsi (Silifke)
* Atatürk abidəsi (İzmir)
* Atatürk abidəsi (Konya)
* Marşal Atatürk abidəsi (Ankara)
* OŞTÜ Atatürk abidəsi
* Şərəf abidəsi (Samsun)
* Atatürk abidəsi (Rizə)
* Atatürk abidəsi (Sarayburnu)
* Cümhuriyyət abidəsi (İstanbul)

 |
| Heykəltəraşlar | 
* Burxan Alqar
* Gürdal Duyar
* Heinriç Krippel
* Hüseyn Anka Özqan
* Hüseyn Gəzər
* Kənən Yontunc
* Nicat Sirəl
* Nüsrət Suman
* Pyetro Kanonika
* Ratib Əşir Acudoğu

 |