recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mars planetində yerləşən və günəş sisteminin ən böyük kanyonu olan Valles Marineris
**Valles Marineris** (*lat.* Mariner vadisi) — Mars planetində yerləşən Günəş sisteminin ən böyük dərinliyi. Valles Marineris 4 min kilometr uzunluğa, 200 kilometr enə və 7 kilometr dərinliyə sahibdir. Kanyon ölçülərinə görə Arizona ştatında yerləşən Böyük Kanyondan 10 dəfə böyükdür. International Phonetic Alphabet - SIL

Valles Marinerisin yuxarıdan çəkilmiş şəkili

Marsın interaktiv xəritəsi
--------------------------

Marsın XəritəsiYuxarıdakı şəkildə kliklənə bilən linklər varMarsın qlobal topoqrafiyasının interaktiv təsvir xəritəsi. Şəklin üzərinə siçanı sürüşdürsəniz, şəkildə göstərilən 60-dan çox mühüm coğrafi xüsusiyyətin adı görünəcək. İstəsəniz, bu xüsusiyyətlərə keçid etmək üçün onların üzərinə keçid edə bilərsiniz. Bu xəritə NASA-nın Mars Global Surveyor orbiterində ki Mars Orbiter Laser Altimeter tərəfindən verilən məlumatlara əsaslanaraq müxtəlif rənglərdə yüksəklikləri göstərir. Başqa sözlə, xəritədə fərqli rənglər fərqli yüksəklikləri göstərir. Ağ və qəhvəyi rənglər ən yüksək yerləri göstərir (+12 to +8 km); çəhrayı və qırmızı rənglər bir qədər aşağı yerləri göstərir (+8 to +3 km); sarı rəng isə dəniz səviyyəsində, 0 km;-də olan yerləri göstərir; yaşıl və mavi rənglər də daha aşağı yerləri göstərir (−8 km-dək). Xəritə enlik və uzunluq xətləri istifadə olunmaqla çəkilib. Xəritədə qütb bölgələri də göstərilib.(Həmçinin baxın: *Mars Rovers xəritəsi* və *Mars xatirə xəritəsi.*
**Məhəmməd Tofiq Kiemas** (31 dekabr 1942 və ya 31 dekabr 1943, Cakarta – 8 iyun 2013, ) 2009-cu ildən 2013-cü ilədək, yəni vəfatına qədər İndoneziya Xalq Məşvərət Məclisinin spikeri. Tofiq (bəzən Tofik yazılmışdır) 2001-ci ildən 2004-cü ilədək ölkənin ilk cənabı kimi İndoneziyanın prezidenti Meqavati Sukarnoputrinin əridir.

Tofiq Meqavati ilə 1973-cü ildə evləndi; bu Meqavatinin üçüncü nikahı idi. Birlikdə bir qızı olan Puan Maharani var idi. Meqavatinin də əvvəlki nikahdan iki oğlu var idi.

Tofiq İndoneziyanın aparıcı siyasi partiyalarından biri olan İndoneziya Demokratik Mübarizə Partiyasının (PDİ-P) fəal dəstəyi ilə Meqavati ilə birləşdi. 2008-ci ildən etibarən Taufiq *PDİ-P*-nin Müsəlman dini qanadı olan *BMİ*-nin lideri idi. PDI-P işlərinin tanınmış iştirakçısı idi və tez-tez 2014-cü il qanunvericilik və prezident seçkiləri üçün hazırlıq kimi milli məsələləri şərh edirdi. İndoneziyada və bəzən həyat yoldaşı ilə partiya rəhbərliyi və liderliyi ilə bağlı müəyyən məsələlərdə fərqlənirdi.

Tofiq 2000-ci ildə Avstraliyada əməliyyat keçirdi və müalicədən sonra bir sıra hallarda xəstəxanaya yerləşdirildi.

Onun həyat tərzini və müxtəlif milli məsələlərlə bağlı düşüncələrini izah edən *Gelora Kebangsaan Tak Kunjung Padam* (Milli Ruh Yaşayır) onun 70 illik yubileyini qeyd etmək üçün 2012-ci ilin dekabrında başlamışdır.

Tofiq Kiemas 8 iyun 2013-cü ildə Sinqapur Ümumi Xəstəxanasında infarkt keçirərək vəfat etdi. Ertəsi gün cənazəsi Cakartaya İndoneziya Hava Qüvvələrinə məxsus *Herkules* yük təyyarəsində gətirildi, burada tam dövlət tərəfinden cənazəsi qəbul edildi və *Kalibata Qəhrəmanları Qəbiristanlığı*nda dəfn edildi. İndoneziya prezidenti Susilo Bambanq Yudhoyono Taufiq ailəsinin, İndoneziya Kabinetinin və yüzlərlə aparıcı siyasi və milli şəxsiyyət nümayəndələrinin qatıldığı rəsmi mərasimdə iştirak etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Pemilu Asia 2009 DPR data.
2. ↑  Pemilu Asia 2004 DPR data.
3. 1 2  pemiluAPI.
4. ↑  *Australian Associated Press.* "Ex-Indonesian president Megawati Sukarnoputri's husband Taufiq Kiemas dies". Herald Sun. 9 June 2013. 25 August 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 June 2013.
5. ↑  'PDI Perjuangan' Arxivləşdirilib 2014-10-10 at the Wayback Machine *Indonesia Matters*, 11 April 2008. Also 'PDIP tak ingin dicap partai non Muslim (PDIP does not want to be seen as a non-Muslim party)' Arxivləşdirilib 2014-10-06 at the Wayback Machine, *Tempo.co*, 10 April 2008.
6. ↑  Ezra Sihite, 'Taufik offers his picks for 2014, and they may surprise you (or not)', *The Jakarta Globe*, 24 July 2012.
7. ↑  'Taufik hospitalised for Mega-exhaustion', *The Jakarta Globe*, 14 may 2009.
8. ↑  'Taufik Kiemas launches biography on birthday' Arxivləşdirilib 7 iyul 2013 at the Wayback Machine, *The Jakarta Post*, 31 December 2012.
9. ↑  'Body of Megawati's husband leaves embassy for Indonesia', *The Straits Times*, 9 June 2013.
10. ↑  'Indonesians pay their respects as Taufiq is laid to rest.' Arxivləşdirilib 2014-10-06 at the Wayback Machine, *The Jakarta Post*, 9 June 2013.
**Ərəstü İsa oğlu Həbibbəyli** (1980, Naxçıvan) — Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin Katibliyinin rəisi, birinci dərəcəli fövqəladə və səlahiyyətli elçi.

Həyatı
------

Ərəstü Həbibbəyli 1980-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. Naxçıvan şəhərində 12 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra 1997–2001-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq münasibətlər fakültəsində bakalavr, 2001–2003-cü illərdə isə magistr pillələrində təhsilini davam etdirmişdir.

2003–2006-cı illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının İqtisadiyyat İnstitutunda beynəlxalq iqtisadi münasibətlər üzrə aspiranturada təhsil almışdır. 2006-cı ildə "Azərbaycan Respublikasının Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı ilə iqtisadi əlaqələri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə yiyələnmişdir.

2002–2007-ci illərdə İqtisadi İnkişaf Nazirliyində işləmişdir.

2007–2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının Xarici əlaqələr şöbəsində işləmiş, 2015–2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdir müavini.

9 iyul 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Baş Nazirinin Katibliyinin rəisi təyin olunmuşdur.

2000-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

Ailəsi
------

Ailəlidir, üç övladı var.

Ərəstü Həbibbəyli Azərbaycan alimi İsa Həbibbəylinin oğludur.

Qardaşı Səhət Həbibbəyli — Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsinin sədri, gömrük xidməti general mayoru.

Fəxri adlar
-----------

* Birinci dərəcəli Fövqəladə və Səlahiyyətli Elçi —
* Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə medal — 27 iyun 2013
* 2-ci dərəcə dövlət müşaviri – 27 dekabr 2018
* "Azərbaycan Respublikası diplomatik xidmət orqanlarının 100 illiyi (1919–2019)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı — 9 iyul 2019
* "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı — 27 may 2019

Yaradıcılığı
------------

Müəllifin xarici siyasətin aktual mövzularına dair Azərbaycanda və xaricdə 50-yə yaxın məqaləsi çap olunmuşdur.

### Kitabları

* "Azərbaycan-Britaniya iqtisadi əlaqələri" (Bakı, "Nurlan", 2007-ci il)
* "Sivilizasiyaların kəsişməsində Türk dünyası" (Bakı, "Elm və təhsil", 2011-ci)
* "Uygarlıkların Kavşağında Türk Dünyası" (İstanbul, "Yedirenk", 2013-cü il, türk dilində)
* Yeni çağırışların işığında (Bakı, "Elm və təhsil", 2014, məqalələr toplusu)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-11-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-11.

Xarici keçidlər
---------------

* Tvitter hesabı
**Mehdiyev Münasib Namaz oğlu** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı, Qarabağ müharibəsi şəhidi. 

Həsənriz (Aterk) uğrunda 40 Şəhid. (Abidə 5 sentyabr 1992 qoyulmuşdur.) Haqverdi Verdiyev ,Yusif Qasımov (baş leytenant), Çərkəz Həsənov, Sərvan Ağayev,Qarabala Mayılov, Elman Cavadov, Ucar Zeynalov, Bəxtiyar Cəfərov, Rəsul Süleymanov (əsgər, 1973), Əlibaba İbrahimov, Fuad Həsənov İlham Hüseynov (əsgər, 1973), Münasib Mehdiyev

Həyatı
------

Mehdiyev Münasib Namaz oğlu 23.08.1975 Samux rayonu Qovlarsarı kəndində anadan olub

19 iyul 1992-ci ildə Ağdərənin Həsənriz məntəqəsi istiqamətində gedən döyüş zamanı şəhid olmuşdur.

Təltifləri
----------

Sıravi Münasib Mehdiyev 19 noyabr 1992-ci il tarixdə respublikamızın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasında, dinc əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaətə görə "Azərbaycan Respublikasının Fəxri fərmanı" ilə (ölümündən sonra) təltif edilmişdir. İgid döyüşçünün məzarı Bakı şəhərindədir

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-04-19.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-04-19.

Xarici keçidlər
---------------
**Qarabağa gəzinti** (*gürc.* გასეირნება ყარაბაღში — Qaseirneba Karabağşi) — gürcü rejissoru Levan Tutberidzenin Gürcüstandakı vətəndaş müharibəsi və Qarabağ müharibəsi haqqında çəkdiyi film.

Məzmun
------

SSRİ dağılandan sonra Qafqazda vətəndaş və etnik münaqişələr alovlanır. Filmin qəhrəmanları — sıravi tiflisli gənc Qoqliko və Suxumili snayper Spartak — Dağlıq Qarabağa yollanarkən yol yoldaşı olurlar. Biri qumarda uduzduğu pulları geri qaytarmaq, digəri komandirin əmrini yerinə yetirmək istəsə də, onlar birgə hərəkət etməli və bir-birinə dəstək verməli olurlar. Bir-birinə oxşamayan insanların taleyi münaqişə bölgəsində kəsişir.

Film haqqında
-------------

* Film 1990-cı illərdə Gürcüstanda baş vermiş real hadisələrdən bəhs edən, yazıçı Aka Morçiladzenin eyniadlı hekayəsi əsasında çəkilib.
* Filmdə rus, gürcü, azərbaycan, erməni aktyorları çəkilib.
* 2005-ci ildə Anapada keçirilmiş "Kinoşok" kinofestivalında MDB və Baltikanın 14-cü açıq festivalının əsas mükafatını qazanmışdır.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Bəstəkar :**
**Ssenari müəllifi :** Aka Morçiladze, İrakli Solomonaşvili
**Quruluşçu rejissor :** Levan Tutberidze
**Quruluşçu operator :**
**Quruluşçu rəssam :**
**Geyim rəssamı :**
**Çalır :**
**Dirijor :**
**Səs operatoru :**
**Konsertmeyster :**
**Musiqi redaktoru :**
**Rejissor :**
**Operator :**
**Qrim rəssamı :**
**İşıq Ustası :**
**Rejissor Assistenti :**
**Operator assistenti :**
**Rəssam assistenti :**
**İnzibatçı :**
**Redaktor :**
**Filmin direktoru :**
### Rollarda

Levan Doboronicidze
Mişa Mesxi
Nutsa Kuxianidze
Dato İaşvili
Giorgi Qaçeçiladze
Sandro Kakulia
Qogi Xarabadze
Nino Kasradze
Robert Sturua
Darya Drozdovskaya
Giorgi Qurqulia
Avetik Sanosyan
Qagik Melkumov
Artavazd Paloyan
Levon Sidilyan
Füzuli Məmmədov (aktyor)
İlqar Cahangirov

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  europeanfilmawards.eu.
2. ↑  "Newsru. Главный приз фестиваля "Киношок" получил фильм Левана Тутберидзе "Прогулка в Карабах"". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-26.

Video
-----

* Qarabağa gəzinti, II seriya: Münaqişə bölgəsi
**Teymuruçandağ yatağı** — Azərbaycanda kvars yatağı. Sultanheydər-Qatardaşın antiklinalının şimal-qərb qanadında yerləşir.

Tərkibi
-------

Teymuruçandağ yatağının kvars damarları mineral tərkibindən asılı olaraq, kvars-molibden və kvars-polimetallara bölünür. Burada kvars-molibden damarları daha çox inkişaf etmişdir. 1962-ci ildə Q. Q. Əliquliyev, A. M. Babayev və digər tədqiqatçılar tərəfindən kvars-molibdenit damarları iki qrupa ayrılmışdır: kvars-pirit-molibdenitli və sulfid-molibdenit damarları. Teymuruçandağ yatağında aşağıdakı filiz mineralları müəyyən edilmişdir: əsas minerallar – molibdenit, pirit, xalkopirit. İkinci dərəcəli minerallar arasında sfalerit, qalenit, tutxun filizləri, kovellin, bornit, azurit, xalkozin, serussit və s. yer alır. Filizin teksturası əsasən zolaqlı, brekçiyavari və kollomorf olaraq müəyyən edilmişdir. Yataq 41 kvars damarı və hidrotermal dəyişilmə zonaları ilə təmsil olunur. Filiz damarlarının qalınlığı 0,1–1,8 m arasında dəyişir və onların uzunluğu şimal-şərq istiqamətindədir. Damarlarda molibden miqdarı 0,01–0,2 %, misin miqdarı 0,001–1 %, sink miqdarı isə 0,01–0,74 % arasında dəyişir.

Həmçinin bax
------------

* Kiçik Qafqaz
* Çökmə süxurlar

İstinad
-------

1. 1 2   Elnur İbiş oğlu Səfərov. "Kiçik Qafqazın faydalı-qazınti yataqları". Bakı: 2012
| XBT-10 təsnifatı |
| --- |
|
| **H52.2** | **Astiqmatizm** |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| XBT-10 onlayn (ÜST — 2006-cı il versiyası) |

**Astiqmatizm** – gözün refraktiv gücündə fırlanma asimmetriyasından qaynaqlanan qırılma qüsurunun bir növüdür. Bu, istənilən məsafədə təhrif və ya bulanıq görmə ilə nəticələnir. Bu,gözün optik sisteminin defekti, gözün şüasındırma qüvvəsinin əsas meridianlarda eyni olmamasıdır. Astiqmatizmin əsas səbəbi buynuz qişanin qeyri-sferik olmasıdır, yəni ki, əsas meridianlarda əyrilik radiuslarının fərqli olmaları. Gözdə iki əsas, bir birinə perpendikulyar meridian var. Bunlardan biri ən güclü şusındırma qabiliyyətinə malikdi, ikincisi isə ən zəif. Bu meridianların şuasındırma qüvvəsində fərq böyük olduğu halda, torlu qişada əşyaların təsviri aydın alınmır. Əksər hallarda astiqmatizm anadangəlmə olur. Bəzən, o gözdə aparılan əməliyyatlardan və ya buynuz qişanın xəstəliklərindən və travmalarından sonra əmələ gəlir. Həqiqətdə buynuz qişa heç zaman sferik olmur. Adətən, vertikal meridianda əyrilik radiusu horizontal meridiandan daha az olur. Normal (fizioloji) astiqmatizmin miqdarı 0,5-0,75 dioptriyadan çox olmur.

Bu görmə itiliyini zəiflətmir. Maraqlısı ondadır ki, cavan insanlarda buynuz qişanın astiqmatizmi daha böyük olduqda belə, o görməyə təsir etmir. Lakin, presbiopiyanın başlaması ilə, belə gözlərdə astiqmatizm özünü göstərir. Bu onunla izah olunur ki, cavan yaşlarında gözün uyğunlaşdırıcı mexanizmləri bülluru ayrı ayrı meridianlarda qeyri bərabər dartıllar. Yəni, buynuz qişanın astiqmatizminə cavab olaraq büllurun astiqmatizmi yaranır. Illərnən gözün akkomodasiya qabiliyyəti zəifləyir və büllur buynuz qişanın astiqmatizmini kompensasiya etmək bacarığını itirir.

Astiqmatizm anadan gəlmə olduğuna görə görmə sisteminin inkişafdan qalması müşahidə oluna bilər (ambliopiya). Buna görə də korreksiyadan daimi istifadə etmək lazımdır. Astiqmatizmin optik korreksiyasının bütün növlərinin çatmamazlıqları var. Eynəklə korreksiya zamanı məkanın pozulması və meridional anizeykoniya əmələ gəlir. Kontakt linzalarla korreksiyanın problemləri mövcuddur: standart linza yüksək astiqmatizm zamanı buynuz qişada dayanmır (sorucu effekt işləmir).

Həmçinin bax
------------

* Aberrasiya (optika)

Mənbə
-----

1. ↑  "Astiqmatizm". 2010-03-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-03-29.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
1 Gernsi funtu
**Gernsi funtu** (*ing.* Guernsey pound) — Gernsi valyutası. 1921-ci ildən Böyük Britaniya ilə valyuta ittifaqında olduğundan sərbəst valyuta deyil və funt sterlinqə 1:1 nisbəti ilə bağlıdır. Gernsi funtu bütün Böyük Britaniya ərazisində ödənişə qəbul edilir.

Tarixi
------

1834-cü ilədək Gernsidə valyuta kimi fransız livri işlədilirdi. Sonradan 1921-ci ilədək ödənişə Fransa frankı qəbul edilməyə başlandı. 1827-ci ildən yerli funt əskinazları buraxılmağa başlandı. 1830-cu ildən dubl sikkələri dövriyyəyə daxil oldu (80 dubl 1 frank idi).

1848–1850-ci illərdə adada funtlar işlənməyə başladı (12.5 Gernsi pensi 1 şillinq idi). 1914-cü ildə yeni əskinazlar dövriyyəyə girdi. 1921-ci ildən Gernsi adasında valyuta kimi ancaq funt işləməyə başladı və yerli funt Britaniya funtuna bərabər götürüldü. 1971-ci ildən funt onluq sistemə keçdi.

| ⛭Avropa dövlətləri valyutaları |
| --- |
| Avropa | Avro |
| Şimali Avropa | Danimarka kronu • İsveç kronu • İslandiya kronu • Norveç kronu |
| Baltikyanı ölkələr | Latviya latı • Litva litası |
| Böyük Britaniya | Funt sterlinq • (Bristol funtu • Gernsi funtu • Cəbəllüttariq funtu • Cersi funtu • Men adası funtu • Şotland funtu • Brikston funtu • Lyuis funtu • Totnis funtu • Straud funtu) |
| Mərkəzi Avropa | Çex kronu • İsveçrə frankı • Macarıstan forinti • Polşa zlotı |
| Şərqi Avropa | Belarus rublu • Rusiya rublu • Türk lirəsi • Ukrayna qrivnası • Moldova leyi |
| Balkan yarımadası | Albaniya leki • Xorvatiya kunası • Bolqar levi • Makedoniya denarı • Rumıniya leyi • Serbiya dinarı |
| Qafqaz | Azərbaycan manatı • Gürcüstan larisi • Ermənistan dramı |
|  |
| --- |
| Dənizlərdə təbii zonalar |
| La-Plata çayında. |
| 
* Litoral
* Qabarma zonası
* Dəhnə
* Yosun meşəsi
* Mərcan rifi
* Bankə
* Şelf
* Neritik zona
* Boğaz
* Pelagial
* Okean zonası
* Sualtı dağ
* Hidrotermal baca
* Soyuq baca
* Dib zonası
* Bental

 |

**Dəhnə** və ya **estuari** (*lat.* aestuarium, su basmış mənsəb) – dənizə tərəf geniş açılmış qıfabənzər çay mənsəbi. Estuari çayın töküldüyü yerdə dəniz səviyyəsinin qalxması, çayın gətirdiyi materialların qabarma-çəkilmə və ya dəniz axınlarının yuyub aparması ilə əlaqədar əmələ gəlir. Estuari dəniz suyu və saf suyun keçid zonası (ekoton) sayılır.

Bununla əlaqədar Estuari nadir fiziki və bioloji əlamətləri ilə səciyyələnir. Estuarilər ilk növbədə insanın düşünülməmiş mənfi təsirinə məruz qalır. Odur ki, estuarilərin daim qorunması və səmərəli istifadəsi tələb olunur.
Estuari mənsəbli çaylara Ob, Yenisey, Amazon, Parana, Müqəddəs Lavrenti, Kolumbiya, Kolorado, Konqo, Taxo, Murrey aiddir.

Mənbə
-----

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm"
nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.
**Müsnəd İshaq ibn Rəhaveyh** (*ərəb.* **مسند إسحاق بن راهويه**‎) — Məhəmməd peyğəmbərin (s.a.v.) həyat və fəaliyyətinə dair sünni mühəddis İshaq ibn Rahaveyh tərəfindən tərtib edilmiş hədislər toplusu.

Müəllif
-------

İshaq ibn Rəhaveyh Mərvdən idi və müsəlman təqviminə görə 161 və ya 166-cı ildə anadan olduğu ehtimal edilir. Onun "İbn Rəhaveyh" ləqəbi atasının Məkkəyə gedən yolda doğulması və Mərv sakinlərinin ona öz dillərində "yolda doğulmuş" mənasını verən "Rəhaveyh" deyə müraciət etməsi ilə əlaqədardır. İshaq ibn Rəhaveyh hədis yazmaq və öyrənmək üçün bir çox şəhərlərə səfər etmişdir. Sonralar məşhur imam olan bir çox görkəmli alimlər İshaqdan dərs almışlar. Onların arasında: Hənbəli hüquq məktəbinin banisi Əhməd ibn Hənbəl, ən etibarlı hədislər toplusu olan "Səhih əl-Buxari"nin müəllifi Məhəmməd əl-Buxari, "Səhih Müslim"in müəllifi Müslüm ibn Həccac, Əbu İsa at -Tirmizi, ən-Nəsai və b.

Kitabın təsviri
---------------

İbn Rəhaveyhin "Müsnədi" hədislərin əsas mənbələrindən biri hesab olunur, Əhməd ibn Hənbəlin "Müsnəd"inə, İshaq ibn Rəhaveyhin tələbələri olan və ondan hədislər nəql etmiş əl-Buxari və Müslimin toplularına əsasdır.

İshaq ibn Rəhaveyhin "Müsnədi" bu günə qədər öz orijinal şəklində gəlib çatmamışdır. Hicri 10-cu əsrə qədər kolleksiya tam idi, sonra naməlum səbəblərdən bir hissəsi itirilir. Bizə çatan "Müsnəd"in dördüncü cildinə Əbu Hureyrədən hədislərin sonuncu hissəsi (543 hədis), İbn Abbasdan hədislərin bir hissəsi (222 hədis), Məhəmməd peyğəmbərin zövcələrinin hədisləri (1550 hədis) daxildir. Bunlardan 1273 hədis Aişə binti Əbu Bəkrdən, 333 hədis isə Fatimə binti Məhəmməddən və digər səhabələrdəndir. Müsnəddən cəmi 2649 hədis var.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Абдуль-Гафур Абдуль-Хакк Хусейн аль-Балуши.*  (PDF). Mədinə: Мактаба аль-Айман. 1990  (#bare\_url\_missing\_title). Имам Исхак ибн Рахавейх и его книга «Муснад»
**Seyid Cəmaləddin Mirzə bəy** və ya xan olduqdan sonra bilinən adı ilə **Qara xan** — Talış xanlığının ilk müstəqil xanı.

Uşaqlığı
--------

Qara xanın atası Seyid Abbas Məhəmməd Peyğəmbərin nəslindən gəlib Talış bölgəsinə gəlmə idi. O Boradigah kəndinin bəyi Əsəd bəylə yaxınlaşaraq onun qızı Ahu xanımla evlənir. Bu evlilikdən Seyid Cəmaləddin dünyaya gəlir. 1736-cı ildə Suqovuşandakı qurultayda Nadir şahın hakimiyyətini tanıyan Seyid Abbas bəy oğlu Seyid Cəmaləddini bəyi onun qulluğuna göndərir. Maraqlıdır ki Cəmaləddin bəy "Qara" ləqəbini bu qulluğda dərisinin rənginə görə almışdı.
Seyid Cəmaləddin Dağıstan səfərində göstərdiyi igidliyə görə Nadir şahdan "xan" titulunu alır və Qara xan adlanmağa başlayır.

Xanlıq dövrü
------------

1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra vətənə qayıdan Qara xan Talış xanlığının taxta çıxır. Qara xan ilk iş olaraq sərhədləri möhkəmləndirir, daimi ordu formalaşdırır. Mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək üçün narazı feodalların torpaqlarını xan torpaqlarına əlavə edir. İran hakimiyyəti uğrunda gedən mübarizədə xanlığı qorumaq üçün paytaxtı Lənkərana köçürür və Rusiyaya yaxınlaşır.

Qara xanın dövründə işğalçı siyasət yeridən Kərim xan Zənd arasında əlaqə pisləşir. Kərim xanın müttəfiqi Gilan xanı Hidayət xan 1768-ci ildə Talış xanlığına hücum edərək Qara xanı məğlub edir. Qara xan Hidayət xana bac verməyə məcbur olur. Talış xanlığı 1785-ci ildə Qubalı Fətəli xandan vassal asılığına düşür. Qara xan 1786-cı ildə vəfat edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Nuranə Namazov.* Talış xanlığı. Ens.az. 2020-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-03.
2. ↑  Советская историческая энциклопедия. 1973.
**Kazikumux Koysu** — Rusiyada, Dağıstanın cənub-qərb hissəində çay. Karakoysu çayının sağ qolu. Lak, Levaşi və Gergebil rayonları ərazisindən axır. Çayın orta illik su sərfi — 13,0 m³/s-dir. Çayın mənsəbi dəniz səviyyəsindən 650 metr yüksəklikdə yerləşir. Mənbəyi isə dəniz səviyyəsindən 3200 metr yüksəklikdədir. Kazikumux Koysu çayının meyilliyi — 31,5 m/km-dir.

Coğrafiyası
-----------

Kazikumux Koysu çayı öz mənbəyini Duti-Dağ silsiləsinin şimal yamacındakı buzlaqdan götürür və Karakoysu çayının mənsəbindən 10 km aralıda, Gergebil kəndi yaxınlığında çaya tökülür. Çayın uzunluğu 81 km, enməsi isə 2550 metrdir. Çay hövzəsinin sahəsi 1850 km²-dir. Orta hündürlüyü 1990 m-dir. Hövzənin əhəmiyyətli hissəsi (təxminən 30%) Qafqazın yüksək dağlıq bölgəsində yerləşir (2500 m-dən çox hündürlükdə). Çay hövzəsində buzlaşma sahəsi 6 km²-dir.

Adlanması
---------

"Koysu" adı türkcə (Kumuk) "koy suv" — göy suy deməkdir. XX əsrin ortalarına qədər "KoYsu" adı Sulak çay adlanırdı.

Hidrologiyası
-------------

Çay yağış, qrunt suları, buzlaq və qar suları ilə qidalanır. Çay rejiminin əsas fazaları yaz-yay daşqınları və qışın az sulu dövrləridir. Yağışlı daşqınlar tez-tez payız aylarında müşahidə olunur.

Bir il ərzində su axınının paylanması son dərəcə qeyri-bərabərdir. Onun çox səviyyə yay-payız aylarında, qışda suyun az olduğu dövrdə çay illik axının cəmi 5–6%-ni gətirir.

Qolları
-------

Ən böyük qolları bunlardır: Arsalinex (uzunluğu 18 km), Xunnix (uzunluğu 46 km), Akuşa (uzunluğu 43 km). Çay şəbəkəsinin sıxlığı 0,87 km/km²-dir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Çay rejimi əsas iki məntəqədə öyrənilir: Qumux və Gergebil. Çay suyunun idarə olunması böyük əhəmiyyət daşıyır. Çay suyundan qonşu kəndlərin su təchizatı və əkin sahələrinin suvarılması üçün istifadə olunur. Müxtəlif illərdə çayda Kumux, Unçukatl, Kuba, Tsudaxar və Taşkəpur kəndləri yaxınlığında kiçik su elektrik stansiyaları mövcud olmuşdur. Çayın axdığı yuxarı axarları dağ turizmi üçün əlverişli ərazidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Койсу // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969–1978.
2. ↑  Kumukça-rusca lüğət (Kumukça-oruscha sozlyuk), B.G. , Hacıəhmədov NE 2013
**Zipf qanunu** — 1949-cu ildə Harvard Universitetində amerikan linqvisti Corc Zipf (George Kingsley Zipf) belə bir emprik qanunauyğunluq göstərmişdir (Zipfin birinci qanunu):
*Əgər ixtiyari bir mətndə sözlər işlənmə tezliyinə görə azalan sırada düzülərsə, onda hər bir sözün ranqının onun işlənmə tezliyinə hasili təxminən eyni bir sabitə bərabər olacaqdır.*
Əgər sözün ranqını {\displaystyle r}, onun işlənmə tezliyini {\displaystyle f} ilə işarə etsək, onda **Zipfin birinci qanunu** aşağıdakı kimi ifadə olunar:   
 {\displaystyle r\*f\_{r}=const}

**Zipfin ikinci qanunu** isə belə ifadə olunur:

*Mətndəki sözlərin sayı ilə onların işlənmə tezliyi arasındakı asılılığı əks etdirən əyri bütün mətnlər üçün eynidir.*

Zipf qanunları riyazi hesablamalara deyil, bir çox dillərdə mətnlərdə sözlərin işlənmə tezliyinin statistik analizinə əsaslanır. Bu qanunlardan axtarış sistemlərinin alqoritmlərinin hazırlanmasında, saytın axtarışının optimallaşdırılmasında istifadə edilir və onların saytların reytinqinə tətbiqindən belə bir nəticə əldə edilir: İnternetin hər bir seqmentində saytların az bir hissəsi var ki, istifadəçilərin çoxu ora müraciət edir. Axtarış sistemləri bu qanunlara əsasən bütün sözləri 2 qrupa bölürlər:

* Axtarış sistemlərində bəzi sözlər (məs. bağlayıcı, nida, şəkilçi və s.) "küy sözlər" hesab edilir və onlar saytların ranqlaşdırılmasında nəzərə alınmırlar.
* Axtarış sistemləri digər sözləri vacib hesab edir və onları açar sözlər adlandırır.

Zipf qanununu klaviaturada hərflərin yerləşmə ardıcıllığına nəzər saldıqda daha yaxşı başa düşmək olar. Hər bir dildə digərlərindən daha çox istifadə olunan hərflər var. Bu hərflərin işlənmə tezliyi mövzudan asılı olaraq (elmi mətn, iqtisadi mətn və s.) fərqlənir. Hərflərin klaviaturada yerləşmə ardıcıllığı onların "məşhurluq dərəcəsi"nə görə düzülür. Eynilə, hər bir dildə digərlərinə nisbətən daha tez-tez rast gəlinən sözlər var. İstənilən mətni analiz etdikdə daha vacib sözlər qrupunu ayırmaq mümkündür. Başqa sözlə, bu sözlər vasitəsilə mətnin və onun əsas terminlərinin hansı mövzuya aid olduğunu təyin etmək olar.

Həmçinin bax
------------

* Bibliometriya

Ədəbiyyat
---------

* Rasim Əliquliyev. Nigar İsmayılova. Bibliometriya: Müasir vəziyyəti, problemləri və inkişaf perspektivləri, 2015, 78 s.
Serb və Macar Baçkası
Voyevodina regionu, (Serbiya)
**Baçka** (*serb.* Бачка, mac. Bácska, sloven. Báčka, xorv. Bačka, *alm.* Batschka‎) — Mərkəzi Avropada, Ortadunay ovalığında, Tisa və Dunay çaylarının arasında yerləşən tarixi-coğrafi rayon.

Regionun çox hissəsi Serbiyada yerləşən Voyevodina muxtar krayına düşür, az hissəsi isə Macarıstanın Baç-Kişkun medyesinə daxildir.

Tarix
-----

Baçka bölgəsi son 4000 il ərzində insanlar tərəfindən məskunlaşmışdır. Onun ilk sakinlərini illirialılar təşkil edirdi.
VI-VII əsrlərdə bölgədə artıq slavyanlar çoxluq təşkil edirdi. IX əsrdə Baçka Birinci Bulqar dövləti, X əsrdə Macar krallığının, XVI əsrdə isə Osmanlı İmperiyasının tərkibinə qatılır.

1910-cu ilin siyahıyaalma göstəricilərinə görə Baçka bölgəsinin əhalisini 43% macarlar, 28% çox cənubi slavyanlar, 22,5% isə almanlar təşkil edirdi.

1918-ci ildə Banat, Baçka və Baranya əyalərləri Serbiyanın tərkibinə daxil olmuş, 1920-ci il Trianon sülh sazişinin tələbinə görə bölgə Macarıstan və Yuqoslaviya arasında bölünmüşdür. 1941-ci ildə Baçka bölgəsinin çox hissəsi Macarıstanın tərkibinə daxil edilmişdir. Burada macarlar slavyanlara qarşı repressiyalar aparırdılar, bu da yerli əhalinin cavab reaksiyasına səbəb olmuşdur.

Baçka bölgəsində yerləşən şəhərlər
----------------------------------

* Novi SadNovi Sad
* SubotiçaSubotiça
* SrbobranSrbobran
* BayaBaya
* (Dunay-Tisa-Dunay Canal) Rumenka Novi Sada gedən yol.(Dunay-Tisa-Dunay Canal) Rumenka Novi Sada gedən yol.
* KanjižaKanjiža
* Temerin çölüTemerin çölü

Xarici keçidlər
---------------

* Backabanat.com saytı


Vikianbarda Baçka ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax
------------

* Serbiya bölgələri
* Voyevodina
* Banat
* Baranya
Taftadan tikilmiş qadın yubkası
**Tafta** — ipəkdən hazırlanan parça növü. Saya və naxışlı olur.

"Tafta" sözünün izahını İranda olan yer adı ilə bağlayırlar, ehtimal ki, parçanın adı da burdan götürülüb.

Tafta, sapının zərif tovluluğu, sıxlığı, davamlılığı, naxışlarının sadəliyi, rəng harmoniyasının ifadəli həlli ilə həmnövlərindən fərqlənən, xalq məişətində istifadə olunan ipək toxumadır. Azərbaycan milli toxumalarından olan tafta hələ XV–XVII əsrlərdə Avropa və Rusiyada böyük şöhrət tapmışdı.

XIX əsrdə Şuşa, Şamaxı və onun ətraf kəndləri tafta parça istehsalında Zaqafqaziyada birinci yeri tuturdu. Bu zaman Şamaxıda ən çox qırmızı, sarı, yaşıl, göy və s. rəngli zolaq və millərdən ibarət dama-dama naxışlı tafta parçalar daha çox istehsal edilirdi.

Ən sıx toxumada dörd əriş sap götürülürdü. Bu cür kip toxunuşlu tafta parça xalq arasında "Çarta tafta" adlanırdı. İşığa çox davamlı olan bu toxumanın eni bir və ya bir yarım çərək, uzunluğu isə tələbatından asılı olaraq müxtəlif olurdu. Tafta parça bəzən çox incə, yarıtovlu ipəkdən toxunduqda onun sapları-lifləri tez qırıla bilirdi. Buna görə də, bəzi yerli toxucular buna "Şaxısındı tafta" da deyirdilər.
**Maaday-Qara** — həcminə görə ən böyük – 7738 sətirdən ibarət Altay qəhrəmanlıq dastanıdır. Nəzm şəklindədir. "Maaday-Qara" mətnlərindən biri 1963-cü ildə S. S. Surazakovun A. Q. Qalkindən yazıya aldığı variant hesab edilir. İki hissədən ibarət olan dastanın birinci – giriş hissəsində Qara-Qula xanın qoca bahadır Maaday-Qaranın yurduna basqını və onu əsir aparmağından danışılır.
İkinci – əsas hissədə Maaday-Qaranın dağda qoca qarı tərəfindən böyüdülmüş oğlu Köqüdey-Merqenin qəhrəmanlıqlarından bəhs olunur.
Baş qəhrəmanın Köqüdey-Merqen olmağına baxmayaraq, dastan yaşlı atanın adı ilə yaranmışdır. Süjet quruluşuna, məzmununa görə belə adlanma genetik-tipoloji xüsususiyyət kimi özünü türk xalqlarının qəhrəmanlıq dastanlarında geniş səviyyədə göstərir. Buna səbəb ural-altay xalqlarının qədim ortaq inanclarına görə, əcdad kultunun tanrı qavrayışından sonra ən müqəddəs səviyyədə tutulmağı təsəvvürüdür.
"Maaday-Qara"da qədim türk dastanlarına xas süjet tipi, poetika xüsusiyyətlərinə, motvlərə, şamançılıq mifologiyası elementlərinə, kultlara çox rast gəlinir. Qeyd olunan ortaq cəhətlər nəticəsində V. V. Radlovun XIX əsrin ortalarında yazıya aldığı "Xan Pudey" və A. Q. Qalkinin "Maaday-Qara" dastanları arsında çox yaxınlıqlar var.

Həmçinin bax
------------

* Kozı Körpeş və Bayan Sulu dastanı

Ədəbiyyat
---------

* "Маадай-кара". Алтайский героический эпос, Москва, "Наука", 1973
**Şirin Heydər oğlu Xəlilov** - Azərbaycan Respublikası Daxili Qoşunları Komandanının birinci müavini-Qərargah rəisi, general-mayor.

Həyatı
------

Xəlilov Şirin Heydər oğlu 1955-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Babək rayonunun Didivar kəndində anadan olmuşdur. 1973-1975-ci illərdə SSRİ DİN-in Daxili Qоşunlarında müddətli həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. 1975-1979-cu illərdə SSRİ DİN-in Orconikidze Ali Hərbi Komandanlıq Məktəbində təhsil almışdır. 

1979-1991-ci illərdə SSRİ DİN-in Daxili Qоşunlarında taqım komandiri, bölük komandirinin tərbiyə işləri üzrə müavini, bölük komandiri, tabor komandirinin müavini-qərargah rəisi, əməliyyat şöbəsi rəisinin baş köməkçisi vəzifələrində xidmət etmişdir. 1991-ci ildə xidmətini davam etdirmək üçün Azərbaycan Respublikası DİN-in sərəncamına göndərilmişdir.

1991-1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası DİN-in xüsusi təyinatlı milis dəstəsində bölük komandirinin müavini, Naxçıvan Muxtar Respublikası DİN-in qərargahının əməliyyat bölməsində baş inspektor, kadrlarla peşə hazırlığı üzrə inspektor, katibliyin rəisi vəzifələrində işləmişdir. 1995-ci ildə xidmətini davam etdirmək üçün Azərbaycan Respublikası DİN-in Daxili Qоşunlarının Baş İdarəsinin sərəncamına göndərilmişdir. 

1995-2003-cü illərdə DİN-in Daxili Qоşunlarında Baş İdarənin əməliyyat şöbəsində baş zabit, hərbi hissə (briqada) kоmandirinin müavini – qərargah rəisi, Baş İdarənin döyüş hazırlığı şöbəsində xüsusi təyinatlı bölmələrin hazırlığı üzrə baş zabit, hərbi hissə (alay) kоmandiri vəzifələrində xidmət etmişdir. 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 dekabr 2003-cü il tarixli 50 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qоşunları Kоmandanının birinci müavini – Qərargah rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir. 

Respublikanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdir. Xidməti fəaliyyətindəki uğurlu nəticələrinə görə müxtəlif mükafatlara layiq görülmüşdür. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 30 iyun, 2008-ci il 11 mart və 2013-cü il 12 mart tarixli Sərəncamları ilə "Azərbaycan bayrağı" ordeni, "Vətən uğrunda" və "Hərbi xidmətlərə görə" medalları ilə təltif edilmişdir. 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 may 2005-ci il tarixli 802 nömrəli Sərəncamı ilə "general-mayоr" hərbi rütbəsi verilmişdir. 

Ailəlidir, bir övladı var.

İstinadlar
----------
**Müqəddəs Aqnes** ya **Romalı Aqnes**  (*Aqnesa*, *Aqniya*, *Anna* (*lat.* Agnes); təq. 291 ci il — 304 cü il) — xristianlıqda III–IV əsrlərdə yaşamış, inancına görə əzablar çəkmiş şəhid məsihçi qız. Erkən xristiyanlıqda elan edilmiş müqəddəslərdən biri.

Rəvayəti
--------

Rəvayətə görə məsihçiliyin təqib edildiyi dövrdə imperator Domisian məsihçi Aqnesin qarşısına şərt qoyur; ya o, Roma tanrısına qurban verməli ya da rüsvayçılıqla fahişəxanaya göndəriləcək. Bundan imtina edə Aqnesin fitva ilə hücum çəkən kütlə paltarını cırıb zindana salırlar. Aqnesin saçları dərhal uzanaraq onun ayıbını örtür. Bu zaman agah olan mələk ona şəffaf bir örpək gətirmiş olur. Möcüzə davam edir; qızı zorlamaq istəyən hər bir kişi onu görcək ehtirasdan düşmüş olaraq utancaq bir şəkildə fahişəxananı tərk edirlər. Onun bəxtsiz sevgilisi Aqnesə baş çəkərkən qəflətən ölür. Onun atasının xahişi ilə Aqnes öz duaları ilə onu dirildir. Onu cadugərlikdə ittiham edərək tonqala atırlar, lakin tonqal sönür və əsgərlərdən biri onu xəncərlə öldürür.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Lalə (ad).

**Lalə Qasımova** (*Qasımova Lalə Nəriman qızı*; d. 1955, Dnepropetrovsk, Ukrayna SSR, SSRİ) — Tibb elmləri doktoru, professor. Nĳni Novqorod Dövlət Tibb Akademiyasının psixiatriya və tibbi psixologiya kafedrasının müdiri.

Həyatı
------

Qasımova Lalə Nəriman qızı 1955-ci ildə Dnepropetrovskda (Ukrayna) anadan olub. 1973-cü ildə İ.P.Pavlov adına 1-ci Leninqrad Tibb İnstitutunu bitirib və təyinatla Novqorod vilayətində psixiatr işləyib. Sonra Volqoqrad Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çalışıb. 1981-ci ildə L.Qasımova S.M.Kirov adına Qorki Tibb İnstitutunun psixiatriya kafedrasında psixiatriya üzrə aspirantura bitirib. 1986-cı ildə "Uzun sürən nevrozların kliniki dinamika və proqnozu" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib.

1987-ci ildən Qorki Tibb İnstitutunun (sonralar Nijni Novqorod Dövlət Tibb Akademiyası) psixiatriya kafedrasının assistenti, 1994-cü ildən dosenti işləyib. 1998-ci ildən Nijni Novqorod Dövlət Tibb Akademiyasının psixiatriya və tibbi psixologiya kafedrasının müdiridir.

2001-ci ildə L.Qasımova "İri sənaye mərkəzi əhalisinin psixi sağlamlığı, klinikepidemioloji və sosio-mədəni aspektlər" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 2003-cü ildə professor elmi adı alıb.

L.Qasımova Privoljsk federal dairəsində psixiatrik istiqamətlər üzrə Mərkəzi Attestasiya Komissiyasının və Nijni Novqorod Psixiatrlar və Psixiatrik Liqasının sədridir. 82 elmi əsər və tədris-metodiki tövsiyənin, o cümlədən "Şəxsiyyətin spesifik pozuntuları", "Uşaqlıq dövrünün psixopatoloji sindromları" və digər elmi əsərlərin müəllifidir.

Onun elmi rəhbərliyi altında 9 namizədlik dissertasiyası müdafiə olunub. Elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri psixi sağlamlıq, psixomatik pozuntular, defisitar pozuntular problemləridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
Bunqe Torpağı, Anju arxipelaqı.
1820-ci il Yeni Sibir adaları
**Bunqe Torpağı** — qumsal, tundra-bataqlıq ərazilərlə örtülmüş düzənlik. Kotelnı adası ilə Faddeyevski yarımadası arasında yerləşir. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyasının Yakutiya Respublikası ərazisinə daxildir. Sahəsi 6,2 min. km² təmkil edir. XX əsrə aid xəritələrdə bu ərazi boğaz olaraq göstərilir.

Kotelnı adası ilə qərbdən, Qedenştorm körfəzi ilə şərqdən əhatələnir.

Ən hündür nöqtəsi 58 metrdir. Zirvə adanın mərkəzində yerləşir və Evsekyo-Bulqunnyax adlanır. Ən böyük gölü Evsekyo-Kyoeldür.

Ərazinin cənubunda eyni adlı hündürlük vardır. Burada Bunqe Torpağı qütb stansiyası yerləşir.
Cənubdan Sannikov boğazı ilə Kiçik Lyaxovski adasından ayrılır. Şimalında Draqosennaya buxtası yerləşir.

Ərazi rus zooloqu Aleksandr Aleksandroviç Bunqenin şərəfinə adlandırılmışdır. O, XIX əsrdə əraziyə təşkil edilən coğrafi ekspedisiyanın üzvü olmuşdur.

Ust-Lenski qoruğunun ərazisin daxildir. Daimi əlalisi yoxdur.

Formalaşması
------------

Son araşdırmalara görə hazırkı, Yeni Sibir adaları vaxtı ilə materikin bir hissəsi olmuşdur. 9 min il öncə isə okeanın sahəsi qalxmış və ərazilərin hündür hissələri adalara çevrilmişdir. VIII–IX əsrlərdə suyun səviyyəsi 6–7 m qalxmışdır. Bunqe Torpağının böyük qismi suyun altında qalmışdır.

Eduard Vasikevski Toll Yeni Sibir adalarında vaxtı ilə materik buzlağının mövcudluğunu birdirmişdir.

ИBurada hündürlüyü elədə böyük olmayan qum təpəlikləri vardır. Onların hündürlüyü 5–10 sajendir..

Ekoloji problemlər
------------------

Ərazisi çəlləklər və metal tullantıları ilə çirklənmişdir. Ərazini əsasən Qütb stansiyası ilə əlaqədar çirklənir.

Sentyabr 2004 ildə Bunqe Torpağı üzərindən helikopter vastəsi ilə daşınan iki radioizotop tepmoelektrik generatorun qıza atışı həyada keçirilmişdir. Bu ərazidə 10 m səmada radiaktiv aktivlik yüksəkdir.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2020-10-30 at the Wayback Machine Анисимов М. А. Пушина З. В. Иванова В. В. Павлова Е. Ю. Питулько В. В. Изменение уровня моря на Арктическом шельфе в районе Новосибирских островов в голоцене. Материалы Международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Д. Г. Панова (8–11 июня 2009 г . г. Ростов-на-Дону). Ростов-на-Дону: Изд-во ЮНЦ РАН, 2009, с. 18–20.
2. ↑  Якутский героический эпос. "Могучий Эр Соготох". — Новосибирск: Наука. Сибирская издательская фирма РАН, 1996. — 440 с. — (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). ISBN 5-02-030900-1
3. ↑  *А. Qukov.* "Arktikanın ekoloji vəziyyəti alimləri narahat edir". PrimaMedia. 16 noyabr 2011. 2023-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-03.
4. ↑  *Р. Алимов.* "Росатом: ритэги целесообразно разбирать на «Маяке»". НКО "Белонна". 26.05.2005. 2013-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-03.
**Anselm Kenterberili** — teoloq, filosof və xristian ilahiyyatçı, erkən sxolastikanın Avqustin cərəyanı nümayəndəsi.

Həyatı
------

A. Kenterberili 1060-cı ildə rahibliyi qəbul etmiş, 1063-cü ildə prior, 1078-ci ildə abbat seçilmişdir. 1093-1109-cu illərdə Kenterberi arxiyepiskopu olmuşdur. Kilsənin İngiltərə krallarından müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmışdır.

Fəlsəfi görüşləri
-----------------

A.Kenterberilinin teoloji və fəlsəfi görüşlərinə Avqustinin təsiri olmuşdur. Hər iki alim orta əsrlər realizminin nümayəndələri idi. A. Kenterberiliyə görə, inam şüurdan əvvəldir («inanıram, başa düşmək üçün»); şüur dialektikanın köməyi ilə dini müddəalarda mövcud olan həqiqəti üzə çıxarmalı, aydınlaşdırmalıdır. Şüurun ən mühüm vəzifəsi Allahın varlığını sübut etməkdir. Hər varlıq müəyyən kamillik dərəcəsinə malikdir və bu cəhəti o, ən kamil olan Allahdan almışdır.

Əsərləri
--------

* «Monologion»
* 
* «Proslogion»
* 
* «Qrammatika haqqında dialoq»
* 
* «Həqiqət haqqında»
* 
* «Azad seçim haqqında»

Əsas əsərləri: «Monologion», «Proslogion», «Qrammatika haqqında dialoq» və s. «Proslogion» əsərində A. Kenterberili ilk dəfə Allahın varlığının ontoloji sübutunu vermişdir. O, belə bir müddəadan çıxış edir ki, «Allah» anlayışı faktiki olaraq özündə varlıq anlayışını ehtiva edir. A. Kenterberili insanın iradə azadlığı və günahabatma haqqında təlimini «Həqiqət haqqında», «Azad seçim haqqında» və s. əsərlərində şərh etmişdir. Alimə görə, iradə azadlığı xeyir və şər arasında seçim edə bilmək imkanından ibarət deyil. İradə azadlığı iradənin düzgün (həqiqi, Allaha uyğun gələn) istiqamətini qoruyub saxlaya bilmək bacarığıdır, başqa sözlə, yalnız Allahın istədiyini istəməkdir. Bu bacarıq Allahın hökmü ilə insan yer üzünə gələndə onun iradəsinə köçürülmüş, lakin sonradan günahabatma nəticəsində itirilmişdir. Yalnız Məsihin özünü qurban verməsindən sonra insan azadlığının bərpası mümkün olmuşdur. Dini təlim ehkamlarının (heçdən dünyanın yaradılması, üç üqnum, ilkin günah və s.) rasional əsaslandırılması cəhdləri A. Kenterberilidə fəlsəfi realizmin konseptual bazasında həyata keçirilirdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Sant'Anselmo d'Aosta // BeWeB.
2. 1 2  Ансельм Кентерберийский // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
3. ↑  Saint Anselm (ing.). Stanford University, Center for the Study of Language & Information, 1995. ISSN 1095-5054
4. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 522 – 523. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Səhlab Bağırov** — Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi Xüsusi Təyinatlı Təlim-Tədris Mərkəzinin Rəisidir. Polis general-mayorudur.

Həyatı
------

Bağırov Səhlab Əloş oğlu 1963-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1988-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunu, 1999-cu ildə isə DİN-in Polis Akademiyasını bitirmişdir.

1994-cü ildən daxili işlər orqanlarında müxtəlif məsul vəzifələrdə xidmət etmişdir. Nərimanov Rayon Polis İdarəsinin, Baş Cinayət Axtarış İdarəsinin, Baş İctimai Təhlükəsizlik İdarəsinin rəis müavini, DİN-ə bilavasitə tabe olan Çevik Polis Alayının komandiri, 2011–2019-cu illərdə Bakı şəhər Baş Polis İdarəsinin rəis müavini, 2019–2023-cü illərdə DİN Əlahiddə Çevik Polis Alayının komandiri vəzifəsində çalışmışdır.

2023-cü ildən Daxili İşlər Nazirliyinin Xüsusi Təyinatlı Təlim-Tədris mərkəzinin rəisidir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 iyul 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə Səhlab Bağırova "Polis general-mayoru" ali xüsusi rütbəsi verilmişdir.

Təltiflər
---------

30 iyun 2002-ci ildə "İgidliyə görə" medalı ilə təltif olunub.

2011-ci ildə "Azərbaycan bayrağı" ordeni ilə təltif olunub.

1 iyul 2013-cü ildə "Polis general-mayoru" Ali xüsusi rütbəsi verilmişdir

2015-ci ildə isə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Səhlab Bağırov yeni yaradılan mərkəzin rəisi oldu". Qafqazinfo.az.
2. ↑  "Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin zabitlərinə ali xüsusi rütbələrin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". President.az.
3. ↑  "Bağırov Səhlab Aloş oğlu - Bakı şəhər Baş Polis idarəsi". www.azadliq.org.
4. ↑  ""İgidliyə görə" medalı - Bağırov Səhlab". e-qanun.az.
5. ↑  ""Azərbaycan bayrağı" ordeni ilə: Bağırov Səhlab Əloş oğlu - polis polkovniki". President.az.
6. ↑  ""Azərbaycan bayrağı" ordeni - Bağırov Səhlab". e-qanun.az.
7. ↑  "3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni - Bağırov Səhlab". e-qanun.az.
ABŞ-nin Texas ştatında toz qasırğası, 1935-ci il
**Toz** — orqanik və ya mineral mənşəli xırda bərk hissəcik.

Tozlar - orta diametrli mikro hissəciklərə və diametri 0.1 mm. olan makro hissəciklərə bölünür. Hər hansı bir materialı toz halına keçirtdikdə daha toz hissəcikləri, yəni diametri 0.1–5 mm-ə çatan toz hissəcikləri yaranır. Rütubət təsir etdikdə toz adətən palçığa çevirilir.

Atmosferdə toz
--------------

### İqlimə tozun təsiri

Küveytin üstündə böyük toz buludu
Atmosferdə tozun miqdarı iqlimə böyük təsiri göstərir. Toz hissəcikləri qlobal istiləşmənin nəticələrini yumşaldaraq günəş radiasiyasının bir hissəsini udur. Həmçinin toz hissəcikləri kondensasiyanın nüvəsi olaraq buludların formalaşmasında iştirak edir.

Mənbə
-----

1. ↑  *Anna Qovorov.* "Yer kürəsinin Atmosferində toz hissəciklərinin miqdarı ikiqat artdı". Infox.ru Xəbərlər layihəsi (rus). "İnfoks-İnteraktiv" MMC. 16 yanvar 2011. 2011-08-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-21.
Fridrix Nitsşe
" **Tanrı** **öldü** "(Almanca : *Gott ist tot*ⓘ</img> *Gott ist tot*ⓘ) Fridrix Nitsşe, Tanrı öldü! ifadəsini ilk dəfə "Şən Elm" əsərində istifadə etmişdir. Nitsşe Şən Elm kitabında bunları demişdir:

> Tanrı öldü. Tanrıdan geriyə yalnız bir ölü qalıb. Və biz onu biz öldürdük. Özümüzü necə təsəlli edək, biz qatillərin, qatilləri?Dünyanın indiyədək sahib olduğu şeylərdən ən müqəddəs və ən qüdrətli nə idi ki, bıçaqlarımız altında qanımız axdı: bu qanı bizdən kim siləcək?Özümüzü təmizləyə biləcək hansı su var?Hansı kəffarə bayramlarını, hansı müqəddəs oyunları icad etməli olacağıq?Bizim üçün çox böyük deyilmi, bu əməlin izzəti?Ona layiq olmaq üçün biz də tanrı olmamalıyıqmı?
> 
> 

Nitsşe bu kəlamdan "Zərdüşt belə deyirdi" əsərində də istifadə etmişdir. Nitsşe, bunu nihilizm əsrinə giriş olaraq göstərmiş və Tanrını öldürənin məhz biz olduğumuzu demişdir.

*"İndi hara gedirik? Bütün günəşlərdən uzağamı? Dayanmadan yıxılmırıqmı? Önə, arxaya, sağa, sola, hər yerə yıxılmırıqmı? Hələ də yüksəklik və alçaqlıq qavramları mövcuddurmu? Sonsuz heçlikdə boş-boş gəzmirikmi? Sifətimizdə boşluğun nəfəsini hiss etmirikmi? Hava indi həmişəkindən daha da soyuq deyilmi? Gecələr getdikcə daha çox qaranlıqlaşmırmı? **Tanrı öldü! Tanrı öldü! Onu öldürən bizik!**"*

Nitsşe, Tanrının insan tərəfindən uydurulan bir ulu varlıq olduğunu, bu qavramın təmsil etdiyi həyat fəlsəfəsinin isə başdan-başa səhv və mövcud oluşa qarşı olduğunu və Tanrının öldürülməsi ilə yaşamın dirilə biləcəyini düşünürdü. İnsanlar bu ölümü öz üzərlərində yeni qələbə kimi dəyərləndirməlidir. Əks təqdirdə mənasızlığın və yoxluğun içində yaşamaqla bunun cəzasını çəkəcəklər. Nitsşe, Tanrının ölməsi ilə fövqəl insana gedən yolun açıldığını və bu fürsətdən istifadə etməyin zəruri olduğunu düşünürdü.

İstinadlar
----------



| ⛭Qitə fəlsəfəsi |
| --- |
| Filosoflar | 
* Adorno
* Altüsser
* Ardent
* Aron
* Bart
* Jorj
* Bodriyar
* Bauman
* Benyamin
* de Bovuar
* Berqson
* Burdye
* Buber
* Batler
* Kamü
* Çoran
* Kroçe
* Delöz
* Derrida
* Eko
* İqlton
* Engels
* Fixte
* Fuko
* Centile
* Qramşi
* Habermas
* Hegel
* Haydegger
* Husserl
* Ceymson
* Yaspers
* Kyerkeqor
* Lakan
* Latur
* Levi-Stross
* Markuze
* Marks
* Neqri
* Nitsşe
* Səid
* Sartr
* Şellinq
* Şmitt
* Şopenhauer
* Şpenqler
* Veber
* Jijek

 |
| Nəzəriyyələr | 
* Absurdizm
* Tənqidi nəzəriyyə
* Ekzistensializm
* Frankfurt məktəbi
* Almaniya klassik fəlsəfəsi
* Hermenevtika
* Marksizm (Qərbi marksizm  • Freydo-Marksizm)
* Fenomenologiya
* Poststrukturalizm
* Psixoanaliz
* Romantizm
* Strukturalizm

 |
| Konsepsiyalar | 
* Apollonik və Dionisian
* Sıxıntı
* Sinfi mübarizə
* Tanrı öldü
* İdeologiya
* Edip kompleksi
* Başqa
* Resentiment
* Özünü aldatma
* Totalitarizm
* Çıxış
* Semiotika
* Kino nəzəriyyəsi
* Postmüstəmləkəçilik
* Dil fəlsəfəsi

 |
| 
* Portal Portal
* Category Kateqoriya

 |


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | LCCN: sh95004948 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: İradə (dəqiqləşdirmə).
**İradə** — subyektin fəaliyyət və davranışının tənzimlənməsini həyata keçirən fenomen. İradə əsasən məqsədlərin yaradılması (formalaşdırılması) və onlara nail olmaq üçün daxili səylərin cəmlənməsinə cavabdehdir.

İradə nə fiziki, nə emosional, nə də həmişə şüurlu insan fəaliyyəti deyil; lakin seçilmiş fəaliyyətin məqsədinin dəyər xüsusiyyətlərini göstərən fəaliyyətdir. Könüllü hərəkətlər edən insan impulsiv istəklərə müqavimət göstərir.

İradi davranış iki əsas komponentə bölünür — qərar qəbul edilməsi və onun sonrakı həyata keçirilməsi. Lakin hərəkətin məqsədilə qərar qəbul etmək ehtiyacı arasında uyğunsuzluq varsa, bu vəziyyət çox vaxt seçim aktı ilə müşayiət olunur və ya psixoloji ədəbiyyatda adət olduğu kimi, bu vəziyyəti *motivlərin mübarizəsi* adlandırmaq olar. Şəxs tərəfindən seçilmiş qərar sonradan müxtəlif psixoloji şəraitdə həyata keçirilir. Belə şərtlərin spektri qərar qəbul etmək üçün kifayət olan anlardan başlaya bilər və bu seçimdən sonra sonrakı hərəkət sanki öz-özünə baş verir. Bu psixoloji model üçün boğulan uşaq nümunəsini göstərə bilərik, onu xilas etmək üçün yalnız cəsarət toplamaq lazımdır və yalnız bundan sonra vəziyyət "avtomatik" rejimə keçir. Könüllü davranış və seçimin həyata keçirilməsinə bəzi güclü ehtiyacın qarşı çıxdığı şərtlər də var. Belə bir vəziyyətdən çıxmaq və son seçilmiş məqsədə çatmaq üçün xüsusi səylər, yəni iradənin "gücünün" təzahürü tələb olunur.