**Məhəmməd Biriya** və ya **Məhəmməd Bağırzadə** (tam adı **Məhəmməd Hacı Qulam oğlu Biriya**; d. 1914, Təbriz – 19 fevral 1985, Təbriz) — Azərbaycan Demokrat Firqəsinın maarif naziri.

Həyatı
------

Məhəmməd Bağırzadə (Biriya) 1914-cü ildə Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərində dünyaya gəlib. Atası sənətkar olub. 1920-ci ildə Quzey Azərbaycana muhacirət edib. İlk təhsilini Bakıda alıb. 1929-cu ildə anası vəfat etdikdən sonra yenidən Təbrizə qayıdıb. Şair milləti Pəhləvi zülmünə qarşı mubarizəyə dəvət edib.

1945-ci ildə Azərbaycan Demokrat Firqəsi hökumət qurandan sonra maarif naziri seçilən Məhəmməd Biriya məktəblərdə Azərbaycan dilinin tədrisinin proqramını yaradıb. 1941-1946-cı illərdə Respublikamızın ziyalıları tərəfindən Təbrizdə nəşr olunmuş "Vətən yolunda" qəzetində bir çox şerləri dərc olunmuşdur.

Şairin şeirlərini Bakıda 1944-cü ildə "Ürək sözü" adıyla 5 min tirajla çap ediblər.

1947-ci ildə Azərbaycan Demokrat Firqəsi dağılandan sonra Şimali Azərbaycana gəlmişdir. Sovet dövründə Sibirə sürgün olunub. Azərbaycan maarifinin inkişafında böyük rol oynayıb.

1947-ci il dekabrın 28-də Biriyanı gizli həbs edilib. 7 aydan çox davam edən istintaqdan sonra 10 il həbs cəzası kəsərək indiki Qazaxıstan Respublikasının Karaqanda şəhərindəki 415 saylı islah əmək düşərgəsinə göndərilib. Şair həbsxanada da "dinc durmadığına" görə onu tez-tez məhbuslardan ayırmağa, ayrı-ayrı həbs düşərgələrinə göndərməyə məcbur olublar. Hətta 20 noyabr 1950-ci ildə həbsxana məhkəməsi yenidən 10 il, Luqovsk həbs düşərgəsində olduğu zaman isə, yəni 23 avqust 1951-ci ildə ciddi nəzarətdə saxlamaqla bir il həbs cəzasına məhkum edilib.

30 avqust 1956-cı ildə Məhəmməd Bağırzadə Biriyanın qondarma cinayət işinə yenidən baxılıb və "əməlində cinayət tərkibi olmadığına görə işə xitam verilib".

1985-ci il fevralın 19-da döyüşkən şair ziddiyətli ömrünü Təbrizdəki kimsəsizlər evində başa vurub.

Məhəmməd Biriyanın əlyazması
----------------------------

Moskva, Sovetlər İttifaqının baş naziri Malenkov cənablarına İranlı şair Məhəmməd Biriya tərəfindən ərizə yazılmışdır. Bu yazının original surəti Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin arxivində saxlanılmaqdadır. Həmin nüsxənin üzündən latın əlifbasına Piruz Dilənçi koçürmüşdür  .

İstinadlar
----------

1. ↑  *Cəmil Həsənli.* СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг. Moskva: Герои Отечества. 2006. səh. 167. 2023-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-03.
2. 1 2  "MƏHƏMMƏD BAĞIRZADƏ BİRİYA". 2021-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-21.
3. ↑  "Məhəmməd Biriya tərəfindən Ə R İ Z Ə". 2013-10-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-01-10.

| ⛭Azərbaycan Milli Hökuməti və ya Azərbaycan Demokrat Firqəsi (1945–1946) |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| *Baş nazir*: Seyid Cəfər Pişəvəri
*Daxili işlər naziri*: Salamulla Cavid
*Müdafiə naziri*: Cəfər Kavian
*Kənd təsərrüfatı naziri*: Mahmud Hoccati
*Maarif naziri*: Məhəmməd Biriya
*Səhiyyə naziri*: Həsən Urəngi
*Maliyyə naziri*: Qulamrza İlhami
*Ədliyyə naziri*: Yusif Əzima | *Yol, Poçt və Teleqraf naziri*: Mirzə Rəbi Kəbiri
*Ticarət və İqtisadiyyat naziri*: Rza Rəsuli
*Ali Məhkəmənin sədri*: Zeynalabidin Qiyami
*Baş prokuror*: Firudin İbrahimi
*Baş nazirin birinci müavini*: Nüsrətullah Cahanşahlı
*Milli Ordu komandanı*: Qulam Yəhya
*Milli Məclisin sədri*: Hacı Mirzə Əli Şəbüstəri
  |

* نگاهی به سرنوشت سران فرقه دموکرات آذربایجان؛ (Farsnews Agency)

 *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti • Azadıstan • Portal:Azərbaycan tarixi*  |