recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Şamaxı tıs-tısı** (*lat.* Acantholimon schemachense) — plumbaqokimilər fəsiləsinin tıs-tıs cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Azərbaycanda təbii halda geniş yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Alçaq koldur. Yastıqcığı çox möhkəm, yarımşarşəkilli, diametri 15-35 sm-dir. Yay yarpaqları açıq göyümtül, çoxsaylı, əhəngli nöqtəli, hamar, üçhissəli, cod, qısa, uzunluğu 5-7 (bəzən 10-15) mm, eni təxminən 1 mm, ucu biz, çılpaq, kənarları xırda tükcüklü, sıx oturandır. Yaz yarpaqları bir az qısa və enlidir. Çiçək saplaqları qısa, təx¬minən yarpaqlardan uzun deyil, əsasən sadə, bəzən az budaqlı, hündürlüyü 2-2,5 sm, çox qısa tükcüklüdür. Çiçəkləri seyrək 1-5 (6) sünbüllərdə yerləşir. Sünbüllərin uzunluğu (9) 10–12 mm, birçiçəklidir. Çiçək altlıqları çılpaqdır. Üst çiçəkaltlığı təxminən iki dəfə içəridəkilərdən qısa, uzunluğu 4–5 mm, uzunsov-yumurtavari, qısa uclu, ensiz haşiyəlidir. İçəri çiçəkaltlıqları təxminən kasacığın borucuğuna bərabər, enli haşiyələnmiş, qısa ucludur. Kasacığın uzunluğu 8-10 (11) mm, qıfşəkillidir. Borucuğun uzunluğu 6–7 mm olub, damarcıqları tükcüklüdür. Borucuğun büküyü ağ, eni təxminən 4 mm, tünd qonur, kənarlarına qədər küt damarcıqlıdır. Çiçək tacı çəhrayıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Təbiətdə əsasən toxum vasitəsilə çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Orta dağ zolağına qədər quru, daşlıq yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Qobustan, Abşeronun rayonlarında aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Quru otlu, daşlı yamaclarda, bəzən də yovşanlı yarımsəhralarda bitir. Abşeronda, Qobustanda rast gəlinir. Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilmişdir.

İstifadəsi
----------

Dağlıq sahələrin bərkidilməsində və quraq ərazilərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17233996
* Wikispecies: Acantholimon schemachense
* EoL: 5490535
* GBIF: 4090554
* iNaturalist: 831091
* IPNI: 686128-1
* Plant List: kew-2614904
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:686128-1
* WFO: wfo-0000513496

 |
Əfsanəyə görə Maruoka qəsri hitobaşira ilə tikilib.
**Hitobaşira** (人柱?, *azərb.* insan sütunu‎) – Yaponiyada insan qurban verməyin əfsanəvi üsulu. Bir çox Yaponiya əfsanəsinə görə qədim dövrə aid bəzi körpü, bənd, qəsrlərin tikintisi zamanı onların altında insanlar diri-diri basdırılıblar ki, tikilinin strukturu möhkəm olsun.

Bu cür insan qurban vermək barədə ilk məlumata "Nihon Şoki" (720) salnaməsinin İmperator Nintokunun hakimiyyəti haqqında olan bölməsində bəhs olunur. Xüsusilə, Tarumidə (Hyoqo prefekturası) yerləşən Naqara körpüsünün tikintisi bu barədə məşhur əfsanədir. Bu əfsanədə bir kəndli istəmədən də olsa özünü qurban verir. Əfsanələrdəki qurbanların çoxu qadındır. Hitobaşira əfsanələrinin mikolar tərəfindən su ilahlarını sakitləşdirmək məqsədilə yayıldığına inanılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Kodansha Encyclopedia of Japan. səh. 207

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan. III cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 207. ISBN 0-87011-623-1. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2021.
**Yarımkol flyuggeya** (*lat.* Flueggea suffruticosa) — bitkilər aləminin söyüdçiçəklilər dəstəsinin fillantkimilər fəsiləsinin flyuggeya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Koreya, Mancuriya, Şimal-Şərqi Çin, Xabarovsk, Amur vilayətlərində bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1,5-3 m olan, şaxələnmiş, çoxsaylı düz, çılpaq budaqlı, yarpağını tökən koldur. Yaşlı budaqları açıq-sarı, cavan budaqları isə yaşıldır. Cavan zoğları nazik, açıq-yaşıl və ya açıqyaşılımtıl-sarıdır. Govdələrinin qabığı boz rəngdədir. Yarpaqları növbəli düzülüşlü, ellipsvari və ya yumurtavaridən yumurtavari-lansetşəkilliyə kimi dəyişir, çılpaqdır, 2-7 sm uzunluqda, 0,6-3,5 sm enində, üstdən tünd və ya sarımtıl yaşıl, altdan açıq rəngdədir. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri yaşılımtıl-ağ, yaxud yaşılımtıl-sarı olub, ləçəksizdir. Erkəkcikləri 3-12 ədəd yarpaq qoltuğunda yerləşir. Dişi çiçəklər tək-tək və bəzən 3-8 ədəd bir yerdə, 1 sm-ə qədər uzunluqdadır. Meyvəsi 3 yuvalı, 6 toxumlu qutucuqdur, diametri 5 mm-ə çatır. Hər yuvada 2 toxum vardır. Toxumu üçkünc, hamar, nazik qabıqlı, uzunluğu təxminən 2 mm-dir. Meyvəsi sentyabr-oktyabrda yetişir. Toxumla və qələmlə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Quraqlığadavamlı, daşlı yamaclarda, qumlu-çınqıllı yerlərdə, meşədə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərdəkan dendrarisində introduksiya edilmişdir. Azərbaycanın bəzi rayonlarında mədəni şəraitdə rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yarpaqlarında və uc gövdələrində, 0,15-0,4 % suffrutikodin, suffrutikonin, allosekurinin, diqidrosekurinin, sekurinollar, aşı maddələri, nişasta və amin turşuları vardır. Çox yaxşı çiçəkləyir və bol meyvə verir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1070810
* Wikispecies: Flueggea suffruticosa
* EoL: 1143519
* FoC: 242322735
* GBIF: 5382858
* GRIN: 405540
* iNaturalist: 553569
* IPNI: 349011-1
* IRMNG: 10257844
* ISC: 114416
* MoBotPF: 293947
* NCBI: 283120
* Plant List: kew-84615
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:349011-1
* Tropicos: 50056701
* VASCAN: 30288
* WCSP: 84615
* WFO: wfo-0000967249

 |
Dərbənd qalası
**Xəzər qapısı** (*yun.* Κάσπιαιπύλαι) — qədim mədəniyyətlər dövründən bəri iki dar sahil keçidini təyin edən tarixi və coğrafi ad. Keçid vastəsi ilə şimalın ibtidai icma şəraitində yaşayan köçəri tayfaları qədim Əhəməni, Midiya və Mesopotamiyanın zəngin əkinçilik mədəniyyətlərinə çıxış əldə edir. Sonralar ayrı-ayrı qaynaqlarda "Xəzər qapısı", "Alban qapısı", "Hun keçidi", "Qafqaz qapısı", "Dərbənd qapısı" kimi müxtəlif adlar daşımış həmin keçidin qədim dövr və orta əsrlərdə böyük hərbi-strateji əhəmiyyəti olmuş, onu əldə saxlamaq bu regionun dövlətlərinin həmişə diqqət mərkəzində dayanmışdı.

Belə keçidlər Xəzər bölgəsinin təbii relyefində iki əsas yerdə əmələ gəlmişdir. Dərbənd bölgəsində, Xəzər dənizinin qərb sahili ilə Qafqaz silsiləsinin kənarı arasında enən sahil zolağı olan Alban qapıları (Klavdius Ptolemey tərəfindən adlandırırdı) var idi. Xəzər dənizinin o biri tərəfində, İranın müasir Gürgan ərazisində, Gürgan qapısı yerləşir. Həm bunları, həm də digərlərini qorumaq üçün Fars hökmdarları bir sıra güclü müdafiə istehkamları qurmuşlar. Dərbəndin cənubunda yerləşən Dərbənd səddi və dənizin digər tərəfində uzunluğu 200 km-ə qədər olan Böyük Gürgan səddi buna misaldır.

Ancaq heç bir sədd fars imperioyalarını xarici işğalçıların istilasından qurtarmamışdır. Xəzər qapısı vastəsi ilə makedoniyalılar (Makedoniyalı İskəndərin rəhbərliyi ilə), daha sonra ərəblər cənubdan, köçəri türk tayfaları, daha sonra Rusiya imperiyasının ordusu şimaldan keçmişlər. Böyük İpək Yolu karvanları bu keçiddən keçirdi.

Orta əsr ədəbiyyatında (İskəndər, Marko Polo, Con Mandevil) qapıların inşaatçısı Makedoniyalı İskəndər olaraq göstərilir və bu ərazilərə İskəndəriyə deyirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""КАСПИЙСКИЕ ВОРОТА"НА ВЕЛИКОМ ШЕЛКОВОМ ПУТИ "Бакинский Рабочий". 2021-02-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-02.
**Kobaltin** — Kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Ferrokobaltin (16 %-dək Fe), nikelli kobaltin (3 %-dək Ni).

Xassələri
---------

Rəng – çəhrayı çalarlı qalayı-ağ; Mineralın cizgisinin rəngi – bozumtul-qara; Parıltı – güclü metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 6,0-6,4; S – 5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {100} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar, qabıqvari; Başqa xassələr – zəif elektrik keçiricisidir; Termoelektrik xassəlidir; Morfologiya – kristallar: tez-tez oktaedrik, heksaedrik, pentaqon-dodekaedrik; İkiləşmə: nadir hallarda {110} və {111} üzrə; Mineral aqreqatları: sıx, dənəvər kütlələr, damarcıqlar, püruzlar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Tipik hidrotermal mineraldır. Ən çox damar tipli və kontakt-metasomatik yataqlarda inkişaf edir. Qızıl-kvars, kolçedan və dəmir filizlərində, beş elementli Co-Ni-Ag-Bi-U filiz formasiyası yataqlarında qeyd edilir. Maqmatik kobaltının nadir tapıntıları bazit-hiperbazit süxurlarında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: safflorit, skutterudit, şmaltin, hersdorfit, maqnetit, argentit, pirit, xalkopirit, qranat, kalsit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Kobalt (Kanada); Skutterud (Norveç); Tunaberq (İsveç); Kola yarımadası (Rusiya). Azərbaycanda kobaltin Şimali-Daşkəsən dəmir filizi - kobalt yatağı filizlərinin əsas minerallarından biridir. Bundan əlavə o, Daşkəsən rayonunun digər dəmir filizi obyektlərində də (Şimal-Şərqi Daşkəsən, Cənubi-Daşkəsən və b.) qeyd olunur. İkinci dərəcəli mineral kimi başqa genetik tipə aid olan bəzi filiz yataqlarında (Katsdağ, Mazımçay, Filizçay, Cixix-Saqator və b.) da rast gəlir.

Tətbiqi
-------

Şüşə və keramika sənayesində, habelə metallurgiyada geniş istifadə edilən kobaltın mühüm filizidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Cobaltite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

* THE MINERAL COBALTITE
**Dadaşov Fərid Həsən oğlu** — görkəmli alim-geoloq, pedaqoq, elmi təşkilatçı və elmi biliklərin təbliğatçısı. Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Dadaşov Fərid Həsən oğlu 1930-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1952-ci mühəndis-geoloq ixtisası üzrə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun (indiki ADNSU) geoloji-kəşfiyyat fakültəsini bitirmişdir. 1952—1954-cü illərdə AzSİ-nin aspiranturasında oxumuş, "Neft yataqlarının geologiyası" kafedrasında işləmişdir. 1955-ci ildə "Bakı arxipelağının Səngaçal burnundan Gil adasına qədər olan şimal hissəsinin geoloji quruluşu və neft-qazlılıq perspektivliyi" mövzusunda namizədlik, 1965-ci ildə isə "Azərbaycanın karbohidrogen qazları" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 1957-ci ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunda (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) işləyir. 1977—1984-cü illərdə Geologiya İnstitutunda elmi işlər üzrə direktor müavini işləmişdir. "Neft və qaz yataqlarının genezisi və əmələgəlməsi" şöbəsinin rəhbəridir.

Elmi fəaliyyət
--------------

Elmi fəaliyyəti — təbii qazların geologiyası və geokimyası, palçıq vulkanizmi, neft-qaz yataqlarını geologiyası, axtarışı və kəşfiyyatı ilə bağlıdır. O, neft-qaz geologiyası və geokimyası sahəsində, təbii qazların tədqiqatı üzrə görkəmli alimdir. Azərbaycanın və Xəzər dənizinin neftli-qazlı rayonlarının karbohidrogen qazlarının dəyişməsi qanunauyğunluğunu müəyyən etmiş, hidrosferin qazlarını öyrənmək üçün yeni üsul təklif etmiş, neft-qaz-toplanma zonalarının qazgeokimyəvi kriterilərini işləyib hazırlamışdır. Nəzəri işləmələri neft, qaz, sulfid yataqları axtarışında, hidrotexniki, mülki və sənaye obyektlərin tikintilərində, ekologiya sahələrində tətbiq edilmişdir. 

Günəşli neft yatağını ilk kəşf edənlərdəndir. 1988-ci ildə "Azərbaycan SSR-in neft və qaz yataqları və perspektiv strukturları xəritəsi"nə görə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir. 

300-dən çox elmi işin, 8 monoqrafiyanın, 3 müəlliflik şəhadətnaməsinin müəllifidir. "Azərbaycanın geokimyəvi anomaliyaları", "Azərbaycanın neft-qaz yataqları və perspektivli sahələri", "Xəzər dənizinin palçıq vulkanları", "Azərbaycanın neft və qaz ehtiyatlarının xəritəsi", "Azərbaycanın təbii qazları" xəritələrin müəlliflərindən biridir. 

15 il ərzində doktorluq dərəcəsi vermək üzrə Elmi Şuranın sədri olmuşdur. 18 geologiya-mineralogiya elmləri namizədi, 3 elmlər doktoru hazırlamışdır.

Mənbə
-----

* *"Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004, 362 s.''*

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-10-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-23.
**Koberq adası** (*ing.* Coburg Island) — Kanada Arktik arxipelaqına daxil olan ada. Hazırda adada yaşayış yoxdur (2012).

Coğrafiya
---------

Koberq adasının qayaları
Koberq adasının sahillərində dəniz quşları və aysberq.
Koberq adası Elsmir adasını (şimalda) Devon adasından (cənubda) ayıran Cons boğazının şərq girişində yerləşir. Koberq adası Elsmir adasının cənub-şərq sahilindən 20 km cənub-şərqdə, Keyp Tennison bölgəsində (Qleyşer boğazı vasitəsilə) və Devon adasındakı Fitz Roy burnundan 30 km şimal-şərqdə (Ledi Ann boğazı vasitəsilə) yerləşir. Adanın sahəsi 344 km², sahil xəttinin uzunluğu 138 km-dir.

Şərq sahilindəki böyük Marina yarımadası istisna olmaqla, ada demək olar ki, düzbucaqlıdır. Adanın şimaldan cənuba uzunluğu 37 km, eni isə şimalda 6 km-dən cənubda Marina yarımadasının ərazisində 22 km-ə qədər dəyişir.

Adanın relyefi dağlıqdır və maksimal hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 823 metrdir. Orta hündürlüklər cənuba doğru azalır. Sahil boyu bir çox yerlərdə, xüsusən də şimalda, şərqdə və cənubda dağlar sıldırım şəkildə dənizə enərək 100–300 metr hündürlükdə qayalıqlar əmələ gətirir. Buzlaqlar 225 km² (adanın 65%-i) ərazini əhatə edir. Ən çoxu Koberq adasının qərb sahillərindədir.

Fauna və təbiətin mühafizəsi
----------------------------

Adanın sahil sularında il boyu buzsuz qala bilən iki böyük təmiz sahə var. Bunlar cənubda eyniadlı boğazda yerləşən Ledi Ann sahəsi və şimalda Baffin dənizindəki Şimal sahəsi. Bu buzsuz sular sayəsində bir çox dəniz quşu adanın sahil qayalıqlarında yuva qurur. 30.000 cüt üçbarmaqlı qağayı və 160.000 cüt Uria lomvia adanın Kembric Point kimi tanınan cənub ucunda yuva qurur. Şahzadə Şarlotta Abidəsi kimi tanınan sahil yaxınlığındakı kiçik bir adada 3000 cüt ağılsız yuva qurur.

Adi saqqallı suiti, halqaşəkilli suiti, morj və ağ ayılar tez-tez sahil sularında və sahillərdə rast gəlinir. Ağ balina və narvallar da sahil sularını ziyarət edirlər. Dəniz quşları və heyvanları qorumaq üçün ümumi sahəsi 1650 km² olan Nirjutiqavvik Milli Vəhşi Təbiət Ərazisi qurulmuşdur ki, bunun da 1283 km²-si adanın sahil sularıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "IBA Cambridge Point, Coburg Island, Nunavut". 2011-06-12 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Oceandots.com — The Islands Encyclopedia. Coburg Island". 2012-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-13.
**Firudun xan Çərkəz** (vəfatı 1620/21) – I Şah Abbas dövründə (1588–1629) 1605/06-1620-ci illərdə Astrabad bəylərbəyi olan çərkəz əsilli Səfəvi məmuru və bir sərkərdə.

Tərcümeyi-hal
-------------

Firudin gənc yaşda qaçırıldı və yeddi ildən çox əsirlikdə oldu. Nəhayət, onu Səfəvi şahlıq sarayının adından fəaliyyət göstərən tacirlər qulam olaraq aldılar. Bundan sonra o, şahın zirehini qoruyucu vəzifəsinə yüksəldi (*qurçi-e zereh*) və bununla da şah sarayı daxilində genişlənmiş qulamın (*qolaman-e xasseye şarife*) bir parçası oldu.

1605-ci il oktyabrın sonlarında, 1603-1618-ci illər Osmanlı-Səfəvi müharibəsi dövründə, Azərbaycanda Osmanlılara qarşı ağır mübarizə dövründə Mokri qəbiləsindən bir kürd əsir I Şah Abbas öldürməyə cəhd etdi.  Lakin Firudin xan Çərkəz Şah Abbasın həyatını xilas etdi. Cəsurluğuna görə mükafat olaraq Şah Abbas onu 1605-ci ilin dekabrında və ya 1606-cı ilin noyabr ayında Astrabad əyalətinin qubernatoru (bəylərbəyi) təyin etdi. Səfəvilər dövrünün bir hissəsində, o cümlədən Firudin xan Çərkəzin vəzifəsi dövründə Astrabad əyaləti bugünkü Gülüstan, Simnan və Şimali Xorasan əyalətlərini əhatə edirdi.

Firudinin qubernator kimi əsas vəzifəsi Astarabad əyalətinin Xarəzmdəki müxtəlif türkmən köçərilərindən, eləcə də Astarabad əyalətinin şimal ərazilərindəki yerli türkmənlərdən təhlükəsizliyini və qorunmasını təmin etmək idi.  Onlar ərazilərini genişləndirməyə və tez-tez basqınlar keçirməyə can atırdılar. Nəticədə vilayətin şimal ərazilərində bu köçərilərə qarşı bir neçə müharibə aparmalı oldu.  Firudinin başçılıq etdiyi bu uğurlu müharibələr (həmçinin erkən həyatının qısa bir dövrü) Məḥəmməd Tahir ibn Həsənin  (*Ḵādem-e Besṭāmi’*) tərəfindən *Fotuḥāt-e Fereyduniyeh* əsərində təsvir edilmişdir. Onu sonra Behbud xan Çərkəz bəylərbəyi vəzifəsində əvəzlədi.

Qeydlər
-------

1. ↑  Həmçinin "Faridun" və ya "Feridun" yazıldılıb.
2. ↑  *Encyclopaedia Iranica*ya görə Firudin xan Çərkəz saray məmuru idi. Bununla birlikdə, Vilyam Flura görə, onun sələfi Behbud bəy Çərkəz onun oğlu idi, bu səbəbdən onun saray məmuru olmasını təbii olaraq mümkünsüz edirdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Ghereghlou, 2009. səh. 325-326
2. 1 2  Floor, 2008. səh. 153

Mənbələr
--------

* *Floor, Willem M.* Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri. Washington, DC: Mage Publishers. 2008. ISBN 978-1933823232.
* *Ghereghlou, Kioumars.* ḴĀDEM-E BESṬĀMI // Encyclopaedia Iranica, Vol. XV, Fasc. 3. 2009. 325–326.
Binanın əsas fasadı, 1851
**Büllur saray** (*ing.* Crystal Palace) — Londonda şüşə və dəmirdən inşa edilmiş bina. Bina sərgi və müxtəlif tədbirlər üçün nəzərdə tutulmuşdu və layihəsi Böyük Britaniya kraliçası Viktoriyanın həyat yoldaşı şahzadə Albert Saxe-Koburq Saalfeld tərəfindən təsdiqlənmişdir. Binanın tikiləcəyi ərazidəki ağacların kəsilməsinə qarşı olan şahzadə Albert binanın inşası zamanı ağaclara ziyan vurulmadığına görə təklif olunan layihələr arasında yalnız bu layihəni bəyənmişdir.

Büllur sarayın açılışında Kraliça Viktoriya və şahzadə Albert də iştirak etmişlər. Sərgi sona çatdıqdan sonra bina London ətrafında yerləşən Sidnem-Hill ərazisinə köçürülür. 30 noyabr 1936-cı ildə bina yanğın zamanı məhv olur və bir daha bərpa edilmr.

Layihəsi
--------

1851-ci ildə inşa edilmiş Büllur sarayın divarları bütünlükdə şüşədən quraşdırılıb. Metal çərçivələrin içərisinə 300 mindən çox şüşə doldurulub. Sarayın əsas hissəsini sərgi zalı təşkil edir. Zalın ümumi sahəsi 90 000 m².-dir və 1400 insan üçün nəzərdə tutlmuşdur.

* 1851. Ümumi görünüş1851. Ümumi görünüş
* 1851. İngiltərə kraliçası Viktoriyanın sərgiyə gəlişi.1851. İngiltərə kraliçası Viktoriyanın sərgiyə gəlişi.

Həmçinin bax
------------

* Biq Ben
* Vestminster sarayı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mən dünyanı öyrənirəm" (Uşaq ensiklopedik toplusu). Bakı, "Təfəkkür" NPM, 2005. səh.107
2. ↑  The Great Exhibition of 1851. Duke Magazine Volume 92, No.6, November-December 2006 Arxivləşdirilib 2007-09-07 at the Wayback Machine  (ing.)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Büllur saray*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Büllur sarayın fondu  (ing.)
* 1860-cı il Arxivləşdirilib 2007-10-02 at the Wayback Machine (ing.)
* Büllur saray Arxivləşdirilib 2016-09-24 at the Wayback Machine (ing.)
* Eddie Richardson’s page Arxivləşdirilib 2008-12-23 at the Wayback Machine (ing.)
* Parkın tarixi  (ing.)
**Firuz Kazımzadə** (27 oktyabr, 1924, Moskva - 17 may, 2017, ABŞ ) — Amerika tarixçisi, Yel Universitetinin tarix üzrə əməkdar professoru, əslən azərbaycanlıdır .

Həyatı və təhsili
-----------------

Firuz Kazımzadə 1924-cü il oktyabrın 27-də Moskvada anadan olub. Atası İran səfirliyinin əməkdaşı olub. İlk təhsilini Moskvada alan Firuz Kazımzadə sonradan ABŞ-yə gedərək 1944-cü ildə Stenford Universitetinə daxil olub. 1946-cı ildə universiteti fərqlənmə ilə bitirib. Bir il sonra elə həmin universitetdə magistraturanı bitirib. 1950-ci ildə Harvard Universitetində Rusiya tarixi dair doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.

Fəaliyyəti
----------

1954-1956-cı illərdə Harvard Universitetində işləyən Firuz Kazımzadə sonradan Yel Universitetində fəaliyyətini davam etdirib O, "Zaqafqaziya uğrunda mübarizə (1917-1921)" adlı kitabını qısa müddətdə tamamlamışdır. 1951-ci ildə həmin kitab "Fəlsəfi kitabxana" nəşriyyat şirkəti tərəfindən nəşr olunmuşdur. Kitaba Harvard Universitetinin əməkdar professoru Maykl Karpoviç ön söz yazmışdır. Həmin dövrdə Kazımzadənin 27 yaşı var idi. Bu onun ilk kitabı idi. 1968-ci ildə Yell Universitetinin nəşriyyatında "Rusiya və İngiltərə İranda (1864-1914). İmperializmin tədqiqi" monoqrafiyası işıq üzü görmüşdür. Bu kitab 2004-cü ildə Moskvada rus dilində "İranda nüfuz uğrunda mübarizə. Rusiya və İngiltərə diplomatik qarşıdurma" başlığı ilə nəşr olunmuşdur. Kazımzadənin 3-cü əsəri "Böyük İvandan inqilabadək rus imperializmi" əsəri 1974-cü ildə çapdan çıxmışdır.15 may 1998-ci ildən 23 may 2003-cü ilə qədər ABŞ-də beynəlxalq dini azadlıq komisiyasının üzvü olmuşdur. Bəhai dinini qəbul etmişdir. Professor Kazımzadə Rusiya və İran tarixinə dair bir sıra kitabların, habelə nüfuzlu elmi jurnallar üçün çoxsaylı məqalə və rəylərin müəllifidir.

Ölümü
-----

17 may 2017-ci ildə ABŞ-də vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  
	* Azerbaijan house in London, List of the books in library Arxivləşdirilib 2010-01-31 at the Wayback Machine
2. ↑  Amerikada yaşayan azərbaycanlı gənclər ilk forumlarını keçirmişlər[*ölü keçid*]
3. ↑  "Tanınmış tarixçi Firuz Kazımzadə vəfat edib". 2021-05-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-14.
4. ↑  ""Zaqafqaziya uğrunda mübarizə (1917-1921)" kitabının təqdimatı keçirilib". 2023-07-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-14.
5. ↑  "В США скончался известный американский историк Фируз Каземзаде[[Rus dili|*rus.*]] ". 2021-01-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-14.
**Mehdiyeva Nisə Əşrəf qızı** — Mikrobiologiya sahəsində ilk qadın elmlər doktoru (1969), professor (1986).

Haqqında
--------

1928-ci il aprel ayının 12-də Bakıda anadan olmuşdur. 

O, 1950-ci ildə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetini müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Nisə Mehdiyeva 1950-1952-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) müəllim işləmiş, 1952-1955-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Botanika İnstitutunun aspirantı olmuşdur. Nisə Mehdiyeva 1955-ci ildə namizədlik, 1969-cu ildə isə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1986-cı ildə mikrobiologiya üzrə respublikada ilk professor elmi adını almışdır. 

Nisə Mehdiyeva 1955-1957-ci illərdə Respublika Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətində biologiya üzrə elmi katib işləmişdir. 1958-ci ildə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunda Torpaq biologiyası laboratoriyasını təşkil edərək akademiyada mikrobiologiya elminin əsasını qoymuşdur. 1968-ci ildə akademiyada ilk dəfə neft mikrobiologiyası sahəsində laboratoriyaya rəhbərlik etmişdir. Nisə Mehdiyeva 1972-ci ildə laboratoriya Mikrobiologiya sektoru, 1994-cü ildə isə Mikrobiologiya İnstitutu statusu almışdır. 1958-ci ildən 1981-ci ilədək bu elmi müəssisəyə, 1995-ci ilədək laboratoriyaya rəhbərlik etmişdir. 

1995-1996-cı illərdə Qafqaz Universitetində Mikrobiologiya Mərkəzinin rəhbəri və Elmi işlər üzrə prorektor vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir. 

Mikrobiologiyanın müxtəlif problemləri üzrə 130 elmi məqalənin, bir elmi kinofilmin, 9 müəlliflik şəhadətnaməsinin, 4 kitabın müəllifi olan Nisə Mehdiyevanın rəhbərliyi altında respublikada və onun xaricində 10 fəlsəfə doktoru, 2 elmlər doktoru yetişmişdir. 

Professor Nisə Mehdiyevanın apardığı elmi işlərin əksəriyyəti torpaq ekosistemində çox mürəkkəb münasibətdə olan mikroskopik heyvanlar və göbələklər arasındakı qarşılıqlı əlaqəsinə həsr edilmiş, bu sahədə maraqlı elmi-praktik əhəmiyyətli nəticələr əldə etmiş və bu problemlə bağlı tədqiqatlara SSRİ Elmlər Akademiyasında rəhbərlik etmişdir. Elmi işini ömrünün sonunadək davam etdirən professor ingilis-rus-Azərbaycan dillərində ilk mikrobioloji lüğət və Azərbaycanda "Mikologiya" kitabını yazaraq yenidən çap etdirmişdir.

Nisə Əşrəf qızı Mehdiyeva 2017-ci il oktyabr ayının 18-də vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Xalqın yaddaşında yaşayacaq alim – Nisə xanım Mehdiyeva... Bakı xəbər.- 2017.-S.15". 2022-09-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-09-08.
**Altayın Qızıl Dağları** — 1998-ci ildə YUNESKO Altay dağlarının Rusiyadakı üç hissəsini Dünya İrsi daxil edib belə adlandırdı:

* Altay Təbiət Qoruğu və Teletskoye gölünün bufer zonası (965,753 ha);
* Beluxa dağının Katunski ehtiyat və bufer zonası (392,800 ha);
* Ukok Yaylası (252.904 ha).

Qorunan ərazinin ümumi sahəsi 16 178 km²-dir.

Bu ərazilərin seçimi, ümumilikdə Sibirdə alp bitki örtüyü zonalarının: çöl, meşə-çöl, qarışıq meşələr, subalp və alp zonalarını təmsil etmələri ilə bağlıdır. Bundan əlavə, qar bəbiri, Sibir dağ keçisi və Altay arkalı kimi nadir heyvanların populyasiyasının qorunması üçün bu ərazilərin əhəmiyyəti nəzərə alınmışdır.

Mühafizə zonasında Pazırık məzarlığının yerləşdiyi bəzi yerlər var.

Təbiəti Qoruma üzrə Beynəlxalq Birlik bu ərazilərin xüsusi qorunan statusa zəmanət verməli olduqları Dünya İrs Siyahısına daxil edilməsinə baxmayaraq burada brakonyerliyin çiçəklənməkdə davam etməsindən narahatdır. Ekoloqlar həmçinin Ukokdan Çinə gedən Koş-Aqağdan qaz kəməri və ekspress magistral yolunun çəkilişi layihəsindən narahatdırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Рудой, 2002

Ədəbiyyat
---------

* *Рудой А. Н. .* Обратная сторона Луны? (Алтайский вестник). 2002. 52–64.

Xarici keçidlər
---------------

* Obyektlərin coğrafi yeri
**Hoker zirinci** (*lat.* Berberis hookeri) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Himalay dağlarında, Sikkimdə, Butanda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Möhkəm budaqlı, çoxsaylı zoğları, enli, şaxələnmiş çətiri olan, iynəli, həmişəyaşıl koldur. Yaşlı bitkilərdə yan zoğları aşağıya sallanır. Hündürlüyü 1-1,5 m-dir. Qabığı sarı və ya boz-sarı, möhkəm iynələri 3 sm-dir. Yarpaq yerləşməsi növbəli, yarpaqları 2-3 ədəd, sadə, iri, ellipsvariyədək dəyişir, yazda və yayda parlaq yaşıl, payızda qızılı-qırmızı və ya qırmızıdır, alt tərəfi mavidir, kənarları xırda dişlidir, uzunluğu 4-8,5 sm, eni 1-2,5 sm-dir. Çiçəkləri sarı, çoxsaylı, xoş qoxulu, salxımvari çiçək qruplarında toplaşmışdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvələri uzunsov, qırmızı, parlaq, payızın əvvəlində yetişir. Kökləri nazik, güclüdür.

Ekologiyası
-----------

Günəşə, yarımkölgəyə davamlıdır, torpağa tələbkar deyil, quru və nəmişli, zəif turşulu və qələvili torpaqlara dözür. Yaxşı budanır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Alpinari, bağ və kecilməz canlı çəpərlərin salınması üçün yararlıdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1537431
* Wikispecies: Berberis hookeri
* EoL: 2905762
* EPPO: BEBHO
* GBIF: 7300427
* GRIN: 6875
* IPNI: 106749-1
* NBN: NHMSYS0000456434
* NCBI: 258172
* Plant List: kew-2673909
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:106749-1
* Tropicos: 3500464
* WFO: wfo-0000563288

 |
Firudin bəyin evi
**Firudin bəy Aslanbəyovun evi** — Ağdamın Quzanlı qəsəbəsində təxminən 1895 - 2019-cu illərdə mövcud olmuş tarixi ev.

Evi tikdirən Əmiraslan bəyin doqquzuncu oğlu Firudin bəy 1863-cü ildə Şuşa qəzasının Cavanşir sahəsinin Sarıcalı-Quzanlı kəndində anadan olmuşdu. Molla yanında oxumuşdu. Özəl mülkünü idarə etməklə güzəran keçirirdi.

Firudin bəyin Quzanlı kəndində ikimərtəbəli evi vardı. Təəssüflər olsun ki, Quzanlı qəsəbəsi, Zərifə Əliyeva küçəsində bişmiş qırmızı kərpicdən tikilmiş ikimərtəbəli hündür və yaraşıqlı otaqları olan bir bina baxımsız və sahibsiz qaldığından uçmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Binanın döşəmələri palıd ağacındandır. Qədim sobanın heç qiyməti yoxdur. Deyilənə görə, iki əsrə yaxın tarixi olan bu möhtəşəm və əzəmətli binanı Qarabağın tanınmış, adlı-sanlı bəylərindən olan Firudin bəy tikdirib.

Qəsəbə sakini - 76 yaşlı Zeynal Həsənov deyir ki, gözümü açıb bu binanı belə möhtəşəm görmüşəm: "Bu mülkün əzəli sahibi Firudin bəy xeyriyyəçi adam olub, xalq üçün vaxtında çox iş görüb. Quzanlıda Firudin bəyin şəxsi pulları hesabına kəhrizlər qurulub, suvarma sahələri üçün əlavə su ehtiyatları aşkarlanıb. İndi o kəhrizlər də fələyin güdazına gedib. Torpaq üstünü örtüb. Məncə, bu kəhrizləri yenidən diriltmək olar. Torpaq adamlar kimi zalım deyil. Sadəcə, suyun gözünü tutmuş torpağı qazıb kənara atmaq lazımdır. Onda altındakı xəzinəni görəcəksən".

75 yaşlı sakin Maqsud Quliyev isə söylədi ki, Firudin bəylə Səməd bəy iki qardaş olublar: "İki qardaş həmin bu ikimərtəbəli binada yaşayıblar. Bu binanın tarixi təxminən, 1895-ci ilə gedib çıxır, qırmızı kərpicdən tikilib. Binanın içindəki divar sobası olduqca gözəldir. Bir sözlə, tarixi tikili gözəlliyi ilə yadda qalan bina olsa da, bu günə kimi baxımsız qalıb. 1930-cu ildən 1961-ci ilə kimi həmin bu bina kolxozun idarəsi olub. 1961-1986-ci illərə kimi Quzanlı kənd xəstəxanası kimi fəaliyyət göstərib. Binanın heç bir yerində çat yoxdur. Dəfələrlə qəsəbədə yeraltı təkanlar olub. Çox yaşayış evlərinin divarları çat versə də, bu binaya heç nə olmayıb, elə olduğu kimi də qalıb. Bina iki mərtəbədən ibarət olmaqla 4 alt və 4 üst böyük, hündür, yaraşıqlı otaqları var. Həyəti də böyükdür. Su quyusu var ki, suyu öz-özünə çıxır. Az bir vəsaitlə həmin binanı təmir edib, istifadəyə vermək olar.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Cavanşir eli: Sarıcalı oymağı, Bakı, "Şuşa", 2011. 344 səh.

Xarici keçidlər
---------------

* Ağdamda tarixi bina söküldü: İcra Hakimiyyəti SƏBƏB tapdı Arxivləşdirilib 2019-08-27 at the Wayback Machine
**Altun Tamqan Tarkan** (d. ? – ö. 724) — İkinci Göytürk imperiyası dövründə yaşamış Göytürk bəyi və İltəriş xaqanla Qapağan xaqanın kiçik qardaşı, şərq torpaqlarının şadı İl Etmiş Yabqunun oğlu.

Haqqında
--------

Altun Tamqan Tarkan İltəriş xaqan və Qapağan xaqanın kiçik qardaşı İl Etmiş Yabqunun oğludur. İl Etmiş Yabqu İkinci Göytürk Xaqanlığının şərq hissəsinin şadı olmuşdur. O, bu vəzifədə 687-ci ildən 716-cı ilə qədər qalmışdır. 716-cı ildə Kültigin tərəfindən İnal xaqanı dəstəklədiyi üçün öldürülmüşdür.

Altun Tamqan Tarkanın həyatı ilə əlaqəli məlumatlar yox deyiləcək qədər azdır. Özü ilə əlaqəli məlumatlara ölümündən sonra şərəfinə ucaldılmış Altun Tamqan Tarkan abidəsindən çatmaq mümkündür. Altun Tamqan Tarkanın Torğul və Yelgek adlı iki oğlu olmuşdur. Nüfuzlu və etibarlı bəy olaraq yaşayan Altun Tamqan Tarkan 724-cü ildə vəfat etmişdir. András Róna-Tasun fikrincə, elə ölümündən qısa müddət sonra onun adına Altun Tamqan Tarkan abidəsi ucaldılmışdır. Bu abidə Apa Yeğen İrkin tərəfindən yazılmış, Az qövmündən bir nəfər də Altun Tamqan Tarkanın məzarını rəsmlərlə bəzəmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Altun Tamqan Tarkan abidəsi
* Bilgə İşbara Tamqan Tarxan
* İkinci Göytürk xaqanlığı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Takashi SAWA (saka).* "Revisiting the Ongi inscription of Mongolia from the Second Turkic Qaanate on the basis of rubbings by G. J. Ramstedt" (PDF). www.sgr.fi. 2017-12-15 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
2. ↑  Altun Tamqan Tarkan abidəsi, arxa üzü, 2. sətir.
3. ↑  *Ünal, Orçun.* İhe Ashete Yazıtı: Yeni Bir Okuma ve Anlamlandırma Denemesi. 2015.
4. ↑  Altun Tamqan Tarkan abidəsi, qabaq üzü, 2. sətir.
5. ↑  Altun Tamqan Tarkan abidəsi, qabaq üzü, 3. sətir.
**Koa** — Hindistan yarımqitəsinə məxsus süd məhsulu. Əsasən Hindistan, Nepal, Banqladeş və Pakistanda tədarük olunur. Qurudulmuş yağlı süddən və ya ağzı açıq dəmir tavada isidilərək qatılaşdırılmış süddən hazırlanır. Sululuq səviyyəsi tipik təzə pendirlərdən (məsələn, rikottadan) daha aşağıdır.

Hazırlanması
------------

Nepalda koa satıcısı
Koa istehsalında südün qatılığının 1/5 miqdarda olması kifayətdir. Koa bir sıra Hindistan şirniyyatlarının hazırlanması zamanı təməl inqrediyent kimi isifadə olunur. Hindistanda hər il təxminən 600,000 metrik ton koa istehsal olunur. Koa həm inək, həm də camış südündən hazırlanır. Koa tam yağlı südün böyük və dayaz dəmir qazanda bir neçə saat orta dərəcədə qaz üzərində qaynadılması ilə əldə edilir. Tərkibindəki suyun tədricən buxarlanması bərkimiş süd qalıqlarının qalması ilə nəticələnir. Yanmanın qarşısını almaq üçün ideal temperatur təxminən 80 °C-dir (180 °F). Koanın daha tez hazırlanmasının digər üsulu yağsız südə tam yağlı quru südü əlavə edib bərkiyənədək qarışdırmaq və qızdırmaqdır. Lakin sonuncu hazırlanma qaydası koanın ənənəvi hazırlanma üsulu olmadığından eyni dadı verməyə bilər.

Adətən koa ağ və ya solğun sarı rəngdə olur. Qışda hazırlandıqda yayda istifadə edilmək üçün saxlanıla və bu zaman saxlandığı qabın (zərərsiz halda) təsiri ilə yaşıl çalar və dən-dən görüntü alına bilər. Belə koa *hariyali* (yaşıl koa) adlanır və adətən koanın daha çox bişirildiyi reseptlərdə (məsələn, gülab camun hazırlanarkən) istifadə olunur. Soyuducunun meydana gəlməsi ilə hariyali istehsalı azalmışdır.

Növləri
-------

Maysurda südlü koa satışı
Koanın müxtəlif növləri var. Tərkibindəki suyun miqdarından asılı olaraq təsnif olunur:

* *Batti* "qaya" deməkdir, kütləsinin 20%-ni su təşkil edir. Ən bərk koa növüdür. Pendir kimi rəndələnə bilər. 1 ilə qədər saxlanılarsa, özünəməxsus ətri və səthində kif yaranır.
* *Çikna* ("sürüşkən" və ya "əzilən") koanın 50%-i sudan ibarətdir.
* *Daanedaar* taxıl çeşididir. Hazırlanması zamanı süd qaynayarkən qatılaşır. Orta sululuğa malikdir. Kalakand, qourd barfi və digər şirniyyatlar hazırlanarkən istifadə edilir. It is used for preparing kalakand, gourd barfi and other sweets.
* *Pindi* quru koadır. Barfi və peda hazırlanması zamanı istifadə olunur.
* *Dhap* az quru versiyasıdır. Gülab camun və pantua hazırlanması üçün istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  indiacurry.com Fuzzy Math for reducing milk Arxivləşdirilib 2007-10-12 at the Wayback Machine Retrieved 2008-02-24.
2. 1 2 3 4  indiacurry.com Making khoya mawa Recipe Arxivləşdirilib 2007-10-12 at the Wayback Machine Retrieved 2008-02-24.
3. 1 2 3  *SN Mahindru.* Milk & Milk Products. APH. 2009. səh. 23. ISBN 978-81-313-0414-3.

Həmçinin bax
------------

* Koa da daxil olmaqla bir sıra süd məhsulları barədə məlumatları özündə əks etdirən BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının sənədi
**Alternativ Hip hop** — alternativ rep kimi də tanınır, ümumiyyətlə hip hop musiqisinin alt hissəsidir. AllMusic bunu aşağıdakı kimi müəyyənləşdirir: "Alternativ rep, gangsta, bas, hardcore, pop və party rep kimi ənənəvi stereotiplərdən hər hansı birinə uyğunlaşmayan hip hop qruplarına aiddir.

Alternativ hip hop 1980-ci illərin sonlarında inkişaf etmiş və 1990-cı illərin əvvəllərindən ortalarına qədər tanınmışdır.Həbs edilmiş Arrested Development və The Fugees kimi bəzi qruplar dağılmadan kommersiya uğurları qazana bilsələr də, alternativ rep hip-hop və ya pop tamaşaçılardan daha çox alternativ rok dinləyiciləri tərəfindən qəbul edildi.

Mənşə tarixi
------------

Alternativ repin mənşəyini Beastie Boys və Run-DMC musiqi fəaliyyətlərinə başladığı 1980-ci illərə təsadüf etmək olar və janr nəhayət 1980-ci illərin sonlarında, De La Soul, Tribe Called Quest zirvəsində olduqda meydana gəlmişdir. Jungle qardaşları. ABŞ-nin Şərq Sahili haqlı olaraq alternativ hip-hopun doğma yeri hesab olunur, baxmayaraq ki, Qərbdə alternativ rap qrupları var - yalnız Del Tha Funkee Homosapien, The Pharcyde, Freestyle, Digital Underground. Cənub əyalətlərinin nümayəndələri Həbs olunan İnkişaf və Goodie Mob daxildir.

Populyarlıq düşüşü
------------------

90-cı illərdə 80-ci illərdə bu qədər sürətlə inkişaf edən alternativ rapun populyarlığı aşağı düşdü. Bu, digər janrların - gangsta rap, hardcore rap və gi-funkın çiçəklənməsi ilə əlaqədar idi. Rep səhnəsində yeni ifaçılar meydana çıxır, küçə sözləri ilə və sözlərindəki nihilist meylləri ilə alternativ rap sənətçilərini toplayır. Bu ilk ölüm sahibi və amansız qeydlər sənətçilərinin iştirak etdiyi Qərb Sahilində meydana gəldi. Dre, 2Pac, Snoop Dogg, Eazy-E. 90-cı illərin ortalarından bəri, Wu-Tang Clan, Notorious B.I.G. Mobb Deep, Nas və Big Pun kimi sərt rap sənətçilərinin sıx olduğu Şərq Sahilində yer itirməkdədir. Alternativ rap əsas səhnəni tərk etməyə və yeraltına qərq olmağa başlayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Explore: Alternative Rap | AllMusic". 2014-10-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-21.
2. ↑  Michel, Sia (2006-09-18). «Critics' Choice: New CD’s». The New York Times. The New York Times Company. Retrieved 2008-05-10..

Xarici keçidlər
---------------

* Alternativ rep haqqında
* Rep növləri
**Anbar gənələri**, taxıl gənələri, un gənələri (Acaroidea, yaxud Tyroglyphoidea) – akariformlar dəstəsindən gənələr fəsiləüstlüyü.

Ümumi məlumat
-------------

Uzunluğu 0,2–1,2 mm-dir. Yarımşəffaf, ağımtıl rəngli bədəninin örtüyü zəif skeletləşmiş, yumşaqdır. Ağız aparatı gəmirici tiplidir. Dünyada 200-dən çox, Azərbaycanda 27 növü var. Torpaqda, çürümüş üzvi qalıqlarda, heyvan yuvalarında və s. yaşayır. Saprofaqdırlar. Sürətli artma (4 gündən bir neçə həftəyədək), yüksək məhsuldarlıq (ayrı-ayrı növlər sutkada 40-adək, cəmi 700-dən çox yumurta qoyur) əlverişli şəraitdə onların külli miqdarda artmasına səbəb olur. İnkişaf tsikli yumurta, sürfə, 2–3 nimfa fazası və cinsi yetkin fərd mərhələlərindən ibarətdir. Anbar gənələrinin bəzi növləri üçün nimfa mərhələsində qidalanmayan, xarici təsirlərə davamlı, xüsusi hipopusların olması səciyyəvidir. Hipopuslar anbar gənələrinin müxtəlif yerlərdə məskunlaşmasına və əlverişsiz şəraitə davam gətirməsinə xidmət edir. Anbar gənələri dəni, dən məhsullarını və yemi korlayır, pendirin, quru meyvələrin üstündə məskunlaşır, müxtəlif bitkilərinsoğanaqlarını zədələyir, şərabçılıq və şampinyon təsərrüfatlarına zərər verir; allergenlər mənbəyidir. Gənələrin qida ilə insan mədə-bağırsağına düşməsi kəskin bağırsaq pozulmaları ilə müşayiət oluna bilər.


Vikianbarda ***Anbar gənələri*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1048227
* Wikispecies: Acaroidea
* AFD: Acaroidea
* BioLib: 18954
* BugGuide: 91340
* EoL: 9065125
* Fauna Europaea: 15637
* Fauna Europaea (new): ec35d3d8-7c3b-4375-899a-51831b0d4911
* Fossilworks: 308552
* ITIS: 1117868
* NBN: NHMSYS0021284519
* NCBI: 83155
* WoRMS: 762153

 |

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 482. ISBN 978-9952-441-02-4.
**And böhranı** — Birinci dünya müharibəsinin sonlarına yaxın Almaniya İmperiya Ordusu ilə Yozef Pilsudski rəhbərliyindəki Polşa ordu birləşmələri arasında yaşanan siyasi qarşıdurma.

Birinci dünya müharibəsinin əvvəllərində Üçlər ittifaqı tərəfindən Rusiyaya qarşı döyüşən Pilsudski, Rusiya İmperiyası və Üçlər ittifaqından Almaniya və Avstriya-Macarıstanın müharibənin sonlarında məğlub olacağını ümid edirdi. Buna baxmayaraq, 1917-ci ildə Rusiyanın məğlubiyyətindən sonra Üçlər ittifaqının Polşanın müstəqilliyinə zəmanət verəcək mövqedə olmadığı məlum oldu. 5 noyabr 1916-cı ildə qəbul olunan qanun və Polşa krallığının yaradılmasına baxmayaraq, yeni yaradılan dövlətin Orta Avropa planının bir parçası olan kukla dövlətdən o yana keçə bilməyəcəyi aşkar idi.

Bu məqamda Pilsudski Antanta ölkələrinin, xüsusilə də İngiltərə və Fransanın dəstəyini qazana bilmək üçün tərəf dəyişdirməyə qərar verdi. Polşa Legionundan 1917-ci ilin iyul ayında Almaniya İmperatoru II Vilhelmə bağlılıq və itaət göstərməsi istənildiyi zaman bunun üçün bəhanə ortaya çıxmış oldu. Pilsudskinin razı saldığı Polşa Legionunun 1 və 3-cü briqadalarının əsgərləri and içməkdən imtina etdilər. Hadisənin nəticəsində legiona bağlı birliklər dağıdıldı. Avstriya-Macarıstan öz vətəndaşı olan 3000 nəfəri öz ordusuna cəlb elədi. Birliklərin bir hissəsi zorla Polşa Krallıq Ordusununnın tərkibinə verildi. Bu qüvvələrin bir hissəsi İtaliya cəbhəsinə göndərildi, rütbələri və imtiyazları endirildi. Təqribən 7500 nəfər polyak əsgəri isə Polşa Köməkçi Korpusuna qoşuldu. Yozef Pilsudski və Baş Qərərgah Rəisi Kazimir Sosnkovski isə 22 iyul 1917-ci il tarixində almanlar tərəfindən həbs edilərək Maqdeburq qalasında həbs olundular.

Həmçinin bax
------------

* Yozef Pilsudski

İstinadlar
----------

1. ↑  Fiddian Reddaway, William (1950). *The Cambridge History of Poland*. Cambridge University Press. p. 470. OCLC 58582739.
**Mersenn ədədi** — ( *2*p ) - 1 düsturu ilə ifadə olunan ədəd. Əgər "p" sadə ədəddirsə və düsturla hesablanıb alınan ədəd də sadə ədəddirsə, alınan ədəd Mersenne ədədi adlanır.

Tarixi
------

İlk dəfə bu düsturu hazırlayan və ilk Mersenn ədədini alan şəxs fransız riyaziyyatçısı Maren Mersenn (1588-1648) olmuşdur.

Düstur və nümunə
----------------

### Düstur

Mersenn ədədini almaq üçün bu düsturdan istifadə olunur:
( *2*p ) - 1
Bu zaman iki şərt ödənməlidir.

1. "p" mütləq sadə ədəd olmalıdır.
2. Alınan ədəd sadə olmalıdır.

Əgər hər iki şərt də ödənirsə alınan ədəd Mersenne ədədidir.

### Nümunə

* p = 2 (sadə ədəd)
* (*2*p ) - 1 = ( *2*2 ) - 1 = 4 - 1 = 3 (sadə ədəd)

Nəticə: 3 Mersenn ədədidir.

Tapılması
---------

İndiyə qədər 48 Mersenn ədədi tapılıb. Mersenne ədədlərinin sonsuz olub olmadığı elmə məlum deyil. Mersenne ədədlərinin içində 3, 7, 31, 127 kimi (p-ni 2, 3, 5, 7 götürdükdə) kiçik rəqəmlərin olduğu kimi, 17.425.170mərtəbədən ibarət nəhəng ədədlər də var. Mersenn ədədlərini tapmaq çox çətin iş olduğundan 1996-ci ildə GİMPS (Great İnternet Mersenne Mersenne Prime Seach) adlı superkompüter yaradıldı. Bu kompüter saniyədə 150 milyon iş görə bilir. Ən böyük və sonuncu (48-ci) Mersenne ədədi isə 2013-cü ildə Mərkəzi Missuri Universitetinin məzunu Kurtis Kuper tərəfindən tapılıb və 17.425.170 mərtəbədən ibarətdir. 2009-də tapılmış 47-ci Mersenn ədədi 12.978.189 mərtəbədən ibarət idi. Ən çox Mersenne ədədi tapmış şəxs də Kurtis Kuperdir - 3 dəfə (2005, 2006, 2013).

### Tapmağa kömək

Hazırda dünyada bəzi qurumlar digər insanların da Mersenn ədədinin tapılmasına başlamasına təşəbbüs göstərir. Məsələn, Electronic Frontier Federation (EFF) ilk 10 milyon mərtəbəni keçən Mersenn ədədini proqramsız tapana 100.000 ABŞ dolları mükafat vəd edıb.

İstənilən şəxs  saytına daxil olaraq Mersenn ədədinin tapılmasına kömək göstərə bilər.

Ən son tapılan Mersenn ədədləri
-------------------------------

| № | Ölkə | Tarix | Kəşf edən | Mərtəbə sayı |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 48 | ABŞ | 2013 |  | 17.425.170 |
| 47 | Norveç | 2009, aprel |  | 12.978.189 |
| 46 | Almaniya | 2008, sentyabr |  |  |
| 45 | ABŞ | 2008, avqust |  |  |
| 44 | ABŞ | 2006, 11 sentyabr |  | 9.808.358 |
| 42 | Almaniya | 2005, fevral | Martin Kovak |  |
| 41 |  |  | Coş Findli |  |
| 40 |  |  | Mixael Şafer |  |
| 39 | Kanada | 2001, noyabr | Mixael Kameroon |  |
| 35 | Fransa | 1996, noyabr |  |  |
|

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Ağbaba.

**Ağbaba** — İrəvan xanlığının Türkiyə ilə sərhəd bölgəsində dağ adı. (yüksəkliyi 2040 metr)

Toponim
-------

Dağ oradakı müqəddəs sayılan Ağbaba pirinin adı ilə adlanmışdır. Aqbaba dağ silsiləsi Baş Güney, Qaya Güney, Qısırdağ, Kalloy, Kəçəldağ, Göydağ, İkiqat, Naxoşdağ, Tayaqaya və b. zirvələrdən ibarətdir. Böyük Ağbaba və Kiçik Ağbaba dağları vardır. XX əsrin 30-cu illərində bu dağlara Qukasyan Mets və Qukasyan Pokr adları verilmişdir. XIX əsrdə Qars əyalətinin Kağızman dairəsində Ağbaba dağ beli və Azərbaycanda Ağbaba (Kəlbəcər) dağ adları ilə mənaca eynidir. 1728-ci ilə aid türkcə mənbədə Tiflis əyalətində də bir kəndin Ağbaba adlandığı qeyd olunmuşdur. *Əxi baba* adından təhrifdir. Bax: Ağabaş.

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə. Bakı, 1990.
* Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. Bakı, 1986.
* Bayramov A.Ə. Qədim Oğuz ellərinin – Ağbaba, Şərəyəl və Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları. Bakı, 1996.
Şüar Kamp Nou stadionunun tribunalarında.
**Mes que un club** (*azərb.* Bir klubdan daha artıq‎) – İspaniyanın "Barselona" futbol klubunun rəsmi şüarı. Şüar "Barselona" klubunun ev oyunlarını keçirdiyi Kamp Nou stadionun tribunalarında öz əksini tapmışdır. Şüar klubun sadəcə bir futbol klubu olmadığını, Kataloniya mədəniyyətini və mübarizəsini təmsil etdiklərini bildirmək üçün işlədilir.

Tarixi
------

İkinci İspaniya Respublikası dövründə klub prezidenti Xosep Sunol klubu ölkənin idman və mədəniyyət həyatı ilə birləşdirmək üçün "İdman və vətəndaşlıq" şüarından istifadə etmişdir. Lakin bu şüar klubun daimi şüarı olmamışdır.

İndiki şüarın tarixi 1933-cü ilə kimi uzanır. 1933-cü ilin aprelində aid klub məktubunda yazılır: "Belə görünür ki, Barselona bir futbol klubundan daha artıqdır".

17 yanvar 1968-ci ildə "Barselona" klubunun yenicə prezidenti seçilən Narsis de Karreras öz qəbul olunma nitqində "Barselona bir futbol klubundan artıqdır" cümləsini işlətmişdir. Lakin bu ifadə 1973-cü ilə kimi şüar kimi əhəmiyyət qazanmamışdır. 1973-cü ildə şüarın tanınmasına səbəbkar Nou Kampda Avropa XI və Amerika XI komandalarının görüşü zamanı təbliğat aparan Xavier Koma olmuşdur. Onun təbliğatı bütün katalon qəzetlərində peyda olmuşdur: "Barselonanın tarixi və fəaliyyətini hər hansı bir futbol klubunun qarşılaşdıqları ilə eyniləşdirilə bilməz".

Bir neçə həftə sonra "Barselona" klubunun prezidenti Aqusti Montal Kosta "Bir klubdan daha artıq" şüarı ilə klubun prezidentlik seçkilərində iştirak etməyə başlamışdır. Məhz o, şüarın təbliğatında vacib rol oynamışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "50 years of 'more than a club'" (ingilis). Barcelona FC. 17 yanvar 2018. 2018-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-11.
2. ↑  "More than a Club" (ingilis). 17 yanvar 2018. 2018-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-11.

Xarici keçidlər
---------------

* Klubun rəsmi saytında məlumat
**İnklərdə əkinçilik**—İnk İmperiyasının iqtisadiyyatının bir bölümü.

Tarixi
------

İnklər Cənubi Amerikanın qərbində And dağlarında min km-lərlə məsafədə Peruda yaşayırdılar. Paytaxtı Kusko şəhəri idi. Onlar XII əsrdə dövlət yaratmağa başlamışdılar.Dövlətin başında hökmdar dururdu. İnklər tabe etdikləri tayfaların hesabına yaşayırdılar. Ölkədə hər şey müharibənin tələblərinə tabe edilmişdi. Ordu onluq,yüzlük, minlik dəstələrə bölünürdü. Say çoxluğu ilə düşmənə qələbə çalırdılar. Bir nəfərin üzərinə 20 nəfər yeriyirdi. Yeriş zamanı sıradan çıxana ölüm cəzası verilirdi.

İnklərdə əkin sahəsi üç yerə bölünürdü: kahinlərə, hökmdarlara, icma üzvlərinə məxsus sahələr. Məhsulun üçdə biri onu becərənə çatırdı.Nigaha girmək məcburi idi. Acından ölən adam olduqda həmin ərazinin məmuru edam edilirdi. Peru dağlıq ölkə olduğuna görə yollar tunellərdən və uçurumlar üzərində salınmış asma körpülərdən keçirdi. Ayrı-ayrı ərazilər arasında poçt rabitəsindən istifadə olunurdu.
Qəzetin saylarından birinin üz qabığı.
**The Liberator** - 1831-ci ildə Uilyam Lloyd Qarrison tərəfindən qurulan quldarlıq əleyhinə olan qəzetdir.

Yaradılması
-----------

Qarrison **The Liberatoru** 1 yanvar 1831-ci il tarixindən başlayaraq ən son nəşr etdirdiyi tarix olan 1 yanvar 1866-cı ilə qədər, yəni 35 il boyunca həftəlik olaraq yayımlamışdır.

Fəaliyyəti
----------

Oxucularının böyük əksəriyyəti afro-amerikalılardan ibarət olan qəzetin 3 minlik tirajı olmasına rəğmən ABŞ-də "hər cürə quldarlığın dərhal və tamamən qaldırılmasını" heç bir güzəştə getmədən müdafiə etdiyinə görə ölkə miqyasında etibar qazanmışdı. Qarrison qəzetin mövqeyini ilk sayda "Xalqımıza" başlığı ilə yayımladığı məşhur açıq məktubunda bildirmişdi.

The Liberator müxtəlif əyalətlərdə sərt məhdudiyyətlərlə qarşılaşdı. Məsələn Cənubi Karolinada qəzeti paylayanlar 1,500 $ (2005-ci il ölçülərinə görə $25,957.20 )cəzaya məruz qalırdı.

Nəşrin dayandırılması
---------------------

The Liberator Amerika Vətəndaş müharibəsinin sonuna qədər 30 il qəzeti nəşr etdirildi. 1865-ci ilin sonunda 13 əlavə maddə qanunu ilə ABŞ-də köləlik ləğv edildi. Bundan sonra Qarrison qəzetdə sonuncu vəda yazısı nəşr etdirərək, qəzetin fəaliyyətini dayandırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Liberator". 2022-06-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-18.
2. ↑  "the black slavery of the southern states". 2021-10-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-18.
**Q kodları**; hamısı Q ilə başlayan, 3 hərfli mesajlarıdır. İlk dəfə ticari məqsədlərlə simsiz teleqraf (radio-teleqraf) əlaqəsində, xüsusilə həvəskar radioçuluqda istifadə edilmək üçün qurulmuşdur. Əvvəllər Morze kodu ilə istifadə edilməsinə baxmayaraq, şifahi ünsiyyətin icadından sonra da istifadə edilməyə başlanılmışdır.

QAA-QNZ arasındakı kodlar aviasiyaya, QOA-QQZ dənizçiliyə, QRA-QUZ bütün xidmətlərə ayrılmışdır.

Q kodları hansısa sözün qısaltması deyillər. Həvəskar radioçuluqda istifadəsindən nümunələr:

* QRL: Məşğulsan?
* QRV: Hazırsan?
* QTR: Saat neçədir?

Aviasiyadakı istifadəsinə nümunələr:

* QNH: Dəniz səviyyəsindəki atmosfer təzyiqi.
* QFE: Hər hansı bir səviyyədə atmosfer təzyiqi
* QNE: Standart təzyiq xətti. (1013,25 hektopaskal.)
* QDM: Hər hansı bir stansiyaya doğru maqnetik baş.
* QDR: Hər hansı bir stansiyadan maqnetik radial.

Həmçinin bax
------------

Morze əlifbası

Mənbələr
--------

1. National Communications Magazine. Radio codes & signals – Florida. Retrieved 2010–01-30.
2. "The Q Code". Retrieved 5 September 2016.
3. "List of Q-codes".
4. "FSD-218 — Field Service Form: Instructions for NTS Radiogram Messages" (PDF).