recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**İctimai rəy** — insanların müxtəlif qruplarının onların maraq və tələbatlarına təsir edən real həyat hadisə və proseslərinə münasibətinin (gizli və ya aşkar) təzahür etdiyi kütləvi şüur forması.

İctimai rəy açıq şəkildə ifadə olunur, cəmiyyətin və onun siyasi sisteminin fəaliyyətinə təsir göstərir. Məhz ictimai həyatın aktual problemləri ilə bağlı əhalinin açıq, ictimai ifadəsinin mümkünlüyü və bu ifadə edilmiş mövqeyin ictimai-siyasi münasibətlərin inkişafına təsiri xüsusi sosial institut kimi ictimai rəyin mahiyyətini əks etdirir. Eyni zamanda, ictimai rəy bir qrup insana təsir edən konkret məsələ ilə bağlı çoxsaylı fərdi fikirlərin məcmusudur.

Hazırda bu nöqteyi-nəzər əksər elmi əsərlərdə öz əksini tapır və ümumi qəbul edilmiş hesab olunur.

Bu fenomen qədim dövrlərdən başlayaraq bütün tarixi dövrlərdə mövcud olmuşdur, lakin bəşəriyyətin sosial həyatının bu unikal fenomenini ifadə edən terminin özü IX əsrdə Rusiyada, sonra isə XII əsrdə İngiltərədə meydana çıxdı. Orada onun baş verməsi ingilis dövlət və ictimai xadimi, yazıçı İohann Solsberinin adı ilə bağlıdır ki, o, "Polikratik" kitabında ölkə əhalisinin parlamentə mənəvi dəstəyini ifadə etmək üçün istifadə edib. Sonrakı "ictimai rəy" termini "Public opinion" iki sözünün birləşməsinin hərfi tərcüməsi idi. İngiltərədən bu ifadə digər ölkələrə və XVIII əsrin sonlarından nüfuz etdi və ümumi qəbul edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Специфика применения метода опроса при изучении общественного мнения населения в региональных условиях Arxivləşdirilib 2014-07-14 at the Wayback Machine (На примере автономной Республики Крым)

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Laruss ensiklopediyası · Britannica (onlayn) · Universalis · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 13318767f · GND: 4043152-6 · LCCN: sh2002006218, sh85108736 · LNB: 000051673 · Microsoft: 134698397 · NDL: 00574311 · NKC: ph116571 |

 |
**Xalxin-Qol çayı** (monq. Халх гол; *çin.*  哈拉哈 Ha-la-ha; **Ha-lo-hsin Ho**) — Monqolustanın şərqində Çinin Daxili Monqolustan Muxtar Rayonu ərazisində yerləşən çay. Çay həm də monqol mənşəli *-iin* şəkilçisi ilə Kalxin Qol və ya Xalx çayı kimi də adlandırılmışdır. Çayın mənbəyi Daxili Monqolustan Muxtar Rayonu ərazisindəki Böyük Xinqan dağlarının qərb yamaclarından başlayır. Aşağı tərəfdə isə Çinin Daxili Monqolustan Muxtar Rayonu ilə Monqolustan Respublikası arasında dövlət sərhəddini təşkil edir.

Çayın yatağı dolama və şaxələnmişdir. Sahilləri sıldırım, yamacların hündürlüyü 1–3 m, çay ağzına yaxın əraziləri alçaq, bataqlıq, qamış və kolluqlarla örtülmüşdür. Çay iki qola bölünür. Sol hissədən Buir-Nur gölünə, sağdan isə Biur-Nur və Dalanur göllərinə birləşdirən Orçun-Göl çaylarına axır. Xalxin-Qol çayı 7 il 6 ay davam etmiş Sovet-Yapon sərhəd münaqişəsinin həll edici fazası hesab olunan Xalxin-Qol döyüşü məşhurdur. 1939-cu ilin 11 may-16 sentyabr tarixləri aralığında Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı ilə Yaponiya imperiyası arasında çay yatağı və çay qolları boyunca 4 ay davam etmiş şiddətli toquşşamalar baş vermişdir.

Döyüşlərə SSRİ tərəfdən Monqolustan Xalq Respublikası, Yaponiya imperiyası tərəfindən isə Mançjou-qo cəlb edilib. 41 min insanın həlak olması ilə nəticələnən toqquşmalar Yaponiya imperiyasının məğlubiyyəti ilə nəticələnmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Elstner, Werner.* Mongolei: Reisehandbuch (alman). Berlin: Schiller. 1993. səh. 16. ISBN 978-3-925067-27-3.
2. 1 2  *United States. Department of the Air Force.* Characteristics of Manchuria, Mongolia and North China. Intelligence Activities, Volume 200, Issues 2-4. Washington, D.C. 1963. səh. 69. 2020-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-11.
3. ↑  Yembuu, Batchuluun, redaktor The physical geography of Mongolia. Switzerland: Springer Cham. 2021. ISBN 978-3-030-61434-8. 9 December 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 December 2023.
4. ↑  *Schenk, Amélie; Galsan, Tschinag (Chinagiĭn).* Mongolei (alman) (2nd). Munich: C. H. Beck. 2006. səh. 24. ISBN 978-3-406-49283-9.
5. ↑  *Sella, Amnon.* "Khalkhin-Gol: The Forgotten War". Journal of Contemporary History. 18 (4). 1983: 651–687. ISSN 0022-0094. 2020-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-11.
6. ↑  *Hill, Alexander.* The Red Army and the Second World War. Cambridge University Press. 2016. ISBN 978-1-107-02079-5. 2023-12-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-11.
**Fuqas - zirehdələn mərmi**, plastik PM olan artilleriya mərmisi(başqa adı - *zirehdələn* , *yastılanan*).

Müasir tank və tank-əleyhinə toplarda zirehdələn mərmi kimi(tankların və başqa zirehli texnikanın vurulması, müdafiə qurğularının polad konstrukasiyaların dağıdılması) və fuqas(səhra tipli müdafiə qurğularının dağıdılması) üçün istifadə olunur. FZM *M60(ABŞ)*, Leopard(AFR), AMX-30(Fransa) tanklarının 105-mm toplarının döyüş komplektinə, 120 mm *Çiften(Böyük Britaniya)*, 106 mm təpkisiz *M40A1(ABŞ)* toplarının və başqa səhra və tank-əleyhinə artilleriya toplarının döyüş komplektinə daxildir. FZM nazik divarlı polad korpusdan, partladılan doldurmadan, aparıcı zolaqdan, dib partladıcısından və trassördan ibarətdir. 8200s/m detonasiya sürətinə malik *Astrolit* tipli plastik PM ilə təchiz olunub. Mərminin zirehə zərbəsi ilə onun başlıq hissəsi deformasiya olunur, plastik PM isə, "mərmi-zireh" kontakt sahəsini 1,5-2 dəfə artıraraq "axaraq yayılır". Bu vaxt dib partladıcı işə düşür və PM detonasiya olunur. Partlayış məhsullarının təzyiqi 1 kv sm zirehə onlarla tona çatır, sonra 1-2 mikrosaniyə ərzində azalaraq atmosfer təzyiqi səviyəsinə düşür. Zirehdə, 5000 s/m sürəti ilə yayılan, yastı cəbhəsi olan sıxılma dalğası yaranır. Zireh lövhənin əks tərəfinə çatdıqda, sıxılma dalğası ondan əks olunur və geriyə dartınma dalğası kimi qayıdır. Dalğanın interferensiyası nəticəsində zirehin əks tərəfdən pullanması baş verir. Zirehli maşının içində pullanıb qırılan zireh hissələri tankın ekipajını və daxili təchizatını vurur. Mərminin partlayışı vaxtı yaranan qəlpələr tankın yaxınlığında olan canlı qüvvəni vura bilər. FZM mərminin effekti praktiki olaraq onun zirehlə görüşmə sürətindən və zərbə vaxtı olan kinetik enerjidən asılı deyil. FZD mərmisinin üstünlüyü onu sadə konstruksiyası, mərminin pullama qabiliyyətinin zirehlə görüş bucağından asılı olmamasındadır. Çatışmazlıqları: ekranlı, qatlı, tərkibli və əks tərəfdə əlavələri olan zirehə qarşı atış zamanı aşağı effektindədir; böyük uçuş vaxtının, yəni aşağı başlanğıc sürətinin olmasından real uzaqlıqlarda tez hərəkət edən zirehli hədəfləri vurmaq ehtimalının azlığı.

Mənbə
-----

* "Советская военная энциклопедия", Москва, 1980. Военное издательство министерства обороны СССР T.8 345
ÜST-nın bayrağı
**Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı** — Səhiyyə təşkilatlarının beynəlxalq əlaqələrini təmin edən, dünya əhalisinin sağlamlığı ilə əlaqədar problemlərin həllinə çalışan BMT-nin ixtisaslaşmış qurumlarından biri.

1946-cı ildə Nyu-Yorkda keçirilən beynəlxalq səhiyyə konfransında yaradılmışdır. 7 aprel 1948-ci ildə təşkilatın nizamnaməsi qüvvəyə minminmişdir (həmim gün Ümumdünya Sağlamlıq Günü kimi qeyd olunur). Təşkilatın mənzil-qərargahı Cenevrədə yerləşir.

Üzv dövlətlərin sayı 190-dır. ÜST-nın əsas məqsədi "bütün dünyanı yüksək sağlamlıq həddinə çatdırmaqdır". ÜST-nın ali orqanı bütün üzv dövlətlərin iştirak etdiyi Ümumdünya Səhiyyə Assambleyasıdır. O, hər il çağırılır. Assembleya təşkilatın ümumi siyasətini, fəaliyyət istiqamətini müəyyənləşdirir, səhiyyə sahəsində proqramlar hazırlayır, İcraiyyə Şurasının və Baş direktorun hesabatlarını dinləyir, ÜST-nın büdcəsini müzakirə və qəbul edir.

Assambleyalararası dövrdə ÜST-nın fəaliyyətini Assambleya tərəfindən üç il müdətinə seçilən və 31 dövləti təmsil edən İcraiyyə Şurası həyata keçirir. İcraiyyə Şurası Assembleyanın qərarlarını həyata keçirir, onun gündəliyini hazırlayır, komitələr yaradır, fövqəladə xarakterli tədbirlər görür. ÜST-nın inzibati orqanı başda Baş direktor olmaqla, Katiblikdir.

Katiblik İcraiyyə Şurasına tabedir və onun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərir. ÜST-nın nəzdində altı regional təşkilat fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  .
3. ↑  .
4. ↑  .
5. ↑  About WHO. World Health Organization Archive.
6. ↑  Acerca de la OMS. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı.
7. 1 2 3 4 5  Multilingualism and WHO. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı.
8. ↑  About WHO. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı.

Xarici keçidlər
---------------

* Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının rəsmi saytı (ingilis, rus, fransız, ispan, ərəb, çin dillərində)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Linkedin · Sina Weibo · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram · TikTok · YouTube |
| Tematik saytlar | GitHub |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Laruss ensiklopediyası · Laruss ensiklopediyası · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Brockhaus · Brockhaus · Treccani · Universalis · İsveçrə tarixi |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 90060772 · BNC: a10132740 · BNE: XX103248 · BNF: 118685994 · CALIS: n2019032527 · CiNii: DA00076104 · EGAXA: vtls000033974 · GND: 1007857-5 · ISNI: 0000000121633745 · LCCN: n79059041 · LNB: 000017001 · NDL: 00267299 · NLC: 000469810 · NKC: kn20010711442, xx0065731 · NLA: 35620224 · NLG: 55470 · NSK: 000034110 · NUKAT: n96611004 · PTBNP: 13290 · LIBRIS: 135819 · SUDOC: 026438496 · VIAF: 135618969, 158845049 · ULAN: 500215314 · WorldCat VIAF: 135618969, 158845049 |

 |
Xresil döyüşü
Xresil döyüşü 1757-ci ilin dekabrında Xresil kəndi yaxınlığında İmereti çarlığı ilə Osmanlı imperiyası orduları arasında baş vermişdir. I Solomon Qərbi Gürcüstanı birləşdirib güclü monarxiya qurmaq istəyirdi. Onun bu tələbləri onun Osmanlı İmperiyası ilə aralarında münasibətlərin pisləşməsinə səbəb oldu. Bundan əlavə, Osmanlılar Solomonun köləliyə qarşı mübarizəsinə son qoymaq istəyirdilər. Osmanlılar Solomona xəyanət edən gürcü bəyləri ilə ittifaqa girdilər. Solomona qarşı çıxan Levan Abaşidze Osmanlı ordusu ilə Axıskada görüşüb İmereti çarlığının ərazisinə daxil oldu.
İmereti çarlığı Xresil yaxınlığında Osmanlı ordusunu ağır məğlubiyyətə uğratdı.
Bu döyüşdən sonra 20.000 və 13.000 nəfərlik Osmanlı ordusu İmereti ərazisini işğal etmək üçün iki cəhd etdi, amma məğlub oldular. Bu, İmereti çarlığının Osmanlı imperiyasının vassalı olduğu Qərbi Gürcüstanda iki əsrlik Osmanlı təsirinin sonu oldu.

1. ↑  Iobashvili, g (1987). "11". Georgian Soviet History. Tiflis. s. 508.
**Səttar Suliddin oğlu Möhbalıyev** (28 oktyabr 1955, Qıvraq, Noraşen rayonu) — Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı.

Həyatı
------

Səttar Möhbalıyev 1955-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Kəngərli rayonunun Qıvraq kəndində anadan olmuşdur. 1979-cu ildə D. Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdir. 1973-cü ildə Bakı şəhərində müxtəlif müəssisələrdə əmtəəşünas, mühəndis-iqtisadçı və baş mühasibin müavini vəzifələrində işləmişdir. 1980–1993-cü illərdə Avtonəqliyyat və Şosse Yolları İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsində müfəttiş-təlimatçı, maliyyə şöbəsinin müdiri işləmişdir. 1991-ci ildən 2010-cu ilə kimi isə həmin komitənin sədri vəzifəsində çalışmışdır. 6 fevral 1993-cü ildə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri seçilmişdir. Eyni zamanda, 2006-cı ildən isə Azərbaycan Təhsil İşçiləri Azad Həmkarlar İttifaqları Respublika Komitəsininin sədridir.

İqtisad elmləri doktoru, professordur. Evlidir, üç övladı var.

İctimai-siyasi fəaliyyəti
-------------------------

1992-ci ildə S. Möhbalıyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurasının və ümumilikdə həmkarlar ittifaqlarında struktur islahatlarının aparılması və yeni nizamnamənin hazırlanması məqsədilə təşkilat komissiyası yaradılmış və 1993-cü ilin fevralında AHİK-in təsis qurultayı keçirilmişdir. Təsis qurultayının iştirakçılarının yekdil təklif və səsi ilə S. Möhbalıyev AHİK-in sədri seçilmişdir. 1998, 2003, 2008, 2013, 2018-ci illərdə AHİK-in I, II, III, IV və V qurultaylarında yenidən bu vəzifəyə seçilmişdir. 2006-cı ildə Azərbaycan Təhsil İşçiləri Azad Həmkarlar İttifaqlarının Məclisində İttifaqın sədri seçilmişdir.

Beynəlxalq Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının (BHİK) 2014-cü il mayın 18-dən 23-dək Almaniyanın Berlin şəhərində keçirilmiş 3-cü qurultayında Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri S. Möhbalıyev qurumun vitse-prezitenti seçilmişdir.

Mükafatları
-----------

* "Şöhrət" ordeni;
* Ümumhəmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının gümüş medalı;
* Rusiya Federasiyasının Rabitə İşçilərinin Ümumrusiya Həmkarlar İttifaqı Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyətinin qızıl ordeni;
* Neftqaztikinti həmkarlar ittifaqları Beynəlxalq Federasiyasının diplomu və mükafatı.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Səttar Mehbalıyev — Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının rəsmi saytında
"Türk hamamı" buraya istiqamətləndirilir. Digər istifadə formaları üçün Türk hamamı (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Şuşada Şirin su hamamı
**Hamam** (*ərəb.* حمّام‎) — Osmanlı imperiyasının mədəniyyətinə və daha geniş İslam dünyasına aid ictimai çimərlik yeri. Təmizləmə və istirahət üsulu olaraq, hamamlar Viktoriya dövründə məşhur oldu və sonra Britaniya imperiyası və Qərbi Avropada yayıldı. Binalar termlərə (Roman hamamı) oxşayır. Rus saunalarından (banya) fərqli olaraq, hansı ki, mühit buxarını istifadə edir, hamamlarda suya üstünlük verilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Historic Turkish baths get a facelift". www.theguardian.com. www.theguardian.com. 2022-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2019.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | BNF: 135571264 · GND: 4311646-2 · LCCN: sh85012352 · SUDOC: 050843451 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Atbatan.

Abşeron yarımadasının şimal-qərb hissəsində, Pirəkəşkül N saylı hərbi-hissəsindən 3 km cənubda, şose yolunun sol tərəfində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 130–140 m-dir.

Səthin forması və xarakteri ilə bərabər palçıq vulkanlarının ölçülərinə təsir edən digər faktorlar püskürülmüş brekçiyanın miqdarından, konsistensiyasından da asılıdır. Vulkanın morfologiyasını dəyişdirən digər şərtlər əraçinin iqlim şəraiti və hidrogeoloji rejimidir. Günəş şüasının və küləklərin təsiri ilə baş verən buxarlanma, atmosfer yağıntıları səthdə kəskin çatların, eroçiya kəsiklərinin yaranmasına səbəb olur. Zaman keçdikcə bu kəsiklər dərin yarğanlara çevrilir. Belə dərin yarğanlar Otman Bozdağı üçün çox xarakterikdir. Bəçən kraterdə yaranan salza və qrifonlardan çıxan iri həcmli su kütləsi onun yamaclarının parçalanmasına səbəb olur. Belə vəziyyət Şonqar palçıq vulkanında müşahidə edilir.

Mənbə
-----

Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.

| ⛭ Azərbaycanın palçıq vulkanları  |
| --- |
| Abix  • Ağzıbir  • Ağzıbir (Bozdağ)  • Ağnohur  • Axtarma-Paşalı  • Atbatan  • Ayazaxtarma  • Ayrantökən  • Bahar  • Bəndovan  • Boğ-Boğa  • Boyanata-Sarıdaş  • Böyük Hərəmi  • Böyük Kənizədağ  • Böyük Mişovdağ  • Çeyildağ  • Daşgil  • Daşmərdan  • Dəmirçi  • Diləngəz  • Durovdağ  • Gülbəxt  • Güzdək Bozdağı  • Xərə-Zirə  • Keçəldağ  • Keyrəki  • Kolanı  • Kiçik Hərəmi  • Kiçik Kənizədağ  • Kiçik Mişovdağ  • Qalmaz  • Qaynarca  • Qaradağ Axtarması  • Qaradağ Pilpiləsi  • Qarasu adası  • Qələndəraxtarma  • Qırməki  • Qızmeydan  • Qobu Bozdağı  • Qoturdağ  • Quşxana  • Lökbatan  • Məlikçobanlı  • Nardaranaxtarma  • Otman Bozdağı  • Pirəkəşkül  • Sarınca  • Süleymanaxtarma  • Solaxay  • Şıxzərli  • Torağay  • Torpaqlı Axtarması  • Üçtəpə  • Xıdırzındə  • Zığ• Şonqar |
**Tötö Kanalı** — Orta Asiyanın Fərqanə vadisində hunlar tərəfindən qurulan və göytürklər tərəfindən də istifadə olunmuş tarixi suvarma kanalı.

Haqqında
--------

Kanal Orta Asiyada suvarılan torpaqların sahəsini artırmaqla daha çox məhsul əldə etmək üçün qazılmışdı. Sovet arxeoloqlar Tötö kanalının çox çətin ərazidə, güclü mühəndislik səyləriylə reallaşdırıldığını bildirmişdir. Kanal qazılması son dərəcə çətin olan qayalıq ərazidə açılaraq, iki vadini birləşdirmişdir.

Kanalın mövcud olduğu bölgədə suvarma kanalı inşa etmək istəyən ruslar daha yaxşısını edə bilməyəcəkərini başa düşmüş və mövcud kanalı bərpa etməklə yenidən ondan istifadə etməyə başlamışdırlar. Bu kanal bəzilərinə görə, göytürklərin sadəcə döyüşçü sivilizasiya deyil, eyni zamanda müdrik və proqressiv elmlərdə bacarıq sahibi olan topluluq olduğunun sübutu hesab edilir.

Əsasən, köçəri maldarlıqla məşğul olan göytürklərin bir qismi çox ehtimal oturaq həyata keçmiş və bu kanaldan istifadə etmişdir.

10 km uzunluğundakı Tötö kanalı 1935-ci ildən bəri suvarma məqsədiylə yenidən istifadə edilməkdədir.

Həmçinin bax
------------

* Hunlar
* Göytürklər
* Orta Asiya
* Fərqanə vadisi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tötö Kanalı". turkcebilgi.com. 20 iyun 2020. 2020-06-22 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Tötö kanalı haqqında". tarihbilinci.com. 20 iyun 2020. 2020-06-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 iyun 2011.
3. ↑  "Tötö kanalı". www.uludagsozluk.com. 2020-06-30 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Tötö kanalı nedir, tötö kanalı nerededir?". alimsozluk.com. 2019-09-20 tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  *Yılmaz Öztüna.* "Türk Tarihinden Yapraklar". 20 iyun 2020. 2018-03-14 tarixində arxivləşdirilib.
**Hakim Cəmiyağa oğlu Həsənov** (1973–1993) — şəhid.

Həyatı
------

Hakim Həsənov 1973-cü ilin oktyabrın 25-də Masallı rayonunun Qasımlı kəndində anadan olmuşdur. 1990-cı ildə Yeddioymaq kənd orta məktəbinin, 1991-ci ilin oktyabrında isə Bakı Dənizçilik Məktəbini bitirmişdir. Hakim 1992-ci il iyulun 5-də Azərbaycan Milli Ordusun Qusar batolyonunda hərbi xidmətə başlamışdır. Füzuli bölgəsində ermənilərə qarşı vuruşmuş, sentyabr ayında Qubadlı-Laçın
bölgəsində gedən qızğın döyüşlərdə fəal iştirak etmiş, Muradxanlı, Güləbird, Aşağı Fərəcan, Yuxarı Fərəcan, Mavutulu, Səfiyan, Türklər kəndlərinin erməni quldurlarından təmizlənməsində böyük şücaət göstərmişdir. Hakim Füzuli, Laçın, Qubadlı və Zəngilan bölgələrində onlarla yaralı və meydin döyüş zonasından çıxarılmasına nail olmuşdur. Ona Komandirlər tərəfindən qoçaqlığına və cəsurluğuna görə təşəkkür edilmiş, iki dəfə məzuniyyət verilmişdir. Lakin o döyüş yoldaşlarından ayrılmamış, məzuniyyətə getməkdən imtina etmişdir. Hakim 1993-cü il aprelin 5-də Laçın bölgəsinin Qızartı kəndini erməni qəsbkarlarından azad edərək qəhrəmancasına həlak olmuş, Qasımlı kənd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Qasımlı kənd orta məktəbinə Hakim Həsənovun adı verilmişdir. Subay idi.
,

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-23.
2. ↑  "Vətən uğrunda". 2018-11-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-28.

Həmçinin bax
------------

* Hakim Həsənov adına Qasımlı kənd tam orta məktəbi
**Bakı müsəlman Ruhani Cəmiyyəti "Səadət"** — 1907-ci ildən Bakıda fəaliyyət göstərən və xalqın maariflənməsində, milli oyanışında mühüm rolu olmuş müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti.

Tarixi və fəaliyyəti
--------------------

"Səadət" cəmiyyəti 7 iyun 1907-ci ildə yaradılmışdır. Cəmiyyətin yaranması və fəaliyyətində görkəmli xeyriyyəçi, maarifpərvər Hacı Zeynalabdin Tağıyevin böyük rolu olmuşdur. "Səadət"in əsas məqsədi xalqı maarifləndirmək, onun mədəni inkişafında özünəməxsusluğunu qorumaq olmuşdur. Cəmiyyət köhnə üsullu məktəb və mədrəsələrin yenidən qurulmasına, təkmilləşdirilməsinə, onların yayılmasına, kitabxanalar, qiraətxanalar açılmasına çalışırdı.

Səadət məktəbi
--------------

1908-ci ildə cəmiyyət tərəfindən Bakıda açılmış "Səadət" məktəbində Fərhad Ağazadə, Üzeyir və Ceyhun Hacıbəyli qardaşları, Axund Molla Ağa Əlizadə, Molla Qədir İsmayılzadə, Məmməd Hənəfı Terequlov, Əli Hüseynov, Kərim bəy Məlikov və b. müəllimlik edirdilər. Məktəbin müdiri Əli bəy Hüseynzadə idi. Cəmiyyətin bütün məktəb proqramlarına Qori seminariyasının məzunu Fərhad Ağazadə rəhbərlik edirdi.

Cəmiyyətin fəaliyyətində mütərəqqi din xadimləri yaxından iştirak edirdilər. "Səadət" məktəbində dünyəvi fənlərlə (Azərbaycan, rus, fars, ərəb, alman və fransız dilləri, hesab, coğrafiya, rəsm, tarix, təbiətşünaslıq) yanaşı, ilahiyyat da tədris olunur, türkçülük və islamçılıq təbliğ edilirdi. "Səadət" cəmiyyəti Azərbaycanın bir sıra şəhərində məktəb və mədrəsələr açmış, Cənubi Azərbaycandan gəlmiş fəhlələrin uşaqları üçün Bakıda "İttihad", Tiflisdə isə "İttifaq" məktəbi təşkil etmişdi.

"Səadət" müsəlman ruhani cəmiyyəti idarə heyətinin sədri Axund Molla Ağa Əlizadənin Azərbaycan qəzetlərində dərc olunmuş müraciətində Bakıda fəaliyyət göstərən 400 şagirdi olan məktəbə yardım edilməsi xahiş olunurdu: "Biz, müsəlmanlar geridə qalmış xalqıq, bizə, ilk növbədə, maariflənmək lazımdır. Biz müsəlmanları yalnız məktəb xilas edə bilər. Bizə işıq saçan idarəyə hərtərəfli yardım göstərmək lazımdır. Gedin və mövcud olan məktəblərə dəstək verin. Gələcək nəslinizin sözün əsl mənasında ayılmasını istəyirsinizsə, məktəblərə yardım əlinizi uzadın" ("Kaspi" qəzeti, 1914, 31 yanvar). Cəmiyyət Azərbaycanda elmin və maarifin yayılmasında, azərbaycanlıların təhsil alması və savadlandırılmasında böyük rol oynamışdır. "Səadət" məktəbində təhsil almış bəzi azərbaycanlı mütəxəssislər sonralar ictimai-siyasi fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra hökumətin tərkibinə daxil olmuşdular.

Mənbə
-----

* Мамедали Бабашов "Бакинское мусульманское духовное общество "Саадет". Материалы Республиканской научно-методической конференции "Актуальные вопросы теории и методики преподавания языков и литератур народов Ближнего и Среднего Востока", Баку, 25–26 октября 1990, с.14–16;

### İstinadlar

1. ↑  Məmmədəli Babaşlı, XX əsrin əvvəllərində azərbaycanda milli Oyaniş və maarifçilik hərəkat Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine i
2. ↑  Hüseyn Əhmədov. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2014. — səh. 263.

Həmçinin bax
------------

* Maarifçilik
**Güzdək Bozdağı palçıq vulkanı** — Güzdək qəsəbəsindən 6 km qərbdə yerləşir. Abşeron yarımadasının ən iri orfoqrafik vahidlərindən biri hesab edilir. Vulkan təpəsi yastı səthli kəsik konus şəklindədir. Brekçiya əsasən, Paleosen, Eosen, Oliqosen-Miosen və qismən üst Təbaşir mənşəli bərk süxurlardan ibarətdir. Sahənin şimal-şərq hissəsində qaç və palçıq püskürən, paraçit çıxışların əmələ gətirdiyi 27 sopka yerləşir.

Palçıq vulkanı sahəsinin geoloji quruluşunda Abşeron, Ağcagil mərtəbəsi və Məhsuldar qat çöküntüləri iştirak edirlər. Brekçiya örtüyü göstərir ki, vulkan bir neçə dəfə püskürmüşdür. Qıvrılan uçun dil şəklindəki püskürmənin uzunluğu bir kilometrədək uzanır.

Yerli sakinlərin məlumatlarına görə vulkanın keçən əsrdə baş vermiş iri püskürməsi çamanı yaxınlıqda olan 6 çoban, 2000-dən çox mal-qara həlak olmuşdur. Ətrafı işıqlandıran güclü alovun şüaları 10 km məsafədən görünürmüş. Məhz buna görə el arasında bu vulkana həm də "Qanlı Daü" deyilir. Əvvəlki püskürmə (1995, may) çamanı alov sütununun hündürlüyü 50 m, brekçiya örtüyünün yayılma sahəsi 12 ha, sopka brekçiyasının ümumi həcmi 200 min. m³ olmuşdur. Püskürmə zamanı atılmış qumdaşı qəlpələri 1 km məsafəyə yayılmışdır.

Mənbə
-----

* Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Ovçu portreti 1643-cü il.
Avcilik nas Gamze sərbəstlik və yarımsərbəst şəraitində daimi, müvəqqəti haçan köçəri yaşayan, habelə təsərrüfat subyektləri tərəfindən yetişdirilib ov yerlərinə buraxılan suda-quruda yaşayanların, xəzdərililərin, sürünənlərin, quşların və məməlilərin (bundan əvvəl— maraqlı heyvanların) izlənilməsi, təqib edilməsi, tutulması və vurulması üzrə fəaliyyət növü

Ov obyekti qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada ovlanmasına icazə verilmiş təbii sərbəstlik və qişlar şəraitində xüsusi ayrılmış yerlərdə yaşayan, habelə ayrı-ayrı hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən yetişdirilib artırılan vəhşi heyvan növləri olurrr Ovçuluq o qeder de fözel peşe deyil Gamze kartadan

Ovçuluğun növləri
-----------------

* Balıq və su canlıları ovu -
* Kürk ovçuluğu — kürkləri qiymətli heyvanların ovunu nəzərdə tutur. Məsələn, qunduz, porsuq, tülkü, vaşaq, canavar və s.;
* Boynuz (diş) ovçuluğu — fil, dağkeçisi, maral kimi heyvanların ovu nəzərdə tutulur;
*

Ovlanmanın növləri
------------------

* Quş (qartal, şahin və s.) və ya it ilə ovlanma;
* Tələ ilə ovlanma

Ovçuluq resursları
------------------

Heyvanat aləmi resurslarının ovçuluq təsərrüfatında istifadə olunan hissəsi (həmçinin idman və rekreasiya ovu).

Ovçuluq təsərrüfatı
-------------------

Heyvanların optimal sayını populyasiya səviyyəsində saxlamaq üçün maksimal miqdarda ov məhsulları almaq məqsədi ilə vəhşi heyvanların və quşların əldə olunmasını təmin edən təsərrüfat sistemi. O.t. vəhşi heyvan və quşların coğrafi və mösümi xüsusiyyətlərinin uçotu ilə yanaşı ov müddətləri və üsulları müəyyən etmişdir. Təhlükəli ov üsulları, çoxalma və balaların yemlənməsi dövründə faydalı heyvanların ovlanması və s. qadağan edilmişdir. Qiymətli vəhşi heyvan növlərini mühafizə edən və çoxaldan qoruqlar, qoruq-ovçuluq təsərrüfatları təşkil edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycanda ovçuluq

İstinadlar
----------

1. ↑  Ovçuluq haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu [*ölü keçid*]
**Gülbəxt palçıq vulkanı** — Bakı şəhərindən 20 km qərb-cənub-qərb istiqamətdə, Puta dəmir yolu stansiyasından 12–13 km qərbdə yerləşmişdir. Onun hüdudlarında, birincisi neft çıxışlarını, ikincisi isə vulkanın sopka və qrifonlarını əhatə edən iki qrup ayrılır.
Sahənin geoloji quruluşunda Abşeron və Ağcagil mərtəbələri və Məhsuldar qat çöküntüləri iştirak edirlər.

Vulkan tullantıları içərisində külli miqdarda Məhsuldar qat süxurlarının, aç miqdarda alt Kaynoçoy üçüncü dövr və üst Təbaşir çöküntülərinin qırıntıları rast gəlir. Brekçiya örtüyünün qalınlıüı mərkəç hissədə 150 m-ə, yayılma sahəsi 29 ha-a çatır. Brekçiya həcmi 22 mln. m³ təşkil edir.

Vulkandan 50 m şimal-qərb istiqamətdə 2-2.5 m hündürlüklü sönmüş palçıq sopkası vardır. Ondan 10 m qərb istiqamətdə bir-birindən 10–12 m məsafədə 30-50 sm hündürlüklü qır təpələri mövcuddur. 0.8x0.8 kraterli bir salçası olan, su və qaç püskürən çıxış ətrafında qır qatı yaranmışdır. 80x70 m ölçülü təpədə 90 ədəd qaz və neft qatı ilə qarışıq su ifraç edən sopka və qrifon vardır.

Mənbə
-----

* Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri. Bakı: Nurlar NPM, 2007.
1855-ci ildə Zaqrebdə iyul qurbanlarına ucaldılmış abidə
**İyul qurbanları** ( xorv. Srpanjske žrtve ) 29 iyul 1845  -ci ildə Avstriya İmperator Ordusu ilə toqquşmada həlak olan Xorvatiya Xalq Partiyasının üzvləri idi.

1845-ci ildə Xorvatiyanın paytaxtının da daxil olduğu Zaqreb vilayətində yerli hökumət seçkiləri keçirildi. Xorvat-macar partiyası namizədi səsvermənin nəticələrini saxtalaşdıraraq qalib gəlib . Seçkilərin nəticələri elan edildikdən Xalq partiyasının üzvləri qalibləri səsvermənin nəticələrini saxtalaşdırmaqda günahlandıraraq etiraz etmək üçün Müqəddəs Mark meydanına çıxdılar  Macar əsilli Frans Haller Avstriya ordusunu meydanı etirazçılardan təmizləməyə çağırdı.

Ordu bu əmri yerinə yetirməyə başlayanda etirazçılardan biri olan Mirko Boqoviç qılıncla ordu zabitinə hücum etdi. Boqoviçə atəş açan əsgər onun müdafiəsinə qalxdı. Digər əsgərlər bu atəşi atışa başlamaq əmri kimi qəbul etdilər . İzdihamın üzərinə atılan yaylım atəşi nəticəsində 13 etirazçı həlak olmuş, 27 nəfər yaralanmışdır . Daha sonra sonunculardan altı nəfər aldığı yaralardan dünyasını dəyişdi  .

Atışmanın 10 qurbanı Müqəddəs Georgi qəbiristanlığında (indiki İyul Qurbanları Parkı) dəfn edildi  və onların dəfn mərasimi genişmiqyaslı siyasi etirazlara çevrildi  . Bütün bu hadisələrə görə, Haller tezliklə yepiskop Yuray Haulik tərəfindən qəbul edilən vəzifəsini tərk etdi.

1855-ci ildə iyul qurbanlarının məzarı yatmış aslanı təsvir edən heykəllə bəzədilmişdir. 1895-ci ildə iyul qurbanlarının qalıqları Zaqrebdəki yeni Miroqoy qəbiristanlığına köçürüldü  .

Bu hadisələr İlliriya hərəkatını və vahid Xorvat Krallığının bərpasını dəstəkləyən xorvatlar ilə macar-xorvatlar (madyarlar) arasında mövcud olan gərginliyi nümayiş etdirdi, xorvat azlığı isə Macarıstanla daha sıx münasibətlərə meyl edirdi (onların mövqeyini Xorvat-macar partiyası təmsil edirdi). Sonrakı illərdə Xorvat dilini ölkənin rəsmi dili kimi Latın dili ilə əvəz etməklə, bir qədər uğur qazandı.

Qeydlər
-------

1. 1 2 3 4  "Srpanjske žrtve". Proleksis Encyclopedia (xorvat). Leksikografski zavod Miroslav Krleža. 2016-08-23. İstifadə tarixi: 2023-05-26.
2. 1 2 3 4 5 6  "Srpanjske žrtve". Hrvatska enciklopedija (xorvat). Leksikografski zavod Miroslav Krleža. 2023-04-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-26.
**Kiçik Mişovdağ palçıq vulkanı**-Mişovdağ tirəsinin üzərində, Qızdağdan cənub şərqə, Böyük Mişovdağdan isə qərbdə yerləşir.

Ümumi məlumat
-------------

Kiçik Mişovdağ palçıq vulkanının istər geoloji və istərsə də tektonik quruluşu Böyük Mişovdağa daha çox oxşayır.

Bu palçıq vulkanının krater sahəsi şimaldan-cənuba doğru 1km-ə qədər məsafədə uzanır. Onun şimal hissəsində enliliyi 500 m, cənub hissədə isə 250 m-ə yaxındır. Krater sahəsinin relyefi qabarıq olub, səthi hmardır, lakin bu hamarlıq nisbi yüksəkliyi 2–3 m-ə çatan konusvari iki sopka və eləcə də kiçik qrifonlarla pozulur. Sonunculardan qaz və bulanıq su ayrılır. Kraterdən şimal-şərqə 225–230 m-lik dəniz terrasları uzanır. Onun şimal-qərb və şərq, şimal-şərq yamacı iri yarğanların başlanğıc hissələrilə kəskin parçalanmışdır. Krater sahəsilə 250 m mütləq yüksəkliyi arasında qalan yamac qismən az parçalanmışdır. Buradan yarğanların zirvə hissəsi başlanır. Mişovdağın şimal-qərb yamacı duzlu dərənin sol qolları ilə şiddətli parçalanmışdır.

Burada arid denudasiya prosesləri böyük fəaliyyət göstərir. Vulkanın cənub-şərq yamacı da arid denudasiya prosesilə kəskin parçalnmışdır. Vulkanın əksər axınları güney yamac boyu olduğundan onun müxtəlif vaxtlarda püskürdüyü brekçiyalar ona qədər parçalanmış yamacda olan yarğanların bəzilərini doldurmuşdur. Bundan əlavə brekçiya axınları əsasən vulkanın ətək hissəsinə toplanmış və beləliklə yamacların nisbi eroziya bazisini azaltmışdır. Bununla əlaqədar olaraq cənub səmtli yamaclarda müşahidə edilən yarğanların dərininə inkişafı zəifləmişdir. Buna baxmayaraq güney səmtli yamaclarda da yarğan şəbəkəsi sıxdır. Bu 130 m mütləq yüksəklik və ondan yuxarıda daha yaxşı müşahidə edilir. Vulkanın cənub ətəyində geniş sahə əhatə edən üç brekçiya konusu yerləşmişdir. Onlar Kiçik Mişovdağ palçıq vulkanının ən cavan brekçiya axınları olduğundan ətraf relyefdən kəskin seçilirlər. Onların səthində brekçiyanın üstdən aşağı axmasilə və təzə palçığın qurumasilə əlaqədar olaraq yaranmış çatlar boyu yarğanlar əmələ gəlmişdir. Həmin yarğanların əksəriyyəti sönmüş və onların yastı, dayaz dibi otla örtülmüşdür. Onlardan biri yamacı başdan-başa kəsib, kanyonvari şəkildə inkişaf edir. Onun dərinliyi 2–3 m-ə qədərdir. Axınların qaşı boyu 5–6 cavan yarğan uzanır.

Brekçiyalardan yuyulmuş prolüvial çöküntülər vulkan ətəyi boyu maili düzənlik yaradır. Bu düzənlik şimal hissədə, xüsusilə cavan brekçiya konuslarının yarımdairəvi şəkildə olan ətraf hissəsində intensiv parçalanmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Vulkan
* Palçıq vulkanı

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan palçıq vulkanları ölkəsidir

İstinadlar
----------


1. ↑  Атлас Грязевых вулканов мира. Издательство "Nafta-Press", 2015
**Böyük dayaq**— Mirzə İbrahimovun romanı.

Mövzu
-----

Əsər 1957-ci ildə yazılmışıdr. M. İbrahimovun bu əsəri sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında kəndin mənəvi həyatından və problemlərindən, eləcə də şəxsiyyətə pərəstiş dövrünün törətdiyi çətinliklərdən bəhs edən ilk romandır. Məlumdur ki, sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında kənd həyatı birtərəfli şəkildə təsvir olunub. Bu, bir tərəfdən sosialist realizmi deyilən yaradıcılıq metodunun, digər tərəfdən isə şəxsiyyətə pərəstiş dövrünün tələbləri ilə bağlı olub. Ailə və məişət zəminində yenilik və konflikt əsasında qurulan əsərin əsas sujet xəttini kolxoz təsərrüfatının inkişaf yolları, ona rəhbərlik üsulu təşkil edir.
Latış ədəbiyyatşünası Y. Çakurs Mirzə İbrahimovu "böyük dünyəvi problemlər qaldıran qüdrətli ədib" kimi səciyyələndirir, "Böyük dayaq" əsərinin ümumxalq şöhrətini onun sənətkarlıqla, ilhamla təsvirində, xəlqiliyində görür, maraqlı xarakterlərə, Azərbaycan torpağının misilsiz təbiətinə və müasir həyatına heyranlığını bildirir.
Mirzə İbrahimovun "Böyük dayaq" ictimai-psixoloji romanı bir sıra müasir və aktual problemlərə vaxtında toxunduğuna görə, ciddi sosial əhəmiyyət kəsb edir.
Sənətkarın irihəcmli sanballı əsərləri milli romana yeni keyfiyyətlər daxil etməklə yanaşı, müasir ədəbiyyatın yaradıcılıq üfüqlərini genişləndirir.

Obrazlar
--------

Rüstəm kişi, Maya, Qaraş, Şirzad, Qızyetər, Pərşan, Səkinə, Telli, Yastı Salman, Lal Hüseyn, Yarməmməd, Kələntər

Əsərdə işlənən folklor janrları
-------------------------------

Qoşma, Bayatı, Sayaçı sözləri, alqış, qarğış, eyham, Atalar sözü və məsəllər, atmaca, məişət nəğmələri, "Muğam" əfsanəsi, xalq oyunu, xalq sınamaları

Həmçinin bax
------------

* Böyük dayaq (film, 1962)

Mənbə
-----

* Qarayev Y. "Meyar şəxsiyyətdir". Bakı, Yazıçı, 1988
* İbrahimov M. Əsərləri X cilddə, Bakı, Yazıçı, 1979

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-13.
2. ↑  *Fazil Əliyev.* Mirzə İbrahimov və xalq yaradıcılığı. Bakı: Elm və təhsil. 2013. səh. 164.
**Sədənrud** və ya **Sərdərin mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

Tarixi
------

Ucar, Göyçay, Sabirabad, Kürdəmir və Ağdaş rayonlarının ərazisində mövcud olmuşdur.

Mahalın naibi Hacı Abdulla bəy idi.

Əhalisi
-------

1821-ci ildə 9 oba (Muğanlı, Türkman, Müsüslü, Murtı, Xəlilli, Kürd, Şıxlı, Bağırbəyli, Cakirli) və 37 kənddə(Bərgüşad, Qaracallı, Şıxəmir, Hacalı, Şəkili, Yalmən, Dulusçu çarxı Yenikənd, Qaziyan, Bığır, Çiyni, Çaxırlı, Əlikəndi, Şıxbəy, Mollahacılı, Qaraxıdır, Danabasan Türkədi, Məlikkəndi və Alpı, Kəlbəndə, Qurd, Şaharxı, Ləki, Çərəkə, Bevdəvil, Kürdşaban, Alxasova, Qulabənd, Çayarxı, Pirkəndi Küçəgədi, Qarabucaq, Şıxnəsir, Alpout, Şəkər, Keşxurd, Ərəb, Ərəb, Bozavand) 1210 ailə yaşayırdı.

İqtisadiyyatı
-------------

Sərdərin mahalının sakinləri əkinçilik, maldarlıq, xalçaçılıq, üzümçülük və baramaçılıqla məşğul olurdular.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Şirvan xanlığı

Xarici keçidlər
---------------

* *Fariz Xəlilli-Tarix üzrə fəlsəfə doktoru.* "Şirvan xanlığının süqutu: özündən sonra qalanlar…" (az.). Musavat.az. İstifadə tarixi: 2017-04-03.[*ölü keçid*]
* *Fariz Xəlilli-Tarix üzrə fəlsəfə doktoru.* "Salyanlı xanım Pyotrun zabitlərini necə qətlə yetirdi" (az.). axar.az. İstifadə tarixi: 2017-04-10.

| ⛭Şirvan xanlığının mahalları |
| --- |
| Mahallar | Xançoban mahalı  • Hövz mahalı  • Sədənrud mahalı  • Elat mahalı  • Qoşun mahalı  • Qarasubasar mahalı  • Qəssan mahalı  • Əkərət mahalı  • Qəbristan mahalı  • Lahıc mahalı  • Rudbar mahalı  • Navahı mahalı  • Qarabağlar mahalı  • Bölükət mahalı  • Xazarud mahalı  • Salyan mahalı  • Muğan mahalı |
**Ukraynanın xalq artisti -** (*ukraynaca : Народний артист України*) — Ukrayna hökuməti tərəfindən verilən fəxri addır. Bu ad tamaşa sənətinin, teatrın, musiqinin, rəqsin, kinonun inkişafı sahəsində müstəsna xidmətləri olan görkəmli artistlərə verilən addır.

Haqqında
--------

Sovet dövründə 1922-ci ildə yaradılmışdır və əvvəllər Ukrayna SSR Xalq Artisti (Народний артист УРСР) adlanırdı. Ukrayna müstəqillik əldə edəndə-də bu ənənə saxlandı və adı dəyişdirilərək *Ukraynanın Xalq artisti* (Народний артист України) adlandırıldı. Sovet dövründə bir adama adətən yalnız 40 yaşına çatdıqdan sonra xalq artisti adı verilirdi lakin Balet artistlərinə istisna idi.

### Mükafat alanlar arasında çox məşhur ukraynalı sənətçilər var idi.

#### Teatr, kino

Lidiya Belozyorova

#### Musiqi

Tina Karol

Alla Kudlay

Ani Lorak

Nina Matviyenko

Camala

Andrey Danilko

### Bu fəxri ada layiq görülən əcnəbi məhşurlar

Filipp Kirkorov

Sergey Paracanov

Mixail Jvanetski

Həmçinin bax
------------

Ukraynanın əməkdar artisti

SSRİ xalq artisti

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Funksiya.
**Funksiya** — {\displaystyle X} çoxluğunun hər bir elementinə qarşı {\displaystyle Y} çoxluğunun bir elementini uyğun qoyan {\displaystyle F} münasibəti. Bu zaman {\displaystyle X} çoxluğu {\displaystyle F} funksiyasının təyin oblastı, {\displaystyle Y} çoxluğu isə qiymətlər oblastı adlanır.Vahabi

  

{\displaystyle F} funksiyasının {\displaystyle X} çoxluğunu {\displaystyle Y} çoxluğuna qarşı qoyması aşağıdakılardan hər hansı biri ilə işarə olunur:

{\displaystyle F\colon X\to Y}; {\displaystyle X{\stackrel {F}{\longrightarrow }}Y}; {\displaystyle y=F(x)}; {\displaystyle F\colon x\mapsto y}; {\displaystyle x{\stackrel {F}{\longmapsto }}y}.

f(x)=Burada x dəyişəni asılı olmayandır, y isə asılı dəyişəndir.

Funksiya 3 üsulla verilir:analitik, cədvəl və qrafik.

**Tək funksiya**

Funksiya f(-x)=-f(x) şərtini ödəyərsə belə funksiyaya tək funksiya deyilir. Məsələn y=3x funksiyası tək funksiyadır.

Qeyd: Tək funksiyanın qrafiki koordinat başlanğıcına, yəni (0,0) nöqtəsinə nəzərən; cüt funksiyanın qrafiki ordinat oxuna, yeni Oy oxuna nəzərən simmetrik olur.

Qeyd: Triqonometrik funksiyaların təkliyi və ya cütlüyü:

sin(-x)=-sinx (tək)

cos(-x)=cosx (cüt)

tg(-x)=-tgx (tək)

ctg(-x)=-ctgx (tək)

3) Funksiyanın artması və azalması:

X çoxluğunda arqumentin böyük qiymətinə funksiyanın böyük qiyməti uyğun gələrsə, f funksiyasına bu çoxluqda artan, arqumentin böyük qiymətinə funksiyanın kiçik qiyməti uyğun gələrsə, f funksiyasına bu çoxluqda azalan funksiya deyilir.

Yeni, x1, x2€X şərtində x1<x2 , f(x1)<f(x2) isə, funksiya artan olur.

x1, x2€X şərtində x1<x2, f(x1)>f(x2)isə, funksiya azalan olur.

Funksiyalar cüt və tək olur. Xassə1. Cüt funksiyanın qrafiki y oxuna nəzərən simmetrikdir.

Həmçinin bax
------------

* Dövri funksiya

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Kruqosvet · Laruss ensiklopediyası · Britannica (11-ci) · Britannica (onlayn) · Treccani |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 11946892t · GND: 4071510-3 · LCCN: sh85052327 · Microsoft: 58442840, 145877681 · NDL: 00564960 · NKC: ph114594 |

 |
**Mustafa Çamran** Savehî (fa: مصطفی چمران, 8 mart 1932, Tehran – 20 iyun 1981), İranlı akademik, fizik, siyasətçi, Mehdi Bazərgan dövlətində İranın müdafiə naziri, Əməl hərəkatının qurulmasında Musa əl-Sədrin köməkçisi, İslami Şura Məclisinin nümayəndəsi və İran-İraq müharibəsində komandir

Həyatı
------

### Doğumu

8 mart 1932-ci ildə Tehranda səkkiz nəfərlik bir ailədə anadan olmuşdur. Atası Hassan Çamran, İranın Savə şəhərindəki Çamran adlı bir kənddən Tehrana köçmüşdü

### Təhsili

Çamran ilk təhsilinə Tehran Memarlıq Məktəbində başlamışdır. Orta təhsilini Darul Funun və Elborz məktəblərində bitirib. 1953-cü ildə yüksək nəticəsi ilə Tehran Universitetinin Elm Fakültəsində Elektromexanika şöbəsində təhsilini ilə davam etdirdi. Bakalavrı bitirdikdən sonra Magistr dərəcəsi üçün Texas Universitetinin təqaüdünü aldı və təhsilini davam etdirdi. ABŞ-nin Kaliforniya Universitetində elektro-fizika üzrə doktorluq dərəcəsini almışdır. Fars dilindən əlavə, Çamran ərəb, ingilis, türk, fransız və alman dillərini də yaxşı bilirdi.

### Kitabları

Mustafa Çamran döyüşçü olsa da, eyni zamanda fikir və düşüncə adamı idi. Sənəti və incəsənəti çox sevirdi. Onun hikmətli sözləri və düşüncələri "Ruhun hikmətlə yüksəlməsi" adlı bir kitabda toplanmışdır. Yazdığı kitablar müxtəlif dillərə tərcümə olunmuşdur. "Biz və Allah" və "Ruhun hikmətlə yüksəlməsi" kitabları türk dilinə tərcümə edilərək nəşr edilmişdir. Öz elm sahəsinə dair bir neçə kitab və məqalə də yazmışdır. "Hərəkət və elektrostatik yükə əsaslanan inteqrator" (An integrator based on motion and electrostatic charge) onun dərc olunmuş magistrlik dissertasiyasına aiddir.

### Siyasi mübarizəsi

Orta təhsili dövründə İslam mübarizəsi ilə tanış oldu. Fəlsəfə doktoru alarkən Müsəlman Tələbələr Birliyini qurdu və lideri oldu. Təhsilini başa vurduqdan sonra İrana qayıtdı. 1963-cü ildə İranda meydana çıxan "15 Xordad Üsyanı"na qoşuldu. Hadisədən sonra Misirə getməli olur, burada Fələstinin mübarizəsi ilə maraqlandı və partizan təhsili aldı. 1970-ci ildə Livana getdi. Musa əs-Sədrlə görüşdü və imperializm və sionitlərə qarşı İslami mübarizələrdə iştirak etmişdir. Musa Sədr ilə birlikdə "Əməl" təşkilatını yaratmaq üçün çalışdı. İran İslam İnqilabından sonra Livandan İrana qayıtdı və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun təşkilatlanmasına rəhbərlik etmişdir. İran-İraq müharibəsi başlayanda müharibəyə qoşuldu. Cəbhədə pastar komandiri kimi xidmət etmişdir.

Öldürülməsi
-----------

21 iyun 1981-ci ildə İranın cənubundakı Dehleviye bölgəsində həyata keçirilmiş bir əməliyyat zamanı öldürülmüşdür.
**Qalmaz palçıq vulkanı** — (199 m) Azərbaycan ərazisində olan iri palçıq vulkanlarından biridir.

Ümumi məlumat
-------------

Onun konusvari gövdəsi geniş düzənlik üzərindən ucalır. Qalmaz palçıq vulkanı oval şəklində olub, şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətində 3,5 km-dən artıq məsafədə uzanır. Onun ən enli hissəsi 2 km-dən artıqdır. Bu vulkan Ələt Stansiyasından 13 km-ə qədər qərbdə, Pirsaatçayın sağ sahilində yerləşir.

Qalmaz palçıq vulkanı eyni adlı braxiantiklinalın çatma hissəsində, uzununa və eninə istiqamətli tektonik sınmaların kəsişdiyi sahədə yerləşir. Onun püskürdüyü brekçiyalardan ən qədimi üst Yura yaşlı çöküntüləridir. Bundan əlavə həmin brekçiyada üst Təbaşir, Paleogen, orta Miosen, Pont yarusu, Məhsuldarqat, Ağcagil, Abşeron və aşağı Dördüncü dövr süxurları da iştirak edir (Ə. Ə. Yaqubov, Ə. Ə. Əlizadə, M. M. Zeynalov, 1971).

Qalmaz palçıq vulkanının krater hissəsi cənub-şərqdə yerləşib, elips şəklinə yaxındır. Onun qərb hissəsində dörd, cənub və şimal hissələrində isə iki iri krater valı vardır. Püskürmə zamanı kraterin qabarmış hissəsi sonralaradan yatdıqca onun ətrafında krater valları yaranır. Onların axını əsasən şərqə doğru istiqamətlənmişdir. Əsas püskürmə ocaqları qərbdə olduğundan, vulkan kraterində şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru meyillik yaranmışdır. vulkanın fəaliyyəti zəiflədikcə, əsas püskürmə ocağında çökmə baş verdiyindən onun qərbində daha çox kənar valları yaranır. Belə hal bir neçə başqa palçıq vulkanları krateri üçün də səciyyəvidir.

Brekçiya axınları şərq ətəkdə geniş sahə tutur. Onlar şimaldan cənuba 2 km-dən artıq, qərbdən şərqə doğru isə 1,5 km-dən artıq bir məsafədə uzanır. Onların səthi (xüsusilə cənub hissədə) yarğanlarla parçalanmışdır. Vulkanın ətək hissəsi prolüvial, brekçiya axınları konusu, delüvial çöküntüləri yaratdığı zəif dalğalı maili düzənlikdə haşiyələnir.

Həmçinin bax
------------

* Palçıq vulkanı
* Vulkan

Xarici keçidlər
---------------

* Palçıq Vulkanları

İstinadlar
----------

| ⛭ Azərbaycanın palçıq vulkanları  |
| --- |
| Abix  • Ağzıbir  • Ağzıbir (Bozdağ)  • Ağnohur  • Axtarma-Paşalı  • Atbatan  • Ayazaxtarma  • Ayrantökən  • Bahar  • Bəndovan  • Boğ-Boğa  • Boyanata-Sarıdaş  • Böyük Hərəmi  • Böyük Kənizədağ  • Böyük Mişovdağ  • Çeyildağ  • Daşgil  • Daşmərdan  • Dəmirçi  • Diləngəz  • Durovdağ  • Gülbəxt  • Güzdək Bozdağı  • Xərə-Zirə  • Keçəldağ  • Keyrəki  • Kolanı  • Kiçik Hərəmi  • Kiçik Kənizədağ  • Kiçik Mişovdağ  • Qalmaz  • Qaynarca  • Qaradağ Axtarması  • Qaradağ Pilpiləsi  • Qarasu adası  • Qələndəraxtarma  • Qırməki  • Qızmeydan  • Qobu Bozdağı  • Qoturdağ  • Quşxana  • Lökbatan  • Məlikçobanlı  • Nardaranaxtarma  • Otman Bozdağı  • Pirəkəşkül  • Sarınca  • Süleymanaxtarma  • Solaxay  • Şıxzərli  • Torağay  • Torpaqlı Axtarması  • Üçtəpə  • Xıdırzındə  • Zığ• Şonqar |


1. ↑  Якубов А.А. Ализаде А.А. идр. Грязевые вулканы Азербайджанской ССР. Баку, 1971
**Olimpiya Muzeyi**- Bakı, Nərimanov, Olimpiya 5 ünvanında yerləşir.

Tarixi
------

2001-ci il martın 27-də Azərbaycan Respublikası Milli Olimpiya Komitəsinin baş inzibati binasında yerləşən Olimpiya muzeyinin açılışı olmuşdur.

Ekspozisiyası
-------------

Eksponatların bir hissəsi, üzərində olimpiya rəmzləri olan müxtəlif suvenirlər, xalçalar, saatlar, vımpellər və s. bəxşişlərdən ibarətdir. Burada Azər-baycanın adlı-sanlı idmançılarının Olimpiya Oyunlarında, Dünya və Avropa çempiona-tlarmda qazandıqları medallar, fəxri fərmanlar, diplomlar, kuboklar muzeyin ən qiymətli eksponatları kimi qorunub saxlanılır.Ekspozisiyadakı idman mövzulu qrafika, yağlı boya ilə işlənmiş əsərlər və heykəltaraşlıq işləri muzeyi daha da zənginləşdirir. MOK-un nəşr etdiyi aylıq "Olimpiya" jurnalı, həftəlik "Olimpiya dünyası" qəzetinin bütün nüsxələri Azərbaycan Olimpiya Hərəkatının güzgüsü kimi muzeydə saxlanılır. Muzeyimizdə Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin prezidenti Jak Roq, Avropa Olimpiya Komitəsinin prezidenti Mario Peskante, AOK-un texniki əməkdaşlıq Komissiyasmm sədri xanım Ovinilla Limberq, Dünya və Avropa idman federasiyalarmm prezidentləri və digər mötəbər şəxslər olmuşdular.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Milli Olimpiya Muzeyi". kataloq.gomap.az. 4 March 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 mar 2024.
2. ↑  "OLİMPİYA MUZEYİ". 2017-09-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-25.
**Məlikçobanlı palçıq vulkanı** – Azərbaycan Respublikası Şamaxı rayonu ərazisində, Məlikçobanlı kəndi yaxınlığında palçıq vulkanı.

Haqqında
--------

XIX əsr qaynaqlarının birində Bakı quberniyasının Şamaxı ərazisinin Qəbiristan sahəsində Məlik çobanı köçü qeydə alınmışdır. Əvvəllər Göyçay qəzasında və Şamaxı qəzasında maldarlıqla məşğul olan Məlik çobanı eli olmuşdur. Keçmişdə hakim mövqeyə malik Xançobanı tayfasına mənsub olan ellərdən birinin Məlik çobanlıların olması göstərilir. Kənd Zoğalava çayının sahilində, dağ ətəyində yerləşir. Məlikçobanlı palçıq vulkanı ilə məşhurdur. Həmin vulkan 1810-cu ildə aşkarlanıb və bu günədək 4 dəfə püskürüb. 1967-ci ildə, 1977-ci ildə, 2019-cu il mayın 28-də, 2024-cü il 8 martda yenidən püskürüb. AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin palçıq vulkanlarının seysmik monitorinq şəbəkəsi 2024-cü il martın 8-də Şamaxı rayonunun Məlikçobanlı kəndində "Məlikçobanlı" palçıq vulkanının püskürməsini qeydə alıb. Püskürmə yerli vaxtla saat 18:09-da başlayıb və 3 dəq davam edib. Palçıq vulkanının zəif və səthi püskürməsi səbəbindən püskürmə iki -"Zərnava" və "Qobustan" rəqəmsal stansiyasında qeydə alınıb. Yer qatından çıxan palçıq 1 hektar əraziyə yayılıb. Vulkanın indiyə qədər püskürməsi nəticəsində heç bir xəsarət alan olmayıb və ümumiyyətlə, vulkanın heç bir zərəri müşahidə olunmayıb.

Həmçinin bax
------------

* Lökbatan palçıq vulkanı
* Keyrəki palçıq vulkanı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası.* "Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası - VI Cild (K,G,L,M)". ek.anl.az. 31 yanvar 2021-c1 il tarixində arxivləşdirilib  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url);  (#accessdate\_missing\_url)
2. ↑  "Report.az". 9 March 2024 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Palçıq vulkanları
* Şamaxıda palçıq vulkanı püskürüb FOTO VİDEO
* MƏLİKÇOBANLI
* Şamaxıda palçıq vulkanı püskürüb 08.03.2024

| ⛭ Azərbaycanın palçıq vulkanları  |
| --- |
| Abix  • Ağzıbir  • Ağzıbir (Bozdağ)  • Ağnohur  • Axtarma-Paşalı  • Atbatan  • Ayazaxtarma  • Ayrantökən  • Bahar  • Bəndovan  • Boğ-Boğa  • Boyanata-Sarıdaş  • Böyük Hərəmi  • Böyük Kənizədağ  • Böyük Mişovdağ  • Çeyildağ  • Daşgil  • Daşmərdan  • Dəmirçi  • Diləngəz  • Durovdağ  • Gülbəxt  • Güzdək Bozdağı  • Xərə-Zirə  • Keçəldağ  • Keyrəki  • Kolanı  • Kiçik Hərəmi  • Kiçik Kənizədağ  • Kiçik Mişovdağ  • Qalmaz  • Qaynarca  • Qaradağ Axtarması  • Qaradağ Pilpiləsi  • Qarasu adası  • Qələndəraxtarma  • Qırməki  • Qızmeydan  • Qobu Bozdağı  • Qoturdağ  • Quşxana  • Lökbatan  • Məlikçobanlı  • Nardaranaxtarma  • Otman Bozdağı  • Pirəkəşkül  • Sarınca  • Süleymanaxtarma  • Solaxay  • Şıxzərli  • Torağay  • Torpaqlı Axtarması  • Üçtəpə  • Xıdırzındə  • Zığ• Şonqar |