**Qazaxıstan–Noqay Ordası münasibətləri** — XV-XVI əsrlərdə Qazax Xanlığı ilə Noqay Ordu arasındakı əlaqələr.

XV əsr
------

Noqay Ordasının yaranması zamanı Noqay şahzadəsi Ediqe ilə qazax xanları sülaləsinin qurucusu Urus Xan və onların nəsilləri Mansur və Barak arasındakı münasibətlər ziddiyyətli idi. XV əsrin ikinci yarısında. Qazax-noqay münasibətləri Əbülxair xanın nəsillərinə qarşı hərbi-siyasi bir ittifaq halına gəlir. Qazax xanları Kerey və Janibek, Noqay bekləri Abbas, Musa və Yamqurçi ilə ittifaqda Əbülxair-xanın varisi Şeyx-Haydaya qarşı vuruşdular. Musa, Əbülxairin nəvəsi Məhəmməd Şeybanın tərəfinə keçərək ilk Qazax-Noqay qarşıdurmasına səbəb oldu.

XV əsrin 70-ci illərin ortalarında Qazax xanı Burındık Noqaylıları məğlub etdi. Xamza-bekin rəhbərlik etdiyi Nogaislərin bir hissəsi, Qazaxlarla Məhəmməd Şeybaniyə qarşı birgə mübarizələrini davam etdirdilər. Qazaxlar və Noqaylar arasındakı ərazi ziddiyyətlər, qazaxlar və özbəklər arasında barışıq, XV-XVI əsrin əvvəllərində münasibətləri yenidən gərginləşdirdi, nəticədə Noqaylar Burundik və Kasımdan bir neçə dəfə məğlub oldular. XVI əsrin əvvəllərində Burındık qərargahını Saraiçikə, Noqay Ordusunun keçmiş paytaxtı Jaiykə köçürmüşdür.

Qazax ulusları arasındakı çəkişmə yalnız Noqay Ordusuna ərazi güzəştlərini şərtləndirmədi, eyni zamanda Qazaxıstan-Noqay siyasi rəqabətinin gedişatına birbaşa təsir göstərən digər xarici siyasi çətinliklərə də səbəb oldu. 1534-1536-cı illərdə Qazax Xanlığı torpaqlarının şərq sərhədlərini Zhemə qədər genişləndirən Noqay hökmdarları üçün hələ də qorxunc bir hücum qüvvəsi təmsil edirdi. Uğurlu bir müharibə üçün Noqaylar Daşkənd, Buxara və Urgenç hökmdarları ilə Qazaxıstan əleyhinə bir ittifaq bağladılar və qazaxlara qarşı vurdular. Qərbdə ulusu olan Qazax hökmdarları özlərini Noqay Murzalarına asılı tapdılar, buna görə də Noqay Ordasının bəzi xarici siyasət aksiyalarında iştirak etdilər.

XVI əsr
-------

XVI əsrin 1 -ci yarısının sonunda. Qazax xanlığı hələ də müasir Qərbi Qazaxıstan ərazisində Noqay Orda gücünün qarşısını ala bilmədi. 40 -cı illərdə mövcud olan Qazax Xanlığı ilə Noqay Ordusunun sülh münasibətləri. XVI əsr, Kazanın müdaxiləsi ilə əlaqədar ölkənin şərq sərhədlərinin sakitliyi və sonra İsmayılla mübarizə ilə maraqlandığı üçün Noqay şahzadəsi Yusufun (1549-1554) nəzarəti altında qaldı.

1950-ci illərin əvvəllərində Qazax Xanlığı dağılmış dövlət hakimiyyəti sistemini bərpa etmək, qazax ulularını gücləndirmək və birləşmək arzusunu artırmaq mərhələsində idi. Bu şərtlər altında 50-ci illərin ortalarında hakimiyyətə gələn Xaknazar xanı (Aknazar). bir sıra tədbirlər gördü, ancaq qərb köçərilərinin geri qayıtması. Bu, iki dövlət arasındakı münasibətləri yenidən ağırlaşdırdı. Noqay Ordusu ilə Qazax xanlığı arasındakı münasibətlərin mürəkkəbləşməsində mühüm rolu, Buxara ilə dost münasibətdə olan Sibir Xanı Kuçuma qarşı mövqeyi və Noqay hökmdarları ilə sülalə əlaqələri qurması oynadı.

Xaknazar xanın hakimiyyətinin müasir Şimali və Şimali-Qərbi Qazaxıstan ərazisinə yayılması yalnız Sibir Xanlığının deyil, həm də Noqay Ordusunun da müxalifətinə məruz qaldı. 60-cı illərin sonlarında Qərb Qazax xanlığının xarici siyasətinin əsas istiqaməti oldu, burada Qazax Xanlığı ilə Noqay Ordusu arasındakı ziddiyyət — Qərbi Qazaxıstan torpaqlarına sahib olmaq uğrunda rəqabət yenidən gündəmə gəldi.. Qazax xanlığı üç hökmdarın — Xaknazar xan, Siqay Sultan, Jalim Sultan qüvvələri tərəfindən Noqay Ordasına qarşı böyük bir kampaniya həyata keçirdi. Vəzifə Qərbi Qazaxıstan ərazisindəki Noqay hökmdarlarının hökmranlığını aradan qaldırmaq, qazax köçərilərini Zhaiykə qədər genişləndirmək idi. Xaknazar xanın ölümündən sonra Qazax xanlığı vətəndaş qarşıdurmasına qərq oldu. Bundan Qazaxıstan çöllərinə dəfələrlə basqın edən noqaylar istifadə edirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы", 5 том
2. ↑  Казахско-ногайские отношения // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.