**Hərbi logistika** — Hərbi logistika hərbi qüvvələrin hərəkətini, təchizatını və saxlanmasını planlaşdırmaq və icra etmək intizamıdır. Ən geniş mənada bunlar aşağıdakılarla məşğul olan aspektlər və ya hərbi əməliyyatlardır:

* Materialın dizaynı, inkişafı, əldə edilməsi, saxlanması, paylanması, boşaldılması və atılması.
* Kadrların köçürülməsi.
* Obyektlərin alınması və ya tikintisi, saxlanması, istismarı və ləğvi.
* Xidmətlərin alınması və ya göstərilməsi.
* Tibbi və səhiyyə dəstəyi.

Prinsipləri
-----------

Tarixçi James A. Huston hərbi logistika üçün on altı prinsip təklif etdi:

* Ekvivalentlik: Strategiya, taktika və logistika hərbi sənət və elmin ayrılmaz və bir-biri ilə əlaqəli aspektləridir.
* Maddi prioritet: Materialın səfərbər edilməsi şəxsi heyətdən, maddi-texniki təchizat bölmələrinin təminatı isə döyüş bölmələrindən əvvəl olmalıdır.
* İrəli zərbə: Təchizatın hərəkəti arxadan gəlməlidir və döyüş bölmələrinin komandirləri maddi-texniki təfərrüatlarla məşğul olmalı və logistika nəzarətini saxlamamalıdır.
* Mobillik: Logistika əməliyyatları dəstəkləmək üçün həm döyüşçü, həm də logistika bölmələrinin sürətli hərəkətini asanlaşdırmalıdır.
* Dispersiya: Çoxsaylı təchizat mənbələri və kommunikasiya xətləri düşmən müdaxiləsini və nəqliyyat infrastrukturunda tıxacları azaldır.
* İqtisadiyyat: Logistika resursları məhduddur, ona görə də onlar ən yaxşı şəkildə yerləşdirilməlidir.
* Asanlılıq: Logistika imkanları xarici məhdudiyyətlərə məruz qalır.
* Elastiklik: Strateji və əməliyyat planları və prioritetləri dəyişir və maddi-texniki dəstək onlarla birlikdə dəyişməlidir.
* Nisbilik: Logistika zamana və yerə görə dəyişir.
* Davamlılıq: Fövqəladə vəziyyətə cavab vermək üçün əsas dəyişikliklər tələb olunmamalıdır.
* Vaxtlılıq: Logistika tapşırıqları fürsətlərdən tam istifadə edəcək şəkildə yerinə yetirilməlidir.
* Məsuliyyət: Kimsə logistik performans və nəticələr üçün cavabdeh olmalıdır.
* Komandirlər Birliyi: Logistika komanda funksiyasıdır və logistika üçün vahid orqan cavabdeh olmalıdır.
* Məlumat: Effektiv logistik planlaşdırma və dəstək üçün dəqiq və vaxtında məlumat vacibdir.
* Keyfiyyət: Logistika Logistika ciddi keyfiyyət standartları ilə asanlaşdırılır.
* Sadəlik: Sadə həllər daha effektiv və idarəolunandır.

Birləşmiş Ştatların Birləşmiş Qərargah Rəisləri prinsiplərin sayını cəmi yeddiyə endirdi:

* Həssaslıq: Lazım olan zaman və yerdə lazımi dəstəyi təmin etmək.
* Sadəlik: Planlaşdırma və icrada birlik və səmərəliliyi təşviq edir və münaqişənin yaratdığı müharibə dumanını və "sürtünməni" azaldır.
* Elastiklik: dəyişən vəziyyətlərə və tələblərə uyğunlaşmaq və uyğunlaşmaq bacarığı.
* İqtisadiyyat: məqsədə çatmaq üçün lazım olan minimum resurslardan istifadə.
* Mövcudluq: məqbul risk səviyyəsində əməliyyatlara başlamaq üçün adekvat təchizat, dəstək və paylama imkanlarının mövcud olduğu nöqtə.
* Davamlılıq: Məqsədlərə çatmaq üçün lazım olan maddi-texniki dəstəyin səviyyəsini və vaxtını saxlamaq bacarığı.
* Yaşamaq qabiliyyəti: Mənfi təsirlərə baxmayaraq sağ qalmaq qabiliyyəti.

Təchizat variantları
--------------------

Sahəda materialların alınması
Ordunun ən əsas tələbləri yemək və sudur. Yem axtarışı tarlada heyvanlar üçün yem və yem toplamaqdan ibarət idi. Onların mövcudluğu mövsümi xarakter daşıyır və əkinçilik sahələrində məhsul yığımı zamanı daha çox bolluq müşahidə olunur. Coğrafiyadan da asılılıq var, çünki səhra ekspedisiyalarında yerli yemək, su və ya yem olmaya bilər. Sahədə ləvazimat əldə etməyin başqa bir yolu yağma idi. Düşməndən və ya düşmən xalqından təchizat ələ keçirmək olar. Başqa bir alternativ satın alma üsuludur; Bu üsulla ordu nağd pulla tarlada təchizat alır. Nağd pul, həmçinin yerdə zorakılıq təhlükəsi ilə dəstəklənən yerli vergitutma yolu ilə əldə edilə bilər. Yerli təchizat mənbələrindən istifadənin əsas çatışmazlığı ondan ibarətdir ki, ordu bir yerdə çox qalarsa tükənə bilər, ona görə də asılı qüvvə daim hərəkətdə olmalıdır.

Sahədə resurslardan geniş istifadə əks logistikaya gətirib çıxarır; Beləliklə, torpaqların dağıdılması və qida mənbələrinin aradan qaldırılması və ya məhv edilməsi ilə ehtiyatlar düşməndən qorunur. Profilaktik satınalma iqtisadi müharibənin bir forması kimi istifadə edilə bilər. Mühasirəyə alan qüvvə qarnizonu ac saxlamağa və ya qarnizona hücum etmək və məhv etmək kimi daha baha başa gələn əməliyyata cəhd etməkdənsə, ətraf ərazini məhv etməklə qarnizonu qaçmağa təşviq edə bilər, lakin qarnizon yerli təchizatdan asılıdırsa, mühasirəyə alan qüvvə ac qala bilər. Hətta yorğunluqdan ölmə halları belə qaçınılmazdır.

Ordu ilə təchizat daşınması
İkinci üsul, ordunun ehtiyac duyduğu şeyi gəmilər, heyvanlar, maşınlar və ya əsgərlər vasitəsilə öz arxalarında daşımaq idi. Qədim dövrlərdən bəri əsgərlər silah, zireh, yemək qabları və yataq dəstləri kimi ləvazimat və şəxsi ləvazimatları daşıyırdılar. Heyvanlar ordunu müşayiət etmək üçün sürülə və ətləri üçün istehlak edilə bilərdi. Yollar təkərli nəqliyyat vasitələrinin hərəkətini asanlaşdırır və çay və ya dəniz yolu ilə səyahət böyük həcmdə materialların daşınmasına imkan verir. Bu, ordunun bir qədər özünü təmin etməsinə imkan verdi və 19-cu əsrdə daha sürətli atəş silahları inkişaf etdirilənə qədər bir əsgərin bütün bir kampaniya üçün lazım olan sursatının çoxu öz üzərində və ya onu müşayiət edən arabalarda aparıla bilərdi. Lakin bu üsul ordunun irəliləyişini ləngidə bilən böyük baqaj qatarı ilə nəticələndi.

Materialları arxadan göndərilməsi
Çöldə ləvazimat əldə etmək və ordu ilə təchizat daşımaq 19-cu əsrə qədər əsas tədarük vasitəsi olaraq qaldı, lakin hətta 17-ci əsrdə dövrün daha böyük orduları ərzaq ehtiyatlarının anbarlarda toplanmasından və onların göndərilməsindən çox asılı idi. Sənaye İnqilabı ilə başlayan yeni texnoloji, texniki və inzibati inkişaflar, tədarüklərin əvvəllər heç vaxt mümkün olmayan sürətlə və məsafələrdə daşınmasına imkan verdi. Eyni zamanda, sursata tələbatın artması, güllə və bombaların çəkisi orduların öz ehtiyaclarını daşımasını çətinləşdirdi və ordular tezliklə anbarlardan müntəzəm sursatın doldurulmasından asılı vəziyyətə düşdülər. Eyni zamanda, heyvanların avtonəqliyyat vasitələri ilə əvəzlənməsi mexanizasiya yanacağa və ehtiyat hissələrinə tələbat yaratdı ki, onların heç biri yerli-dibli əldə oluna bilmədi. Bu, 20-ci əsrdə başlayan və müasir orduların imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə təkmilləşdirən və onları bu üsuldan çox asılı vəziyyətə gətirən "logistik inqilaba" gətirib çıxardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Logistika". 2008-05-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-31.
2. ↑  "19-cu əsr". 2023-07-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-31.
3. ↑  "Logistik inqilab". 2023-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-31.