**III Yabalaxa**, **III Yahballaha**, erkən illərində **Rabban Markos** və ya **V Yahballaha** (d. 1245-ö. 13 noyabr 1317) — Şərq Kilsəsinin 1281-ci ildən etibarən 1317-ci ilə qədər patriarxı. Şərq Kilsəsinin patriarxı kimi o, Hülakü hökmdarı Qazan xan və onun xələfi Olcaytunun hakimiyyəti dövrlərindəki təqiblər zamanı fəaliyyət göstərmişdir. O, Papanın üstünlüyünü qəbul etmiş və kilsə birliyi qurmağa çalışmışdır. Onun bu birlik üçün fəaliyyəti Şərq Kilsəsinin Nestorian yepiskopları tərəfindən rədd edilmişdir.

Koşanqin yerlisi olan III Yahballaha Monqol imperiyası tərəfindən idarə olunan Çindən gəlmiş və dərvişvari həyat yaşayan Rabban Bar Sauma ilə Qüdsü ziyarət etməyə çalışmış, lakin həmin dövrdə monqollarla Məmlük dövləti arasında müharibə olduğuna görə onlar bu istəklərinə çata bilməmişdirlər. Şərq Kilsəsinin patriarxı I Denha onları geri çağırmış və Markosu Kataylar və Onqların yepiskopu kimi təqdis etmişdir. Həmçinin ona Mar Yahballaha adı da verilmişdir. Hər bir halda, onların hər ikisi Mosulda yerləşən monastrılarda qalmağı seçmişdir.

Yahballahanın Şərq Kilsəsinin yeni patriarxı kimi seçilməsi Hülakü hökmdarı Abaqa xan tərəfindən siyasi səbəblərə görə qəbul edilmiş və o, 1281-ci ildə III Yahballaha adı ilə bu vəzifədə təqdis edilmişdir. 1281-ci ildə Abaqa xanın İslamı qəbul etmiş qardaşı Təkudar xan taxta çıxdı. Monqolların köhnə buddist qrupları və Nestorian xristianları ona qarşı çıxdılar. Buna görə də, yeni xan onlara qarşı təqiblərə başladı və Şərq Kilsəsi də bu qrupları dəstəklədiyi üçün təqibə məruz qaldı. Həbs edilən Yahballahanın həyatını isə yeni xanın xistian olan anası Qutuy Xatun xilas elədi. 1284-cü ildə Abaqa xanın oğlu Arqun yeni xan oldu və həm Yahballahanı, həm də Bar Saumanı böyük hörmətlə qarşıladı. Arqun Suriya və Misirdəki müsəlmanlara qarşı Avropadakı xristianlarla ittifaqın qurulmasının gərəkdiyini düşünürdü. O, bunu reallaşdırmaq üçün Yahballahanın da tövsiyəsi ilə Bar Saumanı Şərqi Asiyanın tarixdə Avropaya göndərilmiş ilk elçiliyinin rəhbəri təyin etdi və yola saldı. Əkkanın 1291-ci ildə müsəlmanların əlinə keçməsindən sonra Hülakü dövlətində İslama meyillənmə sürətləndi. Lakin Şərq Kilsəsi ilə dövlət arasındakı münasibətlər Arqunun varisi Keyxatu dövründə də yaxşı olaraq qalmağa davam etdi. Lakin Arqun bir digər oğlu Qazan xan taxta çıxdıqdan sonra müsəlmanlar üstünlük qazandılar. Qazan xan xristianların təqibinə başladı və Yahballaha yenidən həbs edildi. Lakin onun fisyəsi II Hetum tərəfindən ödənildi.

1289-cu ildə Yahballaha Dominikan Ordeninin keşişi olan Rikkaldo da Monte di Krokeyə nestorianlar arasında təbliğa aparmağa icazə verdi və onların heteredoks olması fikrindən əl çəkdi. O, Romadakı Katolik Kilsəsi ilə ittifaqa girməyin gərəkdiyini düşünürdü və bunun üçün danışıqlara başlayayaraq 1302-ci ildə Papa VIII Bonifaseyə, 1304-cü ildə isə Papa XI Benediktə məktublar yazdı. Sonuncu məktubda o, Katolik məzhəbinə keçdiyini bildirir və Papanın bütün xristianlıq üzərində ali hakimiyyətini tanıdığını elan edirdi. Lakin bu birlik Nestorian yepiskopları tərəfindən rədd edildi. 1304-cü ildə Qazan xanı Hülakü taxtında Olcaytu xan əvəz etdi və Yahballahanın uğursuzluqla nəticələnəcək xristianlara qarşı təqiblər yenidən başladıldı. O, 1317-ci ildə Marağada vəfat etmişdir.

Həyatının erkən dövrü
---------------------

O, türk tayfalarından olan onqutların paytaxtı Koşanq şəhərində dünyaya gəlmişdir. Onun aid olduğu etnik kökən dəqiq olaraq bəlli deyildir. *Mar Yahballaha and Rabban Sauma Hekayəti*nə görə o, "şərq türkləri"ndən olmuşdur. XIII əsrdə yaşamış şərq xristianlarından olan Bar Hebraeusun *Xronoqrafiya* əsərində yazdığına görə, o, "uyğur, yəni türk" olmuşdur. Ərəb dilində yazılmış *Nestorian patriarxın xronikası* onu "Katay bölgəsində (yəni, Şimali Çin) doğulmuş türk" adlandırmaqdadır. Şərq Kilsəsi patriarxlarının iki siyahısı ondan türk olaraq bəhs etməkdədir və latın bulllarına görə, o, "şərq türkləri"ndən olmuşdur. Pier Giorgio Borbone iddia edir ki, o, Onqut tayfasına məxsus olmuşdur. Pier, Bar Hebraesun Yahballahanın uyğur olması iddiasını rədd edir və bu fikrini həmin dövrdə uyğurların Katay bölgəsində deyil, Turfan bölgəsində yaşaması ilə əsaslandırır. Haqqında əsas məlumat anonim bir müəllif tərəfindən aysorca yazılmış "Mar Yahballaha və Rabban Saumanın hekayəti" əsərində dövrümüzəcən gəlib çatıb. Əsər 1883-cü ildə Urmiyada Alman-Fransız missionerləri tərəfindən aşkarlanıb.

Hələ uşaq ikən o, nestorian rahibi olan Rabban Bar Saumanın şagirdi olmuşdur. İlk əvvəllər onlar çox gümanki Pekin şəhərinin müasir qərb bölgəsi olan Fanqşanda yerləşən Xaç monastrında yaşamışdılar. 1275/1276-cı illərdə Markos və Bar Sauma Qüdsə doğru səyahətə başladılar. Səyahətlərinin başlanğıcında Markos təxminən 30, Bar Sauma isə 48 yaşında idi. Onlar ilk növbədə Xanbalıq şəhərinə getdilər. Bar Sauma burada dünyaya gəlmişdi.  Burada səyahətdə iştirak etmək üçün daha çox insan onlarla birləşdi. Bundan sonra onlar Koşanqa, Tanquta, Xotana və Qaşqara getdilər. Xotanda 6 ay qaldıqdan sonra Qaşqara keçən Markos və Bar Sauma buranı düşmən hücumuna görə əhalisi tərəfindən boşaldılmış halda tapdılar və Tyanşan dağlarının şimalında, müasir Qazaxıstan ərazisində yerləşən Taraz şəhərinə yönəldilər. Ora getmələrində əsas məqsəd Kaydu xana öz hörmətlərini təqdim etmək və onun torpaqlarından təhlükəsiz formada keçə bilmək üçün icazə almaq idi. Onlara bu icazə verildi. Bundan sonra onlar çox gümanki Səmərqənd və Buxara yolları ilə Xorasan bölgəsinə gəlib çatdılar. Müasir İran ərazisində yerləşən Məşhəd şəhərinin yaxınlığındakı Tus bölgəsinə çatan Markos və Bar Sauma buradan Azərbaycanın Marağa bölgəsinə gedərək patriarx I Denha ilə görüşdülər. Buradan Ərbilə gedərək Mosula yollandılar və Dəclə çayı boyunca Nisibis də daxil olmaqla müxtəlif nestorian monastırlarını ziyarət etdilər.

Onların Qüdsü ziyarət etmə hədəfləri monqollarla məmlüklər arasında meydana çıxan müharibəyə görə mümkünləşmədi. Bu zaman hər iki dövlətin sərhədi Fərat çayı boyunca keçməkdə idi. Hələ də Fələstinə çatmağa çalışan Markos və Bar Sauma Qafqaza səyahət edərək dəniz yolu ilə oraya getməyə çalışdılar. Lakin, onlar patriarx tərəfindən geri çağırıldılar, çünki patriarx onlara Çindəki kilsə üzərində hakimiyyət vermək istəyirdi. Patriarx Markosu Katay və Onq yepiskopu (müvafiq olaraq Şimali Çin və Onqut tayfasının yepiskopu) edərək ona Mar Yahballaha adı verdi. Bununla eyni zamanda, o, Bar Saumanı şərq ölkələri üçün *sa'ora* (qonaq yepiskop) və ümumi keşiş elan etdi. Yeni titullar onların ikisinin şərqə qayıtması demək idi; lakin onların hər ikisi özlərini yeni titullara layiq görməyərək monastırda qalmaqda israr edirdilər. Bundan sonrakı iki il ərzində onlar Mosul yaxınlığındakı monastırda qalmağa davam etdilər.

Patriarxlıq
-----------

Patriarx I Denhanın ölümündən sonra nestorian yepiskopları Yahballahanı 1281-ci ilin noyabrında onun varisi seçdilər. Bu seçim Hülakülər dövlətinin hökmdarı Abaqa xan tərəfindən də təstiqləndi. Onun patriarx olaraq seçilməsinin səbəbləri siyasi idi, çünki o, öz etnik köklərinə görə monqol-türk ənənələrinə, siyasi düşüncə tərzinə və dilinə sahib idi. Onun Süryani dili bilikləri qıt idi və ərəbcə heç bilmirdi. Digər nestorian yepiskoplarının iştirakı ilə o, 1281-ci ilin 21 noyabrında Kökhe kilsəsində III Yahballaha adı ilə patriarx elan edildi. Bundan sonra o, Münke xaqan tərəfindən onun patriarxlığını təstiq edən yarlıq aldı. Onun əsas köməkçisi kimi uyğur əmiri, onun kimi xristian olan Aşmut təyin edilmişdi. İlk hakimiyyət mövqeyi Ktesifon olmağına baxmayaraq daha sonra kilsənin mərkəzini Təbrizə köçürmüşdü. Bu kilsə "ordu-kilsə" adlanırdı və çadırda yerləşirdi.

Abaqa xan 1282-ci ildə öldü və onu bu vəzifədə Təkudar əvəz etdi. O, İslamı qəbul etmiş bir monqol hökmdarı idi. Təkudarın monqol-türk elit təbəqəsi arasında öz populyarlığını itirməsindən sonra, nestorian xristianların və buddpərəstlərin "köhnə monqol" qruplaşması onun qardaşının oğlu Arqunu taxta gətirmək istəyirdilər. Onlar müdaxilə etməklə hədələyən Xubilay xana ondan şikayət etdilər. Buna cavab olaraq Təkudar Böyük Xaqana müraciətə görə onları ittiham etdi və III Yahballahanı həbsə atdı. Onun həyatını Təkudarın anası və xristian olan Qutuy Xatun xilas etdi. Təkudar 1284-cü ildə öz qardaşının oğlu Arqun xan tərəfindən taxtda əvəz edildi. Həm Yahballaha, həm də Bar Sauma həm Abaqa, həm də Arqun tərəfindən böyük hörmətə sahib idi.

Taxta çıxdıqdan sonra Arqun xan Misir və Suriyadakı müsəlmanlara qarşı avropalı hökmdarlarla ittifaq yaradılmasının gərəkdiyini düşünməkdə idi. O, Papa IV Honoriusa yazaraq Xubilay xanın onu "xristianların torpaqlarını azad etməklə" mükəlləf etdiyini bildirdi. Buna görə Arqun xan Yahballaha ilə məsləhətləşərək kimin Avropaya göndəriləcək elçiliyə rəhbərlik etməsinin gərəkdiyini öyrənməyə çalışdı. Yahballaha Bar Saumanın namizədliyini təklif etdi və bu təklif Arqun tərəfindən qəbul edildi. 1287-ci ildə Bar Sauma Qara dənizin cənub sahilində yerləşən Trabzona gəldi və iyunda İstanbula gedərək Bizans imperatoru Andronikos ilə görüşdü. Buradan Neapol krallığına keçən Bar Sauma orada II Karlla görüşdü. Romada olarkən o, Papa IV Honoriusun ölümü xəbərini aldı və onun əvəzinə Kardinallar Kollegiyası tərəfindən qarşılandı. Lakn onlar Arqunun müraciətinə yeni papa seçilməyənə qədər cavablandıra bilməyəcəklərini bildirdilər. Buradan Florensiyaya və Genuyaya gedən Bar Sauma Xalq Kapitanı ilə görüşdü. Genuyadan Lombardiyaya gedən Bar Sauma buradan Parisə keçdi və burada Fransa kralı IV Flipplə görüşdü. Parisdə bir ay qaldıqdan sonra Bar Sauma ingilis kralı I Eduardla görüşmək üçün Bordoya getdi. Hər iki kral görüşmələr zamanı ittifaq qurmaqda maraqlı olduqlarını ifadə etdilər. Romaya dönməmişdən əvvəlki son bir ayını Genuyada keçirən Bar Sauma burada olarkən hələ papa seçilməmiş növbəti papa IV Nikolayla görüşdü. Papanın Yahballahanı şərq xristianlarının patriarxı olaraq tanımasını ehtiva edən bull qəbul etməsindən sonra Bar Sauma 1288-ci ildə Hülakü imperiyasına geri döndü.

Dominikan Ordenindən olan Rikkaldo da Monte di Kroke 1289-cu ildə şərqə səyahətə çıxdı və orada 10 il yaşadı. Da Monte di Kroke, nestorianların doqmadan çox rituallara əhəmiyyət verdiklərinə şahidlik etdi. O yazır ki, onların liberal nikah anlayışı var idi, boşanmalara və yenidən evlənmələrə öz istəklərinə görə icazə verilirdi. Nestorianlar bəzən hətta qadınları da sünnət edirdilər və xəstələrin məsh edilməsi adətini qəbul etmirdilər. Onlar da həmçinin ətdən imtina edirdilər. Yahballaha bu cür heterodokslardan imtina etdi və 1290-cı ildə Monte di Krokeyə Bağdadda fəaliyyət göstərməyə icazə verdi.

Monqollar 1291-ci ildə Əkkanin müsəlmanların əlinə keçməsinə şahidlik etdilər və bunu İslamın xristianlıq üzərində qələbəsi kimi dəyərləndirdilər. Bu, onlarda İslama doğru meyllənməyə səbəb oldu. Lakin Şərq Kilsəsi ilə yeni xan Keyxatu arasında münasibətlər yaxşı olaraq qalmaqda davam edirdi. Keyxatu xan Arqunu bundan bir il əvvəl hakimiyyətdə əvəz etmişdi. Yahballaha 15 avqust 1291-ci ildə Yabalaxa Təbrizdə "ordu-kilsə"də "Bakirə Məryəm" şərəfinə mərasimi keçirmişdi. Daha sonra 1294-cü ildə kilsə mərkəzini Marağaya köçürərək "Müqəddəs Vəftizçi İohann" kilsəsini tikdirmiş və bu kilsə Keyxatu tərəfindən tez-tez ziyarət edilmişdir. Lakin, sonrakı il Keyxatu da öldürüldü və yerinə əmisioğlu Baydu xan gəldi. Keyxatu və Arqun xanlar kimi o da kilsəyə dəstək vermiş, "ordu-kilsə"ni yenidən yaratmışdı. Deyilənlərə görə, hətta Baydu xan xaç boyunbağı taxırdı. Çox keçmədən Baydu da Qazan tərəfindən məğlub edildi və müsəlman olan xanın dövründə əsas güc Əmir Novruzun əlindən cəmləndi. Novruzun əmrilə məscid istisna bütün dini tikililər qadağan olundu və söküldü. 1295-ci ildə Yahballaha 2 dəfə həbs olundu. 1296-cı ildə Qazan xan tərəfindən bağışlandıqdan sonraQazan xan Ərbil şəhərinin xristianlardan təmizlənməsi əmrini versə də Yahballaha kürdlərdən qorunmağın vacibliyini səbəb gətirərək etiraz etmişdi. Arqunun bir başqa oğlu olan Qazan xan 1295-ci ildə yeni xan oldu. O, hakimiyyətdə müsəlmanlara arxalanmağa başladı və xristianların, onların kilsələrinin təqibinə başladı. Yahballahanın həbs edilməsi barədə əmr verən Qazan xan onu başıaşağı asdırdı. Yahballahanın həyatını bu dəfə II Hetum xilas etdi və lazimi fidyəni verdikdən sonra Yahballaha azad edilərək 1296-cı ildə Marağaya qayıtdı. Növbəti il onun sarayı müsəlmanlar tərəfindən talan edildi və yandırıldı, onun özü isə Ərbilə getdi. II Hetum 1296-cı ildə Qazan xanı xristianlara qarşı təqiblərə son qoymaq gərəkdiyinə inandırdı və xristianların kompensasiya almasına da şərait yaratdı. Yahballaha Marağadakı monastırına geri döndü və bu monastırın bərpa edilməsi üçün Qazan xan tərəfindən maliyyə yardımı ayrıldı. Qazan xanın özü də monastırı 1303-cü ildə ziyarət etdi. Bununla belə, ara-sıra təqiblər başqa yerlərdə də davam edirdi. Buna baxmayaraq, Yahballaha Qazan xanın hakimiyyətinin sonuna qədər onun dəstəyindən yararlandı.

Biz müqəddəs Roma baş papasına və bütün Məsihə iman edənlərin universal atasına inanırıq və etiraf edirik ki, o, şərqdən və qərbdən kilsənin bütün övladları üzərində İsa Məsihin universal keşişi olan mübarək Pyotrun davamçısıdır; ona qəlbimizdə sabit olan sevgi və məhəbbət vardır; və biz ona itaət etməyə borcluyuq, ondan xeyir-dua diləyirik və yalvarırıq və bütün əmrlərinə hazırıq, uzun müddət içində olduğumuz və hələ də qaldığımız ehtiyac və müsibətlərimizdə təvazökarlıqla ondan kömək diləyirik və yalvarırıq. Qoy yaxşı ata bizdən üz döndərməsin, çünki biz hamımız həqiqi katolik imanı vasitəsilə Məsihdə və onun oğullarında qardaşıq.
—Yahballahanın Papa XI Benediktə məktubu.

1301-ci ildə Yabalaxa yenidən öz iqamətgahını tikdirmək haqda icazə almışdı. Həmin ilin iyununda Hindistan Kodunqallur şəhərində yazılmış əlyazmada "Türk Yabalaxa — Şərq Həvari Kilsəsinin açarının hamisi, ataların atası, rahiblərin rahibi" və s. epitetlərlə xatırlanır. 1302-ci ildə Yahballaha Müqəddəs Roma İmperiyasının Roman Kuriya orqanı ilə birləşmək üçün danışıqlara başladı və Papa VIII Bonifaseyə məktub göndərdi. 18 may 1304-cü il tarixli və Papa XI Benediktə ünvanlanmış məktubda  Yahballaha Katolik inancına keçməsindən, papanı qəbul etməsindən, onun bütün xristianlar üzərində üstünlüyünü tanımaqdan bəhs edirdi. Lakin bu birlik düşüncəsi nestorian yepiskopları tərəfindən rədd edildi.

Qazan xanın yerinə 1304-cü ildə taxta çıxan Olcaytunun hakimiyyəti dövründə xristianların təqibi davam etdirildi. Şəxsi olaraq Yahballaha ilə Olcaytunun münasibətlərinin yaxşı olmasına baxmayaraq, o, təqibləri dayandırmaq istəmədi və ya bacarmadı, hətta təqiblərin ən şiddətlisi kimi qəbul edilən 1306-cı il təqiblərini ya özü həyata keçirmiş, ya da onun qarşısını almaq üçün yetərli səviyyədə çalışmamışdı. Beləki, 1306-cı ildə Yahballaha Olcaytunun təzyiqi ilə Ərbilə qaçmış və iqamətgahını da oraya köçürmüşdü. O, 1310-cu ildə Ərbilin boşaldılması haqda əmr versə də xalq şəhəri boşaltmadı. Nəticədə 1310-cu ildə Ərbildə yeni toqquşmalar meydana çıxdı və bir çox xristian qətlə yetirildi. Həmin vaxt orada olan Yahballaha isə çətinliklə canını qurtara bildi. Yahballaha Ərbil qalasındakı xristianların qətlə yetirilmələrini dayandırmağa çalışdı, lakin qala 1 iyul 1310-cu ildə müsəlmanlar tərəfindən ələ keçirildikdən sonra oradakı xristianların hamısı qətlə yetirildi. Olcaytu isə bu qətllərin durdurulması üçün heç nə etmədi. Bu uğursuzluqlara görə ruhdan düşən Yahballaha Marağada vəzifəsindən ayrıldı və elə orada da 1317-ci ilin 13 noyabrında vəfat etdi.

Yabalaxanı ölümdən qoruyan Əmir Çoban olmuşdu. Son 7 ilini Çobanın himayəsində Marağada keçirən Yabalaxa 13 noyabr 1317-ci ildə vəfat etdi. 10 il sonra Əmir Çobanın da ölümündən sonra "Müqəddəs İohann kilsəsi" məscidə çevrildi. Yaballahanın sümükləri isə Ərbil yaxınlarında yerləşən "Müqəddəs Mixail" kilsəsinə göndərildi.

Qeydlər
-------

1. ↑  Papanın yazdığı rəsmi məktub
2. ↑  Şəhər Kaydu xanla Xubilay xan arasındakı münaqişə zamanı dağıdılmışdı
3. ↑  XIV əsrdə ərəb dilində yazımış "Nestorian patriarxları xronologiyası" əsərində isə hadisə daha fərqli qeyd olunur. Bu kitaba əsasən Sauma və Markos Xubilay xan tərəfindən göndərilmişdilər. Onlar birinci Denha ilə yox Abaqa ilə görüşdüyünü iddia edən mənbə Abaqa xanın onların təhlükəsizliyi üçün Qüdsə göndərmədiyini iddia edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Yahballaha III // .
2. ↑  *Brock, Sebastian P.* Thomas Christians // Sebastian P. Brock; Aaron M. Butts; George A. Kiraz; Lucas Van Rompay (redaktorlar ). Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition. Gorgias Press. 2011a. 7 March 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 September 2016. *"Hindistandan olan yeganə Portuqaliya öncəsi Süryani sənədi* Pualine Məktubları Lektionarisi*dir. Bunun 1301-ci ilin iyununda - türk katalikosu Patriarx V Yahballahanın (əslində III) və Həvari Mar Tomasın müqəddəs taxtının hakimi Mar Yakob zamanında - Şenqalada üzü köçürülmüşdür. Katib özünü 14 yaşlı diakon Zkarya kimi tanıdır. "*
3. 1 2 3  Filoni, 2017. səh. 32
4. 1 2 3 4  Borbone, 2008. səh. 222
5. ↑  Borbone, 2008. səh. 239
6. ↑  Borbone, 2008. səh. 241-242
7. 1 2 3  Baum, 2003. səh. 94
8. 1 2  Borbone, 2008. səh. 221
9. ↑  Borbone, 2008. səh. 224
10. 1 2 3 4  Borbone, 2008. səh. 225
11. 1 2  Baum, 2003. səh. 95
12. ↑  Baum, 2003. səh. 95–96
13. 1 2  Borbone, 2008. səh. 226
14. 1 2  Baum, 2003. səh. 96
15. 1 2  Borbone, 2008. səh. 227
16. 1 2  De Nicola, 2017. səh. 98
17. ↑  Grousset, 1970. səh. 371
18. 1 2  Grousset, 1970. səh. 372
19. 1 2  Borbone, 2008. səh. 226–237
20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Baum, 2003. səh. 97
21. ↑  Baum, 2003. səh. 97–100
22. ↑  Vine, 1937. səh. 153
23. ↑  Borbone, 2008. səh. 230-242
24. 1 2  Vine, 1937. səh. 154
25. 1 2 3  Vine, 1937. səh. 155
26. ↑  Winkler, 2020. səh. 219
27. ↑  Ploeg, 1983. səh. 187
28. 1 2 3 4  Baum, 2003. səh. 100
29. 1 2  Dickens, 2019. səh. 288-289
30. ↑  Outerbridge, 1952. səh. 61
31. ↑  Winkler, 2020. səh. 218
32. ↑  Vine, 1937. səh. 156–157
33. 1 2  Chabot, 1895
34. 1 2  Vine, 1937. səh. 157
35. ↑  Browne, 1933. səh. 163-166
36. ↑  Grousset, 1970. səh. 383

Mənbə
-----

* *J. P. M. van der Ploeg.* The Christians of St. Thomas in South India and Their Syriac Manuscripts. Chrétiens de saint Thomas: Dharmaram Publications. 1983. 301.
* *Jean-Baptiste Chabot.* Histoire de Mar Jabalaha III et du moine Rabban Cauma. Paris: Ernest Leroux. 1895.
* *Wilhelm Baum.* "The Age of the Mongols: Thirteenth and fourteenth centuries". In Baum, Wilhelm; Winkler, Dietmar W. (eds.). The Church of the East: A concise history. London: Routledge. 2003. ISBN 0415297702.
* *Laurence E. Browne.* The Eclipse of Christianity in Asia: From the time of Muhammad till the Fourteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press. 1933.
* *Bruno De Nicola.* Women in Mongol Iran: The Khatuns, 1206-1335. Edinburgh: Edinburgh University Press. 2017. ISBN 9781474437356.
* *Mark Dickens.* Echoes of a Forgotten Presence: Reconstructing the History of the Church of the East in Central Asia. Münster: LIT Verlag. 2019. ISBN 9783643911032.
* *Fernando Filoni.* The Church in Iraq. Washington D.C.: The Catholic University of America Press. 2017. ISBN 9780813229652.
* *René Grousset.* The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers: Rutgers University Press. 1970. ISBN 9780813513041.
* *Leonard M. Outerbridge.* The Lost Churches of China. London: Westminster Press. 1952.
* *Aubrey R. Vine.* The Nestorian Churches: a Concise History of Nestorian Christianity in Asia from the Persian Schism to the Modern Assyrians. London: Independent Press. 1937.
* *Dietmar W. Winkler.* Two Letters of Yahballaha III to the Popes of Rome: Historical Context and English Translation. In Tang, Li; Winkler, Dietmar W. (eds.). Artifact, Text, Context: Studies on Syriac Christianity in China and Central Asia. Münster: LIT Verlag. 2020. ISBN 9783643911957.