**Gədəbəy xalçaları** — Gəncə xalçaçılıq məktəbinin Gəncə qrupuna daxil olan xovlu Azərbaycan xalçalarıdır. Xalçalar adını Gəncə şəhərindən 50 km qərbdə yerləşən Gədəbəy rayonunun adından almışdır. Bəzi xalçaçılar bu xalçanı "Çaykən", "Gölkənd" və ya "Qaraqoyunlu" xalçaları da adlandırırlar. Gədəbəy xalçaları Gəncə xalçalarının orta keyfiyyətli xalçalar kateqoriyasına aiddir.

İstehsalı
---------

Gədəbəy xalçaları Gəncədən 50 km qərbdə yerləşən Gədəbəy rayonunda istehsal olunur. Yaxın keçmişə qədər Gədəbəy xalçaçılıq məktəbinin istehsal mərkəzləri həm də Çaykənd və Gölkənd (müasir Ermənistan ərazisində yerləşən kənd orada "Qaraqoyunlu" adlanırdı) kəndləri idi. Gədəbəydə həm də *"Şamxor"*, *"Çıraqlı"*, *"Fəxralı"* tipli xalçalar (onları Gəncənin müxtəlif rayonlarında toxuyurdular) və *"Qazax"* xalçaları istehsal olunurdu.

Qədim dövrlərdən Gədəbəy Gəncə tipli xalçaların toxunduğu ən böyük xalçaçılıq mərkəzlərindən biri olmuşdur. Gədəbəy rayonu heyvandarlığı (xüsusilə qoyunculuğun) inkişafı və yun alınması üçün çox əlverişli təbii şəraitə malikdir. Xalçaçılığı bu ərazilərdə yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmasına da bu təbii şərait imkan yaratmışdır.

Bədii xüsusiyyətləri
--------------------

Xalçanın ara sahəsi şaquli istiqamətdə uzanmış ulduzşəkilli medalyonlarla bəzədilmişdir. Onların arasında uzunsov düzducaqlılar yerləşdirilib. Bu düzbucaqlıların daxilinə hörülmüş şaquli formaların sonlarında buynuzvari burumlar (qıvrımlar) var. Kontur xətli bütün mərkəzi hissə haşiyə naxışı şəklindədir. "Qaragöz" haşiyəsi ön planı arxa plandan ayırmaqla yanaşı onu həm də formalaşdırır.

Ön planda yerləşən gətəbə şəkilli göy rəngli göllər və göllərin arasında yerləşən sarı rəngli düzbucaqlı elementlər Gədəbəy xalçalarının dekorunda əsas xarakterik elementlərdir. Ara sahənin arxa planı, adətən, naxışsız və hamar olsa da rəngi birincidən tünd olur. Ara sahəsi düzbucaqlılara və ya kvadratlara bölünən Gədəbəy xalçalarına da rast gəlinir. Gədəbəy xalçalarının köbə zolağı Gəncə-Qazax tipli xalçalara məxsus sadə naxışlı zolaqlardan ibarətdir.

Texniki xüsusiyyətləri
----------------------

Adətən, Gədəbəy xalçaları 150x240sm ölçüdə və ya daha uzunsov formada istehsal olunur. İlmələrin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 32x32 ilmədən 38x38 ilməyə qədər yerləşir (hər bir kvadrat metrdə 102 min ilmədən 144 min ilməyə qədər). Xovun hündürlüyü 6–8 mm-dir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Лятиф Керимов. Азербайджанский ковёр. Том III. II. Б.: "Гянджлик", 1983. səh. 118
2. 1 2 3 4  Лятиф Керимов. Азербайджанский ковёр. Том III. II. Б.: "Гянджлик", 1983. səh. 120
3. 1 2 3 4 5  Лятиф Керимов. Азербайджанский ковёр. Том III. II. Б.: "Гянджлик", 1983. səh. 119

| Azərbaycan xalçaları |
| --- |
| Quba-Şirvan tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Quba qrupu | Qəbələ • Qədim Minarə • Qımıl • Alpan • Qollu-çiçi • Pirəbədil • Hacıqayıb • Qırız • Cek • Güllü • Butalı • Yerfi • Ugah • Qonaqkənd • Əlixanlı • Zeyvə• Şahnəzərli • Qaraqaşlı • Alçagülçiçi• Xırdagülçiçi • Köhnə Quba • Himil • Ləcədi • Uzundərə • Sırtçiçi• Mollakamallı |
| Şirvan qrupu |  Ərciman • Mərəzə • Nabur • Qobustan • Salyan • Şirvan • Kürdəmir • Sumax • Şilyan • Şirəlibəy • Çuxanlı • Bico • Sor-Sor • Hacıqabul • Yarpaq |
| Bakı qrupu |  Xilə-buta • Xilə-əfşan • Novxanı • Suraxanı • Bakı • Görədil • Fatmayı • Fındığan • Gədi |

 |  |
| Gəncə-Qazax tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Gəncə qrupu |  Gədəbəy • Gəncə • Qədim Gəncə • Fəxralı • Çaylı • Samux • Şadılı • Çıraqlı |
| Qazax qrupu |  Qazax • Dəmirçilər • Borçalı • Şıxlı • Qaymaqlı • Qaraqoyunlu • Qarayazı • Qaraçöp • Qaçağan • Dağkəsəmən • Damğalı • Kəmərli • Göyçəli • Salahlı • Ulduzlu • Öysüzlü |

 |
| Qarabağ tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Qarabağ qrupu |  Aran • Balıq • Buynuz • Bərdə • Qarabağ • Qoca • Qoçbuynuz Xanlıq • Ləmbəran • Naxçıvan • Sumaq • Xanqərvənd • Xantirmə • Çələbi • Şabalıdbuta |
| Şuşa qrupu |  Malıbəyli • Lampa • Bağçadagüllər • Bulud • Saxsıdagüllər • Nəlbəki-gül |
| Cəbrayıl qrupu |  Xanlıq • Qaraqoyunlu • Qubadlı • Qasımuşağı • Bəhmənli • Muğan • Talış |

 |
| Təbriz tipi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Təbriz qrupu |  Təbriz • Baxşayış • Qərəcə • Görəvan • Heriz • Ləçəkturunc • Avşar • Ağaclı • Ovçuluq • Dörd fəsil • Bağ-behişt • Bağ-meşə • Balıq • Buta • Dərviş • Kətəbəli • Gördəst • Göllü-guşəli• Güldanlı • Leyli və Məcnun • Məşahir • Mun • Nəcaqlı • Sərvistan • Sərdari • Səhənd • Silsiləvi ləçək • Fərhad və Şirin • Xəyyam • Xətai • Həddad • Çərxi-gül• Ceyranlı |
| Ərdəbil qrupu |  Mir • Açma-yumma • Şeyx Səfi • Ərdəbil • Şah Abbası • Sərabi • Zəncan |

 |