**Qaytarma** ― krım tatarlarının xalq rəqs ansamblı.

Tarixi
------

1939-cu ildə Yalta Filarmoniyası nəzdində tatar mahnı və rəqs ansamblı yaradıldı. 1937-ci ildə Xalq Sənəti Evi nəzdində ikinci mahnı və rəqs ansamblı yaradıldı, bədii rəhbəri İlyas Bəxşiş, musiqi direktoru Yaya Şerfedinov və baletmeyster Useyn Baqqal oldu. 1939-cu ilin mart ayında bu iki ansambl Moskvada Krım mədəniyyəti günlərini hazırlamaq məqsədi ilə Simferopoldakı Krım Dövlət Filarmoniyasının nəzdinə keçdi.

1944-cü ilin may ayında krım tatarlarının Stalin tərəfindən hazırlanan deportasiyası nəticəsində ansambl fəaliyyətini dayandırdı. 1957-ci ildə ansambl Daşkənddə Dövlət Filarmoniyasının "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni altında təzədən fəaliyyətə başladı. Adında "krım tatarı" sözünün istifadəsi qadağan olduğundan ansambl eyni adlı krım tatarlarının xalq rəqsinin adını daşımağa başladı.

İlyas Bəxşiş 1957-ci ildə ansamblın ilk bədii rəhbəri oldu. Ansamblın dirçəlişində müharibədən əvvəlki heyyətdən bir çox sənətkar iştirak etdi (1960-cı illərin sonlarına qədər ansamblda xidmət edən Memet Abibullayev kimi). Dirçəliş ansamblındakı rəqsləri məşhur krım tatar xoreoqrafları Usein Baqqal, Akim Cemilev, Ənvər Əliyev səhnələşdirirdilər.

1964-cü ildə Daşkənd şəhərindəki Özbəkistan Dövlət Filarmoniyası bəstəkar Edem Nalbandovu tatar mahnı və rəqs ansamblının bədii rəhbəri vəzifəsinə dəvət edir.

1965-ci ildə deportasiya illərindən sonra ilk dəfə tatar mahnı və rəqs ansamblı Orta Asiya respublikalarına və Qazaxıstana, Qafqaz və Şimali Qafqaz respublikalarına, RSFSR-ə qastrol səfərinə çıxdı. 1970-ci ildə "Qaytarma" ansamblı Özbəkistan SSR-nin Lenin komsomolu adına və sənət kollektivlərinin ümumittifaq icmalının diplomuna layiq görülmüşdür.

1992-ci ildə "Qaytarma" mahnı və rəqs ansamblı Krıma qayıtdı və Krım Dövlət Filarmoniyasının tərkibinə keçdi. Ansamblın qurulmasından bəri Akim Cmilev rəqqas kimi fəaliyyət göstərmiş, 1976-1980-ci illərdə ansamblın solisti və xoreoqrafı olmuş və 1984-cü ildə "Qaytarma Ansamblının Rəqsləri" adlı kitabı nəşr etmişdir.

Ansamblın qurulmasından bəri Krım MSSR-nin əməkdar artisti, müğənni Sabriye Erecepova solist kimi çıxış edirdi, hansı ki 1966-cı ildə Özbəkistan SSR-nin əməkdar artisti adına layiq görülmüşdür.

Özbəkistanın (1989) və Ukraynanın xalq artisti (1993) Fevzi Bilyalov uzun illər ansamblda çalışmışdır. F. Bilyalov 1957-ci ildə ilk dəfə ansamblın solist-vokalçısı olmuşdur, eyni zamanda Daşkənd Konservatoriyasında təhsil alırdı. Bilyalov ansamblda xalq mahnılarını ifa edirdi. 1970-ci ildə Ediye Topçi Sabriye Erecepova kimi məşhur Krım tatar ifaçılarının dəstəyindən istifadə edərək "Qaytarma" ansamblının rəhbəri oldu: Bilyalovun xidmətləri respublika səviyyəsində tanındı, belə ki 1974-cü ildə o, Özbəkistan SSR-nin əməkdar artisti adına layiq görülmüşdür. 1978-ci ildə ansambldan ayrıldı və yalnız beş il sonra solist olaraq geri döndü. Dörd il sonra, 1987-ci ildə ansamblın nəzdində "Əfsanə" qrupunu yaratdı və 1989-cu ildə ansamblın bədii rəhbəri oldu, 1989-cu ildə isə ansamblın bədii rəhbəri oldu. Elə həmin il Özbəkistan SSR-in Xalq artisti adına layiq görülmüşdür. 1992-ci ildə ansamblla birlikdə Krıma qayıtdı. Bir il sonra birdəfəlik ansambldan ayrıldı.

1992-2016-cı illərdə ansambla Tacikistanın xalq artisti Rəmziyə Baqqal (Usein Baqqalın qızı) rəhbərlik etmişdir.

2016-cı ildə "Qaytarma" mahnı və rəqs ansamblına KMR-nın və Ukraynanın əməkdar artisti və KMR mükafatı laureatı Elmira Nalbantova rəhbərlik etməyə başladı.

Rusiya Federasiyasının Krımı ilhaq etməsindən sonra "Qaytarma" ansamblı Rusiyada qastrol səfərlərinə çıxdı.

2017-ci ildə ansambl krım tatarlarının eyniadlı əfsanəsinə əsaslanan yeni "Altın Beşik" proqramını təqdim etdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  "Ансамблю «Хайтарма» — 60 лет | Газета 'Голос Крыма new' — официальный сайт". goloskrimanew.ru. 2020-06-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
2. ↑  "Эдем Налбандов – профессионал в сфере крымскотатарской музыки | Газета 'Голос Крыма new' — официальный сайт". goloskrimanew.ru. 2020-02-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
3. ↑  "Выражаем благодарность Джемилеву Эльдару Акимовичу". ГБУРК Крымскотатарский музей культурно-исторического наследия. 2018-07-06. 2020-06-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-18.
4. ↑  *Куртсеїтов А.* Ереджепова Сабріє Arxivləşdirilib 2021-07-11 at the Wayback Machine // Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Інститут енциклопедичних досліджень НАН України. — К. 2001—…. — ISBN 944-02-3354-X.
5. ↑  *Гульнара Бекирова.* "Крымский соловей Сабрие Эреджепова".. Крым.Реалии. 2017-07-12. 2019-11-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-07.
6. ↑  "Крымскотатарскому хореографу Ремзие Баккал не дали доработать до юбилея — avdet.org" (rus). avdet.org. 2020-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
7. ↑  "Фестиваль-марафон «Песни России». Официальный сайт. Коллективы". www.xn----itbjba0ajdngfa.xn--p1ai. 2021-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
8. ↑  "РЕМЗИЕ БАККАЛ: Сотворенное вами добро непременно обратно вернется | Газета 'Голос Крыма new' — официальный сайт". goloskrimanew.ru. 2020-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
9. ↑  "Русская династия танцоров в ансамбле «Хайтарма» | Газета 'Голос Крыма new' — официальный сайт". goloskrimanew.ru. 2021-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
10. ↑  "Ансамбль "Хайтарма" совместит крымскотатарский фольклор с контемпом" (rus). 2022-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
11. ↑  *help@w-evo.ru, © 2017 Girey Djemilev w-evo.net.* "«Алтын бешик» - новая программа ансамбля «Хайтарма»". Crimeantatars.club - Сайт о крымских татарах (rus). 2017-11-21. 2019-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.