**Tərlan Abdulla oğlu Əliyarbəyov** (28 noyabr 1892, Ağsu – 15 fevral 1956, Bakı) — sovet hərbi xadimi, general-mayor.

Həyatı
------

Tərlan Əliyarbəyov 28 noyabr 1892-ci ildə Şamaxı şəhərində zadəgan ailədə anadan olmuşdur. 1914-cü ildə Tiflis hərbi məktəbini bitirmişdir. 1927–1941-ci illərdə iki dəfə M.V.Frunze adına Ali Hərbi Akademiyanı bitirmişdir. Peşəkar hərbçi, igid general Tərlan bəy Əliyarbəyov 1956-cı ildə fevral ayının 15-də Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1914–1918-ci illərdə Birinci dünya müharibəsində iştirak etmiş, 205-ci Şamaxı piyada alayı tərkibində rota (bölük) və batalyon (tabor) komandiri olmuş, alman cəbhəsində döyüşlərdə iştirak etmişdir. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi ordusu yaradılmağa başlayanda onun sıralarına qoşulmuş, əvvəlcə piyada alayında xidmət etmiş, sonra isə Bakı şəhəri və onun rayonlarının hərbi rəisi təyin edilmişdir. Bu vəzifədə o Bakı şəhəri və onun ətraf rayonlarının əhalisi arasında hərbi çağırış işinin təşkilinə başçılıq etmişdir. 1918–1919-cu illərdə Müsavat ordusunda alay komandiri olmu həmçinin Bakı şəhər rəisinin müavini olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri Səməd bəy Mehmandarovun təşəbbüsü ilə təsis edilmiş yeddi hərbi rəislikdən biri olan həmin vəzifənin yaradılmasından məqsəd də hərbi çağırış və səfərbərlik işində mövcud nöqsanları aradan qaldırmaq, bu sahədə yol verilən əyintilərin qarşısını almaq idi. Cümhuriyyətin süqutuna qədər Bakı və onun rayonlarının hərbi rəisi vəzifəsini icra edərkən T.Əlyarbəyov podpolkovnik rütbəsində idi. 1918-ci noyabrında Əli ağa Şıxlinskinin yaratdığı Əlahiddə Müsəlman Korpusuna könüllü gələn Tərlan bəy Əlyarbəyov ikinci alayın komandir köməkçisi təyin edildi. Rusiyada qızıl Ordu tərəfindən dağıdılmış ağqvardiyaçı general A.Denikin ordusu pərən-pərən düşüb ölkənin hər yerinə səpələnmişdi. Dərbəndi tutan ağqvardiyaçılar Azərbaycana soxulmaq istəyirdilər. Qusarda yerləşən ikinci Azərbaycan alayı gecə-gündüz vuruşaraq düşməni Azərbaycana buraxmadı. O, eyni zamanda Qarabağda gedən döyüşlərdə xüsusi fəallıq göstərmişdi

Aprel çevrilişindən sonra çağırış və səfərbərlik sahəsində kifayət qədər təcrübəyə malik olduğu üçün Tərlan bəy Əlyarbəyov yüksək hərbi vəzifələrdə işləmiş, könüllü şəkildə "Qızıl" Orduya qatılmışdır. İyirminci ilin baharında rotmistr Tərlan bəy Əlyarbəyov Bakı Hərbi İdarə rəisinin müavini və alay komandiri vəzifəsinə təyin edilir. 1922-ci ildə respublika Xalq Komissarlığı qərargahında Hərbi Dəniz İşləri üzrə rəis işləyən Əlyarbəyova bir tapşırıq verildi:

"Kürdəmir və Qaraqoyunlu ərazilərində baş qaldıran daşnak dəstələrini məhv etməli". O, cəsur silah yoldaşları ilə yorğunluq və yuxusuzluq nə olduğunu bilmədən az bir vaxtda düşməni məğlub etdi.

Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Hərbi Dəniz Xalq Komissarlığının 1922-ci il 9 dekabr tarixli 525 nömrəli əmrində deyilirdi: "Mənə etibar olunmuş Komissarlığın qərargah rəisi Tərlan bəy Əlyarbəyov yoldaş Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulan ilk günlərdən məsul vəzifələr daşımış, vicdanlı, səliqəli olması, ona tapşırılan vəzifələri can-başla yerinə yetirməsi və proletar hakimiyyətinə sədaqəti ilə fərqlənmişdir. Hərbi işi tam bildiyini göstərmiş və Azərbaycan SSR-də mahal hərbi komissarlıqlarının təşkili işinə böyük qüvvə və qayğı sərf etmişdir. 1920-ci ildə Bakı qəzasında və 1921-ci ildə bütün respublikada səfərbərliyi yüksək bacarıqla keçirmişdir.

Hazırda HDXK-nın qərargahı ləğv edildiyi üçün Əlyarbəyov yoldaşı Azərbaycan SSR Hərbi Komissarlığının müavini vəzifəsinə təyin etməklə inanıram ki, onun öz biliyi və Sovet hakimiyyətinə sədaqəti sayəsində Azərbaycanda səfərbərlik işi həmişə yüksək səviyyədə olacaqdır.

Təxminən üç il müddətində hərbi idarədə birgə çalışdığımız vaxtlar gənc Sovet Azərbaycanının yaradılması işinə böyük zəhmət və enerji sərf etdiyinə görə Tərlan bəy Əlyarbəyova rəhbərlik adından təşəkkür elan edir və əmr edirəm ki, şəxsi xidmət kitabçasına yazılsın.

Hərbi Dəniz Xalq Komissarı və Əlahiddə Qafqaz Ordusu Hərbi İnqilab Şurasının üzvü Əliheydər Qarayev.

Qərargah rəis əvəzi podpolkovnik Yusif bəy Məğrubov".

1923–1929-cu illərdə Azərbaycan SSR hərbi komissarının köməkçisi və ərazi idarəsinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 1925–1931-ci illərdə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvlüyünə namizəd seçilmişdir. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (2-ci çağırış) deputatı olmuş, 1927-ci ildə M.V.Frunze adına Hərbi Akademiyada Ali Komanda heyəti kursunu bitirdikdən sonra Bakıya qayıdan Əliyarbəyov hərbi istedadını milli hərbi kadrların yetişdirilməsinə sərf etmişdir. 1946–1948-ci illərdə Azərbaycan SSR maarif nazirinin müdafiə işləri üzrə müavini işləmişdir. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (2-ci çağırış) deputatı olmuşdur. 1948-ci ildə istefaya çıxmışdır.

Vətən Müharibəsi dövründə
-------------------------

1932-ci ildə Azərbaycan Neft İnstitutunda hərbi-pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir. O, ikinci dəfə (1941-ci il) M.V.Frunze adına Ali Hərbi Akademiyanı bitirəndə Böyük Vətən Müharibəsi başlanmışdı. Cəbhəyə səfərbər olunan polkovnik Tərlan bəy Əliyarbəyov 1942-ci il oktyabrın 15-də azərbaycanlılardan ibarət 416-cı diviziyanın komandiri, 402-ci diviziyanın komandiri, 79, 88-ci alayın komandiri və 58-ci diviziya komandirinin müavini təyin edilir. Müharibə illərində Tərlan bəy Əliyarbəyovun döyüş xidmətləri yüksək qiymətləndirilərək 1944-cü il fevralın 9-da ona general-mayor rütbəsi verilmişdir.

Mükafatları
-----------

* Lenin ordeni
* Qırmızı Bayraq ordeni
* Qırmızı Ulduz ordeni
* Müxtəlif medallar
* **"Müqəddəs Stanislav"** (qılıncla və bantla birgə)
* **"Müqəddəs Anna"** ordenləri
* "Müqəddəs Georgi" ordeni

Xatirəsi
--------

* Bakıda adına küçə var.
* Şamaxıda adına küçə var
* Şamaxı Tarix-diyarşünaslıq muzeyində general Tərlan bəy Əliyarbəyovun ayrıca guşəsi yaradılıb.

Mənbə
-----

* Боков Ф.Е. Бессмертный подвиг сынов Азербайджана, Б. 1971;
* Азербайджанская ССР в период Великой Отечественной войны 1941 – 1943 гг. сб. документов и материалов, в двух томах, т 1, Б. 1976.
* ASE IV cild
* Nəzirli Ş. Azərbaycan generalları, B. 1991;
* 
* 

### İstinadlar

1. 1 2  "Алиярбеков Тарлан Абдулла оглу, генерал-майор". 2021-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-22.
2. 1 2  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 360–361

Həmçinin bax
------------

* Əbdülqasım Əzimi
* Böyük Vətən müharibəsi

Xarici keçidlər
---------------

* General mayor-Tərlan Əliyarbəyov[*ölü keçid*]
* Üç ordunun zabiti Tərlan Əliyarbəyov[*ölü keçid*]
* General Tərlan Əliyarbəyov haqqında reportaj.
* AZƏRBAYCANLI GENERALLAR: TƏRLAN ƏLİYARBƏYOV

| ⛭Azərbaycanlı generallar |
| --- |
| Rusiya İmperiyası | Abdulla ağa Bakıxanov  • Ağası bəy Avşarov  • Balakişi bəy Ərəblinski  • Cavad xan Şirvanski  • Cəfərqulu ağa Bakıxanov  • Cəfərqulu xan Xoyski  • Cəmşid Naxçıvanski  • Daniyal sultan  • Ehsan xan Kəngərli  • Əliağa Şıxlinski  • Əliyar bəy Haşımbəyov  • Əmənulla mirzə Qovanlı-Qacar  • Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar  • Əsəd bəy Talışxanov  • Fərəc bəy Ağayev  • Feyzulla mirzə Qovanlı-Qacar  • Firudin bəy Vəzirov  • Həsən ağa Bakıxanov  • Həsən bəy Ağalarov  • Hüseyn xan Naxçıvanski  • İbrahim ağa Usubov  • İbrahimxəlil xan  • İskəndər xan Xoyski  • İsmayıl bəy Qutqaşınlı  • İsmayıl xan Naxçıvanski  • İsrafil bəy Yadigarov  • Kəlbəli xan Xoyski  • Mehdiqulu xan Cavanşir  • Məhəmmədhəsən ağa Sarıcalı-Cavanşir  • Məmməd bəy Sulkeviç  • Mir İbrahim bəy Talışinski  • Mir Mustafa xan  • Mirkazım bəy Talışxanov  • Qalib bəy Vəkilov  • Rzaqulu mirzə Qovanlı-Qacar  • Sadıq bəy Ağabəyzadə  • Səməd bəy Mehmandarov  • Xəlil bəy Talışxanov |
| Azərbaycan XalqCümhuriyyəti | Cavad bəy Məlik-Yeqanov  • Cavad bəy Şıxlinski  • Davud bəy Yadigarov  • Əbdülhəmid bəy Qaytabaşı  • Əhməd bəy Dibirov  • Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar  • Əmiraslan xan Xoyski  • Həbib bəy Səlimov  • Xosrov bəy Sultanov  • İbrahim ağa Vəkilov  • Kəlbəli xan Naxçıvanski  • Mirkazım bəy Talışxanov  • Murad Gəray bəy Tlexas  • Süleyman bəy Əfəndiyev  • Teymur bəy Novruzov |
| Sovet İttifaqı | Abbas Zamanov  • Tərlan Əliyarbəyov  • Akim Abbasov  • Arif Heydərov  • Bahadur Hüseynov  • Cəfər Vəliyev  • Hacıbaba Zeynalov  • Heybət Heybətov  • Həzi Aslanov  • Hüseyn Rəsulbəyov  • Mahmud Əbilov  • Teymur bəy Novruzov  • Yaqub Quliyev |
| Türkiyə Respublikası | Cahangir bəy Novruzov  • Firudin bəy Daryalı  • Məhəmməd Sarıkərimli  • Səməd bəy Rəfibəyli  • Hüseyn xan Turqut |
| İran | Abbas Qarabaği  • Abdulla xan Qaragözlü  • Cavad Fakuri  • Cəfər Şəfqət  • Əhməd xan Naxçıvani  • Əmənulla mirzə Cahanbani  • Əsədulla xan Əbülfətzadə  • Həsən Pakrəvan  • Həsən xan Ərfə  • Mahmud xan Poladen  • Məhəmmədhüseyn xan Ayrım  • Məhəmməd xan Naxçıvani  • Paşa xan Ayrım  • Nadir mirzə Cahanbani |
| AzərbaycanRespublikası | Abbasəli Novruzov  • Arif Salahov  • Aydın Əliyev  • Cavanşir Məmmədov  • Ceyhun Həsənov |
| Digər | Cəfər Kavian |
| *Qruplaşdırma general rütbələrinin verildiyi ölkələrə/dövlətlərə görə icra olunmuşdur.* |