Əsas sümük (*lat. Os sphenoidale*) yarasa və ya uçan kəpənəyə bənzər sümükdür və kəllə əsasının ortasında üfuqi bir vəziyyətdə yerləşmışdır. Bunun cismi — *lat.* corpus, bir cüt böyük qanadlar — *lat.* alae majoris (alae magnae — BNA), bir cüt kiçik qanadları — *lat.* alae minores (arae parvae —BNA) və bir cüt qanadabənzər çıxıntıları — *lat.* processus pterygoidei vardır.

Cismi
-----

Cisminin daxilində əsas cibi — *lat.* sinus sphenoidalis deyilən boşluq vardır. Həmin cib *lat.* septum sinium sphenoidalium adlanan arakəsmə vasitəsilə iki şöbəyə bölünür. Əsas sümüyü cisminin altı səthi vardır: yuxarı, aşağı, ön, dal və iki yan. Yuxarı səthi yəhərə bənzədiyinə görə onu türk yəhəri — *lat.* sella turcica adlandırırlar. Yəhərin ortasını beyin artımına məxsus çuxur — *lat.* fossa hypophyseos tutur. Bəzən bu zuxurun dibindən beyin artımı axacağına məxsus başlayır və əsas sümüyün cisminin aşağı səthinə açılır. Çuxurdan önə yəhər qabarcığı (yəhər qşı) — *lat.* tuberculum sellae və yan tərəfdə orta mail çıxıntı — *lat.* processus clinoideus medius yerləşmişdir.

Yəhər qabarcığından önə görmə sinirlərinin çarpazına məxsus çarpaz şırımı — *lat.* sulcus chiasmatis keçir. Bu şırım yuxarı və ön tərəfdən əsas sümük hündürlüyü — *lat.* jugum sphenoidalae vasitəsilə əhatə olunmuşdur. Türk yəhəri arxadan yəhər arxası — *lat.* dorsum sellae adlanan sümük səfhəsi ilə əhatə olunmuşdur və yan tərəflərdə dal mail şıxıntılar — *lat.* processus clinoidei posteriores ilə tamam olur. Əsas sümüyün cisminin dal səthi ənsə sümüyünün əsas hissəsi ilə birləşir. Əsas cibi qabaq tərəfdən nazik sümük səfhələri — əsas sümük balıqqulaqları — *lat.* conchae sphenoidales ilə örtülmüşdür.
Bu səfhələrin ön tərəfində əsas cibi yarığı — *lat.* aperturae sinus sphenoidalis adlanan kiçik dəlik vardır. Əsas cibin arakəsməsi ön tərəfdə darağa — *lat.* crista sphenoidalis keçir. Bu daraq şaquli vəziyyətdə olub şağı ucu dimdik — *lat.* rostrum sphenoidale adlanır. Əsas sümüyün cisminin aşağı səthi burun çəpəri ilə birləşərək burun boşluğuna baxır.

Böyük qanadlar
--------------

| 
Əng
Əng
Almacıq
Əsas
Əsas
Gicgah
Gicgah
Təpə
Burun
Çənə
Almacıq
Alın
Təpə
 |
| --- |
| İnsan kəlləsi (öndən). |

Əsas sümüyünün cisminin yan tərəflərində yana doğru böyük qanadlar — *lat.* alae majores çıxır. Hər qanadın ön və ya gözyuvası səthi — *lat.* facies orbitalis, beyin səthi — *lat.* facies cerebralis və gicgah çuxuruna baxan gicgah səthi — *lat.* facies temporalis və almacıq, alın, təpə və gicgah sümükləri ilə birləşməyə məxsus kənarları — *lat.* margo zygomaticus, frontalis, parietalis (angulus parietalis — BNA) et squamosus vardır. Beyin səthi basıq olub, üzərində üç dəlik vardır: ındə girdə dəlik — *lat.* foramen rotundum, bayır tərəfdə arxada oval dəlik — *lat.* foramen ovale və qanadların *lat.* spina ossis sphenoidalis (spina angularis — BNA) adlanan arxa ucunda tin dəliyi — *lat.* foramen spinosum olur. Böyük qanadların əsası yaxınlığında əsas sümüyü cisminin yan tərəfində arxadan önə doğru daxili yuxu arteriyasına məxsus şırım — *lat.* sulcus caroticus gedir. Həmin şırım qanadların arxa kənarında bayır tərəfdən *lat.* lingula sphenoidalis adlanan dilçəklə əhatə olunmuşdur. Böyük qanadların gözyuvası səthi hamardır, bu səthin yuxarı kənarı ilə kiçik qanadların aşağı səthi arasında göz ytuvasının yuxarı yarığı — *lat.* fissura orbitalis superior əmələ gəlir. Böyük qanadların göz səthi altında *lat.* facies maxillaris (facies sphenomaxillaris — BNA) adlanan səth vardır; buraya böyük qanadların girdə dəliyi açılır. Böyük qanadların gicgah səthi üfuqi tərzdə gedən gicgahaltı darağı — *lat.* crista infratemporalis vasitəsilə iki hissəyə bölünür.

Kiçik qanadlar
--------------

Kiçik qanadlar — *lat.* alae minores iki kök vasitəsilə əsas sümüyü cisminin yuxarı və ön şöbəsindən başlayır. Kıklər hər iki tərəfdən göz yuvasına açılan görmə kanalını — *lat.* canalis opticus (foramen opticum — BNA) əhatə edir. Kiçik qanadlar üçbucaq səfhəyə bənzəyirlər: bunların aşağı səthləri göz yuvasına və yuxarı səthləri kəllə boşluğuna çevrilmişdir. Arxa kənarı kəllə boşluğuna baxır və içəri ucu ön mail çıxıntı — *lat.* processus clinoideus anterior adlanır. Kiçik qanadların daxilində bəzi vaxt cib olur.

Qanadabənzər çıxıntılar
-----------------------

Qanadabənzər çıxıntılar — *lat.* processus pterygoidei şaquli tərzdə böyük qanadların əsasından aşağıya doğru gedirlər. Hər çıxıntı birər içəri və bayır səfhələrdən — *lat.* lamina medialis et lateralis processus pterygoidei inarətdir. Bu səfhələr yuxarıda geriyə açılmış bir çuxur — *lat.* fossa pterygoidea və aşağıda, bir-birindən uzaqlaşaraq, oyma — *lat.* incisura pterygoidea (fissura pterygoidea —BNA) əmələ gətirir. Bu oyma tam kəllədə damaq sümüyünün piramid çıxıntısı ilə tutulur. Qanadabənzər çıxıntıların ön səthində şırım — *lat.* sulcus palatinus major (sulcus pterygopalatinus — BNA) vardır. Bu şırımın yuxarı ucunda qanadabənzər çıxıntının əsasını deşərək öndən yuxarıya doğru gedən qanadabənzər kanal — *lat.* canalis pterygoideus (canalis pterygoideus Vidii — BNA) başlayır. Qanadabənzər çıxıntının bayır səfhəsi enli və qısa, içəri səfhəsi uzun və ensizdir. İçəri səfhə aşağı ucunda *lat.* hamulus pterygoideus adlanan qarmaqla tamam olunur. Qanadabənzər qarmaq üzərində bir şırım — qanadabənzər qarmaq şırımı — *lat.* sulcus hamuli pterygoidei vardır. İçəri səfhə yuxarıda əsas sümüyün cisminin aşağı səthinə keçərək yataq çıxıntısı — *lat.* processus vaginalis əmələ gətirir; bu çıxıntının aşağı səthi ilə öndən arxaya doğru bir şırım — *lat.* sulcus palatovaginalis uzanır. bəzən bu şırım əvəzində *lat.* canalis palatovaginalis (canalis pharyngeus — BNA) adlanan kanala təsadüf olunur. Bu kanaldan içəri tərəfə *lat.* processus vaginalis iləəsas sümüyün cisminin aşağı səthi arasında digər bir şırım — xış-yataq şırımı — *lat.* sulcus vomerovaginalis vardır. Həmin şırım xış qanadı vasitəsilə xış–yataq kanalına — *lat.* canalis vomerovaginalis (canalis basipharyngeus — BNA) çevrilir. İçəri səfhənin yuxarı şöbəsinin arxa kənarında qayığabənzər çuxur — *lat.* fossa scaphoidea və bu çuxurdan yuxarı və bayır tərəfə eşitmə borusu şırımı — *lat.* sulcus tubae auditivae vardır. Qanadabənzər çıxıntıların bayır səfhəsi qanadabənzər tin bağı (*lat. lligamentum pterygospinale* , ligamentum pterygospinosum — BNA) vasitəsi ilə bucaq tiniilə birləşərək eyni adlı dəlik əmələ gətirir. Bəzən qanadabənzər tin bağı sümükləşərək — *lat.* processus pterygospinosus (processus pterygospinosus Civini —BNA) adlanır.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Prof. K.Ə. Balakişiyev, İnsanın Normal Anatomiyası, I cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1971

| ⛭Osteologiya — İnsan skeleti |
| --- |
| Kəllə:
əsası və qapağı | 

|  |  |
| --- | --- |
| Beyin hissə | Gicgah sümüyü (cüt) • Ənsə sümüyü (tək) • Əsas sümük (tək) • Alın sümüyü (cüt) • Xəlbir sümüyü (tək) • Təpə sümüyü (cüt) |
| Üz hissə | Əng sümüyü (cüt) • Çənə sümüyü (tək) • Damaq sümüyü (tək) • Burun balıqqulağı sümüyü (cüt) • Burun sümüyü (cüt) • Dilaltı sümüyü (tək) • Almacıq sümüyü (cüt) • Gözyaşı sümüyü (cüt) • Burun arakəsmə sümüyü • Xış sümüyü (tək) |
| Orta qulaq | Çəkic (cüt) • Zindan (cüt) • Üzəngi (cüt) |

 |  |
| Onurğa | Boyun fəqərələri: Atlas, Aksis • Döş fəqərələri • Bel fəqərələri • Oma sümüyü • Büzdüm sümüyü |
| Yuxarı ətraf | 

|  |  |
| --- | --- |
| Çiyin | Bazu sümüyü(cüt) • Kürək sümüyü(cüt) • Körpücük sümüyü(cüt) |
| Said | Dirsək sümüyü(cüt) • Mil sümüyü(cüt) |
| Əl | Bilək sümükləri: Başlı, Noxudabənzər, Trapesiyayabənzər, Trapesiyaşəkilli, Qayığabənzər, Aypara, Üçvəcli, Qarmaqlı  • Əldarağı sümükləri • Falanqalar |

 |
| Döş qəfəsi | Döş sümüyü: Xəncərəbənzər çıxıntı • Qabırğa sümüyü |
| Çanaq | Qalça sümüyü • Oturaq sümüyü • Qasıq sümüyü • (Sirkə kasası) |
| Aşağı ətraf | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bud | Bud sümüyü(cüt) • Diz qapağı sümüyü(cüt) |
| Baldır | Qamış sümüyü(cüt) • İncik sümüyü(cüt) |
| Ayaq | Daban sümüyü • Aşıq sümüyü • Pazabənzər sümük • Kubabənzər sümük • Qayığabənzər sümük • Ayaqdarağı sümükləri • Falanqalar |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
Yuxarı ətraflar
 | 
Aşağı ətraflar
 | 
Oynaqlar
 |

 |

 |