**Napoleon Mateuş Tadeuş Orda** (pol. Napoleon Mateusz Tadeusz Orda; 11 fevral 1807[…] – 26 aprel 1883[…], Varşava) ― Belarus, Litva və Polşa yazıçısı, musiqiçi, bəstəkar, rəssam, heykəltaraş, müəllim.

Həyatı
------

Beryoza şəhərindəki Kartezianlar monastırı. N. Ordanın rəsmi.
O, Minsk quberniyasının Pinsk qəzasının Vorotseviçi ailə əmlakında (indiki Brest vilayətinin İvanov rayonunun kəndi) doğulmuşdur.

Fortifikator mühəndisi kimi çalışan Napoleonun atası Mixail Orda yoxsullaşmış tatar nəslindən gəlirdi, onun əcdadları 14-cü əsrdə Litva Böyük Hersoqu Vitovtun hakimiyyəti dövründə Qızıl Ordadan köçmüş və yeni vətəninə vicdanlı xidmət edərək hörmət qazanmış və artıq 18-ci əsrdə kifayət qədər varlı şlyaxtiç olmuşdular.

Napoleon Ordanın anası istedadlı pianoçu Jozefina Butrimoviç məşhur ictimai xadim və Pinsk başçısı Tadeuş Butrimoviçin qızı idi.

Napoleon Orda 24 fevralda qonşu Yanovoda yerləşən Krestovozdvijen məbədində xaç suyuna salındı.

Sanquşko qəsri, İzyaslav
İlk təhsilini evdə valideynlərindən aldı, sonra Sviçloçdaki gimnaziyada oxudu.

1823-cü ildə Vilen Universitetinin Fizika-Riyaziyyat fakültəsinə daxil oldu. 1827-ci ildə "Zoryane" gizli tələbə cəmiyyətinin fəaliyyətində iştirakına görə həbs olundu və universitetdən qovuldu. 15 ay həbsxanada qaldıqdan sonra Vorotseviçiyə qayıtdı və polis nəzarəti altında saxlanılırdı.

1831-ci il qiyamında fəal iştirak etdi, buna görə "Virtuti Militari" ordeni xaçına layiq görüldü və kapitan rütbəsini aldı.

1833-cü ildə üsyan yatırıldıqdan sonra Napoleon Orda evini tərk etmək və saxta adla Paris şəhərinə mühacirət etmək məcburiyyətində qaldı. Mühacirət zamanı Avstriyada, İsveçrədə və İtaliyada yaşadı və 1833-cü ilin sentyabr ayında Fransada mühacir statusu aldı və Parisdə qaldı. Bu dövrdə onun yaradıcılığının əsas prioritetlərinin musiqi və rəsm olduğu müəyyənləşdi.

Həyatının Paris dövrü Napoleon Ordaya Avropa ziyalılarının geniş dairələrində şöhrət qazandırdı. O, Ferents List, Coakkino Rossini, Cuzeppe Verdi, Şarl Quno, Hektor Berlioz, Ono de Balzak, Anri Stendal, Polina Viardo və İvan Turqenyev kimi görkəmli şəxslərlə tanışlıq əldə etmişdir. Frederik Şopen ilə birlikdə Plyaterlər və Çartorıskilər ailələrinin evlərində axşamlar musiqi çalmaqla vaxt keçirirdilər. O, Adam Mitskeviçin siyasi improvizələrini fortepiano ilə müşayiət edərək ədəbi məclislərdə iştirak edirdi.

1833-cü ildən memarlıq mənzərəsi ustası Pyer Jerarın studiyasında rəsm sənətinə yiyələnirdi. Fransa, Avstriya, Şotlandiya, Belçika, Niderland, İspaniya, Portuqaliya və Şimali Afrikaya səyahət edərək, əsasən şəhər mənzərələrini çəkirdi.

1847-ci ildən etibarən Parisdəki İtalyan Operasının inqilab dövründə bağlanmasına qədər direktoru idi. Böyük Polşa mühacirəti adlanan prosesin fəaliyyətində fəal iştirak edirdi. 1856-cı ildə II Aleksandr qiyam iştirakçıları üçün əfv fərmanını imzaladıqdan sonra vətəninə döndü. 1856-cı ildən Pinskdə yaşadı. 1862-ci ildə Volına köçdü və general Adam Rjevuskinin dəvəti ilə evdə musiqi dərsləri verirdi.

İlk rəsmləri 1840-cı ilə aiddir. 1872-ci ildən etibarən illik yay səyahətlərində sistematik olaraq Voliniyanın görməli yerlərini çəkirdi, daha sonra 1875—1877-ci illərdə eynisini Belarus, Litva, Jmudi və Liflyandiyada təkrarladı, 1878—1880-də isə Qalisiya, Şərqi Prussiya və Polşa çarlığında etdi. Napoleon Ordanın ümumi rəsm kolleksiyası 1150-dən çox mənzərə şəklindən ibarətdir.

Napoleon Orda Varşavada vəfat etmişdir. Vəsiyyətinə görə, Yanovda ailə sərdabasında dəfn edildi.

Yaradıcılığı
------------

O, polonez, mazurkalar, valslar, noktürn müəllifidir. "Grammaire analitique et pratique de la langue polonaise a l’usage des Français" ("Fransızlar üçün polyak dilinin qrammatikası" Paris, 1856; Berlin, 1858, düzəliş edilmiş - Varşava, 1874) əsərini tərtib etmişdir, "Album dzieł kompozytorów polskich", "Gramatyka muzyki" ("Musiqi qrammatikası") və Qrodno, Vilna, Minsk, Kovensk, Volın, Podolsk və Kiyev vilayətlərinin mənzərələr albomunu nəşr etmişdir, sonuncuları o, səyahətlər zamanı yaratmışdır.

Ordanın hər əsərində bir ortaq kiçik detal var, sanki insanlar sərbəst və ya qəsdsiz təsvir olunublar. Rəssamın yaradıcılıq və həyat kredosu bu sözlər idilər: "Bir ovuc torpaq daşıyan belə bir dağı təpə şəklinə sala bilər". Rəssamın adı və yaradıcılığı Belarusda və Polşada yaxşı tanınır. Rəsmlərinin ayrıca albomları, əsərlərinin kataloqları nəşr olunmuşdur.

Napoleon və Ukrayna
-------------------

Kamenets-Podolski
Bizim dövrümüzə qədər rəssamın Ukraynanın memarlıq mənzərələrini əks etdirən 177 əsəri gəlib çatmışdır.

Rəsmləri aşağıdakı obyektlərin bərpa layihələrinin hazırlanması zamanı istifadə edilmişdir:

* Kiyevdəki Həvari Andrey kilsəsi,
* Bila Tserkva şəhərindəki İoann Predteçinin kostyolu,
* Kamenets-Podolskidə qala
* Podqorets qəsri
* Dubno qəsri
* Ostroq qəsri
* Letiçev qəsri

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Napoleon Orda // Benezit Dictionary of Artists (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2  Napoleon Orda // Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online (alm.). / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. ISSN 2750-6088 doi:10.1515/AKL
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
4. ↑  "Google змяніў свой лагатып у гонар народзінаў Напалеона Орды". 2012-07-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-08.
5. 1 2  *Гліб Юхимець/Людмила Гутник.* "Україна в літографіях з акварелей Наполеона Орди" (PDF). Національна академія наук України. 2017-09-10 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-26.
6. ↑  Наполеон Орда (З фондау Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Минск: "Беларусь". 2006. 2.
7. ↑  "Napoleon Ordanın əsərləri" (rus). Neqneviçlərin saytı. 2017-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-07.
8. ↑  "Мы себя Ордою меряем, или Как изменилась Беларусь за полтора века" (rus). Сайт "Планета Беларусь". 2017-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-07.

Ədəbiyyat
---------

* *Дробов Л. Н.* Наполеон Орда — художник и собиратель. — Памятники истории и культуры Белоруссии, 1971, № 3.
* *Якімовіч Ю. А*. Беларуская архітэктура у малюнках Напалеона Орды. — Мастацтва Беларуси, 1983, № 7.
* *Kaczanowska M.* Napoleon Orda, twórca widoków architektonicznych: Zarys życia i twórczości. — Warszawa, 1968
* *Хаўратовіч I. П.* Орда Напалеон // Мысліцелі і асветниікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік (6000 nüs.). Мінск: Беларуская энцыклапедыя. гал. рэд. Б. I. Сачанка. 1995. 516–518. ISBN 985-11-0016-1. (bel.)

Xarici keçidlər
---------------

* *Харэўскі, Сяргей.* "200 гадоў Напалеону Орду" (belarus). Наша Ніва. İstifadə tarixi: 15 августа 2008.[*ölü keçid*]
* *Joneliūnas, Vituolis.* "Napoleonas Orda: nors garsino Lietuvą, čia beveik nežinomas" (litva). Bernardinai.lt. 2012-02-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 августа 2008.
* Napoleon Ordanın mirası (litoqrafiya))
* Album Widoków Historycznych Polski
* Napoleon Orda
* İvanovo, Napoleon Ordanın abidəsi
* Ordanın Ukraynaya səyahəti
* Kozlov V.L. Napoleon Ordanın həyatından az tanın sənədlər
* Napoleon Orda. Arxiv sənədlərinin siyahısı. Qrodno şəhərindəki Belarusiya Milli Tarix Arxivi
* Vorotseviçi kəndindəki N. Ordanın muzey kompleksi Arxivləşdirilib 2014-08-30 at the Wayback Machine
* Napoleon Ordanın rəşadəti — YouTube

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs · International Music Score Library Project · MusicBrainz |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 12478193m · GND: 124381723 · ISNI: 0000000108820327 · LCCN: nr92032498 · NKC: jx20080430003 · NUKAT: n97013065 · SUDOC: 192407449 · VIAF: 27167228 · WorldCat VIAF: 27167228 |

 |