recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eşik iyəsi** — türk xalq inancında eşiyin qoruyucu ruhu. **Eşgik iyəsi** və ya **Esik iyəsi** olaraq da deyilər. **Astana iyəsi** və ya **Bosaqa (Busağa, Busava, Bosaha, Bosaka) iyəsi** ifadələri də istifadə olunur. Monqollar **Bohogo Ezen** deyərlər.

Xüsusiyyətləri
--------------

Hər eşiyin qoruyucu bir ruhu vardır. Bu ruh eşikdə yatar. İnəklərin çaşmadan evlərini tapmalarını təmin edər. Heyvanları qoruyar. Eşikdə oturmaq, eşikdə danışmaq yaxşı sayılmaz, bunun səbəbi ruhun orada olmasıdır. Eşiyin bəxtlə də əlaqəsi vardır. Çünki eşik iki fərqli aləmi işarələyən əsrarəngiz bir sərhəd kimidir. İndiki vaxtda müasir bəşəri elmlərdə istifadə edilən Şüur eşiyi, Duyğu eşiyi kimi anlayışlar da bu sərhəd anlayışını ortaya qoyur. Bəzən "Qara Çuha" adı da verilir. Astana Qazaxıstanın paytaxtıdır və bu söz də eyni zamanda paytaxt deməkdir.

Zengi Ata
---------

Qərb Sibir inanclarında "Sengi Baba" (Zengi Ata) bir "Eşik iyəsi" dir. Eşikte yaşayır və evin önündəki heyvanları qoruyar. Tatarlar arasında da "Zengi Babay" inancı məşhurdur. "Zengi Ata" nın ruhuna tapınmaq üçün xüsusi mərasimlər keçirilir, bu mərasimlərin xüsusi yeməyi olan "avuz" (ağız) südü hazırlanır. Mərasimlərə bir molla və ya xoca (qoca) dəvət edilir. Bu adam yeni doğulmuş körpələrin xeyirli olması üçün "Zengi Ata"ya dua edər. Orta asiyadaki türk dərvişləri haqqındakı köhnə qeydlərdə; "Zengi Ata" dan, türklər arasında şöhrət qazanmış türkistan şeyxlərindən biri olaraq bəhs edilir.

Qara Çuha
---------

Azərbaycan ənənəvi inanclarına görə bir övliya olan "Qara Çuha", evin astanasında durur amma gözə görünməz. Evin eşiyinə çatıldığında, "Qara Çuha"ya salam vermək lazımdır. Bir başqa inanışa görə də eşiğin öz sahibi vardır. Bu varlığın adı, "Astana Cini" dir.

Etimologiya
-----------

(Əş/Eş/Es) kökündən törəmişdir. Qapı pilləsi. Bir şeyin başlanğıc yeri. Bir şeyin sərhədi.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi  (türk.)
**Astragalus mercklinii** (*lat.* Astragalus mercklinii) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İlk dəfə Azərbaycanda Talaqon dərəsində tapılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 20-40 sm, çətirinin diametri 80 sm olan, sıxbudaqlı, yastıq əmələ gətirən, yarpağını tökən, tikanlı koldur. Tikanları 4-13 sm uzunluqda, möhkəm və yaxud çox oraqvarı əyilmiş, cavanları açıq sarımtıl rəngli olub, yuxarıya meyillidir. Yarpaqaltlıqları cavan vaxtında 1 sm uzunluqda, keçəvari tüklü, darçını rəngdə, sarımtıldır, sonradan azca əyilir. Yarpağı 3-5 cüt, yarpaqcıqları uzunsov- neştərvari, hər iki tərəfdən sıxılmış, tikanlı, keçəvaridir. Çiçəyi sarı, hər yarpağın qoltuğundan 5-7 ədəd çıxaraq, uzunsov, bəzən yumurtavari, 3-5 (8) sm uzunluqda salxım çiçək qrupu əmələ gətirir. Çiçəkaltlıqları qayıqvari, uzun, ucu şiş, üzəri ağ, keçəvari tüklü, kasacığa bərabərdir. Kasacığı qalın, ağ tüklü olub, 8 mm uzunluqda dişləri vardır. Tacı zanbaqvari, yaxud qonur, quruyanda sarımtıl, kasacıqdan 2 dəfə uzun, 18-20 mm uzunluqdadır. Paxlası 1-2 toxumludur. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, meyvəsi avqustda yetişir.

Ekologiyası
-----------

Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında, quru-daşlı yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvanda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Təsərrüfat əhəmiyyəti müəyyən edilməmişdir və mədəni halda becərilmir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Qədim Liviya yazısı** (həmçinin Numidiya və Liviya kimi də tanınır) — Qədim Liviyanın yazıları, son dərəcə dəyişdirilmiş Finikiya əlifbasından götürülmüşdür.

Haqqında
--------

Əlifbanın tərkibi qədim Liviya mətninin Punik və ya Latın mətni ilə təkrarlandığı ikidilli sayəsində quruldu. Lakin bu mətnlər əksər hallarda adları olan qəbir daşlarıdır və bu səbəbdən dilin özü praktik olaraq şifrələnməmiş qalır. İki növdə vardır - şərq və qərb. Yazının istiqaməti misilsizdir - sağdan sola, aşağıdan yuxarıya.

| Finikiya əlifbası | Səs | Qədim Şərqi Liviya yazısı |
| --- | --- | --- |
| Aleph | ' |  |
| Beth | b | Yab |
| Gimel | g | Yag |
| Daleth | d | Yad |
| He | h | Yah |
| Waw | w | Yaw |
| Zayin | z | Yaz |
| Heth | ḥ | Yaḥ |
| Teth | ṭ | Yaṭ |
| Yodh | y | Yay |
| Kaph | k | Yak |
| Lamedh | l | Yal |
| Mem | m | Yam |
| Nun | n | Yan |
| Samekh | s | Yas |
| Ayin | ɛ |  |
| Pe | p, f | Yaf |
| Sade | ṣ | Yaṣ |
| Qoph | q | Yaq |
| Res | r | Yar |
| Sin | š | Yac |
| Taw | t | Yat |
|  | ẓ | Yat |
|  | j | Yaj |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Фридрих И. Дешифровка нумидийской письменности". 2007-11-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-25.
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **İspaniya futbol klubu** haqqındadır. **Digər mənalar** üçün **Bakı (dəqiqləşdirmə)** səhifəsinə baxın.* |

**"Bakı" futbol klubu** (*isp.* Clube Futbol Baku de Valencia) — İspaniyada Valensiya regional çempionatının II dəstəsində oynayan futbol klubu

Tarixi
------

Tam adı "Clube Futbol Baku de Valencia" olan bu komanda 2009-cu ildə yaradılmışdır. "Bakı" klubunun prezidenti İspaniyada yaşayan azərbaycanlı, "Elmira" Azərbaycan-İspan Qardaşlıq Cəmiyyətinin rəhbəri Gülnarə Xanbabayevadır.

Heyəti
------

Valensiya regional çempionatının II dəstəsində oynayan "Bakı" klubunun heyətində cəmi 22 futbolçu olsa da, onlar 11 ölkəni təmsil edir. İspaniya ilə yanaşı, Kamerun, Seneqal, Mərakeş, Uruqvay, Argentina, Ekvador, Dominikan Respublikası, Ukrayna, Rusiya və Gürcüstanından olan legionerlər bu komandada forma geyinirlər. Həftədə 2 dəfə məşq keçən yarımhəvəskarlar da məhz bu beynəlmiləl heyəti ilə İspaniyada ad çıxarıblar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İspaniyadakı təşkilatlar". 2017-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-11-11.

Mənbə
-----

* Yarımhəvəskar "Bakı" və 11 ölkədən 22 futbolçu

Xarici keçidlər
---------------

* "Azərbaycanda futbolçu varsa, İspaniyaya gətirin, gözüm üstə yeri var". Gülnarə Xanbabayevanın apasport.az saytına müsahibəsi
* НТВ-Плюс. "Футбольный клуб" Сюжет о команде Baku de Valencia  (rus.)
**Göl gəvəni** (*lat.* Astragalus uraniolimneus) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Avstraliyada, o cümlədən Qafqazda təbii halda bitir.

Botaniki təsviri
----------------

7-25 sm hündürlükdə, qısa budaqlı, yarpağını tökən koldur. Yarpağı 5-6 cüt, ucu şiş, hər iki tərəfdən ağ, ipək tüklü, 5-10 sm uzunluqdadır. Çiçək oxu yarpağa bərabər, yaxud onlardan uzundur. Çiçək qrupu yumurtavari, şaraoxşar, çılpaqdır. Meyvəsi sıx tüklüdür. İyunda çiçəkləyir, meyvəsi iyul və avqustda yetişir.

Ekologiyası
-----------

Dağların yuxarı qurşaqlarında, quru, daşlı yamaclarda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Kiçik Qafqaz, Naxçıvan, Zəngəzurda subalp çəmənliklərdə, dəniz səviyyəsindən 2500 m hündürlükdə yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Təsərrüfat əhəmiyyəti yaxşı öyrənilməmişdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17444683
* Wikispecies: Astragalus uraniolimneus
* EoL: 669189
* GBIF: 5347116
* GRIN: 5907
* IPNI: 480383-1
* IRMNG: 10579658
* NCBI: 1906549
* Plant List: ild-54452
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:480383-1
* Tropicos: 13027091
* WFO: wfo-0000208378

 |
**İmrə** , Yaz başlanğıcında Cemreyi (yeddi gün ara ilə əvvəl hava, sonra su və torpaqda meydana gəldiyi sanılan istilik artımını) təşkil edən cin. Türk və altay xalq mədəniyyətində və mifologiyasında İmrə (İmere və ya Əmrə) yazda görünüb titrək işıqlar saçaraq göyə yüksəlir. Sonra buzların üzərinə düşərək onları əridir. Oradan da yerə girər. Bundan sonra istilənmiş torpaqdan buxar yüksələr. İmrə baharın gəlişini təmsil edir. Bulqarlarda Zemire olaraq iştirak edər. Anadolu Türkcəsində, Ərəbcədən gəlmə Cemre sözcüyünün əslində bu adın bənzətmə ilə dəyişmiş halı olduğu deyilə bilər. İlk Cemre 20 Fevralda havaya və yeddi gün ara ilə də suya və torpağa düşər. Zemre isə Qumuq Türkcəsində nəm, buxar kimi mənalara gəlir. Əmr isə sis, duman, bulud mənalarını daşıyır. Məşhur təsəvvüf ozanı Yunus Əmrə və şeyxi Tapdıq Əmrənin adları da bu mövzuda maraqlı bir xüsusiyyət daşıyar. Təsəvvüfdəki kor və atəş anlayışlarının məcazi mənaları vardır. Təmizlənməyi və yenidən doğuşu təmsil edən atəş eşq anlayışının yakıcılığıyla də yaxından əlaqədardır. Anadoluda soyuqda qalanlar üçün istifadə edilən "İmirin (Əmirin) iti kimi titremek," deyiminin də yenə bu varlıqla əlaqəli olduğu deyilər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Gülçöhrə Hüseyn qızı Məmmədova** (24 aprel 1953, Vedi rayonu) — memarlıq doktoru, professor, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin rektoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar memarı (2006).

Həyatı
------

Gülçöhrə Məmmədova 23 aprel 1953-cü ildə Qərbi Azərbaycanın Vedi rayonunda anadan olmuşdur. 1971-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Politexnik İnstitutunun memarlıq fakültəsinə daxil olmuş və 1976-cı ildə yeni yaranmış Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun memarlıq fakültəsini bitirmişdir. 1975-ci ilin sentyabr ayında Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun komsomol komitəsinin katibi seçilmiş və 1979-cu ilə qədər həmin vəzifədə işləmişdir. 1979-cu ildə həmin institutun memarlıq konstitusiyaları və abidələrin bərpası kafedrasında assistent vəzifəsində işə başlamışdır. 1987-ci ildən həmin kafedranın baş müəllimi, 1991-ci ildə dosenti, 2000-ci ildə isə professoru vəzifəsinə seçilmişdir.

1999-cu ildə Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin rektoru təyin edilmişdir.

Elmi fəaliyyəti əsasən Qafqaz Albaniyasının memarlığı və Azərbaycan ərazisində xristian dini memarlığının tədqiqi ilə bağlıdır. Bir çox abidələrin bərpa və elmi rekonstruksiya layihələrini işləmişdir.

1985-ci ildə "Qafqaz Albaniyasının erkən orta əsrlər xristian memarlığı" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını, 1999-cu ildə "Qafqaz Albaniyasının dini memarlığı" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Bir çox beynəlxalq elmi konfransların təşkil olunmasında iştirak edib və məruzələrlə çıxış etmiş, memarlıq abidələrinin bərpası ilə bağlı bir sıra beynəlxalq layihələrə rəhbərlik etmişdir.

2000–2005-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası II çağırış Milli Məclisinin deputatı olmuşdur.

1985-ci ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqının üzvüdür. Beynəlxalq Elmlər Akademiyası Şərqi Avropa Bölməsinin və Şərq ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının həqiqi üzvüdür. 21 aprel 2006-cı ildə ona "Azərbaycan Respublikası Əməkdar memarı" fəxri adı verilmiş, 11 aprel 2013-cü ildə "Şöhrət" ordeni, 14 iyun 2016-cı ildə isə "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu" ilə təltif edilmişdir.

Ailəlidir, iki övladı, bir nəvəsi vardır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Gülçöhrə Məmmədova "Akademik Palma" aldı [*ölü keçid*]
**Orta Əsrlər fəlsəfi** fikri fəlsəfi etika və təfəkkür üslubu daha çox Qərbi Avropa ölkələrinə məxsusdur. Lakin bu o demək deyildir ki, Qərbi Avropa ölkələri xaricində azadfikirlilik və fəlsəfi düşüncə tərzi olmamışdır. Daha çox feodal cəmiyyətinə xasdır. Bu fəlsəfi sistemin yaranması dövrü Roma imperiyasının məhvə düçar olması və Avropada kapitalizm siyasi iqtisdi formasiyasına keçidlə üst-üstə düşürdü. Təxminən 10 əsrə qədər bir dövrü əhatə etmişdir. Antik dövr quldarlıq quruluşu məhvə düçar olduğu zaman bütün mədəni-maarif sahələrini də öz arxasınca çəkib apardı. Digər sahələrlə birlikdə fəlsəfəyə də böyük ziyan dəymiş oldu. Yeni yaranan din və onun gətirmiş olduğu mədəniyyət etikası yeni fəlsəfi rüşeymlərin cücərməsinə səbəb oldu. Belə ki, Qərbi Avropada kilsə ideyaları sözün əsl mənasında fəlsəfi düşüncə tərzini öz təsiri altına almışdı.

İngiltərədə, Çexiyada, Fransada yeni yaranan universitetlər XII əsrdən etibarən kilsə ehkamlarının fəlsəfi dillə izahına yardımçı rolunda çıxış edirdilər. Orta əsrlərdə Qərbi Avropada bir sıra filosoflar, o cümlədən Pyer Abelyar, İohann Skott Eriugena və s.ləri ilkin fəlsəfi düşüncənin mühim simaları idilər. 

Avropada bu dövrdə *Orta əsrlər realizmi* və *nominalizm* təlimləri xüsusi yer tuturdu. *Nominalizm*in ən böyük nümayəndəsi Okkam olmuşdur.

Orta əsrlər fəlsəfəsində sxolastikanın da özünəməxsus yeri vardır.

Ədəbiyyat
---------

* Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.

* Uill Dürant. Fəlsəfi hekayətlər: dünya fəlsəfəsinin ən görkəmli numyendeleri həyat və baxışları. Azərbaycan dilinə tərcümə edən - fəlsəfə elmləri doktioru Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2006.

* Gunnar Skirbekk, Nils Gilye. Fəlsəfə tarixi. Azərbaycan dilinə tərcümə edən - fəlsəfə elmləri doktioru Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2007.
**Qazak Xan** - türk, qazax və altay mifologiyasında əfsanəvi xaqan. Qazaxların atası olaraq qəbul edilir. Alaş Xanın oğludur. Üç oğlu vardır:

1. **Bakarıs:** Nəsilindən gələnlər "Uluğ cüz"ü yaradırlar. ('Sol qazaxları' və ya 'Böyük Otağ')
2. **Akarıs:** Soyundan gələnlər "Orta cüz"ü yaradırlar. ('Orta qazaxları' və ya 'Orta Otağ')
3. **Yanarıs:** Soyu "Kiçik cüz" adıyla yad edilmişdir. ('Sağ qazaxları' və ya 'Kiçik Otağ')

Qazax cüzlərinin necə meydana gəldiyi haqqında bir çox rəvayət vardır. Bunlardan ən çox bilinəni, yüzlərlə il əvvəl otuz iki qəbiləyə hakim olan Arıstan Xan və oğlu Alaş ilə əlaqədardır. Arıstan Xan, oğulu Alaş'a ilk il Uysun idarəsində yüz nəfər, ikinci il Bolat idarəsində yüz nəfər və üçüncü il də Aşlın idarəsində yüz nəfər verir. Bu üç yüz nəfərlə gəzən Alaş, ətrafındakı xalqları əmri altına alar.

Etimologiya
-----------

(Kaz/Qaz) kökündən törəmişdir. Qəhrəman, başıboş, azad, sərt mənalarına gəlir. Qaz kökü qoyulub köçmək məzmununa malikdir. Atlı əsgər mənasında da istifadə edilər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici keçidlər
---------------

* Qazax Adının Mənası[*ölü keçid*]  (türk.)
* Qazax Mədəniyyəti  (türk.)
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Vüqar Novruzov.

**Vüqar Şahmar oğlu Novruzov** (1962, Laçın rayonu) — hüquq elmləri doktoru, Moldova Azərbaycanlıları Konqresinin sədri.

Həyatı
------

1962-ci ildə Laçın rayonunda anadan olub. 1980-ci ildən Moldova Respublikasında yaşayır. 1988-ci ildə Moldova Dövlət Universitetinin hüquq fakultəsini bitirib, hüquq elmləri doktorudur. 1992-ci ildən biznes fəaliyyəti ilə məşuldur, "Azmol Company" şirkətinin prezidentidir.

2004-cü ildən Moldova Azərbaycanlıları Konqresinin sədridir.

"Dədə Qorqud" Fondu və "Azərbaycan Dünyası" Beynəlxalq jurnalı Moldova Azərbaycanlıları Konqresinin sədri Vüqar Novruzovu "Vətən övladı" ordeni ilə təltif edib. Təltifetmə mərasimi 10 fevral 2011-ci il tarixində Moldovanın paytaxtı Kişinyov şəhərində "Moldexpo"nun «Casa vinului» sərgi salonunda keçirilib.

Moldova Prezidenti tərəfindən "Gloria Muncii" ordeni ilə təltif edilib. Azərbaycan diasporunun inkişafındakı xidmətlərinə görə Vüqar Şahmar oğlu Novruzov Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 4 iyul 2011-ci il sərəncamı ilə ""Tərəqqi" medalı" ilə təltif edilib.
Vüqar Novruzov 10 noyabr 2016-cı ildə Moldova Respublikasının Prezidenti Nikolae Timoftinin sərəncamı ilə Moldovanın ali dövlət mükafatı - "Respublika" ordeni ilə təltif olunub.

1 mart 2018-ci ildə Yazıçılar Birliyinin sədri Anar Rzayev tərəfindən Vüqar Şahmar oğlu Novruzov Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü seçilmişdir .

Xarici keçidlər
---------------

* [*ölü keçid*]
* MOLDOVA AZƏRBAYCANLILARI KONQRESİNİN SƏDRİ *VƏTƏN ÖVLADI* ORDENİ İLƏ TƏLTİF OLUNUB[*ölü keçid*]

İstinadlar
----------

1. ↑  Председатель Конгресса азербайджанцев Молдовы Вугар Новрузов награжден орденом «Veten Оvladi» («Сын Отечества») Arxivləşdirilib 2013-10-19 at the Wayback Machine (rus.)
2. ↑  MOLDOVA AZƏRBAYCANLILARI KONQRESİNİN SƏDRİ *VƏTƏN ÖVLADI* ORDENİ İLƏ TƏLTİF OLUNUB Arxivləşdirilib 2016-03-06 at the Wayback Machine — **diaspora.gov.az** saytı
3. ↑  "Vüqar Novruzov Moldovanın ali dövlət mükafatı ilə təltif olunub". 2016-11-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-10.
**Ağçala** - Muğan düzünün cənub şərqində bataqlıq göl.

Toponimikası
------------

1896-cı ildə Araz çayı daşıb Muğan düzünü basarkən Ağçala, Mahmudçala və Cavadçala gölləri yaranmışdı. Hazırda Mahmudçala gölü bataqlığa çevrilmiş və öz növbəsində iki hissədən - Mahmudçala və Ağçala göllərindən ibarət olmuşdur. Beləliklə, ərazidə iki Ağçala gölü meydana gəlmişdir. Əvvəllər göl Araz çayı daşan zaman dolurdu. İndi isə gölə su Muğanın suvarma kanallarından və Bolqarçayın artıq sularından toplanır. Hidronim ağ və çala (çökək yer, çuxur yer; dərə, quyu; əkilməmiş yer; yağış və çay sularının doldurulduğu çökək) sözlərindən düzəlmişdir. Tədqiqatçıların bir qismi bu hidronimin suyun keyfiyyəti ilə bağlı olduğunu söyləyir. Bəzi tədqiqatçılar isə çalanın yay fəslində suyunun qurumasından duzların üzə çıxması və ağ rəngdə olması ilə əlaqələndirirlər. Mənbələrdə təkcə Salyan və Biləsuvar rayonları ərazisində 4 Ağçala adlı gölün olduğu göstərilir.

Həmçinin bax
------------

Ağ göl

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. İki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007,
**Türkiyə Kommunist Partiyası** (TKP; *türk.* Türkiye Komünist Partisi) — Türkiyədə siyasi partiya

Tarixi
------

1920-ci il sentyabrın 10-16-da Bakıda keçirilən təsis qurultayında İstanbul kommunist və sosialist təşkilatlarının, Anadolu kommunist təşkilatının və Rusiyada türk siyasi mühacir və hərbi əsirlərin yaratdığı kommunist təşkilatının birləşməsi nəticəsində yaranmışdır. Qurultay TKP-nin Proqram və Nizamnaməsini qəbul etdi, Kominternin qərarları ilə tam razı olduğunu bildirdi. TKP MK bürosuna Mustafa Sübhi (sədr), Ehtəm Nəcad (baş katib), Süleyman Nuri, İsmayıl Haqqı, Məhəmməd Emin və b. seçildilər.

TKP türk xalqının 1918-1922-ci illər milli azadlıq mübarizəsində fəal iştirak etdi. 1921-ci ilin yanvarında partiya ağır zərbəyə məruz qaldı; Trabzon limanı yaxınlığında, açıq dənizdə Mustafa Sübhi başda olmaqla TKP-nin 15 nəfər rəhbər xadimi vəhşicəsinə öldürüldü.

1922-ci il avqustun 15-də Ankara yaxınlığında TKP-nin 2-ci qurultayı keçirildi. Qurultay ölkənin iqtisadi və siyasi vəziyyəti, siniflər və sinfi mübarizə və s. məsələlərə dair mühüm qərarlar qəbul etdi. Partiyanın qərarlarının təbliğində "Yeni həyat", "Doğru səs" məcmuələri və "Oraq və çəkic" qəzeti böyük rol oynayırdı. TKP-nin fəaliyyətinin genişlənməsindən qorxuya düşən türk irticası 1923-cü ilin mayında ölkə daxilində partiyanın fəaliyyətinin qanundankənar elan edilməsinə nail oldu. TKP həmin vaxtdan gizli fəaliyyət göstərməyə başladı.

İkinci dünya müharibəsi dövründə partiya Türkiyə hökumətinin faşist Almaniyası ilə əməkdaşlıq siyasətinin dərhal dayandırılması, SSRİ ilə dostluq münasibətlərinin yaradılması uğrunda mübarizə aparmışdır. TKP-yə qarşı dəfələrlə ağır cəza tədbirləri görülmüş, 1944, 1951, 1980-1981-ci illərdə onun fəal üzvlərinin əksəriyyəti həbs edilmişdir.

1983-cü ilin noyabrında TKP-nin 5-ci qurultayı keçirilmişdir. Qurultayda sülh uğrunda, müharibə təhlükəsinə qarşı mübarizə problemlərinə xüsusi diqqət yetirilmiş, ölkədə milli demokratik quruluş yaradılmasının zəruriliyi qeyd edilmiş, partiyanın yeni Proqram və Nizamnaməsi, konkret siyasi vəzifələrə dair qərar qəbul olunmuşdur.

TKP nümayəndələri Kommunist və fəhlə partiyalarının Beynəlxalq Moskva müşavirələrində (1957, 1960, 1969) iştirak etmiş, müşavirələrdə qəbul olunmuş sənədləri bəyənmişdir. TKP demokratik mərkəziyyət prinsipi əsasında qurulmuşdur. Ali rəhbər orqanı qurultayıdır. TKP-nin mətbuat orqanı "Atılım" (ilk nömrəsi 1974-cü ildən çıxmışdır) qəzetidir.

Mənbə
-----

* Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. IX ҹилд: Спутник—Фронтон. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1986. С. 402.
* Шамсутдинов А.М. "Первый сьезд Коммунистической партии Турции", КСИНА, 1961.  (rus.)
* Khan Darendelioglu, "Türkiyede komunist hareketleri", İstanbul, 1962.  (türk.)
* Tuncay M. "Türkiye’de sol akımlar. 1908-1925", Ankara, 1967.  (türk.)
**Epoksidlər** — üçüzvlü oksidlər (oksiranlar) α-oksidlərdir.

Quruluşu və tətbiqi
-------------------

Ümumi quruluşu
Üzvi tsiklik birləşmələrdə karbon tsiklində sadə efir qrupu olur. Üçüzvlü heterotsiklik birləşmələr-epoksidlərin ən mühüm nümayəndəsidir. Epoksidlər-yüksək reaksiyagirmə qabiliyyətinə malik olan üzvi maddələr olub yumuşaq şəraitdə ən müxtəlif maddələrlə reaksiyaya girirlər. Buna görə epoksidlər əsasında maraqlı və praktik əhəmiyyət kəsb edən ən müxtəlif və rəngarəng maddələr almaq olur. Bunlar əsasında sənayedə səthi-aktiv maddələr, müxtəluif növ plastik kütlələr və sintetik liflər, yapışqanlar, raket yanacağı üçün komponentlər alınır.

Epoksidlərin alınması
---------------------

* Etilenin hava oksigeni ilə oksidləşdirilməsi

Bu etilen oksidin sənayedə alınma metodudur. Prosesi müxtəlif daşıyıcılar üzərinə hopdurulmuş (silikagel, alüminium oksidi) gümüş metalının iştirakı ilə 200…300 0 C

və 5…25 atm. təzyiqdə aparırlar.

* Olefinlərin peroksidlərlə və ya perturşularla oksidləşdirilməsi

Bu reaksiya onu ilk dəfə kəşf etmiş Prilejayevin adı ilə bağlıdır.

* Halogenhidrinlərin dehidrogenhalogenləşdirilməsi

Birinci mərhələdə propilenxlorhidrin alınır, sonra isə qələvi ilə hidrolizə uğradılır

Kimyəvi xassələri
-----------------

Epoksidlərin yüksək reaksiyagirmə qabiliyyəti üçüzvlü həlqənin gərginliyi ilə bağlıdır. σ-rabitəli orbitlərin bir-birini ötürməsi atom nüvələrini birləşdirən bir xətt üzrə deyil, müəyyən bucaq altında baş verdiyindən, rabitə daha davamsız olur və həlqə turşuların, qələvilərin, temperaturun təsirindən asanlıqla qırılır.

* Turşularla kataliz olunan reaksiyalar

Sadə efirlər kimi epoksidlər də, oksigenin sərbəst elektronları hesabına protonlaşa bilir və nukleofili asanlıqla birləşdirir.

* Əsaslarla kataliz olunan reaksiyalar.

Reaksiya turş katalizdə olduğu kimi eyni mahiyyət (nukleofil əvəzetmə) kəsb edir. Əgər birinci halda turşu (daha doğrusu proton) epoksidin elektrofilliyini artırırsa, bu halda reagentlərin-spirt, fenol, ammonyak, aminlərin nukleofilliyi artır.

* Epoksidlərin termiki izomerləşdirilməsi
* Qrinyar reaktivi ilə qarşılıqlı təsiri

İstinadlar
----------

1. ↑  S. F. Qarayev, U. B. İmaşev, G. M. Talıbov "Üzvi kimya", Bakı-2003.
**Sumqayıtçay daşqını (2010)** — 2010-cu ilin may ayında Abşeron yarımadasının şimal-qərbində baş vermiş daşqın. Daşqın Sumqayıtçayın qəfil daşması və yatağını basması ilə meydana gəlmişdir. Başlanğıcını Şamaxı rayonundan götürərək Xəzər dənizinə tökülən çayın uzunluğu 198 km, hövzəsinin sahəsi isə 1751 km²-dir. Başlanığıcını Gülümdostudağından (2000 m) götürən çay Sumqayıtçay adını Qozlu və Çikilçayın birləşməsindən sonra alır. Az sulu olması və mənsəbə yaxın qumsal ərazidən axması suyunun süzülməsi effektini yaradır. Bu səbəbdən insanların hafizəsində bu çayın daşması nadir hadisədir. Axımı əsasən yağış (90%) sularından əmələ gəlir. Orta illik su sərfi 1,34 kub m/san olan çayın daşqın zamanı bu rəqəmi on dəfələrlə aşması ehtimal edilir.

Fəsadları
---------

Daşqın baş verən zaman çayın hündürlüyünün 5 metrə çatmışdır. Nəticədə çayın yaxınlığından axdığı Pirəşükül kəndin girişindəki körpü yuyularaq tamamilə yararsız vəziyyətə düşmüşdür. Yolu su basdığından kəndə giriş alternativ mənbələrlə təmin edilmişdir. Daşqın nəticəsində kənddə yerləşən evləri lilli su basmış, su xətləri də sıradan çıxmışdır.

Nəticələri və onun aradan qaldırılması
--------------------------------------

Çayın axdığı ərazinin az məskunlaşmış bölgə olması xoşa gəlməz insan tələfatının qarşısının alınmasına səbəb olmuşdur. Daşqının fəsadlarını aradan qaldırmaq üçün əhalinin suya olan tələbatını ödəmək məqsədi ilə əraziyə xüsusi maşınlarla içməli su gətirilmiş, elektrik xətləri bərpa edilmiş, ağır texnikanın köməyi ilə kəndə əsas girişdən hərəkət təmin edilmiş və çay kənarında bəndvurma işləri görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sumqayıtçaydakı daşqın" (az.). 2020-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 aprel 2017.
**Buduq mahalı** — Quba xanlığında mahal.

Quba xanlığı dövründə Buduq mahalının mərkəzi Buduq kəndi olmuşdur. Həmin dövrdə xanlıq 10 mahala bölünmüşdü və həmin mahallardan da biri Buduq mahalı idi. Tarixi ədəbiyyatda olan bir məlumata görə Buduq mahalının kənd icmaları nəinki xəzinəyə vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad idilər, hətta xandan bəxşişlər alırdılar.
F.F.Simonoviçin yazdığına görə isə, Quba malikanəsi 8 mahala bölünmüşdü. Buduq və Xınalıq həmin mahallardan idilər və hər biri 9 kəndi birləşdirirdi. İki mahalın ərazisi birlikdə, coğrafi mövqeyinə görə "Dağıstan" adlanırdı. Həmin mahallar Qonaqkənd, Yerfi, Cimi, Xaltan, Utuq, Dərk, Söhüb, Buduq, Zeyid, Cek, Qrız və Xınalıq kəndlərini birləşdirirdi. Bu kəndlərdə 950-yə qədər təsərrüfat mövcud idi. P.Q.Butkov da Buduq və Xınalıq mahallarını birlikdə "Quba Dağıstanı" adlandırır və bildirir ki, Buduq mahalı 13 kəndi əhatə edir və həmin kəndlərdə 387 təsərrüfat vardır. Buduq, müəllifin sözünə görə, həmin kəndlərin ən böyüyüdür. Xınalıq mahalında cəmi 4 kənd birləşmişdi. Bunlar Xınalıq (200 ev), Qrız (180 ev), Cek (130 ev) və Əlik (100 ev) kəndləri idi.

XIX əsrin 40-cı illərində Buduğun inzibati-ərazi baxımından mövqeyi daha da genişlənir və kənd Anaqdarin, Buduq və Xınalıq mahallarından təşkil olunmuş "Sahə" mərkəzinə çevrilir. Buduq sahəsinə 34 kənd (Anaqdarin və Xınalıq mahallarının hər birində 9 kənd və Buduq mahalında 16 kənd) daxil idi.

Buduq mahalının naibi Cəfərqulu ağa Bakıxanov.

İstinadlar
----------

1. ↑  АВПРИ, f. 77, siy.7, iş 159, v. 35 və a.ü.
2. ↑  *Колониальная политика российского царизма в Азербай-*
джане в 20-60-х гг. ХIХ в. Часть I (Феодальные отношения и колониальный режим. 1827-1843 гг.) *Изд-во АН СССР. Москва-Ленинград, 1936, стр. 107.  (rus.)*
3. ↑  **Симонович Ф.Ф.** *"Описание Южного Дагестана. 1796 г. – В кн.: История, география и этнография Дагестана"*. Москва, 1958, стр. 144.  (rus.)
4. ↑  **Бутков П.Г.** *"Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 года. I, II и III части"*. Санкт-Петербург, 1869, стр. 395.  (rus.)
5. ↑  Azərbaycan Dövlət Mərkəzi Tarix arxivi, fond – 10, siyahı – 1, iş – 13
6. ↑  Azərbaycan Dövlət Mərkəzi Tarix arxivi, fond – 10, siyahı – 1, iş – 99
7. ↑  Azərbaycan Dövlət Mərkəzi Tarix arxivi, fond – 10, siyahı – 1, iş – 124

Həmçinin bax
------------

| ⛭**Buduq** |
| --- |
| Buduq kəndi • Buduqlular • Buduq dili • Buduq mahalı • Mədək çökəkliyi |
**Qara Xan** — türk və altay mifologiyasında əfsanəvi xaqan. Qara xalqın yəni adi (soylu olmayan) insanların öndəridir. On oğlu və doqquz qızı vardır. Soylu olmayıb, xalqdan adi bir adam ikən sonradan xanlık əldə edənləri və ya dövlət quranları təmsil edir. Qara dənizdə yaşayır (Ağ dənizin yanında ikinci dərəcə əhəmiyyətə malikdir). Buryatcada Hara sözü Ay deməkdir (monqol Sara), bəzi qeydlərdə Oğuz xanın atasının adının Qara Xan ikən bəzi qaynaqlarda nəslinin (və ya atasının) Ay olaraq göstərilməsi bu söz bənzənəmləri səbəbiylə ola bilər. Çünki monqolca Xar, mançurca Xara sözləri qara rəng bildirir. Qara Türklərdə şimal istiqamətinin simvoludur. Gücü və nüfuzu vurğulayır. Tarixdə iştirak edən Qaraxan dövlətinin adı təsadüfi deyildir. Əleyhdarı Ağca Xandır. Həyat yoldaşı Ay Kağandır. Mete xanın atası Teoman xan ilə eyni şəxs olduğu düşünülür.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Həmçinin baxın
--------------

* Kayra Xan
**Adil Əliağa oğlu Rüstəmov** (11 mart 1943, Bakı – 22 mart 2018, Ruan, Fransa) — Azərbaycan rəssamı, professor, Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı (2002).

Həyatı
------

Adil Əliağa oğlu Rüstəmov 1943-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

1965-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirmişdir. 1973-cü ildə M. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Universitetini bitirmişdir.

1975-ci ildə Rəssamlar İttifaqına qəbul edilmişdir. 1981-ci ildə 3 qrafik rəssam ilə birgə sərgi keçirmişdir. 1985-ci ildə Arktika adlı fərdi sərgisini keçirmişdir. 1991-ci ildə Lirika və Poeziya adlı fərdi sərgisini keçirmişdir. 1993-cü ildə Məmməd Araz adına müsabiqənin laureatı adına layiq görülmüşdür. 1994-cü ildə "Əliağa Vahid — 100" adlı fərdi sərgisini keçirmişdir. 1996-cı ildə "Füzuli — 500" adlı fərdi sərgisini keçirmişdir. 1996-cı ildə Novosibirsk şəhərində BİENAL-qrafika 99 Beynəlxalq Sərgisində iştirak etmişdir. 2000-ci ildə Azərbaycanda və Türkiyədə fərdi sərgiləri təşkil edilmişdir. Rəssamlıq Akademiyasında müəllim kimi çalışmışdır.

2010-cu ildə Xocalı soyqırımının ildönümü münasibətilə Rəssamlar İttifaqının Vəcihə Səmədova adına sərgi salonunda Adil Rüstəmovun "Qarabağ şikəstəsi" adlı fərdi sərgisi keçirildi. Sərgidə 40 qrafika nümunəsi nümayiş etdirilmişdir.

Adil Rüstəmov 1993-cü ildə Məmməd Araz adına müsabiqənin laureatı olmuşdur. 1997-ci ildə "Humay" mükafatına, 30 may 2002-ci ildə isə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan rəssamının Fransada sərgisi açıldı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Adil Rüstəmov". 2018-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-15.
**Dmitri Todoroqlo** (25 noyabr 1944, Kiriyet Qaqauziya) — Moldova Respublikasından olan və Vasilinin rəhbərlik etdiyi ilk hökumətdə Baş nazir Köməkçisi, Kənd Təsərrüfatı və Qida Sənayesi Naziri vəzifələrində çalışmış siyasətçidir.

Peşəkar karyera
---------------

Dmitri Todoroqlo 25 Noyabr 1944-cü ildə Qaqauziyanın (Moldova Respublikası) Kiriyet kəndində anadan olub. O, Kişinyovda Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu alim aqronom ixtisası üzrə təhsil almışdır.  

İnstitutu bitirdikdən sonra, 1969-1978-ci illər arasında Dubasari mahalında baş iqtisadçı, kolxozun vitse-prezidenti vəzifələrində çalışmışdır.   

1978-ci ildən Rayon Partiya Komitəsinin təşkilat şöbəsinin müdiri və Dubasari Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədrinin birinci müavini vəzifələrini icra etmişdir. 1985-1986-cı illər arasında Todoroqlo Moldova Kommunist Partiyası Karinari rayon komitəsinin ikinci katibi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Daha sonra 1986-1990-cı illər arasında Karinari Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışıb.   

1990-1995-ci illər arasında Dmitri Todoroqlo Moldova SSRİ Ali Sovetinin rəhbəri və Moldova Respublikası Parlamenti aparatında məsləhətçi vəzifəsini icra etmişdir. 1995-ci ildən bəri, katibə, vitse-prezident, Kənd Təsərrüfatı Komissiyasının sədri vəzifələrini icra etdiyi Moldova Respublikası Parlamentinə (Moldova Respublikası Kommunistlər Partiyası siyahısında) millət vəkili seçilmişdir.   

19 aprel 2001-ci il tarixdə, parlamentin verdiyi etimad səsverməsinə əsasən, Moldova Respublikası Prezidenti Vladimir Voroninin Fərmanı ilə, Dmitri Todoroqlo Vasile Tarlevin rəhbərlik etdiyi ilk hökumətdə Baş nazir Köməkçisi, Kənd Təsərrüfatı və Qida Sənayesi Naziri təyin edildi.
O, Vasile Tarlevin rəhbərlik etdiyi ilk hökumətin dövründə (19.04.2001 - 19.04.2005) bu vəzifəni icra etməyə davam etdi.  

2005-ci ilin aprel seçkilərindən sonra Todoroqlo, Moldova Respublikası Kommunistlər Partiyasının siyahıları ilə Moldova Respublikası Parlamentinin üzvü seçildi.
Türk spiker Dmitri Todoroqlo evlidir və bir övladı var. Moldova Respublikasının ən varlı millət vəkilləri arasında adı qeyd edilir, eyni zamanda Prezident Vladimir Voronin ilə qohumluq əlaqələri var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "DMITRI TODOROGLO MOLDOVAN POLITICIAN". 2021-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-06.
2. ↑  "His Excellency Dimitri Todoroglo, Vice Prime Minister and Minister for Agriculture and Food Industry of the Republic of Moldova". 2021-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-06.
3. ↑  "Deputy Prime Minister Dmitri Todoroglo". 2021-07-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-06.
**Kәloğlan** (və ya **Keçәl oğlan**) - Türk və Anadolu nağıl qəhrəmanı. (Mənası: *keçəl oğlan*) Türk və altay mifologiyasında, xalq mədəniyyətində və nağıllarda adı çəkilən saçsız qəhrəmandır. Türkcә qısaldılmış olaraq **Kalca (Kalça)** və ya **Kelçe (Kelce)** olaraq da deyilir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Çox vaxt güldürücü (komediya) elementləri daşıyır. Hiyləgərliyi və bəxti təmsil edir. Çətin vəziyyətlərdən ağılı və şansı sayəsində xilas olar. Tazşa ilə əlaqəlidir. Kalçapatır (Kelce Bator) olaraq keçdiyi dillər vardır. "Helce" formasıyla da deyildiyi olar. Bir çox Türk dilində '"Kal/Kel"' sözü keçəl deməkdir. **Kәloğlan**ın altay nağılllarındakı köhnə forması olan Kelce; çox bilmiş, hiyləgər və bəxtiyardır. Çox bilmiş və Mәsxәrәçi olaraq da görünür. Altay əfsanələrində keçəl qadın şaman ölüləri belə dirildir. Bu səbəblə keçəllik bir güc simvoludur. Günəşli bir gündə qar yağdırar, fırtına çıxarar. Manas Dastanında "Tarqıl Taz" adlı bir kahin vardır ("Taz", keçəl deməkdir). Kel/Kal sözünün monqolca Qal "atəş" sözü ilə də əlaqəsi vardır. Atəş müqəddəslik və güc ehtiva edən bir enerjiyə malikdir. Monqolların Qal Xan adlı bir ilahı vardır.

**Kәloğlan** Anadolu Türk nağılları arasında əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Anası ilə yaşayan **Kәloğlan**, kasıb bir cavandır. Dolanmaq üçün bir çox işə girib çıxır. Bacarıqsız və safdır, ancaq yeri gəldiyində hazır cavab olması və qarşılaşdığı problemlərə ağıllı, praktik həllər tapmağı bilər. Bu xüsusiyyətləriylə də, hər nağılın sonunda mütləq muradına çatan bir qəhrəmandır.

Əlaqədar mifoloji motivlər
--------------------------

### Keley

**Keley** - altay mifologiyasında adı çəkilən yarı tanrıdır. Ülgənin qızlarından biri ilə, yerdən doğulan bir şamanın evliliyindən dünyaya gələn bir adamdır. Pәltәk dillidir. Tazşa adlı nağıl şəxsiyyətinin formalaşmasında rol oynayan arxaik tiplərdəndir. Yəni Anadoluda nağıllarda adı çəkilən Keloğlan (Keçəl Oğlanın)ın Türk mifologiyası içindəki ən qədim forması olduğu deyilə bilər. Monqollar və avarlar da ilk atalarının keçəl olduğunu söyləyərlər.

### Kaldaz xanım

**Kaldaz xanım** - türk və altay mifologiyasında od ilahəsi. Başqa bir görüşə görə mal və iribuynuzlu heyvanların qoruyucusudur. Əmrindəki olan canlılara Kaldazın adı verilər. Monqolca Qal (atəş) və Xal/Hal sözü ilə əlaqəlidir. Bundan başqa Kal/Kel kökü keçəllik ifadə edər. Kal (atəş) və Daz (keçəl) sözlərinin birləşmiş halıdır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
* Türk Mitolojisi Sözlüğü, Pınar Karaca Arxivləşdirilib 2012-11-30 at the Wayback Machine (Keçel)  (türk.)
**Meyci islahatı** (yap. 明治維新 Meyci işin) — eləcə də Meyci yenilənməsi və Meyci inqilabı kimi tanınan, Yaponiyada 1868-1889-cu illərdə keçirilən, geriyə qalmış aqrar ölkəni dünyanın aparıcı ölkələrindən birinə çevirən,sosial-iqtisadi, siyasi, hərbi islahatlar kompleksi.

Samuray şoqun idarəçilik sistemindən birbaşa, imperator Mutsuxitonun və onun hökumətinin timsalında, imperator idarəsinə keçid idi. İslahat dövlət quruluşuna, qanunvericiliyə, İmperator sarayına, əyalət inzibatçılığına, maliyə, sənaye, diplomatiya, təhsil, din və yaponların həyatının başqa sahələrinə ehəmiyətli dərəcədə təsir etdi. Yeni dövr yapon milli dövlətçiliyinin formalaşması və yapon milli identikliyinin yaranması Meyci islahatı ilə bağlıdır. Meyci illəri ənənəvi yapon həyat tərzinin sınması və qərb sivilizasiyasının nailiyətlərinin sürətlləndirilmiş tədbiqi ilə səciyələnir. Buna görə Meyci islahatını bəzən Meyci inqilabı da adlandırırlar.

| ⛭ Yaponiya imperiyası |
| --- |
| Tarix | Meyci islahatı • Sasum üsyanı • Ryukyunun ilhaqı • Çin-yapon müharibəsi (1894—1895) • Rus-yapon müharibəsi • Koreyanın Yaponiyaya birləşdiriləsi müqaviləsi • Yaponiya Birinci dünya müharibəsində • Böyük Kanto zəlzələsi • Tayşo dövrü • Mancuriyanın işğalı (1931) • Çin-yapon müharibəsi (1937—1945) • İkinci dünya müharibəsində Sakit okean cəbhəsi • Yaponiyanın danışıqsız təslim olma aktı |  |
| İmperatorlar | Meyci • Tayse • Hirohito |
| Dövlət quruluşu | Meyci konstutsiyası • Yaponiya imperatoru • Henro • Yaponiya baş naziri • Henroin • Gizli Şura |
| İdeologiya | Fukoku Kehey • Dövlət şintoizmi • Kokutay • Böyük Şərqi Asiya Rifah Birliyi |
| Koloniya | Tayvan Yaponiyanın işğalı altında • Koreya Yaponiyanın işğalı altında • Karafuto • *Kvantun vilayəti* • *Cənubi Sakit okean mandatı* |
| Ordu | Yaponiya İmperiya ordusu • Yaponiya İmperiya donanması • Kamikadze • Kempeytay • Yaponiyanın nüvə silahı proqramı |
**Naz Aydemir** – Türkiyə milli voleybol komandasının əsas toppaylayıcısı. Red Bull şirkətinin Türkiyədə reklam müqaviləsi imzaladığı 7 idmançıdan biridir. Türkiyə milli komandasının və Qalatasarayın basketbolçusu Cenk Akyolun həyat yoldaşıdır. Həmçinin voleybolçu dünyaca məşhur alman futbolçu İlkay Gündoğanla da qohumdur.

Karyerası
---------

Eczacıbaşının aşağı yaş qruplarında başladığı voleybol karyerasına on beş yaşında yüksəldiyi Eczacıbaşı A (əsas) komandası ilə davam etdi. Cəmi on beş yaşında peşəkar karyerasına başlayan voleybolçu 2005-06 sezonunda Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatının qalibi və bunu bacara bilən ən gənc türk voleybolçu oldu. Buradakı çıxışıyla 2008 Pekin Olimpiya Oyunlarının seçmə mərhələsində çıxış edən Türkiyə millisinin heyətinə ilk dəfə çağrılan voleybolçu seçmə mərhələdəki oyunu ilə millidəki yerini də möhkəmləndirdi. Həmin il gənclərin Avropa çempionatında "Ən dəyərli oyunçu" mükafatını qazanır və göstərdiyi oyunla Türkiyənin aparıcı voleybol klublarının diqqətini çəkməyə başlayırdı.

2009-10 sezonunu Fənərbaxçada keçirən Naz burada CEV Çempionlar Liqasının ikinciliyini qazanmışdır. Bunun yanında Türkiyə çempionatını, kubokunu və superkubokunu da qalibi ola bilmişdir. Fənərbaxçada karyerasının zirvəsinə çıxan voleybolçu yenidən Türkiyə çempionluğu və kubokunu qazanır. Ancaq onun üçün daha əlamətdar olan həmin il Türkiyədə ən yaxşı ötürücü olması idi. Bununla da yetinməyən Akyol həmin il kulublar arasında dünya çempionatının qızıl medalını da qazanam bilmişdir.

Vakıfbanka trasnfer olunduqdan sonra 2011-2012 sezonunda beş kubok birdən qaldırmışdır. Bunlar müvafiq olaraq, Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatı, Türkiyə kuboku və superkuboku, CEV Çempionlar Liqası və "Kulublar arası Dünya Çempionatı"dır.

2012-ci ilin yayında karyerasında ilk dəfə olaraq Olimpiya oyunlarında iştirak etmişdir. Londonda doqquzun yeri tutan Türkiyə milli komandasının ən yaxşı oyunçularından biri də Naz Aydemir olmuşdur.

Uğurları
--------

### Milli komanda ilə

* 2011 Avropa Qadınlar Avropa Çempionatı -  Bürünc Medal
* 2012 "Dünya Qranpiri"si -  Bürünc Medal
* 2013 Aralıq dənizi oyunları -  Gümüş Medal

### Klublar ilə

* 2005-06 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Əczacıbaşı" ilə
* 2006-07 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Əczacıbaşı" ilə
* 2007-08 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Əczacıbaşı" ilə
* 2009-10 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Fənərbaxça" ilə
* 2010 Türkiyə Kuboku -  "Fənərbaxça" ilə
* 2010 "Kulublar arası Dünya Çempionatı" -  "Fənərbaxça" ilə
* 2012 CEV Çempionlar Liqası -  "Fənərbaxça" ilə
* 2013 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Vakıfbank" ilə
* 2013 Türkiyə Kuboku -  "Vakıfbank" ilə

İstinadlar
----------

1. ↑  Naz Aydemir ve Cenk Akyol evlendi Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine  (türk.)
2. ↑  İlkay ve Naz kuzenmis Arxivləşdirilib 2020-09-24 at the Wayback Machine  (türk.)
**Əmud**, **Gürz**, və ya **Toppuz** düşməni yaralamaq və qalxanı (zirehi) sındırmaq (dağıtmaq) üçün yaxın məsafədən istifadə edilən hərbi silah.

Hazırlanması
------------

Əmud odlu silah yaranmamışdan əvvəl istifadə edilən baş hissəsi sümük, daş, dəmir, tunc, bürünc və sairədən, sapı isə ağacdan və yaxud da tamamilə metaldan, düzəlmiş bir silahdır.

İstifadəsi
----------

Piyadaların istifadə etdikləri əmud çox sadə olmuşdur. Lakin sonradan süvarilərin istifadə etdikləri gürzlərin sapı daha uzun və at üstündən istifadə emək üçün təkmilləşdirilmişdir. Əmud hər növ qalxana və zirehə qarşı işlədilən ən yaxşı silah növü olmuşdur.

Digər dillərdə
--------------

Əmud (Gürz) türk dilində "bozdoğan" deməkdir. "Bozdoğan" bir ytırtıcı quş cinsidir. Əmud (Gürz), bozdoğan quşunun başındakı pipiyə bənzədiyi üçün bu adla adlandırılmışdır. Əmudun (Gürzün) baş (yumuru) hissəsi çıxıntılı və ya düz olardı.

Ərəb dilində əmud "sütun" mənasında işlədilir. Ərəblər alaçıq qurarkən onun ortasını qaldırdıqları sütuna "əmud" dеyirdilər. Hədislərin birində Həzrət Pеyğəmbər (s) buyurur: "Əgər çadırın əmudu möhkə olarsa çadır da möhkəm olar. Əmud möhkəm olmasa, iplər və mıxlar çadırı saxlaya bilməz"

Digər növləri
-------------

Əmudun altı üzlü olanlarına isə "şeşpər" deyilirdi.

Mənbə
-----

Xarici keçidlər
---------------

İstinadlar
----------

* Gürz və əmud (Rus dilində)

Həmçinin bax
------------
**Navarin dəniz döyüşü**— Navarin dəniz döyüşü 20 oktyabr 1827-ci ildə Osmanlı-Misir donanmaları ilə İngilis,Rus və Fransız donanmaları arasında baş vermiş dəniz döyüşüdür. Bu döyüş Osmanlı tarixinə **Navarin hadisəsi**,**Navarin Faciəsi** kimidə düşmüşdür.

Döyüşün gedişi
--------------

Battle of Navarino. Vladimir KosovVladimir Kosovun rəsmində Naaarinka döyüşü.
Böyük Britaniya, Fransa və Rusiya aralarında müqavilə imzalayaraq Yunanistana müstəqillik verilməsini istədilər. Sultan II. Mahmud bu tələbi rədd etdikdə, Baltik dənizinə açılan rus donanmasının bir hissəsi İngilislərlə birləşərək və Aralıq dənizinə girdi. Rus-İngilis dəstələrinə Fransız dəstələridə qoşuldu. Kodrinqton'un komandanlığı ilə Rusiya və İngiltərə müttəfiq donanması İbrahim Paşanın qüvvələrinə qarşı dəniz təxribatına keçdi. Bu zaman Pelopennes yarımadasında üsyan var idi. Peloponnes üsyanında Osmanlı və Misir gəmiləri Navarin limanında idi. Müttəfiq Dəniz Qüvvələri Navarin Limanını mühasirəyə aldı.
Admiral Kodrinqton, müttəfiqlərin əvəzindən Osmalı və Misir əsgərlərinin Yunanıstanı tərk etməklərini istədi. Lakin bu istək qəbul edilmədi. Navarin sahilində yerləşdirilmiş müttəfiq ordu donanması məqsədlərinin müharibə olmadığını bildirərək, limana daxil olmaq istədi. Müttəfiqlərin cəmi 22 savaş gəmisi var idi və bunun çoxu böyük ölçülü idi. [Müttəfiq donanmasında böyük kalibr toplu 10 zirehli və 10 fırkateyn buna qarşı Osmanlının kiçik kalibr toplu və 3 zirehli və 17 fırkateyni vardı. Osmanlı donanmasının geri qalan hissəsi kiçik gəmilərdən – korver və yelkenli gəmilərdən ibarət idi ] Bununla yanaşı, müttəfiq gəmilərin kapitan və heyet üzvləri Napaleon Müharibələrində iştirak edərək böyük təcrübə qazanmışdılar. Osmanlı – Misir qüvvələri isə 78 savaş gəmisi [daşıma gəmiləri istisna olmaqla] digər mənbələrdə 60 və ya 36 gəmi olaraq qeyd edilir. 20 oktyabr tariisində dost ab-havsı ilə Navarin limanına daxil oldular. Osmanlı və Misir gəmiləri üç sıra ilə və aypara şəklində bir birinə yaxınlaşmışdır. Limana daxil olan müttəfiq gəmilər müharibə üçün bəhanə axtarmağa başladı. Atəş gəmisinin yerinin dəyişdirilməsini təklif etdilər. Təklifləri qəbul edilmədikdə isə Misir gəmilərinin onları atəşə tuttuğunu deyərək müharibəni başladılar. Müttəfiq gəmilərin bir-birinə atəş açmaları üç saat müddətində davam etdi.
Plotter
**Plotter** — (*yun.* γράφω) mürəkkəb sxemlərin, qrafiklərin, keyfiyyətli rəngli təsvirlərin kağız üzərinə böyük dəqiqlik və yüksək sürətlə çıxarılması üçün nəzərdə tutulmuş qurğudur. Ondan adətən konstruktor və layihə bürolarında, reklam işləri ilə məşğul olan təşkilatlarda istifadə olunur. Plotter kompyuterin idarəsi altında qrafiklər, şəkillər və ya diaqramlar çəkən qurğudur. 

Plotterlər  mürəkkəb  konstruktor  ertyojlarının, arxitektur  planların,  coğrafi  və meteoroloji  xəritələrin, iş  sxemlərin  əldə  olunması  üçün  istifadə edilirlər.  Kağızın  formatı A3, A2, A1 və A0-dır. Plotterlər təsvirləri qələmin köməyilə çəkirlər. 

Diyircəkli  plotterlər  qələmin altındakı  kağızı  bururlar,  planşet  plotterləri  isə üfüqi

yerləşən kağızın bütün səthi üzərində qələmin yerini dəyişirlər.

Plotterə  də  printer  kimi  mütləq  xüsusi proqram  -  drayver  lazımdır  ki,  tətbiqi

proqramların ona təlimat: qələmi qaldırmaq və endirmək, verilmiş qalınlıqlı xətt çəkmək və

s. ötürməsinə imkan versin.
**Pərdə** — qapı, pəncərə və digər yerlərdən asılan örtük və ya bir yeri iki hissəyə ayırmaq üçün istifadə edilən iri parça.

Tarixi
------

Qədim dövrlərdən üfüqi zolaqlardan ibarət ənənəvi naxışlarla bəzədilmiş uzun saçaqlı, ağ rəngli qalın yun parçadan hazırlanardı. Həyətdən evə və yaxud da çadır, alaçıqların giriş qapısının örtülməsi üçün Azərbaycanda istifadə edilərdi.

Keçmiş zamanlarda bu məqsədlə kilim, cecim və s. kimi müxtəlif xovsuz xalçalardan, eləcə də tirmə parçalardan istifadə edirdilər. Orta əsrlərdə şah saraylarında qapıların üzərində pərdə əvəzi kimi xovlu xalçalar asılardı, bəzən elə bu xalçalar qapını əvəz edərdi.

Müasir pərdələr
---------------

Müasir pərdələrin otaqların ümumi görkəminə təsiri böyükdür. Onları da ən azından mövsümə görə dəyişmək lazımdır. Hər bir otağın xüsusiyyətindən asılı olaraq müxtəlif materiallardan hazırlanmış, müxtəlif rəngli pərdələr istifadə olunmalıdır. Qonaq otağı üçün isti rəngli, yataq otağına sadə, sakit, mülayim tonlu pərdələr, uşaq otağına əhval-ruhiyyəni yüksəldən rənglərdən olan pərdələr daha yaxşıdır. Mətbəx üçün ən uyğun pərdələr ağacdan hazırlanmış qatlanan pərdələrdir. Çünki belə pərdələrə yemək iyi hopmur və onları yumağa ehtiyac yoxdur.

Şəkilləri
---------

* Adi pərdəAdi pərdə
* Teatr və yaxud səhnə pərdəsiTeatr və yaxud səhnə pərdəsi
* Tül pərdəTül pərdə
* Müasir ofis pərdələriMüasir ofis pərdələri

Mənbə
-----

1. ↑  Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, Dörd cilddə. Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakı 2006. III cild, səh.593.
2. ↑  "Pərdələrin ölçülərini necə düzgün çıxarmaq olar?". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-07.
3. ↑  **Лятиф Керимов**, *"Азербайджанский ковер" (Том II)*. Баку, "Гянджлик", 1983, ст.71.  (rus.)  (ing.)
4. ↑  "Pərdələr". 2012-03-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-28.
5. ↑  "Evimizin yaraşığı pərdələr". 2022-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-28.
6. ↑  "Yataq otağı üçün pərdələrin dizaynı". 2022-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-27.
**Çul** — Üstündə oturmaq və ya soyuqdan qorunmaq üçün atın və bəzi başqa heyvanların üstünə salınan tükdən və yaxud yundan toxunma örtük.

Azərbaycanda naxışlı zərif toxuma xalça məmulatı olan çul əsasən atın və yaxud da dəvənin üstünə örtürlər. Adətən Zili (qayıq) şəklində toxuyurlar. Ancaq hərdən xovlu xalça toxunuşu üsulu ilə toxunmuş çullarada rast gəlinir.

Adlı-sanlı adamların atları üçün nəzərdə tutulmuş xalça məmulatı olan çulun ön hissəsi qoşa qanadlarla yekunlaşır. Çulu soyuq havada və ya uzun yoldan sonra tərləmiş atın üstünə atırdılar. Bir çox yerlərdə dəvələr üçün də çul toxunurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, Dörd cilddə. Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakı 2006. I cild, səh.501.
2. ↑  **Лятиф Керимов**, *"Азербайджанский ковер" (Том II)*. Баку, "Гянджлик", 1983, ст.72.  (rus.)  (ing.)
3. ↑  "Çul". 2012-03-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-28.