**Kalsium karbonat** — qeyri-üzvi kimyəvi birləşmə, karbon turşusu,duz və kalsium. Kimyəvi formulu — {\displaystyle {\mathsf {CaCO\_{3}}}}.

Təbiətdə çox sayda mineral şəklində olur, məsələn, kalsit, araqonit və vaterit, əhəng daşı, mərmər, təbaşirin əsas tərkib hissəsidir və quş yumurtasının qabığına daxildir.

Su və etanolda həll olunmur.

Ağ qida boyası **(E170)** olaraq qeydiyyata alınmışdır.

Tətbiqi
-------

Ağ qida boyası E170 kimi istifadə olunur. Təbaşir kimi,lövhələrdə yazmaq üçün istifadə olunur. Gündəlik həyatda tavanları ağartmaq, ağac gövdələrini rəngləmək, bağçılıqda torpaqları alkalaşdırmaq üçün istifadə olunur.

### Kütləvi istehsal/istifadə etmək

Kalsium karbonat tabletləri
Çirklərdən təmizlənmiş kalsium karbonat, kağız və qida sənayesində, plastik, boyalar, rezin, məişət kimyəvi maddələrin istehsalında və inşaatda bir doldurucu kimi geniş istifadə olunur.

Kağız istehsalında kalsium karbonat ağardıcı, doldurucu və eyni zamanda deoksidləşdirici kimi istifadə olunur.

Kağız istehsalında kalsium karbonat ağardıcı, doldurucu və eyni zamanda deoksidləşdirici kimi istifadə olunur. Silikat şüşə istehsalında - pəncərə şüşələri, şüşə butulkalar, şüşə istehsalı üçün materiallarda istifadə olunur.

Gigiyena maddələrinin istehsalında (məsələn, diş pastası), tibbdə istifadə olunur.

Qida sənayesində tez-tez quru süd məhsullarının topaqlara yığılmasının,şirniyyat istəyinin qarşısını almaq üçün bir dərman vasitəsi kimi də istifadə olunur.

Tövsiyə olunan dozadan artıq istifadə edildikdə (gündə 1,5 q), süd-qələvi sindroma (Burnett sindromu) səbəb ola bilər. Sümük xəstəliyi üçün tövsiyə olunur.

Plastik istehsalçıları təmiz kalsium karbonatın əsas istehlakçılarından biridir (ümumi istehlakın 50% -dən çoxu).Doldurucu və boya kimi istifadə olunan kalsium karbonat polivinil xlorid (PVC), poliester liflər (krimplen, lavsan və s.), poliolefinlərin istehsalında zəruridir.

Bu tip plastiklərdən hazırlanan məhsullar hər şeyə uyğundur - borular, santexnika, plitələr, linolyum, xalçalar və s. Kalsium karbonat boyalar istehsalında istifadə olunan rəngləmə piqmentinin təxminən 20% -ni təşkil edir.

### Tikintidə

Tikinti - kalsium karbonatının başqa bir əsas istehlakçısıdır.Məsələn, doldurucu üzlüklər və mastiklər kimi.

Ayrıca, kalsium karbonat məişət kimyəvi maddələrinin istehsalında; santexnika, ayaqqabı kremləri üçün təmizləyici məhsullar üçün vacib bir komponentdir.

Kalsium karbonatdan turşu torpaqlarını deoksidləşdirmək üçün geniş istifadə olunur.

Təbiətdə tapılması
------------------

Kalsitin kristal quruluşu
Kalsium karbonat minerallarda polimorf şəklində olur:

* Araqonit
* Kalsit
* Faterit (və ya μ-CaCO3)

Kalsitin triqonal kristal quruluşu ən yaygındır.

Kalsium karbonat mineralları aşağıdakı süxurlarda olur:

* Təbaşir
* Əhəng daşı
* Mərmər
* Travertin
* Dolomit

* KalsitKalsit
* AraqonitAraqonit
* MərmərMərmər
* TravertinTravertin

Geologiya
---------

Təbaşir təbəqəsi şəklində olan kalsium karbonat — əsasən Təbaşir dövrünə aid kalkerli molyusk qabıqlarının yataqları, bütün qitələrdə yayılmış bir mineraldır.

Təbiətdə üç kristal modifikasiyası (eyni kimyəvi tərkibi olan, lakin fərqli bir kristal quruluşa malik minerallar) var: kalsit, araqonit və laterit (faterit).

Bəzi süxurlar (əhəng daşı, təbaşir, mərmər, travertin və digər kalkerli tüflər) demək olar ki, tamamilə müxtəlif çirkləri olan kalsium karbonatdan ibarətdir.

Kalsit kalsium karbonatının sabit bir kristal modifikasiyasındadır və müxtəlif geoloji şəraitdə: çöküntü, metamorfik və qarışıq süxurlarda olur.

Bütün çöküntü süxurların təxminən 10% -i əsasən dəniz orqanizmlərinin qabıqlarının kalsit qalıqlarından ibarətdir. Araqonit CaCO3-ün ən çox yayılmış kristal modifikasiyasıdır və əsasən bəzi digər orqanizmlərin molyusk qabıqlarında və skeletlərində əmələ gəlir. Araqonit qeyri-üzvi proseslərdə, məsələn karst mağaralarında və ya hidrotermal bulaqlarda da yarana bilər. 

Laterit, bu karbonatın ən az sabit çeşididir və ya tez bir zamanda ya kalsitdə, ya da araqonitdə suya çevrilir. Təbiətdə kristal quruluşu müəyyən çirklərlə sabitləndikdə nisbətən nadir olur.

Əldə olunması
-------------

Minerallardan hasil olunan kalsium karbonatın çoxu sənayedə istifadə olunur. Saf kalsium karbonat (məsələn, qida və ya əczaçılıq istifadəsi üçün) mərmər kimi az miqdarda zərərli çirkləri olan təbii mineraldan hazırlana bilər. Laboratoriyada kalsium karbonat — cəld əvvəlcədən söndürülmüş kalsium oksidi ilə hazırlana bilər. Bu vəziyyətdə kalsium hidroksid meydana gəlir və sonra kalsium karbonatı çıxarmaq üçün karbon qazı asqıya atılır:

{\displaystyle {\mathsf {CaO+H\_{2}O\longrightarrow Ca(OH)\_{2}}},}
{\displaystyle {\mathsf {Ca(OH)\_{2}+CO\_{2}\longrightarrow CaCO\_{3}+H\_{2}O}}.}.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Kalsium karbonat 900-1000 ° C-yə qədər qızdırıldıqda turşu oksidinə — CO2 və əsas oksid — Kalsium-oksidi CaO parçalanır:

{\displaystyle {\mathsf {CaCO\_{3}\longrightarrow CaO+CO\_{2}\uparrow }}.}
Bir turşu duzunu meydana gətirən karbon qazının çox olması ilə suda — kalsium bikarbonat Ca(HCO3)2 ilə həll olur:

{\displaystyle {\mathsf {CaCO\_{3}+CO\_{2}+H\_{2}O\longrightarrow Ca(HCO\_{3})\_{2}}}.}.
Bu reaksiya səbəbindən stallaktitlər, stalaqmitlər əmələ gəlir. Karbon qazı ilə zəngin olan təbii yeraltı sular, karbon qazının az konsentrasiyası havaya daxil olduqda, mağara tavanlarından damcı şəklində buraxıldıqda, daha yaxşı suda həll olunan kalsium bikarbonatın meydana gəlməsi ilə zəif həll olunan kalsium karbonatını həll edir, kalsium bikarbonatı zəif olduqda tərs reaksiya yaranır, mağaralarda gözəl təbii formalar meydana gətirən kalsium karbonat və həll mexanizmi səbəbiylə karst mağaraları meydana gəlir.

Məsələn, 1500 ° C-dən yuxarı temperaturda karbonla, məsələn, koks şəklində kalsium karbid və karbonmonoksit meydana gətirir:

{\displaystyle {\mathsf {CaCO\_{3}+4C\longrightarrow CaC\_{2}+3CO\uparrow }}}.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). US Dept. of Health and Human Services. 2015-06-22 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 31 Mart 2011.
2. ↑  *Aylward, Gordon and Findlay, Tristan.* SI Chemical Data Book (4th ed.). ISBN 978-0-470-81638-7.
3. ↑  *Kroker, E.* Calcium Carbonate: From the Cretaceous Period Into the 21st Centuryyayıncı. ISBN 3-7643-6425-4. "Arxivlənmiş surət". Archived from the original on 2017-01-19. İstifadə tarixi: 2022-09-30.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-07.
5. ↑  "Solvay Precipitated Calcium Carbonate: Production". Solvay S. A. 2007-03-09. 2012-02-09 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Kalsium karbonatın bir pəhriz əlavəsi kimi faydaları və zərəri - e170 (rus.)
* kalsiyum karbonat (türk.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX530537 · BNF: 11981073z · GND: 4132861-9 · LCCN: sh85018780 · Microsoft: 2778039128 · NDL: 00577669 · NKC: ph851920 |

 |

| ⛭**Kimyəvi elementlərin dövri cədvəli** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Qrup**  | **1** | **2** | **3** | **4** | **5** | **6** | **7** | **8** | **9** | **10** | **11** | **12** | **13** | **14** | **15** | **16** | **17** | **18** |
| **Dövr** |  |
| **1** | 1H |  | 2He |
| **2** | 3Li | 4Be |  | 5B | 6C | 7N | 8O | 9F | 10Ne |
| **3** | 11Na | 12Mg |  | 13Al | 14Si | 15P | 16S | 17Cl | 18Ar |
| **4** | 19K | 20Ca | 21Sc | 22Ti | 23V | 24Cr | 25Mn | 26Fe | 27Co | 28Ni | 29Cu | 30Zn | 31Ga | 32Ge | 33As | 34Se | 35Br | 36Kr |
| **5** | 37Rb | 38Sr | 39Y | 40Zr | 41Nb | 42Mo | 43Tc | 44Ru | 45Rh | 46Pd | 47Ag | 48Cd | 49In | 50Sn | 51Sb | 52Te | 53I | 54Xe |
| **6** | 55Cs | 56Ba | 57La | 72Hf | 73Ta | 74W | 75Re | 76Os | 77Ir | 78Pt | 79Au | 80Hg | 81Tl | 82Pb | 83Bi | 84Po | 85At | 86Rn |
| **7** | 87 Fr  | 88Ra | 89Ac | 104Rf | 105Db | 106Sg | 107Bh | 108Hs | 109Mt | 110Ds | 111Rg | 112Cn | 113Nh | 114Fl | 115Mc | 116Lv | 117Ts | 118Og |
|  |
|  | 58Ce | 59Pr | 60Nd | 61Pm | 62Sm | 63Eu | 64Gd | 65Tb | 66Dy | 67Ho | 68Er | 69Tm | 70Yb | 71Lu |
|  | 90Th | 91Pa | 92U | 93Np | 94Pu | 95Am | 96Cm | 97Bk | 98Cf | 99Es | 100Fm | 101Md | 102No | 103Lr |

**Açar**| Metallar | Metalloidlər | Qeyri-metallar | Təsirsiz qazlar | Lantanoidlər və Aktinoidlər |

 |