recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
M1 Garand
**Tüfəng** — odlu silah olub, uzun lüləyə malikdir. Lüləyinin uzunluğu ən azı 30 sm ölçüsündə olur. Onun ümumi uzunluğu isə ən azı 60 sm-dir (qundaq, çaxmaq, lülək).

Tüfəngdən hücum, müdafiə, siqnal vermək, ov, idman və ya oyunlarda istifadə edilə bilər.
Tüfənglər adətən atəş zamanı əldə tutulduğundan onlara əl silahı da deyirlər.

Tarixi haqqında
---------------

Parker silahının çaxmaq hissəsi (1810).
XIX əsrə aid tüfəng Azərbaycan poçt markasında
Bu gün bizə məlum olan tüfəng hələ 1300-cü ildə məlum olan atəşli silahın əsasında inkişaf etdirilmişdir. İlk vaxtlarda bu tökmə yolu ilə hazırlanmış borudan ibarət idi. Bu boru kiçik deşikdən alovlandırılırdı.

İlk əl boruları çox qeyri dəqiq idi. XVI əsrin ortalarında hazırlama texnologiyasının inkişafı nəticəsində onların dəqiqliyi artır. Bu ərəfədə düzəldilmiş tüfənglər artıq bu gün məlum olanlar ilə oxşarlıqları vardır. Onların çoxunda mexaniki dartma sistemi var idi. Ağır çəkiyə malik olduğundan onlar çox vaxt dayaq üzərində qoyulurdular ki, bu, atəş zamanı yaranan təkanları səngidirdi.

XVI əsrdə dəmirçilik peşəsi inkişaf etdikdən sonra borular Muşketlərlə əvəz olunmağa başlayır. Muşketlər sürətlə inkişaf etdirilərək döyüş meydanlarında geniş tətbiq olunurlar. İplə alışqan getdikcə çaxmaq daşları (bu Filint də adlanır) ilə əvəz olunmağa başalyır. Bütün bunlar tüfəngin daha da geniş tətbiq edilməsinə imkan yaradır. XIX əsrdə istifadə edilən patronlarda yeni model - kapsulalar tətbiq olunmağa başlayır. Tüfəngin titəyi çəkildikdə çaxmaq başlığı kapsulanın uc hissəsinə dəyərək oradakı zərbəyə həssas partlayıcı maddəni alışdırır və bununla kapsuladakı barıt alovlanır. Əvvəlki modellərə nisbətən bu mexanzim rütubatə və hava durumuna qarşı həssas deyildi.

XIX əsrin ortalarına qədər yuxarıda təsvir olunan tüfəng modelləri qabaqdan doldurulurdular. Bundan sonra arxadan doldurulan silahlar meydana gəlir. Əvvəldə kağız patronlardan istifadə edilməyə başlayır. 1860-cı ildə sənaye üsulu ilə istehsal olunmuş metal gilzəli patronların tətbiqinə keçilir. Bununla tüfənglərin iç prinsipində də təkmilləşmə baş verir. Çoxdəfə yüklənən tüfənglər meydana gəlir.
**Krasnuşkinin binası** - Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən bina. Krasnuşkinin binası Taqanroq şəhəri Petrovskaya küçəsi, ev 37 ünvanında yerləşir. Bina 1871-ci ildə inşa edilmişdir. Krasnuşkinin binası regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Krasnuşkinin binası 1871-ci ildə inşa edilmişdir. 1871-ci ildən burada «Peterburq manifaktura şirkətinə» aid kişi və qadın köynəkləri, dəsmallar, donlar, pambıq parçalar və digər tikiş məlulatları satılan mağaza mövcud olmuşdur.

1911-ci ildə bu binanın birinci mərtəbəsində Dansiqerə məxsus olan paltarları yumaq üçün sex mövcud olmuşdur. 
1926-ci ildə binanın yarısında düymə və d. əşyaların satış şöbəsi yerləşirdi. 1928-ci ildən komission mağazası, 1931-ci ildən isə univeral mağaza yerləşməyə başlamışdır. 1933-cü ildə isə «Torqsin» adlı ticarət zalı açılmışdır.

31 may 2015-ci ildə binada ümumrusiya həcmində keçirilən «Sonuncu ünvan» adlı kompaniya çərçivəsində Mixail Markoviç Bondarenkonun xatirəsinə xatirə lövhəsi qoyulmuşdur.

Arxitektur xüsusiyyətləri
-------------------------

Krasnuşkinin binası kərpiçdən inşa edilən iki mərtəbəli binadır. Klassizm elementləri üstü lüş təşkil edir. Birinci mərtəbədə tucsrət obyektləri yerləşir. Burada üç qapı və dörd pəncərə vardır. İkinci mərtəbədə yaşayış mənzilləri yerləşir. İkinci mərtəbənin pəncərələri yarımdairəvidir.

Evin məşhur sakinləri
---------------------

* **İqor Mixayloviç Bondarenko** (1927—2014) — rus və sovet yazıçısı.
* **Mixail Markoviç Bondarenko** (1905—1938) — sovet dövlət və partiya xadimi.
* **Yelizavet Zaxarevna Krasnuşkin** (1858—1912) — rus rəssamı, qryavura ustası.

Müasir vəziyyəti
----------------

Krasnuşkinin binası inqilablar və müharibələrə baxmayaraq ilkin görünüşünü qorutub saxlaya bilmişdir. Birinci mərtəbədə mağazalar yerləşir. İkinci mərtəbədə isə mənzillər qərarlaşır. 2015-ci ildə binanın təmirinə başlanılmışdır. Binanın təməli möhkəmləşdirilmiş, yeni qaz və su xətləri çəkilmiş fasadına əl gəzdirilmişdir.

Mənbə
-----

* Дом Краснушкина на сайте «Исторический Таганрог»

İstinadlar
----------

1. ↑  "Taqanroq". Rostov vilayətinin rəsmi saytı. 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-28.
2. ↑  *Пащенко И.* Были-небыли Таганрога. — Таганрог: Лукоморье, 2011. — С. 280. — ISBN 978-5-902450-36-8.
3. ↑  *Собств. инф.* Таганрог, ул. Петровская, 37 Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine // www.poslednyadres.ru. — 2015. — 31 мая.
4. ↑  *Демидов А.* Таганрог стал третьим городом проекта «Последний адрес» Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine // www.ruffnews.ru. — 2015. — 31 мая.
5. ↑  *Ревенко Л. В.* Бондаренко Михаил Маркович / Энциклопедия Таганрога. — Таганрог: Антон, 1998. — С. 198. — ISBN 5-88040-017-4.
6. ↑  *Емельянов С.* Художница Краснушкина // www.proza.ru. — 2009. — 13 апр.
7. ↑  Краснушкина Елизавета Захарьевна // Донская энциклопедия. — Таганрогː Айкен, 2015. — Т. 1. — С. 409. — ISBN 978-5-900948-17-1.
8. ↑  *Собств. инф.* Таганрог. Ул. Петровская, 37 // Реформа ЖКХ. — 2015. — 5 февр.
**Kasatoçi adası** (*aleut.* Qanan-tanax̂, *ing.* Kasatochi island) — Aleut adaları qrupuna, Andreyanov adalarına daxil olan ada. İnzibati baxımından Alyaska ştatı, Qərbi Aleut adaları rayonuna daxildir. Kasatoçi adasına bu adı 1830-cu ildə, vulkanın kraterində yerləşən bir gölü təsvir edən tədqiqatçı Lutke vermişdir.

Təsvir
------

Kasatoçi adası Berinq dənizini Sakit okeanın şimal hissəsindən ayıran Aleut adalarının bir hissəsidir. Onun sahəsi 5,051 km²-dir. Adada daimi əhali yoxdur. 2008-ci ilə qədər Kasatoçi adasının diametri təxminən 3 km, ən yüksək nöqtəsi 314 m olmuşdur. Adanın hündürlüyü şimaldan cənuba doğru azalır. Vulkanın kraterinin diametri 1,219 km²-dir və dəniz səviyyəsindən 60 m yüksəklikdə yerləşir. Kasatoçi vulkanı 1899-cu il püskürməsindən sonra ilk dəfə 2008-ci il avqustun 7-də püskürməyə başlamışdır. Vulkan külü təxminən 17 kilometr hündürlüyə çataraq adanı qalın təbəqə ilə örtür. Daha sonra ABŞ-nin Balıq və Vəhşi Təbiət Xidmətindən bioloqlar qrupu Tiqlax ekspedisiya gəmisində adanı tədqiq edirlər. Vulkanın püskürməsi adanın ekosisteminə zərərli təsir göstərmiş, bir çox növlərin məhv olmasına və ya adanı tək etməsinə səbəb olmuşdur. Onların geri qayıtması təhlükə ilə üzləşir, çünki onların yaşayış yerlərinin çoxu kül altında qalmışdır. Vulkan püskürməsindən əvvəl adada yarım milyon dəniz quşu yaşayırdı. 2012-ci ilə qədər quşlar bura qayıda bilməmişlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bergsland, K. (1994). Aleut Dictionary. Fairbanks: Alaska Native Language Center.
2. ↑  *USGS - U.S. Geological Survey.* "Kasatochi Island Integrated Research Project - USGS Alaska Science Cente" (ingilis). alaska.usgs.gov. 2016-12-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-26.

Mənbə
-----

* Геологическая карта острова Касаточи
**Kraternaya buxtası** — Yankiç adasının cənubunda yerləşən elə də böyük olmayan buxta. Buxta Kraternı burnu ilə Kolpak qayası arasında qərarlaşır. Cənub hissəsədən dənizə açılır. Adanın daxilinə 1 km daxil olur. Buxtanın eni 300 m, dənirinliyi isə 56 metr təşkil edir.. Buxtanən sahəsi 0,7 km²-dir.

Buxtanın sahilində Uşişir vulkanı (388 m) qərarlaşır. Qayalıqlarda tayqa meşəliyi yayılmışdır. Sahilində çimərlik yoxdur. Buxtanın çıxışı daxili hissələrinə nisbətdə dayazdır. Buxtanın daxilində iki hündür ada vardır (37 və 72 m).

Buxtanın dahillərində yaşayış yoxdur. Qabarmanın hündürlüyü 1,8 m təşkil edir.

Buxtanın bitki və heyvanları digər ərazilərdən təcrid vəziyyətindədir. Daxilində dəniz kirpiləri vardır. Üstəlik burada 6 növ yeni canlı aşkarlanmışdır. 1988-ci ildə buxta ərazisi bioloji yasaqlıq elan edilmişdir

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Uşişir adaları". 2019-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-28.
2. 1 2  "В. Н. Владимиров «Грабители»". 2010-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-28.
3. ↑  "Buxtanın şəkilləri". 2009-04-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-28.
**Xançali** (*gürc.* ხანჩალი) — Gürcüstan ərazisində göl. Xançali gölü Gürcüstanın ucqar cənub nöqtəsində yerləşir. Göl Ninosminda bölgəsinin Samtsxe-Cavaxeti diyarında yerləşir. Gölün adı yaxınlıqda yerləşən Didi-Xançali kəndindən götürülüb.

Göl səthinin ümumi sahəsi 13,3 km², uzunluğu — 6,5 km, eni — 2,5 km-dir. Çox da böyük olmayan bu gölün dərinliyi də azdır — 0,8 m. Xançali gölü dəniz səviyyəsindən 1927,7 metr yüksəklikdə yerləşir.

Göl Axalkalaki yaylasının cənubunda, vulkan mənşəli çuxurda formalaşıb. Sahil xətti zəif parçalanıb və parçalanma əmsalı 1,38-dir. Göldə körfəz, yarımada və ada yoxdur. Gölün sahilləri düzdür. Ancaq şimal sahili nisbətən hündürdür. Göl dibi düz və açıq-qonur rəngli çöküntü qatı ilə örtülüb. Çöküntü qatının qalınlığı təxminən 30 metrdir.

Göl bitki örtüyü ilə zəngindir. Sahil boyu cil bitkisi geniş zolaq yaradır. Göl səthi baqəvərkimilər, su qırxbuğumu və susünbülü kimi bitkilərlə örtülüdür. Göl suyunda balıqlar azlıq təşkil edir. Buna baxmayaraq yerli əhali göldə balıqçılıqla məşğuldur. Göldə olan əsas balıqlar: forel, qafqaz enlibaşı, karp və s. Yay aylarında göl köçəri su quşlarının məkanına çevrilir.

Göl yağış, qar və yeraltı sularla qidalanır. Maksimal su səviyyəsi may ayına, ən aşağı səviyyə isə fevralın sonuna təsadüf edir. İllik su səviyyəsinin dəyişməsi 1 metrdir. Noyabr ayından aprelə kimi göl səthi buz qatı ilə örtülü olur. Buz qatının qalınlığı 0,5–0,6 metrdir. Suyun rəngi yaşılımtıldır. Şəffaflıq yüksəkdir. Su kənd təsərrüfatı üçün yararlıdr. Duzluluq 110 mq/l-dir.

Gölün yerləşdiyi ərazi mülayim kontinental iqlimə malikdir. Yağıntılar daha çox yaz aylarında düşür.

Gölə bir çox kiçk çaylar tökülür. Xançali çayından çıxan çay Ağrıçaydır. O Paravani çayının qoludur. Göl yaxınlığında Ninosminda şəhəri, Patara-Xançali və Didi-Xançali kəndləri yerləşir.

Gölün adı ehtimal ki, "xəncər" sözündən yaranmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  География Грузинской ССР Arxivləşdirilib 2021-10-09 at the Wayback Machine. Тбилиси. 1955
2. 1 2 3  Озёра Грузии Arxivləşdirilib 2021-10-09 at the Wayback Machine. Мецниереба, 1975
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-11-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-30.
**Jakeriya üsyanı** (*fr.* Jacquerie, *adını feodalların kəndlilərə verdiyi "sadəlövh Jak" ləqəbindən götürmüşdür*) - Fransanın şimal-şərqində 1358-ci ildə, I Yüzillik müharibə dövründə, başçısı Gilyom Kal olan antifeodal kəndli üsyanı.

Üsyanın yatırılması

Üsyanın səbəbi
--------------

Üsyan ağır feodal əsarəti, iqtisadi dağıntı, muzdlu qoşunların soyğunçuluğu nəticəsində baş vermişdir.

Dustaq olan üsyançılar (*Froissart* əlyazmasından)

Üsyanın gedişi
--------------

Üsyan mayın 28-də Sen-Lyed'Esseran rayonunda başlandı. Əsas kütləsi kəndlilər olan üsyançılara sənətkarlar, xırda tacirlər, kənd ruhaniləri qoşulsalar da, şəhər əhalisi qoşulmadı. Üsyançılar dvoryanların qəsrlərini, evlərini, malikanələrini dağıdır və yandırır, mükəlləfiyyət sənədlərini məhv edir, özlərini isə öldürürdülər.

Gilyom Kalın edamı

Üsyanın yatırılması
-------------------

Sadalan hadisələrdən sonra zadəganlar üsyanın başçısı Gilyom Kalı aldadaraq danışığa dəvət edib əsir alırlar və edam edirlər. Bununla da üsyan amansızlıqla yatırılır. Təqribən 20.000 nəfər üsyançı məhv edildi. Zəif təşkil olunmuş və uzunmüddətli mübarizəyə hazır olmayan kəndlilər arasında birliyin olmaması üsyanın yatırılma səbəbləridir.

Üsyanın nəticəsi
----------------

Üsyanın yatırılmasına baxmayaraq üsyanın nəticələri kəndlilər üçün faydalı oldu. Belə ki, bu üsyandan sonra kəndlilərin şəxsi asılılıqdan azad edilməsi prosesi sürətləndi. Bunun nəticəsində XV əsrdə Fransada təhkimli kəndli vəziyyətində qalanların sayı lap az bir səviyyəyə çatdı və kəndlilər öx təsərrüfatını nisbətən inkişaf etdirmək imkanı qazandılar. Buna görə də Jakeriya üsyanının Fransa tarixində buraxdığı iz dərin və dəyərlidir.

Mənbə
-----

* *Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, IV cild, səh. 262*
* *Tarix, səh. 107*

Həmçinin bax
------------

* I Yüzillik müharibə
**İran böyürtkəni** (*lat.* Rubus persicus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin moruq cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

İranda təbii halda rast gəlinir.

Azərbaycanda yаyılmаsı
----------------------

Lənkəran rayonu ərazisində yayılmışdır.VU D2.

Stаtusu
-------

Аzərbаycаnın nadir bitкi növüdür.

Bitdiyi yеr
-----------

Aşağı və orta dağ qurşağında meşəliklərdə, kolluqlarda və dəniz sahilində yayılmışdır.

Təbii еhtiyаtı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə 1-1,5 m hündürlüyə qalxan koldur. Bitkinin birillik zoğları nazik olub, silindir şəkillidir. Zoğlar aşağı hissədən enliləşmişdir və tikanlıdır. Bitkinin yarpaqları 3 yarpaqcıqdan ibarət olub yarpaqcığın üst tərəfi yaşıl tüklü, alt tərəfi isə boz tüklüdür. Yarpaqcıqları uzunsov yumurtaşəkillidir. Yarpaqcıqların ucu sivridir. Çiçək oxunun uzunluğu 19-24 sm arasında olur. Çiçək oxunun üzərində olan tikanlar əyridir. Çiçəklərə kiçik olub, 7-9-u bir yerdə olur. Çiçəyin ləçəkləri ağdır. May ayında çiçəkləyir, iyul avqust ayında isə meyvə verir.

Çохаlmаsı
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii еhtiyаtının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Bаşlıcа оlаrаq insаn fəаliyyətidir.

Bеcərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul еdilmiş qоrumа tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qоrumа tədbirləri
------------------------

Аzərbаycаnın "Qırmızı Kitаbı"nа dахil еdilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17249381
* EoL: 229718
* GBIF: 2994568
* iNaturalist: 937736
* IPNI: 739099-1
* Plant List: rjp-2486
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:739099-1
* Tropicos: 27805133
* WFO: wfo-0000995358

 |
**Krasnoyarsk su anbarı** — Yenisey çayı üzərində Krasnoyarsk SES tikintisi zamanı meydana gəlmiş su anbarı. Dünyanın ən böyük su anbarlarından biri hesab olunur. Rusiyada Bratsk su anbarından sonra ölçüsünə görə ikinci yerdədir. Anbar vadi tiplidir. Su həcmi 73,3 км3, sahəsi isə 2000 km2.

Ümumi məlumat
-------------

Su anbarının şimal sərhəddi Abakan şəhərinin yerləşdiyi rayondadır. Bu ərazidə Abakan çayı Yenisey ilə birləşir. Cənub sərhəddi isə Krasnoyarsk SES -in bəndi ilə bitir. Cənub və şimal sərhəddi arasındakı bir başa məsafə 250 km, ancaq ümumi uzunluq daha böyüküdür - 338 km. Su anbarının ən enli yeri 15 km-dir. Su səthinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 243 metrdir.

Su anbarına bir neçə yetərincə böyük çay tökülür: sağ sahildə — Tuba, Sisim, Sıda, sol sahildə — Biryusa. Anbar tikilənə qədər bu çaylar Yenisey çayına birləşirdi. Su anbarı tikildikdən sonra bir neçə körfəz formalaşdı. Bunlardan daha böyükləri — Tubin, Sıda, Karasuq, Sisim, Derben, Biryusin. Sahil boyu yerləşən qayalıqlarda bir çox mağaraların çıxışları mövcuddur. Bunlardan ən böyüyü Biryusin mağarasıdır. Onun uzunluğu 6 km-dir.

Krasnoyarsk su anbarının doldurulması prosesi 1967-1970-ci illərdə həyata keçirilmiş. Anbarın su ilə doldurulması nəticəsində Sibirdə ilk rus məskunlaşma məntəqəsi su altında qaldı. Müasir Krasnoturinsk rayonu ərazisində yerləşən xakas tayfalarının Abakan qəsri də su anbarının suları altında qalmış. Bundan başqa bölgədə mövcud olmuş qədim yenisey qayaüstü yazıların çoxu su altında qaldı.

Su anbarının ixtiofaunasına 26 balıq və çənəsizlərin bir növü olan Sibir minoqası daxildir.

Şəkillər
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Вышегородцев А. А. Космаков И. В. Ануфриева Т. Н. Кузнецова О. А. Красноярское водохранилище. Новосибирск. Наука.2005.212
2. ↑  Красноярское водохранилище: мониторинг, биота, качество вод. — Красноярск: Сибирский федеральный университет, 2008. — С. 34—71, 247—281. — 538 с.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-12.
4. ↑  В форме эстампажей, выполненных Аннинским и его учениками в технике контактного микалентного копирования, изобретённой членом Союза Художников России В. Ф. Капелько.
Elmi adı - lat. ***Reaumuria persica*** (Boiss.) Boiss. Yulğunkimilər (Tamaricaceae) fəsiləsinə aid bitki növüdür.

IUNC Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Təhlükəli həddə yaxın olanlar*" kateqoriyasına adiddir- NT. Azərbaycanın **nadir** növüdür.

Qısa morfoloji təhlili
----------------------

Hündürlüyü 15-30 sm-ə qədər olan yаrım kоldur. Gövdəsi оduncаqlı əsasından çıxır. Gövdə düzdür, sıx yаrpаqlı və budаqlanan deyil, Yаrpаqlаrının uzunluğu 1 sm, eni təxminən 1 mm, ətli, silindrik, оturаqdir. Yаrpаqlаrın qоltuqlаrındа qısа budаqlаrı оturаq yаrpаqlаrın dəstələri ilə yerləşir. Çiçək аltlıqlаrı çох cərgəli, kirəmitvаri, yuхаrı hissəsi xətvаrı, bizvаrı, ucu iti, аşаğı hissəsi enli, kаsаcığа möhkəm bitişmişdir. Kаsаcığı ətli, dərin qаnаdlı, uzunluğu 6–8 mm-dir. Ləçəkləri аçıq çəhrаyı və yа qırmızı, uzunluğu təxminən 1 sm, eni 3 mm, kаsаcıqdаn bir аz аrtıq, iki uzunsоv, xırdа dişli, uzunluğu 3–4 mm оlаn çıxıntılıdır. Erkəkcikləri çохdur, sаplаqlаrlа 5 dəstəyə yığılmışdır. Yumurtаlığı ellipsvаrı, uzunluğu 4 mm-dir. Sütuncuqlаrı 5 ədəddir. Qutucuğu yumurtаvаrı və yа uzunsоv, lаnsetvаrı, kаsаcıqdаn 3 dəfə uzundur. Tохumlаrı yumru, qоnur, uzun tükcüklərlə sıx örtülmüşdür.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləməsi iyun-iyul, meyvəverməsi avqus-sentyabr aylarına təsadüf edir. Quru-gilli, daşlı və bəzən də şoranlaşmış yamaclarda rast gəlinir. Dərman bitkisidir.

Yayılması
---------

Naxçıvan düzənliyi və dağlıq hissəsi, Xızı rayonunda (Altı-ağacda) təbii halda yayılmışdır.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın təbii bərpası azalır, təhlükə altına düşə bilən növdür

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (əhali tərəfindən dərman bitkisi kimi toplanması) və populyasiyasının zəif təkrarlanmasıdır.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsirləri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi təklif olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
**İran mahmızlaləsi** (Elmi adı - *Corydalis persica Cham.et Schlecht.* ) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status: "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə 10-20 sm hündürlükdədir. Yarpaqları oturaqdır. Gövdə yarpaqları qarşı-qarşıya duran, üçqatlıdır, ortadaki seqmet daha iridir. Yarpağın hissəcikləri tərs-yumurtavari, küt, 2-3 qanadlıdır. Çiçəklər 4-10 qısa salxımdadır. Tac 20 – 25 mm uzunluqda düz və ya əyiləndir, çəhrayı rənglidir. Mahmız ½ dəfə yarpağın lövhəsindən uzundur. Qutucuq xırda, itidir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə - meyvə əmləgətirmə dövrü aprel-may aylarına təsadüf edir. Kserofitdir. Alp çəmənlərində bitir .

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsi.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Antropogen və iqlim amillərinin mənfi təsirlərinə məruz qala bilər.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Otarılma və tapdalanma.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Yayılma ərazilərində antropogen təsiri azaltmaq.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-05-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-16.
2. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı Nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlər. 2-ci nəşr. Bakı-2013
3. ↑  Флора Азербайджана, 1953
4. ↑  Əsgərov A.M. 2005

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15336297
* Wikispecies: Corydalis persica
* GBIF: 7315175
* IPNI: 672420-1
* Plant List: kew-2739099
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:672420-1
* Tropicos: 24000531
* WFO: wfo-0000622715

 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Gürgən.

**Gürgən** — Azərbaycan Respublikasının Pirallahı rayonunun inzibati ərazi vahidində şəhər tipli qəsəbə.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Abşeron yarmadasının şərqində, Xəzər dənizinin sahilində, Bakı-Pirallahı avtomobil yolunun kənarında yerləşir.

Quru subtropik iqlimə malikdir.

Adının mənşəyi
--------------

Gürgan sözü fars və tat dilərində canavar mənasını verən "gürg" sözü ilə bağlıdır. Cəm şəkilçisi -an ilə birlikdə, qəsəbənin adı bu dillərdən "canavarlar" kimi tərcümə olunur.

Tarixi
------

Gurgan qəsəbəsi Xəzər dənizi sahilində, Abşeron yarımadasındadır. Qəsəbə Zirə kəndindən ŞƏRQ-də yerləşən Gurgan burayonunun adı ilə adlandırılmışdır. Qədimdə bu ərazidə Gurgan Şəhəri olmuşdur. Xəzər dənizinin suyunun qalxması ilə Şəhər suya qərq olmuş, sonralar suyun səviyyəsinin enməsi ilə yenidən üzə çıxmışdır. Zirədən Şərqə gedən qədim yol Gurgan yolu, yaxınlıqdakı üzümlüklər isə Gurgan bağları adlanır. Şəhər girgan tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Girganlar Xəzərin cənub-q. sahilində yaşamışlar. Belə ehtimal edilir ki, girganların müəyyən hissəsi Xəzər sahili boyu hərəkət etmiş və Abşeronda məskunlaşmışlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Gürgən (Azərbaycan) // Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. I cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. 304. ISBN 978-9952-34-155-3.

| ⛭Pirallahı rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Qəsəbələr | Çilov • Neft Daşları • Gürgən • Pirallahı |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı | *Bakı şəhəri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Qəsəbə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
İran prezidentinin ştandartı
**İran prezidenti** — İran xalqı tərəfindən seçilmiş dövlət başçısı.

İranda prezident 4 illiyə seçilir. Bir nəfər ard-arda iki dəfədən artıq prezident seçilə bilməz.

İran prezidenti hökumətə başçılıq edir, vitse-prezidentləri, nazirləri təyin edir, onların istefasını qəbul və ya rədd edir, Nazirlər Kabinetinin iclaslarını keçirir, xarici ölkələrə səfirləri təyin edir, xarici ölkə səfirlərinin etimadnamələrini qəbul edir, dövlət büdcəsini, parlamentin qəbul etdiyi qanunları, dövlətlərarası müqavilələri təsdiqləyir, dövlət orden və medallarını verir. Prezidentin ikinci vəzifəsi ola bilməz. O, istefaya getmək istəyəndə dini rəhbərə müraciət etməlidir. Dini rəhbər istefanı qəbul edənədək prezident öz vəzifəsində qalmalıdır. Prezident istefaya gedəndə və ya başqa səbəbdən səlahiyyətlərinin icrasını davam etdirə bilməyəndə dini rəhbərin razılığı ilə onu müvəqqəti olaraq birinci vitse-prezident əvəz edir.

1979-cu ildə şahın devrilməsi ilə nəticələnən islam inqilabından sonra İranda yaradılan prezident postunu indiyədək səkkiz nəfər tutub:

İran prezidentləri
------------------

| # | Prezident | Şəkil | Prezidentlik dövrü |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | **Əbülhəsən Banisədr** |  | 04.02.1980 - 22.06.1981 |
| 2 | **Məhəmmədəli Rəcai**  |  | 02.08.1981 - 30.08.1981 |
| 3 | **Seyyid Əli Xameneyi** |  | 13.10.1981 - 03.08.1989 |
| 4 | **Haşimi Rəfsəncani** |   | 03.08.1989 - 03.08.1997 |
| 5 | **Məhəmməd Hatəmi** |   | 03.08.1997 - 03.08.2005 |
| 6 | **Mahmud Əhmədinecad** |   |  03.08.2005 - 03.08.2013  |
| 7 | **Həsən Ruhani** |   |  03.08.2013 - 03.08.2021 |
| 8 | **İbrahim Rəisi** |   |  03.08.2021 - h.h |
**Sape boğazı** (ind. Selat Sape) — Kiçik Zond adaları akvatoriyasında yerləşən boğaz. Sumbava və Komodo adasını ayırlr. Flores dənizini Sumba boğazı ilə birləşdirir. Olduqca təhlüləliyi ilə seçilir. Burada iti dəniz axınları və qayalıqlar mövcuddur. Aktiv balıqçılıq regionudur. 
Boğaz ərazinin bir hissəsi Komodo milli parlı ərazisinə daxildir

. Suları Dayvinq həvəskarlarını bura cəlb edir.

Coğrafi xüsusiyyətləri
----------------------

Boğaz Flores dənizini Sumbava boğazı ilə birləşdirir və Hind okeanına aiddir. Şimaldan cənuba eni 45 km, eni 19 km, msksimal dərinliyi isə 200 m təşkil edir. İti axına malikdir. Bəzən axınların sürəti 18 km/s çatır. Suyunun illik temperaturu 26 °C, duzluğu isə 34 ‰ təşkil edir.

İqtisadiyyatı və tarixi
-----------------------

İkinci Dünya müharibəsi dönəmində 1942-ci ilin yanvarında Yaponiya və ABŞ hərbi gəmiləri reydlər etmişlər. 1944-cü ilin noyabrında USS Besugo (SS-321) gəmisi ilə yapon Esminesi arasında hərbi toqquşması baş vermişdir.

Adalar arasında əlaqə yaratmaq məqdədi ilə bərə fəaliyyət göstərir. Turizm yaxşı inkişaf etmişdir. Balıqçılıq əsas gəlir mənbələrindəndir. İl ərzində 15 ton balıq hasilatı həyata keçirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Komodo National Park" (ingilis). UNESCO. 2015-12-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-25.
2. ↑  "Komodo National Park" (ingilis). 2007-02-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-25.
3. ↑  "How to Get to Komodo National Park" (ingilis). 2019-05-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-31.
**Gürcüstan–Tacikistan münasibətləri** — Gürcüstan Respublikası və Tacikistan arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. İkitərəfli münasibətlər 4 avqust 1994 tarixində qurulmuşdur. 1991-ci ilə qədər hər iki ölkə Sovet İttifaqının bir hissəsi idi. Bu gün onlar Ümumdünya Ticarət Təşkilatının, Beynəlxalq İnkişaf Assosiasiyası, Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı, Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası, Ümumdünya poçt ittifaqı, UNESCO, Yer Müşahidələri Qrupu, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvüdürlər və eyni zamanda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının həqiqi üzvüdürlər.

Fərqləndirici xüsusiyyətlər
---------------------------

|  | Gürcüstan gerbi **Gürcüstan** | Tacikistan gerbi **Tacikistan** |
| --- | --- | --- |
| **Əhali** | 3 729 500 | 8 439 700 |
| **Ərazi** | 69 700 km² | 143 000 km² |
| **Əhali sıxlığı** | 68 nəf./km² | 57,2 nəf./km² |
| **Paytaxt** | Tiflis | Düşənbə |
| **İri şəhərlər** | Tiflis, Kutaisi, Batumi, Rustavi, Zuqdidi | Düşənbə, Xücənd, Kulyab, Boxtar |
| **İdarəetmə formaları** | Parlament Respublikası | Parlament Respublikası |
| **Dövlət dili** | gürcü dili | tacik dili |
| **Din** | Xristianlıq | İslam |
| **ÜDM** | 34,209 mlrd ABŞ dolları (7 139 $ adam başına) | 17,555 mlrd ABŞ dolları (2 247 $ adam başına) |
| **ÜMM** | 16,535 mlrd ABŞ dolları (4 286 $ adam başına) | 8,572 mlrd ABŞ dolları (1 041 $ adam başına) |
| **Valyuta** | Lari | Somoni |

Tarix
-----

Yarandıqlarından bəri münasibətlərin postsovet dövlətləri arasındakı münasibətlərə xas olan stereotipə görə qurulduğuna inanılır.

İqtisadiyyatdan mədəniyyətə və elmə qədər bir sıra əməkdaşlıq sahələri hər iki tərəf üçün faydalıdır.

2003-cü ilin may ayında Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə Tacikistan lideri Emoməli Rəhmon Gürcüstanın ikinci prezidenti Eduard Şevardnadze ilə görüşür. Görüşdə dövlət başçıları müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığı inkişaf etdirmək istədiklərini bildirir.

Münasibətlərin hüquqi bazası bir neçə sənəddən ibarətdir: 4 avqust 1994-cü il tarixində imzalanmış Diplomatik əlaqələrin qurulması haqqında Protokol və iki idarələrarası razılaşma. Tərəflər ondan çox sənədin layihəsini nəzərdən keçirir.

Münasibətlər tarixində mühüm hadisə 1999-cu ildə rezidensiyası Daşkənddə olan Gürcüstanın Tacikistandakı səfirliyinin açılması olur. Qivi Abduşelişvili Gürcüstanın ilk səfiri olur. 27 oktyabr 2005-ci ildə Gürcüstanın fövqəladə və səlahiyyətli səfiri David Zalkaliani Tacikistan Respublikasının rəhbərinə etimadnaməsini təqdim edir.

İqtisadi əməkdaşlıq
-------------------

Gürcüstan və Tacikistan Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına yönəlmiş TRACECA (Yeni İpək Yolu) proqramı çərçivəsində əməkdaşlıq edirlər. Gürcüstan Tacikistana ərzaq, dərman və mebel tədarük edir. 2005-ci ildə ölkələr arasında ticarət dövriyyəsi 1,4 milyon ABŞ dolları olmuşdur. 2006-cı ilin 7 ayında iki ölkənin xarici ticarət dövriyyəsi 4.9 milyon dollar təşkil etmişdir ki, bu da 2005-ci ilin eyni dövrünə nisbətən beş dəfə çoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "МИД Таджикистана об отношениях с Грузией". 2016-04-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-29.
**Olimpiko Regional Arnaldo Busatto stadionu** — Digər adı olan **Ninyo das Kobras** (mənası *İlan yuvası*) tanınan, Braziliyanın Parana ştatının Kaskavel şəhərində yerləşən stadiondur. Stadion hal-hazırda futbol oyunlarının keçirilməsi üçün istifadə olunur. Kaskavel FK, Kaskavel İdman Klubu və Kaskavel Rekreativo FK öz ev oyunlarını bu stadionda keçirir. Stadionun tamaşaçı tutumu 28125 nəfərə bərabərdir və 1982-ci ildə inşa edilmişdir.

Stadionun sahibi Kaskavel Siti Holl şirkətidir. Stadion alderman (Portuqal dilində *vereador*), dövlət müavini və federal müavin olan Arnaldo Busattonun adını daşıyır.

Tarixi
------

1982-ci ildə stadionundakı işlər başa çatdırılmışdır. Stadionda ilk oyun həmin ilin 10 noyabr tarixində baş tutmuşdur. Həmin oyunda San-Paulu klubu Kaskaveli 1-0 hesabı ilə məğlub etmişdir. Stadionda ilk qolu isə San-Pauludan Paulo Sesar vurmuşdur. Stadionda tamaşaçı rekordu 35000 nəfərə bərabərdir ki, bu rekord da ilk oyunda qeydə alınmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "CNEF - Cadastro Nacional de Estádios de Futebol" (PDF) (Portuguese). Confederação Brasileira de Futebol. October 14, 2009 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 7, 2011.  (#invalid\_param\_val)

* *Enciclopédia do Futebol Brasileiro*, Volume 2 - Lance, Rio de Janeiro: Aretê Editorial S/A, 2001.

Xarici keçidlər
---------------

* Templos do Futebol
**Napoleon Nelson Pinedo Fedullo** (10 Fevral 1928 – 27 Oktyabr 2016) — Barrakillada anadan olmuş Kolumbiyalı musiqiçi. 1954-cü ildə Pinedo Sonora Matankeranın zamanında Latın Amerikasında geniş şöhrət qazanmış Kubalı ansambl ilə beş illik müqavilə imzalayaraq karyerasında başlamışdır. Pinedo da Bolero kimi Kuba ritmlərinə uyğunlaşdırılmış qrup ilə Kolumbiyanın məşhur musiqilərini (porros, kumbias və ağcaqayın) səsləndirirdi. İnsult keçirdikdən 2 həftə sonra Pinedo Venesuelanın Valensiya şəhərində 27 oktyabr 2016-cı ildə 88 yaşında vəfat etdi.

Diskoqrafiyası
--------------

* Una Noche en Caracas
* Nelson Pinedo musiqiləri
* Sonora Matancera: Səni rəqsə dəvət etmək
* Sonora Matancera: Desfile de Estrellas
* El Rítmico
* Cortijo Combo
* A Bailar Merecumbé Con Pacho Galán, con Pacho Galán y su Orquesta
* Amerikada Latın
* En Venezuela, con "Chucho" Sanoja y su Orquesta
* ¿Quién Será?
* La Esquina del Movimiento

İstinadlar
----------

1. ↑  "Colombia's 'Admiral of Rhythm' Nelson Pinedo dies at 88". 2016-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-28.

Xarici keçidlər
---------------

* Fausto Pérez Villarreal. *Nelson Pinedo: El Almirante Del Ritmo*. Fundación Cultural Nueva Música, 2006.
Həyatı
------

Gülsim Əli İlhan 1993-cü ildə Bolqarıstanda anadan olub. Uşaqlığı Bolqarıstanda keçən Gülsim Ali Bolqarıstanda təşkil edilən Super Model Yarışmasına qatılıb və bu yarışmada "Ford Model" seçilibdir. İlk aktyorluq təcrübəsini 2012-ci ildə çəkilən "Son Yaz Balkanlar 1912" adlı serialda rol alıb. Aktrisa 2015-ci ildə çəkilən və TRT1 ekranlarında 4 hissəlik mini serial olaraq çəkilən "Seddülbahir: 32 Saat" adlı serialda tibb bacısı rolu ilə tamaşaçı qarşısına çıxıb. Daha sonra "Show TV" kanalında yayımlanan "Xanım kəndli" serialında "İlkgün" xarakteriylə baş rol oynamışdır.

2016-cı ildən isə "Diriliş Ərtoğrul" serialı ilə ekranlarda olan Gülsim Ali "Aslıhan" xarakterini canlandırmaqdadır.

Filmləri
--------

* Son yaz Balkanlar 1912 serial — (2012)
* Seddülbahir: 32 Saat serial — (2015)
* Xanım kəndli serial — Show TV(serial) — (2015)
* Diriliş:Ərtoğrul (teleserial, 2014) TRT1 — (2015)
* Payitaht"Abdulhamid" TRT1 2019 —

İstinadlar
----------

1. ↑  "Diriliş Aslıhan (Gülsim Ali İlhan) Kimdir". 2019-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-10.

Xarici keçidlər
---------------

* 
* Arxivləşdirilib 2016-10-31 at the Wayback Machine
**Tuluş Keçil-ool** (tıva Кечил-оол, Түлүш Балдаң оглу 23 iyun 1914, Belotsarsk – 10 iyun 1945) — II Dünya Müharibəsi iştirakçısı, Tuva Respublikasının 4-cü dərəcəli könüllü süvari alayı, 1-ci Ukrayna Cəbhəsinin 13-cü ordusunun 6-cı qvardiya süvari diviiziyasının, 8-ci qvardiya süvari alayının 31-ci qvardiya süvari eskadronunun komandiri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, qvardiyası mayoru.

Bioqrafiyası
------------

1914-cü ildə Belotsarskda (indiki Qızıl şəhəri) kəndli ailəsində anadan olub. Əslən tıvalıdır. Orta təhsilli olmuşdur.

1944-cü ildən Qırmızı Orduda xidmət keçmişdir. 1944-cü ilin yanvar ayından orduya cəlb olunmuşdur.

Fevral ayında Tıva Respublikası 4-cü dərəcəli Könüllü süvari alayı, 31-ci qvardiya kavalerləri taborunun (8-ci Mühafizə Süvari Dairəsi, 6-cı Mühafizə Süvari Korpusu, 13-cü Ordu, 1-ci Ukrayna Cəbhəsi) komandiriolmuşdur. 1944-cü ildə Ukraynanın Rivne bölgəsindəki Dubno şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə, üstün düşmən qüvvələri tərəfindən şiddətli əks hücumları dəf edərək, ona həvalə edilən eskadronu irəli atmış və atdı və 8-ci qvardiya süvari diviziyasının cəbhəsini örtdü. gözətçi süvari alayıildə, Ukraynanın Rivne bölgəsindəki Dubno şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə, üstün düşmən qüvvələri tərəfindən şiddətli əks hücumları dəf edərək, ona həvalə edilən eskadronu irəli atmış, düşməni geri otuzdurmuş və 8-ci qvardiya süvari diviziyasının irəliləyişini təmin etmişdir. 2 fevral 1944-cü ildə eskadronun başında olanlardan biri kimi kapitan Tuluş Keçil-ool Rivne şəhərinə girərək düşmənin çox sayda canlı qüvvəsini və hərbi texnikasını məhv etmişdir.
1944-cü ilin fevralında Lenin ordeninə layiq görülür, lakin Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilir.

Tuva Xalq Respublikası Nazirlər Sovetinin 7 iyul 1944-cü il tarixli bir qərarı ilə Tuluş Keçil-oola qvardiya mayoru rütbəsi verilir.

Qvardiya kapitanı Tuluş Keçil-ool 10 iyun 1945-ci ildə faciəli şəkildə ölür.

SSRİ Prezidentinin 5 may 1990-cı il tarixli fərmanı ilə "1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsi zamanı göstərilən cəsarət və şücaətə görə" kapitan Tuluş Keçil-ool ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Mükafatları
-----------

Qızıl Ulduz Medalı;

Qırmızı Bayraq ordeni.

Mənbə
-----

* Түлүш Балданович Кечил-оол. Биография.

İstinadlar
----------

1. ↑  Tuluş Keçil-ool[*ölü keçid*]
**Kürd mifologiyası** — şimal-qərb Zaqros, Şimali Mesopotamiya və Cənub-Şərqi Anadolunun Kürdüstan dağlarında məskunlaşmış, mədəni, etnik və ya linqvistik baxımdan əlaqəli qədim xalqlar qrupunun inanc və təcrübələri üçün istifadə olunan ümumi termin. Bura onların islam və ya xristianlığı qəbul etməzdən əvvəlki dövrə aid Hind-Avropa bütpərəstliyi, həmçinin müsəlman olduqdan sonra ortaya çıxardıqları yerli miflər, əfsanələr və folklor daxildir.

Yaradılış mifi
--------------

Kürd mifologiyasında kürdlərin əcdadları Zəhhaq adlı padşahın zülmündən xilas olmaq üçün dağlara qaçmışdılar. Tarix boyu dağlarda gizlənən Dəmirçi Kave kimi insanların kürd etnosunu yaratdığına inanılır.  Dağlar indiki dövrdə də kürdlərin həyatında əhəmiyyətli coğrafi və simvolik fiqurlardır. Digər milli miflərdə olduğu kimi, kürd mifologiyası da siyasi məqsədlər üçün istifadə olunur.

İslamdan sonra
--------------

Sasani hökmdarı II Xosrov Pərviz kürd şifahi ənənəsində, ədəbiyyatında və mifologiyasında yüksək ehtiram sahibidir.

Şahmaran kürd folklorunda mifik bir məxluqdur. Onun mağarada yaşayan insan-ilan hibridi olduğuna inanılır və sirləri qoruyan hikmət ilahəsi hesab olunurdu. Bundan başqa, şahmaran vəfat etdikdən sonra onun ruhunun öz qızına keçdiyinə inanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *John Bulloch, Harvey Morris,* No Friends but the Mountains: The Tragic History of the Kurds, 1993, səh. 50
2. ↑  *O'SHEA M. T.* Between the map and the reality : some fundamental myths of Kurdish nationalism. 2018-11-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-15.
3. ↑  *RÖ DÖNMEZ.* "CONSTRUCTING KURDISH NATIONALIST IDENTITY THROUGH LYRICAL NARRATIVES IN POPULAR MUSIC" (PDF). Alternative Politics. 2012. September 12, 2014 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. The narrative is based on Kurdish mythology for political targets and the aesthetics of territory
4. ↑  "Kurdish Library - Kurdish Museum". Summer 1991. 117–123. 2020-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-15.
5. ↑  *Nakamura, Toru.* Snakes, Birds and Dreams. Dorrance Publishing. 2019. 64. ISBN 9781480991132. 2023-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-15.
6. ↑  *Emmanuel, Raphael.* The Ring of Shah Maran, a Story from the Mountains of Kurdistan. the University of Michigan. 1944. 2023-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-15.
Tumsoy-Lam (çeç. Tumsoyn lam) — Çeçenistan Respublikasının İtum-Kali və Şatoy rayonlarının sərhəddində Arqun vadisində yerləşən dağ zirvəsi.

Haqqında
--------

Böyük Qafqaz dağlarının şərq hissəsində Martan və Arqun çaylarının arasında yerləşən bu Tumsoy-Lam dəniz səviyyəsindən 2072 metr, digər məlumatlara görə 2074 metr yüksəklikdə yerləşir. Adının mənası Tumsoylular dağı kimi tərcümə olunur. Əsas vadinin əks tərəfində, yaylada və azmeylli yamaclarda şimala doğru Tumsoy-lam silsiləsindən şərqə doğru - Martan çayının mənbəyindən Arqun çayına qədər yerləşir. Silsilənin uzunluğu 11 km-dir. Şimal-şərqə doğru Borzoy, Tumsoy kəndləri, cənubda isə Enista, Xurika və Basxa kəndləri üzərində ucalır. 

Bu dağ "İmperator Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti"nin Qafqaz bölməsində xatırlanır: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Əsas vadinin yaylasında və az meylli yaamaclarında, Tumsoy-Lam silsiləsindən şimala doğriu yerləşir. Yaxınlığında tərk edilmiş Tsoqunoy, Vaşenderoy kimi çeçen aulları vardır. | "|

Tarixi
------

3 avqust 1873-cü ildə Tumsoy-Lam dağından rus naturalist, statistik və etnoqraf N.K.Zeydlits yol salmışdır. Pagirevin göstəricisində Tumsoy aulu və Tumsoy-Lam dağının adı qeyd olunub. 

Tumsoy-Lam dağının yamacında yaşayış qülləsi var. Tumsohy-axk çayının dik sahilində yüksəlir. Tumsoy qülləsinin təxminən 5 metr hündürlüyü var. Taypu Tumsoya aiddir. XVI əsrdə tikilmişdir. 

Vatan-Kortda - Tumsoy-Lama dağının şərq qolunda Vatan-Kort məzarlığı var. Tumsoy kəndindən cənuba doğru (1,5 km yüksəklikdə) Arqun çayına doğru uçurumun kənarında daş qutulardan ibarət məzarlıq var. 1964-cü ildə bir daş qutu tarixçi V.B.Vinoqradov və M.X.Oşayev tərəfindən açıldı. Adət və inventar üzrə məzarlığın Borzoya (Bu adda kənd var) aid olduğu müəyyən edildi və XIII-XIV əsrlərə aid olan bu məzar, həm də həmin tayfaya, Borzoya aiddir. 

Məzarın yaxınlığında, onun ərazisində "Vatan-Kort məskəni" məntəqəsinin qalıqları var. 

Bu qalıqlar 1964-cü ildə V.B.Vinoqradov və M.X.Oşayev tərəfindən tədqiq olunub. 

2019-cu ildə Çeçenistanda "Tumsoy-Lam 2019" adlı Festival keçirilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Baloy-Lam
* Ataykort
* Tebulosmta
* Amir-Kort
* Aşenete

İstinadlar
----------

1. ↑  Известия Кавказского отдела Императорского Русского географического общества. Том 17. 1904 год. С. 68
2. ↑  В Аргунском ущелье Чеченской республики прошла дискуссионная площадка. Arxivləşdirilib 2019-07-06 at the Wayback Machine Гучигов Сайпуддин (4 июля 2019).
**Escada**, 1976-cı ildə yoldaşları Margaret və Wolfgang Lei tərəfindən qurulan bir Alman şirkəti, dəbli geyim, ətir, aksesuar və digər lüks istehsalçıları. 2009-cu ildən bu Lakshmi Mittal ailəsinə məxsüsdur.
.

Tarix
-----

Şirkət 1976-cı ildə Margaret və Wolfgang Lei əri tərəfindən qurulmuşdur. Karyerasını supermodel kimi başa çatan Marqaret və Wolfgang - iş adamı idi.. 

Şirkətin adı, Escada, İrlandiya atının adınan götürülüb, həmçinin orada həyat yoldaşı iştirak etmişdir. 

2009-cu ilin noyabrında Escada Hindistan milyarderi Lakshmi Mittal tərəfindən alındı. Şirkət rəhbəri onun gəlini - Meghi Mittal oldu..

İstinadlar
----------

1. ↑  "Escada | Энциклопедия моды". Энциклопедия моды (rus). 2011-09-29. İstifadə tarixi: 2017-06-15.[*ölü keçid*]
2. ↑  "Escada" (rus). 2016-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-15.
3. ↑  "История бренда Escada" (rus). moduz.ru. 2017-06-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-15.
TOMA
**TOMA** (*türk.* Toplumsal Olaylara Müdahale Aracı) — Kütləvi ixtişaşlara müdaxilə maşını

DİN Çevik Polis Alayı və DQ-ın zirehli texnikası sayılan TOMA Respublika ərazisində pozulmuş ictimai əsayişin bərpası zamanı istifadə olunur. Türkiyə, Azərbaycan, Zimbabve, Gürcüstan, Qazaxıstan, Liviya kimi bir çox dövlətlərin təhlükəsizlik qüvvələri bu texnikadan istifadə edirlər.

Xüsusiyyətləri
--------------

Texnika əsasən kütləni dağıtmaq üçün sudan istifadə edir.Bundan başqa o gözyaşardıcı qazlar və rəngli boyalarıda əsayişi pozanlara qarşı istifadə edə bilir.

Texnikanın ön tərəfində yerləşən ton yarından çox buldozer qarşıya çıxacağ hər hansı maneəni ardan qaldırmaq üçün nəzərdə tutulub, 5 ton yükü 5 km/s aradan qaldıra bilir.

Toma 20 m məsafəyə bir atıma 20 l su istifadə edə bilir. Texnika özünü yanğından qorumağa malikdir.Hər tərəfi yaxşı görə biləcək müşahidə kameraları ilə əhatələnib.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* TOMA Arxivləşdirilib 2013-06-08 at the Wayback Machine
**Kotor körfəzi** (mont. Boka Kotorska) — Monteneqronun cənub-qərbində, Xorvatiyanın cənubunda yerləşən körfəz. Körfəz Adriatik dənizində yerləşmiş olub fiord tipli qıvrımlı çıxıntıya oxşayır.

Təbii bir liman olan Kotor dar boğazlarla bağlanan 4 hissədən ibarətdir. Körfəzin ətrafında dik dağlar uzanır. Narınc meyvə tipli bitkilərin yetişdiyi bu körfəzdə bir çox turistik təsis tikilmişdir.

Geologiya
---------

Kotor körfəzi Kuaterner dövründə bu bölgədəki düzənliklərin su altında qalması nəticəsində yaranmışdır. Yanında Lovsen və Orjen dağlarının yüksəldiyi, sahillərin girintili-çıxıntılı olduğu dərin körfəzdir. Körfəz Verij boğazı ilə bir-birindən ayrılan 2 böyük hövzədən ibarətdir. (Tivat körfəzi, Kotor və Risan körfəzi.)

Tarix
-----

Körfəzin ətrafındakı kiçik quru yolları turizm təsislərini bir-birinə bağlayır. Buradakı ən qədim yaşayış məntəqəsi e.ə. III əsrdə İlliriya adı ilə qurulan, daha sonra Roma hakimiyyətinə düşən Risan şəhəridir. Körfəzin ətrafında Roma dövründən qalma bir çox yaşayış məntəqəsinin qalıqları vardır. Körfəzin girişində 1382-ci ildə qurulan və sonradan Osmanlı, İspaniya, Venesiya, Rusiya, Fransa və Avstriya işğalı altında qalmış Herseqnovi yerləşir. Herseqnovinin şərqində qədim dövrlərə aid xəzinənin qorunduğu Savina monastırı (1030) yerləşir. Orta əsrlərdə Kotor qəsəbəsi və ötəki limanlardan əldə ədilən gəmilərlə bir "Körfəz (Boka) Donanması" yaradılmışdır; əvvəlcə bu donanmanın məqsədi ticarət olsa da XIX əsrdə quldurlara qarşı və müharibələrdə istifadə olunmuşdur.

Avropanın ən turistik yerlərindən biridir. Balıqçılıqla geniş məğul olunur. Başlıca limanları Tivat, Risan, Prçanj və Kotordur.

Qalereya
--------

* Müqəddəs Trifon kilsəsiMüqəddəs Trifon kilsəsi
* Sent Corc və Bizim Rifin Leydisi adalarıSent Corc və Bizim Rifin Leydisi adaları
* KilsəKilsə
* İlliriya qəsriİlliriya qəsri
* MənzərəMənzərə
* 
* Kotorun qədim qalıqlarıKotorun qədim qalıqları

İstinadlar
----------

1. ↑  D Magaš. Natural-Geographic Characteristics of the Boka Kotosdka Area As the Basis of Development. Geoadria Vol. 7 No. 1, Croatian Geographical Society and University of Zadar Department of Geography, Zadar, 2002, pp. 53.
**Tüleyhə** (*ərəb.* ﻃﻠﻴﺤـة ﺑﻦ ﺧﻮﻳﻠﺪ ﺍلاﺳﺪﻱ‎) — Əsəd qəbiləsinin lideri və Ərəbistanın "yalançı peyğəmbərlərindən" biri. 7-ci əsrdə Ərəbistandakı peyğəmbərlik hərəkatının xarakterik simalarından biri

Bioqrafiyası
------------

Tüleyhə Əsəd qəbiləsinin hərbi liderlərindən biri idi. 626 və 627-ci illərdə müsəlmanlarla döyüşlərdə iştirak etmişdir. O, fərasəti və gələcəyi proqnozlaşdırmaq bacarığı ilə məşhur idi. 631-32-ci illərdə Tüleyhə özünü peyğəmbər elan edir, ərəblərin gələcək qələbələri, xüsusən də Suriya və İraqı fəth etmələri haqqında peyğəmbərlik etmişdir.

Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra fəaliyyətini gücləndirir, Əsəd, Fəzar və Tay qəbilələrinin bir hissəsini İslamdan müvəqqəti uzaqlaşmağa müvəffəq olur. Onun fəaliyyəti gənc müsəlman dövləti üçün təhlükə yaradır. Xalid ibn Vəlidin komandanlığı ilə ona qarşı göndərilən qoşunlar onun ordusunu məğlub edir. Qaçan Tüleyhə sonradan tövbə edərək İslamı qəbul edir. O, müsəlmanların İraq və Suriyanın fəthində iştirak etmişdir. 642 və ya 645-ci ildə vəfat edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Али-заде А.* Тулайха (rus.). // *Исламский энциклопедический словарь* Москва: Ансар, 2007. С. 776. ISBN 978-5-98443-025-8
**Kürd yerköpüyü** (*lat.* Paronychia kurdica) — bitkilər aləminin qərənfilçiçəklilər dəstəsinin qərənfilkimilər fəsiləsinin yerköpüyü cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir -NT. Azərbaycanın nadir növüdür.

Təbii yayılması
---------------

Bozqır yaylasında, Kür düzənliyində, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissəsində, Naxçıvanın dağlıq və düzənlik hissəsində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Çoxillik bitkidir. Gövdəsi kökdən başlayaraq çoxsaylı, 2-10 sm uzunluğunda, yayılan və ya qalxan, qısa, sıx tükcüklü, çox vaxt kiçik yastıqcıqlar əmələ gətirir. Yarpaqlar uzunsov-xətvari, bəzən daha enli-ellipsivari, itiuclu, köt və ya kütvari, 9 mm uzunluğunda, qısa tükcüklüdür. Yarpaqaltlıqları iri, zarşəkilli, gümüşü ağ rəngli, uzunsov-neştərşəkilli, itiləşmişdir. Çiçəklər qısa saplaqlı, başcıqlı dəstələrdə toplanmışdır. Çiçəkaltlıqları çox iri, enli yumurtaşəkilli, iti uclu, gümüşü ağ rənglidir. Kasacıqlar otvari, 2-3 mm uzunluğunda, xətvari-lansetvari, tüklənmiş, xarici səthdəkilər daha uzundur.

Ekologiyası
-----------

Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Düzənlikdən orta dağ qurşağına kimi quru, gilli və daşlı yamaclarda rast gəlinir. Hazırda populyasiyanın sabitliyinə baxmayaraq, antropogen amillər və iqlim azalma tendensiyasına səbəb ola bilər. Məhdudlaşdırıcı amilləri həddindən artıq otarılma, biçilmə və iqlimin dəyişilməsidir. Yayılma əraziərində antropogen təsirləri azaldılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17243544
* GBIF: 5528837
* iNaturalist: 904300
* IPNI: 435066-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:435066-1
* Tropicos: 6302119
* WoI: 1920
* WFO: wfo-0000465482

 |
**Masazır gölü** — Bakıdan 21 km uzaqlıqda, Abşeron rayonunun Masazır qəsəbəsinin yaxınlığında yerləşən göl. Sahəsi — 10 km²-dir.

Duzlu, xloridli və yüksək konsentrasiyalı sulfat suya qırmızı rəng verir. Duzluluğun yüksək səviyyəsi ilə əlaqədar, bitki və fauna aləmi praktik olaraq yoxdur.

Göldən 1813-cü ildən mütəmadi olaraq duz çıxarılır. Gölün qida duz ehtiyatları təxminən 1735 milyon ton təşkil edir. Gölün sahilində duz istehsal edən zavod yerləşir. Göldən duz, suyun səthində olan duz layı şəklində və suyun tərkibində olan məhlul şəklində çıxarılır.

Ətraf mühitin və göldə ekoloji durumun yaxşılaşdırılmasına xüsusi həssaslıqla yanaşan Azərbaycan Duz İstehsalat Birliyinin təşkilatçılığı ilə göldə ekoloji durumun yaxşılaşdırılması üçün Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər nazirliyi ilə birgə mütəmadi olaraq monitorinqlər aparılır, tullantıların təmizlənməsi üçün iməcilik təşkil olunur. 

Masazır gölü

Xarici keçidlər
---------------

* Azərduz — Masazır gölü
* 
*
**Eskapizm** (*ing.* escape - qaçmaq, uzaqlaşmaq) — insanların, bütövlükdə, cəmiyyətin reallıqlardan uzaqlaşaraq, illüziyalar, 
fantaziyalar aləminə qapılması.

Eskapizm gündәlik hәyatın xoşagәlmәz hallarından әylәncә vә istirahәt vasitәsilә әqli yayınmadır. Psixoloji travmalar, gәrgin işlәr zamanı qazanılan stressә cavab reaksiyası kimi meydana çıxır. Eskapizmin mәqsәdi insanları gündәlik hәyat sıxıntılarından uzaqlaşdırmaqdır. Sağlam hәyatın tәrkib hissәlәri (yemәk, yatmaq, idman vә s.) eskapizmin vasitәsi ola bilәr. Eskapizm zamanı sosial reallıqlardan uzaqlaşmaq, dünyanı öz xәyalındakı kimi tәsәvvür etmәk vә s. hallar meydana gәlir. Ziqmund Freyd reallıqdan uzaqlaşdıran fantaziyaların payını insanların hәyatında zәruri element hesab edirdi: "Onlar real hәyatdan aldıqları yoxsul mәmnunluqda mövcud ola bilmirlәr". Klayv Steyplz Lyuisin (1898–1963) fikrinә görә, eskapizm xәyal potensialını möhkәmlәndirmәyә vә zәnginlәşdirmәyә xidmәt edә bilәr. Yazıçı Con Tolkin eskapizmә reallıqdan "ikinci (xәyali) dünyaya" keçid kimi baxırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  İnformasiya asililiği problemləri və onlarla mübarizə yolları[*ölü keçid*]