recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alsionium** (*lat.* Hydrozoa) — sinfinə aid tip.

Haqqında
--------

Alsionium səkkizşüalı mərcanlardan olub alcyonaria dəstəsinə daxildir. Onlar kol, yaxud ağacşəkilli koloniyalar əmələ gətirir. Aralıq və şimal dənizlərində geniş yayılmışdır. Koloniya üzərində uzunluğu 1sm olan çoxlu poliplər oturur. Alsioniumun bədəni silindr formasında olub , ağız ətrafında səkkiz qol vardır. Ağız , udlaq vasitəsilə qastral boşluqla əlaqələnir. O radial arakəsmələrlə kameralara bölünmüşdür. Kameraların sayı qolların sayına müvafiqdir. Hdroidlərlə müqayisədə bunlarda ektodermanın altında əzələ toxumasının diferansasiyası getmişdir. Kirəc və az hallarda buynuzabənzər skeletə malikdirlər. Alsioniumun skeleti mezoqleydə səpələnmiş spikulalardan ibarətdir və heç vaxt mərkəzi oxla birləşmirlər. Cinsi və qeyri-cinsi yola çoxalırlar. Ayrı cinslidirlər. Cinsi hüceyrələr septaların entoderması ilə mezoqleyin arasında formalaşır. İnkişafın ilk mərhələsi mezoqleydə gedir. Planula xaricə çıxır, ön tərəfi ilə suyun dibinə oturur və yeni koloniyaya başlanğıc verir.

Həmçinin bax
------------

* Mərcan polipləri
* Hidroidlər

İstinadlar
----------

1. ↑  Onurğasızlar zoologiyasından praktikum. F. Q. Ağamalıyev , E. Ə. Muradova. Bakı "Maarif" nəşriyyatı, 2004. 204 səh.
2. ↑  "Department of Zoology at ANDC/Zoology Museum/Museum specimens/Cnidaria/Alcyonium". 2021-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-10.

Xarici keçidlər
---------------

* Alcyonium
**Alqa** (*qaz.* Алға — *irəli*) — şəhər, Qazaxıstanın Aqtöbe vilayətinin Alqa rayonunun inzibati mərkəzi.

Tarixi
------

1930-cu ildə S.M. Kirov adına  Aqtöbe kimya zavodunun inşası zamanı ortaya çıxdı (Aqtöbe fosforit hövzəsindəki filiz əsasında fosfor gübrələri, mikroelement gübrələri və s. istehsalı).

10 fevral 1934-cü ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti "2. Kazak Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının aşağıdakı yaşayış məntəqələrini, onlara yeni adların verilməsi ilə, fəhlə qəsəbələrinə çevirmək: a) Aktubey vilayətinin Klyuçevoy rayonunda, Aktyubximstroyun inşaat sahəsində yeni yaranmış yaşayış məntəqəsi - işlək əraziyə. Alqa qəsəbəsi ".

Alqa kəndi 1961-ci ildə bir şəhərə çevrildi.

Coğrafiyası
-----------

Son beş ildə şəhərin rifahının inkişafı və yaxşılaşdırılması nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşmışdır. 2016-2018-ci illərdə bir neçə çoxmərtəbəli bina tikilib istifadəyə verilmişdir. Şəhərin mərkəzindəki çuxurlarda və çuxurlarda olan küçələr qaydasına salındı. Dina supermarketi açıldı. Nəqliyyat burada dəmir yolu, avtomobil yolu və avtobus əlaqələri şəklində təqdim olunur. Şəhər əhalisinin əsas ictimai nəqliyyatı kiçik mikroavtobuslardır.

Əvvəllər burada kimyəvi fosfat zavodu var idi, hal-hazırda fəaliyyəti dayandırılmışdır, lakin çox sayda kimyəvi tullantı gölməçələrə sulu təbəqəni təcrid etmədən toplandığı üçün ciddi ekoloji zərər verdi.

İlek çayının yuxarı hissəsində (Uralın qolu), Aqtöbedən 44 km cənubda yerləşir.

Orenburq-Daşkənd dəmir yolu və Aqtobe-Həştərxan magistral yolu şəhərdən keçir.

Şəhərin ümumi sahəsi 43.9 kv. km, əhalisi isə 1 iyul 2019-cu il tarixinə 20.562 nəfərdir

Sosial və təhsil müəssisələri
-----------------------------

Hal-hazırda şəhərdə 5 məktəb, bir uşaq evi, bir hovuz, bir sənaye və texniki kollec var. Həm də şəhərdə uşaq və gənclər idman məktəbi, Eset-batır adına bir idman kompleksi var.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Об изменении численности населения Актюбинской области в разрезе городов и районов с начала 2019 года до 1 июля 2019 года". Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. 2021-07-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-06.
3. ↑  «Казахстан»: Национальная энциклопедия. Том I. Алматы: Главная редакция «Қазақ энциклопедиясы». Главный редактор Буркитбай Аяган. 2005. 170. ISBN 9965-9746-4-0.
4. ↑  *Городецкая И.Л. Левашов Е.А.* Русские названия жителей: Словарь-справочник. М.: АСТ. 2003. 24. ISBN 5-17-016914-0.
5. ↑  "Cities & towns of Kazakhstan". 2009-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
6. ↑  Об утверждении дополнительного списка городов и рабочих посёлков Казакской АССР
**Ambarçik buxtası** — Şərqi Sibir dənizinin şərqində yerləşən buxta. Stolbovoy və Medvejıy burunları arasında yerləşir. Şimal hissəsi dənizə açılır. Materik daxilinə 3 km daxil olur. Ən enli yeri 7 km-dir. Maksimal dərinliyi 4 metrdir. 
Sahillərində tundra bitkiləri yayılmışdır. Əsasən hamardır. Bəzi hissələr isə sıldırımlıdır. Şərqində Medvejıy körfəzi, qərbində isə Troyan buxtası yerləşir.

Körfəz oktyabrdan iyula qədər buzla örtülü olur. Buxtanın şərq sahillərində Anbarçik kəndi yerləşir. 2001-ci il məlumatına əsasən kənddə 6 nəfər yaşayır. Kənddə meteostansiya yerləşir.

İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Saxa Respublikası ərazisinə daxildir. Saxa ilə Çukotka Muxtar Dairəsi arasında sərhədə yaxındır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Топографическая карта бухты R-58-XIX, XX — 1 : 200 000". 2019-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-04.
2. ↑  *М. Ю. Присяжный, М. К. Аммосова.* "РС(Я)" (rus). Якутский Государственный Университет, "Центр Интернет". 2012-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-08-22.
**Şirvan Araz zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

Tarixi
------

Əli Bayramlı "Araz" zavodu 1980-cı ildə SSRİ Rabitə Vasitələri Sənayesi Nazirliyinin Leninqradda yerləşən "Uzaq rabitə" Elmi-İstehsalat Birliyinin filialı kimi "Uzaq rabitə" adı altında fəaliyyətə başlamışdır.

1991-ci ildə Leninqrad "Uzaq rabitə" EİB-in əmrinə əsasən Əli Bayramlı "Uzaq rabitə" filialı həmin birliyin Əli Bayramlı şəhərində yerləşən "Araz" zavodu ilə birləşdirilərək Əli Bayramlı "Araz" zavodu adlandırılmış və Bakı "Ulduz" EİB-in tabeliyinə verilmişdir.

1993-cü ildə zavod "Ulduz" EİB-in tərkibində Azərbaycan Respublikası Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tabeliyinə verilmişdir.

1995-ci ildə zavod "Ulduz" EİB-in tərkibindən çıxarılmış və müstəqil müəssisə olaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tabeliyinə verilmişdir.

2006-cı ildən Əli Bayramlı "Araz" zavodu kimi Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir.

Zavod 2009-cu ilin iyun ayından etibarən Şirvan "Araz" zavodu adı altında fəaliyyətini davam etdirir.

Fəaliyət sahələri
-----------------

Texnoloji imkanları
-------------------

Mənbə
-----

İstinadlar
----------

1. ↑  "Müəssisə haqqında". 2018-09-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-13.

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭ Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Azərbaycan |
| --- |
|  Quru Qoşunları *(Siyahı)* Hərbi Hava Qüvvələri *(Siyahı)* Hərbi Dəniz Qüvvələri *(Siyahı)* |
| Rəhbərlər | Ali Baş Komandan  • Müdafiə naziri *(Siyahı)* • Baş qərargah rəisi *(Siyahı)* |  |
| Ümumi | Tarixi  • Rütbələr və nişanlar |
| Mərkəzi ordular | 

|  |  |
| --- | --- |
| Quru | 1-ci Ordu Korpusu *(Siyahı)* • 2-ci Ordu Korpusu *(Siyahı)* • 3-cü Ordu Korpusu *(Siyahı)* • 4-cü Ordu Korpusu *(Siyahı)* • 5-ci Ordu Korpusu *(Siyahı)* • Əlahiddə Ümumqoşun Ordu *(Siyahı)* |
| Hərbi Hava | Hava Hücumundan Müdafiə Qoşunları |
| Hərbi Dəniz | Azərbaycan Dəniz Piyadaları |

 |
| Digər | 

|  |  |
| --- | --- |
| Dövlət SərhədXidməti | Sərhəd Qoşunları *(Siyahı)* • Sahil Mühafizəsi • Çevik Hərəkat Qüvvələri |
| Daxili Qoşunlar | Komandanlar |
| Xüsusi TəyinatlıDəstələr | "Bəbir" XTD  • "Əqrəb" XTD  • "Gürzə" XTD  • "Kobra" XTD  • "Pələng" XTD  • "Qartal" XTD  • "Şahin" XTD  • "Vaşaq" XTD  • "Yarasa" XTD |
| Digər | Azərbaycan Sülhməramlı Qüvvələri  • Azərbaycan Milli Qvardiyası |

 |
| Hərbi təhsil | Milli Mudafiə Universiteti |
| Müdafiə sənayesi | Müdafiə Sənayesi Nazirliyi |



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Müəssisə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Karteziyan koordinat sistemində 4 nöqtənin yeri
{\displaystyle \mathbb {R} \times \mathbb {R} } Karteziyan hasilindəki

* hər sıralı cütlüyün Evklid müstəvisindəki bir nöqtəyə və
* birinci dərəcədən iki dəyişənli hər bir polinomun müstəvidəki bir düz xəttə, birəbir uyğunlaşdırılması ilə yaradılan cəbri həndəsi qurulaşa **Karteziyan koordinat sistemi** və ya **Dik oxlar sistemi** adı verilir. Evklid həndəsəsinin bir modelidir. Koordinat oxları x və y-dir, bunlar 0 da kəsişir .

**y-oxu** - (ing. *y-axis*, ru. *ось y*) – ikiölçülü və üçölçülü torun, diaqramın, yaxud qrafikin şaquli koordinat oxu

**z-oxu** - (ing. *z-axis*, ru. *ось z*)– üçölçülü koordinat sistemində, adətən, dərinliyi göstərən ox.
**x-oxu**- ikiölçülü və ikiölçülü diaqramın, yaxud qrafikin üfüqi koordinat oxu

**x-y-z koordinat sistemi** - (ing.*x-y-z coordinate system*) – üçüncü z oxunun üfüqi x və şaquli y oxuna perpendikulyar olduğu Dekart koordinat sistemi. x-y-z koordinat sistemindən kompüter qrafikasında həcmli, yəni uzunluğu, eni və dərinliyi olan modellər yaratmaq, eləcə də modelləri üçölçülü fəzada hərəkət etdirmək üçün istifadə olunur.

Koordinat oxları müstəvini 1. 2. 3. və 4. rüb olaraq adlandırılan dörd hissəyə bölür. Bu rüblərdə koordinatların işarəsi aşağıda göstərilən cədvəldəki kimidir.

| Rüblər | Absisin işarəsi | Ordinatın işarəsi |
| --- | --- | --- |
| I | + | + |
| II | - | + |
| III | - | - |
| IV | + | - |

* 

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Amazon deltası
**Amazon deltası** (*port.* Delta do Amazonas) — Amazon çayının mənsəbində formalaşır. Amazon çayının əsas və ən gur sulu qolu olan Tokantins çayının digər çaylarla birlikdə əraziyə axması ilə meydana gəlmişdir. Hər il deltaya 6 591 km³ su və 1 mld ton çöküntü gətirilir. Para və Amapa ştatları ərazisinə daxildir. Ərazisi meşələrlə örtülüdür. Güçlü axınlar səbəbindən çay öz gətirmə suxurlarını okeana çatdıra bilmir. Bu delta estuarinin 200—350 km dərinliyinə qədər geriliyir. Burada çayın axın sürəti 25 km/s-dır.

Deltanın sahəsi getdikcə artmaq əvəzinə azalır. Onun sahəsi Qanq və Missisipi çaylarının deltasından daha tez yönünü dəyişir və sahəsi kiçilir. Deltanın sahəsi barədə mübahisələr hələ davam edir. Deltaya tökülən mln tonlarla şirin su Atlantik okeanın kənarında geniş bir şirinsulu dəniz əmələ gətirir.

Deltanın maksimal eni 325 km təşkil edir. Deltada ilk insanlar 10 400 il peyda olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Амазонка – природное чудо планеты | Интересные факты, уникальные места, потрясающие красивые фото и видео". 2018-10-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-10.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2017-02-15 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-10.
3. ↑  "Amazon deltası — Yer planeti". 2019-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-10.
**Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu** və ya tam adı **Rusiya Federasiyasının Xarici İşlər Nazirliyinin Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu** (**MDBMİ**) (*rus.* *Московский государственный институт международных отношений (университет) Министерства иностранных дел Российской Федерации*) — Rusiya Federasiyasında beynəlxalq münasibətlər sahəsi üzrə ixtisaslaşmış ali təhsil müəssisəsi. 

İnstitutun nəzdnində 4 elmi-tədqiqat institutu, 8 fakültə fəaliyyət göstərir. Hazırda 6000 tələbəsi vardır.

Məşhur məzunları
----------------

* İlham Əliyev — Azərbaycan Respublikasının Prezidenti.
* Qasım-Comərd Tokayev — Qazaxıstan Respublikasının 2-ci prezidenti.
* Elçin Bağırov —
* Ədnan Ağayev —

İstinadlar
----------

1. ↑  GRID Release 2017-05-22. 2017-05-22 2017. doi:10.6084/M9.FIGSHARE.5032286

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Universitet ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
«Başqırdıstan pioneri» qatarı «Priazyornaya» stansiyasında
**Sovet İttifaqı qəhrəmanı V. P. Dobrorez adına Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yolu** — Ufa şəhərində uşaq dəmir yolu.

Tarixi
------

Ufada Uşaq Dəmir yolunun salınması fikiri hələ Ufanın dəmir yol paytaxtı olması zamanı ortaya atılmışdı. Dəmir yolunu İ. S. Yakutov adına parkda salınması planlaşdırılırdı. Bu yol şəhərin mərkəzi ilə dəmir yolu vağzalı arasından keçməli idi.

Dəmir yolunun inşasına 1952-ci ildə başlanılmışdır. Tikinti işləri qısa müddət ərzində bitir. İlk əvvəllər vaqonların daşıma güçü 159—649 nəfər təşkil edirdi. Burada üç vaqon açıq tipli idi. Onlar vaqon platformalarından hazırlanmışdı.

Səkkizvari formaya malik olan xətt qapalı sistemli idi. Yunost stansiyasında taxta vağzal inşa edilir.

İlk mövsümünə dəmir yolu 10 may 1953-cü ildə başlamışdır.

1958-ci ildə Ufa dəmir yolları ləğv edilir və Başqırd ayrı Kuybişev dəmir yollarına çevrilir.

1959-ci ildə Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yollarına ТУ2-104 teplovozu daxil olur. 1961-ci ildə əldəqayırma vaqonlar yeni Pafawag sərnişin vaqonları ilə əvəz edilir. Köhnə vaqonlardan yalnız biri iş məqsədi ilə saxlanılır.

1985-86-ci illərdə yol yenidən qurulur. Xətt qapalı həlqəyə çevrilir.

1991-ci ildə dəmir yoluna ПВ51 vaqonları daxil olur.

1996-97-ci illərdə Yunost stansiyası sökülür. Onun yerinə kərpiç bina inşa edilir. Xarici görünüşünə görə keçmiş taxta binaya bənzəyir.

2004-cü ildə yeni Priazyornaya stansiyası istifadəyə verilir.

Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yolu ən yaxşı uşaq dəmir yollarından biridir. Burada hərəkətlilik olduqca aktivdir.

Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yolu iki stansiyaya sahibdir:Yunost və Priazyornaya. Boir depoya və 20 vaqona malikdir.

Priazyornaya stansiyasında depo vardır.

2015-ci ildə Yunost stansiyasında sərnişin platforması tam yenidən qurulmuşdur.

Depo
----

Teplovozlar:

* ТУ7А-3357
* ТУ10-010
* ТУ2-104

vaqonlar:

* 3 vaqon Kambar Maşınqayırma zavodunun istehsalıdır.

İş qrafiki
----------

1 maydan 31 maya kimi 11:00 - 19:00, 1 iyundan 31 avqusta kimi çərşənbədən bazar günlərinə kimi saat 11:00 - 19:00, 1 sentyabrdan 2 oktyabra kimi saat 11:00 - 19:00 radələrində fəaliyyət göstərir.

Biletin qiyməti
---------------

2017-ci il məlumatına əsasən:

* Böyüklər 10 yaşdan yuxarı) 100 rubl
* Uşaqlar (2-10 yaş arası) - 90 rubl
* 1 yaşlı uşaqlar üçün - pulsuz.

Mənbə
-----

* Уфимская ДЖД на сайте С. Болашенко
* Уфимская ДЖД на сайте Д. Сутягина

Şəkillər
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
**Rüstəmbəyov Əsəd bəy Fətulla bəy oğlu** (2 sentyabr 1911, Şuşa, Şuşa qəzası, Yelizavetpol quberniyası - Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ, 17 oktyabr 1982) — mühəndis, Azərbaycan alimi, neft və qaz quyu qazıması sahəsində mütəxəssis. Texnika elmləri namizədi (1972), Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi (1960). SSRİ-nin fəxri neftçisi (1971).

Həyatı
------

Əsəd bəy Fətulla bəy oğlu 2 sentyabr 1911-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur. Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu bitirmişdir (İNDİKİ Azərbaycan Neft Akademiyası). Rüstəmbəyov dərin və çox dərin qazımanın texnologiya məsələlərinə dair tədqiqat işləri aparmışdır. Azərbaycanda, Başqırdıstanda yüksək məhsuldar yeni yataqların kəşfində və işə salınmasında fəal iştirak etmişdir.

Rüstəmbəyov Qazaxıstanda, Özbəkistanda, Qırğızıstanda, həmçinin Azərbaycanın müxtəlif rayonlarındakı mütəxəsislərinin təkmilləşdirilməsi prosesində, yeni texnika və texnologiyanın tətbiqi işində iştirak etmişdir.

Bir sıra elmi əsər və ixtiranın müəlifidir.

8 orden və medallarla təltif olunmuşdur.

17 oktyabr 1982-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Ailəsi
------

Atası Fətulla bəy Rüstəmbəyov Salyanın məşhur bəy nəsli olan Rüstəmbəyovlar nəslindəndir. Fətulla Rüstəmbəyov ilk azərbaycanlı mühəndis-texnoloq, Azərbaycanda neft sənayesinin bərpası və texniki cəhətdən yenidən qurulmasının təşkilatçılarından biri olmuşdur. O, Azərneftin Dəniz Komitəsinə başçılıq edərək, sualtı neft sahələrinin işlənilməsində, dəniz neft mədənlərinin inkişafında böyük əmək sərf etmişdir.

Bacısı Aliyə Rüstəmbəyova İkinci dünya müharibəsi qəhrəmanı, partizan hərəkatı iştirakçısı, həkim olmuşdur.

Anası Turan xanım Mehmandarova Şuşanın məşhur Mehmandarovlar ailəsindən olan, həkim Kərim bəy Mehmandarovun qızı olmuşdur. Turan xanımın anası Qacar şahzadələrindən olan Bəhmən Mirzə Qocanlı Qacarın qızı Zəri xanım idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Ənvər Çingizoğlu.* "Rüstəmbəyovlar:Salyanlı, yoxsa Şuşalı?". "Soy" dərgisi. 2009.
2. ↑  *Savalan Fərəcov.* "Partizan Aliyə". medeniyyet.az. 2010. 2022-01-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 yanvar 2022.
"Mançester Yunayted" hələ 2000-ci ildə Rudu tranfser etmək istəyirdi. Buna baxmayaraq, forvardın aldığı ciddi zədə onu demək olar ki, bir mövsümlük futboldan uzaqlaşdırıb. Ona görə keçid növbəti mövsüm həllini tapıb. PSV-nin uğurları üçün əlindən gələni edən Nistelrooy Aleks Fergüssona ən əlverişli variant idi. Şotland mütəxəssis seçimində yanılmadığına inanırdı. Hücumçu Serin etimadını artıqlamasıyla doğrultdu. Beləliklə, "qırmızı şeytanlar"ın titul arxivinə daha bir neçəsi əlavə olunub, başda ən əsası - İngiltərə çempionluğu olmaqla. Digər tərəfdən özü də şəxsi uğursuz qalmayıb. İngiltərə Premyerliqasının və Çempionlar Liqasının bombardiri adını qazanan Nistelrooy artıq bütün dünyada tanınmağa başlayıb. Niderland çempionatının ardıcıl iki mövsümündə hesabına 60 top (1998/1999 - 31 qol və 1999/2000 - 29 qol) yazdıran futbolçunun məşhurlaşmasının başlanğıcı elə bu deyildi?

Amma təəssüflər olsun ki, sonradan Fergüssonla yaranan problemlər onun komandadan getməsini labüd etdi. Düzdür, hazırda karyerasını "Real"da davam etdirir. Eyni zamanda, vəziyyəti də pis deyil; baş məşqçi Bernd Şusterin əsas heyət futbolçularından biri məhz Nistelrooydur. Bəlkə də belə olmasına səbəb ötən mövsüm komandanın çempion olmasında göstərdiyi xidmətlər və "piçiçi"ni qazanmasıdır.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Kuzen nikahı** (*fr.* cousin — əmioğlu, xalaoğlu, dayıoğlu, bibioğlu) — nikah formalarından biri. Qəbilə quruluşu dövründə dual təşkilatla əlaqədar idi. Kuzen nikahının iki əsas forması: əmioğlu ilə əmiqızı, xalaoğlu ilə xalaqızı arasındakı nikah **ortakuzen**, dayıoğlu ilə bibiqızı, bibioğlu ilə dayıqızı arasındakı nikah isə **krosskuzen** nikah adlanır. Kuzen nikahı irsiyyət və sağlamlıq üçün çox zərərlidir.

Kroskuzen nikahı tayfa quruluşu ailələrinə xasdır. Çünki o, iki ekzoqam tayfanın qarşılıqlı nikahına şərait yaradır. Tayfa münasibətləri dağıldıqdan sonra bu qalıq adəti kimi bu gün də mövcuddur. Xalaqızına nisbətən (tuareqlər), əmiqızı ilə olan ortokuzen nikahlar da tez-tez yaranır (ərəblər, malaqasilər, bantular, Dağıstan və Orta Asiya xalqları). Çünki o, əmlakı böyük ailə və ya patronomiya daxilində saxlamağa imkan yaradır. Azərbaycanda da belə hallara rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Кузен никаһы // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VI ҹилд: Куба—Мисир. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1982. С. 12.
**Asan üsyanı** (*qaz.*  **Асан көтерілісі**) — qazaxların məcburi kollektivləşdirməyə, ərzağın və mal qaranın yığılmasına qarşı qaldırdıqları üsyan.Üsyan 1930-cu ilin avqust sentyabr aylarında Qızılorda vilayətinin, Qazalı bölgəsində baş verib. Bu üsyan Qızılqum üsyanının davamı sayılır. 22-ci aulun D.Asanov, J.Tleubaev, A.Kaldıbaev və B.Tleuliev adlı sakinlərinin buğdaya görə vergi verməkdən boyun qaçırdıqları üçün Birləşmiş Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən həbs olunmaları üsyanın başlamasına səbəb olur. Üsyançılar həbs olunanları güclə azad edirlər. Onlara 19, 20, 21, 23, 24, 25 nömrəli aullardan və qonşu Aral bölgəsindən də insanlar qoşuldular. Tezliklə üsyançıların sayı 1000 nəfərə çatdı. Üsyana imam Maksım Orımbetov rəhbərlik edirdi. Üsyan yatırıldıqdan sonra 98 nəfər həbs olunmuş 31 nəfər isə axtarışa verilmişdir. 19 noyabr 1930-cu ildə Jumaş Tleubaev, 20 noyabr 1930-cu ildə Abdıkalık İmbetov, 21 aprel 1931-ci ildə isə Kalımbet Edilqarayev, Abdiraman Karaqulov, Jubatxan Konısov, Pirimbet Kurekeev, Nasır Mambeteev, Mustafa Mirbekov, Ayjarık Tanatarov güllələnməyə məhkum edildilər. 28 nəfər islah əmək düşərgələrinə göndərildilər. 16 nəfər isə sürgün edildi. Üsyanın bir çox iştirakçısı Qaraqalpaqıstan və Özbəkistana qaçmaqla cəzadan qaça bildilər. 1989-cu ilin 27 noyabr tarixində Qızılorda vilayətinin məhkəməsi Asan üsyanı ilə bağlı işə yenidən baxmış və onun iştirakçılarına günahsız olduqları üçün bəraət verilib.

Xatirəsi
--------

Qızılorda vilayətinin, Qazalı bölgəsinin Ayteke qəsəbəsində Asan üsyanının qurbanlarının xatirəsinə abidə qoyulub.

Həmçinin bax
------------

* Aday üsyanı
* Abıralı üsyanı
* Qazaxıstanda aclıq

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Жанибек ИСАЕВ.* "ОТКРЫТА АЛЛЕЯ НЕЗАВИСИМОСТИ" (*rus.* ). kzvesti.kz. 1 noyabr 2016. 22 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 fevral 2020.
**Əsəd Saqay** (*türk.* Esat Sagay; 1 yanvar 1874, Saloniki – 22 may 1938, İstanbul) — Osmanlı və Türkiyə hərbi zabit, təhsil xadimi, siyasətçi və keçmiş hökumət naziri.

Həyatı
------

Əsəd Saqay 1874-cü ildə Yunanıstanın Saloniki şəhərinə yaxın, o dövrdə Osmanlı imperiyasının bir hissəsi olan Karaferiye şəhərində anadan olmuşdur. O,1894-cü ildə hərbi akademiyanı bitirmişdir. Bundan sonra Osmanlı imperiyasının bir hissəsi olan Suriyada xidmət müddətinin ardından hərbi akademiyada müəllim olaraq İstanbula qayıtmışdır. Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu olacaq Mustafa Kamal onun tələbələri arasında idi. Birinci Dünya müharibəsi zamanı Çanaqqala döyüşündə iştirak etmişdir. Saqay 1919-cu ildə polkovnik rütbəsində olarkən hərbi xidmətdən təqaüdə çıxmış və mülki həyata qayıtmışdır. O, 22 may 1938-ci ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Turkish info page [[:Şablon:İn lang]]". 2017-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-18.
**Karst** (*alm.* Karst‎, Yuqoslaviyanın şimal-qərbində yerləşən platonun adından) – suyun süxurları əritməsi, onlarda boşluqların və bunlarla əlaqədar olaraq yer səthində və dərinlikdə özünəməxsus relyef formalarının əmələ gəlməsi hadisəsi.

Karst suda asanlıqla əriyən süxur (əhəngdaşı, dolomit, təbaşir, gips, daşduz) qatlarında geniş inkişaf edir.
K. yer səthində qıf, boşqab şəklində mənfi relyef formaları əmələ gətirir. Karst nəticəsində yer səthi altında xeyli dərinlikdə boşluq yaranır ki, buna mağara deyilir.

Dünyada ən böyük karst mağarası
-------------------------------

Dünyada ən böyük karst mağarası ABŞ-də Kamberlend platosunda yerləşən Mamont mağarasıdır. Bu mağaranın bütün şaxə və qollarının uzunluğu 225 km-dir. Burada 200-dən çox keçid, 47 qübbə, 23 dərin xəndək vardır. Böyük bir zalın uzunluğu 5 km, eni 90 m, tavanının hündürlüyü isə 40 m-dir. Mağarada yeraltı sulardan üç göl əmələ gəlmiş və üç çay axır ki, bunlarda kor balıqlar və xərçənglər
yaşayır. K. boşluqlarında qurğuşun, sink, dəmir filizi, boksit, fosforit, neft, yanar qaz, səpinti qızıl, almaz yataqları olur.

Azərbaycanda
------------

Azərbaycan Respublikasında təqribən 6 min km² Karst sahəsi var. Bunun 3,7 min km²-i Böyük Qafqazda, 2 min km²-i Kiçik Qafqazda, təqribən 300 km²-i Naxçıvan Muxtar Respublikasındadır. Azərbaycanda ən çox yayılan və ümumi uzunluğu 4 min m-ə çatan təqribən 240 Karst mağarası (ən böyükləri: Azıx, Tağlar, Şuşa, Dağtumas və s.) var.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Mənbə
-----

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm"
nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.
**Zülali yemlər** – bitki və heyvani mənşəli olub, tərkibcə yüksək proteinə malikdirlər.

Bitki mənşəli zülali yemlər
---------------------------

Bu qrup yemlərə paxlalı kulturalar, jmıx aiddir. Paxlalıların toxumları proteinlə zəngindir. Təxminən 21,2–34,0%-ə qədərdir. Bu da bioloji dəyərinə görə taxıllar fəsiləsindən daha yüksəkdir. O cümlədən tərkibinə B1, B2, B5, E, C vitaminlər də daxildir.
Paxlalı bitkilərin çiy meyvələrində, əsasən də soyada, antitriksin maddəsi var. Bu maddə fermentlərin aktivliyini və züllaların həzmini azaldır. Paxlalıların toxumları fosfor və kükürdlə, soya isə bunlardan əlavə yağ turşuları ilə zəngindir.

### Noxud

Noxud — əsas paxlameyvəli yemdir. Tərkibində 21,5% protein və çox miqdarda lizin var.

### Soya

Soya – tərkibindəki proteinin səviyyəsinə görə (37–45%) noxudu keçir. O cümlədən yüksək bioloji dəyərinə və zəngin aminturşu tərkibinə görə heyvani zülala çox yaxındır. 18–21% yağ, vitamin və minerallarla zəngindir.

Paxlalı yemlər
--------------

Paxlalı yemlərə – 25% protein daxildir.
Karbohidratlar və vitaminlərlə zəngindir.

### Acıpaxla yemi

Acıpaxla yemi– tərkibinə 42,1%-ə yaxın protein daxildir.

### Çölnoxudu

Çölnoxudu — tərkibinə 24,1%-ə yaxın protein daxildir.

### Mərci

Mərci – kimyəvi tərkibinə görə noxud və çölnoxuda yaxındır.

### Nut

Nut– tərkibində 20% protein, 5% yağ və sellüloza.

### Jmıx və şrotlar

Jmıx və şrotlar– ayrı-ayrı kulturların texniki emalından alınır. Götürülən xammaldan asılı olaraq jmıx və şrotlar – günəbaxandan, kətandan, soyadan, pambıqdan, çəltik və yer fındığından alınır.
Quşçuluq təsərrüfatı üçün əsasən soya, günəbaxan, yerfındığı, pambıq və düyüdən istifadə olunur.
Jmıx əsasən pressləmə vasitəsilə yağın çəkilməsi zamanı alınır. Jmıxda 5–7% yağ olur. Həmçinin tərkibində 50%-ə yaxın zülal var ki, bu da yüksək keyfiyyətə malikdir. O cümlədən asan həzm olunur. Əksər halda tərkibcə heyvani zülala daha yaxın olur. Amma aminturşusu sarıdan kasaddır.

Heyvan mənşəli zülali yemlər
----------------------------

Heyvan mənşəli zülali yemlər daha qiymətlidirlər. Belə ki, zülallarla yanaşı, B qrup vitaminləri, mineral maddələrlə zəngindir.
Heyvan mənşəli yemlərə balıq və ət məhsullarının tullantıları və süd məhsulları aiddir.

### Balıq unu

Balıq unu – yüksək keyfiyyətli yemdir. Tərkibində 79% zülal, lizin və metionin var.

### Ət unu

Ət unu – 60%-dən çox yüksək keyfiyyətli protein var.

### Ət-sümük unu

Ət-sümük unu – zülali-mineral yem. Tərkibində 50% protein olur.

### Qan unu

Qan unu – 80%-dən çox protein olur.

### Lələk unu

Lələk unu — əsasən metionin və sistin aminturşularının mənbəyi kimi quşların yeminə qatılır. Proteinin ümumi miqdarı 80%-dir.

Çürümüş süd, zərdab və digər süd məhsulları yüksək bioloji əhəmiyyətə malikdirlər. Tərkibinə B vitamin qrupu və asan məninsənilən mineral maddələr daxildir. Quşlar üçün qiymətli yem sayılır.

İstinadlar
----------
**Maqomed Həmidov** (28 sentyabr 1930, Serqoqala rayonu, Dağıstan MSSR – 25 sentyabr 2016, Mahaçqala) — Sovet, rus, dargin şairi və dövlət xadimi. Dağıstan Respublikasının xalq şairi. "Dağıstan" Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətinin İdarə Heyətinin sədri (1970–2002). Dağıstan MSSR Ali Sovetinin deputatı. Rusiya Federasiyası Prezidenti Vladimir Putinin Dağıstan Respublikasındakı etibarlı adamı.

Bioqrafiyası
------------

Aymaumaxinski kənd məclisinin kiçik Uraxinski xutorunda fermasında anadan olmuşdur (indi Dağıstanın Serqoqala rayonu). Uraxin orta məktəbinin 7-ci sinfini, sonra Serqoqala pedaqoji məktəbini bitirir. Ali təhsilini Dağıstan Pedaqoji İnstitutunda və Ali Partiya Məktəbində alır. Bir müddət "Leninskoe Znamya" qəzetində işləyir. 1970–1991-ci illərdə Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Nazirlər Soveti yanında Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin sədri, sonra 12 il "Dağıstan" Dövlət Teleradio Şirkətinə rəhbərlik etmişdir.

Dəfələrlə Dağıstan MSSR Ali Sovetinin deputatı, Dağıstan MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir.

1965-ci ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olur. Dağıstan Respublikası Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin üzvü olur. 1958-ci ildən SSRİ Jurnalistlər Birliyinə üzv seçilir. Maqomed Həmidov tarix elmləri namizədi adına layiq görülür.

Dağıstan Xalqları Konqresi Təşkilat Komitəsinin üzvü olmuşdur. Rusiya Federasiyası Prezidenti Vladimir Putinin Dağıstan Respublikasındakı etibarlı adamı sayılır. Yazıçı 25 sentyabr 2016-cı ildə dünyasını dəyişir

Yaradıcılığı
------------

Həmidovun ilk əsərləri 1950-ci illərdə nəşr olunmuşdur. Şeirlərinin ayrı bir nəşri ("Həmyaşıdlarım" toplusu) ilk dəfə 1962-ci ildə nəşr edilmişdir. 1981-ci ildə "Keçid" şeirlər kitabına görə Dağıstan MSSR-nın Süleyman Stalski mükafatına layiq görülmüşdür. Digər bir ədəbi mükafat olan Batıray Omarla adına mükafata "Sənin haqqında bütün mahnılar" şeirlər silsiləsinə görə alır. Həmidov vətəndaşlıq, sevgi və fəlsəfi lirikada ixtisaslaşmışdır.

Quranı , Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" eposunu, həmçinin Rəsul Həmzətovun bir sıra əsərlərini dargin dilinə tərcümə etmişdir.

Mükafatları
-----------

Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni.

Şərəf ordeni.

Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası S. Stalski mükafatı (1981).

Batıyay Omarla adına İctimai Ədəbiyyat mükafatı.

Dağıstan Respublikası qarşısndakı xidmətlərinə görə (2010).

Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ушел из жизни Магомед Гамидов, народный поэт Дагестана и доверенное лицо Президента России в регионе". 2021-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-11.
2. ↑  "Президент РД вручил государственные награды дагестанцам". 2013-12-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-11.

Mənbə
-----

* Гамидов Магомед Халимбекович Национальная библиотека Республики Дагестан имени Расула Гамзатова.
Karpe diem
**Karpe diem** (*azərb.* Carpe diem‎) — Latın ədəbiyyatının məşhur şairi Horatiusun "Odessa" əsərindəki bir şeirdə işlədilən "anı yaşa" mənasına gələn ifadədir.
Bu ifadə bəzən epikürçülük fəlsəfəsini müdafiə edən bir söz kimi başa düşülür.

Tərcüməsi
---------

Karpe latın dilində "tutmaq, götürmək" mənasına gələn carpō felinin ikinci şəxsin təkində işlədilən əmr formasıdır. Diem "gün" isminin təsirlik halıdır. Karpe diemin daha bədii tərcüməsi "anı yaşa", yəni indiki zamandan həzz al ola bilər. Hazırda bu ifadə qərb ədəbiyyatında "gün ərzində qarşına çıxan fürsətlərdən istifadə et" mənasında işlənir.

Mənası
------

"Odessa" əsərində bu ifadə "sabaha mümkün olduqca az inan, anı yaşa "mənasına gələn "carpe diem, quam minimum credula postero" cümləsinin bir hissəsidir. Şeirdə deyilir ki, gələcəyi görmək mümkünsüzdür, insan gələcəkdə baş verəcək hadisələrə ümid bəsləməkdənsə öz gələcəyini yaxşılaşdırmaq üçün edə biləcəyi hər şeyi bu gün etməlidir. Çox zaman bu ifadənin Horatiusun epikürçü fəlsəfəsi ilə əlaqəli olduğu düşünülür. "Karpe diem" Horatius tərəfindən gələcəkdə baş verməsi ehtimal olunan hadisələrə bel bağlamayaraq bu gün gələcək üçün addım atmaq anlamında işlədilir.

Mənbə
-----

"Odessa"dan parça:
*lat.* 

Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi  

finem di dederint, Leuconoe, nec Babylonios  

temptaris numeros. ut melius, quidquid erit, pati.  

seu pluris hiemes seu tribuit Iuppiter ultimam,  

quae nunc oppositis debilitat pumicibus mare  

Tyrrhenum. Sapias, vina liques et spatio brevi  

spem longam reseces. dum loquimur, fugerit invida  

aetas: carpe diem, quam minimum credula postero.

*azərb.* 

Lyukono, sorma tanrılar bizə nə tale yazıb, qadağandır bunu bilmək,   

Babil numerologiyasına da bağlama heç ümid.  

Nə gözəldir baş verəcəklərə tab gətirmək,  

Görən Yupiter sənə daha neçə qış bəxş edib.  

Bəlkə, sonuncudur bu qış, qarşıdaki qayalıqlarda Tirren dənizini yoran,  

Müdrik ol, dürüst ol, böyük ümidləri kiçik zamana sığışdır, şərabı vur başa,  

Biz danışarkən axıb gedir qəlbiqara zaman,  

Sabaha az bel bağla mümkün olduqca, anı yaşa!

‎

İfadənin işlənməsi
------------------

### Qədim ədəbiyyatda

Ola bilsin ki, bu konseptin ilk yazılı forması Siduri ilə Gilqameş arasında keçən söhbətdə öz əksini tapmışdır. Siduri Gilqameşə əzab çəkməyi buraxmağı və həyatla barışmağı məsləhət görür. Onu bir növ indiki zamanda yaşamağa, yəni karpe diemə çağırır.
XIX yüzilliyin əvvəllərində Corc Bayronun əsərlərində tez-tez istifadə edilən günün nəbzini tut (seize the day) sözləri də eyni məzmunludur.

### Müasir dövrdə

1989-cu ildə "Ölü şairlər cəmiyyəti" filmində İngilis dili müəllimi Con Kitinq (rolda Robin Vilyams) sonradan məşhurlaşan cümlələr işlədir: "Karpe Diem. Günü yaşayın, oğlanlar. Həyatınızı möhtəşəm edin."

"Fineas və Förb" animasiya filmində "Karpe Diem" adlanan saundtrekdən istifadə olunmuşdur.

"Karpe diem" ifadəsi Amerika, Britaniya və digər ölkələrin musiqi qrupları tərəfindən mahnılarda dəfələrlə işlədilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Latın ifadələri
* Errare humanum est
* Memento mori
* Epikürçülük

Mənbə
-----

* Phrases.org.uk Carpe-diem
**Mehmet Emin Koral** (*türk.* Mehmet Emin Koral) (d. 1881, İstanbul – ö. 12.08.1959, İstanbul) — Türk əsgəri.

Hərbi fəaliyyəti
----------------

Hacı Mustafa bəyin oğludur. 1900-cü ilin 14 martında Topçu və İstehkam Hərbi Akademiyasınının Topçu bölməsinə daxil olmuş və 1902-ci ilin 6 dekabrında oranı leytenant rütbəsi ilə bitirmişdir. Daha sonra isə 1905-ci ilin 5 noyabrında Hərbi Akademiyadan kapitan rütbəsi ilə məzun olmuşdur. Balkan müharibələrində və Birinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir.

11 yanvar 1922-ci ildə Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsinə qatılmaq üçün İneboluya gəldi. 23 yanvar 1922-ci ildə 1-ci Ordunun Baş Qərargah rəisi təyin edildi. Böyük hücumdan sonra 18-ci şöbənin komandiri təyin edildi. O, 31 avqust 1922-ci ildə general-mayor rütbəsinə yüksəldi və Paşa oldu. 9 sentyabr 1922-ci ildə İzmirə daxil olan ilk komandirlərdən idi. 23 noyabr 1922-ci ildə İzmir komandiri vəzifəsinə təyin edildi. Müharibədən sonra qırmızı lentli "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası) ilə təltif edilmişdir.

31 oktyabr 1924-cü ildə 4-cü korpusun komandiri vəzifəsinə təyin edildi. Eyni zamanda 30 Avqust 1926-cı ildə general-leytenant rütbəsinə yüksəldi. 26 Avqust 1929-cu ildə təqaüdə çıxdı.

12 avqust 1959-cu ildə İstanbulda vəfat etdi. Böyükadada dəfn edildi.

Ailəsi
------

İlk Türk peşəkar qadın dulusçuluq sənətçisi Füreya Koralın atasıdır.

Həmçinin bax
------------

* Balkan müharibələri
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 164.
**Mehmet İsgəndər Paşa** (Orijinal adı: **Antoni Aleksander Ilinski**) (*türk.* Mehmet İskender Paşa) (1814 – 1861) — Polşa əsilli Osmanlı generalı. Polşada müstəqillik hərəkatının fəalı və üsyançı, o, Avstriya-Rusiya ittifaqına qarşı Polşa və Macarıstandakı müstəqillik mübarizəsində iştirak etmişdi. 1844-cü ildə İslamı qəbul etdi və Sultan I Əbdülməcidin hakimiyyəti illərində (1839–1861) Bosniya və Herseqovina, Dunay çayı bölgəsi, Krım, Zaqafqaziya və Bağdadda Osmanlı ordusunun müxtəlif vəzifələrində xidmət etmişdir. 1855-ci ildə Krım müharibəsi zamanı General (*türk.* Paşa) rütbəsinə yüksəldi.

Bioqrafiya
----------

Antoni Aleksander İlinski 1814-cü ildə Macarıstan krallığının Jilina şəhərində anadan olmuşdur. 1830-cu ildə Noyabr iğtişaşları zamanı gənc zabit kimi Litva legionunda iştirak etdi. Şahzadə Adam Eji Çartorskiyin başçılıq etdiyi Polşalı sürgün hərəkatının fəal üzvü idi. Cozef Bemin (sonralar Murad Paşa adlandırıldı) komandirliyi altında Portuqaliya legionunda, İspaniya, Çin, Hindistan və Fransa legionunda xidmət göstərdi.

1844-cü ildə İstanbulda Mixayl Çaykovskinin (daha sonralar Mehmet Sadiq Paşa kimi tanınırdı) rəhbərliyi altında "Şərq Agentliyi" adı altında xidmət göstərərkən rusların ittihamı ilə həbs edildi. Ruslar onları özlərinə təslim etmək üçün təzyiq göstərirdilər. Xilas olmaq üçün həbsxanada olarkən dinini dəyişdi və özünü Mehmet İsgəndər adlandırdı. Baş məmur rütbəsi ilə orduya qoşuldu. Ömər Paşanın rəhbərlik etdiyi Rumeli ordusuna qoşuldu.

1854-cü ildə Krım müharibəsində iştirak etdi. Döyüşdə göstərdiyi qəhrəmanlıqlara və müvəffəqiyyətlərə görə polkovnik rütbəsinə yüksəldi. Növbəti gün Evpatoriya döyüşündə göstərdiyi qəhrəmanlıqlara görə general-mayor rütbəsinə yüksəldi və paşa oldu.

1857-ci ildə Bağdad valisi və general komandanlığına təyin edilən Ömər Paşa ilə birlikdə Bağdada getdi. Nəcd və Bəsrədə tayfaların işğal edilməsinə qarşı üsyanlarının yatırılması üçün həyata keçirilən hərbi hərəkata rəhbərlik etdi. Burada "Ebû'n-nar" (*azərb.* Atəş saçan‎) ləqəbi ilə tanınırdı.

Mehmet İsgəndər Paşa 1861-ci ildə İstanbul şəhərində vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Krım müharibəsi

Mənbə
-----

* Polonya Büyükelçiliği (Ankara) internet alanı’ndan aktaran:
* EREN-GRIFFE, Mirgül: Osmanlı’nın Hizmetkarı, Babil Yayıncılık, İstanbul 2005, ss.125-129.
* BLAKE, R.L.V.ffrench: The Crimean War, Sphere Books Ltd. Londra, 1971. s.137.
* BARHAM, John: Crimean War: Bono, Johnny Turk! (article in Suite 101)

Xarici keçidlər
---------------

* Polonyalı İskender Paşa
**Ərik qabıqyeyəni** (*lat.* Scolytus fasciatus Rtt. *azərb.* Ərik qabıqyeyəni‎) — Buğumayaqlılar tipinin bir növüdür.

Həyat tərzi
-----------

Sürfə mərhələsində qışlayır. Ədəbiyyat məlumatlarına əsasən aprel ayında pup mərhələsində keçir, bizim tədqiqatlara görə, pup mərhələsinə əsasən may ayının birinci ongünlüyündə keçir. Böcəklərin təbiətdə uçuşu, iyunun əvvəlindən iyulun ortalarına qədər davam edir. Bu müddətdə dişi fərdlər ağacın qabıq hissəsini gəmirərək, iri deşiklər açır və oraya 60-dan 120-yə qədər yumurta qoyur. 6-8 gündən sonra yumurtalardan çıxan sürfələr qidalana-qidalana uzun yollar açaraq qabığın alt qatlarına, oduncağa qədər gedirlər. Sürfə mərhələsindən sonra oduncaq hissədə də puplaşırlar. İldə bir nəsil verir, bəzək bitkilərindən başqa digər meyvə ağaclarına da ciddi zərər vurur.

Yayılması
---------

Keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsində, Qafqazda, Sibirdə və Orta Asiyada, Azərbaycanda isə Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Şamaxı- Qobustan, Gəncə- Daşkəsən, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan MR, Lənkəran bölgəsində.

İstinadlar
----------

1. ↑  Elnarə Muradovanın dissertasiyası, 2014

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q24956286
* GBIF: 5013216

 |
**Dəyirmikirpiklilər dəstəsi** (*lat.*  PERITRICHA ) — Heyvan qamçılıları yarımsinfinə aid olan dəstə.

Haqqında
--------

Dəyirmikirpiklilərin böyük əksəriyyəti oturaq həyat tərzi keçirir. Kirpik aparatı peristomu əhatə edən spiral membranella dəstindən ibarətdir. Ağızətrafı spiral membranellalar spiralkirpiklilərdən fərqli olaraq, sola doğru burulmuşdur. Bədənin qalan hissələri kirpiklərdən məhrumdur. Yalnız üzmə mərhələsində bədənin dal ucunda kirpiklər olur. Su hövzələrində dəyirmikirpiklilərin *Vorticella* cinsindən olan, oturaq həyat tərzi keçirən növləri geniş yayılmışdır. Bu cinsin nümayəndələri su bitkilərinə , molyuskaların çanağına spiral kimi yığıla bilən uzun saplaqlarla yapışaraq , tək halda yaşayırlar. Onların bədənləri də yığıla bilir. Dəyirmikirpiklilərin koloniya halında yaşayan formaları da vardır. Çətirəbənzər formaya malik olan *Zoothamnium* cinsinin koloniyaları müxtəlif su bitkilərinin yarpaqları üzərində yaşayırlar. Dəyirmikirpiklilərin qeyri-cinsi çoxalmaları bölünmə vasitəsilədir. Bu zaman fərdlərdən biri saplaqdan qalır, suya düşən fərdin isə bədəninin dal ucunda kirpiklər əmələ gəlir. Bu fərd suda üzdükdən sonra kirpiklərini itirir, saplaq əmələ gətirərək substrata yapışır. Kanyuqasiyadan saplaqdan, adətən kiçik ölçülü fərdlər ayrılır. Onlar mikrokonyuqantlar adlanır. Mikrokonyuqantlar bədənin dal ucunda yerləşən kirpikləri vasitəsilə bir müddət suda üzür və oturaq fərdlərə — makrokonyuqantlara yapışırlar. Konyuqasiya prosesi zamanı mikrokonyuqantın nüvə aparatı və protoplazmasının bir hissəsi makrokonyuqanta keçir. Sinkarion nüvə ancaq makrokonyuqantda əmələ gəlir. Beləliklə, mayalanmada ancaq bir tərəf iştirak edir, mikrokonyuqant məhv olur. Bu prosesdə mikrokonyuqant erkək fərd , makrokanyuqant isə dişi fərd hesab olunur. Dəyirmikirpiklilərin koloniya halında yaşayan digər nümayəndələri *Campanella* cinsində birləşmişdir. Bu növlər yığılmayan saplaqları olan ağacşəkilli koloniyalar əmələ gətirirlər .

Mənbə
-----

**B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası.** Bakı , "Təhsil" 2008 , 568 səh

Həmçinin bax
------------

* İnfuzorlar
* Bərabərkirpiklilər dəstəsi
* Spiralkirpiklilər dəstəsi

Xarici keçidlər
---------------

* Vorticella Feeding
* Vorticella

İstinadlar
----------

1. ↑  B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı , "Təhsil" 2008 , 568 səh
**Mehmet Yıldız**, 1981-ci ilin 14 sentyabrında anadan olub. Futbolçu kimi karyerasına "Tigemspor" klubunda başlayıb. Çox keçmədən gənc hücumçu nisbətən güclü klubların maraq dairəsinə düşür və 2000-ci ildə Mehmet "Sivasspor"a keçir. Onun komandaya gəldiyi vaxt "Sivasspor" aşağı dəstədə superliqaya çıxmaq üçün mübarizə aparırdı. Elə həmin il, yəni 2000-2001-ci il mövsümündə "Sivasspor" aşağı dəstənin çempionu olur və superliqaya vəsiqə əldə edir.

Amma Mehmet yeni klubunda təsadüfi hallarda meydana çıxır, özünü göstərmək şansı əldə edə bilmirdi. Ona görə də gənc futbolçu klubunu dəyişməli olur. Mehmet 3-cü liqada mübarizə aparan "Samsun Çarşanbaspor"a keçir. 21 yaşlı futbolçu peşəkar karyerasında ilk qolunu da Samsunda vurur. Yıldız "Divriğispor"a qarşı oyunun 7-ci dəqiqəsində hesabı açır. Növbəti mövsümdə Mehmet Yıldız "Sivasspor"a qayıdır və həmin il "İzmirspor"un qapısından bir oyunda 8 top keçirir. Hücumçunun uğurlu oyununa baxmayaraq, həmin mövsüm "Sivasspor" superliqaya qayıda bilmir. Amma Mehmet yavaş-yavaş forma yığmağa başlayırdı.

Getdikcə özünü göstərməyə başlayan gənc forvard 2003-2004-cü il mövsümünü "Antalyaspor" da keçirməli oldu. Burada 4 qol vuramağı bacaran futbolçu növbət il "Telekomspor"a icarəyə verildi. Burada isə gələcəyin ulduzu ilk dövrədə 8 qol vurdu. Mehmetin uğurlu oyununu görən "Sivasspor"un rəhbərliyi və texniki korpusu ikinci dövrədə onu komandaya qaytardı. Superliqaya çıxmağı hədəfləyən kollektivə qayıdan hücumçu doğma klubunda 5 qol vuraraq, "Sivasspor"un yenidən superliqaya qayıtmasında pay sahibi olur. Burada isə onun komanda yoldaşları Hayreddin, Hakkı, Can, Muhammed Ali kimi təcrübəli futbolçular olur. Amma o vaxt "Sivasspor"un baş məşqçisi olan Verner Lorant hücumçuya çox şans vermir. Superliqada cəmi iki qol vuran Mehmet ikinci dövrəni icarə əsasında "İstanbulspopr"da keçirir. Forvard burda əsl gücünü nümayiş etdirdi. Mehmet yarım mövsümə 13 qol vuraraq, "İstanbulspor"a uğur qazandırdı. Qol vurmaq bacarığının yüklsəkliyi onu yenidən "Sivasspor"a qaytardı. Keçən mövsüm "Beşiktaş"ın qapısından başla keçirdiyi qol Yıldızı ulduza çevirdi. Mövsümü 9 qolla başa vuran futbolçu növbəti ili gözləməli oldu. Mehmet Yıldızı Türkiyə futboluna qazandıran "Sivasspor"un gənc çalışdırıcısı Bülənt Uyqun oldu. Onun etimadını qazanan 26 yaşlı futbolçu bacarığını nümayiş etdirə bildi. Hücumçunun yığma karyerasına gəlincə, Mehmet cəmi bir dəfə Türkiyə millisinin formasını geyinib. Norveçlə səfər matçının son 10 dəqiqəsində meydanda olan futbolçu Bosniyaya qarşı oyunda yığmaya dəvət alsa da, meydana çıxmadı. Mehmet Yıldız Türkiyə futbolunda gec üzə çıxan futbolçulardan biridir. İlhan Mansız, Tümər Mətin, Yusuf Şimşək kimi, o da indi-indi ön plana çıxıb. Superliqada

Anadolu klublarını baş qaldırmağa imkan vermirlər. Buna baxmayaraq, onlar tez-tez də olmasa, varlıqlarını nümayiş etdirə bilirlər. Necə ki, Enderli, Fethili "Əskişəhərspor", Tanjulu "Samsunspor", Saffetli, Ərgünlü "Kocaelispor" vardı, bu gün də mübarizəni "Sivasspor" davam etdirir. Vaxt gələcək, Mehmet Yıldızlı "Sivasspor" deyəcəklər.

Mənbə
-----

* Gecikmiş Yıldız[*ölü keçid*]

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Şari.

**Şari çayı** — Mərkəzi Afrikada yerləşən 949 km uzunluğu olan çay.

Başlanğıcını Mərkəzi Afrika Respublikasından götürərək Çada axar və Çadın paytaxtı Ncamena ilə Kamerunun Kousseri şəhəri arasındakı sərhəd xəttini əmələ gətirən Loqon çayı ilə birləşərək Çad gölünə tökülür.

Paytaxt Ncamena və Sarh şəhəridə daxil olmaqla Çad əhalisinin böyük hissəsi bu çayın sahillərində sıxlaşmışdır. Çay, Çad gölünü bəsləyən qaynaqların 90 %-ni təşkil edir. Çayın suvardığı ərazinin sahəsi təxminən 548747 km²-dir.

Çayın ən böyük qolu Loqon çayı olub, daha kiçik ölçülü qolları Bahr Salamat, Bahr Sahr, Bahr Aouk ve Bahr Keytadır. Bütün bu çay şəbəkəsi bölgədə böyük bir balıqçılıq sənayesinin yaranmasını təmin etmişdir. Çayda ovlanan ən dəyərli balıq Nil xanısıdır.

Xarakteristikası
----------------

* Uzunluğu — 949 km
* Hövzəsinin sahəsi — 548747 km²
* Keçdiyi ölkələr — Çad, Mərkəzi Afrika Respublikası, Kamerun
* Töküldüyü yer — Çad gölü
* Ən uzun qolu — Loqon çayı
**Mehmet Görməz** (1 yanvar 1959, Nizip[d], Qaziantep ili) — Türkiyənin din və diyanət başqanı.

Həyatı
------

1959-cu ildə Qazıəntəpdə dünyaya göz açıb. İlk təhsilini Nizipdə, orta məktəbi isə doğulduğu şəhərin İmam-Xətib Litseyində başa vurub. 1983-cü ildə Ankara Universitetinin İlahiyyat fakültəsində ali təhsilini davam etdirib. Təhsilini davam etdirməklə yanaşı, ilk əvvəl Kırıkkala bölgəsində Quran kursunda dərs demiş, daha sonralar Ankaranın müxtəlif qəsəbələrində imam və vaiz vəzifəsində işləmişdir. 1987-ci ildə bakalavr pilləsini başa vuran Görməz, Ankara Universitetinin İlahiyyat fakültəsinin Hədis bölməsində doktorluq dissertasiyasını yazmağa başlayır.

1988-ci ildə bir müddət Qahirə Universitetində araşdırma və tədqiqatlarını davam etdirir. 1990-cı ildə "Musa Carullah Bigiyev, həyatı, fikirləri və əsərləri" adlı dissertasiya işini başa vurur və doktoranturaya daxil olur. 1994-cü ildə "Sünnə və hədisin başa düşülməsi və izahında metodologiya problemi" adlı dissertasiyası ilə doktor pilləsini də başa vurur. Bununla yanaşı, yazdığı dissertasiya 1995-ci ildə Türkiyə Diyanət Vəqfi İslam Araşdırmaları Birincilik mükafatı ilə təltif olunur.

1995–97-ci illərdə Əhməd Yesevi Universiteti İlahiyyat fakültəsində dərs deməyə başlayır. 1998-ci ildə tədqiqat məqsədi ilə İngiltərəyə gedir. Elə həmin il dosent köməkçisi, 1999-cu ildə dosent, 2006-cı ildə professor elmi dərəcəsini alır.

2001–2003-cü ildə Hacəttəpə Universitetində dərslərə başlayır. Ankara Universitetinin İlahiyyat fakültəsində müəllim, 2003-cü ildə Diyanət İşləri Nazirinin müavini, 2010-cu ildə isə Diyanət İşləri naziri təyin edilir. Ərəb və ingilis dillərini bilir. Ailəlidir, 3 uşağı var.

* Universitet və digər təhsil ocaqlarında aşağıdakı ixtisaslardan dərs deyib:

Hədis, Hədis mətinləri, Sünnə və hədisin başa düşülməsi, Əxlaq və hədis, Hədisin təhlil edilməsində semantik məqamlar, Təxric metodu, Şərqşünaslıq və hədis

Əsərləri
--------

1. Sünnə və Hədisin Aktual Dəyəri
2. Qəzaliyə görə sünnə, hədis və izahı
3. Sünnə və hədisin başa düşülməsi və izahında metodologiya problemi
4. İslam dininin əsas mənbələri

### Tərcümə etdiyi əsərlər

1. Musa Carullahın "Sünnə" kitabı
2. Məhəmməd Əbu Şəhbənin "Sünnəni müdafiə" adlı iki cildli əsəri
3. İmam Əhməd ibni Hənbəlin "Zühd" kitabı.

### Xarici dildə dərc edilən əsərləri

1. "Musa Carullah Bigiyev" adlı əsəri Rus dilində 2003-cü ildə Kazanda nəşr edilmişdir.

### Xarici dildə dərc edilmiş məqaləsi

1. Sünnə və hədisin başa düşülməsi və izahında metodologiya problemi" adlı məqaləsi 2004-cü ildə ərəb dilində dərc edilmişdir.

### Tərcümə etdiyi məqalələr

1. İslam araşdırmalarında hədisin əhəmiyyəti (İngilis dilində)
2. Yarımçıq fəqih dini yıxar
3. Əsrimizdə təriqət və məzhəblərin başa düşülməsi (Ərəb dilində)
4. İslamda təhsil (İngilis dilində)

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Normativ yoxlama | GND: 1032935073 · VIAF: 299395059 · WorldCat VIAF: 299395059 |