recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Azad Əliyev.

**Azad Mikayil oğlu Əliyev** (20 yanvar 1956, Bakı) — Azərbaycan heykəltaraşı, Azərbaycanın əməkdar rəssamı (2018).

Haqqında
--------

Azad Mikayil oğlu Əliyev 22 yanvar 1956-cı il Bakı şəhərində həkim ailəsində denyaya gəlib. 1972-ci ildə Ə. Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbinin heykəltaraşlıq fakultəsinə qəbul olmuş. 1976-cı ildə həmin fakultəni bitirmişdir. 1977-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə daxil olmuş, 1982-ci ildə Universiteti bitirmişdir.

Yaradıcılığı
------------

1983-1986-cı illərdə SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının yaradıcılıq emalatxanasına daxil olmuş, Akademik Ömər Eldarovun rəhbərliyi ilə elmi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. 1984-cü ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvülüyünə qəbul edilmişdir.

2000-dən artıq əsərin müəllifidir. Əsərləri Azərbaycan, Rusiya, Polşa, Almaniya, Amerika, İtaliya, Fransa, Belçika, Avstriya, Mərkəzi Amerika, İran, Nepal, Türkiyənin şəxsi kolleksiyalarında saxlanılır, muzey və parklarını bəzəyir.

Mükafatları
-----------

27 may 2018-ci ildə Azərbaycanın əməkdar rəssamı fəxri adına layiq görülmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* 20 Yanvar abidə-kompleksi

İstinadlar
----------

1. ↑  *President.Az.* "Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 27.05.2018. 2020-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-27.

Xarici keçidlər
---------------

* 20 Yanvar abidə-kompleksi
**Nazi Nodarovna Paikidze-Barns** (*gürc.* ნაზი პაიკიძე, 27 oktyabr 1993, İrkutsk, Rusiya) ABŞ şahmatçısı, qrossmeyster (2010), iki dəfə Gənc Qızlar arasında Dünya Çempionu (öz yaş qrupunda), dörd dəfə Gənc Qızlar arasında Avropa Çempionu (öz yaş qrupunda) və Qadınlar arasında ABŞ Çempionu (2016).

Həyatı
------

Paikidze Sibirin ən böyük şəhəri olan İrkutskda anadan olub. Atası mexanika mühəndisi, anası isə biokimyaçı idi. Şahmat oynamağı 4 yaşı olarkən atasından öyrənib. Həmin ildə ailəsi ilə birlikdə Gürcüstanın paytaxtı Tbilisiyə köçürlər.

1999-cu ildə ilki peşəkar məşqiçi ilə məşğul olmağa başlayıb və sürətlə irəliləyib və 2003-cü ildə ilk beynəlxalq turniri olan Avropa Gənclər arasında Şahmat Çempionatının (10 yaşa qədər) qalib olub. Bu turnirdən sonra FİDE Ustası titulunu qazanıb. Daha sonra ailəsi ilə birlikdə Moskvaya köçdü (2006).

2008-ci ildə Validmir Belov məşqiçisi olub. 2010-cu ildə qrossmeyster sonra beynəlxalq usta titulunu alıb.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Nazí Paikidze. 365chess.com  (ing.)
* Nazí Paikidze. fide.com  (ing.)
* Nazí Paikidze. chessgames.com  (ing.)
**Azərbaycanda zəliçilik** — Azərbaycan Respublikası ərazisində zəlilərin saxlanılıb, yetişdirilməsi ilə bağlı heyvandarlıq sahəsi.

Azərbaycan 1984-cü ildən "Qırmızı kitab"a daxil edilən zəlinin təbii şəraitdə rast gəlinən nadir ölkələrdən biridir. Digər ölkələr Rusiyanın cənubu, Ukrayna, Macarıstan, İsrail və Fransadır. Azərbaycanda zəlinin 17 növü var. Ən çox "Hirudo-orientalis", yəni zəlinin ən yaxşı növü sayılan Şərq zəlisi məhz Azərbaycanda geniş yayılıb.

Vaxtilə Azərbaycanda zəlini süni yolla artırmaq üçün biofabrik olub. SSRİ dövründə Masallının Mollaoba kəndində zəliyetişdirmə kombinatı var idi.

Hazırda bu ölkədə zəli tədarükünə heç bir nəzarət yoxdur, zəlilər təbii surətdə artıb-çoxalır; göllərdən tutulurlar.

Azərbaycanda bütün şəcərəsi, hətta ulu babası da bu işlə məşğul olanlar var.

Tədqiqi
-------

AMEA Zoologiya İnstitutunda zəliçilik kursları var.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Zəliyə zəlil qalsaq… Arxivləşdirilib 2019-04-12 at the Wayback Machine milli.az, 29.12.2012  (az.)
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Nona.

**Nona Qaprindaşvili** (*gürc.* ნონა გაფრინდაშვილი; 3 may 1941, Zuqdidi) — gürcü şahmatçısı, qadınlar arasında 6-cı dünya çempionu və ilk qadın qrossmeyster (1976).

Həyatı
------

Nona 1941-ci il mayın 3-də Zuqdidi şəhərində anadan olmuşdur. İdman Qaprindaşvililər ailəsində böyük yer tuturdu. Böyük qardaşları onunla şahmat oynayır və ona heç vaxt güzəştə getmirdilər. Tbilisiyə köçəndən sonra o, pionerlər sarayının şahmat dərnəyinə üzv yazılır. Məşqçisi Karselaqze yetirməsinin bacarığını görüb, onunla ciddi məşğul olmağa başlayır. Bir ildən 15 yaşlı Nona ilk qələbələrini qazanır. Gürcüstan çempionatında qalib gəldikdən sonra SSRİ birinciliyinin yarımfinalında uğurla yarışır.

Bu müvəffəqiyyətlərdən sonra o, bir sıra irimiqyaslı turnirlərdə uğurla çıxış etmişdir. 5 dəfə SSRİ, 12 dəfə olimpiya, 5 dəfə dünya çempionu olmuşdur.

1978-ci ildə qələbələrinə görə Nona FİDE tərəfindən qadınlar arasında beynəlxalq qrossmeyster adına layiq görülmüşdür.

Dünya çempionluğu
-----------------

1962-ci ilin martında tac uğrunda mübarizədə o, Yelizavet Bıkovanı ağır məğlubiyyətə uğradaraq,çempion adına layiq görülmüşdür.

Nona 16 il ərzində şahmat üzrə dünya birinciliyinin tacını özündə saxlamışdır. 1978-ci ildə o, tac uğrunda mübarizədə Gürcüstan şahmat məktəbinin digər yetirməsi 16 yaşlı Maya Çiburdanidzeyə məğlub olmuşdur. Matçdan sonra o, öz məğlubiyyətini belə izah etmişdir:

> 
> "Təbiətin, idmanın qanunu belədir. Gələcəkdə idman yollarında məni nə qədər sınaqlar gözləsə də, həyatım boyu inandığım oyun qaydalarını pozmayacağam".
> 
> 

.

Xarici keçidlər
---------------

Marneulidə şahmat üzrə açıq kubok yarışı keçirilib[*ölü keçid*]
Nona Qaprindaşvili


Vikianbarda Nona Qaprindaşvili ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------

1. ↑  Gaprindashvili, Nona // ratings.fide.com (ing.).
2. 1 2 3 4  Гаприндашвили Нона Терентьевна // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
3. ↑  *FİDE* FIDE Standard Ratings as of 31 december 2023. 2023.

| Qadınlararası şahmat üzrə dünya çempionları |
| --- |
| 1927, 1930, 1931, 1933, 1934, 1937 I, 1937 II, 1939 (Vera Mençik)  • 1949-50 (Lüdmila Rudenko)  • 1953 (Yelizaveta Bıkova)  • 1956 (Olqa Rubtsova)  • 1958, 1959 (Yelizaveta Bıkova)  • 1962, 1965, 1969, 1972, 1975 (Nona Qaprindaşvili)  • 1978, 1981, 1984, 1986, 1988 (Maya Çiburdanidze)  • 1991, 1993 (Se Tszyun)  • 1996 (Süzen Polqar)  • 1999, 2000 (Se Tszyun)  • 2001 (Zu Çen)  • 2004 (Antoaneta Stefanova)  • 2006 (Xu Yuhua)  • 2008 (Aleksandra Kostenyuk)  • 2010, 2011 (Hou Yifan)  • 2012 (Anna Uşenina)  • 2013 (Hou Yifan)  • 2015 (Mariya Muzıçuk)  • 2016 (Hou Yifan)  • 2017 (Tan Çjunyi)  • 2018, 2018, 2020. 2023 (Tszyuy Ventszyun) |
FİFAnın loqosı
**FİFA** (*fr.* Fédération Internationale de Football Association - *azərb.* Beynəlxalq Futbol Federasiyaları Assosiasiyası‎) — mərkəzi İsveçrənin Sürix şəhərində olan, dünyanın ən böyuk idman təşkilatı.

FİFA, hər dörd ildən bir FİFA Dünya Kuboku, hər iki ildən bir FİFA Konfederasiyalar Kuboku və hər il FİFA Klublararası Dünya Çempionatı turnirlərini təşkil edir.

İndiyə qədər quruma 9 nəfər başçılıq edib. FİFA-nın indiki prezidenti Canni İnfantino təşkilatın onuncu rəhbəridir.

Tarixi
------

 *Əsas məqalə: FİFA tarixi*
FİFA 1904-cü ildə yaradıldı. Bu müxtəlif ölkələrin komandaları arasında əlaqələrin genişlənməsinə xeyli təsir göstərdi. 1908-ci ildə futbol ilk dəfə Olimpiya oyunları proqramına daxil edildi.

FİFA-ya üzv konfederasiyalar
1908 və 1912-ci illərdə keçirilən olimpiadaların ilk futbol turnirlərində ancaq Avropa qitəsinin təmsilçiləri iştirak edirdilər. 1908-ci ildə bu turnirə 8, 1912-ci ildə isə 12 komanda qatılmışdır. Hər iki turnirin qalibi futbolun yarandığı hesab olunan ölkənin təmsilçiləri - İngiltərə - oldular. Vaxt keçdikcə digər ölkələrin təmsilçiləri də bu turnirdə fərqlənməyə başladılar. 1920-ci ildə Belçika, 1924-cü ildə isə Uruqvay millisi birinci oldu.

Ötən əsrin 20-ci illərində bir çox ölkələrdə futbol həvəskar oyunundan peşəkar oyununa çevrilməyə başladı. Olimpiya oyunlarında əsasən həvəskar futbolçulardan ibarət milli komandalar iştirak edirdilər. Peşəkar oyunçuların iştirak etdiyi daha nüfuzlu turnirin təşkil olunmasına zərurət yaranmışdı. Bu barədə əvvəllər də müxtəlif təkliflər irəli sürülürdü. 1920-ci ilin aprel ayında FİFA-nın Antverpen şəhərində keçirilən konqresində dünya birinciliyinin keçirilməsi prinsipləri müzakirə olunub razılaşdırıldı. Təşəbbüsün ideya müəllifi Fransa Futbol Federasiyasının prezidenti Jül Rime idi. Elə həmin konqresdə o, FİFA-nın prezidenti seçildi, turnirə isə onun adı verildi.

1928-ci ildə FİFA-nın konqresi dörd ildə bir dəfə futbol üzrə dünya çempionatını keçirməyi qərara aldı. Yarışların rəsmi adı bir neçə dəfə dəyişdirilmişdir ("FİFA Dünya Kuboku", "Jül Rime", "Dünya Kuboku - Jül Rime Kuboku" və nəhayət, yenə "FİFA Dünya Kuboku"). Brazilyalılar üçüncü dəfə dünya çempionu olanadək yarışların qalibinə yunan mifologiyasında qələbə ilahəsi sayılan Nikanın fiqurundan ibarət olan, xalis qızıldan hazırlanmış (1 kiloqram 800 qram ağırlığında) kubok verilirdi. Brazilyalılar bu yüksək mükafatı həmişəlik sahib olduqdan sonra çempiona təqdim olunmaq üçün yeni mükafat - FİFA-nın "Dünya Kuboku" təsis edilmişdir.

İlk dünya çempionatı 1930-cu ildə öz istiqlaliyyətinin 100 illiyini qeyd edən Uruqvayda keçirildi. Meydan sahibləri bütün iştirakçıların xərclərini ödəməyi və turnirin açılışınadək yeni, iri stadion tikməyi öhdələrinə götürmüşdülər.
**Rüstəm Qasımcanov** (özb. Rustam Qosimjonov; d.  5 dekabr 1979)—Özbəkistanlı şahmat qrosmeysteri. 2004-cü ildə FİDE Dünya Şahmat Çempionatının qalibi olub. O, Daşkənddə keçmiş Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasıda anadan olub.

Erkən karyera
-------------

Onun ən yaxşı nəticələri sırasına 1998-ci ildə Asiya çempionatında birinci, 1999-cu ildə Yeniyetmələr Arasında dünya Şahmat Çempionatında ikinci, 2001-ci ildə Essendə birinci, 2002-ci ildə Pamplonada birinci, 2003-cü ildə Flissingen şahmat turnirində birinci, 2005-ci ildə Punedə Liviu-Diter Nisipyanu ilə birgə birincilik, 2000-ci ildə şahmat olimpiadasnda bürünc medal və 2002-ci ildə FİDE Dünya Şahmat kubokunda finalda Vişvanatan Anandda məğlub olaraq ikinci yeri tutması daxildir

O iki dəfə - 1999 və 2002-ci illərdə nüfuzlu Veyk-an-Zee turnirində çıxış edib.

2004-cü il FİDE Dünya Şahmat Çempionluğu
----------------------------------------

Rüstəm Qasımcanov 2004-cü ildə FİDE Dünya Şahmat Çempionatında ondan gözlənilməyən bir müvəffəqiyyətə imza ataraq Alexandro Ramirez, Ehsan Qaem Maqhami, Vasili İvançuk, Zoltn Almsi, Aleksandr Qrişçuk, Veselin Topalova qalib gələrək, finalda Maykl Adamsla qarşılaşmışdır.

Çempionatın final oyunlarında hər iki şahmatçı iki oyunda qələbə qazandığı üçün, onlar arasında tay-brekin keçirilməsi zəruri bilinib. Qasımcanov qara fiqurlarla keçirdiyi ilk oyunda çətin vəziyyətdə olarkən qələbə qazanıb. İkinci oyuna əsaslanaraq o, FİDE-nin yeni çempionu oldu.

Digər dünya çempionatının nəticələri
------------------------------------

Rüstəm Qasımcanov
Rüstəm Qasımcanov 2004-cü ildə əldə etdiyi müvəffəqiyyətin ardından 2005 FIDE Dünya Şahmat Çempionatına dəvət almışdır, ancaq bu yarışda uğur qazana bilməmişdir.

O, 2007-ci il FİDE-nin Şahmat üzrə Dünya Çempionatında iştirak üçün İddiaçıların Turnirində on altı yerdən birini qazanıb. İlk turda rəqibi Boris Gelfand idi. Matçda 6 oyun heç-heçə başa çatıb. Sonra Gelfand sürətli tay-breykdə qələbə qazanıb və Qasımcanov turniri tərk edib.

Çempionatdan sonrakı karyera
----------------------------

Aprel 2007-ci ildə FİDE-nin siyahısında Qasımcanov 2683 Elo reytinqinə malik idi. Bu retinqlə o, Özbəkistanda birinci dünya üzrə isə 27-ci idi. Onun ən yüksək retinqi 2709 olub (2013-cü il yanvar)

2005-ci ildə o, Linares Beynəlxalq Şahmat Turnirində 4 xal toplayaraq sonuncu olub. Şahmatçı növbəti il Korsikada keçirilən ustaların turnirində qalib gəlmişdir.

Rüstəm Qasımcanov 2010-cu il Asiya oyunlarında kişilərin fərdi sürətli oyununda qızıl medal qazanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *FİDE* FIDE Standard Ratings as of 31 december 2023. 2023.
2. ↑  Rustam Kasimdzhanov wins FIDE title Arxivləşdirilib 2008-01-11 at the Wayback Machine from Chessbase News.
3. ↑  "Rustam Kasimdzhanov wins Corsica Masters". ChessBase.com. 2006-11-09. 2012-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 December 2011.

Xarici keçidlər
---------------

* OlimpBase
* Rustam Kasimdzhanov vs. the AI Accoona Toolbar
**Anna Oleqovan Muzıçuk** (*ukr.* Анна Олегівна Музичук, sloven. Ana Muzičuk; 28 fevral 1990[…], Lvov) — Ukraynalı qadın şahmat qrossmeysteri. 2004-cü ildən 2014-cü ilədək Sloveniya üçün oynamışdır. Yudit Polqar, Humpy Koneru ve Hou Yifandan sonra, 2600 Elo reytinqini keçərək, 2012-ci ilin iyul ayında 2606 dərəcəyə çatan dördüncü qadındır.

Muzçuk ildə Qadınların Dünya Şahmat Çempionatını iki dəfə (2014 və 2016-cı illərdə) udub.

Karyerası
---------

2 yaşında peşəkar şahmatçı olan valideynlərindən şahmat öyrənməyə başlayıb. O, birinci müsabiqəsini 5 yaşında oynayıb. Lvov vilayətinin 10 yaş altı qızlar müsabiqəsində 2-ci yerə çıxıb.

1997–2005-ci illərdə Ukrayna, Avropa və Dünya Gənclər Çempionatında bir neçə medal qazanıb. 1998–2000-ci illərdə Avropa 10 yaş altı qızlar çempionatında, 2000-ci il Ukrayna 10 yaş altı qızlar çempionatında, 2002-ci ildə Ukrayna və Avropa 12 yaş altı qızlar çempionatında, 2003–2004-cü illərdə Avropa 14 yaş altı qızlar çempionatında, 2005-ci ildə Dünya 16 yaş altı qızlar çempionatında qızıl medal qazanıb. 1997-1999-cu illərdə Avropa 10 yaş altı qızlar çempionatında, 2001-ci ildə Avropa 12 yaş altı qızlar çempionatında, 2002-ci ildə Dünya 12 yaş altı qızlar çempionatında və 2004-cü ildə Dünya 14 yaş altı qızlar çempionatında gümüş medal qazanıb. 2000-ci ildə Dünya 10 yaş altı qızlar çempionatında bürünc medal qazanıb.

2001-ci ildə Qadın FİDE usta və 2002-ci ildə Qadın Beynəlxalq Usta ünvanları verilmişdir.

2003-cü ildə Ukrayna Qadınlar Çempionatını da qazandı. 2004-cü ildə Ukraynanın 20 yaş altı qızlar çempionatını qazandı.

2004-cü ildə Sloveniya üçün oynamağa başladı: Sloveniya şahmat federasiyası tərəfindən müqavilə təklif olundu və növbəti on il ərzində onlar tərəfindən dəstəkləndi. Lüblyana klubundan və 2004-cü ildən etibarən, Sloveniya milli komandası üçün oynadı. O, ilk növbədə kiçik və sonra yetkin turnirlərdə təmsil edirdi, bu illərdə Sloveniyada ən güclü qadın şahmatçı və dünyanın ən yaxşı qadın oyunçusu oldu.

2015 Ukraynanın poçt markası Muzçuk bacıları ilə birlikdə

İstinadlar
----------

1. 1 2  Muzychuk, Anna // ratings.fide.com (ing.).
2. ↑  .
3. 1 2  .
4. 1 2  .
5. 1 2  .
6. ↑  *FİDE* FIDE Standard Ratings as of 31 december 2023. 2023.
7. ↑  Interview with Anna Muzychuk Arxivləşdirilib 2016-05-04 at the Wayback Machine Pakchess. 2011–08–21. Retrieved 19 October 2015
8. ↑  Grandmaster title application Arxivləşdirilib 2021-12-22 at the Wayback Machine FIDE
9. 1 2  "Meet the Muzychuk sisters". ChessBase. 11 April 2004. 25 September 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 September 2015.
10. ↑  "C.to Europeo U10 femminile Italian Chess Federation" (italyan). torneionline.com. 2018-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-04.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | 365chess · Chess DB · Chess Games · Chess Tempo · ФИДЕ |
**Xaen** (*isp.* Jaén) — İspaniyanın Andalusiya avtonom icmasında yerləşən inzibati mərkəz sayılan Хaen bələdiyyəsində yerləşən şəhərdir. 424,30 кm² əraziyə malikdir. Əhalisi (2010-cu il-ə) 116 790 nəfərdən ibarətdir. Bələdiyyə Böyük Xaen rayonu tərkibində yerləşir. Şəhər provinsiyanın inzibati və sanaye mərkəzidir. Burada dəri zavodu, kimyəvi kombinat, qənnadı və tekstil fabrikləri vardır. Həmçinin istehsal həcminə görə maye qızıl kimi tanınan zeytun yağının Dünya Paytaxtı sayılır. 1 aprel 1938-ci ildə İspaniyada vətəndaş müharibəsi zamanı şəhər Alman-Faşistləri tərəfindən bombalanmışdır.

Tarixi tikililərindən biri olan müqəddəs Yekatirina qəsri (Castillo de Santa Catalina) şəhər yaxınlığında görkəmli təpələrdən birinin üzərində yerləşir. Əvvəllər onun yerində ərəb mənşəli qala var idi (Abrehui qalası, qalıqları hələdə durur). 1246-cı ildı Kastiliyalı III Ferdinandın şəhəri zəbtində sonra qala xristianlar tərəfindən yenidən tikilmişdir.

Şəhərin himayədarları müqəddəs Eufrasio və müqəddəs-qız de la Kapilya sayılır.

Fotolar
-------

* MuzeyMuzey
* Las Navas de Tolosa müharibəsiLas Navas de Tolosa müharibəsi
* KilsəKilsə
* QəsrQəsr
* 
* Stadion Stadion
* San Lucas girişi San Lucas girişi

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi səhifə
* Xaen şəhəri
* Xaendə vətəndaş müharibəsi
* Turist səfərləri üçün informasiya

1. ↑  *İspaniya Milli Statistika İnstitutu* Municipal Register of Spain of 2023. 2023.
**Dmitri Yakovenko** (*rus.* Дмитрий Олегович Яковенко, 29 iyul 1983 Omsk) Rusiyalı qrossmeyster (2001). Şahmat üzrə Komandalar Arası Dünya Çempionatında (2009) qızıl medal qazanan Rusiya komandasının və Şahmat üzrə Komandalar arası Avropa Çempionatının (2007, 2015) üzvu olub.

Həyatı
------

Dmirtriy 3 yaşı olarkən şahmat oynamağı birinci dərəcə səviyyəsində olan atasından öyrənib və məşqiçisi Aleksandr Nikitin olub. Dmitri məktəbi qızıl medalla və Moskva Dövlət Universitetinin tətbiqi riyaziyyat və kibernetika fakultəsinin qırmızı diplomla bitirmişdir.

Naliyyətləri
------------

1999-cu ildə 16 yaşa qədər Gənclər arasında şahmat üzrə Dünya çempionatıda ikinci yeri tutdu.

2001-ci ildə 18 yaşa qədər Gənclər arasında şahmat üzrə Dünya çempionatının və Saint-Vincent Open-in qalibi olub.

2005-ci ildə Monrealda keçirilən turnirin qalibi oldu. Həmin ildə Rusiya Çempionatında ikinci yeri tutdu.

2006-ci ildə Yakovenko Rusiya Çempionatında gümüş medal qazandı.

2007-ci ildə Rusiya yığmasının tərkibində Avropa Çempionu oldu.

2012-ci ildə Plovdivdə keçirilən Şahmat üzrə Avropa Çempionatında 11 oyundan 8.5 xalla, 2013-də Rusiya Kubokunda birinci yeri tutmuşdur.

2012-ci ildə keçirilən Olimpiadada Rusiya millisinin tərkibində gümüş medala sahib olmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Dmitry Jakovenko. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-09-22 at the Wayback Machine  (ing.)
* Dmitry Jakovenko. 365chess.com  (ing.)
* Dmitry Jakovenko. fide.com  (ing.)
* Dmitry Jakovenko. chessgames.com  (ing.)

| ⛭Rusiya bayrağı Rusiya şahmatçıları |
| --- |
| Yaşayanşahmatçılar | 
Ernesto İnarkiyev |
Aleksandr Motılyov |
Aleksandr Qrişçuk |
Aleksandra Kostenyuk |
Pyotr Svidler |
Vasili Smıslov |
Vladimir Kramnik |
Sergey Karyakin |
Anatoli Karpov |
Nikita Vityuqov |
Yevgeni Tomaşevski |
Dmitri Andreykin |
Dmitri Yakovenko |
Yan Nepomnyaşşiy |
Vladislav Artemyev‎ |
Maksim Matlakov
 |
| Mərhumşahmatçılar | 
Aleksandr Alyoxin |
Mixail Botvinnik |
İvan Bukavşin
 |
**İstilik mübadiləsi** — İqlimin vacib cəhətlərindən olan atmosferin istilik rejimi atmosfer havası və ətraf mühit arasındakı istilik mübadiləsi ilə müəyyən olunur. Bu zaman ətraf mühit kimi kosmik fəza və qonşu hava kütləsi və yer səthi başa düşülür. İstilik mübadiləsi radiasiya yolu ilə, başqa sözlə havadan şüalanma və Günəş radiasiyasının hava ilə udulması yolu ilə reallaşır. Digər tərəfdən bu hava və yer səthi arasında istilikkeçirmə və atmosfer daxilində turbulentlik vasitəsilə baş verir. Yer səthi və atmosfer arasında istilik mübadiləsi həm də buxarlanma və növbəti kondensasiya zamanı baş verə bilər.

Turbulent istilikkeçirmə
------------------------

Troposferdə günəş radiasiyasının birbaşa udulması çox azdır, belə ki, o havanın temperaturunu gün ərzində 0,50C qaldıra bilər. Havadan uzundalğalı şüalanma vasitəsilə istiliyin itməsi bir qədər daha çoxdur. Atmosferin istilik rejimi üçün istilikkeçirmə vasitəsilə yer səthi ilə istilik mübadiləsi həlledici əhəmiyyət daşıyır. Yer səthi ilə birbaşa təmasda olan hava kütləsi onunla molekulyar istilikkeçirmə yolu ilə istilik mübadiləsi edir. Atmosferdə daha effektiv istilik mübadiləsi turbulent istilikkeçirmə yolu ilə gedir. Turbulentlik nəticəsində atmosferdə havanın tez qarışması baş verir ki, bu da atmosferin qatları arasında istilik mübadiləsi yaradır. Turbulentlik prosesi həm də yer səthindən havaya və ya tərsinə istilik mübadiləsi yaradır. Məsələn, turbulentlik prosesi nəticəsində yer səthində hava soyuyursa onun yerinə fasiləsiz olaraq yuxarı qatlardan isti hava daxil olur. Bu proses hava qatı ilə yer səthi arasında istilik mübadiləsini tənzimləyir. Yer üzərində havanın soyuması elə də çox olmur, lakin bu atmosferin daha güclü qatlarına yayılır. Atmosferin daha yuxarı qatları üçün yer səthi ilə istilik mübadiləsi az əhəmiyyət daşıyır. Bundan başqa istilik mübadiləsi havanın adveksiyası yolu ilə də baş verə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Матвеев Л.Т. Основы общей метеорологии. Физика атмосферы. Л. 1965.
2. ↑  С.П.Хромов Метеорология и климатология. Ленинград. 1968, стр. 342.

Xarici keçidlər
---------------

İstilik miqdarı

Həmçinin bax
------------

* İqlim
* Günəş radiasiyası
* Rixman — Nyuton qanunu
**Torf mamırları** (*lat.* Sphagnopsida) — bitkilər aləminin mamırkimilər şöbəsinin sphagnophytina yarımşöbəsinə aid bitki sinfi.

Gövdə və yarpaqlarında xloroplastla yanaşı boş ölü hüceyrələri də olur. 20-30 sm hündürlükdə olurlar. Yaşlaşanda isə 2-3 sm artıb eyni anda gövdədən 2-3 sm itirilər. İtirilmiş hissə torfa çevirilir. Budaqlanmayan üzəri sıx ensiz yaşıl yarpaqlı çoxillik bitkidir. Rizoidlərə malik deyillər. Örtük və ötürücü toxuma zəif inkşaf edib. Qaranlıq, rütubətli meşələrdə yaşayırlar. Öz kütləsindən 20-25 dəfə çox su udur.Böyük bataqlı yaradırlar. Sporla çoxalırlar. Sfaqnum bakteriyaların inkişafına mane olan maddələr ifraz edir. Bu səbəbdən bataqlıqda çürümə prosesi zəifləyir. Gövdə və yarpaqlarında fotosintez prosesini həyata keçirən xloroplastlara malik hüceyrələrlə yanaşı, içərisi boş, ölü iri hüceyrələrə də rast gəlinir. Kökü olmur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bold, H.C. 1967. Morphology of Plants. second ed. Harper and Row, New York. p. 225-229.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1422487
* Wikispecies: Sphagnopsida
* EoL: 3890
* EPPO: 1SHGC
* Fossilworks: 306733
* GBIF: 190
* iNaturalist: 54698
* IRMNG: 11907012
* ITIS: 15680
* NCBI: 113508
* NZOR: b9185722-0c23-4417-bc32-f249dbad2eb8
* Tropicos: 35204556

 |
**Alqonkinlər** — Şimali Amerikada dilcə qohum hindi tayfalar qrupu. Atlantik okeanı sahillərindən Qayalı dağlara qədər uzanan geniş ərazidə yaşayırdılar. Alqonkinlərin xeyli hissəsi Avropa müstəmləkəçiləri tərəfindən qırılmışdır. Sağ qalanları rezervasiyalarda yaşayırlar. Dilləri alqonkin dilləri ailəsinə mənsubdur. Əkinçilik və ovçuluqla məşğul olur, meşə təsərrüfatı və mədənlərdə işləyirlər. Alqonkinlərin dini totemizm və ona yaxın olan etiqaddır.

Adlandırma
----------

Alqonkin adı ən dar (Algonquin) mənası ilə alqonkinləri və dillərini, ən geniş (Algonquian) mənası ilə də Alqonkin xalqları və dillərini ifadə edir. Alqonkin termini maliset dilindəki *"elakómkwik"* (ɛlæˈɡomoɡwik ;«bizim qohumlar») sözündən yarandığı iddia olunur.

Təsnifat
--------

Mədəni cəhətdən alqonkinlər 4 qrupa ayrılır:

1. **Şərq alkonqinləri** — Kanada və ABŞ-də yaşayırlar və dilləri Şərqi Alkonqin dillərinə aiddir: *mikmaklar, abenakilər, malesitlər, lenapelər, Karolina alqonkinləri* və s.

2. **Şimal alqonkinləri** — Kanadada yaşıyırlar və dilləri Mərkəzi Alkonqin dillərinə daxildir: *krilər, atikameklər, naskapilər, innular, alqonkinlər, menominilər* və s.

3. **Mərkəz alqonkinləri** — Kanada və ABŞ-də yaşayırlar və dilləri Mərkəzi Alqonkin dillərinə aiddir: *çipevalar, potavatomilər, meskvakilər, şavnilər, miamilər, illinoyslar* və s.

4. **Qərbi alqonkinlər** — Kanada və ABŞ-də yaşayırlar və dilləri Ova Alqonkin dillərinə daxil edilir: *qaraayaqlar, arapaholar, atsinalar, şayenlər* və s.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Алгонкинләр // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 222.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Alqonkinlər (xalqlar qrupu)** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Alfredo Oriani** (it. Alfredo Oriani), (d. 22 avqust 1852, Faentsa -v. 18 oktyabr 1909, Kasola Velsenio)- italiya yazıçısı

Həyatı
------

Alfredo Oriani Ravenna əyalərinin Faentsa şəhərində, xırda imtiyazlı zadəgan ailəsində anadan olmuşdur. Hələ gənc ikən qələmə aldığı "Hüddudan kənarda" (1877) və "Yox" (1881) romanlərı, həmçinin "Yabanı ot" (1879) və "Kvartet" (1883) hekayələr toplusu yerli ədəbi tənqid tərəfindən "mənəviyyatdan kənar" əsərlər kimi xarakterizə edilmişdir. olunmuşdur. Bundan sonra işıq üzü gprən "Düşmən" romanlarında Rusiya cəmiyyətindəki nihilistlər mühitində cərəyan edən hadisələr canlandırılırdı. "Qısqannclıq" (1894), "Məğlubiyyət" (1896) və "Burulğan" (1899) romanı məişət psixologiyasından bəhs edir. 1908- ci ildə yazdığı "İdeal çevriliş" risaləsində İtalyanın yüksəlişini hakimiyyətə gələcək güclü şəxsiyyət baglayırdı. 1923- 1933- cü illərdə yazıçının külliyatı biləvasitə B. Mussolininin redaktorluğu altında çap olunmuşdur.

Alfredo Oriani XIX əsr İtaliya tarixinin yanınmış siyasi xadimlərinsdə biri idi. O, "İtalyada siyasi mübarizə" adlı üçcildlik tarixi əsrin müəllifidir. Dərin biliklərə malik olan, bir neçə xarici dili mükəmməl bilən yazıçı gənclik illərinə xas olan fərqli siyasi- mənəvi görüşlərinə baxmayaraq, yaradıçılığının yetkin çağlarında coşqun vətənpərvər, İtaliyanın birləşməsi uğrunda yorulmaz mübariz, C.Qaribaldi və C.Mazdini kimi xalq qəhrəmanlarının qızğın tərəfdarı kimi göstərmişdir. Onun məhz bu mövzuda qələmə aldığı və C.Qaribaldinin həyatından bəhs edən, "Don Covanni Verita" novellasının da daxil olduöu "Doqaliyə qədər" toplusu İtalyanın milli- azadlıq hərəkatından bəhs edən ən uğurlu əsərlərdən biri sayılır. Alfredo Oriani 18 oktyabr 1909- cu ildə Kasola Velseniodə vəfat edir.

Yaradıçılığı
------------

Hələ gənc ikən qələmə aldığı "Hüddudan kənarda" (1877) və "Yox" (1881) romanlərı, həmçinin "Yabanı ot" (1879) və "Kvartet" (1883) hekayələr toplusu yerli ədəbi tənqid tərəfindən "mənəviyyatdan kənar" əsərlər kimi xarakterizə edilmişdir. Bundan sonra işıq üzü gprən "Düşmən" romanlarında Rusiya cəmiyyətindəki nihilistlər mühitində cərəyan edən hadisələr canlandırılırdı. "Qısqannclıq" (1894), "Məğlubiyyət" (1896) və "Burulğan" (1899) romanı məişət psixologiyasından bəhs edir. 1908- ci ildə yazdığı "İdeal çevriliş" risaləsində İtalyanın yüksəlişini hakimiyyətə gələcək güclü şəxsiyyət baglayırdı. 1923- 1933- cü illərdə yazıçının külliyatı biləvasitə B. Mussolininin redaktorluğu altında çap olunmuşdur.

* "Hüddudan kənarda" (1877);
* "Yox" (1881);
* "Yabanı ot" (1879);
* "Kvartet" (1883);
* "Düşmən";
* "Qısqannclıq" (1894);
* "Məğlubiyyət" (1896);
* "Burulğan" (1899);
* "İdeal çevriliş" (1908);
* "İtalyada siyasi mübarizə";
* "Don Covanni Verita";
* "Doqaliyə qədər".

Həmçinin bax
------------

* Lonardo Şaşa
* Luici Kapuana
* Covanni Verqa
* Anton Delviq

Xarici keçidlər
---------------

* Alfredo Oriani
* Oriani, Alfredo
* Author:Alfredo Oriani
* Alfredo Oriani

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  İtalyan ədəbiyyatı antologiyası, C.Cümşüdov, səh. 50
**Ni Hua** (çin.: 倪華
, 31 may 1983, Şanxay) — Çin şahmatçısı, qrossmeyster (2003).

Həyatı
------

2008-ci ilin aprelində Ni Hua və Bu Xiangzhi Wang Yue-dan sonra 2700 sərhəddini keçən növbəti şahmatçılar oldu.

2000-ci ildə İstanbulda Olimpiyada ilk çıxışını 9 oyundan 5.5 xal ilə bitirdi.

2004-cü il FİDE Dünya Çempionatında ilk turda Evgeny Vladimirov üzərində qələbə qazanır, lakin növbəti turda həmyerlisi Ye Jiangchuan-a məğlub olur.

2008-ci ilin may və iyun aylarında keçirilən Çin Çempionatında 11 oyundan 7.5 xal ilə çempion adını qazanır.

2009-cu ilin yanvarında ənənəvi Reggio Emilia şahmat turnirinin ilk Çinli qalibi kimi tarixə düşür.

2010-cu ilin aprel ayında Asiya Çempionatının qalibi olur.

2015-ci ildə 11 oyundan 10.5 xal ilə Avstraliya Açıq Çempionatında birinci yeri tutur.

İstinadlar
----------

1. ↑  ratings.fide.com (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Ni Hua. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-09-20 at the Wayback Machine  (ing.)
* Ni Hua. 365chess.com  (ing.)
* Ni Hua. fide.com  (ing.)
* Ni Hua. chessgames.com  (ing.)
**Aynur İmran** (tam adı: *Aynurə İmran qızı İmranova*; 11 noyabr 1976, Zərdab rayonu) — Azərbaycan jurnalisti və siyasətçisi.

Həyatı və təhsili
-----------------

Aynur İmran 11 noyabr 1976-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunda ziyalı ailəsində anadan olub. 1982-1993 cü illərdə Zərdab rayon Həsən bəy Zərdabi adına 1 nömrəli məktəbini bitirən Aynur İmran 1993-1997 cü ilində Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunda bakalavr, 2010-2012-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının magitsr dərəcəsinə yiyələnmişdir.

2012-2013 illərində Avropa Şurasının mərkəzi Fransanın Strasburq şəhərində yerləşən Siyasi biliklər Məktəbindən də məzun olub.

2021-ci ildə *QS Runkihg* siyahısında Rusyanın ilk 300-ə daxil olan yeganə universiteti Rusiya Xalqlar Dostluğu Universitetinin beynəlxalq münasibətlər üzrə doktorantura təhsilinə haqq qazanıb. Hal-hazırda təhsilini davam etdirir.

Jurnalistika fəaliyyəti
-----------------------

Fəaliyyətə 1994-cü ildə "Müxalifət" qəzetinin jurnalisti kimi başlayıb. "Cümhuriyyət" qəzetində, ANS ÇM radiosunda, "Yeni Müsavat", "Azadlıq" qəzetlərində , Azad Azərbaycan Televiziyasında jurnalist və redaktor fəaliyyətində olub. 2010–2013-cü illərdə inetrnet televiziyası olan Kanal 13-də siyasi debatlardan ibarət olan "Aktual" proqramını aparmağa başlayıb.

İctimai-siyasi fəaliyyəti
-------------------------

1993-cü ildən 2003-cü ilə qədər Müsavat Partiyasının sıralarında fəaliyyət göstərib. 2010-cu ildə Ümid Partiyasına üzv olub, onun Qadınlar təşkilatının sədri seçilib. 2011-ci ildə artıq Ümid Partiyasının sədr müavini təyin edilib. 2013-cü ildə oktyabrında Ümid Partiyası sıralarından istefa verir.

2012-ci ildə Demokratiya və Medianın inkişafına Dəstək İctimai Birliyini təsis edir və jurnalistlərin hüquqlarının müdafiə sahəsində, onların bilik və bacarıqlarının artırılması sahəsində fəaliyyət aparmağa başlayır.

Hal hazırda Türkiyə Turan Hərəkatının Azərbaycan təmsilçisidir.

Elmi araşdırmaları
------------------

Aynurə İmranova "Terror: müasir dünyanın həll edilməyən problemi" adlı kitabın müəllifidir. Yerli və beynəlxalq mətbuatda etnosiyasi münaqişələr mövzusunda məqalələrlə çıxış edir.

Müxtəlif dillərdən məqalələrin tərcümələri ilə məşğul olur, 2 kitabın türk dilindən çevirmənin müəllifidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ümid Partiyasında yeni sədr müavini kimdir?". 2023-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-10.
2. ↑  "Jurnalist xanım ümid Partiyasında vəzifə aldı". 2023-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-10.
3. ↑  "İqbal Ağazadə sərəncam verdi". 2023-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-10.
4. ↑  "Ümid Partiyasının sabiq sədr müavini "ReAL"a keçdi". 2021-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-10.
**Psexako**(və ya *Psekoxo*) — Soçi şəhərinin Adler rayonunda, Krasnaya Polyana kəndi yaxınlığındakı dağ silsiləsi. Şimal-qərbdən və qərbdən Laura çayının hövzəsi, cənub-qərbdən Lauranın qolu olan Axipse çayı, cənubdan isə Mzımta çayının hövzəsi ilə həmsərhəddir. Mzımta çayı da Lauranın qoludur. Silsilə Soçi şəhərinin 50 km-də yerləşir.

Silsilə tədricən cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru yüksəlir. Silsilə şimaldan Pseaşxo massivinin yerləşdiyi Bzerpi silsiləsi ilə birləşir. Qafqaz Təbii Biosfer Qoruğunun ərazisi silsilənin şimal hissəsindən başlayır.

Psexako silsiləsinin hündürlüyü 1400–1600 metr arasında dəyişir. Silsilənin yamacları enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı ağac növləri ilə örtülüdür. 1960-cı illərdə silsilədə ağac kəsimi həyata keçirilirdi.

Psexako silsiləsinin ətəyində Qazprom şirkətinin Dağ Turizm Mərkəzi yerləşir və silsilənin böyük hissəsi xizək kompleksinin yaradılması və inkişafı üçün Qazprom şirkətinə icarəyə verilmişdir. 2014 Qış Olimpiya Oyunları üçün inşa edilən obyektlər də bur ərazilərdə inşa olunub.

Psexako silsiləsinin yuxarı hissələrində 2014-cü il Qış Olimpiya Oyunları üçün biatlon və xizək meydançaları, həmçinin 2014-cü il Qış Paralimpiya Oyunlarında biatlon və xizək yarışlarına ev sahibliyi etmək üçün Laura xizək və biatlon kompleksi tikilmişdir.

Hazırda Psekhako silsiləsinin şimal-qərb yamaclarında üç xizək lifti, eləcə də xizək və snoubordla məşğul olmaq üçün yollar mövcuddur. Psexako stansiyası dəniz səviyyəsindən 1440 metr yüksəklikdə yerləşir.

Psexako silsiləsinin əsas görməli yerlərindən biri dəniz səviyyəsindən 2338 metr yüksəklikdə yerləşən Medvejye Vorota dərəsidir. Dərəyə gedən yol küknar meşəliyindən keçir.

Silsilənin iqlimi kəskin kontinentaldır. Yanvar ayının orta aylıq temperaturu −1,8 °C, iyul ayının orta aylıq temperaturu isə 15,3 °C-dir. İllik yağıntıların miqdarı 2023 mm-dir. Ən çox yağıntı noyabr-dekabr-yanvar aylarında düşür. Mütləq minimum temperatur yanvarda qeydə alınıb −22,5 °C. Mutləq maksimum isə dağ ətəklərində qeydə alınıb + 35 °C.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ефремов Ю. К. Тропами горного Черноморья. М: Государственное издательство географической литературы, 1963". 2009-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-27.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-27.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-27.
**Əyyub Mahmud oğlu Pirverdiyev** (1895, Sabunçu, Bakı qəzası – 1937) — Azərbaycan bolşevik inqilabçısı, Naxçıvan MSSR xalq daxili işlər komissarı.

Həyatı
------

Əyyub Mahmud oğlu Pirverdiyev 1895-ci ildə Rusiya imperiyasında, indiki Azərbaycanın Sabunçu qəsəbəsində anadan olmuşdur. O, 1912-ci ildən bolşevik hərəkatına qoşulmuşdur. Pirverdiyev Balaxanı–Sabunçu rayonunda 1914-cü il fəhlə tətillərinin təşkilində iştirak etmişdir. O, 1917-ci ilin martından Sov.İKP üzvü olmuşdur. Pirverdiyev 1917-ci ildə Balaxanıda "Hümmət" təşkilat komitəsinin üzvü, Sabunçuda zavod komitəsinin və fəhlə deputatları sovetinin sədri seçilmişdir. O, 1918-ci il Bakı döyüşü nəticəsində Bakı Kommunasının suqutundan sonra həbs olunmuş, Gəncəyə aparılmışdır. Pirverdiyev 1919-cu ildə azad edilmiş, Bakıya qayıtmış, Sabunçuda "Hummət"ə təşkilatının sədri seçilmiş və fəhlələrin may ümumi tətilində iştirak etmişdir. O, Abşeronda, Xaçmazda gizli iş aparmış, Müşkür (Xudat) dairəsində partiya təbliğatçısı olmuşdur. Pirverdiyev 1920-ci ildə Bakı əməliyyatı ilə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Müşkür dairə inqilab komitəsinin, Azərbaycan SSR XKS-nin Naxçıvan MSSR-də müvəkkili, Naxçıvan MSSR-in xalq daxili işlər komissarı və s. vəzifələrdə işləmişdir. O, 1937-ci ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Пирвердијев Әјјуб Маһмуд оғлу // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 534.
**Guaranilər** — Cənubi Amerikada yaşayan yerli icma. Quarani dili də vardır.

Yayılmaları
-----------

Əsasən Paraqvay, Uruqvayda, Argentina, Braziliya ilə Boliviyanın bəzi bölgələrində yaşayırlar.

Quaranilər bölgəyə gələn ilk Avropalı yerləşimçilərin qarşılaşdıqları Şimali Amerika sivilizasiyasının bir bölümü olan geniş tupi-quarani mədəni-dil topluluğunun bir parçası idilər.

'Jaquar', 'toucan' kimi İngiliscə sözlərin kökü Quarani dilinə dayanır.

1600-cü ilin əvvəlində bölgəyə Xristian misionerlərin gəlməsiylə, ABŞ-dəki yerlilərin başlarına gələnlərin bənzəri, Quaranilərin də başına gəlmişdir. Roland Coffenin 1986-cı il hazırladığı filmi "The Mission", Quaranilər və onlar üzərinə misionerlər ilə portuqaliyalılar arasında keçən çəkişmələri mövzu alır. Filmdə baş verən hadisələr zəka, beyin məhsulu olsa da, keçmişdə Avropalıların Quaranilərə elədikləri zülm ilə tam səsləşir.

Həmçinin bax
------------

* Quarani dili


Vikianbarda Quaranilər ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Likvidlik** — Biznesdə, iqtisadiyyatda yaxud investisiya proseslərində aktivlərin bazarda əhəmiyyətli qiymət fərqi olmadan və dəyər itkisi yaratmadan tez reallaşdırıla (satıla) bilməsi qabiliyyətidir. Aktivlərin pula çevrilmə imkanı əks etdirən iqtisadi termin likvidlik kimi müəyyən olunur. Daşıdığı ümumi anlamdan əlavə bu terminin daha konkret mənalarda işləndiyi məqamlar da vardır. Bank, müəssisə, qiymətli kağızlar, bazar, yatırımlar və s. ilə münasibətdə işlənməsindən asılı olaraq həm likvidliyin müəyyən edilməsi üsulları, həm də terminin özünün izah variantları bir-birindən fərqlənir. Likvidlik – sadəcə maddi dəyərləri pula çevirmək baxımından nəzəri imkan deyil, o həm də bunu cəld, rahat və maksimal dərəcədə faydalı şəkildə həyata keçirməkdir. Bu nisbi parametrlərdən asılı olaraq likvidliyin nisbi kəmiyyətini müəyyən edirlər. Yaxşı likvidlik göstəricisi və qeyri likvidlik kifayət qədər şərti xarakter daşıyır. Bu zaman bir sıra faktorlar nəzərə alınmalıdır.

Likvidliyə təsir edən faktorlar
-------------------------------

Biznesdə edilən pul yatırımlarının, investisiyaların geri qayıtması (yəni öz pulunu çıxardaraq, gəlir gətirməsi) həmin müəssisəni likvid adlandırmaq üçün tutarlı əsas verir. Əgər gəlirlər az olarsa onda bu variant az likvidli müəssisə adlanacaq. Yüksək gəlirli (öz xərclərini artıqlaması ilə çıxara bilən) bizneslərə tələbat həmişə yüksəkdir. Likvidliyə təsir edə bilən digər parametr pul vəsaitlərinin, yəni gəlirin əldə edilmə sürətidir. Özü də məsrəflərin tam həcminə nisbətdə. Pul yatırımı edən hər bir şəxs, onları qısa müddət ərzində böyük plyusla geri qaytarmağı düşünür. Belə yüksək likvidli situasiyalara olduqca nadir hallarda rast gəlinir.
Daha sadə dillə müəssisənin likvidliyini belə izah etmək olar "bu biznes nə dərəcə də sərfəlidir?". Böyük maliyyə vəsaitlərini kifayət qədər gəlirli şəkildə investisiya etmək istəyərkən, diqqət mərkəzinə təkcə müəssisələrə və müxtəlif səhmlərə edilən yatırımlar dayanmır, həmçinin digər bazarlar da axtarmaq olar. Həmişə nəzərə alınan ən vacib nüans risklərdir. Bəzi variantlar həddindən artıq likvid ola bilər, amma belə bir riskə getmək olduqca çətindir. Sözü gedən termin iqtisadiyyatın digər sahələrində, məsələn ödəniş qabiliyyətinin müəyyən edilməsi zamanı istifadə olunur. Biznesdə böyük pullar dövr edə bilər, amma sən demə xərclər və maliyyə itkiləri daha çox olacaq. Nisbi rəqəmlərə gəldikdə müəssisə likvid olmaya bilər, baxmayaraq ki, o öz sahiblərinə kifayət qədər sanballı məbləğlərdə, çox yaxşı həcmdə gəlir gətirir. Biznes gizlicə borclana bilər ki, bu da hesabat dövründə maliyyə itkilərinin həcminin böyüklüyünü üzə çıxaracaq. Borcalan və kreditor münasibətlərində də likvidlik anlayışı mövcuddur, bu zamanda nəzərdə ödəmə qabiliyyəti tutulur. Bu borcalanın maliyyə vəsaitlərini vaxtında geri qaytara bilib-bilməyəcəyini müəyyən edir. Sözügedən situasiya daha çox banklarda aktualdır. Likvid olmayan müştərilərə kredit verməkdən sadəcə imtina edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Likvidlik nədir – aktivlərin pula çevrilmə qabiliyyəti". 2018-08-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-06.
**Beşiktaş Park** yada sponsorluq adı ilə **Tüpraş Stadionu**, 2013 İyununda Beşiktaş İnönü Stadionunun sökülməsi ilə yerinə Beşiktaş İnşaat Yatırım A.Ş. tərəfindən tikilməkdə olan futbol stadionu. 2014-cü ildə mobil operator Vodafone ilə bağlanan müqavilə ilə Vodafone 15 illiyinə stadionun adına sponsor oldu.  Azarkeşlər tərəfindən göndərilən məktubları stadionun bünövrəsinə qataraq "Təməlində sevgi var" şüarını başlatmışdır.Stadionun damı 12 Noyabrda yüksəldilmişdir.Avropada bir çox klubun istifadə etdiyi hibrid qazon Tüpraş Stadionunda tətbiq edilir. 2023-cü ildən adı Tüpraş Stadionudur.

Tarix
-----

İlk dəfə 23 Fevral 2004 tarixində gündəmə gələn lakin lazımi icazələrin çıxmaması səbəbi ilə təxirə salınan layihənin inşaat müddəti rəsmi olaraq 17 Yanvar 2013 tarixində başlamışdır. Türk Telekom Stadionu və Timsah Park ilə Türkiyənin C90görüş bucağına sahib stadionlarından biri olaraq hazırlanan yeni İnönü stadionunda 147 qapalı loja,4500 VIP tribuna və 162 əlil oturacağı olacaq.İki qat formada hazırlanacaq stadionun birinci qatı 26°,ikinci qatı isə 38° olacaq.

Mövqeyi
-------

Vodafone Park İnönü İdman Kompleksi,1947 ilində inşa edilən indiki İnönü stadionunun olduğu sahəyə inşa edilir.

Xüsusiyyətləri
--------------

* Oturacaqların üstü tamamilə örtülü
* C90 baxış bucağı
* Qatlana bilən oturacaqlar
* Örtük altından istilik sistemi
* İki mərtəbəli tribuna
* Açıq və qapalı avto park
* VIP otaqlar
* Tutumu: 42.445
* Avto park tutumu: 600
* Əlil azarkeş tutumu: 81 əlil oturacağı + 81 müşayiətçi(cəmi 162 oturacaq)
* Tribunaların sahədən uzaqlıqları: 795 və 615 sm
* Mətbuat tribunası tutumu:186 nəfər

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-12-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-06.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-22.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2013-09-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-06.
**Quliyev Sərxan Babaş oğlu** (1 aprel 1968, Aşağı Mollu, Qubadlı rayonu, Azərbaycan SSR) — Azərbaycan şahmatçısı. Beynəlxalq dərəcəli qrosmeyster (1995).

Həyatı
------

Sərxan Quliyev 1968-ci ildə Qubadlı rayonunun Aşağı Mollu kəndində anadan olub. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra 1985-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinə qəbul olmuş və 1992-ci ildə oranı bitirərək mühəndis-iqtisadçı ixtisasına yiyələnmişdir. Rusiya Dövlət Bədən Tərbiyəsi Akademiyası yanında Ali Məşqçilər Məktəbində (1995–96) təhsil almış, 1996-cı ildə oranı bitirərək "Ali dərəcəli məşqçi" rütbəsini almışdır. 1997-ci ildə isə həmin Akademiyanın şahmat kafedrasında aspiranturaya qəbul olunmuş və eyni zamanda orada müəllim işləmişdir. 1995-ci ildə Beynəlxalq qrosmeyster rütbəsinə yiyələnmişdir. Moskva-1994, Elista-1998 ümumdünya şahmat olimpiadasında və Pula-1997 Avropa komanda birinciliyində Azərbaycanı ləyaqətlə təmsil etmişdir. Sonra Veloreçensk–1991, Fridik-Mistik–1992, Çessko-Budoyovistsa–1992, Minsk-1994, Vladivostok–1994, Moskva–1995, Tehran–1999, 2000, İzmir–2000, Bakı–1994-cü il beynəlxalq yarışlarının qalibi olmuşdur. Sərxan Quliyev 17 dəfə müxtəlif səviyyəli yarışlarda Azərbaycan yığma komandasının tərkibində çıxış etmişdir.

O, Türkiyə və İran milli yığma komandasının baş məşqçisi vəzifəsində də işləmişdir.

Kitabları
---------

"Mənim 50 partiyam (namizədlikdən qrosmeysterliyədək)" (Moskva, 1997, rus dilində), "Şahmat. Dərs vəsaiti" (Moskva, 2001, rus dilində; həmmüəllif), "Standart şahmat sonluqları" (Bakı, 2002), "Nümunəvi vəziyyətlər" (Tehran, 2005, fars dilində), "Şahmat oyununun ideyası" (Moskva, 2012, rus dilində), "Klassik şahmat irsi" (Ankara, 2012), "Vladimir Kramnik - 14-cü dünya çempionunun seçmə oyunları" (Moskva, 2015), "Veselin Topalov - keçmiş dünya çempionunun seçmə oyunları" (Moskva, 2016) və s. kitabların müəllifidir.

Xarici keçidlər
---------------

* FIDE Chess Profile
* Sarhan Guliev. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-03-09 at the Wayback Machine  (ing.)
* Sarhan Guliev. Chessgames.com  (ing.)
* Sarhan Guliev. 365Chess.com  (ing.)
* Guliev, Sarkhan. OlimpBase.org  (ing.)

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycan bayrağı Azərbaycan qrosmeysterləri |
| --- |
| Yaşayan şahmatçılar | 
Abdulla Qədimbəyli |
Arkadi Naydiç |
Aydın Süleymanlı |
Azər Mirzəyev |
Cahangir Ağarəhimov |
Elmar Məhərrəmov |
Eltac Səfərli |
Əhməd Əhmədzadə |
Fərhad Tahirov |
Fərid Abbasov |
Qədir Hüseynov |
Namiq Quliyev |
Nicat Abasov |
Nicat Məmmədov |
Rauf Məmmədov |
Rəsul İbrahimov |
Misrətdin İsgəndərov |
Məhəmməd Muradlı |
Rəşad Babayev |
Rıfat Bağırov |
Sərxan Quliyev |
Şəhriyar Məmmədyarov |
Teymur Rəcəbov |
Ülvi Bacarani |
Ülvi Sadıqov |
Ürfan Sevdimalıyev |
Vasif Durarbəyli |
Vüqar Rəsulov |
Vüqar Əsədli |
Zaur Məmmədov
 |
| Əvvəlki təmsilçilər | 
Cəmil Ağamalıyev
 |
| Mərhum şahmatçılar | 
Aydın Hüseynov (1955–2003) | Vüqar Həşimov (1986–2014)
 |
**Veselin Topalov** (bolq. Веселин Топалов, 15 mart 1975, Ruse) — bolqar şahmatçı, qrossmeyster, FİDE-nin versiyasına görə şahmat üzrə 2005-ci il Dünya Çempionu, 2005-ci Şahmat Oskarının sahibi.

1971-ci ildən FİDE-nin reytinq siyahısı nəşr olunur. Topalov Harri Kasparov, Anatoli Karpov, Bobbi Fişer, Maqnus Karlsendən sonra ən çox siyahının önündə yer alan şahmatçıdır.

1994-cü ildən bəri Bolqarıstan millisinin lideridir. Müxtəlif vaxtlarda FİDE Dünya Çempionatının fərqli mərhələrinə qədər mübarizəsini davam etdirib. Nəhayət, Argentinada keçirilən FİDE Dünya Çempionatının ilk dövründə 7 oyundan 6½ xal toplayaraq ikinci dövrdə sadəcə heç-heçələr edərək çempion adını qazandı.

2006-cı ilin mayında M-Tel Masters turnirində 10 oyundan 6½ xal toplayaraq birinci oldu.

2007-ci ildə 19-cu kateqoriyalı Corus Chess turnirində ilk yeri bölüşdürdü. 2007-ci ildə Dünya Kubokunu Qata Kamski qazandı və Topalovla matç keçirdilər. Qalib Topalov 2010-cu ildə Dünya Çempionatının matçına vəsiqə qazandı. Sofiyada keçirilən matçı Vişvanatan Anand qazandı.

Tromsoda keçirilən Olimpiadada birinci lövhədə qızıl medal qazandı. 2015 Grand Chess Tour-a daxil olan Norway Chess, Sinquefield Cup və London Chess Classic turnirlərin ilkində Topalov 9 oyundan 6.5 xal toplayaraq 2946 performansı iləbirinci oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Veselin Topalov // Store norske leksikon (бук.). 1978. ISSN 2464-1480

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Veselin Topalov. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-11-07 at the Wayback Machine  (ing.)
* Veselin Topalov. 365chess.com  (ing.)
* Veselin Topalov. fide.com  (ing.)
* Veselin Topalov. chessgames.com  (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şahmatçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Rusiya İctimai Elmlər üzrə Elmi Araşdırma İnstitutları Assosiasiyası** (*rus.* Российская ассоциация научно-исследовательских институтов общественных наук; **РАНИОН**) — RSFSR-nin elmi araşdırma institutları birliyi. Assosiasiya 1924-cü ildən 1930-cu ilədək fərqli formda mövcud olmuşdur. 1929–1930-cu illərdə RİEEAİA-nın institutlarının çoxu Kommunist Akademiyanın tərkibinə daxil olmuşlar.

Tarix
-----

Xalq Maarif Komissariatı Dövlət Elm Sovetinin 15 may 1924-cü il tarixli qərarıyla Moskva Dövlət Universiteti İctimai Elmlər Fakültəsi nəzdində sosial-iqtisadi profil — iqtisadiyyat, sovet hüquqları, ədəbiyyat tarixi və dilşünaslıq, arxeologiya və incəsənətşünaslıq, fəlsəfə, eksperimental psixologiya, müqayisəli ədəbiyyat tarixi və Şərq-Qərb dilləri üzrə fəaliyyət göstərən 7 ilkin elmi araşdırma institutlarını birləşdirən *İctimai Elmlər üzrə Elmi Araşdırma İnstitutları Assosiasiyası* yaradılıb. Daha sonralar isə assosiasiyanın tərkibinə SSRİ Xalq Yazıları və Dilləri İnstitutu, torpaq inzibatı, köçürmə və kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatı institutları daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Тимур Майсак.* "«Генеалогическое древо» Института языкознания: история и предыстория формирования Института". Институт языкознания РАН (rus). 2020. 2022-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-05.
2. ↑  "к.ю. йНГКНБЮ". 2013-06-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-09.