|  |
| --- |
| Nasional sosializm |
| Əsas anlayışlar |
| 

* Diktatura
* Vojdizm
* Sağçılıq
* Şovinizm
* İrqi siyasət
* Militarizm
* Antidemokratizm
 |
| İdeologiya |
| 

* Xalq hərəkatı
* «25 maddə»
* «Mənim mübarizəm»
* Adamcıq
* Nürnberq qanunları
* Günter irqi nəzəriyyəsi
* İrqi siyasət
* «İyirminci əsrin mifi»
 |
| Tarix |
| 

* Tula cəmiyyəti
* Almaniya Fəhlə Partiyası
* Pivə qiyamı
* Üçüncü Reyx
* Uzun bıçaqlar gecəsi
* Kristal gecə
* İkinci Dünya müharibəsi
* Çex məsələnin həlli
* Yəhudi məsələnin həlli
* Holokost
* SSRİ əhalisinə qarşı hərbi cinayətlər
* Nürnberq prosesi
 |
| Şəxslər |
| 

* Adolf Hitler
* Henrix Himmler
* Herman Görinq
* Rudolf Hess
 |
| Təşkilatlar |
| 

* NSDAP
* SA
* SS
* Hitleryugend
* Gestapo
* Vervolf
* Almaniya Qızları İttifaqı
* Yunqfolk
* Qızlar İttifaqı
* Qış yardımı
* Almaniya İşçi Cəbhəsi
* Sevinc vasitəsilə güc
* İnam və gözəllik
* Üçüncü Reyxdə təhsil
* Nasional sosialist
	+ mexkorpus
	+ aviakorpus
	+ xalq rifahı
	+ qadınlar təşkilatı
	+ Tələbə İttifaqı
	+ Həkimlər İttifaqı
	+ Şagirdlər İttifaqı
	+ Hüquqşünaslar İttifaqı
	+ Müharibə Qurbanlarına Yardım İttifaqı
 |
| Nasist partiyası və hərəkatı |
| 

* Macarıstan
* Şimali Qafqaz
* Belçika
* Niderland
* Çeçenistan
* Norveç
* Latviya
* Belarus
 |
| Yaxın anlayışlar |
| 

* Faşizm
* Antikommunizm
* Neonasizm
* Kollektivist millətçilik
* Nasizmdə okkultizm
 |
| * Portal:Üçüncü Reyx
* Portal:Nasizm
 |

**Pivə qiyamı** və ya **Hitler-Lüdendorf qiyamı** (*alm.* Hitler-Ludendorff-Putsch‎) — Münhendə 1923-cü il 9 noyabr tarixində Hitlerin rəhbərliyi altındakı nasional-sosialistlərin, "Kampfund" təşkilatı və general Lüdendorfun birgə səyi ilə təşkil edilmiş hakimiyyəti ələ keçirmək uğrunda uğursuz qiyam (putç).

Tarixi fon
----------

1920-ci illərin əvvəllərində NSDAP Bavariyada güclü təşkilatlardan birinə çevrilirdi. Partiyanın silahlı dəstələrinə Ernst Rem rəhbərlik edirdi. Partiyanın liderlərindən olan Hitler isə Bavariyada nəzərəçarpan və əhəmiyyətli şəxsə çevrildi.

1923-cü ildə Rur ərazisinin Fransa tərəfindən işğal edilməsi Almaniyada yeni gərginlik yaratdı. Əvvəlcə xalqı mübarizəyə səsləyərək ölkədə iqtisadi böhrana səbəb olan sosial-demokrat hökuməti, sonradan Fransanın tələblərini qəbul etməklə həm sağ təmayüllü qüvvələr, həm də kommunistlər tərəfindən tənqidlərə məruz qaldı. Bu şəraitdə nasistlər Bavariyada hakimiyyətdə olan sağ konservativ-separatçılarla ittifaqa girərək Berlindəki sosial-demokrat hökumətinə qarşı birlikdə çıxış etməyə qərar verdilər.

Bavariya sağlarının rəhbəri və Bavariya torpağının diktator səlahiyyətlərinə malik olan komissarı fon Karr rəsmi Berlinin bəzi tələblərinə əməl etməkdən, xüsusilə də nasist dəstələrini buraxmaq və *"Xalqın nəzarətçiləri"* qəzetini (alm. *Völkischen Beobachters*) bağlamaqdan imtina etdi. Lakin alman Baş Qərargahının qəti mövqeyi qarşısında geriyə addım atan Bavariya rəhbərləri Hitlerə bildirdilər ki, hələ Berlin hakimiyyətinə qarşı açıq şəkildə çıxış etməyə hazır deyillər. Bu, Hitleri vəziyyəti öz əlinə almaq istəyinə sövq etdi.

Qiyam
-----

8 noyabr 1923-cü il axşam saat 9-da Hitler və Lüdendorf silahlı hücum dəstələrinin başında Bavariya hökuməti rəhbərlərinin mitinqinin keçirildiyi Münhenin *"Bürgerbroykeler"* pivəxanasına gəldilər. İçəri girən Hitler "Berlindəki xain hökumət"in devrildiyini elan etdi. Buranı tərk edən Karr NSDAP-nin və hücum dəstələrinin buraxılması haqqında qərar verdi. Eyni zamanda E.Remin rəhbərliyi altındakı hücum dəstələri Hərbi Nazirliyin Quru qoşunları komandanlığının qərargahını ələ keçirdilər, lakin ordu qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındılar.

Noyabrın 9-u səhər tezdən Hitler və Lüdendorf 3 min nəfərlik dəstə ilə birlikdə Hərbi Nazirliyə tərəf irəliləməyə başladılar. Lakin, Rezidentştrasse küçəsində polis dəstəsi onların qarşısını kəsərək atəş açdı və qiyamçıları dağıtdı. Nəticədə nasist partiyasının 16 üzvünün həlak olduğu bu hadisə Almaniya tarixinə "Pivə qiyamı" kimi düşdü.

Qiyamdan sonra
--------------

1924-cü ilin fevral-mart aylarında keçirilən məhkəmənin qərarı ilə qiyamın təşkilinə görə Adolf Hitler 5 il müddətinə həbsə məhkum edildi, lakin cəmi 9 ay sonra azadlığa buraxıldı. Həbsdə olduğu müddətdə özünün məşhur *Mənim mübarizəm* (alm. *Mein Kampf*) adlı kitabının birinci hissəsini yazdı. Tezliklə bu kitab NSDAP-nin əsas ideya qaynağına çevrildi.

Həmçinin bax
------------

* Adolf Hitler
* Münhen

Xarici keçidlər
---------------

* Pivə qiyamı (ingiliscə) Arxivləşdirilib 2017-01-05 at the Wayback Machine

| ⛭Nasist Partiyası |
| --- |
| Rəhbəri | Anton Dreksler (1919–1921)  • Adolf Hitler (1921–1945)  • Martin Borman (1945) |  |
| Tarixi | Adolf Hitlerin hakimiyyətə gəlişi  • Pivə qiyamı  • Qəhvəyi ev  • Denasifikasiya  • Fövqəladə Qanun (1933)  • Almaniya Fəhlə Partiyası  • Nasional Sosialist Proqram  • Nasizm  • Uzun bıçaqlar gecəsi  • Nürnberq qurultayı  • Büllur gecə  • Hücum bölükləri  • Tule Cəmiyyəti |
| Nəşrləri | *Völkischer Beobachter*  • *Das Schwarze Korps*  • *Das Reich*  • *Innviertler Heimatblatt*  • *Arbeitertum*  • *Der Angriff*  • *Panzerbär* |
| Görkəmli üzvləri | Artur Aksman  • Hyuston Stüart Çemberlen  • Kurt Dalyuge  • Rixard Valter Darre  • Rudolf Dils  • Karl Dönits  • Ditrix Ekart  • Adolf Eyxman  • Hans Frank  • Roland Fraysler  • Vilhelm Frik  • Valter Funk  • Yozef Gebbels  • Herman Görinq  • Ernst Hanfştenql  • Rudolf Hess  • Reynhard Heydrix  • Henrix Himmler  • Rudolf Höss  • Ernst Kaltenbrunner  • Robert Ley  • Yozef Mengele  • Konstantin fon Noyrat  • İoahim fon Ribbentrop  • Ernst Röm  • Alfred Rozenberq  • Bernhard Rust  • Fritz Todt  • Baldur fon Şirax  • Artur Zeys-İnkvart  • Albert Şpeer  • Qreqor Ştrasser  • Otto Ştrasser  • Yulius Ştrayxer  • Kozima Vaqner |
| Törəmələri | Qara Cəbhə (Ştrasserizm) / Alman Sosial Birliyi  • Alman İmperiya Partiyası  • Almaniya Nasional Demokrat Partiyası  • Sosialist Reyx Partiyası  • NSAFP/AO |
| Əlaqəli | Horst-Vessel mahnısı  • Milli Siyasi Təhsil İnstitutları  • Nasist Almaniyası  • Hitleryugend  • Nasist irqi siyasəti  • SS |