Adam Weishaupt  (ing.)(1748-1830), İlluminati icmasının qurucusu.
**İlluminati** (Lat: illuminatus , aydınlanmışlar ) və ya tarixdə **Bavariya İlluminati**, mövhumata, xurafatlara, dinin sosial həyata təsirinə, hakimiyyətdən sui-istifadəyə qarşı 1776-cı il mayın 1-də Maarifçilik dövründə yaradılmış və 1785-ci ildə dağılmış gizli ziyalılar cəmiyyətidir. .

Tez-tez Bavariya İlluminati ilə qarışdırılan Müasir İlluminati isə nəzarət tətbiq edərək Yeni Dünya Nizamını qurmağı, hökumətləri və qurumları ələ keçirməyi, monarxiyaları dağıtmağı, dini inancları məhv etməyi, milli dövlətlərə və vətənpərvərliyə son qoyaraq ictimai quruluşu alt-üst etməyi hədəflədiyi iddia edilən bir quruluşdur, ancaq varlığı və ya effektivliyi sübut edilməmişdir.

Tarixi
------

 Kitabın üstündə oturmuş Minerva Bayquşu, Bavariya İlluminati tərəfindən "Minerval" dərəcəsində istifadə olunan bir işarə idi.
Hərəkat 1776-cı il mayın 1-də İnqolştadtda (Yuxarı Bavariya) beş nəfərlə İnqolştadt Universitetinin kanon hüququ professorlarından biri Adam Weishaupt (ing.) tərəfindən yaradılmışdır. Maarifçilik dövrünün bir qolu kimi onların birliyi masonluqdan sonra modelləşdi. İlluminati üzvləri öz rəhbərlərinə itaət edəcəklərinə dair gizli and içdikləri iddia olunur. Üzvlər hər biri müxtəlif dərəcələrə malik üç əsas sinfə bölünürdülər və bir çox İlluminati qrupları mövcud mason lojası üzvlüklərini ləğv edirdilər.

Onların ideologiyası "İlluminizm" adlanırdı. Brunsvik hersoqu Ferdinand və diplomat Frans Xaver fon Zvak kimi bir çox mühüm şəxsiyyətlər, ziyalılar və siyasətçilər cəmiyyətin üzvü hesab olunurdular. Cəmiyyətin bir çox Avropa ölkələrində filialları açılmış və 1784-cü ildə 2000-ə yaxın üzvü olmuşdur. Qrup həmçinin ədəbi dünyadan Yohann Volfqanq fon Hötenin, İohann Qotfrid Herderin, eləcə də Qota və Veymar hersoqlarının da diqqətini çəkib.

Bu erkən dövrdə sektanın üç dərəcəsi var idi: Naşı, Minerval və Maarifləndirilmiş Minerval, onlardan yalnız Minerval dərəcəsi mürəkkəb ritualı ehtiva edirdi. Bu mərasimdə gizli işarələr və kod verilirdi. Cəmiyyətin sevimliləri hakim şuranın və ya Areopaqın üzvləri idi. Bəzi işə götürənlərə təşəbbüskar kimi üzv olmağa icazə verilirdi. Yaxşı xasiyyətli xristianlar fəal şəkildə axtarılır, yəhudilər və bütpərəstlər, qadınlar, rahiblər və digər cəmiyyətlərin üzvləri qəbul edilmirdi. Varlı, itaətkar, öyrənməyə həvəsli və 18-30 yaşlarında olan namizədlərə üstünlük verilirdi.  

### Keçid prosesi

Bəzi üzvlərini masonlara qoşulmaqdan çəkindirmək üçün Weishaupt material əldə etmək üçün köhnə nizama qoşulmağa qərar verdi. 1777-ci il fevralın əvvəlində o, Rite of Strict Watch-un "Prudence" lojasına qəbul edildi. Onun üç dərəcə "mavi qutu" masonluğu ilə irəliləməsi ona istismar etmək istədiyi daha yüksək dərəcələr haqqında heç nə öyrətmədi, lakin növbəti il Abbe Marotti adlı bir keşiş Zvaka məlumat verdi ki, bu daxili sirlər qədim dini və ibtidai kilsə biliklərinə əsaslanır. Zvak Weishauptu inandırdı ki, onun təriqətləri masonluqla dostluq əlaqələri qurmalı və öz lojalarını yaratmaq üçün icazə almalıdırlar. Bu mərhələdə (dekabr 1778), masonluğun ilk üç dərəcəsinin əlavə edilməsi ikinci dərəcəli bir layihə olaraq nəzərdən keçirildi.

Bavariya hersoqu Çarlz Teodora xoş görünmək üçün yeni loja Teodorun adı ilə bağlı oldu. Loja 21 mart 1779-cu ildə Münhendə quruldu və tezliklə İlluminati ilə doldu. Radl adlı ilk ustad Badendəki evinə qayıtmalı oldu və iyul ayına qədər Weishaupt lojaya hakim oldu.

Növbəti addım onların Böyük Lojasından müstəqil olmaq idi. İngilis Böyük Lojasına bağlı olan Frankfurtdakı Birlik lojası ilə masonluq əlaqələri quran Teodor lojası müstəqilliyini elan edə bildi. O, yeni usta lojası olaraq indi öz lojalarını yarada bilərdi.

 Adolph Freiherr Knigge, İlluminati üçün ən nüfuzlu işəgötürən
 Hessen-Kassel şahzadəsi Çarlzın Vilhelmsbaddakı parkda tikdiyi "xaraba qalmış" qala, Bərk Rəsədxananın sonuncu monastırının yerləşdiyi yer.
Təşvişə düşən Çarlz Teodor və hökuməti İlluminati də daxil olmaqla bütün gizli cəmiyyətləri qadağan etdi. 2 mart 1785-ci il tarixli hökumət fərmanı Bavariyadakı İlluminatilərə ölümcül zərbə vurmuş oldu. Weishaupt qaçdı və 1786 və 1787-ci illərdə ələ keçirilən sənədlər və daxili qeydlər daha sonra 1787-ci ildə hökumət tərəfindən nəşr olundu. Von Zvakın evində axtarış aparıldı və qrupun ədəbiyyatının çox hissəsi ifşa olundu.

Barruel və Robinson
-------------------

1797-1798-ci illər arasında Avqustin Barruelin *Yakobinizm Tarixini İllüstrasiya edən Xatirələri* və Con Robisonun *Sui-qəsdin sübutları* illuminatinin mövcud olduğu və davam edən beynəlxalq sui-qəsdi təmsil etdiyi nəzəriyyəsini üzə çıxardı. Bu, Fransa İnqilabının arxasında İlluminatinin olması iddiasını da əhatə edirdi. Hər iki kitab çox populyar olub və başqaları tərəfindən yenidən çap olunub və şərh edilib. Bunun ən yaxşı nümunəsi Möhtərəm Set Paysonun 1802-ci ildə nəşr olunan Real Varlığın sübutları və İllüminizmin Təhlükəli Meyilləri kitabıdır. 

Robison və Barruelin işi ABŞ və Yeni İngiltərəyə qədər yayıldı. Pravoslav Konqreqasiya pastoru və coğrafiyaşünası Rev. Jedidiah Morse İlluminati əleyhinə təbliğ edənlər arasında idi. Əslində, İlluminati haqqında ABŞ-da çap edilən ilk rəvayətlərdən biri Morsenin 9 May 1798-ci il tarixli Oruc Günü xütbəsidir. Morze Edinburq keşişinə Robisonun sui-qəsd sübutlarının Avropada nəşr olunacağını söylədi. Timothy Dwight kimi digər anti-İlluminati yazıçıları sui-qəsdçilər qrupunu pisləməyə başladılar.

Müasir İlluminati
-----------------

Yaxın keçmişdə və bu gün bir çox qardaş təşkilatlar orijinal Bavariya İlluminatidən törədiyini iddia edir və açıq şəkildə "İlluminati" adını istifadə edirlər. Ancaq indiki bu qrupların tarixi məzhəblə real əlaqəsi olduğuna dair heç bir dəlil yoxdur. Onlar əhəmiyyətli siyasi güc və ya təsir əldə etməyiblər və bir çoxları gizli qalmağa çalışmaq əvəzinə, üzvləri cəlb etmək vasitəsi kimi Bavariya İlluminati ilə əsassız əlaqələri vurğulayırlar.

Müasir mədəniyyətdə
-------------------

Bu gün İlluminati ilə əlaqəli bir çox simvolun Hollivud kinosunda və Amerika musiqisində istifadə edildiyi görünür. Stenli Kubrik -in *"Geniş bağlanmış gözlərlə" əsəri* İlluminati haqqında indiyə qədər edilən ən əhatəli təhlil hesab olunur. Məlumdur ki, filmdə çoxlu istinadlar var ki, onları ancaq qurumun ayinlərini, semiotikasını yaxşı bilən adamlar başa düşə bilər.

Pop musiqidə Lady Gaga, Rihanna, Katy Perry, Jay Z və Kanye Vest kimi müğənnilər kliplərində İlluminati simvollarından istifadə ediblər. Ən çox istifadə edilən simvollar ilkin təşkilatla heç bir əlaqəsi olmayan piramida, Horun gözü, üçbucaq və günəşdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Tarihin en gizemli cemiyetlerinden İlluminati hakkında neler biliniyor?". BBC News Türkçe (Türkçe). 22 Haziran 2021. 4 Mart 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 Mart 2023.
2. ↑  "New England and the Bavarian Illuminati, Vernon Stauffer (1918)" (İngilizce). 31 Aralık 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 Haziran 2012.
3. ↑  The Enlightenment, Freemasonry, and The Illuminati (28 Ocak 2011)  (ing.)
4. ↑  "A Bavarian Illuminati primer, Compiled by Trevor W. McKeown" (İngilizce). 28 Ocak 2011. 6 Kasım 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 Haziran 2012.
5. ↑  Ellic Howe, Illuminati, Man, Myth and Magic (partwork), Purnell, 1970, vol 4. 1402–1404.
6. ↑  René le Forestier, Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande, Paris, 1914, Book 1, Chapter 3. 45–72.
7. 1 2 3  René le Forestier, Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande, Paris, 1914, Book 3 Chapter 1. 193–201.
8. ↑  "A Bavarian Illuminati Primer". web.archive.org. 2011-01-01. Archived from the original on 2011-01-01. İstifadə tarixi: 2023-04-16.
9. ↑  Roberts, J.M. (1974). The Mythology of Secret Societies. NY: Charles Scribner's Sons. 128–129.
10. ↑  "Angels & Demons from the Book to the Movie FAQ – Do the Illuminati Really Exist?, by Massimo Introvigne". web.archive.org. 2011-04-30. Archived from the original on 2022-01-28. İstifadə tarixi: 2023-04-16.
11. ↑  Simpson, David (1993). səh. 88.
12. ↑  Proofs of the Real Existence, and Dangerous Tendency, of Illuminism: Containing an Abstract of the Most Interesting Parts of what Dr. Robison and the Abbe Barruel Have Published on this Subject, with Collateral Proofs and General Observations (ingilis). Samuel Etheridge. 1802. 2023-04-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-31.
13. ↑  Tise, Larry (1998). 351–353.
14. ↑  Weishaupt, Adam. The Illuminati Series. Hyperreality Books, 2011. 6 vols.
15. ↑  "Angels & Demons Causing Serious Controversy | abc30.com". web.archive.org. 2011-06-04. 2011-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-16.

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Dezinformasiya və misinformasiya |
| --- |
| 

| Növləri |
| --- |
| 
* Alqoritmik radikallaşma
* Alternativ faktlar
* Böyük yalan
* Faktların seçilmiş təqdimatı
* Sirkulyar məlumat
* Koqnitiv qərəz
	+ Koqnitiv qərəzlərin siyahısı
* Konspirasiya nəzəriyyəsi (siyahı)
* Aldatmaq
* İnkar
* Dezinformasiya hücumu
* Qeyri-müəyyənlik
* Tələffüzdə evfemistik səhv
* Faktoid
* Saxta xəbərlər
	+ onlayn
	+ veb-saytların siyahısı
	+ Yalançı mətbuat
* Məntiqi səhv
* Saxta ittiham
* Saxta bayraq
* Qorxu, qeyri-müəyyənlik və şübhə
* Gizli əməliyyat kimi sənədlərin saxtalaşdırılması
* Qazlaytinq
* Yarı doğru
* Tarixi neqativizm
* Mistifikasiya
* İnfodemik
* İnternet manipulyasiyası
* Manipulyasiya (psixologiya)
* Media mədəniyyəti
* Media manipulyasiyası
* Potyomkin kəndi
* Post-həqiqət siyasəti
* Psixoloji müharibə
	+ Mem müharibəsi
	+ Hərbi aldatma
* Propaqanda
	+ qara propaqanda
	+ Əks propaqanda
	+ Dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən internet propaqandası
* Kontekst xarici sitat gətirmək
* Məlumatların saxtalaşdırılması
* Böhtan kampaniyası
* Sosial bot
* Spin
* Doğruluq
* Şəhər əfsanəsi
* Whataboutism
* Sarı jurnalistika

 |

 |
| 

| Kitablar və sənədlər |
| --- |
| 
* *Dezinformasiya*
* *Dezinformatsia*
* *KQB və Sovet Dezinformasiyası*
* *MKİ-də kim kimdir?*
* *Şübhə tacirləri*
* *Həqiqətdən sonra: yanlış məlumat və saxta xəbərlərin nəticəsi*

 |

 |
| 

| Nümunələr |
| --- |
| 
* Bermud üçbucağı
* Konqo Azad Dövləti propaqanda müharibəsi
* İqlim dəyişikliyinin inkar edilməsi
* Pulsuz enerjiyə təzyiq
* Soyqırımın inkar edilməsi
* İlluminatlar
* Beynəlxalq yəhudi konspirasiyası
* Yeni dünya nizamı
* Qırmızı civə
* Reptilianlar
* Rotşildlər
* Gərginlik strategiyası

|  |  |
| --- | --- |
| Sağlamlıq | 
* 5G
* COVID-19 misinformasiyası
	+ hökumətlər tərəfindən
* Ebola
* QİÇS
* Ruhi xəstəliyin inkar edilməsi
* Vaksinlər
	+ Anti-peyvəndçilik
	+ autizm
	+ COVID-19

 |

 |

 |
| 

| Ölkələr tərəfindən həyata keçirilmiş əməliyyatlar və tədbirlər |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Kanada | Jihadunspun.com |
| Çin | 
* Çin informasiya əməliyyatlar;
	+ Umaodan
	+ kibermüharibə
	+ Kiçik Çəhrayı
	+ İnternet su ordusu
	+ PLA Unit 61398
* COVID-19
* *Global Times*

 |
| Çexoslovakiya | Neptun əməliyyatı |
| Almaniya | 
* Funkspiel
* Nasist Almaniyasında propaqanda
* Təmiz Vermaxt mifi

 |
| Hindistan | 
* Hindistanda saxta xəbərlər
* Godi-media
* Hindistanda ödənişli xəbərlər
* OpIndia

 |
| İsrail | Team Jorge |
| Koreya | VANK |
| Meksika | Penabot |
| Filippin | 
* Filippində COVID-19 misinformasiyası
* Filippində saxta xəbərlər
* Ferdinand Marcos haqqında tarixi təhrif

 |
| Rusiya /SSRİ | 

|  |  |
| --- | --- |
| Sovet dövrü | 
* Aktiv tədbirlər
* K-1000 döyüş gəmisi
* INFEKTION əməliyyatı
* Tukan əməliyyatı
* Seat 12
* Sülh hərəkatında SSRİ-nin təsiri
* U.S. Army Field Manual 30-31B
* Faydalı axmaq

 |
| Post-Sovet dövrü | 
* Kibermüharibə
	+ Estoniyada
	+ Rusiya-Gürcüstan müharibəsində
* Ukraynaya qarşı informasiya müharibəsi
	+ Rusiya-Ukrayna müharibəsində dezinformasiya
* ABŞ seçkilərində
	+ 2016
	+ 2018
	+ 2020
* 2016 Brexit referendumu
* Rusiya Strateji Araşdırmalar İnstitutu
* İnternet araşdırma agentliyi
* Rusiyanın veb-briqadaları

 |

 |
| CAR | QİÇS-in inkar edilməsi |
| Türkiyə | 
* Konspirasiya nəzəriyyələri
* Gezi Parkında etirazlarl zamanı media senzurası və dezinformasiya
* AK Trollar

 |
| Böyük Britaniya | 
* Bell Pottinger
* XX sistemi
* Clockwork Orange
* Evromif
* *Lancet* MMR autizm fırıldaqçılığı
* Kütləvi müraciət əməliyyatı
* Psixoloji müharibə diviziyası
* Zinovyev məktubu

 |
| ABŞ | 
* 1995 MKİ dezinformasiya mübahisəsi
* 2020-ci ildə ABŞ-də prezident seçkilərini ləğv etmək cəhdləri
* Konspirasiya nəzəriyyələri
	+ 9/11 konspirasiya nəzəriyyələri
	+ Kennedinin sui-qəsdində MKİ
	+ QAnon
	+ Sandy Hook
* COVID-19
* Saxta xəbərlər
	+ onlayn
* The Freedom Fighter's Manual
* Habbuş məktubu
* İnformasiya əməliyyatlarının yol xəritəsi
* Məktəblərdəki zibil qutuları mistifikasiyası
* Məhəmməd Attanın Praqa ilə əlaqəsi
* Nigerin Uran saxtakarlığı
* Tütün sənayesi saxtakarlığı
* Şoker əməliyyatı
* Sarı yağış

 |
| Venezuela | Trol Bolivar ordusu |
| Vyetnam | 
* İctimai rəy briqadaları

 |

 |

 |
| 

| Müxalifət |
| --- |
| 
* Fakt yoxlama
	+ Fakt yoxlama veb-saytı
* Aktiv tədbirlər işçi qrupu
* Dezinformasiya ilə mübarizə qrupu
* Xarici təbliğat və dezinformasiya ilə mübarizə qanunu
* Dezinformasiya layihəsi
* East StratCom Task Force
* FactCheck.org
* Full Fact
* Logically
* NewsGuard
* PolitiFact
* Snopes
* StopFake
* ABŞ İnformasiya Agentliyi
* USAFacts

 |

 |