recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Konkord meydanı** ya **Razılıq meydanı** (*fr.* Place de la Concorde) — Klassizim üslubunda salınmış Parisin mərkəzi meydanı, "5 kral meydanından" biri. Böyüklüyünə görə Fransanın Bordo şəhərindəki *lat.* "Quinconces" meydanından sonra ikincidir. Sahəsi 68.470 m²- dir. Meydan Sena çayından şimalda, VIII arrondissement ərazisində, Tyuilri bağı ilə Şanzelize prospekti arasında yerləşir. Konkord meydanına Rivoli və Royal küçələri açılırlar.

Konkord meydanıFontaine des Mers et l'Obélisque de la Concorde.jpg*fr.* Fontaine des MersObelisk in Place de la Concorde, Paris.JPGLuksor obeliskiFontaine des Fleuves.jpg*fr.* Fontaine des Fleuves

Tarixi
------

Meydan 1755 ci ildə Kral meydanı kimi fransız memarı *fr.* Ange-Jacques Gabriel  tərəfindən layihələşdirilərək salınmışdır. O zaman meydanda XV Lüdovikin heykəltaraş *fr.* Edmé Bouchardon tərəfindən hazırlanmış atüstündə heykəli qoyulmuş və onun şərəfinə adlandırılmışdır. Fransa inqilabından sonra atlı heykəli dağıdılır. Onun yerində "Azadlıq" heykəli ucaldılır. Bu meydanda 1119 şəxs (XVI Lüdovik, Mariya Antuanetta, Mari Jana Dübarry, Danton, Maksimillian Robespyer və *fr.* Olympe de Gouges və s.) edam olunur.
1795 ci ıldə Yakobinlər hakimiyyətinə son qoyulduqdan sonra meydan Konkord (Razılıq) adlandırılır. Sonrakı illərdə ad hökmdarın adına müvafiq "XVI Lüdovik" sonra isə "Xartiya", 1830 cu il iyul inqilabından sonra isə təzədən Konkord adlandırılır. Vətəndaş kral Lui Filipp meydana neytral siyasi motivli bir heykəl qoyulması üçün fərman verir. Bu günə qədər Misirdən gətirilmiş həmin heykəl — Luksor obeliski meydana xüsusi görkəm verməkdədir.

|  |
| --- |
| 

***"Konkord meydanı yer deyil, ideyadır."***

*Orijinal mətn*  (fr.)  

"La place de la Concorde n'est pas une place, c'est une idée."

 |

Luksor obeliski
---------------

25 oktyabr 1835 ci ildə Konkord meydanının mərkəzində 23 metr hündürlüyə, 250 ton çəkiyə malık, e.ə. XIII əsrə aid II Ramzes tərəfindən Teben məbədi üçün monolit qranitdən yondurulmuş Luksor obeliski qoyulur. Luksor obeliski Misir valisi (vassal hökmdar) Məhəmməd Əli Paşa tərəfindən misirşünas alimi Jan-Fransua Şampolyonun gördüyü işlərin əvəzində ona hədiyyə olaraq verilmişdir.

Fəvvarələr
----------

Fransız dənizçilərinin ruhunu tərənnüm edən "Dəniz" (*fr.* Fontaine des Mers) (obeliskdən cənubda) və "Çay" (*fr.* Fontaine des Fleuves) (obeliskdən şimala) fəvvarələri Luksor obeliskinin cinahlarında yerləşir. Hər iki fəvvarə 1 may 1840 cı ildə inşa edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Vandom meydanı
* Viktoriya meydanı
* Dofina meydanı
* Vogezlər meydanı


1. ↑  base Mérimée (fr.). ministère de la Culture, 1978.
2. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
**1902-ci il tətili abidəsi** — Rostov-na-Donu şəhəri Jeleznodarojnı rayonu ərazisində yerləşən monumental abidələrdən biri. Abidə 1902-ci ildə gerçəkləşmiş təyillər zamanı baş vermiş mitinqlərin keçirildiyi ərazidə ucaldılmışdır. Memorisl kompleksə qoralyef daxildir ki, oda 1967-ci ildə hazırlanmışdır. Abidənin açılışı isə 1975-ci ilə təsadüf edir. Abidə Rusiya Federasiyasının regional əhəmillətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

1902-ci ilin noyabr ayının əvvəllərində Vladiqafqaz dəmir yolu idarəsinin əsas usraları tətil təşkil edirlər. Kamışev yaşayış məntəqəsinfə isə onlar tərəfindən mitinq və çıxışlar təşkil edilirdi. Burada ustər iqtisadi və siyası tələblər irəli sürülürdü. Toqquşmalar nəticəsində hətta bur neçə işçi güllə yarasından həlak olmuşdur. Tətil 25 noyabr tarixində bitmişdir. Lenin bu haqqda yazırdı: "*Ploteariat özünü ilk dəfə göstərirdi. Bir sinif olaraq özünü həm çar hökumətinə həm də digər siniflərə görtərdi.*".

1967-ci ildə mitinqin baş verdiyi təpənin ətəyində 1902-ci il hadisələri şərəfinə 1967-ci ildə qoralyef ucaldılmışdır. Burada sərt baxışlı pəhlələr təsvir edilmişdir. Qoralyefin yanında "1902" yazısı vardır. Abidənin açılışı Oktyabr inqilabının 50 illiyi ikə eyvi vaxta açılmışdır. Abudənin müəllifi heykəltaraş E. M. Mirzoev, aritektoru isə Y. S. Zanis və L. Q. Yakonin olmuşdur.

1975-ci ildə qoralyef üzərində kompazisiya ucaldılmışdır. Bu kompazisiyada iki fəhlə heykəli vardır. Gənc pəhlə inqilab simbolunu əlində saxlayır. Abidə fəhlə sinfinin məğlubedilməzliyini simbolizə edir abidənin müəllifləri isə heykəltaraş А. Sknarin və P. İbalakov olmuşdur. Abidənin aşağı hissəsində meydanca hazırlanmışdır.

Abidə əvvəllər federal əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilirdi. Ancaq 1997-ci ildə abidənin qoruma statusu yerli səviyyəyə qədər azaldılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Описание границ территории с указанием площади объекта культурного наследия регионального значения «Мемориальный комплекс на месте многолюдных митингов во время ноябрьской стачки 1902 года: горельеф, 1967 г.; скульптурная композиция «Преемственность поколений»". voopiik-don.ru. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-21.
2. ↑  "Постановление от 6 октября 1997 г. № 352 об отнесении памятников, исключенных из перечня объектов исторического и культурного наследия федерального (общероссийского) значения, к категории памятников истории и культуры областного значения". lawru.info. 2014-11-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-22.
**Dukmasovanın binası** — Rostov vilayəti Novoçekassk şəhəri ərazisində bir mərtəbəli bina. Bina XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina Novoçekassk şəhəri Prosveşeniya küçəsi, ev 123 ünvanında yerləşir. Tikili arxitektur bina və mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir. 1992-ci il 17 dekabr tarixli 325 saylı əmrlə qoruma statusuna malikdir. Bina modern stilə malikdir.

Tarixi
------

Bina Novoçerkassk şəhərində XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Prosveşeniya küçəsi ev 123 ünvanında yerləşir. Bu zamanlar binanın sahibəsi E. Dukmasova olmuşdur. Onun haqqında tarixi mənbələrdə detallı məlumat yoxdur. Binada aparılan araşdırmalar nəticəsində, onun öz dövr tikinti şərtləri ilə inşa edildiyi məlum olmuşdur. Binanın hazırkı vəziyyəti idealdır. Bina qırmızı kərpiçlı modern stilində inşa edilmişdir. Binanın tikintisində istifadə edilən əsas material kərpiçdir. Binanın yerləşdiyi küçədə qeyri-adi görünüşə malik olan binalar qorunub saxlanılmışdır. Bu binalar öz dörünün mühüm tikililəridir. 
Binanın fasadı olduqca az miqdarda dekorativ elementlərə sahibdir. Binanın əsas girişi arka motivi ilə işlənmişdir. Burada yarımkolonnalar vardır. Pəncərələrin üzərində karniz vardır. Burada olan talvar metaldandır. Binanın əsas girişindəki qapı taxtadandır. 1992-ci ildə bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Təsviri
-------

* Binanın fasadıBinanın fasadı
*

Mənbə
-----

* Улица Просвещения, 123

İstinadlar
----------

1. ↑  "Новочеркасск. Энциклопедия. — Новочеркасск: ООО «Издательство Новопринт»,2005. — 720 с. 1257 ил. — С.99-100". 2017-03-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-29.
2. ↑  "Объект культурного наследия". 2017-03-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-29.
**Flia** və ya **Fli** yada **Fliya** alban və, həmçinin Kosovo mətbəxinin yeməyi. Yemək qatlarda qızardılmış xəmir ilə süd məhsulların paştetə bənzər kombinasiyasından ibarətdir. Adətən naharda salatla və ya turşudulmuş tərəvəzlə yeyilir. Flianı ənənəvi olaraq ölkənin dağlıq rayonlarında bişirilər.

Bişirilməsi
-----------

Flia üçün xəmir un və sudan və ya süddən hazırlanır. İçi qaymaqla doldurulur, lakin bəzən qaymağın digər növlərini və ya qoyun pendiri, xama və qatıq kimi süd məhsulları istifadə olunur, nadir hallarda yumurta da əlavə olunur. Fliya qat qat hazırlanır. Xəmiri yumuru yağlanmış sacın üstünə kiçik şırnaqlarla tökülər. "Xəmirin şüaları" arasında kiçik boş yerlər qalır, onların içi qaşığla doldurulur. Sonra yemək bir neçə dəqiqə ərzində sobada (250 °C ilə) bişirilir (yuxarı qat qəhvəyi rəng almayana qədər), daha sonra sözügedən prosedur yenidən təkrarlanır. Flianın nəzərdə tutulan yüksəkliyindən asılı olaraq, bu üsul bir neçə dəfə də tətbiq olunur. Xörəyin, həmçinin qarğıdalı unu və ya ispanaqla hazırlanmış növləri var.

Flia ənənəvi olaraq yağla sürtülmüş tabaqla od üzərində bişirilir. Əlavə olaraq tabağın üstünə sac qoyulur, sacın üstünə qaynar kül və kömür parçaları qoyulur ki, yemək təkçə yuxarıdan deyil, həm də aşağıdan qızarır, buna görə də yeməyi elektrik sobada bişirəndə əlavə yuxarı hərarəti qoşmaq lazımdır.

İstinadlar
----------

1. ↑   Kosovo Guide Arxivləşdirilib 2016-03-21 at the Wayback Machine
2. 1 2   Klementina Hysa, R. John Hysa: The Best of Albanian Cooking. Hippocrene Books, New York 1998, ISBN 0-7818-0609-7, S. 122.
3. ↑  *Enisa Bajrami* Ushqim Tradicional nga Maqedonia ! Arxivləşdirilib 2017-11-07 at the Wayback Machine (*alban dili*) (5 fevral 2012). Yoxlanılıb 30 aprel 2016.
4. ↑  "Fli me kos Arxivləşdirilib 2021-01-06 at the Wayback Machine" YouTube saytında
5. ↑  Discover Albania Arxivləşdirilib 2016-05-02 at the Wayback Machine (*ingilis dili*) (PDF). *Ministria e Zhvillimit Urban dhe Turizmit* (6 iyul 2014). Yoxlanılıb 2 may 2016.
**Bruno Cakometti** (it. Bruno Giacometti; 24 avqust 1907 — 21 mart 2012) — İsveçrəli memar və mesenat.

Həyatı
------

Bruno Cakometti 1907-ci il avqustun 24-də İsveçrədə rəssam ailəsində doğulub. Bruno memarlığı Sürixdəki Ali Texniki Məktəbdə öyrənib. Məktəbi bitirəndən sonra Karl Egenderin memarlıq bürosunda çalışıb. Hallenstadion-un layihəsində və İsveçrə Milli Sənət Sərgisinin qurulmasında iştirak edib. Sonralar müstəqil fəaliyyətə üstünlük verib və daha böyük uğurlara imza atıb.

Bruno Cakometti XX əsrin ikinci yarısının ən görkəmli İsveçrə memarı sayılırdı.

1965-ci ildən o qardaşı Albertonun adına açılan Fonda çox böyük əmək sərf etmiş, fondun inkişafı üçün yardım göstərmişdir. 2006-cı ildə Bruno Cakometti həmin fonda müasir sənətin ən bahalı heykəltaraşı sayılan qardaşı Albertonun 90 əsərini, o cümlədən 15 bürünc heykəlini bağışlamışdır.

Bruno Cakometti 105 yaşında 2010-cu il martın 21-də İsveçrənin Zollikon bölgəsində dünyasını dəyişmişdir.

Ailəsi
------

Atası Covanni Cakometti rəssam, qardaşları Alberto və Dieqo Cakomettilər isə tanınmış memar və heykəltaraş olublar. O, Alberto və Dieqodan kiçik idi.

Bruno Cakomettinin həyat yoldaşı Odette Duperret ilə İsveçrənin Zollikon bölgəsində yaşamışdır. Onlar 1935-ci ildə evlənib və xanım Odetin ölümünə - 2007-ci ilədək bir yerdə yaşayıblar.

Layihələri
----------

Kur Təbiət Muzeyi
* Usterdə Ratuşa (1965)
* Venesiya Biennalesində İsveçrə pavilyonu (1962)
* Kur Təbiət Muzeyi (1982)
* İsveçrədə tibbi klinika

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *Sevda İsmayıllı.* "Dünya şöhrətli memar 105 yaşında dünyadan köçdü". Azadlıq Radiosu (az.). azadliq.org. 23.03.2012. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-05.

Vikianbarda Bruno Cakometti ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Barataşvili körpüsü** (*gürc.* ბარათაშვილის ხიდი) — Gürcüstanın paytaxtı Tiflis şəhərində, Kür çayı üzərində yerləşən avtomobil körpüsü. Körpü paytaxtın Avlabari rayonunu Qədim Tbilisi ilə birləşdirir. 1960-cı illərin arxitekturasına uyğundur.

Yerləşir
--------

Körpü Barataşvili küçəsinin girəcəyində yerləşir. Körpüdən Tbilisi Beynəlxalq Hava Limanına qısa yol keçir.
Körpüdən yuxarı axar boyunca Saarbuken, aşağı axar üzrə isə Sülh körpüləri yerləşir. Körpü yaxınlığında Gürcüstan Mərasim Sarayı yerləşir.

Adı
---

İlk əvvəllər körpü yerləşdiyi rayonun adına uyğun olaraq *Murxan körpüsü* adlanırdı. Bu hissədə knyaz Baqration-Murxanskiyə məxsus saray olmuşdur. Çağdaş adı isə körpüyə 1966-cı ildə verilmişdir. Körpü gürcü şair və yazıçısı Nikoloz Barataşvilinin şərəfinə adlandırılır.

Tarixi
------

Мухранский мост
Bu ərazidə körpünün tikintisi hələ 1880-ci illərdən planlaşdırılır. 1882-ci ildə arxitektor A. Umanski 3 aşırımlı, metal konstruksiyalı körpünün layihəsini verir. Ancaq ilk olaraq Qalaktion Tabidze körpüsünün tikintisi qərara alınır. 1906-cı ildə İmanskinin layihəsi mühəndislər Yevgeni Poton, A. Tolçin və P. Rabseviç tərəfindən yenidən işlənilir. 1909—1911-ci illərdə bu layihə əsasında bir aşırımlı körpü inşa edilir. Tikinti zamanı köhnə körpünün taxta konstruksiyaları partladılır. Körpünün rəsmi aşılışı 24 arel 1911-ci ildə baş tutur. Bu aşılışda Tiflisin icra başçısı Aleksandr Xatisyanda iştirak edir.

Xarici görünüş baxımından körpü Sankt-Peterburqdakı Bolçeoxtinski və ya Riqadakı Duqava çayı üzərində yerləşən dəmiryolu körpüsünə bənzəyir. Aşırımın uzunluğu 73 m, eni isə 17 metr təşkil edirdi. Hərəkət zolağının uzunluğu isə 11 metr təşkil edirdi. Körpü avtonəqliyyat, tramvay və piyadaların hərəkəti üçün nəzərdə tutulurdu.

Hazırkı körpü 1963—1966-ci illərdə mühəndis Qeorqi Karsivadze və arxitektor Şota Kavlaşvili, V. Kurtişvilinin layihəsi əsasında inşa edilir.

2008-ci ildə körpüdə «Gənclik» abidəsi qoyulur (müəllif Q. Caparidze).

Konstruksiya
------------

Üç aşırımdan ibarət olan, dəmir-beton konstruksiyalı körpüdür. Körpünün ümumi uzunluğu 150 m, eni isə 26 metrdir.
Körpü həm avtomobillərin həm də piyadaların hərəkəti üçün hesablanmışdır. Avtomobillərin hərəkəti üçün körpü altı zolaqlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Патон Е. О. Расчет и исчисление веса железного пролетного строения арочного с ездою по низу Мухранского моста в г. Тбилиси. Пролетом 73 метра. — Киев, 1908. — С. 1,2. — 114 с.
**Stomatit** – ağız boşluğunun yumşaq toxumalarının (yanaq, yumşaq və sərt damaqlar, ağız boşluğunun dibi) selikli qişaların iltihabı.
Bütün yaş qruplarında rast gəlinən bir prosesdir.

Stomatit həm ağız boşluğundan izolə olunmuş şəkildə, həm də digər ağız boşluğu üzvlərinin selikli qişaslarının iltihabları – qinqivit, xeylit və qlossit ilə birlikdə inkişaf edə bilər. Klinik və morfoloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq stomatitlərin müxtəlif formaları ayırd edilir. Kliniki gedişinə görə — kəskin və xroniki; morfoloji dəyişikliklərin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq – seroz, kataral, fibroz, irinli (fleqmona və ya xırda irinciklər – apostematoz), qanqrenoz və s; patoloji dəyişikliyin dərinliyindən asılı olaraq – səthi və dərin stomatitlər və s. İltihab ocağının xarici görünüşündən və morfoloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq stomatitlər xoralı, deskvamativ, kataral-xoralı, kataral, afta, düyüncük, düyün, vezikul, qovuqcuq, eroziya, ləkələr və s. xarakterlərdə ola bilirlər.

Hazırda stomatitlər aşağıdakı qruplara bölünür:

1. Travmatik stomatitlər. Bu növ stomatitlərin yaranmasında əsasən şüalanma, kimyəvi maddələr, dərman maddələri, temperatur, mexaniki amillər ön planda durur. Travmatik stomatitlər əhali arasında daha çox rast gəlinir.
2. İnfeksion stomatitlər. Bəzi patogen mikroorqanizmlər, xüsusilə də herpesvirusların təsirindən baş verir.
3. Allergik sotmatitlərin patogenezi tez və ya ləng tipli immun reaksiyalar təşkil edir.
4. Ekzogen intoksikasiyalar nəticəsində baş verən stomatitlər. Bu qrupa peşə stomatitləri də daxil edilir.
5. Ayrı-ayrı üzv və sistemlərin müxtəlif patologiyaları nəticəsində yaranan stomatitlər.
6. Bəzi dermatozlar zamanı baş verən stomatitlər. Məsələn, Dyurinq dermatiti və s.
**Aran Borçalı** — qədim Borçalı mahalı vilayətinin alçaq dağlıq və aran zonası. Borçalının əsasən Gürcüstan SSR-in tərkibində qalan hissəsini ehtiva edir.

Tarixi
------

1918-ci ilin dekabrında baş vermiş erməni-gürcü müharibəsindən sonra Borçalı 2 yerə parçalanmış, Dağ Borçalı Ermənistan SSR-ə verilmiş Aran Borçalı isə Gürcüstanda qalmışdır. 1929-cu ildə Borçalıda qəza üsul-idarəsi ləğv edildikdən sonra Aran Borçalı 6 rayona (Sarvan (hazırkı Marneuli), Çörük Qəmərli (hazırkı Bolnisi), Başkeçid (hazırkı Dmanisi), Qaratəpə (hazırkı Qardabani), Ağbulaq (hazırkı Tetritskaro) və Barmaqsız (hazırkı Tsalka və ya baqa adı ilə Salka ) rayonları) parçalanmışdır. Gürcüstan 2-ci dəfə müstəqillik əldə etdikdən sonra 90-cı illərdə bu rayonlar mərkəz şəhəri Rustavi olmaqla Kvemo Kartli adlı yeni inzibati-ərazi vahidi – mxare (quberniya) çərçivəsində birləşdirildi.

Coğrafiyası
-----------

Gürcüstanın cənub-şərqində yerləşən Aran Borçalı Qaraxaç və Cocer silsilələri, eləcə də Gürcüstanın Ermənistan və Azərbaycan Respublikaları ilə sərhəd xətti ilə hüdudlanır. Paytaxt Tiflisdən cənubdadır. Borçalının bölüşdürülməsindən sonra sahəsi 4360 kv. km. təşkil etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Borçalı
* Gürcüstan azərbaycanlıları
* Borçalı kəndləri
* Marneuli
* Bolnisi
* Dmanisi
* Qardabani

İstinadlar
----------

1. ↑  "Gürcüstan Demokratik Respublikası (1918-1921), David Marşall Lang". 2019-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-05-19.
2. ↑  "Borçalı haqqında internet saytı". 2021-02-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-19.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Gürcüstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Annenkov adası** (*ing.* Annenkov Island) — yaşayışı olmayan və Atlantik okeanın cənubunda yerləşir. Cənubi Georgiya adasında 13 km qərbdə yerləşir. Britaniya dəniz ərazilərinin Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adalarının ərazisinə daxildir.

Coğrafiya
---------

Adanın ən hündür nöqtəsi 650 m hündürlüyə malik olan Olstad-Pik zirvəsidir.

Adada bitkilərə rast gəlinmir. Bununla adaya girişə xüsusi icazə lazımdır. Səbəb isə adada 500 cüt albatrosun yuva qurmasıdır (*Diomedea exulans*).

Tarixi
------

Ada ilk dəfə 20 yanvar 1775 ildə Ceyms Kuk tərəfindən aşkarlanmışdır. İlk əvvəl Pikkerson olaraq adlandırılır (*HMS Resolution* gəmisinin kapitanının şərəfinə). Adaya hazırkı, adı 1819-cu ildə Faddey Bellinshauzenin ekspedisiyasında iştirak edən zabit Mixail Annenkovun şərəfinə adlandırılmışdır. Adada yaşayış yoxdur (2012).

İstinadlar
----------

1. ↑  *Böyük Sovet eksiklopediyası*

Mənbə
-----

* Остров Анненкова на сайте Южной Георгии (англ.)
**Natalya Kraçkovskaya** (tam adı: *Natalya Leonidovna Kraçkovskaya*, *rus.* Ната́лья Леони́довна Крачковская; 24 noyabr 1938, Moskva – 3 mart 2016, Moskva) — Rusiya aktrisası, Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti (1998).

Həyatı
------

Natalya Leonidovna Kraçkovskaya 24 noyabr 1938-ci ildə SSRİ-nin paytaxtı Moskva şəhərində anadan olmuşdu. Orta məktəbi bitirəndən sonra sənədlərini Tarix-arxiv institutuna və eyni zamanda da Ümumrusiya Dövlət Kinematoqrafiya institutuna vermişdi. Aktrisalıq karyerası arzulasa da, anasının istəyi ilə arxivçi olmaq fikri vardı, amma işin tərsliyindən onu maşın vurur və görmə qabiliyyəti azalır. Həkimlər ona oxumağı qadağan edirlər.

Natalya Kraçkovskayanı kino üçün məşhur rejissor Leonid Qayday kəşf edib. Sonralar başqa rejissorların filmlərində çəkilsə də, o hər şeydən əvvəl "Qaydayın aktrisası" kimi tanınıb. Məhz "12 stul"a çəkiləndən sonra onun əsil karyerası başlayıb. Deyirlər ki, Qayday səs operatoru Kraçkovskinin arvadına oxşayan — vətəndaş Qraçaçuyeva roluna çəkilmək üçün aktrisa axtarırdı. Beləcə, əvəzolunmaz xarakterlər aktrisası meydana çıxır. "12 stul"dakı unudulmaz rolundan sonra o, "İvan Vasilyeviç peşəsini dəyişir" və "Ola bilməz" filmlərində çəkilir. "Peterburqdan uydurma" və Qaydayın sonuncu ekran əsələrindən olan "Şəxsi detektiv və ya Kooperasiya əməliyyatı" və s. filmlərdə rol alır. Aktrisa müsahibələrində deyirdi ki, digər rejissorlar onu öz filmlərinə kifayət qədər həvəssiz dəvət edir və "Sən axı, Qaydayın aktrisasısan" deyirmişlər. Ancaq Kraçkovskayanın unikal fakturası onun təkrarsız rollar oynaması üçün kifayət edirdi. O, həmçinin "Pokrovski darvazaları" və "Görüş yerini dəyişmək olmaz" filmlərində də çəkilib.

Natalya Kraçkovskaya 3 mart 2016-cı ildə vəfat edib.

Filmoqrafiya
------------

1. 12 stul (film, 1971)
2. İvan Vasilyeviç peşəsini dəyişir (film, 1973)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Умерла Наталья Крачковская. gazeta.ru, 2016.
2. ↑  "Sovet kinosunun əfsanə aktrisası vəfat etdi". modern.az. 28 aprel 2019 tarixində arxivləşdirilib  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url);  (#accessdate\_missing\_url)

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Česko-Slovenská filmová databáze · IMDb · Kinopoisk · animator.ru |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
| Normativ yoxlama | GND: 1051754615 · LCCN: no2018033222 · VIAF: 50152140014711100007 · WorldCat VIAF: 50152140014711100007 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Xurşidbanu Natəvanın heykəli.

**Xurşidbanu Natəvanın heykəli** — XIX əsr Azərbaycan şairəsi, Qarabağın sonuncu xanı Mehdiqulu xan Cavanşirin qızı, Xurşidbanu Natəvana Belçika Krallığının Vaterlo şəhərinin mərkəzi parkında 2016-cı ildə qoyulmuş heykəl.

Haqqında
--------

18 fevral 2016-cı ildə Belçika Krallığının Vaterlo şəhərində Azərbaycan şairəsi Xurşidbanu Natəvanın abidəsinin açılış mərasimi keçirilib. Mərasimdə Azərbaycanın Belçika Krallığındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Fuad İsgəndərov və Vaterlo şəhərinin meri Floran Röter də iştirak ediblər. Vaterlo şəhərinin mərkəzi parkında qoyulan heykəlin postamentində "Şərqin müasir maarifçi və şairə qadını Xurşidbanu Natəvan, Qarabağ şahzadəsi, Azərbaycan" sözləri yazılıb. Heykəl Azərbaycanın Xalq rəssamı Tahir Salahovun rəhbərliyi altında heykəltaraş İmran Mehdiyev tərəfindən hazırlanıb.

Zəngin geyinmiş Xurşidbanu Natəvanın oturmuş vəziyyətdə hazırlanmış fiquru plastik həllinə və yapma incəliklərinə görə fərqlənir. Müəllif bürüncdən hazırladığı bu heykəldə el arasında böyük nüfuz sahibi olan şairənin lirik-psixoloji tutumlu, yaddaqalan obrazını yaratmışdır. Əsərdə Natəvanın düşüncəli və qəmli görkəmi onun həyatının təzadlı, ağrılı-acılı keçdiyinə bədii işarə kimi qəbul olunur.

Heykələ qarşı vandalizm
-----------------------

2020-ci ilin mart ayında Xurşidbanu Natəvanın heykəlinə qarşı vandalizm aktı qeydə alınıb. Abidənin üzərində yazılmış "Şərqin müasir maarifçi və şairə qadını Xurşidbanu Natəvan, Qarabağ şahzadəsi, Azərbaycan" yazısı qopardılaraq qırılıb və heykəlin üzərinə boya tökülüb. Hadisədən sonra Vaterlo polisi tərəfindən cinayət işi açılıb.

Həmçinin bax
------------

* Xurşidbanu Natəvanın büstü (Şuşa)
* Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Evian-le-Bən, 2017)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Belçikada Xurşidbanu Natəvanın abidəsi". heydar-aliyev-foundation.org. 2017. 5 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
2. ↑  "Belçikada Xurşidbanu Natəvanın heykəlinin açılışı olub". lent.az. 18 fevral 2016. 11 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
3. ↑  *Nurşən Quliyev.* "Belçikada Xurşidbanu Natəvanın heykəlinin açılışı olub". apa.az. 18 fevral 2016. 11 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
4. ↑  "İmran Mehdiyev". emalatxanadagorush.wordpress.com. 7 fevral 2017. 11 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
5. ↑  "Paşinyanın Belçikaya səfəri zamanı Natəvanın abidəsinə qarşı vandalizm törədilib, cinayət işi başlanıb". apa.az. 10 mart 2020. 11 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
6. ↑  "XİN: Belçikada Natəvanın abidəsinə qarşı vandalizmin törədilməsi ilə bağlı cinayət işi açılıb". azertag.az. 10 mart 2020. 11 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
7. ↑  "Act of vandalism committed against Natavan's monument during Pashinyan's visit to Belgium, criminal case initiated" (*ing.* ). news.az. 10 mart 2020. 11 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.

Xarici keçidlər
---------------

* Xurşidbanu Natəvanın abidəsinə qarşı təxribat / REAL TV
**"Məktəb və həyat"** (jurnal) — Sosial-demokrat bolşevik təşkilatının fəal yardımı ilə 1907-ci ilin yanvarında nəşr olunan leqal jurnal.

Yaranma tarixi
--------------

"*Məktəb və həyat*" ("*Школа и жизн*") jurnalının ilk nömrəsi 1907-ci il yanvarın 28-də işıq üzü gördü. Jurnalın redaktorları Bakı kişi gimnaziyasının müəllimləri İ.Gepner, K. İosseliani idilər. Jurnalda əsasən sosial-demokrat gənclər iştirak edirdilər. Onlar "*Nabat*" jurnalını buraxarkən təcrübə toplamışdılar. Jurnalın ümumi tirajı 1000 nüsxə idi, ayda bir dəfə buraxılması nəzərdə tutulmuşdu. İlk nömrə R. Şneyderovun mətbəəsində çap olunmuşdu.

Fəaliyyəti
----------

"*Bazar günü, 28 yanvar*" sərlövhəli baş məqalədə jurnalın məsləki, yolunda mübarizə apardığı ideallar aydınlaşdırılmışdır. Bu məqaldən görünür ki, jurnal bolşevizm mövqeyini müdafiə etməyi, dövrün mühüm ictimai-siyasi məsələlərinə bu mövqedən yanaşmağı qarşısına məqsəd qoymuşdur. Baş məqalədə jurnalın gənc publisistləri ölkədə bürokratik dövlət quruluşunun məhv edilməsi, xalqın arzu və istəklərinə müvafiq yeni dövlət quruluşu yaratmaq lüzumundan bəhs etmişlər. 

"*Tələbə-gənclər arasında mənəvi pozğunluq*" sərlövhəli məqalədə yeni quruluşun necə, hansı üsullarla yaradıla biləcəyi göstərilir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Yanvarın 9-da geniş xalq kütlələri köhnə üsul-idarədən amansız dərs aldıqdan... mübarizənin dinc yolla nəticələnəcəyinə bəslənən bütün ümid və arzuların puç olduğunu öz qanı bahasına dərk etdikdən sonra dinc, tədrici təkamül öz yerini... köhnəliyin zor gücünə yeniliklə əvəz olunmasına verməlidir. | "|

Jurnal birinci rus inqilabının tarixi əhəmiyyətini düzgün işıqlandırır, onun xarakter xüsusiyyətlərini marksiscəsinə şərh edirdi: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Hazırki burjua inqilabının əsas xüsusiyyətlərindən biri budur ki, fəhlə sinfi onun avanqardı olmuşdur. Fəhlə sinfinin mənafeyi burjuaziyanın mənafeyinə daban-dabana ziddir. | "|

"*Tələbələrin təbəqləşməsi məsələsinə dair*" məqalə tələbə gənclərin inqilabda iştirakı problemlərinə həsr olunmuşdur. Tələbə hərəkatı o zaman müvəffəqiyyət qazana bilər ki, fəhlə hərəkatı ilə birləşsin. Tələbə hərəkatına "*təkan vermək lazımdır ki,.. sinfi təlimə, proletariatın sinfi əxlaqına, proletar mənafeyinə nüfuz etsinlər*".

Jurnalın bağlanması
-------------------

"*Məktəb və həyat*" jurnalının cəmi 4 nömrəsi çıxmış, "*zərərli istiqamətinə görə*" bağlanmışdır. Redaktorlar müəllimlik vəzifələrindən götürülmüş, jurnalda iştirak edən bəzi gənclər isə məsuliyyətə cəlb olunmuşlar.

Ədəbiyyat
---------

* N.Mikayılov. "Школа и жизн" jurnalında Lenin ideyaları", ADU-nun elmi əsərləri, "Jurnalistika" seriyası, 1970-ci il, №1, səh.55. Jurnalın birinci nömrəsindən gətirilən sitatlar həmin məqalədən götürülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  N.N.Zeynalov. "Azərbaycan mətbuat tarixi", I hissə. Bakı "ADU", 1973.
**"Şərab ölkəsi"** (*ing.* The Republic of Wine) — Çinli yazar Mo Yan tərəfindən satirik üslubda yazılmış əsər.

Süjet
-----

Çin. XX əsrin 90-cı illərinin əvvəlləri. Çzyüqo adlı şəhərə detektiv Din Qouer təşrif buyurur ki, yayılmış bəzi xəbərlərin doğru olub olmadığını araşdırsın. Belə ki, deyilənə görə yerli məmurlar aşbazlara balaca uşaqları bişirtdirərək yeyirlər. Bununla əlaqədar Çzyüqoda artıq "ətlik körpə" sənayesi əməlli başlı inkişaf etməkdədir. Din Qouerlə paralel olaraq yazıçı Mo Yan Çzyüqonun yerli yazıçısı və şərabçı Li İdou adlı bir nəfərlə yazışır. Li İdou da öz növbəsində yazıçıya poçt vasitəsiylə Mo Yanın personajı olan Din Qouerlə əlaqəli, lakin reallığı qeyri-müəyyən, absurd və mistik olan müxtəlif kiçikhəcmli hekayələr göndərir. Nəticədə romanda müxtəlif maraqlı obrazlar və hadisələr yaranır.

Romanda ifrat dərəcədə yemək, şərab içmək və bütün bunları icra etmək üçün sərf olunan qəddarlıqdan bəhs olunur. Bütün bunların vəhdəti bizə absurd və hallüsinasiyalı əbədiyyət təqdim edir. Bu elə bir əbədiyyətdir ki, hər dəqiqə müxtəlif obrazlar yaranır və məhv olur. Hər şey sehrli folklor, romantik inqilab, mistik maostizm fonunda baş verir. Romanı satirik adlandırmaq mümkündür, lakin bu satira Qoqolun və Pelevinin satirasından fərqli olub, göz yaşları ilə gülmək kimi üslubda deyil. Ümumiyyətlə isə onu qeyd etmək lazımdır ki, Mo Yanın "Şərab ölkəsi"ndə yaratdığı kimi ədəbi konstruksiya yaradıb sona qədər onun tamlığımı qorumaq çox böyük istedad və bacarıq tələb edir.

Üslub
-----

Ümumi olaraq roman iki yazıçı arasında olan yazışmanı nümayiş etdirir. "Li" çin dilində 10 litrlik deməkdir. Bu baxımdan əslində Li İdou yazıçı Mo Yan tərəfindən uydurulmuş insan obrazı deyil, əslində şərabın özüdür. Başqa sözlə, yazıçı əslində şərabla danışır. Romanın sonlarına doğru yazıçı özünü də romanın personajı kimi romana daxil edir və beləliklə də biz əslində romanın yazılış üslubu haqqında daha dolğun təsəvvürlərə yiyələnirik.

Roman şəraba olan eşqdən ilhamlanan insanın məhsuludur. O, şərabı o qədər çox sevir ki, onun təfəkkürünün bir hissəsinə çevirərək, onun haqqında hər şeyi öyrənərək, roman vasitəsiylə obraz miqyasınadək kiçildərək müəyyən yaradıcıllıq nümunəsi ortaya qoymuşdur. Bu nümunə öz növbəsinə inqilabi romantizm və inqilabi realizm kimi dəyərləndirilər bilər. Əslində konkret janr baxımından tam və dolğun fikir söyləmək mümkün deyil.

Din Qouer isə bir obraz kimi təmiz ideologiyanın hakim olduğu ölkənin vicdanlı, təmiz və şəffaf üzvü - işçisidir. Din Qouer obrazı mükəmməl deyil. Doğrudur o, insan təbiətinin zəifliklərinə sahib olsa da, tərkib hissəsi olduğu sistemə sadiqdir və vəzifəsinin öhdəsindən layiqincə gələcək, amma sistemin özü elə onu ləkələmək qərarına gəlir. Yazıçı bu ssenari ilə satirik fikirlərini ortaya qoyur. Ümumiyyətlə "Şərab ölkəsi" adı çox simvolikdir. Yazıçı əslində birbaşa Çin haqqında yazır.

Mənbə
-----

* N.İbrahimin bloqu - Şərab ölkəsi.
Bellies (1968)
**Alina Şapoçnikov** (16 may 1926, Kaliş, Polşa — 2 mart 1973, Passi, Fransa) — Polşa heykəltaraşı və yəhudi mənşəli qrafikçi.

Bioqrafiyası
------------

Alina Şapoçnikov 16 may 1926-cı ildə Polşanın Kaliş şəhərində həkim ailəsində anadan olmuşdur. Yəhudi mənşəyinə görə İkinci dünya müharibəsi zamanı Pabyanitse və Lodzinsk gettosunda yerləşdirilmişdi. Sonralar Auşvitz, Bergen-Belzen və Terezienştadt həbs düşərgələrində olmuşdur.

1946-47-ci illərdə müharibə bitdikdən sonra Praqada heykəltaraş təhsili almışdır. Əvvəlcə Otakara Velimsk emalatxanasında, sonra Praqa Təsviri incəsənət, Arxitektura Universitetində təhsil almışdır. Təqaüd sayəsində 1947—1950-ci illər aralığında Paris Təsviri incəsənət, Arxitektura Universitetində davam etdirmişdir. Ancaq ağır xəstəliyə görə o təhsilini saxlamağa və Polşaya qayıtmağa məcbur oldu.

1963-cü ildə Alina Şapoçnikov yenidən Parisə köçmüşdür. Ona 1969-cu ildə sinə xərçəngi diaqnoz qoyulmuşdu və 1973-cü ildə Alina Passidə Pra-Kotant sanatoriyasında vəfat etmişdir.

Alina Polşalə sənət tarixçisi Rışard Stanislavskinin arvadı idi. Onların oğulları olan Pyotr Fransada yaşayır. Stanislavski ilə boşanandan sonra Alina Polşa qrafikçisi Roman Sesleviçə ərə getdi. Alina ölümünə qədər onunla nikahda qaldı.

Bədii yaradıcılığı
------------------

Polşada yaşayarkən Alina ifadəli fiqurativ heykəllər yaradırdı. Tunc və daş kimi materiallardan istifadə etdi. Parisdə o poliesterdə və poliuretanda şəxsi bədənin rəngli surətləriylə təcrübə aparmağa başladı. Ömrünün axırıncı illərində onun yaradıcılığında yaxınlaşan ölümün dərk edilməsi müşahidə edilirdi.

Onun işləri Nyu-Yorkda müasir incəsənətin muzeyinin ekspozisiyasındadır. Əsərləri Los-Ancelesdə müasir incəsənətin muzeyində, Parisdə Pompidu Mərkəzində və Londonda Teyt Qalereyasında nümayiş olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Pollock, Griselda, "traumatic encryption: the sculptural dissolutions of Alina Szapocznikow" in: *After-affects, After images*. Manchester University Press, 2013, 165-222
2. ↑  *Filipovic, Mytowska, Elena, Joanna.* Alina Szapocznikow: Sculpture Undone 1955-1972. New York: The Museum of Modern Art. 2011. 178. ISBN 978-0-87070-824-4.
3. ↑  "Alina Szapocznikow: Sculpture Undone, 1955–1972 | MoMA". The Museum of Modern Art (ingilis). 2022-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-27.
4. ↑  *Filipovic, Elena.* Alina Szapocznikow: Sculpture Undone, 1955-1972. New York, NY: The Museum Of Modern Art. 2011. 34.

Xarici keçidlər
---------------

* Алина Шапочников на culture.pl Arxivləşdirilib 2013-03-03 at the Wayback Machine (ing.)
* Алина Шапочников на flickr
* Gazeta Wyborcza (pol.)
**A. P. Çexov abidəsi** — bürüncdən ibarət olan abidə yazıçı Anton Pavloviç Çexovun yuz əlli illiyi şərəfinə ucaldılmışdır. Abidə Rostov-na-Donu şəhərində Çexov prospekti ilə Puşkinskaya küçələrinin kəsişdiyi ərazidə ucaldılmışdır.

Tarixi
------

Anton Pavloviç Çexovun şərəfinə müxtəlif şəhərlərdə heykəllər ucaldılmışdır: Moskva, Taqanroqе Yujno-Saxalin, Krasnoyarsk, Tomsk və bir çox elə də böyük olmayan şəhər və qəsəbələrdə. 2010-cu ilin yazında Rostov-na-Donu şəhərində Anton Pavloviç Çexova heykəl ucaldılması düşünülürdü. İdeyanın gerçəkləşdirilməsi üçün təşkilatlanma həyata keçirilir. Kommisiya təşkil edilir. Üstəlik müsabidə elan edilir. Müsabiqənin nəticəsində rostovlu heykəltaraş Anatoli Andreyeviç Sknarinin layihəsi bəyənilmişdir. Anatoli Andreyeviç Sknarin Rusiyanın əməkdar rəssamıdır. Müəllif Anton Pavloviç Çexovun arxiv şəkilləri əsasında heykəlini
düzəltmişdir.

Abidənin qoyulma yernin müəyyənləşdirilməsi uzun çəkmişdir. Bununla bağlı bir necə variant mövcud idi: Stanislavski və Semaşko küçələrinin kəsişdiyi ərazidə tacir Maksimovun evinin qarşısı, Budennovski prospektində Kitab evinin qarşısı və Puşkinskaya küçəsi İctimai kitabxananın qarşısı. Nəhayətdə kommisiya Çexov prospekti ilə Puşkinskaya küçələrinin kəsişdiyi ərazini məqbul bilmişdir. Abidənin açılışı 28 yanvar 2010-cu ildə həyata keçirilmişdir. Heykəlin hündürlüyü 2,5 metr təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "В Ростове-на-Дону появится памятник Чехову". 2017-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-22.
2. ↑  "В Ростове решают, где бы установить памятник Чехову". 2017-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-22.
3. ↑  "В Ростове-на-Дону открыт памятник Чехову". 2017-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-22.
4. ↑  "Памятник Чехову в Ростове". 2017-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-22.
**Suxoy Su-37** (NATO kod adı: **Flanker-F**) Rusiyanın çoxməqsədli reaktiv mühərrikli qırıcı təyyarəsidir.

Su-37 tək nəfərlik, bütün hava şəraitlərində hərəkət edə bilən qırıcı və yerdəki hədəflərə hücum üçün nəzərdə tutulmuş hücum təyyarəsidir. Su-27 Flanker təyyarələrinin inkişaf etdirilmiş olan versiyasıdır. Su-27 iyirmidən artıq ölkənin silahlı qüvvələrində istismar edilən 4-cü nəsil SSRİ təyyarəsidir. Su-37 təyyarələrinin test modelləri ilk uçuşlarını 1996-cı ilin aprel ayında Moskva yaxınlarında yerləşən Zhukovsky sınaq uçuş bazasında həyata keçirib.

Su-37 təyyarələri SU-27 təyyarələrində olan bütün hava şəraitlərində çoxfunksiyalı sintetik şəkillərdə torpağın dəqiqliyinin pozulması, ərazinin xəritəsinin çəkilməsi və radarların təkmilləşdirilməsi kimi bir sıra xüsusiyyətləri özündə birləşdirmişdir. Təyyarənin "skeleti" yəni konstruksiyası tamamilə metaldan yaradılmış Su-27 təyyarələrinin əksinə olaraq, böyük miqdarda kompozit materiallarından yaradılmışdır. Əlavə olaraq, şaquli itələmə (yəni təyyarənin yuxarıya qalxması) ilə təchiz edilmiş AL-37FU motorları təyyarədə mövcuddur. Su-37 təyyarələrinin nəfəslikləri sadəcə olaraq maili formada qurula bilər və +15 -15 dərəcə ilə səfər edilə bilər, fəqət dönmə momentini artırmaq üçün fərqli dərəcələrdə də yaratmaq mümkündür. Su-37 ayrıca olaraq Rusiyanın ilk HOTAS (Hands On Throttle and Stick) sisteminə sahib təyyarəsi hesab olunur. Əlavə olaraq quyruq bölməsində təyyarənin arxasına raket atmağa izin verən radar da mövcuddur.

Mühərrik yalnız TVC ehtiva etməz, ayrıca olaraq klassik, əks və üfüqi manevrlər zamanı belə mühərrikin dalğalanmasına davamlılıq və güc verən, AOA-nın 180 dərəcəyə qədər yüksəlməsi təyyarəyə daha yaxşı etibarlılıq və manevr qabiliyyəti bəxş edir.

Su-37, gövdəsində olan 12 silah daşıma nöqtəsində hava-hava və hava-yer tipli raketləri daşıya bilər. Daşıya biləcəyi raket və bombanın miqdarı əlavə yükləmə rəfləri yerləşdirməklə 14-ə qaldırıla bilər.

Rusiya Silahlı Qüvvələri heç Su-37 təyyarələrindən sifariş verməmişdir, ancaq təyyarə xaricdə, hal-hazırda genişmiqyaslı şəkildə Suxoy korporasiyasının olduğu bazarlarda özünə müştəri tapa bilərdi. Çoxsaylı prototipləri yaradılmışdı, lakin təyyarə istehsal mərhələsində deyildi.

Su-37 təyyarələrinin inkişaf etdirilməsinə dair ən böyük fikir, layihənin maliyyə çatışmazlığı səbəbindən ləğv edilməsi olmuşdur. İki ədəd yaradılmış Su-37 prototipləri isə başqa bir Suxoy qırıcı təyyarəsi 
olan Su-35 (**Flanker-Es**) şəklində dəyişdirilmişdir.

Tekniki xüsusiyyətləri (Su-37)
------------------------------

Suxoy Su-37
Ekipaj: Bir pilot

Uzunluq: 22.183 m

Qanad enliliyi: 14.7 m

Hündürlük: 6.43 m

Sahəsi: 62.0 m²

Boş çəkisi: 18,500 kq

Maksimum yükgötürmə qabiliyyəti: 35,000 kq

Mühərrik (reaktiv təyyarə): Lyulka AL-37FU

Reaktiv təyyarə tipi: turbofan

İstehsal sayı: 2

İtələmə gücü: 145 kN

Maksimum sürət: 2.35 mach (2,500 km/saat ən yüksək hündürlükdə)

Hərəkət mənzili: 3,700 km

Maksimum hündürlük: 18,000 m (59,100 ft)

Maksimum G yükü: 11+/5-

Silahlar:
1 ədəd 30 mm-lik GSh-30 topu (150 mərmi)

12 ədəd qanad və gövdə yerlərində 8,200 kq (18,080 lb)-a qədər sursat
**Milena Pavloviç-Barili** (çex. Милена Павловић-Барили 5 noyabr 1909[…], Pojarevaç[d], Serbiya krallığı – 6 mart 1945, Nyu-York, Nyu-York ştatı) — Serb əsilli şairə və rəssam. Serb modernizmin ən görkəmli qadın sənətkarıdır.

Bioqrafiyası
------------

Milena Pavloviç-Barili Qalereyasında sərgi salonu
Milena Pavloviç-Barili 5 noyabr 1909-cu ildə Pojarevaç şəhərində (Serbiya) anadan olmuşdur. Atası Bruno Barili bəstəkar, musiqi tənqidçisi və şair idi. Anası Daniçi Pavloviç Karaqeorqieviç sülaləsindən gəlirdi və incəsənət öyrənirdi. 1922-1926-cı illərdə Milena Belqraddakı Kral İncəsənət məktəbində, 1926-1928-ci illərdə Münhendə incəsənət təhsili alır.

1930-cu illərin əvvəllərində Milena Serbiyanı tərk etdir. İkinci Dünya müharibəsi başlamazdan əvvəl bir neçə dəfə qısa müddətə Serbiyaya gəlir. Vaxtının çoxunu İspaniya, Roma, Paris və Londonda keçirir, burada Jan Kokto və Andre Breton ilə ünsiyyət qurmaq imkanı olur. Milena bir çox Qərb incəsənət və rəsm məktəblərinin, xüsusən də Qiorqio de Kirikonun təsiri altına düşür. 1939-cu ildən sonra Milena Nyu-Yorkda yaşayır. Karyerası Voque, Harpers Bazaar və J. Walter Thompson reklam agentliyinin digər nəşrləri üçün illüstrator çəkmişdir.

Milena 6 mart 1945-ci ildə vəfat edir. Ölüm səbəbləri arasında atdan düşmə və ürək tutması qeyd olunur.

Yaradıcılığı
------------

Əsərlərinin mövzusu müxtəlifdir - bunlar bibliya mövzularının portretləri və şərhləri üstünlük təşkil edir. Bu motivlər arasında pərdələr, mələklər, Venera heykəlləri və qartallar var. Bir çox əsərləri daim Romada, Nyu-Yorkda, Belqradda, habelə doğma şəhəri Pojarevaçda sərgilənir. Doğulduğu ev 1962-ci ildə muzeyə çevrilmişdir. 1943-cü ildə Pavloviç-Barilinin əsəri Nyu Yorkdakı Əsrin İncəsənət qalereyasında Peqqi Quqqenhaymın The Art of This Century gallery şou sərgisinə daxil edildi.

* «Avtoportret», 1938«Avtoportret», 1938
* «Avtoportret», 1939«Avtoportret», 1939
* «Güzgü ilə hərəkət»«Güzgü ilə hərəkət»
* Milena'nın əllərindən ölüm sonrası tökmə. Milena Pavloviç-Barili Qalereyasında saxlanılırMilena'nın əllərindən ölüm sonrası tökmə. Milena Pavloviç-Barili Qalereyasında saxlanılır
* Milena Pavloviç-Barilinin büstü, heykəltaraş Nebojsa Mitriçin işiMilena Pavloviç-Barilinin büstü, heykəltaraş Nebojsa Mitriçin işi
* Vogue jurnalının ön səhifələri və Milena'nın yaratdığı geyimlərdən biriVogue jurnalının ön səhifələri və Milena'nın yaratdığı geyimlərdən biri

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Milena Pavlović Barilli // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  *Delarge J.* Milena PAVLOVIC BARILLI // Le Delarge (fr.). Paris: Gründ, Jean-Pierre Delarge, 2001. ISBN 978-2-7000-3055-6
3. 1 2  The Fine Art Archive. 2003.
4. 1 2  *Zorica Markovic.* "MILENA PAVLOVIĆ-BARILI" (серб.). www.stil-magazin.com. 2015-05-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 мая 2015.
5. ↑  *Butler, Cornelia H.; Schwartz, Alexandra.* Modern Women: Women Artists at The Museum of Modern Art. New York: Museum of Modern Art. 2010. səh. 45. ISBN 9780870707711.
**Selma Gürbüz** (*türk.* Selma Gürbüz) — Türk rəssam və heykəltaraş.

O, Türkiyənin çağdaş rəssamlıq sahəsində öndə gedən adlarından biri olmuşdur. Əsərləri Londondakı Britaniya Muzeyində, Parisdəki Galerie Maeght Kolleksiyasında, İstanbulda Santral İstanbulda, İstanbul Bilgi Universiteti, İstanbul Modern və Proje 4L və Ankaradakı Rəsm və Heykəl Muzeyindədir.

Rəssamlıqdan başqa heykəltaraşlıq, toxuculuq, oyma kimi müxtəlif formalarda əsərlər də hazırlamış, Ömər Kavurun "Əqrəbin səyahəti" (1997) və "Qarşılaşma" (2002) filmlərinin bədii rejissorluğunu da üzərinə götürmüşdür.

Həyati
------

1960-cı ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Rəssamlıq təhsilinə 1978-ci ildə İngiltərədəki Ekseter Universitetində rəssamlıq, fotoqrafiya və teatr sahəsində başlamışdır. 1980-1982-ci illərdə Ekseter İncəsənət Dizayn Kollecində rəssamlıq və heykəltaraşlıq təhsili alıb. 1984-cü ildə Mərmərə Universiteti Gözəl Sənətlər Fakültəsinin Rəssamlıq fakültəsini bitirib. İlk fərdi sərgisini 1986-cı ildə İstanbulda açıb.

İstanbuldakı emalatxanasında işlərini davam etdirir. Rəssamı və əsərlərini daha yaxşı başa düşmək üçün 2013-cü ildə Fərid Edgünün yazdığı 'Selma Gürbüz üçün Üç Yazı' adlı bələdçi kitabı nəşr olunur.

Rəsmlərində daha çox təbiətdən, heyvanlardan və canlılardan istifadə edən rəssam, "Oxuduğum əfsanələrin, nağılların, təxəyyülün və təcrübələrin təsiri ilə təbiətə fərqli gözlərlə baxmaq ehtiyacı hiss edirəm. Bu heyvanlar və canlılar çox gözəl bir şeyə sahibdirlər. Həmişə şüuraltımda olub. Bəlkə də onlar daha yaxın vaxtlarda peyda olublar. Daha çox ruh fiqurlarına bənzəyirlər. Bu canlılar təbiətdəki kabuslar kimidir. Mən onları təbiətdəki canlılardan ayrı saxlamıram. Onlar təbiətin bir hissəsi kimidir".

Səlma Gürbüz Artprice tərəfindən hazırlanan 2016-cı ildə dünyanın ən çox satılan 500 müasir rəssamı siyahısında 425-ci yerdə qərarlaşmışdır. Bir müddət xərçəng xəstəliyindən müalicə görərkən Covid-19-a tutulan sənətçi 22 aprel 2021-ci ildə 61 yaşında İstanbulda vəfat edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Selma Gürbüz // Benezit Dictionary of Artists (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
2. ↑  Selma Gurbuz // Artnet. 1998.
3. ↑  "Don't forget to visit the Selma Gurbuz exhibition at Lawrie Shabibi".. artofthemideastdotcom.wordpress.com/ 4 Kasım 2011.  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2023.
4. ↑  "Selma Gürbüz"..  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2023.
5. ↑   Arxivləşdirilib 2020-09-18 at the Wayback Machine Erişim tarihi 12 Şubat 2018
6. ↑  "Selma Gürbüz yaşamını yitirdiği".  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2023.
**Zebra Dağı Milli Parkı** (*ing.* Mountain Zebra National Park) — Cənubi Afrika Respublikasının Şərqi Keyp əyalətində yerləşən milli park. Milli park 1937-ci ilin iyulunda nəsilləri təhlükədə olan Keyp zebrlarını qorumaq üçün təşkil olunmuşdur.

1930-cu illərdə Key zebrları yox olmaq təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya idilər. Milli parkın sahəsi o zaman 17,12 km2 idi. O zamanlar burada cəmi 5 ayğır və 1 madyan vardı və bu Keyp zebrlarının sayının artırılması üçün kifayət deyildi. 1950-ci ildə cəmi iki ayğır qalan qonşu fermer H. L. Lomland bura 11 Keyp zebrsı gətirmişdir.

1964-cü ildə burada cəmi 25 zebr vardı. Həmin il milli parkın sahəsi 65.36 km2-a çatdırılmışdır və Paul Miçau əraziyə daha 6 zebr gətirmişdir. O zamandan zebrların sayı davamlı artaraq 140-a çatmışdır. 1975-ci ildə zebrlar Qərbi Keyp vilayətindəki De Hup Təbiət Qoruğuna verilmişdir.

1978-ci ildən Keyp zebrlarının tutulması və köçürülməsi milli park rəhbərliyinin əsas məqsədinə çevrilmişdir. Hazırda milli parkdakı sürülərin sayı 350-dir, hər il 20 heyvan köçürülür və sahəsi 284 km2-dır.

Fauna
-----

Burada qaraqulaq, Afrika kəli, qara kərgədan, Afrika maralı, qara qnu, inək antilopu, adi köpgəröküz, qaraca antilop kimi məməlilər yaşayır. 2007-ci ildə buraya hepardlar gətirilmişdir. 2013-cü ildə şirlər buraxılmışdır.

### Məməlilər

* Afrika maralıAfrika maralı
* İnək maralıİnək maralı
* Adi köpgəröküzAdi köpgəröküz
* Afrika kəliAfrika kəli
* Dağ zebriDağ zebri
* ZebraZebra
* Kisəli ceyranKisəli ceyran
* HepardHepard
* QaraqulaqQaraqulaq
* Yəhəraltı çaqqalYəhəraltı çaqqal
* Yarasa qulaqlı tülküYarasa qulaqlı tülkü
* Yer sincabıYer sincabı

### Quşlar

* Kap kərkəsiKap kərkəsi
* Afrika qara qartalıAfrika qara qartalı
* Afrika gözəliAfrika gözəli
* İlancılİlancıl
* DovdaqDovdaq

Flora
-----

Burada bir neçə ağac növü bitir.

* Keyp albalısıKeyp albalısı
* Rhus lanceaRhus lancea
* ZeytunZeytun
* LeucosideaLeucosidea
* Acacia karroo andAcacia karroo and
* Adaçayı koluAdaçayı kolu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2013-04-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-04-30.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-30.
3. ↑  ISBN 978-1-77007-742-3

Xarici keçidlər
---------------

* CAR milli parkları
**Qafqaz qonurdişi** *lat.* Sorex caucasica Yereşənlər (*lat.* Soricidae) fəsiləsinə aid olan növdür.

Qısa təsviri
------------

Orta ölçülüdür. Azərbaycanda əldə edilmiş 56 fərdin kütləsi 6,3 -13,1 qram, bədənin uzunluğu 66,9 - 74,8 mm, quyruğu 35,5 – 43,0 mm, pəncəsi 10,0 -13,2 mm olmuşdur.

Yayılması
---------

Arealı Qafqazı və Kiçik Asiyanın qonşu rayonlarını əhatə edir. Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafqazda d.s. 1700–2000 m –dən hündürlüklərdə yayılmışdır. Respublika ərazisində 2 yarımnövün olması mümkündür (*lat.* S.c.caucasica və *lat.* S.c.armenica).

Həyat tərzi
-----------

Meşələrdə, kolluqlarda, çayların kənarında rütubətli yerlərdə məskunlaşır. Çox hərəkətli və cəld heyvandır. İlk rast gələn yuvada, torpaq yarıqlarında, daş yığınlarında, müxtəlif boşluqlarda gizlənə bilir. Azərbaycanda azsaylıdır.
Apreldən oktyabrın sonuna qədər çoxalır və bu müddət ərzində dişi 2-3 nəsil verir. Əsasən onurğasızlarla (sərtqanadlılar, böcək sürfələri, ikiqanadlılar, milçək, qarışqa sürfələri, soxulcanlar və s.) və xırda onurğalılarla (qurbağalar, kərtənkələlər, siçankimi gəmiricilər) qidalanır. Bir çoxu kənd təsərrüfatı bitkilərinə, meşələrə, çəmənlərə, eləcə də saxlanc yerlərində ərzaq məhsullarına ziyan vuran cücüləri böyük miqdarda məhv etməklə fayda verirlər. Leş yeməklə də təbiətdə müəyyən sanitar funksiyasını yerinə yetirir .

İstinadlar
----------

1. 1 2  Гошуналиев А.Г. Землеройки (Soricidae) Азербайджана \\ Автореф. дис. канд. биол наук.- Киев, 1990 , 22 с.
2. ↑  Aлекперов Х. М. Гошуналиев АГК изучению фауны насекомоядных млекопитающих Азербайджана \\ ИзвАН Азерб.ССР, сер. Биол. Наук. Баку,1976, N2:88 – 92.
3. ↑  Cоколов В.Е. Темботов А.К. Несекомоядные \\ Позвоночные Кавказа–М.: Наука, 1989, 531 с.

Xarici keçidlər
---------------

 Sorex satunini