| Fiziki kosmologiya |
| --- |
| * Böyük partlayış Kainat
* Kainatın yaşı
* Kainatın xronologiyası
 |
| Erkən kainat

|  |
| --- |
| * Plank dövrü
* Böyük birləşmə dövrü
* Elektrozəif dövr
* Kvark dövrü
* Hadron dövrü
* Lepton dövrü
* Foton dövrü
* Böyük partlayış nüvəsintezi
* İnflyasiya
* Qaranlıq dövr
 |
| 
Fon |
| * Kosmik mikrodalğa arxa plan şüalanması
* Qravitasiya dalğa fonu
* Kosmik neytrino fonu)
* Kosmik infraqırmızı fonu
 |

 |
| Genişlənməsi · Gələcəyi
* Habbl qanunu · Qırmızı yerdəyişmə
* Kainatın genişlənməsi nəzəriyyəsi
* Kainatın təcilli genişlənməsi
* Ortaq və uyğun məsafələr
* FLRU metrik·Fridmann tənlikləri
* Qeyri-homogen kosmologiya
* Genişlənən kainatın gələcəyi
* Kainatın taleyi
* Kainatın istilik ölümü
* Böyük Yırtılma
* Böyük çöküş
* Böyük Sıçrayış
 |
| Komponentləri · Strukturu

| 
Komponentləri |
| --- |
| * Lambda-CDM model
* Baryonik maddə
* nerji
* Şüalanma
* Qaranlıq enerji
	+ Kvintessensiya
	+ Fantom enerji
* Qaranllıq maddə
	+ Soyuq qaranlıq maddə
	+ İsti qaranlıq maddə
	+ Qızğın qaranlıq maddə
* Qaranlıq şüalanma
 |
| 
Strukturu |
| * Kainatın şəkli
* Reionizasiya · Struktur formalaşması
* Qalaktika formalaşması
* Böyük ölçülü strukturlar
* Nəhəng kvazar qrupu
* Qalaktika filmenti
* Supertoplu
* Qalaktika toplusu
* Qalaktika qrupu
* Lokal qrup
* Qalaktika
	+ Qaranlıq madə işıq halqası
* Ulduz toplusu
* Günəş sistemi
* Planet sistemi
* Boşluq
 |

 |
| Eksperimentlər
* BOOMERanG
* Kosmik Fon Kəşfiyyatçısı
* Qaranlıq enerji araşdırması
* Evklid
* Illustris layihəsi
* Böyük Sinoptik Tədqiqat Teleskopu
* Plank kosmik rəsədxanası
* Sloan Digital Səma Kəşfiyyatçısı (SDSS)
* 2dF Qalaktika Qırmızı yerdəyişmə Tədqiqatçısı ("2dF")
* Kainat Maşını
* WMAP
 |
| 
* Elm adamları
Aaronson • Alfven • Alfer • Baradvaj
Kopernik • de Sitter • Dike • Eddinqton
Ehlers • Eynşteyn • Ellis • Fridman • Qaliley • Qamov • Qut • Habbl • Lemetr • Linde
Mater • Nyuton • Penzias • Rubin • Şmidt
•Şvarzçild • Smut • Starobinski • Steinhard
Sunçef • Sunyaev • Tolman • Uilson • Zeldoviç |
| * b
* m
* r
 |

**Kainat** — zaman, məkan və onların bütün tərkib hissələrini əhatə edir. Kainata planetlər, təbii peyklər, cırtdan planetlər, ulduzlar, qalaktikalar, qalaltikalararası boşluqlar, ən kiçik subatom zərrəciklər və bütün materiya və enerji daxildir. *Müşahidəolunan kainat*ın diametri hal-hazırda 28 parsek və ya 93 milyard işıq ilidir. Kainatın ölçüləri məlum deyil və sonu olub-olmadığı bilinmir. Müşahidələr və fiziki nəzəriyyələrin inkişafı kainatın tərkibi və təkamülü barədə nəticə çıxarmağa imkan verib.

Ulduzlar kainatın müşahidə edilən hissəsindəki cisimlərdir. Hər böyük qalaktikada təqribən bir neçə yüz milyard ulduz, Metaqalaktikada isə təqribən 100000 qalaktika olduğundan, kainatdakı ulduzların sayı 1019-dan çoxdur.

Qədim zamanlardan insanlar kainatı öyrənməyə başlayıblar. Onlar səmaya baxıb ulduzlar haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürmüşdülər. Hələ o zamanda yaşayıb yaradan Biruni teleskop olmadan belə ulduzlar haqqında dəqiq məlumatlar vermişdir. İlk teleskopu isə elmdən kənar, amma "yandırıcı" güzgü həvəskarı olan Yakob Metenus düzəltmişdir. O, bir gün borunun bir ucuna çökək, o birinə isə qabarıq linza bərkitmək qərarına gəlir və nəticəsi durbin olur. Beləliklə, ilk durbin Niderlandda XVII əsrin əvvəllərində ixtira edilmişdir. Bundan sonra durbinin bir neçə müəllifi də olmuşdur. Onlar da elmdən kənar adamlar idilər, lakin onlar birbirindən xəbərsiz bu durbinləri düzəltmişdilər. Onlardan birini Middelsbur adlı şəhərciyin sakini olan İohan Leppersqey düzəltmişdir. Bu teleskop 1608-ci ildə nümayiş etdirilmişdir. 1610-cu ildə Qalileo Qaliley bundan xəbər tutub, özü teleskop düzəltmək fikrinə düşür və çox keçmir ki, o nəzəri düşüncələri əsasında teleskop düzəldir. Qalileyi teleskopun ixtiraçısı saymaq olmaz, lakin o, elmi əsaslarla teleskop düzəltmiş ilk alim oldu. Birlinzalı teleskopun sxemini isə ilk dəfə alim, mühəndis, rəssam və heykəltaraş olan Leonardo da Vinçi (1452–1519) vermişdir.

Ən maraqlısı da odurki, bu hadisə Qaliley teleskopla müşahidələrə başlayandan 100 il əvvəl olmuşdur. Leonardo da Vinçinin əlyazmalarında iki linzalı teleskopun sxemi də aşkar edilmişdir, lakin onun özünün teleskop düzəltməsi və göy cisimləri üzərində müşahidələr aparması məlum deyil. XIX əsrin ortalarında spektral analiz kəşf olundu. Bu analiz spektroskop adlanan cihazla aparılır. Müşahidələr zamanı müəyyən edilmişdir ki, közərmiş bərk və maye cismlər göy qurşağının zolaqları şəklində olan bütöv spektr verir. Bildiyimiz kimi, işıq dalğa şəklində yayılır və hər bir rəngin də bir-birindən fərqli dalğa uzunluğu olur. Bu üsulla da göy cismlərinin fiziki təbiəti və kimyəvi tərkibi öyrənilir. Spektral analiz vasitəsilə özü işıq verən və ya hər hansı ulduzun işığını əks etdirən obyektin atmosferini öyrənmək olar.

Bu zaman, işığın bütöv spektrində tutqun xətlər əmələ gəlir ki, onların vasitəsilə obyektin atmosferindəki qazların tərkibini təyin etmək mümkündür. Göy cismlərini öyrənmək üçün optik teleskoplarla yanaşı, radioteleskoplardan da geniş istifadə olunur. Optik teleskoplar göy cismlərindən gələn işığın qeyd olunmasına əsaslanırsa, radioteleskoplar kainatdakı obyektlərin şüalandırdığı elektromaqnit dalğalarının öyrənilməsinə əsaslanır. Güzgülü radioteleskopların diametri onlarla metrə çatır. Tərpənməz radioteleskopların diametri isə bir neçə yüz metr ola bilər. Belə teleskoplarla kainatın ən uzaq nöqtəsindəki obyektin fiziki təbiətini, hərəkətini, kimyəvi tərkibini və temperaturunu öyrənmək mümkündür. Radar adlanan cihazın köməyi ilə bizə yaxın olan göy cismlərinə siqnal göndərmək və onlardan əks olunan radio dalğaları qəbul etmək mümkündür. Radio dalğaların cismə gedib qayıtması vaxtına görə cismə qədər olan məsafəni də ölçmək olar. Günəş sistemindəki bəzi planetlərə qədər məsafə bu üsulla təyin edilmişdir. Göy cismlərinin radioteleskoplarla və radarlarla öyrənilməsi ilə radioastronomiya əsri başladı.

Gələcəyi haqqında ümumi müddəalar
---------------------------------

Kainatın gələcəyi haqqında müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Bu mülahizələr əsasən iki istiqamətdə aparılır: birinci istiqamətə əsasən Kainat həmişə genişlənməkdə davam edir, ikincisinə əsasən isə, Kainatın sonu fəlakətli "kollap" (sıxılma) ilə bitəcək.

İstiqamətlərin seçilməsi Kainatın maddəsinin orta sıxlığı ilə müəyyən edilir.

Qeyd edək ki, yalnız qalaktikaların kütləsi nəzərə alındıqda Kainatın orta sıxlığı üçün {\displaystyle \rho =3\cdot 10^{-31}q/sm^{3}} alınır, lakin Kainatda qalaktikalardan başqa sönmüş ulduzlar, qara dəliklər, ionlaşmış qazlar və s. kimi materiya da mövcuddur. Bundan əlavə, maddənin çətin müşahidə edilə bilən "gizli" kütləsinin mövcudluğu da istisna olunmur. Bütün bunları nəzərə almaqla hesablanan orta sıxlığın qiyməti böhran sıxlıqdan böyük olur.

1980-ci ildə neytrononun sükunət kütləsinin sıfırdan fərqli olduğu aşkar edilir. Bu fakt Kainatın təkamül modelinin təkmilləşdirilməsində mühüm rol oynadı. Belə ki, Kainatda neytrononun miqdarı başqa zərrəciklədən daha çoxdur. Ona görə də neytrononun kütləsini nəzərə almaqla, Kaiantın orta sıxlığı üçün alınan qiymət böhran sıxlıqdan daha böyük olur. Bu o deməkdir ki, Kainatın genişlənməsi nə vaxtsa sıxılma ilə əvəz olunacaq və son dərəcə böyük sıxlığa malik sinqulyar hala gələcək.

Orta sıxlığı böhran sıxlığından kiçik olarsa onun gələcək həyatı birinci istiqamət üzrə davam edər. Müasir mülahizələrə əsasən bu istiqamət bir neçə mərhələyə bölünür.

İlk mərhələ, 1014 il davam edir. Kainatın əsas maddəsi (əvvəlcə hidrogen, sonra isə heliumun yanması hesabına) ulduzlarda tükənir. Hidrogen-helium yanacağı qurtardıqdan sonra, növbə ilə daha ağır elementləri yanır və ulduz öz fəaliyyətini dayandırır. Müxtəlif ulduzlarda bu proses müxtəlif sürətlə getsə də, 1014 il ərzində bütün ulduzlar sönür.

Növbəti mərhələdə, sönmüş ulduzlar qravitasiya qarşılıqlı təsir hesabına yaxınlaşmaqla kinetik enerjilərini bir-birinə verir. Əlavə enerji alan ulduzlar qalaktikanı tərk edir. Ona görə də bu mərhələ qalaktikaların "ulduz buxarlanması" mərhələsi adlanır. Enerjisini itirən ulduzlar isə qalaktikanın mərkəzinə yığılır. Nəticədə, qalaktikanın mərkəzində ifrat kütləli qara çüxür yaranır.

Kainatın yaşı 1018 il olduqda protonlar dağılmağa başlayır, onun yaşı 1030 il olduqda isə bu dağılma başa çatır. Kainat tədricən elektron-pozitron qazı, neytron və fotonlarla dolur. Hesablamalara görə bu proses 10100 il davam edəcək.

Kainatın sonuncu mərhələsi qara dəliklərin kvant "buxarlanması" mərhələsi adlanır.

Qeyd edək ki, Kaiantın orta sıxlığı dəqiq məlum olmadığına görə onun taleyini müəyyən edən istiqaməti seçmək çətindir. Ona görə də Kainatın gələcəyi haqqında mülahizələrdə hər iki istiqamət nəzərə alınır. Kollapsdan sonra Kainatda nə baş verəcəyi də açıq qalır. Yəni yenidən Böyük partlayış olub-olmayacağı elmi sübutunu hələ ki, tapa bilməyib.

Mənbə
-----

1. ↑  Universe. Webster's New World College Dictionary, Wiley Publishing, Inc. 2010. 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-27.
2. ↑  "Universe". Dictionary.com. 2012-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-09-21.
3. ↑  "Universe". Merriam-Webster Dictionary. 2012-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-09-21.
4. ↑  *Zeilik, Michael; Gregory, Stephen A.* Introductory Astronomy & Astrophysics (4th). Saunders College Publishing. 1998. ISBN 0030062284. The totality of all space and time; all that is, has been, and will be.
5. ↑  *Brian Greene.* The Hidden Reality. Alfred A. Knopf. 2011.
6. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Astronomiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



Vikisitatda ***Kainat*** ilə əlaqədar sitatlar var.

| ⛭Yer planetinin kainatdakı mövqeyi |
| --- |
| Yer → Günəş sistemi → Yerli ulduzlararası bulud → Yerli qabarcıq → Qauld Qurşağı → Orion qolu → Süd Yolu → Süd Yolu altqrupu → Yerli qrup → Qız supertopası →  Balıqlar-Balina Supertopa Kompleksi → Müşahidə edilə bilən kainat → Kainat |

| ⛭Təbiətin elementləri |
| --- |
| Kainat | 
* Fəza
* Zaman
* Enerji
* Maddə
	+ zərrəciklər
	+ kimyəvi elementlər

 |
| Yer | 
* Yer haqqında elmlər
* Tarixi (geoloji)
* Strukturu
* Geologiya
* Tektonik plitələr
* Okeanlar
* Qaia hipotezi
* Yerin gələcəyi

 |
| Hava (meteorologiya) | 
* Meteorologiya
* Yerin atmosferi
* İqlim
* Buludlar
* Yağış
* Qar
* Günəş işığı
* Qabarma və çəkilmələr
* Külək
	+ tornado
	+ Tropik siklon

 |
| Ətraf mühit | 
* Ekologiya
* Ekosistem
* Sahə
* Şüalanma
* Vəhşi təbiət
* Meşə yanğınları

 |
| Həyat | 

|  |
| --- |
| 
* Abiogenez
* Təkamül tarixi
* Biosfer
* İyerarxiya
* Biologiya (astrobiologiya)

 |
| 
* Bioloji müxtəliflik
* Orqanizm
* Eukariotlar
	+ flora
		- bitkilər
	+ fauna
		- heyvanlar
	+ göbələklər
	+ ibtidailər
* Prokariotlar
	+ arxeyalar
	+ bakteriyalar
* *Viruslar*

 |

 |
| 
* Category Kateqoriya

 |