**Entoni Börcess** (*ing.* John Anthony Burgess Wilson; 25 fevral 1917[…] – 22 noyabr 1993[…], London) — ingilis yazıçısı və ədəbiyyatşünası (ədəbi tədqiqatlarla, xüsusən Şekspir və Coysun yaradıcılığı ilə məşğuldur). Həm də musiqi bəstələmişdir (simfoniya, balet və opera), bədii tərcümə və publisistika ilə də məşğul olmuşdur. Börcessin ən məşhur əsəri "*Zavod portağalı*" adlı satirik distopiyasıdır.

Həyatı
------

Con Entoni Börcess Uilson 25 fevral 1917-ci ildə Mançesterdə katolik ailəsində anadan olub. Burgessin atası mühasib idi və axşamlar meyxanada pianoda ifa edirdi. Burgessin 2 yaşında ikən anası qrip pandemiyası zamanı vəfat etdikdən sonra atası 1922-ci ildə meyxana sahibi ilə evlənərək tütün məmulatları satmağa başlayıb. Oğlanı bibisi, sonra isə ögey anası böyüdüb. Atası 1938-ci ildə 55 yaşında vəfat etdi, heç birmiras qoymadı.

Burgess həmyaşıdları ilə münasibətini belə xatırladı: "Onlar ya yumruqları ilə üstümə vurdular, ya da heç fikir vermədilər. Mən sadəcə olaraq xor baxdım. Cırıq paltarlı qanqsterlər mənim kimi səliqəli geyinmiş uşaqları döyürdülər". Tezliklə onu Mançesterdəki katolik ibtidai məktəbinə təyin etdilər. Yazıçı daha sonra xatırlayırdı: "Məni məktəbə gətirəndə mən artıq oxumağı bilirdim, amma şagirdlərin çoxu bilmirdi. Deməli, mən hamı kimi deyildim." Uşaq ikən radioda "inanılmaz fleyta solo"nu eşidənə və heyran olana qədər musiqiyə o qədər də düşkün deyildi. Bir neçə dəqiqədən sonra diktor Klod Debüssinin "Faun günortası" prelüdiyasının ifa etdiyini bildirdi.

Burgess Xaverian Kollecində və 1940-cı ildə məzun olduğu Mançester Universitetində təhsil alıb və orada ingilis dili və ədəbiyyatı tarixindən mühazirələr oxumağa başlayıb. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Burgess orduda xidmət etdi.

1942-ci ildə 1968-ci ildə sirrozdan vəfat edən Luella İşervud Consla evləndi. Burgessin bioqrafı Endryu Bisvel "*The Real Life of Enthony Burgess*" adlı kitabında Luellanın işıqsızlıq zamanı dörd zənci amerikalı fərari tərəfindən necə zorlandığını və döyüldüyünü təsvir etmişdir. 1946-1950-ci illərdə Burgess Birmingem Universitetində dərs demiş, Təhsil Departamentində və Banbury Məktəbində çalışmışdır. Burgessin debüt romanı 1949-cu ildə yazılsa da, 1965-ci ilə qədər nəşr olunmayıb. 1959-cu ilə qədər Burgess musiqi nəzəriyyəsini öyrəndi və yazmağa çox az vaxt ayırdı. 1954-cü ildə Malay Federasiyasında və 1958-ci ildə BruneydəTəhsil Müfəttişi olub.

1959-cu ildə o vaxtkı müəllim Entoni Burgessə dərsdə huşunu itirdikdən sonra beyin şişi diaqnozu qoyuldu və həkimin dediyinə görə, onun bir ildən çox ömrü qalmayıb. Bu hadisə Burgessin yazmağa başlamasına təkan verdi. O vaxtdan bəri o, 50-dən çox kitabı, o cümlədən ən məşhur *Enderby's Tetralogy* və *A Clockwork Orange* kitablarını nəşr etdi. Burgess təkcə öz adı ilə deyil, həm də həyat yoldaşının ona təklif etdiyi müxtəlif təxəllüslərlə yazır. Burgess bir dəfə qəzetin baş redaktorunun xahişi ilə öz romanı, Mr. Enderby Inside (1963) haqqında Yorkshire Post-a rəy yazdı - roman Cozef Kell təxəllüsü ilə yazılmışdı, Burgess haqqında danışırdı. baş redaktora məlum deyil. Burgess həmçinin Daily Mail-ə "Məhəmməd Əli" imzalı məktublar göndərib.

1960-1964-cü illər arasında Burgess 11 roman yazmışdır.

Bütün həyatı boyu Burgess həm də musiqi bəstələyib - ümumilikdə, tədqiqatçı Pol Filipsin sözlərinə görə, o, 175-ə yaxın kompozisiyaya sahibdir, bunlar arasında həm kifayət qədər sadə melodiyalar, həm də ingilis bəstəkarlıq məktəbinin ənənələrini birləşdirən mürəkkəb əsərlər var (Elqar, Holst, Walton, Vaughan Williams) Debussy və Stravinsky tərəfindən təsirləndi. Burgessin Üçüncü Simfoniyası Ayova Universiteti Simfonik Orkestri tərəfindən sifariş edilmiş və ilk dəfə Ceyms Diksonun rəhbərliyi altında həmin orkestr tərəfindən ifa edilmişdir (22 oktyabr 1975) və Dublinin Blooms operettası Coysun məşhur "Uliss" romanı əsasında hazırlanmışdır. BBC Radio 1982-ci ildə Coysun yüz illiyini qeyd etmək üçün. Burgessin bəzi bəstələri onun Malay musiqisi haqqında təəssüratlarına əsaslanır; o, həmçinin Nyu-Yorkda Trotski operasının sahibidir (1980), piano və orkestr üçün "Yağışda Roma" fantaziyası və s. Burgess həmçinin Bizenin "Karmen" operasını ingilis dilinə yenidən tərcümə etdi və Veberin "Oberon" operası üçün yeni libretto yazdı - hər ikisi librettolar Britaniyanın müxtəlif istehsalatlarında istifadə edilmişdir.

Burgess 22 noyabr 1993-cü ildə Londonda ağciyər xərçəngindən vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Anthony Burgess // Internet Broadway Database (ing.). 2000.
3. 1 2  John Anthony Burgess Wilson // Internet Broadway Database (ing.). 2000.
4. 1 2  Archivio Storico Ricordi. 1808.