**Konstitusiya atma böhranı** və ya **Qara Çərşənbə**, Prezident Əhməd Necdət Sezərin 19 fevral 2001-ci il bazar ertəsi Milli Təhlükəsizlik Şurasının iclasında Türkiyə Respublika konstitusiya kitabçasını Baş nazir Bülent Ecevitə atması ilə başlayan siyasi böhran. Qısa müddətdə ölkə bazarlarına təsir etdi və 2001-ci ildə Türkiyə iqtisadi böhranının səbəblərindən biri oldu. 

İqtisadi və siyasi ölçüləri ilə Respublika tarixinin "ən dərin böhranlarından biri" kimi şərh edilir və bu baxımdan "Qara çərşənbə" kimi də tanınır. Həmin gün İstanbul Birjası yüzdə 14, ertəsi gün isə yüzdə 18 dəyər itirib. Bir gecəlik faiz dərəcələri yüzdə 760-a, Xəzinədarlıq borclanma dərəcələri isə yüzdə 144-ə yüksəldi.  680.000 lirə səviyyəsində olan ABŞ dolları bir həftə ərzində 1.000.000 lirəni keçdi.  Böhranın sonunda bir çox iş yerləri bağlandı və işsizlik əhəmiyyətli dərəcədə artdı.  2001-ci ilin sonunda dövlət faiz xərcləri ümumi vergi daxilolmalarının 92,3 faizinə çatmışdır.

Prezident seçkiləri prosesi
---------------------------

9. Prezident Süleyman Dəmirəlin səlahiyyət müddəti bitmək üzrəykən Baş nazir Bülent Ecevit ölkədə təmin edilən siyasi sabitliyi qorumaq üçün Dəmirəlin daha bir müddətə seçilməsinə icazə verən konstitusiya dəyişikliyi təklif etdi. Konstitusiya dəyişikliyini təsdiqləmək üçün Böyük Millət Məclisində heç bir siyasi partiya çoxluğa malik olmadığından, bu, yalnız partiyalararası konsensusla mümkün idi. DSP, MHP, ANAP və DYP - dən 406 millət vəkilinin imzası ilə TBMM Konstitusiya Komissiyasına gətirilən təklifə ilk etiraz "*Ölkənin sabitliyini tək bir adama necə bağlamaq olar "* sözləri ilə Fəzilət Partiyasının lideri Recai Kutan'dan gəldi. ". Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Baş Məclisində martın 29-da və aprelin 3-də keçirilən səsvermədə konstitusiya dəyişikliyi üçün tələb olunan 330 səs toplana bilmədiyindən, Prezident seçkiləri ilə bağlı hər hansı dəyişiklik edilmədi və Süleyman Dəmirəl'in yenidən prezidentliyə namizəd olmaqı mümkün olmadı.

Prezidentliyə namizədin müəyyənləşə bilməməsi prosesində baş nazirin müavinləri MHP lideri Dövlət Baxçalı ilə ANAP lideri Məsut Yılmaz arasında da qızğın mübahisə yaşanıb. Sonda bu problemə Bülent Ecevit Konstitusiya Məhkəməsinin (AYM) sədri olmuş, o günə qədər ictimai adam olmayan və heç bir siyasi şəxsiyyəti olmayan Əhməd Necdət Sezəri təklif edib. Ecevit, hüquq təcrübəsi ilə Sezerin prezidentliyini uğurla yerinə yetirəcəyinə inandığını bildirdi: *""Məncə, Əhməd Necdət Sezərin demokratik qanunun aliliyinə sadiqliyinə heç kimin şübhəsi ola bilməz.* *Ahmet Necdet Sezer bu mövzuda hər cür imtahandan uğurla keçmişdir."* 

Aprelin 25-də TBMM-dəki bütün partiyaların birgə təklifi ilə Əhməd Necdət Sezərin namizədliyi irəli sürülüb.  Aprelin 27-də keçirilən səsvermənin ilk 2 turunda lazımi səs çoxluğu əldə oluna bilmədiyi üçün mayın 5-də keçirilən səsvermənin üçüncü turunda Əhməd Necdət Sezər 330 səslə Türkiyə Respublikasının 10-cu prezidenti seçildi. Sezər 2000-ci il mayın 16-da prezidentliyə başladı.

böhrandan əvvəlki
-----------------

### İqtisadi vəziyyət

Qlobal miqyasda dünya bazarları 1997-ci il Asiya maliyyə böhranından və 1998-ci il Rusiya iqtisadi böhranından çıxmaq meylində idi.  Halbuki 1990-cı illərdə Türkiyədə yüksək inflyasiya, işsizlik və s. xroniki iqtisadi problemlər hələ də davam edirdi. 1999-cu ildə ölkədə iqtisadi fəallığın ən yüksək olduğu Mərmərə bölgəsində baş verən Gölcük zəlzələsi Türkiyə iqtisadiyyatına dağıdıcı təsir göstərdi. 1999-cu ildə sənaye, energetika, tikinti və ticarətdə sektorlar üzrə daralma baş vermiş, iqtisadiyyat illik əsasında 3,4 faiz kiçilmişdir. İnflyasiya, büdcə kəsiri və işsizlik çox yüksək idi.  Yüksək inflyasiya səbəbiylə türk lirəsinə inam aşağı idi və xarici valyutaya olan güvən səbəbindən əmanətlərin yarıdan çoxu xarici valyutada əmanətlərindən ibarət idi idi. 

### siyasi vəziyyət

1990-cı illər Türkiyədə qısamüddətli hökumət dəyişiklikləri dövrü idi. 6 koalisiya hökuməti qurulduğu zaman 1990-cı illərdə 1999-cu ildə Türkiyədə keçirilən ümumi seçkilərdən sonra DSP parlament çoxluğuna sahib olmadığı üçün Bülent Ecevit tərəfindən azlıq hökuməti (bax : 56. 28 may 1999-cu ildə Türkiyə hökuməti ) DSP - MHP - ANAP koalisiyası ilə 28 May 1999-cu ildə 57 Türkiyə hökuməti quruldu. ( Türkiyədə koalisiya hökumətləri) Baş nazir Bülent Ecevit, baş nazirin müavinləri Dövlət Baxçalı və Məsut Yılmaz idi .

Bülənt Ecevitin 56-cı baş naziri Türkiyə hökuməti dövründə 1999-cu ilin iyun ayında qəbul edilən qanunla Bank Tənzimləmə və Nəzarət Agentliyi (BTNA) və Əmanət Əmanətlərinin Sığortalanması Fondu (QƏSF) yaradılmışdır. Bu şuraların yaradılmasında məqsəd 90-cı illərdə bank sektorunda geniş şəkildə təbliğ edilən korrupsiya hallarının qarşısını almaq, lazım gəldikdə bu bankların fəaliyyətini dayandırmaq idi. Hər iki qurum rəsmi olaraq 2000-ci ilin iyun ayından fəaliyyətə başlayıb. 

Əhməd Necdət Sezər Prezidentliyə bağlı Dövlət Nəzarət Şurasına (DNŞ) göstəriş verib dövlət bankları və fonda köçürülən banklar üzərində yoxlamaya başlayıb. Ancaq Sezerin Zekeriya Temizelin rəhbəri olduğu Bank Tənzimləmə və Nəzarət Qurumunda (BTNA) yoxlamaya başlaması ilə bu vəziyyət mediada əks olunanda Ecevit, "*"İndi maraqlı bir vəziyyət yaranıb, auditin auditi arzu edilir.* *Bu vəziyyətlə ilk dəfə qarşılaşdığımız üçün hələlik qiymət verə bilmərəm, amma vəziyyəti diqqətlə izləyəcəyik.*" bəyanatını verdi. 

BTNA.- nın rəhbəri Zekeriya Temizel DSP əsilli idi və əvvəllər eyni partiyadan maliyyə naziri vəzifəsində çalışıb. Halkbankın məsul dövlət naziri Hüsamettin Özkan, VakıfBank - ın məsul dövlət naziri olan ANAP - dan Yüksel Yalova idi. Sezer konstitusiya səlahiyyətlərindən istifadə edərək bankların maliyyə təftişinə təşəbbüs etsə də, qurumlara məsul olan şəxslərin siyasi şəxsiyyətləri səbəbindən bu yoxlama siyasi ölçü qazanıb.

Milli Təhlükəsizlik Şurasının iclası
------------------------------------

Milli Təhlükəsizlik Şurası növbəti aylıq toplantısını keçirmək üçün səhər saat 9.30-da Çankaya Köşkündə toplandı, lakin Bülent Ecevitin 15 dəqiqə gecikmə ilə qatıldığı üçün iclas saat 09.45-də başladı. Əhməd Necdət Sezerin sədrliyi ilə keçirilən iclasda idarə heyəti üzvləri yerlərini aldıqdan sonra, iclas otağının qapısı hələ bağlanmamış Əhməd Necdət Sezər sağında oturan Bülent Ecevitə üz tutaraq O, böhrana səbəb olan "çox qəzəbli və yüksək səslə" deyilən sözləri söylədi. Sezər, hökuməti korrupsiyaya qarşı passiv olmaqda, müşahidə şuralarının lazımi səviyyədə işləməkdə və Konstitusiyaya zidd əməlləri ilə ittiham edib. 

**Sezer*:* Mən korrupsiyanı ifşa etməyə çalışıram, siz mənim qarşmı almağa çalışırsınız. Məni alçaldırsan. Məni camaatın qarşısında yormağa çalışırsan. Mən prezidentəm, mənim hər cür səlahiyyətlərim var. Siz Konstitusiyanı bilmirsiniz. Heç biləndən soruşmursan. Davamlı olaraq konstitusiyaya zidd fərmanlar göndərirsiniz." (Əlindəki Konstitusiyanı Ecevitə doğru atır) "Korrupsiya ilə mübarizəni davam etdirəcəyəm."**
 **Ecevit**: *Bitdi?*  

 **Sezer**: *Xeyr, bitmədi. Siz məhkəmə hakimiyyətini tabe etdiniz, qanunverici orqanı sıxışdırdınız. Siz korrupsionerlərə üstünlük verirsiniz. Korrupsioner olduğu deyilənlər hələ də kabinetdədir.*  

 **Özkan**: (Sezerin cümləsi bitməmiş ayağa qalxaraq) *Nankorluq edirsən* (Konstitusiya kitabçasını geri atır) *Bu üç lider səni prezident seçdi. Özünüz haqqında nə düşünürsünüz? Əsas hakimiyyətin mübarizəsinə mane olan sizsiniz".*
 **Ecevit**: (ayağa qalxaraq) *Bu şərtlərdə daha işləyə bilmərəm* (zaldan çıxar.)

Bunun üzərinə Ecevit və onun müavinləri Hüsaməddin Özkan və Məsud Yılmaz, daxili işlər naziri Sadettin Tantan və MHP- dən Milli Müdafiə naziri Sabahattin Çakmakoğlu zalı tərk ediblər. MTŞ-nin iclası saat 10.30-da Əhməd Necdət Sezər tərəfindən iclas zalında yalnız hərbçi və bürokrat üzvlərin qaldığı, siyasi üzvlərin isə iclası tərk etdiyi üçün toplantının olduğu kimi keçirilə bilməməsi səbəbi ilə dayandırılıb.

Görüşdən sonra mətbuata açıqlama
--------------------------------

İclasın sonunda Bülent Ecevit Çankaya Köşkündə mətbuata açıqlama vermək istəsə də, Baş nazirin müavini Məsut Yılmaz Baş nazirlik İqamətgahında açıqlama vermənin daha məqsədəuyğun olduğunu deyərək buna etiraz edib və mətbuata açıqlama verilməyib. Çankaya Köşkündə. Baş nazirlik iqamətgahına köçdükdən sonra Bülent Ecevit Dövlət Baxçalı və Məsut Yılmaz ilə birlikdə saat 11.03-də televiziya kanalları tərəfindən canlı yayımlanan mətbuata açıqlama verdi.

Nəticələr
---------

### İqtisadiyyata təsiri

2001-ci ilin sonu məlumatları | Göstərici | Dəyər |
| --- | --- |
| Artım % | 6.0 |
| USD / TL məzənnəsi | 1.23 |
| İlin sonunda inflyasiya ( CPI ) % | 68.5 |
| İşsizlik % | 7.8 |
| Büdcə kəsiri / ÜDM % | -11.9 |
| Dövlət sektorunun borc yükü % | 76.1 |
| Cari balans / ÜDM % | 1.9 |

Fevralın 19-da Ecevitin mətbuata açıqlamasından sonra günün ilk seansını 9746 bəndlə bağlayan İstanbul Birjası günorta ikinci sessiyasında 697 bənd enərək günü 14,62 faiz itki ilə 8683 bəndlə bağladı. Fevralın 19-da istiqrazlar üzrə mürəkkəb faiz dərəcələri 85 faizə, overnayt faiz dərəcələri isə 760 faizə yüksəldi; Fevralın 20-də Xəzinədarlığın borc faizləri 144 faizə yüksəldi.  Borsa İstanbulda gecəlik faiz dərəcələri yüzdə 3000-ə yüksəldi. 

Bazarda çaxnaşma yaranan Ecevit *, "Hökumət vəzifədədir", "Prezident həyata keçirilən iqtisadi proqramı dəstəkləyir" dedi.* Açıqlamaya baxmayaraq, fevralın 19-da 5 saat ərzində cəmi 5 milyard 77 milyon ABŞ dolları satılıb, 15 gün ərzində xaricə cəmi 7 milyard dollar çıxıb. 

İqtisadiyyatdakı bu inkişaflar üzərinə Bülent Ecevitin sədrliyi ilə Baş Nazirlikdə "iqtisadi zirvə" toplantısı keçirilib. İclasda Baş nazirin müavinləri Dövlət Baxçalı, Məsud Yılmaz və Hüseyn Özkan, dövlət nazirləri Tunca Toskay və Rəcəb Önal, maliyyə naziri Sümer Oral iştirak edib. Ecevitin iclasdan sonra verdiyi açıqlamada iqtisadiyyatda onsuz da problemlərin olduğu və MTN iclasında baş verən hadisənin iqtisadi partlayışa səbəb olduğu bildirilib. Fevralın 22-də təxminən 13 saat davam edən görüşdən sonra Türkiyədə "üzən məzənnə siyasəti" qəbul edilib. ( çevik məzənnə sistemi ). Bu qərar iqtisadi dairələr tərəfindən "gizli devalvasiya" kimi şərh edilib.  ( Türkiyədə devalvasiya ) Əvvəllər Türkiyədə sabit məzənnə siyasəti həyata keçirilirdi və məzənnə dövlət tərəfindən nəzarətdə saxlanılırdı.

### Siyasi nəticələr

2001-ci il martın 1-də Mərkəzi Bankın rəhbəri Qazi Erçel istefa verməli oldu. Faiq Öztrak xəzinədarlıq müşaviri Səlcuq Dəmiralpın yerinə, Engin Akçakoca isə BTNA sədri Zekeriya Temizeli əvəz edib. Böhranın ən mühüm nəticələrindən biri iqtisadiyyatdan məsul dövlət naziri Rəcəb Önalın yerinə Kamal Dərviş gətirilməsi oldu. Bülent Ecevitin dəvəti ilə Dünya Bankındakı vəzifəsindən ayrılan Kamal Dərviş martın 1-də Türkiyəyə gələrək iqtisadiyyatdan məsul dövlət naziri vəzifəsinə təyin edilib və martın 13-də Türkiyə Böyük Millət Məclisində and içib. 

2001-ci ildə konstitusiya broşür böhranından sonra inkişaf edən Türkiyə iqtisadi böhranının sosial, iqtisadi və siyasi nəticələri oldu. İqtisadi böhran və siyasi qeyri-sabitlik 18 aprel 1999-cu ildə keçirilən ümumi seçkilərdə xalqın siyasi dəstəyini tamamilə dəyişdi. 1999-cu ildə Türkiyədə keçirilən ümumi seçkilərdə DSP 22,18%, MHP 17,98% və ANAP 13,22% səs toplayıb. 3 noyabr 2002-ci ildə Türkiyədə keçirilən ümumi seçkilərdə MHP 8,35%, ANAP 5,12% və DSP 1,22% səs toplayıb, 10%-lik seçki baryerinin altında qalıb və TBMM-nin xaricində qalıb.

### Korrupsiya halları

Böhran korrupsiya iddialarına səbəb oldu. Ankara Mərkəzi Bankının sədri Qazi Erçel haqqında 11. Birinci İnstansiya Cinayət Məhkəməsi tərəfindən iddia qaldırılıb və onun vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etməsi qərara alınıb. Üzən məzənnənin dəyişdiriləcəyini və dolların məzənnəsinin yüksələcəyini əvvəlcədən bilən Qazi Erçel Mərkəzi Bankın *səlahiyyətlərindən istifadə edərək iş saatlarından kənarda olsa da, "57 milyard 879 milyon 761 min 941 lirə əmanəti çevirərək 19 fevral 2001-ci ildə Halk Bankındakı şəxsi hesabına 83 min 952 dollar* "Vəzifə səlahiyyətlərini sui-istifadə etmə" cinayətini tənzimləyən Türk Cəza Məcəlləsinin (TCK) 240-cı maddəsinə əsasən həbs cəzasına məhkum edildi.

Sezerin 2017-ci ildəki açıqlaması
---------------------------------

"Sözcü" qəzetində 5 noyabr 2017-ci il tarixdə dərc olunan xəbərə görə, Ankarada qatıldığı teatr mükafatlandırma mərasimində çıxış edən Əhməd Necdət Sezərə əsaslanan xəbər; 19 fevral 2001-ci ildə yaşanan bu böhranın səbəbinin əslində konstitusiya kitabçası olmadığını, Ecevitin Fəzilət Partiyasının bağlanması iddiası davam edərkən iki dəfə yanına gəldiyini söyləyən Sezer, Fəzilət Partiyasının buna yol verməməsi lazım olduğunu söylədi. bağlanmasını və ondan Konstitusiya Məhkəməsinə təklif etməsini xahiş etdiyini bildirib: Şablon:Söz

Ümumi resurslar

1. ↑  "19 şubat 2001 krizi". 140journos (İngilizce). 19 Şubat 2018. 1 Haziran 2020 tarixində arxivləşdirilib.
2. 1 2 3
3. 1 2  "Türkiye'de 1923-2006 Döneminde İktisadî Krizler ve İstatistikler itibarıyla Sektörel Analizler". www.akademiktisat.net. 7 Şubat 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 Ocak 2021.
4. ↑  "2000'li Yıllarda Türkiye Ekonomisi". SETA (Türkçe). SETA. 17 Ağustos 2019. 4 Ocak 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 Ocak 2021.
5. 1 2  "Sezer için 5 liderden ortak imza". arsiv.ntv.com.tr. 24 Nisan 2000. 29 Ocak 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 Ocak 2021.
6. 1 2 3 4  "Krizden Çıkışın Anahtarı". mahfiegilmez.com. 6 Ekim 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 Ocak 2021.
7. ↑  Dolar mevduatı yüzde 57 oranındaydı.
8. ↑  "1980-2000 Döneminde Türkiye'de Bankacılığın Gelişimi". Dergipark (Türkçe). Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi. Temmuz 2019. 25 Mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 Ocak 2021.
9. ↑
10. ↑  Şablon:Xəbər mənbəyi
11. ↑  Şablon:News source
12. ↑  Burada Əhməd Necdət Sezərin bəhs etdiyi adlardan biri də Enerji və Təbii Sərvətlər Naziri Cumhur Ersümerdir. Ersümer, "Enerji və Təbii Qaz Müqavilələrində Türkiyəyə qarşı razılaşmalara və tətbiqlərə səbəb olduğu, dövlətin alış və satışını saxtalaşdıraraq, dövlətə zərər vurduğu üçün yanlış və düzgün olmayan enerji siyasətləri və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etmələri səbəbiylə ictimaiyyətə" TBMM tərəfindən 13 iyul 2004-cü il tarixdə Ali Məhkəməyə göndərilmişdir. O, 27 iyul 2007-ci ildə 1 il 8 ay müddətinə azadlıqdan məhrum edilib və cəzası şərti verilib.
13. ↑

xarici linklər
--------------

* YouTube'da 32.Gün Arşivi - 2001 Krizi ve Ecevit'in Siyasete Vedası