recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| Qiperion*ing.* Hyperion |
|  |
| Ölkə | ABŞ |
| Status | Yer üzünün ən uzun ağacı |

**Qiperion** — ABŞ-nin Kaliforniya ştatı, Redvud Milli Parkı ərazisində mövcud olan Sekvoya (Sequoiadendron giganteum) növünə aid böyük ağac. 2015-ci il tarixinə görə Yer üzündə yaşayan ən uzun ağacdır (hündürlüyü - 115.61 m).

Təsvir
------

Nəhəng ağac 2006-cı ilin yayında Redvud Milli Parkında təbiətşünaslar Kris Atkins və Mişel Taylor tərəfindən aşkar edilmişdir. Qiperionun hündürlüyü (ağacın adı belədir) (2015-ci ildə) 115,61 m, sinə səviyyəsindəki diametri (1,4 m) 4,84 metrdən çoxdur. Ağac 1978-ci ildə Cimmi Karterin rəhbərliyində olan federal hökumət tərəfindən satın alınan milli parkın ucqar bir hissəsində tapılmışdır.

Potensial turist axınının bu nəhəng ağacın əsrlər boyu yaşadığı ekosistemi məhv etməməsi üçün Qiperionun dəqiq yerini açıqlamamağa qərar verilmişdir. Qiperion ağacının ümumi həcmi 502 m³, təxmin edilən yaşı isə 700-800 ildir.

Tədqiqatçılara görə, ağacdələnlər Qiperionun gövdəsinin ən üst hissəsini zədələmişlər. Bununlada onun böyüməsinin qarşısını alınmışdır. Gələcəkdə daha sürətli böyüyən Helios (2015-ci ildə 114.58 metr) Qiperionu keçə bilər. 2009-cu ildə aralarındakı fərq 1,2 metr olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Earle, CJ.* "Sequoia sempervirens". The Gymnosperm Database. 2011. 2011-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-17.
2. ↑  "Sekvoya www.abc.net.au saytında". 2007-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-15.
3. ↑  *Martin, G.* "World's tallest tree, a redwood, confirmed". SFGate. 2006-09-29. 2011-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-17.

Mənbə
-----

* Hyperion Redwood: More Information  (ing.) (Yoxlanılıb 15 oktyabr 2011)
* maps.google.ch əsasən ağacın yeri (ing.) (Yoxlanılıb 15 oktyabr 2011)
* Complete Tallest Redwoods List: Qiperion və dünyanın ən hündür ağacları  (ing.)
* Video: World’s Tallest Tree Towers Over California — National Geographic jurnalı  (ing.)
Fransız draqunları
**Draqun** (*fr.* Dragon — əjdaha, *lat.* Draco — ilk dövrlərdə bayraqlarında olan əjdaha təsvirindən gəlir) — bəzi Avropa ölkələrində həm atlı, həm də piyada sırada vuruşmağı bacaran süvarilər. Əvvəlini Makedoniyalı İskəndərin həm piyada, həm də atlı vurulan dimaxoslarından (yunan — ikili döyüşçülər) götürürlər.

İlk dəfə draqunlar XVI-cı əsrdə Fransa, atlarda vuruşan piyadalar kimi yaradılıblar. Onların bayraqlarında əjdaha təsviri olurdu. Həm piyada, həm də süvari qoşun kimi vuruşmaq üçün nəzərdə tutulurdular.

XVII-ci əsrin birinci yarısında suvarilər kimi də istifadə olunublar. İstifadələrindən asılı olaraq, müxtəlif mərhələlərdə müxtəlif soyuq və odlu silahlarla, eləcə də alətlərlə təmin olunurdular. Daha təkmil odlu silahın yaranması ilə atlı atıcılara çevrildilər. XVII-ci əsrin əvvəlində Otuzillik müharibədə əsasən suvarilər kimi istifadə olunurdular. XVII-ci əsrin sonunda Fransa, Avstriya, Prusiya və İngiltərə qoşunlarında üstünlük təşkil edirdilər və əsasən ağır (bəzən orta) suvarilərə aid edilirdilər. Yüngül kavaleriyanın artımı ilə XVII-ci əsrin əvvəlində draqunların sayı azaldı. 1877–1878 illər rus-türk müharibəsi göstərdi ki, draqunlar öz əhəmiyətini itirməyib.

XVIII–XX əsrlərdə əksər Avropa ölkələrində qoşunun 1/3-ni təşkil edirdi.

Mənbə
-----

* Военная энциклопедия в 8 томах. 3 "Д" -квартирьер Москва Военное издательство 1995 səh. 131

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Hərb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Draqan Coviç** (xorv. Dragan Čović; 20 avqust 1956, Mostar) — xorvat əsilli Bosniya və Herseqovina biznesmeni və siyasətçisi. Bosniya və Herseqovina Xorvatiya Demokratik Birliyinin lideri.

Həyatı
------

1998-ci ildən maliyyə naziri və ölkə hökumətinin baş nazirinin müavini vəzifələrində çalışmışdır. 5 oktyabr 2002-ci ildə üçüncü etnik qrup olan xorvatların nümayəndəsi kimi Bosniya və Herseqovina Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir. O, 2003-cü ilin iyunundan 2004-cü ilin fevralına qədər xorvat icmasından Bosniya və Herseqovina Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. 29 mart 2005-ci ildə Ali Nümayəndə Peddi Eşdovn tərəfindən maliyyə cinayətləri və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə ittihamı ilə tutduğu vəzifədən uzaqlaşdırılmışdır. OŞ Bosniya və Herseqovina Dövlət Məhkəməsinin qərarı ilə istintaq tədbirləri müddətində, istefasından sonra bir müddət həbsdə qalmışdır. Sonradan ittihamlar aradan qaldırılmışdır. O, 2014-cü il prezident seçkilərində səslərin çoxunu qazanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Биография". Archived from the original on 2020-08-24. İstifadə tarixi: 2023-01-24.
**Eduard Pak** — Şimali Koreya əsilli özbək-qazax dram artisti və kino aktyoru. 1986-cı ildən teatrda fəaliyyət göstərir.

Həyatı
------

Eduard Pak 22 dekabr 1962-ci ildə Özbəkistan SSRdə, Daşkənd vilayətinin Çinaz rayonunda doğulmuşdur. Almatı dövlət teatr incəsənəti institutunu "teatr və kino aktyoru" ixtisası üzrə bitirmişdir. 1992-ci ildə Seul Dövlət Milli Teatrında təcrübə keçmişdir.

2007-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin fəxri fərmanı, 2008-ci ildə isə Qazaxıstan Mədəniyyət və İnformasiya Nazirliyinin "Mədəniyyət xadimi" fəxri nişanı ilə təltif edilmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. "Həsrəti çəkilən torpaq" (*"Жерұйық"*) – Pyotr ("Qazaxfilm")
2. "Gənc akkordeonçunun həyat hekayəsi" – Sato ("Qazaxfilm")
3. "Koreyalı" – Çersu (Koreya Respublikası)
4. "Köçəri" – Çinli məsləhətçi ("Qazaxfilm")
5. "Mancuriya variantı" – baron Yamamoto ("Qazaxfilm")
6. "Sonyanın raportu" – partizan ("Defa", Almaniya)
7. "Şima" – malayziyalı ("Özbəkfilm")
8. "Yapon" və yaponiyalı (film, 1990)
**Timoti Zaçeri Mosli** (həmçinin *Timbaland*) (10 mart 1972, Norfolk, Vircinia, Virciniya) - Amerikan prodüser, söz yazıçısı və repçi.

Karyera
-------

Daha əvvəl "DJ Timmy Tim" olaraq tanınan Mosley, evində hip hop parçalarının arxasına yazılmış materiallarla Missy Elliott'un marağına səbəb oldu və ikili birlikdə çalışmaya başladı. Magoo'nun da onlara katılmasıyla birlikdə New York'a keçən üçlü, burada Elliott'un qrupu "Sista" vasitəsilə uğurlu R&B qrupu Jodeci'nin üzvü və yapımcısı DeWante Swing ilə tanış oldu. Swing'in Sista'yı Swing Mob plak şirkətinə qatmasıyla birlikdə, Mosley ve Magoo’da bu plak şirkəti altında çalışmaya başladı.

Missy Elliott, Mosley və Magoo özlərini "Da Bassment" kimi təqdim edərkən, Ginuwine, Playa və Sugah kimi sənətçilərin bu ad altında səsyazmalarında fəal rol oynadılar. Mosley həm də Jodeci-nin 1995-ci ildə çıxardığı "The Show, The After-Party, The Hotel" albomunun və Sistanın ilk yayımlanmamış albomunun prodüseri idi və DeWante Swing o vaxtdan Mosley-i "Timbaland" adlandırmağa başladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Timbaland". timbalandmusic. May 13, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: June 13, 2018.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ***Musiqiçi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
***Aşxaratsuyts*** (*erm.* Աշխարհացույց) və ya ***Coğrafiya*** – VII əsrdə yazılmış qədim Ermənistan coğrafiya və kartoqrafiya abidəsidir. Əvvəllər əsərin müəllifinin Movses Xorenli *(V əsrdə yazılmış Erməni tarixi əsərinin müəllifi)* olması ehtimal edilsə də, sonradan müəllifin VII əsrdə yaşamış erməni coğrafiyaşünası, filosof, riyaziyyatçı, kartoqraf, tarixçi, astronom və kimyaçı və qədim erməni təbiətşünaslığının banisi Ananiya Şirakatsi tərəfindən yazılması müəyyən edilmişdir.

Haqqında
--------

VII əsrin erməni müəlliflərindən biri olan Ananiya Şiraklının Coğrafiya (Aşxaratsuyts) əsərində həmin dövrdə məlum olan bütün dünya ölkələrinin təsviri vardır. Coğrafiya əsəri iki redaksiyada – ixtisar olunmuş və geniş şəkildə çatmışdır.

Klavdi Ptolomeyin (I-II əsrlər) Coğrafiya əsəri, İskəndəriyyəli Papanın və digər antik müəlliflərin məlumatları A.Şiraklının əsəri üçün mənbə olmuşdur. Lakin Ermənistanın və digər qonşu ölkələrin təsviri müəllifin öz yaradıcılıq məhsuludur. Şiraklı hər bir ölkəni təsvir edərkən siyasi-inzibati vahidləri deyil, təbii-coğrafi landşaftı və etnik sərhədləri əsas götürmüşdür. Quruluşuna görə əsər iki hissədən ibarətdir: birinci hissədə ərazilər, ikinci hissədə isə ayrı-ayrı dövlətlər təsvir olunmuşdur. Coğrafiyanın orijinal hissəsində müəllif VI-VII əsrlərdə Yaxın Şərqdə inzibati bölgünün təsvirini verir və təbiidir ki,Ptolomeyin dövründə bu ola bilməzdi.

Coğrafiya əsərində Asiya 44 ölkəyə ayrılır. Burada Qafqaz Albaniyası 26-cı nömrə ilə işarə olunmuşdur. Böyük Ermənistan isə 27-cidir və 15 əyalətdən (Nahancdan) ibarətdir. Əyalətlər isə öz növbəsində daha kiçik vilayətlərə (havarlara və kantonlara) bölünür. Tədqiqatçıların fikrincə Şiraklı Ermənistanı təsvir edərkən ölkənin Bizans və Sasani Ermənistanına bölündüyü VII əsrin yox, Arşakilər dövrünün inzibati bölgü sistemini əsas götürmüş, habelə bölünmədən sonra baş verən dəyişikləri də qeyd etməyi zəruri sayaraq alban nahanqları olan Arsaq, Uti və Paytakaranı Ermənistandan ayıraraq Qafqaz Albaniyasının tərkibinə qatmışdır. Şiraklı əsərdə Qafqaz Albaniyasının sərhədləri, siyasi-inzibati vahidləri və təbii sərvətlərini təsvir etmişdir.

Əhəmiyyət
---------

S.T.Yeremyan Coğrafiya əsərinin əhəmiyyətini qeyd edərək yazır: *Aşxaratsuyts coğrafiya və kartoqrafiya üzrə dünya ədəbiyyatında antik dövr üzrə coğrafiya elminin ənənələrini davam etdirən ilk əsərdir.*

İstinadlar
----------

1. ↑  История всемирной литературы. 2. М.: Наука. 1984. 296–299.

Mənbə
-----

* Fəridə Məmmədova – Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası. Bakı: 1993.
Xristianların ilk televiziyası olan "Əl Aştar" peyk kanalı Ərbilin Ayinkava bölgəsində Avropada yaşayan xristian iş adamlarının dəstəyi ilə yaradılıb. Xristianların Kürdüstan bölgəsində qurulmuş ilk peyk kanalıdır. Aştar adı iraqlıların simvolu olan Rafideyn ölkəsinin tanrılarından biridir. "Əl Aştar" kanalının simvolu Biləd Əl Rafideynin simvolunu daşıyır. Bu tanrının adı Babil və Assur əfsanələrində sevgi, gözəllik, qəhrəmanlıq və qələbə simvolu hesab edilir.

Yaradılmasında məqsəd
---------------------

Xristianların problemlərini işıqlandıran bu kanal onların digər etnik azlıqlarla qaynayıb-qarışmasını qarşısına məqsəd qoyub. Xristianların İraqda uzun illərdən bəri ərəb, türkman və kürdlərlə birgə qardaşcasına yaşadıqlarının Bəəs rejiminin çökməsindən sonra da davam etdiyini göstərən "Əl Aştar" televiziyasının yayım siyasəti İraqda birlik və bərabərliyi, media azadlığını təmin etmək; demokratiyanın tətbiq edilməsini, insan hüquqlarına hörmət və əhəmiyyət verməyi vurğulamaq, ayrı-seçkilikdən uzaq olmaqdır.

Fəaliyyəti
----------

"Əl Aştar" TV xəbər və verilişlərində cəmiyyəti məlumatlandırmaq üçün bitərəf və keyfiyyətli verilişlər hazırlamağa çalışır. TV kanalının yayım
siyasətində siyasi və dini verilişlərlə yanaşı, sosial və qadın, uşaq verilişləri yer alır. Bu verilişlərdən "Ətfəlunə" ("Uşaqlarımız") uşaqların təhsil almasına həsr edilmiş proqramdır. "Tayyibek Ala Hava" verilişində isə həkimlər qadın və ailə problemlərini müzakirə edərək həll yolları göstərirlər. 

Eləcə də "Risalə Min Əl Məhcər", "Kavus Əl Kuzəh", "Rihlə", "Hadiqa Əl Milanvənə", "Hasad Əl İsbu", "Əl Caizə Əl Kubra", "Cisir", "Fincan Qəhvə" kimi verilişlərdə xalqın varlığı işıqlandırılır. 2003-cü ildən sonra İraqda qurulmuş "Əl Aştar" TV xristian yezidiləri də təmsil edərək İraq və Avropadakı xristianların rəğbətini qazanıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dr. Şəmsəddin Kuzəçi.* İraq mətbuat tarixi (1869-2019). Bakı: "CBS". səh. 111-112. ISBN 978-9952-516-66-1..
**Məkkənin fəthi** (*ərəbcə*: فتح مكة‎) — 11 yanvar 630-cu ildə müsəlmanların, Qüreyşlilərin əlindən Məkkəni ələ keçirməsi hadisəsidir.

Fəthdən əvvəl
-------------

Bir müddət əvvəl müsəlmanlar və Məkkə paqanları ("müşriklər") arasında Hudeybiye Anlaşması imzalanmışdı. Məkkə Qureyşin müttəfiqi olan Bani Bəkir qəbiləsi, bu müqavilənin əksinə olaraq, müsəlmanların himayəsində olan Bani Huzaa qəbiləsinə hücum etdi.
Məhəmməd, Məkkəyə öldürülənlərin qan qiymətinin ödənilməsi və ya Bəni Bəkir qəbiləsi ilə ittifaqa son qoyulması lazım olduğunu, əks təqdirdə Hudeybiya müqaviləsinin pozulduğunu və döyüşməyə məcbur olacağını xəbər verdi. Məkkə əhalisi təklifləri rədd edərək müharibəyə hazırlaşacaqlarını elan etdilər.Məkkə müşrikləri sonradan fikirlərini dəyişdirərək Əbu Süfyanı müsəlmanları bir barışığa inandırmaq üçün Mədinəyə göndərdilər. Ancaq danışıqlardan heç bir nəticə alınmadı.

Fəth
----

Məhəmməd hicrətin 8-ci ilində, 13-cü Ramazan ayında 10 min nəfərlik bir ordu ilə Mədinədən ayrıldı. Məhəmməd ordusunu 4 qola böldü və ordusuna belə bir əmr verdi: "Sizə qarşı çıxmayınca, sizə hücum edilməyəcək, heç kimlə döyüşməyəcəksiniz, kimsəni öldürməyəcəksiniz."
Məhəmməd hərəkət etməyi əmr etdi və Fəth surəsini oxuyaraq Məkkəyə daxil oldu. 3 qol heç bir müqavimətlə qarşılaşmadığı halda Xalid bin Vəlidin rəhbərliyindəki 4 qol İkrima bin Əbu Cəhilin rəhbərliyindəki kiçik bir hücumu dəf etdi. Əfv elan olunduğunu və Əbu Süfyana bildirdiyinə görə heç kimə toxunulmayacağını bildirdi. Sonra 360 büt olan Kəbəyə tərəf yönəldi. İsra surəsinin 81-ci ayəsini oxuyaraq bütləri bir-bir yıxdı. Daha sonra özü ilə birlikdə müsəlmanlarla birlikdə Kəbəni təvaf etdi.

Sonrası
-------

Fəthdən dərhal sonra Məhəmməd Kəbədəki ilk xütbəsini verdi. Məkkə əhlinin şübhələrini aradan qaldırmaq üçün xütbəsinə bu sözləri də əlavə etdi: "Mənim halım sizin halınız,Yusifin qardaşlarına dediyi kimi olacaq. Yusif qardaşlarına dediyi kimi mən də deyirəm: 'Bu gün sizə heçbir qınaq və ayıblama yoxdur. Allah hamınızı bağışlasın, Allah mərhəmət göstərənlərin ən mərhəmətlisidir, siz indi azadsınız. (Yusuf surəsi, 92-ci ayə)

İstinadlar
----------

MEKKE - Nebi Bozkurt - Mustafa Sabri Küçükaşcı  

Muhammad: Islam’s First Great General, by Richard A. Gabriel, p176.  

İbn-i, Hişam (1971). es-Siretun Nebeviyye (Sîre). Beyrut. c. 4 s.32.  

SURUÇ, Salih (2005). Peygamberimizin Hayatı. İstanbul: Nesil Yayınları. ISBN 975-408-019-4 c. 2 s.470.  

SURUÇ, Salih. a.g.e. c. 2 s.469,470,471.  

1 OCAK 630 MEKKE'NİN FETHİ  

Sahih-i Buhari, Mekke'nin Fethi Gazası URL erişim tarihi:04 Ağustos 2008  

Hamidullah, Muhammad. a.g.e. Yenişafak. s. 88.
**Tayır Aymuhamed oğlu Mansurov** (*qaz.* Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров; 1 yanvar 1948, Sərkənd) — Avrasiya İqtisadi Komissiyasının Enerji və İnfrastruktur Şurasının üzvü (2014–2015), EurAsEC Baş katibi (2007–2014), Qazaxıstan Respublikasının Şimali Qazaxıstan Vilayətinin Bələdiyyə Başçısı (2003–2007), Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfiri Rusiya (1994–2002), 12-ci çağırış Qazaxıstan Ali Sovetinin Millət vəkili (1990–1994), SSRİ Ali Sovetinin Respublika Şurasının üzvü (1991).

Bioqrafiyası
------------

1 yanvar 1948-ci ildə Taldı-Kurqan vilayətinin Sərkənd şəhərində anadan olub.

1971-ci ildə V. İ. Lenin Qazaxıstan Politexnik İnstitutunu bitirib, inşaat mühəndisi dərəcəsi ilə, 1978-ci ildə — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinin yanında Ali Partiya Məktəbi (HPS).

İqtisad elmləri doktoru, siyasi elmlər doktoru.

Karyerasına 1964-cü ildə Kazaxtransstroy trestinin inşaat şöbəsində betonçu olaraq başlamışdır; 1965–1972-ci illər arasında Alma-Ata Şəhər İcraiyyə Komitəsinin UKS-də mühəndis, baş mühəndis vəzifələrində çalışmışdır.

1972–1973-cü illərdə — Almaatsentrostroy Tikinti İdarəsinin baş mühəndisi.

1973–1979-cu illərdə — Alma-Ata şəhər komitəsinin, sonra LKSMK regional komitəsinin katibi.

1979–1986-cı illərdə — Alma-Ata Regional Partiya Komitəsinin təlimatçısı, rəhbər müavini, Tikinti şöbəsinin müdiri.

1986–1988-ci illərdə — Alma-Ata şəhər Lenin Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi.

1988-ci ildə — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinin Tikinti şöbəsinin təlimatçısı.

1989–1990 — Qazaxıstan Kommunist Partiyası Qaraqanda vilayət komitəsinin ikinci katibi.

1990–1991 — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinin Sosial və iqtisadi siyasət şöbəsinin sektor müdiri.

1992–1993 — "Qazaxıstan" İnkişaf Fondunun prezidenti (Moskva).

1991-ci ilin sentyabrından dekabrına qədər — SSRİ Ali Sovetinin Cümhuriyyətlər Sovetinin Komitəsinin sədr müavini.

1994–2002-ci illərdə Qazaxıstan Respublikasının Rusiya Federasiyasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, 1996–2002-ci illərdə də Qazaxıstanın Finlandiyadakı səfiri vəzifəsini icra etmişdir.

2002–2003 — Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin müşaviri.

24 dekabr 2003–9 oktyabr 2007 — Şimali Qazaxıstan vilayətinin bələdiyyə başçısı.

10 oktyabr 2007–25 dekabr 2014 — Avrasiya İqtisadi Birliyinin (EurAsEC) Baş katibi.

2014 — Avrasiya İqtisadi Komissiyasının Enerji və İnfrastruktur Şurasının üzvü.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Указ Президента Республики Казахстан от 9.12.1996 за № 3266". 2017-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-09.
2. ↑  "Указ Президента РК от 10.12.2001 № 737". 2016-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-09.
3. ↑  "Генсек ЕврАзЭС Таир Мансуров награждён медалью имени Назира Турекулова". 2018-08-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-19.
4. ↑  "В Министерстве иностранных дел Казахстана к 25-летию независимости наградили дипломатов и ветеранов дипломатической службы". 2016-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-22.
5. ↑  "В Москве государственному деятелю РК Таиру Мансурову вручили медаль в честь 20-летия Астаны". 2018-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-19.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Tahir Məmmədov.
**Tahir Tais oğlu Məmmədov** — Azərbaycanlı yazıçı, 91-lərin üzvü, Yeni Azərbaycan Partiyası Veteranlar Şurasının üzvü.

Həyatı
------

13 fevral 1952-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun İrəvanlı kəndində anadan olub. 1967-ci ildə orta məktəbi bitirib. Türkmənistan SSR Qazancıq şəhərində həqiqi hərbi xidmət keçib (14.XI.1970–13.X.1972).İlk əmək fəaliyyətinə 1969 cı ildə həmin rayonun o vaxtkı Lenin adına sovxozunda fəhlə kimi başlayıb.

1979-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının təqdimatı ilə Moskvaya M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna daxil olub. 1 avqust 1983-cü ildən 10 oktyabr 1985-ci ilə qədər Azərbaycan SSR Dövlət Teleradio Verilişləri Komitəsində ədəbi müəllif kimi fəaliyyət göstərib. 1986-cı il iyul ayının 16-dan Azərbaycan KP MK-nın aylıq ictimai-siyasi "Kənd həyatı" jurnalında baş ədəbi işçi kimi işləyib. 1990-cı il dekabr ayının 25-də isə köçürülmə yolu ilə Azərbaycan Ali Sovetinin orqanı olan "Həyat" qəzetinin ləğvi ilə əlaqədar olaraq, "Azərbaycan" qəzetinə işə götürülüb, lakin Azərbaycan Xalq Cəbhəsi ilə Müsavat cütlüyünün təzyiqi ilə orada işləməyinə imkan verilməmişdir. Müsavatçı baş redaktor rəhbərliyə gələn kimi rəsmi dövlət qəzetindən uzaqlaşdırılıb. Elə o günlərdən başlayaraq, Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasında fəal iştirak edib. O zamankı ağır ictimai-siyasi durumdan çıxış və xilas yolu kimi Heydər Əliyevin hakimiyyətə gətirilməsində fəallıq göstərən "91-lər" hərakatına qoşulub. Bu dövr ərzində həm ictimai-siyasi fəaliyyət göstərmiş, həm də peşəkar jurnalist kimi bədii yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. 1981-ci ildən SSR Yazıçılar İttifaqının və Azərbaycan SSR Jurnalistlər İttifaqlarının üzvü olub. 1996-cı ildən "Aktual" ictimai-siyasi qəzetinin və "Aktual Qəzeti.az" internet portalı saytının baş redaktoru vəzifəsində işləyib.

2004–2008-ci illər ərzində Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dissertantı olub. "Azərbaycan Respublikasında siyasi mətbuatın formalaşması və inkişafında Heydər Əliyevin rolu" mövzusunda dissertasiya müdafiə etmiş, alimlik dərəcəsi almışdır. Prezident yanında DİA-da "Heydər Əliyevin siyasi irsinin metodoloji və siyasi problemləri" mövzusunda doktorluq işini başa çatdırmışdır.

Mükafatları
-----------

2010-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 1036 nömrəli Sərəncamı ilə Respublikanın Əməkdar Jurnalisti fəxri adına layiq görülüb.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

1992-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Məşhur "91-lər"dən biridir. Hazırda YAP Veteranlar Şurasının üzvü kimi siyasi fəaliyyətlə məşğuldur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Tahir ibn Hüseyn** (?-822)—Tahirilər sülaləsindən sərkərdə, Xorasan canişini.

Həyatı
------

Tahir ibn Hüseyn bin Məsəb bin Razikdir. Bəzi mülahizələrə görə Razik Rüstəmi Zalın soyundan gəlir. Abdullah Tahirilər sülaləsindən idi. VII əsrdə onun soyu müsəlmanlığı qəbul edib Xuzaa qəbiləsinə qoşulmuşdu. 

Tahir ibn Hüseyn xəlifə sarayında türklərə qarşı müxalifətdə idi. Çox çalışırdı ki, sərkərdələr əsasən farslardan olsun.

Başqa bir iri torpaq sahibi Tahirilər ailəsindən olan, Əminlə, ixtilaf zamanı Məmunun tərəfini saxlayıb, hakimiyyətə gəlməsinə böyük kömək göstərən Tahir ibn Hüseyn 821-ci ildə Xorasanın canişini təyin edildi. Bəzi mülahizələrə görə Tahiri türklərin təpkisi-təsiri ilə göndərmişdilər.

Tahir Xorasanın idarə olunmasında müstəqil hərəkət etməyə başladı. Bu vaxtları Babəkilər xilafət ordusu üzərindəilk qələbələr çalır, xürrəmilik geniş yayılırdı. Xilafətin zəifliyini hiss edən Tahir 822-ci il noyabr ayında cümə günü məsciddə xütbə oxunarkən əmr edir ki, Məmunun adı xütbədən çıxarılsın. Bu xəlifəni tanımamaq demək idi. Həmin günün sabahı, yəni Məmunun adı xütbədən çıxarılandan birgün sonra Tahirin öz otağında ölüsünü tapdılar.

Şərq əyalətlərində yüksək nüfuzu olan Tahirin aradan götürülməsi Məmun üçün yaranmış başqa bir təhlükəni sovuşdursa da, əsaslı bir yenilik vermədi.

Ailəsi
------

Tahirin Abdullah adlı oğlu vardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  əl-Cahiz, Fəzail əl-Ətrak, I, səh.55.

Həmçinin bax
------------

* Tahirilər

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | LCCN: no2008064285 · VIAF: 12116104 · WorldCat VIAF: 12116104 |
**Aterton Martin** — Dominikan ictimai və siyasi xadimi, aqronom və ekoloq. 1998-ci ildə o, planlaşdırılmış əsas mis mədən əməliyyatları nəticəsində tropik meşələri ekoloji təhlükələrdən qorumaq səylərinə görə Qoldman Ətraf Mühit Mükafatına layiq görülmüşdür.

Bioqrafiya
----------

1970-ci ildə Nyu-York ştatındakı Kornel Universitetini bitirib. Həmin vaxtdan o, iqtisadi inkişafı ətraf mühitin mühafizəsi ilə birləşdirməyə yönəlmiş uzunmüddətli layihələrin siyahısında iştirak etmişdir. 1970-ci illərdə o, ölkədəki bir sıra sol qüvvələrin, o cümlədən Dominika Birləşmiş Partiyasının, Xalq Demokratik Partiyasının və Dominika Azadlıq Hərəkatı Alyansının üzvü olub. 1979-cu ildə inqilabdan əvvəlki şəraitdə Dominika İşçi Partiyasından ayrılan Oliver Serafinanın koalisiya kabinetində Dominikanın Kənd Təsərrüfatı Naziri vəzifəsində çalışmışdır.

Aterton Martin Dominikanın təbii sərvətlərini, xüsusən də yırtıcı mədənçiliklə mübarizədə mühüm fiqur olur.

1996-cı ildə Avstraliyanın Broken Hill Proprietary şirkəti mis hasilatı layihəsini təklif etdikdə Dominika Parlamenti mədən işlərinin inkişafı qanun layihəsini təsdiqləyir. Martin həmin vaxt Dominika Planlaşdırma və İnkişaf Korporasiyasının direktoru kimi dövlət qulluğunda olsa da, layihənin adanın ətraf mühitinə, iqtisadiyyatına və cəmiyyətinə mənfi təsirini izah edərək, əleyhinə kampaniya aparmasında mühüm rol oynayıb. Bu səbəbdən Martin hökumətdəki vəzifəsini itirir, həyatı və ailəsi təhlükə altına düşür. Nəhayət 1997-ci ildə layihəyə qarşı çıxmaq uğur qazanır və layihə dayandırılır.

Dominikanın mərkəzi və şimal meşə ehtiyatlarının qorunmasına, habelə təbii ehtiyatların qorunmasına və davamlı inkişafın təşviqinə verdiyi ümumi töhfəyə görə Martin 1998-ci ildə Qoldman ekoloji mükafatına layiq görülüb.

Martin 2000-ci ilin yanvarında kənd təsərrüfatı, planlaşdırma və ətraf mühit naziri kimi Rozi Duqlasın (Dominika İşçi Partiyası) kabinetində dövlət qulluğuna qayıdır, eyni zamanda fermer və istehsalçı kooperativlərinin təşviqi və inkişafı üzrə işini davam etdirir (həmçinin o, həm də AB-nin Baş Katibi idi). İşə başlayarkən o, Dominika və Karib hövzəsində "1960-cı illərdən bəri bizim vizyonumuza sadiq olan və indi onu həyata keçirmək imkanı və səlahiyyətinə malik olan insanların özəyi olduğunu" söyləyir.

Bununla belə, artıq 2000-ci ilin iyulunda, Cənubi Sakit okeanda qapalı balina ovunun qurulmasına qarşı Beynəlxalq Balina Ovlama Komissiyasının iclasında ölkəsinin və Karib hövzəsinin digər beş ada dövlətinin səsverməsi səbəbindən nazir istefa verir. Martin daha sonra Karib Dənizini Mühafizə Assosiasiyasının prezidenti və İnkişaf İnstitutunun icraçı direktoru olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Islands and Island Nations 1998. Atherton Martin. Dominica. Oil & Mining". Goldman Environmental Prize. 2010-11-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-11-30.
2. ↑  "Leftist With `Mission' Takes Power in Caribbean / Dominica's new leader says world has changed since his militant days". 2021-05-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-08.
3. ↑  "DOMINICA: Environment Minister Quits Over Country's Whale Sanctuary Vote". 2021-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-08.
**Atilla Jorma** — Finlandiya türkoloqu, dilçilik üzrə elmlər doktoru (2008), professor.

Həyatı
------

Atilla Jorma 1952-ci ildə Finlandiyada dünyaya gəlmişdir. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1976-cı ildə İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinin türk dili və ədəbiyyatı bölümünə daxil olmuş və 1982-ci ildə təhsilini tamamlamışdır.

1984-1987-ci illərdə Finlandiyada Türkü Universitetinin dilçilik bölümündə elmi işçi kimi çalışmışdır.

1984-1991-ci illərdə Finlandiya Türkü Universitetində türk dilindən dərs demişdir. 

2008-ci ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Türkiyənin Ərdahan Universitetinin Çağdaş Türk ləhcələri və ədəbiyyatları bölümündə Xorasan türkcəsi, Türkmən, Qaqauz dili və ədəbiyyatından mühazirələr oxumuşdur.

Fincə-Türkcə, Türkcə-Fincə lüğət hazırlamışdır.

Fin, macar, holland, alman, ingilis dillərini bilir.

Yaradıcılığı
------------

Atilla Jormanın türkoloji araşdırmaları olduqca əhatəlidir. Tədqiqatlarının müəyyən bir qismi türk dilinin tədrisi ilə bağlıdır. O, Bolqarıstandakı türk ədəbiyyatı haqqında ciddi araşdırmaların müəllifidir. Bununla yanaşı, Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı ilə bağlı xeyli araşdırma aparmış, Finlandiyada yaşamış Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Mehmet Sadıq Aranın yaradıcılıq irsini tədqiqata çəkmiş, əsərlərini yayına hazırlamışdır.
Onun türkoloji əsərləri, Finlandiya, Türkiyə, Azərbaycan və başqa ölkələrdə nəşr olunmuşdur.

Kitabları
---------

* Hazar Berisi - Karadeniz Kültür Çevresinde Türk Dili [This Side of The Khazar: The Turkish Language in The Black Sea Cultural Milieu] published with the review and preface of Prof Kemal Karpat as a publication of Turkestan and Azerbaijan Research Centre (SOTA), Haarlem, the Netherlands 1999. (Review: Aslıhan Dinçer, Journal of Black Sea Research S. 4, Kış, s. 143-145, Ankara 2005).

* Oğuzcanın Karadeniz Serüveni [The Adventure of Oghuz Language around the Black Sea], Doğu Kütüphanesi, İstanbul 2008. (Review: Serpil Erez, Journal of Black Sea Research S: 22, Yaz, s.159-162, Ankara, 2009). Revised and extended edition, Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2011.

* Bulgaristan ve Türk Edebiyatı [Bulgaria and Turkish Literary], Doğu Kütüphanesi, İstanbul: 2012.

* Bolqarıstandakı türk ədəbiyyatına bir baxış [A Review of Bulgarian Turkish Literature]. MBM, Baku: 2013.

* Turan Yolunda- Mehmet Sadık Aran (İrevanlı Sevil ile ortak). İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2020

* Ergenekon Yollarında - Şiirler - Mehmet Sadık Aran. İstanbul: 2021

* Турецкая пресса на Балканах. Baku: 2022

Mənbə
-----

* İrəvan qəzeti, №4(4), 16-22 oktyabr 2011-ci il. Səh.11.
*ing.* Soleil Royal gəmisinin sarğı hissəsi.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sarğı.
**Sarğı** ya **Gəmi sarğısı** (*ing.* Stern, it. Poppa, *fr.* Poupe, *alm.* Heck‎, *rus.* Корма) — gəmi gövdəsinin arxa ya dal hissəsi. Gəmi sarğısının suda qalan hissəsinin forması onun idarəolunmasında mühüm rola malikdir. Sarğının üzdə qalan hissəsi gəmi funkiyasına və ölçüsünə müvaviq hazırlanır.

Gəmi sarğısı onun əsas idarəetmə elementlərinin: sükan, pər, gəmi çarxının yerləşdiyi bir yerdir. Buna görə də bu hissə gəmi kapitanının ixtiyarında olur. Burada kapitan və onun köməkçilərinin kayutları, gəmi qalereyası, xəznə yerləşir. Gəmi sarğısı gəminin külək tutmayan hissəsidir. Gəmi sarğısı gəminin ən həssas hissəsi sayılır. Buna görə də döyüş əməliyyatları zamanı əsas nişangah sayılır. XIX əsrdə pərli mühərrik tətbiqini tapdıqdan sonra gəmi sarğısı daha girdə şəkil almış olur və burada əsas gəmi cihazlar yerləşdirilməyə başlanılmışdır.

İstinadlar
----------
Baykal gölünün xəritəsi
Şaman Qayası
Kiçik dənizə açılan mənzərə
**Kiçik dəniz** (bur. Нарин далай — "dar dəniz") — Baykal gölünün mərkəzi hissəsində Olxon adasını materikdən ayırır. Boğaz Baykalönü milli parkının ərazisinə daxildir.

Topaqrafik xəritələrdə və atlaslarda Kiçik dəniz boğaz kimi göstərilmışdir. Naviqasiya xəritələri və atlaslarında (Rusiya Müdafiə Nazirliyinin müvafiq xəritələrində) körfəz olaraq göstərilir. "Kiçik dəniz" toponiminin sonunda boğaz/körfəz terminləri işlədilir.

Boğazın uzunluğu 70 km, eni isə 5–16 km arası dəyişir. Dərinliyi şimal hissədə 210 m təşkil edir. Şimal-qərb hissədə sahil novunda dərinliyi 1746 m-dir. Cənub-qərbdə Kiçik dəniz boğazı Olxon darvazasına birləşir, şimal-qərbdə isə Muxor körfəzi yerləşir.

Kiçik dənizdə İjilxey, Zamoqoy, Oqoy, Oltrek, Xibin və s. adaları vardır. Sahillərində Aral, Zunduk, Oto-Xuşun, Ulan-Хаnski, Uyaqa, Xadarta (materik sahili), Хоboy, Şaman Qayası, Kobılya Qolova, Budun, Şibetski (Olxon adası) burunları vardır. Boğaza Sarma və Kurma çayları axır.

Balıqçılıq inkişaf etmişdir. Sularında nərə, baykal omulu, siqi, okun, adi durnabalığı və eleç kimi balıqlar vardır.

Sahillərində İrkutsk vilayəti Olxon rayonu ərazisində bir sıra yaşayış məntəqələri vardır: Xujir, Xaransı, Pesçanaya, Kurma və Sarma.

İstinadlar
----------

1. ↑  İrkutsk diyarı, Ust-Ordınski, Buryatiya muxtar vilayətı. Avtoyol xəritəsi, 2002 г. ISBN 5-85120-125-8
2. ↑  "Rusiya Federasiyasının milli atlası". 2012-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-08.
3. ↑  "İctimai kadastr xəritəsi". 2016-08-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-08.
4. ↑  Baykal gölü. Mərkəzi hissə. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М 1: 200000. Admiral № 62061. — SPB.: QUNiO МО RF, 1992.
5. ↑  Baykal gölü. Mərkəzi hissə. İjimey burnundan Daşa körfəzinə qədər. М 1: 200000. Admiral № 62062. — SPB.: QUNiО МО RF, 1992.
6. ↑  Baykal gölü. Admiral № 1007. — SPB.: QUNiО МО RF, 1993. — 238 с.
7. ↑  Baykal gölü. Sahil hissə. М 1:50000. Admiral nömrə 65064. — СПб.: QUNiО МО RF, 2001.
8. ↑  "Kiçik dəniz — Ümumi məlumat". 2015-05-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-08.
9. ↑  "Kiçik dəniz". 2015-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-08.
Milli parkdan mənzərə
**Borjomi-Xaraquli Milli Parkı** (*gürc.* ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი, *borjom-kharagaulis erovnuli parki*) və ya qısaca **BXMP** — Gürcüstanın paytaxtı Tiflisin cənub-qərbində, Kiçik Qafqazda yerləşən milli park.

Gürcüstanın ən böyük milli parklarından biridir. Altı inzibati rayondan ibarət olub Borjomi kurortundan Xaraqauli şəhərinə qədər uzanır. Qonşu Borjomi qoruğu ilə birlikdə sahəsi 851 km2-dir və Gürcüstan ərazisinin 1 %-indən çoxunu təşkil edir. Milli park 1995-ci ildə qurulsa da, rəsmi açılışı 2001-ci ildə baş tutmuşdur.

Milli parkın özünəməxsus xüsusiyyətləri ekoloji və coğrafi zonalarının müxtəlifliyi, mənzərəsi, tarixi abidələri, zəngin flora və faunasıdır. Milli parkın turizm infrastrukturu sürətlə inkişaf edir.

Tarixi
------

Milli parkın tarixi orta əsrlərə gedib çıxır. Buradan əvvəllər yerli zadəganlar ovçuluq üçün istifadə etmişlər.

Gürcüstan öz müstəqilliyini itirib Rusiya İmperiyasından asılı olandan sonra Mixail Nikolayeviç Romanova Cənubi Qafqazın qubernator-general vəzifəsi verilmişdir. O, buranın təbii gözəlliyini kəşf etmiş və burada özü üçün yay iqamətgahı — Likani iqamətgahını tikdirmişdir.

Park üçün əsas gözədəyən dəyişiklik Mixailin park ərazisində icazəsiz ağac kəsməyi məhdudlaşdırmasından sonra baş vermişdir. Beləliklə, gələcək milli parkın bünövrəsi qoyulmuşdur.

1995-ci ildə Dünya Təbiəti Qoruma Fondunun və Almaniya hökumətinin dəstəyi ilə milli park yaradılmış və 2001-ci ildə rəsmi açılışı olmuşdur.

Problemlər
----------

Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin bir hissəsi milli parkın kənarından və onun su hövzəsindən keçir. Bu neft kəmərinin bu hələ zərər görməmiş ərazinin yaxınlığından keçməsi bir çoxlarının etirazına səbəb olmuşdur. Onlar həmçinin bunun torpaq sürüşmələrinə səbəb ola biləcəyini də ehtimal edirlər.

2008-ci ilin avqustunda milli parkda 3 km2 meşə sahəsi yanmış və Gürcüstan Rusiyanın ekosiddən istifadə etdiyini iddia etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Michael Meacher.* "Casualties of the oil stampede". The Guardian. 2005-06-15. 2007-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-12-30.
2. ↑  "pbs.org:Extreme Oil BTC Pipeline Georgia". 2017-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-29.
3. ↑  "Main hearths of fire localised in Borjomi-Kharagauli forest reserve". 2008-09-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-29.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt
* Qiqa Çixladzenin məqaləsi Arxivləşdirilib 2017-01-09 at the Wayback Machine
* Gəzinti rəhbəri Arxivləşdirilib 2010-11-23 at the Wayback Machine

| ⛭**Gürcüstan milli parkları** |
| --- |
| MP statuslu | Alqeti Milli Parkı • Borjomi-Xaraqauli Milli Parkı • Cavaxeti Milli Parkı • Kazbeqi Milli Parkı • Kolxida Milli Parkı • Mtirala Milli Parkı • Tbilisi Milli Parkı • Tuşeti Milli Parkı • Vaşlovani Milli Parkı | Borjomi-Xaraqauli Milli Parkı |
| MP kimi tanınan | Laqodexi Milli Parkı |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |
**Olman bataqlığı** (*belar.* Альманскія балоты) — Avropanın üst, keçid və alt formalı bataqlıq kompleksi. Müasir dövrə qədər öz ilkin formasını saxlamış bataqlığın ərazisində yasaqlıq yaradılmış.

Olman bataqlığı ərazisində hərbi aviasiya poliqonu yerləşir. Massivin cənub-qərb hissəsi Ukrayna ərazisinə daxildir. O üzdən bataqlığın cənub sərhəddi dövlət sərhəddi zolağına uyğun gəlir. Bataqlıq ərazisində yerləşən yollar və hərbi postlar ümumi sahənin 1%-ni təşkil edir. Ümumi sahənin 40 % - i açıq sahəli bataqlıqdır. Bu ərazidə mamırlar və nadir halda ağcaqayınlar üstünlük təşkil edir. Bataqlığın mərkəzi hissəsində qumlu dyun və qum tirələri mövcuddur. Ərazidə şam, enliyarpaqlı ağaclardan ibarət meşələr diqqəti cəlb edir. Yasaqlığın 50%-ni bataqlıq və bataqlaşmış ərazilər təşkil edir. Bataqlıq bitkiləri ilə yanaşı quru ərazidə mövcud olan şam və palıd meşələri müşahidə olunur.

Bataqlıq Pripyat çayının sağ qolları olan Stviqa və Lva çaylarının arasında yerləşir. Lva və Stviqa çaylarından başqa bataqlığa XX əsrin əvvəlində yaradılmış suvarma kanalları tökülür. Halhazırda bu kanallar yarı dağılmış formadadır. Kompleksin şimal hissəsində iki göl yerləşir – Böyük və Kiçik  Zasomin. Göllərin ümumi sahəsi 100 hektardır. Yasaqlıqda yerləşən digər 23 gölün sahəsi çox kiçikdir – 0,5 – 5 hektar. Olman bataqlığı bu tip bataqlıq komplekslərindən ərazinin böyüklüyünə, vəziyyətinə və hidroloji rejiminə görə fərqlənir.

Flora və fauna
--------------

Bataqlığın faunasında 151 növ quş qeydə alınmış. Bunlardan 25 növ Belarusun Qırmız kitabına daxildir. Olaman bataqlığı Saqqallı yapalaqcanın belarus populyasiyasının 10-20 % -nin, qırqovulların böyük qisminin məskunlaşma ərazisidir. Yasaqlıq ərazisində 26 növ məməli mövcuddur. 3 növ Qırmızı Kitaba daxil edilmiş. Yaxın zamanlara qədər ərazidə Avropa norkası olmuş. Avropada bu növ nəsli kəsilmək üzrədir (Mustela lutreola). Stiqva və Lva çaylarının subasarları adi susamurunun (*lat.* Lutra lutra) populyasiyası üçün əlverişli məkandır.

Bataqlıqda 687 növ bitki qeydə alınmış və bunlardan 12 növ Qırmızı Kitaba daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  [*ölü keçid*] Ольманские болота нуждаются в более высоком охранном статусе

Xarici keçidlər
---------------

* "Отданный плацдарм". Общество. Вечерний Брест. 2014-01-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-12.
**Vənənd məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Vənənd kəndi ərazisində orta əsrlərə aid tarixi-memarlıq abidəsi.

Məscid 1324-1325–ci illərdə tikilmişdir. Düzbucaqlı formada olan məscidin sahəsi təqribən 375 kv. metr, hündürlüyü 7 m-dir; günbəzlidir. Məscid bir neçə dəfə bərpa olunmuş, XVII əsrin əvvəllərində ona böyük bir bina əlavə edilmişdir. Cümə məscidinin ilkin binası hazırda onun şimal qərb küncünü təşkil edir. Bu hissəyə qərb fasadından açılan qapıdan girmək mümkündür.Qapı yerinin çatmasında iri nəsx xəttilə farsca kitabədə *"Yeddi yüz iyirmi beşinci ildə (1324-25... yarandı"* yazılmışdır. Digər kitabədə isə göstərilir ki, məscidi 1732-ci ildə vənəndli Məhəmməd Rza bərpa etmişdir. Bərpa zamanı şimal tərəfdəki tağın üzərində fars və ərəb dillərində yazılmış kitabədə XVIII əsrin birinci yarısında Vənəndin, elecə də Naxçıvanın iqtisadi həyatına dair məlumat verilir. Kitabəni ilk dəfə rus şərqşünası, tarixçi, etnoqraf və diplomat N.V.Xanıkov fransız dilinə tərcümə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  **Nemətova M.S.**, Azərbaycanın epiqrafik abidələri (XVII-XVIII əsrlər), Bakı, 1963

Mənbə
-----

* Vənənd məscidi Arxivləşdirilib 2010-09-26 at the Wayback Machine
**Bella Mixaylovna Davidoviç** ( *rus.* Бе́лла Миха́йловна Давидо́вич) — yəhudi əsilli sovet-amerikan pianoçusu.

Bella Mixayılovna Davidoviç 1928-ci ilin 16 iyun tarixində Bakı şəhərində yəhudi ailəsində anadan olub. 6 yaşı olarkən piano təhsili almağa başlayır və cəmi üç il sonra Lüdviq van Bethovenin *1 nömrəli piano konserti* parçasını sərbəst işləyir. 1939-cu ildə musiqi təhsilini genişləndirmək üçün Moskva şəhərinə köçür. 18 yaşı olarkən daxil olduğu Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasında dövrünün tanınmış musiqişünasları Konstantin İqumunov və Yakov Filyerdən dərslər almışdır. Pianoçunun ilk böyük uğuru Frederik Şopenin xatirəsinə həsr olunmuş musiqi yarışmasında dərəcə qazanması olmuşdur.

Frederik Şopenin xatirəsinə həsr olunmuş musiqi yarışmasında qazanılmış uğur Bella Davidoviçin gələcək karyerasında dönüş nöqtəsi oldu və bundan sonra pianoçu SSRİ və Şərqi Avropada tanınmağa başlandı. Bella Davidoviç Sankt-Peterburq Filarmoniya orkestrında 28 mövsüm solist kimi fəaliyyət göstərmiş və eyni zamanda 16 il Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasında dərs demişdir. Pianoçu SSRİ musiqisi üçün əhəmiyyətli şəxs olmaqla yanaşı SSRİ mədəniyyət dairələrində qəbul edilmiş bir necə qadın sənətçidən biri olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bella Michailowna Dawidowitsch / Davidovich // FemBio database (alm.).
2. ↑  *Adelson, Robert.* "Biography: Bella Davidovich". Allmusic. 2 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 April 2010.
3. ↑  İjon-Piser Sullyet, *88 notes pour piano solo*, "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, 52. ISBN 978 2 3505 5192 0.
**Zəngəzur armudu** (*lat.* Pyrus zangezura) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin armud cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Ermənistanda (Basarkeçər rayonu Məzrə kəndi, Sav-Çay dərəsi) yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Budaqları çılpaq, iynəsiz, qonur qabıqla örtülmüş (yaşlandıqda bozumtul olur) 10 m-ə qədər hündürlükdə ağacdır. Yarpaqların üstü yaşıl, alt tərəfi açıq yaşıl, ellipsvaridən enli-lansetvariyədək, aşağı hissəsi enəlmiş, uzunluğu 5-9 sm, eni 3-5 sm-dir. Yarpağın ucu küt və ya bir az biz, kənar dişlidir. Tumurcuqların uzunluğu 0,5 sm-dək, ensiz-konusvaridən yumurtavariyədək. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr ayları arasında isə meyvəsi yetişir. Meyvələri armudşəkilli və ya təxminən şar şəkilli, bərktəhər, lətində çox miqdarda bərk hüceyrəlidir, sancaqvari qalınlaşmış saplaqlıdır. Meyvələrin diametri təxminən 1,5 sm, qalxanlarda 7-8 ədəd yerləşir.

Ekologiyası
-----------

İşıqlı qarışıq meşələrdə, daşlı-qayalı quru yamaclarda, aşağı və orta dağ qurşaqlarında, çay vadilərində rast gəlinir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Kiçik Qafqazda və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərdə istifadəsi məqsədyönlüdür. Meyvəsi yeyinti sənayesində geniş istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17240717
* Wikispecies: Pyrus zangezura
* EoL: 631587
* GBIF: 5362427
* IPNI: 731366-1
* IRMNG: 10192526
* IUCN: 200408
* NCBI: 1943557
* Plant List: rjp-15744
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:731366-1
* Tropicos: 27804769
* WFO: wfo-0000987884

 |
**Zərbəliyevlər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

Soyun yaranması
---------------

Hacı Zərbəli Mirzəli oğlu İçəri Şəhərin Mirzəli tayfasındandır. Hacı Zərbəlinin şəhər kənarında – Dərnağında (indiki Dərnəgül) torpaq sahələri var idi. O, əsasən taxıl əkib becərməklə məşğul olurdu. Günlərin birində təsadüfən icarəyə verdiyi torpaqlardan neft fəvvarəsi vurur. O, ağ neft istehsal edən zavod açaraq xeyli sərvət toplayır. Məkkəyə ziyarətə gedib, Hacı titulunu alır. Hacı Zərbəlinin iki arvaddan 5 uşağı olub, onlardan biri də Kərbəlayı Abdulla idi.

Soyun tanınmış nümayəndələri
----------------------------

* Abdulla Zərbəliyev — məşhur azərbaycanlı milyonçu, mesenat, Bakı Şəhər Dumasının üzvü.
* Ruqiyyə Zərbəliyeva — Azərbaycanda, Qafqazda, həmçinin bütün Yaxın Şərqdə ilk qadın qırıcı təyyarəçi.

Həmçinin bax
------------

* Bakı xanlığı

Ədəbiyyat
---------

* Hafiz Sadıqov. KƏRBƏLAYI ABDULLA // "Kəlam" jurnalı, 1 avqust 2012
* Arxivləşdirilib 2016-04-06 at the Wayback Machine
* Cəfərov N. Qırıcı aeroplan pilotu (Ruqiyyə Zərbəliyeva haqqında) // "Kommunist" qəzeti, 1940. 8 mart
Kişi alt paltarı
Qadın alt paltarı
**Alt paltarı** (*fr.* culotte troussée — sarınmış, bükülmüş və ümumiyyətlə «qısa şalvarlar») — bilavasitə çılpaq bədənə geyilən geyim. Ənənəvi olaraq alt paltarlar sağrı və cinsiyyət orqanlarını bağlayır. Qadınlar və kişilər üçün alt paltarları mövcuddur. Bir qayda olaraq, əsl alt paltarlarını pambıq və ipək materiallardan hazırlayırlar, ancaq sintetik və kətan materiallardan da istifadə olunur. Müasir dövrdə kişilər və qadınlar üçün alt paltarlarının çox sayda biçim və növləri mövcuddur:

* Qadın alt paltarı - Strinqlər, tanqa, tonq, Slip, Bikini, şort-strinqlər, braziliyana
* Kişi alt paltarı - bokser, Brif, Bokser-briflər, cok və sliplər
* Üzgücü alt paltarı - əsasən tez quruyan sintetik materiallardan hazırlanır.

Kişi və qadın alt paltarı növləri
---------------------------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Bokser-briflər | Brif | bokser | Üzgücü alt paltarı |
| Strinqlər | Tonq | Bikini |

Alt paltarların bir çox modelləri (bokserləri çıxmaqla) bədənə sıx yapışır. Alt paltarlar üst geyimləri bir sıra ifrazatlarla (tər və sidik) çirklənmədən, həmçinin intim bölgələri üst paltarların çirklərinin daxil olunmasından qoruyur. Soyuq aylarda alt paltarı əlavə istilik sağlayaraq soyuqlamadan qoruyur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Успенский Л. В. «Ты и твоё имя»

Web links
---------


Vikianbarda ***Unterhosen*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* *„Beinkleider sind rathsam". Kleine Geschichte der Unterhose*, Sonderausstellung des Reutlinger Heimatmuseums vom 22. Juli 2007 bis zum 23. September 2007
* *Vom Unaussprechlichen zum Ausgesprochenen - zur* *Kulturgeschichte der Herrenunterwäsche*
* *„Unterhose in unterschiedlichen Sprachen"* Arxivləşdirilib 2011-12-19 at the Wayback Machine
**Mark 81** və ya qısaca **MK81** — ABŞ istehsalı aviabomba.

ABŞ-də 1950-ci illərdə inkişaf etdirilmiş, Vyetnam müharibəsi zamanı istifadə edilmişdir.

Mark seriyasından olan hava bombalarının ən kiçiyidir. Nominal çəkisi 119 kq, ancaq faktiki çəkisi versiyasına görə dəyişə bilər. Korpusu metaldan hazırlanmışdır. 44 kq Tritonal növ partlayıcı ilə doldurulur.

İnkişafı
--------

1950-ci illərdə Birləşmiş Ştatların hərbi qüvvələri üçün hazırlanmış, ilk dəfə Vyetnam müharibəsi zamanı istifadə edilmişdir. Bomba, 44 kq tərkibi H6, Minol və ya Tritonal partlayıcı olan bir çuğun poladdan ibarətdir. MK 81-nin gücü ABŞ-nin hərbi taktiki istifadəsi üçün uyğun deyildi və lisenziyalı surətlər və ya bu silahın dublikatları digər millətlərdə xidmətdə qalmasına baxmayaraq tez bir zamanda istifadəsi dayandırıldı.

Mark 80 seriyası
----------------

* MK-81
* MK-82
* MK-83
* MK-84

İstinadlar
----------

#### Qeydlər

1. ↑  "GBU-29 Joint Direct Attack Munition (JDAM)". Global Security. 2022-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 aprel 2020.

#### Ədəbiyyat

* *Tom, Gervasi.* Arsenal of Democracy II: American military power in the 1980s and the origins of the new cold war with a survey of American weapons and arms exports. Volume 2 (Paperback). London, United Kingdom: The Book Service (TBS) Ltd. 1981. ISBN 978-0-394-17662-8.

Həmçinin bax
------------

* Mark 82
* Mark 83
* Mark 84
**Tahir Rəşid oğlu Tahirov** (30 may 1948, Bakı – 12 sentyabr 2019) — Azərbaycan teatr rəssamı, rəngkar, Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı (2013).

Həyatı
------

T.Tahirov 1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rəssamlıq fakültəsini bitirmişdir. O, müxtəlif vaxtlarda Akademik Milli Dram Teatrında, Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında, Dövlət Rus Dram Teatrında bir çox tamaşaların bədii həllini vermişdir. O, bir müddət Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında quruluşçu rəssam vəzifəsində çalışmışdır. T.Tahirov Opera və Balet Teatrının səhnəsində F.Əmirovun "Sevil", "Min bir gecə", "Nizami", C.Verdinin "Travita" operalarına, Donisettinin "Arlekinada", P.İ.Çaykovskinin "Romeo və Cülyetta", T.Bakıxanovun "Xəzər balladası", X.Mirzəzadənin "Ağ və Qara", Q.Qarayevin "Leyli və Məcnun", "Don Kixot" baletlərinin səhnə tərtibatının və geyim eskizlərinin müəllifidir. T.Tahirov bir çox dövlət əhəmiyyətli tədbirlərin quruluşçu rəssamı olmuşdur. Onların sırasında Qanlı Yanvar hadisələrinin ildönümü, M.Dilbazi, S.Vurğun, Ə.Əliyev, Füzuli, Prezidentin and içmə mərasimi və başqaları vardır. 30 may 2002-ci ildə əməkdar rəssam, 25 iyun 2013-cü ildə xalq rəssamı adına layiq görülmüşdür.

Filmoqrafiya
------------

* Babək (film, 1979)
* Şeytan göz qabağında (film, 1987)
* Yoxlama (film, 2006)
* Cavad xan (film, 2009)
* Sübhün səfiri (film, 2012)
* Qorxma, mən səninləyəm! 1919 (film, 2013)

İstinadlar
----------
Atilla Arcan - türk aktyor və şoumen. Əsl soyadı Gursəs olan Atilla Arcan 1945-ci ildə İstanbulda doğulmuşdur. Teatr və sinema aktyoru. rejissor və ssenarist Məhərrəm Gursəsin oğludur. Televizya ekranlarında 1994-cü ildən bəri bir müddət yayımlanan məşhurları təqlid etdiyi "Min bir sifət" parodiya şouları ilə tanınan Atilla Arcan bir çox film, teatr və serialda rol alıb. O, "Min bir sif\t" şousunda Turqur Özal, Süleyman Dəmirəl kimi bir çox siyasi şəxs və hadisələrə mizah yplunda ekranlara daşımışdır.  1990-cı illərdə Patbom saqqız reklamında yer aldı və bu, dövrün ən yaxşı reklamlarından biri oldu.

1984-cü ildən aktrisa Gül Arcanla evli olan Atilla Arcanın Şəbnəm Sevgi Gursəs adında bir qızı, Barış, Özgür və Çağrı adlı 3 oğlu var.

Atilla Arcan 2015-ci il noyabrın 16-da dünyasını dəyişib. Cənazəsi Erenköy Qalip Paşa məscidindən çıxarılaraq Küçükyalı qəbiristanlığına dəfn olunmuşdur. Ölümü ilə bağlı açıqlama verən ürək cərrahı Xızır Mete Alp Atilla Arcanın aməliyyta alındığını, amma edilən bütün müdaxilələrə rəğmən onu qurtara bilmədiklərini söyləmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Find a Grave (ing.). 1996.
2. ↑  "/www.yeniakit.com.tr - Atilla Arcan kimdir?". 2022-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-01.
3. ↑  Atilla Arcan kimdir?[*ölü keçid*]
4. ↑  www.milliyet.com.tr - Atilla Arcan hayatını kaybetti - Atilla Arcan kimdir?[*ölü keçid*]
5. ↑  Turkish comedian Atilla Arcan dies at 70[*ölü keçid*]
6. ↑  "www.hurriyet.com.tr - Atilla Arcan hayatını kaybetti". 2022-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-01.
**Gənc Almaniya** (*alm.* Junges Deutschland‎) — Almaniyada mütləqiyyətçi hökumətləri devirməyi qarşıya məqsəd qoymuş gizli inqilabi sui-qəsdçi, respublikaçıdemokratik cəmiyyət.

1834-cü ildə İsveçrədə alman mühacirləri tərəfindən yaradılmışdır. İlk vaxtlar "Yeni Almaniya" adlanır və əsasən xırda burjua ziyalılarını birləşdirirdi. Tədricən təşkilatda sənətkarların və fəhlələrin təsiri gücləndi, Almaniyada gizli inqilabi təbliğat aparmaq vəzifəsi ön plana çəkildi. Təşkilat 1836-cı ildə dağılmış, 1845-ci ildə bərpa olunaraq 1848-49-cu illər inqilabı zamanı Cənub-Qərbi Almaniyadakı üsyanlarda iştirak etmişdi. 1850-ci ildə tamamilə dağılmışdır.

İstinadlar
----------



| ⛭Gənc Avropa |
| --- |
| Gənc Almaniya  • Gənc Buxaralılar  • Gənc Bosniya  • Gənc Çexlər  • Gənc Fransa  • Gənc Finlər Partiyası  • Gənc İrlandiya  • Gənc İtaliya  • Gənc Latışlar  • Gənc Latışlar  • Gənc Osmanlılar  • Gənc Osmanlılar  • Gənc Türklər  • Gənc Polşa  • Gənc Rumınlar  • Gənc Slovenlər  • Gənc İsveçrə  • Gənc Ukrayna  • Gənc Uels |