**Hipokampus** (yunanca ἱππόκαμπος, "dəniz atı") insanların və digər onurğalıların beyninin əsas komponentidir. İnsanlarda və digər məməlilərdə beynin hər tərəfində bir olan iki hipokampus var. Hipokampus limbik sistemin bir hissəsidir və qısamüddətli yaddaşdan uzunmüddətli yaddaşa məlumatın konsolidasiyası və ötürülməsinə imkan verən məkan yaddaşında mühüm rol oynayır. Hipokampus insanlarda və primatlarda neokorteksdəki neyron proyeksiyaları ilə birlikdə allokorteksdə yerləşir. Hipokampus çəpgən kimi, bütün onurğalılarda rast gəlinən bir quruluşdur. İnsanlarda o, bir-birinə bağlı olan iki əsas hissədən ibarətdir: müvafiq hipokampus (*Ammon buynuzu* da deyilir) və dişli girus .

Alzheimer xəstəliyində (demansiya və digər formalarında) hipokampus beynin ilk zədələnən bölgələrindən biridir; qısamüddətli yaddaş itkisi və oriyentasiya pozğunluğu ilkin simptomlar sırasına daxildir. Hipokampusun zədələnməsi həm də oksigen çatışmazlığı (hipoksiya), ensefalit və ya gicgah epilepsiyasının nəticəsi ola bilər. Geniş, ikitərəfli hipokampal zədəsi olan insanlar anteroqrad amneziya ilə qarşılaşa bilər: bu zaman yeni xatirələr yaratmaq və saxlamaq mümkün deyil.

Hipokampusda müxtəlif neyron hüceyrə tipləri səliqəli şəkildə təbəqələrə təşkil olunduğundan, tez-tez neyrofiziologiyanı öyrənmək üçün model sistem kimi istifadə olunur. Uzunmüddətli potensiasiya (LTP) kimi tanınan sinir plastisiyasının formasının ilkin olaraq hipokampusda meydana gəldiyi aşkar edilmiş və tez-tez bu strukturda tədqiq edilmişdir. LTP-nin yaddaşların beyində saxlandığı əsas sinir mexanizmlərindən biri hesab edilir.

Model orqanizmlər kimi gəmiricilərdə hipokampus məkan yaddaşı və ötürməyə məsul olan beyin sisteminin bir hissəsi kimi geniş şəkildə tədqiq edilmişdir. Siçovul və siçanın hipokampusunun bir çox neyronu yer hüceyrələri kimi cavab verir: yəni heyvan ətraf mühitin müəyyən bir hissəsindən keçərkən onlar fəaliyyət potensialının partlamasını işə salırlar. Hipokampik yer hüceyrələri, fəaliyyəti inert kompas kimi çıxış edən baş istiqaməti hüceyrələri ilə və konjektiv olaraq qonşu entorhinal korteksdəki şəbəkə hüceyrələri ilə geniş şəkildə qarşılıqlı əlaqə qurur.

Adı
---

 Şəkil 1: İnsan hipokampusu və tağı (solda) dəniz atı ilə müqayisədə (sağda) 
Yan mədəciyin temporal buynuzunun döşəməsi boyunca uzanan silsilənin ən erkən təsviri venesiyalı anatom Yuli Sezar Aranzidən (1587) gəlir. Aranzi onu əvvəlcə ipəkqurduna, sonra isə dəniz atına bənzədir (latınca *hippocampus*, yunanca *ἱππόκα*, ἵππος, 'at' + κάμπος, 'dəniz bədheybəti'). Hipokampusun quruluşunu ilk təsvir edən alman anatomisti Duvernoy (1729) da "dəniz atı" və "ipək qurdu" arasında tərəddüd etmişdir. "Qoç buynuzunu" 1732-ci ildə danimarkalı anatomist Yakob Uinslov təklif etmişdir və on ildən sonra onun Parisli həmkarı, cərrah de Qarenjot *cornu* *Ammonis* - Amon buynuzu adından istifadə etdi. Çünki adı çəkilən qədim Misir tanrısı tez-tez qoç başı kimi təmsil olunurdu.

Başqa bir istinad 1672-ci ildə Dimerbruka aid ola bilən *pes hippocampi* termini ilə ortaya çıxdı, bu, mifoloji hipokampusun, atın ön hissəsi və balıq quyruğu olan dəniz canavarının bükülmüş arxa ön ayaqlarının və pərdəli ayaqlarının forması ilə müqayisəni təqdim edir. Daha sonra hipokampus oksipital buynuzda bitişik çıxıntı ilə *pes hippocampi major* kimi təsvir edildi, *kiçik pes hippocampi* kimi təsvir edildi və daha sonra *calcar avis* olaraq adlandırıldı. Hipokampusun *hipokampus major*, calcar avisin isə *hipokampus minor* kimi adlandırılması 1786-cı ildə beyin hissələrinin sistemləşdirici nomenklaturasını Feliks Vik-d'Azir ilə əlaqələndirilir. Yohann Mayer 1779-cu ildə səhvən hippopotamus terminindən istifadə etmiş və Karl Fridrix Burdax 1829-cu ildə bu səhvi həll edənə qədər bəzi digər müəlliflər onu izləmişdir. 1861-ci ildə kiçik hipokampus Thomas Henri Haksli və Riçard Ouen arasında insanın təkamülü ilə bağlı disputmərkəzinə çevrildi. Kiçik hipokampus termini anatomiya dərsliklərində istifadədən çıxdı və 1895-ci ildə "Nomina Anatomica"-dan rəsmi olaraq çıxarıldı. Bu gün quruluş sadəcə hipokampus adlanır, hipokampusun CA1-CA4 alt sahələrinin adlarında sağ qalan *cornu Ammonis* (yəni 'Ammon buynuz') termini də istifadə olunur.

Limbik sistemlə əlaqəsi
-----------------------

*Limbik sistem* termini 1952-ci ildə Pol Maklin tərəfindən korteksin kənarını (latınca *limbus* *sərhəd* deməkdir) təsvir etmək üçün təqdim edilmişdir: Bunlara hipokampus, sinqulat korteks, iybilmə qabığı və amiqdala daxildir. Pol Maklin daha sonra limbik strukturların emosiyaların sinir əsasını təşkil etdiyini irəli sürmüşdür. Hipokampus anatomik olaraq beynin emosional davranışla əlaqəli hissələri ilə bağlıdır – septum, hipotalamus məmə gövdəsi və talamusda ön nüvə kompleksi var və ümumiyyətlə limbik sistemin bir hissəsi kimi qəbul edilir.

Anatomiyası
-----------

 Şəkil 2: Hipokampusun quruluşunu və yerini göstərən beyin yarımkürəsinin en kəsiyi
 Şəkil 3: Hipokampusu göstərən makaka meymununun beyninin tac hissəsi (dairələnmiş)
Hipokampus aşağı və ya temporal buynuz bölgəsində hər bir yan mədəciyin döşəməsindən yuxarı qalxan boz maddə toxumasının silsiləsi kimi görünə bilər. Bu silsilə həm də arxikorteksin gicgah payına daxil olan bir qatı kimi görünə bilər. Hipokampus parahipokampik girus tərəfindən örtüldüyü üçün yalnız disseksiyalarda görünə bilər. Korteks altı təbəqədən hipokampusu təşkil edən üç və ya dörd təbəqəyə qədər nazikləşir.

Hipokampik formalaşma termini hipokampusa və onun əlaqəli hissələrinə istinad etmək üçün istifadə olunur. Bununla belə, hansı hissələrin daxil edildiyi ilə bağlı konsensus yoxdur. Bəzən hipokampusun dişli girus və subikulumu ehtiva etdiyi deyilir. Bəzi istinadlara hipokampal formalaşmada dentat girus və subikulum, və digərlərinə presubikulum, parasubikulum və entorhinal korteks də daxildir. Hipokampik formalaşma daxilində sinir quruluşu və yollar bütün məməlilərdə çox oxşardır.

Hipokampus, o cümlədən dişli girus, dəniz atı ilə müqayisə edilən əyri boru şəklinə və qədim Misir tanrısının tez-tez belə təsvir etdiyi qoç buynuzuna *bənzəyir, **c**ornu **A**mmonis* adını alır. Onun CA abbreviaturası hipokampal alt sahələrin CA1, CA2, CA3 və CA4 kimi adlandırılmasında istifadə olunur. Bu, korteksin sıx bir şəkildə yığılmış piramidal neyronların bir qatına daraldığı və sıx U şəklində qıvrıldığı bir sahə kimi fərqlənə bilər. "U"-nun bir kənarı - CA4, arxaya baxan, əyilmiş dişli girusun içərisinə daxil edilmişdir. Hipokampus digər heyvanlarda ön və arxa hissəyə (primatlarda) və ya ventral və dorsal hissəyə malik olaraq təsvir edilir. Hər iki hissə oxşar tərkibə malikdir, lakin fərqli neyron şəbəkələrinə aiddir. Siçovulda gövdələri tağ (həmçinin *hipokampal komissura* da deyilir) ilə birləşmiş iki hippokamp bir cüt banana bənzəyir. Primatlarda hipokampusun aşağı hissəsində, gicgah pay;n;n bazasına yaxın hissəsi yuxarıdakı hissədən daha genişdir. Bu o deməkdir ki, en kəsiyində hipokampus kəsilmə bucağından və yerindən asılı olaraq bir sıra müxtəlif formalar göstərə bilər.

Hipokampusun, o cümlədən dişli girusun kəsişməsində bir neçə təbəqə göstəriləcək. Dişli girusda üç hüceyrə təbəqəsi var (və ya hilus daxil olarsa dörd). Qatlar xarici içəridən - *molekulyar təbəqədən*, *daxili molekulyar təbəqədən*, *dənəvər təbəqədən* və *hilusdan ibarətdir*. Hipokampusdakı CA3-də təbəqələr kimi tanınan aşağıdakı hüceyrə təbəqələri var: lacunosum-moleculare, radiatum, lucidum, piramidal və oriens. CA2 və CA1 də *lucidum stratum* istisna olmaqla, bu təbəqələrə malikdir.

Hippokampusa giriş (müxtəlif kortikal və subkortikal strukturlardan) perforant yol vasitəsilə entorinal korteksdən gəlir. Entorinal korteks (EC) bir çox kortikal və subkortikal strukturlarla, eləcə də beyin sapı ilə güclü və qarşılıqlı şəkildə bağlıdır. Fərqli talamik nüvələr (ön və orta xətt qruplarından), medial septal nüvə, hipotalamusun supramammillar nüvəsi və beyin sapının raphe nüvələri və locus coeruleus hamısı AK-yə aksonları göndərir, beləliklə, o, arasında interfeys rolunu oynayır. yeni korteks və digər əlaqələr və hipokampus.

EK parahipokampal girusda, hipokampusa bitişik kortikal bölgədə yerləşir. Bu girus hipokampusu gizlədir. Parahipokampik girus, mürəkkəb obyektlərin vizual tanınmasında mühüm rol oynayan peririnal korteksə bitişikdir. Hipokampusun töhfəsindən fərqləndirilə bilən yaddaşa töhfə verdiyinə dair əsaslı sübutlar da var. Aydındır ki, tam amneziya yalnız hipokampus və parahipokampus zədələndikdə baş verir.

### Quruluşu

 Şəkil 4: Kaxal tərəfindən çəkilmiş hipokampusun əsas dövrəsi. DG: dişli girus. Alt hissə: subikulum. EC: entorinal korteks
Hipokampusa əsas giriş entorinal korteksdən (EC), əsas çıxışı isə CA1 vasitəsilə subikuluma verilir. Məlumat CA1-ə birbaşa və dolayı yolla iki əsas yolla çatır. III təbəqədən yaranan EC-dən olan aksonlar birbaşa perforant yolun mənşəyidir və CA1 neyronlarının çox distal apikal dendritlərində sinapslar əmələ gətirir. Əksinə, II təbəqədən yaranan aksonlar dolayı yolun mənşəyidir və məlumat trisinaptik dövrə vasitəsilə CA1-ə çatır. Bu yolun ilkin hissəsində aksonlar perforant yoldan keçərək dişli girusun qranul hüceyrələrinə (birinci sinaps) çıxır. Bundan sonra məlumat mamırlı liflər vasitəsilə CA3-ə (ikinci sinaps) gedir. Oradan Schaffer girovları adlanan CA3 aksonları hüceyrə gövdəsinin dərin hissəsini tərk edərək apikal dendritlərə qədər dönərək CA1-ə (üçüncü sinaps) qədər uzanır. CA1-dən olan aksonlar daha sonra entorinal korteksə proyeksiya edərək dövrəni tamamlayır.

CA3-dəki səbət hüceyrələri piramidal hüceyrələrdən həyəcanverici giriş alır və sonra piramidal hüceyrələrə inhibitor rəy verir. Bu *təkrarlanan inhibitor* hipokampusdakı həyəcanlandırıcı reaksiyaları zəiflədə bilən sadə bir əks əlaqə dövrəsidir. Piramidal hüceyrələr bəzi yaddaş emal mikrosxemlərində olan mühüm mexanizm olan *təkrarlanan həyəcan* verir.

Bir neçə digər əlaqə hipokampik funksiyada mühüm rol oynayır. EC-yə çıxışdan başqa, əlavə çıxış yolları prefrontal korteks də daxil olmaqla digər kortikal sahələrə gedir. Əsas çıxış tağ vasitəsilə lateral septal sahəyə və hipotalamusun məməli gövdəsinə (forniks hipokampusla birləşir) gedir. Hipokampus serotonin, noradrenalin və dopamin sistemlərindən və talamusun nüvə reuniensindən CA1 sahəsinə modulator girişi alır. Çox vacib bir proyeksiya, hipokampusun bütün hissələrinə xolinergik və qamma amin-butirik turşu (GABA) stimullaşdırıcı lifləri (GABA liflər) göndərən medial septal nüvədən gəlir. Medial septal nüvədən gələn girişlər hipokampusun fizioloji vəziyyətinin idarə edilməsində əsas rol oynayır; bu nüvənin məhv edilməsi hipokampal teta ritmini ləğv edir və müəyyən yaddaş növlərini ciddi şəkildə pozur.

### Bölgələri

 Şəkil 5: Hipokampusun yerləşməsi və bölgələri
Hipokampusun sahələrinin funksional və anatomik cəhətdən fərqli olduğu göstərilir. Dorsal hipokampus (DH), ventral hipokampus (VH) və ara hipokampus fərqli funksiyaları yerinə yetirir, fərqli yollarla layihələndirilir və müxtəlif dərəcələrdə yer hüceyrələrinə malikdir. Dorsal hipokampus məkan yaddaşı, şifahi yaddaş və konseptual məlumatların öyrənilməsinə xidmət edir. Radial qol labirintindən istifadə edərək, DH-dəki lezyonların məkan yaddaşının pozulmasına səbəb olduğu, VH lezyonlarının isə olmadığı göstərildi. Onun proyeksiya yollarına medial septal nüvə və supramammilyar nüvə daxildir. Dorsal hipokampus həm ventral, həm də ara hipokampus bölgələrindən daha çox yer hüceyrələrinə malikdir.

Aralıq hipokampus həm ventral, həm də dorsal hipokampus ilə üst-üstə düşən xüsusiyyətlərə malikdir. Anterograd izləmə üsullarından istifadə edərək, Çenkiska və Suanson (2007) orta proyeksiyaları iki əsas qoxu kortikal bölgəsinə və medial prefrontal korteksin prelimbik sahələrinə yerləşdirdi. Bu bölgə ən az sayda yer hüceyrələrinə malikdir. Ventral hipokampus qorxu şəraitində və affektiv proseslərdə işləyir. Anaqnostaras *və* başqaları (2002) ventral hipokampusdakı dəyişikliklərin dorsal və ventral hipokampus tərəfindən amiqdalaya göndərilən məlumatın miqdarını azaltdığını və nəticədə siçovullarda qorxu şəraitini dəyişdirdiyini göstərmişdir. Tarixən, ən erkən geniş yayılmış fərziyyə hipokampusun qoxu orqanında iştirak etməsi olmuşdur. Bu fikir bir sıra anatomik tədqiqatlar nəticəsində şübhə altına alınmışdır ki, bu da iybilmə lampasından hipokampusa birbaşa proyeksiya tapmamışdır. Bununla belə, sonradan aparılan işlər təsdiqlədi ki, iybilmə lampası lateral entorinal korteksin ventral hissəsinə proyeksiya edir və ventral hipokampusdakı CA1 sahəsi aksonları əsas iybilmə lampasına, ön qoxu orqanının nüvəsinə və əsas qoxu korteksinə göndərir. Hipokampik iybilmə reaksiyalarına, xüsusən də qoxuların yaddaşında hipokampusun roluna müəyyən maraq var, lakin bu gün az sayda mütəxəssis iybilmənin onun əsas funksiyası olduğunu hesab edr.

Funksiyası
----------

### Hipokampik funksiyaların nəzəriyyələri

İllər ərzində hipokampik funksiyanın üç əsas ideyası elmi ədəbiyyatda üstünlük təşkil etmişdir: əks tormozlanma, epizodik yaddaş və məkan idrakı. Davranış tormozlanması nəzəriyyəsi (Con O'Kif və Linn Nadel tərəfindən "əyləci bas!" kimi karikatura edilmişdir)  1960-cı illərə qədər çox məşhur olmuşdur. O, əsaslandırmasının çox hissəsini iki müşahidədən əldə etmişdit: birincisi, hipokampusu zədələnmiş heyvanlar hiperaktiv olmağa meyllidirlər; ikincisi, hipokampik zədəsi olan heyvanlar tez-tez onlara əvvəllər öyrədilmiş cavabları maneə törətməyi öyrənməkdə çətinlik çəkirlər, xüsusən də cavab passiv qaçma testində olduğu kimi sakit qalmağı tələb edirsə. İngilis psixoloqu Ceffri Qrey bu düşüncə xəttini hipokampusun narahatlıqdakı rolunun tam hüquqlu bir nəzəriyyəsinə çevirmişdir. Tormozlanma nəzəriyyəsi hazırda üç nəzəriyyə içərisində ən az populyar olanıdır.

İkinci əsas düşüncə xətti hipokampusu yaddaşla əlaqələndirir. Tarixi sələfləri olsa da, bu ideya əsas təkanını amerikalı neyrocərrah Uilyam Biçer Skovil və britaniyalı kanadalı neyropsixoloq Brenda Milnerin  Amerikada epileptik tutmaları aradan qaldırmağa çalışarkən hippokampın cərrahi məhvinin nəticələrini təsvir edən məşhur hesabatından götürdü. Amerikalı Henri Molaison 2008-ci ildə ölümünə qədər "Xəstə H.M" kimi tanınırdı. Əməliyyatın gözlənilməz nəticəsi ağır anteroqrad və qismən retroqrad amneziya idi; Molaison əməliyyatdan sonra yeni epizodik xatirələr formalaşdıra bilmədi və əməliyyatdan dərhal əvvəl baş verən hər hansı istənilən hadisəni xatırlaya bilmədi, lakin o, uzun illər bundan əvvəl baş vermiş hadisələrin xatirələrini uşaqlıq illəri də daxil olmaqla bərpa edə bilirdi. Bu hadisə o qədər geniş peşəkar maraq doğurdu ki, Molaison tibb tarixində ən intensiv tədqiq edilən mövzu oldu. Sonrakı illərdə hipokampik zədələnmə və amneziya (qəza və ya xəstəlik nəticəsində yaranan) oxşar səviyyədə olan digər xəstələr də tədqiq edildi və minlərlə təcrübə hipokampusdakı sinaptik əlaqələrdə fəaliyyətə əsaslanan dəyişikliklərin fiziologiyasını öyrəndi. Hipokamusların yaddaşda bir növ mühüm rol oynaması ilə bağlı universal razılıq var; lakin bu rolun dəqiq təbiəti hələ də geniş müzakirə olunur. Məkan idrakındakı rolunu şübhə altına almadan yeni bir nəzəriyyə təklif edilmişdir ki, hipokampus dentat girusun yeni doğulmuş qranul hüceyrələrində təsvirləri birləşdirərək və entorhinal korteksdə yaranan faza presessiyasına əsaslanaraq bu təsvirləri ardıcıl olaraq CA3 -də təşkil etməklə yeni epizodik xatirələri kodlayır.

 Siçovullar və idrak xəritələri
Hipokampik funksiyanın üçüncü mühüm nəzəriyyəsi hipokampusu məkanla əlaqələndirir. Məkan nəzəriyyəsi əvvəlcə amerikalı psixoloq E.C.Tolmanın insanlarda və heyvanlarda "idrak xəritələri" haqqında nəzəriyyələrindən təsirlənmiş O'Kif və Nadel tərəfindən müdafiə edilmişdir. O'Kif və onun tələbəsi Dostrovski 1971-ci ildə siçovulların hipokampusunda siçovulun ətrafdakı yeri ilə bağlı fəaliyyət göstərmək üçün onlara görünən neyronları kəşf etdilər. Digər tədqiqatçıların skeptisizminə baxmayaraq, O'Kif və onun həmkarları, xüsusən də Linn Nadel, bu məsələni araşdırmağa davam etdilər və nəticədə 1978-ci ildə çox sanballı bir əsər olan "Hipokampus idrak xəritəsi kimi" (*The Hippocampus as a Cognitive Map)* adlı kitab ərsəyə gətirdilər. Hipokampik funksiyanın məkan kodlaşdırmasında mühüm rol oynaması ilə bağlı demək olar ki, universal razılıq var, lakin təfislatlar geniş müzakirə obyektidir.

Sonrakı araşdırmalar yaddaş və məkan idrakı arasında parçalanma kimi hipokampik funksiyanın iki əsas baxışı arasındakı əlaqəni kəsməyə çalışmağa yönəldi. Bəzi tədqiqatlarda bu sahələr yaxın yaxınlaşma nöqtəsinə qədər genişləndirilmişdir. İki fərqli baxışı uzlaşdırmaq cəhdi olaraq hipokampik funksiyaya daha geniş baxışın götürülməsi və onun həm təcrübənin təşkilini (1948-ci ildə Tolmanın ilkin konsepsiyasına uyğun olaraq mental xəritələşdirmə ) və həm də istiqamətli davranış idrakın bütün sahələrində iştirak edir, beləliklə, hipokampusun funksiyası həm yaddaşı, həm də məkan perspektivlərini özündə birləşdirən daha geniş bir sistem kimi nəzərdən keçirilə bilər və bu, geniş idrak xəritələrinin istifadəsini nəzərdə tutur. Bu, Tolmanın davranışa rəhbərlik edən mürəkkəb koqnitiv mexanizmləri və məqsədləri müəyyən etmək kimi ilkin məqsədindən doğan məqsədyönlü davranışlara aiddir.

Hipokampik neyronların sıçrayış fəaliyyətinin (*spiking activity*) məkanla əlaqəli olduğu və yaddaş və planlaşdırma mexanizmlərinin həm ötürmə mexanizmlərindən təkamül etdiyi, həm də onların neyron alqoritmlərinin əsasən eyni olduğu təklif edilmişdir.

Bir çox tədqiqatlarda funksional maqnit rezonans görüntüləmə (fMRI) kimi neyrofoto üsullarından istifadə edilmişdir və yanaşmadan qaçınma münaqişəsində funksional rol qeyd edilmişdir. Anterior hipokampusun yanaşma-qaçınma münaqişəsi prosesində qərar qəbul etmə prosesində iştirak etdiyi görülür. Yaddaş, məkan idrak və konfliktlərin işlənməsi funksiyalarının bir-birini istisna etmədən birlikdə işləməsi kimi görünə biləcəyi təklif olunur.

### Yaddaşdakı rolu

Psixoloqlar və nevroloqlar ümumiyyətlə hipokampusun yaşanan hadisələrlə bağlı yeni xatirələrin (epizodik və ya avtobioqrafik yaddaş) formalaşmasında mühüm rol oynaması ilə razılaşırlar. Bu funksiyanın bir hissəsi yeni hadisələrin, yerlərin və stimulların aşkarlanmasında hipokampik iştirakdır. Bəzi tədqiqatçılar hipokampusu ümumi deklarativ yaddaşdan məsul olan daha böyük gicgah payı yaddaş sisteminin bir hissəsi hesab edirlər (açıq şəkildə ifadə edilə bilən xatirələr – bunlara, məsələn, epizodik yaddaşdan əlavə faktlar yaddaşı da daxildir). Hipokampus həmçinin amiqdaladan gələn emosional konteksti kodlayır. Qismən buna görə də emosional hadisənin baş verdiyi yerə qayıtmaq həmin emosiyaya səbəb ola bilər. Epizodik xatirələr və yerlər arasında dərin emosional əlaqə var.

İkitərəfli simmetriyaya görə beynin hər bir beyin yarımkürəsində bir hipokampus var. Hipokampusun zədələnməsi yalnız bir yarımkürədə baş verərsə, digər yarımkürədə strukturu toxunulmaz qoysa, beyin normala yaxın yaddaş fəaliyyətini saxlaya bilər. Hər iki yarımkürədə hipokampusun ciddi zədələnməsi yeni xatirələrin formalaşmasında ciddi çətinliklərlə nəticələnir ( anteroqrad amneziya ) və tez-tez zədələnmədən əvvəl formalaşmış xatirələrə də təsir edir ( retroqrad amneziya ). Retrograd effekti normal olaraq beynin zədələnməsindən bir neçə il əvvəl uzansa da, bəzi hallarda köhnə xatirələr qalır. Köhnə xatirələrin bu şəkildə saxlanması belə bir fikrə gətirib çıxarır ki, zamanla konsolidasiya xatirələrin hipokampusdan beynin digər hissələrinə köçürülməsini nəzərdə tutur. Hipokampusun neyrotoksik lezyonları olan primatlarda hipokampal hüceyrələrin intrahipokampal transplantasiyasından istifadə etməklə aparılan təcrübələr göstərmişdir ki, hipokampus xatirələrin formalaşması və geri çağırılması üçün tələb olunur, lakin yaddaşın saxlanması üçün deyil. İnsanlarda hipokampusun müxtəlif hissələrinin həcminin azalmasının xüsusi yaddaş pozğunluqlarına səbəb olduğu sübut edilmişdir. Xüsusilə, şifahi yaddaşın saxlanmasının səmərəliliyi sağ və sol hipokampusun ön hissələri ilə bağlıdır. Hipokampusun sağ başı şifahi yaddaşın geri çağırılması zamanı icra funksiyaları və tənzimlənməsində daha çox iştirak edir. Sol hipokampusun quyruğu şifahi yaddaş tutumu ilə sıx əlaqəlidir.

Hipokampusun zədələnməsi yaddaşın bəzi növlərinə, məsələn, yeni bacarıqları öyrənmək qabiliyyətinə (məsələn, musiqi alətində ifa etmək və ya müəyyən növ tapmacaları həll etmək) təsir göstərmir. Bu fakt onu göstərir ki, bu cür qabiliyyətlər müxtəlif yaddaş tiplərindən (prosedural yaddaş) və beynin müxtəlif bölgələrindən asılıdır. Bundan əlavə, amneziya xəstələri, hətta şüurlu biliklərin olmadığı hallarda da təcrübələr üçün "qeyri-müəyyən" yaddaş nümayiş etdirirlər. Məsələn, xəstələrdən ən son gördükləri iki üzdən hansının daha əvvəl heç birini görmədiklərini bildirmələrinə baxmayaraq, çox vaxt düzgün cavabı verə biləcəyini təxmin etməyi soruşdular. Bəzi tədqiqatçılar hipokampusdan asılı olan şüurlu *xatırlama* və medial temporal lobun hissələrindən asılı olan *tanışlıq* arasında fərq qoyurlar.

Siçovullar intensiv öyrənmə hadisəsinə məruz qaldıqda, hətta bir məşq seansından sonra hadisə ilə bağlı ömür boyu yaddaşda qala bilərlər. Belə bir hadisənin yaddaşı ilk olaraq hipokampusda saxlanılır, lakin bu yaddaş keçicidir. Yaddaşın uzunmüddətli saxlanmasının çoxunun ön sinqulat korteksdə baş verdiyi görünür. Belə bir intensiv öyrənmə hadisəsi eksperimental olaraq tətbiq edildikdə, məşqdən bir saat sonra və 24 saat sonra siçovulların hipokampus neyron genomunda 5000-dən çox fərqli DNT bölgəsi meydana çıxmışdır. Metilasiya modelindəki bu dəyişikliklər, çox vaxt genomun CpG ilə zəngin olan bölgələrində yeni 5-metilsitozin sahələrinin meydana gəlməsi ilə əlaqədar olaraq aşağı tənzimlənən bir çox gendə baş vermişdir. Bundan əlavə, bir çox digər genlər, çox güman ki, DNT-də əvvəllər mövcud olan 5- metilsitozinlərdən (5mCs) metil qruplarının çıxarılması ilə əlaqədar olaraq tənzimlənmişdir. 5mC-nin demetilasiyası bir neçə zülal, o cümlədən TET fermentləri və DNT əsasının eksizyonun bərpası yolunun fermentləri tərəfindən həyata keçirilə bilər.

### Məkan yaddaşında və naviqasiyada rolu

 Şəkil 6: Bir siçovulun CA1 təbəqəsindən qeydə alınmış 8 yer hüceyrələrinin məkan atəş nümunələri. Siçovul yüksək bir yolda irəli-geri qaçdı, kiçik bir yemək mükafatı yemək üçün hər tərəfdə dayandı. Nöqtələr fəaliyyət potensialının qeydə alındığı mövqeləri göstərir, rəng isə hansı neyronun həmin fəaliyyət potensialını yaydığını göstərir.
Sərbəst hərəkət edən siçovullar və siçanlar üzərində aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, bir çox hipokampal neyronlar yer tarlalarında toplanan hüceyrələr rolunu oynayır və heyvan müəyyən bir yerdən keçərkən fəaliyyət potensialının bu yanğın partlayışları. Hipokampusdakı bu yerlə əlaqəli sinir fəaliyyəti, oturacaqda oturarkən otaq ətrafında hərəkət edən meymunlarda da bildirildi. Bununla belə, yer hüceyrələri meymunun otaqdakı faktiki yerləşdiyi yerə deyil, baxdığı yerə görə atəş açmış ola bilər. Uzun illər ərzində gəmiricilərdə yer reaksiyaları ilə bağlı çoxlu tədqiqatlar aparılıb və bu, böyük miqdarda məlumat verib. Yer hüceyrə reaksiyaları hipokampusdakı piramidal hüceyrələr və dişli girusdakı qranul hüceyrələr tərəfindən göstərilir. Daha kiçik nisbətdə olan digər hüceyrələr inhibitor interneyronlardır və bunlar tez-tez atış sürətində daha zəif olan yerə bağlı dəyişikliklər göstərir. Təqdimatda fəza topoqrafiyası azdır, əgər varsa; ümumiyyətlə, hipokampusda bir-birinin yanında yerləşən hüceyrələr bir-biri ilə əlaqəsi olmayan məkan atəş modellərinə malikdir. Siçovul yer sahəsindən kənarda hərəkət edərkən yer hüceyrələri adətən demək olar ki, səssizdir, lakin siçovul mərkəzə yaxın olduqda 40 Hz-ə qədər davamlı sürətlərə çatır. 30-dan 40-a qədər təsadüfi seçilmiş yer hüceyrələrindən nümunə götürülən sinir fəaliyyəti siçovulun yerini yüksək inamla yenidən qurmağa imkan verən kifayət qədər məlumat daşıyır. Yer sahələrinin ölçüsü hipokampusun uzunluğu boyunca bir gradientdə dəyişir, dorsal ucundakı hüceyrələr ən kiçik sahələri göstərir, mərkəzə yaxın hüceyrələr daha böyük sahələri göstərir və ventral ucundakı hüceyrələr bütün ətraf mühiti əhatə edən sahələri göstərir. Bəzi hallarda, hipokampal hüceyrələrin atəş sürəti yalnız yerə deyil, həm də siçovulun hərəkət etdiyi istiqamətdən, səyahət etdiyi təyinat nöqtəsindən və ya digər vəzifə ilə əlaqəli dəyişənlərdən asılıdır. Yer hüceyrələrinin atəşə tutulması yerli teta dalğaları ilə bağlıdır, bu proses faza presesiyası adlanır.

İnsanlarda, dərmana davamlı epilepsiya xəstələri üzərində aparılan bir araşdırma zamanı, yerə xüsusi atəş nümunələri olan hüceyrələr bildirildi. Onlar cərrahi rezeksiya məqsədi ilə tutmalarının mənbəyini müəyyən etmək üçün invaziv prosedurdan keçirdilər. Xəstələr hipokampuslarına diaqnostik elektrodlar taxdılar və sonra virtual reallıq şəhərciyində hərəkət etmək üçün kompüterdən istifadə etdilər. Naviqasiyada oxşar beyin görüntüləmə tədqiqatları hipokampusun aktiv olduğunu göstərdi. Taksi sürücüləri üzərində araşdırma aparılıb. Londonun qara taksi sürücüləri fəaliyyət göstərmək üçün lisenziya əldə etmək üçün The Knowledge kimi tanınan ciddi sınaqdan keçmək üçün çoxlu sayda yerlərin yerlərini və onlar arasında ən sürətli marşrutları öyrənməlidirlər. Tədqiqat göstərdi ki, hipokampusun arxa hissəsi bu sürücülərdə ümumi ictimaiyyətə nisbətən daha böyükdür və sürücü kimi xidmət müddəti ilə bu hissənin həcminin artması arasında müsbət korrelyasiya mövcuddur. Həmçinin hipokampusun ümumi həcminin dəyişmədiyi aşkar edilmişdir, çünki arxa hissədə görünən artım ön hissənin hesabına həyata keçirilmişdir ki, bu da ölçüdə nisbi azalma göstərmişdir. Hipokampal nisbətlərdə bu uyğunsuzluğun heç bir mənfi təsiri bildirilməmişdir. Başqa bir araşdırma kor insanlarda əks tapıntılar göstərdi. Sağ hipokampusun ön hissəsi görmə qabiliyyəti olan şəxslərlə müqayisədə daha böyük, arxa hissəsi isə daha kiçik idi.

Beyində ya hipokampusun özündə olan və ya onunla güclü əlaqəli olan bir neçə *naviqasiya hüceyrəsi* var, məsələn, medial entorinal korteksdəki sürət hüceyrələri. Bu hüceyrələr birlikdə məkan yaddaşı kimi xidmət edən bir şəbəkə meydana gətirirlər. 1970-ci illərdə kəşf edilən belə hüceyrələrdən ilki yer hüceyrələri idi ki, bu da hipokampusun koqnitiv xəritədə ətraf mühitin neyron təsvirini vermək üçün fəaliyyət göstərməsi ideyasına gətirib çıxardı. Hipokampus disfunksional olduqda, oriyentasiya təsirlənir; insanlar bir yerə necə gəldiklərini və daha necə davam edəcəklərini xatırlamaqda çətinlik çəkə bilərlər. İtirmək amneziyanın ümumi bir əlamətidir. Heyvanlarla aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, ilkin öyrənmə və bəzi məkan yaddaş tapşırıqlarının, xüsusən də gizli məqsədə gedən yolun tapılmasını tələb edənlərin uzunmüddətli saxlanması üçün bütöv bir hipokampus tələb olunur. Gəmiricilərin beynində ya hipokampusda, ya da entorinal korteksdə olan yer hüceyrələrinin tapılmasından sonra başqa hüceyrələr kəşf edilmişdir. Bunlar baş istiqaməti hücrələri, şəbəkə hücrələri və sərhəd hüceyrələri kimi təyin edilmişdir. Sürət hüceyrələrinin hipokampal şəbəkə hüceyrələrinə giriş təmin etdiyi düşünülür.

### Yanaşma-qaçınma münaqişəsinin həllində rolu

Yanaşma-qaçınma münaqişəsi, mükafatlandırıcı və ya cəzalandırıcı ola biləcək bir vəziyyət təqdim edildikdə baş verir və bundan sonra qərar qəbulu narahatlıqla əlaqələndirilir. yanaşmadan qaçınma ilə bağlı qərarların qəbulunda aparılan araşdırmalardan əldə edilən fMRI nəticələri nə uzunmüddətli yaddaş, nə də məkan idrakı ilə izah olunmayan funksional rola dair sübutlar tapdı. Ümumi tapıntılar anterior hipokampusun münaqişəyə həssas olduğunu və qeyri-müəyyən şəraitdə qərar qəbul etmədə vacib olduğu görülən daha böyük kortikal və subkortikal şəbəkənin bir hissəsi ola biləcəyini göstərdi.

İcmal hipokampusun münaqişəli vəzifələrdə iştirakını göstərən bir sıra tədqiqatlara istinad edir. Müəlliflər təklif edirlər ki, bir problem konfliktlərin işlənməsinin məkan naviqasiyası və yaddaş funksiyaları ilə necə əlaqəli olduğunu və bütün bu funksiyaların bir-birini istisna etməsi lazım olmadığını başa düşməkdir.

Elektroensefaloqrafiya
----------------------

 Şəkil 7: Teta (oyanıq/davranış) və LIA ( yavaş dalğalı yuxu ) rejimlərində siçovulların hipokampal EEG və CA1 sinir fəaliyyətinin nümunələri. Hər bir qrafik yuxarıda hipokampal EEG izi ilə 20 saniyəlik məlumatı, ortada eyni vaxtda qeydə alınmış 40 CA1 piramidal hüceyrəsindən (hər rastr xətti fərqli bir hüceyrəni təmsil edir) sünbül rasterlərini və aşağıda qaçış sürətini göstərir. Üst süjet siçovulun səpələnmiş qida qranullarını aktiv şəkildə axtardığı bir dövrü əks etdirir. Alt süjet üçün siçovul yatmışdı.
Hipokampus iki əsas fəaliyyət "rejimi" göstərir, hər biri sinir populyasiyasının fərqli bir nümunəsi və elektroensefaloqramma (EEG) ilə ölçülən elektrik fəaliyyəti dalğaları ilə əlaqələndirilir. Bu rejimlər onlarla əlaqəli EEG nümunələri ilə adlandırılır: teta və böyük nizamsız fəaliyyət (LIA). Aşağıda təsvir edilən əsas xüsusiyyətlər ən çox tədqiq edilən heyvan olan siçovul üçündür.

Teta rejimi aktiv, ayıq davranış (xüsusilə hərəkət) vəziyyətlərində, həmçinin REM (yuxuda görmək) yuxusu zamanı görünür. Teta rejimində EEG-də 6 ilə 9 Hz tezlik diapazonu olan böyük müntəzəm dalğalar üstünlük təşkil edir və hipokampal neyronların əsas qrupları (piramidal hüceyrələr və qranul hüceyrələr) seyrək populyasiya aktivliyini göstərir, yəni hər hansı bir qısa zaman intervalında. hüceyrələrin böyük əksəriyyəti səssizdir, qalan kiçik fraksiya nisbətən yüksək sürətlə atəş edir, onlardan ən aktivləri üçün bir saniyədə 50 sünbülə qədər. Aktiv hüceyrə adətən yarım saniyədən bir neçə saniyəyə qədər aktiv qalır. Siçovul özünü apardıqca aktiv hüceyrələr səssizləşir və yeni hüceyrələr aktivləşir, lakin aktiv hüceyrələrin ümumi faizi az-çox sabit qalır. Bir çox hallarda hüceyrə fəaliyyəti əsasən heyvanın məkan yeri ilə müəyyən edilir, lakin digər davranış dəyişənləri də ona açıq şəkildə təsir göstərir.

LIA rejimi yavaş dalğalı (yuxu görməmə) yuxu zamanı, həmçinin istirahət və ya yemək kimi oyanıq hərəkətsizlik vəziyyətlərində görünür. LIA rejimində EEG-də 25-50 millisaniyəlik davam edən EEG siqnalının təsadüfi vaxta malik böyük əyilmələri olan kəskin dalğalar üstünlük təşkil edir. Kəskin dalğalar tez-tez 5 və ya daha çox fərdi kəskin dalğa ehtiva edən və 500 ms-ə qədər davam edən dəstlərlə yaradılır. Hipokampus daxilində neyronların sıçrayış fəaliyyəti kəskin dalğa fəaliyyəti ilə yüksək dərəcədə əlaqələndirilir. Əksər neyronlar kəskin dalğalar arasında atəş sürətini azaldır; lakin, kəskin dalğa zamanı, hipokampal əhalinin 10%-ə qədərində atəş nisbətində kəskin artım var.

Bu iki hipokampal fəaliyyət rejimi primatlarda, eləcə də siçovullarda görünə bilər, istisna olmaqla, primatın hipokampusunda güclü teta ritmikliyini görmək çətin idi. Bununla belə, sinir populyasiyasında keyfiyyətcə oxşar kəskin dalğalar və dövlətdən asılı oxşar dəyişikliklər var.

### Teta ritmi

 Şəkil 8: Bir saniyəlik EEG teta dalğasının nümunəsi
Teta dalğasını yaradan əsas cərəyanlar əsasən entorinal korteksin, CA3 və piramidal hüceyrələrin dendritlərinin sıx şəkildə yığılmış sinir təbəqələri tərəfindən əmələ gəlir. Teta dalğası EEG-də görünən ən böyük siqnallardan biridir və **hipokampik teta ritmi** kimi tanınır. Bəzi hallarda EEG-də 3 ilə 10 arasında müntəzəm dalğalar üstünlük təşkil edir Tez-tez saniyələrlə davam edən Hz. Bunlar eşikaltı membran potensiallarını əks etdirir və hipokampal neyronların sıçrayışını güclü şəkildə modullaşdırır və hərəkət edən dalğa modelində hipokampus boyunca sinxronizasiya edir. Trisinaptik dövrə, beynin bir çox bölgələri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan hipokampusda neyrotransmissiya rölesidir. Gəmiricilər üzərində aparılan tədqiqatlardan trisinaptik dövrənin hipokampik teta ritmini əmələ gətirdiyi təklif edilmişdir.

Teta ritmikliyi dovşanlarda və gəmiricilərdə çox aşkardır, həmçinin pişik və itlərdə də aydın şəkildə mövcuddur. Primatlarda tetanın görünüb-görə bilməyəcəyi hələ aydın deyil. Siçovullarda (ən çox tədqiq edilən heyvanlar) teta əsasən iki vəziyyətdə müşahidə olunur: birincisi, heyvan yeriyərkən və ya başqa bir şəkildə ətrafı ilə aktiv şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olduqda; ikincisi, REM yuxusu zamanı. Çoxsaylı nəzəriyyələr irəli sürülmüş olsa da, teta funksiyası hələ inandırıcı şəkildə izah edilməmişdir. Ən məşhur fərziyyə onu öyrənmək və yaddaşla əlaqələndirmək olmuşdur. Məsələn, bir neyronun stimullaşdırılması zamanı teta ritmlərinin onun sinapslarına təsirini formalaşdırdığı mərhələ ola bilər. Burada nəzərdə tutulan odur ki, teta ritmləri öyrənmə və yaddaşın sinaptik plastisiyadan asılı olan aspektlərinə təsir göstərə bilər. Medial septumun zədələnməsi yaxşı müəyyən edilmişdir – teta sisteminin mərkəzi nodu – yaddaşın ciddi pozulmasına səbəb olur. Bununla belə, medial septum yalnız teta nəzarətçisi deyil; həm də hipokampusa xolinergik proqnozların əsas mənbəyidir. Septal lezyonların xüsusi olaraq teta ritmini aradan qaldıraraq təsir göstərdiyi müəyyən edilməmişdir.

### Kəskin dalğalar

Yuxu zamanı və ya istirahət zamanı, bir heyvan ətrafı ilə məşğul olmadıqda, hipokampal EEG teta dalğalarından bir qədər böyük amplituda olan qeyri-müntəzəm yavaş dalğaların nümunəsini göstərir. Bu model bəzən *kəskin dalğalar* adlanan böyük dalğalarla kəsilir. Bu hadisələr CA3 və CA1-in piramidal hüceyrələrində 50-100 millisaniyə davam edən sünbül aktivliyinin partlaması ilə əlaqələndirilir. Onlar həmçinin "dalğalar" adlanan qısamüddətli yüksək tezlikli EEG titrəmələri ilə əlaqələndirilir, tezlikləri 150 ilə 200 aralığındadır. Siçovullarda Hz və birlikdə kəskin dalğalar və dalğalar kimi tanınırlar. Kəskin dalğalar ən çox yuxu zamanı orta hesabla saniyədə 1 sürətlə (siçovullarda), lakin çox qeyri-müntəzəm temporal rejimdə baş verir. Qeyri-aktiv oyanma hallarında kəskin dalğalar daha az olur və adətən daha kiçik olur. Kəskin dalğalar insanlarda və meymunlarda da müşahidə olunub. Makakalarda kəskin dalğalar möhkəmdir, lakin siçovullarda olduğu kimi tez-tez baş vermir.

Kəskin dalğaların ən maraqlı cəhətlərindən biri onların yaddaşla əlaqəli görünməsidir. 1994-cü ildə Vilson və Maknotonun tədqiqatları və çoxsaylı sonrakı tədqiqatlar, hipokampik yer hüceyrələrinin üst-üstə düşən məkan atəş sahələrinə sahib olduqları zaman (və buna görə də tez-tez eyni vaxtda atəş), davranış seansından sonra yuxu zamanı əlaqəli fəaliyyət göstərməyə meylli olduqlarını bildirdi. Ümumiyyətlə *reaktivasiya* kimi tanınan korrelyasiyanın bu gücləndirilməsinin əsasən kəskin dalğalar zamanı baş verdiyi aşkar edilmişdir. İddia edilmişdir ki, kəskin dalğalar, əslində, davranış zamanı yadda saxlanılan, hipokampus daxilində sinaptik əlaqələrin gücləndirilməsi ilə idarə olunan sinir fəaliyyət nümunələrinin yenidən aktivləşməsidir. Bu fikir Buzsaki və başqalarının müdafiə etdiyi "iki mərhələli yaddaş" nəzəriyyəsinin əsas komponentini təşkil edir, hansı ki, xatirələr davranış zamanı hipokampusda saxlanılır və daha sonra yuxu zamanı neokorteksə ötürülür. Hebbi nəzəriyyəsindəki kəskin dalğalar, hipokampal çıxış yollarının kortikal hədəflərində sinaptik dəyişikliklərə səbəb olan postsinaptik hüceyrələrin, presinaptik hüceyrələr tərəfindən davamlı olaraq təkrarlanan stimullaşdırma kimi qəbul edilir. Yuxuda və ya hərəkətsizlik zamanı kəskin dalğaların və dalğaların boğulması davranış səviyyəsində ifadə edilən xatirələrə mane ola bilər, buna baxmayaraq, yeni əmələ gələn CA1 yer hüceyrə kodu ləğv edilmiş kəskin dalğalarla yuxudan sonra da yenidən yarana bilər.

### Uzunmüddətli potensiasiya

Belə hesab edilir ki, ən azından Ramon-i-Kaxal (1852-1934) dövründən bəri psixoloqlar beynin eyni vaxtda aktiv olan neyronlar arasındakı əlaqələrin gücünü dəyişdirərək yaddaşı saxladığını fərz etmişdilər. Bu fikir 1949-cu ildə Donald Hebb tərəfindən rəsmiləşdirildi , lakin uzun illər izah edilmədi. 1973-cü ildə Tim Bliss və Terje Lomo dovşan hipokampusunda Hebbin spesifikasiyalarına uyğun görünən bir fenomeni təsvir etdilər: qısa güclü aktivasiya nəticəsində yaranan və saatlar, günlər və ya daha uzun müddət davam edən sinaptik reaksiyada dəyişiklik. Bu fenomen tezliklə uzunmüddətli potensiya (LTP) adlandırıldı. Uzunmüddətli yaddaş üçün namizəd mexanizm olaraq, LTP o vaxtdan bəri intensiv şəkildə öyrənilmiş və bu barədə çox şey öyrənilmişdir. Bununla belə, LTP-ni işə sala bilən hüceyrədaxili siqnal kaskadlarının mürəkkəbliyi və müxtəlifliyi daha tam başa düşülməyə mane olduğu qəbul edilir.

Hipokampus sıx yığılmış və kəskin şəkildə müəyyən edilmiş neyron təbəqələrinə görə LTP-nin öyrənilməsi üçün xüsusilə əlverişli yerdir, lakin aktivliyə bağlı sinaptik dəyişikliklərin oxşar növləri bir çox beyin bölgələrində də müşahidə edilmişdir. LTP-nin ən yaxşı öyrənilmiş forması hipokampusun CA1-də görülmüşdür və dendritik onurğalarda bitən və neyrotransmitter qlutamatdan istifadə edən sinapslarda baş verir. Sinaptik dəyişikliklər xüsusi bir glutamat reseptorundan, <i>N</i>-metil-D-aspartat (NMDA) reseptorundan, kalsiumun yalnız presinaptik aktivasiya və postsinaptik depolarizasiya baş verdikdə postsinaptik onurğaya daxil olmasına imkan verən xüsusi xüsusiyyətə malik hüceyrə eyni zamanda səthi reseptorundan asılıdır. NMDA reseptorlarına müdaxilə edən dərmanlar LTP-ni bloklayır və bəzi yaddaş növlərinə, xüsusən də məkan yaddaşına böyük təsir göstərir. LTP mexanizmini söndürmək üçün genetik olaraq dəyişdirilmiş siçanlar da ümumiyyətlə ciddi yaddaş çatışmazlığı göstərir.

Pozuntular
----------

### Yaşlanma

Altsheymer xəstəliyi və demansiyanın digər formaları kimi yaşa bağlı vəziyyətlər (bunun üçün hipokampal pozulma ən erkən əlamətlərdən biridir) yaddaş da daxil olmaqla bir çox idrak növlərinə ciddi təsir göstərir. Hətta normal qocalma epizodik yaddaş və iş yaddaşı (və ya qısamüddətli yaddaş ) daxil olmaqla bəzi yaddaş növlərinin tədricən azalması ilə əlaqələndirilir. Hipokampusun yaddaşda mərkəzi rol oynadığı düşünüldüyündən, yaşa bağlı azalmaların hipokampusun pisləşməsi ilə bağlı ola biləcəyi ehtimalına böyük maraq var. Bəzi erkən tədqiqatlar yaşlı insanların hipokampusunda neyronların əhəmiyyətli dərəcədə itirildiyini bildirdi, lakin daha dəqiq üsullardan istifadə edən sonrakı tədqiqatlar yalnız minimal fərqlər tapdı. Eynilə, bəzi MRT tədqiqatları yaşlı insanlarda hipokampusun kiçilməsini bildirdi, lakin digər tədqiqatlar bu tapıntını təkrarlaya bilmədi. Bununla belə, hipokampusun ölçüsü ilə yaddaş performansı arasında etibarlı əlaqə var; belə ki, yaşa bağlı daralma olan yerdə yaddaş performansı pozulacaq. Yaddaş tapşırıqlarının yaşlılarda gənclərə nisbətən daha az hipokampal aktivasiya yaratdığına dair məlumatlar var. Bundan əlavə, 2011-ci ildə nəşr olunan təsadüfi (random) nəzarət sınağı, aerobik məşqlərin 55-80 yaşlı yetkinlərdə hipokampusun ölçüsünü artıra biləcəyini və həmçinin məkan yaddaşını yaxşılaşdıra biləcəyini tapdı.

### Stress

Hipokampus yüksək səviyyəli qlükokortikoid reseptorlarını ehtiva edir ki, bu da onu beynin əksər bölgələrinə nisbətən uzunmüddətli stressi daha həssas edir. Şiddətli, uzunmüddətli travmatik stress keçirən insanlarda beynin digər hissələrinə nisbətən daha çox hipokampusun atrofiyası müşahidə olunur. Bu təsirlər travma sonrası stress pozuntusunda özünü göstərir və şizofreniya və ağır depressiyada bildirilən hipokampal atrofiyaya kömək edə bilər. Uşaqlarda anterior hipokampusun həcmi valideyn ailəsinin gəliri ilə müsbət korrelyasiya edilir və bu korrelyasiyaya gəlirlə bağlı stressin vasitəçilik etdiyi düşünülür. Son dövrdlərdə aparılan bir araşdırma depressiya nəticəsində atrofiyanı da aşkar etdi, lakin bu, digər simptomları aradan qaldırmaqda təsirli olmasa belə, antidepresanlarla dayandırıla bilər.

Qlükokortikoidlərin, xüsusən də kortizol səviyyəsinin artması ilə nəticələnən xroniki stressin hipokampusda neyron atrofiyasının səbəbi olduğu görülür. Bu atrofiya daha kiçik hipokampal həcmlə nəticələnir ki, bu da Kuşinq sindromunda müşahidə olunur. Kuşinq sindromunda yüksək kortizol səviyyəsi adətən digər şərtlər üçün qəbul edilən dərmanların nəticəsidir. Neyrogenezin pozulması nəticəsində neyron itkisi də baş verir. Hipokampal həcmin azalmasına kömək edən başqa bir amil, artan qlükokortikoidlərə cavab olaraq dendritlərin uzunluğunun qısaldığı və sayının azaldığı dendritik geri çəkilmədir. Bu dendritik geri çəkilmə geri çevrilir. Cushing sindromunda kortizolun azaldılması üçün dərmanlarla müalicədən sonra hipokampal həcmin 10%-ə qədər bərpa olunduğu görülür. Bu dəyişikliyin dendritlərin reformasiyası ilə əlaqədar olduğu görülür. Bu dendritik bərpa stress aradan qaldırıldıqda da baş verə bilər. Bununla belə, əsasən siçovulların istifadəsi ilə aparılan tədqiqatlardan əldə edilən sübutlar var ki, doğuşdan qısa müddət sonra baş verən stress ömür boyu davam edəcək şəkildə hipokampal funksiyaya təsir göstərə bilər.

Stressə cinsə xas reaksiyaların hipokampusa təsiri də siçovulda nümayiş etdirilmişdir. Erkək siçovulda xroniki stress CA3 bölgəsində dendritik geri çəkilmə və hüceyrə itkisini göstərdi, lakin bu, dişilərdə göstərilmədi. Bunun yumurtalıqların neyroprotektiv hormonları ilə bağlı olduğu düşünülürdü. Siçovullarda stress şəraitində hipokampusda DNT zədələnməsi artır.

### Epilepsiya

 Şəkil 9: Epilepsiyanın sağ-hipokampal epilepsiyasının başlanğıcını göstərən EEG
 Şəkil 10: Epilepsiyanın sol-hipokampal epilepsiyasının başlanğıcını göstərən EEG
Hipokampus yeni neyronların əmələ gəldiyi bir neçə beyin bölgəsindən biridir. Bu neyrogenez prosesi dentat girusla məhdudlaşır. Yeni neyronların istehsalına məşq müsbət təsir edə bilər və ya epileptik tutmalar mənfi təsir göstərə bilər.

Gicgah epilepsiyası yeni neyronların normal inkişafına təsir göstərə bilər və toxuma zədələnməsinə səbəb ola bilər. Hipokampal skleroz, o cümlədən Ammon buynuz sklerozu, mezial temporal hissəyə xasdır, belə toxuma zədələnməsinin ən çox yayılmış növüdür. Bununla belə, epilepsiyanın adətən hipokampal anomaliyalardan qaynaqlandığı və ya nöbetlərin kümülatif təsirləri nəticəsində hipokampusun zədələndiyi hələ aydın deyil. Bununla belə, heyvanlarda təkrarlanan nöbetlərin süni şəkildə induksiya edildiyi eksperimental şəraitdə hipokampal zədə tez-tez baş verən bir nəticədir. Bu, hipokampusda həyəcanlı qlutamat reseptorlarının konsentrasiyasının nəticəsi ola bilər. Həddindən artıq həyəcanlanma sitotoksikliyə və hüceyrə ölümünə səbəb ola bilər. Həm də hipokampusun həyat boyu yeni neyronların yaranmağa davam etdiyi bir yer olması və bu prosesdəki anormallıqlarla də əlaqəsi ola bilər.

### Şizofreniya

Şizofreniyanın səbəbləri yaxşı başa düşülməmişdir, lakin beyin strukturunda çoxsaylı anormallıqlar bildirilmişdir. Ən hərtərəfli araşdırılan dəyişikliklər beyin qabığını əhatə edir, lakin hipokampusa təsirləri də təsvir edilmişdir. Bir çox hesabatda şizofreniya xəstələrində hipokampusun ölçüsündə azalma aşkar edilmişdir. Sol hipokampus sağdan daha çox təsirlənir. Qeyd edilən dəyişikliklər əsasən anormal inkişafın nəticəsi kimi qəbul edilmişdir. Hipokampal dəyişikliklərin şizofreniyanın ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti olan psixotik simptomların yaranmasında hər hansı rol oynayıb-oynamadığı bəlli deyil. Heyvanlardan istifadə edilən eksperimental iş əsasında hipokampal disfunksiyanın baza qanqliyalarda dopamin ifrazının dəyişməsinə səbəb ola biləcəyi və bununla da dolayı yolla prefrontal korteksdə məlumatların inteqrasiyasına təsir göstərdiyi irəli sürülüb. Hipokampik disfunksiyanın tez-tez müşahidə olunan uzunmüddətli yaddaş pozğunluqlarını izah edə biləcəyi də irəli sürülür.

MRT tədqiqatları şizofreniya xəstələrində daha kiçik beyin həcmini və daha böyük mədəcikləri tapdı – lakin tədqiqatçılar kiçilmənin şizofreniyadan, yoxsa dərmandan qaynaqlandığını bilmirlər. Hipokampus və talamusun həcminin azaldığı göstərilmişdir; və <i>globus pallidusun</i> həcmi artır. Kortikal naxışlar dəyişdirilir və xüsusilə frontal və temporal loblarda korteksin həcmi və qalınlığında azalma qeyd edilmişdir. Bundan əlavə, görülən dəyişikliklərin çoxunun pozğunluğun başlanğıcında mövcud olduğu, anormal neyroinkişafın olması nəzəriyyəsinə ağırlıq verdiyi təklif edilmişdir.

Hipokampus həm sinir, həm də fizioloji təsirlərdə şizofreniya patologiyasında mərkəzi rol oynayır. Şizofreniyanın altında yatan anormal sinaptik əlaqənin olduğu ümumiyyətlə qəbul edilmişdir. Bir neçə dəlil xətti hipokampusda və ondan sinaptik quruluşda və əlaqədə dəyişiklikləri nəzərdə tutur  Bir çox tədqiqatlar hipokampus daxilində sinaptik dövrədə disfunksiya və onun prefrontal korteksdəki fəaliyyətini aşkar etmişdir. Glutamaterjik yolların böyük dərəcədə təsirləndiyi görüldü. CA1 alt sahəsinin digər alt sahələr arasında ən az iştirak etdiyi görülür, və CA4 və alt sahə digər yerlərdə ən təsirli sahələr kimi bildirilmişdir. Nəticə belə nəticəyə gəldi ki, patologiya genetika, səhv neyroinkişaf və ya anormal sinir plastisiyasına görə ola bilər. Daha sonra belə bir nəticəyə gəlindi ki, şizofreniya heç bir məlum neyrodegenerativ pozğunluqdan qaynaqlanmır. Xroniki şizofreniya xəstəsi olan yaşlı xəstələrin hipokampusunda oksidləşdirici DNT zədələnməsi əhəmiyyətli dərəcədə artır.

### Keçici amneziya

Keçici amneziya qısamüddətli yaddaşın dramatik, ani, müvəqqəti, tam demək olar ki, itkisidir. İşemiya, epilepsiya, miqren və beyin venoz qan axınının pozulması yaddaşda iştirak edən hipokampus kimi strukturların işemiyasına səbəb olan müxtəlif səbəblər fərz edilmişdir.

Heç bir səbəbin elmi sübutu yoxdur. Bununla belə, bir epizoddan sonra 12 ilə 24 saat arasında aparılan diffuziya ağırlıqlı MRT tədqiqatları hipokampusda kiçik nöqtə kimi lezyonların olduğunu göstərdi. Bu tapıntılar, metabolik stress ilə həssas olan CA1 neyronlarının mümkün təsirini təklif etdi.

Digər heyvanlar
---------------

 Şəkil 11: İtalyan patoloqu Kamillo Qolci tərəfindən gümüş nitrat üsulu ilə boyanmış hipokampusun çəkilməsi
### Digər məməlilər

Hipokampus, yexidna kimi birdəliklilərdən tutmuş insanlar kimi primatlara qədər məməlilər diapazonunda ümumiyyətlə oxşar görünüşə malikdir. Hipokampus ölçüsünün bədən ölçüsünə nisbəti geniş şəkildə artır, primatlar üçün echidna ilə müqayisədə təxminən iki dəfə böyükdür. Bununla belə, neokorteks-bədən ölçüsü nisbətinin sürətinə yaxın heç bir yerdə artmır. Buna görə də, hipokampus gəmiricilərdə primatlara nisbətən kortikal mantiyanın daha böyük bir hissəsini tutur. Yetkin insanlarda beynin hər tərəfindəki hipokampusun həcmi təxminən 3,0-3,5 sm 3 arasındadır.

Hipokampusun ölçüsü ilə məkan yaddaşı arasında da ümumi əlaqə var. Oxşar növlər arasında müqayisələr aparıldıqda, daha çox məkan yaddaşı tutumu olanlar daha böyük hipokampal həcmlərə malik olurlar. Bu əlaqə cinsi fərqlərə də şamil edilir; erkək və dişilərin məkan yaddaş qabiliyyətində güclü fərqlər göstərdiyi növlərdə onlar hipokampal həcmdə də müvafiq fərqlər göstərməyə meyllidirlər.

### Digər onurğalılar

Balıqların hekayəsi daha mürəkkəbdir. Teleost balıqlarda (mövcud növlərin böyük əksəriyyətini təşkil edir) digər onurğalı növləri ilə müqayisədə ön beyin təhrif olunur: əksər neyroanatomistlər hesab edirlər ki, teleost ön beyin mahiyyət etibarilə içəriyə çevrilmiş corab kimi əyilmişdir, beləliklə strukturlar daxili hissədə, mədəciklərin yanında olanlar, əksər onurğalılar üçün teleost balıqlarında xaricdə olur və əksinə. Bunun nəticələrindən biri odur ki, tipik bir onurğalı heyvanın medial palliumu ("hipokampik" zona) tipik bir balığın yan palliumuna uyğun gəlir. Bir neçə növ balıq (xüsusilə qızılbalıq) təcrübi olaraq güclü məkan yaddaşına malik olduğu, hətta məskunlaşdıqları ərazilərin "idrak xəritələrini" formalaşdırdığı sübut edilmişdir. Yanal palliumun zədələnməsinin məkan yaddaşını pozduğuna dair sübutlar var. Medial palliumun köpək balıqları və şüalar kimi daha ibtidai onurğalılarda və ya hətta çıraq və çəhrayı balıqlarda oxşar rol oynayıb-oynamadığı hələ məlum deyil.

#### Quşlar

Quşlarda uyğunluq kifayət qədər yaxşı qurulmuşdur ki, əksər anatomistlər medial pallial zonanı "quş hipokampusu" adlandırırlar. Çoxsaylı quş növləri güclü məkan bacarıqlarına malikdir, xüsusən də yeməkləri saxlayanlar. Yemək saxlayan quşların digər quş növləri ilə müqayisədə daha böyük hipokampusa malik olduğuna dair sübutlar var və hipokampusun zədələnməsi məkan yaddaşının pozulmasına səbəb olur.

#### Balıqlar

Balıqların hekayəsi daha mürəkkəbdir. Sümüklü balıqlarda (mövcud növlərin böyük əksəriyyətini təşkil edir) ön beyin digər onurğalı növləri ilə müqayisədə təhrif olunur: əksər neyroanatomistlər hesab edirlər ki, sümüklülər ön beyin mahiyyət etibarilə içəriyə çevrilmiş corab kimi əyilmişdir, beləliklə strukturlar daxili hissədə, mədəciklərin yanında olanlar, əksər onurğalılar üçün sümüklü balıqlarda xaricdə olur və əksinə. Bunun nəticələrindən biri odur ki, tipik bir onurğalı heyvanın medial palliumu ("hipokampal" zona) tipik bir balığın yan palliumuna uyğun gəlir. Bir neçə növ balıq (xüsusilə qızılbalıq) eksperimental olaraq güclü məkan yaddaş qabiliyyətinə malik olduğu, hətta məskunlaşdıqları ərazilərin "idrak xəritələrini" formalaşdırmaqla sübut edilmişdir. Yanal palliumun zədələnməsinin məkan yaddaşını pozduğuna dair sübutlar var. Medial palliumun köpək balıqları və şüalar kimi daha ibtidai onurğalılarda və ya hətta çıraq və çəhrayı balıqlarda oxşar rol oynayıb-oynamadığı hələ məlum deyil.

Əlavə şəkillər
--------------

* Hipokampus koronal T1 MRT görüntülərində yaşıl rənglə vurğulanırHipokampus koronal T1 MRT görüntülərində yaşıl rənglə vurğulanır
* Hipokampus sagittal T1 MRT görüntülərində yaşıl rənglə vurğulanırHipokampus sagittal T1 MRT görüntülərində yaşıl rənglə vurğulanır
* Hipokampus transvers T1 MRT şəkillərində yaşıl rənglə vurğulanırHipokampus transvers T1 MRT şəkillərində yaşıl rənglə vurğulanır

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Martin, JH.* Lymbic system and cerebral circuits for emotions, learning, and memory // Neuroanatomy: text and atlas (third). McGraw-Hill Companies. 2003. səh. 382. ISBN 978-0071212373. 2020-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-16.
2. 1 2 3  *Amaral D, Lavenex P.* Hippocampal neuroanatomy // Anderson P, Morris R, Amaral, Bliss T, O'Keefe J (redaktorlar). The hippocampus book (first). New York: Oxford University Press. 2007. səh. 37. ISBN 978-0195100273. 2020-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-15.
3. 1 2  *Anderson P, Morris R, Amaral, Bliss T, O'Keefe J.* The hippocampal formation // Anderson P, Morris R, Amaral, Bliss T, O'Keefe J (redaktorlar). The hippocampus book (first). New York: Oxford University Press. 2007. səh. 3. ISBN 978-0195100273. 2020-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-15.
4. ↑  *Bachevalier, Jocelyne.* "Nonhuman primate models of hippocampal development and dysfunction". Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (52). December 26, 2019: 26210–26216. Bibcode:2019PNAS..11626210B. doi:10.1073/pnas.1902278116. PMC 6936345. PMID 31871159.
5. ↑  Bingman V.P. Salas C. Rodriguez F. (2009) Evolution of the Hippocampus. In: Binder M.D. Hirokawa N. Windhorst U. (eds) Encyclopedia of Neuroscience. Springer, Berlin, Heidelberg.  Arxivləşdirilib 2020-05-12 at the Wayback Machine
6. 1 2  "Search Results for ammon's horn". Oxford Reference. 18 December 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 December 2021.
7. ↑  *Colman.* "dentate gyrus". A Dictionary of Psychology (ingilis). Oxford University Press. 21 May 2015. 3 May 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 December 2021.
8. ↑  preparation by László Seress in 1980.
9. 1 2 3  Duvernoy, 2005
10. ↑  "cornu ammonis". TheFreeDictionary.com. 2016-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-17.
11. ↑  *Owen CM, Howard A, Binder DK.* "Hippocampus minor, calcar avis, and the Huxley-Owen debate". Neurosurgery. 65 (6). December 2009: 1098–1104, discussion 1104–1105. doi:10.1227/01.neu.0000359535.84445.0b. PMID 19934969.
12. ↑  Gross, 1993
13. ↑  *Pang, CC; Kiecker, C; O'Brien, JT; Noble, W; Chang, RC.* "Ammon's Horn 2 (CA2) of the Hippocampus: A Long-Known Region with a New Potential Role in Neurodegeneration". The Neuroscientist. 25 (2). April 2019: 167–180. doi:10.1177/1073858418778747. PMID 29865938. 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-18.
14. ↑  *Roxo MR, Franceschini PR, Zubaran C, Kleber FD, Sander JW.* "The limbic system conception and its historical evolution". TheScientificWorldJournal. 11. 2011: 2428–2441. doi:10.1100/2011/157150. PMC 3236374. PMID 22194673.
15. ↑  "Chapter 9: Limbic System". www.dartmouth.edu. 2007-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-16.
16. ↑  *Andersen, Per; Morris, Richard; Amaral, David; Bliss, Tim; O'Keefe, John.* The Hippocampus Book. Oxford University Press. 2006. ISBN 978-0199880133. 13 April 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 October 2020.
17. ↑  *Alberts, Daniel Albert.* Dorland's illustrated medical dictionary (32nd). Philadelphia, PA: Saunders/Elsevier. 2012. səh. 860. ISBN 978-1416062578.
18. 1 2 3   (#empty\_citation)
19. ↑  *Purves, Dale.* Neuroscience (5th). Sunderland, MA: Sinauer. 2011. 730–735. ISBN 978-0878936953.
20. 1 2 3 4  Amaral and Lavenex, 2006
21. ↑  Moser and Moser, 1998
22. 1 2  Eichenbaum et al. 2007
23. 1 2  Kandel, 2012
24. ↑  *Purves, Dale.* Neuroscience (5th). Sunderland, Mass.: Sinauer. 2011. səh. 171. ISBN 978-0878936953.
25. ↑  "Introduction to Neurons and Neuronal Networks | Section 1, Intro Chapter | Neuroscience Online: An Electronic Textbook for the Neurosciences | Department of Neurobiology and Anatomy – The University of Texas Medical School at Houston". neuroscience.uth.tmc.edu. 2013-12-03 tarixində arxivləşdirilib.
26. ↑  Winson, 1978
27. 1 2  Fanselow, 2010
28. ↑  Pothuizen *et al.*, 2004
29. ↑  Jung *et al.*, 1994
30. ↑  Cenquizca *et al.*, 2007
31. ↑  Anagnostaras *et al.*, 2002
32. ↑  Finger, p. 183
33. ↑  *Van Groen, Thomas; Wyss, J. Michael.* "Extrinsic projections from area CA1 of the rat hippocampus: olfactory, cortical, subcortical, and bilateral hippocampal formation projections". Journal of Comparative Neurology. 302 (3). 1990: 515–528. doi:10.1002/cne.903020308. PMID 1702115.
34. ↑  Eichenbaum et al. 1991
35. ↑  Vanderwolf, 2001
36. ↑  Nadel et al. 1975
37. ↑  Gray and McNaughton, 2000
38. ↑  Best & White, 1999
39. ↑  Scoville and Milner, 1957
40. ↑  New York Times, 12-06-2008
41. ↑  Squire, 2009
42. 1 2  Squire, 1992
43. 1 2  Eichenbaum and Cohen, 1993
44. ↑  *Kovács KA.* "Episodic Memories: How do the Hippocampus and the Entorhinal Ring Attractors Cooperate to Create Them?". Frontiers in Systems Neuroscience. 14. September 2020: 68. doi:10.3389/fnsys.2020.559186. PMC 7511719  (#bad\_pmc). PMID 33013334  (#bad\_pmid).
45. ↑  O'Keefe and Dostrovsky, 1971
46. ↑  O'Keefe and Nadel, 1978
47. 1 2 3 4  Moser et al. 2008
48. ↑  *Schiller D, Eichenbaum H, Buffalo EA, Davachi L, Foster DJ, Leutgeb S, Ranganath C.* "Memory and Space: Towards an Understanding of the Cognitive Map". The Journal of Neuroscience. 35 (41). October 2015: 13904–13911. doi:10.1523/JNEUROSCI.2618-15.2015. PMC 6608181. PMID 26468191.
49. ↑  *Eichenbaum H.* "The hippocampus and declarative memory: Cognitive mechanisms and neural codes". Behavioural Brain Research. 127 (1). 2001: 199–207. doi:10.1016/s0166-4328(01)00365-5. PMID 11718892.
50. ↑  *Buzsáki G, Moser EI.* "Memory, navigation and theta rhythm in the hippocampal-entorhinal system". Nature Neuroscience. 16 (2). February 2013: 130–138. doi:10.1038/nn.3304. PMC 4079500. PMID 23354386.
51. 1 2  *Ito R, Lee AC.* "The role of the hippocampus in approach-avoidance conflict decision-making: Evidence from rodent and human studies". Behavioural Brain Research. 313. October 2016: 345–357. doi:10.1016/j.bbr.2016.07.039. PMID 27457133.
52. ↑  Squire and Schacter, 2002
53. ↑  VanElzakker et al. 2008
54. ↑  *Gluck, Mark; Mercado, Eduardo; Myers, Catherine.* Learning and Memory From Brain to Behavior Second Edition. New York: Kevin Feyen. 2014. 416. ISBN 978-1429240147.
55. ↑  Squire and Schacter, 2002, Ch. 1
56. ↑  *Virley D, Ridley RM, Sinden JD, Kershaw TR, Harland S, Rashid T, French S, Sowinski P, Gray JA, Lantos PL, Hodges H.* "Primary CA1 and conditionally immortal MHP36 cell grafts restore conditional discrimination learning and recall in marmosets after excitotoxic lesions of the hippocampal CA1 field". Brain: A Journal of Neurology. 122 (12). December 1999: 2321–2335. doi:10.1093/brain/122.12.2321. PMID 10581225.
57. ↑  *Sozinova EV, Kozlovskiy SA, Vartanov AV, Skvortsova VB, Pirogov YA, Anisimov NV, Kupriyanov DA.* "The role of hippocampal parts in verbal memory and activation processes". International Journal of Psychophysiology. 69 (3). September 2008: 312. doi:10.1016/j.ijpsycho.2008.05.328.
58. ↑  Diana et al. 2007
59. ↑  *Frankland PW, Bontempi B, Talton LE, Kaczmarek L, Silva AJ.* "The involvement of the anterior cingulate cortex in remote contextual fear memory". Science. 304 (5672). May 2004: 881–883. Bibcode:2004Sci...304..881F. doi:10.1126/science.1094804. PMID 15131309. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
60. ↑  *Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD.* "Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus". Learning & Memory. 24 (7). July 2017: 278–288. doi:10.1101/lm.045112.117. PMC 5473107. PMID 28620075.
61. ↑  Matsumura et al. 1999
62. ↑  Rolls and Xiang, 2006
63. ↑  Smith and Mizumori, 2006
64. ↑  *O'Keefe J, Recce ML.* "Phase relationship between hippocampal place units and the EEG theta rhythm". Hippocampus. 3 (3). July 1993: 317–330. doi:10.1002/hipo.450030307. PMID 8353611. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
65. ↑  Ekstrom et al. 2003
66. ↑  Maguire et al. 2000
67. ↑  *Leporé N, Shi Y, Lepore F, Fortin M, Voss P, Chou YY, Lord C, Lassonde M, Dinov ID, Toga AW, Thompson PM.* "Pattern of hippocampal shape and volume differences in blind subjects". NeuroImage. 46 (4). July 2009: 949–957. doi:10.1016/j.neuroimage.2009.01.071. PMC 2736880. PMID 19285559.
68. ↑  O'Keefe and Nadel
69. ↑  Chiu et al. 2004
70. ↑  Morris et al. 1982
71. ↑  Sutherland et al. 1982
72. ↑  Sutherland et al. 2001
73. ↑  Clark et al. 2005
74. ↑  Solstad et al. 2008
75. ↑  *O'Neil EB, Newsome RN, Li IH, Thavabalasingam S, Ito R, Lee AC.* "Examining the Role of the Human Hippocampus in Approach-Avoidance Decision Making Using a Novel Conflict Paradigm and Multivariate Functional Magnetic Resonance Imaging". The Journal of Neuroscience. 35 (45). November 2015: 15039–15049. doi:10.1523/jneurosci.1915-15.2015. PMC 6605357. PMID 26558775.
76. 1 2 3   (#empty\_citation)
77. 1 2  Buzsáki, 2006
78. 1 2  Buzsáki et al. 1990
79. 1 2  Skaggs et al. 2007
80. ↑  Buzsáki, 2002
81. ↑  Lubenov & Siapas, 2009
82. ↑  *Komisaruk, B. R.* "Synchrony between limbic system theta activity and rhythmical behavior in rats". Journal of Comparative and Physiological Psychology. 70 (3). 1970: 482–492. doi:10.1037/h0028709. PMID 5418472.
83. ↑  Cantero et al. 2003
84. ↑  Vanderwolf, 1969
85. ↑  Huerta & Lisman, 1993
86. ↑  Numan, 1995
87. ↑  Kahana et al. 2001
88. ↑  Buzsáki, 1986
89. ↑  Wilson & McNaughton, 1994
90. ↑  Jackson et al. 2006
91. ↑  Sutherland & McNaughton, 2000
92. ↑  Buzsáki, 1989
93. ↑  *Girardeau G, Benchenane K, Wiener SI, Buzsáki G, Zugaro MB.* "Selective suppression of hippocampal ripples impairs spatial memory". Nature Neuroscience. 12 (10). October 2009: 1222–1223. doi:10.1038/nn.2384. PMID 19749750.
94. ↑  *Ego-Stengel V, Wilson MA.* "Disruption of ripple-associated hippocampal activity during rest impairs spatial learning in the rat". Hippocampus. 20 (1). January 2010: 1–10. doi:10.1002/hipo.20707. PMC 2801761. PMID 19816984.
95. ↑  *Kovacs KA, O'Neill J, Schoenenberger P, Penttonen M, Ranguel Guerrero DK, Csicsvari J.* "Optogenetically Blocking Sharp Wave Ripple Events in Sleep Does Not Interfere with the Formation of Stable Spatial Representation in the CA1 Area of the Hippocampus". PLOS ONE. 11 (10). 19 Nov 2016: e0164675. Bibcode:2016PLoSO..1164675K. doi:10.1371/journal.pone.0164675. PMC 5070819. PMID 27760158.
96. ↑  Ramon y Cajal, 1894
97. ↑  Hebb, 1949
98. ↑  Bliss & Lømo, 1973
99. 1 2  Malenka & Bear, 2004
100. ↑  Cooke & Bliss, 2006
101. 1 2  Nakazawa et al. 2004
102. ↑  Hampel et al. 2008
103. 1 2  Prull et al. 2000, p. 105
104. 1 2  Prull et al. 2000, p. 107
105. ↑  Erickson et al. 2011
106. ↑  Joels, 2008
107. ↑  Fu et al. 2010
108. ↑  *Karl A, Schaefer M, Malta LS, Dörfel D, Rohleder N, Werner A.* "A meta-analysis of structural brain abnormalities in PTSD". Neuroscience and Biobehavioral Reviews. 30 (7). 2006: 1004–1031. doi:10.1016/j.neubiorev.2006.03.004. PMID 16730374.
109. ↑  *Wright IC, Rabe-Hesketh S, Woodruff PW, David AS, Murray RM, Bullmore ET.* "Meta-analysis of regional brain volumes in schizophrenia". The American Journal of Psychiatry. 157 (1). January 2000: 16–25. doi:10.1176/ajp.157.1.16. PMID 10618008.
110. ↑  *Kempton MJ, Salvador Z, Munafò MR, Geddes JR, Simmons A, Frangou S, Williams SC.* "Structural neuroimaging studies in major depressive disorder. Meta-analysis and comparison with bipolar disorder". Archives of General Psychiatry. 68 (7). Jul 2011: 675–690. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2011.60. PMID 21727252. see also MRI database at www.depressiondatabase.org Arxivləşdirilib 2011-09-29 at the Wayback Machine
111. ↑  *Decker, Alexandra L.; Duncan, Katherine; Finn, Amy S.; Mabbott, Donald J.* "Children's family income is associated with cognitive function and volume of anterior not posterior hippocampus". Nature Communications (ingilis). 11 (1). 2020-08-12: 4040. Bibcode:2020NatCo..11.4040D. doi:10.1038/s41467-020-17854-6. ISSN 2041-1723. PMC 7423938  (#bad\_pmc). PMID 32788583  (#bad\_pmid).
112. ↑  Campbell & MacQueen, 2004
113. ↑  *Starkman MN, Giordani B, Gebarski SS, Berent S, Schork MA, Schteingart DE.* "Decrease in cortisol reverses human hippocampal atrophy following treatment of Cushing's disease". Biological Psychiatry. 46 (12). December 1999: 1595–1602. doi:10.1016/s0006-3223(99)00203-6. PMID 10624540.
114. 1 2  *Disorders, Institute of Medicine (US) Forum on Neuroscience and Nervous System.* Overview of the Glutamatergic System. National Academies Press (US). 2011. 1 September 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 February 2017.
115. ↑  Garcia-Segura, pp. 170–171
116. 1 2 3  Kuruba et al. 2009
117. ↑  Chang and Lowenstein, 2003
118. ↑  Sloviter, 2005
119. 1 2 3 4 5 6  Harrison, 2004
120. ↑  *Antoniades M, Schoeler T, Radua J, Valli I, Allen P, Kempton MJ, McGuire P.* "Verbal learning and hippocampal dysfunction in schizophrenia: A meta-analysis" (PDF). Neuroscience and Biobehavioral Reviews. 86. March 2018: 166–175. doi:10.1016/j.neubiorev.2017.12.001. PMC 5818020. PMID 29223768. 2018-07-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-11-23.
121. ↑  Goto & Grace, 2008
122. ↑  Boyer et al. 2007
123. ↑  *Ho BC, Andreasen NC, Ziebell S, Pierson R, Magnotta V.* "Long-term antipsychotic treatment and brain volumes: a longitudinal study of first-episode schizophrenia". Archives of General Psychiatry. 68 (2). February 2011: 128–137. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2010.199. PMC 3476840. PMID 21300943.
124. ↑  *Fusar-Poli P, Smieskova R, Kempton MJ, Ho BC, Andreasen NC, Borgwardt S.* "Progressive brain changes in schizophrenia related to antipsychotic treatment? A meta-analysis of longitudinal MRI studies". Neuroscience and Biobehavioral Reviews. 37 (8). September 2013: 1680–1691. doi:10.1016/j.neubiorev.2013.06.001. PMC 3964856. PMID 23769814.
125. ↑  *Haukvik UK, Hartberg CB, Agartz I.* "Schizophrenia – what does structural MRI show?". Tidsskrift for den Norske Laegeforening. 133 (8). April 2013: 850–853. doi:10.4045/tidsskr.12.1084. PMID 23612107.
126. ↑  *Harrison PJ, Eastwood SL.* "Neuropathological studies of synaptic connectivity in the hippocampal formation in schizophrenia". Hippocampus. 11 (5). 2001: 508–519. doi:10.1002/hipo.1067. PMID 11732704.
127. ↑  *Nishioka N, Arnold SE.* "Evidence for oxidative DNA damage in the hippocampus of elderly patients with chronic schizophrenia". Am J Geriatr Psychiatry. 12 (2). 2004: 167–175. doi:10.1097/00019442-200403000-00008. PMID 15010346.
128. ↑  *Szabo K.* Transient global amnesia // The Hippocampus in Clinical Neuroscience. Frontiers of Neurology and Neuroscience. 34. 2014. 143–149. doi:10.1159/000356431. ISBN 978-3-318-02567-5. PMID 24777137. 2021-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-15.
129. ↑  *Lewis SL.* "Aetiology of transient global amnesia". Lancet. 352 (9125). August 1998: 397–399. doi:10.1016/S0140-6736(98)01442-1. PMID 9717945.
130. ↑  *Chung CP, Hsu HY, Chao AC, Chang FC, Sheng WY, Hu HH.* "Detection of intracranial venous reflux in patients of transient global amnesia". Neurology. 66 (12). June 2006: 1873–1877. doi:10.1212/01.wnl.0000219620.69618.9d. PMID 16801653.
131. ↑  West, 1990
132. ↑  Suzuki et al. 2005
133. 1 2 3  Jacobs, 2003
134. ↑  Jacobs et al. 1990
135. 1 2  Nieuwenhuys, 1982
136. 1 2  Portavella et al. 2002
137. 1 2  Vargas et al. 2006
138. 1 2  Docampo-Seara2018
139. ↑  Colombo and Broadbent, 2000
140. ↑  Shettleworth, 2003

Ədəbiyyat
---------

* *Aboitiz F, Morales D, Montiel J.* "The evolutionary origin of the mammalian isocortex: towards an integrated developmental and functional approach". The Behavioral and Brain Sciences. 26 (5). Oct 2003: 535–552. doi:10.1017/S0140525X03000128. PMID 15179935. 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Amaral D, Lavenex P.* Ch 3. Hippocampal Neuroanatomy // Andersen P, Morris R, Amaral D, Bliss T, O'Keefe J (redaktorlar). The Hippocampus Book. Oxford University Press. 2006. ISBN 978-0-19-510027-3.
* *Anagnostaras SG, Gale GD, Fanselow MS.* "The hippocampus and Pavlovian fear conditioning: reply to Bast et al" (PDF). Hippocampus. 12 (4). 2002: 561–565. doi:10.1002/hipo.10071. PMID 12201641. 2005-02-16 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
* *Best PJ, White AM.* "Placing hippocampal single-unit studies in a historical context". Hippocampus. 9 (4). 1999: 346–351. doi:10.1002/(SICI)1098-1063(1999)9:4<346::AID-HIPO2>3.0.CO;2-3. PMID 10495017. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Bliss TV, Lomo T.* "Long-lasting potentiation of synaptic transmission in the dentate area of the anaesthetized rabbit following stimulation of the perforant path". The Journal of Physiology. 232 (2). Jul 1973: 331–356. doi:10.1113/jphysiol.1973.sp010273. PMC 1350458. PMID 4727084.
* *Boyer P, Phillips JL, Rousseau FL, Ilivitsky S.* "Hippocampal abnormalities and memory deficits: new evidence of a strong pathophysiological link in schizophrenia". Brain Research Reviews. 54 (1). Apr 2007: 92–112. doi:10.1016/j.brainresrev.2006.12.008. PMID 17306884.
* *Broglio C, Gómez A, Durán E, Ocaña FM, Jiménez-Moya F, Rodríguez F, Salas C.* "Hallmarks of a common forebrain vertebrate plan: specialized pallial areas for spatial, temporal and emotional memory in actinopterygian fish". Brain Research Bulletin. 66 (4–6). Sep 2005: 397–399. doi:10.1016/j.brainresbull.2005.03.021. PMID 16144602.
* *Burke SN, Barnes CA.* "Neural plasticity in the ageing brain". Nature Reviews. Neuroscience. 7 (1). Jan 2006: 30–40. doi:10.1038/nrn1809. PMID 16371948.
* *Buzsáki G.* "Hippocampal sharp waves: their origin and significance". Brain Research. 398 (2). Nov 1986: 242–252. doi:10.1016/0006-8993(86)91483-6. PMID 3026567.
* *Buzsáki G.* "Two-stage model of memory trace formation: a role for "noisy" brain states". Neuroscience. 31 (3). 1989: 551–570. doi:10.1016/0306-4522(89)90423-5. PMID 2687720.
* *Buzsáki G, Chen LS, Gage FH.* Chapter 19 Chapter Spatial organization of physiological activity in the hippocampal region: Relevance to memory formation // Spatial organization of physiological activity in the hippocampal region: relevance to memory formation. Progress in Brain Research. 83. 1990. 257–268. doi:10.1016/S0079-6123(08)61255-8. ISBN 9780444811493. PMID 2203100.
* *Buzsáki G.* "Theta oscillations in the hippocampus". Neuron. 33 (3). Jan 2002: 325–340. doi:10.1016/S0896-6273(02)00586-X. PMID 11832222.
* *Buzsáki, G.* Rhythms of the Brain. Oxford University Press. 2006. ISBN 978-0-19-530106-9.
* *Ramón y Cajal S.* "The Croonian Lecture: La Fine Structure des Centres Nerveux". Proceedings of the Royal Society. 55 (331–335). 1894: 444–468. Bibcode:1894RSPS...55..444C. doi:10.1098/rspl.1894.0063.
* *Campbell S, Macqueen G.* "The role of the hippocampus in the pathophysiology of major depression". Journal of Psychiatry & Neuroscience. 29 (6). Nov 2004: 417–426. PMC 524959. PMID 15644983.
* *Cantero JL, Atienza M, Stickgold R, Kahana MJ, Madsen JR, Kocsis B.* "Sleep-dependent theta oscillations in the human hippocampus and neocortex". The Journal of Neuroscience. 23 (34). Nov 2003: 10897–10903. doi:10.1523/JNEUROSCI.23-34-10897.2003. PMC 6740994. PMID 14645485.
* *Carey, B.* "H. M. an Unforgettable Amnesiac, Dies at 82". The New York Times. 2008-12-04. 2018-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-04-27.
* *Chiu YC, Algase D, Whall A, Liang J, Liu HC, Lin KN, Wang PN.* "Getting lost: directed attention and executive functions in early Alzheimer's disease patients". Dementia and Geriatric Cognitive Disorders. 17 (3). 2004: 174–180. doi:10.1159/000076353. PMID 14739541.
* *Chang BS, Lowenstein DH.* "Epilepsy". The New England Journal of Medicine. 349 (13). Sep 2003: 1257–1266. doi:10.1056/NEJMra022308. PMID 14507951.
* *Cho RY, Gilbert A, Lewis DA.* Ch 22. The neurobiology of schizophrenia // Charney DS, Nestler EJ (redaktorlar). Neurobiology of Mental Illness. Oxford University Press US. 2005. ISBN 978-0-19-518980-3.
* *Cenquizca LA, Swanson LW.* "Spatial organization of direct hippocampal field CA1 axonal projections to the rest of the cerebral cortex". Brain Research Reviews. 56 (1). Nov 2007: 1–26. doi:10.1016/j.brainresrev.2007.05.002. PMC 2171036. PMID 17559940.
* *Clark RE, Broadbent NJ, Squire LR.* "Hippocampus and remote spatial memory in rats". Hippocampus. 15 (2). 2005: 260–272. doi:10.1002/hipo.20056. PMC 2754168. PMID 15523608.
* *Colombo M, Broadbent N.* "Is the avian hippocampus a functional homologue of the mammalian hippocampus?". Neuroscience and Biobehavioral Reviews. 24 (4). Jun 2000: 465–484. doi:10.1016/S0149-7634(00)00016-6. PMID 10817844.
* *Cooke SF, Bliss TV.* "Plasticity in the human central nervous system". Brain. 129 (Pt 7). Jul 2006: 1659–1673. doi:10.1093/brain/awl082. PMID 16672292.
* *de Olmos J, Hardy H, Heimer L.* "The afferent connections of the main and the accessory olfactory bulb formations in the rat: an experimental HRP-study". The Journal of Comparative Neurology. 181 (2). Sep 1978: 213–244. doi:10.1002/cne.901810202. PMID 690266.
* *Diana RA, Yonelinas AP, Ranganath C.* "Imaging recollection and familiarity in the medial temporal lobe: a three-component model". Trends in Cognitive Sciences. 11 (9). Sep 2007: 379–386. doi:10.1016/j.tics.2007.08.001. PMID 17707683.
* *Duvernoy, HM.* Introduction // The Human Hippocampus (3rd). Berlin: Springer-Verlag. 2005. səh. 1. ISBN 978-3-540-23191-2. 2016-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-05.
* *Eichenbaum H, Otto TA, Wible CG, Piper JM.* Ch 7. Building a model of the hippocampus in olfaction and memory // Davis JL, Eichenbaum H (redaktorlar). Olfaction. MIT Press. 1991. ISBN 978-0-262-04124-9.
* *Eichenbaum H, Cohen NJ.* Memory, Amnesia, and the Hippocampal System. MIT Press. 1993.
* *Eichenbaum H, Yonelinas AP, Ranganath C.* "The medial temporal lobe and recognition memory". Annual Review of Neuroscience. 30. 2007: 123–252. doi:10.1146/annurev.neuro.30.051606.094328. PMC 2064941. PMID 17417939.
* *Ekstrom AD, Kahana MJ, Caplan JB, Fields TA, Isham EA, Newman EL, Fried I.* "Cellular networks underlying human spatial navigation" (PDF). Nature. 425 (6954). Sep 2003: 184–188. Bibcode:2003Natur.425..184E. CiteSeerX 10.1.1.408.4443. doi:10.1038/nature01964. PMID 12968182. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-01-24.
* *Erickson KI, və b.* "Exercise training increases size of hippocampus and improves memory". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 108 (7). Feb 2011: 3017–3022. Bibcode:2011PNAS..108.3017E. doi:10.1073/pnas.1015950108. PMC 3041121. PMID 21282661.
* *Fanselow MS, Dong HW.* "Are the dorsal and ventral hippocampus functionally distinct structures?". Neuron. 65 (1). Jan 2010: 7–19. doi:10.1016/j.neuron.2009.11.031. PMC 2822727. PMID 20152109.
* *Finger, S.* Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function. Oxford University Press US. 2001. ISBN 978-0-19-514694-3.
* *Garcia-Segura LM.* Hormones and Brain Plasticity. Oxford University Press US. 2009. ISBN 978-0-19-532661-1.
* *Woon FL, Sood S, Hedges DW.* "Hippocampal volume deficits associated with exposure to psychological trauma and posttraumatic stress disorder in adults: a meta-analysis". Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry. 34 (7). Oct 2010: 1181–1188. doi:10.1016/j.pnpbp.2010.06.016. PMID 20600466.
* *Gorwood P, Corruble E, Falissard B, Goodwin GM.* "Toxic effects of depression on brain function: impairment of delayed recall and the cumulative length of depressive disorder in a large sample of depressed outpatients". The American Journal of Psychiatry. 165 (6). Jun 2008: 731–739. doi:10.1176/appi.ajp.2008.07040574. PMID 18381906.
* *Goto Y, Grace AA.* "Limbic and cortical information processing in the nucleus accumbens". Trends in Neurosciences. 31 (11). Nov 2008: 552–558. doi:10.1016/j.tins.2008.08.002. PMC 2884964. PMID 18786735.
* *Gray JA, McNaughton N.* The Neuropsychology of Anxiety: An Enquiry into the Functions of the Septo-Hippocampal System. Oxford University Press. 2000.
* *Gross CG.* "Hippocampus minor and man's place in nature: a case study in the social construction of neuroanatomy". Hippocampus. 3 (4). Oct 1993: 403–416. doi:10.1002/hipo.450030403. PMID 8269033. 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Hampel H, Bürger K, Teipel SJ, Bokde AL, Zetterberg H, Blennow K.* "Core candidate neurochemical and imaging biomarkers of Alzheimer's disease". Alzheimer's & Dementia. 4 (1). Jan 2008: 38–48. doi:10.1016/j.jalz.2007.08.006. PMID 18631949.
* *Harrison PJ.* "The hippocampus in schizophrenia: a review of the neuropathological evidence and its pathophysiological implications". Psychopharmacology. 174 (1). Jun 2004: 151–162. doi:10.1007/s00213-003-1761-y. PMID 15205886.
* *Hebb DO.* Organization of Behavior: a Neuropsychological Theory. New York: John Wiley. 1949. ISBN 978-0-471-36727-7.
* *Huerta PT, Lisman JE.* "Heightened synaptic plasticity of hippocampal CA1 neurons during a cholinergically induced rhythmic state". Nature. 364 (6439). Aug 1993: 723–725. Bibcode:1993Natur.364..723H. doi:10.1038/364723a0. PMID 8355787.
* *Jackson JC, Johnson A, Redish AD.* "Hippocampal sharp waves and reactivation during awake states depend on repeated sequential experience". The Journal of Neuroscience. 26 (48). Nov 2006: 12415–22426. doi:10.1523/JNEUROSCI.4118-06.2006. PMC 6674885. PMID 17135403.
* *Jacobs LF, Gaulin SJ, Sherry DF, Hoffman GE.* "Evolution of spatial cognition: sex-specific patterns of spatial behavior predict hippocampal size". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 87 (16). Aug 1990: 6349–6352. Bibcode:1990PNAS...87.6349J. doi:10.1073/pnas.87.16.6349. PMC 54531. PMID 2201026.
* *Jacobs LF.* "The evolution of the cognitive map". Brain, Behavior and Evolution. 62 (2). 2003: 128–139. doi:10.1159/000072443. PMID 12937351.
* *Jung MW, Wiener SI, McNaughton BL.* "Comparison of spatial firing characteristics of units in dorsal and ventral hippocampus of the rat". The Journal of Neuroscience. 14 (12). Dec 1994: 7347–7356. doi:10.1523/JNEUROSCI.14-12-07347.1994. PMC 6576902. PMID 7996180.
* *Kahana MJ, Seelig D, Madsen JR.* "Theta returns". Current Opinion in Neurobiology. 11 (6). Dec 2001: 739–744. doi:10.1016/S0959-4388(01)00278-1. PMID 11741027.
* *Kandel ER, Schwartz JH, Jessell TM, Siegelbaum SA, Hudspeth AJ.* Principles of Neural Science (5th). New York: McGraw-Hill Medical. 2012. 1490–1491. ISBN 9780071390118. OCLC 820110349.
* *Kötter R, Stephan KE.* "Useless or helpful? The "limbic system" concept". Reviews in the Neurosciences. 8 (2). 1997: 139–145. doi:10.1515/REVNEURO.1997.8.2.139. PMID 9344183.
* *Joëls M.* "Functional actions of corticosteroids in the hippocampus". European Journal of Pharmacology. 583 (2–3). Apr 2008: 312–321. doi:10.1016/j.ejphar.2007.11.064. PMID 18275953.
* *Kuruba R, Hattiangady B, Shetty AK.* "Hippocampal neurogenesis and neural stem cells in temporal lobe epilepsy". Epilepsy & Behavior. 14 Suppl 1 (Suppl 1). Jan 2009: 65–73. doi:10.1016/j.yebeh.2008.08.020. PMC 2654382. PMID 18796338.
* *Lubenov EV, Siapas AG.* "Hippocampal theta oscillations are travelling waves" (PDF). Nature. 459 (7246). May 2009: 534–539. Bibcode:2009Natur.459..534L. doi:10.1038/nature08010. PMID 19489117. 2018-07-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-07-13.
* *Maguire EA, Burgess N, Donnett JG, Frackowiak RS, Frith CD, O'Keefe J.* "Knowing where and getting there: a human navigation network". Science. 280 (5365). May 1998: 921–924. Bibcode:1998Sci...280..921M. CiteSeerX 10.1.1.23.4963. doi:10.1126/science.280.5365.921. PMID 9572740.
* *Maguire EA, Gadian DG, Johnsrude IS, Good CD, Ashburner J, Frackowiak RS, Frith CD.* "Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 97 (8). Apr 2000: 4398–4403. Bibcode:2000PNAS...97.4398M. doi:10.1073/pnas.070039597. PMC 18253. PMID 10716738.
* *Malenka RC, Bear MF.* "LTP and LTD: an embarrassment of riches". Neuron. 44 (1). Sep 2004: 5–21. doi:10.1016/j.neuron.2004.09.012. PMID 15450156.
* *Matsumura N, Nishijo H, Tamura R, Eifuku S, Endo S, Ono T.* "Spatial- and task-dependent neuronal responses during real and virtual translocation in the monkey hippocampal formation". The Journal of Neuroscience. 19 (6). Mar 1999: 2381–2393. doi:10.1523/JNEUROSCI.19-06-02381.1999. PMC 6782547. PMID 10066288.
* *McNaughton BL, Battaglia FP, Jensen O, Moser EI, Moser MB.* "Path integration and the neural basis of the 'cognitive map'". Nature Reviews. Neuroscience. 7 (8). Aug 2006: 663–678. doi:10.1038/nrn1932. PMID 16858394.
* *Mizunami M, Weibrecht JM, Strausfeld NJ.* "Mushroom bodies of the cockroach: their participation in place memory". The Journal of Comparative Neurology. 402 (4). Dec 1998: 520–537. doi:10.1002/(SICI)1096-9861(19981228)402:4<520::AID-CNE6>3.0.CO;2-K. PMID 9862324.
* *Morris RG, Garrud P, Rawlins JN, O'Keefe J.* "Place navigation impaired in rats with hippocampal lesions". Nature. 297 (5868). Jun 1982: 681–683. Bibcode:1982Natur.297..681M. doi:10.1038/297681a0. PMID 7088155.
* *Moser MB, Moser EI.* "Functional differentiation in the hippocampus". Hippocampus. 8 (6). 1998: 608–619. doi:10.1002/(SICI)1098-1063(1998)8:6<608::AID-HIPO3>3.0.CO;2-7. PMID 9882018.
* *Moser EI, Kropff E, Moser MB.* "Place cells, grid cells, and the brain's spatial representation system". Annual Review of Neuroscience. 31. 2008: 69–89. doi:10.1146/annurev.neuro.31.061307.090723. PMID 18284371. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Nadel L, O'Keefe J, Black A.* "Slam on the brakes: a critique of Altman, Brunner, and Bayer's response-inhibition model of hippocampal function". Behavioral Biology. 14 (2). Jun 1975: 151–162. doi:10.1016/S0091-6773(75)90148-0. PMID 1137539.
* *Nakazawa K, McHugh TJ, Wilson MA, Tonegawa S.* "NMDA receptors, place cells and hippocampal spatial memory". Nature Reviews. Neuroscience. 5 (5). May 2004: 361–372. doi:10.1038/nrn1385. PMID 15100719.
* *Nieuwenhuys, R.* "An Overview of the Organization of the Brain of Actinopterygian Fishes". Am. Zool. 22 (2). 1982: 287–310. doi:10.1093/icb/22.2.287.
* *Numan.* "Effects of medial septal lesions on an operant go/no-go delayed response alternation task in rats". Physiology & Behavior. 58 (6). 1995: 1263–1271. doi:10.1016/0031-9384(95)02044-6. PMID 8623030. 2021-04-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-09.
* *O'Kane G, Kensinger EA, Corkin S.* "Evidence for semantic learning in profound amnesia: an investigation with patient H.M". Hippocampus. 14 (4). 2004: 417–425. doi:10.1002/hipo.20005. PMID 15224979. 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *O'Keefe J, Dostrovsky J.* "The hippocampus as a spatial map. Preliminary evidence from unit activity in the freely-moving rat". Brain Research. 34 (1). Nov 1971: 171–175. doi:10.1016/0006-8993(71)90358-1. PMID 5124915.
* *O'Keefe J, Nadel L.* The Hippocampus as a Cognitive Map. Oxford University Press. 1978. 2011-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-10-23.
* *Portavella M, Vargas JP, Torres B, Salas C.* "The effects of telencephalic pallial lesions on spatial, temporal, and emotional learning in goldfish". Brain Research Bulletin. 57 (3–4). 2002: 397–399. doi:10.1016/S0361-9230(01)00699-2. PMID 11922997.
* *Pearce JM.* "Ammon's horn and the hippocampus". Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry. 71 (3). Sep 2001: 351. doi:10.1136/jnnp.71.3.351. PMC 1737533. PMID 11511709.
* *Pothuizen HH, Zhang WN, Jongen-Rêlo AL, Feldon J, Yee BK.* "Dissociation of function between the dorsal and the ventral hippocampus in spatial learning abilities of the rat: a within-subject, within-task comparison of reference and working spatial memory". The European Journal of Neuroscience. 19 (3). Feb 2004: 705–712. doi:10.1111/j.0953-816X.2004.03170.x. PMID 14984421.
* *Prull MW, Gabrieli JD, Bunge SA.* Ch 2. Age-related changes in memory: A cognitive neuroscience perspective // Craik FI, Salthouse TA (redaktorlar). The handbook of aging and cognition. Erlbaum. 2000. ISBN 978-0-8058-2966-2.
* *Rodríguez F, López JC, Vargas JP, Broglio C, Gómez Y, Salas C.* "Spatial memory and hippocampal pallium through vertebrate evolution: insights from reptiles and teleost fish". Brain Research Bulletin. 57 (3–4). 2002: 499–503. doi:10.1016/S0361-9230(01)00682-7. PMID 11923018.
* *Rolls ET, Xiang JZ.* "Spatial view cells in the primate hippocampus and memory recall". Reviews in the Neurosciences. 17 (1–2). 2006: 175–200. doi:10.1515/REVNEURO.2006.17.1-2.175. PMID 16703951.
* *Rosenzweig ES, Barnes CA.* "Impact of aging on hippocampal function: plasticity, network dynamics, and cognition". Progress in Neurobiology. 69 (3). Feb 2003: 143–179. doi:10.1016/S0301-0082(02)00126-0. PMID 12758108.
* *Scoville WB, Milner B.* "Loss of recent memory after bilateral hippocampal lesions". Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry. 20 (1). Feb 1957: 11–21. doi:10.1136/jnnp.20.1.11. PMC 497229. PMID 13406589.
* *Shettleworth SJ.* "Memory and hippocampal specialization in food-storing birds: challenges for research on comparative cognition". Brain, Behavior and Evolution. 62 (2). 2003: 108–216. doi:10.1159/000072441. PMID 12937349.
* *Skaggs WE, McNaughton BL, Wilson MA, Barnes CA.* "Theta phase precession in hippocampal neuronal populations and the compression of temporal sequences". Hippocampus. 6 (2). 1996: 149–176. doi:10.1002/(SICI)1098-1063(1996)6:2<149::AID-HIPO6>3.0.CO;2-K. PMID 8797016. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Skaggs WE, McNaughton BL, Permenter M, Archibeque M, Vogt J, Amaral DG, Barnes CA.* "EEG sharp waves and sparse ensemble unit activity in the macaque hippocampus". Journal of Neurophysiology. 98 (2). Aug 2007: 898–910. doi:10.1152/jn.00401.2007. PMID 17522177. 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Sloviter RS.* "The neurobiology of temporal lobe epilepsy: too much information, not enough knowledge". Comptes Rendus Biologies. 328 (2). Feb 2005: 143–153. doi:10.1016/j.crvi.2004.10.010. PMID 15771000.
* *Smith DM, Mizumori SJ.* "Hippocampal place cells, context, and episodic memory". Hippocampus. 16 (9). 2006: 716–729. CiteSeerX 10.1.1.141.1450. doi:10.1002/hipo.20208. PMID 16897724.
* *Solstad T, Boccara CN, Kropff E, Moser MB, Moser EI.* "Representation of geometric borders in the entorhinal cortex". Science. 322 (5909). Dec 2008: 1865–1868. Bibcode:2008Sci...322.1865S. doi:10.1126/science.1166466. PMID 19095945.
* *Squire LR.* "Memory and the hippocampus: a synthesis from findings with rats, monkeys, and humans". Psychological Review. 99 (2). Apr 1992: 195–231. doi:10.1037/0033-295X.99.2.195. PMID 1594723. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Squire LR, Schacter DL.* The Neuropsychology of Memory. Guilford Press. 2002.
* *Squire LR.* "The legacy of patient H.M. for neuroscience". Neuron. 61 (1). Jan 2009: 6–9. doi:10.1016/j.neuron.2008.12.023. PMC 2649674. PMID 19146808.
* *Sutherland GR, McNaughton B.* "Memory trace reactivation in hippocampal and neocortical neuronal ensembles". Current Opinion in Neurobiology. 10 (2). Apr 2000: 180–186. doi:10.1016/S0959-4388(00)00079-9. PMID 10753801.
* *Sutherland RJ, Kolb B, Whishaw IQ.* "Spatial mapping: definitive disruption by hippocampal or medial frontal cortical damage in the rat". Neuroscience Letters. 31 (3). Aug 1982: 271–276. doi:10.1016/0304-3940(82)90032-5. PMID 7133562.
* *Sutherland RJ, Weisend MP, Mumby D, Astur RS, Hanlon FM, Koerner A, Thomas MJ, Wu Y, Moses SN, Cole C, Hamilton DA, Hoesing JM.* "Retrograde amnesia after hippocampal damage: recent vs. remote memories in two tasks". Hippocampus. 11 (1). 2001: 27–42. doi:10.1002/1098-1063(2001)11:1<27::AID-HIPO1017>3.0.CO;2-4. PMID 11261770. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Suzuki M, Hagino H, Nohara S, Zhou SY, Kawasaki Y, Takahashi T, Matsui M, Seto H, Ono T, Kurachi M.* "Male-specific volume expansion of the human hippocampus during adolescence". Cerebral Cortex. 15 (2). Feb 2005: 187–193. doi:10.1093/cercor/bhh121. PMID 15238436.
* *Vanderwolf CH.* "The hippocampus as an olfacto-motor mechanism: were the classical anatomists right after all?". Behavioural Brain Research. 127 (1–2). Dec 2001: 25–47. doi:10.1016/S0166-4328(01)00354-0. PMID 11718883.
* *Vargas JP, Bingman VP, Portavella M, López JC.* "Telencephalon and geometric space in goldfish". The European Journal of Neuroscience. 24 (10). Nov 2006: 2870–2878. doi:10.1111/j.1460-9568.2006.05174.x. PMID 17156211.
* *VanElzakker M, Fevurly RD, Breindel T, Spencer RL.* "Environmental novelty is associated with a selective increase in Fos expression in the output elements of the hippocampal formation and the perirhinal cortex". Learning & Memory. 15 (12). Dec 2008: 899–908. doi:10.1101/lm.1196508. PMC 2632843. PMID 19050162.
* *Wechsler RT, Morss AM, Wustoff CJ, Caughey AB.* Blueprints notes & cases: Neuroscience. Oxford: Blackwell Publishing. 2004. səh. 37. ISBN 978-1-4051-0349-7. 2016-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-05.
* *West MJ.* Chapter 2 Stereological studies of the hippocampus: A comparison of the hippocampal subdivisions of diverse species including hedgehogs, laboratory rodents, wild mice and men // Stereological studies of the hippocampus: a comparison of the hippocampal subdivisions of diverse species including hedgehogs, laboratory rodents, wild mice and men. Progress in Brain Research. 83. 1990. 13–36. doi:10.1016/S0079-6123(08)61238-8. ISBN 9780444811493. PMID 2203095.
* *Wilson MA, McNaughton BL.* "Reactivation of hippocampal ensemble memories during sleep". Science. 265 (5172). Jul 1994: 676–679. Bibcode:1994Sci...265..676W. doi:10.1126/science.8036517. PMID 8036517. 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
* *Winson J.* "Loss of hippocampal theta rhythm results in spatial memory deficit in the rat". Science. 201 (4351). Jul 1978: 160–163. Bibcode:1978Sci...201..160W. doi:10.1126/science.663646. PMID 663646.