**Vərqa və Gülşa** — XIV əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi Yusif Məddah tərəfindən qələmə alınmış əsər. Ərəb əfsanəsi olan, buna baxmayaraq ilk dəfə İran ədəbiyyatında məsnəvi kimi görünən Vərqa və Gülşa hekayəsi Qəznəvilər dövründə Əyyuqi adlı bir şair tərəfindən qələmə alınıb. Bu mövzu İran ədəbiyyatının digər məsnəvi mövzuları kimi geniş yayılmayıb. Vərqa və Gülşa mövzusu türk ədəbiyyatında ilk dəfə 1368–1369-cu ildə Yusif Məddah tərəfindən işlənilib.

Müəllif
-------

Yusif Məddahın həyatı haqqında çox məlumat yoxdur. XIV əsrdə yaşadığı məlumdur. Lakin onun doğum və ölüm tarixi məlum deyil. Onun adı sadəcə Şeyxoğlunun "Kənzül Kübəra və Məhəkkül-Uləma" adlı əsərində çəkilir. Müəllif həmçinin əsərinə Vərqa və Gülşa məsnəvisindən aşağıdakı beyti daxil edib:

"*Sənligün gedər hicab olmuş sənə*

*Sən onun üzünə onsuz baxsana"*

İ. Hikmət şairi daha çox Azərbaycan ərazisində xalq arasında dolaşan və öz əsərlərini xalq kütlələrinə oxuyan bir dərviş hesab edir. Bu mülahizəni söyləyərkən о, əsasən, Yusif Məddahın fars dilində yazdığı ''Xamuşnamə'' məsnəvisindəki fikirlərə əsaslanır. Çünki burada ötəri də olsa, bu barədə məlumat verilmişdir. Sənətkar ''Vərqa və Gülşah'' pоemasının sonunda öz adını işlədərək yazır:

*Yusifi Məddahi-biçarə anun,*

*Еşqi yolunda fəda eylə canun*

Çox ehtimal ki, şairin əsl adı Yusifdir, Məddah isə onun təxəllüsüdür. ''Məddah'' sözünün bir mənası Allahı, peyğəmbəri və başqa müqəddəs şəxsiyyətləri öyən, mədh edən deməkdir.

Sənətkarın ''Vərqa və Gülşa'' pоemasından əlavə 3 əsərinin olduğu da bəllidir:

1.''Xamuşnamə'';

2.''Dastani-İblis Əleyhillanə'';

3.''Məqtəl-i Hüseyn''.

Fars dilində məsnəvi formasında yazılmış ''Xamuşnamə''də susmağın hikmət və fəzilətlərindən danışılır. İkinci əsər Məhəmməd peyğəmbərlə Şeytan arasında baş verən bir əhvalatla əlaqədar məsnəvidir. Üçüncü əsər – ''Məqtəl-i Hüseyn'' isə Əbu Mihənfdən tərcümədir. Əsər 1361-ci ildə Candaroğluları hökmdarlarından Kötürüm Bəyazidə həsr olunmuşdur.

Tədqiqi
-------

Yusif Məddahın ən məşhur əsəri hesab edilən Vərqa və Gülşa məsnəvisi barədə elm aləminə ilk dəfə M. Fuad Körpülü məlumat vermişdir.Daha sonra İsmayıl Hikmət Ərtaylan əsərə yığcam giriş yazıb, sözlük tərtib etmiş, habelə Vərqa və Gülşa poemasının Türkiyədə qorunub saxlanılan hər iki nüsxəsinin fotofaksimilesini vermişdir. Bundan sonra abidə bir müddət unudulmuşdur.

1976-cı ldə Greys Martin Smit "Yusuf-ı Meddah, Varqa ve Gülşah A Fourteenth Century Anatolian Turkish Mesnevi" adlı məqaləsində adı çəkilən məsnəvinin tədqiqinə dair əhəmiyyətli məlumatlar vermişdir.

1977-ci ildə ədəbiyyatşünas alim Əliyar Səfərli Məshinin Vərqa və Gülşa poemasını tərtib edərkən əsərə yazdığı ön sözdə XIV əsrdə qələmə alınan bu məsnəvidən də söz edir və hər iki əsəri sənətkarlıq və bədii cəhətdən müqayisə edir.

Pоemanın dili üzərində geniş elmi araşdırma aparan C. Qəhrəmanov və Z. Hacıyeva da əsərin Azərbaycan türkcəsində yazıldığını ibarədə sübutlar təqdim etmiş, həmçinin onun əldə olan tam mətnini 1988-ci ildə geniş sözlə birlikdə Bakıda tərtib və nəşr etdirmişlər.

Əsər Türkiyədə 2001-ci ildə türk alim Kazım Göktəkin tədqiqatı və nəşri ilə istifadəyə verilib. 2007-ci ildə Göktəkin məsnəvinin tənqidi mətnini nəşr etdirir. Burada həm dilçilik baxımından araşdırmalara həm də Yusif Məddahın həyatı və fəaliyyəti haqqında məlumatlara yer verilib.

Əsas xüsusiyyətləri
-------------------

### Mövzu

Vərqa və Gülşa poemasının mövzusunun haradan alınması və hansı xalqın təfəkkürünün məhsulu olması ilə bağlı bir çox fikir irəli sürülmüşdür. Məsələn Ə. Atəşin fikrincə əfsanə ərəb ədəbiyyatından, ərəb folklorundan gəlir. Lakin bu mövzunu türk xalqlarının şifahi xalq ədəbiyyatı ilə bağlayanlar da var. Əliyar Səfərli bu barədə yazır:

*"Vərqa və Gülşa hekayəsi türk xalqlarının şifahi xalq yaradıcılığı ilə bağlı olmuş və yaxun ənənələr üzərində yüksəlmişdir. Əfsanə buradan baş alaraq Yaxın Şərqə yayılmışdır."*

Qəhrəmanov-Hacıyeva da bu fikri təsdiqləyir və poemanın "Arzı Qəmbər" adlı kərkük xalq dastanı ilə eyni motivlər üzərində qurulduğunu bildirirlər.

Yaqub Babayevə görə ''Arzı Qəmbər'' dastanı ilə ''Vərqa və Gülşa'' arasında ciddi mövzu və süjet yaxınlığı vardır. Hadisələrin çoxu oxşardır və hər iki əsərdə üstüstə düşən motivlər kifayət qədər qabarıqdır. 

H. Ərtaylanın fikrincə, əsərin mövzusu islami və təsəvvüf mahiyyətindədir və əsərdəki bəzi ifadələr sufi baxışı və düşüncəsini ifadə etsə də, Peyğəmbərin duası ilə dirilmə motivi təsəvvüflə uyğun gəlmir. Bu baxımdan əsər özünəməxsus xüsusiyyəti olan bir məsnəvidir. Smit Ərtaylanın fikrini qəbul edir və hesab edir ki, əsərdə mistik mövzu kiçik yer tutsa da, əsər tam mistik povest kimi qəbul edilə bilməz və buna görə də əsərdə "eşq və müharibə" mövzusu üstünlük təşkil edir. Qəhrəmanov-Hacıyeva əsərdə təsəvvüf elementlərinin çox az olduğunu bildirir.  Çələbioğlu əsəri belə dəyərləndirir: "Vərqa və Gülşah məsnəvisi ara-sıra öyüd-nəsihət qoşmalarından ibarət olsa da, islami ləzzətli, bəzi təsəvvüf motivləri və ilahi eşq qoxusu daşısa da, mahiyyətcə insani bir sevgi hekayəsidir". Qocatürk isə bu əsərin bəzi çağdaş əsərlərdən daha inkişaf etmiş mistik ab-havaya malik olduğu qənaətindədir.

### Quruluşu

''Vərqa və Gülşa'' məclislər şəklindədir. Bu ənənə XIII–XIV əsr epik abidələrinin çoxuna xas bir bədii formadır. Görünür, bu epik əsərləri xalq arasında, məclislərdə söyləmək, nağıl etmək ənənəsi ilə əlaqədar olmuşdur. Əsər orta əsr pоemalarına məxsus bir bədii formada – məsnəvi formasında qələmə alınmışdır və altı məclisdən ibarətdir. Məclislərin adı ərəbcə verilmişdir. Giriş qismi "Bismillahir-Rahmənir-Rahim"lə başlayır, 7 beytlik tövhid, 6 beytlik nət və ilk məclisdən əvvəl 5 beytlik 4 xəlifənin tərifindən ibarətdir. Əsərin sonluğu 22 beytdir. Bu bölmə 8 hissədir. 1. Oxucuya nəsihət, 2. Məsnəvinin beyt sayı,3. Məsnəvinin yazılış yeri, 4. Məsnəvinin yazılma tarixi, 6. Oxucudan xeyir dua istəmək, 7. Tanrıya dua, 8. Məsnəvinin vəzni.

Şair bu hissədə məsnəvinin 1700 beytdən ibarət olduğunu söyləyir:

*Bin yedi yüz beyt ola bu dastan*

*İçi dolu dürr cəvahir lal ü kan*

Məsnəvinin yazıldığı yer Sivas şəhəri, il isə 1342-ci il olaraq ifadə edilib:

*Başladuq Sivas şehrinde bunı*

*Kim rebiüll-əvvəlün əvvəl güni (1737)*

*Yeddi yüz qırx üç yılındadur bu dəm*

*Kim bunun tarixinə urduq qədəm*

Sonluq qismində şeirin rəməl bəhrində, failatun, failatun, failat formasında olduğu yazılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Köktekin, 2007. səh. 5
2. ↑  Babayev, 2008. səh. 116
3. ↑  Körpülü, 1934. səh. 990
4. 1 2  Qəhrəmanov, Hacıyeva, 1988. səh. 5
5. ↑  Smith, 1976. səh. 3
6. 1 2  Babayev, 2008. səh. 117
7. ↑  Akman, 2019. səh. 82
8. ↑  Səfərli, 2005. səh. 7
9. ↑  Qəhrəmanov-Hacıyeva, 1988. səh. 7
10. ↑  Smith, 1976. səh. 6-7
11. ↑  Qəhrəmanov-Hacıyeva, 1988. səh. 11
12. ↑  Kocatürk, 1964. səh. 156
13. ↑  Sedghi, 2015. səh. 97
14. ↑  Sedghi, 2015. səh. 102
15. ↑  Qəhrəmanov-Hacıyeva, 1988. səh. 9

Mənbə
-----

* *Yaqub Babayev.* ANA DİLLİ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATININ TƏŞƏKKÜLÜ VƏ EPİK ŞEİRİN İNKİŞAFI (XIII-XIV ƏSRLƏR). Bakı: ADPU. 2008. səh. 128.
* *Əliyar Səfərli.* Məsihi. Vərqa və Gülşa. Bakı: Şərq-Qərb. 2005. səh. 336.
* *C.Qəhrəmanov, Z.Hacıyeva.* Yusif Məddah. "Vərqa və Gülşah" (XIV əsr Azərbaycan yazılı abidəsi, mətn və qrammarik oçerk). Bakı: Elm. 1988. səh. 184.
* *Mehmed Fuad Köprülü.* Litterature Turque Othmanli. Paris: Encyclopédie de L’Islam. 1934. səh. 128.
* *Vasfi Mahir Kocatürk.* Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Edebiyat Yayınevi. 1964. 153–156.
* *SMITH, Grace Martin.* Yusuf-ı Meddah, Varqa ve Gülşah A Fourteenth Century Anatolian Turkish Mesnevi (Translation, Glossary and Introduction). Leiden: E.J.Brill. 1976.
* *Eyüp Akman.* Varka ve Gülşah Mesnevisinin Yeni Bir Nüshası, Kastamonnu nüshası. Türkologiya. 2019. 81–87.
* *Elham NİKOOSOKHAN SEDGHİ.* AYYUKİ İLE YUSUF-I MEDDAH’IN VARKA VE GÜLŞAH MESNEVİLERĠNĠN KARŞILAŞTIRILMASI. Bursa. T. C. ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI ESKİ TÜRK EDEBİYATI BİLİM DALI. 2015.