**Yusif Abdulla oğlu Vəliyev** (22 mart 1917 – 18 mart 1980) — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycanın əməkdar (1960) və xalq artisti (1979), film səsləndirən, filmlərdə və arxiv kadrlarda iştirak edən. Qeyri-adi səhnə danışığına malik, dramatik-psixoloji rolların misilsiz ifaçısı, zəngin yaradıcılığı ilə Gənc Tamaşaçılar Teatrında aktyor məktəbi yaratmışdır.

Həyatı
------

"Yolda" tamaşası  
Rahib Əliyev, Məmmədağa Dadaşov, Yusif Vəliyev, Məxfurə Yermakova, Məsumə Babayeva
Yusif Abdulla oğlu Vəliyev 22 mart 1917-ci ildə Dərbənddə doğulub. Bakı Teatr Texnikumunda təhsil alıb (1933-1936).

Tələbəlik illərində Milli Dram Teatrının tamaşalarında kütləvi səhnələrə, sözsüz rollara çıxıb. Eyni zamanda Yəhudi Dövlət Dram Teatrında işləyib. Dili bilməyə-bilməyə sözləri əzbərləyərək bir neçə rol oynayıb.
Texnikumu bitirəndə yenicə açılan Mirzə Ələkbər Sabir adına Nuxa (indiki Şəki) Dövlət Dram Teatrına işləməyə göndərilib.

Teatr bağlananadək, yəni 1949-cu ilədək burada aktyorluq edən Yusif Vəliyev teatrın ən öncül sənətkarlarından biri olub. Bunu ifa etdiyi rolların siyahısı da açıq-aydın göstərir. Nəcəf bəy Vəzirovun "Hacı Qəmbər" (Əşrəf bəy), Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" (Hacı Qara), "Molla İbrahimxəlil kimyagər" (İbrahimxəlil), Sabit Rəhmanın "Toy" (Surxay), "Xoşbəxtlər" (Sadıq) komediyalarının, Cəfər Cabbarlının "Almaz" (Şərif), "1905-ci ildə" (General-qubernator), "Aydın" (Aydın), "Oqtay Eloğlu" (Oqtay), "Od gəlini" (Elxan), "Sevil" (Balaş), "Solğun çiçəklər" (Bəhram) dramlarının, Georgi Mdivaninin "Vətən namusu" tərcüməsinin (Nadir), Səməd Vurğunun "Vaqif" (Vaqif), Mirzə İbrahimovun "Həyat" (Süleyman), Vilyam Şekspirin "Otello" (Yaqo), Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Bəxtsiz cavan" (Fərhad), Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsibəti-Fəxrəddin" (Fəxrəddin) faciələrinin tamaşalarında xaraktercə fərqli rollar oynayıb. Teatr dram tamaşaları ilə yanaşı, opera və operettalar da oynayırdı. Yusif Vəliyev Şəki səhnəsində Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" operasında İbn Səlam, "Arşın mal alan", "O olmasın, bu olsun", "Ər və arvad" operettalarında Vəli, Həsən bəy və Həsənqulu bəy, Mərcan bəy, Ağası Məşədibəyovun "Toy kimindir?" (librettosu Məhərrəm Əlizadənindir) musiqili komediyasında Qoşun rollarında çıxış edib.

1949-cu ilin yazında Bakıya gələn Yusif Vəliyev çox az müddət Rus Dram Teatrında aktyorluq edib. Ancaq əsas yaradıcılığı 1949-cu ilin axırlarından ömrünün sonunadək Gənc Tamaşaçılar Teatrı ilə bağlı olub. Burada bir-birindən fərqlənən, estetik baxımdan cazibəli, sənətkarlıq cəhətdən kamil fəlsəfi-psixoloji, dramatik, romantik, faciə və həm realist, həm satirik, həm də qroteskii komediya rollarını məharətlə ifa edib.

Hacı Nuru və Molla İbrahimxəlil ("Molla İbrahimxəlil kimyagər", Mirzə Fətəli Axundzadə), Qarakişi və Vəzir ("Aqil və Sərvinaz", Əyyub Abbasov), Aslan və Polkovnik Polad ("İki həyat", Rauf İsmayılov), Məlik Məmməd ("Məlik Məmməd", Əyyub Abbasov), General Leyk ("Əlvida, Hindistan!", Qeybulla Rəsulov), Ataman, Xeyrulla Şalıbudaqov ("Anacan" və "Qonşular", Yusif Əzimzadə), Xətib ("Rübailər aləmində", Məmmədhüseyn Təhmasib), Almurad baba ("Şəhərli oğlan", Qeybulla Rəsulov), Oruc ("Sevinc", Əyyub Abbasov), Hümmətyar ("Gülşən", Əli Vəliyevin romanı üzrə səhnələşdirəni Ağəli Dadaşov), Trofim Morozov ("Pavlik Morozov", Valeri Qubarev), İmamyar ("Yaşar", Cəfər Cabbarlı), Mirzə Ələkbər Sabir ("Sirli şəhər", Mehdi Hüseynin "Komissar" romanı əsasında səhnələşdirəni Ağəli Dadaşov), Doktor Vahid ("Son məktub", Rauf İsmayılov), Anuçkin ("Evlənmə", Nikolay Qoqol), Hatəmxan ağa, Frans FOk ("Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah" və "Xırs quldurbasan", Mirzə Fətəli Axundzadə), Kral ("Qarlar Kraliçası", Yevgeni Şvarts), Harun ər Rəşid ("Bir saatlıq xəlifə", Abdulla Şaiq), Ovod ("Ovod", Etil Voyniç), Lorenso ("Romeo və Cülyetta", Vilyam Şekspir), Hacı Səməd ağa ("Bəxtsiz cavan", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), Gəray bəy ("Komsomol poeması", İsgəndər Coşqun), Səməd Vurğun ("Yolda", Hüseyn Arif), Göygöz kosa ("Çiçəkii dağ", Məmmədhüseyn Təhmasib), Nəcəf ("Mənim nəğməkar bibim", Əkrəm Əylisli), Prometey ("Zəncirlənmiş Prometey", Cahangir Məmmədov) rolları aktyorun daha uğurlu yaradıcılıq işləridir.

Televiziya teatrında tamaşaya hazırlanmış Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" (Hacı Qara), Qılman İlkinin "Baba və nəvə" (Baba) tamaşalarında, "Əfzələddin Xaqani" (Xaqani) bədii kompozisiyasında lent yazıları var. Ondan çox radio tamaşasında iştirak edib.

Yusif Vəliyev Gənc Tamaşaçılar Teatrının rus bölməsində hazırlanan Mixail Şatrovun "İnqilab naminə" pyesinin tamaşasında Lenin rolunu ifa edib. Onun ifası sənətkarlıq baxımından rus həmkarlarının oyunlarından daha canlı və real alınmışdı.

Yusif Vəliyev "Azərbaycanfilm"in kinolarında epizod rollar oynasa da, çox maraqlı, yadda qalan xaranterlər yaradıb. O, "Zirvə" (Bələdçi), "Sən nə üçün yaşayırsan?" (Balıqçı), "Nəsimi" (Teymurləng), "Qatır Məmməd" (Halvaçı), "Tütək səsi" (Qurban), "Arxadan vurulan zərbə" (Qurd Cəbrayıl), "Uşaqlığın son gecəsi" (İş icraçısı), "Bir cənub şəhərində" (Səfərəli) və sairə kinolentlərində çəkilib. "Nə yaxşı ki, Səməd Vurğun var..." sənədli filmində Qacar rolunda "Vaqif"dən bir parça ifa edib.

Uzunillik səhnə yaradıcılığında əldə etdiyi sənət nailiy-yətlərinə, gənclərə örnək olan zəngin irs yaratdığına görə Yusif Abdulla oğlu Vəliyev 24 may 1960-cı ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti və 9 fevral 1979-cu ildə xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub.

Aktyorluq imkanları baxımından Milli Dram Teatrının yaradıcılıq üslubuna daha uyğun idi. Təəssüf ki, dəfələrlə cəhdlər göstərilsə də, aktyorun Akademik teatra gəlişi baş tutınadı. Yusif Vəliyev adi nağıl janrını əsərdəki personajı da dərin dramatizmlə cilalaya, mürəkkəb üslub elementlərindən məharətlə istifadə etməyə cəhd göstərən və istəyinə cəsarətlə nail olan sənətkar idi. Mürəkkəb rolların ifasında janr sintezindən həssaslıqla istifadə edir, məqamından, vəziyyətdən asılı olaraq ya psixoloji, ya dramatik və yaxud faciə elementlərinə üstünlük verirdi. Bəstəboylu aktyor səhnədə əzəmətli, pəhləvan cüssəli görünürdü. Təkbaşına səhnədə monoloq söyləyəndə də səhnə dolu və möhtəşəm təsir bağışlayırdı. Pauzalardan və səs tembrinin variasiyalarından istifadədə qeyri-adi, gözlənilməz nailiyyətlər qazanırdı.

Ürək xəstəliyi və kəskin tromboz diaqnozu qoyulan aktyor 1 saylı şəhər xəstəxanasında yatırdı. 1980-ci il martın 18-də vəfat edən Yusif Vəliyev Bakıdakı yeni "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn olunub.

Ailəsi
------

Yusif Vəliyev 3 dəfə ailəli olmuşdur. Aktrisa Zemfira Sadıqovanın həyat yoldaşı olmuşdur.

Filmoqrafiya
------------

1. Ad günü (film, 1977)(tammetrajlı bədii film)-filmi səsləndirən: Həmid dayı (Ağahüseyn Kərimov)
2. Axırıncı aşırım (film, 1971)(tammetrajlı bədii film)-filmi səsləndirən: Kərbəlayi İsmayıl (Adil İsgəndərov)
3. Alma almaya bənzər (film, 1975)(tammetrajlı bədii film)-film səsləndirən: üç idarədə işləyən şəxs (Sergey Filippov)
4. Arxadan vurulan zərbə (film, 1977) - rol: Fəttah;Qurd Cəbrayıl
5. Bakıda küləklər əsir (film, 1974) - film səsləndirən: həkim İvan
6. Bəxtiyar (film, 1955) - rol: Komissiya üzvü
7. Bir cənub şəhərində (film, 1969) - rol: Səfərəli
8. Biri vardı, biri yoxdu... (film, 1967) - film səsləndirən: qoca (Sadıq Həsənzadə)
9. Bizim küçə (film, 1961) - film səsləndirən: Lars (Nikolay Volkov)
10. Böyük dayaq (film, 1962) - film səsləndirən: Yarməmməd (İbrahim İsfahanlı)
11. Cazibə qüvvəsi (film, 1964)(film, kinoalmanax) (Zirvə) rol: Fəraməz
12. Dağlarda döyüş (film, 1967) - rol: Milis işçisi;film səsləndirən: Sərxan (Rza Əfqanlı)
13. Dədə Qorqud (film, 1975) - film səsləndirən: Bayandur xan (Əfrasiyab Məmmədov)
14. Dəli Kür (film, 1969) - rol: Məlik
15. Dənizə çıxmaq qorxuludur (film, 1973) - film səsləndirən: Ələsgər (Sadıq Həsənzadə)
16. Dərviş Parisi partladır (film, 1976) - film səsləndirən: Dərviş Məstəli Şah (Mirzə Babayev)
17. Əhməd haradadır? (film, 1963) - film səsləndirən: Şirin (Məmmədrza Şeyxzamanov)
18. Ən vacib müsahibə (film, 1971) - film səsləndirən: Cəbrayıl (Rza Təhmasib)
19. General (film, 1970) - rol: Əliağa Şıxlinski
20. Günlərin bir günü... (film, 1976) (Günlərin bir günü) - rol: Sənubərin atası
21. Hədiyyə (film, 1974)
22. Həyat bizi sınayır (film, 1972) - film səsləndirən: Sadıq (Sadıq Həsənzadə)
23. İnsan məskən salır (film, 1967) - rol: Neftçi
24. İstintaq (film, 1979) - film səsləndirən: Kamera qonşusu (Yevgeni Lebedev)
25. İstintaq davam edir (film, 1966) - rol: Xudayar;film səsləndirən: Yatsenko (Mixail Sidorkin)
26. İyirmialtılar (film, 1966) - film səsləndirən: Biçeraxov
27. Qara daşlar (film, 1956) - film səsləndirən: Rus neftçi
28. Qaraca qız (film, 1966) (film, kinoalmanax) (Qaraca qız) - film səsləndirən: Piri baba (Cabbar Əliyev);(Liftçi qız) - film səsləndirən: Adminstrator
29. Qatır Məmməd (film, 1974) - rol: Halvaçı;film səsləndirən: İsmayıl Dağıstanlı)
30. Qəribə adam (film, 1979)
31. Qəribə əhvalat (film, 1960) - film səsləndirən: Milis rəisi
32. Qızıl qaz (film, 1972) - film səsləndirən: Ağabala (Şükür Bürhanov)

1. Matteo Falkone (film, 1960) - film səsləndirən: Cannetto (Tofiq Tağızadə)
2. Mən ki gözəl deyildim (film, 1968) - film səsləndirən: Həmid (Rza Əfqanlı);Rəhim baba (Ağarza Quliyev)
3. Möcüzələr adası (film, 1963) - film səsləndirən: Cabbar (İ. Muxtəliyev)
4. Nə yaxşı ki, dünyada Səməd Vurğun var (film, 1976)
5. Nəsimi (film, 1973) - rol: Teymurləng
6. O qızı tapın (film, 1970) - film səsləndirən: Şirinov (Ağahüseyn Kərimov)
7. Od içində (film, 1978) - film səsləndirən: Arsen (Nikolay Barmin)
8. Ömrün ilk saatı (film, 1973) - film səsləndirən: Aleksandr Pavloviç
9. Poçt qutusu (film, 1967) - film səsləndirən: Qorodovoy (Vasili Filippov)
10. Sehrlənmiş küpə (film, 1979) - film səsləndirən: Baba
11. Sehrli xalat (film, 1964) - film səsləndirən: İo Kio (Anatoli Falkoviç)
12. Sən niyə susursan? (film, 1966) - rol: Şirməmməd
13. Skripkanın sərgüzəşti (film, 1972) - film səsləndirən: Besfamilnı (İvan Kosıx)
14. Şərikli çörək (film, 1969) - film səsləndirən: Çörək satan
15. Telefonçu qız (film, 1962) - film səsləndirən: Professor (İsmayıl Talıblı)
16. Toral və Zəri (film, 1979) - film səsləndirən: Tayfa üzvü
17. Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967) - film səsləndirən: Əli (Ələddin Abbasov)
18. Tütək səsi (film, 1975) - rol: Qılınc Qurban
19. Uşaqlığın son gecəsi (film, 1968) - rol: Böyük iş icraçısı
20. Uzaq sahillərdə (film, 1958) - film səsləndirən: Tinti (Nikolay Boqolyubov);Alman zabiti (Konstantin Adamov)
21. Var olun, qızlar... (film, 1972) - film səsləndirən: Rüstəmin atası (Sadıq Həsənzadə)
22. Yaşamaq gözəldir, qardaşım! (film, 1966) - film səsləndirən: Kəndli
23. Yeddi oğul istərəm... (film, 1970) - film səsləndirən: Kərəm (Məmmədrza Şeyxzamanov)
24. Yenilməz batalyon (film, 1965) - film səsləndirən: Kolpakov (Mixail Puqovkin)

İstinadlar
----------

1. ↑  Unudulmaz aktyor Yusif Vəliyev //Ekran-efir.- 2014.- 20 mart.- S.9.
2. ↑  Məhərrəmova, T. Lenin rolunu o qədər məharətlə ifa edib ki...: [Xalq artisti Yusif Vəliyevin həyat və yaradıcılığı haqqında] //Kaspi.- 2010.- 18 mart.- S. 15.