recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ANALGETİK MADDƏLƏR** – ağrı hissini aradan qaldıran və ya zəiflədən dərman preparatları. Analgeziya (ağrıkəsən) təsirinə müxtəlif farmakoloji qrup preparatları malikdir. Bu, daha çox opioid reseptorlarla qarşılıqlı əlaqədə olan narkotik, opioid Analgetik maddələrdə təzahür edir. Analgetik maddələr anesteziologiyada, əsasən, ümumi anesteziya və cərrahiyə əməliyyatından sonrakı ağrını götürmək üçün istifadə edilir. Bu qrup Analgetik maddələrin əsas nümayəndələri morfin, fentanil (remifentanil), omnopon, promedol, trimeperidin, prosidol, butorfanol, moradol, stadol, nalbufin, tramadoldur. Analgetik aktivliyinə görə buprenorfin (tebain alkaloidinin yarımsintetik törəməsi) morfindən 20–50 dəfə üstündür və kiçik cərrahi əməliyyatlardan sonra intensiv ağrıları götürmək üçün təyin edilir. Opioid Analgetik maddələrin universal antaqonisti naksolondur; opioidlərin təsirini tez dayandırmaq və onları bütün opioid reseptorlardan xaric etmək üçün istifadə olunur. Qeyri-narkotik Analgetik maddələrə pirazolonun (amidopirin, analgin, antipirin, butadion), anilinin (antifebrin, parasetamol, fenasetin), salisil turşusunun törəmələri (asetilsalisil turşusu, natrium-salisilat, salisilamid) aiddir. Ağrı götürmə aktivliyinə görə onlar narkotik Analgetik maddələrdən xeyli geri qalır. Bundan əlavə onlar ancaq bəzi növ ağrılar (nevralgik, baş, diş və s.) zamanı effektlidir. Qeyri- narkotik Analgetik maddələrin yuxugətirici təsiri yoxdur, tənəffüs və öskürək mərkəzlərinə, şərti-reflektor fəaliyyətə təsir göstərmir, eyforiya törətmir.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 467. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Eleonora Evelinq** (**Marks**; *alm.* Eleanor Aveling *[*Marx*]*‎; {{DVTY}} şablonu boşdur ) — Böyük Britaniya sosialist və qadın hərəkatının fəal üzvü.

Həyatı
------

1855-ci il yanvarın 16-da Londonda anadan olmuşdur. O, Karl Marksın kiçik qızı, ingilis sosialisti Eduard Evelinqin isə həyat yoldaşı və silahdaşı olmuşdur.

Eleonora 1898-ci ildə martın 31-də Londonda vəfat etmişdir.

İnqilabda rolu
--------------

Eleonora Britaniyada ilk sosialist təşkilatının yaradıcılarından biri olmuşdur. O, bununla yanaşı "yeni tred-yunionlar" hərəkatında fəal iştirak etmiş, qadınlar arasında böyük iş aparmışdır. İkinci İnternasionalın bir sıra konqreslərində tərcüməçi olmuşdur. O, İngiltərə və Almaniyanın sosialist mətbuatında fəal iştirak etmişdir. Atası K. Marksın bir sıra əsərini çapa hazırlamışdır. Eleonora Karl Marks və Fridrix Engels haqqında xatirələrin müəllifidir.

İstinadlar
----------



| ⛭Karl Marks |
| --- |
| Ailəsi | 
* Cenni fon Vestfalen
* Cenni Longe
* Eduard Evelinq
* Eleonora Evelinq
* Helen Demut
* Henrietta Presburq
* Henrix Marks
* Laura Marks
* Luiza Yuta
* Pol Lafarq
* Şarl Longe

 |
| Filmlər | 
* Gənc Karl Marks

 |
| Üzvlüyü | 
* Birinci İnternasional
* Kommunist İttifaqı

 |
| Əlaqəli | 
* Fridrix Engels  • Xalqın tiryəki

 |
**ANALİZATOR** –

1) Radiotexnika və elektrotexnikada müxtəlif proseslərin araşdırılması üçün işlədilən cihaz (məsələn, amplitud analizatoru).

2) Optikada işığın polyarlaşmasının xarakterinin təyin olunması (analizi) üçün işlədilən cihaz və ya qurğu. Elliptik və dairəvi polyarlaşmış işığı həmişə (kompensator ilə) müstəvi polyarlaşmış işığa çevirmək olur. Müstəvi polyarlaşmış işığı aşkara çıxarmaq və onun polyarlaşma müstəvisini təyin etmək üçün polyarlaşma prizmaları, polyaroidlər (xətti Analizatorlar), elliptik və dairəvi polyarlaşmanı aşkar etmək üçün isə kompensator və xətti Analizatordan ibarət qurğular tətbiq olunur.

3) Mərkəzi sinir sistemində əmələ gələn bioelektrik rəqslərin tezliyini təyin etmək üçün elektron cihaz (məsələn, beyin biocərəyanlarının analizatoru).

4) Bərk və dənəvər maddələr, qaz, maye və s.-də komponentlərin faizlə tərkibini təyin etmək üçün işlədilən cihaz (məsələn, qaz analizatoru, maye analizatoru, amin turşuları analizatoru və s.).

5) Səsin tezliyə və zamana görə analizi üçün akustikada tətbiq edilən cihaz (məsələn, səs analizatoru).

6) Hər hansı bir kəmiyyətin amplitudunun paylanma tezliyini müəyyən etmək üçün işlədilən cihaz (məsələn, spektr analizatoru).

7) Proqramlaşdırma sistemlərində ilkin proqramı təhlil edən alqoritm. Təhlilin növündən asılı olaraq leksik, sintaktik və semantik Analizatorlara ayrılır.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 473. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Sencu yun fabriki** (千住製絨所, *Sencu seycuşo*?) – Yaponiyanın ilk yun fabriki. Tokionun Sencu rayonunda yerləşirdi.

Tarixi
------

Sencu yun fabriki Meyci hökuməti tərəfindən müasir sənayeni inkişaf etdirmək məqsədilə yaradılmış bir çox model fabrikdən biri idi. Fabrik Almaniyadan gətirilmiş maşınlarla və alman texniklərlə yaradılmış, 1879-cu ildə fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Fabrikin məqsədi özəl müəssisələr üçün model təşkil etmək, eləcə də, ordunun hərbi formalara və digər yun məmulatlarına olan təlabatını ödəmək idi.

Fabrikin idarəçiliyi 1881-ci ildə Kənd Təsərrüfatı və Ticarət Nazirliyinə, 1888-ci ildə isə Ordu Nazirliyinə keçmişdir. Digər dövlət müəssisələrindən fərqlənən cəhəti ölkəni tamamilə yeni sənaye sahəsi ilə tanış edən yeganə hökumət fabriki olması idi. Özəl yun sənayesi sektoru pambıqəyirmə və ipəksarımaya nəzərən ləng inkişaf etdiyi üçün Sencu yun fabriki bu sahədə əhəmiyyəti qoruya bilən yeganə müəssisə olmuşdur. XX əsrə qədər Yaponiyada yun parçalar istehsal edən əsas fabrik olmuşdur.

İncəsənətdə
-----------

Yasuci İnoenin "Tokionun 100 görünüşü" seriyasına (1881–1889) daxil olan şəkillərdən biri Sencu yun fabrikinə həsr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Kodansha Encyclopedia of Japan
2. ↑  "Woolen Textile Factory at Senju". Edo Haku Archives (ingiliscə). 5 yanvar 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2023.

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild (Sake–Temm). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 66. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2023.
**Serap Yazıcı Özbudun** (1963, Ankara) — hüquqşünas və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Serap Yazıcı Özbudun 1963-cü ildə Ankarada anadan olub. 12 yaşında anasının öldüyü yol-nəqliyyat qəzasında görmə qabiliyyətini itirib. 1984-cü ildə Ankara Universiteti Hüquq Bölməsindən məzun olub. 1986-cı ildə həmin universitetin Sosial Elmlər İnstitutunda magistr dərəcəsi, 1995-ci ildə isə PhD dərəcəsi alıb. 1991-1992-ci illərdə İngiltərənin Bristol Universitetində təlim alıb.

Konstitusiya hüququ professoru olaraq 1998-2012-ci illərdə İstanbul Bilgi Universitetində, həmçinin İstanbul Şəhər Universitesi və Sabancı Universitetində çalışıb. Hüquq mövzularında məqalələri mövcuddur.

2001-2003-cü illərdə Cümhuriyyət Xalq Partiyası Məclisinin üzvü olub. 2020-ci ildə Gələcək Partiyasının üzvü olub və İdarə Heyətinin üzvü — insan hüquqları üzrə sədr müavini vəzifəsində təmsil olunub.

2023-cü il mayın 14-də Gələcək Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından Antalya ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Konstitusiya Komissiyasının və TBMM Ədalət Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub. Səadət və Gələcək Partiyalarından ibarət TBMM qrupunun təsis edilməsi üçün 6 iyul 2023-cü ildə hüquqi olaraq Səadət Partiyasının üzvü olub.

İngiliscə bilir. Evlidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Serap YAZICI ÖZBUDUN". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.

| ⛭TBMM-nin 28-ci çağırışında Səadət Partiyasının qrupu (2023—) |
| --- |
| Sədr müavinləri | İsa Məsih Şahin • Bülent Kaya |  |
| Üzvləri | Mustafa Nedim Yamalı • Məsud Doğan • Serap Yazıcı Özbudun • Şərafəddin Kılıç • Mehmet Atmaca • Cemalettin Kani Torun • Sema Silkin Ün • Nəcməddin Çalışkan • Birol Aydın • Selim Temurci • Mustafa Kaya • Doğan Demir • Mustafa Bilici • Mahmut Arıkan • ~~Həsən Bitməz~~ • Hasan Ekici • Ali Fazıl Kasap • Selçuk Özdağ • Mehmet Karaman

---

1. ↑  14.12.2023-cü ildə vəfat edib
 |
**ANAPLAZMOZ** – anaplazmalar cinsindən olan ibtidailərin törətdiyi heyvan xəstəliyi. Törədicisi eritrositlərdə olan hüceyrədaxili qan parazitləridir. Anaplazmoz yazda və payızda hər yerdə qeydə alınır və yoluxma, əsasən, iksod gənələrinin, həşəratların (göyün, qaşqaçıbin, mığmığa, ağcaqanad) dişləməsindən, həmçinin inyeksiya və cərrahi əməliyyatlar zamanı baş verir. Anaplazmoza ən çox qaramal və davar yoluxur. İnkubasiya dövrü 4–6 həftə çəkir. Anaplazmoz kəskin və xroniki ola bilər. Kəskin Anaplazmozda titrətmə-qızdırma, əzginlik, tənəffüsün tezləşməsi, limfa düyünlərinin böyüməsi, ödemlər, zəiflik, susuzluq, sarılıq, selikli qişanın solğunluğu, süd məhsuldarlığının kəskin azalması müşahidə edilir. Xroniki Anaplazmoz üçün qanın tərkibi, mədə-bağırsaq traktı, ürək-damar sistemi, tənəffüs orqanları funksiyalarının pozulması xarakterikdir. Ölümlə nəticələnən hallar

30–40% təşkil edir. Diaqnoz qan yaxmasında anaplazmaların, yaxud qanda və digər toxumalarda anticismlərin və antigenlərin olması ilə təsdiqlənir. Müalicəsi: tetrasiklin sırasından olan antibiotiklərdir. Profilaktikası: Anaplazmoz daşıyıcıları ilə mübarizə, cərrahi əməliyyatlar və s. zamanı aseptika və antiseptikaya ciddi riayət etmə, parazitgəzdiricilərin tədqiqi və vaksinasiya.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 477. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Mehmet Atmaca** (1966, Çaykara, Trabzon ili) — inşaat mühəndisi və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Mehmet Atmaca 1966-cı ildə Trabzon ilinin Çayqara ilçəsində anadan olub. Anadolu Universiteti İnşaat mühəndisliyi Bölməsindən məzun olub. Osmanqazi Universitetində mövcud binaların fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi və zəlzələyə davamlı binaların layihələndirilməsi üzrə magistr dərəcəsi alıb.

Uzun illər mühəndis olaraq çalıb.

Siyasi fəaliyyəti ərzində Rifah Partiyası və Səadət Partiyasının üzvü olub. Rifah Partiyasında Alanyurt Bələdiyyə Məclisinin üzvü seçilib. Bir müddət Səadət Partiyasında Bursa il şöbəsinin sədri olub. Hazırda Səadət Partiyası İdarə Heyətinin üzvüdür.

2023-cü il mayın 14-də Səadət Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından Bursa ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM İctimai İşlər, Rayonlaşdırma, Nəqliyyat və Turizm Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Evli və 4 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Mehmet ATMACA". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.

| ⛭TBMM-nin 28-ci çağırışında Səadət Partiyasının qrupu (2023—) |
| --- |
| Sədr müavinləri | İsa Məsih Şahin • Bülent Kaya |  |
| Üzvləri | Mustafa Nedim Yamalı • Məsud Doğan • Serap Yazıcı Özbudun • Şərafəddin Kılıç • Mehmet Atmaca • Cemalettin Kani Torun • Sema Silkin Ün • Nəcməddin Çalışkan • Birol Aydın • Selim Temurci • Mustafa Kaya • Doğan Demir • Mustafa Bilici • Mahmut Arıkan • ~~Həsən Bitməz~~ • Hasan Ekici • Ali Fazıl Kasap • Selçuk Özdağ • Mehmet Karaman

---

1. ↑  14.12.2023-cü ildə vəfat edib
 |
**İki nöqtə** — sadalanan sözlərdən əvvəl ümumiləşdirici söz gələrsə, ümumiləşdirici sözdən sonra iki nöqtə (:) qoyulur. "O bir sıra islahatlar: pul, torpaq, vergi və s. islahatlar aparılması haqqında göstəriş vermişdir."

Özündən əvvəlki cümləyə intonasiya ilə bağlanıb, onu izah edən cümlələrdən və cümlə üzvlərindən əvvəl iki nöqtə qoyulur. "Camaat arasında belə bir inam var: "Dost üzünə açılan süfrə həmişə bərəkətli olar"" (S. Rəhimov). "Asanlıqla dil tapdılar: baxışla, təbəssümlə, nəfəslə."

**Üç nöqtə** – adətən, yarımçıqlığı (tamamlanmamanı) bildirmək üçün istifadə olunan üç nöqtədən ibarət qrup (…). Çap mətnində bir və ya bir neçə sözün buraxıldığını göstərir. Qrafik interfeysli proqram məhsullarında menyu komandasının sonundakı üçnöqtə onu göstərir ki, o, seçildikdə dialoq pəncərəsi açılacaq. Proqramlaşdırma dilləri üzrə soraqçalarda və tətbiqi proqramların istifadəçi üçün təlimatlarında üçnöqtədən deyimin, funksiyanın və ya komandanın sintaksisinin təsvirində sintaksisin müəyyən elementlərinin təkrarlana bilməsini göstərmək üçün istifadə edilə bilər.
  

Sitat daxilində göstərilən hissəyə qədər olan hissə verilmirsə, özündən əvvəl, özündən sonrakı hissə buraxılırsa, sonra üç nöqtə qoyulur. "Nəriman Nərimanov yazır: "Bu zamanda mədəniyyətli millətlər çalışırlar ki, dillərini və yazılarını asana çıxartsınlar…""

O cümlədən yüksək hiss-həyəcanla deyilən nəqli cümlələrdən sonra üç nöqtə qoyulur (əksərən, subyektiv və köşə yazılarında). "Bu da axtarışın nəticəsi…"

Bir sıra həmcins üzvlər sadalanarkən, lakin sonda və sair, və ilaxır işlədilmədikdə son sözdən sonra üç nöqtə qoyulur. "İndi qələmin gücü daha da artıb, onun əlində maşınlar, radiolar, kinolar, işıqlar, rənglər, binalar…"

**Çox nöqtə** – Aşağıdakı hallarda işlədilən durğu işarəsidir: à) danışanın güclü hiss-həyəcan keçirməsi ilə əlaqədar ifadəsinin yarımçıqlığını göstərmək üçün. Məs.: Azərb. d. /Həsən heç vaxt dostlarından ayrı gəzməzdi. Amma indi isə…/; b) mətndə ayrı-ayrı vahidlərin təsirini şiddətləndirmək üçün. Məs.: /oğul, sən çox şeyə qadirsən, çəkinmə…/; c) gözlənilmədən bir fikirdən başqasına keçid edildikdə. Məs.: /Lazımi idarələr bunu nəzərdən qaçırmışlar… Siz isə, cənab rəis, bu gündən azadsız…/; ç) mətnə daxil edilən sitatda bu və ya digər sözün, ifadənin, cümlənin, mətn parçasının buraxıldığını bildirmək üçün. Məs.: "Romantiklərin (V.fon Humbolt) … dilin daxili forması anlayışına H. Paulun … kitabında bir dəfə də olsun rast gəlmirik".

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı

Mənbə
-----

Ə. Dəmirçizadə. Müasir Azərbaycan dili (fonetika, orfoepiya, orfoqrafiya). Bakı, 1972, s. 259–303.
**Mükafat sistemi** və ya **daxili möhkəmləndirmə sistemi** (*ing.* reward system) — hərəkətlərə müsbət reaksiyalar verilməsi vasitəsilə davranışın tənzimlənməsində və idarə edilməsində iştirak edən sinir sisteminin strukturları məcmusu. Mükafat sistemi, cəza sistemi ilə yanaşı, davranışın gücləndirilməsi mexanizmlərində böyük rol oynayır.

Psixoloji mükafat
-----------------

Psixoloji mükafat — xoş hisslər vasitəsilə davranışın gücləndirilməsi prosesidir. Mükafat anlayışı fərd tərəfindən obyektə, davranış aktına və ya daxili fiziki vəziyyətə aid edilən müsbət keyfiyyətləri təsvir etmək üçün istifadə olunur. İlkin (təbii) mükafatlar qidalanma, cütləşmə və döyüş kimi növlərin yaşaması üçün zəruri olan davranışları gücləndirir.

İkinci dərəcəli mükafatlar ilkin olanlarla sıx bağlıdır və ilkin ehtiyacların ödənilməsi ilə əlaqəli obyektlərin, hərəkətlərin və vəziyyətlərin dəyərini müəyyənləşdirir. Təhlükəsiz sığınacaq, pul, rahatlıq, gözəllik, xoş toxunuşlar, səslər və daha çox şeyin dəyəri ikinci dərəcəli mükafatlarla müəyyən edilir.


1. ↑  *Марков А. В.* "В «системе вознаграждения» найдены нейроны, возбуждающиеся от хороших предчувствий". elementy.ru. 2012-02-10. 2015-02-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-12.
**NGC 793**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Üçbucaq bürcü istiqamətində yerləşir. **\*2** tipli  qalaktikadır. Alman astronomu Gerhard Lohse tərəfindən 1886-cı ildə 39.37 sm (15.5 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS Arxivləşdirilib 2007-09-18 at the Wayback Machine
* 

* WikiSky-da NGC 793: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 769 |
NGC 770 |
NGC 771 |
NGC 772 |
NGC 773 |
NGC 774 |
NGC 775 |
NGC 776 |
NGC 777 |
NGC 778 |
NGC 779 |
NGC 780 |
NGC 781 |
NGC 782 |
NGC 783 |
NGC 784 |
NGC 785 |
NGC 786 |
NGC 787 |
NGC 788 |
NGC 789 |
NGC 790 |
NGC 791 |
NGC 792 |
**NGC 793** |
NGC 794 |
NGC 795 |
NGC 796 |
NGC 797 |
NGC 798 |
NGC 799 |
NGC 800 |
NGC 801 |
NGC 802 |
NGC 803 |
NGC 804 |
NGC 805 |
NGC 806 |
NGC 807 |
NGC 808 |
NGC 809 |
NGC 810 |
NGC 811 |
NGC 812 |
NGC 813 |
NGC 814 |
NGC 815 |
NGC 816 |
NGC 817 |
NGC 818



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
"***Play-Asia***" — əyləncə məhsullarının onlayn pərakəndə satışı ilə məşğul olan Honkonq şirkəti. Veb sayt idxal oyunları, DVD-lər, musiqi, CD-lər, qadcetlər, ərzaq məhsulları, kitablar, oyun konsolu aksesuarları, kabellər və oyuncaqlar satır.

Tarixİ
------

"*Play-Asia*" 2002-ci ildə Honqkonqda təsis edilmişdir. Şirkət bütün əsas cari oyun konsolları və kompüter əməliyyat sistemləri üçün oyun və aksessuarlarının satıldığı veb-saytını işə salmışdır. Sayt videooyunlardan əlavə, "Tamagotchi" seriyasından olan məhsullar kimi elektron mallar da təklif edir.

"*Play-Asia*" şirkəti "*Söldner-X: Himmelsstürmer*" sayd-skrollinq atıcısının istehsalını maliyyələşdirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Play-Asia interview: Company director, Jan Neuhaeusser - online retailers, XBox 360, Playstation 3 - PC World Australia". 18 November 2011. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 October 2012.
2. ↑  "DevelopMag article". 2007-10-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-09-15.
3. ↑  *Söldner, Söldner*. Retro Gamer. Issue 39. Pg 8. July 2007.

Xarici keçidlər
---------------

* play-asia.com — Play-Asianın rəsmi saytı
**Maral düşərgəsi** — Qobustan ərazisində arxeoloji abidə.

Etimologiyası
-------------

Böyükdaş dağı yuxarı səki sahəsinin şimal hissəsində, dağın üstünə qalxan yolda 40–50 m qərbdə, 137 və 138 №-li qayadakı çox real çəkilmiş maral təsvirinin şərəfinə "Maral" düşərgəsi adlandırılmışdır.

Arxeoloji tədqiqatlar
---------------------

Düşərgədən ilk dəfə qısa müddətdə daş, sonralar isə orta əsrlər dövründə maldarlar tərəfindən istifadə olunmuşdur. Burada 1990 və 1993-cü illərdə 60 kv.m sahədə arxeoloji qazıntı aparılmışdır. Burada Daş dövrünə aid material əsas 137 №-li şəkilli daşın şimal-qərb tərəfində və 138 №-li (maral şəkli) daşın cənub tərəfində yerləşir. Səviyyəsindən 80-100 sm dərinlik arasında, cəmi 11-12 kv.m-lik sahədə, 5-15 sm qalınlıq arasında aşkar edilmişdir.

Maddi-mədəniyyət tapıntıları
----------------------------

Buradan çaxmaqdaşı və çaydaşından 1200-ə yaxın qəlpə, lövhə və qırıq, 120-dən çox üzərində müxtəlif məqsədli xüsusi dişəkləmə aparılmış alət nümunəsi aşkar edilmişdir. Çaxmaqdaşından hazırlanmış alətlər kiçik ölçülüdür. Onlar bıçaqvari lövhədən olan qaşov (30), seqment (9), itiuclu (8), şatelperron tipli bıçaq (3), iskənə (14), ox ucluğu (3), biz (1), kəsər (1) və s. ibarətdir. Xüsusi kolleksiya təşkil edən (32) çox kiçik ölçülü çaxmaqdaşı qəlpəsi forma və qopardılma texnikasına görə levallua qəlpəsinin tam oxşarıdır. "Maral" düşərgəsindən (10) nüvə də tapılmışdır. Onlar (3-4) konus və prizma (4) şəkillidir. Çaydaşından rəsm döymə aləti (4), zərb aləti (3), çopper (5), çapacaq (5), kərki tipli alət (2), ilk qəlpədən kobud qaşov (2) tapılmışdır.

Düşərgənin maraqlı materiallarından biri yerli əhəngdaşından düzəldilmiş və qırmızı rəngdə (oxra) boyanmış qadın fiqurunun beldən aşağı hissəsidir. O, "Kənizə" düşərgəsindən tapılmış son Paleolitdən Mezolitə keçid dövrünə aid fiqurun oxşarıdır. Bu fiqurun oxşarı qadın təsvirinə Qobustanda Böyükdaş dağı yuxarı səki üzrə 29 №-li daşın şimal üzündəki qadın təsvirləri arasında, aşağı səki sahəsində 2 №-li daşda, Kiçikdaş dağında "Ceyranlar" düşərgəsinin divarlarını təşkil etmiş 49, 49a və 48 №-li qayalarda təsadüf olunur.

Qazıntılar zamanı torpaq altından 6 ədəd də şəkil (4 öküz, 1 keçi və dairədən ibarət) aşkar edilmişdir. "Maral" düşərgəsinin əldə edilmiş daş məmulatının ümumi səciyyəsi, mədəni təbəqənin tutduğu sahə və qalınlığı burada Neolit dövründə qısa müddətdə istifadə olunduğunu göstərir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Azərbaycan arxeologiyası. İ cild. Bakı,2008.
* Rüstəmov C.N. Qobustan dünyası. Bakı,1994.
* Rüstəmov C.N. Oobustan petroqlifləri. Bakı,2003.
* Rüstəmov C.N. Muradova F.M. Oobustan petroqlifləri. Bakı,2003.

Xarici keçidlər
---------------

* Qobustan qaya rəsmləri
* Səda - Qobustan Dövlət Tarixi Bədii Qoruğuna səyahət
**Bonobo** (*lat.* Pan paniscus) — nəsli kəsilməkdə olan *Pan* cinsini təşkil edən iki növ meymundan biri. Cırtdan şimpanze adı ilə də bilinir. Pan cinsinin digər növü adi şimpanzedən (Pan troglodytes) boy və çəkidə balaca olur. Çəkisi 43 kq (erkəkdə) — 33 kq (dişidə) aralığında olur. Bonobo Belçikada, Tervuren muzeyində tapılan və şimpanzeyə aid olduğu düşünülən kəllə sümüyü üzərində ABŞ anatomisti Harold Kulic tərəfindən 1928-ci ildə kəşf edilmişdir. Ancaq onları qruplara bölən və elmi sənəd formasında təqdim edən alman Ernst Şvars olub. Bonobolar əsasən Konqo Respublikası ərazində 500.000 km2 ərazidə yayılıblar. Sayları 10 000-ə yaxındır.

Sosial davranışları
-------------------

Bonobo meymunlarında adi şimpanzenin davranışının xüsusiyyətləri yoxdur. Onlarda birgə ovçuluq yoxdur, münasibətlərində adi şimpanzelərə nəzərən şiddətdən az istifadə edirlər. Fərqləndirici xüsusiyyətlərdən biri də odurki, bonobolarda qrup başçısı dişi olur. Erkəklərin və dişilərin arasında təcavüzkar toqquşmalar nadirdir və erkək öz statusunu anasının statusundan alır. Cinsiyyət əlaqələrinin yüksək tezliyinə baxmayaraq artım zəifdi. Dişi 5–6 il intervalla bir bala doğur. Dişilər 13–14 yaşlarında hədd buluğa çatmış olurlar. Orta ömürləri 40 ildir, zooparkda isə 60 yaşa qədər yaşayan bonobolar vardır.

Mənbə
-----

* de Waal, Frans; Lanting, Frans (1997). *Bonobo: The Forgotten Ape*. University of California Press
**Başqırdıstan iqtisadiyyatı** (başq. Башҡортостан географияһы) — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının coğrafiyası.

Başqırdıstan Respublikası Asiya ilə Avropanın birləşdiyi bir bölgədədir. Respublika Cənubi Uraldan qərbə doğru, Belaya və Kama çaylarına qədər uzanır.

Cənubi Uralın ən yüksək zirvəsi olan Yamantau dağından qərbə və cənuba doğru getdikcə yüksəklik azalır.

Meşələrlə örtülü dağlar yerini ümumiyyətlə, yarpaq tökən ağaclardan ibarət yaşıllıqlarla bəzədilmiş bir çöllərə və Belaya çayının keçdiyi düzənliklərə buraxır.

Qonşuları
---------

Şimaldan Perm diyarı, şimal-şərq Sverdlovsk vilayəti, şimal-şərq, şərq və cənub-şərqdən Çelyabinsk vilayəti, ənub-şərq, cənub və cənub-qərbdən Orenburq vilayəti, qərbdən Tatarıstan Respublikası və şimal-qərbdən Udmurtiya Respublikası ilə həmsərhəddir.

İstinadlar
----------



| ⛭Başqırdıstan mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Başqırdıstan"**
 | Başqırdıstan |
**Bioloji proqres** — taksonun tarixi inkişafında arealını genişləndirib sayını artırması üçün yeni-yeni uyğunlaşmalar qazanması.

Bioloji proqres
---------------

Üzvi aləmdə növlər fərdlərin miqdarına və yaşama arealına görə bir-birindən fərqlənir. Ümumiyyətlə, ibtidai orqanizmlərin müəyyən yaşayış yerində miqdarı ali orqanizmlərə nisbətən çox olur. "Yüksək" mütəşəkkil varlıqlar, daha təkmilləşmiş uyğunlaşmalara malik olduqlarından, öz tərəqqisini fərdlərin miqdarını artırmaq yolu ilə deyil, ayrıca götürülmüş fərdlərin həyat qabiliyyətinin yüksəlməsi ilə təmin edir. Lakin bu xüsusiyyət ancaq böyük qruplardan olan orqanizmləri müqayisə etdikdə aydın görünür. Konkret bir növün yaşamaq uğrunda mübarizədə nailiyyəti isə hər şeydən əvvəl populyasiyada fərdlərin miqdarının və onun populyasiyalarınınmiqdarının artması, eləcə də növün arealının genişlənməsindən asılıdır.

A. N. Seversova görə bioloji proqres bir sıra dəqiq yollarla, aramorfozlar, idioadaptasiyalar və ümumi degenerasiya kimi morfofizioloji dəyişikliklər vasitəsilə baş verir.

Bioloji proqres orqanizmlərin mütəşəkkilliyinin həm mürəkkəbləşməsi, həm də sadələşməsi yolu ilə baş verir. Məsələn, sahibin daxilində özünəməxsus şəraitdə yaşayan orqanizmlərin əksər orqanlar sistemi faydasız olur. Bu zaman orqanizmlərdə aktiv fəaliyyət göstərməyən orqanlar reduksiya olunur, lakin sormaclar, qarmaqlar, cinsiyyət sistemi kimi orqanlar isə yaxşı inkişaf edir. Mütəşəkkilliyin belə sadələşməsi növün fərdlərinin miqdarının artmasına və onun ekoloji tərəqqəsinə səbəb olur.

Fəsilə və dəstələr daxilində bioloji proqresin kriterisi fərdlərin miqdarı deyil, müxtəlif cinslərdə növlərin miqdarı və ya müxtəlif fəsilələrdə cinslərin miqdarı istifadə oluna bilər. Ayrı-ayrı dəstələr daxilində fəsilələrin miqdarı və ayrı-ayrı fəsilələr daxilində cinslərin miqdarı eyni olmur. Eləcə də cinslərdə növlərin miqdarı dəyişilir. Daha çox qrupları olan taksonlar bioloji proqressiv hesab olunur. Bu zaman qrupun müvəffəqiyyəti onun quruluşunun və ya orqanların sadələşməsi yolu ilə də baş verə bilər. Buna görə də həm ibtidai canlılar və həm də mürəkkəb ali canlı qrupları bioloji proqresdə ola bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.

Ədəbiyyat
---------

* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.
* R. Ə. Quliyev, M. Ş. Babayev, E. M. Axundova. "Təkamül təlimi". Çaşıoğlu-2012, s.414–417

Xarici keçidlər
---------------

* Прогресс и регресс в эволюции

Həmçinin bax
------------

* Bioloji reqres
* Təkamül
F/A-18 Hornet səs sürətini keçərkən
**Səs sürəti** — havada, dəniz səviyyəsində və 21 °C temperaturda 343,2 m/s və ya 1235,5 km/saata bərabərdir.

Səs sürəti tezliklə əlaqədar olaraq dəyişir, hər tezlikdə səs eyni sürətdə hərəkət edir.

Havanın temperaturuna, sıxlığına görə səsin yayılma sürəti dəyişir. Soyuq havada səs sürəti dəyişir. Soyuq havada səs sürəti aşağı düşür. Səs isti havadan soyuq havaya keçərkən yayılma istiqamətini dəyişdirir.

Səsin havadakı sürəti təxmini olaraq aşağıdakı düstur ilə hesablanır:

{\displaystyle c\_{\mathrm {hava} }=(331{.}5+(0{.}6\cdot \vartheta ))\ \mathrm {ms^{-1}} \,}
Düsturdakı {\displaystyle \vartheta \,} (teta) istiliyin Selsi (°C) şkalası ilə ifadəsidir.

Hər hansı bir sahədə külək arxadan əsərsə səs yerə doğru istiqamətlənir. Külək qabaqdan əsərsə, səs yerdən yuxarıya doğru istiqamətlənir. Gündüz, yer qızdığı üçün səs dalğaları istiliyin təsiri ilə yuxarıya doğru istiqamətlənir. Gecə isə yer soyuduğu üçün səs dalğaları daha uzaqlara gedir və aşağıya doğru istiqamətlənir.

Dənizdə suyun quruluşu əks etdirici bir səth formalaşdırır. Bu səbəbə görə də, dənizdə səs sakit bir mühitdə 4–5 km-ə qədər uzağa gedə bilər.

Hərəkətli səs mənbəyinin sürəti, səsin yayılma sürətini keçəndə, səs partlayış səsi olaraq eşidilir. Belə vəziyyətdə dalğa şüa kimi konusşəkilli bir sahədə yayılır və şok dalğaları adlandırılır. Bir cismin sürətinin o mühitdəki səs sürətinə nisbətinə Max rəqəmi deyilir. Səs sürətini keçmiş ilk insan Chuck Yeager olmuşdur.

Qazlarda səs sürəti (0 °C; 101325 Pa), m/s| Azot | 334 
  |
| Ammonyak | 415
  |
| Asetilen | 327
  |
| Hidrogen | 1284
  |
| Hava | 331
  |
| Helium | 965
  |
| Oksigen | 316
  |
| Metan | 430
  |
| Dəm qazı | 338
  |
| Karbon qazı | 259
  |
| Xlor | 206 |

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 4179365-1 · LCCN: sh85125374 · Microsoft: 200351514 |
**Neft İxrac Edən Ölkələr Birliyi** və ya qısaca **OPEC** (*ing.* The Organization of the Petroleum Exporting Countries) — neft ixrac edən ölkələr tərəfindən neftin qiymətinin tənzimlənməsi məqsədi ilə yaradılan təşkilat. Bu təşkilatın üzvləri iqtisadiyyatı əsasən neftdən asılı olan dövlətlərdir.

Haqqında
--------

OPEC daim fəaliyyətdə olan qeyri-hökumət təşkilatı kimi 1960-cı il sentyabr ayının 10-14-də Bağdadda keçirilən konfransda yaradılıb. Əvvəlcə İran, İraq, Küveyt, Səudiyyə Ərəbistanı və Venesuela (Venesuela təşkilatın yaranması təşəbbüsünə ilk dəfə 1949-cu ildə cəhd göstərib) təşkilata daxil olub.

Bu 5 ölkəyə sonradan Qətər, (1961), İndoneziya (1962), Liviya (1962), Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (1967), Əlcəzair (1969), Nigeriya (1971), Ekvador (1973-1992), Qabon (1975-1994), Anqola (2007) qoşulub. Ekvador 1993-cü ildə ya təşkilatın üzvlük haqqını ödəyə bilmədiyindən, ya da təşkilatın qərara aldığı miqdardan daha çox neft istehsal etmək istədiyindən təşkilatdan çıxıb. 2007-ci ildə isə İndoneziya təşkilatı tərk edib.

Təşkilatın qərargahı 1965-ci ildən Vyanada yerləşir. Hazırda OPEC-in 12 üzvü var. 
  
Afrika   

Anqola Anqola 10 yanvar 2007  

Liviya Liviya dekabr 1962   

Nigeriya Nigeriya iyul 1971   

Əlcəzair Əlcəzair 1969

Orta Şərq  

İran İran Sentyabr 1960   

İraq İraq Sentyabr 1960   

Küveyt Küveyt Sentyabr 1960   

Qətər Qatar Dekabr 1961   

Səudiyyə ƏrəbistanıSəudiyyə Ərəbistanı Sentyabr 1960   

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri BƏƏ Noyabr 1967

Cənubi Amerika   

Venesuela Venesuela Sentyabr 1960  

Ekvador Ekvador Noyabr 2007

Cənub-Şərqi Asiya  

İndoneziya dekabr 1962 üzvlüyü görüş altında çünki İndoneziya OPEC tərəfindən artıq dəqiq neft ixracatçısı olaraq qəbul edilməməkdədir.

Köhnə üzvlər   

Qabon (bütün ümumi üzvlük 1975-dən 1995-ə qədər)

üzvlüyü gözlənilənlər  

Azərbaycan,[Boliviya]], Meksika, Sudan və Suriya OPECə iştirak etməyə dəvət edildilər. 
Sudan və Ekvador hazırda ümumi üzvlük üçün namizətdirlər.

Şəkillər
--------

* OPEC-in mənzil qərargahıOPEC-in mənzil qərargahı
* Təşkilata üzv olan ölkələrTəşkilata üzv olan ölkələr

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Təşkilatın rəsmi veb-saytı

Həmçinin bax
------------

| ⛭Neft İxrac Edən Ölkələr Birliyi (OPEC) |
| --- |
| Əlcəzair • Anqola  • Ekvador  • İran • İraq • Küveyt • Liviya • Nigeriya  • Qətər • Səudiyyə Ərəbistanı  • Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri • Venesuela |
**Buq**, Qərbi Buq (pol. Bug *ukr.* Західний Буг, *Zakhidnyy Buh,* *belar.* Захо́дні Буг, *Zakhodni Buh*; *rus.* Западный Буг, *Zapadnyy Bug*), tarixi Azərbaycandilli mənbələrdə **Ağsu çayı** - Polşa, Ukrayna və Belarus ərazilərində çay (xeyli hissəsi sərhəd xətti boyu uzanır). Visla çayının sağ qolu. Uz. 831 km, hövzəsinin sah. 73,5 min km2
. Podol yüksəkliyindən başlanır. Əsasən, Mazovets-Podlyas ovalığı ilə axır. Qar və yağış suları ilə qidalanır.Yazda gursuludur, tez-tez daşqınlar olur.Ortaillik su sərfi mənsəbində 332 m³/san-dir. Dekabrın axırından martın ikinci yarısınadək buzla örtülü olur. Əsas qol ları:Muxavets, Narev. Dnepr-Buq kanalı və digər çaylar Buqu Dnepr çayı, Avqust kanalı isə Neman çay sistemləri ilə birləşdirir. Ağac axıdılır. Mənsəbindən 315 km məsafədə gəmiçiliyə yararlıdır. Çervonoqrad (Ukrayna) və Brest (Belarus) şəhərləri Buqun sahilindədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  DIZIONARIO ITALIANO E TURCO, Milano, 1834 (s.728) Bog,f di Polonia, ah su.
2. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 40. ISBN 978-9952-441-10-9.
**Gilançay körpüsü** — Orta əsrlər zamanı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində Gilançay üzərində inşa edilmiş və ərazidən keçən ticarət karvanlarına xidmət etmiş körpülərdən biridir.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Ordubad rayonunun Gilançay kəndindən bir az şimalda yerləşir və hazırda ancaq bir dayağı qalıb.

Memarlıq quruluşu və tikinti materialı
--------------------------------------

Qalıqlarına əsasən məlum olur ki, körpü yonulmamış iri daşlardan əhəng məhlulu istifadə olunmaqla inşa olunmuşdur. Körpüdən qalan dayağa əsasən deyə bilərik ki, onun bəzi yerləri yonulmuş daşlarla üzlənmişdir. Gilançay kəndi bu körpünün salınmasından bir neçə əsr sonra, əvvəllər Biləv kəndinə məxsus biçənək sahələri və mal qışlağı olan ərazidə məskunlaşan biləvlilərin hesabına XX yüzilliyin əvvəllərində yarandığı üçün, əslən Biləvdən olan və Biləvin təbiətinə, toponimikasına, tarixinə və etnoqrafiyasına sanballı əsər həsr etmiş H. Aslanlı bu körpünü Biləv kəndi ərazisində yaradılan ikinci körpü kimi təqdim edir.

Şərqdən qərbə və əksinə hərəkət edən ticarət karvanlarına və bu yolla gedib gələn insanlara xidmət edən körpü kifayət qədər böyük olmuşdur. Orta əsrlər dövrünə xas üslubda tikilmiş, tikinti texnikasına görə bölgədəki digər körpülərlə eyniyyət təşkil edən körpünün uzunluğu təxminən 60 metr, eni 3 metr, hündürlüyü 6–7 metr olmuşdur. Körpü uzun müddət ticarət karvanlarının rahat hərəkətini təmin etmiş, lakin sonralar çay daşqınları nəticəsində dağıntıya məruz qalmışdır.

Mənbə
-----

1. Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Aslanlı H. Biləv. Bakı:"E. L." Nəşriyyat və Poliqrafiya Şirkəti MMC, 2008, 460 s. s. 59, 138
2. ↑  İsayev E. Böyük İpək yolu və Naxçıvan. Bakı: Elm və təhsil, 2012, 214 s. s.126
**Ən yaxşısı Sola zəng et** (*ing.* Better Call Saul) — Vins Qilliqan və Piter Quld(en) tərəfindən yaradılmış amerikan cinayət–drama teleserialı. Qilliqanın yaradıcısı olduğu əvvəlki işi "BədBəxt"in (2008–2013) spin-offudur. "*Ən yaxşısı Sola zəng et*" AMC telekanalında 8 fevral 2015-ci ildən 15 avqust 2022-ci ilə qədər altı mövsüm 63 seriya yayımlanaraq sona çatmışdır.

Hadisələr 2000-ci illərin əvvəllərində, "BədBəxt"dən illər öncə Albukerkedə cərəyan edir. Serial ağır cinayətləri örtbastır edən vəkil – hazırda Sol Qudman(en) kimi fəaliyyət göstərən keçmiş dələduz Cimmi MakQilldən (Bob Odenkirk(en)) bəhs edir. Serialın digər önəmli personajları arasında narkotik tacirləri ilə əməkdaşlıq edən korrupsiyoner polis məmuru Mayk Ermantraut(en) (Conatan Benks(en)), Cimminin sevdiyi həmkarı Kim Veksler(en) (Rey Sihorn(en)), öz doğma qardaşı və düşməni Çak MakQill(en) (Maykl Makkin(en)), Çakın hüquqşünası Hovard Hemlin(en) (Patrik Fabian(en)), narkotik satıcısı Naço Varqa(en) (Maykl Mendo(en)), narkobaron Qus Frinq(en) (Cankarlo Ezpozito(en)) və kartel rəhbəri Lalo Salamanka(en) (Toni Dalton(en)) var. Serialda həmçinin Solun narkobaron Volter Vayt (Brayan Krenston) ilə tərəfdaşlığı da işıqlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  fernsehserien.de (alm.).

Xarici keçidlər
---------------

* amc.com/shows/better-call-saul--1002228 — Ən yaxşısı Sola zəng et rəsmi saytı
* *Ən yaxşısı Sola zəng et* Netflix-də
* *Ən yaxşısı Sola zəng et* — Internet Movie Database saytında.
Müasir meteoroloji təminat sistemləri
-------------------------------------

Son onilliklər ərzində istismara yararlı, uzaq məsafələr qət edən, yüksək sürətə malik hava laynerlərinin meydana çıxması ilə əlaqədar olaraq, dumanda görünüş məsafəsinin ölçülməsi zamanı 10 m-lik dəqiqlik tələb olunur və xüsusən də qalxma-enmə zonasında hava gəmilərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə biləcək yer səthi üzərində küləyin sürət və istiqamətinin və digər meteoroloji kəmiyyətlərin ölçülmə dəqiqliyinə olan tələblər də xeyli artmışdır. Ona görə də operativliyin tam təmin olunması üçün uçuşların meteoroloji təminatı vəzifəsinə qarşı qoyulan əsas tələblər məlumatların vaxtlı-vaxtında və tam şəkildə çatdırılmasından ibarət olur.
Yuxarıda qeyd edilən şərtlərlə əlaqadar olaraq istismar edilən müasir meteoroloji təminat sistemlərinə yüksək inteqrallaşdırılma və avtomatlaşdırılma səviyyəsi istiqamətində qoyulan təlblər də artmış olur.

Avtomatik meteoroloji sistemlər
-------------------------------

Müşahidələrin aparılması üçün ən çox yayılan üç avtomatik stansiya var: AWOS -Almaniya, VAİSALA -Finlandiya, ASOS -ABŞ, KRAMS-4 isə Rusiya istehsalıdır. Bu stansiyalar vasitəsilə meteoroloji müşahidələr yarım saatdan bir aparılır. Əldə olunan meteoroloji məlumatları kodlaşdırırlar. Bu isə METAR adlanır. Bundan başqa xüsusi müşahidələr də vardır. Xüsusi müşahidələr kodu isə SPESİ adlanır. SPESİ müəyyən kriteriyalar vasitəsilə xüsusi hava təzahürləri üzərində aparılır.
Meteoroloji müşahidələrin işlənməsinə qoyulan müasir tələblər, meteoroloji elementlərin vaxtında, dəqiq və avtomatlaşdırılmış şəkildə ölçülərək minimum xəta ilə lazımi orqanlara ötürülməsidir. Qoyulan tələbləri yerinə yetirmək məqsədilə hal-hazırda yüzdən çox hava limanlarında Almaniyanın impuls–fizik (Avtomatlaşdırılmış Meteoroloji Müşahidə Sistemləri-AWOS) və Finlandiyanın VAİSALA (Kompleksləşdirilmiş Avtomatik Radiotexniki Stansiya-KRAMS-4) dünyada tanınmış, aparıcı firmalarının müasir cihazları və sistemləri ilə təchiz olunub.

Həmçinin bax
------------

Meteorologiya

Xarici keçidlər
---------------

PEYK METEOROLOGİYASI

İstinadlar
----------

1. ↑  Матвеев Л.Т. Основы общей метеорологии. Физика атмосферы. Л. 1965.
2. ↑  Монин А.С. Введение в теорию климата. Л.1982–246с
**Töhfeyi-Sami** - Şah İsmayılın oğlu Sam Mirzə Səfəvi tərəfindən qələmə alınan şairlərin həyat və yaradıclığından bəhs edən təzkirə. Bu təzkirə Azərbaycan ədəbiyyatında ilk təzkirə hesab edilir. Fars dilində qələmə alınmışdır.

Müəllifi
--------

Əbül Nəsir Sam Mirzə Səfəvi dövlətinin qurucusu I Şah İsmayılın oğludur. O.1517-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Marağa şəhərində dünyaya gəlib. Ənənəvi Qızılbaş təlimini Əbdi bəy Şamlının oğlu Durmuş xan Şamlıdan alıb. Həyatının ilk illərini atasının yanında keçirmiş 1521-ci ildə lələsi Durmuş xan Şamlı ilə birlikdə Herat şəhərinə göndərilmişdi. Bu tarixdən etibarən Xorasanın idarəçiliyi ona həvalə olunmuşdu. 

I Şah Təhmasib hakimiyyətə gəldikdən sonra Sam Mirzənin Xorasanda hakimliyini tanıyan fərman imzaladı. 1524-cü ildə özbək qoşunları Xorasana daxil olaraq, Herat şəhərini ələ keçirdi. Bu zaman Durmuş xan ilə birlikdə özbəklərlə mübarizə aparıb onları Heratdan uzaqlaşdırmağa müvəffəq oldu. 

1525-ci ildə Durmuş xanın vəfatı ilə qardaşı Hüseyn xan Şamlı Sam Mirzənin yeni lələsi təyin olundu. 1527-ci ildə Übeydulla xanın Herata hücumunu dəf etsə də, 1529-cu ildə baş verən hücum zamanı Hüseyn xan Şamlı ilə məsləhətləşib şəhəri tərk edərək Sistana doğru yola düşdü. Sistan hakimi onları mehribanlıqla qarşılayıb yola saldı. 1530-cu ildə Səfəvilərə qarşı itaətsizlik göstərən Kic və Məhran hakimi Məlik Dinarı və qüəvvələrini məğlub edib Farsa hərəkət etdilər və qış fəslini burada keçirdilər. 

1531-ci ildə Sam Mirzə lələsi Hüseyn xan Şamlı ilə birlikdə Şah Təhmasibin hüzuruna gəlir. Şah Hüseyn xan Şamlını vəkil və əmir əl-üməra təyin edir. 1534-cü ildə Sam Mirzə yenidən Xorasan hakimi olur və bu dəfə Ağzıvar xan Şamlı onun lələsi vəzifəsinə gətirilir. Şah Təhmasib Heratda ikən Hüseyn xanın həmtayfası olan Başdan Qara adlı bir nəfər şahın piyaləsinə zəhər tökmək üçün cəhd göstərmişdi. Hüseyn xanın tərbiyəçisi (lələsi) olduğu qardaşı Sam Mirzənin xeyrinə I Şah Təhmasibi devirməyə yönəldilmiş fəaliyyətdə ittiham etmişdilər. Həmçinin Sam Mirzənin xəyanəti barədə xəbər verən "Şərəfnamə"yə görə, Sam Mirzə özünü I Sultan Süleymanın vassalı kimi tanımışdı. Nəticədə Hüseyn xan Şamlı edam edildi.

Gizli planı ifşa olunan Sam Mirzə Ağzıvar xan Şamlı ilə birlikdə 1535-ci ildə Heratda şaha qarşı üsyan qaldırdı. Bu xəbəri eşidən Sultan Süleyman Sam Mirzəni Səfəvi hökmdarı kimi tanımağa qərar verdi. Qiyam uğursuluqla nəticələndi və Qənhadar şəhəri yaxınlığında Sam Mirzə və ordusu Mirzə Kamran tərəfindən məğlub edildi. Ağzıvar xan Şamlı öldürüldü. Sam Mirzənin məğlub edilməsi xəbərini eşidən Übeydulla xan yenidən Herata hücum çəkib şəhəri ələ keçirdi. 1549-cu ildə Sam Mirzə üsyankar fəaliyyətlərinə görə Qəhqəhə qalasına həbs edilsə də Şah Təhmasib çox keçmədən onu bağışladı. Lakin onu heç bir yerə hakim təyin etmədi. 

1549-cu ildə şahın əmri ilə Ərdəbil hakimi təyin edilmiş 1562-ci ilə qədər bu vəzifəni icra etmişdir.
1400Təqribən 1400-cü ildə transsəhra ticarət yolları. İndiki Niger ərazisi vurğulanır .
**Transsəhra ticarət yolu** — Qərbi və Şimali Afrikanın böyük hissəsini əhatə edən ticarət əməliyyatları şəbəkəsi. Ticarət XX əsrin ortalarına qədər karvan yolları ilə aparılırdı. Sülh dövründə Böyük Səhranı keçmək və geri qayıtmaq təxminən 18 ay çəkirdi.

Böyük Səhranı cənubdan şimala keçən iki əsas yol boyunca döyüş arabalarının təsvirləri aşkar edilmişdir. Bundan tədqiqatçılar belə nəticəyə gəlmişdilər ki, ticarət yolları qədim zamanlarda Böyük Səhradan keçmişdir.

Artıq VIII əsrin ortalarında ərəblər Mərakeşin cənubundakı Sicilmasa ilə Mavritaniyadakı Audaqost arasında karvan yolu yaratmışdılar Böyük Səhranın qızılın gətirildiyi cənub kənarında Aralıq dənizi tacirləri məskunlaşmışdılar. Orada ərəb və bərbərlərin dəvə karvanları ilə şimaldan gətirilən məhsullar cənubdan vanqaralar tərəfindən idarə olunan eşşək karvanlarına yenidən yüklənirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Гараманты и транссахарская торговля в античное время". Реконструкция. 2011-06-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-12-18.
2. ↑  А. Н. Логинов. История стран Азии и Африки в Средние века, — Волгоград, 2002.

| ⛭Tarixi ticarət yolları |
| --- |
| Qədim Dünya | • Via Maris • Krallıq yolu • Via Regia • Kəhrəba yolu • Buxur Yolu • Hind-Roma ticarəti |  |
| Orta əsrlər | • Böyük ipək yolu • Radhanitlər yolu • Volqa ticarət yolu • Varyaqlardan yunanlara yol • Peçora yolu • Hanza ittifaqı yolu • Transsəhra ticarət yolu • Böyük Təkər Yolu • Sibir traktı (Çin çay yolu) • İnk yolu • Don ticarət yolu |
| Müasir tarix | • Ədviyyat yolu • Manila qaleonları • Gümüş donanması • Üçbucaq ticarəti • Sibir traktı • Çay yarışları • Şərqi Afrikada regionlararası karvan ticarəti |
**Samir Şakir oğlu Əsədli** (1 iyun 1983, Yardımlı rayonu) — azərbaycanlı siyasətçi, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası sədrinin müavini, Mərkəzi İcra Aparatının rəhbəri.

Həyatı
------

Samir Şakir oğlu Əsədli 1 iyun 1983-cü ildə Yardımlı rayonunun Bilnə kəndində anadan olub. 2000-ci ildə Bakı şəhəri, 180 saylı orta məktəbi, 2004-cü ildə isə Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin bitirib. 2004–2005-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri (Daxili Qoşunlar) sıralarında həqiqi hərbi xidmətdə olub.

Evlidir. 3 oğlu, 1 qızı var.

Siyasi və ictimai fəaliyyəti
----------------------------

2011-ci ildən NİDA Vətəndaş Hərəkatının üzvüdür. 2012-ci ildən İctimai Palatanın və 2013-cü ildən isə Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının üzvü olub.

2010–2015-ci illərdə Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) Mərkəzi Nəzarət Təfriş Komitəsinin sədri olub.

23 fevral-4 mart 2023-cü il tarixlərində ABS Konqresinin dəstəyi ilə Vasinqton və Little Rock səhərlərində həyata keçirilən "Gənc liderlər ictimai fəaliyyətdə və idarəçilikdə" proqramı çərçivəsində "Gənc liderlər" kursunu bitirmişdir.

### Partiya fəaliyyəti

2001-ci ilin iyun ayının 1-dən Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının (VHP) üzvü olub. 2001-ci ildən VHP Ali Məclisinin, 2003-cü ildən isə Siyasi Şuranın üzvdür.

2002–2004-cü illərdə VHP Gənclər Təşkilatının sədri, 2005–2007-ci illərdə isə partiya sədrinin gənclərlə iş üzrə müşaviri olub. 2007–2013-cü illərdə VHP Təşkilat Şöbəsinin müdiri olub. 2013-cü ildə Mərkəzi İcra Aparatının rəhbəri təyin olub. Hazırda VHP sədrinin müavini və Mərkəzi İcra Aparatının rəhbəridir.

### Seçkilərdə

2003-cü ildə Azərbaycan Respublikasinda keçirilən Prezident seçkilərində, prezidentliyə namizəd Sabir Rüstəmxanlının, 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasinda keçirilən Prezident seçkilərində, prezidentliyə Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının namizədi Cəmil Həsənlinin ictimai vəkili olub.

2009–2014-cü ildə Bakı şəhəri Qızıldaş bələdiyyəsinin üzvü, bələdiyyənin sosial məsələlər və ekologiya komissiyasının sədri olub.

7 noyabr 2010-cu il tarixdə keçirilən parlament seçkilərində 64 saylı Sabirabad ikinci seçki dairəsindən müxalifətin seçki dairəsi üzrə vahid namizədi olub.

Milli Məclisə seçkilərdə 2015-ci ildə 11 saylı Qaradağ seçki dairəsindən və 2020-ci ildə isə 34 saylı Xətai ikinci seçki dairəsindən deputatlığa namizəd olub.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* **Twitter səhifəsi**
* **Facebook səhifəsi**
* Samir Əsədli
Bock (Dudy)
**Bock** (Çexcə: *Dudy*) — ənənəvi Bohemiya tuluq zurnasıdır. Aləti çalma adəti XX əsrə kimi ilk əvvəl Blata, Chodsko, Bohemyanın Egerland və Saksonya bölgələri arasında çəkdi.

Bock adı (almanca buck:erkək keçi) onun düzəldilməsində keçi dərisindən istifadə olunması ilə əlaqəlidir. Bockun dronu (musiqi alətinin hissəsi, səs çıxarır) adətən chanterin (musiqi alətinin bir hissəsi melodya yaradır, üzərində deşiklər olan boru) tonundan 2 oktava aşağı düşür. Bockun mövcud variantı ümumilikdə körüklə üfürüləndi. Buda tuluqzurnaçıya aləti çalmaqla bərabər mahnı oxumasınada şərait yaradır. Borunun yuxarı hissəsi adətən keçi başı formasındadır. Egerland tərzi alətlərdə dron (musiqi alətinin bir hissəsi, hansı ki səs çıxarır) torbadan aşağı asılarkən, Bohemiya tərzində isə onun çalanın çiynindən arxaya doğru uzanır. Bu musiqi aləti daha çox osrkestrlarda istifadə olunur.

Bu musiqi aləti indi daha çox Çexiya Respublikasında, xüsusilə Cənubi Bohemiyadakı Strakonicede və Qərbi Bohemiyada Chodsko olaraq bilinən Domažlice regionunda istifadə olunur.

Dudy (Moravyada gajdy, Chodskuda pukl adlanır) Yunanıstanda meydana gəlmiş xalq musiqi alətidir. Çexiyada bir neçə xalq ansambılları vardır və hər iki ildə bir Strakonice də Beynəlxalq dudy günü keçirilir.
**Kenquru** (*lat.* Macropus) — Kenqurular fəsiləsindən heyvan cinsi.

Kenqurular arxaya tullana bilmir.

Kenqurunun çantası
------------------

Təzə doğulmuş kenquru balası çox kiçik olur, cəmi 2 santimetr. O, anasının kisəsində sakitcə yaşayıb böyüyür. Bala kenquru anasının çantasına özü çıxır, onun döşlərindən süd əmməyə başlayır. Çəkisi 9 kiloqrama çatana qədər o, kisədə qalır. Çantalar vacib rol oynadığına görə belə heyvanları kisəlilər adlandırırlar.

Kenqurunun südü
---------------

Yeni doğulmuş kenquru balası lobya dənəsi böyüklüyündə olur və ayaqları hələ yeni inkişaf etməyə başlayır. Balalar doğulduqda kor olurlar. Çünki kenquru balaları ana bətnində inkişafını tamamlamadan dünyaya gəlirlər. Buna görə də ananın bədənində hazırlanmış tüklü kisə balalar üçün mühüm qorunma yeridir. Bala böyüdükcə bu kisə də genişlənir. Kisənin girişində balanın düşməyinin qarşısını alan xüsusi əzələlər vardır. Ana kenquru suya girdiyi zaman da bu əzələlər vasitəsilə suyun içəriyə dolmasının qarşısı alınır. Kenquruların südü balaların tələbatına uyğun xüsusiyyətdə olur. Südün tərkibindəki yağ və digər birləşmələr balanın böyüməsinə və ehtiyaclarına uyğun olaraq dəyişir. İlk bala süd əmərkən yeni doğulan ikinci bala üçün də asan həzm olunan süd verilməyə başlayır. Üçüncü bala dünyaya gəldikdə isə fərqli tərkibə malik üç süd növü istehsal edilir. Hər bala onun üçün hazırlanan südü asanlıqla tapır.

Kenqurunun növləri
------------------

Kenqurunun 60-a qədər növü məlumdur. Avstraliyada və Yeni Zelandiyada onların hamısına rast gəlmək olar. Kenquru növlərinin ən böyüyü Kürən (sarı) kenqurudur. Onun kütləsi 90 kiloqrama yaxındır. Ən balacası isə muskus kenqurusudur, çəkisi cəmi yarım kiloqramdır.

Kenqurunun qidalanması
----------------------

Marallar və qəzəllər kimi, Cənub yarımkürəsində yaşayan kenqurular da otla və qısaboylu bitkilərin yarpaqları ilə qidalanırlar.

Etimologiyası
-------------

Kenquru Avstraliya qitəsinin bəzəyi sayılır. Avstraliyaya ilk dəfə gələn ingilislər hələ o vaxta qədər dünyanın heç bir yerində bu cür qəribə heyvan görməmişdilər. Onlar bu qəribə heyvanı göstərib yerli sakinlərdən onun adını soruşmuşlar. Yerlilər də ingilislərin nə dediyini anlamırlar və Avstraliya dilində "Kenquru" sözünü eşidən ingilislər elə bilirlər ki, bu söz elə həmin heyvanın adıdır. Onlar bu heyvanı da Avropaya "Kenquru" adı ilə tanıdırlar. Beləcə, Avstraliyanın aborogenlərinin dilində "mən sizi anlamıram" sözü bu qəribə heyvanın adına çevrilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2006.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q174322
* Wikispecies: Macropus
* ADW: Macropus
* AFD: Macropus
* BioLib: 20488
* BOLD: 5224
* EoL: 11012
* EPPO: 1MAKPG
* Fauna Europaea (new): 2cc77625-cd8f-44a0-a757-485f11f37214
* GBIF: 2440171
* iNaturalist: 42865
* ITIS: 552447
* MSW: 11000239
* NBN: NBNSYS0000134841
* NCBI: 9312
* NZOR: 6916d724-8a7b-4959-894c-a7f24450dcd8
* WoRMS: 450172

 |