recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Protey amöbası** (*lat.* Amoeba proteus ) — İbtidailərin *Lobosa* sinfinə daxil olan yarımsinifdir.

### Haqqında

Protey amöbası Amoebina dəstəsinə aid olub, sərbəstyaşayan Sarkodinlərin ən iri nümayəndəsidir. Onlar durğun, çürümüş bitki qalıqları və yarpaqla çirklənmiş sularda yaşayırlar. Bunların ölçüsü 0,5 mm -ə yaxındır. Bədən örtüyü olmadığından sitoplazma yavaş-yavaş bu və ya digər istiqamətdə doğru axır və bunun nəticəsində fərdin bədən forması daima dəyişilir. Amöbdə sitoplazma iki qata diferansasiya etmişdir. Xarici qat - ektoplazma şəffaf, qatı, homogen quruluşa malik olub, amöbün bütün bədənini əhatə edir və onu xarici təsirlərdən mehafizə etmək funksiyasını yerinə yetirir. Daxili qat - endoplazma tutqun, duru və dənəvər quruluşa malikdir. O daim hərəkətdə, yaxud axma vəziyyətində olur. Qatlar arasında hər hansı bir sərhəd təşkil edən struktur yoxdur. Amöbün bədəninin hər hansı bir tərəfindən sitoplazma axaraq. yalançı ayaqlar, yaxud psevdopodilər əmələ gətirir. Bunun nəticəsində amöb bir yerdən başqa yerə doğru hərəkət edir. Belə hərəkət amöbvari hərəkət adlanır. Sitoplazmada formalaşan yalançı ayaqlar bədən səthinə çatdıqda onun ön tərəfinin endoplazması ektoplazmaya çevrilir, yalançı ayaqlar uzanan zaman isə ektoplazma bədən daxilində endoplazmaya keçir. Beləliklə, sitoplazmanın qatlarının diferensasiyası baş verir. Amöblərin növləri, psevdopodilərin sayı və formasına görə fərqlənirlər. Yalançı ayaqlar qısa, uzun, küt, uclarından sivri və s. formalarda olur. Bu xarici mühit şəraitində çox asılıdır. Amöbün bədənində nüvə, qida vakuolları, yığılıb - açılan vakuollar vardır. Onlar ikiyə bölünmə yolu ilə qeyri-cinsi çoxalma xassəsinə malikdir. Bu proses nüvənin mitotik bölünməsi ilə baş verir. İnsanın bağırsağında və bir sıra heyvanların daxilində parazit amöb növləri yaşayır. İnsanda onlar iki cür parazitlik edir; bağırsaq amöbası - Entamoeba coli və ishal amöbü – Entamoeba histolytica. Axırıncı bağırsaq koliti amöbiaz xəstəliyinin törədicisidir. İnsanın bu parazitlərə yoluxması sistalar vasitəsilə baş verir. İshal amöbası 4 nüvəli, bağırsaq amöbası isə 8 nüvəli sistaya malikdir.

Ədəbiyyat
---------

* F.Q.AĞAMALIYEV , E.Ə.MURADOVA. Onurğasızlar zoologiyasından praktikum. Bakı, "Maarif nəşriyyatı, 2004. 204 səh. şəkilli.

Həmçinin bax
------------

* Çanaqlı amöblər
* Amöb

Xarici keçidlər
---------------

Amoeba proteus

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1190338
* Wikispecies: Amoeba proteus
* EoL: 491144
* EPPO: AMOAPR
* GBIF: 5425264
* iNaturalist: 311343
* IRMNG: 10208961
* ITIS: 43854
* NCBI: 5775
* NZOR: db8c713e-c23e-496d-9f03-a54691f207ce

 |
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Məcid Hüseynov.
**Hüseynov Məcid Əli oğlu** (d. 1912 - ö. 1974) — Azərbaycan iqtisadçısı, professor.

1934-1939-cu illərdə Gürcüstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun meşəçilik fakültəsində təhsil almışdır. 1949-cu ildə Leninqrad Meşə Təsərrüfatı Elmlər Akademiyasında qiyabi aspiranturaya daxil olmuş, dissertasiya müdafiə edərək elmlər namizədi adına layiq görülmüşdür. Respublika İqtisadiyyatının inkişaf etdirilməsinə həsr edilmiş bir neçə monoqrafiyanın, kitabın, broşüranın, 30-dan çox elmi məqalənin müəllifidir.

1956-1960-cı illərdə AzXTİ-də kafedra müdiri, müdir müavini vəzifələrində işləmişdir. 1960-1963-cü illərdə kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı və tədarükü nazirinin müavini vəzifəsində çalışmışdır. 1963-cü ildən ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Elmi Tədqiqat Kənd Təsərrüfatının İqtisadiyyatı və Təşkili İnstitutunda baş elmi işçi, şöbə müdiri işləmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Böyük İqtisadi Ensiklopediya II hissə
**Hendrikus Piter (Henk) Bremmer** (17 may 1871[…], Leyden, Cənubi Hollandiya – 10 yanvar 1956[…], Haaqa) — hollandiyalı rəssam, incəsənət tənqidçisi, sənətşünas, incəsənət müəllimi, incəsənət kolleksiyaçısı idi.  Rəssam Rudolf Bremmerin atası idi. Bremmer rəssam təhsili aldı, 1893-1895-ci illərdə jurnalist kimi çalışdı və 1896-cı ildə incəsənət dərsi keçməyə başladı. 1906-1907 mövsümündə Hollandiyanın ən varlı qadınlarından biri olan Helen Kröller-Müller onun şagirdi idi və qısa müddətdə incəsənətlə bağlı kolleksiya nümunələri toplamağa başladı. Bremmer ona incəsənətlə bağlı topladığı bu kolleksiyanı bir yerə yığıb nümayiş elətdirməyi təklif etdi və bu gələcəkdə yaranacaq olan Kröller-Müller muzeyinin əsasını qoydu. 

Bremmerin bir çox sənət adamı ilə əlaqəsi var idi. 1902-ci ildən ölənə qədər Haaqadakı Artiestenhofda yaşayıb. 1912-ci ildə Bart van der Lek ilə əlaqəyə yaratdı, onu maddi dəstək və aylıq müavinət ilə təmin etdi. 1906-cı ildə incəsənət tənqidi olan *Eene inleiding tot het zien van beeldende kunst* kitabını nəşr etdi.  1913-cü ildə təsviri sənət jurnalına başlamışdır. Bremmer, 20-ci əsrin birinci yarısında Hollandiya incəsənətinə o qədər təsir etmişdi ki, "İncəsənət Papası" adlandırıldı. 14 oktyabr 2006-cı il tarixdən 25 fevral 2007-ci ilədək Bremmerin şərəfinə olan *The Art Tsar, H.P. Bremmer* adlı bir sərgi, Otterlodaki Kröller-Müller Muzeyində keçirildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Hendricus Petrus Bremmer (nid.).
3. 1 2 3 4  .
4. ↑  "Bremmer, Hendricus Petrus (1871-1956)". Biografisch Woordenboek van Nederland 3 Huygens ING (nid. ). Huygens ING. 12 noyabr 2013. 2020-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 fevral 20120.
5. ↑  *Hendrikus Piter Bremmer.* Een inleiding tot het zien van beeldende kunst. Amsterdam: W. Versluys. 1906. 224.
6. ↑  "Eene inleiding tot het zien van beeldende kunst" (nid. ). delpher.com. 2015-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 fevral 20120.
Bloke yaylası
**Bloke, bloşka** (sloven. Bloška planota, Bloke) — Sloveniyanın cənub-qərbində yerləşən yayla (plato). Yayla boşqab formasında olub ölkənin tarixi Krayna bölgəsindədir.

Ümumi məlumat
-------------

Yaylanun uzunluğu 15 km, eni isə 10 km-dir. Yaylanın hündürlüyü 700 metrdən 800 metr arasında dəyişir. Geoloji baxımdan yayla Rakitna tektonik blokundan və iki fərqli dinar sınma zolağından təşkil olunub. Coğrafiyaçı Anton Melikin fikirinə görə Bloke yaylası pliosen dövrünün yenidən aktivləşən bölgəsinin qalığıdır. Əhəng daşı və dolomit mənşəli süxurlardan ibarət olan yayalada səth axınları yetərincə yüksəkdir. Ərazidə rütübətlənmə yüksək olduğundan bataqlıq ərazilərə rast gəlinir. Bol sulu çoxlu su mənbələri mövcuddur (Bloşniça). Bloke gölü (*Bloško jezero),* su anbarı Volçe qəsəbəsi yaxınlığındadır. Bloke yayalasına su axımı əsasən Çerknisa gölü ilə tənzimlənir. Mövcud eroziya prosesləri yaylanı bir neçə dərəyə parçalayıb. Bloşçisa və Loçisa dərələri sonda Bloke-Farada birləşir (*Bloško-Farovško polje).*Bölgədə 45 yaşayış məntəqəsi mövcuddur və bunlar Bloke inzibati mərkəzinə tabedir.

Bloke yaylasına bir neçə istiqamətdə yetişmək mümkündür. Əsas istiqamətlərdən biri Lyublyanadan olan A1 avtomaqistiralı ilə olan yoldur. Digər istiqamət isə Unek qəsəbəsindən eləcə də Çerkniça, Ribniça şəhərlərindən keçir. Ərazinin ən görməli məkanlarından biri Xaç mağarasıdır (*Križna jama).* Çerknisa gölü də turizm mərkəzi hesab olunur. Ərazidə Snejni regional parkı yaradılmışdır. Bloke yayalası həm də Sloveniyanın dağ xizək idmanı mərkəzi kimi tanınır. Hər il burada müxtəlif qış idmanı növləri üzrə yarışlar keçirilir.

Bloke yayalası haqqında ilk tarixi məlumat 1260-cı ildə verilmişdir. Antik dövrlərdə ərazi roma imperiyasının təsiri altında idi.

Xarici keçidlər
---------------

* Bloke Plateau on Geopedia

İstinadlar
----------

1. ↑  Jerić, Marjeta. 2006. Bloška planota in Vidovski hribi. Drago Kladnik (ed.), *Slovenija III*, pp. 57–72. Ljubljana: Založba ZRS, p. 57.
2. ↑  Perko, Drago, & Milan Orožen Adamič. 1998. *Slovenija: pokrajine in ljudje*. Ljubljana: Mladinska knjiga, p. 412.
Kulturoloq — müəllim müxtəlif ölkələrin sosial-mədəni fəaliyyət sahələri, idarəetmə və mədəni inkişafın milli texnologiyaları, eləcə də bu sahədə beynəlxalq təcrübə barədə dürüst və müfəssəl informasiyaya malik olmalıdır. Universal bilikli mütəxəssislər olan kulturoloqların praktiki iş sahəsi artbiznes, media, reklam və beynəlxalq əlaqələrlə məhdudlaşmamalıdır.

Kulturoloqun praktiki işi dövlət və ictimai həyatın geniş sosial-mədəni fəaliyyət sahəsini əhatə etməlidir. Universal kulturoloji biliklərə istinadən, kulturoloq tədqiqat, təhsil, maarif məsələlərini həll etməyi bacarmalı, sosial-mədəni həyat fəaliyyətinin tərəqqipərvər texnologiyalarına istiqamətlənən inkişafın innovasiyalı modellərini hazırlamalı, investisiya siyasətini düzgün formalaşdırmalı, mədəniyyətin inkişafını idarə etməlidir. Dövlətin beynəlxalq nüfuzunun, onun sivil dünya birliyinə inteqrasiyasının möhkəmlənməsinə yardım edən, ölkənin xarici mədəni siyasəti də kulturoloqun diqqət mərkəzində olmalıdır. Beləliklə, Müasir kulturoloq — insan, cəmiyyət və dövlət haqqında elmi biliklərin qoruyucusudur.[*mənbə göstərin*]

İstinadlar
----------
**Botriogen – MgFe3+ [OH|(SO4)2] •7H2O** - *monoklinik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Sinkbotriogen.

Xassələri
---------

Rəng – açıq-narıncıdan tünd narıncı-qırmızıyadək; Mineralın cizgisinin rəngi – oxra kimi sarı; Parıltı – şüşə; Şəffaflıq – şəffaf, yarımşəffaf; Sıxlıq – 2,14; Sərtlik – 2-2,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; {110} üzrə orta; Sınıqlar – qabıqvarı; Morfologiya – kristallar: prizmatik; Mineral aqreqatları: salxım- və böyrəkvari aqreqatlar, şualı quruluşlu sferolitlər, qabıqlar.

Botriogen, Bülüldüz filiz təzahürü, Laçın rayonu

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Arid vilayətlərdə sulfid yataqlarının oksidləşmə zonasında əmələ gəlir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kopiapit, gips, amarantit, xalkantit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Çukikamata, Ketenya, Alkaparosa (Çili); San-Xuan (Argentina); Kaliforniya ştatında Knoksvill yaxınlığında, Pensilvaniya ştatında Kornuoll (ABŞ); Falun (İsveç) və b. Azərbaycanda Bülüldüz sulfid təzahüründə (Laçın rayonu) rast gəlir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* "Azərbaycan mineralları" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004

Xarici keçidlər
---------------

* Botryogen
Sumqayıt Alüminium Zavodundan görüntü. 1957-ci il. "Oqonyok" jurnalı.
**Sumqayıt Alüminium Zavodu** (sovet vaxtı "Azərbaycan Kommunist Partiyasının 60 illiyi adına Sumqayıt Alüminium Zavodu" adlandırılmışdır) — Azərbaycan əlvan metallurgiya sənayesinin ilk və ən böyük müəssisəsi.

Tarixi
------

Sumqayıt Alüminium Zavodunun tikintisinə 1949-cu ildə (əsas təyinatını müəyyən edən istehsal sexlərinin — elektroliz sexinin və civədüzləndirici yarımstansiyanın tikintisinə 1952-ci ildə) başlanmış, 1955-ci il martın 8-də ilk əlvan metal külçə — ilkin alüminium alınmışdır. 1959-1960-cı illərdə ikinci seriyasının korpusları tikilmiş, 1964-cü ildə elektroliz sexinin alüminium məftil istehsal edən şöbəsi, 1968-ci ildə məişət soyuducuları üçün buxarlandırıcı istehsal edən sexi, 1974-cü ildə alüminium və latun metallardan qab-qacaq istehsal edən sexi, 1976-cı ildə təkrar alüminium külçəsi istehsal edən sexi, 1977-ci ildə həmin sexin metal tullantılarından latun və mis külçələri istehsal edən şöbəsi işə düşmüşdür. Külçə formasında müxtəlif markalı ilkin alüminium, yastı külçələr və məftillər, külçə və silindrik formada geniş çeşiddə alüminium ərintiləri, məişət soyuducuları üçün müxtəlif markada və ölçüdə alüminium buxarlandırıcıları, məişətdə işlədilən istehlak malları, təkrar əlvan metal tullantılarından istehsal olunan bir neçə markada alüminium və latun külçələri və s. istehsal edir. 1983-cü ildə 13 növ məhsulu, yaxud bütün məhsulun 75,5 %-i Dövlət keyfiyyət nişanı ilə buraxılmışdır. 1970-1983-cü illərdə istehsal həcmi iki dəfədən çox artmışdır. Məhsulları xarici ölkələrə də ixrac olunur.

Mənbə
-----

* Сумгајыт Алүминиум Заводу // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. IX ҹилд: Спутник—Фронтон. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1986. С. 76–77.
**Yasuc** (Lurca:یاسیچ,Yasiç) — İranın Kohgiluyə və Boyer-Əhməd ostanının və Boyer-Əhməd şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 96,786 nəfər və 20,297 ailədən ibarət idi.Əhalisinin əksəriyyəti Boyer-Əhmədlərdən ibarətdir, Boyer-Əhməd dialektində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
**Yasuj** güneybatı İran'da bir şehir ve **Kohgiluyeh ve Boyer-Ahmad** Eyaletlerinin başkentidir. Bu şehir aynı zamanda **Boyer-Ahmad** şehrinin de merkezidir ve ilin kuzeydoğusunda yer almaktadır.
Yasuj, Dena Zirvesi'nin yamaçlarında ve deniz seviyesinden 1870 metre yükseklikte çok sayıda tepe üzerinde Beşar Nehri boyunca yer almaktadır. 13 Temmuz 1942'de Ulusal Meclis kararına göre, Kohgiluyeh ve Boyer-Ahmad'ın altı kabilesinin (1- Boyer-Ahmad 2- Taybi 3- Bahmaei 4- Charam 5- Ziari'nin düşmanı 6- Babavi) toprakları, o zamana kadar Fars eyaletinin ve Khuzestan eyaletinin bir parçasıydı. Bu iki vilayetten ayrılarak valilik haline getirilmiş ve akabinde 1344 yılında vilayetin başkenti Yasuj şehri oluşturulmuş ve nihayet Haziran 1976'da aynı alan ile vilayet olarak değiştirilmiştir. Kışın bu şehirde çok fazla kar yağmakta ve çevredeki alanların ve yükseklerin çoğu uzun süre karla kaplı kalmaktadır. Yakın zamanda Yasuj'da ve yakın bir köyde Muhtar adlı hafif petrol keşfedildi.Bu bölgelerde doğalgaz da keşfedildi.

Antropologiya
-------------

**Yasuc** xalqı Loridir və Lori Boyerahmadi'nin dilində danışırlar.
2016-cı il Əhalinin və Mülklərin siyahıya alınmasına görə, şəhərin 134 532 nəfər əhalisi var idi (54,850 ailə).

* Bəzi şəhərətrafı kəndlər də daxil olmaqla 2016-cı ildə Yasujun əhalisi 250.000-dən bir az çox idi

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  ""Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)"". 2011-11-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-30.

Həmçinin bax
------------

* Boyer-Əhməd dialekti

Xarici keçidlər
---------------

* Yasuc Britannika Ensiklopediyası

| ⛭İran ostanlarının inzibati mərkəzləri |
| --- |
| 
Bəndər-Abbas |
Bircənd |
Bocnurd |
Buşehr |
Əhvaz |
Ərak |
Ərdəbil |
Gürgan |
Həmədan |
Xürrəmabad |
İlam |
İsfahan |
Kərəc |
Kirman |
Kirmanşah |
Qəzvin |
Qum |
Məşhəd |
Rəşt |
Sari |
Sənəndəc |
Simnan |
Şəhrikürd |
Şiraz |
**Tehran |**
Təbriz |
Urmiya |
Yasuc |
Yəzd |
Zahidan |
Zəncan |
 | İran bayrağı |

| ⛭Kohgiluyə və Boyer-Əhməd ostanı |
| --- |
| **Paytaxt** | Flag of IranFlag of Iran Yasuc |
| **Şəhristanlar** | Başt şəhristanı • Boyer-Əhməd şəhristanı • Bəhməi şəhristanı • Çəram şəhristanı • Dena şəhristanı • Kohgiluyə şəhristanı • Gəçsaran şəhristanı |
| **Şəhərlər** | Başt • Patavə • Çəram • Çitab • Dehdəşt • Dogünbədan • Dişmok • Suq • Sisəxt • Qala Rəisi • Aşağı Gərab • Lendə • Likək • Maregun • Yasuc |
**Qumral-Rəna Zəki qızı Kazımzadə** (5 noyabr 1942, Bakı) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (1998), professor (1999), "Tərəqqi"medalı laureatı (2010).

Həyatı
------

Kazımzadə Rəna Zəki qızı 1942-ci il noyabr ayının 5-də Bakıda, milli nəzəri elektrotexnika məktəbinin banisi Zəki Əli İsgəndər oğlu Kazımzadənin ailəsində anadan olmuşdur. 1965-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU) Fizika-riyaziyyat fakültəsini "Fizika və ümumi texniki fənlər" ixtisası üzrə bitirən Rəna Kazımzadə elə həmin ildə də Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun (indiki ADNSU) aspiranturasına daxil olmuşdur və o zamandan elmi fəaliyyətə başlayaraq ömrünün təqribən 50 ilini nəzəri elektrotexnika elminə həsr etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Rəna Kazımzadə əmək fəaliyyətinə 1969-cu ildən həmin institutun "Elektrotexnikanın nəzəri əsasları" (sonradan "Elektrotexnika və elektrik təchizatı", indiki "Elektroenergetika") kafedrasında assistent kimi başlamış, sonradan bu kafedranın dosenti olmuşdur. O, 1998-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsi almışdır. 1999-cu ildən kafedranın professoru, 2000 – 2017-ci ildə isə kafedra müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Universitetin Elmi Şurasının üzvüdür.

Mükafatları
-----------

Rəna Kazımzadə Kembricin Beynəlxalq Bioqrafiya Mərkəzi tərəfindən "XX əsrin 2000 ən görkəmli alimi" diplomuna layiq görülmüş və "Kim kimdir" Beynəlxalq Sorğu kitabına daxil edilmişdir. Həmçinin Amerika Bioqrafiya İnstitutu Bioqrafiya Assosiasiyasının həqiqi üzvü seçilmiş, 2000 – 2001-ci ilin "Beynəlxalq Qadını" adına layiq görülmüş, "2002-ci ilin Beynəlxalq şəxsiyyəti" adını almış, Kembricdə nəşr olunmuş "XX əsrin 2000 intellektualı" Beynəlxalq sorğu kitabının 28-ci nəşrinə və XXI əsrdə "Kim kimdir" sorğu kitabının birinci nəşrinə daxil edilmişdir. Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.
Rəna Kazımzadə 20-dən artıq dərsliyin və dərs vəsaitinin, elektrotexnika sahəsi üzrə beş dildə (Azərbaycan, alman, fransız, türk, ingilis) terminologiya lüğətinin, "Rusca - azərbaycanca elektrotexnika terminləri lüğəti"nin, 200-dən artıq elmi məqalənin müəllifidir.
Rəna Zəki qızı Kazımzadə Azərbaycanda təhsilin inkişafındakı xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 18 noyabr 2010-cu il Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Zəki Kazımzadə
* "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilənlərin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atasının məktəbini davam etdirən alim". 2022-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 sentyabr 2019.
2. ↑  Azərbaycan Qadın Ensiklopediyası. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası nəşriyyatı. 2002. səh. 22.
**Kurtlak çayı** — Rusiyanın Rostov və Volqoqrad (108 km) vilayətləri ərazisindən axan çay. Çir çayının sağ qolunu təşkil edir. Çayın uzunluğu 150 kilometr, hövzəsinin sahəsi isə 2760 km² təşkil edir. Təpəli çöl ərazisindən axır. Vadisi elədə dərin deyildir. Yuxarı axarlarda paleoqen dövrünə axid çökmə suzurlardan ibarətdir. Platonov xutoru yaxınlığından təbaşir və qumluq ərazilərdən axır. Əkinçilikdə istifadə edilir.

Ümumi fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri
-----------------------------------

Kurtlak çayı öz başlanğıcını Don cərgəsindən götürür. Başlandığı ərazi Volqoqrad vilayəti, Kletski rayonu Platov xutorunun şimal-şərqində yerləşir. Mənbəyinin hündürlüyü 160 metrdir. Əvvəlcə qərbə sonradan isə cənuba axır. Sağdan Salomakovka çayı İvanuşenski xutoru yaxınlığında ona tökülür. Buradan çay cənub-qərbə axır. Qusinski çayı töküldükdən çay qərbə istiqamətlənir. Rostov vilayətinin Sovetski rayonu Ruskaya kəndi yaxınlığında Çir çayına tökülür.

Kurtlak çayə Volqadonsk vilayətinin Kletski və Rostov vilayətinin Sovetski rayonu ərazisindən axır.

Su rejimi
---------

Çay əsasən qar sulatı ilə qidalanır. Martdan maya qədər çayın hündürlüyü 2 metr artır. Son ən hündür səviyyə 4 aprel 2003-cü ildə qeydə alınmışdır. Yayda suyunun səviyyəsi azalır. Dekabrın ortaları və ya birinci yarısında donur. Dondan aprel ayının əvvəllərində azad olur.

Kurtlak ümumilikdə olduqca dayazdır. İllik su axarı 0,014 m³/il, su sərfiyyatı 0,44 m³/san təşkil edir. Çay üzərində bənd vardır ki, oda çayın axını tənzimlənir.

Yaşayış məntəqələri
-------------------

* Platonov xutoru.
* Selivanov xutoru.
* Zaxarov xutoru.
* Evstratovski xutoru.
* İvanuşenski xutoru.
* Verxneçerenski xutoru.
* Bolşata Osinovka xutoru.
* Perelazovski xutoru.
* Efremovski xutoru.
* Lipovski xutoru.
* Kalaç-Kurtlak kəndi.
* Petrovo xutoru.
* Novoryabuxin.
* Ruskaya kəndi.

Hövzəsi
-------

* **Kurtlak**
	+ Salomokovka — (mənsəbdən 14 km)
	+ Qolaya — (mənsəndən 21 km)
	+ Osinovaya — (mənsəbdən 15 km)
	+ Sarisa — (mənsəbdən 47 km)
	+ Krepkaya — (mənsəbdən 16 km)
	+ Donşimka — (mənsəbdən 33 km)
	+ Qusinka — (mənsəbdən 18 km).

Ədəbiyyat
---------

* *«Родники и реки Волгоградской области»*. В. А. Брылев, Н. А. Самусь, Е. Н. Славгородская. — Изд-во: ВОКМ, Волгоград, 2007 г.

İstinadlar
----------

1. ↑  «Природа Ростовской области» — К. З. Яцута, глава Притоки Дона Arxivləşdirilib 2013-03-07 at the Wayback Machine
2. ↑  Карта Волгоградской области, ФГУП «Омская картографическая фабрика», Омск, 2005 год
**Kurt Levin** (1890-1947) — alman psixoloq. Münxen və Berlin Universitetlərində təhsilini başa vurduqdan sonra, 1914-cü ildə K.Levin doktorluq dərəcəsi alır. O, şəxsiyyət problemini öyrənir. ABŞ-yə emiqrasiya etdikdən sonra Levin Stanford və Kornel Universitetlərində dərs deyir. 1945-ci ildən isə Massaçuset Texnologiya İnstitutunun nəzdindəki Qrup dinamikası üzrə Tədqiqat Mərkəzinə rəhbərlik edir. Baxmayaraq ki, K.Levin cəmisi 3 il Mərkəzin direktoru olub. K.Levin öz nəzəriyyəsini "Psixoloji sahə nəzəriyyəsi" adlandırmışdır.

K.Levin şəxsiyyətdaxili konflikti öyrənmişdir. Levinə eyni səviyyəli, müxtəlif istiqamətli təsir insanda daxili konflikt yaradır.

Şəxsiyyətdaxili konfliktin həll olunması insanda həyəcan hissi, frustrasiya yaradır, onun peşə fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir, insanı asılı edir. Bir çox hallarda şəxsiyyətdaxili konflikt başqa adamlar tərəfindən yaradılır.

ABŞ-yə gəldikdən sonra Levin qrup differensiyası, ünsiyyət üslubunun tipologiyası problemləri ilə məşğul olur. O təklif edir ki, qrupa dinamik sistem, şəxsiyyətin psixoloji sahəsi kimi baxılmalıdır. İnsanın qrupda sosial davranışı qrupdaxili münasibətlər, qrupdaxili ənənələr, ünsiyyət üslubu ilə formalaşır. Davranış psixoloji sahə və tələbat funksiyası ilə birbaşa bağlıdır. K.Levin demokratik, avtoritar və liberal ünsiyyət üslublarını müəyyən etdi. O həm qrupda liderliyin yaranması məsələlərini öyrənmişdir. Bu sosial psixologiyada yeni bir istiqamətin – qrup dinamikası prosesinin yaranmasını şərtləndirdi. Levinin tədqiqatları şəxsiyyət psixologiyası, sosial psixologiya sahəsində eksperimental metodlardan istifadə etməyin mümkünlüyünü əsaslandırırdı. Beləliklə, geştaltpsixoloqların tədqiqatları yaradıcı təfəkkürdən tutmuş şəxsiyyətin fəallığı kimi çoxsaylı problemləri əhatə edir. Psixikanın öyrənilməsi qavrayışın, təfəkkürün, şəxsiyyətin inkişaf qanunauyğunluqlarını, onların əsaslı fərqini müəyyənləşdirmək imkanı verdi. Onların eksperimental yolla aldıqları nəticələr bu gün də aktual olaraq qalır. Lakin geştaltpsixologiya yeganə psixologiya məktəbidir ki, 30-cu illərdən sonra sıradan çıxdı. Bu, Avropada, xüsusilə də Almaniyada gedən siyasi proseslərin nəticəsində baş verdi.

İstiandlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Kurt Lewin // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  Mathematics Genealogy Project (ing.). 1997.

### Ədəbiyyat

* Əliyev R.İ. Psixologiya tarixi. Bakı, 2006
* Rüstəmov F.A.Qərb pedaqogika tarixi. Bakı, 2003
**Skepticism** — Finlandiyalı funeral doom metal qrupu.

Haqqında
--------

Skepticism 1991-ci ildə Finlandiyada yaradılmışdır. Thergothon və Funeral qrupları ilə birgə funeral doom metal üslubunun yaradıcalarındna hesab edilir. Qrupunun ilk işi 1992-ci ildə **"Towards My End"** adlı sinql olmuşdur. Daha sonra qrupu 1994-cü ildə **"Aeothe Kaear"** adlı demo albomunu buraxıldıqdan sonra, Red Stream Records albom şirkəti ilə müqavilə imzaladı.

1995-ci ildə qrup "Stormcrowfleet" adlı ilk debüt studio albomlarını buraxmışdır.

Daha sonra qrup 1997-ci ildə "Ethere" adlı mini-albom buraxdı.

1998-ci ildə qrup özünün ikinci studio "Lead and Aether" adlı albomunu buraxıldı.

1999-cu ildə yenidən mini-albom "Aes" və 2002-ci ildə "The Process of Farmakon" adlı albomlar buraxıldı. Daha sonra qrup 2003-cü ildə "Farmakon" və 2008-ci ildə "Alloy" albomlarını buraxaraq, qrupunun sayca dördüncü studio albomu olmuşdur.

Qrup üzvləri
------------

* Matti — Vokal
* Jani Kekarainen — Gitaralar
* Eero Pöyry — Klaviş
* Lasse Pelkonen — Zərb alətləri

Diskoqrafiya
------------

Albomlar
* Stormcrowfleet (1995, Red Stream)
* Lead and Aether (1998, Red Stream)
* Farmakon (2003, Red Stream)
* Alloy (2008, Red Stream)
* Ordeal (2015, Svart Records)
* Companion (2021, Svart Records)

Sinql, Demo və Ep-lər
* Towards My End (7" Sinql, 1992)
* Aeothe Kaear (Demo, 1994)
* Ethere (EP, 1997, Red Stream)
* Aes (EP, 1999, Red Stream)
* The Process of Farmakon (EP, 2002, Red Stream)
Hind-Qanq ovalığının xəritəsi
**Hind-Qanq ovalığı** və ya **Hind-Qanq düzənliyi** (benq.  সিন্ধু-গাঙ্গেয় সমভূমি) — Hindistan, Pakistan və Banqladeşin ərazisində ovalıq; şimalda Himalay dağları, cənubda Dekan yaylası ilə həmsərhəddir. Ovalığın uzunluğu təxminən 3 min kilometr, eni — 250 — 350 kilometrdir, dünya sivilizasiyasının ən qədim mərkəzlərindən biridir.

Relyef və hidroqrafiya
----------------------

Ovalığın səthi, 270 m hündürlüyündə yerləşmiş Hind və Qanq deltaları ilə əhatələnib. Relyefdə 60 m-ə qədər hündürlüyə malik kristallik səthin çıxıntıları və dərələrlə parçalanmış çay terraslarının çıxıntıları müşahidə olunur.

Ovalıqdan axan çaylar kifayət qədər çoxdur (xüsusilə şərq hissəsində) və bu çaylar bol suludur. Su sərfi böyükdür lakin mövsüm ilə tərəddüdlər olur. Musson və dağlarda qarlarının ərinməsi dağıdıcı daşqınlara səbəb olur və yayda axını artırır. Şərqdən qərbə hərəkət zamanı iqlim quraqlaşır.

İqlim və bitki
--------------

Qanq və Brahmaputranın (düzənliyin şərq hissəsi) hövzəsində subekvatorial musson iqlimi hakimdir, Hind çayının (qərb hissəsi) hövzəsində isə — tropik iqlim hakimdir. Ovalığın çox hissəsində iyul ayının orta temperaturu 30-36 °C təşkil edir, yanvar ayında isə 20 °C, şimal-qərb hissəsində 12 °Cqədər düşür. Bəzən temperatur 0 °C qədər enir.

Ovalığın daxili 2 fiziki rayona ayrılır — quraq Hind vadisi və rütubətli Qanq ovalığı. Mərkəzi və şərq hissəsində demək olar ki təbii halda bitki örtüyü yoxdur. Qanq və Brahmaputranın deltası sıx və həmişəyaşıl meşələrlə örtülüb. Bir vaxtlar buranın qərb hissəsi şoranlıq və qumlu səhralarla örtülmüşdür.

Palma və meyvə ağaclarının və mədəni savanna bitkilərinin (düyü, buğda, darı, qarğıdalı, pambıq və başqa) landşaftı üstünlük təşkil edir.

İstinadlar
----------

* Böyük Sovet Ensiklopediyası Hind-Qanq ovalığı[*ölü keçid*]
* Müasir coğrafi terminlər lüğəti — Hind-Qanq ovalığı Arxivləşdirilib 2008-03-31 at the Wayback Machine
**Skerişoara mağarası** (*rum.* Peștera Scărișoara, mac. Aranyosfői-jégbarlang) ― Rumıniyada, Karpat dağlarının bir hissəsi olan Apuseni dağlarındakı ən böyük buz mağaralarından biri. Bura turistik məkan və Rumıniyanın təbii möcüzələrindən biri sayılır. Mağara həm də bir buzlaq mağarası olaraq təyin edilmişdir.

Tarix
-----

Mağra haqqında ilk dəfə 1863-cü ildə, ərazidə bəzi müşahidələr aparmış və mağaranın ilk xəritəsini tərtib etmiş Avstriya coğrafiyaşünası Arnold Şmidl tərəfindən məlumat verilmişdir. Daha sonra 1921–1923-cü illər arasında Rumıniyalı alim və speleoloq Emil Rakoviçe ərazini tədqiq etmiş, və haqqında 1927-ci ildə *yazdığı Speologia* (Speleology) əsərində məlumat vermişdir. Buz mağarası 3500 il əvvəl, ərazidəki dağların qar və buzla örtüldüyü buzlaşma zamanı meydana gəlmişdir. Mağaranın insanlar tərəfindən ilk dəfə kəşf edildiyi dəqiq tarix məlum deyil.

Təsvir
------

Mağara dəniz səviyyəsindən təxminən 1,150 metr (3,770 ft) yüksəklikdə yerləşir. 120 metr (390 ft) dərinliyində və 720 metr (2,360 ft) uzunluğundadır. 60 metr (200 ft) diametrində olan girişdən başlayan dəmir pilləkənlər uzunluğu 108 metr (354 ft), genişliyi 78 metr (256 ft) olan böyük otağa, Böyük Zala aparır. Böyük Zalda təxminən 18 metr (59 ft) hündürlüyündə buz qayası vardır.

Mağaradakı buzun təxmin edilən həcmi 75,000 m³-dir və bəzi yerlərdə qalınlığı 20 metr (66 ft)-ə çatır. Mağaranın temperaruru +1 °C-ə, qışda isə −7 °C-yə qədərdir. Turistlər üçün hissədə orta istilik 0 °C civarındadır. Buz mağarasında yarasalar və həmçinin *Pholeuon prozerpinae glaciale* adı verilən kiçik böcəklər (2–3 mm uzunluğunda) yaşayır. Mağarada qarapaça skeleti tapılmışdır.

Giriş
-----

Mağaranın turistlər üçün açıq olan hissəsinə girişi, Böyük Zalı və kilsə daxildir. Digər otaqlar Kluj-Napoka Speoloji İnstitutunun razılığı ilə elmi araşdırmalar üçün qorunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Scheffel, Richard L.; Wernet, Susan J. eds.Natural Wonders of the World. United States of America: Reader's Digest Association, Inc. 1980. 339. ISBN 0-89577-087-3.
2. ↑  "Scarisoara Ice Cave – the biggest underground glacier in Romania". Travel Guide Romania website. 24 dekabr 2014. 2020-11-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 yanvar 2016.
3. 1 2  Steve Kokker, Cathryn Kemp (2004). *Romania & Moldova*, Lonely Planet Publications, p. 232. ISBN 1-74104-149-X

Xarici keçidlər
---------------

* Skerişoara mağarası — Romanian Monasteries.org (ing.)
**Botevqrad Saat Qülləsi** (bolq. *Часовниковата кула в Ботевград*) — Bolqarıstanın Botevqrad şəhərində yer alan bir saat qülləsidir. 1866-cı ildə inşa edilmişdir. Botevqrad şəhərinin simvollarından biridir və Bolqarıstanın ən məşhur 100 turistik məkanlarından biridir. Bu qüllədə hər saatbaşı qısa musiqi çalınır.

Tarixçəsi
---------

Saat qülləsi, Mithat Paşanın təklifi ilə Samundyievo kəndinin qəsəbə və rayon mərkəzi olacağının açıqlanması ilə başlayan inşaat işləri çərçivəsində 1866-cı ildə Vuno Markov tərəfindən inşa edilib. Qüllənin saat mexanizmi yerli xırdavatçı olan Genço Nakov tərəfindən, zəngi isə Banskolu Lazar Dimitrov tərəfindən hazırlanıb.

Başlanğıcda qüllənin üzərində taxtadan kiçik bir ev vardı və içindən hər zəng çalanda başında fəs olan bir Türk heykəlciyi çıxırdı və əyilirdi. Bolqarıstanın dövlət müstəqilliyini əldə edəndən sonra yerli xalq, Türk rəmzini yerə salaraq yandırdı.

1924-cü ildə qüllənin yanına bir xalq mərkəzi tikildi. Əlli il sonra, bu mərkəz ləğv edildi və yerinə bir şam ağacı əkilib. Zaman içində boyu qüllənin boyuna çatan ağac, xalq tərəfindən Milad ağacı olaraq bəzənməyə başladı. Amma qülləyə çox yaxın olan ağacın köklərinin qülləyə zərər verdiyi fikri Yordan Kyurpanov tərəfindən ortaya atıldı.

Qüllə, bir neçə dəfə təmir və bərpaya məruz qaldı. Bu məkan Bolqarıstanda ən çox ziyarət edilən 100 məkan siyahısında yer alır. Qüllənin orijinal saat mexanizmi Botevqrad Tarix Muzeyində nümayiş etdirilir. Qüllədə hələ də sonradan əlavə olunan bir saat mexanizmi işlək vəziyyətdədir.

Memarı
------

Qüllənin hündürlüyü 30 metrdir. Bu yüksəkliyi ilə qüllə, Bolqarıstanın ən yüksək saat qülləsidir. Qüllənin səciyyəvi xüsusiyyətləri arasında barokko subyektləri və qıvrım pərvazları bəzəyən freska yer alır. Qüllə, Plovdiv və Koprivshtitsa evlərinə bənzər memarlığa və İslam memarlığını xatırladan iti bir kuba malikdir. Mavi freskalarla bəzədilmişdir. Qüllənin alt hissəsi daşdan tikilib və bu hissədə saat mexanizminin olduğu yerə açılan bir qapı vardır. Üstündə dalğalı və ən yuxarıda altıbucaqlı şəkillər var.

Qüllənin girişindən saat mexanizminə qədər spiral şəklində taxta pilləkənlər vardır. Məlahətli zəngin səsi 3 km uzaqdan eşidilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Vlaykova, Simeonka (2000). *Ботевград през годините, Hissə 1*. Botevqrad. səh. 67.
2. ↑  Vlaykova, Simeonka (2003). *Ботевград през годините, Hissə 2*. Botevqrad. səh. 89–93.
**Skolkovo İnnovasiya Mərkəzi** — Rusiya dövləti tərəfindən ölkədə "startup" və sahibkarlıq mədəniyyətini yaratmaq üçün başladılmış Silikon Vadisinin rəqibi olacaq bir layihədir. Skolkovonun yaradılması üçün növbəti 7 il ərzində 4 milyard dollar xərclənəcəyi gözlənilir. Özəl sektordan bir investorun yatıracağı investisiya ilə birlikdə 2020-ci ilə qədər Skolkovonun yaradılmasına cəmi 15 milyard dollar xərclənəcək. Skolkova, Rusiya dövləti tərəfindən başladılmış, ölkə iqtisadiyyatının təbii resurslardan asılılığını azaltmaq və ölkə daxilində sahibkarlığın artırılması üçün qurulan hökumət yönlü təşviqdir. Moskvanın mərkəzindən bir saatlıq məsafədə təxminən 400 hektar əraziyə malik Skolkovo parkı həm vençur investisiyalara söykənən startup sahibkarlıq, həm texniki-elmi tədqiqat və həm də təhsil mərkəzi funksiyasını daşıyacaq. Hal-hazırda sahədə yalnız Hypercube adlanan, polad, şüşə və beton tikili mövcuddur. Tikili konfrans zalları və iş otaqlarından ibarətdir. Nokia, Samsung və Cisco System kimi iri şirkətlər Skolkovoda öz tədqiqat və inkişaf mərkəzlərini cəlb etməkdə artıq maraqlı olduqlarını bildiriblər. Skolkova mərkəzi 13000-dən çox iş yerinin açılma potensialına sahib 1000-dən çox start-up bizneslə əlaqələri olduğunu bildirib.

Skolkova Sovet dövrünün gizli texniki tədqiqat laboratoriyalarını xatırladır. Skolkovo vergi güzəştləri ilə fəaliyyət göstərən xüsusi iqtisadi zonadır. Xarici vətəndaşlar xüsusi "Start-up Viza" ilə burada fəaliyyət göstərə və işləyə bilərlər. Bu yolla Rusiya dövləti Amerikaya olan beyin köçünün yeni bir modelini hazırlamağa çalışır.

Əsas konsept ondan ibarətdir ki, yeni başlayan bizneslər və sahibkarlar üçün güzəştli və sadələşdirilmiş qanunlar olsun, vergi güzəştləri təklif olunsun və növbəti on illikdə Rusiya dövləti texnologiya sahəsində yenilikləri ilə dünya iqtisadiyyatında yeni tempi ilə yeni güclü oyunçuya çevrilsin.
**Mövsümov Mirağa Mirmövsüm oğlu** (1850, Şamaxı -1926, Bakı) – maarif xadimi, pedaqoq, dinşünas alim-metodist, şair.

Həyatı
------

Şamaxıda mollaxanada və mədrəsədə təhsil almış (1859-82), ərəb, fars dillərini, Ģəriəti, islam tarixini öyrənmiĢdir. ġamaxıda xüsusi məktəb açmıĢ (1882-87), oğlanlara əlifba və Ģəriət qaydalarını tədris etmiĢdir. 1887 ildə Bakıya köçərək, burada da ġamaxıdakı məktəb kimi məktəb açmıĢdır. 1892 ildə Bakı realnı məktəbində və Cənubi Qafqaz Ģiə ruhani idarəsində xüsusi komissiya qarĢısında imtahan verərək, Ģəriət və Azərbaycan dili müəllimi dərəcəsi almıĢ, uzun müddət Bakı məktəblərində Ģəriətdən dərs demiĢdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmiĢdir. Həsən bəy Zərdabi ilə dost olan M.Mövsümov onun millətin oyanmasına kömək edən nəğmələr yazmaq çağırıĢına cavab olaraq, "Əkinçi"də təbliğ olunan fikirlərin məzmununa uyğun yazdığı Ģerləri 1901 ildə Bakıda "Türk nəğmələrinin məcmuəsi" adı ilə kitab halında nəĢr etdirmiĢdir. H.Zərdabi "Türk nəğmələri"nin əhalinin siyasi düĢüncəsinin oyanmasına təsirini yüksək qiymətləndirmiĢ və müasir Ģairlərə M.Mövsümovun yolunu davam etdirməyi məsləhət görmüĢdü. M.Mövsümovun uĢaq Ģerlərindən ibarət "Hədiyyeyi-ətfal" (1911) kitabı da nəĢr olunmuĢdur. 20 əsrin əvvəllərində "rus-müsəlman" məktəbləri üçün "Təcvid" (1909), "ġəriət kitabı" (1909), "Tarixi müqəddəs" (1911), "Əhaili-islam" (1914), "Yeni təlimül-Ģəriə" (1916) və s. dərsliklər yazıb çap etdirmiĢdir.

Əsərləri
--------

* Şirvani M.M. Şəriət kitabı, B. 1992.

Ədəbiyyat
---------

* Məmmədov X. H.Zərdabinin "Türk nəğmələrinin məcmuəsi" haqqında, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun "Elmi əsərləri", 1975, №2.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan ədəbiyyatı
**Ənuşirvan bin Ləşkəri** — II Əli Ləşkərinin oğlu və varisidir. 1049-cu ildə Gəncədə şəddadilərin yeddinci əmiri olub.

Həyatı
------

Ənuşirvan üç qardaşı ilə birlikdə II Əli Ləşkərinin ilk arvadından idi. Ləşkəri Aranı 15 il idarə etmişdi, hansı ki, Osmanlı tarixçisi Münəccimbaşı tərəfindən əndişəli hakimiyyət dövrü olaraq təsvir edilirdi.

Ləşkəri 1049-cu ildə öləndə Ənuşirvan taxta çıxdı. Ancaq onun yaşı az idi və buna görə də həqiqi hakimiyyət naib kimi xidmət edən hacib Əbu Mənsurda idi. Hal-hazırda itirilmiş olan yerli salnaməni cəmləyən Münəccimbaşı məlumat verir ki, Əbu Mənsur dərhal bir neçə sərhəd qalalarını kaxetiyalılara, gürcülərə və bizanslara verdi. Buna səbəb onların Arana tamah salmalarının qarşısını almaq idi. Bu qərar Şəmkirdə dabbağların başçısı əl-Həysəm ibn Maymun əl-Bəisin başçılığı altında bir üsyanın başlanmasına səbəb oldu. Vladimir Minorskiyə görə bu hərəkat şəhərin adlı-sanlı şəxslərinin aparıcı bürokratik təbəqəyə qarşı qiyamı idi. Şəmkirdə qalan Əbu Mənsur Əl-Həysəmi həbs etdirməyə çalışdı. Ancaq əl-Həysəm və xidmətkarları "öz xəncərlərini çəkdilər" və Ənuşirvanın atasının əmisi Dvin hakimi Əbüləşvarı hökmdar elan etdilər.

Əbüləşvar Şəmkiri işğal etdi, buradakı əndişəli vəziyyəti nizamladı. Növbəti mərhələ paytaxt Gəncədəki iqəmətgahı ələ keçirmək idi. O, təqribən iki aydır hakimiyyətdə olan Ənuşirvan bin Ləşkərini, Əbu Mənsuru və onun yaxınlarını həbs etdi. Əbüləşvarın hakimiyyət dövrü (1049–67) Şəddadilər dövlətinin zenit nöqtəsi oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Minorsky, 1977. səh. 6, 46
2. ↑  Minorsky, 1977. səh. 18, 46–49
3. ↑  Minorsky, 1977. səh. 18
4. ↑  Minorsky, 1977. səh. 18, 2731 (note 11), 49
5. 1 2  Peacock, 2011
6. ↑  Minorsky, 1977. səh. 18–19, 49–50
7. ↑  Minorsky, 1977. səh. 19
8. ↑  Minorsky, 1977. səh. 64

Mənbələr
--------

* *Minorsky, Vladimir.* Studies in Caucasian History. Cambridge: Cambridge University Press. 1977 [1953]. ISBN 0-521-05735-3.
* *Peacock, Andrew.* SHADDADIDS // Encyclopædia Iranica, Online Edition. 2011. İstifadə tarixi: 14 March 2015.

| ⛭Şəddadilər |
| --- |
| 
* Məhəmməd
* Əli Ləşkəri
* Mərziban
* Fəzl
* Əbülfəth Musa
* II Əli
* Ənuşirvan
* Əbüləsvar
* II Fəzl
* Aşot
* III Fəzl

 |
**Ənis Behiç Koryürək** (11 mart 1891, Konstantinopol – 18 oktyabr 1949, İstanbul) — Türkiyə şairi.

Həyatı
------

İlk şeirlərini əruz vəzni ilə yazmağa başlamış, ərəbcə və farsca kəlmə və epitetlərə çox yer vermişdir. Sonralar Ziya Göyalpın təsiriylə heca vəzninə keçmişdir. Ənis Behiç Ziya Göyalpla tanış olmasını və əruzdan hecaya keçməsini 26 oktyabr 1934-cü ildə Ankara xalqevində verdiyi bir konfransda açıqlamışdır. Ənis Behiçin milli anlayışa keçməsində Ziya Göyalpdan sonra təsirində qaldığı bir başqa önəmli isim Müftüoğlu Əhməd Hikmətdir. Son illərində spirtizm ilə maraqlanaraq metafizik mövzulara meyl etmiş və ruh çağırma seansları ilə bir mövləvilik təriqətinə mənsub olan Süleyman Çələbinin ruhu ilə təmasa keçmiş, ondan aldığı ilhamları əruz vəznilə əski kəlmə və epitetlərlə dolu bir dil və üslubla nəzmə çəkmiş, sonra da bunları "Varidati-Süleyman" (1949) adlı kitabında toplamışdır. Digər şeir kitabları bunlardır: "Miras" (1927), "Günəşin ölümü" ("Miras"la birlikdə, 1951). Ənis Behiç şeirlərində ən çox eşq və qəhrəmanlıq mövzularına yer vermişdir. Şeirə canlılıq və hərəkət qazandırmaq üçün bəzi şeirlərində hecanın birdən artıq vəznini işlətmişdir. Beləcə, "Ədəbiyyati-cədidə"nin eyni şeirdə əruzun birdən artıq qəlibini işlədərək yeknəsəkliyi pozma səylərini o, heca vəznində sınaqdan keçirmişdir. Ənis Behiç heca ilə mənzum hekayə yazma gələnəyinin əsasını qoymuşdur. Bu mövzuda da ilk olma özəlliyinə sahibdir. Son şeirlərində təkrar əruza dönmüşdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Türkiyə ədəbiyyatı
**Ənvər Oruc oğlu Hümbətov** (1 yanvar 1950, Məscidli Görarxı, Marneuli rayonu – 4 iyul 1993, Abxaziya) — leytenant, Abxaziya müharibəsi iştirakçısı. "Döyüş meydanında göstərdiyi igidliyə və cəsurluğa görə" "Vaxtanq Qorqasali" ordeni ilə təltif olunub.

Həyatı
------

Ağır iqtisadi vəziyyət ucbatından Ənvər Hümbətovun ailəsi Rustavi şəhərinə köçüb. O, Rustavi şəhər 12 saylı orta məktəbi fərqlənmə ilə bitirdikdən sonra, Rustavi metallurgiya zavodunda çalışmağa başlamış, eyni zamanda da Gürcüstan Texniki Universitetinin Rustavı filialında metallurgiya bölməsində təhsilini davam etdirmişdir.

Çalışdığı zavodda qısa müddət ərzində zavodun koks-kimya sexinin baş mexaniki vəzifəsinə yüksəlmişdir.

Təhsilini başa vurduqdan sonra sovet ordusunun Polşadakı raketdən mühafizə birləşməsində xidmət etmiş, xidmətini bitirdikdən sonra leytenant rütbəsi ilə Gürcüstana geri dönmüşdür.

Fatma Xasiyeva ilə ailə həyatı qurmuş və Ofeliya və Emil adlı övladları dünyaya gəlmişdir.

Döyüş yolu
----------

Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Gürcüstanda seperatçı çıxışlar baş qaldırdı. 1992-ci ilin sonlarında Abxaz separatçılarının fəallaşmasından sonra Ənvər Hümbətov, Rustavi hərbi komissarlığına müraciət edərək, könüllü hərbi xidmətə yollanmışdır. O, döyüşlərin ən qızğın olduğu — Oçamçira, Tkvarçeli, Labra və Şroma kimi bölgələrdə döyüşmüşdür.

1993-cü ilin, iyul ayının 4-də, hərbi tapşırığı uğurla yerinə yetirib, geri dönərkən pusquya düşərək, mühasirədə qalan dəstəni özünü fəda edərək xilas etmişdir. Təxmini hesablamalara görə, Ənvər Hümbətovun bu fədəkarlığı sayəsində 25-30 nəfər ölümdən xilas olmuşdur.

Ənvər Hümbətov vəfat edərkən 43 yaşında idi, ailəsinin və özünün vəsiyyəti əsasında doğulduğu Məscidli Görarxı kəndində dəfn edilmişdir.

Ölümündən sonra
---------------

Ənvər Hümbətov 30 dekabr 1994-cü ildə Gürcüstan prezidentinin fərmanına əsasən "Döyüş meydanında göstərdiyi igidliyə və cəsurluğa görə" "Vaxtanq Qorqasali" ordeni ilə təltif olunmuşdur. "Vaxtanq Qorqasali" ordeni Gürcüstanda hərbi şücaətə görə verilən ən yüksək ordendir.

Gürcüstanın paytaxtı Tbilisiin mərkəzi meydanlarından olan "Qəhrəmanlar meydanın"da Gürcüstanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həlak olanların şərəfinə ucaldılmış olan memorial abidə də Ənvər Oruc oğlu Hümbətovun da adı yazılmışdır.

David Maysuradzenin gürcü dilində yazdığı və Azərbaycan-Gürcüstan dostluğundan bəhs edən "Vətən oğulları" kitabında Ənvər Hümbətovdan xüsusi bəhs etmişdir. O, bu kitabda 600-a qədər Gürcüstan azərbaycanlısının Gürcüstanın ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşdüyünü bildirir. Bunlardan 13 nəfəri "Vaxtanq Qorqasali" ordeni almışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Gürcüstanın ərazi bütövlüyü uğrunda vuruşan azərbaycanlılar". Zim.az. 6 May 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 May 2019.
2. ↑  "Ərəstü Həbibbəyli: "Gürcüstanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizədə azərbaycanlılar da iştirak edib"". Gaxa.ge. 6 May 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 May 2019.
**Məmmədsadıq Allahverdi oğlu Allahverdiyev** (14 sentyabr 1914 – 8 oktyabr 1987) — Azərbaycan yazıçısı, ssenarist.

Həyatı
------

Məmmədsadıq Allahverdiyev 14 sentyabr 1914-cü ildən anadan olmuşdur. 1931-ci ildə Bakı Texniki-Peşə məktəbini bitirib. 1952-ci ilə qədər Azərbaycan Pedoqoji İnstitutunda oxuyub. Əmək fəaliyyətinə 1931-ci ildə başlamışdır. 1956-cı ildən 1980-ci ilə, təqaüdə çıxana qədər kinoda sahəsində dublyaj şöbəsinin rəisi, böyük redaktor, baş redaktor, tərcüməçi işləyib. 200-ə qədər sovet və xarici bədii filmləri Azərbaycan dilində tərcümə etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Fətəli xan (film, 1947)
2. Qəribə əhvalat (film, 1960)
3. İbrət dərsi (film, 1984)

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 52.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Kinosu — Ensiklopedik lüğət. Elm və Təhsil. Bakı, 2017. s.47
**Orda** (film, 2012) (*rus.* Орда) — rejissorluğunu Andrey Proşkinin etdiyi, senarisini Yuri Arabovun yazdığı film. Tarixi film 2012-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Müqəddəs Aleksiusun Qızıl Orda xanı Canı bəyin anası Taydula Xatunu necə korluqdan xilas etməsindən bəhs edir.

Film Birləşmiş Krallıqda "Qızıl Orda imperiyası" adı ilə ekranlara çıxardılmışdır. Filmin çəkiliş dili qaraçay-balkarcadır.

Hekayə
------

Canı bəy (İnnokenti Dakayarov) öz qardaşı Xan Tini bəyi (Andrey Panin) qətlə yetirir və onun əvəzinə taxta keçir. Tezliklə, onun anası Taydula (Roza Hayrullina) kor olur və oğlu Canı bəy anasının korluğunu malicə etmək üçün çarəsiz qalır. Bu zaman Moskva Metropolitanından Aleksius möcüzə göstərməklə məşhurluq qazanır və Canı bəy Moskva hökmdarı II İvandan onu Qızıl Ordaya göndərməsini istəyir. Aleksius ora getməkdə könülsüz olsa da, II İvan Moskvaya ediləcək tatar hücumunu müəyyən qədər yubatmaq üçün yaranmış nadir şanslardan biri kimi qiymətləndirir. Sonda Aleksius fikrini dəyişməyə məcbur olur və Canı bəyin adamları olan Timer (Fedot Lvov) və Badakyulun (Aleksey Yeqorov) müşayiəti və keleynik Fedka (Aleksandr Yatsenko) ilə birlikdə Saray-Jükə yola düşür. Onlar Taydulanın korluğunu müalicə edə bilmirlər. Aleksius saraydan qovulur və Fedka saray qaydalarına hörmətsizlik etdiyi üçün qul edilir. Bir müddət acı çəkdikdən və Aleksisun müqəddəs olmasından sonra Taydulanın korluğu düzəlir və o, görür. Aleksius və Fedka Moskvaya geri dönə bilirlər. Qısa müddət sonra, Canı bəy öz oğlu Bərdi bəy (Moge Oorjak) tərəfindən qətlə yetirilir.

Dil
---

Orda filmindəki bir çox dialoqlar Qaraçay-balkar dilindədir. Filmi çəkənlər hesab edirlər ki, Qaraçay-Balkar dili XIV əsrdə Qızıl Orda imperiyasında rəsmi danışılan dil olan Qıpçaq dilinə hələ də yaşayan dillər arasında ən yaxın dildir. Buna görə də, filmin dili olaraq bu dil seçilmişdir. Buna baxmayaraq, filmdə çəkilmiş türk mənşəli aktyorların heç birinin ana dili bu dil deyildir. Dakayarov, Lovov və Yeqorov yakut xalqına mənsubdurlar, Hayrullina isə Volqa tatarlarına mənsubdur.

Mükafatlar
----------

* 34-cü Moskva Beynəlxalq Film Festivalında:
	+ Ən yaxşı rejissor işinə görə "Silver George": Andrey Proşkin
	+ Ən yaxşı aktrisa işinə görə "Silver George": Roza Hayrullina
	+ Yuri NETPAK mükafatı: ″şiddətli təzyiq dövrlərində güclü mərhəmət fikri ilə mükəmməl filmoqrafik görüntülərin təqdirə layiq kombinasiyası″.

Həmçinin bax
------------

* Qızıl Orda

İstinadlar
----------

1. ↑  IMDb (ing.). 1990.
2. ↑  .
3. 1 2  "The Horde (2012)". www.imdb.com. 2021-11-06 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "The Horde (Orda) wins the NETPAC Award". www.netpacasia.org. 2012-07-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
"Oraq və Çəkic" qızıl medalı — Sosialist Əməyi Qəhrəmanının atributu
**Sosialist Əməyi Qəhrəmanı** — 1938-ci ildən 1991-ci ilə qədər SSRİ-də əməkdə fərqlənməyə görə verilən ən ali fəxri ad.

Mükafatın tarixçəsi
-------------------

Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adı və bu adın verilməsinin əsasnaməsi SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 27 dekabr 1938-ci il tarixli qərarı ilə təsis edilmişdir. Buna qədər Əmək Qəhrəmanı adı mövcud idi.

SSRİ üzrə ümumilikdə 20 613 nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür ki, bunlardan 201-i iki dəfə, 15-sı isə üç dəfə bu fəxri adla təltif edilmişdir. 134 nəfərə verilmiş Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adı sonradan geri alınmışdır.

Tarixdə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına layiq görülmüş ilk şəxs 1939-cu il 20 dekabr tarixli Fərmanla İ.V.Stalin, sonuncu adam isə SSRİ prezidentinin 1991-ci il 21 dekabr tarixli Fərmanı ilə təltif edilmiş, Qazaxıstanın opera müğənnisi Bibigül Tuleqenova olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* İkiqat Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
* Üçqat Sosialist Əməyi Qəhrəmanı

İstinadlar
----------



| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Ordu generalı —** SSRİ-də Ali hərbi rütbə. SSRİ-də bu rütbəni ilk dəfə Georgi Jukov alıb.

1943-1955-ci illərdə Ordu generalı poqonu
1955-1974-cü illərdə Ordu generalı poqonu

SSRİ ordu generalları
---------------------

1. Georgi Jukov

2. Kirill Meretskov

3. İvan Tyulenov

4. İosif Apanasenko

5. Dmitri Pavlov

6. Nikolay Vatutin

7. Rodion Malinovski

8. Konstantin Rokossovski

9. İvan Konyev

10. Markian Popov

11. Aleksey Antonov

12. Andrey Yeryomenko

13. Vasili Sokolovski

14. Fyodor Tolbuxin

15. İvan Petrov

16. Andrey Xrulev

17. Hovannes Baqramyan

18. Leonid Qovorov

19. İvan Çernyaxovski

20. Georgi Zaxarov

21. İvan Maslennikov

22. Maksim Purkaev

23. Nikolay Bulqanin

24. Matvey Zaxarov

25. Vsevolod Merkulov

26. Vladimir Kurasov

27. Vasili Çuykov

28. Sergey Ştemenko

29. Sergey Biryuzov

30. Andrey Qreçko

31. Mixail Malinin

32. Kirill Moskalenko

33. Nikolay Krılov

34. Pavel Batov

35. Kuzma Qaliçkin

36. Aleksandr Qorbatov

37. Aleksey Jadov

38. Aleksandr Luçinski

39. İvan Serov

40. Anatoli Qribkov

Həmçinin bax
------------

* Sovet ordusunda rütbələr