Reç Pospolitanın üç dəfə bölüşdürülməsi
**Reç Pospolitanın bölüşdürülməsi**, **Polşanın bölüşdürülməsi** (pol. Rozbiory Polski, rozbiory Rzeczpospolitej) — XVIII əsrin sonunda Polşa-Litva dövləti (Reç Pospolita) ərazilərinin Prussiya krallığı, Rusiya imperiyası və Habsburq monarxiyası arasında 1772, 1792 və 1795-ci illərdə bölünməsi.

Polşanın dördüncü bölünməsi 1815-ci ildə Vyana konqresində baş vermişdir. 1918-ci ildə müstəqillik qazanmış Polşanın beşinci bölünməsi isə, 1939-cu ildə Sovet İttifaqı ilə Nasist Almaniyası arasında baş verdi.

Zəmin
-----

Reç Pospolita bölgüyə qədər
XVIII əsrin ortalarında Reç Pospolita artıq tam müstəqil deyildi. Polşa krallarının seçilməsinə Rusiya imperatorlarının birbaşa təsiri var idi. Bu təcrübə, Reç Pospolitanın sonuncu hökmdarı, Rusiya imperatoru Böyük Yekaterinanın sevimlisi Stanislav Avqust Ponyatovskinin taxt-taca seçilməsinin timsalında xüsusilə aydın görünür. IV Vladislavın hakimiyyəti dövründə (1632-1648) liberum veto hüququndan getdikcə daha çox istifadə olunurdu. Bu parlament proseduru Reç Pospolitanın qanunverici orqanının - Seymin bütün zadəgan nümayəndələrinin bərabərliyi konsepsiyasına əsaslanırdı. Belə ki, hər bir qərar yekdil razılıq tələb edirdi. İstənilən bir deputatın seçki zamanı hər hansı qərara zidd getməsi, hətta bu qərar qalan deputatlar tərəfindən təsdiq edilsə belə, onun qəbul olunmasının qarşısını almağa kifayət edirdi. Qərar vermə prosesi getdikcə çətinləşdi. Liberum veto həm də bu fürsətdən fəal istifadə edən xarici diplomatlar tərəfindən deputatlara təzyiq və birbaşa təsir və rüşvət imkanları yaratdı.

Reç Pospolita Yeddiillik müharibə zamanı neytral qaldı, eyni zamanda Fransa, Avstriya və Rusiyanın ittifaqına rəğbət bəsləyərək rus qoşunlarını öz ərazisindən Prussiya ilə sərhədə keçirdi. II Fridrix buna cavab olaraq, Reç Pospolitanın iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərməli olan külli miqdarda saxta Polşa pulunun hazırlanmasını əmr etdi. 1767-ci ildə rusyönümlü zadəganlar və Rusiyanın Varşavadakı səfiri knyaz Nikolay Repnin vasitəsilə II Yekaterina 1764-cü ilin mütərəqqi islahatlarının nəticələrini aradan qaldıran "kardinal hüquqları" adlanan qanunun qəbul edilməsi təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Rusiya səfiri Repninin diktə etdiyi faktiki nəzarət və şərtlərlə işləyən xüsusi seym çağırıldı. Repnin həmçinin onun siyasətinin bəzi fəal əleyhdarlarının, məsələn, Jozef Andrzej Załuski və Vaclav Rzewuskinin həbsini və Kaluqaya sürgün edilməsini əmr etdi. "Kardinal hüquqlar" keçmiş islahatlar zamanı bərqərar olmuş bütün təcrübələri, o cümlədən liberum vetonun ləğv edilməsini qanunla təsbit etdi. 

Repnin dissident məsələsinin həllini tələb etdi: taxt-tac torpaqlarında pravoslavlar üçün din azadlığı və pravoslav, protestant və uniatların Roma katolikləri ilə bərabər hüquqlarının olması. 1768-ci ildə onun təzyiqi ilə qeyri-katoliklərin hüquqları katoliklərlə bərabərləşdirildi və bu, Reç Pospolitada Roma Katolik iyerarxları arasında qəzəb doğurdu. Dövlətin daxili işlərinə müdaxilə faktının özü də eyni reaksiyaya səbəb oldu və bu, Bar Konfederasiyasının qüvvələrinin rus qoşunlarına, krala sadiq qüvvələrə və Ukraynanın üsyankar pravoslav əhalisinə qarşı vuruşduğu müharibəyə səbəb oldu (1768-1772). Konfederasiya dəstək üçün Fransa və Osmanlıya müraciət etdi; Fransa və Bar Konfederasiyasının tələbi ilə Osmanlı və Krım xanlığı Rusiyaya müharibə elan etdi. Lakin türklər rus qoşunlarına, fransızların köməyi cüzi idi, konfederasiya qüvvələri isə Kreçetnikovun rus qoşunlarına və Branitskinin kral qoşunlarına məğlub oldular.

Reç Pospolita ilə qonşu sərhədlərə malik olan Prussiya, Avstriya və Rusiya birlik haqqında gizli müqavilə imzaladılar. Bu birlik sonralar Polşada "Üç Qara Qartal ittifaqı" kimi tanındı (hər üç dövlətin gerblərində Polşanın simvolu olan ağ qartaldan fərqli olaraq qara qartal təsvir edilmişdi).

Birinci bölüşdürülmə
--------------------

1772-ci il fevralın 19-da Vyanada birinci bölüşdürülmə haqqında məxfi konvensiya imzalandı. Bundan əvvəl, 1772-ci il fevralın 6-da Sankt-Peterburqda Prussiya (II Fridrixin timsalında) ilə Rusiya (II Yekaterina timsalında) arasında gizli müqavilə bağlanmışdı. Amma heç kimin müqavilələrdən xəbəri olmadığı üçün polyaklar birləşmədi. Avstriya Prussiya-Rusiya ittifaqına qoşulduqdan sonra icra orqanı onu tərk etmək məcburiyyətində qalan Bar konferasiyası qüvvələri silahı yerə qoymadı. Hərbi hissələrinin yerləşdiyi hər bir qala mümkün qədər uzun müddət dayandı. 28 aprel 1772-ci ildə rus və polyak qoşunları və general Suvorovun komandanlığı altında Krakov milisləri Fransa qarnizonu onu təslim etdiyi üçün Krakov qəsrini işğal etdilər. Konfederasiyaların ümid bağladıqları Fransa və İngiltərə faktdan sonra, bölgü baş verəndən sonra kənara çəkilərək mövqelərini bildirdilər.

1772-ci ilin avqustun əvvəlində Rusiya, Prussiya və Avstriya qoşunları eyni vaxtda Reç Pospolita ərazisinə daxil oldular və razılaşma əsasında onlar arasında bölüşdürülmüş əraziləri işğal etdilər. Avqustun 5-də Bölgü haqqında manifest elan edildi. Bölgü konvensiyası 22 sentyabr 1772-ci ildə ratifikasiya olundu. Bu sənədə uyğun olaraq, Rusiya Livoniyanın Polşaya aid olan hissəsinə (İnflyantski Voyevodalığı), Belarusiyanın bir hissəsinə - Vitebsk, Polotsk və Mstislavl bölgələri də daxil olmaqla Dvina, Druti və Dneperə sahib oldu. Sahəsi 92 min km², əhalisi 1 milyon 300 min nəfər olan ərazilər Rusiya tacının tabeliyinə keçdi. Prussiya Ermland (Varmiya) və Kral Prussiyasını (sonradan Qərbi Prussiya adlanan yeni əyalətə çevrildi) Notek çayına qədər, Qdansksız Pomeraniya hersoqluğunun ərazisini, Pomeraniya, Malborskoye (Marienburq) və Çelminskie (Kulm) rayon və voyevodalığını qəbul etdi.) Prussiya satınalmaları 36 min km² və 580 min əhali təşkil etdi. Kiçik Polşanın bir hissəsi olan Zator və Osvensim, o cümlədən Krakov və Sandomier voyevodalığının cənub hissəsi, habelə Krakov şəhəri olmayan Bielsk voyevodalığının bir hissəsi və bütün Qalisiya (Çervonnaya Rus) Avstriyaya getdi. Avstriya xüsusilə Boxne və Veliçkada zəngin duz mədənləri aldı. Ümumilikdə, Avstriyanın satınalmaları 83 min km² və 2 milyon 600 min nəfər təşkil etdi.

Ədəbiyyat
---------

* *Соловьёв С. М.* История падения Польши, 1863
* *Виноградов В. Н.* Дипломатия Екатерины Великой // Новая и новейшая история. 2001. № 3, 4, 6.
* *Конзеля Л. Цегельский Т.* Концерт трёх чёрных орлов. Споры о разделах Польши // Историки отвечают на вопросы. — М. 1990.
* *Малиновский А. Ф.* Исторические доказательства о давнем желании польского народа присоединиться к России // Записки и труды Общества истории и древностей российских, 1833. — Ч. 6. — С. V—X, 11-106. Архивная копия от 3 ноября 2013 на Wayback Machine
* *Носов Б. В.* Польша и Европа в XVIII веке: Международные и внутренние факторы разделов Речи Посполитой. М.: Ин-т славяноведения РАН, 1999
* *Стегний П. В.* Первый раздел Польши и российская дипломатия // Новая и новейшая история. 2001. № 1
* *Стегний П. В.* Разделы Польши и дипломатия Екатерины II. 1772. 1793. 1795. — 2002. — С. 696 с.. — ISBN 5-7133-1152-X.
* *Cegilski T. Kadziela L.* Rozbiory Polski: 1772—1793—1795. — Warszawa, 1989.