Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cümə məscidi.

**Yuxarı Gövhər ağa məscidi** və ya **Şuşa cümə məscidi** — Şuşa şəhərinin mərkəzi Meydanında yerləşən və şəhər ərazisində tikilmiş ən qədim məsciddir. Məscid Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır.

Yuxarı Gövhər ağa məscidinin inşası dörd mərhələdə həyata keçirilmişdir. Ərazidə ilk məscid Qarabağ xanlığının və Şuşa qalasının banisi Pənahəli xanın göstərişi ilə Qarabağ xan sarayı ilə paralel təxminən 1750-ci illərdə qamışdan inşa edilmişdir.  İbrahimxəlil xan hakimiyyətə gəldikdən sonra 1768–1769-cu illərdə qamış məscidin yerində daşdan yeni məscid tikilmişdir. XIX əsrin I yarısında Gövhər ağanın maddi dəstəyi ilə İbrahimxəlil xanın yararsız hala düşmüş məscidinin yerində qoşa minarəli üçüncü məscid inşa edilmişdir. 1883-cü ildə Gövhər ağanın maddi vəsaiti əsasında üçüncü məscidin yerində Şuşanın dördüncü və sonuncu cümə məscidi inşa edilmişdir.

Dövrümüzə yaxşı qorunmuş səviyyədə çatmış dördüncü məscidin memarı Qarabağda bir çox tikililərin müəllifi olan Kərbəlayi Səfixan Qarabağidir. Yuxarı Gövhər ağa məscidinin minarələrinin dekoru və məscid yaxınlığındakı mədrəsənin ikinci mərtəbəsində otaqlardan birinin divar rəsmləri Mir Möhsün Nəvvab tərəfindən işlənmişdir.

1992-ci ildə Şuşa şəhərinin Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçməsindən sonra, Yuxarı Gövhər ağa məscinin interyerləri tamamilə dağıdılmış, fasadına ciddi ziyan vurulmuş, minarələrinin minbər hissələri dağıdılmışdır. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinin gedişi zamanı Şuşanın azad edilməsindən sonra məsciddə bərpa işlərində başlanılmış, 2023-cü ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə məscidin əsaslı bərpa işlərindən sonra açılışı baş tutmuşdur.

Tarixi
------

### İlk məscid

Qarabağ xanlığının mərkəzini Şahbulaq qalasından Şuşaya köçürməyə qərar verən Pənahəli xan yeni şəhər salınmasına qərar verir. Həmin dövrdə onun göstərişi ilə Şuşa qalası, qala daxilində xan ailəsi üzvləri üçün qəsr və saraylar, o cümlədən məscid inşa edilir. Şuşada həmin dövrdə bütün tikililərin daşdan inşa edilməsinə baxmayaraq, məscidin inşasında qamışdan istifadə edilmişdi. Həmin məscidin memarlıq xüsusiyyətləri haqqında heç nə məlum deyil. Qarabağ tarixçisi Baharlının məlumatına görə, məscid iki qapıya malik idi. E. Avalovun fikrincə inşaat materialı kimi qamışın seçilməsini tələsgənliklə izah etmək olar.

### İkinci məscid

Pənahəli xanın oğlu İbrahimxəlil xan hakimiyyətə gəldikdən sonra, hicri 1182-ci ildə (miladi 1768–1769) qamış məscidin yerində yeni məscidin inşa edilməsini sifariş verir. Yeni məscidin inşasında daş və əhəng məhlulundan istifadə olunur.

### Üçüncü məscid

V. Vereşaginin - *Şuşa məscidi*, 1865-ci ilV. Vereşaginin - *Tatarlar ibadətdə*, 1865-ci il
XIX əsrin I yarısında Gövhər ağanın maddi dəstəyi ilə İbrahimxəlil xanın yararsız hala düşmüş məscidinin yerində qoşa minarəli üçüncü məscid inşa edilmişdir. Həmin məscidin təsvirlərinə Vasili Vereşaginin rəsmlərində rast gəlmək mümkündür. Həmin rəsmlər məscidin memarlıq-bədii xüsusiyyətləri haqqında məlumat verən yeganə mənbələrdir.
*"Şimal arısı"* (*rus.* Северная пчела) qəzetinin 1836-cı ildə verdiyi məlumata görə, həmin dövrə kimi Şuşada inşa edilmiş məscidlərin heç biri minarəyə malik deyildi. V. Vereşaginin rəsmlərindəki Şuşa cümə məscidi təsvirlərinə əsasən demək olar ki, minarələr binanın əvvəldən düşünülmüş vahid yaradıcılıq ideyasının nəticəsi olmaqla, heç də sonradan ona əlavə edilməmişdir. Təsvir edilən minarələr şəhərin əsas dini tikilisinin həcm-fəza kompozisiyası ilə sıx və orqanik əlaqədə olmuşdur. Məhz bu fakt, V. Vereşaginin rəsmlərindəki məscidin İbrahimxəlil xanın məscidinin yenidən qurulması deyil, tamamilə yeni məscid olmasını sübut edir.
E. Avalovun fikrincə, Vilhelm Timmin XIX əsrin ortalarına aid *"Şuşa qalası"* adlı rəsmində minarə təsviri Verşaginin təsvir etdiyi məscidin XIX əsrin I yarısında inşa edilməsini ehtimal etməyə əsas verir. Ş. Fətullayevin fikrincə, V. Vereşaginin *"Şuşa məscidi"* təsvir edilmiş rəsmini 1838-ci ilə aid etmək olar.
V. Vereşaginin təsvirinə görə, Şuşanın üçüncü cümə məscidi iki mərtəbəli, mərkəzi günbəzli və qoşa minarələrə malik bina idi. Bu məsciddə kompozisiya oxları dəqiq qeyd edilmişdi – şimal fasadında simmetrik yerləşdirilmiş əsas giriş şimal-cənub əsas oxu üzərində idi. Həcm məkan həlli və memarlıq formalarına görə, bu bina XVI–XVIII əsrlərdə Azərbaycanda geniş yayılmış dini memarlıq kompozisiyası xüsusiyyətlərini əks etdirirdi.
Fasadlarda simmetrik yerləşdirilmiş oxvari və düzbucaqlı girişlər diqqət çəkir. Binanın əsas oxları üzərində yerləşdirilmiş dərin oxvari nişlər – eyvanlar özünəməxsus portallar yaradırdı. Əsas ox üzərində yerləşdirilmiş əsas giriş oxvari niş və düzbucaqlı çərçivəyə malik dərin və geniş portalla vurğulanmışdı. A. Salamzadə binanın bu xüsusiyyətini XVII əsrə aid Ordubad cümə məscidinin xüsusiyyətləri ilə müqayisə edərək bildirir ki, Ordubad məscdidinin də əsas girişi düzbucaqlı çərçivəyə salınmış dərin oxvari nişin yaratdığı portal formasında həll edilib. Şimal fasadının karnizi üzərində əhəmiyyətli dərəcədə yüksələn mərkəzi portallı giriş, günbəz fonunda təntənəli görünüş alırdı. V. Vereşaginin rəsminə əsasən bu portl girişinin mərkəzində yarımdairəvi əsas giriş, yanlarında isə kiçik düzbucaqlı otaqlara açılan nişlər yerləşirdi.

V. Vereşaginin — *Şuşada Məhərrəm ayı zamanı dini yürüş*, 1865-ci il
Məscid binası ilə birbaşa əlaqədə olan və cinahlardan onun əsa girişini əhatə edən iki slindrik minarə binanın yuxarı yüksəlmiş memarlıq formalarını tamamlamaqla parlaq təəssürat yaradır. Mövcud minarələrlə müqayisədə V. Verşaginin təsvir etdiyi minarələt təməldə xeyli geniş olmaqla, yalnız formasına görə deyil, həm də dekoruna görə müasir minarələrdən fərqlənir.
Vereşaginin təsvir etdiyi minarələrin üzəri geniş lentlərin yaratdığı sərt həndəsi naxışlarla örtülmüşdür. Minarələrin səthi stalaktitli eyvanla tamamlanır, eyvanlar isə kiçi taxta dirəklər üzərində duran iti uclu çadırvari damla örtülürdü. Minarələrin bu şəkildə həll edilməsi XVI–XIX əsr Azərbaycan dini memarlığı üçün xarakterikdir. Həmin məcidin əsas memarlıq xarakterləri ümumi kompozisiyanın geniş həcmliyi, plastiklik, işıq və kölgə elementlərinin bacarıqla yerləşdirilməsi, elementlərin uğurlu ölçülərinin tapılması, monumentallıq və siluetin bədii ifadəliyi idi.
V. Vereşaginin *"Tatarlar ibadət zamanı"* adlı başqa bir rəsmində isə Şuşa cümə məscidinin konstruktiv strukturun məntiqli fəzsı və daxili planlaşdırma ilə yanaşı, həm də interyerin zəngin plastikası, incə cazibədarlıq və nağılvari bəzəklərini görmək mümkündür. Dekorların effektiv mükəmməlliyi, tağların ornamental naxışlarının dəqiqlik və məntiqi sxemliyi, mərkəzi günbəzin yelkənlərinin dizaynı diqqət çəkir. Oxvari dizaynlı yarımdairəvi cənub apsidasında stalaktitli niş içərisində ənənəvi mehrab yerləşdirilmişdi. Ehtimal ki, qadınlar üçün nəzərdə tutulmuş ikinci yarusun künc tərəflərində səliqəli ballüstradalı eyvanlar uzanırdı. Məscidin divarlarından birində Şuşa şəhərinin əsasının qoyulması tarixi qeyd edilmişdi.

### Dördüncü məscid

1883-cü ildə Gövhər ağanın maddi vəsaiti əsasında memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən Verşaginin təsvir etdiyi məscidin yerində Şuşanın dördüncü və sonuncu cümə məscidi inşa edilmişdir. Həmin məscid bizim dövrümüzə yaxşı saxlanmış vəziyyətdə çatmışdır.

Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşanın işğalından sonra məscid qismən dağıdılmış, interyerləri demək olar ki, məhv edilmiş, minarələrinin dekoru zədələnmiş və çadırvari örtükləri dağıdılmışdır. 2017-ci ildə Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının İranın "Part Saman jahan Co." memarlıq şirkəti ilə məsciddə bərpa işləri aparacağı haqqında məlumat yayılmışdır.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Yuxarı Gövhərağa məscidinin planı
Məscid, özündən əvvəlki tikilinin inşaat oxlarını təkrarlayır. E. Avalov qeyd edir ki, ola bilsin, memar əvvəlki tikilinin özüllərini yeni məscid binası üçün istifadə etmişdir və bu hala Şərq memarlığında tez-tez rast gəlinir. Məscidin ümumi ölçüləri planda 26.5x21.5 metrə bərabərdir. Dördüncü məscid kompozisiya-planlaşdırma və memarlıq bədii xüsusiyyətləri baxımından sələfindən kəskin şəkildə fərqlənir.

Üçüncü məscidin portallı geniş nişi demək olar ki, bütün şimal fasadını bəzəyən geniş eyvanla əvəzlənmişdir. Giriş Şahbulaq məscidində olduğu kimi yarımdairəvi daş tağla həll edilmişdir. Eyvanın ölçüsü planda 5.0x14.5 metrə bərabərdir. Məscidin portikinin arkadası, iki mərtəbəli tikilinin hündürlüyü boyunca ucalan üç eyni tağdan ibarətdir. Eyvanın tağları üzərində Quran ayələri yazılmış dekorativ lent uzanır.

Qalereya
--------

Məscidin interyeri 1992-ci ildən sonra ermənilər tərəfindən dağıdılmış vəziyyətdəMəscidin interyeri 2023-cü ildə restavrasiya işlərindən sonra
Məscidin əsas fasadının memarlıq həlli dərin eyvanı ilə ona daha çox yaşayış binaları üçün xarakterik olan və dini tikililərdə az rast gəlinən bədii sima bəxş edir. Bu bədii xüsusiyyət Şuşanın sonuncu cümə məscidinin əsas fərqli xüsusiyyətlərindən biridir.

İki otaqlı ibadət zalı planda demək olar ki kvadrat formasına malik olmaqla 18,5×19 m ölçülərdədir. Üçüncü məsciddə olduğu kimi burada da yanlardan eyvanlar uzanır. Əsas fasadında yarımdairəvi eyvan tağları olan məscidin üçnefli ibadət zalının altı ədəd səkkizguşəli daş sütun üzərində dayanan oxvari tağlı örtüyü xüsusi diqqət çəkir.

E. Avalov qeyd edir ki, Şuşada bir-birinə əks olan yarımdairəvi və oxvari memarlıq formalarının bir binada birləşdirilməsi Yuxarı Gövhər ağa məscidində rast gəlinən yeganə nümunə ilə məhdudlaşmır. Məsələn, Aşağı Gövhər ağa məscidinin üçtağlı daş eyvanının mərkəzi hissəsi və Mehmandarovların məscidinin yarımdairəvi yan tağlarından fərqli olaraq oxvari mərkəzi tağa malik olmasını buna nümunə kimi göstərmək mümkündür.

Yuxarı Gövhər ağa məscidinin dam örtüyünün orta hissəsində əsas ox boyunca yerləşən və mərkəzi nefin üstünü örtərək təxminən 5 metr diametrə malik olan iki günbəz fərqlənir. Minarələrin içində yerləşdirilmiş 85 pilləkənli vintvari nərdivan münəzzim üçün nəzərdə tutulmuş meydana çıxır. Minarə meydanının üstü üçüncü məsciddə olduğu kimi zövqlə yonulmuş incə dirəklər üstündə duran çadırvari damla tamamlanır. Minarələrin üstünü son zamanlara kimi ayparalar bəzəyirdi.

Minarələrin pilləkənləri vintvari şəkildə yerləşdirilmiş kiçik pəncərə yarıqları ilə işıqlandırılır. Kərpiclə hörülmüş minarələrin səthi qabarıq lentlərlə üç hissəyə bölünmüş və rəngli daşlarla bəzədilmişdir. Minarənin yuxarısında Quran ayələri yazılmış lent vardır. Minarələrin naxış dizaynı, həmçinin məscid yaxınlığındakı mədrəsənin ikinci mərtəbəsindəki kiçik otağın divar rəsmləri Mir Möhsün Nəvvab (1833–1918) tərəfindən işlənmişdir.

Orta əsrlərdə Avropa şəhərlərinin mərkəzi meydanlarında inşa edilən hündür qülləli kafedrallar az mərtəbəli yaşayış binaları üzərində dominant təşkil edərək hər tərəfdən görünür, şəhərə gələn şəxlərə əsas ticarət küçələri və meydanının yerini işarə edirdi. Şərq ölkələrinin şəhərlərində, o cümlədən Şuşada bu rolu hündür minarəli məscidlər həyata keçirirdi. Buna görə də Yuxarı Gövhər ağa məscidinin kifayət qədər hündür olan oxvari minarələri və mərkəzi gümbəzi şəhərin memarlıq kompozisiyasında dominantlıq təşkil edir.

Axundları
---------

* Məhəmməd ağa Müctəhidzadə

Qeydlər
-------

1. ↑  «Tatar» sözü ilə Rusiya səyahətçi və alimləri əksər hallarda «Azərbaycan», «azərbaycan türkləri» anlayışını nəzərdə tuturdular.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "İlham Əliyev, birinci xanım Mehriban Əliyeva və ailə üzvləri Şuşada Yuxarı Gövhər Ağa məscidinin əsaslı yenidənqurma və bərpa işlərindən sonra açılışında iştirak ediblər » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi". president.az (az.). 10 may 2023. 18 May 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2023.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Авалов, 1977. səh. 53
3. ↑  *Джеваншир, Мирза Джамал.* Карабах (перевод А. Берже). Тифлис: газ. Кавказ. 1855. № 61-62.
4. ↑  А. К. Лебедев. Василий Васильевич Верещагин: Жизнь и творчество. 1842—1904. Искусство, 1972. Стр. 42
5. ↑  *Фатуллаев, Ш. С.* Памятники Шуши. Баку. 1970. 47.
6. 1 2  *Саламзаде, А. В.* Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. Баку. 1964. 13.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8  Авалов, 1977. səh. 54
8. 1 2 3 4 5 6 7  Авалов, 1977. səh. 55
9. ↑  "Иран поможет восстановить мечеть в Шуши". depiararat.com. İstifadə tarixi: 23 iyul 2018.[*ölü keçid*]
10. ↑  Авалов, 1977. səh. 56
11. 1 2 3  Авалов, 1977. səh. 57
12. ↑  *Саламзаде, А. В.* Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. Баку. 1964. 97.

Ədəbiyyat
---------

* *Авалов, Э. В.* Архитектура города Шуши и проблемы сохранения его исторического облика. Баку: Элм. 1977.
* *Фатуллаев, Ш. С.* Памятники Шуши. Баку. 1970.
* *Саламзаде, А. В.* Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. Баку. 1964.

Həmçinin bax
------------

* Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu
* Aşağı Gövhər ağa məscidi
* Ağdam Cümə məscidi

Xarici keçidlər
---------------

* [
* Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı icması Yuxarı Gövhər ağa məscidinin ermənilər tərəfindən "təmir-bərpası" ilə bağlı bəyanat yayıb
* Azərbaycandakı dini konfessiya rəhbərləri Gövhərağa məscidi ilə bağlı bəyanat yayıb

| ⛭Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu |
| --- |
| Şuşa qalası | Gəncə qapısı  • İrəvan qapısı  • Ağoğlan qapısı |
| Meydan vəməhəllələr | Divanxana  • Meydan  • Aşağı meydan  • Mərdinli məhəlləsi  • Saatlı məhəlləsi  • Köçərli məhəlləsi  • Çuxur məhəllə məhəlləsi  • Mamayı məhəlləsi  • Qurdlar məhəlləsi  • Çöl Qala məhəlləsi  • Qazançalı məhəlləsi  • Təbrizli məhəlləsi  • Seyidli məhəlləsi |
| Küçələr | Rasta bazar  • Şeytan bazar  • Aşağı bazar |
| Saraylar və malikanələr | Qarabağ xan sarayı  • İbrahimxəlil xan sarayı  • Qaraböyük xanım sarayı  • Məhəmmədhəsən ağa sarayı   • Xan qızı Natəvanın sarayı  • Mehmandarovların evi  • Zöhrabbəyovun evi  • Səfərbəyovların evi  • Fərəməzovların evi  • Hacı Quluların mülkü  • Hacı Məmmədin evi  • Behbudovların evi  • Qədimovların mülkü  • Əsəd bəyin evi  • Uğurlu bəyin evi  • Firudin bəyin evi  • Hüseyn bəyin evi  • Şükür bəyin evi  • Ələkbər bəyin evi  • Cahangir bəyin evi  • Mamay bəyin evi  • Cəfərqulu ağanın evi  • Üzeyir Hacıbəyovun evi  • Zülfüqar Hacıbəyovun evi  • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin evi  • Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin evi  • Sadıqcanın evi  • Seyid Şuşinskinin evi  • Qasım bəy Zakirin evi  • Bülbülün evi  • Firudin bəy Köçərlinin evi  • Keçəçi oğlu Məhəmmədin evi  • Süleyman Sani Axundovun evi  • Gəray Əsədovun evi  • Cabbar Qaryağdıoğlunun evi  • Süleyman Vəzirovun evi  • Hüsü Hacıyevin evi  • Nəcəf bəy Vəzirovun evi  • Səfi bəyin evi  • Hacı Əmirin evi  • Bəylərin evi  • Məşədi Qaranın evi |
| Karvansaralar | İkimərtəbəli karvansara  • Xanlıq Muxtar karvansarası  • Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarası  • Səfərov qardaşlarının karvansarası  • Zarıslıda Korun karvansarası  • Hacı Məhərrəm karvansarası |
| Məbədlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| **Məscidlər** | Yuxarı Gövhər ağa  • Aşağı Gövhər ağa  • Hacı Yusifli  • Saatlı  • Culfalar  • Çuxur məhəllə  • Çöl Qala  • Köçərli  • Mamay  • Mərdinli  • Quyuluq  • Seyidli  • Təzə məhəllə  • Xoca Mərcanlı  • Ağadədəli  • Hamam qabağı  • Dəmirçilər  • Qurdlar  • Dördlər qurdu |
| **Kilsə vəmonastırlar** | Qazançı kilsəsi  • Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi  • Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi  • Yaşıl kilsə  • Müqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi  • Qız monastırı |

 |
| Hamamlar | Əbdül Səməd bəy hamamı  • Şirin su hamamı  • Malıbəyli hamamı |
| Bulaqlar | İsa bulağı  • Köçərli bulağı  • Mamayı bulağı  • Novlu bulaq  • Şor bulaq  • Çuxur məhəllə bulağı  • Yusifli bulağı  • Çöl qala bulağı  • Meydan bulağı  • Xoca Mərcanlı bulağı  • Seyidli bulağı  • Səkili bulağı  • Qotur bulağı (Şuşa)  • Xan qızı bulağı |
| Muzeylər | Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi  • Şuşa Dövlət Rəsm Qalereyası  • Şuşa Xalça Muzeyi  • Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi  • Bülbülün ev-muzeyi  • Mir Möhsün Nəvvabın ev-muzeyi  • Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi  • Şuşa Daş Sənətkarlığı Muzeyi  • Şuşa Dərman Bitkiləri Muzeyi |
| Heykəllər | Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi  • Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi  • Üzeyir Hacıbəyovun heykəli  • Bülbülün büstü  • Natəvanın büstü  • Molla Pənah Vaqifin büstü |
| Digər | Heydər türbəsi  • Vaqif türbəsi  • Molla Pənah Vaqifin mədrəsəsi  • Yuxarı məscid mədrəsəsi  • Şuşa real məktəbi  • Mariinski Qadın Gimnaziyası  • Şuşa qız məktəbinin binası  • Mirzə Həsən qəbiristanlığı  • Mir Faseh qəbiristanlığı  • Qacarların məqbərə kompleksi  • Mirzə Cəmal bəy Cavanşirin məqbərəsi  • Şuşa həbsxanası  • Bayraq Meydanı (Şuşa)  • Şuşa Şəhər Dövlət Qoruğu İdarəsi  • Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı  • Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirə kompleksi |

| ⛭Azərbaycan məscidləri |
| --- |
| Abşeron | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı | Aşur məscidi  ·  Baba Kuhi Bakuvi məscidi  ·  Bəylər məscidi  ·  **Bibiheybət məscidi**  ·  Cin məscidi  • **Bakı Cümə məscidi**  • Çin məscidi  • Əbu Bəkr məscidi  • **Göy məscid**  • Hacı Bani məscidi  • Hacı Cavad məscidi  • Hacı Heybət məscidi  • Hacı Qayıb məscidi  • Hacı Sultanəli məscidi  • Heydər məscidi  • Xanım Fatimeyi-Zəhra məscidi  • Xanlar məscidi  • Xıdır məscidi  • Xırdalan Cümə məscidi  • İmam Hüseyn məscidi  • Keyqubad məscidi  • Mədrəsə-məscid  • **Məhəmməd məscidi**  • Məşədi Dadaş məscidi  • Mirzə Əhməd məscidi  • Molla Əhməd məscidi  • Həzrəti Əli məscidi  • Şah məscidi  • Şeyx İbrahim məscidi  • Şəhidlər məscidi  • **Təzəpir məscidi  •** Əhmədli məscidi |

Balaxanı Cümə məscidi  • Buzovna Cümə məscidi  • Corat Cümə məscidi  • Ərəblər məscidi  • Hacı Baxşı məscidi  • Hacı Şəhla məscidi  • Hacı Səfəralı məscidi  • Gülxatun məscidi  • Məşədi Qərib məscidi  • Murtuza Muxtarov məscidi  • Nardaran məscidi  • Nizaməddin məscidi  • Pirsəid məscidi  • Sahibəz-Zaman məscidi  • Sədərək məscidi  • Səlim məscidi  • Sumqayıt Cümə məscidi  • Keşlə məscidi  • Şah Sultan Hüseyn məscidi  • Tuba Şahi məscidi | Bakıda Təzəpir məscidiLənkəranda Böyük bazar məscidiOrdubadda Cümə məscidiŞamaxıda Cümə məscidiŞuşada Aşağı Gövhər ağa məscidiGəncədə Ozan məscidiTəbrizdə Göy məscid |
| Arran | 

|  |  |
| --- | --- |
| Gəncə | Bağmanlar məscidi  ·  Həzrət Zeynəb məscidi  ·  Hüseyniyyə məscidi  ·  Qazaxlar məscidi  ·  Qırıxlı məscidi  • Qızılhacılı məscidi  • Mollacəlilli məscidi  • **Ozan məscidi**  • Səfərabad məscidi  • Sofulu məscidi  • **Şah Abbas məscidi**  • Şahsevənlər məscidi  • Şərəfxanlı məscidi  • Zərrabi məscidi  • Xəlfəli məscidi |

Aslanbəyli məscidi  • Qazax Cümə məscidi  • Tərtər Cümə məscidi  • Naftalan Cümə məscidi  • Salyan Cümə məscidi |
| Dağlıq Şirvan | Göylər məscidi  • **Şamaxı Cümə məscidi** |
| Şirvan-Salyan | Əbülfəzlil Əbbas məscidi  • Mərkəzi Cümə məscidi  |
| Qarabağ | 

|  |  |
| --- | --- |
| Şuşa | **Aşağı Gövhər ağa məscidi**  ·  Culfalar məscidi  ·  Çöl Qala məscidi  ·  Hacı Yusifli məscidi  ·  Köçərli məscidi  • Quyuluq məscidi  • Malıbəyli məscidi  • Mamay məscidi  • Mərdinli məscidi  • Saatlı məscidi  • Seyidli məscidi  • Təzə məhəllə məscidi  • **Yuxarı Gövhər ağa məscidi**  • Xoca Mərcanlı məscidi |

**Ağdam Cümə məscidi**  • Bərdə Cümə məscidi  • Çöl məscidi  • İbrahim məscidi  • Hacı Ələkbər məscidi  • Kələntərli məscidi  • Paprəvənd məscidi  • Şahbulaq məscidi  • Şirvanlı məscidi  • Uğurbəyli məscidi  • Qarğabazar məscidi |
| Naxçıvan | 

|  |  |
| --- | --- |
| Naxçıvan | **Atabəylər məscidi**  ·  Əlixan məscidi  ·  Hacı Rüfai bəy məscidi  ·  Kazım Qarabəkir Paşa məscidi  ·  Pirqəmiş məscidi  • Şahab məscidi  • Naxçıvan Cümə məscidi  • Zəviyyə məscidi |
| Ordubad | Ambaras məscidi  ·  Dilbər məscidi  ·  Mingis məscidi  ·  **Ordubad Cümə məscidi**  ·  Sərşəhər məscidi  • Təkeşiyi məscidi  • Yuxarı Anbaras məscidi |

Burçunlu məscidi  • Cilovxanlı məscidi  • Dəstə meydan məscidi  • Dırnıs məscidi  • Hacı Hüseynqulu məscidi  • Hacı Şəfi məscidi  • Heydərxanlı məscidi  • Girnə Cümə məscidi  • Köhnə Kotam məscidi  • Nüsnüs Meydan məscidi  • Sədərək məscidi  • Şah Abbas məscidi  • Tivi məscidi  • Vənənd məscidi  • Xanağa məscidi  • Xok məscidi |
| Quba-Xaçmaz | Alpan məscidi  • Birinci Nügədi kənd məscidi  • Quba Cümə məscidi  • Cek kəndi Əbu Müslim məscidi  • Xınalıq kəndi Əbu Müslim məscidi  • Qrız kəndi Əbu Müslim məscidi  • Ərdəbil məscidi  • Hacı Cəfər məscidi  • Hacıbaba Axund məscidi  • İkinci Nügədi kənd məscidi  • Şah Abbas məscidi  • Rustov məscidi  • Səkinəxanım məscidi  • Uzunmeşə məscidi  • Mustafa Kazdal məscidi |
| Şəki-Zaqatala | Balakən Cümə məscidi  • Giləhli məscidi  • İmam Əli məscidi  • **Xaçmaz Cümə məscidi**  • Xan məscidi  • Ömər Əfəndi məscidi  • Qax Cümə məscidi  • Qaxmuğal məscidi  • Qəbələ Cümə məscidi  • Şəki Cümə məscidi  • Oğuz Cümə məscidi  • Ulu məscid |
| Lənkəran-Astara | Boradigah Cümə məscidi  • **Böyük Bazar məscidi**  • Kiçik Bazar məscidi  • Köhnə Alvadı məscidi  • Masallı Cümə məscidi  • Hacı Teymur məscidi |
| CənubiAzərbaycan | Ərdəbil Cümə məscidi  • Ələvilər məscidi  • **Göy məscid**  • Seyid Həmzə məscidi  • **Şah Təhmasib məscidi**  • **Şeyx Səfi məscidi**  • Təbriz Cümə məscidi  • Qəzvin Cümə məscidi  • Mərənd Cümə məscidi  • Nəbi məscidi  • Sucas Cümə məscidi  • Urmiya Cümə məscidi  • Zəncan Cümə məscidi |
| Ermənistan | 

|  |  |
| --- | --- |
| İrəvan | **Göy məscid**  • Rəcəb Paşa məscidi  • Sərdar məscidi  • Şükürbəyli məscidi  • Təpəbaşı məscidi  • Novruzəli bəy məscidi  • Xudabəndə məscidi  • Zal xan məscidi |

Əkərək məscidi |