**Serbiya knyazlığı** (*serb.* Кнежевина Србија) — İkinci Serb üsyanı nəticəsində qurulan Balkan dövləti. Əvvəlcə dövlət keçmiş Belqrad paşalığının ərazisini əhatə etsə də, 1831–1833-cü illərdə sərhədlərini qərbə, şərqə və cənuba doğru genişləndirdi. 1829-cu ildə osmanlılar Serbiyanın muxtariyyətini tanıdılar. 1867-ci ildə Osmanlı qoşunları knyazlığın ərazisini tərk etdi. 1869-cu ildə yeni konstitusiya Serbiyanı müstəqil dövlət kimi müəyyənləşdirdi. 1878-ci ildə Serbiya knyazlığı sərhədlərini cənub-şərqə doğru daha da genişləndirdi, elə həmin il Serbiyanın böyük dövlətlər tərəfindən tanınmasına və Osmanlı imperiyasından tam müstəqilliyinə zəmanət verən Berlin konqresi baş tutdu. 1882-ci ildə Serbiya knyazlığı krallıq elan edildi.

Tarixi
------

Serbiya knyazlığının ilk knyazı I Miloş Obrenoviç
1815-ci ildə Belqrad paşalığında osmanlı hakimiyyətlərinin repressiyaları Miloş Obrenoviçin başçılıq etdiyi yeni, ikinci serb üsyanına səbəb oldu. Üsyançılar Osmanlı ordusunu məğlub edə bildilər və Rusiyanın notasından sonra osmanlı qoşunları geri çəkildi. Belqrad paşası ilə razılaşma ilə yerli özünüidarəetmə serblərin əlinə keçdi, Miloş ali knyaz elan edildi. Belqradda və bəzi digər qalalarda türk qarnizonu qalsa da, əslində Serbiyaya daxili muxtariyyət verildi. Bu, 1826-cı il Akkerman Konvensiyasında qeyd edildi və 1829-cu il Ədirnə sülh müqaviləsi və 1830-cu il Sultanın "Xətt-i Şərif"inin şərtlərində təsbit edildi. "Xətt-i Şərif"ə görə Serbiya vassal asılılığını qoruyaraq muxtar knyazlıq statusu əldə etdi. Miloş Obrenoviç üçün Serbiya knyazı irsi titulu tanındı və knyazlığa daha altı bitişik nahiyə əlavə edildi. Müsəlmanların (o cümlədən slavyan müsəlmanların) Serbiyada qalaları istisna olmaqla yaşaması qadağan edildi.

Muxtar Serbiyanın iqtisadiyyatı geridə qalmışdı. Aparıcı rolu maldarlıq, xüsusən də Avstriyaya ixraca yönəlmiş donuzçuluq oynayırdı. Kəndlilərə öz torpaq sahələrinə sahiblik verilsə də, ağır vergi yükünü saxlamaqla yanaşı, çoxsaylı feodalizm qalıqları da var idi. Kənd təsərrüfatında kiçik və orta kəndli torpaq mülkiyyətçiliyi üstünlük təşkil edirdi. Eyni zamanda sənətkarlığın və şəhərlərin inkişafı davam edirdi. Belqradın əhalisi bir neçə dəfə artdı, ölkənin sənaye istehsalının üçdə birindən çoxu burada cəmlənmişdi. Ticarət, o cümlədən yerli ticarət sürətlə inkişaf edir və ticarət burjuaziyasının kifayət qədər güclü təbəqəsi formalaşırdı. Knyazlığın şəhər həyatının və mədəniyyətinin inkişafında aparıcı rol Avstriya imperiyasının Serb torpaqlarından olan, mədəni və sosial cəhətdən xeyli inkişaf etmiş insanlara məxsus idi. "Preçan serbləri" (*serb.* преко – "üçün", yəni Dunay və Savanın o tayından gələn serblər) ilk gimnaziyaların, mətbəələrin və qəzetlərin, Avropa tipli yeni şəhər memarlığının təməlində dayanırdı.

Serb knyazlığının mövcudluğu əvvəldən Obrenoviç sülaləsinin ətrafında qurulmuşdu. Knyaz Miloş idarə və məhkəmə sisteminə tamamilə nəzarət edir, keçmiş türk mülklərinin bölünməsi nəticəsində ilk yerləri knyazın qohumları tutduğu yeni Serb zadəganları formalaşırdı. 1817-ci ildə Miloş Obrenoviçin hakimiyyəti üçün ciddi təhlükə yaradan Qarageorgi onun adamları tərəfindən qətlə yetirildi. Knyazlıqda demokratik hüquq və azadlıqlar, habelə mülkiyyət toxunulmazlığının təminatları yox idi. Miloşun şəxsi hakimiyyəti rejimi tacirlərin və bürokratiyanın üst qatının narazılığına səbəb oldu. Onların təzyiqi ilə 1835-ci ildə Serbiya Məclisi əsas azadlıqları elan edən və knyazın hakimiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıran ölkənin ilk konstitusiyasını (Sretenski Xartiyası) qəbul etdi, lakin Rusiya və Osmanlı imperiyalarının dəstəyi ilə Miloş Obrenoviç tezliklə onu ləğv etdi. 1838-ci ildə İstanbulda ticarət azadlığını tətbiq edən, feodalizmin və spahi sistemin qalıqlarını aradan qaldıran, Dövlət Şurası yaratmaqla knyazın avtokratiyasını bir qədər məhdudlaşdıran və imtiyazlarını genişləndirən yeni konstitusiya ("Türk Xartiyası") təsdiq edildi. Knyazlığın hakimiyyət orqanlarının formalaşmasında Osmanlı hakimiyyətinin təsiri hələ də qalmaqda idi.

### Qanuni Nümayəndələr dövrü

İlya Qaraşanin, 1852-ci ildə
1839-cu ildə Miloş Obrenoviç taxtdan imtina etdi və onun kiçik oğlu Mixail yeni knyaz oldu. Bununla belə, faktiki hakimiyyət ən yüksək bürokratiyanın və iri ticarət burjuaziyasının maraqlarını təmsil edən bir qrup qanuni nümayəndələr ("konstitusiya müdafiəçiləri") üstünlük təşkil etdiyi oliqarx Dövlət Şurasının əlinə keçdi. 1842-ci ildə nümayəndələr Obrenoviçi devirməyə və Aleksandr Qarageorgieviçi knyaz elan etməyə nail oldu. Nümayəndələrin hakimiyyəti dövründə Serbiya Rusiya yönümlü olmaqdan uzaqlaşaraq Avstriyaya yaxınlaşdı, Dövlətin polis-bürokratik mahiyyəti gücləndi, məclis çağırılmadı, ölkənin iqtisadi vəziyyəti kəskin şəkildə pisləşdi. Eyni zamanda, ilk dəfə olaraq bütün cənub slavyanlarını (bunlar vahid xalq kimi başa düşülürdü — serblər) Serb knyazlığının hakimiyyəti altında birləşdirməyə yönəlmiş yeni xarici siyasət prinsipləri hazırlandı. Bu proqram 1844-cü ildə Daxili İşlər Naziri İliya Qaraşanin tərəfindən "Yazılar" əsərində tərtib edilmiş və Osmanlı imperiyasının xarabalıqları üzərində hərbi yolla Böyük Serbiyanın yaradılmasını nəzərdə tutulmuşdur.. Sonradan bu ideologiya XIX və XX əsrin əvvəllərində ölkənin xarici siyasətinin əsasını təşkil etdi. Bu vaxt Serbiyada məktəblər, gimnaziyalar və təhsil sisteminin digər müəssisələri fəal şəkildə yaradıldı. 1838-ci ildə Belqradda böyük lisey yaradıldı. Bu lisey Serbiyada sonradan Belqrad Universitetinin əsasını təşkil etdi. 1841-ci ildə Serb Ədəbiyyatının Təhsil Cəmiyyəti yarandı, onun əsasında Serb dramaturgiya sənətinin banisi Yovan Popoviç dayanırdı. Eyni zamanda Vuk Karadziçin əməyi sayəsində serb dili Herseqovinanın Ştokavian dialektləri əsasında formalaşmağa başladı.

Avstriya imperiyasında 1848–1849-cu illər inqilabı zamanı Serbiya Voyevodinadakı üsyançılara hərbi dəstək verdi. İnqilab qanunvericiləri rejimi bir qədər liberallaşdırmağa məcbur etdi. 1848-ci ildə məclisin səlahiyyətləri genişləndirildi və bütün birbaşa vergi ödəyiciləri səsvermə hüququ aldı. Krım müharibəsi zamanı Serbiya hökuməti bitərəf qaldı və 1856-cı ildə Paris sülhünün şərtlərinə əsasən knyazlığın muxtariyyəti genişləndi və böyük dövlətlərin zəmanəti ilə təmin edildi. 1850-ci illərin sonlarında iqtisadi böhran şəraitində qanuni nümayəndələr ilə knyaz arasında münasibətlər kəskinləşdi və bu, liberal müxalifətin yüksəlişi ilə müşayiət olundu. Onun təzyiqi ilə 1858-ci ildə Dövlət Şurasının preroqativlərini məhdudlaşdıran və qanunvericilik səlahiyyətlərini tam şəkildə məclisə ötürən Müqəddəs Endryu Məclisi çağırıldı. Knyaz Aleksandr hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı və Miloş Obrenoviç yenidən hakimiyyətə döndü. Qanuni Nümayəndələr rejimi sıradan çıxdı.

### Müstəqillik uğrunda mübarizə

Serbiya knyazlığının Berlin konfransından sonra olan ərazisi 
1860-cı illərdə knyazın hakimiyyəti yenidən gücləndi, məclis və Dövlət Şurası müşavirə orqanına çevrildi. İnzibati sistemin mərkəzləşdirilməsi gücləndi və liberallara qarşı repressiyalar davam etdi. Eyni zamanda, 1838-ci il konstitusiyasının ləğvinə və Serbiyanın Osmanlı imperiyasından tam müstəqilliyinə nail olmağa yönəlmiş xarici siyasət aktivləşdirildi. Ümumi hərbi xidmət tətbiq olundu, xalq ordusu yaradıldı. Balkanlarda üsyana hazırlıq işlərinə rəhbərlik edən serb agentlərinin şəbəkəsi genişləndirildi. 1866–1868-ci illərdə Yunanıstan, Rumıniya, Monteneqro ilə müttəfiqlik müqavilələri bağlandı, Bolqarıstan və Xorvatiya azadlıq hərəkatları ilə əlaqələr quruldu. 1867-ci ildə Rusiyanın təzyiqi ilə Osmanlı öz qarnizonlarını Serb qalalarından geri çəkdi. Onların ardınca qalan müsəlman əhalinin əksəriyyəti knyazlığı tərk etdi. Digər tərəfdən, knyaz Mixailin anti-osmanlı siyasəti ölkənin Osmanlı imperiyasının bütün pravoslav slavyanları üçün cazibə mərkəzinə çevrilməsinə kömək etdi. Belə ki, 30 ildə — 1834-cü ildən 1863-cü ilə qədər — Serbiyanın əhalisi iki dəfə artdı və 1,1 milyon nəfəri keçdi.

Eyni zamanda, liberal hərəkatın yüksəlişi başladı. 1866-cı ildə Voyvodinada milli siyasi və mədəni dirçəlişin başçısı olan Omladina gənclər cəmiyyəti yaradıldı. 1864-cü ildə Serb Elmi Cəmiyyəti yaradıldı, daha sonra o, Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasına çevrildi. 1868-ci ildə Belqradda ilk milli teatr açıldı. Bununla belə, ölkədə knyaz Mixailin şəxsi hakimiyyəti rejimi qorunub saxlanıldı ki, bu da cəmiyyətin liberal dairələrinin narazılığına səbəb oldu. 1869-cu ildə Mixail Obrenoviç öldürüldü. Onun varisi knyaz Milanın hakimiyyəti dövründə Yovan Ristic və Milivoj Blaznavacın başçılıq etdiyi liberallar hakimiyyətə gəldilər. Onlar demokratik azadlıqları və vaxtaşırı çağırılan toplantının preroqativlərini genişləndirən yeni konstitusiyanın ("Vektoral Xartiya" 1869-cu il) qəbul edilməsinə nail ola bildilər, onun razılığı olmadan knyaz qanun qəbul edə bilmirdi.

1875-ci ildə Herseqovina qiyamının başlamasından az sonra Serbiya müharibəyə hazırlığa başladı və 1876-cı il iyunun 18-də Osmanlı imperiyasına müharibə elan etdi. Ancaq iki həftə sonra Serbiya ordusunun hücumu dalana dirəndi. Yalnız Osmanlı imperiyasını sülh bağlamağa məcbur edən Rusiyanın müdaxiləsi hərbi fəlakətin qarşısını aldı. Ancaq artıq 1877-ci ildə Rusiya-Osmanlı müharibəsinin başlaması ilə döyüşlər yenidən qızışdı. Rus ordusunun dəstəyi ilə Cənubi Serbiyanın əhəmiyyətli bir hissəsi azad edildi. Niş, Pirot, Vrane alındı. San-Stefano sülh müqaviləsinə əsasən Osmanlı imperiyası Serbiyanın müstəqilliyini tanıdı, lakin onun iddia etdiyi ərazilərin bir hissəsi Bolqarıstana verildi. Nəticədə Avstriya ilə ittifaq bağlandı və 1878-ci il Berlin müqaviləsinə əsasən Serbiyanın ərazisi xeyli genişləndi. Niş, Pirot, Vranye və 300 mindən çox əhalisi olan bütün cənub-şərqi Serbiyanın ərazisi ilhaq edildi. Berlin konfransında Serbiya dövlətinin müstəqilliyi də tanındı.

İqtisadi inkişaf
----------------

XIX əsrin sonlarına qədər Serbiya geridə qalmış aqrar ölkə olaraq qalırdı. Əhalinin 89 faizindən çoxu kənd təsərrüfatında çalışırdı. Maşınlardan və müasir idarəetmə üsullarından praktiki olaraq istifadə etməyən kiçik kəndli istehsalı tamamilə üstünlük təşkil edirdi. Kənd təsərrüfatının əsas sahəsi Avstriyaya ixraca yönəlmiş donuzçuluq, həmçinin qarğıdalı becərilməsi olaraq qalırdı. XIX əsrin sonunda zadruqların (iri torpaq sahibləri) süqutu əsasən başa çatdı, lakin hökumətin minimum kəndli payını qorumaq üçün tədbirləri kənd təsərrüfatında muzdlu əmək bazarının formalaşmasına mane oldu. İri sənaye müəssisələri yox idi, sənayenin inkişafının stimullaşdırılması dövlət siyasətinə baxmayaraq, sənətkarlıq istehsalının tam üstünlük təşkil etməsi qalırdı.

Serbiyanın Berlin Konqresində götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirmək üçün 1881-ci ildə Vyananı Saloniki və İstanbulla birləşdirməli olan dəmir yolu tikintisinə başlanıldı. Dəmir yolunun tikintisi isə iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsinə təkan vermədi və ölkənin kənd əhalisinin həyatına praktiki olaraq heç bir təsir göstərmədi. Xarici ticarət XIX əsrin sonunda Serbiya ixracının 86%-ə qədərini istehlak edən Avstriya-Macarıstandan çox asılı idi. Heyvandarlıq məhsulları əsas ticarət obyekti olaraq qalırdı. Dövlət borcu durmadan artır, əsas kreditor da Avstriya-Macarıstan imperiyası idi.

Demoqrafiya
-----------

Serbiya knyazlığının yarandığı ilk onilliklərində əhalinin təxminən 85% serblər və 15% qeyri-serblər idi. Onların əksəriyyəti Vlaxlar idi və Smederevo, Kladovo və Çupriyada yaşayan müsəlmanların böyük əksəriyyətini təşkil edən bəzi müsəlman albanlar da var idi. Yeni dövlət öz əhalisini homogenləşdirmək məqsədi güdürdü. Nəticədə, 1830-cu ildən 1870-ci illərə qədər albanlar fasilələrlə kompakt yaşadıqları Niş ətrafından qovuldu. Ümumilikdə Serbiya Knyazlığının ərazilərində yaşayan 150.000-ə qədər albanın qovulduğu təxmin edilir.

| Tarixi əhali |
| --- |
| İl | Əh. | ±% |
| 1834 | 678.192 | —     |
| 1841 | 828.895 | +22.2% |
| 1843 | 859.545 | +3.7% |
| 1846 | 915.080 | +6.5% |
| 1850 | 956.893 | +4.6% |
| 1854 | 998.919 | +4.4% |
| 1859 | 1.078.281 | +7.9% |
| 1863 | 1.108.668 | +2.8% |
| 1866 | 1.216.219 | +9.7% |
| 1878 | 1.669.337 | +37.3% |

| Adı | 1866 Census | Əhali % |
| --- | --- | --- |
| **Milliyət** |  |  |
| Serblər | 1,057,540 | 87% |
| Vlaxlar (Rumınlar) | 127,326 | 10.5% |
| Qaraçılar | 25,171 | 2.1% |
| Digərləri | 5,539 | 0.5% |
| **Din** |  |  |
| Ortodoks pravoslav | 1,205,898 | 99.20% |
| İslam | 6,498 | 0.54% |
| Katoliklər | 4,161 | 0.31% |
| Digərləri |  | 0.2% |

Serbiya krallığının elan edilməsi
---------------------------------

Avstriya-Macarıstandan maliyyə və iqtisadi asılılıqla yanaşı, XIX əsrin sonlarında siyasi asılılıq da artdı. Berlin Konqresindən sonra knyaz Milan Obrenoviçin və mühafizəkarların avstriyapərəst kursu 1881-ci ildə Avstriya-Serbiya Konvensiyasının bağlanmasına gətirib çıxardı ki, ona görə də ölkənin xarici siyasəti Vyanaya tabe idi və faktiki olaraq Serbiya üzərində Avstriya protektoratı yaradıldı. Bu konvensiyaya görə, Serbiya Avstriya hakimiyyətinin razılığı olmadan başqa dövlətlə heç bir müqavilə bağlamamağı, habelə Bosniya və Herseqovina kondominiumu və Yenibazar Sancağında öz ərazisindən aparılan təbliğatı dayandırmağı öhdəsinə götürdü. Knyaz Milan da Bosniya və Herseqovina kondominiumu və Yenibazar Sancağına iddialarından imtina etdi. Buna cavab olaraq Avstriya-Macarıstan Obrenoviç sülaləsinə dəstək zəmanəti və Serbiyanın krallıq elan edilməsinə razılıq verdi. 22 fevral 1882-ci ildə knyazlıq krallığa çevrildi və Milan serblərin kralı elan edildi.

* 
* 
*

Knyazlar
--------

Knyazlıq, Qarageorgiyeviç sülaləsindən olan Knyaz Aleksandrın tabeliyində olan dövr istisna olmaqla, Obrenoviç sülaləsi tərəfindən idarə olunub. Knyazlar Miloş və Mixaylo Obrenoviç hər biri iki dəfə ölkəyə başçılıq ediblər.

| Şəkili | Adı | Anadan olması | Ölümü | Hak.başlaması | Hak. bitməsi | Qeydlər |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | I Miloş Obrenoviç | 17 mart, 1780 | 26 sentyabr, 1860 | 6 noyabr, 1817 | 25 iyun, 1839 |  |
|  | Milan Obrenoviç | 21 oktyabr, 1819 | 8 iyul, 1839 | 25 iyun, 1839 | 8 iyul, 1839 | I Miloş Obrenoviçin oğlu |
|  | III Mixail Obrenoviç | 16 sentyabr, 1823 | 10 iyun, 1868 | 8 iyul, 1839 | 14 sentyabr, 1842 | I Miloş Obrenoviçin oğlu |
|  | Aleksandr Qarageorgeviç | 11 oktyabr, 1806 | 3 may, 1885 | 14 sentyabr, 1842 | 23 dekabr, 1858 |  |
|  | I Miloş Obrenoviç | 17 mart, 1780 | sentyabr, 1860 | 23 dekabr, 1858 | 26 sentyabr, 1860 |  |
|  | III Mixail Obrenoviç | 16 sentyabr, 1823 | 10 iyun, 1868 | 26 sentyabr, 1860 | 10 iyun, 1868 |  |
|  | IV Milan Obrenoviç | 22 avqust, 1854 | 11 fevral, 1901 | 10 iyun, 1868 | 6 mart, 1882 |  |
|

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  История Югославии. В 2-х т. — М. 1963
2. 1 2  *Ћоровић, Владимир.* Историја српског народа. — Београд, 1981.
3. 1 2 3 4 5 6 7  История Югославии, 1963.
4. ↑  *Гарашанин И.* Начертания Arxivləşdirilib 2008-06-15 at the Wayback Machine. (serb.)
5. ↑  Stanford J. Shaw and Ezel Kural Shaw, *History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Volume 2: Reform, Revolution and Republic—The Rise of Modern Turkey, 1808–1975* (Cambridge University Press, 1977), p. 148.
6. ↑  *Rama, Shinasi.* Nation Failure, Ethnic Elites, and Balance of Power: The International Administration of Kosova. Springer. 2019. səh. 72. ISBN 978-3030051921. İstifadə tarixi: 27 March 2020.
7. ↑  *Агансон О. И.* Влияние переворота 1903 года в Сербии на расстановку сил в Балканском регионе // Вестник Московского университета. Серия 8: История. — 2010. — № 2. — С. 79–80.
8. ↑  *Bataković, Dušan T.* Minorities in the Balkans: state policy and interethnic relations (1804 - 2004): Les minorites dans les Balkans. Balkanološki institut SANU. 2011. səh. 98. ISBN 9788671790680.

Ədəbiyyat
---------

* *Ćirković, Sima.* The Serbs. Malden: Blackwell Publishing. 2004. ISBN 9781405142915.
* Divac, Zorica. "Family and marital affairs in 19th century Serbia." *Glasnik Etnografskog instituta SANU* 54 (2006): 219–232.
* Frucht, Richard, ed. *Encyclopedia of Eastern Europe: From the Congress of Vienna to the Fall of Communism* (2000) online Arxivləşdirilib 2018-08-19 at the Wayback Machine
* *Jelavich, Barbara.* History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries. 1. Cambridge University Press. 1983. ISBN 9780521252492. 2023-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *MacKenzie, David.* "The Serbian Warrior Myth and Serbia's Liberation, 1804-1815". Serbian Studies: Journal of the North American Society for Serbian Studies. 10 (2). 1996: 133–148. 2023-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *MacKenzie, David.* "Jovan Ristić at the Berlin Congress 1878". Serbian Studies: Journal of the North American Society for Serbian Studies. 18 (2). 2004: 321–339. 2023-04-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *Meriage, Lawrence P.* "The First Serbian Uprising (1804-1813) and the Nineteenth-Century Origins of the Eastern Question" (PDF). Slavic Review. 37 (3). 1978: 421–439. doi:10.2307/2497684. JSTOR 2497684. 2021-08-31 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *Pavlowitch, Stevan K.* Serbia: The History behind the Name. London: Hurst & Company. 2002. ISBN 9781850654773. 2023-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *Radosavljević, Nedeljko V.* The Serbian Revolution and the Creation of the Modern State: The Beginning of Geopolitical Changes in the Balkan Peninsula in the 19th Century // Empires and Peninsulas: Southeastern Europe between Karlowitz and the Peace of Adrianople, 1699–1829. Berlin: LIT Verlag. 2010. 171–178. ISBN 9783643106117. 2023-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *Rajić, Suzana.* Serbia - the Revival of the Nation-state, 1804-1829: From Turkish Provinces to Autonomous Principality // Empires and Peninsulas: Southeastern Europe between Karlowitz and the Peace of Adrianople, 1699–1829. Berlin: LIT Verlag. 2010. 143–148. ISBN 9783643106117. 2023-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *Radovan Samardžić.* Greek-Serbian Cooperation, 1830-1908: Collection of Reports from the Second Greek-Serbian Symposium, 1980. Serbian Academy of Science and Arts, Institute for Balkan Studies. 1982.
* *Stavrianos, Leften.* The Balkans Since 1453. London: Hurst. 2000 [1958]. ISBN 9781850655510.
* *Temperley, Harold W. V.* History of Serbia (PDF). London: Bell and Sons. 1919.
* *Zens, Robert W.* "In the Name of the Sultan: Haci Mustafa Pasha of Belgrade and Ottoman Provincial Rule in the Late 18th Century". International Journal of Middle East Studies. 44 (1). 2012: 129–146. doi:10.1017/S0020743811001280. JSTOR 41474984. 2020-11-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* Bataković, Dušan T. redaktorHistoire du peuple serbe [*History of the Serbian People*] (fransız). Lausanne: L’Age d’Homme. 2005. ISBN 9782825119587. 2023-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-24.
* *Milićević, Milan.* Кнежевина Србија: географија, орографија, хидрографија, топографија, аркеологија, историја, етнографија, статистика, просвета, култура, управа. 1876.
* *Jovan Ristić.* Diplomatska istorija Srbije za vreme srpskih ratova za oslobođenje i nezavisnost: Drugi rat 1875-1878. Slovo ljubve. 1898.
* Катић, Бојана Миљковић. Пољопривреда Кнежевине Србије:(1834–1867): Agriculture of the Principality of Sebia (1834–1867). Vol. 65. Istorijski institut, 2014.
* Mrđenović, Dušan, redaktorУстави и владе Кнежевине Србије // Устави и владе Кнежевине Србије, Краљевине Србије, Краљевине СХС и Краљевине Југославије (1835-1941). Belgrade: Nova knj. 1988.
* Јагодић, Милош. Насељавање Кнежевине Србије: 1861–1880: Settlement of the Princedom of Serbia: 1861–1880. Vol. 47. Istorijski institut, 2004.
* Katić, Bojana Miljković. "Сеоско професионално занатство Кнежевине Србије (1834–1866)." Историјски часопис 62 (2013): 309–329.
* Stranjaković, Dragoslav. Politička propaganda Srbije u jugoslovenskim pokrajinama: 1844–1858 godine. Štamparija Drag. Gregorića, 1936.
* Stranjaković, Dragoslav. Jugoslovenski nacionalni i državni program Kneževine Srbije iz 1844 god. Srpska manastirska štamparija, 1931.
* Stranjaković, Dragoslav. 1932. Srbija pijemont južnih slovena, 1842–1853. Nar. štamparija.
* Petrović, V. and N. Petrović. "Građa za istoriju Kneževine Srbije, vreme prve vlade kneza Miloša Obrenovića." Beograd, knjiga prva 1821 (1815).
* Nikolić, Dragan K. Izvori i priroda krivičnog prava Kneževine Srbije u vreme pripreme krivičnog zakona. 1988.
* Arsić, M. "Crkvene matične knjige u propisima Kneževine Srbije." Arhivski pregled 1.4 (2000): 52–5.
* Leovac, Danko Lj. Србија и Русија за време друге владавине кнеза Михаила:(1860–1868). Diss. Универзитет у Београду, Филозофски факултет, 2014.
* *Slavenko Terzić; Slavko Gavrilović.* Srbija i Grčka: (1856-1903) : borba za Balkan. Istorijski institut. 1992. ISBN 9788677430030.
* Недељко, В. "AUTONOMY OF THE ORTHODOX CHURCH IN THE PRINCIPALITY OF SERBIA AND THE ARONDATION OF THE EPISCOPACIES (1831–1836)." Istraživanja: Journal of Historical Researches 25 (2016): 233–248.
* Popović, Radomir J. "Пројект Устава Србије Матије Бана из 1846. године." Мешовита грађа 34 (2013): 149–171.
* Ђорђевић, Тихомир. "Насељавање Србије, за време прве владе кнеза Милоша Обреновића (1815–1839)." Гласник Српског географског друштва 5 (1921): 116–139.
* Маринковић, Мирјана, and Терзић Славенко. Турска Канцеларија Кнеза Милоша Обреновића, 1815–1839. Историјски институт САНУ, 1999.
* Кандић, Љубица. "Делатност скупштина за време прве владе Милоша Обреновића." Анали Правног факултета у Београду 1 (1961).
* *Radoš Ljušić.* Кнежевина Србија (1830-1839). Srpska akademija nauka i umetnosti. 1986. ISBN 9788670250253.

Xarici keçidlər
---------------

* [bse.sci-lib.com/article083260.html Обреновичи в Большой советской энциклопедии]
* Княжество Сербия в 1833 году
* Княжество Сербия в 1878 году
* 1878
* Карта
* Карта