**Hiperparatiroidizm** qanda paratiroid hormonunun (PTH) səviyyəsinin artmasıdır. Bu vəziyyət paratiroid vəzilərində pozğunluq səbəbindən (birinci dərəcəli hiperparatireoz) və ya xarici stimullara (ikinci dərəcəli hiperparatireoz) cavab olaraq baş verir.

Hiperparatireozun simptomları paratiroid hormonunun istehsalının artmasına cavab olaraq sümüklərdən və qan dövranına xaric edilən qan kalsiumunun qeyri-adekvat normal və ya yüksək səviyyədə olması ilə əlaqədardır.

Sağlam insanlarda qanda kalsium səviyyəsi yüksək olduqda, paratiroid hormonu səviyyəsi aşağı olmalıdır. Uzun müddət davam edən hiperparatiroidizmdə ən çox rast gəlinən əlamət böyrək daşlarıdır. Digər simptomlar sümük ağrısı, zəiflik, depressiya, qarışıqlıq və artan sidik ifrazını əhatə edə bilər.

Həm birinci, həm də ikinci dərəcəli hiperparatireoz osteoporoza (sümüklərin zəifləməsi) səbəb ola bilər.

Səbəbləri və diaqnozu
---------------------

80% hallarda birincili hiperparatireoz paratiroid adenomu kimi tanınan tək bir xoşxassəli şişdən qaynaqlanır. Digərlərinin çoxu bu adenomaların bir neçəsi ilə bağlıdır. Çox nadir hallarda paratiroid xərçənginə bağlı ola bilər.

Multiqlandular xəstəlik hiperparatiroidizmdə daha az baş verir; O, adətən, bütün 4 paratiroid vəzinin hiperplaziyası (xəstələrin 15–20%-i), 1%-dən azında isə paratiroid karsinoması kimi özünü göstərir. Birincili hiperparatiroidizm sporadik olaraq baş verir və xəstələrin əksəriyyətində ailə keçmişi yoxdur. Radiasiyaya məruz qalma birinci dərəcəli hiperparatiroidizm riskini artırır. Əlavə risk faktorlarına litium və tiazid diuretiklərinin təsiri daxildir. Multi endokrin neoplaziya sindromları, hiperparatireoz-çənə şişi sindromu, ailəvi hipokalsiuriya və neonatal ağır hiperparatireoz da daxil olmaqla bir sıra genetik vəziyyətlər də riski artırır. Paratiroid adenomaları DDT ilə əlaqələndirilir, baxmayaraq ki, səbəb-nəticə əlaqəsi hələ sübut edilməmişdir.

Vitamin D çatışmazlığı, xroniki böyrək xəstəliyi, qeyri-adekvat kalsium qəbulu, malabsorbsiya ikinci dərəcəli hiperparatiroidizmin ən çox görülən səbəbləri arasındadır.

Hiperparatireoz səbəbindən beyində kalsifikasiya.Birincili hiperparatireozun diaqnozu qanda yüksək kalsium və PTH-nin olması ilə qoyulur. Üçüncü dərəcəli hiperparatireoz, ən çox uzun müddət davam edən ikinci dərəcəli hiperparatiroidizm nəticəsində yaranır. Diaqnozun qızıl standartı PTH immunoassayıdır. Yüksək PTH təsdiq edildikdən sonra diaqnozun məqsədi serum kalsium, fosfat və PTH səviyyələrini əldə etməklə hiperparatireozun növünü (ilkin, ikinci və ya üçüncü dərəcəli hiperparatireoz) müəyyən etməkdir.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Serum kalsiumu** | **Phosphate** | **Vitamin D Level** | **PTH** | **Ehtimal olunan tip** |
| ↑ | ↓ | ↑ | ↑/↔ | Birinci dərəcəli hiperparatiroidizm |
| ↓/↔ | ↑ | ↓ | ↑ | İkinci dərəcəli hiperparatiroidizm |
| ↑ | ↑ | ↓ | ↑ | Üçüncü dərəcəli hiperparatiroidizm |

Birincili hiperparatireoz yüksək kalsium, vitamin D və PTH səviyyələrinə və aşağı fosfat səviyyələrinə malikdir. İkincili hiperparatiroidizmdə aşağı serum kalsium və vitamin D səviyyələri və yüksək fosfat və PTH səviyyələri var. Üçüncü dərəcəli hiperparatiroidizm yüksək serum kalsium, fosfat və PTH səviyyələrinə və aşağı vitamin D səviyyələrinə malikdir. Üçüncü hiperparatireoz birincili hiperparatireozdan xroniki böyrək çatışmazlığı və ikinci dərəcəli hiperparatireozun anamnezi ilə fərqlənir.

Hiperparatireoz hiperkloremiyaya səbəb ola bilər və böyrək bikarbonat itkisini artıra bilər ki, bu da normal anion boşluğu ilə metabolik asidoza gətirib çıxara bilər. ALP səviyyəsi sümük restrukturizasiyası səbəbindən yüksələ bilər. Bundan əlavə, hiperparatireozun digər səbəblərini və ağırlaşmalarını istisna etmək üçün ailəvi hipokalsiurik hiperkalsemiyanı yoxlamaq üçün 24 saatlıq sidikdə kalsium testi, osteoporoz, osteopeniya və ya kövrəklik sınıqlarını qiymətləndirmək üçün DEXA skaneri və genetik test kimi digər testlər də edilə bilər. Bundan əlavə, bununla bağlı narahatlıq varsa, nefrolitiaz və yaxud nefrokalsinozu qiymətləndirmək üçün kontrastsız KT və ya böyrək ultrasəs müayinəsi aparıla bilər.

### Diferensial diaqnoz

Hiperkalsemiyanın diferensial diaqnozlarına bədxassəli humoral hiperkalsemiya, böyrək çatışmazlığı, bədxassəli sümük destruksiyaları (məsələn, multipl miyelom, metastatik döş xərçəngi, limfoma), tiazid diuretiklər, litium, immobilizasiya, hipertiroidizm, süd qələvi sindromu və multipl endokrin adenomatoz sindromları, qranulomatöz xəstəliklər daxildir. Bundan əlavə, ailəvi xoşxassəli hiperkalsiuriya (irsi vəziyyət) oxşar laboratoriya dəyişiklikləri ilə özünü göstərə bilər. Bu vəziyyətdə kalsium kreatinin klirensi nisbəti sidikdə kalsium səviyyəsinin aşağı olması səbəbindən adətən 0,01-dən aşağı olur.

### Qan analizləri

#### Sağlam PTH

Birinci dərəcəli hiperparatiroidizmdə paratiroid hormonunun (PTH) səviyyələri ya yüksəlir, ya da yüksək kalsiumla birlikdə "uyğun olmayan normal" olur. PTH səviyyələri adətən təsirlənmiş xəstədə zamanla çox dəyişir və nümunəni görmək üçün (Ca və Ca++ səviyyələrində olduğu kimi) bir neçə dəfə sınaqdan keçirilməlidir. PTH üçün hazırda qəbul edilən test bütöv PTH-dir ki, bu da yalnız nisbətən bütöv və bioloji cəhətdən aktiv PTH molekullarını aşkar edir. Köhnə testlər tez-tez digər, qeyri-aktiv fraqmentləri aşkarlayırdı. Böyrək funksiyası pozulmuş xəstələrdə hətta bütöv PTH də qeyri-dəqiq ola bilər. Qan testindən əvvəl son bir neçə gün ərzində biotin qəbul edilibsə, sağlam PTH qan testləri yanlış olaraq aşağı ola bilər.

#### Kalsium səviyyələri

Birinci dərəcəli hiperparatiroidizm və ya üçüncü dərəcəli hiperparatiroidizm hallarında, yüksək PTH serum kalsiumunun artmasına (hiperkalsemiya) səbəb olur:

1. Sümük rezorbsiyasının artması, kalsiumun sümüklərdən qana keçməsinə imkan verir.
2. Kalsiumun böyrək klirensinin azalması.
3. Bağırsaqda kalsiumun udulmasının artması.

#### Serum fosfat

Birinci dərəcəli hiperparatiroidizmdə böyrək borularında fosfatın reabsorbsiyasının azalması səbəbindən serum fosfat səviyyəsi anormal dərəcədə aşağı olur. Ancaq bu, yalnız 50% hallarda olur. Bu, böyrək xəstəliyinə görə serum fosfat səviyyəsinin ümumiyyətlə yüksəldiyi ikincil hiperparatireoz və üçüncü hiperparatireoz ilə ziddiyyət təşkil edir.

#### Qələvi fosfataza

Hiperparatireozda qələvi fosfatazanın səviyyəsi adətən yüksək sümük dövriyyəsi səbəbindən yüksək olur. Birincili hiperparatiroidizmdə səviyyələr normal diapazonda qala bilər, lakin plazma kalsiumunun artan səviyyəsini nəzərə alaraq bu, qeyri-adekvat normaldır.

### Nüvə təbabəti

Texnetium sestamibi skanı hiperparatiroidizmi (və ya paratiroid adenomasını) müəyyən edən nüvə tibb prosedurudur. O, cərrahlar tərəfindən ən çox ön mediastendə rast gəlinən ektopik paratiroid adenomalarının lokalizasiyası üçün istifadə olunur.

### Təsnifatı

#### Birinci dərəcə

Paratiroid adenomu.
Birinci dərəcəli hiperparatireoz qalxanabənzər ətraf vəzilərinin hiperfunksiyası nəticəsində yaranır. PTH-nin həddindən artıq sekresiyası paratiroid adenoması, paratiroid hiperplaziyası və ya nadir hallarda paratiroid xərçəngi ilə əlaqədardır. Bu xəstəlik tez-tez müvafiq olaraq böyrək daşları, hiperkalsemiya, qəbizlik və mədə xorası və depressiyaya uyğun olaraq *daş, sümük, inilti və psixiatrik tonların* dördlüyü kimi xarakterizə olunur.

Çox az hallarda bu, adrenal şiş feokromositoma ilə əlaqəli olan MEN sindromunun (multipl endokrin neoplaziya), tip 1 (MEN1 genindəki mutasiya nəticəsində yaranır) və ya tip 2a (RET genindəki mutasiya nəticəsində yaranır) bir hissəsi kimi baş verir. Paratiroid neoplaziyası ilə əlaqəli olan digər mutasiyalara HRPT2 və CASR genlərindəki mutasiyalar daxildir.

Uzun müddətli litium qəbul edən bipolyar pozğunluğu olan xəstələrdə hiperparatiroidizm riski artır. Uzun müddətli litium qəbul edən xəstələrin 15–20%-də yüksək kalsium səviyyələri müşahidə olunur. Bununla belə, bu xəstələrin yalnız bir neçəsində paratiroid hormonunun səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir və hiperparatireozun klinik əlamətləri müşahidə olunur. Litiumla əlaqəli hiperparatireoz adətən tək paratiroid adenoması nəticəsində yaranır.

#### İkinci dərəcə

İkinci dərəcəli hiperparatiroidizmə hipokalsemiyaya (aşağı qanda kalsium səviyyəsi) cavab olaraq qalxanabənzər ətraf vəziləri tərəfindən paratiroid hormonunun (PTH) fizioloji (yəni uyğun) ifrazı səbəb olur. Ən çox rast gəlinən səbəblər D vitamini çatışmazlığı (günəş işığının olmaması, pəhriz və ya malabsorbsiya nəticəsində yaranır) və xroniki böyrək çatışmazlığıdır. D vitamini çatışmazlığı mədə bypass, nazik bağırsaq xəstəliyi, mədəaltı vəzi xəstəliyi və qidalanma səbəbləri kimi malabsorbsiya və ya D vitamini qəbulunun azalması səbəbindən baş verə bilər. Digər səbəblər arasında günəşə az məruz qalma və dəri xəstəlikləri səbəbindən dəri sintezinin azalması daxildir. Bundan əlavə, 25-hidroksilləşmə, 1-alfa hidroksilaz və 1-alfa 25-hidroksilləşmə kimi qüsurlar kimi qeyri-kafi D vitamini sintezi də D vitamini çatışmazlığına səbəb ola bilər.

D vitamini çatışmazlığı bağırsaqda kalsiumun udulmasının azalmasına səbəb olur ki, bu da hipokalsemiyaya və paratiroid hormonunun ifrazının artmasına səbəb olur. Bu, sümük rezorbsiyasını artırır. Xroniki böyrək çatışmazlığında problem, D vitamininin böyrəklərdə aktiv formasına çevrilə bilməməsidir. Böyrək çatışmazlığı nəticəsində yaranan ikinci dərəcəli hiperparatiroidizmdə sümük xəstəliyi böyrək osteodistrofiyası adlanır.

#### Üçüncü dərəcə

Üçüncü dərəcəli hiperparatireoz uzun müddət davam edən ikincili hiperparatiroidizmi olan insanlarda müşahidə olunur ki, bu da sonda paratiroid vəzilərinin hiperplaziyası və serum kalsium səviyyəsinə reaksiyanın itirilməsi ilə nəticələnir. Bu vəziyyət ən çox son mərhələdə böyrək çatışmazlığı olan xəstələrdə baş verir və vegetativ fəaliyyətdir. Böyrək çatışmazlığının gec mərhələsi olan xəstələrdə vaxtında düzəliş edilmədikdə üçüncü dərəcəli hiperparatireozun inkişaf riski artır. Böyrək xəstəliyinin gec mərhələsi olan xəstələrdə fosfat səviyyəsi artır, bu da paratiroid bezlərinə birbaşa təsir edir və PTH istehsalını artırır. Bundan əlavə, tədqiqatlar göstərmişdir ki, hətta ikincili hiperparatireoz olmadıqda belə, fosfat müalicəsi alan X ilə əlaqəli hipofosfatemiya raxiti olan insanlarda üçüncü dərəcəli hiperparatireoz inkişaf ehtimalı daha yüksəkdir.

Müalicəsi
---------

Hiperparatiroidizmin müalicəsi onun birinci, ikinci və ya üçüncü dərəcəli olmasından asılıdır. Birinci dərəcəli hiperparatiroidizm üçün ən ümumi və effektiv müalicə həddindən artıq aktiv olan paratiroid vəzinin(lər) cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Paratiroidektomiya kimi tanınan bu prosedur qanda kalsium səviyyəsini normallaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Hiperparatireozun xroniki böyrək xəstəliyi (KBH) və ya son mərhələdə böyrək xəstəliyi (ESRD) ilə əlaqəli olduğu hallarda, tullantı məhsulların və artıq mineralların qandan çıxarılmasına kömək etmək üçün dializ lazım ola bilər. ESRD olan uyğun xəstələr üçün, ikincili hiperparatireozun kök səbəbini aradan qaldırmaq üçün normal böyrək funksiyasını bərpa etmək üçün böyrək transplantasiyası nəzərdən keçirilə bilər. Qanda yüksək miqdarda fosfor (böyrək çatışmazlığında tez-tez rast gəlinir) ikincili hiperparatiroidizmə səbəb ola bilər. Pəhrizdən fosforun udulmasını məhdudlaşdırmaq üçün fosfat bağlayıcıları təyin oluna bilər. D vitamini çatışmazlığının aradan qaldırılması ikincili hiperparatiroidizmin idarə edilməsinin əsas komponentidir. Kalsium və fosfor səviyyələrini tənzimləməyə kömək etmək üçün xolekalsiferol və ya kalsitriol kimi D vitamini əlavələri təyin edilə bilər.

Üçüncü dərəcəli hiperparatiroidizmin əsas müalicəsi bir və ya bir neçə paratiroid vəzinin cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Bu prosedur paratiroidektomiya adlanır. Paratiroidektomiyadan sonra, xüsusilə hiperparatiroidizmin aşağı D vitamini səviyyələri ilə əlaqəli olduğu hallarda, D vitamini çatışmazlığının aradan qaldırılması və düzəldilməsi vacibdir.

Epidemiologiya
--------------

Hiperparatiroidizm inkişaf etmiş ölkələrdə min nəfərdən 1–4 nəfərə təsir edən bir vəziyyətdir. Birinci dərəcəli hiperparatiroidizm ən çox rast gəlinən növüdür. Cins və yaş kimi bəzi amillər birincili hiperparatireozun inkişaf riskini artıra bilər. Bu hala adətən 50–60 yaşları arasında diaqnoz qoyulsa da, bu yaşdan əvvəl də nadir deyil. Xəstəlik ilk dəfə 1700-cü illərdə təsvir edilmişdir. 1800-cü illərin sonlarında bu vəziyyətin paratiroid vəziləri ilə əlaqəli olduğu müəyyən edildi. Müalicə vasitəsi kimi cərrahi müdaxilə ilk dəfə 1925-ci ildə həyata keçirildi. 2010-cu ildə ABŞ-də birincili hiperparatireozun yayılması hər 100.000 qadına 233 və 100.000 kişiyə 85-ə bərabər idi. 70–79 yaş arası qadınlar arasında həm qaradərili, həm də ağdərili fərdlər ən yüksək ümumi yayılma nisbətinə malikdir. İkincili hiperparatiroidizm ən çox xroniki böyrək çatışmazlığı və D vitamini çatışmazlığından qaynaqlanır. D vitamini çatışmazlığı dünya əhalisinin təxminən 50%-ni təsir edir, xroniki böyrək xəstəliyinin yayılması isə ABŞ əhalisinin 15%-ni əhatə edir.

Əlamət və simptomları
---------------------

Birincili hiperparatiroidizm tez-tez qanda paratiroid hormonu (PTH) və kalsiumun yüksək səviyyələri ilə özünü göstərir, lakin insanların təxminən 75%-də nəzərə çarpan simptomlar olmaya bilər, bu vəziyyət asimptomatik hiperparatireoz adlanır. Birincili hiperparatiroidizmə istinad edərkən, "asemptomatik" termini adətən hiperkalsemiya ilə əlaqəli aşkar klinik nəticələr və ya simptomlar nümayiş etdirməyən şəxsləri bildirir. Buraya böyrək daşları, sümük xəstəliyi (osteoporoz və ya osteopeniya) və ya hiperkalsemik böhran kimi şərtlər daxildir. Asimptomatik birincili hiperparatireoz tez-tez başqa səbəblərdən, adətən, müntəzəm sağlamlıq müayinələri zamanı qan analizləri aparıldıqda təsadüfən aşkar edilir. Bu hallarda fərdlər hiperparatiroidizmlə əlaqəli tipik əlamət və simptomları yaşamaya bilər. Birincili hiperparatiroidizmi olan bəzi şəxslər yüngül simptomlarla qarşılaşa bilər, digərləri isə daha aydın təzahürlər inkişaf etdirə bilər. Birincili hiperparatireoz ilə əlaqəli klassik simptomlar və ağırlaşmalara yorğunluq, sümük ağrısı, böyrək daşları, mədə-bağırsaq problemləri və idrak dəyişiklikləri daxildir. Bir çox insanlarda isə qeyri-spesifik simptomlar olur.

Qəbizlik, ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı və iştahanın azalması hiperkalsemiyanın ümumi mədə-bağırsaq təzahürləridir. Tez-tez halsızlıq, süstlük, yorğunluq, depressiya, sümük ağrıları, əzələ ağrıları (miyalji), oynaq ağrıları ilə müşahidə edilən əzələ-skelet sisteminin simptomları yaşanır. Zəifləmiş sümüklər sınıq və osteoporoz riskinin artmasına səbəb ola bilər. Rentgenoloji olaraq, hiperparatireozda rugger formalı onurğanın patoqnomonik təsbiti var. Poliuriya (sidik istehsalının artması), polidipsiya (həddindən artıq susuzluq) və böyrək daşları yüksək kalsiumun böyrək funksiyasına təsiri ilə əlaqələndirilən böyrək simptomları baş verə bilər. Koqnitiv pozğunluqlar, başgicəllənmə və ürəkbulanma hissi mərkəzi sinir sisteminə təsir göstərə bilər.

İnkişafı
--------

Paratiroid vəzilər erkən embrionun inkişafı zamanı 3-cü və 4-cü faringeal kisələrin endodermasından əmələ gəlir. Embriogenez zamanı faringeal kisələr embrionun inkişaf edən faringeal (boğaz) nahiyəsində əmələ gələn keçici strukturlardır. Bu kisələr baş və boyunda müxtəlif strukturların əmələ gəlməsinə kömək edir. Aşağı paratiroid vəziləri 3-cü faringeal kisənin dorsal hissəsindən inkişaf edir. Üst paratiroid vəziləri 4-cü faringeal kisənin dorsal qanadından əmələ gəlir. Ultimofaringeal gövdə 4-cü faringeal kisənin ventral qanadından əmələ gəlir. Ultimofaringeal cisimlərin posterolateral qalxanabənzər vəzi ilə birləşməsi C-hüceyrələri kimi də tanınan parafollikulyar hüceyrələrin əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. Bu hüceyrələr kalsium homeostazında iştirak edən bir hormon olan kalsitonin istehsal edir.

Embrion inkişaf etdikcə, paratiroid vəziləri mənşə yerindən son yerinə köçmə prosesindən keçir. İlkin olaraq paratiroid vəzləri inkişaf edən qalxanabənzər vəzin yaxınlığında faringeal nahiyədə inkişaf edir. Üst paratiroid vəziləri inkişaf edən tiroid ilə birlikdə qalxanabənzər vəzinin yuxarı qütblərinə doğru miqrasiya edir. Aşağı paratiroid vəziləri timus ilə birlikdə miqrasiya edir və qalxanabənzər vəzin aşağı qütblərinin yaxınlığında son yerinə enir. Miqrasiya zamanı paratiroid vəzilər qonşu strukturlara, xüsusən də qalxanabənzər vəziyə yapışma yaradır. Paratiroid vəzləri qalxanabənzər vəzinin arxa səthinə yapışaraq, struktur dəstəyini təmin edir və boyun nahiyəsində öz mövqeyini saxlayır. Paratiroid vəzlərinin qalxanabənzər vəziyə yapışması onların düzgün işləməsi və cərrahi əməliyyatlar zamanı əlçatan olması üçün vacibdir. Paratiroid vəzilərinin faringeal divardan ayrılması və onların posterior qalxanabənzər vəzinə yapışması insan embrion inkişafının 7-ci həftəsində baş verir.

Paratiroid vəzlərinin düzgün inkişafı və funksiyası orqanizmdə kalsium və fosfat homeostazını saxlamaq, sümük sağlamlığına, sinir-əzələ funksiyasına və digər fizioloji proseslərə təsir etmək üçün vacibdir. Paratiroid bezlərinin embrional inkişafında və ya funksiyasında hər hansı anormallıqlar əhəmiyyətli klinik nəticələrə səbəb olan pozğunluqlara səbəb ola bilər.

Hiperparatiroidizmin inkişafı paratiroid vəzilərin anormal həddindən artıq fəaliyyətini əhatə edir, bu da paratiroid hormonunun (PTH) istehsalının artmasına səbəb olur. Bu, müxtəlif mexanizmlərlə baş verə bilər, nəticədə hiperparatireozun müxtəlif formaları yaranır.

Mexanizm
--------

Kalsium sümük sağlamlığı, sinir-əzələ funksiyası və qanın laxtalanması da daxil olmaqla müxtəlif fizioloji proseslərdə həlledici rol oynayır. Normal paratiroid vəziləri qanda ionlaşmış kalsium (Ca2+) konsentrasiyasını ölçür və müvafiq olaraq paratiroid hormonu ifraz edir; ionlaşmış kalsium normadan yuxarı qalxarsa, PTH-nin ifrazı azalır, Ca2+ səviyyəsi aşağı düşdükdə isə paratiroid hormonunun ifrazı artır.

### PTH-nin tənzimlənməsi

Sürətli PTH tənzimlənməsi serum kalsium səviyyələrindəki dalğalanmalara cavab verən paratiroid vəzinin G-proteinlə birləşmiş kalsium qəbuledici reseptorları tərəfindən idarə olunur. Alternativ olaraq, serum kalsiumunda uzunmüddətli dəyişikliklər PTH mRNA-nın kodlamasını dəyişdirən mRNT bağlayan zülallara təsir göstərir. 1α,25-dihidroksivitamin D-nin D vitamini reseptoruna bağlanması vasitəsilə PTH transkripsiyasının yatırılması da daxil olmaqla kalsiumdan müstəqil mexanizmlər də mövcuddur. Bundan əlavə, 1α,25-dihidroksivitamin D də PTH sekresiyasına dolayı təsir göstərən kalsiuma həssas reseptorların ifadəsinə təsir göstərir.

#### PTH-nin sümüklərə təsiri

PTH bir çox mexanizm vasitəsilə sümükləri kalsiumun sərbəst buraxılmasını stimullaşdırır. 1) PTH osteoblastları stimullaşdırır, RANKL ifadəsini artırır ki, bu da osteoblastların osteositlərə diferensiallaşmasına səbəb olur.  2) PTH osteoprotegerinin sərbəst buraxılmasını maneə törətməklə osteoklastların differensasiyasına imkan verir.  3) PTH həm də hidroksiapatitin və üzvi materialın parçalanması ilə sümük rezorbsiyasına səbəb olan osteoklastları birbaşa aktivləşdirir. Bu, sümüklərin kalsiumu qana buraxmasına səbəb olur.

#### PTH-nin böyrəklərə təsiri

Nefronda kalsiumun reabsorbsiyası proksimal qıvrımlı borucuqda və qalxan Henle ilgəyində baş verir. Paratiroid hormonu (PTH) distal bükülmüş borucuqları və toplayıcı kanalı daha çox kalsium saxlamağa yönəldir və sidiklə onun itirilməsinin qarşısını alır. Bundan əlavə, PTH fosfatın sərbəst buraxılması üçün proksimal bükülmüş boruya siqnal verir. Bu, həll olunmayan kalsium fosfat duzlarının əmələ gəlməsi üçün fosfatın kalsiumla bağlanma ehtimalını azaldır. Nəticədə, daha az fosfat olduqda, qanda daha çox kalsium qalır və bu, serumda ionlaşmış kalsium səviyyəsinin artmasına səbəb olur.

#### PTH-nin nazik bağırsaqlara təsiri

Tarixi
------

Qeydlər
-------

İstinadlar
----------

1. 1 2  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  *Fraser WD.* "Hyperparathyroidism". Lancet. 374 (9684). July 2009: 145–58. doi:10.1016/S0140-6736(09)60507-9. PMID 19595349.
4. ↑  *Allerheiligen DA, Schoeber J, Houston RE, Mohl VK, Wildman KM.* "Hyperparathyroidism". American Family Physician. 57 (8). April 1998: 1795–802, 1807–8. PMID 9575320.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  "Primary Hyperparathyroidism". NIDDK. August 2012. 4 October 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 September 2016.
6. 1 2  *Michels TC, Kelly KM.* "Parathyroid disorders". American Family Physician. 88 (4). August 2013: 249–57. PMID 23944728.
7. 1 2  *Bilezikian, John P.; Bandeira, Leonardo; Khan, Aliya; Cusano, Natalie E.* "Hyperparathyroidism". Lancet. 391 (10116). 2018-01-13: 168–178. doi:10.1016/S0140-6736(17)31430-7. ISSN 1474-547X. PMID 28923463. 2023-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-15.
8. ↑  *Szalat, Auryan; Mazeh, Haggi; Freund, Herbert R.* "Lithium-associated hyperparathyroidism: report of four cases and review of the literature". European Journal of Endocrinology. 160 (2). February 2009: 317–323. doi:10.1530/EJE-08-0620. ISSN 0804-4643. PMID 19001061.
9. ↑  *Griebeler, Marcio L.; Kearns, Ann E.; Ryu, Euijung; Thapa, Prabin; Hathcock, Matthew A.; Melton, L. Joseph; Wermers, Robert A.* "Thiazide-Associated Hypercalcemia: Incidence and Association With Primary Hyperparathyroidism Over Two Decades". The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (ingilis). 101 (3). March 2016: 1166–1173. doi:10.1210/jc.2015-3964. ISSN 0021-972X. PMC 4803175. PMID 26751196.
10. ↑  *du Preez, Hannah; Adams, Ashok; Richards, Polly; Whitley, Simon.* "Hyperparathyroidism jaw tumour syndrome: a pictoral review". Insights into Imaging (ingilis). 7 (6). December 2016: 793–800. doi:10.1007/s13244-016-0519-0. ISSN 1869-4101. PMC 5110477. PMID 27651062.
11. ↑  *Varghese, Jeena; Rich, Thereasa; Jimenez, Camilo.* "Benign Familial Hypocalciuric Hypercalcemia". Endocrine Practice (ingilis). 17. March 2011: 13–17. doi:10.4158/EP10308.RA. PMID 21478088. 2023-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-15.
12. ↑  *Hu X, Saunders N, Safley S, Smith MR, Liang Y, Tran V, və b.* "Environmental chemicals and metabolic disruption in primary and secondary human parathyroid tumors". Surgery. 169 (1). January 2021: 102–108. doi:10.1016/j.surg.2020.06.010. PMC 7845795  (#bad\_pmc). PMID 32771296  (#bad\_pmid).
13. ↑  "Secondary Hyperparathyroidism – an overview | ScienceDirect Topics". www.sciencedirect.com. 2023-11-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-02.
14. ↑  "Tertiary Hyperparathyroidism – an overview | ScienceDirect Topics". www.sciencedirect.com. 2023-11-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-02.
15. 1 2 3 4  *Le T, Bhushan V, Sochat M, Kallianos K, Chavda Y, Zureick AH, Kalani M.* First aid for the USMLE step 1 2017. New York: Mcgraw-Hill Education. 2017. ISBN 978-1-259-83763-0.
16. 1 2 3  "Primary Hyperparathyroidism: A Case-based Review | Clinician Reviews". www.mdedge.com (ingilis). 2023-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-09.
17. 1 2 3 4  *Gasparri G, Camandona M, Palestini N.* Primary, Secondary and Tertiary Hyperparathyroidism: Diagnostic and Therapeutic Updates (ingilis). Springer. 2015. ISBN 9788847057586. 2017-09-08 tarixində arxivləşdirilib.
18. ↑  *Minisola, Salvatore; Arnold, Andrew; Belaya, Zhanna; Brandi, Maria Luisa; Clarke, Bart L.; Hannan, Fadil M.; Hofbauer, Lorenz C.; Insogna, Karl L.; Lacroix, André; Liberman, Uri; Palermo, Andrea; Pepe, Jessica; Rizzoli, René; Wermers, Robert; Thakker, Rajesh V.* "Epidemiology, Pathophysiology, and Genetics of Primary Hyperparathyroidism". Journal of Bone and Mineral Research (ingilis). 37 (11). November 2022: 2315–2329. doi:10.1002/jbmr.4665. ISSN 0884-0431. PMC 10092691  (#bad\_pmc). PMID 36245271  (#bad\_pmid).
19. ↑  *Lee, Janet Y.; Shoback, Dolores M.* "Familial hypocalciuric hypercalcemia and related disorders". Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism (ingilis). 32 (5). October 2018: 609–619. doi:10.1016/j.beem.2018.05.004. PMC 6767927. PMID 30449544.
20. ↑  *Eastell, Richard; Brandi, Maria Luisa; Costa, Aline G.; D'Amour, Pierre; Shoback, Dolores M.; Thakker, Rajesh V.* "Diagnosis of Asymptomatic Primary Hyperparathyroidism: Proceedings of the Fourth International Workshop". The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (ingilis). 99 (10). October 2014: 3570–3579. doi:10.1210/jc.2014-1414. ISSN 0021-972X. PMID 25162666. 2023-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-15.
21. 1 2  "A condition that causes an imbalance of calcium in the body-Hyperparathyroidism – Diagnosis & treatment". Mayo Clinic (ingilis). 2023-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-09.
22. ↑  *Allerheiligen, David A.; Schoeber, Joe; Houston, Robert E.; Mohl, Virginia K.; Wildman, Karen M.* "Hyperparathyroidism". American Family Physician (ingilis). 57 (8). 1998-04-15: 1795–1802. PMID 9575320. 2023-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-15.
23. ↑  *Waghray A, Milas M, Nyalakonda K, Siperstein AE.* "Falsely low parathyroid hormone secondary to biotin interference: a case series". Endocrine Practice. 19 (3). 2013: 451–5. doi:10.4158/EP12158.OR. PMID 23337137.
24. ↑  *Neish AS, Nagel JS, Holman BL.* "Parathyroid Adenoma". BrighamRAD Teaching Case Database. 2011-07-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
25. ↑  *Carroll MF, Schade DS.* "A practical approach to hypercalcemia". American Family Physician. 67 (9). May 2003: 1959–66. PMID 12751658. 21 August 2014 tarixində arxivləşdirilib. his constellation of symptoms has led to the mnemonic "Stones, bones, abdominal moans, and psychic groans," which is used to recall the signs and symptoms of hypercalcemia, particularly as a result of primary hyperparathyroidism.
26. ↑  *McConnell TH.* The Nature of Disease: Pathology for the Health Professions. Lippincott Williams & Wilkins. 2007. səh. 466. ISBN 978-0-7817-5317-3. "Stones" refers to kidney stones, "bones" to associated destructive bone changes, "groans" to the pain of stomach and peptic ulcers that occur in some cases, and "moans" to the depression that frequently accompanies the disease and is often its first and most prominent manifestation.
27. ↑  *Marx SJ.* "Hyperparathyroid genes: sequences reveal answers and questions". Endocrine Practice. 17 (Suppl 3). 2011: 18–27. doi:10.4158/EP11067.RA. PMC 3484688. PMID 21454225.
28. ↑  *Sulaiman L, Nilsson IL, Juhlin CC, Haglund F, Höög A, Larsson C, Hashemi J.* "Genetic characterization of large parathyroid adenomas". Endocrine-Related Cancer. 19 (3). June 2012: 389–407. doi:10.1530/ERC-11-0140. PMC 3359501. PMID 22454399.
29. 1 2  *Pomerantz JM.* "Hyperparathyroidism Resulting From Lithium Treatment Remains Underrecognized". Drug Benefit Trends. 22. 2010: 62–63. 2010-07-01 tarixində arxivləşdirilib.
30. ↑  *Lips P.* "Vitamin D deficiency and secondary hyperparathyroidism in the elderly: consequences for bone loss and fractures and therapeutic implications". Endocrine Reviews. 22 (4). August 2001: 477–501. doi:10.1210/edrv.22.4.0437. PMID 11493580.
31. ↑  *Compher, Charlene W.; Badellino, Karen O.; Boullata, Joseph I.* "Vitamin D and the Bariatric Surgical Patient: A Review". Obesity Surgery (ingilis). 18 (2). February 2008: 220–224. doi:10.1007/s11695-007-9289-6. ISSN 0960-8923. PMID 18176832.
32. ↑  *Eckardt, Kai-Uwe; Kasiske, Bertram L.*. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD-MBD Work Group. "KDIGO clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, prevention, and treatment of Chronic Kidney Disease-Mineral and Bone Disorder (CKD-MBD)". Kidney International Supplements. 76 (113). August 2009: S1–130. doi:10.1038/ki.2009.188. PMID 19644521.
33. ↑  "Hyperparathyroidism". The Lecturio Medical Concept Library. 25 July 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 July 2021.
34. 1 2  *van der Plas, W. Y.; Noltes, M. E.; van Ginhoven, T. M.; Kruijff, S.* "Secondary and Tertiary Hyperparathyroidism: A Narrative Review". Scandinavian Journal of Surgery (ingilis). 109 (4). December 2020: 271–278. doi:10.1177/1457496919866015. ISSN 1457-4969. PMID 31364494.
35. ↑  *Mäkitie, Outi; Kooh, Sang Whay; Sochett, Etienne.* "Prolonged high-dose phosphate treatment: a risk factor for tertiary hyperparathyroidism in X-linked hypophosphatemic rickets". Clinical Endocrinology (ingilis). 58 (2). February 2003: 163–168. doi:10.1046/j.1365-2265.2003.01685.x. ISSN 0300-0664. PMID 12580931. 2023-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-16.
36. 1 2  *McDow AD, Sippel RS.* "Should Symptoms Be Considered an Indication for Parathyroidectomy in Primary Hyperparathyroidism?". Clinical Medicine Insights. Endocrinology and Diabetes. 11. 2018-01-01: 1179551418785135. doi:10.1177/1179551418785135. PMC 6043916. PMID 30013413.
37. ↑  *Randle RW, Balentine CJ, Wendt E, Schneider DF, Chen H, Sippel RS.* "Should vitamin D deficiency be corrected before parathyroidectomy?". The Journal of Surgical Research. 204 (1). July 2016: 94–100. doi:10.1016/j.jss.2016.04.022. PMID 27451873.
38. ↑  *Yeh, Michael W.; Ituarte, Philip H. G.; Zhou, Hui Cynthia; Nishimoto, Stacie; Amy Liu, In-Lu; Harari, Avital; Haigh, Philip I.; Adams, Annette L.* "Incidence and Prevalence of Primary Hyperparathyroidism in a Racially Mixed Population". The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (ingilis). 98 (3). 2013-03-01: 1122–1129. doi:10.1210/jc.2012-4022. ISSN 0021-972X. PMC 3590475. PMID 23418315.
39. ↑  *Saliba, W.; El-Haddad, B.* "Secondary Hyperparathyroidism: Pathophysiology and Treatment". The Journal of the American Board of Family Medicine (ingilis). 22 (5). 2009-09-01: 574–581. doi:10.3122/jabfm.2009.05.090026. ISSN 1557-2625. PMID 19734404.
40. ↑  *Taniegra, Edna D.* "Hyperparathyroidism". American Family Physician (ingilis). 69 (2). 2004-01-15: 333–339. PMID 14765772. 2023-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-16.
41. ↑  Hyperparathyroidism Arxivləşdirilib 2011-05-24 at the Wayback Machine. National Endocrine and Metabolic Diseases Information Service. May 2006.
42. ↑  *McKenna K, Rahman K, Parham K.* "Otoconia degeneration as a consequence of primary hyperparathyroidism". Medical Hypotheses. 144. November 2020: 109982. doi:10.1016/j.mehy.2020.109982. PMID 32531542  (#bad\_pmid).
43. ↑  *Baran R, Turkmani MG, Mubki T.* "Acquired racquet nails: a useful sign of hyperparathyroidism". Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 28 (2). February 2014: 257–9. doi:10.1111/jdv.12187. PMID 23682576.
44. ↑  "Rugger jersey spine (hyperparathyroidism) | Radiology Reference Article | Radiopaedia.org". 2023-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-17.
45. ↑  "Secondary Hyperparathyroidism: What is Secondary Hyperparathyroidism? Secondary Hyperparathyroidism Symptoms, Treatment, Diagnosis - UCLA". www.uclahealth.org. 2021-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-18.
46. 1 2 3  *Rosen, Ryan D.; Bordoni, Bruno,* "Embryology, Parathyroid", StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2023, PMID 32119467  (#bad\_pmid), 2022-11-04 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 2023-11-02
47. ↑  *Scharpf, Joseph; Kyriazidis, Natalia; Kamani, Dipti; Randolph, Gregory.* "Anatomy and embryology of the parathyroid gland". Operative Techniques in Otolaryngology-Head and Neck Surgery. Surgical Treatment of Hyperparathyroidism. 27 (3). 2016-09-01: 117–121. doi:10.1016/j.otot.2016.06.003. ISSN 1043-1810. 2023-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-17.
48. ↑
49. ↑  *Brown, Edward M.; MacLeod, R. John.* "Extracellular Calcium Sensing and Extracellular Calcium Signaling". Physiological Reviews (ingilis). 81 (1). 2001-01-01: 239–297. doi:10.1152/physrev.2001.81.1.239. ISSN 0031-9333. PMID 11152759.
50. 1 2 3  *Kumar, Rajiv; Thompson, James R.* "The Regulation of Parathyroid Hormone Secretion and Synthesis". Journal of the American Society of Nephrology (ingilis). 22 (2). February 2011: 216–224. doi:10.1681/ASN.2010020186. ISSN 1046-6673. PMC 5546216. PMID 21164021.
51. 1 2  *Silva, Barbara C; Bilezikian, John P.* "Parathyroid hormone: anabolic and catabolic actions on the skeleton". Current Opinion in Pharmacology (ingilis). 22. June 2015: 41–50. doi:10.1016/j.coph.2015.03.005. PMC 5407089. PMID 25854704.
52. 1 2  *Arnaud, C D; Tenenhouse, A M; Rasmussen, H.* "Parathyroid Hormone". Annual Review of Physiology. 29 (1). March 1967: 349–372. doi:10.1146/annurev.ph.29.030167.002025. ISSN 0066-4278. PMID 5335437.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | NKC: ph388497 |