Yetim Emin — müasir ləzgi ədəbi ənənəsinin banisi.
**Ləzgi** **ədəbiyyatı** — ləzgi dilində ədəbiyyat, eləcə də ləzgi müəllifləri tərəfindən yazılmış başqa dillərdəki ədəbiyyat. Digər Dağıstan xalqlarının ədəbiyyatı ilə çoxlu ümumi xüsusiyyətlərə malikdir.

Yazı
----

Eramızın V əsrindən alban yazısı Ağvan yazısından istifadə edilmişdir. Bu əlifba ilə ədəbi əsərlər ya ümumiyyətlə yazılmayıb, ya qorunub saxlanmayıb, ya da hələ də tapılmayıb. VIII — XIX əsrlərdə ərəblərin işğalı və Rusiya imperiyasına daxil olması ilə əlaqədar ləzgilər ərəb əlifbasından istifadə etmişdilər. Bu yazı növündə həm ləzgi, həm də ərəb və türk dillərində ləzgi müəlliflərinin zəngin ədəbi bazası qorunub saxlanılmışdır. Ləzgi dilinin ərəb və türk dillərindən leksik alınmaları ilk növbədə bu halla müəyyən edilir. 1928–1937-ci illərdə ləzgilər latın qrafikası əsasında yazırdılar. 1937-ci ildən bu günə kimi ləzgi dilinin fonetik xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmış kiril əlifbasından istifadə olunur.

Orta əsr ədəbiyyatı
-------------------

Erkən orta əsrlər dövründə ləzgilərin yazılı mədəniyyəti ərəb dilində epiqrafik abidələrə və tarixi hadisələrə dair mühüm məlumatlara çevrilir. Onların arasında Tarix Miskinca və Axtı-Namə (X əsr), Rayhan əl-xakaik və Bustan əd-da-kaik (XI əsr) var. Tarixi mənbələrdə Həkim ibn Ağa əl-Əxti (X əsr), Əbül Ferec əd-Dərbəndi (XII əsr), Hakim ibn İbrahim əl-Ləkzi əl-Xınaluqi əd-Dərbəndi kimi ərəbdilli ləzgi yazıçı və alimlərinin adlarına rast gəlinir. (XII əsr), Sədrəddin Süleyman əl-Ləkzi (XIV əsr) və s.

Türk dilində yazan ilk ləzgi yazıçısı Kürə Məlikdir (1340–1410). O, türk dilində yazdığı "Müsibatnamə" ("Faciə haqqında şeir") elegiyası ilə məşhurdur. Müəllif bu poemada Qızıl Orda xanı Toxtamışın işğalı ilə bağlı Ləzgiistanda baş verən hadisələri əks etdirir. Kürə Məlikdən sonra tanınmış türkdilli şairlərdən XVI əsrdə yaşamış Miskin Vəli, Faqir Miskinli, İbrahim Müşkürski və Əkbər Müşkürskini qeyd etmək olar. Onların yaradıcılığı ənənəvi klassik poetika ilə yanaşı, aşıq lirikasının xalq poetik motivlərindən də istifadə olunması ilə səciyyələnir. Görkəmli orta əsr şairəsi Mikrah Kəmərdir (XV əsr), onun əsərləri doğma kəndində xalq qarşısında oxunur .

XVI–XVIII əsrlər
----------------

Bu dövrdə ləzgi ədəbiyyatının iki qola bölünməsi başladı:

1. **Aşıq** **ədəbiyyatı** — ləzgi və türk dillərində işlənmiş, xalq xanəndələri və aşıqlar tərəfindən yaradılmışdır.
2. **Ərəbdilli** **ədəbiyyat** — aralarında şairlərin də olduğu ruhanilərin nümayəndələri tərəfindən hazırlanmışdır. 18-ci əsrin görkəmli yazıçısı İhrek Rəcəbdir (1680–1760). O, Rutul kəndinin İxrək sakini olmaqla, əsasən türk dilində fəaliyyət göstərsə də, həm rutul, həm də ləzgi ədəbiyyatının inkişafına töhfə verib. Şeirlərində müxtəlif mövzulara toxunur: fəlsəfə, sevgi, sosial ədalətsizlik. Ümumiyyətlə, yazıçı öz yaradıcılığında vətənpərvərlik xəttini aparır:

Məşhur şair Emin Yaltsuqski (1698–1777) romantik və fəlsəfi məzmunlu şeirlər yazmışdır. Emin şeir müsabiqələrində fəal iştirak etmişdi. Məsələn, onun Dərbəndli şairə Gülbərə qalib gəldiyi yarışma belədir. Onların poetik mübarizəsinin mövzusu sevgidir. Turnirin gedişində gündəlik və fəlsəfi suallar qaldırıldı. Müasir ləzgi ədəbi ənənəsinin banisi Etim Eminin ulu babası olan Abubakar Tsilinqvi (1705–1760) poetik istedadı ilə məşhurlaşıb. Həmçinin XVIII əsrdə ləzgi yazıçıları Ağamirzə əl-Kiyani, Haşim əl-Əhti, Rəhmankuli əl-Əhti ərəb dilində yazıblar. XVII əsrdə ləzgi və türk dillərində şairlər ləzgi Saleh Yaraqski, Kürə İmam, Zabit Kalajuhski, ləzgi Kadir Kyurinski fəaliyyət göstərmişlər. XVIII əsrin müəllifləri Ləzgi Əhməd, Leyla xanım Miskindjinskaya, Seyid Əhməd, Nazim Axtınski, Zakir Axtınskidir .

XIX əsr və inqilabaqədərki dövr ədəbiyyatı
------------------------------------------

Şairlər İhrek Rəcəb və Emin Yaltsuqskinin poetik ənənələri əsasında poeziyanın reallığa yaxınlaşmasında mühüm addım atan **Səid Koçxurskinin** (1767–1812) yaradıcılığı əsas götürülür. Şair Kazımux xan II Surxayın dövründə Kürədə yaşamışdır. Onun hakimiyyəti dövründə feodal zülmü kəskin şəkildə gücləndi. Səidin yaradıcılığında xanlara və bəylərə nifrət, sadə insanlara məhəbbət hissi aşılanıb. Bu onu xalqın sevimlisinə çevirdi. Şairin ictimai əhəmiyyətinə görə cəsarətli misraları xanları hiddətləndirirdi. Xanların özbaşınalıqlarını, qanunsuzluqlarını ifşa edən "Ey tufan", "Ey zalım" şeirlərindən də göründüyü kimi, şair öz şeirlərində haqq-hesabın yaxın vaxtını proqnozlaşdırırdı. Bunun üçün onun gözləri II Surxayın əmri ilə çıxarılır. Səid Koçxurski 19-cu əsrin əvvəllərində ləzgi ədəbiyyatında demokratik hərəkata rəhbərlik etmişdir. Onun poeziyası **ləzgi Əhməd** və **Yetim Eminin** yeni ideyalarını ilhamlandırıb. Ləzgi Əhməd (XVIII–XIX əsrlər) Səid Koçxurskinin poetik ənənələrinin davamçısı olmuşdur. Onun poeziyasında sosial bərabərsizlik mövzusu aparıcı yer tuturdu. Onun "Dalaşdılar", "Dost", "Aşıq Səid" əsərləri belədir. Mirzə Əli əl-Əxti (1777–1858) şəriət hakimi olmaqla həm də ərəb hərəkatının şairi idi. Onun ədəbiyyatda cərəyanının davamçısı görkəmli Dağıstan alimi, pedaqoq və şairi **Həsən Əlqədəri** (1834–1910) olmuşdur. Onun "Divan əl-məmnun" kitabları, "Asari Dağıstan", "Cərab əl-məmnun" tarixi əsəri akademiklər V. V. Bartold və İ.Y.Kraçkovski tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Ləzgi ədəbiyyatının klassiki, müasir obrazının banisi Yetim Emindir (1838–1884). Yetim Eminin fikirlərinin mövzusu bütün ziddiyyətləri ilə ləzgi kəndinin məişət həyatı, 1877-ci ildə Çeçenistan və Dağıstanın şəriət üsyanı, sosial təzadları olan "fani dünya", ülvi məhəbbət və s. olmuşdur. Həmçinin onun yaradıcılığı bir çox leksik alınmaların ləzgi dilinə inteqrasiyası ilə səciyyələnir. Ərəbşünas **Əbdürrəhman əl-Axtının irsi** (XIX əsr) az öyrənilmişdir. Yetim Eminin adı ləzgi ədəbiyyatında "şairlər Molla Nuri (1834–1912), Sayad Stalskaya (1880–1900), Əbdülhəmid Çilicə (1873–1916), aşıqlara məxsus olan bütöv bir poetik məktəbin yaranması ilə bağlıdır.

Hacı Axtınskinin yaradıcılığı ləzgi ədəbiyyatında cəmiyyətdə sosial-iqtisadi münasibətlər sahəsində baş verən dəyişikliklərlə bağlı tamamilə yeni janrdır. Hacı Axtınskinin yaradıcılıq xəttini Süleyman Stalski, Tagir Xryuqski, Nurəddin Şərifovov və başqaları davam etdirmiş və inkişaf etdirmişlər. Beləliklə, inqilabdan əvvəlki ləzgi ədəbiyyatının sovet ədəbiyyatı ilə ideoloji əlaqəsi izlənir .

Sovet dövrü
-----------

Sovet dövrü ləzgi ədəbiyyatında o dövrün bütün SSRİ mətbuatı üçün xarakterik olan cəhətlər aydın şəkildə izlənilir. Sosialist realizmi janrında olan əsərlər populyar və tələbatlı idi. İnqilabdan əvvəlki cəmiyyətin nizamını tənqid və ələ salmaq adi hal idi. Ruhanilərin obrazı da eksklüziv olaraq mənfi mənada təsvir edilmişdir. Belə yanaşmanın təbii cizgilərini təcəssüm etdirən parlaq əsər DASSR xalq şairi Kiyas Məcidovun (1911–1974) "Dağlarda qalan ürək" romanı olmuşdur. 1920-ci illərdə Dağıstanın xalq şairi Süleyman Stalskinin (1869–1937) yaradıcılığının aparıcı yer tutduğu ləzgi sovet ədəbiyyatı yarandı, onu Maksim Qorki "XX əsrin Homeri "adlandırdı. Süleyman Stalski azad əməyi, xalqlar dostluğunu təsvir edir. Vətən və xalq mövzusu həm də Stalski poeziyasının əsas mövzularından biri idi. "Dağıstan", "Vətən haqqında düşüncələr" və başqa onlarla şeir və poema bu mövzuya həsr olunub.

Sovet hakimiyyətinin ilk onilliyində yeni ləzgi ədəbiyyatının əsasları qoyulmuşdusa, 1930-cu illərdə onun sürətli inkişafı baş verdi. Ana dilində mətbəənin yaradılması, qəzet, jurnal, kitabların nəşri. Şairlər, yazıçılar, dramaturqlar yeni janrlara, mövzulara yiyələnir, reallığın təsvirində novator poetik vasitələrdən istifadə edirlər. 1930-cu illərdə rus və Dağıstan ədəbiyyatı arasında əlaqələr gücləndi. 1933-cü ildə Nikolay Tixonov, V. A. Luqovskoy, P. Pavlenko Dağıstana səfər etdilər. Yazıçılar arasında mədəni təmas var. Moskvada Dağıstan poeziyasının antologiyası (1934) nəşr olundu, rus oxucusu dağ poeziyası nümunələri ilə tanış oldu, rus və sovet ədəbiyyatının əsərləri Dağıstan dillərinə tərcümə edildi. Eləcə də 1930-cu illərdə gənclik ədəbiyyata Əlibəy Fətaxovun (1910–1935), M. Əfəndiyevin, A. Mütəllibovun, M. Stalskinin, B. Sultanovun, Q. Şuayevin və başqalarının timsalında daxil olub. Onların bəziləri sonradan tanınmış ustalar olurlar. Onların əsərlərində müharibə və sülh, kənd təsərrüfatının sənayeləşməsi və kollektivləşdirilməsi, qadınların azadlığı və mədəni quruculuq problemləri aşkarlanır. Çoxlu vətənpərvər əsərlərin müəllifi Ləzgi Nyamətdir (1932–1986).

İstinadlar
----------

1. ↑  "Кюре Мелик". 2017-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-19.
2. ↑  "Произведения Ихрек Режеба". 2020-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-19.
3. ↑  "Ялцугъ Эмин". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-19.
4. ↑  "Цилингви Букӏа (Абакар) — Зарияр". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-19.
5. ↑  "Лезгинская литература на восточных языках". 2013-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-19.
6. 1 2  "Литература и искусство — Абрек Кири Буба". 2012-12-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-19.

Ədəbiyyat
---------

* *А. Агаев.* лезгинская литература клэ // Краткая литературная энциклопедия: В 9 т. Т. 4: Лакшин — Мураново. М.: Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. А. Сурков. 1967.
* Ləzgi poeziyasının antologiyası. — Mahaçqala: Lotos, 2017. — 200 s.
* *Akimov K. X.* Ləzgi yazıçıları. — Mahaçqala: Mavel MMC nəşriyyatı, 2015. — 344 s.
* Vaqabova F. Ləzgi milli ədəbiyyatının təşəkkülü. Mahaçqala, 1970.