**Poltva çayı** (pol. Pełtew, *ukr.* По́лтва) — Ukraynada çay, Qərbi Buq çayının qolu. Lvov şəhəri çayın üzərində yerləşir, XIX əsrin sonlarına qədər şəhərin mərkəzindən, Şevçenko, Svoboda və Çernovolun müasir prospektlərindən keçirdi.

Çayın mənbəyi Avropanın əsas su hövzəsində yerləşən "Pogulanka" şəhər parkında (dəniz səviyyəsindən təxminən 350 metr yüksəklikdə) yerləşir. Çay Baltik dənizi hövzəsinə aiddir. XIX əsrdə çay şəhər mərkəzinin altından keçən kollektorla bağlandı və Lvovun kanalizasiya sisteminin bir hissəsi oldu. Kanalizasiya uzunluğu: 1870 - 15 km, 1903 - 54 km, 1910 - 82 km, 1939 - 150 km-dən çox idi. Rostoçyanın cənub hissəsindən keçir və Busk şəhəri yaxınlığında Qərbi Buqa qovuşur.

Çay bir vaxtlar çirklənmə ilə bağlı ciddi problemlərlə üzləşmişdi. Nəticədə, çay üzəri betonla örtüldü və 1839-cu ildən başlayaraq Lvovun yeraltı kanalizasiya sisteminə daxil edildi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı yeraltı çay nasist zorakılığından qaçan yəhudilər üçün sığınacaq kimi istifadə olunurdu.

Adı
---

Zinovia Frankonun fikrincə, \*-va, \*-ava (Borjava, İkva, Niçlava, Oslava və s.) formantları olan çay adları tarixən birləşmiş, müasir -va, -ava formantları isə keçmiş "çay" apellyasiyasının rudimentləridir. Bu ad etimoloji cəhətdən protoslavyan kökü \* süjet, \*plъt və məsdər \*plyti - "üzmək" və ya hipotetik protoslavyan kökü \* süjet - "geniş, yavaş" (qədim yunanca πλατυσ - "geniş, geniş, düz", Litva platusu - "geniş"). İlkin etimologiya görə Poltva - "yavaş, geniş çay" mənasını verir.

Hidroloji vəziyyəti
-------------------

Poltva yüngül yamaclı (1 km-ə təxminən 2 m) və aşağı su axını olan çaydır. Çayın suları vadilərdə geniş yayılaraq bir sıra su basmış ərazilər, bataqlıqlar əmələ gətirir. Çay qar və yağışla qidalanır. Çoxsaylı kiçik qollar da onun qidalanmasının vacib elementi rolunu oynayır:

* Sol qolları (Rostoçyadan axan): Dumnıy axını, Yarıçovka, Dəmir Suyu,
* Sağ qolları (Qoloqordan axan): Qoloqorka, Qançovka, Belka, Paseka.

Suyunun keyfiyyəti
------------------

Tədqiqatlar göstərmişdir ki, Poltva çayının suyunun minerallaşması iki hidrokimyəvi monitorinq sahəsində əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Monitorinqlər Lvov (şəhərdən 3,5 km aşağıda) və Busk şəhərlərində aparılıb. Çayın suyunun minerallaşması (Lvov - şəhərdən 3,5 km aşağıda) orta hesabla: yaz aylarında - 784 mq/dm³; yay-payız aylarında - 801 mq/dm³; qış aylarında - 847 mq/dm³ təşki edir. Çayın suyunun minerallaşmasının orta göstəriciləri: yaz aylarında - 613 mg/dm³; yay-payız aylarında - 640 mq/dm³; qış aylarında - 670 mq/dm³ olur. Lvov ərazisində xloridlərin və sulfatların (antropogen giriş) daha çox olması səbəbindən çay suyunun minerallaşması Busk yaxınlığında olduğundan xeyli yüksəkdir.

Poltva çayının suyunda çirkləndiricilərin konsentrasiyası oksigen rejiminin xarakteri və digər göstəricilər çayın ekoloji böhran içində olduğunu, orada özünütəmizləmə proseslərinin zəif getdiyini göstərir. Çayın sudan mühafizə tədbirlərinə ehtiyacı var.

Geoloji quruluşu
----------------

Poltva çayının vadisinin aşağı hissəsində su keçirməyən formasiyalar (xüsusən gil) üstünlük təşkil edir ki, bu da burada bataqlıqların və torf bataqlıqlarının yaranmasına təsir göstərib.

İqtisadi əhəmiyyəti
-------------------

Poltva çayı xəndək kimi xidmət edərək Lvov şəhərinin tikintisi üçün yer seçiminə güclü təsir göstərib. Onun kanalı və ona bitişik bataqlıq əraziləri şəhərə qərbdən və şimaldan hücumu çətinləşdirirdi. 

Mənbələr Poltva çayı boyunca Baltik dənizinə gedən kiçik barjalardan bəhs edir. Son orta əsr yerli tarixçilərinin səlnamələrində ən azı bəzi balıqçı qayıqlarının Baltik dənizindən Lvova gəlmək üçün çaydan istifadə etdiyi yazılıb. Dövrün qravür rəsmləri də buna işarə edir. XIX sonunda şəhər rəsmiləri qərara gəldilər ki, bu çay Lvova zərərdən başqa heç nə gətirməyəcək. Dörd yüz ildən az müddətdə səkkiz daşqın sənədlərdə əksini tapıb. 1511, 1514, 1617, 1770, 1811, 1843, 1853 və 1872-ci illərdə Lvov şəhəri çayın suları altında qalıb. XIX əsrin sonlarında şəhər rəhbərliyi çayı Lvovun mərkəzi hissəsində, məcrasının bir seqmentində kollektora bağlamaq qərarına gəldi. Poltvanı bloklamaq qərarı əhali üçün malyariya təhlükəsi barədə bəyanatla əsaslandırıldı. Arqumentlər arasında ərazinin çirklənməsi, çürümüş su, saysız-hesabsız milçəklər, ağcaqanadlar, malyariya təhlükəsi və üfunət iyi var idi. Sonuncu, açıq-aydın, onlara yeganə məqbul həll yolunu təklif etdi - çayı yerin altına basdırmaq, divarları çəkmək, şəhər kanalizasiya sisteminə çevirmək. Kanalizasiya sisteminin uzunluğu: 1870-ci ildə 15 km, 1903-cü ildə 54 km, 1910-cu ildə 82 km, 1939-cu ildə isə 150 ​​km-dən çox olmuşdur.

İkinci Dünya Müharibəsi zamanı yəhudilər kanalizasiya sistemində gizlənirdilər. Ən məşhur hadisə ailəsi və digər insanlarla birlikdə kanalizasiyada 14 ay keçirmiş Kristina Higerdir.[3

Çayın orta və aşağı axarında biçənəklər və otlaqlar üstünlük təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Kubiĭovych, Volodymyr.* Ukraine, a Concise Encyclopedia. Ukrainian National Association. 1963. səh. 85.
2. ↑  *Struk, Danylo Husar.* Encyclopedia of Ukraine. University of Toronto Press. 1993. səh. 218. ISBN 9780802033628.
3. ↑  "The Haunted History of Ukraine's Underground River". 2023-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-11.
4. ↑  *Nałęcz, Tomasz.* Transboundary Aquifers in the Eastern Borders of The European Union: Regional Cooperation for Effective Management of Water Resources. Springer Science & Business Media. 7 April 2012. səh. 67. ISBN 978-94-007-3948-2.
5. 1 2  *Забокрицька М. Р. Хільчевський В. К. Манченко А. П.* Гідроекологічний стан басейну Західного Бугу на території України. К.: Ніка-центр. 2006. ISBN 966-521-397-0.
6. ↑  *Voloshchuk, Mykhaĭlo; Minosi︠a︡n, Maksym.* Lʹviv: The Undiscovered Jewel : a Comprehensive Guide for the Tourist. Kamenyar. 1993. səh. 27. ISBN 978-5-7745-0578-4.

Xarici keçidlər
---------------

* Полтва в Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Arxiv surəti 16 iyul 2011 tarixindən Wayback Machine saytında
* Полтва на Explorer.Lviv.UA Arxiv surəti 24 fevral 2020 tarixindən Wayback Machine saytında
* Сплав по подземной Полтве Arxiv surəti 5 aprel 2017 tarixindən Wayback Machine saytında
* Репортаж о Полтве (укр. польск.) Arxiv surəti 20 dekabr 2010 tarixindən Wayback Machine saytında

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | NKC: ge708851 |