**Abhay Çaranaravinda Bhaktivedanta Svami Prabhupada** (sanskr. अभयचरणारविन्द भक्तिवेदान्त स्वामीप्रभुपाद IAST : benq. অভয়চরনাবিন্দ ভক্তিবেদান্ত স্বামীপ্রভুপাদ də **Srila Prabhupada** kimi tanınan 1 sentyabr 1896, Kəlküttə — 14 noyabr 1977, Brindaban, Uttar-Pradeş) hindi krişnaçı dini xadim və vaiz, müqəddəs qədim hindu yazılarının tərcüməçisi və şərhçisi; Beynəlxalq Krişna Şüuru Cəmiyyətinin (ISKKON) qurucusu.

Bhaktivedanta Svami Prabhupada, doğulan zaman adı Abhay Charan De, Kəlküttədə, benqal vayşnavların (krişnaçıların) dindar ailəsində doğulmuş və böyümüşdür.  1920-ci ildə Şotland kilsə kollecini bitirdikdən sonra o, ailə həyatı qurmuş və ailəsini saxlamaq üçün əczaçılıq biznesi ilə məşğul olurdu.

1922-ci ildə Abhay ilk dəfə qaudiya- vayşnavizmin məşhur vaizi və reformatoru Bhaktisiddhanta Sarasvati (1874–1937) ilə görüşdmüş və ilk görüşdə ondan Krişnanın təlimlərinin ingilis dilində moizə etməyi xahiş olundu. 1932-ci ildə Abhay Bhaktisiddhantadan ruhani həsrolunma və "Abhay Çaranaravinda Das" adını qəbul etdi. 1954-cü ildə Abhay ailə işlərindən uzaqlaşdı və 1959-cu ildə o, *sannyasanı* (tərki-dünya həyat tərzi) qəbul etdi və "A. C. Bhaktivedanta Svami" rahib adını aldı. 1954–1965-ci illər arasında Bhaktivedanta Svami vaxtının çox hissəsini hinduların müqəddəs Vrindavan şəhərində vayşnava müqəddəs mətnlərini tərcümə etməklə və onlara şərh verməklə keçirdi.

69 yaşında, Bhaktivedanta Svami qarşı mədəniyyətin gənclərinin şərq mistsizminə olaq maraqlarından ruhlanaraq "Qərbin münbit torpaq üzərində Hindistanın müqəddəs müdrikliyini əkmək məqsədi ilə" təkbaşına bir yük gəmisində Amerika Birləşmiş Ştatlarına  yola düşdü. Nyu-Yorka qəpik-quruşsuz gələn o, tezliklə ətrafına kiçik, lakin sadiq ardıcıllar qrupunu toplaya bildi. 1966-cı ilin iyulunda Bhaktivedanta Nyu Yorkda Qaudiya Vaişnava dini təşkilatını Beynəlxalq Krişna Şüuru Cəmiyyətini (ISKKON) qeydiyyatdan keçirtdi . Bhaktivedantanın əsasını qoyduğu hərəkatın ciddi əxlaqi prinsipləri Nyu York əks-mədəniyyətinin bohem həyat tərzi ilə kəskin ziddiyyət təşkil etsə də, onun təbliğ etdiyi doktrina bir çox gənci cəlb etdi, onların həyatına yeni mənalar verdi.

ISKKON tez bir zamanda Amerikanın digər böyük şəhərlərinə, sonra isə Avropaya və digər qitələrə yayıldı. Tarix ilk dəfə olaraq, Bhaktivedanta hinduizm ənənələrindən birini qərb torpaqlarına gətirdi və onu hörmətlə "Prabhupada" (müəllimlərin onun ayaqları qarşısında oturduğu insan" və ya "onun ayaqlarında çıxan işıq") kimi yad edən "minlərlə amerikalı və avropalıları hinduizmə gətirdi. Şrila Prabhupadanın Amerikaya gəlişindən 1977-ci ildə ölümünə qədər keçən 12 il ərzində o, Krişna şüurunu təbliğ edərək, on dəfədən çox dünyanı gəzdi, 5000-dən çox ardıcılı şagirdliyə qəbul etdi, 100-dən çox Krişna məbədini qurdu və vayşnavanın müqəddəs mətnlərin şərhlərindən ibarət altmış cildə yaxın kitablar nəşr etdi. 1970-ci illərin ortalarında onun rəqs edən və "Hare Krişna" mantrasını tərənnüm edən "Hare Krişna" ardıcılları olan krişnaçılar qərb şəhərlərinin küçələrində adi bir hal idi.  Krişnaçıların aktiv missioner fəaliyyəti sayəsində 2000-ci illərin əvvəllərində Prabhupadanın kitabları 60-dan çox dilə tərcümə edilmiş və 500 milyon nüsxədən çox satılmışdır  . Qaudiya Vaişnavizminin davamçıları hesab edirlər ki, bununla Prabhupada bu ənənənin banisi Çaitanyanın (1486–1534) onun adının dünyanın hər bir şəhər və kəndində tanınacağını söyləyən öncəgörənliyini yerinə yetirmiş oldu  .

Kəlküttə, Dehli, Mumbay, qaudiya-vayşnavismin müqəddəs şəhərləri olan Mayapure və Vrindavandada küçələr, eləcə də məktəblər, xəstəxanalar, xeyriyyə fondları Prabhupadanın şərəfinə adlandırılımışdır. 1996-cı ildə Hindistan hökuməti Prabhupadanın anadan olmasının 100 illiyi şərəfinə onun təsviri olan poçt markası, 2021-ci ildə isə anadan olmasının 125 illiyi ilə əlaqədar isə nominal dəyəri 125 rupi olan xatirə sikkəsi buraxmışdır.

Dinşünas alim S. İ. İvanenkonun qeyd etdiyi kimi, Hindistanın baş naziri Atal Bihari Vajpayi, Hindistan prezidentləri Şankar Dayal Şarma və Pranab Mukherci kimi görkəmli dövlət xadimləri də daxil olmaqla, bir çox hindular Prabhupadanı hinduizmi və hind mədəniyyətini yaymış ölkələrinin "ruhani səfiri" hesab edirlər. Hindistanın 12-ci Baş Naziri Deve Qovdanın sözlərinə görə, hind xalqı "Prabhupadanın nailiyyətləri ilə fəxr edir, xüsusən də ona görə ki, o, hindu müqəddəs mətnlərini dünyanın müxtəlif dillərində təqdim etmiş və bununla da milyonlarla insanlara "özlərinin ruhi potensialını açmağa" kömək etmişdir potensial "

Alimlər Prabhupadanı xarizmatik ruhani lider kimi təsvir edir və britaniyalı dinşünas alimi Kim Nottun qeyd etdiyi kimi, onun "insaniliyini" və "unikallığını" vurğulayır, o cümlədən bu fakt da nəzərə alınır ki, özünün missioner uğurlarını o qısa müddət ərzində və ahıl yaşında əldə olunmuşdur  .

Prabhupada, əsasən onun vaişnavizmə (xüsusilə *Advaita Vedanta* (*Mayavada*)) aid olmayan hind fəlsəfi sistemləri ilə bağlı barışmaz mövqeyinə görə neo-vedantik filosoflar tərəfindən tənqidə məruz qalmışdır.  Prabhupada həmçinin "kasta hinduları" tərəfindən tənqid edilir və onlar qərblilərin ISKKON-da tətbiq *olunduğu kimi brahmanlığa qəbul edilməsini qəbuledilməz hesab edirlər.*[⇨]

Bioqrafiya
----------

### *Sevgi və bhakti* ənənələrində hərtərəfli tərbiyə: İlk İllər (1896–1916)

Beynəlxalq Krişna Şüuru Cəmiyyətinin gələcək yaradıcısı 1896-cı il sentyabrın 1-də (Krişna-janmaştaminin ertəsi, Krişnanın "zühur günü" olan gün)  Kəlküttə şəhərində parça və geyim taciri Qour Mohan De və arvadı Racanin    ailəsində anadan olmuşdur. O dövrdə Hindistan Britaniya İmperiyasının tacında "mirvari" idi və onun paytaxtı Kəlküttə də möhtəşəmliyinə görə yalnız Londondan geri qalan avrasiya meqapolisi idi . Doğulanda valideynləri Abhaya "Abhay Çaran" adını verdilər, bu da "Krishnanın ayaqları qarşısında qorxmazlığı əldə edən" kimi tərcümə etmək olar  . Abhayın atası qədim hind ənənəsinə sadiq qalaraq evə bir astroloq dəvət etdi və astroloq körpənin ulduz falı tərtib etdi. Bir sıra mənbələrə görə   , münəccim Abhayın yetmiş yaşında okeanı keçəcəyini, məşhur dini təbliğatçı olacağını və dünyanın müxtəlif ölkələrində 108 məbəd açacağını proqnozlaşdırmışdır.

Abhayın valideynləri və bütün yaxın qohumları qaudiya- vayşnava idilər . De ailəsi qədim hind vedik müdriki Qautama  aid qotraya məxsus idi. Qour Mohan orta təbəqəli tacir ifi və özünün parça və geyim mağazası var idi. O, əsrlər boyu qızıl və duz alveri ilə məşğul olan varlı və aristokrat Mallik tacir ailəsi ilə qohum idi.

Çox dindar şəxs olan Gour Mohan müntəzəm olaraq "Bhagavata Purana" və "Caitanya-caritamrta" kitablarında olan krişnalığa aid müqəddəs mətnlərin öyrənilməsi ilə mütəmadi məşğul olur, "Hare Krishna" mantralarını hər gün təkrar edir və ciddi şəkildə veqeterian dietasına əməl edirdi. Onun həyat yoldaşı Racani də hörmətli benqal vaişnava ailəsindən idi və dindarlığı ilə fərqlənirdi  Körpənin öləcəyindən qorxaraq, Abhay böyüyənə və bu barədə ondan soruşana qədər sol əli ilə yeməyə (Hindistanda yalnız sağ əli ilə yemək adətdir) and içdi . Hindu inanclarına görə, ana belə bir anda əməl etdikcə uşaq üçün heç bir təhlükə yox idi.

De ailəsi Mallik ailəsinə məxsus hindu ticarət bölgəsindəki Harrison Road 151 ünvanında yaşayırdı . Onların evi ilə üzbəüz Radha-Krishna məbədi (Şri Krişna və onun sevgilisi Radha) idi ki, bu məbəd bir əsr yarım ərzində Mallik ailəsinin  vəsaiti hesabına dəstəklənirdi. Balaca Abhay hər gün valideynlərinin və ya xidmətçilərinin müşayiəti ilə məbəd mərasimlərinə baş çəkirdi. Qour Mohan da evində səcdəgahı var idi və hər gün işdən evə gələndə *puja edirdi.* O, tez-tez sərgərdan *sadhuları* evinə dəvət edir və onlardan oğluna xeyir-dua vermələrini xahiş edirdi ki, oğlu, "Radhanın xidmətçisi" olsun.  .

Abhaya qaudiya-vaişnava ənənəsi ruhunda böyümüşşdü. O, valideynlərinin hindu inancını dərindən mənimsəmiş və uşaq ikən həmyaşıdları arasında "qeyri-rəsmi dini lider" olmuşdur . Altı yaşında Abhay hər il Orissanın Puri şəhərində keçirilən ən böyük vaişnava festivalı olan Ratha-yatranın "araba festivalı"na oxşar olan tədbir təşkil etdi. Bu məqsədlə, Abhay bayram vaxtı Caqanatha, Baladeva və Subhadra ilahilərinin heykəllərini daşıyan üç döyüş arabalarının kiçik oxşarlarını düzəltməyi atasından xahiş etmişdir.

Racani istəyirdi ki, Abhay böyüyəndə hüququ öyrənmək üçün Londona getsin, lakin Gour Mohan bu fikri rədd etdi — o, İngiltərədə oğlunun Qərb cəmiyyətinin təsiri altına düşəcəyindən və pis vərdişlər qazanacağından qorxurdu . Buna baxmayaraq, o, Abhaya nəinki dini tərbiyə vermiş, həm də onun yaxşı Avropa təhsili almasını təmin etmişdir. Abhay beş yaşında olanda Gour Mohan oğlu üçün müəllimlər tutmuşdu ki, onlar da öz növbəsində üç il ərzində oğluna sanskrit və benqal  dillərini öyrətmişdilər. Səkkiz yaşında ikən Abhayı özəl vaişnava məktəbinə verilmiş və burada o, "təkcə elm, riyaziyyat, tarix və coğrafiyanı deyil, həm də özünün "krişna dinini" öyrənirdi  .

Hindu ənənəsinə uyğun olaraq, gənc Abhay "ailə qurusu"ndan (kulaguru) ruhani həsrolunma qəbul etdi .

### Universitet təhsili, millətçi etiraz və sevgisiz evlilik: nümunəvi müstəmləkə hindusunun gəncliyi (1916–1920)

Onun valideynləri Abhaya müasir Avropa təhsil vermək istəyirdilər və 1916-cı ildə onu Kəlküttə universitetinin tabeliyində olan Şotland kilsə kollecinə göndərdilər. Kollec yüksək ixtisaslı müəllim heyəti ilə məşhur idi və benqal ziyalılarının əsas mərkəzi idi  Onun məzunları arasında bir vaxtlar Vivekananda və Paramahansa Yoqananda kimi məşhur hind guruları da var idi . Abhaydan bir sinif yuxarıda Hindistanın müstəqilliyi uğrunda mübariz və Hindistan Milli Konqresinin gələcək lideri Subhas Çandra Bose oxuyurdu  .

Kollecdə Abhay ingilis, sanskrit, fəlsəfə və iqtisadiyyatı öyrənirdi . Proqrama həmçinin Britaniya tarixi və klassik ədəbiyyatının öyrənilməsi daxil idi. Məcburi tədqiqat mövzuları İncil və xristian teologiyası idi . Lakin vaişnava mədəniyyətində tərbiyə alan Abhayı xristianlıq maraqlanmırdı. Sonralar Abhay qərb mədəniyyətini, tarixini, ədəbiyyatını və elmini "böyük qədim hind sivilizasiyasının acınacaqlı bənzəri" kimi tamamilə rədd etdi  .

Kollecdə təhsil almağa başlaması ilə Abhayın ruhani həyatı tənəzzülə uğramağa başladı və o, ruhani təcrübələrlə məşğul olmağı dayandırdı. Bir dəfə Abhay yuxuda *uşaq ikən* ibadət etdiyi Krişnanın təsvirini gördü. Abhayın qarşısına çıxan Krişna onun sandıqda saxlanılmasına və orada unudulmasına etiraz etdi. Bundan sonra Abhay yenidən gündəlik dua etməyə və Krişnaya ibadət ayinlərini yerinə yetirməyə başladı.

1918-ci ildə Abhay üçüncü kursda oxuyanda Qour Mohan onu zəngin və aristokrat vayşnava ailəsindən olan Radharani Datta adlı on bir yaşlı qızla evləndirdi. Hind adətlərinə riayət edərək, Abhay təhsilini bitirib işə başlayana qədər Radharani öz valideynlərinin evində yaşamaqda davam edirdi. Bu evlilikdən Abhayın beş övladı doğuldu: üç oğlu (Prayaq Rac, Mathura Mohan və Vrindavan Çandra) və iki qızı (Sulakşmana və Bhaktilata).

Təhsil aldığı müddətdə Abhay Hindistan milli-azadlıq hərəkatına qoşuldu və özünü açıq şəkildə Mahatma Qandinin davamçısı elan etdi. Mahatma Qandinin hind millətçiliyi hinduizmdən və xüsusən də "Bhaqavad Gita" ideyalarından ilhamlanırdı. Qandidən nümunə götürərək, Britaniya müstəmləkə rejiminə etiraz olaraq, Abhay ənənəvi əl ilə toxunmuş hind paltarını geyinirdi. 1920-ci ildə Abhay kollecdə ingilis dili, fəlsəfə və iqtisadiyyat üzrə təhsilini başa vurdu. O, buraxılış imtahanlarını uğurla verdi, lakin kollecin ingilis müstəmləkəçilərinə məxsus olmasına etiraz edərək, buraxılış mərasimində iştirak etməkdən və diplom almaqdan imtina etdi. Məktəbi bitirdikdən sonra Abhay Qandi hərəkatına maraq göstərdi.

### Böyük bir guru ilə ilk görüş və həyat missiyasının müəyyən olunması (1922)

Abhayın həyatında dönüş nöqtəsi onun atası Bhaktivinoda Thakurun (1838–1914) missiyasını davam etdirən qaudiya vaişnavizmin təbliğçisi və islahatçısı Bhaktisiddhanta Sarasvati  ilə görüşü oldu. Bhaktivinoda təbliğ edirdi ki, Çaitanyanın təlimləri teizmin ən yüksək forması idi və hər hansı bir din və ya millət üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün nəzərdə tutulmuşdu. O, həmçinin qaudiya vaişnavizmin bütün dünyaya yayılacağı zamanın gələcəyini proqnozlaşdırmışdı:

> Nə vaxtsa gün gələcək, uğurlu ingilislər, fransızlar, ruslar, almanlar və amerikalılar mrdanqiləri, karatalları və transparantları götürərək öz şəhərlərin küçələrində kirtana başlayacaqlar.
> 
> 

Bhakdissiddhanta Sarasvati
Bhaktisiddhanta atasının yolunu davam etdirərək, o vaxta qədər yox olmaqda olan qaudiya-vaişnavizminin bərabərlik ruhunu dirçəltməyə səy göstərdi və bu dini ənənəni müasir cəmiyyətə uğurla çatdırmağa çalışdı. Ondan dörd yüz il əvvəl yaşamış Çaytanya kimi, Bhaktisiddhanta qaudiya-vayşnavizmin aşağı kasta üzvlərinə açıq olduğunu qeyd edirdi. 1911-ci ildə, Abhay hələ məktəbdə oxuyarkən, Bhaktisiddhanta bir kitabça nəşr etdi və bu bu kitabçada kasta sistemini əslində mənasız odluğunu bildirmiş və kasta mənsubiyyətinin doğuluşla deyil, insanın keyfiyyəti ilə müəyyən olunmasını sübut edirdi. Beləliklə, Bhaktisiddhanta kasta sisteminin ləğvinə çıxış etmir, lakin hər bir insanın müvafiq təhsil aldıqdan sonra brahman olmaq və müqəddəs şnuru gəzdirmək hüququnu əldə edə bilərdi. 1918-ci ildə Bhaktisiddhanta "Gaudiya Math"gaudiya-vaishnava missioner təşkilatını qurdu. Onun 1937-ci ildə vəfat etdiyi vaxtda 64 Gaudiya math mərkəzi fəaliyyət göstərirdi: 62-si Britaniya Hindistanında və 2-si Avropada (London və Berlin)  .

Abhay Bhaktisiddhanta ilə ilk dəfə 1922-ci ildə Kəlküttədə tanış oldu. Bu taleyüklü görüş Abhainin dostlarından biri olan Naren Mallikin təkidi ilə baş verdi. Əvvəlcə Abhay Bhaktisiddhanta ilə görüşmək istəmirdi, çünki o, hind "asketləri və möcüzə yaradanlarlar" haqqında ən yaxşı fikrə malik deyildi. Uşaq ikən o, artıq Qur Mohanın evinə dəvət etdiyi bir çox guru və sadhularla söhbət etmək imkanı olmuş, lakin onların heç biri onda xoş təəssürat yaratmadı. Abhaya elə gəlirdi ki, onların bəziləri özlərini yalnız müqəddəs zəvvar kimi göstərirlər, əslində isə onlar sadəcə olaraq dindar hinduların sədəqəsi ilə dolanan dilənçilərdir, digərləri isə fəlsəfi mübahisələrdə mahir olsalar da, təkəbbürləri ilə seçilirlər. Bununla belə, Naren inadla israr etdi və uzun sürən dilətutmadan sonra sözün əsl mənasında əlindən tutaraq Abhayi Bhaktisiddhanta ilə görüşdürmək üçün Kəlküttədəki Qaudiya Math mərkəzinə gətirdi.

İlk növbədə, Bhaktisiddhanta onlardan, gənc, savadlı insanlar olduqlarına rəğmən nə üçün "onlar İlahi Çaitanyanın mesajını bütün dünyada təbliğ etmirlər". Birbaşa, eyni zamanda yersiz görsənən sual Adhayın xoşuna gəlmədi. Abhay gələcək guru ilə müzakirəyə girdi və bu müzakirə zamanı Qandi tərəfdarı mövqeyindən Böyük Britaniyadan müstəmləkə asılılığı olan bir ölkədə Çaitanya təlimlərinin təbliğinin məqsədəuyğun olmasına şübhə etdi. Abhayın fikrincə, Hindistan əvvəlcə müstəqillik əldə etməli idi, çünki müstəmləkə asılılığı olan ölkədən gələn ruhani mesajı heç kim qəbul etməzdi. Buna Bhaktisiddhanta cavab verdi ki, ruhani biliyin təbliği siyasi vəziyyətdən, hakimiyyətdə kimin olmasından asılı deyildir. Qaudiya-vayşnavizmin dünya problemlərinin yeganə effektiv həllini təklif edirdi və buna görə də Çaitanyanın təlimlərinin təbliği uzun sürməməli, prioritet məsələyə çevrilməli idi. İlahinin çağırışı əbədidir, hökmdarlar gəlib-gedir, rəhmsiz zamanın qurbanı olur. Bu arqument son olaraq Abhayı sarsıtdı və o, dərhal Bhaktisiddhantanı öz ruhani müəllimi kimi qəbul etdi. Uzun illər sonra o xatırladı: "Mən onu dərhal ruhani ustadım kimi qəbul etdim. Formal olaraq yox, ürəyimdə". Bhaktisiddhanta ilə görüşdükdən sonra Abhay çox güman ki, özünün millətçi ideyalarından əl çəkdi. Sonrakı bir neçə onillikdə o, ikili həyat sürdü: sahibkar və ailə başçısı, və həqiqəti axtaran və təbliğçi .

### Millətçilikdən qaudiya vayşnavizmə: sahibkarlıq fəaliyyəti, ruhani həsrolunmanın qəbul etməsi və Qaudiya Math ilə əməkdaşlıq (1922–1943)

Abhay universiteti bitirdikdən sonra bir ilə yaxın atasının evində yaşamış və dramların yazılması ilə məşğul idi. 1921-ci ildə o, əczaçılıq biznesində karyerasına başladı. Bu, De ailəsinin dostu Karttik Çandra Bosenin köməyi sayəsində baş verdi ki, o, Abhayın Kəlküttədəki Bose Laboratories kimyəvi laboratoriyasının müdiri kimi işləməyə düzəltdi. 1923-cü ildə Abhay arvadı və oğlu (o zaman cəmi bir yaşında idi) ilə birlikdə Allahabada köçdü və burada öz aptekini açdı. Aptekin müştəriləri arasında Motilal Nehru və oğlu Cavaharlal da var idi. Abhay Cavaharlal Nehrunun siyasi fəaliyyəti üçün pul ianə edtdi və bir dəfə Hindistanın gələcək baş nazirini konfransda iştirak etmək üçün getdiyi Kəlküttə səfərində onu müşayiət etdi. Allahabada köçdükdən bir il sonra Abhay və Radharaninin Sulakşman adlı bir qızı doğuldu. Eyni zamanda, yaşlı Qour Mohan Abhayın dul qalmış böyük bacısı ilə birlikdə Kəlküttədən onlara köçdü. Biznesini genişləndirmək üçün Abhay bütün Hindistanı gəzərək xəstəxanalara və apteklərə dərman satmağa başladı. Hindistan əczaçılıq sənayesi hələ başlanğıc mərhələsində olduğundan, Abhayda rəqabət az idi və ticarət uğurla gedirdi.

1928-ci ildə Kumbha-mela zamanı Abhay yenidən Bhaktisiddhantanın şagirdləri ilə görüşdü. Onlar onun aptekinə Allahabadda Gaudiya-matha mərkəzinin açılması üçün maliyyə yardımı göstərmək xahişi ilə gəlmişdilər. Abhay kömək etməyə razı oldu və tezliklə şəhərdə mathanın filialı yarandı. Bundan sonra Abhay mütəmadi olaraq iman qardaşları ilə ünsiyyət qurmağa, Gaudiya matha tərəfindən nəşr olunan ədəbiyyatı dərindən öyrənməyə və Allahabad və Bombeydə missiyanın irəliləməsinə kömək etməyə başladı. Bu dövrdə onun uşaqlıq illərində belə şövqlə tətbiq etdiyi qaudiya-vaişnavizm dini ilə məşğul olmaq arzusu onun qəlbində yeni qüvvə ilə oyandı. Aktiv sahibkarlıq fəaliyyəti hara getsə də, Abhay mütəmadi olaraq din yoldaşları ilə əlaqə saxlamağa çalışırdı. Getdikcə daha çox missionerliklə məşğul olan Abhay bizneslə məşğul olmağa marağını itirməyə başladı Millətçilik ideyaları da onun üçün öz cəlbediciliyini itirdi. Qandi hərəkatının ekumenik liberalizmindən məyus olan o, nəhayət, Hindu mədəniyyəti, hindu dəyərlərindən mühafizəkar qaudiya-vaişnava dininin lehinə seçimini etdi.

Qour Mohan 1930-cu ildə vəfat etdi və 1933-cü ildə Abhay Bhaktisiddhanta Sarasvati və şagirdləri ilə birlikdə müqəddəs Braj bölgəsinə həcc ziyarətində iştirak etdi. Burada əfsanəyə görə Krişna uşaqlığını keçirdi . Həmin ilin noyabrında Bhaktisiddhantanın Allahabada səfəri zamanı Abhay həsrolunma mərasimi keçdi və Bhaktisiddhanta eyni zamanda Abhaya *brahman adını verdi.*. Həsrolunma zamanı Bhaktisiddhanta Abhaya "Abhay Çaranaravinda" ruhani adını verdi və onun əvvəlki adına "lotus mənasını daşıyan "aravinda" sözünü əvvəlki adına əlavə etdi  . Belə ki, yeni ad Abhaya nəzərdə "Krishna *lotus* ayaqlarənda sığınacaq alaraq qorxmazlıq qazanmış bir kəs" mənasını verirdi. Bhaktisiddhanta Abhayın həyat yoldaşına və uşaqlarına qayğı göstərməyə davam etməklə yanaşı, eyni zamanda, Qaudiya-mathanın  missiyasını inkişaf etdirmək üçün bütün səylərini göstərəcəyini gğzləyirdi. Abhay öz qurusunun gözləntilərini doğrultdu . O, Qaudiya-mathanın həyatında və inkişafında fəal iştirak edirdi: Bhaktisiddhantanın sərgərdan vaiz-şagirdlərini evində qəbul edir, yeni məbədlərin tikintisinə maliyyə yardımı göstərir və vaişnava dini yığıncaqlarına rəhbərlik edirdi  . Eyni zamanda, özünün vaizlik bacarığını da təkmilləşdirirdi . Əksər din qardaşlarından fərqli olaraq, Abhay Kəlküttədəki ən nüfuzlu universitetdə təhsil almış və təkcə benqal dilini deyil, həm də ingilis dilini mükəmməl bilirdi  .

1935-ci ilin fevralında Abhay Bhaktisiddhantanın doğum günü münasibətilə keçirilən yığıncaqda çıxış etmək imkanı əldə etdi  Abhay ingilis dilində özünün yazdığı şeirində ənənəvi vayşnava ruhaniyiliyi ilə heç bir müqayisəyə gəlməyən Qərbin materialist mədəniyyətini tənqid etdi  Xüsusilə, Abhay qeyd etdi ki,

> Bu əsr maddi inkişafın yetərincə olmamasından deyil, insan həyatının ən vacib zərurətindən və sivilizasiyanın ən yüksək formasının meyarı olan ruhani inkişafa etinasızlıq üzündən qaradır. Təyyarələrdən bomba atmaq, təpələrin başından düşmənlərin başına primitiv və vəhşicəsinə daş atmaqdan daha mədəni deyil. Digər xalqların hələ təzə təşəkkül tapdığı bir vaxtda hind müdrikləri bizə özümüzü tanımaq imkanı verən fərqli sivilizasiya növünü inkişaf etdirdilər. Onlar kəşf etdilər ki, biz heç də maddi varlıq deyilik, Mütləqin ruhani, əbədi və sarsılmaz qullarıyıq.
> 
> 

Bhaktisiddhanta Abhayanın çıxışını bəyəndi və tezliklə Qaudiya — math tərəfindən nəşr olunan *The Harmonist* jurnalında nəşr olundu. B. Zellerin qeyd etdiyi kimi, hind ruhaniliyi ilə Qərb materializmi, qədim hindu həqiqətləri ilə dağıdıcı Qərb arasındakı qarşıdurma mövzusu Abhay İSKCON-u qurduqdan sonra da belə onun moizələrinin tərkib hissəsi olaraq qalmışdı.

1937-ci il yanvarın 1-də ölümündən iki həftə əvvəl  Bhaktisiddhanta Abhaya məktub yazaraq şagirdini qaudiya-vaişnavizmini ingilis dilində təbliğ etməyə və Çaytanyanın mesajını Qərbə çatdırmağa çağırdı. Xüsusilə, Bhaktisiddhanta yazırdı:

> Mən tamamilə inanıram ki, əgər sən özünü İlahi Çaytanyanın təlimlərini ümumilikdə bütün insanlara, xüsusən də filosoflara və din alimlərinə yaymaq missiyasına həsr etsən, ingilis dilində izahat verən mükəmməl vaiz ola bilərsən. .
> 
> 

Bir il əvvəl şəxsi söhbətində Bhaktisiddhanta Abhaydan ruhani ədəbiyyatın yazılması və nəşri ilə məşğul olmasını xahiş etmişdi . O, *kitab çapını,* səsi bütün dünyada eşidilən nəhəng mridanqa (hindu ibadətində istifadə edilən nağara) ilə müqayisə etdi. Faktiki olaraq, Bhaktisiddhanta Abhaya 1922-ci ildə ilk dəfə görüşdükləri kimi eyni göstərişləri verdi (o zaman Bhaktisiddhanta ruhani ədəbiyyatın çapı və yayılmasının zəruriliyindən danışdı və beləliklə, Çaitanya mesajını bütün dünyaya tanıtmaq haqqında danışırdı)   . Əslində, Bhaktisiddhanta öz göstərişləri ilə şagirdini 16-cı əsrin əvvəllərində Krişnanın adının "hər şəhərdə və kənddə" oxunacağı günün gələcəyini proqnozlaşdıran Çaytanyanın öncəgörənliyini yerinə yetirməyə ruhlandırdı  .

Bhaktisiddhantanın nəsihətləri Abhayın gələcək missionerlik fəaliyyətinin istiqamətini əvvəlcədən müəyyən etdi  . Uzun illər ərzində Abhay ailə məsuliyyətləri ilə yüklü idi və Qərbdə "Krişna şüuru"nu təbliğ etmək üçün gedə bilmədiyi üçün boş vaxtını Hindistanda missionerliyə, xüsusən də ədəbi fəailiyyətə həsr etdi . Abhay qaudiya-vaişnavanın əsas mətnlərini ingilis dilinə tərcümə etməyi və ingilisdilli dövri nəşri buraxmağı qarşısına məqsəd qoydu. O, 1939-cu ildə fəailiyyətinə "Qitopanişada giriş" yazmaqla başladı. Anil Suklal qeyd etdiyi kimi, öz ölçüsünə görə bu kiçik əsər Abhayın gələcəkdə Bhaqavad-gitanın ingilis dilinə özünün şərhli tərcüməsini etmək arzusunu göstərirdi.

Bhaktisiddhanta 1937-ci il yanvarın 1-də vəfat etdi və özündən sonra heç bir ruhani varisi qalmadı  Ölümündən sonra onun əsasını qoyduğu birləşmiş missioner hərəkatı parçalandı və böyük şagirdləri arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı. 1948-ci ildə məhkəmənin qərarı ilə Gaudiya-math iki hissəyə bölündü: Şri Çaytanya Math (qərargahı Mayapurda yerləşir) və Qaudiya Missiyası (qərargahı Kəlküttədədadır). O vaxta qədər Bhaktisiddhantanın ən görkəmli şagirdlərindən bəziləri artıq öz mathalarının əsasını qoymuşdular. Belə ki, 1941-ci ildə Bhakti Rakşak Şridhara Qosvami (1895–1988) Navadvipdə Şri Çaytanya Sarasvat Mathı, Bhaktipragyan Keşava Qosvami (1898–1968) isə 1940-cı ildə Kəlküttədə  Qaudiya Vedanta Samiti təsis etdilər. Abhay bu guruların hər ikisi ilə yaxından tanış idi. Şridhar Qosvami ilə ilk dəfə 1930-cu ildə Allahabadda tanış olmuşdu. 1930-cu illərdə onlar Bombeydə birlikdə missionerlik edirdilər və 1940-cı illərin əvvəllərində onlar Kəlküttədə qonşuluqda yaşayırdılar və tez-tez ruhani mövzular haqqında danışırdılar. Sonralar yazışmalar yolu ilə əlaqə saxlayır və arabir görüşürdülər. Bhaktipraqyana Keşava Gosvami Allahabadda Abhayın evində bir neçə ay yaşamış və Abhay Kəlküttə və Mathurada onun aşramlarında yolüstü bir neçə dəfə qalmışdı. Pol Şerbounun qeyd etdiyi kimi, "Hər üç ruhanı qardaş ruhani ustadlarından miras aldıqları güclü və barışmaz doktrinanı təbliğ edirdilər".

Prabhupada Qaudiya-mathı parçalayan konfliktlərdən uzaq qaldı, bu da onun baş verənlərdən dərs götürməyinə mane olmadı. Xüsusilə, heç bir aydın tarixi presedenti olmayan bir təşkilatda hakimiyyətin ötürülməsinin nə qədər ağrılı ola biləcəyini anladı.

### Tanrıya dönüş istiqamətində ilk addımlar: ingilisdilli jurnalın yaradılması və digər missionerlik fəaliyyətləri (1944–1952)

İkinci Dünya Müharibəsi illərində Hindistanda hökm sürən aclıq və yoxsulluq Abhayın qəlbinə dərindən toxunurdu. O, belə bir çətin zamanda dünyanın qaudiya-vaynavizminin mesajına hər zamankindan daha çox ehtiyac duyduğunu və onun müharibədən bezmiş insanlara deyəcək bir sözü olduğunu hiss etdi. Klaus Klostermeyerin qeyd etdiyi kimi, Şərqin bir çox ruhani müəllimləri o dövrdə oxşar hissləri yaşadılar:

> Qərb dinlərinin iki dünya müharibəsinin dəhşətlərinin və totalitar rejimlərin vəhşiliklərinin qarşısını ala bilməməsi, Qərb sivilizasiyasının mənəvi tənəzzülü və bunun nəticəsində liderlik və oriyentasiyanın olmaması Şərq dinlərinin bir çox səmimi nümayəndələrini inandırdı ki, onlar özlərinin dini adət-ənənələrini, meditasiya texnikalarını və mərasimlərini təqdim etməklə kömək təklif edə bilərlər (və etməlidirlər). Qərbdə missiyaya başlayan (çox vaxt ciddi şəxsi çətinliklərlə üzləşən) bir çox hindistanlı svamilər xristian missionerlərindən az olmayan motivasiyaya malik idilər.
> 
> 

Qurunun tövsiyəsini yerinə yetirmək üçün Abhay onun praktiki həyata keçirilməsi istiqamətində ilk ciddi addımını atdı: 1944-cü ildə o, ingilis dilində dövri nəşr nəşr etməyə başladı və dünya hadisələrini vayşnavizmin müqəddəs mətnləri prizmasından öz səhifələrində şərh etmək niyyətində idi. *Back to Godhead*("Tanrıya Qayıdış") kimi adlandırmaq qərarına gələn Abhay jurnalın əlyazmasını yazır, redaktə edir və yenidən çap edirdi. O, jurnalın loqosunu özü yaratmışdı. Bu loqo səhifənin yuxarı hissəsində uzun düzbucaqlı şəklində yerləşdirilmişdi. Sol yuxarı küncdə — günəş işığı ilə işıqlandırılan Çaytanya fiquru əks olunmuşdu. Aşağı sağ küncdə qaranlıqda toplaşan və Çaytanyadan yayılan işığın şüaları altına girmək həvəsində olan insanların siluetləri var idi. Bu insanlarla Çaytanya arasında jurnalın adı yazılmış banner var idi. Aşağı sağ küncdə isə Bhaktisiddhanta Sarasvatinin təsviri yerləşdirilmişdi. Abhay loqonun üstündə jurnalın şüarını yerləşdirmişdi: "Allah nurdur, cəhalət qaranlıqdır. Allahın olduğu yerdə cəhalət üçün yer yoxdur". A. Suklalın qeyd etdiyi kimi, bu jurnalın nəşrə başlaması Krişna Şüuru Hərəkatının inkişafı yolunda mühüm mərhələ oldu.

*"Tanrıya qayıdış"* ın birinci sayında Abhay yazırdı ki, Tanrı nurdur, müasir sivilizasiya isə cəhalət zülmətindədir. O, öz jurnalını bəşəriyyəti Allaha yönəltmək üçün "təvazökar bir cəhd" adlandırdı. Abhay iki nömrəni çap etdirdikdən sonra bir müddət nəşrini dayandırmaq məcburiyyətində qaldı. Müharibə dövründə kağız qıt idi və çap onun üçün çox baha idi. Sonrakı 20 il ərzində o, jurnalın nəşrini dörd dəfə bərpa etdi, lakin hər dəfə maliyyə çətinliyi üzündən onu yarımçıq qoymağa məcbur oldu. Yalnız 1960-cı illərin sonlarında, artıq Birləşmiş Ştatlarda, "Tanrıya qayıdış" rəsmi ISKKON jurnalı oldu və müntəzəm olaraq nəşr olunmağa başladı .

1940-cı illərin ikinci yarısı — 1950-ci illərin əvvəllərində Abhay "ailə həyatı kontekstində" missionerlik fəaliyyəti ilə fəal məşğul olmağa davam etdi: o, öz jurnalını nəşr edir, geniş səyahət edir, mühazirələr oxuyur, həmçinin "Bhaqavad-qita"nın şərhli tərcüməsi üzərində işləyirdi. Tədricən Abhayın bizneslə məşğul olmağa və ailə status-kvonunu qorunmasında marağı azalmağa başladı. O, ruhani, missioner fəaliyyəti ilə getdikcə daha çox məşğul olmağa üstünlük verirdi. Onun bu sahədəki fəaliyyəti diqqətdən kənarda qalmadı: 1947-ci ildə (digər mənbələrə görə — 1939-cu ildə) , onun ruhani xidmətlərinin rəsmi tanınması baş verdi: Abhayın Qaydiya-mathadan olan "ruhani qardaşlar" "səxavət, alimlik və sədaqət"ə mükafat kimi ona "Bhaktivedanta" (*bhakti* – "sədaqət", v*edanta* – "vedik biliyin kulminasiyası") rəsmi titulunu verdilər.

1948-ci ildə Abhayın həyatında dönüş baş verdi. Bu il o, Laknaudakı sonuncu gəlirli fabrikasını itirdi. Bundan sonra o, Allahabadda əczaçılıq biznesini yenidən qurmağa çalışsa da, ürəyi daha bu işdə deyildi. İqtisadi çətinliklər ailədaxili nifaqa səbəb oldu: 1950-ci ildə Abhayın arvadı ərinin artıq ailəni dolandırmaq iqtidarında olmadığını anlayaraq oğulları ilə birlikdə varlı atasının evinə köçdü. Abhay baş verənləri "Bhagavata Purana"-nın müqəddəs mətn (10.88.8) prizmasından yaşananları qəbul etmişdi. Burada Krishna elan edir:

> Kiməsə olan xüsusi rəğbətdən Mən yavaş-yavaş bütün var-dövləti ondan alıram. Bədbəxtliklər bir-birinin ardınca onun başına gəlir. O, bədbəxt bir kasıba çevrilir, sonra bütün dostlar və qohumlar ondan üz döndərirlər.
> 
> 

Bir neçə il ərzində Abhay biznes layihələrini dəstəkləmək üçün səy göstərmiş, lakin bununla belə vaxtının çoxunu dini risalələr yazmağa və din qardaşları ilə ruhani mövzularda söhbət etməyə həsr edirdi. Bu dövrdə o, həm də "digər aparıcı hind ziyalıları" ilə fəal yazışmağa başladı. Belə ki, 1947-ci ilin iyulunda Abhay məşhur hind inqilabçısı və müstəqillik uğrunda mübariz Raca Mahendra Pratapa, 1949-cu ilin fevralında Hindistanın baş nazirinin müavini Sərdar Patelə, iyulun 12-də isə M. 1947 — Mahatma Qandiyə məktublar göndərmişdi. Bhaktivedanta Qandini vicdanlı gurunun rəhbərliyini qəbul etməyə və onun köməyi ilə "Mütləq Həqiqət elmini öyrənməyə" çağırırdı. B. Zellerin qeyd etdiyi kimi, Abhay bu məktubda elmi qaudiya-vayşnavizmi ilə eyniləşdirmiş və faktiki olaraq Mahatma Qandini onun şagirdi olmağa dəvət etmişdir.

### Hələ vaxt deyil, amma hələ axşam deyil: "Fədailər Liqası" missioner layihəsinin qurulması və uğursuzluğu (1953)

1952-ci ildə Abhay işi ilə əlaqədar Cansi şəhərinə səfər etdi və burada o, nəinki öz biznes işi ilə əlaqədar missiyasını yerinə yetirə bildi, həmçinin (bir iş ortağının dəvəti ilə) qaudiya-vaişnavizm haqqında mühazirə oxudu. Cansi şəhəri "Fəailər Liqası" kimi adlandırmağa qərar verdiyi missioner təşkilatının baş qərargahı üçün ideal yer kimi görünürdü. Abhay bu təşkilatın köməyi ilə Bhaktisiddhanta Sarasvatinin bütün Hindistanda qaudiya-vaişnavizmi təbliğ edən "Vaizlər Liqası" arzusunu həyata keçirməyə və həmçinin ondan Qərbdə missionerlik fəaliyyəti üçün istifadə etməyə ümid edirdi 

1953-cü ilin çox hissəsini Abhay Cansidə keçirir, demək olar ki, bütün vaxtını "Fədailər Liqası"nın yaradılması üzərində işləməyə həsr etdi. Cansidə Abhayın ideyalarına rəğbət bəsləyən insanlar olduğuna görə, o, qərargah üçün yer götürə bildi və 16 may 1953-cü ildə rəsmi olaraq "Fədailər Liqası" nı təsis etd. Əslində isə bu faktiki olaraq qaudiya-vayşnavların yeni qolu idi. Abhay "Liqa"nın nizamnaməsini təsis etdi, burada onun sıralarına qoşulmaq istəyənlər üçün sınaq müddəti təyin etdi, ruhani həsrolunma ayinini və təşkilat və onun üzvləri arasında "iqtisadi mübadilə" qaydalarını təsvir etdi, həmçinin qadağan olunmuş fəaliyyətlər: kimi nikahdankənar seks, sərxoşedici maddələrin və vegetarian olmayan qidaların istifadəsi, qumar oynamağı bura daxil etdi.

Abhayın planları kifayət qədər iddialı idi: o, "Fədailər Liqası"nın dünya üzrə şəbəkə mərkəzlərini açmaq və vayşnava mədəniyyəti və ruhani bilikləri yayılması ilə məşğul olan və bütün millətlərin və dinlərin nümayəndələrindən ibarət olan beynəlxalq hərəkata çevrilməsi niyyətində idi. Başlanğıc kimi Abhay 40 gənci Liqaya cəlb etməyi, onlara missionerlik işini öyrətməyi və "Krişna şüuru"nu təbliğ etmək üçün bütün dünyaya göndərməyi planlaşdırırdı. Lakin tale başqa cür qərar verdi: 1953-cü ilin sonunda Allahabadda Abhayın laboratoriyasının işçiləri bütün pulları və kimyəvi maddələri oğurlayaraq onu qarət etdilər. Nəticədə Abhay müflis oldu və 1954-cü ilin əvvəlində Liqanın fəaliyyətini məhdudlaşdırmağa və Kəlküttədəki həyat yoldaşının yanına getməyə məcbur oldu. Abhayın planları uğursuzluğa düçar olsa da, Liqanın yaradılması göstərdi ki, bir vaxtlar skeptik olan gənc sahibkar indi dünya miqyasında "Krişna şüuru"nu təbliğ etmək üçün iddialı planları olan ilhamlanmış dini vaiz idi.  

### Ailənin buxovlarından Krişnanın qollarına qədər: maddi dünya ilə əlaqələrin kəsilməsi və maddi dünyadan üz döndərmək şəraitində vaizlik mübarizəsi (1954–1965)

Mən Vrindavana-dhamada tənha yaşayıram.
Burada, tənhalıqda, çox şey aydın olur.
Mənim hər bir şeyim var — həyat yoldaşım, oğullarım, qızlarım, nəvələrim …….
Ancaq pulum yoxdur və buna görə bütün bunların mənası yoxdur.
Krişna mənə maddi dünyanın həqiqi üzünü göstərdi.
O elə elədi ki, indi hər şey mənə dadsız görsənir.
"Kim ki, Mənim üçün qiymətlidir, Mən tədricən onu var-dölətini əlindən alıram"
Mən hardan biləydim ki, mənim kasıblığım rəhimli Allahın mərhəmətidir?
Mən pulum olmadığını görüncə, arvadım, qardaşlarım, dostlarım və qohumlarım məndən üz döndərdilər.
Lakin mən öz bəbbəxtliyimin üzərində gülürəm.
Tənhalıqda oturaraq gülürəm.
Bu maya-samsarada mən kimisə sevirəmmi?
Haradadır indi məni sevən atam və anam?
Haradadır indi mənim əcdadlarım, bütün mənim nəslim?
Kim mənə onlar haqqında xəbər verər, deyin kim?
Onlardan qalan yalnız adlarının uzun siyahısı.
**"Vrindavana-bhadjana — Abhayın Vrindavanada olduğu zaman benqal dilində yazdığı şer**
Hinduizmdə qədim bir ənənə var ki, kişi uşaqları böyüdüb və tərbiyə verdikdən sonra, evini və arvadını *tərk edib sannyasa* (maddi həyatdan imtina həyat tərzi) qəbul edir, bununla da maddi dünya ilə bütün əlaqələri kəsir və özünü tamamilə ruhani həyata həsr edir. Abhay tədricən özünütəcrid həyatına gedirdi: ailə həyatına marağı azaldıqca qəlbində ruhani həyata maraq oyanırdı . Biznesdəki uğursuzluqlar da Abhayın getdikcə daha çox vaxtını missionerlik işinə ayırmasına səbəb oldu  Bu hal, ailə münasibətlərinə təsir etməyə bilməzdi: Abhayın arvadı Radharani işlərin bu cür durumundan son dərəcə narazı idi  .

Radharani ərinin narazılığına baxmayaraq çay içməyi çox sevirdi. Abhay, ənənəvi vayşnav prinsiplərinə zidd olan bu "pis" vərdişindən əl çəkməyə inandırmağa uğursuz cəhdlər edirdi. Xahişlərinin heç bir təsiri olmadığını görüb, arvadının çay içmək kimi zərərli adətinə son qoymasa, onu tərk edəcəyi ilə hədələdi. Lakin Radharani ərinin sözlərini ciddi qəbul etmədi. 1954-cü ildə o, onların münasibətlərinə son qoyan bir hərəkəti edərək ərinin "Bhaqavata-purana"nın şəxsi nüsxəsini satmış və alınan pulla çay üçün peçenyelər aldı. Müqəddəs kitaba belə hörmətsiz münasibətdən şoka düşən Abhay ailəsini tərk etdi və *vanaprastha həyat tərzini (qrhastha* ilə *sannyasin* arasında ara mərhələ) *qəbul edərək qaudiya-vayşnavaların* əsas ziyarət yeri olan Vrindavaneda məskunlaşdı. Abhay ailəsini sakit ürəklə tərk etdi: onun bütün uşaqları artıq yetkin idilər və arvadının varlı atası onun qayğısına qala bilərdi.

Sonrakı 11 il ərzində Abhay Vrindavana və Dehlidə yaşadı. Bu dövrdə o, müxtəlif dərəcələrdə uğur qazanaraq, Krişna ədəbiyyatının nəşri ilə bağlı öz gurunun göstərişlərini həyata keçirməyə davam etdi . O, hər səhər saat 2:30 və ya 3:00-da durub, erkən saatlarını müqəddəs mətnləri tərcümə etməyə və ya "*Tanrıya Qayıdış"* məqalələrin yazılması ilə məşğul olurdu. Sonra o, təsbehdə "Hare Krişna" mantrasını tərənnüm edir, sadə səhər yeməyi qəbul edir və günün qalan hissəsi isə müxtəlif missionerlik işləri ilə davam etdirirdi. O, "Tanrıya Qayıdış" jurnalının çap işlərini koordinasiya edir və qapı-qapı gəzərək öz jurnalının nüsxələrini satırdı.

17 sentyabr 1959-də Calcutta şəhərində Keshavaji-mathedə Abhay onun "ruhani qardaşı" Bhaktipraqyana Keşava Qosvamidən (1898–1968) *sannyasaya* həsrolunma mərasimini keçdi. Bu mərasimdə Abhay "Abhay Çaranaravinda Bhaktivedanta Svami" rahib adını qəbul etdi. *Abhayanı sannyasa* keçməyə onun yuxusuna girən Bhaktisiddhanta Sarasvatinin özü sövq etdi. Ömürlük rahiblik edəcəyinə and verərək, Abhay ailə işlərindən getməsini rəsmişəşdirdi və tam olaraq həyatını qaudiya-vayşnavizmini təbliğ etmək missiyasına həsr etdi  .

Ailə yükündən qurtulan Abhay özünü tamamilə ədəbi fəaliyyətə həsr etdi və bununla da uzun illər əvvəl gurunun verdiyi tövsiyəyə əməl etdi. O, fəal şəkildə məqalələr yazır, öz jurnalını dərc edir və yayır, eyni zamanda Qərbdə moizələrin oxunması planları haqqında düşünürdü. Eyni zamanda, o, ilk kitabını ("Başqa planetlərə asan səyahət) yazdı və 18.000 beytdən ibarət həcmli sanskrit mətni olan Bhaqavata Purananı tərcümə etmək və şərh etmək üçün böyük işə başladı . Bu işə Abhay ömrünün qalan hissəsini həsr etdi və bu işi, sözün əsl mənasında son nəfəsinə qədər davam etdirdi. "Bhaqavata Purana"nın ilk skandasının (mahnı) tərcüməsini üç cilddə nəşr etdirərək, Abhay "Tanrının mesajını bütün sivilizasiyaya çatdırmaq" üçün şəxsən Qərbə getməyə qərar verdi. Kimmo Ketola qeyd etdiyi kimi, məhz bu "Vrindavan" dövründə Prabhupadanın həyat missiyası nəhayət müəyyən edildi, "ürəyi həm dini, həm də siyasi bir cəsarətli ideyaya çevrildi" — Abhay əmin idi ki, Bhaqavata Purananın ingilis dilində təqdimatı öz yolundan azan Qərb cəmiyyətində inqilab edəcək.

### Quru və Krişna şərəfinə: Amerika sahillərinə üzmək (1965)

Peşəkar karyerası illərində Abhay bir çox iş adamları və siyasətçilərlə əlaqələr qurmuşdu. Ona rəğbət göstərən və himayədarlarından "Scindia Steamship Company" adlı Bombey şəhərində yerləşən böyük gəmiçilik şirkətinin sahibi və Hindistanın ən zəngin qadınlarından biri olan Sumati Morarji idi. S. Morarji Bhaktivedanta Svaminin üzərində işlədiyi "Bhaqavata-purana"nın şərhli tərcüməsinin üçüncü cildinin nəşrinin xərclərini ödəmiş, sonra isə ona ABŞ-a səyahət etmək imkanı vermişdir. 1965-ci ilin ortasında, svami Amerikaya moizələrini oxumaq üçün səfər etmək niyyətini bildirdikdə və bununla əlaqədar olaraq, onu pulsuz bilet ilə təmin etməyi xahiş etdikdə, S. Moraji (Bhaktivedantanın ruhani qardaşlarının biri ilə birlikdə) qoca sadhunu bu ideyadan vaz keçmək üçün və Hindistanda qalması üçün dilə tutmağa çalışdılar. Bununla belə, öz gurunun iradəsini yerinə yetirməyə can atan Bhaktivedanta israrla öz seçimində israr etdi. L. Şinnin qeyd etdiyi kimi, ISKCON-un gələcək qurucusu bu ölkəni ruhani biliklərin əldə olunmasında köməyə ən çox ehtiyacı olan yer hesab etdiyi üçün ABŞ-da təbliğ missiyasına başlamağa çalışırdı  .

Sonda Sumati Morarji qətiyyətli svaminin arzusunu yerinə yetirməyə razılaşdı və ona "Caladuta" paroxodunda yer verdi. Cümə günü, 13 avqust 1965-ci ildə 69 yaşlı Bhaktivedanta Hindistandan kənarda ilk səyahətində gəmiyə minərək Amerika sahillərinə yola düşdü. Ruhani ustadının əmrini yerinə yetirməyə və "Krişna şüuru"nu Qərbə çatdırmağa səmimiyyətlə ümid edən Bhaktivedanta özü ilə Bhaqavata Purananın şərh tərcüməsinin 200 üçcildlik dəstini, bu mətni və Qərbdəki missioner məqsədlərini təsvir edən 500 broşuru, həmçinin bir cüt *kartala* (əl sincləri), bir neçə dəst zəfəran *sannyasin* xalatları, bir neçə cüt ayaqqabı, 40 hind rupisi (təxminən 7 dollar), gündəlik, çətir və mat məktubu Pensilvaniyada bir hind ailəsinə verilməli təqdimat məktubunu götürmüşdü.

40 günlük səyahət zamanı Prabhupada dəniz xəstələnməsindən əziyyət çəkirdi və iki dəfə ürək tutması oldu . Səyahətinin məqsədinə yaxınlaşdıqca, ona tapşırılan işin böyüklüyünü daha çox dərk edirdi  .

Sentyabrın 13-də (Caladutanın Amerikaya gəlişindən 4 gün əvvəl) Prabhupada gündəliyinə benqal dilində bəstələdiyi şeir-duanı yazdı və orada Krişnadan qeyri-mümkün kimi görünən missiyasını yerinə yetirmək üçün kömək istədi:

> Şri Şrimad Bhaktisiddhanta Sarasvati Thakura Ulu Tanrı Krişnaya xidmətində tayı-bərabəri yoxdur. O, dünyanın müxtəlif yerlərində Krişnaya xalis sədaqət bəxş edən böyük, müqəddəs ruhani ustaddır. Onun güclü istəyi sayəsində Tanrı Qauranqanın müqəddəs adı bütün Qərb dünyasına yayılacaq. Yer üzündəki bütün şəhərlərində və kəndlərində hamı Krişnanın müqəddəs adını tərənnüm edəcək. Bu missiyanı yerinə yetirməyi mənə Quru Maharaj əmr etsə də, mən buna layiq deyiləm və bunu etmək iqtidarında deyiləm. Mən çox düşgün və əhəmiyyətsizəm. Buna görə də, ya Rəbb, Səndən yalvarıram ki, mənə öz mərhəmətini nazil et ki, mən layiq olum, çünki Sən hamıdan müdrik və ən təcrübəlisən. 
> 
> 

17 sentyabr 1965-ci ildə səhər saat 5:30-da "Caladuta" Boston Limanına yan aldı və Bhaktivedanta Svami ilk dəfə Amerika torpağına ayaq basdı. O, gəmi kapitanının müşayiəti ilə şəhəri gəzdi və Çaytanya təlimlərini təbliğ edəcəyi ölkə ilə tanış oldu. Həmin gün axşam saatlarında "Caladuta" son təyinat limanı olan Nyu-Yorka yola düşdü. E. B. Roçfordun qeyd etdiyi kimi, o zaman heç kəs ağlına belə gətirə bilməzdi ki, bu qoca *sadhu* tezliklə Amerikada vayşnava dini hərəkatını yaradacaq və cəmi 12 ildən sonra onu bütün dünyaya yayacaq .

"Caladuta" gəmisinə qayıdan Bhaktivedanta benqal dilində ikinci dua-poemasını yazdı və burada Amerika haqqında təəssüratlarını və Amerika materializminin illyuziya qalasına hücum etmək vəzifəsində acizliyini təsvir etdi:

> Əziz Tanrım Krişna, Sən bu dəyərsiz ruha qarşı çox mehribansan, amma məni bura niyə gətirdiyini bilmirəm. Ancaq güman edirəm ki, Sənin burada bir işin var, əks halda məni niyə bu dəhşətli yerə gətirdin? Burada yaşayan insanların əksəriyyəti maddi cəhalət və ehtiras *qunalarının* əsiridir. Maddi həyata qərq olaraq, onlar özlərini çox xoşbəxt hesab edirlər. Onlar həyatdan kifayət qədər razıdırlar və buna görə də Vasudevanın [Krişna] transsendental mesajına biganədirlər. Və mən onların bunu başa düşəcəklərinə əmin deyiləm. Amma mən bilirəm ki, Sənin səbəbsiz mərhəmətinlə qeyri-mümkün də mümkün olur, çünki Sən ən mahir mistiksən. Mən onlara Krişna şüurunun təlimlərini necə çatdıra bilərəm? Mən bədbəxt, dəyərsiz və kiçik bir insanam. Buna görə də Səndən xeyir-dua diləyirəm. Yalnız bu, onları inandırmağa kömək edəcək, mən özüm bu işin öhdəsindən gələ bilmirəm. Ya Rəbb, mən Sənin əlində bir kuklayam. Madam ki, məni bura rəqs etməyə gətirdin, o zaman məni rəqs etməyəm məcbur et, ya Rəbb. Məni istədiyin kimi rəqs etməyə məcbur et. Mənim nə sədaqətim, nə də biliyim var, amma Krişnanın müqəddəs adına möhkəm inanıram.
> 
> 

Kim Knott bu poemaları Prabhupadanın "dua hazırlığı" adlandırır və qeyd edir ki, onların məzmunundan Prabhupadanın özünü və missiyasını necə gördüyü və onun Krişna və Bhaktisiddhanta Sarasvati ilə münasibətlərinin necə olduğu haqqında fikir əldə etmək olar. K. Notun fikrincə, burada nümayiş olunan ISKKON yaradıcısının baxışı qaudiya-vayşnava ənənəsi ilə tam uyğun gəlirdi: Prabhupada özünü kiçik, biliyi və sədaqəti olmayan, lakin mərhəmətə ehtiyacı olan guru və Krişnanın sadiq xidmətçisi hesab edirdi.

### Beynəlxalq Krişna şüuru cəmiyyətinin yaradılması (1965–1966)

#### Batlerdən Boueriyə: uğura gedən yolda

Nyu-Yorkdan Bhaktivedanta Svami kiçik Batler qəsəbəsinə (Pensilvaniya ştatına) getdi və burada hind mühəndisi Qopal Aqarvalın ailəsi onu hərarətlə qarşıladı. Əvvəllər Qopal (atası, Mathuradan olan iş adamının xahişi ilə) Bhaktivedantanın ABŞ-da qalması ilə bağlı bütün xərcləri ödəməyi öhdəsinə götürdüyü barədə bəyanat yazaraq Bhaktivedantanın zamini oldu. Bhaktivedanta təxminən bir ay Butlerdə yaşadı. Bu müddət ərzində o, yerli klubda, Xristian Gənclər İttifaqında və Müqəddəs Fidelis adına ruhani seminariyasında, həmçinin müntəzəm olaraq Agarvalların qonaqlarına moizələr oxuyurdu.

Bhaktivedantanın Batlerdə qalması yerli mətbuatın diqqətini çəkdi: sentyabrın 22-də "*Batler Eagle* "qəzeti "Hindu məzhəbinin davamçısı Qərbə gəlişinin məqsədini izah edir" başlıqlı məqalə dərc etdi. Məqalə Bhaktivedanta Svaminin Bhaqavata Purananın açıq cildini tutan fotoşəkili ilə müşayiət olunurdu. Fotonun altındakı yazıda deyilir: "Bhakti yoqanın səfiri".

Butlerdən ayrıldıqdan sonra Bhaktivedanta Svami Nyu-Yorka qayıtdı və burada əvvəlcə hind guru və yogi Ramamurthш Mişranın aşramında yaşadı. Ramamurthu Mişra fəlsəfi baxışlarındakı əhəmiyyətli fərqlərə baxmayaraq onu hərarətlə qarşıladı. Mişra və Bhaktivedantanın aşramda rastlaşdığı digər svamilər və yoqilər ona Amerikada uğurlu təbliğat parmaq üçün göstərişlər verdilər: ət yemək, qərb paltarı geyinmək və Hinduizmin tolerant monistik müxtəlifliyini təbliğ etmək (hər şey birdir, bütün yollar həqiqətə aparır). Bhaktivedanta isə bu məsləhətə əməl etmədi və öz təbliğini və zahiri görkəmini "qərbləşdirməkdən" imtina etdi . O, mühafizəkar qaudiya- vaişnava inancını təbliğ etməyə davam etdi, *sannyasinin* zəfəran paltarlarını geyindi və alnına *tilaku qoyfu*.

Əvvəlcə Bhaktivedanta Vest-Sayda  yaşlı nyu-yorklular arasında ardıcılları uğursuz şəkildə cəlb etməyə çalışdı.

1966-cı ilin yazında, Baueri rayonunda lofta köçdü və burada cavan adamlara axşam mühazirələri verməklə təbliğat aparırdı. Orada bir neçə aylıq mübarizədən sonra onun ilk ardıcılları meydana gəldi.

Aşağı İst-Sayda Krişna şüurun genişləndirilməsi: hippilər, Allen Ginsberg və ISKKON-un yaranması
------------------------------------------------------------------------------------------------

İyun ayında Bhaktivedanta Nyu Yorkun "daha bohem" hissəsinə, Aşağı İst-Sayda köçdü və burada kiçik bir qrup tərəfdarlarının köməyi ilə icarəyə götürdüyü İkinci Avenyu prospekti 26 ünvanında yerləşən "Qiymətsiz hədiyyələr" simvolik adından istifadə edən keçmiş antikvar mağazasının binasında ilk "məbəd"ini açdı.    . O illərin hadisələrinin şahidlərindən biri kimi Hayaqriva (Hovard Uiler) sonralar xatırlayırdı:

> İkinci Avenyu 26. "Əvəzolunmaz hədiyyələr". Şübhəsiz ki, Nyu Yorkluların əksəriyyəti üçün bu, yalnız lombard açmaq üçün uyğun olan acınacaqlı bir mağazadan başqa bir şey deyildi. Tranzit səs-küyünü və qonşularımızı ("Kosmos" poçt korporasiyası, "Qonzales" dəfn bürosu, Vayzner qardaşlarının abidə və məzar daşı emalatxanası, "Red Star" barı və "Mobil" yanacaqdoldurma məntəqəsi) nəzərə alsaq, buranı Vaykuntho (ruhani dünya) adlandırmağı heç kimin ağlına belə gəlməzdi. Lakin bizim üçün Svamiji [Bhaktivedanta]-nın varlığı və onun dediyi sözlər "Qiymətsiz hədiyyələr"-i Vrindavanın bir hissəsi olan məbədə çevirdi.
> 
> 

İkinci Avenyu Məbədində Bhaktivedanta Nyu-York hippiləri arasında aktiv təbliğ işi aparırdı. O, hər gün səhər saat 7-də ibadət mərasimləri keçirir və həftədə üç dəfə (bazar ertəsi, çərşənbə və cümə günləri) axşam saat 7-dən axşam 9-a kimi Bhaqavad-gitada mühazirələr verirdi.

1966-cı ilin iyulunda Bhaktivedanta və onun ilk davamçıları 5000 nüsxədə vərəqə yazıb çap etdilər və orada "transsendental səs vibrasiyası olan Hare Krişna, Krişna Krişna, Hare Hare, Hare Rama, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare" oxuyaraq "ağlın güzgüsündən tozu silmək" üçün bütün arzu edən şəxslər İkinci Avenyu məbədinə dəvət olunurdular.

Qərbdəki ilk krişnaçı məbədini daha çox Prabhupada öz övladları kimi qayğısına qalan narkomanlar və inanclarını itirmiş hippilər ziyarət edirdi. Onlar özləri ilə müxtəlif musiqi alətləri gətirib, çox vaxt narkotikin təsiri altında çalırdılar. Şrivatsa Qosvaminin qeyd etdiyi kimi, Bhaktivedantanın və onun qərbli ardıcıllarının həyatından ilk səhnələr təzadlı tamaşa idi: "təmkinli, yaşlı benqal müqəddəs asket "Hare Krişna" mantrasını nihilistlər, rok musiqiçiləri və psixodelik axtaranlar arasında oxuyur". Bhaktivedantanın ilk şagirdlərindən biri kimi Hayaqriva xatırlayırdı:

"Bundan əvvəl heç birimiz saat 10 və ya 11-dən əvvəl oyanmırdı, lakin Srila Prabhupadanın maqnetizmi səhər saat 6:30-da bizi Mott küçəsindəki daxmalarımızdan çıxardırdı"  .

Belə bir mühitdə qaudiya vaişnavizmin mühafizəkar moizələri perspektivləri çoxlarına qeyri-müəyyən görünsə də, Bhaktivedanta buna baxmayaraq, öz missiyasını müvəffəqiyyətə çatdıra bildi. Qaudiya-vayşnava etiqadı, abədi varlıq haqqında sualları ilə kəskin şəkildə məşğul olan "radikal şəkildə ümidlərini itirmiş və təcrübə aparan" gənclər arasında qızğın əks səda tapdı  .

1966-cı ilin yayında Bhaktivedanta öz hərəkatı üçün — Beynəlxalq Krişna Şüuru Cəmiyyəti (ISKKON) adı tapdı və 13 iyul 1966-cı ildə onu qeyri-kommersiya dini təşkilatı kimi qeydiyyatdan keçirdi. Qeydiyyat şəhadətnaməsində Bhaktivedanta ISKCON-un 7 əsas məqsədini qeyd etdi ki, bu da 1953-cü ildə "Fədailər Liqası"nın nizamnamə layihəsində göstərilən məqsədləri demək olar ki, təkrarlayırdı. "Fədailər Liqası"nın uğursuzluğuna baxmayaraq, Bhaktivedantanın məqsədləri eyni qaldı. Din alimi S. İ. İvanenkonun qeyd etdiyi kimi, Prabhupada ənənəvi Qaudiya-vayşnavizmindən fərqli yeni dini təşkilat yaratmadı — o, ənənəvi hindu monastır ordenləri (" mathas ")   *modelində İSKKON yaratdı*. Hinduizmdə böyük mərkəzləşdirilmiş "kilsələrin" olmaması nəzərə alınaraq, bu cür "kiçik" təşkilati formalar tarixən həmişə üstünlük təşkil etmişdir.

Tanınmış bitnik şair Allen Ginsbergin müharibə əleyhinə yürüşlərdə və onun poetik axşamlarında Hare Krişna mantrasını oxuduğunu biləndən sonra Prabhupadanın şagirdləri ona İkinci Avenyu Məbədini ziyarət etmək üçün dəvət göndərdilər . Ginsberg (o vaxt Hindistan səfərindən təzəcə qayıtmışdı) dəvəti qəbul etdi və tez-tez dostu Peter Orlovskinin müşayiəti ilə mütəmadi olaraq kirtanları və Bhaktivedantanın mühazirələrində iştirak etməyə başladı. Qarşı mədəniyyət gənclərinin liderlərindən birinin Hare Krişnaların sıralarına cəlb olunması Bhaktivedanta missiyasına güclü təkan verdi. Ginsberg Bhaktivedantaya iki fisharmoniya bağışladı və immiqrasiya hüquqşünası üçün 200 dollar ianə verərək maliyyə dəstəyi verdi.

Allen Ginsberg Hare Krişna mantrasını ilk dəfə 1962-ci ildə Hindistanda Allahabadda Kumbh Mela zamanı eşitmişdi. O, mantranı o qədər bəyənmişdi ki, ABŞ-a qayıtdıqdan sonra onu poyeziya gecələrində əl karatalı və ya fisharmoniyanın müşayihəti ilə ifa edirdi. Ginsberg həmçinin müxtəlif siyasi hadisələr zamanı , xüsusən də müharibə əleyhinə yürüşlərdə  və təsadüfən şahid qismində ifadə verdiyi "Çikaqo Yeddiliyi" üzrə məhkəmədə "Hare Krişna"nı oxumuşdur. Bu yolla Ginsberq Amerikada "Krişna şüuru"nun yayılmasına töhfə verdi və ISKCON-un meydana çıxması ilə kirşnaçıların sıralarına bir çox yeni tərəfdarları cəlb etdi. Bhaktivedanta və krişnaçılara rəğbətinə baxmayaraq, Ginsberg daha sonra  Usta Choqyam Trungpa Rinpoçedən 1970-ci illərdə həsrolunma qəbul edərək Tibet Buddizmini dini seçim etdi.

 Tompkins Meydanı Parkında "Hare Krişna ağacı" altında lövhə. 2001-ci ildə Nyu-York meri Rudolf Giulianinin göstərişi ilə qoyulmuşdu.
#### İlk şagirdlər və ictimaiyyətdə mantra oxumanın "ani müvəffəqiyyəti" (1966)

9 sentyabr 1966-cı ildə, ISKKON-un qeydiyyatdan keçməsindən iki ay sonra, Bhaktivedanta 11 ardıcılını şagird kimi rəsmi olaraq qəbul edərək, ilk həsrolunma mərasimini keçirtdi. Nyu-Yorkda təbliğ etdiyi ilk ilində Bhaktivedanta cəmi 19 nəfər üçün həsrolunma mərasimi keçirtdi. Artıq bu ilkin mərhələdə o, tələbələri üçün müəyyən qaydalar və məhdudiyyətlər qoydu. Beləliklə, ruhani həsrolunma mərasimini keçən şagirdlər təsbehlə Hare Krişna mantrasını 16 dəfə dövr edərək oxuyacaqlarını və 4 tənzimləyici qaydalara əməl edəcəklərini vəd etdilər: ət yeməmək, sərxoşedici maddələr (alkohol, siqaret və narkotik) qəbul etməmək, "qanunsuz seks"lə məşğul olmamaq və qumar oyunlarını oynamamq. 1967-ci ildə Bhaktivedanta ISKKON *aşramlarında*  bu prinsipləri əməl etməyi məcburi etdi. Bundan əlavə, krişnaçı rahiblər sankirtana ilə — ictimai yerlərdə öz qurularının kitablarının yayılması ilə məşğul olmalı idilər  . Ədəbiyyat pul ianələri müqabilində paylandığından, 1970-ci illərdə sankirtana Prabhupada hərəkatının bütün dünyada genişlənməsində krişnaçıların əsas gəlir mənbəyinə çevrildi. E. B. Rochfordun bununla bağlı qeyd etdiyi kimi, 1980-ci illərin əvvəllərinə qədər "Krishna şüuru"nu tətbiq etmək və ISKKON-un üzvü olmaq böyük şəxsi fədakarlıqlar etmək demək idi: xarici dünya ilə bütün əlaqələri kəsmək və krişnaçı icmalarda nizam-intizamlı həyat sürmək. Buna baxmayaraq, krişnalar Prabhupadanın tələblərini asanlıqla qəbul etdilər.

Bhaktivedanta şəxsən özünün ilk ardıcıllarına təbliğ *etməyi, prasadam bişirməyi*, ianələr toplamağı və Amerika metropolunun küçələrində "Hare Krişna" mantrasını oxumağı öyrədirdi. İctimai yerlərdə ilk belə mantra oxuma 1966-cı ilin sentyabrın bazar günü baş tutdu. Prabhupada ardıcıllarını Vaşinqton Meydan Parkına gətirdi *və* burada krişnaçı müqəddəs mətnlərin oxunması ilə qarışan kirtan təşkil etdi. Bu tədbir yoldan keçənlərin diqqətini cəlb etdi, lakin onların heç biri krişna mərasimlərində iştirak etməyə cəsarət etmədi. Bundan sonra Prabhupada müntəzəm olaraq öz şagirdlərini axşamlar küçələrdə və parklarda mantra oxumaq üçün şəhərə göndərirdi.

Oktyabrın əvvəllərində yaxınlıqda yaşayan Allen Ginsberg Prabhupadaya bazar günləri çoxlu insanların toplaşdığı Tompkins Meydanı Parkında ictimai kirtanaları keçirtməyi məsləhət gördü*.* Prabhupada əks-mədəniyyət liderinin məsləhətinə əməl etdi və oktyabrın 9-da öz ardıcıllarının müşayiəti ilə baraban, *kartala* və fisharmoniya ilə gəldi. Svaminin ürəkdən kirtan oxumağı onun şagirdlərini elə ruhlandırdı ki, onlar cəsarətə gələrək rəqs etməyə başladılar. Bu ekzotik tamaşanın bəzi tamaşaçıları da biganə qala bilməyib oxumağa və rəqsə qoşuldular . Bu fəaliyyət zamanı Bhaktivedantanın şagirdləri bu hadisəyə maraq göstərən yoldan keçənlərə fəal şəkildə broşüralar payladılar. Burada deyilirdi: "Həmişə zirvədə qalın, heç vaxt enməyin. Krişna şüuru ilə məşğul olun."  .

Proqram "ani uğur" əldə etdi və Nyu Yorkda bir hindu rahibinin ilk missioner uğurları haqqında müsbət şəkildə məlumat verən medianın diqqətini çəkdi. Ertəsi gün *The New York Times* və *The East Village Other* qəzetləri Bhaktivedanta və onun ardıcılları haqqında fotoşəkillər məqalələri ilə müşayiət olunan məqalələr dərc etdilər. *New York Times* müxbiri baş verənləri belə təsvir etdi:

> Louer İst Sayd parkında bir ağacın altında oturaraq və hərdən rəqs edən hindu svamisinin 50 davamçısı dünən günortadan sonra iki saat ərzində simbal, qaval, nağara və fisharmoniyanın müşayiəti ilə 16 sözdən ibarət mantra oxuyurdular. …Uşaqlar Houinq-Hill-də (Tompkins Square Park-ın ortasında bir torpaq yığını) oynayarkən və ya günəşli səkilərdə velosiped sürərkən, mahnı oxuyan insanlar qrupunun ətrafında dayanan 100 nəfərlik izdihamın çoxu hipnotik, ritmik musiqinin ritminə uyğun olaraq rəqs edir və ya çəpik çalırdılar.
> 
> 

"Mantra oxuyan svami" haqqında xəbər Aşağı İst-Saydın bohem gəncləri arasında sürətlə yayıldı. Uğurundan ruhlanan Bhaktivedanta hər gün Tompkins Meydanı Parkında *kirtanlar* keçirməyə başladı, onunla birlikdə oxumağa gələn gəncləri məbəddə axşam mühazirələrinə dəvət etdi. Bhaktivedantanın əsasını qoyduğu hərəkat tezliklə "Hare Krişna" kimi tanınmağa başladı və onun ardıcıllarını krişnaçılar adlandırmağa başladılar.

#### Yenidən "Tanrıya qayıdış" yolunda

Həmin vaxt, 1966-cı ilin oktyabrında Bhaktivedanta öz şagirdlərini *Tanrıya Qayıdış* jurnalının Amerika nəşrini çap etməyə təşviq etdi. Jurnalın kseroks  üzərində çap olunmuş ilk nömrəsi 100 nüsxə tirajla çıxdı və hər nömrəsi 50 sentə satıldı. Bhaktivedanta indi missiyanın uğurlu inkişafı üçün lazım olan iki əsas şeyə malik idi: müntəzəm olaraq ictimai mahnı oxumaq və ianələr hesabına yayıla bilən jurnal. Kimmo Ketola qeyd etdiyi kimi, məhz bu vaxtı ISKKON-da harinama-sankirtana ("Tanrının adının ictimai yerdə oxunması") praktikasının "krişna ruhaniliyinin əsas elementi" kimi qaydaya çevrilməsi baş verdi.

### Əzablı yollarla ulduzlara: Qərbdə sonrakı təbliğat (1967–1971)

#### "Krişna Şüuru" daha da Qərbə doğru gedir: San Fransisko məbədinin əsasının qoyulması

Nyu-Yorkda məskunlaşdıqdan sonra Bhaktivedanta "Krişna şüuru"nu Amerikanın digər bölgələrinə necə yaymaq barədə düşünməyə başladı. 1966-cı ilin sonunda o, şagirdi Mukunda və arvadı Janakini San-Fransiskoya göndərərək onlara orada məbəd açmağı tapşırdı . Qərb Sahilinə gəldikdən sonra onlar köhnə dostları, Hindistan mənəviyyatına maraq göstərən iki gənc cütlüklə tanış oldular: Sam Spearstra və Melanie Nagel, və Roger Siegel və Joan Campanella. Onların köməyi ilə Mukunda Heyt-Eşberi -də   keçmiş dükanı icarəyə götürdü və Qərb sahilində ilk krişnaçı məbədini açdı .

Krişnaçı missionerləri gəlişi, "Krişna şüurunun" təbliğatı üçün ideal auditoriya olan, ABŞ-nin hər yerindən gənclərin Heyt-Eşberiyə miqrasiya dalğası ilə üst-üstə düşdü. İnkişaf edən hippi icmasının mərkəzində məbədin açılması ISKKON-a bir çox yeni tərəfdarları cəlb etdi və hərəkatın tarixində dönüş nöqtəsi oldu və onun kəskin artım mərhələsinin başlanğıcı oldu. E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, məhz bu dövrdə İSKKON-un ideologiyası və təşkilati strukturu formalaşmışdır  .

#### Mantra-Rok Rəqsi — hippi dövrünün son "uçuşu" və Heyt — Eşberinin ruhani entuziazmın zirvə nöqtəsi

Allen Ginsberg accompanies the saffron-clad swami and a group of young followers in the airport lounge Allen Ginsberg Prabhupadanı San Fransisko hava limanında qarşılayır, 17 yanvar 1967-ci il.
San-Fransiskoya gəldikdən qısa müddət sonra Mukunda və dostları Prabhupada və bir sıra tanınmış qrupların iştirakı ilə rok konserti təşkil etmək qərarına gəldilər. Bu yolla onlar "Hare Krişna" mantrasını Heyt-Eşberi hippilərinə təqdim etmək və San-Fransisko məbədinin saxlanması üçün vəsait toplamaq istəyirdilər. Prabhupada həvəslə Nyu Yorkdan uçmağa və konsertdə iştirak etməyə razılıq verdi.

Sem Spirstra "Grateful Dead" qrupunun meneceri Rok Skalli ilə şəxsən tanış idi və bu, ona bu məşhur San-Fransisko qrupunun konsertində iştirakını təşkil etməyə kömək etdi. Scalli və "Qreytful Ded" qrupunun köməyi ilə kişnaçılara konsertdə "Biq Brozers" və Holdinq Şirkəti qruplarının iştirakını təmin etmək müəssər oldu. Melani Naqelin, təşəbbüsü ilə o zaman hələ heç kəsə məlum olmayan "Mobi Qreyp" qrupu da konsertə dəvət edildi dəvət edildi. Allen Qinzberq də tədbirdə iştirak etməyə və Prabhupadanı konsert tamaşaçılarına təqdim etməyə razılıq verdi   .

A scanned newspaper page with a title "The New Science" and a futuristic drawing of a man 1967-ci ilin yanvarında *San Francisco Oracle* -da nəşr olunan Mukundanın "Yeni Elm" məqaləsi.
Konsert üçün "Avalon "rəqs zalı seçilmişdi.  Heyt-Eşberi hippiləri arasında qarşıdan gələn konsertə maraq oyatmaq üçün Mukunda məşhur qeyri-rəsmi psixoloqiya yönümlü *San Francisco Oracle* qəzetində "Yeni elm"  adlı məqalə dərc etdirdi. O, oxucuları Prabhupa tərəifndən təbliğ olunan "Hare Krişna" mantrasının tərənnümü və rəqslər hatha və raca yoqadan və ya ЛСД təsiri altında Əli Əkbər Xana qulaq asmaqdan daha effektivlidir  .

Prabhupada 17 yanvar 1967-ci ildə San-Fransiskoya uçdu. Hava limanında onu Allen Йinsbergin köməyi ilə təşkil edilmiş parlaq ziyafət gözləyirdi. Qinsberg, Mukunda və digər ardıcılları ilə birlikdə Prabhupadanı "Hare Krishna" mantrasını oxuyan 50-dən çox hippi qarşılaşdı . Bir neçə gün sonra *San Francisco Chronicle* "Svami hippi çarlığında — müqəddəs San-Fransiskoda məbəd açır"  adlı məqalə dərc etdi. Məqalə belə başlayırdı: "Dostu, şair Allen Qinzberq tərəfindən onun dininin ən mühafizəkar nümayəndəsi adlandırdığı Hindistandan olan müqəddəs insan dünən San Fransisko hippilərinin sığınacağında missionerlik fəaliyyətinə başladı  .

A scanned image of the Mantra-Rock Dance listed in the San Francisco Oracle *San Fransisko Oracle* -da Mantra-Rok rəqsinin anonsu, yanvar 1967
Konsert 1967-ci il yanvarın 29-da bazar günü axşam baş tutdu. Saat 8-ə qədər 3000-dən çox adam gəldi və "Avalon" tam doldu. Məşhurlardan LSD- nin qabaqcılları Timoti Liri və Owsli Stenli  təşrif buyurmuşdular.

A color photo of a beige four-storied building with arched windows and ornate roof 2011-ci ildə "Avalon" Rəqs zalıl
Krişnaçılar səhnəyə ilk çıxanlar oldu və hind melodiyasında "Hare Krişna" mantrasını oxudular . Kişilər sehrbaz Merlinin  paltarlarını, qadınlar isə sari geyinmişdilər. Səhnədə və otağın hər tərəfində buxur çəkilirdi. Orada olanların əksəriyyəti narkotikin təsiri altında idi, lakin buna baxmayaraq, zalda sakitlik hökm sürürdü. Çoxrəngli işıqlar ətrafda yanırdı, parlaq rəngli əkslər tavan, divar və döşəmə boyunca hərəkət edirdi . Divarlara Krişnanı və onun həyatından epizodları əks etdirən slaydlar əks olunmuşdu: "Krişna və Arcuna arabanı sürərkən; Krişna kərə yağını oğurlayarkən; Krişna qasırğa şəklini almış şeytanı öldürən zaman; Krişna fleyta çalır" .  Krişnaçıların ardınca Mobi Qreyp çıxış etdi.

"Avalon"a gələn Prabhupada toplaşmış tamaşaçıların alqışları və dəstəkləyici qışqırıqları altında səhnəyə çıxdı və Allen Qinsbergin yanında onun üçün xüsusi hazırlanmış yastıqda əyləşdi  . Qinsberg Hare Krişna mantrasını tərənnüm etmək təcrübəsindən danışdı və Prabhupadanı tamaşaçılara təqdim etdi, Hare Krişna mantrasını ən çox ehtiyac duyulan yerə — Aşağı İst-Sayda gətirmək üçün Hindistandakı dinc və sakit həyatını tərk etdiyinə görə yaşlı svamiyə təşəkkür etdi. "LSD-dən çıxaraq öz şüurunu sabitləşdirmək və yeni "uçuşlara" hazırlaşmaq istəyənlər üçün" Qinsberg krişnaçıların San-Fransisko məbədində "erkən səhər kirtana"larını tövsiyə etdiş Daha sonra şair sözü Prabhupadaya verdi, o, Hare Krişna mantrasının hekayəsini qısaca danışdı və Qinsberqi səhnədən onu oxumağa dəvət etdi. "Sadəcə olaraq səs vibrasiya daxil olmağı və rahatlaşmağı" rica edən Qinsberg sitara, tambur və zərb alətlərinin müşahiyəti ilə fisharmoniyada ifa edərək hind motivləri əsasında "Hare Krişna" mantrasını oxudu. Proyektor mantra mətnini və Krişnanın 15 metrlik təsvirini idivarda işıqlandırdı. Yavaş-yavaş tamaşaçılar mahnı oxumağa başladılar. Krişnaçılardan biri, keçmiş nağara ifaçısı nağara çalırdı . *Kirtanın* tempi yüksəldi və tərənnüm bütün salonu doldurdu. Prabhupada oturduğu yerdən qalxdı, əllərini qaldırdı və orada olanlara qoşulmağa işarə edərək rəqs etməyə başladı  . Bir çoxları yerlərindən sıçrayaraq Prabhupadanın nümunəsini izləyərək əllərini yuxarı qaldıraraq rəqs etməyə başladılar . Ümumi həvəsə qapılan Qreytful Ded, Biq Brozer, Holdin Kompani və Mobi Qreyp üzvləri musiqi alətlərində də ifa edirdilər . Prabhupada mikrofona oxudu və onun güclü dinamiklər tərəfindən gücləndirilmiş səsi bütün salonda əks-səda verdi . Kirtanın tempi getdikcə daha sürətli oldu. Tezliklə "dinamikası və minlərlə səsin xoru ilə gücləndirilmiş musiqidə boğulan mantranın sözlərini ayırd etmək demək olar ki, mümkün deyildi" . Mahnı iki saata yaxın davam etdi. Sonda iştirak edən hər kəs yerə səcdə etdi (Hare Krişna məbədlərində ibadət zamanı adət olduğu kimi) və Prabhupada Sanskrit dilində dualar oxudu. Prabhupada getdikdən sonra Biq Brozer və Holdinq Kompanidən olan Cenis Collin səhnədə səhnədə çıxış etdilər.

Timoti Liri sonradan Mantra-Rok Dance "gözəl gecə" , Allen Ginsberg — "Heyt — Eşberinin ruhani entuziazmin zirvəsi"və tarixçi Robert Ellvud — hippi erasını "son "uçuş"u" adlandırdılar.

#### Prabhubada kult qəhrəmanı və Ciqanatha psixodelik hit kimi: "Məhəbbət yayının" istisində İSKKON-un yüksəlişi

Mantra-Rock Dance San Fransisko Məbədinə kömək etmək üçün 2000 dollar topladı. Konsert sayəsində bir çox insan məbədin varlığından *xəbər tutdu* və orada gündəlik kirtanlara və mühazirələrə qatılmağa başladı. Krişnaçıların sıralarına əsasən hippilər və digər əks mədəniyyət gəncləri arasından yeni üzvlərin aktiv axını başladı. Krişnaçılar "Hər zaman uçuşda qalın. Əbədi səadəti kəşf edin"   (San-Fransisko məbədinin üzərində yazılmış plakat)   , şüarları ilə və "Svami Bhaktivedantanın sülh düsturu" qəbul edərək "Allahın müqəddəs adlarını tərənnüm etməyin sadə prosesi"ni qəbul edərək "sülh hərəkatını müqəddəsləşdirməyə" çağıran broşürlər paylamaqla cəlb edirdilər.

Bhaktivedanta Svami bir gecədə təbliğ etdiyi fəlsəfə və əxlaqi prinsiplərə münasibətindən asılı olmayaraq Heyt-Aşberi gənclərinin kult qəhrəmanına çevrildi. "Hare Krişna"nın oxuma və rəqs təcrübəsi müəyyən dərəcədə əks mədəniyyətin bütün təbəqələri (o cümlədən "Cəhənnəm mələkləri") sakinləri üçün onların xaotik və eklektik həyatında narkotiklərə praktiki alternativə və bir növ birləşdirici vasitəyə çevrildi. ISKKON-un populyarlığı getdikcə artdı və tezliklə mahnı oxuyan krişnalar Heyt-Eşberi şəhərinin ayrılmaz xüsusiyyətinə çevrildi.

Bhaktivedanta San-Fransisko məbədində Caqannathi tanrılarının heykəllərinə (hinduizmdə Tanrının bəlkə də ən mücərrəd və qeyri-adi formalarıdır) sitayiş etməyə başladı və yeni məbədini "Nyu Caqannatha Puri" adlandırdı. Caqannatha həmən Heyt-Eşberi sakinləri arasında "psixedik hit" oldu. Riçard Bruksun qeyd etdiyi kimi, Bhaktivedanta bilirdi ki, məbəd tanrılarına sitayişi qeyri-peşəkar Qərb şagirdlərinin əlinə verməklə Hindistanda tənqidlərə məruz qalacaq, lakin buna baxmayaraq, o, bu addımı atdı. O, bunun "Krişnanın planı" olduğuna qəti şəkildə inanırdı və Krişnanın gənc davamçılarının təhqirlərini bağışlaması üçün dua edirdi.

1967-ci ilin əvvəlindən ISKKON "yanğın sürəti ilə" yayılmağa başladı. Bhaktivedanta getdikcə daha çox şagirdə (həm rahiblərə, həm də evli cütlüklərə) həsrolunma keçirirdi. Bhaktivedanta tərəfindən müəyyən edilmiş standartlara uyğun olaraq, yeni gələnlər *aşramlarda* məskunlaşdılar və burada özlərini tamamilə "Krishna şüurunu" təbliğ etmək missiyasına həsr etdilər. O dövrün Kaliforniya krişnaçılarının liderlərindən biri Cayanandanın hesablamalarına görə, 1967–1968-ci illərdə San-Fransisko məbədində 150-dən 200-ə qədər insan monastır həyat tərzini qəbul etmişdir. Onların bir çoxu ISKKON-un ABŞ və Qərbi Avropanın digər hissələrinə genişlənməsində əsas rol oynamağa təyin edilmişdi. "Məhəbbət yayı" başa çatdıqda və hippilər bütün ölkəyə dağılmağa başlayanda krişnaçı missionerlər onların arxasınca gedərək ABŞ və Kanadanın müxtəlif şəhərlərində yeni məbədlər açırdılar. Eyni zamanda, E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, ABŞ-nin digər şəhərlərində San-Fransisko məbədinin timsalında və bənzərində yeni İSKKON mərkəzləri və məbədləri yaradılırdı.

Kaliforniyada ISKKON-un sürətli böyüməsindən ruhlanan Prabhupada öz missiyasının uğur qazanacağına dair inamı gücləndi. Bununla belə, onun yoxluğu Nyu-Yorkdakı neofit şagirdlərinə təsir etdi və onlar öz gurularını geri qayıtmağa çağırmağa başladılar. Bu zaman Nyu-York svami ardıcılları yeni məbəd üçün daşınmaz əmlak almağı planlaşdırırdılar. Onlar əvvəllər maliyyə məsələlərində öz bacarıqsızlıqlarını nümayiş etdirdiklərinə görə, Bhaktivedantanın Nyu-Yorka qayıtması əvvəlcədən gözlənilən nəticə idi. Qərb sahillərində iki ay yarım qaldıqdan sonra Bhaktivedanta Kaliforniyadan olan izləyicilərini göz yaşları içində qoyaraq ISKKON-un vətəninə qayıtdı.

#### Quru olmadan həyat yoxdur: ürək tutması və Hindistana həcc ziyarəti (1967)

1967-ci ilin mayında San-Fransiskodan Nyu-Yorka qayıtdıqdan qısa müddət sonra Bhaktivedanta kiçik infarkt keçirdi və xəstəxanaya yerləşdirildi. O, şagirdlərinə "Hare Krişna" mantrasını daim tərənnüm etməyi və onların sağalmaları üçün Krişnaya dua etməyi ttövsiyyə etdi. Onlar bunu sutkada 24 saat edirdilər. Qərb müalicə üsulları Bhaktivedantanın xoşuna gəlmirdi və o, Hindistana, Vrindavana getmək, orada Ayurveda reabilitasiyasından keçmək və isti və günəşli Hindistan iqliminin təsiri altında gücünü bərpa etmək istəyirdi. O, şagirdlərinə bildirdi ki, bu infarkt onun sonu olmalı idi, lakin onların səmimi dualarını eşidən Krişna ömrünü uzatmışdı. Bir az sağaldıqdan sonra Bhaktivedanta qısa müddətə San-Fransiskoya uçdu, sonra isə şagirdi Kirtanananda ilə birlikdə Nyu-Yorkdan keçərək Hindistana getdi. 1 avqust 1967-ci ildə o, Vrindavana gəldi və burada Kirtanananda üçün *sannyalara* (tərki-dünya həyatı) həsrolunma ayini keçirtdi.

Bhaktivedantanın Hindistanda qalması zamanı məlum oldu ki, ISKKON-un bu ilkin mərhələdə mövcudluğu tamamilə ondan asılıdır. Baxmayaraq ki, Bhaktivedantanın o vaxta qədər ISKKON-a cəlb etdiyi onlarla şagird və davamçı onun missiyasına səmimiyyətlə sadiq olsalar da, onun yoxluğunda həm missionerlik işini yerinə yetirməkdə, həm də verilmiş ruhani vədlərə əməl etməkdə özlərini tamamilə aciz və bacarıqsız hiss edirdilər. Bhaktivedanta 1967-ci ilin dekabrında Amerikaya qayıtdı və adi fəaliyyətinə davam etdi. O, müqəddəs mətnləri ingilis dilinə tərcümə etdi, yeni məbədlər açdı, yeni şagirdlərə həsrolunma keçirdirdi. Bhaktivedanta daha sonra İSKKON-un əsl doğuluşunun Hindistandan qayıtdıqdan sonra baş verdiyini söylədi.

Bhaktivedanta Hindistanda olarkən "Hare Krişna" mantrası Amerikanın geniş ərazilərində zəfər yürüşünü davam etdirdi. Xüsusilə, onun ritmik səsləri 1967-ci ilin oktyabrında Pentaqona yürüş zamanı Allen Qinsberq başda olmaqla, "Hare Krishna" mahnısını oxuyan minlərlə nümayişçi ilə rezonans doğurdu. Qinsberg və tərəfdarları Pentaqonun binasını "havaya qaldırmağa" və mantranı oxuyaraq "bütün pis ruhları" qovmağa ümid edirdilər. Lakin onların ümidləri özünü doğrultmadı: yürüş iştirakçıları Pentaqona daxil ola bilməmiş polis tərəfindən dayandırıldı.

#### 1968–1971-ci illərdə missionerlik fəaliyyətlərinin icmal

Təxminən 1968-ci ilin ortalarından etibarən Bhaktivedantanın davamçıları öz müəllimlərinə "Prabhupada" (hərfi mənada "müəllimin ayaqları"  və "dahinin ayaqları" , həmçinin "ayaqlarında altında bir çox müəllimlər oturduğu biri" kimi tərcümə olunur) fəxri adı ilə müraciət etməyə başladılar. Bu titulu qaudiya- vayşnavizmdə tarixən ən görkəmli ruhani müəllimlərə verirdilər. Zaman keçdikcə bu epitet Bhaktivedanta Svaminin adının bir hissəsi oldu  . Davamçıların ardınca Bhaktivedanta Svami bir çox alimlər tərəfindən Prabhupada adlandırılmağa başladı  .

1960-cı illərin sonunda Prabhupada tərəfindən əsası qoyulan hərəkat coğrafi baxımdan genişlənərək Amerikada möhkəmləndi və missionerlik missiyası ilə Böyük Britaniya, eləcə də Almaniya və Fransa sahillərinə çatdı . 1960-cı illərin sonu və 1970-ci illərin əvvəlləri dövrü Prabhupadanın yeganə lider kimi ISKKON-un həyatında və inkişafında fəal iştirak etdiyi dövr idi . Onun həssas rəhbərliyi altında ISKKON *açarya*-təsisçi idarəetməni öz əlində möhkəm saxladığı beynəlxalq təşkilata çevrildi. 1968-ci ilin sonuna qədər Prabhupadanın ABŞ-da artıq 50-yə yaxın həsrolunma keçmiş şagirdi və 6 məbədi var idi . 1969-cu ilin martından 1971-ci ilin iyununa qədər krişnaçıların lideri öz ardıcıllarını ruhən qidalandıraraq və yeni məbədlər açmaqla çoxlu səyahət edirdi. Bu iki il ərzində o, Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa, SSRİ, Hindistan, Avstraliya, Malayziya və Afrikaya səfər etmişdir . Onun səyləri ilə ISKKON ABŞ və Kanadadan çox-çox kənara yayıldı və "beynəlxalq fenomenə" çevrildi . Bu missioner uğuruna, xüsusilə, ISKKON və onun yaradıcısı haqqında , əsasən mediada müsbət tərəfdən işıqlandırılması kömək etdi. Mediada şərhçilər maraqla "rəngli əks-mədəniyyət yeni dini hərəkat" kimi təsvir edirdilər. 1970-ci illərin əvvəllərində zəfəran rəngli paltarları geyinmiş və "Hare Krişna" mantrasını oxuyan Prabhupadanın ardıcılları ABŞ-nin böyük şəhərlərinin küçələrində tanış mənzərəyə çevrilmişdilər . 1971-ci ildə jurnalist Piter Rouli "Amerikada yeni tanrılar" kitabında yazırdı:

> Amerika yeni dinlərinin bəlkə də ən məşhuru "Hare Krişna" hərəkatıdır. ABŞ-nin demək olar ki, bütün böyük şəhərlərində hind paltarları geyinmiş və ictimai yerlərdə mahnı oxuyan başı qırxılmış krişnaçıları görmək olar. Onlar televiziyanın və mətbuatın diqqətini cəlb etmiş, milyonlarla insan onları görmüşdülər.
> 
> 

1971-ci ilin sonunda Prabhupadanın artıq 600-ə yaxın həsrolunma keçmiş şagirdi və ABŞ, Kanada və Avropanın bir sıra böyük şəhərlərində (Los Anceles və Berkli, Boston, Seattle, Boulder, Santa Fe, Columbus və Buffalo); və həmçinin Kanadada Vankuver və Monrealda, Avropada London, Paris və Hamburqda, Yaponiyada Tokioda məbədləri var idi.

Amerikalı din tarixçisi kimi Tomas D. Hopkinsin qeyd etdiyi kimi :

#### "Rəqs edən ağ fillər": ISKKON-un ruhani evinə qayıdışı (1970–1971)

Qərbdə əhəmiyyətli uğur qazanan Prabhupada diqqətini Hindistan yarımadasının sahillərinə yönəltdi. İndi o, qlobal baxışının ikinci hissəsini reallığa çevirməyə hazır idi: hərəkatını bütün gücü ilə Hindistana qaytarmaq və Qərbdə hindu təbliğatının uğuru fenomeni ilə həmvətənlərinin qəlbini fəth etmək. O, ümid edirdi ki, bu, Hindistanı "əsl dini şüuru"na qaytarmağa kömək edəcək.

Şrila Prabhupadanın Virvadanda, Radha Damodar Mandirdə otağı
ISKKON-un öz ruhani evinə "qayıtması" 1970-ci ilin payızında  Prabhupada Hindistana Benqaliyada (Çaytanyanın doğulduğu yer) Bombay, Vrindavan və Mayapurda monumental məbəd kompleksləri tikmək planları və ISKKON tarixində yeni mərhələni başlamaq məqsədi ilə səyahət edərkən başladı. Nəticədə, ISKCON ilə öz vətənində qaudiya vayşnava ənənəsi arasında qarşılıqlı əlaqə prosesi başladı  .

Prabhupada on nəfərlik Amerika *sannyasin* şagirdindən ibarət qrupla Kəlküttəyə gəldi (sonralar onlara qərb krişnalarının xüsusi seçilmiş qrupu da qoşuldu) və onlarla Hindistana missioner turuna getdi. O vaxta qədər Hindistan qəti olaraq avropalaşm kursunu gğtürmüş və hər şeydə Qərbi təqlid etməyə çalışırdı. Buna görə də, Qərb materializmini rədd edən və hindu mədəniyyətini və dinini həvəslə qəbul edən Amerika və Avropa krişnaşılarının Hindistan torpağında peyda olması əsl sensasiyaya çevrildi və orada "əsl ruhani dirçəliş toxumu" səpdi.

1971-ci ilin payızında vətənində moizə işinin uğurundan ruhlanan Prabhupada bu dəfə təxminən 50 şagirddən ibarət qrupun müşayiəti ilə Hindistana ikinci təbliğ turuna çıxdı. Hindistana gəldikdən sonra Prabhupada və onu müşayiət edənlər Hindistan şəhərlərini "hucumla" almağa başladılar. Məsələn, Vrindavanada Prabhupadanı məşhur vətəndaşların iştirakı ilə rəsmi qəbul gözləyirdi. İSKKON-un yaradıcısı toplaşan kütləyə müraciət edərək birbaşa bildirdi ki, yerli sakinlər onun qərbli şagirdlərini əsl vayşnavalar kimi qəbul etməkdən çəkinməməlidirlər:

> Biz Krişnanı hinduist və ya hindli kimi hesab etməməliyik. Krişna hamı üçündür. Bunu dərk edən bu əcnəbilər Krişna şüurunu qəbul edirlər. Nə qədər ki, biz özümüzü hindu, müsəlman və ya xristian hesab edirik, Krişna şüurundan söhbət gedə bilməz. Mənə qoşulan bu gənc kişilər və qadınlar və ya xanımlar və cənablar belə şəxsiyyətlərdən imtina etdilər. Onlar artıq amerikalı, kanadalı və ya avstraliyalı deyillər. Onlar özlərini Tanrı Krişnanın əbədi xidmətçiləri hesab edirlər.
> 
> 

T. D. Hopkinsin qeyd etdiyi kimi, İSKKON-un Hindistana qayıdışı qaudiya-vayşnavizminə  yeni nəfəs verən əlamətdar hadisə  idi. Bu qəbildən olan dini dirçəlişlərin tarixi presedentləri olmuşdur: Missionerlər vətənlərini tərk etmiş, xeyli sayda ardıcılları cəlb etmiş və öz icmalarına qayıdaraq onu dirçəltmiş və yeniləmişlər.

#### ISKKON-un Ali Şurası: rəhbərlik funksiyalarının şagirdlərə təhvil verilməsi (1970)

Sürətlə böyüyən hərəkata şəxsən rəhbərlik etmək Prabhupada üçün getdikcə çətinləşirdi. O bilirdi ki, ömrünün sonuna az qalıb və onun ölümü ilə xarizmatik rəhbərliyinin sonu gələcək. ISKKON-un formal idarəetmə strukturuna ehtiyac duyduğunu anlayan Prabhupada 1970-ci ilin iyulunda kollegial idarəetmə orqanı, ISKKON Rəhbərlik şurasını yaratdı və idarəetmə funksiyalarını onun üzvlərinə təhvil verdi və onlar ISKKON-un bütün dünya üzrə fəaliyyətlərinə nəzarət etməyə başladılar. Şura yarananda onun missiyası Prabhupadanın "iradəsinin icrası üçün alət kimi çıxış etmək" kimi müəyyən edilmişdi. Rəhbərlik şurasının yaradılmasına baxmayaraq, Prabhupada 1977-ci ildə ölümünə qədər hərəkatının idarə edilməsində fəal iştirak etməyə davam etdi.

### Artan tənqid və müxalifət fonunda gələcək missioner uğurları (1972–1977)

1970-ci illərdə İSKKON-un sürətli böyüməsi və formalaşması dövrü davam etdi. Yeni, daha böyük krişnaçı məbədlər meydana çıxdı, bürokratik sistem formalaşdı, missionerlik fəaliyyəti inkişaf etdi: krişnaçılar öz təbliğatları ilə digər sosial təbəqələrə — əks- mədəniyyətlə heç bir əlaqəsi olmayan "normal" cəmiyyətə təsir göstərməyə başladılar. Nəticədə, cəmi bir neçə il ərzində Prabhupadanın Bhaktisiddhanta tərəfindən ona həvalə etdiyi missiyanı yerinə yetirmək üçün yorulmaz səyləri sayəsində ISKKON qərb cəmiyyətində ənənəvi dinlərin təsiri ilə müqayisə edilə bilən nüfuzu olan böyük beynəlxalq vayşnava hərəkatına çevrildi. Kim Knotta görə, Prabhupadanın şəxsi keyfiyyətləri və bacarıqlı rəhbərliyi ISKKON-un sürətli böyüməsini mümkün etdi və onun missiyasının müvəffəqiyyətini təmin etdi.

1970-ci illərin əvvəllərində Prabhupada öz hərəkatının dünya qərargahını Mayapurda (Qərbi Benqalda Çaitanyanın doğulduğu yer) və Los Ancelesdə Amerika qərargahını yaratdı. 1970-ci illərdə İSKKON-un inkişafı əsasən yeni məbədlərin açılması və onların krişnalığı qəbul edən yeni ardıcılların artırılması ilə bağlı idi. Həmin vaxta ISKKON Amerika həyatında görkəmli və əlamətdar bir fenomenə çevrilmişdi. Krişnaçılar hər yerdə idilər: onlar şəhərlərin küçələrində öz rəngarəng ayinlərini mahnı və rəqslərlə qeyd edir, hava limanlarında ianə istəyirdilər. Prabhupada ardıcıllarının hər yerdə ekzotik iştirakı populyar mədəniyyətdə geniş şəkildə əksini tapmışdır.

Eyni zamanda, 1970-ci illərin ortalarına qədər ISKKON-un sosial hərəkat kimi artım tempi nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşlamışdı. Krişnaçılar öz sıralarına getdikcə daha az yeni adeptləri cəlb edirdilər. 1970-ci illərdə İSKKON-un böyümə sürətini məbədlərin sayının artım dinamikası ilə qiymətləndirmək olar: 1970-ci ildə 32, 1972-ci ildə — 63, 1975-ci ildə isə 75. E. B. Rochford-a görə, 1975-ci ildə ABŞ-nin 30 şəhərində Krişna məbədləri və moizə mərkəzləri fəaliyyət göstərirdi. O dövrdə Kanadada 6, Qərbi Avropada 11, dünyanın digər yerlərində (Avstraliya, Afrika, Asiya və Latın Amerikası) 29 İSKCON yığıncağı var idi.

Ross Endryu qeyd etdiyi kimi, Prabhupada öz ardıcıllarının dinə gəlmədən əvvəlki həyatları ilə müqayisədə "inanılmaz dərəcədə yüksək imtina səviyyəsi" nümayiş etdirəcəyini gözləyirdi. 1970-ci illərdə hərəkata qoşulmaq maddi dünyada həyatdan tamamilə imtina etmək, *aşramda* məskunlaşmaq və tam vaxtını ISKKON qurucusunun missiyasına həsr etmək demək idi. 6–12 aydan sonra yeni adeptlər ömürlük əhdlər verərkən Prabhupadadan ruhani həsrolunma aldılar. *Aşramı* tərk etmək ruhani süqut hesab olunurdu. Bu, krişnaçılarda "son dərəcə dualistik dünyagörüşü" verdi ki, burada fərdin ruhani kvalifikasiyası yaşadığı yerə əsaslanırdı: *aşramda* və ya ondan kənarda.

R. Endryuya görə, Prabhupadanın ISKKON-un sürətli inkişafı üçün düsturu iki əsas prinsipə əsaslanırdı: mümkün qədər çox yeni adeptləri cəlb etmək və onları ISKKON sıralarında saxlamaq. Prabhupada həmçinin krişnalığı qəbul edənlər üçün ruhani tərəqqiyə zəmanət verən iki əsas dini fəaliyyət növünü müəyyən etdi: Krişnaçı ədəbiyyatının kütləvi şəkildə yayılması və ritual məbəd ibadəti.

Prabhupadanın 1970-ci illərdəki həyat tərzi onun Aşağı İst-Saydda təvazökar ilk günlərindən kəskin şəkildə fərqlənirdi. İndi onun hər arzusunu yerinə yetirən qulluqçular və katiblər daim onu müşayiət edirdi. Onlar Prabhupadaya yemək bişirib xidmət edir, onu üzünü qırxır, masaj edir, paltarlarını yuyub ütüləyir, onu dəbdəbəli avtomobillərə mindirir və maliyyə işləri ilə məşğul olurdular. ISKKON məbədlərinə missioner turları zamanı Prabhupada xüsusilə şagirdləri tərəfindən onun üçün hazırlanmış dəbdəbəli otaqlarda qalırdı. Buna baxmayaraq, Prabhupadanın həyatı o dövrün digər məşhur gurularından daha sadə idi. Həmçinin, ilahi *avatarlar* olduğunu iddia edən digər hind gurularından fərqli olaraq, Prabhupada təvazökarlıqla özünü Tanrının xidmətçisi və ya nümayəndəsi kimi adlandırırdı.

1970-ci illərdə Prabhupada o qədər məşğul oldu ki, onun şagirdləri ilə şəxsi təmasda olmaq üçün praktiki olaraq heç bir imkanı yox idi və bir çox şagirdin onunla şəxsi təmasda olmaq şansını əldə edə bilmədilər . Çox vaxt Prabhupada şagirdliyə qəbul etmək üçün həsrolunma mərasimlərində belə iştirak edə bilmirdi və "məsafədən həsrolunma" adlanan sistemindən istifadə edirdi: gələcək şagirdlər ISKKON-un yaradıcısından məktub alırdılar, orada o, onların yeni sanskrit adlarını sadalayır və onların mənasını izah edirdi.

Prabhupada şagirdləri ilə fəal yazışmalar aparırdı. İlk illərində bunu şəxsən, sonralar isə katibləri vasitəsilə edirdi. Tələbələrinə göstəriş və tövsiyələr verməklə, onları danlayaraq və ruhlandıraraq, onların həyatında "güclü ata varlığını" təmin etmişdir. Fransine Danerin qeyd etdiyi kimi, Prabhupada əslində Allah və öz ardıcılları arasında vasitəçi kimi xidmət edirdi. Şagirdləri ilə müəyyən məsafə saxlayaraq, o, bununla da onların qəlbində özünə daha da böyük sədaqət ruhlandırdı, onlar üçün Allahın özünə bənzər, əlçatmaz ata şəxsiyyəti olaraq qalırdı. Öz ardıcıllarına onları "evə, Allaha qayıtmağa" vəd edərək, Prabhupada onlar üçün "güc, məhəbbət və sığınacaq"ın təcəssümü, "insanda ilahiliyin" modeli idi. İSKKON-un yaradıcısının tələbələri qarşısında qoyduğu bütün sərt tələblərə baxmayaraq, onların qəlbləri ona sevgi və hörmətlə dolub-daşırdı.

D. Q. Meltonun qeyd etdiyi kimi, 1970-ci illərin ortalarına qədər qərb ictimaiyyətinin Prabhupada və onun hərəkatına münasibəti müsbət idi . Mətbuat İSKKON-un yaradıcısına müsbət yanaşır, onu maraqlı yeni fiqur, kiçik, ekzotik dini hərəkatın lideri kimi təsvir edirdi . Xəbərlərdə jurnalistlər krişnaçıları, onların etiqadlarını və qəribə dini ayinlərini orijinal şəkildə təsvir etməyə çalışdılar . Burada daha çox maraq ruhu üstünlük təşkil edirdi, düşməçilik demək olar ki, yox idi. Bütün dini qruplar arasında krişnaçılar "ən çox görünən" və "ən rəngarəng və dərhal tanınan"  və "ən çox yumor və satira hədəfi"  idi.

Lakin 1970-ci illərin ortalarında qaudiya-vayşnavizminin belə sürətlə genişlənməsi Amerika cəmiyyətinin bəzi təbəqələrinin krişnaçılara qarşı düşmən münasibətinə səbəb oldu. D. G. Melton qeyd etdiyi kimi, "bir çox insanlar üçün ISKKON Asiya dininin Amerika həyatına müdaxiləsini əyani nümunəsi oldu". Prabhupada tərəfindən əsası qoyulan hərəkat Qərbdə ən mübahisəli və tənqid edilən yeni dini cərəyanlardan birinə çevrildi, Bu məsələdə bəlkə də yalnız Birlik Kilsəsindən sonra ikinci yerdə gəlirdi. ISKKON yaranan hərəkatının hücumuna məruz qalan ilk dini qruplardan biri idi. Əsasən antikultistlərin və onların təsiri altına düşən medianın mənfi təbliğatına görə, Qərb (xüsusən də Amerika) ictimaiyyətinin şüurunda belə bir təəssürat yarandı ki, İSKKON adam oğurluğu, beyin yuyulması və aqressiv prozelitizmlə məşğul olan təhlükəli bir təriqətdir. Ceyms Bekfordun qeyd etdiyi kimi, xüsusilə Qərb cəmiyyətinin şüurunda İSKKON-un bu mənfi imicinə 1970-ci illərdə ISKKON-un missionerlik fəaliyyətinə "daha çox kommersiya" yanaşmasını inkişaf etdirməyə başlaması kömək etdi. Krişnaçılar öz ədəbiyyatlarını satmaqda, ictimaiyyətdən ianələr toplamaqda, həmçinin böyük şəhərlərdə hindu icmalarının dini ehtiyaclarına xidmət etməkdə fəal iştirak edirdilər. Xüsusilə, krişnaçılar hava limanlarında və digər ictimai yerlərdə ianə toplamalarına görə (çox vaxt müdaxilə və hətta aqressiv) ciddi tənqidlərə məruz qalıblar. Hakimiyyət dairələri tərəfindən krişnaçılarla sərnişinlər arasında təmasın məhdudlaşdırılması cəhdləri edilirdi. Nəticədə, ISKKON bir sıra məhkəmə proseslərinə cəlb olundu. D. Q. Melton və R. Mur öz növbəsində hesab edirlər ki, Prabhupada və onun ardıcıllarının üzərinə düşən tənqidin əsas səbəbi İSKKON-da müəyyən edilmiş ruhani saflıq standartları idi. Prabhupadanın davamçıları "özlərini illüziya dünyasından ayırmaq" üçün çox səy göstərirdilər. Bu "ayrılıq" onlar üçün sanskritcə yeni adın qəbulundan ibarət idi; "qeyri-krişnalarla" ünsiyyətdən və "krişna şüuru" ilə heç bir əlaqəsi olmayan ədəbiyyat oxumaqdan çəkinmək istəyi; gündəlik ritual yuyulma; və yalnız *prasadam* yemək (ritual olaraq Krişnaya təklif edilən vegetarian yemək). "Kafirlərlə ünsiyyətdə olmamaq" prinsipini tətbiq edən krişnaçılar öz ailə üzvləri ilə təmasdan qaçırdılar. Beləliklə, 1970-ci illərdəki krişnaçıların həyat tərzi onların xarici dünya ilə təmasını ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı. Antikultistlər tərəfindən krişnaçılar əleyhinə kampaniyanın başlaması ilə bu təcrid əhəmiyyətli dərəcədə artdı: "qeyri-krişnaçılar" ilə hər hansı bir əlaqə ISKKON üçün potensial problemlər mənbəyi kimi görünürdü. E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, 1970-ci illərin əvvəllərindən Prabhupadanın 1977-ci ildə vəfatına qədər ISKCON "tarixinin istənilən vaxtından cəmiyyətə daha qapalı idi".

Krişnaçıların aktiv missioner fəaliyyəti, onların "ailə bağlarından və dəyərlərindən qəti şəkildə imtina etmək" praktikası ilə birlikdə Prabhupada ardıcıllarının ailə üzvlərinin mənfi reaksiyasına səbəb oldu. İş o yerə çatdı ki, narazı valideynlər krişnaçıları (adətən həddi-buluğa çatmış) aşramlardan qaçıran və yenidən *proqramsızlaşdırma* yolu ilə onları "normal həyata" qaytarmağa çalışan deprogrammerləri işə götürməyə başladılar. Onların əlinə düşən krişnaçı nikahdan kənar sekslə məşğul olduqda, ət yeməyə, spirtli içkilər içməyə və cinsi əlaqəyə girməyə başladığı halda, "mühafizəkar xristian deprogrammerləri" tərəfindən həyata keçirilən proqramsızlaşdırma uğurlu sayılırdı. Klaus Klostermeyer xristian-antikultistlərin sıralarında bu "inqilabi mühafizəkarlığın" səbəbini belə izah edir ki, İSKKON-dan fərqli olaraq Qərbdəki ənənəvi dini təşkilatlar öz tərəfdarlarını belə sərt əxlaqi prinsiplərə əməl etməyə ruhlandırmaq iqtidarında deyildilər.

Prabhupada onun hərəkatına edilən hücumlardan heç də ruhdan düşmürdü. D. G. Melton qeyd etdiyi kimi, o, missionerlik fəaliyyətini inamla davam etdirərək, ISKCON-u "özünün bu dünyadan köçməsinə" hazırlayırdı. ISKKON-nun yaradıcısı ölümünə qədər səyahətə, mühazirə oxumağa, inzibati funksiyaları yerinə yetirməyə, ömrünün sonuna kimi vaxtının çox hissəsini tutmağa başlayan yazı və tərcümə fəaliyyəti ilə məşğul olmağa davam etdi. 1967–1977-ci illər arasında Prabhupada on dörd dəfə dünyanı dövr etdi, 100-dən çox yeni məbəd açdı, bir çox məşhur insanlarla tanış oldu və minlərlə şagirdə həsrolunma keçirtdi.

### Ölüm

Prabhupada altı aylıq xəstəlikdən sonra 14 noyabr 1977-ci ildə bazar ertəsi axşam vəfat etdi. O, son günlərini Vrindavandakı Krişna-Balarama məbədinin ərazisində yerləşən mənzillərdə şagirdlərinin əhatəsində keçirmişdir. Prabhupada şagirdləri tərəfindən oxunan *kirtanın* sədaları altında öldü. Noyabrın 15-də onun cəsədi Vrindavan küçələri ilə palankenin üzərində aparılaraq Krişna-Balarama məbədinin həyətində dəfn edildi. Sonradan bu yerdə mərmər məqbərə (*samadhi*) ucaldıldı.

### Nirvanadakı problemlər: Liderin ölümündən sonra ISKKON-da sarsıntılar

1970-ci ildə Prabhupada ISKЛON-un Rəhbərlik Şurasını formalaşdırdı və ölümündən qısa müddət əvvəl bütün hakimiyyəti tamamilə onun üzvlərinə təhvil verdi. Prabhupadanın tədbirlərinə baxmayaraq, 1977-ci ilin noyabrında onun ölümü İSKKON-da kəskin hakimiyyət böhranına səbəb oldu, bu da təşkilat daxilində vəziyyəti xeyli dərəcədə qeyri-sabitləşdirdi və onun inkişafında dönüş nöqtəsi oldu. "Postxarizmatik" problemlər qismən ondan irəli gəlirdi ki, (digər xarizmatik dini liderlər kimi) Prabhupada "bədənini tərk etdikdən" sonra hərəkatı kimin və necə idarə etməli olduğuna dair şagirdlərinə dəqiq və aydın göstərişlər qoymamışdı.

1977-ci ilin yayında artıq ağır xəstə olan Prabhupada 11 böyük şagirdini *ritvik gurusu* təyin etdi və onlara onun adından həsrolunma ayinləri keçirməyi tapşırdı. Prabhupadanın ölümündən sonra bu 11 şagird onları ruhani müəllim kimi qəbul edən hər kəsə *dikşa* (həsrolunma) təklif edərək adi quru kimi fəaliyyət göstərməyə başladılar. Bununla onlar özlərini Prabhupadanın ruhani davamçıları kimi görməyə başladılar və əvvəllər Prabhupadanın özünə göstərilən hörmət və ibadəti tələb etməyə başladılar. "Xələflər" dünyanı öz aralarında "zonalar" adlanan 11 bölgəyə böldülər. Bu "zon"ların hər birinin rəhbəri olmuş guru bütünlüklə "siyasi, iqtisadi və ruhani hakimiyyəti" öz əllərində cəmləmişdir. Öz "zonasının" ərazisində guru təbliğ etmək, yeni şagirdlərə həsrolunma ayinini keçirtmək və məbədlərin fəaliyyətinə rəhbərlik etmək üçün müstəsna hüquqa malik idi. Bu guruların bir çoxu "maariflənmiş liderlərdən daha çox avtokratlar kimi hökmranlıq edirdilər" və E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, de-fakto öz "zonlarında" müstəqil hərəkatlara rəhbərlik edirdilər. Bu sistem "zonal *acharyalar* sistemi" adlanırdı və 10 ildən artıq mövcud olmuşdur. Onun yaradılması Rəhbərlik Şurasının bürokratik gücü ilə "təşəbbüs gurunun" xarizmatik gücü arasında münaqişəyə gətirib çıxardı. Seçilmiş 11 nəfərdən bəzilərinin davranışı ilə odun üstünə yağ atırdı: onlar bir-biri ilə güc və təsir baxımından yarışır, eyni zamanda rəhbərlik etdikləri hərəkatda qurulan əxlaqi və mənəvi standartlara cavab verməyən həyat sürürdülər. Nəticədə, ISKKON Prabhupada tərəfindən seçilən 11 xələfin əksəriyyətinin cəlb olunduğu bir sıra gurultulu skandallarla sarsıldı. Hərəkatın bir çox yüksək vəzifəli üzvləri Prabhupadanın bu 11 gurunu heç vaxt öz varisləri kimi təyin etmədiyinə inanaraq, onların legitimliyini tanımaqdan imtina etdilər və hərəkatın sıralarını tərk etdilər. Nəticədə, İSKCON parçalanma astanasında idi və onun Qərbdə "Krişna şüuru"nu yaymaq missiyası təhlükə altında qaldı.

ISKKON bir sıra islahatlar və transformasiyalar nəticəsində yaranan çətinliklərin öhdəsindən gələ bildi. 1986-cı ildə ISKKON daxilində islahat hərəkatı başladı və bu, Rəhbərlik Şurasını guru institutunu islahat etməyə sövq etdi. Nəticədə "zonal *acharyalar* "sistemi ləğv edildi və gurların sayı kəskin şəkildə artdı: 1990-cı ildə 30-dan 60-a və 1993-cü ildə 80-ə qədər. 2005-ci ilə kimi ISKKON-da 80-dən çox guru var idi.

Din alimi və ISKKON-un islahat liderlərindən biri Uilyam Dedvaylerin qeyd etdiyi kimi: "Mübarizə və çətinliklərlə ISKKON öz məhdudiyyətlərini tanımağa və institusional səviyyədə özünütənqid və özünüislah strukturları yaratmağa məcbur oldu". Yucin Qallaher, öz növbəsində, ISKKON-da ilk "Prabhupadadan sonrakı" illərinin hakimiyyətdən sui-istifadə ilə keçməsi faktı, anti-kult hərəkatının ardıcılları üçün göydəndüşmə oldu. Onlar bildirirdilər ki, "sektanın" liderlərinin saxtakar və istismarçı idilər. Ancaq ISKKON məsələsində bu "fırıldaqçı kateqoriyaya" Prabhupadanın özü deyil, İSKKON-da baş verən qanunsuzluğa görə məsuliyyət daşıyan ruhani "varislərinin" birinci nəsli nəzərdə tutulurdu.

Baxışlar
--------

### Prabhupada, elm və din: vedik ruhani elmi qərb materializminə qarşı

Prabhupada ilk dəfə özünün ilk nəşrlərində elm və din mövzusuna 1940-cı və 1950-ci illərdə Hindistanda *"Back to Godhead" jurnalı* üçün yazılmış məqalələrdə toxunmuşdu. Bu mövzu onun bu dövrdəki bir çox məqalələrinin mərkəzinə çevrildi. 1960-cı ildə Prabhupada elm və dinə dair əsas mətnini, "Başqa planetlərə asan səyahət" broşüratını nəşr etdi. Bu əsərdə o, hindu "ruhani elminin" Qərb materialist elmini və dinini necə əvəz edə biləcəyinə dair öz baxışını təsvir etdi.

Prabhupada müstəmləkəçi Hindistanda üzləşməli olduğu müasir Qərb dünyagörüşünü şiddətlə rədd edirdi. O (və ondan sonra və ardıcılları) Qərb elmini və bütün Qərb cəmiyyətini köhnəlmiş, çürümüş sistem hesab edirdi. Benjamin Zellerin fikrincə, Prabhupada "elmin uğurlarını və prestijini uyğunlaşdırmağa" və eyni zamanda "britaniyalıların Hindistana idxal etdikləri Qərb təbiətşünaslıq elminin dəyərini şübhə altına almağa" çalışırdı.

Prabhupada Qərbə gələn kimi elm, din və onlar arasındakı münasibətlə bağlı mövqeyini formalaşdırdı. O, Hindistandan özü ilə bir broşür gətirdi və burada səfərinin əsas məqsədini belə təsvir etdi: "Allah haqqında elmi bilikləri bütün dünyaya yaymaq". Benjamin Zellerin fikrincə, məhz insanların "elmi cəhətdən Allahı tanımaq və bu prosesi başqalarına öyrətmək" inamı Prabhupadanın əsas ideyası idi və bu ideya onun qurduğu hərəkatı "formalaşdırırdı". Prabhupada və onun ardıcılları elmi paradiqmanı və qərb quruluşunu rədd edirdilər, lakin bununla yanaşı elmin konsepsiyasını heç də rədd etmirdilər. Bunun əvəzinə, onlar hindu ənənəsinə qərb ənənəsinə əvəz kimi baxır, qərb elmini onların nəzərində "daha dəqiq olan" sosial ehtiyaclara "qərb elminin empirizmindən və naturalizmindən" daha yaxşı cavab verən hindu mətnlərinə əsaslanan alternativ modeli əvəz etməyi qarşılarına məqsəd qoyurdular. Prabhupada və İSKKON ictimaiyyətə qərb elminin normalarına deyil, hindu mətnlərinə əsaslanan Allahı dərk etməyin ruhani biliyi və özlərini "elmi" yanaşmanı təklif edirdilər.

Prabhupada iddia edirdi ki, qaudiya-vayşnavizmini səmimi şəkildə öyrənən hər kəs orada insan və onun kainatdakı yeri ilə bağlı suallara digər dini ənənələr və "materialistik elm" tərəfindən verilən cavablardan daha mükəmməl cavabları tapa bilərdi. Digər hallarda Prabhupada qaudiya-vayşnavizmin özünün bir elm olduğunu bildirdi. Beləliklə, o, dəfələrlə vurğulamışdır ki, "Krişna şüuru" "özünü dərketmə elmidir". Prabhupada hesab edirdi ki, "Krişna şüuru" elm adlandırılmağa layiqdir, çünki o, Allaha sitayişin universal prinsiplərini öyrədir və "məzhəb doqmaları"ndan fərqli olaraq zamandan, məkandan və mədəniyyətdən asılı deyil. Bu ruhani elmin birinci prinsipini o, "mən"in bədəndən fərqli olması adlandırdı. Prabhupada xüsusi olaraq dedi: "Mən bu bədənəm, yoxsa başqa bir şey? Bu cavab verməyə çalışdığım ilk sualdır. Amma dinləyicilərimdən bəziləri bunun bir növ hind mədəniyyəti olduğunu düşünür. Bu hind mədəniyyəti deyil. Bu elmi fikirdir".

Prabhupada özünün "ruhani elmini" təbliğ edərkən, "materialist elmi" şiddətlə tənqid edərək, onu əxlaqsız və öz aldanmalarında israrlı adlandırırdı. Prabhupada və onun ardıcılları xüsusilə vurğulayırdılar ki, hökumət və nəhəng korporasiyalar tərəfindən maliyyələşdirilən elm insanların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra və onları əzablardan azad edə bilməz. Prabhupadanın fikirləri elm və din arasındakı əlaqə sahəsində İSKKON-un rəsmi mövqeyini müəyyənləşdirdi: qərb elmi uğursuzluğa düçar oldu, onun yerini ISKKON tərəfindən təklif olunan daha ruahni alternativlə əvəz etmək lazımdır.

Prabhupada Darvinin təkamül nəzəriyyəsini "cəfəngiyyat" adlandıraraq rədd edir və Çarlz Darvin və onun ardıcıllarını "alçaqlar" adlandırdı. O, "böyük varlıq zəncirinin hindu versiyasını" təklif edir və Krişnanın kainatı bir neçə milyard il əvvəl yaratdığını və bütün bioloji növlərin onun tərəfindən eyni vaxtda yaradıldığını təbliğ edirdi. Amerikalı din tarixçisi C. Makenzie Braun qeyd edir ki, Prabhupada özü fikirlərini "vedik" adlandırsa da, onun anti-təkamül mövqeyi əsasən Vedalar və Upanişadlara deyil, qaudiya-vayşnavisamın əsas mətnlərinə — "Bhaqavad Gita "ya və "Bhaqavata Purana"ya əsaslanırdı. Prabhupada bu klassik sanskrit mətnlərini "vedalar" kateqoriyasına aid etdi və hesab edirdi ki, varlığın fiziki və ruhani sferaları haqqında yanılmaz həqiqətləri ifadə edirdi. O, bu "veda yazılarının" birbaşa təfsirində inad edərək, orada bəşər haqqında dəqiq tarixi və elmi biliklərin olduğunu iddia edirdi.

Klaus Klostermeier Prabhupadanın müasir elmə "kütləvi hücumunu" "qeyri-ixtisaslı" və "heyrətləndirici" adlandırır, xüsusən də nəzərə alınmalıdır ki, 19-cu əsrin sonlarından bəri digər görkəmli hind mütəfəkkirləri (Dayananda Sarasvati, Vivekananda, Aurobindo, Radhakrişnan, və başqaları Krişnamurti) hinduizmlə elm arasında ahəngdar əlaqənin mövcudluğunu hər cür sübut etməyə çalışmışdılar. Eyni zamanda, Klostermeyerin fikrincə, Prabhupadanın bu məsələ ilə bağlı mövqeyi davamlıdır və onu asanlıqla başa düşmək və izah etmək olar: onun müqəddəs kitabların "fundamentalist mütaliəsi" ona müasir elmin təbiətinə dair baxışları ilə güzəştə getmək imkanını vermədi. Klostermeyer eyni zamanda, Bhaqavata Purananı "rəngli kosmologiyası" ilə (bir növ elmi fantastika kimi qəbul edilən) təbliğ etməklə, Prabhupada və onun ardıcıllarının amerikalı gənclər arasında "anti-elm" və "anti-intellektual" meylləri təşviq edərək elmə deyil, elimi-fantastikaya maraq oyadırdılar.

Elm və din arasındakı əlaqəni öyrənmək üçün Prabhupada 1976-cı ildə Bhaktivedanta İnstitutunu təsis etdi. Bu təşkilat özünü "elm və din arasındakı əlaqəni koordinasiya etməklə məşğul olan alimlərin beynəlxalq birliyi" kimi təqdim etdi. İnstitut özünün əsas vəzifəsini "ətrafımızdakı dünyanın qeyri-kvant aspektlərinin, xüsusən də həyatın və şüurun təbiətinin sistematik şəkildə öyrənilməsi və dərk edilməsi üçün həm elmdə, həm də dində zəruri olan alternativ paradiqmaların tədqiqini təşviq etmək" olduğunu elan etdi.

### Veda monarxiyası eşşəklərin cəfəng demokratik hakimiyyətinə ideal alternativ kimi: müxtəlif siyasi rejimlər Prabhupadanın gözü ilə

Prabhupada demokratiyanı kəskin tənqid edir və ideal idarəetmə sisteminin monarxiya olduğunu iddia edirdi. Dövlət başçısının çox az səlahiyyətə malik olduğu demokratik idarəetmə formasını Prabhupada "cəfəng" idarəetmə forması adlandırırdı. Onun fikrincə, demokratik yolla seçilmiş hökmdarlar yalnız hakimiyyətdən həzz almaq istəyir və "məsuliyyətsiz" idilər. O, demokratik hökumətləri "eşşəklərin hökumətləri" adlandırıb. O, xüsusilə, belə iddia edirdi: "bütün əhali səs verən və hökumət başçısı kimi eyni eşşəyi seçən eşşəklərdən ibarətdir". Prabhupada bir neçə dəfə demokratiyadan "demonkratiya" (" şeytani idarəetmə"), hətta "cəfəng şeytankratiya" kimi istinad etmişdir.

Monarxiyanın üstünlüklərindən danışan Prabhupada, *brahmanların* və müqəddəslərin diqqətli rəhbərliyi altında hökmranlıq etməli, öz ulu əcdadlarının yolu ilə getməli olan və keyfiyyətlərindən biri də "arzuolunmaz sosial elementləri amansızcasına cəzalandırmaq" bacarığı olan ideal monarxın şəxsiyyətini vəsf edirdi. "Bhaqavata Purana"ya etdiyi şərhlərində Prabhupada dəfələrlə monarxiyanın demokratiyadan üstünlüyündən bəhs etmişdir. Xüsusilə, o, monarxiya kimi güclü idarəetmə formasının yaradılmasının əhali arasında dini və əxlaqi prinsiplərin saxlanmasına kömək edəcəyini, təbəələrin həyatına xoşbəxtlik və firavanlıq gətirəcəyini bildirirdi.

1973-cü ildə Londonda verdiyi mühazirədə Prabhupada bildirdi ki, Böyük Britaniya kraliçası krişnaizmə keçib "Krishnanın nümayəndəsi" olsa, bu, ölkənin "bütün simasını" kökündən dəyişəcək. Bir neçə dəfə Prabhupada diktaturanın demokratiyadan daha üstün olduğunu iddia edirdi. Eyni zamanda o, dövlət rəhbərlərinin xalqın tələbatını ödəyə bilməməsini diktaturanın yaranmasının əsas səbəbi adlandırırdı.

### Veda təhsili uşaqları "hissi həzz" və "zehni fərziyyə" ilə təlqin etməkdən xilas etmək vasitəsi kimi

Uşaqlar Prabhupada və onun davamçıları üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdilər, çünki onlar krişnaçı inancının və həyat tərzinin üstünlüyünün canlı nümunəsinə çevrilə bilərdilər. Prabhupada öz ardıcıllarının övladlarına düzgün tərbiyə vermək üçün 1968-ci ildə (hərəkatının yaranmasından cəmi iki il sonra) qərbdə hindu dini təhsili sistemini tətbiq etmək üçün planlar qurmağa başladı. Prabhupadanın fikrincə, Amerika məktəb sistemi uşaqların mənəvi inkişafına zərər verirdi, çünki o, onları "hissi həzz" və "zehni fərziyyə" ruhunda tərbiyə edirdi. Prabhupada hətta Amerika məktəblərini günahsız uşaqlar üçün "qəssabxanalar" adlandırırdı. Prabhupada qərb təhsilinə alternativ olaraq, uşaqlara adi məktəb fənlərinin öyrədildiyi və eyni zamanda onlara "doğum və ölüm dövrəsindən çıxmağa" imkan verən ruhani təhsil aldığı, *gurukulalar* adlanan internat məktəbləri hesab edirdi. Prabhupada uşaqlara hisslərin idarə edilməsini və imtina praktikasını öyrətməyi ruhani tərbiyənin əsas elementləri hesab edirdi. Prabhupadaya görə, itaətkar olmaqla və hisslərinə nəzarət etməklə, Krişnanın gənc davamçısı öz guruna uğurla xidmət edə və bununla da ruhani kamilliyə nail ola bilərdi. Prabhupada hesab edirdi ki, uşaqla valideynlər arasında təbii olaraq mövcud olan məhəbbət bağına görə ailə şəraitində uşaqlara hissləri idarə etməyi öyrətmək olmaz. Valideynlər, bir qayda olaraq, övladlarına lütfkar münasibət göstərir, asanlıqla onların təsiri altına düşür və buna görə də onlar üçün yaxşı müəllim ola bilmirdilər. Bu səbəbdən də 4–5 yaşında ailələrdən uşaq götürüb *qurukullarda* təhsil almağa verilməsi qərara alındı.

Uşaqlar bütün il boyu *aşram* məktəblərində yaşayır, yalnız arabir məktəb divarlarını tərk edərək valideynlərinə baş çəkirdilər. ISKKON-dakı bütün uşaqlardan ən azı 15 yaşına qədər *qurukulda* təhsil almaları tələb olunurdu. Övladlarından imtina etmək istəməyən valideynlərə təzyiq göstərildi. Prabhupada bu məsələdə güzəştə getmir və təkid edirdi ki, uşaqlar məktəb ərazilərində yaşasınlar. ISKKON yaradıcısının bu mövqeyinin əsas səbəblərindən biri *gurukulaların* yan funksiyasıdır: valideynləri uşaq böyütmək vəzifələrindən azad etmək və bununla da onlara bütün vaxtlarını hərəkatın ehtiyaclarına həsr etmək imkanı vermək. Prabhupada başa düşürdü ki, uşağa qayğı göstərməkdə yüklənməməklə, valideynlər "Krishna Şüuru"nu təbliğ etməyə daha çox vaxt ayıra bilərlər.

İlk *Gurukula* ibtidai məktəbi 1971-ci ildə Dallasda açılmış və 5 il davam etmişdir. 1976-cı ildə Texas ştatı onu bağlayanda, əksəriyyəti 4–8 yaş arasında olan 100-ə yaxın uşaq var idi. 1975-ci ildə Los-Ancelesdə və Yeni Vrindavanda *gurukulalar* açıldı. Ümumilikdə 1975–1978-ci illər arasında Amerikada 11 *gurukula* açılmışdır. 1970-ci illərin sonu və 1980-ci illərin əvvəllərində gurukulalar Avstraliya, Cənubi Afrika, Fransa, İngiltərə və İsveçdə də meydana çıxdı.

E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, *aşram* məktəbləri sistemi əslində krişnaçıların ailə həyatı üzərində nəzarət alətinə çevrilmişdir. Prabhupadanın hindu təhsil sisteminin qərbdə tətbiqi ilə bağlı təcrübəsinin acı nəticələri olduğu ortaya çıxdı. *Qurukulalarda* laqeydlik mühiti hökm sürürdü, uşaqlar özlərini tərk edilmiş hiss edirdilər (həm valideynləri, həm də müəllimləri tərəfindən), özlərinə qarşı sevgi və şəfqət yox idi. 1970-ci illərin əvvəlləri və 1980-ci illərin ortaları arasında *Gurukul* təliminə yazılan uşaqların bəziləri fiziki, psixoloji və cinsi zorakılığın qurbanı (və ya şahidi) olmuşdur. Bu qəbildən olan problemlərin yaranmasına müəllim heyəti arasında lazımi ixtisasın olmaması səbəb olurdu. Belə hesab edilirdi ki, *Qurukul* müəllimlər onların şüurunu zərərli materialist ideyalarla çirkləndirə biləcək pedaqoji təhsil almamalıdırlar. "Prabhupada və Krişnaya xoş niyyət və inam" *gurukulalarda* tədris üçün lazım olan kvalifikasilar hesab olunurdu ki, bu da təbii ki, pedaqoji təhsili, praktiki bacarıqları və uşaqlarla işləmək təcrübəsini əvəz edə bilməzdi. E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, ISKKON-da uşaqlara qarşı zorakılıq, həm də adətən hərəkat üçün başqa, daha "əhəmiyyətli" missioner işi yerinə yetirə bilməyənən bacarıqsız krişnaçıların *gurukulalara* dərs deməyə göndərilməsi ilə əlaqələndirilirdi.

### Prabhupada, seks, ailə həyatı və qadın hüquqları: şeytani feminizm və azad sevgi aləmində krişnaçı standartların təsbit edilməsinin çətinliyi

B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, Prabhupada əvvəlcə özünün mühafizəkar hindu hərəkatının sıralarında görünən qadınlarla nə edəcəyini bilmirdi. 1966-cı ildə o, ilk şagirdə ruhani həsrolunma verdi və 1977-ci ilə qədər o, artıq 1500-ə yaxın qadına ruhani həsrolunma verdi. 1966-cı ildə ISKKON-u qeydiyyatdan keçirdikdən qısa müddət sonra Prabhupada subay qadınlar və subay kişilərlə nə edəcəyinə qərar verməli oldu. Prabhupada tez başa düşdü ki, kişilərin və qadınların bir-biri ilə sərbəst ünsiyyət qurduğu qərb dünyasında subay kişilərin və qadınların bir-biri ilə çox az və ya heç bir əlaqə olmadan ciddi seqreqasiya şəraitində yaşaması barədə hindu standartlarını tətbiq etmək mümkün deyil. 1967-ci ildə San-Fransisko məbədinin açılması və yeni adeptlərin kütləvi axınının başlaması ilə bu məsələ dərhal həllini tələb edirdi. Prabhupadanın şagirdlərindən biri məbədin ərazisinin bir hissəsini subay qadınlar üçün qadın *aşramına* ayırmağı təklif etdikdə, Prabhupada bu fikri qəbul etdi, lakin eyni zamanda öz ardıcıllarını cinslər arasında sərbəst əlaqənin "təhlükəsi" barədə xəbərdar etdi:

> Yazılarda deyilir ki, qadın od kimidir, kişi isə yağ qazanı kimidir. Odla təmasda olanda qazandakı yağ əriyir. … Kişi və qadının qarşılıqlı cazibəsi ruhani həyata mane olur, ona görə də bu problemin öhdəsindən gəlmək üçün bəzi məhdudiyyətlər lazımdır.
> 
> 

Bir müddət tərəddüddən sonra Prabhupada qadınlara *aşramlarda* yaşamağa icazə verdi. *Aşramların* kişi və qadın yarısına bölünməsi cinslər arasında ünsiyyət üçün müəyyən maneə yaratdı, lakin problemi tam həll etmədi, çünki hər iki cinsin nümayəndələri eyni icmanın ərazisində yaşayırdılar. Prabhupadanın qaydalarına görə, kişilər və qadınlar ünsiyyət qurmalı olduqda, kişilər qadınlara ana kimi müraciət edirdilər (hörmətlə onları *mataji* adlandırırdılar), qadınlar isə imanlı qardaşlarına oğulları kimi davranmalı idilər.

Prabhupada başa düşürdü ki, onun bir çox gənc şagirdləri subaylıqda uzun yaşaya bilməyəcək və onlardan hər hansı biri evlənmək arzusunu bildirdikdə buna etiraz etmirdi. Prabhupadanın İSKKON-da nikah institutuna münasibəti zamanla inkişaf etmişdir. Hərəkatını qurduqdan sonra ilk illərdə Prabhupada ənənəvi hind baxışlarına əməl edərək ailə həyatına əsas sosial institut kimi baxdı və öz ardıcılları arasında evliliyi təşviq etdi. Bu erkən dövrdə Prabhupadanın öz şagirdləri arasında nikahları şəxsən təşkil etməsi tez-tez baş verirdi. Bu hind sistemi Qərbdə yerini tapmadı və Prabhupada üçün çox narahatçılığa səbəb oldu. O, davamlı olaraq ailəli tələbələrindən öz ailə problemlərini təsvir edən məktublar alırdı.

1972-ci ildə davamçıları arasında ailə problemlərini həll etməkdən yorulan Prabhupada nikah institutuna münasibətini kökündən dəyişdi, ailə münasibətlərinin problemli mahiyyətindən danışmağa başladı, ailə həyatının "Krişna şüurunda irəliləyişə böyük mane olduğunu" bildirdi. Prabhupadanın ailə həyatına dair yeni baxışları onun *sannyasin* şagirdlərinə də təsir etdi, onlar qadınlara və onların evli qardaşlarına qarşı təbliğat hücumu başlatdılar. Nəticədə, 1970-ci illərin ortalarında ISKKON-da *sannyasinlər* və *qrhasthalar* arasında konflikt baş verdi və bu münaqişə 1976-cı ilə qədər o qədər şiddətləndi ki, Prabhupada bunu "qardaş qırğını müharibəsi" adlandırdı.

Qadınlara münasibətə gəlincə, Prabhupada bu məsələ ilə bağlı ənənəvi hindu baxışlarına sadiq qaldı. 1974-cü ildə Qərbdə ISKKON-un ilk tədqiqatçılarından biri D. Stillson Judah tərəfindən qeyd edildiyi kimi, Prabhupada və onun ardıcıllarının bu məsələ ilə bağlı fikirləri çətin ki, feminist ideyaların tərəfdarlarının xoşuna gələrdi. ISKKON-un yaradıcısı öz kişi ardıcıllarına bütün qadınlara (arvadından başqa) öz anaları kimi yanaşmağı öyrədir və inanırdı ki, zərif cinsin nümayəndələri üçün ailə həyatı ruhani və maddi tərəqqinin əsasıdır. 1975-ci ildə tələbələrindən birinə yazırdı:

> Təbii ki, evlənməmək, subaylıq etmək daha yaxşıdır. Amma bizə o qədər qadın gəlir ki, onlardan necə imtina edə bilərik? Biz Krişnaya gələnləri qorumağa borcluyuq. … Problem budur. Qadınların onları qorumaq üçün ərləri olmalıdır.
> 
> 

Prabhupada öyrədirdi ki, "vedik standartlara" görə qadın həyatının bütün mərhələlərində kişi nəzarəti və himayəsi altında olmalıdır. Uşaqlıqda atası ona, evləndikdən sonra ərinə, ər öldükdən və ya *sannyasa* aldıqdan sonra yetkin oğullarına baxmalıdır. Prabhupada iddia edirdi ki, ruhani idealı monastır həyatı olan kişilərdən fərqli olaraq, qadının təbii meyli "yaxşı ər, yaxşı ev və uşaqlar" arzulamaqdır. Prabhupadanın dövründə İSKKON-da praktikada subay qadınlar daima bütün hərəkətlərini koordinasiya etməli olan iman qardaşlarının "mühafizəsi" altında idilər. Evli olmayan qadınlar yalnız kişilərin müşayiəti ilə *aşramı* tərk edə bilərdilər, evli qadınlar isə ərlərinə təvazökarlıqla xidmət etməli, onların *aşramda* xidmətlə bağlı bilavasitə vəzifələrinə aid olmayan hər hansı bir hərəkət üçün onlardan icazə istəməli idilər. Qərb qadınları ideal veda qadını rolunu oynaya bilmədiklərinə görə, Prabhupadanın standartları onun şagirdləri ilə qadın şagirdləri arasında daimi qarşıdurma mənbəyinə çevrildi. Nəticədə, Prabhupada təkcə evlilik institutuna deyil, həm də ISKKON *aşramlarında* qadınların mövqeyinə münasibətini dəyişmək məcburiyyətində qaldı. Məsələn, o, fərman verdi ki, hətta *aşramda* olan evli qadınlar da ərlərindən ayrı yaşamalıdırlar.

E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, Prabhupadanın ailə həyatı standartları və qadınlar üçün "iki çox fərqli sosial reallığı" təmsil edirdi. Əgər evlilik qadınların ruhani yüksəlişinə töhfə verirdisə, kişilər üçün evlilik ruhani zəifliyin və hətta ruhani tənəzzülün nəticəsi hesab olunurdu, çünki yalnız öz hisslərini cilovlaya bilməyən kişilər evlənirdi. ISKKON-da bu cür fəlsəfə geniş yayıldı, buna görə də evlilik kişi üçün təşkilatdakı statusunun itirilməsi, qadın üçün isə əksinə, onun yaxşılaşması demək olmağa başladı.

Prabhupadanın hindu tərbiyəsi də ISKKON-da nikahların təşkilinə təsir göstərmişdir. Evlilikləri məbədin prezidentləri və ya digər liderləri təşkil edirdi. Onlar, bir qayda olaraq, gənclərin bir-birinə olan romantik hisslərini və ya aralarındakı nikah uyğunluğunu deyil, cəmiyyətin iqtisadi və ya digər ehtiyaclarını rəhbər tutaraq cütlükləri seçirdilər. Praktikada bu o demək idi ki, bir çox yeni evlənənlər toy gününə qədər bir-biri ilə çox az və ya heç bir münasibətləri olmurdu.

Prabhupada öyrədirdi ki, təkcə *brahmakarilər* və *sannyasinlər* deyil, həm də ailə adamları artıq bu həyatda ruhani məqsədlərinə çata bilərlər. O, tez-tez Bhaktivinoda Thakuranın misalını çəkirdi, o iddia edirdi ki, Kali-yoqa "Krishna Şüuru"nu evdar obrazında təcəssüm etdirmək daha yaxşı olardı. Prabhupada hesab edirdi ki, evli cütlüklər cinsi əlaqəni tənzimləyən ciddi qaydalara əməl etsələr, subay olurlar: onlar yalnız nəsil saxlamaq üçün cinsi əlaqədə ola bilirlər. Prabhupada standartlarına görə cinsi əlaqəyə ayda yalnız bir dəfə, qadının uşaq sahibi olmaq şansının ən yüksək olduğu dövrdə və cütlük ruhi təmizlik üçün təsbehdə "Hare Krişna" mantrasının təsbehdə 50 dövr oxuduqdan sonra icazə verilirdi (5 saat vaxt aparan praktika). Prabhupada həmçinin öyrədirdi ki, quru və Krişnaya xidmətdə cinsi əlaqədən istifadə (bununla o, "Krishna şüurlu uşaqları dünyaya gətirmək" məqsədi ilə cinsi əlaqəni nəzərdə tuturdu) cinsi əlaqəni müqəddəs bir akta çevirirdi. Mənəvi həzz üçün cinsi əlaqəni o, günah hesab edirdi. 1976-cı ildə verdiyi mühazirədə Prabhupada demişdi:

> … vedik sistemində cinsi həyat üçün praktiki olaraq yer yox idi, lakin biz indi şərti vəziyyətdə olduğumuz üçün cinsi əlaqədən tamamilə imtina etmək bizim üçün çox çətindir. … Əgər *brahmakari* kimi cinsi əlaqə olmadan yaşaya bilirsinizsə, bu çox yaxşıdır. Əgər, bacarmırsansa, evlən, arvadınla yaşa, amma hissləri məmnun etmək üçün deyil, yalnız nəsil saxlamaq üçün cinsi əlaqədə ol. Əgər siz evlisinizsə və bir arvadla qalırsınızsa, qadın isə bir ərlə qalırsa, bu, əsl ailə həyatıdır. Belə bir vəziyyətdə ər *brahmachari*, arvad isə fəzilətli adlandırıla bilər.
> 
> 

E. B. Rochfordun qeyd etdiyi kimi, evli cütlüklər adətən missionerlik işində fəal iştirak edirdilər və ehtiyac yarandığı təqdirdə, onlar Prabhupada və İSKKON qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün evlilik birliyini qurban verməyə hazır idilər.

Prabhupada öz kitablarında və mühazirələrində qadınlar haqqında çoxlu polemik ifadələr işlətdi. Xüsusilə, o, ədalətli cinsin tənəzzülə meylli olduğunu, ağıl ilə parlamadığını və etibarlı olmadığını müdafiə etdi. Prabhupada görə, qadınlara kişilər qədər azadlıq verilməməlidir — onlara uşaqlar kimi qayğı göstərilməlidir.

E. Lorenz Prabhupadanın Bhaqavata Purananın beş *skandasına* dair şərhlərində qadınlar haqqında deyilənlərin kəmiyyət və keyfiyyət təhlilini aparmışdır. Nəticədə məlum oldu ki, İSKKON-un yaradıcısının qadınlar haqqında söylədiyi ifadələrin 80%-ni mənfi adlandırmaq olar. Onlarda krişnaçıların gurusu zərif cins üçün məhdudiyyətlərdən danışır, onların mənfi keyfiyyətlərini sadalayır, qadınları aşağı sosial təbəqələr kimi təsnif edir və s. Praktiki olaraq, qadınlar haqqında ən musbət fikirləri Prabhupada hind mifologiyasının qəhrəman qadınlarına (Sati, Kunti, Draupadi, Devahuti və ya Qandhari) aid edirdi. ISKKON-un yaradıcısı müasir qadınları neqativ tərəfdən qeyd edirdi. E. Lorenz əvvəlki vayşnava şərhçilərinin eyni kontekstdə "qadın mövzusuna" toxunub-toxunmadığını da yoxladı. Prabhupadanın Bhaqavad-gitaya və *Bhaqavata Purananın* 1-ci, 2-ci və 8-ci skandalarına dair şərhlərini təhlil etdikdən sonra o, belə nəticəyə gəldi ki, Prabhupada əvvəlki şərhçilərə nisbətən orta hesabla qadınlar haqqında 5 dəfə çox fikir ifadə etmişdir. Eyni zamanda, o, qadınlar və sekslə bağlı ifadələrin əksəriyyətini Bhaqavata Purananın 4-cü *Skandasına* şərhlərdə tapmışdır.

### Biz hamımız eyni atanın övladlarıyıq: Prabhupadanın gözü ilə veqetarianlıq və heyvan hüquqları

Lakto-veqetarian pəhrizinə ciddi riayət etmək Prabhupadanın ardıcıllarında qoyduğu əsas tələblərdən biri idi. Prabhupada görə, veqetarianlıq dindar şəxsin azad seçimi deyil, onun etik borcudur, çünki Allahı sevmək və Onun günahsız məxluqlarını öldürmək mümkün deyildir. Heyvanları öldürmək və onların ölü ətlərini yemək Prabhupada sivil bir insana yaraşmayan barbar fəaliyyət hesab edirdi. Prabhupada öyrədirdi ki, ət yemək insanı amansız qəddarlıq hərəkətinə cəlb edərək, heyvanı öldürmək üçün karmik məsuliyyəti onun çiyninə qoyur. Heyvanlara qarşı zorakılıq Prabhupada mənəviyyatın əsas aspekti — şəfqət ilə uyğun gəlmir. Digər canlılara şəfqət mənbəyini Prabhupada ruhani empatiyanı hesab edirdi — həyatın bütün formalarını bir Atanın övladları kimi görmək. Bu görmə qabiliyyətini itirən insanlar öz kiçik qardaşlarının iztirablarına biganə olmuş və "milyardarla günahsız heyvanı qəssabxanalarda öldürməyi" düzgün hesab etmişlər. Eyni zamanda, xristianlar bu qəddarlığı heyvanların ruhunun olmaması ilə əsaslandırırlar. Ət yemək və heyvan öldürmənin ruhani həyata keçməsinə mane olmadığı fikri Prabhupada tərəfindən "cəfəngiyyat" adlandırılmışdır. O deyirdi:

> Hər kəs başqasının əzabını görüb bədbəxt, başqasının sevincini görüb sevinməlidir… başqasının xoşbəxtliyini, iztirabını özününkü kimi hiss etməlidir… ona görə də başqa canlılara əziyyət verməməliyik. Biz başqa heyvanları öldürməyə davam edə bilmərik və eyni zamanda dindar qala bilmərik. Bu, ən böyük ikiüzlülükdür.
> 
> 

Robert Berdin qeyd etdiyi kimi, Bhaqavad-qitada heç bir yerdə vegetarianlığı qeyd etməsə də və ya tövsiyə etməsə də, Prabhupada bu əsas qaudiya-vayşnavizm mətninin bir sıra ayələrini vegetarianlığı təbliğ etmək ruhunda şərh etmişdir. Beləliklə, Krişnanın *bhakti* (yarpaq, çiçək, meyvə və su) ritual praktikasında tanrıya təklif edilən elementləri sadaladığı 9-cu fəslin 6-cı beytinin şərhində Prabhupada bildirir ki, "Krishna şüurunda olan" insan Krişnaya (və müvafiq olaraq yemək üçün) "ət, balıq və yumurta" təklif etməməlidir, çünki Krişna bu məhsulları qeyd etmir ("Əgər Krişnaya bu məhsulları təklif etmək istəsəydi, bunu deyərdi"). Prabhupada daha sonra bildirir ki, tərəvəzlər, taxıllar, meyvələr, süd və su insanlar üçün düzgün qidadır, "Rəbbin Özü tərəfindən tövsiyə olunur". Krişna isə bu beytdə tərəvəz, dənli bitkilər və süddən bəhs etmir və R. Bairdin ironik şəkildə qeyd etdiyi kimi, hətta Hare Krişnaların ciddi vegetarian pəhrizi yalnız yarpaq və meyvələrlə məhdudlaşmır.

Yaddaş
------

Prabhupadanın ölümündən sonra onun böyük şagirdlərindən biri Satsvarupa Dasa Qosvami 1980–1983-cü illərdə Bhaktivedanta Book Trust nəşriyyatı tərəfindən 6 cilddə nəşr edilmiş Şrila Prabhupada-lilamrta adlı öz qurusunun tərcümeyi-halını yazdı. Cildlərin hər biri üçün məşhur Amerika din alimlərindən biri (Harvey Cox, Thomas D. Hopkins, D. Stillson Judah, Larry Shinn, Robert Baird) tərəfindən ön söz yazılmışdır. Hər il Prabhupadanın doğum günündə "Şri Vyasa Puca" adlı xatirə toplusu nəşr olunur.

1996-cı ildə, Prabhupadanın anadan olmasının 100-cü ildönümündə Hindistan hökuməti onun şərəfinə xatirə poçt markası buraxdı. Eyni zamanda Hindistanın Bombey, Dehli və bir sıra digər şəhərlərində küçələrə Prabhupada adı verildi və Mayapurda Hindistanın ən böyük dini tikililərindən biri olan Prabhupada xatirə kompleksi açıldı (Qərbi Benqal). Prabhupadaya 100 illik yubileyində təqdimat olaraq ISKKON-un ruhani liderlərindən biri Bhaktiçaru Svami ISKKON yaradıcısının həyat hekayəsini göstərən "Abhay Charan" (18 seriya, 25 saatdan çox) televiziya serialı çəkdi. Serial Hindistanın milli televiziyasında praym- taymda nümayiş etdirildi və Hindistanda böyük uğur qazandı. 2017-ci ilin iyun ayında Prabhubadanın İSKKON-un necə yaratdığı və Krişna Şuurunun Qərbə necə gətirdiyini bəhs edən "Hare Krişna! Mantra, Hərəkət və hər şeyi başlatan Svami" ("Hare Krishna! The Mantra, the Movement and the Swami Who Started It All") adlı sənədli film çıxdı.

2001-ci ildə Nyu Yorkdakı Tompkins-skver parkında Prabhupadanın Qərbdə ilk ictimai kirtana keçirtdiyi ağacın yanında o vaxtkı şəhərin meri Rudolf Culiani tərəfindən lövhə qoyuldu.

2015-ci il avqustun 13-də dünyanın hər yerindən krişnaçılar Prabhupadanın ABŞ-a səyahətinin 50-ci ildönümünü qeyd etdilər. Malayziya hökuməti bu hadisəni xatırladan poçt markası buraxdı və Kəlküttədəki Netaji stadionunda 106 ölkədən krişnaçıları bir araya gətirən təntənəli tədbir keçirildi . Hindistanın baş naziri Narendra Modi və ABŞ Nümayəndələr Palatasının üzvü Tulsi Qabbard təbriklərini göndəriblər. Bayramın fəxri qonaqları arasında Qərbi Benqal qubernatoru K. N. Tripati və Hindistan siyasətçisi və ictimai fəalı Kiran Bedi idi. Həmin gün Kəlküttə limanında Prabhupada üçün 2 metrlik abidə ucaldıldı.

> Prabhupada haqqında heyrətamiz tərcümeyi-halı yazılıb, onun ilk şagirdlərindən bəzilərinin gündəlikləri çap olunub, rəsmi mühazirələri və hətta qeyri-rəsmi danışıqları çoxcildlik seriyalarda nəşr olunub. Əsərlərini saxlamaq və nəşr etmək üçün arxiv yaradılmışdır. Yəqin ki, biz Prabhupadanın həyatı, işi və təlimləri haqqında tarixdə hər hansı digər dini hərəkatın banisi haqqında, şübhəsiz ki, Budda, İsa, Məhəmməd və hətta Çaitanyanın daha çox şey bilirik.
> 
>

Biblioqrafiya
-------------

İngiliscə
* + *Anderson, John.* The Hare Krishna Movement in the USSR // Religion in Communist Lands. — 1986. — Vol. 14 (3). — P. 316–317.
	+ *Andrew, Ross.* (Comment On) Moving into Phase Three: An Analysis of ISKCON Membership in the UK // The Hare Krishna Movement: Forty Years of Chant and Change / Edited by Graham Dwyer and Richard J. Cole. — London: I. B. Tauris, 2007. — P. 54–67. — x, 283 p. — ISBN 978-1-84511-407-7.
	+ *Antic, Oxana.* The Spread of Modern Cults in the USSR // Religious Policy in the Soviet Union / Edited by Sabrina P. Ramet. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 252–270. — xix, 361 p. — ISBN 0-521-41643-4.
	+ *Robert D. Baird.* Swami Bhaktivedanta: Karma, Rebirth and the Personal God // Karma and Rebirth: Post-Classical Developments / Edited by Ronald W. Neufeldt. — Albany: State University of New York Press, 1986. — P. 277–300. — xv, 357 p. — (SUNY Series in Religious Studies). — ISBN 0873959906.
	+ *Robert D. Baird.* Swami Bhaktivedanta and the Bhagavadgita 'As it Is' // Modern Interpreters of the Bhagavadgita / Edited by Robert N. Minor. — Albany: State University of New York Press, 1986. — P. 200–221. — vii, 273 p. — ISBN 0887062989.
	+ *Robert D. Baird.* Swami Bhaktivedanta and the Encounter with Religions // Modern Indian Responses to Religious Pluralism / Edited by Harold G. Coward. — Albany: State University of New York Press, 1987. — xii, 340 p. — ISBN 0887065716.
	+ *Robert D. Baird.* ISKCON and the Struggle for Legitimation // Bulletin of the John Rylands University Library. — Manchester, 1988. — Вып. 3, № 70. — С. 157–170. — ISSN 0301–102X.
	+ *Basham, Arthur L.* Interview With A. L. Basham // Hare Krishna, Hare Krishna: Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West, Harvey Cox, Larry D. Shinn, Thomas J. Hopkins, A. L. Basham, Shrivatsa Goswami / Edited by Steven J. Gelberg. — New York: Grove Press, 1983. — P. 162–195. — 276 p. — ISBN 0-394-62454-8.
	+ *Beck, Guy L.* Hare Krishna Mahamantra: Gaudiya Vaishnava Practice and the Hindu Tradition of Sacred Sound // The Hare Krishna Movement: The Post-Charismatic Fate of a Religious Transplant / Edwin F. Bryant, Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 35–44. — xxii, 448 p. — ISBN 023112256X.
	+ *Beckford, James A.* Cult Controversies: The Societal Response to the New Religious Movements. — London; New York: Tavistock Publications, 1985. — viii, 327 p. — ISBN 0-422-79630-1.
	+ *Bhakti Bhavana Vishnu Swami.* The Guardian of Devotion: Disappearance and Rejection of the Spiritual Master in ISKCON // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 170–193. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Bhat, N. Suman.* Torch-Bearers of Krishna Cult. — Chennai: Sura Books, 2004. — ISBN 8174785426.
	+ *Brockington, John L.* Hinduism and Christianity. — New York: St. Martin's Press, 1992. — xiii, 215 p. — (Themes in Comparative Religion). — ISBN 0312084048.
	+ *Broo, Måns.* As Good as God: The Guru in Gauḍīya Vaiṣṇavism. — Åbo: Åbo Akademi University Press, 2003. — x, 308 p. — ISBN 9517651325. Архивная копия от 6 марта 2016 на Wayback Machine
	+ *Brooks, Charles R.* The Hare Krishnas in India. — Princeton, NJ: Princeton University Press, 1989. — x, 265 p. — ISBN 069100031X.
	+ *Brooks, Charles R.* Gauḍīya Vaiṣṇavism in the Modern World // Vaiṣṇavism: Contemporary Scholars Discuss the Gauḍīya Tradition / Steven J. Rosen. — New York: Folk Books, 1992. — P. 149–166. — x, 354 p. — ISBN 0961976365.
	+ *Bromley, David G. Anson D. Shupe.* Strange Gods: The Great American Cult Scare. — Boston: Beacon Press, 1981. — xx, 249 p. — ISBN 0-8070-3256-5.
	+ *Brown, Cheever Mackenzie.* Hindu Perspectives on Evolution: Darwin, Dharma, and Design. — London; New York: Routledge, 2012. — xii, 276 p. — (Routledge Hindu Studies Series). — ISBN 0415779707.
	+ *Bryant, Edwin F. and Maria L. Ekstrand.* Introduction // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 1–10. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Brzezinski, Jan.* What Was Srila Prabhupada's Position: The Hare Krishna Movement and Hinduism // ISKCON Communications Journal. — 1998. — Вып. 6, № 2.
	+ *Brzezinski, Jan.* Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 73–96. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Burr, Angela.* I Am Not My Body: A Study of the International Hare Krishna Sect. — New Delhi: Vikas Publishing House, 1984. — viii, 301 p. — ISBN 0706922964.
	+ *Chatterjee, Debayudh.* Following Inner Moonlight: Ginsberg’s involvement with the Hare Krishna movement // The Web Log of the Jadavpur University Society for American Studies. — 2013.
	+ *Chryssides, George D.* Exploring New Religions. — London; New York: Cassell, 1999. — 416 p. — ISBN 0826459595.
	+ *Cohen, Allen.* The San Francisco Oracle: The Psychedelic Newspaper of the Haight-Ashbury (1966–1968). — Berkeley, CA: Regent Press, 1991. — lvi, 385 p. — ISBN 0916147118.
	+ *Cole, Richard J.* Forty Years of Chanting: A Study of the Hare Krishna Movement from its Foundation to the Present Day // The Hare Krishna Movement: Forty Years of Chant and Change / Edited by Graham Dwyer and Richard J. Cole. — London: I. B. Tauris, 2007. — P. 26–53. — x, 283 p. — ISBN 978-1-84511-407-7.
	+ *Cook, Bonnie L.* Krishna Candidate Is "God Conscious" // The Germantown Courier. — Philadelphia, March 21, 1974.
	+ *Cox, Harvey.* Interview With Harvey Cox // Hare Krishna, Hare Krishna: Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West, Harvey Cox, Larry D. Shinn, Thomas J. Hopkins, A. L. Basham, Shrivatsa Goswami / Edited by Steven J. Gelberg. — New York: Grove Press, 1983. — P. 21–60. — 276 p. — ISBN 0-394-62454-8.
	+ A Cultural History of India / Edited by A. L. Basham. — Oxford: Clarendon Press, 1975. — xx, 585 p. — (Oxford India Collection). — ISBN 0198219148.
	+ *Daner, Francine J.* The American Children of Kṛṣṇa: A Study of the Hare Kṛṣṇa Movement. — New York: Holt, Rinehart and Winston, 1976. — x, 118 p. — ISBN 003013546X.
	+ *Das, Rahul Peter.* "Vedic" in the Terminology of Prabhupāda and His Followers // Journal of Vaishnava Studies. — 1998. — Вып. 6, № 2. — С. 141–160. — ISSN 1062–1237.
	+ *Deadwyler, Gabriel.* Fifteen Years Later: A Critique of *Gurukula* // The Hare Krishna Movement: The Post-Charismatic Fate of a Religious Transplant / Edwin F. Bryant, Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 345–356. — xxii, 448 p. — ISBN 023112256X.
	+ *Deadwyler, William H.* Patterns in ISKCON's Historical Self-Perception // Krishna Consciousness in the West / David G. Bromley, Larry D. Shinn. — Lewisburg, PA: Bucknell University Press, 1989. — P. 55–75. — 295 p. — ISBN 0-8387-5144-X.
	+ *Deadwyler, William H.* ISKCON and Varnasrama-Dharma: A Mission Unfulfilled // ISKCON Communications Journal. — 1999. — Вып. 7, № 1. — P. 35–44. Архивировано 2 апреля 2015 года.
	+ *Deadwyler, William H.* Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 149–169. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ Devotees from 106 countries practice yoga to mark ISKCON // Press Trust of India. — Kolkata, August 13, 2015.
	+ *Dwyer, Graham.* Dreams of Prabhupada and Devotional Life in the Hare Krishna Movement // The Hare Krishna Movement: Forty Years of Chant and Change / Edited by Graham Dwyer and Richard J. Cole. — London: I. B. Tauris, 2007. — P. 71–86. — x, 283 p. — ISBN 978-1-84511-407-7.
	+ *Ellwood, Robert S.* Religious and Spiritual Groups in Modern America. — Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1973. — xviii, 334 p. — ISBN 0-13-773309-7.
	+ *Ellwood, Robert S. Harry B. Partin.* Religious and Spiritual Groups in Modern America. — 2nd. — Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1988. — vii, 328 p. — ISBN 0-13-773045-4.
	+ *Ellwood, Robert S.* ISKCON and the Spirituality of the 1960s // Krishna Consciousness in the West / Edited by David G. Bromley, Larry D. Shinn. — Lewisburg, PA: Bucknell University Press, 1989. — P. 102–113. — 295 p. — ISBN 0-8387-5144-X.
	+ *Elst, Koenraad.* Who is a Hindu?: Hindu Revivalist Views of Animism, Buddhism, Sikhism, and Other Offshoots of Hinduism. — New Delhi: Voice of India, 2002. — 358 p. — ISBN 8185990743.
	+ *Gallagher, Eugene V.* The New Religious Movements Experience in America. — Westport, CT; London: Greenwood Press, 2004. — xx, 297 p. — (The American Religious Experience). — ISBN 0-313-32807-2.
	+ *Gelberg, Steven J.* The Future of Krishna Consciousness in the West: An Insider's Perspective // The Future of New Religious Movements / Edited by David G. Bromley and Phillip E. Hammond. — Macon, GA: Mercer University Press, 1987. — P. 187–209. — vi, 278 p. — ISBN 0-86554-238-4.
	+ *Gelberg, Steven J.* Krishna and Christ: ISKCON's Encounter With Christianity in America // Hindu-Christian Dialogue / Edited by Harold Coward. — Maryknoll, NY: Orbis Books, 1989. — P. 138–161. — xxii, 281 p. — (Faith Meets Faith Series). — ISBN 0-88344-634-0.
	+ *Gelberg, Steven J.* Exploring an Alternative Reality: Spiritual Life in ISKCON // Krishna Consciousness in the West / Edited by David G. Bromley, Larry D. Shinn. — Lewisburg, PA: Bucknell University Press, 1989b. — P. 135–162. — 295 p. — ISBN 0-8387-5144-X.
	+ *Ginsberg, Allen; Bill Morgan.* Kanreki: A Tribute to Allen Ginsberg, pt. 2. — New York: Lospecchio Press, 1986. — 90 p. — 176 экз.
	+ *Greene, Joshua M.* Here Comes the Sun: The Spiritual and Musical Journey of George Harrison. — London: Bantam, 2006. — 384 p. — ISBN 0553817965.
	+ *Greene, Joshua M.* Swami in a Strange Land: How Krishna Came to the West. — New York: Simon and Schuster, 2016. — 340 p. — ISBN 1608879658.
	+ *Gupta, Ravi M.* The Caitanya Vaiṣṇava Vedānta of Jīva Gosvāmī: When Knowledge Meets Devotion. — London; New York: Routledge, 2007. — xiv, 225 p. — (Routledge Hindu Studies Series). — ISBN 0-415-40548-3.
	+ *Haddon, Malcolm.* Contested Genealogies and Cross-Cultural Dynamics in the Hare Krishna Movement // Controversial New Religions (англ.) / Edited by James R. Lewis and Jesper A. Petersen. — New York: Oxford University Press, 2005. — P. 144–158. — xii, 483 p. — ISBN 019515682X.
	+ *Hayagriva Dasa.* The Hare Krishna Explosion: The Birth of Krishna Consciousness in America, 1966–1969. — Moundsville, WV: Palace Press, 1985. — xvi, 369 p.
	+ *Hopkins, Thomas J.* The Social Teaching of the Bhāgavata Purāṇa // Krishna: Myths, Rites, and Attitudes / Edited by Milton B. Singer. — Honolulu: East-West Center Press, 1966. — С. 3–22.
	+ *Hopkins, Thomas J.* The Hindu Religious Tradition. — Encino, CA: Dickenson Publishing, 1971. — x, 156 p. — (The Religious Life of Man). — ISBN 0822100223.
	+ *Hopkins, Thomas J.* Interview With Thomas J. Hopkins // Hare Krishna, Hare Krishna: Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West, Harvey Cox, Larry D. Shinn, Thomas J. Hopkins, A. L. Basham, Shrivatsa Goswami / Edited by Steven J. Gelberg. — New York: Grove Press, 1983. — P. 101–161. — 276 p. — ISBN 0-394-62454-8.
	+ *Hopkins, Thomas J.* Hindu Sects in America: The Kṛṣṇa Consciousness Example // Identity and Division in Cults and Sects in South Asia / Peter Gaeffke, David Utz. — Philadelphia: Department of South Asia Regional Studies, 1984. — P. 174–188. — viii, 194 p.
	+ *Hopkins, Thomas J.* The Social and Religious Background for Transmission of Gaudiya Vaisnavism in the West // Krishna Consciousness in the West / David G. Bromley, Larry D. Shinn. — Lewisburg, PA: Bucknell University Press, 1989. — P. 35–54. — 295 p. — ISBN 0-8387-5144-X.
	+ *Hopkins, Thomas J.* Why Should ISKCON Study Its Own History? // ISKCON Communications Journal. — 1998. — Вып. 6, № 2. — P. 1–6.
	+ India 2001: Reference Encyclopedia, Volume 1 / Edited by Catherine B. Asher. — Columbia, MO: South Asia Publications, 1995. — 900 p. — ISBN 094592142X.
	+ *Jaisinghani, Bella.* Iskcon founder’s journey to west completes 50 years // The Times of India. — Mumbai, August 13, 2015.
	+ *Johnson, Gregory.* The Hare Krishna in San Francisco // The New Religious Consciousness / Edited by Charles Y. Glock and Robert N. Bellah. — Berkeley; Los Angeles: University of California Press, 1976. — P. 31–51. — xvii, 391 p. — ISBN 0-520-03083-4.
	+ *Joplin, Laura.* Love, Janis. — New York: Villard Books, 1992. — viii, 342 p. — ISBN 0679416056.
	+ *Judah, J. Stillson.* Hare Krishna and the Counterculture. — New York: John Wiley & Sons, 1974. — xviii, 301 p. — (Contemporary Religious Movements Series). — ISBN 0471452009.
	+ *Judah, J. Stillson.* From Political Activism to Religious Participation // Update: A Quarterly Journal on New Religious Movements. — 1982. — Вып. 6, № 1. — P. 11–20.
	+ *Kenigsberg, Ben.* Summer Movie Release Schedule 2017 (англ.) // The New York Times. — may 5, 2017.
	+ *Kent, Stephen A.* From Slogans to Mantras: Social Protest and Religious Conversion in the Late Vietnam War Era. — Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2001. — xxii, 243 p. — ISBN 0-8156-2923-0.
	+ *Ketola, Kimmo.* The Founder of the Hare Krishnas as Seen by Devotees: A Cognitive Study of Religious Charisma. — Leiden; Boston: BRILL, 2008. — xiv, 234 p. — (Studies in the History of Religions). — ISBN 9789004166134.
	+ *King, Anna S.* A society in transition: ISKCON's spiritual path // Contemporary Spiritualities: Social and Religious Contexts / Edited by Clive Erricker and Jane Erricker. — London; New York: Continuum, 2001. — P. 143–158. — xix, 252 p. — (Issues in Contemporary Religion). — ISBN 0826449476.
	+ *King, Anna S.* For Love of Krishna: Forty Years of Chanting // The Hare Krishna Movement: Forty Years of Chant and Change / Edited by Graham Dwyer and Richard J. Cole. — London: I. B. Tauris, 2007. — P. 134–167. — x, 283 p. — ISBN 978-1-84511-407-7.
	+ *Klostermaier, Klaus K.* Will India's Past be America's Future? Reflections on the Caitanya Movement and its Potentials // Tradition and Modernity in Bhakti Movements / Edited by Jayant Lele. — Leiden: E. J. Brill, 1981. — P. 94–103. — vi, 160 p. — (International Studies in Sociology and Social Anthropology). — ISBN 90-04-06370-6.
	+ *Klostermaier, Klaus K.* A Concise Encyclopedia of Hinduism. — Oxford: Oneworld, 1998. — x, 243 p. — ISBN 1851681752.
	+ *Klostermaier, Klaus K.* Hinduism: A Short History. — Oxford: Oneworld, 2000. — x, 342 p. — ISBN 1851682139.
	+ *Klostermaier, Klaus K.* A Survey of Hinduism. — 3rd ed. — Albany, NY: State University of New York Press, 2007. — xviii, 700 p. — ISBN 0791470822.
	+ *Knott, Kim.* My Sweet Lord: The Hare Krishna Movement. — Wellingborough, UK: Aquarian Press, 1986. — 112 p. — ISBN 0850304326.
	+ *Knott, Kim.* Men and Women, or Devotees? Krishna Consciousness and the Role of Women // Women in the World's Religions, Past and Present / Edited by Ursula King. — New York: Paragon House, 1987. — P. 111–128. — x, 261 p. — (God, the contemporary discussion series). — ISBN 0913757322.
	+ *Knott, Kim.* The Debate about Women in the Hare Krishna Movement // Vaisnavī: Women and the Worship of Krishna / Edited by Steven J. Rosen. — Delhi: Motilal Banarsidass, 1996. — P. 87–111. — 301 p. — ISBN 81-208-1437-1.
	+ *Knott, Kim.* Insider and Outsider Perceptions of Prabhupada // ISKCON Communications Journal. — 1997. — Вып. 5, № 1. — P. 59–71.
	+ *Knott, Kim.* Healing the Heart of ISKCON: The Place of Women // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 291–311. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ Krishna Movement in for Politics // Daily Breeze. — Torrance, CA, may 11, 1974.
	+ *Lavezzoli, Peter.* The Dawn of Indian Music in the West. — New York; London: Continuum, 2006. — xiv, 456 p. — ISBN 0-8264-2819-3.
	+ *Lorenz, Ekkehard.* The Guru, Mayavadins, and Women: Tracing the Origins of Selected Polemical Statements in the Work of A. C. Bhaktivedanta Swami // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 112–128. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Lorenz, Ekkehard.* Race, Monarchy, and Gender: Bhaktivedanta Swami's Social Experiment // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004b. — P. 357–390. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Mailer, Norman.* The Armies of the Night. — New York: New American Library, 1968. — 288 p.
	+ *Majumdar, Asoke Kumar.* Concise History of Ancient India: Vol. 3, Hinduism: Society, Religion and Philosophy. — New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1983. — 990 p. — ISBN 8121501768.
	+ *Melton, J. Gordon.* Encyclopedic Handbook of Cults in America. — New York; London: Garland Publishing, 1986. — x, 272 p. — (Garland Reference Library of Social Science). — ISBN 0-8240-9036-5.
	+ *Melton, J. Gordon.* How New Is New? The Flowering of the "New" Religious Consciousness since 1965 // The Future of New Religious Movements / Edited by David G. Bromley and Phillip E. Hammond. — Macon, GA: Mercer University Press, 1987. — P. 46–56. — vi, 278 p. — ISBN 0-86554-238-4.
	+ *Melton, J. Gordon.* The Attitude of Americans toward Hinduism from 1883 to 1983 with Special Reference to the International Society for Krishna Consciousness // Krishna Consciousness in the West / Edited by David G. Bromley, Larry D. Shinn. — Lewisburg, PA: Bucknell University Press, 1989. — P. 79–101. — 295 p. — ISBN 0-8387-5144-X.
	+ *Melton, J. Gordon.* Religious Leaders of America. — Detroit; London: Gale Research, 1991. — xxiv, 604 p. — ISBN 0810349213.
	+ *Melton, J. Gordon.* Hare Krishna // Encyclopædia Britannica Online. — 2008. Архивировано 2 декабря 2007 года.
	+ *Melton, J. Gordon, and Robert L. Moore.* The Cult Experience: Responding to the New Religious Pluralism. — New York: The Pilgrim Press, 1982. — x, 180 p. — ISBN 0-8298-0619-9.
	+ *Mishra, Geetanjali Joshi.* To East with Love: How and Why the Beats Turned to Asia Post Second World War // The English Literature Journal. — 2014. — Вып. 1, № 4. — P. 90–93. — ISSN 2348–3288.
	+ *Mitchiner, John E.* Guru, The Search for Enlightenment. — New Delhi, India; New York, NY, USA: Penguin Books, 1992. — 146 p. — ISBN 0670844314.
	+ *Mukunda Goswami.* Miracle on Second Avenue: Hare Krishna Arrives in the West: New York, San Francisco, and London, 1966–1969. — Badger, CA: Torchlight Publishing, 2011. — 435 p. — ISBN 9780981727349.
	+ *Muster, Nori J.* Betrayal of the Spirit: My Life Behind the Headlines of the Hare Krishna Movement. — 2nd ed. — Urbana, IL: University of Illinois Press, 2001. — xx, 216 p. — ISBN 978-0-252-06566-8.
	+ *Nauman, St. Elmo Jr.* Dictionary of Asian Philosophies. — London; New York: Routledge, 1979. — 388 p. — ISBN 0415039711.
	+ *Nordheimer, Jon.* Young Ascetics Honor Lord Krishna (англ.) // The New York Times. — September 6, 1972. — P. 47, 90.
	+ *Nye, Malory.* Hare Krishna and Sanatan Dharm in Britain: The Campaign for Bhaktivedanta Manor // Journal of Contemporary Religion. — 1996. — Вып. 11, № 1. — ISSN 1353–79031992.
	+ *Nye, Malory.* Multiculturalism and Minority Religions in Britain: Krishna Consciousness, Religious Freedom and the Politics of Location. — Richmond, Surrey: Curzon Press, 2001. — xii, 331 p. — (Curzon Studies in New Religious Movements). — ISBN 0700713921.
	+ *Oakes, Philip.* 'Chanting Does Wonders' For New Missionary Group // The Calgary Herald. — February 1, 1969.
	+ PM Modi releases special Rs 125 coin on ISKCON founder’s 125th birth anniversary // The Indian Express. — September 2, 2021.
	+ *Poling, Tommy H. and J. Frank Kenney.* The Hare Krishna Character Type: A Study of the Sensate Personality. — Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 1986. — vi, 184 p. — (Studies in Religion and Society). — ISBN 0889468591.
	+ *Pradhan, Sachindra N.* India in the United States: Contributions of India and Indians in the United States of America. — Bethesda, MD: SP Press International, 1996. — xvi, 324 p. — ISBN 0961712910.
	+ *Reis, John Patrick.* "God is Not Dead, He Has Simply Changed Clothes…" A Study of the International Society for Kṛṣṇa Consciousness. — Madison, WI: University of Wisconsin, 1975. — 410 p.
	+ *Ritts, Penny.* Devotee of Hindu Cult Explains Commission to Visit the West // Butler Eagle. — Butler, PA, September 22, 1965.
	+ *Rochford, E. Burke.* Recruitment Strategies, Ideology, and Organization in the Hare Krishna Movement // Of Gods and Men: New Religious Movements in the West / Edited by Eileen Barker. — Macon, GA: Mercer University Press, 1983. — P. 283–302. — xiv, 347 p. — ISBN 0-86554-095-0.
	+ *Rochford, E. Burke.* Hare Krishna in America. — New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1985. — xvi, 324 p. — ISBN 0813511143.
	+ *Rochford, E. Burke.* Dialectical Processes in the Development of Hare Krishna: Tension, Public Definition, and Strategy // The Future of New Religious Movements / Edited by David G. Bromley and Phillip E. Hammond. — Macon, GA: Mercer University Press, 1987. — P. 109–122. — vi, 278 p. — ISBN 0-86554-238-4.
	+ *Rochford, E. Burke, and Jennifer Heinlein.* Child Abuse in the Hare Krishna Movement: 1971–1986 // ISKCON Communications Journal. — 1998. — Вып. 6, № 1. — P. 41–69.
	+ *Rochford, E. Burke.* Airports, Conflict, and Change in the Hare Krishna Movement // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 273–290. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Rochford, E. Burke.* Family Development and Change in the Hare Krishna Movement // Controversial New Religions (англ.) / Edited by James R. Lewis and Jesper A. Petersen. — New York: Oxford University Press, 2005. — P. 101–118. — xii, 483 p. — ISBN 019515682X.
	+ *Rochford, E. Burke.* Hare Krishna Transformed. — New York: NYU Press, 2007. — x, 285 p. — (The New and Alternative Religions Series). — ISBN 0814775799.
	+ *Rosen, Steven J.* Essential Hinduism / Foreword by Graham M. Schweig. — Westport, CT: Praeger, 2006. — xxi, 266 p. — ISBN 0275990060.
	+ *Rosen, Steven J.* 1965 was a Very Good Year and 2005 is Better Still // The Hare Krishna Movement: Forty Years of Chant and Change / Edited by Graham Dwyer and Richard J. Cole. — London: I. B. Tauris, 2007. — P. 11–25. — x, 283 p. — ISBN 978-1-84511-407-7.
	+ *Rosen, Steven J.* Bhaktivedanta Prabhupada (1896–1977) // Encyclopedia of Global Religion / Edited by Mark Juergensmeyer and Wade Clark Roof. — Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2012. — P. 1022–1023. — xxxviii, 1469 p. — ISBN 9780761927297.
	+ *Rothstein, Mikael.* Belief Transformations: Some Aspects of the Relation Between Science and Religion in Transcendental Meditation ™ and the International Society for Krishna Consciousness (ISKCON). — Aarhus: Aarhus University Press, 1996. — 227 p. — (RENNER Studies on New Religions). — ISBN 8772884215.
	+ *Rowley, Peter.* New Gods in America: An Informal Investigation Into the New Religions of American Youth Today. — New York: David McKay Company, 1971. — xvi, 208 p.
	+ *Rubin, Jerry.* Do It! Scenarios of the Revolution. — New York: Simon and Schuster, 1970. — 256 p. — ISBN 067120601X.
	+ *Sardella, Ferdinando.* Modern Hindu Personalism: The History, Life and Thought of Bhaktisiddhanta Sarasvati (англ.). — Oxford; New York: Oxford University Press, 2013. — xiii, 342 p. — ISBN 0199865914.
	+ *Satsvarūpa Dāsa Gosvāmī.* Śrīla Prabhupāda-līlāmrta. A Lifetime in Preparation: India, 1896–1965 / Foreword by Harvey Cox. — Los Angeles: Bhaktivedanta Book Trust, 1980. — xiv, 357 p.
	+ *Satsvarūpa Dāsa Gosvāmī.* Śrīla Prabhupāda-līlāmṛta. Planting the Seed: New York City 1965–1966 / Foreword by Thomas J. Hopkins. — Los Angeles: Bhaktivedanta Book Trust, 1980b. — Т. 2. — xiv, 331 с. — 50 000 экз. — ISBN 0-89213-106-3.
	+ *Satsvarūpa Dāsa Gosvāmī.* Śrīla Prabhupāda-līlāmrta. Only He Could Lead Them: San Francisco/India, 1967 / Foreword by J. Stillson Judah. — Los Angeles: Bhaktivedanta Book Trust, 1981. — xx, 259 p. — ISBN 0-8921-3110-1.
	+ *Satsvarūpa Dāsa Gosvāmī.* Śrīla Prabhupāda-līlāmṛta. In Every Town and Village: Around the World 1968–1971 / Foreword by Larry D. Shinn. — Los Angeles: Bhaktivedanta Book Trust, 1982. — xxiv, 343 p. — 10 000 экз. — ISBN 0892131152.
	+ *Satsvarūpa Dāsa Gosvāmī.* Śrīla Prabhupāda-līlāmṛta. Let There Be a Temple: India/Around The World 1971–1975 / Foreword by Robert D. Baird. — Los Angeles: Bhaktivedanta Book Trust, 1983. — xviii, 297 p. — 10 000 экз. — ISBN 0-89213-119-5.
	+ *Sebastian, Rodney.* Performing Identities: State-ISKCON Interactions in Singapore // Proselytizing and the Limits of Religious Pluralism in Contemporary Asia / Edited by Juliana Finucane and R. Michael Feener. — Singapore: Springer, 2014. — P. 147–170. — xiv, 269 p. — ISBN 9789814451178.
	+ *Selengut, Charles.* Charisma and Religious Innovation: Prabhupada and the Founding of ISKCON // ISKCON Communications Journal. — 1996. — Вып. 4, № 2.
	+ *Siskind, Amy.* Child-Rearing Issues in Totalist Groups // Misunderstanding Cults: Searching for Objectivity in a Controversial Field / Thomas Robbins and Benjamin David Zablocki. — Toronto; Buffalo: University of Toronto Press, 2001. — P. 415–451. — xiv, 524 p. — ISBN 0802081886.
	+ *Schweig, Graham M.* Universal and Confidential Love of God: Two Essencial Themes in Prabhupāda's Theology of Bhakti // Journal of Vaishnava Studies. — 1998. — Вып. 6, № 2. — С. 93–123. — ISSN 1062–1237.
	+ *Schweig, Graham M.* Krishna: The Intimate Deity // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 13–30. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Sharma, Arvind.* Thresholds in Hindu-Buddhist Studies. — Calcutta: Minerva, 1979. — x, 231 p.
	+ *Sharma, Arvind.* New Hindu Religious Movements in India // New Religious Movements and Rapid Social Change / Edited by James A. Beckford. — Paris; London: Sage Publications/UNESCO, 1986. — P. 220–239. — xvi, 247 p. — ISBN 0-8039-8003-5.
	+ *Sherbow, Paul H.* Bhaktivedanta Swami's Preaching in the Context of Gaudiya Vashnavism // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 129–146. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Shinn, Larry D.* Interview With Larry D. Shinn // Hare Krishna, Hare Krishna: Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West, Harvey Cox, Larry D. Shinn, Thomas J. Hopkins, A. L. Basham, Shrivatsa Goswami / Edited by Steven J. Gelberg. — New York: Grove Press, 1983. — P. 61–100. — 276 p. — ISBN 0-394-62454-8.
	+ *Shinn, Larry D.* The Dark Lord: Cult Images and the Hare Krishnas in America. — Philadelphia: Westminster Press, 1987. — 204 p. — ISBN 0664241700.
	+ *Shinn, Larry D.* The Future of an Old Man's Vision: ISKCON in the Twenty-First Century // The Future of New Religious Movements / Edited by David G. Bromley and Phillip E. Hammond. — Macon, GA: Mercer University Press, 1987b. — P. 123–140. — vi, 278 p. — ISBN 0-86554-238-4.
	+ *Shinn, Larry D. and David G. Bromley.* A Kaleidoscopic View of the Hare Krishnas in America // Krishna Consciousness in the West / Edited by David G. Bromley, Larry D. Shinn. — Lewisburg, PA: Bucknell University Press, 1989. — P. 13–31. — 295 p. — ISBN 0-8387-5144-X.
	+ *Shivadas, P. C.* Labour of Love for Spiritual Guru // New Straits Times. — August 11, 1997. — P. 3.
	+ *Shukavak N. Dasa.* Hindu Encounter With Modernity: Kedarnath Datta Bhaktivinoda, Vaiṣṇava Theologian. — Los Angeles: SRI, 1999. — xx, 348 p. — ISBN 1-889756-30-X.
	+ *Shrivatsa Goswami.* Review of Śrīla Prabhupāda-Līlāmṛta by Satsvarūpa dāsa Goswāmī // The Journal of Asian Studies. — 1983. — Вып. 42, № 4. — P. 986–988.
	+ *Shrivatsa Goswami.* Interview With Shrivatsa Goswami // Hare Krishna, Hare Krishna: Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West, Harvey Cox, Larry D. Shinn, Thomas J. Hopkins, A. L. Basham, Shrivatsa Goswami / Edited by Steven J. Gelberg. — New York: Grove Press, 1983b. — P. 196–258. — 276 p. — ISBN 0-394-62454-8.
	+ *Siegel, Roger.* By His Example: The Wit and Wisdom of A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada. — Badger, CA: Torchlight Publishing, 2004. — ISBN 1-887089-36-5.
	+ *Sooklal, Anil.* A Socio-Religious Study of the Hare Krishna Movement in South Africa. — Durban: NERMIC, 1986. — vi, 144 p. — ISBN 0907995691.
	+ *Sikes, James R.* Swami's Flock Chants in Park to Find Ecstasy (англ.) // The New York Times. — October 10, 1966. — P. 24.
	+ *Squarcini, Federico, and Eugenio Fizzotti.* Hare Krishna. — Salt Lake City: Signature Books, 2004. — vi, 99 p. — (Studies in Contemporary Religion). — ISBN 1560851686.
	+ *Surya, Gerald.* Book Review: A Critique of A. C. Bhaktivedanta // ISKCON Communications Journal. — 1999. — Вып. 7, № 2. — ISSN 1358–3867.
	+ Swami in Hippie-Land: Holy Man Opens S. F. Temple // San Francisco Chronicle. — January 18, 1967. — P. 2.
	+ Swami Prabhupada, Hare Krishna (англ.) // The New York Times. — November 16, 1977. — P. B2.
	+ *Syman, Stefanie.* The Subtle Body: The Story of Yoga in America. — New York: Farrar, Straus and Giroux, 2011. — P. 390. — x, 283 p. — ISBN 0374532842.
	+ The Tales of Hoffman: From the Trial of the Chicago 8/7; a Documentary of Courtroom Confrontations from the Most Incredible Trial in American History / Mark L. Levine, George C. McNamee, and Daniel Greenberg. — New York: Bantam, 1970. — xxvi, 286 p.
	+ *Tamal Krishna Goswami, Ravi M. Gupta.* Krishna and Culture: What Happens When the Lord of Vrindavana Moves to New York City // Gurus in America / Edited by Thomas A. Forsthoefel and Cynthia A. Humes. — Albany, NY: State University of New York Press, 2005. — P. 81–95. — viii, 236 p. — (SUNY Series in Hindu Studies). — ISBN 0791465748.
	+ *Tamal Krishna Goswami, Graham M. Schweig.* A Living Theology of Krishna Bhakti: Essential Teachings of A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada (англ.). — New York: Oxford University Press, 2012. — x, 286 p. — ISBN 0199796637.
	+ *Taylor, Robert.* The Search for the Godhead in Boston // Boston Sunday Globe. — April 27, 1969.
	+ *Tucker, Ruth A.* Another Gospel: Cults, Alternative Religions, and the New Age Movement. — Grand Rapids, MI: Zondervan, 2004. — 462 p. — ISBN 0310259371.
	+ *Urban, Hugh B.* New Age, Neopagan, and New Religious Movements: Alternative Spirituality in Contemporary America. — Oakland, CA: University of California Press, 2015. — x, 318 p. — ISBN 0520281179.
	+ *Valpey, Kenneth.* Krishna in Mleccha Desh: ISKCON Temple Worship in Historical Perspective // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant / Edited by Edwin F. Bryant and Maria L. Ekstrand. — New York: Columbia University Press, 2004. — P. 45–60. — xxii, 448 p. — ISBN 0-231-12256-X.
	+ *Zaehner, R. C.* Hinduism (англ.). — New York: Oxford University Press, 1968. — 210 p.
	+ *Zaroulis, Nancy, and Gerald Sullivan.* Who Spoke Up? American Protest Against the War in Vietnam, 1963–1975. — Garden City, NY: Doubleday, 1984. — xiv, 460 p. — ISBN 0385175477.
	+ *Zeller, Benjamin E.* Prophets and Protons: New Religious Movements and Science in Late Twentieth-Century America. — New York; London: New York University Press, 2010. — x, 227 p. — (The New and Alternative Religions Series). — ISBN 0814797210.

Bax həmçinin
------------

* + *Балагушкин Е. Г.* Бхактиведанта Ш. П. // Культурология. Энциклопедия. В 2-х т / Гл. ред. и авт. проекта С. Я. Левит. — М.: "Российская политическая энциклопедия" (РОССПЭН), 2007. — Т. 1. — С. 286–288. — 1392 с. — (Summa culturologiae). — ISBN 978-5-8243-0838-9, ISBN 978-5-8243-0840-2.
	+ *Дворкин А. Л.* Международное общество сознания Кришны // Большая Российская энциклопедия: в 30 т / науч.-ред. совет: пред. Ю. С. Осипов и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2012. — Т. 19 Маниковский — Меотида. — 767 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-353-8.
	+ Прабхупада / Дубянский А. М. // Полупроводники — Пустыня. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 27). — ISBN 978-5-85270-364-4.
	+ *Иваненко С. И.* Кришнаиты в России. Правда и вымысел. — М.: Философская книга, 1998. — 296 с. — 1500 экз. — ISBN 5820500032.
	+ *Иваненко С. И.* Вайшнавская традиция в России: история и современное состояние. Учение и практика. Социальное служение, благотворительность, культурно-просветительская деятельность. — М.: Философская книга, 2008. — 320 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-902629-41-2.
	+ *Иваненко С. И.* Современное состояние Общества сознания Кришны в России // Russian Review. — Февраль-март 2012. — Вып. 56. Архивировано 11 ноября 2014 года.
	+ *Колымагин Б.* Искушение культурой: проблемы взаимодействия церкви и культуры в современной России. — М.: Русский импульс, 2008. — 280 с. — 400 экз. — ISBN 5-90252534-9.
	+ *Котовский Г. Г.* Моя встреча со Шрилой Прабхупадой // Вайшнавизм: открытый форум. — 1997. — Вып. 1. — С. 109–114.
	+ Маркс против Кришны // Страна и мир / Ред. К. Любарский. — Мюнхен, 1985. — Вып. 11. — С. 23–24.
	+ *Пахомов С. В.* Индуизм: йога, тантризм, кришнаизм: Карманный словарь. — СПб.: Амфора, 2002. — 172 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94278-326-8.
	+ *Пахомов С. В.* Прабхупада Шрила Бхактиведанта Свами // Энциклопедия религий / Под ред. А. П. Забияко, А. Н. Красникова, Е. С. Элбакян. — М.: Академический проект, Гаудеамус, 2008. — С. 983. — 1520 с. — (Summa). — 3000 экз. — ISBN 978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1.
	+ *Плешаков Ю.* "Чтобы не было ни одного голодного" // Азия и Африка сегодня. — 1996. — № 12 (473). — С. 66–67.
	+ *Прабхупада Ш. Леннон Дж. Котовский Г. Г.* Два диалога [об учении Кришны]: Ш. Прабхупада беседует с Дж. Ленноном (1969 г.) и Г. Котовским (1971 г.) // Азия и Африка сегодня. — 1993. — № 8. — С. 61–66.
	+ *Сатсварупа дас Госвами.* Прабхупада: Человек. Святой. Его жизнь. Его наследие. — М.: Bhaktivedanta Book Trust, 2007. — 608 с. — 20 000 экз. — ISBN 978-5-902284-22-2.
	+ *Стеняев О. В.* Кришнаиты: кто они? // Православие и религии Востока. — М.: Лепта-Пресс, 2005. — С. 513–611. — ISBN 5981940409.
	+ *Ткачёва А. А.* Бхактиведанта Свами Прабхупада // Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: Словарь / Под общ. ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — М.: Республика, 1996. — С. 330. — 576 с. — 10 100 экз. — ISBN 5-250-02557-9.

Mənbələr

Ədəbiyyat
---------

Linklər
-------

* prabhupada.net — Bhakdevedante Svami Prabhupadanın rəsmi saytı
* Bhaktivedanta Svami Prabhupadanın əsas kitablar elektron kitabxanası
* *Klaus K.* *Klostermeier* Hisslərin tərbiyəsi: Şrila Prabhupada ruhani bələdçi kimi
* *G.* *G.* *Kotovski* Şrila Prabhupada ilə görüşüm
* Rusiyada Beynəlxalq Krişna Şüuru Cəmiyyətinin saytı

Video
* Прабхупада отвечает на вопросы о сознании Кришны — YouTube
* Прабхупада о реинкарнации и смысле жизни — YouTube
* Прабхупада на американском ТВ. Сан-Франциско, 1974 г. — YouTube
* Прабхупада. Кришна - Бог — YouTube

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Ketola, 2008
2. 1 2 3  Sherbow, 2004
3. 1 2  Tamal Krishna & Gupta, 2005
4. ↑  Hopkins, 1971
5. 1 2 3 4 5  Rochford, 2007
6. ↑  Squarcini & Fizzotti, 2004
7. ↑  Sebastian, 2014
8. 1 2 3  Иваненко, 2008
9. 1 2  Knott, 1997
10. ↑  Surya, 1999
11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Sooklal, 1986
12. 1 2 3 4 5  Daner, 1976
13. 1 2  Melton, 1991
14. ↑  Sardella, 2013
15. 1 2 3 4 5  Tamal Krishna & Schweig, 2012
16. 1 2 3 4  Bhat, 2004
17. ↑  Asher, 1995
18. 1 2  Chryssides, 1999
19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23  Zeller, 2010
20. ↑  Pradhan, 1996
21. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26  Shinn, 1987
22. ↑  Mitchiner, 1992
23. 1 2 3  Satsvarūpa, 1980
24. 1 2 3 4  Knott, 1986
25. 1 2  Nye, 2001
26. 1 2  Rothstein, 1996
27. 1 2 3 4  Melton, 1986
28. ↑  Rosen, 2007
29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Сатсварупа, 2007
30. ↑  Rowley, 1971
31. 1 2  Rochford, 1983
32. 1 2  Poling & Kenney, 1986
33. ↑  Shrivatsa Goswami, 1983
34. ↑  Hayagriva, 1985
35. ↑  Rubin, 1970
36. 1 2  Kent, 2001
37. ↑  Rochford, 2005
38. ↑  Rochford, 1985
39. 1 2 3 4  Muster, 2001
40. ↑  Satsvarūpa, 1981
41. 1 2 3 4 5 6 7 8  Mukunda, 2011
42. 1 2 3  Brooks, 1989
43. ↑  Ginsberg & Morgan, 1986
44. 1 2  Cohen, 1991
45. ↑  San Francisco Chronicle, January 18, 1967
46. 1 2 3 4  Greene, 2006
47. ↑  Joplin, 1992
48. ↑  Bromley & Shupe, 1981
49. ↑  Johnson, 1976
50. ↑  Urban, 2015
51. ↑  Дубянский, 2015
52. ↑  Sharma, 1986
53. 1 2  Hopkins, 1983
54. 1 2 3  Melton, 1989
55. ↑  Beckford, 1985
56. ↑  PTI, August 13, 2015





1. ↑  О своём отце Прабхупада впоследствии вспоминал следующее: "Он был чистым преданным Кришны, который растил меня сознающим Кришну ребёнком с самого начала моей жизни. Он был добр ко мне, и я впитал от него идеи, которые впоследствии были закреплены во мне моим духовным учителем, моим вечным отцом". Daner, 1976
2. ↑  Судя по ранним публикациям Абхая, он предпочитал использовать имя Абхай Чаран, которое родители дали ему при рождении. Tamal Krishna & Schweig, 2012
3. ↑  Стопы Кришны в индуистской литературе часто сравниваются с лотосом. Tamal Krishna & Schweig, 2012
4. ↑  В том же году в США был принят новый иммиграционный закон, отменивший иммиграционные квоты для азиатов и тем самым открывший ворота для массовой иммиграции индийцев в США. Melton, 1986
5. ↑  Автором текста был один из первых учеников Бхактиведанты Свами — Хаягрива. Rowley, 1971
6. ↑  Использование этого титула по отношению к Бхактиведанте Свами вызвало острое недовольство его духовных братьев из Гаудия-матха в Индии. Tamal Krishna & Schweig, 2012