recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pink gölü** (*ing.* Pink Lake; *fr.* Lac Pink) — Kanadanın Kvebek əyalətində, Qatino şəhərinin yaxınlığındakı Qatino Parkda yerləşən meromiktik tipli göl. Yay dövründə gölün səthi suda yaşayan yosunların sayına görə yaşıl görünür. İnsan fəaliyyətinə göl evtrofikasiyalaşmış və göl təhlükəli hala düşmüşdür. Qatino Park idarəsi göldə çimməyi, gölə daş atmağı, yanında ev heyvanları ilə gəzməyi qadağan edib.

Tarixi
------

Göl adını 1826-cı ildə bu bölgədə yaşamış və ferma təsərrüfatı ilə məşğul olmuş irland ailədən almışdır.

Xüsusiyyətlər
-------------

Meromiktik xüsusiyyətlərinə görə Pink gölündə qədim bakteriya formaları yaşayır. Bu bakteriya formaları fotosintez etmək üçün oksigendən deyil, kükürddən istifadə edir. Oksigenlə zəngin olmayan hissələrdə səthdən 7 metr qalınlığında bu bakteriya formalarından ibarət qat yaranmışdır.

2006-cı ildə göldə elmi işlər aparılmışdır.

Mədəniyyət
----------

Fred Varqasın *"Qanı əlimdən yaxşı yu"* romanında hadisələr bu göl ətrafında baş verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Jakeman, Jane.* "Wash This Blood Clean From My Hand by Fred Vargas, trans. Sian Reynolds". The Independent. February 21, 2007. İstifadə tarixi: 2010-08-29.[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi NCC səhifəsi
* Pink gölü
* Qalereya
* Şəkil bazası
**Baxçasaray müqaviləsi** (*rus.* Бахчисарайский мирный договор, *türk.* Bahçesaray Antlaşması) və ya **Çexrin müqaviləsi** (*türk.* Çehrin Antlaşması) — 1676-1681 Osmanlı-Rusiya müharibəsinin sonunda Osmanlı İmperiyası, Krım xanlığı və Rusiya Çarlığı arasında Krımın Bağçasaray şəhərində 3 yanvar 1681-ci ildə imzalanmış sülh müqaviləsi. Eyni zamanda da Rusiya çarlığı ilə Osmanlı İmperiyası arasında imzalanmış ilk rəsmi müqavilədir.

Mahiyyəti
---------

Bu müqavilənin maddələrinə görə Osmanlı İmperiyası və Moskva mərkəzli Rusiya çarlığı arasında 20 il müddətinə sülh olmalı idi. İki dövlətin əsas sərhədi kimi isə Dnepr çayı nəzərdə tutulmuşdu. Hər iki tərəf də Dnepr çayı ilə cənubdakı Buq çayı arasında yaşayış məskəni salınmayacağını öhtəsinə götürürdü. Noqay köçərilərinin Ukraynanın cənub steplərində köçəriliklə məşğul olmaları qəbul edilirdi. Zaporojye Kazaklarının Dnepr çayı və onun qolları üzərində balıqçılıq etmə, cənubda duzlaq işlətmə, Dnepr çayı və Qara dənizdən istifadə haqları dəyişmədən qalırdı.

Sağsahil Ukrayna, yəni Ukraynada Dnepr çayının şərqi və Zaporojye Kazaklarının bölgələrinin Rusiya çarlığının nəzarətində olduğunu Osmanlılar qəbul edirdi. Buna qarşılıq isə, Kiyev bölgəsinin cənubu (xüsusilə Çexrin), Bratislava bölgəsi və Podolye Osmanlı İmperiyasının nəzarətində qalırdı.

Həmçinin bax
------------

* Osmanlı İmperiyası
* Krım xanlığı
* Rusiya Çarlığı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Aleksander Mikaberidze.* Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. I. 2011. səh. 181.
2. 1 2  *encyclopediaofukraine.* "Treaty of Bakhchesarai" (İngiliscə). 2018-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-05.
**Özbəkistan Respublikasının Daxili işlər orqanları** ( özb. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar organlari) — Özbəkistan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyinin tərkibində olan hüquq-mühafizə orqanı.

23 may 2019-cu ildə ölkə prezidenti Şavkat Mirziyayev "Özbəkistan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarına cinayət prosesi iştirakçılarının hüquqlarının müdafiəsinin təmin edilməsi ilə bağlı dəyişikliklər və əlavələr edilməsi haqqında". Bununla da bir neçə mühüm sənəddə "polis" ifadəsi "daxili işlər orqanları" ilə əvəz edilmişdir. Bununla yanaşı, Özbəkistanda "polis" termini hələ də fəal şəkildə istifadə olunur. Bu, bu sözün uzun müddət işlədilməsi ilə, həmçinin "daxili işlər orqanlarının əməkdaşı" ifadəsinin tələffüzünün çətinliyi ilə bağlıdır. Özbəkistanda avtomobilləri və digər avadanlıqları üzərində "Polis" yazısı olan Özbəkistanın turist polisi formalaşdırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "В Узбекистане окончательно избавляются от термина "милиция". Теперь это сотрудники органов внутренних дел". АН «Podrobno.uz». 2020-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-20.
**Bağır Əli oğlu Bağırov** (d. 12 avqust 1936, Masallı, Azərbaycan) — geologiya-minerologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Milli Elimlər Akademiyasının müxbir üzvü.

Həyatı
------

1936-ci il avqustun 8-də Masallı rayonunda anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye İnstitutunun geoloji-kəşfiyyat fakültəsində təhsil almış və dağ mühəndisi ixtisasına yiyələnmişdir. Bağır Bağırov 1968-ci ildə namizədlik, 1984-ci ildə isə Moskvada doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Neft və qaz yataqlarının geologiyası prosesində onların etibarlı öyrənilməsini təmin edən kompleks geoloji-riyazi üsullar yaratmışdır. Avropa geoloqlar-mühəndislər birliyi – EAGE, Amerika Neftçi- Geoloqlar Cəmiyyəti – ASPG və riyazi geologiya assosiasiyası – COGEODATA-nın üzvüdür. 1969-1988-ci illərdə AN AZDNQİPL-də laboratoriya rəhbəri, direktor müavini, şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1989-cu ildən Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında kafedra müdiridir. 

160-dan çox elmi əsəri, bunlardan 47-si xaricdə dərc olunmuşdur.

11 elmlər namizədinin elmi rəhbəri olmuşdur.

Mükafatlar
----------

* Əməkdar Elm Xadimi

Mənbə
-----

* Bağır Bağırov AMEA-nın rəsmi saytında Arxivləşdirilib 2013-11-07 at the Wayback Machine
**Avaça körfəzi** (*rus.* Авачинская бухта) — Sakit okeanda, Kamçatka yarımadasının cənub-şərqində buxta. Uzunluğu 24 kilometr, eni (girişində) 3 kilometr, dərinliyi 26 metrdir. Avaça körfəzinin şimal sahilində Petropavlovsk-Kamçatski şəhəri (portu) var. Liman balıçılıq və yük daşımalarında istifadə edilən gəmiləri qəbul edir.

Buxta ilk dəfə 1729-ci ildə Vitus Berinqin təşkil etdiyi Birinci Kamçatka ekspedisiyası zamanı kəşf edilmişdir.

Qısa təsvir
-----------

Dünyanın ən böyük buxtalarından biridir. Dünyanın istənilən tip gəmilərini qəbul edir. Avaçi körfəzinin qapalı hissəsini təşkil edir. Buxta 24 km uzunluğa və 3 km enə malikdir (girəcəkdə). Su səthinin sahəsi 215 km2-dir. Dərinliyi 25 metrdir. Buxtaya Avaça və Paratunka çayları tökülür. Sahillərində Petropavlovsk-Kamçatski və Vilyuçinsk şəhərləri yerləşir. Üstəlik burada Rusiyanın Sakitokean donanması yerləşdirilir.
Buxtanın simvolu Tri Brata adalarıdır. Ada körfəzin girəcəyində onun Avaçi körfəzi ilə birləşdiyi ərazidə yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Авача көрфәзи // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 33.
2. ↑  "Rusiyanın 7 möcuzəsi". 2008-10-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-03.
3. ↑  "Невероятно, но эти 10 мест — в России («Russia Beyond the Headlines», Россия)". 2018-12-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-03.
**Avdeyeva yaşayış yeri** — Rusiyada, Kursk vilayətinin Oktyabrski rayonunun Avdeyeva kəndi yaxınlığında (Kurskdan təxminən 40 kilometr (25 mil) məsafədə) son paleolit dövrünə aid ​​yaşayış yeri. Voronej vilayətindəki Kostyonki yaşayış yerləri kompleksi ​​ilə oxşarlığına görə müvafiq arxeoloji mədəniyyət Kostyonki-Avdeyeva adlanır.

Tarixi
------

Abidə 18 iyun 1941-ci ildə, İkinci Dünya müharibəsinin başlamasına bir neçə gün qalmış yerli tarixçi Vladimir Samsonov tərəfindən aşkar edilmişdir. Həmin gün, əsasən, mamont sümükləri – "çiyin bıçaqları, qabırğalar, heyvan və insan dişləri, həmçinin çaxmaq daşı parçaları və hətta ondan hazır alətlər" çıxarılmışdır.

Hərbi əməliyyatlar başa çatdıqdan sonra abidənin tam elmi kəşfiyyatı aparılmışdır. 1946–1948-ci illərdə Mixail Voyevodskinin rəhbərlik etdiyi Desni ekspedisiyası 800 m2 sahəsi olan oval şəklində bir yaşayış yeri kəşf etmişdir. Periferiyada yarım qazıntılar aşkar edilmişdir. Aşkar edilmiş artefaktlar arasında üz cizgiləri aydın şəkildə seçilən "paleolit ​​venaları", mamont heykəlciyi, daş, çaxmaq daşı və sümükdən hazırlanmış müxtəlif alətlər, eləcə də zərgərlik məmulatları var. Tapıntıların yaşının 22–23 min il olduğu təxmin edilir.

2006-cı ilin iyulunda iki yerli yeniyetmə qazıntı sahəsində soyğunçuluq etmişdir. Onlar buna görə "vandalizm" maddəsi ilə qısamüddətli həbsə məhkum edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "САМСОНОВ, Владимир Иванович". 2015-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-01.
2. ↑  "Мамонт / Природные / «МестоКлада» - Любительское кладоискательство". 2013-03-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-01.
3. ↑  Авдеевская стоянка // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
4. ↑  "За погром на всемирно известной Авдеевской стоянке осуждены подростки - Наука и техника - Правда.Ру". 2013-03-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-01.
**Qaspar Abey** (fr. Gaspard Abeille; 1648, Riez, Provans — Alp — Kot d'Azur — 22 may 1718, Paris) — fransız din xadimi, yazıçı, lirik şair və dramaturq. Fransız Akademiyasının üzvü (1704-cü ildən, kafedra 19).

Haqqında
--------

Gənc ikən Provansdan Parisə köçdü. Katib vəzifəsində çalışmış və onunla mənəvi mövzularda söhbətlər etməyi xoşlayan, Lüksemburqlu Fransa marşalı Fransua Henri de Montmorensinin himayədarı olmuşdur. Ölümündən sonra müvəqqəti olaraq hərbi lider, Vendome hersoqu Lui Cozef de Burbonun xidmətinə keçdi. Sonra Normandiya əyalətinin baş katibi olub. 1670-ci ildən Arles Akademiyasının üzvü olub.1704-cü ildə Fransa Akademiyasının üzvü seçildi. Elə həmin il kral onu Klermon-Ferrandakı Notr-Dam de la Mersi monastırının abbatı təyin etdi. O, əvvəlcə öz adı ilə faciələr, şeirlər, nəsrlər yazdı, sonra mənəvi vəziyyətinin ədəbi yaradıcılıqla uyğunsuzluğu tənqidindən yayınmaq üçün əsərlərinin bir hissəsini aktyor Jan-Fransua Juvenon de la Tuileries adı ilə yazdı (1650–1688). Corneille, Pierre Corneille və Jean Racine onun əsərləri haqqında müsbət danışdılar.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Fransa Akademiyası (fr.). 1635.
**Deifont** (q.yun. Δηιφόντης) — yunan mifologiyasında personaj. O, Herakl övladlarından, Antimaxın oğlu idi. Deifont Heraklin nəticəsi, Girnefonun əri olmuşdur. O, arqvlərə qarşı uğurla döyüşmüşdür. Deifont onların uşaq və arvadlarını əsir götürmüşdür. Qayınatası Temenin öldürülməsindən sonra ordu Arqosda kral hakimiyyətini ona ötürmək qərarına gəlmişdir. Pavsaniyə görə, Temenin oğlu Keys və qardaşları hakimiyyəti almışdır. Arqivlərin qalan hissəsindən və Epidavrda məskunlaşdılar. Deifontun övladları Antimen, Ksantipp, Argey və Orsobiyadır.

İstinadlar
----------

1. ↑   Диодор Сицилийский. Историческая библиотека VII, фр.13
2. ↑   Полиэн. Стратегемы II 12
3. ↑   Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 8, 5; Николай Дамасский. История, фр.30 Якоби
4. ↑   Павсаний. Описание Эллады II 19, 1
5. ↑   Павсаний. Описание Эллады II 26, 2
6. ↑   Павсаний. Описание Эллады II 28, 6
**İradə azadlığı** (*yun.* τὸ αὐτεξούσιον və ya τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν, *lat.* liberum arbitrium) — şəraitdən asılı olmayaraq insanın seçimetmə imkanının olması.

İradə azadlığı problemi hələ çox qədim zamanlardan insanları düşündürmüş və zaman-zaman bu problem haqqında düşünüb daşınanlar məsələyə müxtəlif prizmalardan yanaşaraq çeşidli münasibətlər bildirmişlər. Bu problem düşüncə tarixində ən mühüm və mübahisəli məsələlərdən biri kimi tarixə düşmüşdür. İradə azadlığı problemin qoyuluşu insanların təbii maraqlarıyla yanaşı həm də onlarda etdikləri əməllərə, atdıqları addımlara görə məsuliyyət daşıyıb daşımaması kimi çox vacib sosial-psixoloji məsuliyyət məsələsilə sıx bağlı olmuşdur. Bu səbədən də iradə azadlığı problemi istər müxtəlif fəlsəfi-ideoloji cərəyanlar arasında, istərsə də dinlərdə qızğın mübahisə obyektinə çevrilmişdir. Birincilər öz görüşlərində müəyyən əqli mülahizələrdən çıxış edirdilərsə, ikincilər əsas etibarilə ilahi buyruqlara, dini mətnlərə söykənmişlər. Bununla belə, bir sıra diniideoloji cərəyanlar öz görüşlərində dini prinsiplərlə yanaşı əqlin mühakimələrinə də geniş yer vermişlər.

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2005-09-20 at the Wayback Machine
* 

| ⛭Azadlıq |
| --- |
| Konsepsiyalar | 
* Pozitiv azadlıq
* Neqativ azadlıq
* Koqnitiv azadlıq
* Sosial azadlıq
* Hüquqlar
* İradə azadlığı
* Mənəvi məsuliyyət
* Azadlıq ilahəsi

 |
| Növləri | 
* Akademik
* Mülki
* İqtisadi
* Əqli
* Morfoloji
* Siyasi

 |
| Hüquqlar | 
* Sərbəst toplaşmaq
* Birləşmək
* Seçim
* Təhsil
* Məlumat
* Hərəkət
* Mətbuat
* Dini
* Söz
* Vicdan

 |
**Con Stiven Akvari** (1938 və ya 1942) - tanzaliyalı yüngül atlet, 1968 Yay Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı.

1968-ci ilin marafonu
---------------------

1968-ci ilin olimpiadasının marafonunda 75 atlet iştirak edirdi. Qaçışın başlamasından biraz sonra dizini və budunu zədələyir. Amma distansiyanı tərk etmədi, qaçışa davam etdi.

Marafon qalibi Mamo Volde oldu, distansiyanı 2 saat 20 dəqiqə 26 saniyəyə. Con Stiven Akvari məsafəni 3 saat 25 dəqiqə 27 saniyəyə qət etdi. Məsafəni qət edənədək artıq qaliblərin təltif olunma mərasimi, günəş batması və azərkeşlərin çoxunun dağılışması baş verdi. Akvari axrıncı, finişə çatan 57-ci atlet oldu.

İntervyuda ondan sorüşdular ki, niyə yıxılandan sonra qaçışı davam etdi, Akvarinin cavabı:

> 
> Mənim ölkəm 5000 mil məsafəyə məni finişə çatmağım üçün göndərib, yarışa başlamaq üçün yox.
> 
> — **Con Stiven Akvari**

Gələcək karyerası
-----------------

1968-ci ilin Olimpiadasından sonra on ildə yarışlarda iştirak edib. Onun ən yaxşı nəticəsi 1970-ci ildə Birlik oyunlarının marafonunda 5-ci yer olub.

Con Stiven Akvari adına idman fondu yaradılıb və Tanzaniyalı idmaçılara olimpiya oyunlarına hazırlamağa kömək edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Le Petit Futé Tanzanie: Zanzibar. p. 91.
2. ↑  Athletics at the 1968 Arxivləşdirilib 2011-10-02 at the Wayback Machine Ciudad de México Summer Games:
Men's Marathon
3. ↑  Stan Isaacs (November 5, 1991). "Bud's Olympiads Are Worth Their Weight in Gold". Newsday. p. 109.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Olympedia · Игры Содружества |
**Qasım Rəsul oğlu Hüseynov**  (1925— 1958) —Sovet azərbaycanlı çobanı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948).

Həyatı
------

1925-ci il aprelin 17-də Naxçıvan MSSR (hazırda Azərbaycan,Naxçıvan MR,Babək rayonu) Sust kəndində anadan olub.
1942-ci ildə Naxçıvan rayonunun əmək fəaliyyətinə "26 bakı komissarı" adına kolxozda ilk öncə siravi kolxozçu daha sonra çoban olmuşdur.Sonralar ferma müdiri, manqabaşı kimi çalışmışdır.
1947-ci ildə heyvandarlıq sahəsində yüksək göstəricilər əldə edib.
heyvandarlığın yüksək məhsuldarlığının üçün 1948-ci il 17 avqust tarixli SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə, əmək rəşadəti göstərdiyinə görə Hüseynov Qasım Rəsul oğlu "Oraq və Çəkic" medalına Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına layiq görülmüşdür "Lenin" ordeni, ilə təltif olunub.
.
1958-ci il noyabrın 15-də 33 yaşında doğma kəndində vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hüseynov Qasım Rəsul oğlu // Naxçıvan ensiklopediyası. — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2005.

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Dehqan** - Antik və Erkən orta əsrlər dövründə mövcud olmuş ictimai təbəqə.

Bu ictimai təbəqə Sasanilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə böyük rol oynamışdır. Dehqan təbəqəsi haqqında bir sıra mülahizələr irəli sürülmüşdür. M.Ravəndi bu haqda yazır ki, əyanların ən aşağı təbəqəsini təşkil edən dehqanla öz malikanələrində yaşayırdılar. Onlar ancaq tərbiyə və geyim nöqteyi-nəzərdən əkinçilərdən fərqlənirdilər.

Sasanilərin hakimiyyətinin son dövründə geniş yayılmış dehqan termini ərəblərin hakimiyyəti dövründə də işlədilirdi. Bu nəsildən olan bir sıra əyalətlərin əyanları və siyasi xadimlər dehqan nəslindən olduqlarına görə fəxr edirdilər. Digər tərəfdən həmin termini ərəblərdən fərqlənmək üçün əsilzadəliyə nişanə kimi saxlayırdılar. Şərik adlanan mahal hakimləri də dehqanlardan təyin olunurdu.

Ərəb işğalları dövründə incidilməyən yeganə silk dehqanlar idi. Ərəblər xəracın tolanmasında onların gücündən istafadə edirdilər.

Dehqanların qara camaatdan fərqləndiyini göstərən M.Ravəndi yazır ki, onlar gözəl paltar geyir, silah gəzdirir və ata minirdilər. Dehqanların qadınlarına gəldikdə onlar ipək paltar geyir və üzlərini örtürdülər. Onlar ova çıxır, ox atma və qılınc oynatma öyrənirdilər.

Abdulla Fazili isə qeyd edir ki, dehqan ictimai və inzibati termindir.Bu termin əvvəlcə kəzək-xozak formasında işlənmiş, sonra isə dehkan (dehqan) şəklini almışdır ki, bu da "deh" (kənd) və "kan" (başçı) sözlərindən olubkəndin başçısı anlamını daşıyır. Belə ki, o öldükdə ona məxsus kəndi oğlu idarə edirdi.

Dehqanlar istər Sasanilər dövlətində, istərsə də Atropatenada mövcud dövlət quruluşunun özəyini təşkil edirdilər. Məsudinin yazdığına görə dehqanlar beş təbəqəyə bölünürdü. Hər təbəqənin özünə məxsus geyim forması olurdu.

"Məcməlül təvarix"də deyilir ki, dehqan torpaq sahibi və kənd başçısına dövlət tərəfindən verilmişrütbə olmuşdur. Təbərinin yazdığına görə dehqanlara irsən çatan torpaq sahəsi çox az olduğuna görə onlar kəndlilərdən demək olar ki, fərqlənmirdilər. Buna baxmayaraq dehqan öz kəndinin birinci dərəcəli əkinçisi hesab edilirdi.
**Potofyu** pot-o-fyu (frans. *Pot-au-feu*, pɔ.to.fø, hərfi mənası «odda qazan») - Fransa mətbəxinin məşhur və çox tanınmış milli yeməyidir. Şorbanın əsas üç inqreyendi var: ət bluyonu, tərəvəz və ədviyyat

Пот-о-фё (без бульона)

Tarixi
------

Əvvəlllər potofyunu ilin soyuq fəsillərində bişirilirdi, xüsusilə evdə kamen yandırıldığı zaman. Od üzərinə qazan qoyulurdu və onun içinə müxtəlif inqreyendlər daxil edilirdi.

Традиционное приготовление

Tərkibi
-------

Набор продуктов
Potofyu xalq yeməyidir və onun xüsusi tərkibi yoxdur. Buna baxmayaraq əsas tərkibi aşağıdakı kimidir:

* Xüsusilə iri buynuzlu mal-qaranın bud ətindən istifadə edilir;

* həçminin heyvanın qığırdaq hissəsi: sığır quyruğu və ya ilıq sümüklər;

* Tərəvəz: kök, turp, soğan, kartof, kərəviz, ağ kələm, bəzən isə şampinyon və ya meşə göbələyi.

* Ədviyyat: duz, qara istiot, qərənfil ləçəkləri

Soğanı ayrıca yağda qaralana kimi yağda bişirilir və sonra digər inqreyendlər daxil edilir.

Serviz
------

Yeməyi stola serviz edilən zaman bluyonu ayrıca və bəzən düyü, əriştə ilə verilir. Beyin hissəsini xüsusilə zövqlə yeyilir. 

Bluyonun əsas hissəsi ət və tərəvəzdir. Onu duzlu xiyar və mayanezlə yeyilir.

İstinad
-------

1. ↑  «Vive La France Arxivləşdirilib 2011-10-08 at the Wayback Machine
2. ↑  "потофё". 2022-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-12.
Dəftər
**Dəftər** — ərəbcə əsli yunanca bir-birinə bərkidilmiş ağ vərəqlərdən ibarət informasiya daşıyıcısı, qeydlər üçün əşya, yazı üçün predmet. Dəftər vərəqləri ağ, düz xətli, perpendikulyar xətlərin kəsişməsindən əmələ gələn xırda çərçivəli və bucaq altında çərçivəli ola bilərlər. Məktəb dəftərlərinin kənarı da xətli ola bilər.

Dəftərləri daha çox orta və ali məktəb şagird və tələbələri istifadə edirlər. Dəftərlər elmi qeydlər üçün də istifadə edilir. Ancaq bu ağ kağız topluları laborator jurnalları adlanır. Tibbdə isə onlara xəstəlik kartları deyilr.

Həmçinin bax
------------

* Məktəb
* Kağız
* Xətt
* İnformasiya

| ⛭Dəftərxana ləvazimatları |
| --- |
| Qələm  • Diyircəkli qələm  • Karandaş  • Doldurma qələm  • Pozan  • Lövhə  • Dəftər  • Mürəkkəbqabı  • Marker  • Karandaşyonan  • Mürəkkəb  • Stepler  • Su nişanı  • Zərf  • Kağız  • Rəngli karandaş  • Təbrik kartı  • Xətkeş  • Dəftərxana sancağı  • Karbon kağızı  • Qələmqabı |  |
**Kəsmə ilə emal** - mexaniki emal üsullarına aid olan texnologiyadır. Burada pəstahda olan artıq material yonularaq (kəsilərək) çıxarılır və lazımi olan formaya salınır. Baxmayar ki, bu üsullarla qeyri metallar da emal oluna bilirlər, çox vaxt kəsmə ilə emal metalların emalı ilə əlaqələndirilir. Bunun səbəbi sənaye inqilabı dövründə maşınqayırmanın inkişafı ilə bağlıdır. Maşınlarda çalışan peşəkarlardan tornaçılar və başqa mütəxəssislər meydana gəlirlər. Əslində əl ilə emal da (məsələn, yonma, yiyələmə, mişarlama) bu sahəyə aiddir. Kəsmə ilə emal istehsal prosesinin tərkib hissəi olub ayrıca bir elm kimi tədqiq olunur.

Kəsmənin əsas prinsipi iti tilə malik kəsici alətinin pəstahın səthinə girməsi və bunun nəticəsində nazik material qatını - yonqarı çıxarmasından ibarətdir. Alətin materialı emal olunan pəstahın materialından bərk olmalıdır. Yumşaq materialların emalında adi polad kəsici material kimi tətbiq oluna bilir. Möhkəm materialların emalında isə xüsusi alət poladları, bərk xəlitələr, sinter materialları, kəsici kermaika və ya almaz tətbiq edilir. Alətin tili müəyyən olunmuş həndəsi formaya (məsələn, yiv kəskisi, burğu) və ya da qeyri müəyyən həndəsəyə (məsələn, pardaq dairələri, honalar) malik olurlar.

Kəsmə ilə emalım aşağıdkı əməliyyat növləri vardır:

* Torna
* Burğulama
* Frezləmə
* Dartma
* Yonma
* Zenkerləmə
* Rayberləmə
* Pardaqlama
* Honalama
* Hamarlama

Bu əməliyyatlarda tətbiq edilən alətlər də onların adı ilə adlanırlar.
**Adi meşəgilası** (*lat.* Prunus padus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Çin, Koreya, Yaponiya və Monqolustanda təbii arealları vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında (Laçın, Ağdərə, Naxçıvan MR) nadir hallarda rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanda nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsində olan bitki növüdür. CR A2abc;C1.

Bitdiyi yer
-----------

Aşağı və orta dağ qurşaqlarında quru bozqırlaşmış daşlıqayalı yamaclarda yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealı vardır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Adi meşə gilası təbiətdə hündürlüyü 6–7 m-ə qədər olan ağacdır. Bitkinin qabığı qaramtıl boz rəngdə olur. Cavan zoğları qırmızımtıl rəngdədir. Yarpaqları uzunsov ellipsşəkillidir, ucu sivri, kənarları mişardişlidir. Üst tərəfi tünd, alt tərəfi isə bozumtul-göy rəngdədir, tez tökülür. Çiçəkləri salxımşəkillidir. Ləçəkləri ağdır. Meyvələri qara rənglidir. Toxumu yumurtaşəkilli, üzərində parıldayan nöqtələr vardır. Aprel ayında çiçək açır, iyun iyul ayında meyvəsi yetişir.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişməsi səbəbləri
-------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Yeni yasaqlıqların yaradılması zəruridir.

Sinonimləri
-----------

* *Padus avium* Mill.
* *Prunus padus* L. 1753
* *Prunus racemosa* Lam.
* *Padus racemosa* (Lam.) Gilib.
* *Padus racemosa* (Lam.) C.K.Schneid.
* *Prunus seoulensis* H.Lév.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 473.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q165424
* Wikispecies: Prunus padus
* APDB: 152763
* BioLib: 39521
* EoL: 632532
* EPPO: PRNPA
* EUNIS: 180306
* FNA: 242341600
* GBIF: 3021037
* GRIN: 30057
* iNaturalist: 143793
* IPA: 11575
* IPNI: 730076-1
* ITIS: 24798
* IUCN: 172090
* MoBotPF: 286450
* NBN: NBNSYS0000003419
* NCBI: 97307
* NZOR: 4c925c4c-a157-42b2-8931-095ff527afa5
* PalDat: Prunus\_padus
* PFI: 2233
* Plant List: rjp-45
* PLANTS: PRPA5
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:730076-1
* Tropicos: 27801114
* VASCAN: 8870
* WFO: wfo-0001008273

 |
**Yan Ryapoş** (slovak. Ján Riapoš; 28 sentyabr 1968, Helpa[d]) — Stolüstü tennis üzrə yarışan slovakiyalı paralimpiyaçı. Dördqat Paralimpiya çempionu və gümüş medalçı. Yalnız Henrite Farkasdan geri qalır (5 qızıl, 1 gümüş, 1 bürünc medal). O, Slovakiya Paralimpiya Komitəsinin sədri və Slovakiya Əlil Atletlər Assosiasiyasının sədridir. O, hazırda 2-ci idman sinfində dördüncü, əlil arabası idmanı kateqoriyasında isə 61-ci yerdədir.

Bioqrafiya
----------

1993-cü ildə avtomobil qəzasına düşərək onurğa beynini zədələyir.

### İdman

2012-ci ildə Londonda keçirilən Yay Paralimpiya Oyunlarında o, Rastislav Revutski və Martin Ludrovski ilə birlikdə həm fərdi, həm də komanda yarışında qalib gələrək ən böyük uğura imza atır.

2016-cı ildə 47 yaşında Rioda keçirilən Paralimpiya Oyunlarında iştirak edib. Şəxsi turnirdə o, 1/4 finalda çex Jiri Suhanekə uduzaraq, nəticədə beşinci olur. Komanda dördüncü olmuşdur.

### İdmandan kənar

2002-ci ildən Ryapoş Slovakiya Əlil İdmançılar Assosiasiyasının sədri, 2003-cü ildən isə Slovakiya Paralimpiya Komitəsinin sədridir.

31 avqust 2006-cı ildə Slovakiya Prezidenti İvan Qasparoviç ona əlillər üçün idmanın inkişafında müstəsna xidmətlərinə görə üçüncü dərəcəli Lüdovit Ştur ordeni təqdim edir.

Yan Ryapoş Trnava Universitetinin Sağlamlıq və Sosial İş fakültəsində sosial elmlər üzrə təhsil alıb.

2014-cü il prezident seçkilərinin birinci turundan əvvəl o, Robert Fikonun namizədliyini açıq şəkildə dəstəkləyir.

19 noyabr 2018-ci il tarixində Müqəddəs Yelizaveta Sağlamlıq və Sosial İş Kollecində Yan Ryapoşa Fəxri Doktor (Fəlsəfə doktoru) adı verilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Ján Riapoš" (slovak). www.osobnosti.sk. 2018-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.
2. ↑  "RIAPOS Jan". stats.ipttc.org. 2019-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.
3. ↑  "Table Tennis at the London 2012 Paralympic Games - Men's Teams Classes 1-2". Paralympic Games (ingilis). 2019-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.
4. 1 2  "Jan Riapos - Table Tennis - Paralympic Athlete | London 2012" (ingilis). London 2012. 2013-06-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.
5. ↑  "RIAPOS Jan". Paralympic Movement (ingilis). 2016. 2019-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.
6. ↑  "Ján Riapoš" (slovak). aktuality.sk. 2018-11-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.
7. ↑  "Prezident SR Ivan Gašparovič udelil štátne vyznamenania". Kancelária prezidenta SR. 2006-08-31. 2017-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-24.

Mənbə
-----

* Yan Ryapoş (ing.)
**Celal ilə Ceren** — Türkiyə istehsalı komediya film. "Hər kəsin bir Cereni var" şüarı ilə çəkilən film, altı ildir birlikdə olan sevgililərin ayrıldıqdan sonra yaşadıqları hekayədən bəhs edir. Şahan Gökbakar filmdəki baş rolu Ezgi Mola ilə bölüşdü. İstifadəçilərin səsverməsi nəticəsində IMDb Worst 100 siyahısında birinci yerdədir.

Mövzu
-----

30 yaşında olan Celal (Şahan Gökbakar), Karaköydə atasının elektrikçi dükanında işləyir. Sözlüsü yenə 30 yaşında olan Ceren (Ezgi Mola) isə bir mebel mağazasında işləməkdədir. İki sevgilinin birlikdə olması 6 il davam etmişdir və hələ də Celal evlilik təklifi etməmişdir. Celal bir dostunun subaylığa vida şənliyinə getmək istəyəndə cütlük dəhşət dərəcədə savaşır və ayrılırlar. Ceren getməyini istəməsə də, Celal yalan deyib Cereni aldadaraq Aksaraydakı Rus qadınlarının olduğu şənliyə gedir. Şənlikdə Cəlalın dostu böyük bir saflıqla Cəlalın Rus qızlarla bərabər əyləndiyi video görüntüləri İnternetə qoyur. İnternetdə bu videoları izləyən Ceren Cəlaldan ayrılmaq istəyir, onu hələ də sevsə də məqsədi biraz sevgilisinin burnundan gətirməkdir. Lakin heç gözləmədiyi ölçüdə evlənmək tabeliyi altında qalmaqdan şikayət edən Cəlal, dəvət etdiyi bir restorandakı şam yeməyində yalan deməyinin səbəbini onun olduğunu deyərək və Cereni günahlandıraraq bir anda tərk edər. Həyatının çoxdan daha güllü-çiçəkli olacaqğını düşünərkən Cəlalın subaylıq günlərində bəlalar da yaxasından əl çəkməz. Cerendən ötrü darıxacağı günlər artıq yaxındır və özünü bağışlatmaq üçün təkrar keçmiş sevgilisinin ürəyini yumşaltmağa çalışır.

İstehsal
--------

*Cəlal Ceren*  '​ ssenarisi Şahan Gökbakar tərəfindən yazıldı və filmə Togan Gökbakar rejissorluq etdi. İkili *Recep İvedik* serialında birlikdə çalışdı. Film Gökbakar qardaşları ilə birlikdə qurulan Çamaşırhane Film adlı istehsal şirkəti tərəfindən çəkilib. *Recep Ivedik 3*  '​dən sonra iki ilə yaxın ara verən qardaşlar, Cəlal ilə Ceren filminin hekayəsi, Şahan Gökbakarın yaxın bir dost qrupundakı bir dialoqdan əsaslanıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  IMDb (ing.). 1990.

Xarici keçidlər
---------------

* — IMDb səhifəsi

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · IMDb · Rotten Tomatoes |
**Alabaşlı hematit yatağı** — Azərbaycanın Gəncə şəhərindən 16 kilometr şimal-qərbdə, Şəmkirdən 20 kilometr şərqdə, Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamaclarında hematit yatağı. Yatağın geoloji quruluşunda qalınlığı 200–250 metr olan vulkan mənşəli Orta Yura süxurları (tufqumdaşlı, tuf-brekçiya, tuf-konqlomerat) iştirak edir. Bu süxurlarda qalınlığı 1–3 metr olan 10-a qədər hematit layı var. Oxşarlığına və formasına görə yataqda üst və alt filiz təbəqələri ayrılır. Təbəqələrin yatım bucağı 15–20°-dir. Filizin tərkibində 18,3–48,4% dəmir olur. Filizdə hematitdən başqa pirit, xalkopirit, kvars, kaolinit və s. minerallar da var. Yataq hidrotermal mənşəlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Алабашлы һематит јатағы // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 211.
**Enliyarpaq cökə** (*lat.* Tilia platyphyllos) — bitkilər aləminin əməköməciçiçəklilər dəstəsinin əməköməcikimilər fəsiləsinin cökə cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Ukraynanın qərb hissəsinin meşələrində, Moldovada, Qafqazda, Qərbi, Mərkəzi, Cənubi Avropada, İtaliyada, Yuqosloviyada, Bolqariyada, Yunanistanda, Rumıniyada bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 40 m-dək, sıx, enli piramidal çətirli, qırmızımtıl qonur tükücüklü, bəzən çılpaq ağacdır. Yarpaqları 14 sm-dək uzunluqda, yumurtavari, üstü tünd yaşıl, alt tərəfi açıq, çılpaq, damarcıqların künclərində açıq tükcüklüdür, 2-6 sm uzunluğu olan saplaqlarda yerləşir. Xırdayarpaq cökəyə nisbətən yarpaqları iki həftə gec açılır Tumurcuqları qırmızımtıl-qonur, çılpaqdır. Çiçəkləri 2-5 ədəd sarımtıl çiçək qrupunda toplanır və iyun ayının əvvəlində çiçəkləyir. Meyvəsi təxminən şarşəkilli, 5 çıxıntılı, qalın qabıqlı, keçəli tükcüklü qozadır.

Ekologiyası
-----------

İstiyə, quraqlığa, rütübətə davamlı olub, torpaga tələbkardır. İşıqlı ərazilərdə yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kiçik Qafqazda, Talışda təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Landşaft memarlığında və yaşıllaşdırmada geniş istifadə olunur. Balverən bitkidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q156831
* Wikispecies: Tilia platyphyllos
* ARKive: tilia-platyphyllos
* BioLib: 39316
* Ecocrop: 10449
* EoL: 584812
* EPPO: TILPL
* EUNIS: 184634
* GBIF: 3152048
* GRIN: 36695
* iNaturalist: 169761
* IPNI: 835522-1
* IRMNG: 10199040
* ITIS: 21541
* IUCN: 203361
* MoBotPF: 287368
* NBN: NBNSYS0000003127
* NCBI: 82423
* NZOR: 17349634-5e4b-4f3f-9ada-f773d1482ad5
* PalDat: Tilia\_platyphyllos
* PFI: 3088
* Plant List: kew-2517523
* PLANTS: TIPL
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:332109-2
* Tropicos: 32200188
* VASCAN: 6643
* WFO: wfo-0000456948

 |
**Enno Littmann** (*alm.* Ludwig Richard Enno Littmann‎; 16 sentyabr 1875 - 4 may 1858) — Almaniya dilçisi və şərqşünası.

Həyatı
------

Enno Littmann 16 sentyabr 1875-ci ildə Şimali Almanyanın Oldenburq şəhərində doğuldu. Atasının yabançı dillərə ilgi duyan və evində dillə ilgili müxtəlif kitablar saxlayan bir mətbəəçi olmasının da təsiriylə hələ lisey şagirdi ikən Yunanca, Latınca, Fransızca, İngiliscə, İtalyanca, İspanca və Ortaşərq dillərinin əsaslarını öyrəndi; ayrıca yay tətillərində getdiyi qohumlarının yanında Şimali Almancası ilə fasih Almanca arasındakı fərqliliklər üzərinə çalışdı. 1895-1898-ci illərdə Berlin, Greifswald, Halle və Strasburq universitetlərində dilçilik oxudu; ən önəmli müəllimləri Sami dilləri və əruz mütəxəssisi Franz Praetorius, ilahiyatçı və tarixçi Emil Kautsch, tarixçi Eduard Meyer, Germanist Otto Bremer və Həbəş dilləri mütəxəssisi Avqust Dilmanndır.

1898-ci ildə İbranicə və din dərsləri müəllimliyilə Almanca, Latınca və İngiliscə tələbə yardımçılığı imtahanlarını qazanan Littmann, bir neça ay sonra Həbəşistanın Tigre dilində feillər üzərinə hazırladığı dissertasiya ilə dilçilik doktoru oldu və Strasburq Universitetində Teodor Nöldeke ilə birlikdə çalışmağa başladı. 1899-1900-cü illərdə Amerika Princeton Universitetinin Orta Şərqə hazırladığı arkeoloji bir araşdırma gəzintisinə qatıldı. 1901-ci ildə bu universitetinin Şərq dilləri bölümünə müəllim təyin edildi və 1906-cı ilə qədər vəzifəsini sürdürdü; bu arada 1904-1905-ci illərdə ikinci dəfa Suriya və Fələstinə bir araşdırma gəzintisi etdi. 1906-cı ildə Strasburq Universitetində Nöldekedən boşalan Şərqşünaslıq Mərkəzinin müdirliyinə gətirildi və 1951-ci ildə buradan əməkliyə ayrıldı. Uzun akademik həyatı boyunca Göttingen, Bonn və Tübingen universitetlərində qısa müddətlərlə müəllim olaraq çalışdı; konfranslar vermək və Qahirə Akademiyasının toplantılarına qatılmak üzrə sıx-sıx Misirə getdi. Tigre dilinə aid mətnlər dərləmək və Kral Ezananın (IV əsr) qədim Geez dilindəki kitabələrini oxumaq üçün Həbəşistana və bir Amerikan araşdırma heyətiylə birlikdə hələ tamamilə çözüləməmiş olan Lidiya dilindəki kitabələri incələmək üzrə Sardesə (Manisa) səyahətlər etdi. 1904-1911-ci illər arasında Bibliotheca Abessinica və 1922-1934-cü illərdə "Zeitschrift für Semitistik" adlı dərgiləri çıxardı. May 1958-ci ildə Tübingendə ölən Littmann Berlin, Göttingen, Mainz, Amsterdam, Brüssel, Qahirə, Kopenhagen, Paris və Roma elmlər akademiyasının əsl üzvü və bir çox akademiyanın fəxri üzvü idi; aldığı müxtəlif nişanlar arasında Dünya Barış Cəmiyətinin 1931-ci ildə verdiği "Pour lə méritə" (ləyaqət) nişanı da vardı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  E. Littmann // KNAW Past Members (ing.).
3. ↑  Czech National Authority Database.

Xarici keçidlər
---------------

* **For more & detailed info cp. the German version of the Wikipedia entry re Enno Littmann!**
* Enno Littmann's Biography Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine by Eike Haberland, in Lissan Magazine (online magazine for Ethiopian art, culture & lifestyle).
**Adi kərtənkələ** (*lat.* Lacerta agilis) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin sürünənlər sinfinin pulcuqlular dəstəsinin əsl kərtənkələlər fəsiləsinin yaşıl kərtənkələ cinsinə aid heyvan növü.

Areal
-----

Demək olar ki, bütün Avropa ərazisində, Rusiyanın avropa hissəsindən Monqolustanın şimal-qərb hissəsinə qədər yayılıb. Avropanın Pireney yarımadası, Türkiyənin avropa hissəsi, Böyük Britaniya ərazisi isə istisna olaraq yayılmamışdır. Onun şərq yayılmasının şərq sərhəddi Baykal önü, və Mərkəzi Asiyaya qədər gedib çıxır. Şimalda isə 60° yuxarıda demək olar ki, yayılmamışdır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Çütləşmə zamanı adi kərtənkələlər yaşıl rəngdə olur. Onların uzunluğu 25 sm, bəzi hallarda isə 35 sm uzunluğa malik olanlarınada rast gəlinir. Çütləşmə ərəfəsində erkəklər uca səsli fit verirlər. Təklükə zamanı quyruğunu atırlar. 3–4 həftədən sonra quyruq bərpa edirlər. Cücülər, puplar və bəzi hallarda öz törəmələrini də yeyirlər.

Sistematika
-----------

Bu növün elmə 10 tatınmış yarımnövü vardır. Qərb yarımnövləri *Lacerta agilis agilis*, *Lacerta agilis argus* bel hissələri qırmızı və ya qəhvəyi qırmızı rəngdə olur. Şərq yarımnövləri *lat.* Lacerta agilis exigua kiçik olur və erkəklər çütləşmə vaxtı bütünlüklə yaşıl olur.

Qorunma statusu
---------------

Adi kərtənkələ növü Avropanın bir çox ərazilərdə qorunur. Rusiya ərazisində isə sayı kifayət qədər çoxdur. Estoniya (1998) və Latviyanın (2003) qırmızı kitabına daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q148595
* Wikispecies: Lacerta agilis
* ADW: Lacerta\_agilis
* BioLib: 356
* EoL: 791768
* EUNIS: 713
* Fauna Europaea: 214645
* Fauna Europaea (new): caeb7132-93b4-47e5-a542-83f46c003f06
* GBIF: 6159223
* iNaturalist: 35912
* IRMNG: 10365851
* ITIS: 1155305
* IUCN: 157288
* NBN: NBNSYS0000005070
* NCBI: 80427
* RD: agilis
* uBio: 195616

 |
**Enliyarpaq parentuçeliya** (*lat.* Parentucellia latifolia) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin orobanşkimilər fəsiləsinin parentuçeliya cinsinə aid bitki növü.

Qısa morfoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------

Hündürlüyü (3) 7-25 (35) sm, gövdəsi düz, sadə və ya əsasında budaqlanmış, sadə saplaqlı vəzicikli tüklərlə örtülmüş birillik ot bitkisidir. Yarpaqları oturaq, xırda, enli yumurtaşəkilli, dərin dişlidir, aşağı yarpaqları qismən yaxınlaşmış, yuxarı yarpaqları 2-3 cüt düzülmüş, barmaqvari kəsilmiş, üçküncneştərvari küt dişlidir; çiçəkaltlığı yarpaqları daha ensiz, çox vaxt yalnız 3 ədəd dişli olur, demək olar ki, kasacığa bərabərdir. Çiçəkləri sünbülşəkilli çiçək qrupunda toplanmışdır. Tac tünd-fırfır rəngdədir, 8-15 mm uzunluqdadır, xaricdən tüklüdür, nazik borucuqlu və qısa büküşlüdür, üst dodağı qalpaqşəkilli, alt dodaq isə üçbölümlüdür, orta bölümü ensiz və uzundur. Qutucuğun uzunluğu 10 mm-dir, neştərvaridir, yastılaşmış, çılpaq və kasacıqdan qısadır. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, may ayında meyvə verir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeron, Qobustan, BQ qərb, BQ şərq, Kür-Araz oval. Lənk. oval. Aşağı dağ qurşağında. Ovalıqda və dağətəyi yerlərdə.

Yaşayış mühiti
--------------

Meşələrdə yol və çay kənarlarında, yarımsəhralarda, quru, gilli və daşlı yamaclarda rast gəlinir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Parentucellia latifolia* | 
* Wikidata: Q7136830
* APDB: 94511
* APNI: 96753
* Calflora: 6061
* eFloraSA: Parentucellia\_latifolia
* EoL: 487434
* EPPO: PATLA
* EUNIS: 184247
* FloraBase: 7089
* FoIO: PARLAT
* GBIF: 3171819
* iNaturalist: 69923
* IPNI: 806703-1
* IRMNG: 10969840
* ITIS: 504118
* NBN: NBNSYS0200002798
* NCBI: 374721
* NZOR: 1b08f871-9f42-4ca8-914b-0fba08ed30a7
* NZPCN: 3278
* PalDat: Parentucellia\_latifolia
* PFI: 4970
* Plant List: tro-29207723
* PLANTS: PALA28
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:806703-1
* Tropicos: 29207723
* VicFlora: 330d8c3a-7410-4e8f-87e6-9c4f707adef0
* WFO: wfo-0001139853

 |
| *Euphrasia latifolia* | 
* Wikidata: Q21874240
* APDB: 166786
* APNI: 229603
* EUNIS: 184245
* GBIF: 7332933
* IPNI: 30440157-2
* NZOR: 2b34aa44-34f6-470b-a548-4b6f48f97f42
* Tropicos: 100335562

 |
**Enna** (İtalyanca tələffüz: ˈɛnna,  qulaq as, sic. Castrugiuvanni, q.yun. Ἔννα, lat. Henna və bəzən *Haenna*) — İtaliyanın cənubunda yerləşən Siciliya regionunun Enna vilayətində şəhər və kommuna.

Dəniz səviyyəsindən 931 metr (3,054 fit) yüksəklikdə olan Enna şəhəri İtaliyanın ən hündür vilayət paytaxtıdır. Şəhər 1926-cı ilə qədər "*Kastroqiovanni*" olaraq bilinirdi.

Tarix
-----

### Qədim dövr

Həmçinin bax: Birinci Qul müharibəsi
Şəhər Yevnin rəhbərlik etdiyi Birinci Qul müharibəsinin başladığı yerdir. Üsyan e.ə. 136-cı ildə bu şəhərdə başladı. 400 köləyə rəhbərlik edən Yevn şəhər zadəganlarına qarşı qırğın törətdi. Şəhərdə baş verən qələbədən təhrikləşən daha 6,000 qul üsyana qatıldı. Bu kölələr Yevni öz kralları seçmişdilər və ona "*Antiox*" adını vermişdilər. Kiçik ordunun böyük əməlləri Kleonun qulağına gəldi və o, 14,000 qul ilə Yevnə kömək etməyə Siciliyaya getdi. Kleon burada general təyin edildi. E.ə. 132-ci ildə Yevn və Kleonun sığınacaqları olan Enna şəhəri Roma ordusu tərəfindən azad edildi. Qalan üsyançılar çox keçməmiş məğlub edildilər. Beləliklə, üsyan sona çatdı.

Demoqrafiya
-----------

Əhali dinamikası:

İstinadlar
----------

1. ↑  *Livi, Tit.* Ab Urbe condĭta [*Şəhərin qoyulmasından tarix*] (lat). Roma. səh. 56.2.
2. ↑  "Welcome to the new institutional website" (ingilis). 2019-08-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-25.

Xarici keçidlər
---------------

* comune.enna.it — Enna kommunasının rəsmi saytı  (ital.)
**Kustar Neftçıxaranların Birləşmiş İttifaqı** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyət göstərmiş qeyri-hökumət təşkilatı.

Tarixi
------

Əsası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə, 1919-cu ildə qoyulmuşdu. Yaradılması ideyası Fevral inqilabına (1917) qədər də mövcud olmuş, lakin 1916-cı ildə çar hökuməti tərəfindən qəbul edilməmişdi. İttifaqın sədri Nəcəfqulu Vəliyev, idarə heyətinin üzvləri Mirzağa Atababayev, Orucəli Babayev, Səfər Mir Mövsümov, Yevsey Tatarenko idilər. Əsas məqsədi neft hasilatına olan ehtiyacları, kustar neft istehsalını qanunvericilik əsasındaqaydaya salmaq haqqında müvafiq müraciətlər edilməsi, neft bazarının vəziyyətinin öyrənilməsi, əməyin təhlükəsizliyini təmin edən müvafıq tədbirlərin və texniki qaydalann işlənib hazırlanması, ittifaqın fəaliyyət göstərdiyi ərazidə nəqliyyat yollarının çəkilişi, üzvlərə hüquqi yardımm təşkili, istehsal ehtiyaclan üçün lazımi materiallann alınmasına güzəştli kreditlərin açılmasını və s. təmin etmək olmuşdur. Bakı mədən rayonunda neftin əl ilə çıxarıldığı sahələrin icarəyə verilməsi üçün "xüsusi qaydalar" layihəsinin işlənib hazırlanması ilə əlaqədar ittifaq 1920-ci ilin əvvəllərində öz hesabatını Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ticarət və Sənaye Nazirliyinə təqdim etmişdi. Dövlət xəzinəsinin mənafeyini müdafiə etmək məqsədilə tərtib edilmiş "Xüsusi qaydalar" kustar neft istehsalçılarının maraqlarım nəzərə almırdı. Buna görə də ittifaq "Xüsusi qaydalar"ı iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun saymamışdı. İttifaq Aprel işğalından (1920) sonra fəaliyyətini dayandırmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

İstinadlar
----------

1. ↑  Kustar Neftçıxaranların Birləşmiş İttifaqı // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 91-92. ISBN 9952-417-44-4.
**Antarktozavr** (*lat.* Antarctosaurus) — Təbaşir dövründə yayılmış və 84–65 milyon il önçə yayılmışlar.

Qısa məlumat
------------

Onların qalıqlarına Cənubi Amerika (Argentina, Uruqvay, Çili, Braziliya) və Asiyada (Hindistan) rast gəlinir. Səbəb isə bu matariklərin vahid cənub materiki olan Qondvananın bir hissəsi olmasından irəli gəlir. Tapılaq qalıqlara əsasən onu demək olar ki, bu canlılar cənub yarımkürrəsində tapılmış ən iri hdinozavrlardandır. Antarktozavrların bütün sümüklərinə rast gəlinməmişdir. Onların quyruqları ilə birlikdə 18–40 metr arasında dəyişmişdir. Çəkisi 60 ton olmuşdur.

Növləri
-------

Antarktozavrların iki təstiqlənmiş növü vardır: Antarctosaurus wichmannianus, Antarctosaurus giganteus.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Antarktozavr". 2014-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-20.
2. ↑  "Dinozavrlar. Antarktozavr,Antarctosaurus". 2014-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-20.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2776003917 |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131738
* Wikispecies: Antarctosaurus
* EoL: 4658393
* Fossilworks: 38685
* GBIF: 4822764

 |
**Yan Teemant** (est. Jaan Teemant; 24 sentyabr 1872 – 23 iyul 1940, Tallin) — Estoniya dövlət xadimi.

Təhsil
------

Volost məmurunun katibinin ailəsində dünyaya gəlmişdir. Uşaqlığı valideynlərinin ferma aldığı Kohila yaxınlığında keçmişdir. Hüqo Treffner özəl gimnaziyasını, sonra Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib (1901). Tartu Universitetinin fəxri hüquq doktoru (1932) olmuşdur.

İnqilabi fəaliyyəti və həbsi
----------------------------

Reveldə (indiki Tallinn) vəkil köməkçisi idi. 1904-1905-ci illərdə Revel şəhər dumasının üzvü idi. 1905-ci ildə inqilabi hadisələrdə fəal iştirak etdi, 1905-ci ilin dekabrında Tartuda Ümumestoniya Xalq Nümayəndələri Məclisinin sədri seçilir, Yuryev (indiki Tartu) Universitetinin akt zalında "aula məclisinə" rəhbərlik edir. İsveçrəyə mühacirət etmək məcburiyyətində qalır, hərbi vəziyyətə görə qiyabi ölümə məhkum edilir. Hərbi vəziyyət və ölüm hökmü ləğv edildikdən sonra (1908-ci ildə) Estoniyaya qayıdır. O, bir il yarım müddətinə azadlıqdan məhrum edilir, cəzasını çəkdikdən sonra 1911-1913-cü illərdə Arxangelsk quberniyasında sürgündə olub.

Hüquqşünas və siyasətçi
-----------------------

1913/1914-1940-cı illərdə Tallinndə vəkil, 1919-1925-ci illərdə Vəkillər Kollegiyasının sədri olub. 1917-1919-cu illərdə üzvü, 1917-ci ildə Estoniya Müvəqqəti Zemstvo Soveti sədrinin birinci müavini, 1918-1919-cu illərdə Estoniya Respublikasının Baş prokuroru, 1919-1920-ci illərdə Təsisçilərin üzvü olmuşdur. O, ikinci və beşinci çağırış Riygikoqunun üzvü idi. 1925-ci il dekabrın 15-dən 1927-ci il dekabrın 9-dək və 1932-ci il fevralın 19-dan 1932-ci il iyulun 19-dək dövlət başçısı olur.

O, 1934-cü ildə dövlət çevrilişindən sonra qurulan avtoritar Konstantin Pats rejimini tənqid edir. 1939–1940-cı illərdə Almaniyanın Qəyyumluq İdarəsində (bu dövrdə Almaniyada məskunlaşan almanların əmlakına nəzarət etmək üçün yaradılmış orqan) Estoniya nümayəndəsi olmuşdur.

Ölümü
-----

24 iyul 1940-cı ildə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən həbs edilir. 24 fevral 1941-ci ildə hərbi tribunal tərəfindən günahkar bilinərək, 10 il həbs cəzasına məhkum edilir. Kassasiya şikayəti təmin edilmir. Bəzi məlumatlara görə, o, 1941-ci ilin iyulunda Tallinn mərkəzi həbsxanasında ölüb və ya güllələnmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Teemant, Jaan". eestigiid.ee.
2. ↑  Ly Lehtmets. Kivid kõnelevad. Toronto, 2004.
Dayavik almaz yatağı 2006-cı il
**Dayavik almaz yatağı** — Kanadada, Yellounayf şəhərindən 300 *km* şimal şərqində yerləşir.

Haqqında
--------

Ehtiyatına görə ölkənin ikinci yatağıdır. 1994-cü ildə kəşf olunmuş, 2002-ci il dən açıq və yeraltı üsullarla istismar olunur. Almazın kəşf olunmuş ümumi ehtiyatı 106,5 mln. kardır (kimberlitlərdəki orta miq darı 3,96 *kar/t*, ehtiyatı isə 25,6 mln. *t-*dur ). Yataq Şimali Amerika platformasının şimal-qərb hissəsi ilə əlaqədardır; Kanada almazlı əyalətinə daxildir. Eosen yaşlı 4 kimberlit borusundan ibarətdir. Kimberlitlər vulkanoklastik və piroklastik süxurlardan, yan süxurlar isə zəif metamorfizləşmiş qrauvakka və argillitlərdən, həmçinin Arxey yaşlı diorit və qranitlərdən ibarətdir. Borular 30 *m* qalınlıqlı müasir buzlaq çöküntüləri ilə örtülüdür. Almazlar yüksək keyfiyyətlidir, orta qiyməti 110 dollar/kardan yuxarıdır. Әsasən, zərgərlikdə istifadə olunur.

Həmçinin bax
------------

* Cvanenq almaz yatağı

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi internet səhifəsi
* 1991-ci ildə Dayavik almaz yatağının kəşfi Arxivləşdirilib 2011-07-06 at the Wayback Machine
* Yatağın şəkilləri

İstinadlar
----------

1. ↑  **Dayavik almaz yatağı**// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — VI cild. Bakı, 2009. — Səh.: 393.
**Yoşito Harada** (原田淑人, *Harada Yoşito*?, 5 aprel 1885, Tokio – 23 dekabr 1974) – Yaponiya arxeoloqu və tarixçisi.

Həyatı
------

Yoşito Harada 1885-ci ildə Yaponiyanın Tokio şəhərində doğulmuşdur. O, Tokio Universitetində Asiya tarixi sahəsi üzrə dərəcə əldə etmiş və universitetin fakültəsinə qoşulmuşdur. Saytobaru qəbirlərində aparılan qazıntı işlərində iştirak etdikdən sonra 1921–23-cü illərdə ABŞ və Avropada arxeologiya üzrə təhsil almışdır.

Harada mədəniyyət tarixi tədqiqatları ilə məşğul olmuş, Uzaq Şərqdə arxeologiya elmini inkişaf etdirmək məqsədilə 1925-ci ildə arxeoloq Kosaku Hamada ilə birlikdə Uzaq Şərq Arxeologiya Cəmiyyətini qurmuşdur. O, Muyan kimi Han sülaləsinə aid qala ərazilərində, Bohay dövlətinin şərq paytaxtında, Çinin Koreya yarımadasında yerləşən Lolan mahalında qazıntı işləri apararaq Mərkəzi Asiya, Han və Tan sülalələri aid geyimləri, eləcə də, aksessuarları tədqiq etmişdir.

Əsərləri
--------

* *"Kan rikuço no fukuşoku"* (1937, "Han və Altı sülalənin geyim və aksessuarları")
* *"Toa kobunka kenkyu"* (1940, "Şərqi Asiya mədəniyyəti üzrə tədqiqatlar")

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). III cild (G–I). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 100. ISBN 0-87011-623-1. İstifadə tarixi: 25 avqust 2022.