| SSRİ-də məcburi köçürülmələr |
| --- |
| 
Siyasətlər |
| 
* Qolçomaqlıqdan salınma
* Evakuasiya
* Məcburi yaşayış məntəqələri
* QULAQ
 |
| 
Xalqlar |
| 
* Azərbaycanlıların Ermənistandan
* Balkarlar
* Çeçenlər və inquşlar
* Krım tatarları
* Estonlar
* Almanlar
	+ Rumıniyadan
* Yunanlar
	+ NKVD əməliyyatı
* İngermanlandlı finlər
* Kalmıklar
* Qaraçaylılar
* Koreyalılar
* Çinlilər
* Latışlar
* Litvalılar
* Axısqa türkləri
* Polyaklar
	+ 1944–46
	+ 1955–59
* Rumınlar
* Polşadan ukraynalılar
 |
| 
Əməliyyatlar |
| 
* İyun deportasiyası
* Nasist-Sovet əhali köçürmələri
* Şimal əməliyyatı
* Payız əməliyyatı
* Priboy əməliyyatı
* Vistula əməliyyatı
 |
| İkinci Dünya müharibəsində müharibə əsiri əməyi |
| 
* Müharibə əsiri adminstrasiyası
* Yaponlar
* Almanlar
* Macarlar
* Rumınlar
 |
| Kütləvi əmək qüvvəsinin köçürülməsi |
| * İyirmi beş minlər
* NKVD əmək kolonları
* Bakirə Torpaqlar kampaniyası
 |
| * b
* m
* r
 |

**Böyük mart deportasiyası** (*rus.* Большая мартовская депортация) və ya **Priboy əməliyyatı**(*rus.* операция «Прибой») - Sovetlərin Baltikyanı ölkələrdən 25-28 mart 1949-cu ildə əhalini kütləvi şəkildə deportasiya etməsi idi. Baltikyanı ölkələrin tarixçiləri hadisəni **Mart deportasiyası** olaraq da adlandırırlar. Xalqın düşməni kimi göstərilən 90 mindən çox eston, latış və litvalı Sovet İttifaqının məskunlaşmayan ərazilərində məcburi köçkün vəziyyətinə gətirildi. Deportasiya olunanların 70%-dən çoxu qadınlar və 16 yaşınadək uşaqlar idi.

"Qolçomaqlıqdan salınma" kampaniyası olaraq göstərilən əməliyyat kollektivləşməni asanlaşdırmaq və Meşə Qardaşlarının Sovet işğalına qarşı silahlı müqavimətini dəstəkləyən bazanı ləğv etmək məqsədi daşıyırdı. Deportasiya öz hədəflərini gərçəkləşdirə bildi: 1949-cu ilin sonlarında Latviya və Estoniyada təsərrüfatların 93% və 80%-i kollektivləşdirildi. Litvada tərəqqi daha yavaş getdi və Sovetlər 1951-ci ilin sonlarında "Payız əməliyyatı" adı verilən daha bir böyük deportasiyanı təşkil etdilər. Sürgünlərdən geri qayıtmaq məsələsi yox idi, hamısı "əbədilik" idi. Destalinizasiya və Xruşşov mülayimləşməsi dövründə sürgün olunanlar tədricən sərbəst buraxıldı və bəziləri geri qayıtmağı bacardı. Onların nəsillərinin çoxu hələ də Sibir şəhər və kəndlərində yaşayırlar.

Sovet İttifaqında ümumi vəziyyət müharibənin sonundan bəri yaxşılaşdığından, kütləvi deportasiya əvvəlki deportasiyalardakı qədər itki ilə nəticələnmədi və bildirilən ölüm nisbəti 15 faizdən az oldu. Sibir sürgününün ilk bir neçə ilində deportasiya olunanların yüksək ölüm səbəbi ilə Sovet hakimiyyətinin təyin olunmuş ərazidə uyğun yaşayış şəraiti təmin edə bilməməsi səbəbindən, ehtiyatsızlıq və ya qabaqcadan düşünmə yolu ilə bəzi mənbələr bu deportasiyaları soyqırımı aktı hesab edirlər. Martens Clauza və Nürnberq nizamnaməsinin prinsiplərinə əsaslanaraq, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi mart deportasiyasının bəşəriyyətə qarşı cinayət olduğunu bildirdi.

Qərar
-----

Baltikyanı ölkələrdə kollektivləşmə 1947-ci ilin əvvəllərində tətbiq olundu, lakin tərəqqi yavaş idi. Fermerlər üçün yeni ağır vergilərə və intensiv təbliğata baxmayaraq, Litva və Estoniyada təsərrüfatların yalnız 3% -i 1948-ci ilin sonuna qədər kolxozlara qoşuldu. 1930-cu illərin əvvəllərində kollektivləşmə təcrübəsindən borc götürərək, qolçomaqlar əsas maneə adlandırıldı və repressiyaların hədəfinə çevrildi.

Kütləvi deportasiya ideyasının nə zaman ortaya atıldığı tam olaraq bəlli deyil. 18 yanvar 1949-cu ildə üç Baltikyanı respublikanın rəhbərləri İosif Stalinə hesabat verməyə çağrıldı O gün Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Siyasi Bürosunun iclasında sürgünlərin həyata keçirilməsinə qərar verildi. Yanvarın 29-da Sovet İttifaqı Nazirlər Şurası tərəfindən Litva, Latviya və Estoniyadakı qolçomaqların, millətçilərin, quldurların (yəni *Meşə Qardaşları*), onların tərəfdarlarının və ailələrinin deportasiyasını təsdiq edən ən yüksək gizli qərar 390-138 ss qəbul edildi. Qərarda hər bir respublikaya deportasiya kvotaları müəyyən edilmişdir: Litvadan 8,500 ailə və ya 25,500 nəfər, Latviyadan 13,000 ailə və ya 39,000 nəfər, Estoniyadan isə 7500 ailə və ya 22.500 nəfər. Deportasiya ediləcək qolçomaqların siyahısı hər bir respublika tərəfindən tərtib olunmalı və hər bir respublikanın Nazirlər Şurası tərəfindən təsdiqlənməlidir. Bununla yanaşı, hər bir Sovet nazirliyinin vəzifələri sadalanmışdır: Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyi (MGB), məcburi köçkünləri toplamaq və təyin olunmuş dəmiryol stansiyalarına daşımaq üçün məsuliyyət daşıyırdı; Daxili İşlər Nazirliyi (DİN) məcburi yaşayış məntəqələrinə daşınma, təyinat yerində işlə təmin olunma və davamlı nəzarət və idarəetmə üçün məsuliyyət daşıyırdı; Maliyyə Nazirliyi kifayət qədər vəsait ayırmalı idi (səyahət günündə bir adam üçün 5.60 rubl); Rabitə Nazirliyi zəruri dəmiryol maşınlarını təmin etməli idi; Ticarət və Səhiyyə nazirlikləri təyin olunan yerə gedən yolda qida və səhiyyə xidmətləri göstərməli idilər. Hazırlıqlara cəmi iki aylıq vaxt verildiyi üçün müxtəlif agentliklər resurslarını artırmağa başladılar.

Hazırlıqlar
-----------

28 fevral 1949-cu ildə MGB naziri Viktor Abakumov kütləvi deportasiyanın hazırlanması və icrası üçün SSRİ MGB 0068 nömrəli əmrini imzaladı. General-leytenant Pyotr Burmak MGB qoşunlarına əmr verdi, MGB nazirinin müavini general-leytenant Sergey Oqoltsov isə deportasiyada ümumi MGB roluna cavabdeh idi. Burmak qərargahını Riqada qurdu. Əməliyyatın müvəffəqiyyəti kütləvi çaxnaşma, qaçma cəhdləri və Meşə Qardaşları tərəfindən qisas alınmasının qarşısını almaq üçün sürgünün anidən baş verməsindən asılı idi. Buna görə gizlilik çox vacib idi.

### Deportasiya ediləcəklərin siyahısının tamamlanması

Xüsusi MGB nümayəndələri məcburi köçkünləri seçən və hər ailənin üzərində sənəd tərtib edəcək operativ heyət yaratmaq üçün MGB-nin müxtəlif yerli ofislərinə göndərildi. Məlumatlar bir çox müxtəlif mənbələrdən, o cümlədən "millətçilər"lə bağlı respublika MGB sənədləri, "quldurlar" ın yerli MGB sənədləri (Meşə Qardaşları), yerli icra komitəsi sənədləri və "qolçomaqlar"ın vergi sənədləri, mühacirlərdəki sərhəd mühafizə və donanma sənədlərindən toplanmışdır. Alman işğalı zamanı insanların münasibətlərini və ya fəaliyyətlərini araşdırmaq üçün vaxt olmadığından, kommunist fəalların sürgün edildiyi, ancaq nasistlərin əməkdaşlarının edilmədiyi bir çox ziddiyyətli hallar var idi. Bu, hansı qanun pozuntularının deportasiyaya və hansı hərəkətlərin təhlükəsizliyə zəmanət verə biləcəyinə dair geniş çaşqınlıq və qeyri-müəyyənliyə səbəb oldu. Sürgün olunan tez-tez MGB-nin yerli məlumatlandırıcılarını günahlandırırdılar, onlar inanırdılar ki, kiçik qisas və ya acgözlüklə hərəkət edirlər, lakin Estoniya tədqiqatçıları deportasiya siyahılarının minimal yerli girişlə tərtib edildiyini aşkar etdilər.

Qolçomaqların siyahısı yerli icra komitələri tərəfindən hazırlanmalı və Nazirlər Kabineti tərəfindən rəsmi olaraq təsdiqlənməli idi, lakin vəzifə müddəti və gizli olması səbəbindən yerli MGB idarələri öz qolçomaqlarının siyahısını tərtib etdilər. Bu, əməliyyat zamanı çox qarışıqlığa səbəb oldu. Yerli MGB ofisləri hər ailə üçün xülasə sertifikatları hazırlayır və təsdiqlənmək üçün respublika MGB ofisinə göndərirdi. Məsələn, 14 mart tarixinə qədər Estoniya MGB kvotadan yuxarı 1.907 ailənin içində bir ehtiyat yaratdıqları 9407 ailənin (3.824 qolçomaq və 5.833 millətçi və quldur) icmal sertifikatlarını təsdiqlədi. Ümumiyyətlə, vaxt az olduğuna görə deportasiya olunanlar haqqında sənədlər çox vaxt tamamlanmamış və ya yanlış olmuşdur. Buna görə, aprel-iyun aylarında retrospektiv düzəlişlər edildi - deportasiya edilmiş insanlar üçün deportasiya siyahılarında deyil, yeni sənədlər əlavə edildi və deportasiyadan qaçanların sənədləri çıxarıldı.

### Əlavə qoşunların yerləşdirilməsi

| Əlavə Daxili Qoşun Birlikləri | Estoniyaya | Latviyaya |
| --- | --- | --- |
| 1-ci Motorlu Piyada Bölüyü (Moskva) | 850 | 2,000 |
| 13-cü Motorlu Piyada Bölüyü (Leninqrad), bir alay | 700 |  |
| 7-ci Bölük (Minsk), bir alay | 1,000 |   |
| 4-cü Bölük (Litva), bir alay |   | 1,000 |
| Zabitlər Korpusunun Təlim Məktəbi (Sortavala, Kareliya) | 400 |   |
| Hərbi Xüsusi Orta Məktəb (Saratov) |   | 1,000 |
| Mühafizə Korpusu serjantları | 1,400 | 500 |
| Ümumi | 4,350 | 4,500 |

Üç Sovet respublikasını əhatə edən Priboy əməliyyatının geniş miqyası olduğundan xeyli vəsait tələb olunurdu. MGB-nin əməliyyatın gizli saxlanılması müddətində şəxsi heyət, nəqliyyat vasitələri və rabitə vasitələri toplamağa ehtiyacı var idi. MGB, həmçinin əməliyyat qruplarının yerləşəcəyi yerlər və deportasiya olunanların dəmir yolu stansiyalarına necə aparılacağı barədə plan tərtib etməli idi. Estoniyada 635 nəfər olan yerli MGB məmurları yetərli deyildi və Sovet İttifaqının digər bölgələrindən 1119 MGB əməliyyat qrupu yalnız Estoniyaya köçürüldü. Artıq Latviya və Estoniyada yerləşdirilmiş qoşunlardan əlavə, Sovet İttifaqının digər bölgələrindən əməliyyatda iştirak etmək üçün Estoniyaya və Latviyaya əlavə 8,850 əskər göndərildi. Onlar 10-15 mart tarixləri arasında respublikalara gəldilər. Sonra qədər onlara gerçək tapşırıqları izah edilmədi və gəlişləri hərbi manevr kimi izah edildi.

Əməliyyatçıların kifayət qədər silahlanmasını təmin etmək üçün əlavə 5,025 minaatan avtomatı və 1900 tüfəng gətirildi. Telekommunikasiya əməliyyatın davamlı işləməsini təmin etmək üçün vacib bir komponent idi və buna görə də MGB bu müddət ərzində mülki telefon stansiyalarına əlavə 2,210 MGB rabitə işçisi gətirilməsi əmrini verdi. 4.377 yük dəmir yolu vaqonu çatdırıldı. Cəmi 8.422 yük maşını təşkil edildi. 5,010 mülki yük maşını idarə edildi və qalan nəqliyyat vasitələri hərbi mənşəli, o cümlədən Leninqrad Hərbi Dairəsindən 1202, Belorusiya Hərbi Dairəsindən 210, Daxili Qoşunlardan isə 700 ədəd vaqon idxal edildi. Bu əlavə nəqliyyat vasitələri şübhə doğurmamaq üçün əvvəlcədən Baltikyanı ölkələrin sərhəddinin kənarında yerləşdirilmiş və əməliyyatın başında göndərilmişdir.

MVD tərəfində hazırlıq daha yavaş gedirdi. SSRİ MVD 00225 nömrəli əmri MVD-nin müxtəlif şöbələrinə deportasiyaya hazırlaşmaq və MGB-yə kömək etmək barədə göstərişi yalnız martın 12-də verildi. Altı aydan sonra daxili bir araşdırma komissiyası gecikməni tənqid etdi. MVD-nin xüsusi nümayəndələri yerli rayonlara yalnız 18-22 mart tarixlərində gəldilər.

Tətbiqi
-------

### Əməliyyatçı qrupların məclisi

| İştirak edən heyət | Sayı | Nisbəti (%) |
| --- | --- | --- |
| SSRİ MGB heyəti | 8,215 | 10.8 |
| SSRİ Daxili Qoşunları | 21,206 | 27.8 |
| Respublika Məhv Batalyonu qoşunları | 18,387 | 24.1 |
| Kommunist Partiya fəalları | 28,404 | 37.1 |
| Cəmi | 76,212 | 100.0 |

Sovet İttifaqı Nazirlər Şurasının orijinal əmri ilə deportasiya 20-25 mart tarixləri arasında təyin edildi, lakin əməliyyatın başlaması 25 mart səhərinə təxirə salındı. Əməliyyatlar martın 21-dən başlayaraq kənd yerlərinə yerləşdirildi. Bir ailənin deportasiyası üç SSRİ MGB agenti ("troyka"), iki respublika Məhv Batalyonu əskəri və MGB tərəfindən silahlanmış dörd-beş yerli Kommunist Partiyasının fəallarından ibarət kiçik bir doqquz-on nəfərlik əməliyyat qrupu tərəfindən həyata keçirildi. Əməliyyatçılar Sovet İttifaqının digər yerlərindən yığıldıqları üçün yerli coğrafiya ilə tanış deyildilər və bu da təyin olunmuş ailənin deportasiya edilməsində tez-tez uğursuzluqlara səbəb olurdu. Əməliyyat qrupunun Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının və ya komsomolun ən azı bir üzvünün komandanın ideoloji nəzarətçisi kimi fəaliyyət göstərməsini təmin etmək üçün diqqət göstərildi.

Partorqlar tərəfindən yerli Kommunist Partiyası fəallarının işə götürülməsi son addım idi. Çox qısa bir müddətdə böyük bir qüvvə toplamaq lazım olduğuna görə, partiyanın və ya komsomolun iclaslarını çağırmaq üçün müxtəlif bəhanələrdən istifadə etdilər (yaz əkini və ya kinoya baxma kimi). Fəallar birbaşa bu iclaslardan deportasiyalara aparıldı; əməliyyat üçün seçilməmiş digərləri əməliyyat tamamlanana qədər gizliliyi qorumaq üçün saxlanıldı. Əskərlər qaçqınları qatar stansiyalarına apararkən, fəallar müsadirə edilmiş əmlakın inventarını apararaq ev şəraitində qaldılar. Fəallar kimin qovulduğunu və səbəbini izah etməkdə də vacib idi. Bunlar yerli olduqları üçün tez-tez köçkünlərlə tanış idilər və naməlum əskərlər deyildi, bu fəallar sosial gərginlik yaradan deportasiyaların üzü və adı oldu.

### Ailələrin toplanılması

Orta hesabla, hər bir əməliyyat qrupu deportasiya üçün lazım olan dörd xüsusi ailəyə üç qrup təyin edildi. Təyin edilmiş fermanı tapdıqdan sonra komanda binaları axtarmalı, bütün sakinləri müəyyənləşdirib sənədlərini doldurmalı idi. Ailələrə şəxsi əşyalarının bir qismini (paltar, qab-qacaq, kənd təsərrüfatı alətləri, məişət əşyaları) və yeməkləri yığmağa icazə verildi. Rəsmi təlimatlar hər ailəyə 1500 kiloqrama qədər icazə verilmiş, lakin çoxlarına az vaxt verdikləri üçün, vəziyyətdən yayındıqları və ya əşyalarının toplamağa yetərincə vaxtları olmadığı üçün çoxu kifayət qədər əşyasını özüylə apara bilmədi. Qalan əmlak kolxozlara verildi və ya dövlət xərclərini ödəmək üçün satıldı. Mövcud olduğu yerlərdə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra köçkünlərə və onların varislərinə əmlak və torpaq mülkiyyəti bərpa edildi. 1941-ci ilin İyun deportasiyasından fərqli olaraq, 1949-cu ildə sürgün edilmiş ailələr bir-birindən ayrılmadı. İnsanlar qatar stansiyalarına müxtəlif vasitələrlə - at arabaları, yük maşınları və ya yük gəmiləri ilə (Estoniyanın Saaremaa və Hiyumaa adalarından) nəql olunurdu.

Camaat artıq kütləvi surətdə deportasiya edilməyi təcrübə etdikləri üçün onlar hadisənin əlamətlərini (məsələn, yeni qoşunların və nəqliyyat vasitələrinin gəlməsi) bilirdilər və gizlənməyə çalışırdılar. Buna görə Sovetlər pusqu qurur, qurbanların qohumlarını izləyir və sorğu-sual edir, kütləvi pasport yoxlamaları və s tətbiq edirdi. Qaydalara qarşı, MGB əməliyyatçıları uşaqları valideyinləri olmadan valideynlərin könüllü olaraq görünəcəyinə ümid edərək qatar stansiyalarına aparırdılar. Bu cür tədbirlərlə heç bir qaçaq tutulmadı və daha sonra, Litvada Mart ayında ilk Priboy əməliyyatından qaçanların tapılması üçün daha kiçik hərəkətlər və deportasiyalar təşkil edildi.

### Dəmir yolu nəqliyyatı

Qovulanların daşınması üçün istifadə olunan yük qatarı (Nauyoyi Vilniyada sərgidə olan vaqon)
Qatarlara yükləndikləri andan etibarən qovulanlar MVD-nin məsuliyyəti oldu. Yükləmə stansiyalarından qaçmaların qarşısını almaq üçün xüsusi nəzarət və təhlükəsizlik tələb olunurdu, buna görə əməliyyat deportasiya olunan ailə üzvlərinin, dostlarının və ya başqalarının toplaşmasının qarşısını almaq üçün şəhərlərdən mümkün qədər uzaqlarda həyata keçirilirdi. MVD deportasiya olunanlar arasında məlumatçılardan istifadə etdi və qaçış riski kimi təsnif edilmiş şəxsləri daha ağır mühafizə altında yerləşdirdi. Qatar vaqonları, əsasən, heç bir şəraiti olmayan standart 20 tonluq yük vaqonları idi (*rus.* Нормальный товарный вагон). Maşınlar orta hesabla 35 nəfərə və onların baqajına uyğundur ki, bu da adambaşına təxminən 0,5 kvadrat metr (5.4 kv fut) yer deməkdir. Sonuncu qatar martın 30-u axşam Litvanı tərk etdi.

Yalnız stansiyalar deyil, həm də dəmir yolları patrul edildi. Estoniyada üç ayrı hadisədə patrullara hücum edildi. Püssi yaxınlığındakı bu hadisələrdən biri martın 27-də üç dəmiryol vaqonunun qəzaya uğraması ilə nəticələndi. Patrullar başqa şeylərlə yanaşı, deportasiya olunanlar tərəfindən qatarın pəncərəsindən atılan məktubları götürdülər. Məktublarda ümumiyyətlə deportasiya barədə məlumat veriləcək, qohumlara və vətənə vida göndəriləcək, qatardakı vəziyyətdən şikayətlənəcək və anti-sovet hissləri ifadə ediləcəkdi. Orta hesabla, qatar səyahəti təxminən iki həftə davam etdi, lakin demək olar ki, bir ay çəkə də bilərdi. Məsələn, bir qatar 29 martda Vıru tərk etdi və 22 apreldə Svirskdəki Makaryevo stansiyasına gəldi. Mayın 30-da MVD-nin verdiyi məlumata görə, Estoniyadan qovulanlardan 45 nəfər yolda öldü, 62 nəfər tibbi vəziyyətə görə qatarlardan kənarlaşdırıldı.

Nəticələri
----------

Olxondakı memoryal ibadət xaçı, 2012
Qovulanların 72%-i qadınlar və 16 yaşından az uşaqlar idi. SSRİ Daxili İşlər Naziri Kruqlov 18 mayda Stalinə 2,850 nəfərin "tənha qoca insanlar", onları dəstəkləyəcək valideynləri olmayan 1,755 uşaq və 146 əlil olduğunu bildirdi. Deportasiya olunanların təxminən 15%-i 60 yaşdan yuxarı idi. Çox yaşlı insanlar var idi; məsələn, 95 yaşlı bir qadın Litvanın Şvençyonskiy rayonundan deportasiya edildi.

Yaş, cins və milliyətlərinə görə qovulanlar| Respublika | Qatarlar | Ailələr | İnsan | Kişi | Qadın | Uşaq (16 yaşından az) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Estoniya | 19 | 7,471 | 20,480 | 4,566 və ya 22.3% | 9,866 ə ya4 8.2% | 6,048 və ya 9.5% |
| Latviya | 33 | 14,173 | 41,708 | 11,135 və ya 26.7% | 19,535 və ya 46.8% | 11,038 və ya 26.5% |
| Litva | 24 | 8,985 | 28,656 | 8,929 və ya 31.2% | 11,287 və ya 39.4% | 8,440 və ya 29.5% |
| Cəmi | 76 | 30,629 | 90,844 | 24,630 və ya 27.1% | 40,688 və ya 44.8% | 25,526 və ya 28.1% |
|  Heinrixs Strods daha yüksək rəqəmlər verir: 20,713 nəfər Estoniyaddan, 42,149 nəfər Latviyadan, 31,917 nəfər Litvadan olmaqla, ümumilikdə 94,779 nəfər  |

Aqibəti
-------

Deportasiya Estoniya və Latviya cəmiyyətləri üçün şok oldu. Kollektivləşmə nisbəti Estoniyada 20 mart - 20 aprel arasında 8% -dən 64%-ə, Latviyada isə 12 mart - 9 aprel arasında 11%-dən 50%-dən yuxarıya yüksəldi. İlin sonunda 80% Estoniya və 93% Latviya fermaları kolxozlara qoşuldu. Daha güclü Meşə Qardaşları hərəkatına sahib olan və 1948-ci ilin may ayında kütləvi deportasiya keçirilən Litvada (Vesna əməliyyatı) təsir o qədər də böyük deyildi və 1949-cu ilin sonuna kollektivləşmə nisbəti 62% təşkil etdi. Buna görə Sovetlər 1949-cu ilin aprelində Litvada Priboy əməliyyatından qaçanları (təxminən 3000 nəfər) və 1951-ci ilin sonlarında Payız əməliyyatı adı ilə tanınan başqa bir kütləvi deportasiyanı (20,000-dən çox insan) hədəf alan xüsusi bir deportasiya təşkil etdi. Deportasiyadan qaçan insanların axtarışı və fərdi həbslər Estoniyada ən az 1949-cu ilin sonlarına qədər davam etdi.

Qovulan Baltiklilərin "xüsusi yaşayış yerləri"-nin siyahısı | Sovet İttifaqınınrayonu | Ailələr | İnsan | Ortalama ailə ölçüsü | Qovulanların cəmənisbəti (%) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Amur vilayəti | 2,028 | 5,451 | 2.7 | 5.8 |
| İrkutsk vilayəti | 8,475 | 25,834 | 3.0 | 27.3 |
| Krasnoyarsk diyarı | 3,671 | 13,823 | 3.8 | 14.6 |
| Novosibirsk vilayəti | 3,152 | 10,064 | 3.2 | 10.6 |
| Omsk vilayəti | 7,944 | 22,542 | 2.8 | 23.8 |
| Tomsk vilayəti | 5,360 | 16,065 | 3.0 | 16.9 |
| Cəmi | 30,630 | 93,779 | 3.1 | 99.0 |

Əməliyyat üçün gətirilən əlavə qoşunlar 3-8 aprel tarixlərində Latviya və Estoniyanı tərk etdilər. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Priboy əməliyyatının uğurla başa çatması şərəfi ilə orden və medallar verilməli idi. 75 nəfər "Qırmızı Bayraq" ordeni ilə təltif edildi, adları 25 avqust 1949-cu ildə *Pravda*-da nəşr olundu. Avqustun 26-da Pravda əməliyyat zamanı nümayiş etdirilən cəsarət və qəhrəmanlığa görə Böyük Vətən Müharibəsi Birinci dərəcəli ordeni ilə təltif olunan 17 nəfərin adını nəşr etdi.

Deportasiya olunanlar "əbədiyyətə" sürgün edildi və evlərinə qayıtmaq hüququ yox idi, qaçmağa cəhd etdikləri üçün iyirmi il ağır iş cəzası verildi. Köçkünləri izləmək, poçtlarını senzuraya salmaq və qaçmaların qarşısını almaq üçün 138 yeni komendant quruldu. Məcburi köçkünlərin təyin olunmuş ərazilərini tərk etmələrinə icazə verilmədi və yerli MVD komendantına ayda bir dəfə məruzə etmələri tələb edildi, uğursuzluq cəzası olan bir cinayət idi. Məcburi köçkünlərə ümumiyyətlə kolxoz və sovxozlarda iş verildi, az bir qismi meşə təsərrüfatında və istehsalatda işlədi. Yaşayış şəraiti təyinatına görə çox dəyişirdi, lakin demək olar ki, hər yerdə mənzil çatışmazlığı var idi. Qaçqınlar kazarmalarda, təsərrüfat sahələrində, palçıq daxmalarında yaşayırdılar və ya yerli sakinlərin kirayə evlərində yaşayırdı. Şərtlər də bir ailədə neçə əmək qabiliyyətli insanın olduğundan çox asılı idi, çünki çörək payı işçilərin sayına deyil, iş gününə əsasən verilir. Evdəki bəzi qohumlar ən pis aclığı yüngülləşdirən ərzaq paketləri göndərə bildilər. 31 dekabr 1950-ci ilə qədər 2.080 uşaq da daxil olmaqla, köçkünlərin 4.123-ü və ya 4.5%-i öldü. Bu dövrdə 903 uşaq sürgündə doğuldu.

Həmçinin bax
------------

* İyun deportasiyası
* Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
* Axısqa türklərinin deportasiyası
* Qaraçaylıların deportasiyası

Qeydlər
-------

1. ↑  Buradakı "ss" rus dilində "çox gizli"(совершенно секретно) sözünün baş hərflərindən əmələ gəlib.
2. ↑  Qanunun rus dilindəki ilk nəşri burada Werth, Nicolas; Mironenko, Sergei V. redaktorlarИстория сталинского Гулага. Конец 1920–х- первая половина 1950–х годов. Собрание документов в 7 томах [*The History of Stalin's Gulag. From the Late 1920s to the First Half of the 1950s. Collection of Documents in Seven Volumes*] (PDF) (rus). 1. Moscow: Russian Political Encyclopedia (ROSSPEN). 2004. 517–519. ISBN 5-8243-0605-2. 2016-06-04 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29. ingilis dilinə tərcüməsi isə burada *Rahi-Tamm, Aigi; Kahar, Andres.* The Deportation Operation "Priboi" in 1949 (PDF) // Hiio, Toomas; Maripuu, Meelis; Paavle, Indrek (redaktorlar). Estonia Since 1944: Report of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity. Tallinn: Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity. 2009. 385–86. ISBN 978-9949183005. 2019-03-28 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-01-29. göstərilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *Strods, Heinrihs; Kott, Matthew.* "The File on Operation 'Priboi': A Re-Assessment of the Mass Deportations of 1949". Journal of Baltic Studies. 33 (1). 2002: 1–36. doi:10.1080/01629770100000191. ISSN 0162-9778. JSTOR 43212456. "Erratum". Journal of Baltic Studies. 33 (2): 241. 2002. doi:10.1080/01629770200000071.
2. 1 2 3  *Mertelsmann, Olaf; Rahi-Tamm, Aigi.* "Soviet mass violence in Estonia revisited". Journal of Genocide Research. 11 (2–3). June–September 2009: 316. doi:10.1080/14623520903119001. 2022-02-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
3. ↑  *Korb, Anu.* The origin, life, and culture of the villages // Songs of Siberian Estonians (2nd). Estonian Literary Museum. 2014. ISBN 978-9949-544-33-2. 2019-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
4. ↑  *Rummel, Rudolph J.* Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917. Transaction Publishers. 1999. səh. 193. ISBN 978-1-4128-2750-8. 2022-02-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
5. ↑  *Pohl, J. Otto.* "Stalin's genocide against the "Repressed Peoples"". Journal of Genocide Research. 2 (2). June 2000: 267–93. doi:10.1080/713677598. ISSN 1469-9494.
6. ↑  *Mälksoo, Lauri.* "Soviet Genocide? Communist Mass Deportations in the Baltic States and International Law". Leiden Journal of International Law. 14 (4). 2001: 757–87. doi:10.1017/S0922156501000371. ISSN 1478-9698.
7. ↑  *Arpo, Martin.* "Kommunismiaja kuritegude tee Euroopa Inimõiguste Kohtuni". Postimees. 31 March 2009. 1 April 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 January 2020.
8. ↑  "Kolk and Kislyiy v. Estonia". European Court of Human Rights. 17 January 2006. 19 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 December 2016.
9. ↑  *Zundė, Pranas.* "The Collectivization of Lithuanian Agriculture (1940–1952)". Lituanus. 3 (9). 1963. ISSN 0024-5089. 2018-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
10. ↑  *Raun, Toivo U.* Estonia and the Estonians (2nd). Hoover Press. 2002. səh. 178. ISBN 0-8179-2852-9. 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Rahi-Tamm, Aigi.* Preparing for the 1949 Deportations, Operation Priboi in the Estonian S.S.R. (PDF) // Flikaitis, Artūras; Miliauskas, Vytas; Baranauskienė, Albina (redaktorlar). Communism – to the International Tribunal. Biznio mašinų kompanija. 2008. 290–305. OCLC 750518462. 2017-01-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-01-29.
12. ↑  *Bougai, Nikloai.* The Deportation of Peoples in the Soviet Union. Nova Publishers. 1996. səh. 166. ISBN 978-1-56072-371-4. 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33  *Rahi-Tamm, Aigi; Kahar, Andres.* The Deportation Operation "Priboi" in 1949 (PDF) // Hiio, Toomas; Maripuu, Meelis; Paavle, Indrek (redaktorlar). Estonia Since 1944: Report of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity. Tallinn: Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity. 2009. 361–84. ISBN 978-9949183005. 2019-03-28 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-01-29.
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  *Strods, Heinrihs.* "Visiškai slapta SSRS MGB Baltijos šalių gyventojų trėmimo operacija (1949 m. vasario 25 d.–rugpjūčio 23 d.)". Genocidas ir rezistencija (litva). 2. 1997. ISSN 1392-3463. 2017-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29. English translation available: "The USSR MGB's Top Secret Operation "Priboi" ('Surf') for the Deportation of Population from the Baltic Countries, 25 February; 23 August 1949". Occupation Museum Foundation tərəfindən tərcümə olunub. 1998. 3 December 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 December 2016.
15. ↑  *Bleiere, Daina.* History of Latvia: The 20th Century. Rīga: Jumava. 2006. 354–55. ISBN 9984-38-038-6.
16. ↑  Õispuu, Leo, redaktorA Military Voyage from Jaagurahu to Pudalski // Deportation from Estonia to Russia. Deportation in March 1949 (PDF). R4. Tallinn: Estonian Repressed Persons Records Bureau. 2003. səh. 59. ISBN 9985-9096-3-1. 2017-01-18 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
17. 1 2 3  *Anušauskas, Arvydas.* Lietuvių tautos sovietinis naikinimas 1940–1958 metais (litva). Vilnius: Mintis. 1996. 324–25. ISBN 5-417-00713-7.
18. ↑  Õispuu, Leo, redaktorDeportation Trains // Deportation from Estonia to Russia. Deportation in March 1949 (PDF). R4. Tallinn: Estonian Repressed Persons Records Bureau. 2003. səh. 66. ISBN 9985-9096-3-1. 2017-01-18 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
19. ↑  *Lukšas, Aras.* ""Bangų mūšos" nublokšti". Lietuvos žinios. 2011-03-25. 2019-04-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 January 2017.
20. ↑  Õispuu, Leo, redaktor"Battles" Near the Railway // Deportation from Estonia to Russia. Deportation in March 1949 (PDF). R4. Tallinn: Estonian Repressed Persons Records Bureau. 2003. səh. 63. ISBN 9985-9096-3-1. 2017-01-18 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
21. ↑  *Josia, Udo.* Train Deport Again... // Õispuu, Leo (redaktor). Deportation from Estonia to Russia. Deportation in March 1949 (PDF). R4. Tallinn: Estonian Repressed Persons Records Bureau. 2003. 75–76. ISBN 9985-9096-3-1. 2017-01-18 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
22. ↑  *Stravinskienė, Vitalija.* "Lietuvos lenkų trėmimai: 1941–1952 m". Istorija. Mokslo darbai (litva). 87. 2012. ISSN 2029-7181. 2016-12-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-29.
23. 1 2 3  *Misiunas, Romuald; Taagepera, Rein.* The Baltic States: Years of Dependence 1940–1990 (revised). University of California Press. 1993. səh. 102. ISBN 0-520-08228-1.
24. ↑  A facsimile of the lists published in Pravda on 25–26 August 1949 is reproduced in: Strods, Heinrihs, redaktorLatvijas Okupācijas muzeja Gadagrāmata 1999: Genocīda politika un prakse [*Yearbook of the Occupation Museum of Latvia*] (latış). Museum of the Occupation of Latvia. 2000. ISSN 1407-6330.

| ⛭İosif Stalin |
| --- |
| Tarixvə siyasət | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ümumi | 
* İlk illəri
* Rusiya inqilabı, Rusiyada vətəndaş müharibəsi və Polşa-SSRİ müharibəsi
* Yüksəlişi
* SSRİ rəhbərliyi
* Şəxsiyyətinə pərəstiş

 |
| Xronologiya | 
* Avqust qiyamı
* Din əleyhinə kampaniya (1921-1928)/(1928-1941)
* Kollektivləşmə
	+ Kolxoz
	+ Sovxoz
* Çin vətəndaş müharibəsi
* Birinci beşillik plan
* Çin-SSRİ münaqişəsi (1929)
* Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının XVI /

XVII konqresi
* Menşevik məhkəməsi
* İspaniya vətəndaş müharibəsi
* SSRİ-nin Sincana hücumu
* SSRİ-Yaponiya sərhəd münaqişələri
* 1937-ci il Sincan üsyanı
* 1937-ci il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının XVIII konqresi
* Molotov-Ribbentrop paktı
* Polşanın işğalı
* SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1939-1940)
* Moskva sülh müqaviləsi
* Baltikyanı ölkələrin işğalı
* Dörd dövlət paktı
* SSRİ-Yaponiya bitərəflik paktı
* SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1941-1944)
* İkinci Dünya müharibəsi
* SSRİ atom bombası layihəsi
* Tehran konfransı
* Yalta konfransı
* Potsdam konfransı
* İli üsyanı
* Çin-SSRİ dostluq və ittifaq müqaviləsi
* Azərbaycan böhranı
* 1946-cı il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Türkiyə boğazları böhranı
* Birinci Hindçin müharibəsi
* Soyuq müharibə
* Çin-SSRİ dostluq, ittifaq və qarşılıqlı yardım müqaviləsi
* Şərq bloku
* Kominform
* Yunanıstanda vətəndaş müharibəsi
* 1948-ci il Çexoslovakiyada kommunist çevrilişi
* SSRİ-Yuqoslaviya ixtilafı
* Berlinin blokadası
* QİYŞ
* 1950-ci il SSRİ Ali Sovetinə seçkilər
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XIX konqresi
* Koreya müharibəsi

 |

 |
| Konsepsiyalar | 
* Stalinizm
* Neostalinizm
* Korenizatsiya
* Tək ölkədə sosializm
* Böyük dönüş
* Sosialist realizmi
* Stalinist memarlıq
* Siniflərarası mübarizənin sosializm altında intensivləşdirilməsi
* Beşillik planlar
* Kommunzimin böyük inşaat layihələri
* İnsan ruhlarının mühəndisləri
* 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası
* Yeni sovet insanı
* Staxanovite
* Təbiətin dəyişdirilməsi

 |
| Cinayətlər,repressiyalar,vəqalmaqallar | 
* SSRİ-də milli delimitasiya
* Xilaskar Məsih Katedralının sökülməsi
* Böyük təmizləmə
* Qolodomor
* QULAQ
* Dekazaklaşdırma
* Qolçomaqlıqdan salınma
* Məcburi köçürülmələr
* Məcburi yerləşdirmələr
* Böyük dönüş
* Ağaclara vergi
* Hitler Gəncliyi problemi
* Hotel Lux
* Uittorf işi
* SSRİ-nin törətdiyi müharibə cinayətləri
* Kimsəsiz kosmopolitan
* Yəhudi antifaşist komitəsi işi
* Həkimlər işi
* Moskva məhkəmələri
* Trotskiçi Antisovet Hətbi Təşkilatı işi
* Antisemitizm iddiaları
* Məhbusların NKVD və NKQB tərəfindən güllələnməsi (1941)
* Sergey Kirovun qətli
* Katın qırğını
* Medvedev meşəsi qırğını
* 1937-ci il SSRİ əhalisinin siyahıyaalınması
* Deportasiyalar
* «Şimal» əməliyyatı
* Gürcüstan işi
* Meqrel işi
* Leninqrad işi
* Şostakoviç ilə münasibət
* Lısenkoçuluq
* Yafət nəzəriyyəsi
* Sovet elmində ideoloji nəzarət
* Şəkillərin senzurası
* Qafqazda «Lentil» əməliyyatı
* Axısqa türklərinin deportasiyası
* «Priboy» əməliyyatı
* Vinnitsa qırğını
* Kurapatı
* 1946–1947-ci illərdə SSRİ-də aclıq
* Nazino faciəsi
* 1941-ci il Qızıl Ordunun təmizlənməsi
* Tsarevich Giorgi gəmisinə basqın
* 1907-ci il Tiflis bank soyğunu
* SSRİ hücum planları qalmaqalı

 |
| Əsərlər | 
* «Marksizm və milli sual»
* «Leninizmin əsasları»
* «Uğurla başgicəllənmə»
* «Rusiya xalqlarının hüquqlarının bəyannaməsi»
* «On zərbə» nitqi
* 19 avqust 1939-cu il nitqi iddiası
* *Tarixi saxtalaşdıranlar*
* Stalin notası
* *Sovet İttifaqı Kommunist (Bolşevik) Partiyasının tarixi*
* 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası
* Stalinin poeziyası
* *Dialektik və tarixi materializm*
* 227 nömrəli əmr
* 270 nömrəli əmr
* «Marxizm və linqvistikanın problemləri»
* SSRİ-də sosializmin iqtisadi problemləri

 |
| Destalinizasiya | 
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XX konqresi
* Pospelov kommisiyası
* Reabilitasiya
* Xruşşov mülayimliyi
* *Şəxsiyyətə pərəstiş və onun nəticələri haqqında*
* Polyak oktyabrı
* SSRİ-də qeyri-rəsmi incəsənət
* Şvernik kommisiyası
* Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XXII konqresi
* Durğunluq dövrü

 |
| Tənqidi vəmüxalifət | 
* Kremlin dağlısı
* Leninin vəsiyyətnaməsi
* Ryutin işi
* Antistalinist sol
* Trotskiçilik
* Gerçək kommunistlər
* Rusiya Azadlıq Hərəkatı (Rusiya Azadlıq Ordusu
* Rusiya Korupusu)
* Ukrayna Azadlıq Ordusu
* Qamaşdıran zülmət
* Heyvanıstan
* 1984
* Nasizm və stalinzmin müqayisəsi
* Sovet hekayəsi

 |
| İrs | 
* İosif Stalin tankı
* İosif Stalin parovozu
* Sovet İttifaqı Generalissimusu
* Stalin heykəlləri
* Panteon
* Tbilisi hadisələri
* Budapeştdəki Stalin abidəsi
* Praqadakı Stalin abidəsi
* Qaxdakı Stalin heykəli
* Qori Stalin Muzeyi
* Batumi Stalin Muzeyi
* Stalinin şərəfinə adlandırılan yerlər
* Stalin dövlət mükafatı
* Stalin sülh mükafatı
* Stalin cəmiyyəti
* Stalin bloku – SSRİ üçün

 |
| Ailə | 
* Besarion Cuqaşvili (atası)
* Keke Geladze (anası)
* Kato Svanidze (ilk arvadı)
* Yakov Cuqaşvili (oğlu)
* Konstantin Kuzakov (oğlu)
* Artyom Sergeyev (oğlu)
* Nadejda Aliluyeva (ikinci arvadı)
* Vasili Stalin (oğlu)
* Svetlana Aliluyeva (qızı)
* Yevgeni Cuqaşvili (nəvəsi)
* Qalina Cuqaşvili (nəvəsi)
* İosif Aliluyev (nəvəsi)
* Sergey Aliluyev (ikinci qayınatası)
* Aleksandr Svanidze (qaynı)
* Yuri Jdanov (kürəkəni)
* Uilyam Uesli Piters (kürəkəni)

 |
| Yaşayış yerləri | 
* Qoridəki evi
* Tiflis Dini Seminari
* Kremldəki otağı
* Bağları
	+ Kuntsevo bağı
	+ Soçi bağı
	+ Uspenskoye bağı
	+ Semyonovskoye bağı
	+ Yeni Afon bağı
	+ Xolodnaya Reçka Dacha
	+ Ritsa gölü bağı
	+ Suxumi bağı

 |
| 
* Category Kateqoriya

 |