recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Təbii yayılması
---------------

Afrika və Asiyanın tropiklərində yayılmışdır, qədim, mədəni bitki vadilərinin şahzadəsi adlanır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2–3 m-ə çatır.Gövdəsi nazik, düzdür, üzərində keçənilki yarpaqların saplaqlarının qalıqları qalır. Şaxələnmiş çətirinin diametri 2 m-dir.Gövdənin ucunda yerləşən yarpaqları göyümtül-yaşıl rəngdə, uzun, ensiz, lələkvari, əyilmiş qövsvari olub, saplaqlarda yerləşir. Lələkvari yarpağın xırda yarpaqcıqları ucundan iki yerə bölünmüşdür. Çəyirdəyi çox möhkəmdir.

Ekologiyası
-----------

İşıq, rütubətsevən bitkidir.Çox quru havada finikdə yarpaqların ucları qonurlaşır və onlarda tor gənəsi əmələ gəlir.Tez – tez yuyulma palmanın yarpaqlarını qurumadan və zərərvericilərin hücumundan qoruyur.Aprel- may aylarında köçürülməsi ( cavan palmalar hər il. Iriləri 3-4 ildən bir, ancaq hər il torpağın üst qatı dəyişməlidir) məqsədyönlüdür. Çimli, yarpaqlı, çürüntülü və qumlu torpaqlarda yaxşı bitir.Bu növ finik xloroz xəstəliyinə məruz qalır, bu da onun boy artımının zəifləməsinə və yarpaqda qonur xalların əmələ gəlməsinə səbəb olur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərdəkan dendrarisinə 2008-ci ildə introduksiya olunmuşdu. Meşə finik palması son dövrlərdə Bakı da, Gəncə də, Suymqayıt da, lənkəran - Astara bölgələsində və s. Şəhər və rayonlarda mədəni şəraitdə parklarda, bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində , eləcə də şəkərli bitki kimi qida sənayesində istifadə edilir.

Məlumat mənbələri
-----------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Phoenix sylvestris* | 
* Wikidata: Q2285767
* Wikispecies: Phoenix sylvestris
* Ecocrop: 8526
* EoL: 1135080
* EPPO: PHXSY
* GBIF: 5293177
* GRIN: 28059
* iNaturalist: 365733
* IPNI: 60458340-2
* IRMNG: 11265719
* ITIS: 506744
* NCBI: 446127
* PfaF: Phoenix sylvestris
* PFI: 8573
* Plant List: kew-152708
* PLANTS: PHSY3
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60458340-2
* Tropicos: 2401424
* WCSP: 152708
* WFO: wfo-0000269807

 |
| *Elate sylvestris* | 
* Wikidata: Q21874163
* GBIF: 5293179
* GRIN: 14974
* IPNI: 666817-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:666817-1
* Tropicos: 50105867
* WCSP: 66376
* WFO: wfo-0000948021

 |
|  |  |
| --- | --- |
| Geoxronoloji şkala | milyoniləvvəl |
| Eon | Era | Dövr | 0 |
| **Fanerоzоy** | Kaynozoy | Dördüncü dövr | 2,58 |
| Neogen | 23 |
| Paleogen | 66 |
| Mezozoy | Təbaşir | 145 |
| Yura | 201 |
| Trias | 252 |
| Paleozoy | Perm | 299 |
| Karbon | 359 |
| Devon | 419 |
| Silur | 444 |
| Ordovik | 485 |
| Kembri | 541 |
| **Kemridənəvvəl** | **Proterozoy** | Neoproterozoy | Ediakar | 635 |
| Kriogen | 720 |
| Toni | 1000 |
| Mezoproterozoy | Steni | 1200 |
| Ektaz | 1400 |
| Kalim | 1600 |
| Paleoproterozoy | Stater | 1800 |
| Orozir | 2050 |
| Rias | 2300 |
| Sider | 2500 |
| **Arxey** | Neoarxey | 2800 |
| Mezoarxey | 3200 |
| Paleoarxey | 3600 |
| Eoarxey | 4000 |
| **Katarxey** | 4600 |
| Mənbə |

**Silur dövrü** - paleozoy erasının əvvəlindən başlayaraq üçüncü dövr; 20-27 *mln.* il davam etmişdir. Silur dövrü əvvəllərində baş vermiş kaledon tektonik hərəkətlərindən sonra (llandover epoxasında), Yer səthinin iri dəniz transqressiyası ilə müşayiət olunan intensiv çökəlməsi baş vermişdir. Llandoverin sonu və venlok effuziv və intruziv maqma fəaliyyətinin təzahürü ilə əlamətdardır. Ludlov epoxasında platformalarda reqressiya, geosinklinal hövzələrin bəzi sahələrində çökəlmənin davam etdiyi müşahidə edilir. Silur dövrü sonları kəskin şəkildə özünü göstərən və hər yerdə müşahidə olunan reqressiya ilə səciyyələnir. Qalıq dəniz hövzələri Şərq Avropa platformasının cənub-qər­bində, Ural-Tyanşan, Qazaxıstan, Verxoyansk-Çukot, qismən Kordilyer və Aralıq dənizi geosinklinal vilayətlərinin bəzi yerlərində mühafizə olunmuşdu. Silur dövrü üzvi aləmi ordovik, xüsusilə devon dövrləri ilə sıx surətdə bağlıdır. Silur dövrü foraminiferlər (amiodistsidlər, atoksofraqmidlər, lagenidlər), karbonatlı sün­gərlər, ikitayqabıqlı mol­lus­kalardan müxtəlifdişlilər dəstəsi, tentakulitlər, dəniz qönçələri, təkcərgəli qraptolitlər meydana gəlmişdir; silur dövrü sonunda ilk dəfə olaraq həqiqi balıqlarla təmsil olunmuş (akandotlar, lövhədərililər) çənəli xordalılar rast gəlməyə başlayır, həmçinin xüsusən qabarma-çə­kil­mə zolağında və sahilboyu quruda ilk dəfə olaraq çoxsaylı ali bitkilərə - riniofitlərə rast gəlinir. Bu zaman ilk quru buğumayaqlıları - əqrəblər də meydana gəlmişdir. Silur dövrü ən çox - stromatoporatlar, tabulyatoideyalar, heliolitoid­eyalar, dördşüalı mərcanlar, düz xarici qabıqlı başıayaqlılar (ortotseratoideyalar və aktinoseratoideyalar), qədim ostrakodalar, evripterideyalar, mamırabənzərlər (trepostomidlər), müxtəlif qıfıllı braxipodlar (əsasən pentameridlər və atripidlər), dəniz zambaqları, təkcərgəli qraptolitlər, onurğalılardan çənəsizlərin bü­tün yarımsinifləri, ali bitkilərdən - riniofitlər və ehtimal ki, döv­rün sonunda plaunabənzərlər geniş yayılmışdır. Ordovikdəki rifəmələgətirən orqanizmlər yaşamaqda davam etmişdır, yerüstü şəraitdə buğumayaqlılar (çoxayaqlılar və əqrəblər), bitkilərdən riniofitlər mövcud olmuşlar.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
Quru silikagel dənəcikləri
**Silikagel**- silisium turşusundan(nSiO2•mH2O) əmələ gələn pH > 5–6 halda qurudulmuş geldir. Bərk hidrofil sorbentdir.

Alınması
--------

Qələvi metalların silikat məhlullarının oksidləşməsi mərhələsindən sonra qurudulmuş gel alınır:

{\displaystyle {\mathsf {Na\_{2}SiO\_{3}+2HCl\rightarrow 2NaCl+H\_{2}SiO\_{3}\downarrow }}}
{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}SiO\_{3}\rightarrow SiO\_{2}+H\_{2}O}}}
Silikagel silisium birləşmələrinin (silisium xlorid, ortosilisium efirləri) hidrolizi ilə alınır.

Xassələri
---------

Silikagel bir-birindən 0.5 nm məsafədə yerləşən SiOH qrupundan təşkil olunmuş böyük səth sahəsinə malikdir. Bu qruplar fəal mərkəzlərdir. Silikagelin aktivliyi bu mərkəzlərin sayından və aktivliyindən asılıdır. Adsorbsiya olunmuş su kənar edildikdə, bu mərkəzlər aktivləşir və ona gorə adsorbent də fəallaşır. Bu cür fəallaşma geli 150–200oC temperaturda qızdırdıqda baş verir. Daha yüksək temperaturda (200–400oC) su tamamilə buxarlanır. Nəticədə aktivlik itir. Çünki Si-O rabitəsi əmələ gəlir. Bu dönən prosesdir.400oC-dən yüksək temperaturda silikagelin səthindəki dönən proses zəifləyir. Aktiv mərkəzlər həll olan polyar maddələrə əmələ gələn hidrogen rabitəsinin hesabina təsir edir.

Tətbiqi
-------

silikagel
Silikagel qüvvətli adsorbent olduğuna görə geniş tətbiq sahəsinə malikdir. Xlor, azot, oksigen, hidrogen, karbon qazı, hava və digər sənaye qazlarının qurudulmasında istifadə edilir. Udma qabiliyyətinə görə silikagel bəzi üzvi maddələrin qurudulmasında, eləcə də korroziyadan müdafiə məqsədi ilə, benzol, efir, aseton, benzin buxarının udulmasında tətbiq edilir. Xromotoqrafiyada adsorbent kimi, yağların regenerasiyasında katalizator kimi, məhsulların daşınma və saxlanmasında quruducu kimi istifadə edilir.

Chromatography column

Mənbə
-----

* Кольцов С. И. Алесковский В. Б. Силикагель, его строение и химические свойства. — Л. 1963.
* Беркман С. Морелл Д. Эглофф Г. Катализ в неорганической и органической химии, книга вторая. — М.: Гостоптехиздат, 1949.
* Силикагели // Газпром нефтехим Салават: энциклопедия / гл. ред. Д. Р. Ягтман. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2012. — С. 353–354. — 472 с.: ил. карта. — 2000 экз. — ISBN 978-5-88185-079-1; УДК 338 Г13; ББК 65.304.13(2Рос. Баш.)я2.

İstinadlar
----------

1. ↑  Силикагели // Газпром нефтехим Салават: энциклопедия / гл. ред. Д. Р. Ягтман. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2012. — С. 353–354. — 472 с.: ил. карта. — 2000 экз. — ISBN 978-5-88185-079-1; УДК 338 Г13; ББК 65.304.13(2Рос. Баш.)я2.
**1866–1868-ci illlərdə Finlandiyada aclıq** — Finlandiyada kütləvi aclıq. Bu, Qərbi Avropada təbii səbəblərdən yaranan son kütləvi aclıq olmuşdur. Finlandiya tarixində bu fenomen "Böyük aclıq illəri" kimi tanınır (fin Suuret nälkävuodet).

Finlandiya böyük hersoqluğunun ümumi əhalisinin təxminən 15%-i, aclığın tüğyan etdiyi ərazilərdə isə əhalinin 20%-ə qədəri həlak olmuşdur.

Zəmin
-----

Soyuq iqlimdə, yoxsul torpaqlarda, Finlandiyada vaxtaşırı kütləvi qıtlıq baş verirdi. Tədqiqatçılara görə, beləliklə, 1696–1697-ci illərdəki aclığı daha əsaslı şəkildə "böyük" adlandırmaq olar. Bəzi hesablamalara görə, bu dövrdə hər üç findən biri həlak olmuşdur. Başqa məlumata görə, Finlandiyanın əhalisi 1/5 azalmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Finland: Facts, Discussion Forum, and Encyclopedia Article". 2009-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-11.
2. ↑  "References". 2010-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-11.
3. ↑  "FINNISH HISTORY". 2009-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-11.

Xarici keçidlər
---------------

* Finland
* Finnish history
* Johan Vilhelm Snellman
**Meşə ziyanvericiləri** – meşəliklərə ziyan verən (zədələyən) orqanizmlər.

Ümumi məlumat
-------------

Meşəyə, əsasən, ziyan verən cücülər sinfidir, bir qədər az ziyanvericilərdən bəzi gənələri, çoxayaqlıları, ibliz, məməlilər (həşəratyeyənlər – kirpilər, göstəbək, siçanlar; cütdırnaqlılar – qaban, cüyür və s. yırtıcılar – tülkü, ayı və bəzi quşlar). Bu heyvanların verdiyi ziyan yarpaqların, tumurcuqların, çiçəklərin, meyvələrin toxumların, budaqların, qabıqların, ağacın oduncağının, köklərinin tam və qismən yeyilməsi və ya zədələnməsindən ibarətdir. Bu zaman bitkilər (ağac və kollar, yeniyetmələr) zəifləyir, inkişafı dayanır, baş vermir və çox vaxt məhv olur. Cücülər meşə üçün daha təhlükəlidir, onlar kütləvi çoxalaraq geniş ərazilərdə meşə təsərrüfatına ziyan yetirir.

Xarici keçid
------------

* Azərbaycan Respublikasının meşələri

Həmçinin bax
------------

* Meşə

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
**Orucov Nadir Oruc oğlu** (13 yanvar 1957, Qafan) — "Zivər Nadir" MTK İstehsalat Kommersiya firmasının baş direktoru, Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) Azərbaycan nümayəndəliyinin sədri (2008).

Həyatı
------

Orucov Nadir Oruc oğlu 1957-ci il yanvarın 13-də Ermənistan Respublikasının (Qərbi Azərbaycan) Qafan şəhərində anadan olub.

1964–1974-cü illərdə Qafan şəhərinin 4 №-li məktəbində orta təhsil alıb.

1974-cü ildə orta məktəbi bitirib, İnşaat Mühəndislər İnstitutunun Sənaye tikinti və mülkü tikinti fakültəsinin axşam şöbəsinə daxil olub və 1981-ci ildə İnstitutu bitirib.

1975–1977-ci illərdə Monqolustan Respublikasında hərbi xidmətdə olub.

1974-cü ildən 1992-ci ilədək Azərbaycan Respublikası Sənaye Tikinti Nazirliyi 7 №-li Trestin kiçik mexanizasiya sahəsində sahə mexaniki, inşaat ustası, iş icraçısı və təchizat üzrə rəis müavini işləyib.

1992-ci ildən Xətai rayonu İcra Hakimiyyəti Mənzil Təsərrüfat İstehsalat İdarəsi 1 №-li İxtisaslaşdırılmış Podrat Təmir Tikinti İdarəsi Texniki təchizat şöbəsində şöbə müdiri işləyib.

1993-cü ildən 2002-ci ilə kimi Bakı şəhəri Xətai rayonu 1 №-li İxtisaslaşdırılmış Podrat Təmir Tikinti İdarəsində rəis işləyib.

2002-ci ildən bu günədək "Zivər Nadir" MTK İstehsalat Kommersiya firmasının baş direktoru işləyir, sahibkardır.

2008-ci il iyun ayının 21–23 Belçikanın Brüssel şəhərində keçirilən Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) X Birlik Qurultayında DAK-ın Azərbaycan nümayəndəliyinin sədri seçilib.

Evlidir, bir övladı var.

Xarici keçidlər
---------------

*

Həmçinin bax
------------

* Dünya Azərbaycanlıları Konqresi
**Meşə alması** (*lat.* Malus sylvestris) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin alma cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Rusiyanın Avropa hissəsində və Qafqaz meşələrində geniş yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 15 m-ə çatan ağac və ya kol bitkisidir. Yarpaqları iri, enli ellipsvari, uzunluğu 10 sm, ayanın üst səthi tünd-yaşıl, hamar, alt səthi açıqdır. Saplağın uzunluğu 5 sm-dir. Çiçəkləri ağ və ya çəhrayı, ətirli, diametri 4 sm olmaqla çətirşəkilli salxımlara yığılmışdır. Meyvələrinin diametri 3 sm, yaşılımtıl-sarı, turşdur.

Ekologiyası
-----------

Soyuğa, quraqlığa davamlı bitkidir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

İsmayıllıda, Qubada, Qəbələdə, Zaqatala, Balakəndə həyatyanı sahələrdə geniş istifadə olunur.

İstifadəsi
----------

Yarpaqlarının qurluşuna, çiçəklərinin rənginə görə bir-birindən fərqlənən müxtəlif dekorativ formaları vardır: sallaq budaqlı, meyvələri toxumsuz, yeməli; çoxləçəkli (f.plena) çoxsaylı, çoxləçəkli çiçəkli; qızılı (f. aurea) – sarı-alabəzək yarpaqlı; qırmızı meyvəli (f.purpurea) – effektli tünd qırmızı meyvəli; cənnət (f.paradisiaca) – cırtdan formaları olur. Mədəni şəraitdə tək və qrup əkinlərində, canlı hasarların salınmasında istifadə edilir. Bəzi sortları peyvənd kimi tətbiq edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Malus sylvestris* | 
* Wikidata: Q47161
* Wikispecies: Malus sylvestris
* APDB: 84229
* APNI: 59657
* BioLib: 39554
* Ecocrop: 1410
* eFloraSA: Malus\_sylvestris
* EoL: 633316
* EPPO: MABSY
* EUNIS: 179369
* GBIF: 3001509
* GRIN: 23279
* iNaturalist: 61223
* IPA: 11689
* IPNI: 726415-1
* ITIS: 25264
* IUCN: 172170
* NBN: NHMSYS0000460572
* NCBI: 3752
* NZOR: a0ef3d5f-4875-4b76-8e41-8a996f7099b1
* PalDat: Malus\_sylvestris
* PFI: 2174
* Plant List: rjp-71
* PLANTS: MASY2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:726415-1
* Tropicos: 27800987
* VASCAN: 20143
* VicFlora: 4106a250-3d0c-4782-8cc6-1bf7ea3e2b42
* WFO: wfo-0001016475

 |
| *Pyrus malus var. sylvestris* | 
* Wikidata: Q95917053
* GBIF: 5363037
* IPNI: 324753-2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:324753-2
* WFO: wfo-0000984072

 |
**Meşə ilə örtülü ərazilərin miqyası**— meşə salma və bərpa tədbirləri.

Haqqında
--------

Meşələrin mühafizəsi və artırılması sahəsində meşəsalma və meşəbərpa tədbirlərinin ilbəil intensivləşdirilməsi hesabına son on ildə meşə ilə örtülü ərazilərin sahəsi 1 milyon hektarı keçmiş və ölkə ərazisinin 11,4 faizindən 12 faizinədək artmışdır. 

Meşələrdə qanunsuz ağac tədarükü və digər meşə qırılması ilə əlaqədar fəaliyyətin qarşısını almaq üçün həyata keçirilən ardıcıl tədbirlər nəticəsində qanunsuz ağac kəsilməsi halları ilbəil azalmışdır.

Meşə ilə örtülü ərazilərin miqyasının artırılması istiqamətində son 2001-dən – 2018-ci ilə dək il ərzində 164 854 ha sahədə meşəbərpa tədbirləri aparılmışdır ki, bununda 56080 hektarı meşə əkini və səpini işləridir.

Bu müddətdə cəmi 108827 ha sahə, o cümlədən meşə əkini və səpinindən 35117 hektarı cavan ağaclıqların yetişdirib qiymətli meşə ağaclıqlar kateqoriyasına keçirilmişdir.

Toxumluq sahələrdən 59287 kq toxum tədarük edilmişdir. Bu müddət ərzində meşə və meyvə cinslərindən 488,7 milyon ədəd əkin materialları yetişdirilmişdir.

Yardımçı təsərrüfat sahəsi üzrə 2003-2017-ci illər ərzində 12258,48 ton təbii ot, 316,5 ton taxıl, 693,22 ton cır meyvə və giləmeyvələr, 140,99 ton sitrus meyvələr, 491,66 ton bağ meyvələri, 33607 kq əmtəə balı, 570,95 ton qoz meyvəlilər, 454,90 ton bostan tərəvəz və 1440,72 ton nar tədarük edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Meşə sahəsinə görə ölkələrin siyahısı
* Azərbaycan meşələri
* Bitki örtüyü
* Meşə faunası

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikasının meşə qanunvericiliyi". 2019-09-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-27.
**Saleh Mustafa oğlu Qazıyev** (16 sentyabr 1893 – 17 iyul 1971) — Azərbaycan arxeoloqu, tarix elmləri namizədi.

Həyatı
------

Saleh Mustafa oğlu Qazıyev 1893-cü ildə Oğuz rayonunun Xaçmaz kəndində anadan olmuşdur. Əvvəlcə mollaxanada, sonralar kənddə açılmış "Rövzət–ül–Maarif" adlı məktəbdə oxumuşdur. 1928–1932-ci illərdə Bakı şəhərində pedaqoji institutda, 1935–1938-ci illərdə SSRI Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının aspiranturasinda oxumuş, 1941-ci ildə dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi adına layiq görülmüşdür.

S.Qazıyev həyatının ilk dövrünü xalqın maariflənməsinə həsr etmiş, 1916–1922-ci illərdə Şəki qəzasının Filfilli kəndində, 1925–1928-ci illərdə Nuxa pedaqoji texnikumunda, 1928–1932-ci illərdə Bakı məktəblərində, 1932–1933-cü illərdə Ağdaş pedaqoji texnikumunda müəllimlik etmiş, direktor müavini və direktor olmuş, Nuxa və Ağdaş şəhərlərində maarif şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

O, 1934–1947-ci illərdə Azərbaycan SSR Tarix Muzeyinin elmi işçisi, 1947–1952-ci illərdə direktoru, 1952–1954-cü illərdə EA Tarix İnstitutunun arxeologiya, sonrakı illərdə isə etnoqrafiya şöbəsinin rəhbəri olmuşdur. S.Qazıyev Mingəçevir arxeoloji ekspedisiyasının (1946–1953-cü illər) başçılıq etmişdir. Sayı 20 mindən çox olan Mingəçevir abidələrinin ilk dəfə arxeoloji təsnifatını və səciyyəsini vermişdir. O 40-dan çox elmi əsərin və məqalənin müəllifidir.

Azərbaycanda arxeologiyaya aid ilk sanballı əsər olan "Azərbaycan arxeologiyası"nın müəlliflərindən biri olmuşdur. "Azərbaycan maddi mədəniyyəti" silsiləsinin 4 cildi onun redaktəsi ilə hazırlanmışdır. "Azərbaycanın qədim abidələri" (1948), "Qədim Mingəçevir" (1950) əsərləri, "Mingəçevir küp qəbirləri" (1960) albomunun müəllifidir.

Mənbə
-----

* E.Cəfərovanın "Azərbaycan arxeologiyasının inkişafında Saleh Mustafa oğlu Qazıyevin rolu". Bakı,2010.
* N. Hüseynov. Oğuzdur elim mənim.
**Lili Kraus** (3 aprel 1903, Budapeşt – 6 noyabr 1986[…]) — macar əsilli pianoçu.

Həyatı
------

Lili Kraus 1903-cü ildə Budapeştdə anadan olmuşdur. Atası çex, anası isə macar yəhudi ailəsindən çıxmışdı.

Ferens List Musiqi Akademiyasında təhsilini bitirdikdən sonra 17 yaşı olarkən Budapeşt Konservatoriyasına daxil olmuşdu. Burada Zela Koday və Bela Bartok ilə birgə təhsil almışdı. 1930-cu illərdə Vyanada Severin Ayzenberqer, Eduard Ştereyman və Berlində Artur Şnabel ilə öz təhsilini davam etdirərək klassik ənənəyə ola marağını daha da artırdı.

Lili Kraus tezliklə Motsart və Bethovenin mədəni irsini araşdıran mütəxəssis kimi tanındı. Krausun ilkin musiqi çıxışları və skripkaçı Simon Qoldberq ilə birgə ifaları ona beynəlxalq karyera qazandıran tənqidi tanınmasına gətirib çıxardı. 1930-cu illərdə Avropaya, Avstraliyaya, Yaponiyaya və Cənubi Afrikaya səfərlər etdi. 1940-cı ildə Kraus Asiya turuna çıxarkən Yavada olduğu zaman ailəsi ilə birlikdə həbs edildi və 1943-cü ilin iyun ayından 1945-ci ilin avqustuna qədər Yaponiyanın konsentrasiya düşərgəsində saxlanıldı.

Müharibədən sonra Yeni Zelandiyada yaşadı və burada xoşbəxt həyat sürərək ömrünü musiqi bəstələməyə və tədris etməyə həsr etdi. Yeni Zelandiya vətəndaşı oldu və karyerasını bərpa edərək dərs vəsaitlərini geniş şəkildə təqdim etdi. 1950-ci illərin əvvəllərində Henri Temianka ilə birgə Bethovenin bütün sonatalarını ifa etdi. 1967-ci ildən 1983-cü ilə qədər Fort-Uortda Texas Xristian Universitetində rəssam-müəllim kimi tədris etdi. Bundan sonra Şimali Karolina ştatının Aşvill şəhərinə köçərək ömrünün sonuna kimi burada yaşadı.

Krausun həyat yoldaşı Otto Mandl (1889–1956) mədən mühəndisi və filosof olan zəngin bir yəhudi (daha sonra Katolik dinini qəbul etdi) idi. 1930-cu ilin 31 oktyabrında ailə həyatı qurdular və Mandl Krausun karyerasını inkişaf etdirmək üçün öz biznesini satdı. Cütlüyün Rut və Maykl adlı iki övladı vardı.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Kraus Lili // biografiA: Lexikon österreichischer Frauen (alm.). 2016. Vol. 2. S. 1799. ISBN 978-3-205-79348-9 doi:10.7767/9783205793489
3. 1 2  *Societies A. C. o. L. Press O. U. Shipley L. P.* Lili Kraus // Kraus, Lili (04 March 1903?–06 November 1986), concert pianist (ing.). // *American National Biography Online* / S. Ware [New York]: Oxford University Press, 2017. ISSN 1470-6229 doi:10.1093/ANB/9780198606697.ARTICLE.1802384
4. 1 2  "Lili Kraus: The First Lady Of The Piano" (PDF). 2021-02-26 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-02.  (#invalid\_param\_val)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Lili Kraus*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Biography at Bach Cantatas
* European Archive [*ölü keçid*] Copyright free LP recording of Lili Kraus playing two Haydn piano sonatas at the European Archive (for non-American viewers only).
* Naxos: Lili Kraus
* 'Camera Three' episode: Lili Kraus on Schubert 'Grazer' Fantasy (11/2/1969) (audio only)
Salihli tren istasyonu 
**Salehli**, Böyükşəhər olan Manisa ilinin ən sıxlıq ilçelerinden bir dənəsidir. Odun Köftesi, albalı və Üzümü ilə məşhurdur. Tarixdə ilk pulun basıldığı Sardes bu ilçede var. İlçe bölgənin tarix, təbiət və termal turizmi baxımından ən əhəmiyyətli mərkəzlərindəndir.

Coğrafiya
---------

Salehli, İzmir - Ankara (E-96) quru yolu və İzmir-Uşak-Afyon dəmiryolu üzərindədir. Ayrıca İstanbul - Antalya Quru yolu ilə İzmir - Ankara Karayolları Salihli'nin şərq çıxışındakı Körpülü qovşaqda kəsişir. Istehsalı davam edən Ankara - İzmir sürətli qatar xəttinin mahalda keçməsi və burada da bir stansiyanın edilməsi planlaşdırılır. Layihə mərhələsində olan Ankara - İzmir otoyolunun da mahalda keçməsi planlaşdırılır. Manisa il mərkəzinə 72 km və İzmir il mərkəzinə təxminən 96 km uzaqlıqda olan mahal, qərbdən Ahmetli, şimal-qərbdən Gölmarmara, şimaldan Gördes və Köprübaşı, kuzeydoğudan Demirci , şərqdən Kula, cənub-şərqdən Alaşehir və cənubdan Ödəmiş tərəfindən çevrilmişdir. Salehli mahalı, cənubunda Bozdağlar Silsiləsi, (2.157 m) şimalında Gediz Ovası ilə örtülü olub, düzənliyin şimalında dibə dağları (1.120 m), şimal-şərqində Üşümüş Dağları (2095 m) vardır. Şəhərin əhalisi 2013-ci ilin nəticələrinə görə 156.330'dur. 1973-cü ildə 67.000 olan əhalisi 1990-cı ildə 83.861'e, 2000-ci ildə 96.600'e, 2007-ci ildə 101.000'e çıxmış, 2013-ci ildə Manisanın Böyükşəhər olması və Salihli'nin də Böyükşəhər mahalı halına gəlməsi ilə birlikdə əhalisi 156.330'a çatmışdır.

İstiadlar
---------

1. 1 2  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  trwiki

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Türkiyə ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Cavid Nəbi oğlu Xıdırov** (20 iyun 1933, Kəpənəkçi, Marneuli rayonu – 19 noyabr 2005) — Azərbaycan alimi, kimya üzrə elmlər doktoru, professor.

Həyatı
------

C.N.Xıdırov 1933-cü il iyunun 20-də Gürcüstan Respublikası Marneuli rayonunun Kəpənəkçi kəndində kəndli ailəsində doğulmuşdur. 1939-1947-ci illərdə Kəpənəkçi kənd orta məktəbində səkkizillik təhsil aldıqdan sonra Marneuli şəhər Pedaqoji Texnikumunun birinci kursuna daxil olmuşdur. 1951-ci ildə texnikumu əla qiymətlərlə bitirərək Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun təbiət fakültəsinə qəbul olunmuş, təhsil illərində Stalin təqaüdü ilə oxumuş və 1955-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur. Fakültə Elmi Şurasının zəmanəti ilə Kimya kafedrasının aspiranturasına qəbul olunmuşdur. 1958-ci ildə aspiranturanı bitirdikdən sonra həmin kafedrada assistent vəzifəsində saxlanılmışdır. 1959-cu ildə o, yolu ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının (EA) nəzdində yenicə təşkil olunmuş Neft-Kimya Prosesləri İnstitutuna (NKPİ) mühəndis vəzifəsinə keçirilmişdir.

Cavid Xıdırov 2005-ci il noyabrın 19-da vəfat etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

C.N.Xıdırovun əmək və elmi fəaliyyəti 1959-cu ildən Azərbaycan EA NKPİ ilə bağlı olmuşdur. 1964-1965-ci illərdə kiçik elmi işçi, 1966-1978-ci illərdə böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. O, 1964-cü ildə "Aromatik spirtlərin bəsit efirlərinin və onların törəmələrinin sintezi və tədqiqi" mövzusunda namizədlik, 1988-ci ildə isə Moskvada Ümumittifaq Elmi-Tədqiqat Bitkiləri Kimyəvi Mühafizə Vasitələri İnstitutunda Bioüzvi kimya, təbii və fizioloji fəal maddələrin kimyası ixtisası üzrə "Fenol, aromatik yağ sırası spirt və qlikol efirlərinin məqsədyönlü sintezinin elmi əsaslarının və bu özüldə pestisidlərin işlənib hazırlanması" mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1992-ci ildə həmin ixtisas üzrə ona professor adı verilmişdir.

Elmi Tədqiqatları
-----------------

Professor C.N.Xıdırov 1979-cu ildən ömrünün sonuna qədər Bioloji fəal maddələrin sintezi və texnologiyası laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. O, zərif-üzvi sintez sahəsində ixtisaslaşmışdır. Onun fundamental elmi-tədqiqat işləri fizioloji fəal maddələrin kimyası və texnologiyasına həsr edilmişdir. Professor C.N.Xıdırovun apardığı tədqiqat işləri 150 elmi əsər, o cümlədən 40 müəlliflik şəhadətnaməsi və 4 xarici (ABŞ, AFR, İngiltərə, Fransa) patentdə öz əksini tapmışdır. Onun rəhbərliyi ilə 5 elmlər namizədi hazırlanmışdır.

Təltif və mükafatları
---------------------

C.N.Xıdırov keçmiş SSRİ-nin Kimya sənayesinin fəxri kimyaçısı diplomuna layiq görülmüş və "Kimya sənayesinin əlaçısı" döş nişanı ilə təltif edilmişdir. O, respublikanın Əmək veteranıdır.

Mənbə
-----

* Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun alimləri: bioqrafik portret, elmə və təhsilə töhfələr. "Müəllim" nəşriyyatı. Bakı 2019. s.67-68.

İstinadlar
----------
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **Saleh xan Bayat** haqqındadır. **Bayatın digər istifadələri** üçün **Bayat** səhifəsinə baxın.* |

**Saleh xan Bayat** (?-1754) — Bayat elindən olan sərkərdə, Nişapur və Fars ostanının valisi.

Həyatı
------

Nadir şah Əfşardan sonra onun qazandığı torpaqlarda ağır vəziyyət yarandı. Bu zaman İran dovlətinin taxttacına yiyələnən Adil şah dovran sururdu. Onun sarayının gorkəmli səxsiyyətlərindən biri, Xorasanın Bayat tayfalarından olan Saleh xandır.

O, 1747-ci ildə Fars ostanının valisi, eyni zamanda ordu komandiri təyin olunaraq oraya gondərilmisdir. Saleh xanın qardası Həsən xanın da sarayda boyuk nufuzu var idi. Saleh xan bu təyinatdan az bir muddət kecdikdən sonra Farsın hakimi vəzifəsindən məhrum edilmis, bu vəzifəyə Mirzə Əbulhəsən Şirazi təyin olunmusdur. Lakin iki aydan sonra Əbulhəsən xan xəstələndiyindən Saleh xan yenə də hər iki vəzifəni icra etməyə baslayır. Bu zaman İran torpaqları birinin əlindən digərinin əlinə kecirdi. Hakimiyyət bir muddət Mir Seyid Sahruxun əlində olarkən, Saleh xan Adil sahın tərəfdarı kimi Sirazdan surgun edilir, Xorasana gəlir.

Nadirin qardası oğlu İbrahim xan İranın mərkəz, qərb və simal yerlərini zəbt etdikdə Saleh xan onun muxalifi olduğu ucun Sirazdan cıxıb, Yəzd tərəfə getdi. Yalnız İbrahim sah Sahrux sahın ordusu tərəfindən məğlub edilərək olduruldukdən sonra Saleh xan oz tərəfdarları ilə Sirazı mudafiə edə bilməyən Fətəli xan Ərəşli-Avşara qalib gəldi və səhərə daxil oldu. O yenidən Farsın hakimi və qubernatoru vəzifəsini yerinə yetirməyə basladı.

Saleh xan 1754-cu ildə Kərim xan Zənd tərəfindən qətlə yetirilmisdir. Onun Sirazda gorduyu islərdən biri səhərdə tikdirdiyi istehkamdır ki, sonralar Kərim xan Zənd onu tamamlamısdır. Qacarlar sulaləsinin banisi Ağa Məhəmməd şah Qacar 1793-cu ildə Siraza gəldiyi zaman tapsırmısdı ki, butun burc və qala divarlarının ozulləri mohkəmləndirilsin.

Xarici keçidlər
---------------

* Saleh xan  (fars.)
**Enton Çarlz "Toni" Kosta** (*ing.* Antone Charles "Tony" Costa; 2 avqust 1944, ABŞ, Massaçusets, Uolpol – 12 may 1974, ABŞ, Massaçusets, Kembric) – 1969-cu ildə Truro şəhərində və ətrafında silsilə qətllər törətməklə məşhurlaşan amerikalı bir dülgər.

1969-cu ildəki cinayətləri
--------------------------

Rayon prokuroru Edmund Dinisin mediaya verdiyi şərhdə "Hər qızın ürəkləri bədənlərindən çıxarılıb və qəbirlərində deyildi..." iddiası beynəlxalq diqqəti cəlb etdi. Dinis, həmçinin bədənlərdə diş izlərinin tapıldığını iddia etdi. Bu iddialar yerli və beynəlxalq KİV-lərin Massaçusets ştatı, yerli Provinstauna axın etməsinə səbəb oldu.

Kosta yeddi qadını öldürməkdə şübhəli bilinirdi: Bonni Vilyams, Barbarı Spoldinq, Sidni Monson, Suzen Perri, Patrisiya Uolş və Meri Enn Vısotski. Lakin yalnız iki nəfəri öldürməkdə ittiham olundu: Uolş və Vısoski. 8 fevral 1969-cu ildə Patrisiya Uolş və Meri Enn Vısotskinin cəsədlərini axtararkən polis Suzan Perrini tapır. Perri əvvəlki əmək günündən bəri itkin düşmüşdü.

Perrinin cəsədi səkkiz hissəyə bölünmüşdü. Meri Enn Vısotskinin cəsədi tapılanda onun başı və bədəni ayrıca basdırıldı. Çox keçmədən Uolş və Vısotskinin cəsədinin qalan hissəsi Kostanın marixuana yetişdirmək üçün istifadə etdiyi meşə sahəsində tapıldı. Marixuana bitkilərinin və böyük cinayətlərin olduğu bu "bağ" Leo Damorun "Bağçasında" kitabı üçün ilham mənbəyi oldu.

Kostanın şərhi
--------------

Kosta həbsxanada olarkən yazdığı, yayımlanmamış "Dirilmə" romanında Uolş və Vısotskinin cinayətlərini təsvir etdi. Onun sözlərinə görə, Kosta Karl adlı bir dostu LSD və Hidromorfon istifadə edən iki qadınla birlikdə idi. Sonra Karl Uolş və Vısotskini vurdu. Kosta iddia etdi ki, Meri Enn Vısotskinin hələ sağ olduğunu bildikdə əzablarına son vermək üçün bıçaq istifadə etdi. Kostanın dediyinə görə, o və Karl meyitləri basdırdılar. Romanda, eyni zamanda, Suzan Perri və Sidney Çonzonun ölümü narkotik maddələrin həddindən artıq olması səbəbindən izah edilmişdir. Kosta cəsədlərini parçlayan və dəfn edən Karlın olduğunu və ölümlərindən sonra heç bir məlumatı olmadığını iddia etdi.

Məhkəmə və həbs
---------------

12 iyun 1969-cu ildə Kosta üç nəfərin öldürülməsi itiihamı ilə məsuliyyətə cəlb edildi..
1970-ci ilin mayında Meri Enn Vısotski və Patrisiya Uolş cinayətlərinə görə mühakimə olundu və Massaçusets Uolpol İslah Müəssisəsində ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi. Həbsindən dörd il sonra Kosta kamerada özünü asaraq intihar etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Damore, Leo.* In His Garden. Dell. 1981. səh. 245. ISBN 0-440-20707-X.
2. 1 2 3 4  *Albright, EJ.* "The Tony Costa Cape Cod murders" (ingilis). capecodtoday.com. 21 iyul 2011 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Walter Brooks.* "March 6 - 1969: Tony Costa is arraigned in 16 Cape Cod murders" (ingilis). capecodtoday.com. 9 mart 2015 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  *Coleman, Jack.* "Today in Cape history: Tony Costa arraigned in Truro murders" (ingilis). capecodtoday.com. 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  Damore, Leo (1981). *In His Garden*. Arbor House Publishing, New York.
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatının Beykersfild şəhəri yaxınlığında keçən dəmiryolu qatarına gizlicə minməyə çalışan iki miqrant işçi. (1940)
**Gizli formada yük vaqonlarında səyahət etmək** (*ing.* Freighthopping) — şəxs və ya şəxslərin əsasən hərəkət vəziyyətində olan yük vaqonlarına minməsi və heç bir gediş haqqı ödəmədən etdikləri səyahətləri ifadə edən vəziyyət. İngilis dilində bu vəziyyətin izah edilməsi üçün *Freighthopping* sözündən istifadə olunmuşdur.

1865-ci ildə ABŞ-də vətəndaş müharibəsinin başa çatmasından sonra ölkə ərazisində yerləşən dəmiryolu şəbəkəsi qərb istiqamətində genişləndirilmişdir və beləliklə dəmiryolu nəqliyyatı vasitəsi ilə gercəkləşdirilən sərnişin və yük daşımalarının sayı əhəmiyyətli dərəcdə artmışdır.

Gizli formada yük vaqonlarında səyahət etmək vərdişi ABŞ-də hobo olaraq adlandırılan və əsasən evsiz və ucuz işçi qüvvəsi kimi tanınmış miqrantlar tərəfindən məşhurlaşdırılmışdır. 1929-cu ildə başlanmış və 1939-cu ilə qədər davam etmiş böyük böhran zamanı ABŞ-nin müxtəlif şəhərlərini birləşdirən dəmiryolu şəbəkəsində çoxlu sayda bu üsulla səyahət edən şəxs yerli polislər tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir.

Qalereya
--------

* Rusiya Federasiyasında gizli formada yük vaqonlarında səyahət.
* Rusiya Federasiyasının Leninqrad vilayətində gənclər tərəfindən gercəkləşdirilmiş yük vaqonlarında gizli səyahət.
* Rusiya Federasiyasının Leninqrad vilayətində gənclər tərəfindən gercəkləşdirilmiş yük vaqonlarında gizli səyahət.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Black Butte Center for Railroad Culture". Bbcrc.org. 2022-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-08.
**Fərhad xan Qaramanlı** (?-1599) — qızılbaş sərkərdəsi, bəylərbəyi, intriqaçı.

Həyatı
------

Əbulmənsur Fərhad xan Həsəm sultan oğlu Səfəvi hökmdarı Şah Məhəmməd Xudabəndənin vaxtında Xorasan sərdarı idi. Bu o dövr idi ki, Şah Məhəmməd Xudabəndənin zəif xarakteri ucbatından ölkədə hərc-mərclik baş alıb gedirdi və bu da 1585-ci ildə Osmanlının Təbrizi tutaraq darmadağın etməsi ilə nəticələnmişdi.

Əbulmənsur Fərhad xan I Şah Abbas Səfəvinin hakimiyyəti dönəmində sarayda yüksək vəzifə tuturdu. Şahın hеç kimə lütf еtmədiyi "fərzənd" -övlad adına layiq görülmüşdü. Kəsdiyi başa sorğu-sual yox idi. Di gəl ki, savaş mеydanlarından çox, saray intiriqalarını xoşlayırdı.

1598-ci ildə özbəklər Xorasana hücum еdəndə şah Fərhad xan Qaramanlıya 12 minlik ordu vеrib hücumçuları dəf еtməyə göndərdi. Fərhad xan da ilk döyüşdən basılıb saraya qaçdı. Hеç kimə məğlubiyyəti bağışlamayan I Şah Abbas Səfəvi Fərhad xana bir söz dеməyib özü savaşa yollandı.Özbəkləri qovub Xorasandan çıxarandan sonra Fərhad xanı Herata bəylərbəyi təyin еtdi. Fərhad xan bu təyinatı qəbul еtmədi. İsrarla sarayda qalmasını istədi. Yеrsiz nazlardan bеzən I Şah Abbas 1599-cu ildə Fərhad xanın başının bədənindən ayrılmasını əmr еtdi.

Fəaliyyəti
----------

Əbulmənsur Fərhad xan ziyalı olmaqla yanaşı elm adamlarını, şairləri himayə edirdi. Görkəmli xəttatlar Mir İmad Qəzvini, Əli Rza Təbrizi və başqa sənətkarlar onun sarayında yaşayıb-yaratmışdılar.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qaramanlı eli, "Soy" dərgisi, Bakı,

Həmçinin bax
------------

* Qaramanlı eli

Xarici keçidlər
---------------

* Fərhad xan Qaramanlı, Rüknəssəltənə
**Fərhad arxı** — Sədərək rayonunun Sədərək qalasının yerləşdiyi dağın şərq, cənub və qərb ətəyi boyunca uzanan arxeoloji abidə.

Bаşlаnğıcını Qız qаlаsının yахınlığındаn, Аrpаçаydаn götürür. Оnun uzunluğu 30 km, еni 3-4 m, dərinliyi 2-3 m-dir. Bu kаnаl Şərur düzünün şimаlındа və cənubundа оlаn əkin sаhələrini suvаrmаq üçün istifаdə еdilmişdir. Kаnаl bir nеçə dəfə bərpа оlunmuş və е.ə. II minillikdən Оrtа əsrlərədək öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Fərhаd аrхı və bu аrхın bаşlаnğıcındа qаyаdа çаpılmış Fərhаd еvi ilə bаğlı хаlq аrаsındа хеyli əfsаnə vаrdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *AMEA Naxçıvan bölməsi, Naxçıvan.* Nахçıvаn abidələri ensiklopediyası (PDF) (az.). Naxçıvan: "Əcəmi". 2008. 395s. 2022-06-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
2. ↑  *Bахşəliyеv, Vəli.* Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Pavel Silentariy** (Müasir yunanca: Παῦλος ὁ Σιλεντιάριος, təq. 520 – 575, Konstantinopol) — VI əsrdə yaşamış Bizans şairi.

Pavel Silentariy klassik janrda yazdığı qısa şeirləri ilə tanınır.Bu şeirlərdən 80-ə qədəri Yunan antologiyasında mövcüddur.Bu şeirlərdən 40-ı eşq şeirləri,2-si Agathiasın şeirlərinə cavab olaraq yazılmışdır.Pavel ayrıca olaraq I Yustinian tərəfindən bərpa edilmiş Ayasofya haqqında da şeir yazmışdır.

Pavel Silentariy 575-580 illəri arasında vəfat etmişdir.

Şairin Silentariy(səssizllik) ləqəbini almasına səbəb xidmət etdiyi imperator I Yustinianın sarayında əsas vəzifəsinin səssliyi mühafizə etməsi olmuşdur

Əsərləri
--------

* Paul the Silentiary, *Paolo Silenziario Epigrammi*, tr. G. Viansino (1963)
* Paul the Silentiary, *Paulus Silentiarius Descriptio Sanctae Sophiae Descriptio Ambonis* ed. C. De Stefani (2011)
* *Sex and the Civil Servant: Poems by Paul the Silentiary*, tr. Graham John Wheeler (2015)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  opac.vatlib.it (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

1.

2.
**Saleh Hacı oğlu Rüstəmov** (1911 – 1985) — coğrafiya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi,

Həyatı
------

Coğrafiyaşünas, hidroloq. İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısıdır. 1947-ci ildə Moskva Hidrometeorologiya İnstitutunu bitirmişdir, Azərbaycan SSR Hidrometeoroloji Xidmət İdarəsində Hidrologiya şöbəsinin müdiri işləmiş, ADU-da dərs demişdir. 1945-ci ildən yenicə yaradılmış AMEA Coğrafiya İnstitutunda işləməyə başlamışdır. 1946-cü ildə "Azərbaycan SSR-in çayları" namizədlik alimlik dərəcəsi almışdır. 1953-54-cü illərdə Coğrafiya İnstitutunda İqlimşünaslıq və hidrologiya, 1954-85-ci illərdə "Qurunun hidrologiyası" şöbələrinə rəhbərlik etmişdir. 1962-1968-ci illərdə Azərbaycan AMEA Coğrafiya İnstitutunun direktoru olmuşdur. 1959-cu ildə "Azərbaycan SSR-in çayları və onların hidroloji xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək coğrafiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi, 1960-ci isə professor elmi adını almışdır.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Elmi maraq dairəsi çayların su rejiminin, Azərbaycanın su balansının öyrənilməsini əhatə edir. Onun dərin elmi məzmunda işləyib hazırladığı təkliflər Azərbaycanda su anbarlarının tikintisi zamanı nəzərə alınmışdır. Leysan yağışlarının və sülb axınlarının yaranmasının öyrənilməsi istiqamətində də tədqiqatlar aparmışdır. Bu tədqiqatlar ona sel təhlükəli hövzələrdə bir sel zamanı aparılan bərk materialların miqdarını, sellərin təkrarlanmasını nəzərə almaqla Azərbaycan ərazisində sellərin təsnifatını və rayonlaşdırılmasını aparmağa imkan vermişdir.

Professor S.Rüstəmov Azərbaycan çaylarının su kadastrının və su rejiminin öyrənilməsinə, Azərbaycanın kiçik çaylarının mənimsənilməsi problemlərinə, Qobustan-Abşeron çaylarının, Talış çaylarının hidroloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə, çay axınının hesablanması metodikası və s. aid coxsaylı əsərlərin müəllifidir.

Elmi əsrləri
------------

S.H.Rüstəmov 150-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. 

* "Kiçik Qafqaz çaylarının su balansı"
* "Azərbaycanın su balansı"(1979)
* "Azərbaycanın su ehtiyatları" (1989)
* "Azərbaycan SSR-in atlası" (1949,1963)
* "Azərbaycan SSR-in coğrafiyası"(dərslik 1949-1953)
* "Azərbaycan SSR"(Moskva 1957)
* "SSR-də sellər və ona qarşı mübarizə" (Moskva 1964)

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi — 02.12.1982
* "Qafqazın müdafiəsinə görə"medal
* "Almaniya üzərində qələbə"medallarla təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  2. Azərbaycanın Coğrafiyaçı Alimləri.Bakı "Elm" 2013
2. ↑  Respublikanın elmi işçilərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 2 dekаbr 1982-ci il tarixli **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2020-01-16 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı
**Kələmin gövdə gizli xortumlusu** (*lat.* Ceutorhynchus pallidactylus) — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Uzunburun böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Böcəklərdə xortum uzun və nazikdir. Böcək qara rənglidir. Üzərində sıx boz tükcüklər vardır. Pəncələri qırmızı rəngli iti caynaqlı olur. Dişilərin böyüklüyü 2,5-3,2 mm-dir. Yumurtası ovaldır və şüşə kimi şəffafdır. Orta hesablama uzunluğu 0,7 mm, eni 0,5 mm-dir. Pupu sarımtıldır.

Həyat tərzi
-----------

Bir dişi fərd öz həyatı boyu 40-a qədər yumurta qoyur. Rüşeymin inkişafı 4-8 gün çəkir. Bundan sonra sürfələr çıxır. Bir gövdə daxilində 20 və daha çox sürfə olur. sürfələr 1 ay yaşayır və bu dövür ərzində 3 dəfə qabıq dəyişərək 4 yaş keçirir. 2-3 həftədən sonra pupdan böcək çıxır.

Yayılması
---------

Avropa, Şimali Afrika, Kiçik Asiya, Şimali Amerika, Zaqafqaziya, Pribaltika və Kareliya Respublikasında yayılıb. Azərbaycanın tərəvəzçılıklə məşğul olan bütün rayonlarında yayılmış kələmin gövdə gizlixortumlusu parniklərdə kələm şitillərinə və eləcədə başqa toxumluq xaççiçəkli bitkilərə zərər verir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1498029
* BioLib: 13575
* BOLD: 166861
* BugGuide: 879050
* EUNIS: 274085
* Fauna Europaea: 256511
* Fauna Europaea (new): 98be01f2-116f-4457-a802-6f24cb6f9ee7
* GBIF: 4464262
* iNaturalist: 455826
* NBN: NHMSYS0020151660
* NCBI: 201858
* PPE: ceutorhynchus-pallidactylus

 |
**Fərhad İslam oğlu Xubanlı** — pedaqoji elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, professor.

Həyatı
------

1950-ci ildə 25 oktyabrda Gürcüstanın Saqareco rayo­nun­da) Qaraçöp mahalının Muğanlı (Yor Muğanlı) kən­dində anadan olub.

### Təhsili

1967-ci ildə doğulduğu kənddə orta məktəbini bitirib. 1967-1971-ci illərdə Həsənbəy Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Filologiya fakültə­sində təhsil alıb.

Fəaliyyəti
----------

### Pedaqoji fəaliyyəti

1971-ci ildə ali təhsilini bitirdikdən sonra əvvəlcə təyinatla Balakən rayonunun Qazmalar kəndindəki 2 №-li orta məktəbdə müəllim işləyib. 1974-cü ildə Lənbəli kənd orta məktəbinə direktor müavini təyin edilib. O ,1993-2008-ci illərdə Az-nin Müəllimlər İnstitutunun Qazax filiyalinda S.S. Orbeliani adina Tbilisi Dovlət Pedaqoji Universitetinin Marneuli filiyalinda dekan işləmişdir. Sonralar 2010-2012-ci illərdə H.Əliyev adina Gürcüstan - Azərbaycan Humanitar Universitetinin professoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. Hal-hazırda doğulduğu kənddə elmi-tedqiqat işini davam etdirir.

### Elmi fəaliyyəti

1979-cu ildən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqoji Elmlər İnstitutunun qiyabi aspiranturasında təhsil alıb. "Ədəbiyyatdan falultativ məşğələlərin təşkiki və şagirlərib ədəbi biliyinin dərinləşməsinə onun təsiri"- mövzusunfa dissertasiya müdafiə edərək pedaqoji elmi namizəd adını alıb.

Fərhad Xubanlı həm də Gürcü və Azərbaycan xalqları arasındakı dostluq münasibətlərinin inkişafına revac verən səmimi məqalələrin də müəllifidir. O, Ş.Həmidovanın XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan Gürcüstan münasibətlərinin tarixindən (Elm nəşriyyatı, Bakı, 1985) kitabı haqqında yazdığı "Dostluq" münasibətlərinin tədqiqi və "Görkəmli ictimai xadim, vətənpərvər şair-İ.Çavçavadze-175" məqalələrində dostluq münasibətlərinin inkişafı tarixindən fərəh duyğusu ilə söhbət açmışdır.

Zəlimxan Yaqub yaradıcılığı tərbiyə anlamında" (monoqrafiya 1998), "Xəlil Rza Ulutürk yaradıcılığında əxlaqi-mənəvi motivlər (metodik vəsait, 2002), "Bəxtiyar Vahabzadə yaradıcılığı və şagirdlərin milli ruhda tərbiyəsi məsələləri" (metodik vəsait, 2005), "Söz ömrü" (məqalələr toplusu, 2015), "Şagirdlərin milli-mənəvi tərbiyəsində çağdaş poeziyanın roluna bir nəzər" (medodik vəsait, 2019) kitabları və tədris proqramları işıq üzü görüb. Onun həyat və yaradıcılığı haqqında N.Əbdülrəhmanlının "Ömrün müdriklik çağı. Dr. F.Xubanlı – 60" (2010) kitabı nəşr olunub.

Təltif və mükafatları
---------------------

* 1984-cü ildə Gürcüstan Respublikası Maarif Nazirliyi tərəfindən "Metodist-müəllim" adına layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycanlıların Tbilisidəki "Varlıq" mədəniyyət mərkəzində alim F.Xubanlının yubiley tədbiri keçirilmişdir". 2023-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-12.

Xarici keçidlər
---------------

* Anasını son mənzilə elə gözəl sözlərlə yola saldı ki...
**Çoğa Zənbil** — (farsca: چغازنبيل), Elam dilində "Dur-Untaş", İranın Xuzistan ostanı, Şuş şəhərinin 45 km cənubunda, Şuş-Yəzd yolunun kənarında, tarixi "Yeddi Təpə" məntəqəsinə yaxın bir ərazidə yerləşir. Xüsusən orta Elam dönəminə (e.ə. 1500-1000) aid tarixi yerdir.

Tarixi
------

Çoğa Zənbil məbədi Dur-Untaş şəhərinin qalıqlarındandır. Bu ibadətgah Elam şahı Untaş Qal(e.ə.1250-ci il) tərəfindən Şuş şəhərinin qoruyucusu olan ilahə İzəd İnşuşinaka ibadət məqsədilə tikilib. 
Əvvəllər məbədin hündürlüyü 52 metr olub. 5 mərtəbəli olan məbədin günümüzə yalnız iki mərtəbəsi gəlib çatıb və hazırda məbədin hündürlüyü 25 metrdir.
Çoğa Zənbil yerli kəlmə olaraq "Çoğa"(lor dilində təpə deməkdir) və "Zənbil"(səbət) kəlmələrinin birləşməsindən yaranıb və məbədin yerləşdiyi təpəyə aid edilir ki, tərsinə çevrilmiş səbəti xatırladır. Bu məkan arxeoloqlar tərəfindən "Dur-Untaş" olaraq adlandırılır və "Dej-Untaş"(Untaş Qalası) mənasındadır. Untaş Qal Elam şahı olub və bu məbədin tikilməsinə o göstəriş verib. Çoğa Zənbil Dur-Untaş şəhərinin mərkəzində və ən hündür nöqtəsində yerləşibmiş. 

640-cı ildə Assuriya kralı Aşşurbanipal tərəfindən dağıdılmışdır.

Memarlıq
--------

Çox sağlam olan zikkurat, Mesopotamiya bölgəsindən kənarda yerləşən az zigguratlardan biridir. Eyni zamanda dünyanın ən yaxşı qorunub saxlanmış zikkuratlarından biridir. Abidə çiy palçıqdan inşa edilib və üzərinə kərpic üzlük çəkilib. 
Zikkurat 102 mt genişliyində və 24 mt yüksəklikdə olan kvadrat hövzəyə malikdir. Zikkuratın gerçək hündürlüyü isə, bunun iki hüdrülüyü qədər olduğu güman edilir.

Arxeoloji tədqiqatlar
---------------------

Çoğa Zənbil 1951-1961 illəri arasında keçirilən altı mövsümlük qazıntı işləri nəticəsində Roman Qirşmanın başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti tərəfindən aşkar edilmişdir. Qazıntılar zamanı böyük bir möhür və müxtəlif növ kiçik əşyalar aşkarlanmışdır.
1979-cu ildə YUNESKO tərəfindən Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilib.

Mənbə
-----

* İran'daki UNESCO Dünya Mirasları[*ölü keçid*]
* İslam Devrimi’nden sonra İran’da 25 yıldan uzun bir süre arkeolojik araştırma yapılamamıştır.



1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database. 2017.
**Fərhad evi** — Şahbuz rayonunun Biçənək kəndindən şərqdə, Batabat yaylağında arxeoloji abidədir. Naxçıvan-Laçın-Yevlax avtomobil yolundan sağda, Zorbulaqdan təqribən 1 km şərqdədir. Liparit tuf qayada külüng tipli metal alətlə qazılmış dörd otaqdan ibarətdir. Onlar bir istiqamətdə gedən düz keçid yolu vasitəsilə birləşirlər. Tavanlar tağ şəkilli, döşəmələr oval planlıdır. Divarlarda şam, yaxud çıraq qoymaq üçün kiçik taxçalar qazılmışdır. Divarların dibində səki düzəldilmişdir; birinci otağın sağ küncündə quyu ocaq yeri var. Giriş qapısının hündürlüyü 2,20 m, eni 1,30 m-dir. Fərhad evinin olduğu qayanın girişinin sağında qaya üzərində uzun saçlı kişi başı, solunda qadın rəsmi həkk olunmuşdur. Naxçıvan şəhərindən Fərhad evinə bir mənzil karvan yolu var. Batabat yaylağında Fərhad evi adı ilə tanınan dayanacaq məntəqəsi yaradılmışdı. Orta əsrlərdə Naxçıvan-Batabat yolunda gediş-gəliş artdığından Fəfhad evindən bir qədər şimalda iri karvansara tikilmişdi. Yerli əhali bunu Şah Abbas karvansarası adlandırır. Tədqiqatlar Fərhad evi abidələrinin e. ə. I minilliyin sonlarına və eramızın əvəllərinə aid olduğunu söyləməyə imkan verir. Fərhad evi ilə bağlı xalq arasında müxtəlif rəvayətlər yayılmışdır.
Venda
**Venda** — Cənubi Afrika Respublikasının şimalında Zimbabve ilə sərhəddə yaşayan xalq.

Haqqında
--------

Venda xalqının sayı təxminən 600 min nəfərdən 1 milyon nəfərədəkdir. Venda dili Cənubi Afrika Respublikasının rəsmi dillərindən biri olan bantu dilləri ailəsinə aiddir. Venda xalqı bəzi mülahizələrə görə Konqo meşələri adlanan ərazidən, bəzi mülahizələrə görə Böyük Rif vadisində, Limpopo çayı sahillərində məskunlaşan bantuların köçürülməsi zamanı bu əraziyə gəlmişlər. 1973-1994-cü illərdə venda bandustanı mövcud olmuşdur.

Əfsanəyə görə venda knyazları öz xalqını Zimbabvedən Şimali Transvaala (idiki Cənubi Afrika Respublikasının Limpopo vilayəti) gətirən əfsanəvi qəhrəman Toxo ya Ndoyun nəslindəndirlər. Paytaxtın əsasını qoyduqdan sonra o, Fundizi gölündə itmişdir, əfsanəyə görə o, bu gün də həmin göldə yaşayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Тсонга и венда  (ing.)". 2011-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-13.
**Veliki adası** — Ağ dənizə daxil olan Kandalaşski körfəzində yerləşən iri ada. İnzibati cəhətdən Murmansk vilayəti, Kandalakşski rayonu ərazisində yerləşir. Ada Şimal Qütb dairəsi enliyində yerləşir. Adanın uzunluğu 21 km, eni 8 km, hündürlüyü 79 metr təşkil edir.

Ada meşə ilə örtülü olsa da, sahilləri bitki örtüyündən məhrumdur. Şimal və hissələri təpəlidir. Cənubn-şərqində qayalı korojnı burnu vardır. adanın mərkəzində Kumyajı gölü yerləşir. Ada materikdən Velikaya Saalma boğazı (eni 3 km) və Babe More körfəzi ilə ayrılır. Materikin adaya baxan hissəsində bioloji stansiya yerləşir.

Ada ərazisində quşlar yuva qurur. Ada Kandalakşski qoruğunun bir parçasıdır. Bu səbəbdən adaya 500 yaxınlaşmaq, insanların adaya yan alması və bu ərazidə ov etmək qadağandır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Лоция Белого моря. Навигационное описание. 7. КАНДАЛАКШСКИЙ ЗАЛИВ". 2017-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-28.
2. ↑  "Topoqrafik xəritə". 2011-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-28.