recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Azərbaycan Hokkey Federasiyası** — Azərbaycanda buzüstü hokkeyin inkişafı ilə məşğul olan təşkilat.

Tarixi
------

Azərbaycanda hokkeyin inkişafı təşəbbüsü məşhur sovet məşqçisi Anatoli Tarasova məxsusdur. O , Azərbaycan SSR İdman Komitəsinin xahişi ilə federasiyanın gələcək prezidenti Valeri Laryukovu Bakıda hokkey məktəbi açmaq və idmanı inkişaf etdirmək üçün göndərdi. Elə həmin il Respublika Buzlu Hokkey Federasiyası yaradıldı. Bakıda buz sarayının (indiki Heydər Əliyev adına idman-konsert kompleksi) əsasında 200-ə yaxın uşağın iştirak etdiyi hokkey məktəbi var idi. Bu, Azərbaycanda hokkeyin inkişafı üçün əsas olmalı idi.

SSRİ dağılandan sonra Ümumittifaq İdman Komitəsinin hokkey şöbəsinin müdiri Yuri Korolyev Azərbaycan Hokkey Federasiyasının BXF-na daxil olmasını təklif etdi. 6 may 1992-ci ildə BXF-nin qurultayında federasiya keçmiş SSRİ respublikaları ilə birlikdə onun tərkibinə qəbul edildi. Bununla belə, eyni zamanda Əbülfəz Elçibəy Azərbaycanın prezidenti olduqda respublikada hokkeyi inkişaf etdirməmək, daha çox milli idman növlərində üstünlük vermək qərara alındı..

Sonradan federasiya dəfələrlə Azərbaycanda hokkeyin inkişafı ilə bağlı məsələ qaldırdı, lakin dövlətin idman orqanları maliyyə çatışmazlığını əsas gətirərək bundan imtina etdi. Laryukov bildirib ki, federasiyanın üzvlük haqlarını BXF-yə şəxsən özü ödəyir .

Müasirlik
---------

Federasiyanın təşəbbüsü ilə Azərbaycan milli komandasının brendi altında Moskva Yoldaşlıq Hokkey Liqasında çıxış edən komanda yaradılıb və orada iki azərbaycanlı hokkeyçi — İlgiz Salmanov və Orxan Kazımov çıxış edib .[*mənbə göstərin*]

Federasiya Azərbaycanda, o cümlədən QXL -də oynayan hokkey klubunun yaradılmasında vasitəçi olmağa hazırdır. Bundan əlavə, respublikada bir neçə hokkey məktəbi və konkisürmə meydançalarının yaradılması variantı nəzərdən keçirilir. Laryukovun sözlərinə görə, hokkeyin inkişafı üçün federasiya respublikada ən azı iki klubu qeydiyyatdan keçirməlidir, lakin onun inzibati resursları yoxdur .[*mənbə göstərin*]

Hazırda Azərbaycanda qeydiyyatdan keçmiş hokkeyçi və hakim yoxdur .[*mənbə göstərin*]

Qeydlər
-------

1. ↑  "IIHF Member National Association Azerbaijan". IIHF International Ice Hockey Federation (ingilis). 2020-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-26.
2. ↑  "Льда в Азербайджане нет, но федерация хоккея есть: Ларюков о шансах попасть в КХЛ". Sputnik Азербайджан (rus). 2020-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-26.
3. 1 2  "Сборная Азербайджана по хоккею с шайбой существует..." (rus). 2020-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-26.

İstinadlar
----------

* Azərbaycan Hokkey Federasiyası BXF saytında
Klapanları hərəkət etdirən paylayıcı valın kompüter animasiyası
**Paylayıcı val** qazpaylayıcı mexanizmin əsas hissəsi olub, daxili yanma mühərrikində qazın verilməsini və çıxışını, həmçinin işçi taktını sinxronizə etməyə xidmət edən dirsəkli valdır.

Quruluşu
--------

Müasir avtomobillərdə paylayıcı val silindr blokunun üst tərəfində yerləşdirilir və dirsəkli valla qayış və ya zəncirlə əlaqələndirilir. Paylayıcı vallar dirsəkli vala nisbətən iki dəfə kiçik sürətlə fırlanır, çünki dirsəkli valın iki dövrü bir iş tsiklini yaradır (dördtaktlı mühərriklərdə). Valın üzərində yerləşən dirsəklərin sayı sorma və xaricetmə klapanların sayına bərabərdir. Beləliklə hər klapana bir dirsək uyğun gəlir, hansı ki, klapan itələyicilərinin dəstəklərinə toxunaraq onu açır. Dirsək klapanı sətbəst buraxdıqda o, güclü geriyə itələmə yayların köməyi ilə sürətlə qapanır.

Paylayıcı val mühərrik boyu uzanır. Sorma və xaricetmə dirsəklərində əlavə olaraq, hər silindrdə püskürtmə nasosunu işə salan yanacaq dirsəyi nəzərdə tutulur. İki istiqamətdə fırlanan mühərriklərdə hər bir istiqamət üçün nəzərdə tutulmuş paylayıcı vallar yanaşı yerləşdirilir. Valı şaquli istiqamətdə hərəkət etdirməklə lazımı valı işə salmaq olur.

Mənbə
-----

* R. Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Appostrof 2012, İİ hissə, 427s.
**Kronecker delta** və ya **Kronecker delta funksiyası** — Leopold Kronecker tərəfindən irəli sürüldüyünə görə onun adını almışdır.

Kronecker delta funksiyası bu şəkildə verilir;

{\displaystyle \delta \_{kl}={\begin{cases}1,&k=l\\0,&k\neq l\end{cases}}}

Bundan əlavə rezidu hesabını düşünsək, Kronecker deltanın bir başqa təmsili də C sıfır ətrafında saat əqrəbi istiqaməti tərs qapalı bir mühit olmaq üzrə bu şəkildədir.

{\displaystyle \delta \_{x,n}={\frac {1}{2\pi i}}\oint dz\,z^{x-n-1},}

Funksiya simvolundan çox işarələr sistemində sadələşdirici element kimi istifadə edildiyindən adətən Kronecker delta (və ya Kronecker deltası) olaraq qəbul edilir. Xüsusilə hündürlük əlaqələrində sıx istifadə edilən bir xüsusiyyəti {\displaystyle j\in \mathbb {Z} } olmaq şərtilə belə verilir.

{\displaystyle \sum \_{i=-\infty }^{\infty }\delta \_{ij}a\_{i}=a\_{j}.}

Kronecker delta və Dirac delta arasında kəsintilik və zaman əlaqəsi vardır. Başqa cüq desək Kronecker delta Dirac deltanın kəsintili fəzadakı formasıdır.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Ari Pazovski** (d. 2 fevral 1887 Perm Ryazan ö. 6 yanvar 1953 Moskva, Rusiya) — sovet dirijoru, SSRİ xalq artisti (1940). Üç dəfə Stalin mükafatı laureatı (1941, 1942, 1943).

Həyatı
------

A.Pazovski yəhudi ailəsində Perm 2 fevral, 1887-ci ildə anadan olmuşdur.

1897-ci ildə o, Krasnokutsk sinfində Sankt-Peterburq Konservatoriyasında daxil olmuşdur. O, skripka çalmağı öyrənib.

1905-ci ildə karyerasını dirijor kimi başladı. Debüt, Perm opera teatrında keçirildi. Kazan, Saratov, Minsk, Vilna (indi Vilnius), Tiflis (indi Tbilisi) (1905-08), sonra Moskvada xüsusi opera (1908-1910) ildə, Xarkov, Odessa, Kiyev il teatr üçün opera dirijoru olub.

Böyük Teatrın dirijoru olub: Bakı, Sverdlovsk (1931-1933). Xarkov və Kiyev opera teatrlarının bədii rəhbəri olub. 1918-1916, 1923-1924-cü və 1925-1928-ci Petroqrad xalq opera direktoru idi.

1941-ci ildən Sov.İKP üzvüdür. 1943-cü ildə o, Böyük Teatrın bədii rəhbəri və əsas dirijor oldu, lakin beş il sonra, ciddi bir xəstəlik oranı tərk etmək məcburiyyətində qaldı.

Pazovski 6 yanvar 1953-cü ildə vəfat etdi. O Vedenski qəbiristanlığında, Moskvada dəfn edildi.

Yaradıcılığı
------------

Pazovski görkəmli bir opera dirijoru olub. Onun çıxışları fərqlənir. Pazovskinin əsərlərinə böyük diqqət yetirilmişdir.

Pazovskiyinin opera sənətinə dair fikirləri 1966-cı ildə çap olunmuş "Dirijorun notları" kitabında əks olunmuşdur.

Mükafatları
-----------

* RSFSR əməkdar artisti (1925)
* Ukrayna SSR əməkdar artisti (1935)
* SSRİ xalq artisti (1940)
* İkinci dərəcə Stalin mükafatı (1941)
* Birinci dərəcə Stalin mükafatı (1942)
* Birinci dərəcə Stalin mükafatı (1943)
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1939)
* Şərəf nişanı ordeni (1936)

İstinadlar
----------

1. ↑  Пазовский Арий Моисеевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  "Арий Пазовский. Заголовок добавлен ботом". 2018-03-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-24.
**Haqverdiyev İlqar Arif oğlu** — həndbol üzrə I dərəcəli idmançı.

Həyatı
------

1964-cü ildə Gəncə şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. 1970-ci ildə 6 saylı orta məktəbin 1-ci sinfinə qəbul olub, 1980-ci ildə həmin məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirib. 1980–81-ci illər ərzində Dəmiryol tikinti idarəsində fəhlə işləyib. İdmanla məşğul olub. Həndbol idman növü üzrə I dərəcəli idmançıdır və Respublika dərəcəli hakimdir. 1981-ci ildə Qazaxıstan Dövlət Bədən tərbiyəsi institutuna qəbul olub. 1982–1984-cü illərdə hərbi xidmətdə olub. 1984-cü ildən Qazaxıstan Dövlət Bədən tərbiyəsi institutunun kütləvi idman işləri və Turizm fakültəsinə köçürülüb və 1987-ci ildə həmin institutu müvəffəqiyyətlə bitirib.

Azərbaycana döndükdən sonra 1987–1991-ci illər ərzində "Lokomotiv" idman cəmiyyətində məşqçi, xüsusiləşmiş futbol məktəbinin müdir müavini, kompleks idman məktəbinin direktoru, 1991–1993-cü illərdə Lokomotiv idman cəmiyyətinin sədri vəzifəsində çalışıb. 1993-cü ildən 30 saylı orta məktəbdə idman rəhbəri, daha sonra 22-saylı orta məktəbdə tərbiyə işləri üzrə direktor müavini işləyib. 1997-ci ildə Gəncə Dövlət Universitetinin bədən tərbiyəsi və idman kafedrasında şöbə müdiri, 1999-cu ildən kafedrada idman müəllimi, baş müəllim, 2009-cu ildən isə Pedaqoji fakültənin tərbiyə işləri üzrə dekan müavini və 2011-ci ildə Pedaqoji fakültənin tədris işləri üzrə dekan müavini işləyir.

İşlədiyi müddət ərzində universitetin elmi məcmuələr kitabında 10-a yaxın elmi məqalənin müəllifidir. Kafedrada daima elmi tədqiqat işləri ilə məşğuldur. 2000-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. 2006–2012-ci illərdə universitetin ərazi ilk partiya təşkilatının sədr müavini olub.

Ailəlidir, iki oğlu və bir qız övladı var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Haqverdiyev İlqar Arif oğlu". 2013-09-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-13.
**Zəncan vilayəti** — Səfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.

Ümumi məlumat
-------------

Zəncan vilayəti İranın mərkəz və şimal-qərb hissəsində yerləşirdi.12 şəhəri və 15 qəsəbəsi var. Zəncan mülayim iqlimə malikdir. Dağlıq ərazi oluğuna görə ab-havası çox yaxşıdır. Bu vilayətdə təbii su mənbələri olduqca çoxdur.

Vilayətin mühüm çaylarından biri də Ağ çaydır. Zəncanlılar onu "Qızılüzən çay" adlandırırlar. Bu ərazinin torpaqları əkinçilik üçün çox əlveişlidir. Zəncanda daha çox taxıl və taxıl məhsulları istehsalı üçün münbit torpaqlar vardır. Zəncanın "tarım" düyüsü təkcə İranda deyil, bütün dünyada məşhurdur. Bu ərazi həm də dənli bitkilərin və göyərtinin mənbəyidir.

Zəncanda kənd təsərrüfatı çox inkişaf etmişdir. Burada bol miqdarda meyvə və pambıq da becərilir.

Zəncanda əl sənayesi də çox inkişaf etmişdir. Xalçaçılıq, kilim və cecim toxumaq, bıçaq düzəltmək, misgərlik, güləbətinlə bafta tikmək, saxsı qab hazırlamaq zəncanlıların əsas peşəsidir.

Zəncan şəhəri
-------------

Vilayətin mərkəzi olan Zəncan şəhərinin tarixi haqqında müxtəlif fikirlər vardır. Belə ki, bu barədə məlumat verilən mənbələrdən birində- "Nüzhətülqülub" kitabında göstərilir ki, şəhərin yaranma tarixi Ərdəşir Babəkanın zamanına, yəni III əsrə təsadüf edir. Bu zamanlar onun adının Şəhin-Zənqan-Zəncan formasında dəyişildiyini də yazırlar.

Zəncanın mühüm tarixi yadigarlarından şəhərin mərkəzində yerləşən Cümə məscidini, şəhərin 45 km-də yerləşən Sultaniyyə günbəzini (bunun haqqında növbəti xəbərdə ətraflı danışacağıq), Hələbioğlu məqbərəsini, Molla Həsən Kaşani məqbərəsini, İmamzadə Yaqub məqbərəsini, Kətəlixor mağarasını, Zəncan çayının üzərindəki Mirbəhayəddin körpüsünü göstərmək olar. Bütün bu saydığımız yerlərin hamısı tarixinə, mənzərəsinə görə İranın mühüm turistik və görməli yerlərindən hesab edilir.

Lakin onların arasında öz qədimliyinə və özünəməxsus xüsusiyyətlərinə görə fərqlənən Zəncanın tarixi bazarı da mühüm yer tutur. Tarixinə görə bu bazarı 2 yerə ayırmaq olar:

1. Bazar kompleksini təşkil edən aşağı hissə Səfəvilər zamanı I Şah Təhmasib tərəfindən tikilib.

2. Yuxarı hissə isə Fətəli şah Qacar zamanında tikilib. Bazarın bir neçə tarixi karvansarası, hamamı vardır.

Mahalları
---------

1. Xərqan mahalı
2. Oryad mahalı
3. Çaypara mahalı
4. Qənibəyli mahalı
5. Qızılkeçili mahalı
6. Ənquran mahalı
7. İçrud mahalı
8. Səidabad mahalı
9. Qoltuq mahalı

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar. Avşarlar, Bakı, "Şuşa", 2008, səh. 279–281

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Zəncan xanlığı

Xarici keçidlər
---------------
**Fərhad Süleymanov** (15 sentyabr 1973, Hacıqabul rayonu – 29 yanvar 1995, İrəvan) — 15 sentyabr 1973-cü ildə Azərbaycanın Hacıqabul rayonunda anadan olmuşdur. Fərhad Süleymanov Qarabağ müharibəsinin iştirakçısıdır. 1993-cü ildə Erməni işğalçı əsgərləri tərəfindən əsir götürüldü. Daha sonra Fərhad Süleymanov İrəvana gətirilərək dəhşətli işgəncələrə məruz qaldı. 29 yanvar 1995-ci ildə isə Fərhad Süleymanov insanlığa sığmayan işgəncə ilə vəfat etdi.

Həyatı
------

Fərhad Süleymanov 15 sentyabr 1973-cü ildə Azərbaycanın Hacıqabul rayonunda anadan olmuşdur. Hacıqabul şəhər 3 saylı tam orta məktəbin 8-ci sinfini bitirib. Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyə qəbul olan Fərhad atasını ərkən yaşlarda itirmişdi. Sonra Fərhad Omsk şəhəri Ali Məktəbinə qəbul olundu, amma Fərhad vətəninin ağır günlərində təhsilini yarımçıq qoyub könüllü sürətdə cəbhəyə yollandı.

Şəhidlik zirvəsi
----------------

Fərhad Süleymanov 1992-ci ildə könüllü sürətdə cəbhəyə yollandı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Milli Ordusunun sıralarına əsgər kimi yollanan Fərhad ilk olaraq Murovdağda ən çətin və ən təhlükəli döyüş əməliyyatlarında iştirak etdi. Qorxu bilmədən dəfələrlə mühasirədən çıxdı. Nəticədə Fərhadı taqım komandiri qoydular. Fərhadın tabeliyində olan 30 nəfər döyüşçü ilə birlikdə cəsarətlə vuruşurdu. 1993-cü ilin may ayında ağır döyüş zamanı ermənilər Fərhadı və ondan başqa 7 nəfər döyüşçünü əsir götürmüşdür. 1993-cü ilin may ayının əvvəllərində çox işgəncədən sonra onları Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərinə gətirdilər. Ermənilər mayın 16-dan 30-na kimi onlara dəhşətli işgəncələr verdilər. 1995-ci ilin yanvar ayının 29-da Fərhadı insanlığa sığmayan işgəncələrlə şəhadətə yetirdilər.

Ailəsi
------

Subay idi.

İstinadlar
----------
**Mirzə Məhəmmədhəsən İsmayıl oğlu Fələkzadə Şirvani** (1851-1917) — Azərbaycan xanəndəsi.

Şirvanın tanınmış el sənətkarlarından biri olan tanınmış xanəndə Mirzə Məhəmmədhəsən İsmayıl oğlu Fələkzadə XIX əsrin ortalarında Şamaxıda dünyaya gəlmiş, yaşayıb-yaratmışdır. Mirzə Məhəmmədhəsən şamaxılı mesenat Mahmud ağanın sarayında təşkil olunan muğam məclislərində püxtələşmiş, dövrünün məşhur xanəndələrindən biri kimi tanınmışdı. Şamaxı torpağının yetirməsi olan bu məşhur xanəndənin 1916-cı ildə "Nalə" adlı şeirlər kitabı nəşr olunmuşdur. Mirzə Məhəmmədhəsən "Sarıtorpaq şikəstəsi"nin və bir çox təsniflərin müəllifi olmuşdur. "Hümayun", "Şur", "Şüştər" və "Rast" muğamlarını, xüsusilə "Mənsuriyyə" zərbi-muğamını el şənliklərində, məclislərində böyük ustalıqla oxuyan xanəndənin ifa tərzinin öz yeri, öz gözəlliyi var idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Pərvanə kimi yandı könül narə desinlər…" Arxivləşdirilib 2023-07-28 at the Wayback Machine — ANL.az
2. ↑  "Unudulmayanlar" layihəsində xanəndə Mirzə Məhəmmədhəsən yad edilib Arxivləşdirilib 2020-10-31 at the Wayback Machine — Medeniyyet.az
**Qədim və yeni Rusiya haqqında qeydlər** — Nikolay Mixayloviç Karamzinin XIX əsr Rusiyası haqqında fikirlərini əks etdirdiyi memorandumu.

Nikolay Karamzin "Qeydlər"i 1811-ci ildə çar I Aleksandrın kiçik bacısının xahişi ilə yazmışdır. Liberal və islahatçı ideyaların əleyhdarları onun ətrafında qruplaşmışdı. Tezliklə I Aleksandr "Qeydlər"i oxumuşdur. "Qeydlər"də Speranskinin təşəbbüsü ilə həyata keçirilmiş islahatlar, o cümlədən, güman edildiyi kimi, hökumətin guya həyata keçirmək fikrində olduğu yeniliklər tənqid edilir.

Məzmunu
-------

Karamzin çarın hakimiyyətini nədəsə məhdudlaşdıran konstitusiya qəbul edilməsi üçün istənilən cəhdi kəskin tənqid edir: "Rusiya böyük ölkədir. Belə nəhəngi hüdudsuz təkhakimiyyətlikdən başqa, vahid şəkildə daha nə ilə idarə etmək olar?" Karamzin tarixdən gətirdiyi nümunələrlə sübut etməyə çalışır ki, "Rusiya müxtəlif hakimiyyətlikdən məhv olurdu, müdrik mütləqiyyətlə xilas oldu". "Qəzəbli hökmdarlar nadir hallarda olur: doqquz əsr ərzində bizim cəmi iki müstəbidimiz olmuşdur (IV İvan və I Pavel)". Karamzin yazır ki, bununla yanaşı, hökmdarın hakimiyyətinin müəyyən hüdudları var. "Aleksandr hər şeyi bacarır, ancaq qanuni şəkildə öz hakimiyyətini məhdudlaşdıra bilməz", yəni hökmdarın mütləqiyyəti ləğv etməyə hüququ yoxdur. Zadəganlığın imtiyazları da mütləqiyyət hakimiyyətinin hüdudlarıdır.

Karamzin təsdiq edirdi ki, "Müttləqiyyət Rusiyanın palladiumudur; ölkənin bütövlüyü onun səadəti üçün zəruridir; bu o demək deyil ki, yeganə hakimiyyət mənbəyi olan hökmdarın Rusiyanın özü kimi qədim olan zadəganlığı alçaltmağa bir səbəbi olsun… Nəciblərin hüquqları monarx hakimiyyətinin bir şöbəsi deyil, ancaq onun başlıca, zəruri aləti dövlət tərkibinin hərəkətverici qüvvəsidir".

"Qeydlər"də "mövcud hakimiyyətin, guya deyildiyi kimi, nökərlərə azadlıq vermək fikrində olması" barədə şayiələrlə bağlı mülahizələr də geniş yer tutur. Karamzin göstərirdi ki, kəndlilər üzərində ağalıq hakimiyyətinin ləğv edilməsi kəndlilərin sərxoşluq etmələrinə və cinayətlər törətmələrinə səbəb olacaq. "…İndi bütün dövlət ərazisinə səpələnmiş zadəganlar monarxa sakitlik və əmin-amanlığın qüvvəsini almaqla o, Atlant kimi Rusiyanı öz çiyinlərinə qaldıracaq — bunu saxlaya biləcəkmi? …Yıxılmaq dəhşətlidir". Sonra "Bilmirəm, Qodunov kəndlilərin azadlığını əllərindən almaqla yaxşı iş gördümü, ancaq onu bilirəm ki, indi onlara bunu qaytarmaq münasib deyil. O zaman onların azadlıq vərdişləri var idi — indi isə köləliyə alışıblar". Karamzin fikrini belə yekunlaşdırır: "Mənə elə gəlir ki, dövlətin mövcudluğunun möhkəmliyi üçün adamlara bivaxt azadlıq verməkdənsə, onları istismar etmək daha təhlükəsizdir, çünki onları mənəvi cəhətdən tərbiyələndirməklə buna hazırlamaq lazımdır".
**Yeni Qranada Respublikası** (*isp.* República de la Nueva Granada).Mərkəzi və Cənubi Amerikanın bir hissəsini əhatə edən və XIX əsrdə mövcud olmuş dövlət. Onun ərazisinə Panama, Kolumbiya, üstəlik Ekvadorun və Venesuelanın ərazilərinin bir hissəsi daxil idi.

Tarixi
------

1830-cı ildə Böyük Kolumbiya Respublikası dağılır. 1831-ci ildən dağılmış dövlətin yerində yeni dövlətlər meydana gəlir: Ekvador,Venesuela və Yeni Qranada dövləti. 29 fevral 1832-ci ildə Milli konventə üzv olan Antokiya, Barbakoas, Kartaxena, Mompas, Neyva, Pamplona,Panama, Posta, Popayan, Sokorro, Tuxna, Veles və Veraquas bölgələri yeni konsitutsiyanı qəbul edirlər. Bu konsitutsiya görə dövlət Yeni Qranada Respublikası elan edilir.
1839-cu ildə ölkədə vətəndaş müharibəsi başlayır. İlk əvvəl bu müharibə daxili xarakter daşısada sonradan prezident Xose İqnasio de Markes kömək üçün Ekvadora müraciət etməsi ilə müharibənin xüsusiyyəti dəyişir. Üstəlik prezident köməyin əvəzinə Ekvadora ərazi vəd edirdi. Buna cavab olaraq bir sıra vilayyətlər özlərinin müstəqilliyini elan edirlər. 1841-ci ildə müharibə hökumət qüvvələrinin qalibiyyəti ilə bitir.
Ölkədə iki partiya yaradılır:Liberallar və Konservantlar. 1845-ci ildə ölkənin prezidenti Tomas Sinriani de Moskera olurki oda Konservantların nümayyəndəsi idi. Onun dönəmində iqtisadi yüksəliş olur, yeni yollar çəkilir və gəmiçilik inkişaf etdirilir. 1849-cu ildə seçgilərdə liberalların nümayyəndəsi olan Xose İlario Lopes qalib gəlir. 1849-cu ildə yeni konsitutsiya qəbul edilir. Konstutsiyaya görə quldarlıq ləğv edilir və kilsə dövlətdən ayrı elan edilir. Konservanlar bu konstutsiyaya qarşı cıxırlar və nəticədə yeni vətəndaş müharibəsinə (Kolumbiya vətəndaş müharibəsi (1851)) girməli olur. Bu konstutsiya mərkəzdənqacma meyillərini güçlənir. 1854-ci ildə ordu komandanı Melonun başçılığı ilə növbəti vətəndaş müharibəsi (Kolumbiya vətəndaş müharibəsi (1854)) baş verir. Ölkə getdikçə federallaşır. 27 fevral 1855-ci ildə ölkənin daxilində birinçi federativ dövlət olan Panama yaradılır. 11 iyun 1856-cı ildə Antokiya və 13 may 1857-ci ildə isə Sanyander yaranır. Ölkəni parçalanmaqdan qorumaq 15 iyun 1857-ci ildə ölkəni inzibati cəhətdən Bolivar, Boyaka, Kauka, Kundinaruarka və Maqdalena kimi dövlətlərə bölür. 1858-ci ildə konservantlar hakimiyyətə gəlir. Onlar ölkəni Qranada Konfederasiyası elan edərək paytaxt Tunje olur

Demoqrafik vəziyyət
-------------------

1851-ci siyahıya alma nətiçəsinə görə ölkədə 2,240,054 insan yaşayırdı. Onlardan 1,153,349 nəfəri kişi, 1,086,705 nəfəri isə qadınlar təşkil edirdi. Əhali əsasən iri şəhərlərdə cəmləşmişdi.Bunlara misal Sokorro, Tunja, Boqota və Tundamanı göstərmək olar.
**Ayaz Quliyev** — 1 may 1967-ci ildə Azərbaycanın Şamaxı rayonunun, Cəyirli kəndində anadan olmuşdur. Ayaz Quliyev Qarabağ müharibəsinin iştirakçısıdır. 31 avqust 1993-cü ildə Ağdam rayonu uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına döyüşərək şəhid olmuşdur.

Həyatı
------

Ayaz Quliyev 1 may 1967-ci ildə Azərbaycanın Şamaxı rayonunun, Cəyirli kəndində anadan olmuşdur. Hacıqabul rayonunda ailə həyatı qurmuşdur. Ayaz Quliyev Hacıqabulda tikinti idarəsində işləmişdir.

Şəhidlik zirvəsi
----------------

Ayaz Quliyev 15 iyul 1993-cü ildə Hacıqabul rayonundan hərbi xidmətə çağırıldı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Milli Ordusunun sıralarına əsgər kimi yollanan Ayaz Quliyev Ağdamın Qərvənd və Şelli kəndlərində döyüşlərdə iştirak etmişdir. 31 avqust 1993-cü ildə Ağdam rayonu uğrunda gedən döyüşlərdə mərdliklə döyüşərək şəhid olmuşdur

Qobustan rayonunda dəfn olunmuşdur.

Ailəsi
------

Ailəli idi. 2 Övladı var.

Həmçinin bax
------------

* Qarabağ müharibəsi
* Ağdam rayonu

İstinadlar
----------
Məzmunu
-------

Film Azərbaycan xalqının bir çox ölkələrlə siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqəsinə həsr olunmuşdur.

Kinolentin ilk kadrlarından bəlli olur ki, Bakının yaşı min ildən çoxdur. Abşeron nefti hələ Makedoniyalı İsgəndərin zəmanəsində "odlu yağ" adı ilə məşhurmuş.

Filmdən bu da məlum olur ki, Azərbaycanın xarici ölkələrlə əlaqəsi ta qədimdən bu günədək ardıcıl olaraq mövcud imiş. Və bu mövcudluq Azərbaycan, Hindistan neftçilərinin dostluğunda, Bakıda keçirilən Asiya, Afrika və Latın Amerikası yazıçılarının beynəlxalq konfransında, görkəmli balet ustası, SSRİ Xalq artisti Qəmər Almaszadənin Bağdad milli balet məktəbinə rəhbərliyini əks etdirən kinokadrlarda təzahür olunur. Eyni zamanda göstərilir ki, Azərbaycanın xarici ölkələrlə mədəni-iqtisadi əlaqəsi gündən-günə inkişaf edir.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Rejissor:** Yalçın Əfəndiyev
**Ssenari müəllifi:** Əli Qafarov, Əhmədağa Muğanlı
**Operator:** Zaur Məhərrəmov, Vladimir Konyagin
**Bəstəkar:** Aqşin Əlizadə
**Səs operatoru:** Şamil Kərimov
Fredrik Sölnerin ixtira etdiyi polyarlaşmış astrofotometr.
**Astrofotometr** — Göy cisimlərinin parlaqlığını və ya parıltısını, yaxud onlardan gələn işıq selini bir-biri ilə və süni işıq mənbəyi ilə müqayisəli ölçən fotometr. Vizual Astrofotometrdən və elektrofotometrlərdən istifadə edilir.

XIX əsrin 30–40-cı illərindən tətbiq olunan vizual astrofotometr öyrənilən obyektin parlaqlığının etalonla müqayisəsinə əsaslanırdı. Etalon kimi süni işıq mənbəyi və ya parıltısı dəyişməz olan ulduz götürülür. Astrofotometrin müşahidə sahəsinə optiki daxil edilən etalon eyni zamanda tədqiq olunan obyektlə birlikdə görünür. Müqayisə iki obyektdən daha parlağının zəifləməsini ölçməklə aparılırdı.

1861-ci ildə alman astronomu Fredrik Sölnerin ixtira etdiyi polyarlaşmış astrofotometr daha çox yayılmışdı. İki işıq mənbəyinin bərabərliyinin qiymətləndirilməsində vizual astrofotometr yüksək dəqiqlik göstərmirdi: nöqtəvi cismlərin ölçülməsindəki xətalar 5–10%-ə çatırdı. XX əsrin 30-cu illərində vizual astrofotometri daha həssas elektrofotometrlər əvəz etdi. Ulduz elektrofotometri ilə öyrənilən obyektdən və etalondan gələn işıq selinə foto elementin və ya foto elektron artırıcısının fotokatodunun reaksiyası ölçülür. Foto cərəyanların müqayisəsi fotokatodun spektral həssaslığı ilə müəyyən olunan fotometrik sistemdə aparılır.

Elektrofotometr vizual astrofotometrə nisbətən daha dəqiqdir. Çoxda zəif olmayan obyektlər üçün foto cərəyanları 1%-ədək və daha az xəta ilə müqayisə etmək müm kündür. Başqa müasir tipli cihazların yaranması ilə elektro fotometrlərin tətbiq sahəsinin azalmasına baxmayaraq, onlardan indiydək bir sıra teleskoplarda istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 2-ci cild: Argentina – Babilik (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2010. səh. 158. ISBN 978-9952-441-05-5.
Bu məqalə **Yer səthi** məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

Coğrafi təbəqə atmosferin aşağı, litosferin yuxarı hissəsinin, hidrosfer və biosferin qarşılıqlı təmasda olduğu, nüfuz edərək dəyişdiyi təbəqədir. Coğrafi təbəqə ən mürəkkəb təbii kompleks olub, canlılardan və cansız maddələrdən təşkil olunmuşdur. Onun formalaşması və inkişafı həm geoloji, həm də bioloji amillərdən asılıdır. 
Coğrafi təbəqənin inkişafı üç əsas mərhələyə bölünür: biogenə qədərki (əsasən Kriptozoy eonunu əhatə edir - biosfer yeni formalaşmağa başladığı üçün üzvi aləm digər xarici təbəqələrə fəal təsir göstərə bilmirdi), biogen (Fanerozoy eonunu əhatə edir - canlılar digər təbəqələrə fəal təsir göstərir, üzvi mənşəli çökmə süxurlar torpaq və üzvi mənşəli faydalı qazıntılar yaranır) və müasir (antropogen; bu mərhələdə insan öz fəaliyyəti ilə coğrafi təbəqəyə güclü təsir edir, coğrafi mühit yaranır).
Coğrafi təbəqənin inkişafındakı fasiləsizliyi günəş enerjisi və qismən Yerin daxili enerjisi təmin edir. 
Coğrafi təbəqənin insanların fəaliyyəti ilə bağlı olan hissəsi coğrafi mühit adlanır. 

Coğrafi təbəqənin inkişaf qanunauyğunluqları:
1. Bütövlük - coğrafi təbəqəni təşkil edən bütün komponentlər bir-biri ilə sıx qarşılıqlı əlaqəyə malikdir, onlardan birinin dəyişməsi digərlərinin də dəyişməsinə səbəb olur.
2. Ritmiklik - hadisə və proseslərin müəyyən vaxtdan bir təkrarlanması (Yerin öz oxu ətrafında fırlanması - sutkalıq, Günəş ətrafında fırlanması - illik, həmçinin çoxillik və geoloji dövrlər ərzində baş verən ritmiklik mövcuddur).
3. Coğrafi zonallıq - ekvatordan qütblərə doğru, dağın ətəyindən zirvəsinə doğru təbii komplekslərin qanunauyğun dəyişməsi.

Həmçinin bax
------------

* Təbiət
* Cəmiyyət
* Torpaq və bitki
* Bitki
* Heyvanlar aləmi

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Mamırlı şəlaləsi** Qax rayonunun Ləkit kəndində, Ləkit Kötüklü kəndinə gedən sıx meşənin dərinliyində yerləşir. Çox nadir şəlalədir. Qayalardan yüzillər boyu süzülərək axan su bunların üstündə sıx mamır bitməsinə səbəb olub. Bu mamırlar qayaları elə örtüb ki, sanki yaşıl xalça sərilib. O qədər sıx ağac bitib ki, əraziyə heç vaxt gün işığı düşmür və bura daim sərin olur. Şəlalə ətrafı piknik cənnətidir. Ləkit və Kötüklü kəndinə gələn turistlər mütləq buraları gəzməyə çıxırlar.

Şəlalə haqqında
---------------

Şəlalənin panoram görünüşü
Dəniz səviyyəsindən 550 m hündürlüyündə yerləşən Mamırlı şəlalənin hündürlüyü 15 m, eni 30 metrdir. Qax rayonunun Ləkit kəndində yerləşən Mamırlı şəlalə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 5 avqust 2006-cı il tarixli 190 saylı qərarı ilə Qax Təbiət Abidəsi kimi qeydiyyata alınıb və dövlət tərəfindən mühafizə olunur.

Həmçinin bax
------------

* Qax rayonu
* Qələbin şəlaləsi

Xarici keçidlər
---------------

* Böyük Qafqazın ətəklərində
* Qax haqqında bütün məlumatlar

İstinad
-------

1. ↑  Azərbaycan Respublikası Qax Rayon İcra hakimiyyəti  Arxivləşdirilib 2022-03-31 at the Wayback Machine
**Materializmə yönəlmənin səbəbləri** — Mürtəza Mütəhhərinin əsəri.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

İnsanları materializm dünyagörüşünə hansı səbəblər gətirib çıxardı? Müasir materialist təfəkkür, əslində, nəyə qarşı yönəlmişdi; kilsəyə, yoxsa ümumi teizmə?

Materialist düşüncəyə görə "İlk səbəb" problemi, şərq fəlsəfəsində də problemdirmi? Doğurdanmı Təkamül nəzəriyyəsi ilə Tanrının varlığı mövzusu, həmçinin materiyanın əzəliliyi ilə Tanrının mövcudluğu mövzusu birlikdə qəbul edilə bilməz?! Yaradılış anlayışı nədir? Yoxdan varetmə, yoxsa mövcudu varetmə? Bu ziddiyyət necə həll edilə bilər?

"Nizam dəlili" ilə, doğrudan da, Tanrının varlığını isbat etmək olarmı? Devid Yumun "nizam dəlili"nə qarşı irəli sürdüyü iradlara veriləcək qaneedici cavab varmı?

Mürtəza Mütəhhəri bu önəmli araşdırmasında bu və digər mövzularla bağlıəsaslı təhlillər aparır, mövzularla əlaqəli Ogüst Kont, Rassel, Sartr, Hegel kimi qərb filosoflarının və bunun müqabilində İbn Sina, Molla Sədra kimi müsəlman filosofların baxışını qarşılaşdırır və bu obyektiv təhlillərə əsasən diqqətəlayiq nəticələr əldə edir.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* parlaqimzalar.az
**Arxipelaq** — (yunanca arkhon(lider) və pelagos(dəniz))bir-birinə yaxın yerləşən eyni mənşəli adalar qrupu. Qədimdə bu söz Egey dənizindəki adaları adlandırmaq üçün istifadə olunub.

İtalyanca Arcipelago; çoxlu adaları olan Egey dənizinə 13-cü əsrdə venesiyalıların verdikləri ad; orta əsrlər Yunanıstanda "baş dəniz" mənasındadır – bir-birinə yaxın ayrı-ayrı adaların və ya ada qruplarının məcmusu. Eyni Arxipelaq daxilindəki adalar, adətən, eyni mənşəli və oxşar geoloji quruluşa malikdir. Arxipelaq materik (Kanada Arktika arxipelaqı, Bakı arxipelaqı, Abşeron arxipelaqı və s.), mərcan (Marşall arxipelaqları və s.) və vulkan (Solomon arxipelaqları və s.) mənşəli olur.

Həmçinin bax
------------

* Ada
* Qitə

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Arxipelaq ilə əlaqəli mediafayllar var.

* 30 Most Incredible Island Archipelagos


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Qarabaşaq yarması
**Yarma** – dənli, qarabaşaq və paxlalı bitkilərin emalı nəticəsində kənar qarışıqlardan, orqanizm tərəfindən mənimsənilməyən və ya pis mənimsənilən hissələrdən, çiçək qişasından, meyvə qılafından, aleyron təbəqəsindən və rüşeymdən azad edilmiş bütöv, xırdalanmış, əzilmiş dəndən ibarət yeyinti məhsuludur. Yarma yüksək qidalılıq dəyərinə malik olan, orqanizmdə yaxşı mənimsənilən kalorili məhsuldur. Yarma uşaqların və bir çox xəstələrin qidası üçün əvəzedilməz yeyinti məhsulu hesab edilir. Yarmaların tərkibində asan mənimsənilən karbohidratlar, bitki zülalları, müxtəlif vitaminlər və mineral maddələr (kalium, kalsium, dəmir, fosfor, maqnezium) vardır.

Yarmalardan kulinariyada, uşaq və pəhriz qida məhsulları, həmçinin yeyinti konsentratları və müxtəlif konservlərin hazırlanmasında geniş istifadə olunur.

Yarmalar növlərə (məsələn, buğda, arpa, qarabaşaq və s.), tiplərə (məsələn, düyü) və bəziləri əmtəə sortlarına (məsələn, düyü, darı) və iriliyindən asılı olaraq nömrələrə (arpa, perlova, poltava yarmaları) ayrılır.

Müxtəlif yarma növləri biri digərindən xarici əlamətlərinə (formasına, ölçüsünə, rənginə), toxumalarının quruluşuna, nişasta dənələrinin formasına və ölçüsünə, biokimyəvi xassələrinə, tərkibində olan zülalların, karbohidratların (xüsusilə nişastanın), yağların, mineral maddələrin, vitaminlərin miqdarına görə fərqlənirlər.

İstinadlar
----------

* Əhmədov Ə. I. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı. Ali məktəblər üçün dərslik. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış ikinci nəşr. Bakı: "İqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006 – 480 səh.

Həmçinin bax
------------

* Arpa yarması
* Buğda yarması
**Bəhram Gurun heykəli** — Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində şəhər funikulyorunun qarşısında Azneft meydanında abidə və eyniadlı fontan. Abidədə Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" poemasının qəhrəmanı, Sasanilər sülaləsinin beşinci hökmdarı Bəhram Gurun ayağının ətrafına sarılan ilanabənzər əjdahanı qılıncla öldürməsi təsvir olunmuşdur. Bu heykəli 1959-cu ildə üç heykəltaraş - Albert Mustafayev, Qorxmaz Sücəddinov və Aslan Rüstəmov hazırlamışdır.

Azərbaycan poçt markası, 1997
Bəhram Gurun heykəli 2007-ci ilin sentyabrın ortalarında Bakının "Azneft" meydanı yaxınlığından götürüldükdən sonra Rəssamlar İttifaqı Bədii Fondunun tunc sexində üç aya yaxın müddətdə bərpa olunduqdan sonra yerinə qaytarılmışdır. 2007-ci ilin dekabrın 15-də heykəlin bərpasından sonra açılışı olmuşdur. Bəhram Gurun heykəli 47 il əvvəl hazırlanıb və Bakıda ilk heykəlli fəvvarə hesab olunur. Heykəlin hündürlüyü 3,5 metrdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑

Həmçinin bax
------------

* Sasanilər İmperiyası
* Yeddi gözəl
**Sultanəhməd xan Şeyxəli xan oğlu** — Qacarlar İranında hərbi və siyasi xadim.

Həyatı
------

1807-ci ildə sonuncu Quba və Dərbənd xanı Şeyxəli xanın ailəsində anadan olub.

Hərbi karyerası
---------------

1826-cı ildə Tuysirkan və Məlayir valisi olan şahzadə Şeyxəli mirzə Qovanlı-Qacarın başçılıq etdiyi qoşunlar İran və Rusiya müharibəsi zamanı Bakı və Quba cəbhələrinə rəhbərlik edirdi. Qacar qoşunlarının Quba qanadına rəhbərlik keçmiş Quba xanının övladı, şahzadə Sultanəhməd xana tapşırılmışdır. Çünki, bölgə əhalisi onu qəbul etməyə hazır idi. 1826-cı ilin sentyabr-oktyabr aylarında Quba şəhəri və tarixi Quba qalası ətrafında gərgin vəziyyət yaranmışdır.

Yermolov yazırdı ki, *"Abbas Mirzə Quba quberniyasına qaçaqlıqda ölmüş …. keçmiş xan, Şeyxəli xanın oğlunu da göndərir. İndiyədək ona çox az adam qoşulub. Bundan əlavə, Şeyxəli mirzənin komandanlığı ilə Quba vilayətinə 2 min sarbaz (döyüşçü), 50 top, toplam 800 nəfərlik fars və şirvan (400 nəfər) süvariləri gəlib".* Xan oğlu *"xalqı üsyana çıxarmaq üçün Şirvana və Qubaya"* göndərilsə də, *"vilayətdə yaşayanların əhəmiyyətli bir hissəsi Rusiyaya sədaqətindən dönmədi"*.

1826-cı ilin sentyabrın 18-də İran piyada və süvarilərinin böyük kütləsi köhnə Quba qalasını mühasirəyə aldı. 1826-cı il oktyabrın 10-da Sankt-Peterburqa verdiyi xəbərdə Yermolov bildirir: *"Şahın oğullarından biri burada qoşunladır və ona keçmiş Şirvan xanı Mustafa kömək edir"*.

Mənbəyə görə onun rəhbərliyində olan piyada qoşunu Qubadan 28 km aralıda dayanmış və yerli alaylarla döyüşə girməmişdi. Sultanəhməd xan yalnız bölgəni üsyana qaldırmaq üçün bir vasitəçi, təsir göstərən şəxs kimi təyinat almışdır.

Lakin, Qacarların siyasi gedişi öz bəhrəsini vermir, Sultanəhməd xana yerlilərdən çox az hissə dəstək olur və üsyana qalxır.

Ailəsi
------

O, Zöhrə adlı qacar nəslindən olan qadınla evlənmiş və 1853-cü ildə İranda vəfat etmiş və Ərdəbildə dəfn edilmişdir. Sultanəhməd xanın Fətəli xan adlı oğlu olub və o qacar şahzadəsi ilə evlənib.

Mənbə
-----

* *Ибрагимбейли, Хаджи Мурат.*  ХАЛФИН, Н. А. (redaktor ). Россия и Азербайджан в первой трети XIX века: из военно-политической истории (rus). Москва: «НАУКА». 1969. 101–107.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sultan Əhmədxan Şeyx Əli xan oğlunun 1826-cı ildə Qubaya Qacar Komandanı kimi Qayıdışı". 2024-02-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-18.
**Louis Notarius Kitabxanası** — 1909-cu ildə əsası qoyulmuş Monako Milli Kitabxanası. 1925-ci ildən Monakoda qanuni depozit kitabxanası olmuşdur. Burada 400.000-dən çox kitab saxlanılır. Moneqask yazıçısı Lui Notariusun şərəfinə adlandırılmışdır.

Təsviri
-------

Louis Notarius Kitabxanasının kolleksiyalarında aşağıdakı sahələrdə əsərləri təmsil edən təxminən 400.000 əşya var: Fransız bədii ədəbiyyatı, humanitar elmlər, təsviri incəsənət və musiqi. Kitabxananın kolleksiyaları birbaşa çıxışı olan üç otağa bölünür və əməkdaşların xahişi ilə arxivlər əldə edilə bilər.

Antik kolleksiyaya nadir və antik kitablar, orijinal avtoqraflı nəşrlər, geniş yazışmalar, 1000 köhnə jurnal və 900 bədii kitab daxildir. Burada həmçinin 300 avanqard jurnal, ilk növbədə futurist, dadaist və sürrealist kolleksiyası var.

1933-cü ildə yazıçı Pol Ginisti kitabxanaya Şahzadə II Lüdovikin şəxsi kolleksiyasından müəllifin imzası ilə orijinal nəşrlərdən ibarət 7000 əşyanı vəsiyyət edib. 1997-ci ildə Marina Skryabina əmisi olan yazıçı və musiqişünas Boris de Şlözerin arxivini və yazışmalarını bağışladı.
​

İstinadlar
----------

1. ↑  *Waldman, Carl.* Encyclopedia of European Peoples. Infobase Publishing. 2006. ISBN 9781438129181.
**Negeri Sembilan** (əvvəl Negri Sembilan, Azərbaycanca: Doqquz Dövlət) — Qərbi Malayziyanın cənub-qərbində əyalət (negeri). Sahəsi 6.642 km²-dir. Malakka Boğazına 48 km-lik bir sahili olan əyalət topraklarından Linggi ve Mirar çayları axır. Əyalət bu gün o biri Malayziya əyalətlərindən fərqli olaraq, regional qəbilə rəislərinin arasından seçilən bir sultan tərəfindən idarə olunmaqdadır.

Tarix
-----

Soyköklərini Şrivicaya hökümdarlarından götürən Negeri Sembilan şahzadələri bölgəyə xıv əsrdə Minangkabau (Sumatra) ve Selebesdən gəldilər. Anasoyluluğa əsaslanan ve Adat Perpateh adlanan qanunlarını bölgə xalqına qəbul etdirən Minangkabaular, bölgədə son dərəcə xüsusi bir mədəniyyət və arxitektura yaratdılar.

Bu gün Selangor, Melaka, Johor və Pahang əyalətlərinin bəzi seqmentlərinə suveren olan doqquz dövlət (Negeri Sembilan), 1773-cü ildə zəif bir konfederasiya rəhbərliyi altında birləşdi. Konfederasiya bölgədəki qalay mədənlərinin nəzarəti ələ keçirməyə çalışan Britaniyanın təklifini qəbul edərək XIX əsrdə Britaniya himayəsi altına girdi. 1895-ci ildə Federal Malaya Əyalətinə birləşən Negri Sembilan, Yaponlar tərəfindən işğal edildiyi II Dünya Müharibəsindən sonra da Malaziya Federasiyasına qatıldı.

İqtisadiyyatı
-------------

İqtisadiyyat istehsal sektoruna dayanır, elektrik və elektron, tekstil, mebel, kimyəvi maddələr, maşın və rezin əşya istehsal maddələridir. Dərin vadilərdə düyü əkinçiliyinə əsaslanır. Meyvə və kauçuk istehsalı də məşhurdur. Şəhərlərdə yaşayanların əksəriyyətini Çinlilər və Hind təşkil edir. Əhalinin böyük hissəsini müsəlmanlar təşkil edir. Əsas şəhərləri əyalət mərkəzi Serembanla Kuala Pilah və Port Dicksondur .

| ⛭Flag of Malaysia Malayziyanın inzibati bölgüsü |
| --- |
| Ştatlar | Cohor Cohor • Kedah Kedah • Kelantan Kelantan • Malakka Malakka • Neqeri Sembilan Neqeri Sembilan • Pahanq Pahanq • Perak Perak • Perlis Perlis • Pinanq Pinanq • Sabah Sabah • Saravak Saravak • Selanqor Selanqor • Trenqanu Trenqanu |
| Federal Ərazilər | Kuala-Lumpur Kuala-Lumpur • Labuan Labuan • Putracaya Putracaya |
**Nəsai** və ya tam adı ilə *Əbu Əbdürrəhman Əhməd ibn Şueyb ən-Nəsai* (*ərəb.* أبو داود السجستاني‎, {{DVTY}} şablonu boşdur ) — Fars əsilli müsəlman alimi, hədis üzrə görkəmli mütəxəssislərdən biri. Ən mötəbər altı hədis məcmuəsindən birinin müəllifidir.Mühəddis, "Sünəni Nəsai" hədislər toplusunun müəllifi.

Bioqrafiya
----------

Ən-Nəsai Türkmənistanın müasir paytaxtı Aşqabaddan qərbdə yerləşən, hazırda mövcud olmayan Nisa şəhərində (onun soyadı bu şəhərin adı ilə verilmişdir) anadan olmuşdur.

Ən-Nəsai ömrünün ikinci yarısını Misirdə keçirir. Yaqub əl-Fəsəvi onun müəllimi olur.

Ölümündən bir müddət əvvəl Fələstinə gedir və orada ölür. Misiri tərk etməsinə səbəb onun geniş biliyinə görə başqalarının paxıllığı idi. Fələstinə gəldikdən sonra bir qrup xaricinin hücumuna məruz qalır və aldığı yaralardan ölür. Əl-Həkim onun haqqında yazırdı: "Əbu Əbdürrəhman bütün fəzilətləri ilə yanaşı, şəhadət də çəkdi". Müsəlman bioqrafları onun ölüm səbəbi ilə bağlı yekdil fikirdədirlər. Şəhərinin tarixini İbn Həcər əl-Əsqəlani və əd-Zəhəbi öz bioqrafik əsərlərində qiymətləndirən Misirli yerli tarixçi İbn Yunus əs-Sədafiyə görə, Nəsai ölümündən bir müddət əvvəl Fustatı tərk edir. 914-cü ildə Şama qayıdır. Əməvi tərəfdarları orada ondan I Mühaviyənin fədaxili (fədaxili) haqqında sorğu-sual etdilər, sonra onun haqqında aşağılayıcı ifadələr işlədilir. Bildirilir ki, Əliyə olan sevgisi və Əməviləri açıq şəkildə rədd etdiyi üçün Dəməşqin əsas məscidində (Əməvi məscidi) onların tərəfdarları tərəfindən döyülüb. Ramlaya göndərilir və 915-ci ildə orada ölür. Ölüm şəraitinə görə o, şəhid sayılır. Onun məzarının Qüdsdə olması ehtimal edilir. Digər mənbələr onun Məkkədə dəfn edildiyini bildirir.

Kitabları
---------

Ən-Nəsai bir neçə hədis toplusunun və digər əsərlərin müəllifidir:

* "Əs-Sünən əl-Kübra".
* "Əl-Müctəba" və ya "əs-Sünən əl-Suğra" "əs-Sünən əl-Kübra" toplusundan seçilmiş hədislər toplusudur. Sünəni Nəsai kimi də tanınır.
* "Əd-Duafa vəl-mətrukun" ("Zəif və rədd edilmiş (hədis rəvayətçiləri)") - bu kitabda etibarsız və zəif hədis rəvayətçiləri kateqoriyasına aid olan 2679 nəfər var.

Mənbə
-----

* Ən-Nəsai beşinci ən mötəbər hədisçidir // Muslimpress.ru
* Sünəni Nəsai // Hədis ensiklopediyası.

1. ↑  *William Bayne Fisher, Peter Jackson, Harold Bailey, Richard Nelson Frye, Ehsan Yar Shater.* The Cambridge History of Iran.. 1986. səh. 471. Кембриджская история Ирана
Tipik park mənzərəsi.
**Qırğızıstanın Milli Təbii Parkı Ala-Arça** (qırğ. Ала-Арча) — Qırğızıstanın paytaxtından 41 km məsafədə Qırğız silsiləsinin (Kirg. Qırğız Ala-Too) şimal yamacında 1600–4860 metr yüksəklikdə yerləşən parkdır. 2280 hektar ərazini əhatə edir. Qırğızıstanın Ala-Tu yüksəkliyindən başlayaraq, şimala doğru Ala-Arçinski dərəsinə doğru uzanır. Ala-arxa çayı parkdan keçir. Ala-arxa çayı parkın ərazisindən keçir.

Parkın direktoru Qasımbəyov Marat Aşurbəyoviçdir.

Təsviri
-------

*Ala* — rəngarəng, zolaqlı; *arça* — ardıc mənalarını verir.

Tarixi
------

Milli park Qırğızıstan SSR Nazirlər Sovetinin 29 aprel 1976-cı il tarixli fərmanı ilə 19.4 min hektar ərazidə yaradılmışdır. Bu gün parkın meşə sahəsi 1316 hektardır. Meşəlik olmayan torpaq sahəsi isə 970 hektardır.

Yerləşməsi
----------

Milli parkın yaxınlığında milli qəhrəman Baytiq Kanayev və ya Baytik-baatırın xatirəsinə adlandırılan Baytiq kəndi və milli qəhrəmanın qəbri — Baytiq-Gümbəz də yerləşir. Əraziyə ən yaxın yaşayış məntəqəsi — Qaşka-Suu kəndidir.

Təbiəti
-------

Parkın ərazisindən axan Ala-arxa çayı. Tueistlər üçün olan cığırlar yuxarıya qalxır.
600-dən bitki çox növü var, o cümlədən 70 növ ağac və kol, təxminən 50 növ dərman bitkisi, çoxlu bal bitkisi və aşılayıcı bitkilər yetişən dağətəyi çöllərin və dağ meşələrinin mənzərələri milli parkda var. İynəyarpaqlılar – 723 hektar, o cümlədən şam ağacı- 11 hektar, Tyan-Şan küknarı — 165 hektar, ardıc — 28 hektar ərazini əhatə edir. Qarağackimilər — 1 hektar, yumşaq yarpaqlılar — 69 hektar, tozağacı- 61 hektar, qovaq — 7 hektar, söyüd — 1 hektar ərazini əhatə edir. Digər ağac növləri 36 hektar, kollar isə 185 hektar ərazini tutur.

Arxar, Sibir cüyürü, Sibir dağ keçisi, çöldonuzu, tülkü, canavar, dovşan, porsuq, kirpi, dələ; quşlardan isə, xınalı kəklik, səhra balakəkliyi və ular daha çox yaygın heyvanlardır.

Qırmızı kitaba düşən heyvanlarından Türküstan vaşağı, ilanyeyən, berqut, Himalay kərkəsi, ütəlgi qızılquş; nadir növ heyvanlardan isə: irbis və qara kərkəs də geniş yayılmışdır.

Turizm
------

1951-ci ildən bəri aktiv turizmin obyekti kimi xidmət göstərir, bunun üçün parkda yollar və cığırlar var, turistlərin ən çox ziyarət etdiyi yerlər buzlaq və eyni adlı Ak-Say şəlaləsidir. Çox populyar olan dərəyə 150-ə yaxın marşrut var. 1100 m hündürlüyə qədər divarları və il boyu alpinistlərin zirvəyə qalxması üçün bazaları var. Bişkekdən asfalt yolları var.

Milli parka giriş haqqı tələb olunur. İstirahət günləri parkı orta hesabla mindən çox insan ziyarət edir. Parkdan həftədə təxminən iyirmi ton qatı tullantı təmizlənir.

Parkda kiçik bir təbiət muzeyi var.

İstinadlar
----------

1. ↑  Природный парк "Ала-Арча" [*ölü keçid*]
2. 1 2  "Ала- Арчинское ущелье".[*ölü keçid*]
3. ↑  "Туристический Союз Кыргызстана: Календарь событий на выходные. 15 марта 2012". 2016-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-10-12.
4. ↑  "На Студенты провели акцию по уборке природного парка «Ала-Арча» 14-05-2012".[*ölü keçid*] // Общественная телерадиовещательная корпорация

Xarici keçidlər
---------------

* Coğrafi ensiklopediya  (rus.)
* "Ala-Arça" Dövlət Təbiət Parkı  (rus.)
**Vozembouch** — ritmik xalq musiqi aləti.

Vozembouch və ya digər adları ilə ozembouch hətta bumbas bambas bumbasa və s. çex xalq musiqisində istifadə olunan ritmik xalq musiqi alətidir. Adı alətin ayaqlarının yerə dəydiyi zaman çıxardığı səslərdən meydana gəlmişdir. Bu musiqi alətinin mənşəyi orta əsrlərə aiddir. Bu müxtəlif kombinasyonlu idiophonlar (titrədərək səs çıxrılan musqii aləti-çubuqsuz və membransız), membrafonlar (dəri ilə örtülmüş), chordophonlar (simli) aiddir.

Bunun ilk chordophondan meydana gəlməsi ehtimal edilir. Çoxu Vozembouchun diametri təxminən 5 sm, uzunluğu 1,7–2 m uzunluğunda taxta çubuq şəklindədir. Ən üst hissədə aləti yerə vurduqda bir birin dən fərqli səslər çixaran horizontal şəkildə yerləşmiş balaca tarelkalar (cymbal)var. Üst hissəyə şaquli yerləşdirilmiş qaval (zınqırovlu və ya zınqırovsuz) hansı ki toxmaqla çalınır. Adətən qara saqqal və saçlı "Turk" ilə insan başının taxtadan təqlidi yaradılmağa çalışılır.

İstinadlar
----------
**Hakan Fidan** (17 iyul 1968, Ankara) — türkəsilli Türkiyə hərbçisi, bürokrat, Milli Kəşfiyyat Təşkilatı (MİT) rəhbəri (2010–2023), Xarici İşlər Naziri (2023-cü ildən).

Həyatı və karyerası
-------------------

Ata tərəfdən gimgimli kürddür.

1986-dan 2001-ə qədər Türkiyə Silahlı Qüvvələrində ehtiyat zabit olaraq çalışmışdır. Hərbçi peşəsini öz istəyiylə buraxan Fidan, ABŞ-nın Merilend Universitetindən İdarəetmə və Politologiya sahəsində bakalavr dərəcəsi almışdır. Bilkənt Universitetində "Xarici Siyasətdə Kəşfiyyatın Yeri" adlı tezisiylə magistr dərəcəsi almışdır. Eyni universitetdə 2006-da da "Məlumat Əsrində Diplomatiya: Müqavilələrin Təsdiqlənməsində İnformasiya Texnologiyalarının İstifadəsi" başlıqlı tezis ilə doktorluq müdafiə etdi. Viyanada Beynəlxalq Atom Enerjisi Təşkilatında, Cenevredə Birləşmiş Millətlər Silahsızlanma İnstitutunda və Londonda Verification Technologies Research Centerdə akademik işlərini davam etdirdi. Hacəttəpə və Bilkənt universitetlərində elmi fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Almaniyadakı NATO Çevik Reaksiya Korpusunun Qərargahında da çalışan Fidan, 2001-dən etibarən iki il Avstraliyanın Türkiyə Səfirliyində Baş Siyasi və İqtisadi Məsləhətçi vəzifəsində çalışmışdır. 2003-də Baş nazirlik nəzdindəki Türkiyə Əməkdaşlıq və İnkişaf İdarəsinin (TİKA) başçısı təyin edildi.

14 noyabr 2007-də Baş nazirin məsləhətçisi vəzifəsinə gələn Hakan Fidan, 2008-ci il noyabr ayında Beynəlxalq Atom Enerjisi Təşkilatı İdarə heyəti üzvlüyünə təyin edildi. 8 mart 2008-də Beynəlxalq Əhməd Yəsəvi Universiteti qəyyumluq heyəti üzvü oldu və bu vəzifəsindən fevral 2011-də istefa etdi. 17 aprel 2009-da Milli İstihbarat Təşkilatı rəhbərinin köməkçisi vəzifəsinə gətirildi. Əmrə Tanerin vəzifə müddətinin bitməsinin ardından, 25 may 2010-cu il tarixində MİT rəhbəri vəzifəsinə təyin edildi.

7 fevral 2012-ci il tarixində Baş prokuror Sədrəddin Sarıkaya tərəfindən, KCK əməliyyatı çərçivəsində şübhəli sifətiylə ifadəyə çağırıldı. Bunun üzərinə Dövlət Kəşfiyyat Xidmətləri və Milli İstihbarat Təşkilatı Qanununun 26. maddəsində dəyişiklik edilərək MİT mənsublarının və ya xüsusi bir vəzifə icra etmək üzrə Baş nazir tərəfindən vəzifələndirilən şəxslərin vəzifənin xüsusiyyətindən doğan və vəzifəsinin icrası əsnasında işlədikləri iddia edilən cinayətlər səbəbiylə haqqlarında istintaq aparılması baş nazirin icazəsinə bağlanmışdır. Xatırlanan dəyişiklik mediada "Hakan Fidan qurtarma təklifi" olaraq bilinmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* (Hakan Fidan) Sui-qəsd Nəzəriyyəsi
* Hakan Fidan haqqında açıqlama
* MİT xəbərlər [*ölü keçid*]

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  *Akin, Ezgi.* "Who is Hakan Fidan, Turkey's new foreign minister with spy powers?". Al-Monitor. 4 June 2023. 5 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 June 2023. [...] Fidan, whose father is an ethnic Kurd [...]
**Antiseptika** (anti… + yun. σηπτιχός – irinli) – yarada, pataloji ocaqda və tam orqanizmdə mikrobların məhv edilməsi üçün tədbirlər kompleksi. Hələ qədim dövrlərdə həkimlər yaranı zərərsizləşdirmək üçün közərmiş dəmirdən, qaynar yağdan istifadə etmişlər. Antiseptikanın elmi əsası L. Pasterin əsərlərində qoyulmuşdur. C. Lister yaranın irinləməsini izah etmiş və antiseptika üsulunu təklif etmişdir (1867). Antiseptika aseptika ilə birlikdə müasir cərrahiyyənin əsasını təşkil edir. Antiseptikanın mexaniki, fiziki, kimyəvi, bioloji və qarışıq növləri var. Yarada mikrobların miqdarını azaltmaq, onların həyat fəaliyyəti üçün əlverişsiz şərait yaratmaq üçün yaranın cərrahi işlənməsi – yad cisimlərin, ölmüş və infeksiyalaşmış toxumaların mexaniki təmizlənməsi, şişkinlik və ciblərin açılması, yuyulması və s. tədbirlər yara infeksiyalarının müalicəsində mühüm rol oynayır. Fiziki antiseptikada yara sekretini soran hiqroskopik sarğılar, yara ifrazatını sarğıya çəkən hipertonik məhlullar, habelə ultrasəs, ultrabənövşəyi şüalar tətbiq edilir. Kimyəvi antiseptika üçün bakterisid və ya bakteriostatik təsirə malik kimyəvi maddələr istifadə olunur. Bioloji antiseptikada bilavasitə mikrob hüceyrəsinə (antibiotiklər), onun toksininə (antitoksinlər), yarada təsir göstərən (proteolitik fermentlər), yaxud makroorqanizmin immunitetini artıran müxtəlif, preparatlar (vaksinlər, immunoqlobulinlər, anatoksinlər) işlədilir. Antimikrob effekti artırmaq üçün müxtəlif antiseptik növlərinin qarışığından istifadə etmək lazımdır.

Həmçinin bax
------------

* Antiseptiklər

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 550. ISBN 978-9952-441-02-4.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |