**Çoyr abidəsi**, **Çöyr abidəsi** və ya **Çoyren abidəsi** (*ing.* The Choir monument) - Monqolustandakı Sansar-Ula ( və ya Bağa Sansar) dağının cənub ətəklərindəki kurqanlıqda İkinci Göytürk xaqanlığı dövrünə aid məzar daşı olaraq dikilmiş Türkcə abidədir.

682-691-ci illərə aid olduğu düşünülür. Bəzi fikirlərə görə Çöyr abidəsi Türklərə aid ən qədim Türkcə mətnlər olaraq qəbul edilən Kül Tigin, Bilgə xaqan və Tonyukuk abidələrindən daha qədim olub, Türkcənin bilinən ən qədim abidəsidir.

Abidə
-----

Abidənin hündürlüyü 153 sm, eni isə 39 sm, qalınlığı isə 46 sm olan insan bədəni şəklində bir daşın ön tərəfinə oyulmuş altı sətirdən ibarətdir. Orxon abidələrinin ən cənubda yerləşənidir.

Mütəxəsislərə görə heykəl daha qədim zamana aiddir və abidə üçün dikili daş olaraq istifadə edilmişdir. Sətirlər insan bədəninin ön qismində, boyunla qarnnı alt qismi arasında oyulmuşdur. 6 sətirdən 4-ü yuxarıdan aşağı, ikisi isə aşağıdan yuxarıya doğru keçməkdədir.

1928-ci ildə əvvəl Jamtsarano Tseeveen və Sendsüren tərəfindən tapılan abidə 1929-cu ildən Ulan-Bator Tarix Muzeyində nümayiş etdirilir.S.E.Malov 1936-cı ildə abidənin mətnini tərcüməsi ilə birgə nəşr etdirmişdir. S.G.Klyaştornyi 1971-ci ildə, O.F.Sertkaya 1998-ci ildə abidənin mətnini yenidən nəşr etdirmişdir. Abidəni həmçinin 2001 və 2004-cü illərdə Qaxazıstanlı alimlər qrupu da tədqiq etmişdir.

Yazılar
-------

Abidə "Tun" titulu daşıyan iki nəfər üçün yaradılmışdır. Bu şəxslər Tun Bilgə və Tun Yägän Ärkindir. Abidədə bu şəxslərin ölüm tarixi *"? ilinin üçüncü ayının yeddinci günü"* şəklində keçməkdədir. İl qismi silinmiş olsa da, abidənin İltəriş xaqanın xaqan edilməsinin başlanğıc dövrlərinə, yəni dağınıq və ya Çin əsarətindəki Türk boylarının İltəriş xaqana qatılmasının təşviq edildiyi dövrdə dikildiyi güman edilir.

Abidənin məzmunu isə atlarını və davarlarını (yəni mal-mülklərini) buraxıb ayrılan (yəni ölən) *Tun Bilgə və Tun Yägän Ärkinın* geridə qalanlara İltəriş xaqanın xaqanlığını tanımaları ilə xoşbəxtlik içində yaşayacaqlarını bildirməsindən ibarətdir.

Abidənin yazan və hazırladan Toluq adlı şəxsdir. Abidədəki yazının sonunda özünə uğurlar arzulanmasını istəyir.

Yerləşməsi
----------

Abidə Monqolustanda, Çoyrdakı dəmiryolu xəttinin Dornoqovi stansiyasından 15 km uzaqlıqda olan Sansar təpəliklərində aşkar edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Orxon-Yenisey abidələri

İstinadlar
----------

1. ↑  *İqor Kormuşin.* "Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında" (Türkcə). Archived from the original on 2012-12-31.
2. 1 2 3  *F.Sema Barutçu Özönder.* "Çoyr yazıtı" (Türkcə). 2016 13 oktyabr tarixində arxivləşdirilib (PDF)  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url)
3. ↑  *bitig.org.* "The Choir Monument" (İngiliscə). 2022-03-30 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  *Mehmet Ölmez.* "Türkcenin və Türk dillerinin yaşı konusu" (Türkcə). 2011 12 noyabr. 2016 9 aprel tarixində arxivləşdirilib (PDF)  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url)

| ⛭Göytürk ədəbiyyatı |
| --- |
| Altun Tamqan Tarkan abidəsi  • Bilgə xaqan abidəsi  • Bömbögör abidəsi  • Buqut abidəsi  • Çoyr abidəsi  • Elegeş abidələri  • Hoyt Tamir abidələri  • Irk Bitig  • İltəriş Kutluq Xaqan abidəsi  • Köl İç Çor abidəsi  • Kültigin abidəsi  • Orxon abidələri  • Öök Tarlaq abidəsi  • Öök Turan abidəsi  • Ongin abidəsi  • Sühbaatar abidəsi  • Tonyukuk abidəsi   • Yenisey abidələri  • Yorçi abidəsi |  |