recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Batan adası** (*ing.* Batan Island) — Filippinin Lusonkom boğazı ilə Cənubi Çin dənizi arasında yerləşən vulkanik mənşəli adadır. İnzibati cəhətdən Batanes əyalətinə (Kaqayan vadisi regionu, Filippin) aiddir. Sahəsinə görə Filippində yerləşən 43-cü adadır.

Coğrafiyası
-----------

Batan adası cənub-qərbdən şimal-şərqə qədər 19 kilometr uzunluğa malikdir. Adanın eni 2 kilometrdən 5 kilometrə qədər dəyişə bilir. Sahəsi 95,18 km²-dir. Adanın ən yüksək nöqtəsi — İraya dağıdır. Dağ 1009 metr dəniz səviyyəsindən yüksəklikdə yerləşmişdir. Son dəfə 1454-cü ildə püskürmüşdür. Əhalinin siyahıya alınması üzrə 2010-cu ilə əsasən Batan adasında 11979 insan (2000-ci ildə 11173 nəfər) yaşayırdı. Adada əsasən ivatani qrupunun etnoqrafiya nümayəndələri məskunlaşmışdır. Adada dörd qəsəbə yerləşmişdir: Basko (2015-ci il məlumatlarına əsasən 8579 insan), Maxatao (1555), İvana (1327) və Uyuqan (1297).

Batan adasından 4,5 kilometr cənub-qərbdə Sabtanq adası, 30 kilometr şimal-qərbdə isə İtbayat adası yerləşmişdir.

Tarixi
------

Filipinə Yaponiyanın müdaxiləsi 1941-ci ilin dekabrında İkinci dünya müharibəsinin gedişatında başlandı. İmperator ordusu tərəfindən hücüm edilmiş ölkənin birinci nöqtəsi məhz Batan adası oldu. Birinci hücum bu müharibədə ABŞ ərazisinə düşmən qoşunlarının Pörl Harbora hücumundan bir neçə saat sonra həyata keçirilmişdir. Ada döyüşsüz tutulmuşdu. Bir neçə saat ərzində yaponlar uçuş meydanını təchiz etdilər və Filipinin ən böyük adasının tutulması məqsədi ilə gələcək irəliləyişə başladılar. Bu istiqamət Luzona tərəf idi. Lakin Klark-Fild uçuş meydanında müvəffəqiyyətli hücumla əlaqədar Batandakı aerodroma ehtiyac qalmadı..

Qalereya
--------

* Uyuqan çimərliyiUyuqan çimərliyi
* Basko mayakıBasko mayakı
* Maxataodakı kilsəMaxataodakı kilsə
* İvanedəki kilsəİvanedəki kilsə
* Mərcanlardan tikilmiş qədim evMərcanlardan tikilmiş qədim ev
* Batanes arxipelaqıBatanes arxipelaqı

İstinadlar
----------

1. ↑  Топографическая карта островов Батанес Arxivləşdirilib 2013-10-24 at the Wayback Machine  (ing.) на сайте *lib.utexas.edu*
2. ↑  Гора Ирая Arxivləşdirilib 2016-03-24 at the Wayback Machine  (ing.) на сайте *volcano.si.edu*
3. ↑  *Шигетоши Сетогучи, Юкихиро Ямада.* Itbayat　Folksongs　with　Notes — 6.2.4. Singing in Ivatanen Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine, стр. 81 (ing.) на сайте *ir.kochi-u.ac.jp*
4. ↑  С 1898 по 1946 год Филиппинский архипелаг принадлежал США
5. ↑  HyperWar: US Army in WWII: Fall of the Philippines — Chapter VI: The First Landings — Batan Island Arxivləşdirilib 2016-09-22 at the Wayback Machine  (ing.) на сайте *ibiblio.org*

Xarici keçidlər
---------------

* Топографическая карта острова  (ing.) на сайте *asiapacific.anu.edu.au*
Patrik Uayt ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülən ilk avstraliyalı olmuşdur. O, 1973-cü ildə mükafatlandırılmışdır.
**Avstraliya ədəbiyyatı** — Avstraliya İttifaqı və onun əvvəlki müstəmləkələrində və orada yaşayan insanlar tərəfindən yaradılmış yazılı və ya ədəbi əsərlər. Qərb tarixinin əvvəlində Avstraliya Britaniyaya bağlı müstəmləkələr toplusu idi. Beləliklə, Avstraliyanın ədəbi ənənəsi daha geniş ingilis ədəbiyyat ənənəsi ilə başlayır və onunla bağlıdır. 1788-ci ildən Avstraliya yazıçılarının povest sənəti ədəbiyyata yeni qitənin xarakterini daxil etmişdir. Burada aboriginallıq, yoldaşlıq, bərabərlik, demokratiya, milli kimlik, miqrasiya, Avstraliyanın özünəməxsus yeri və coğrafiyası, şəhər həyatının mürəkkəbliyi, Avstraliya təbiətindəki həyatın "gözəlliyi və dəhşəti" kimi mövzulara toxunulur.

Tarixi
------

Avstraliya İttifaqının ədəbiyyatı ingilis dilindədir. 1820-ci illərdə yaranmış ilk nümunələri ingilis ədəbiyyatının təsiri altında idi. Milli realist-demokratik ədəbiyyat 1890-cı illərdə inkişafa başlamışdır. Onun baniləri T. Kollinz, B. O'Daud, H. Louson və başqaları əsərlərində xalqın acınacaqlı həyatını, ictimai ədalətsizliyə qarşı etirazını əks etdirmişlər. Rusiyada Oktyabr inqilabı demokratik ədəbiyyatın inkişafına qüvvətli təsir göstərmişdir. Realist ictimai roman ədəbiyyatda əsas mövqe tutmağa başlamışdır. K. Priçard, E. V. Palmer, H. H. Riçardson, M. Franklin ictimai gerçəkliyi doğru əks etdirən, müstəmləkəçiliyi, irqi ayrı-seçkiliyi ifşa edən romanlar yazdılar. İkinci Dünya müharibəsindən sonra ictimai ziddiyyətlərin kəskinləşməsi və demokratik hərəkatın yüksəlişi ilə əlaqədar realist ədəbiyyat yeni inkişaf mərhələsinə daxil olmuşdur. K. Priçard, B. Adamson, F. Hardi, M. Gilmor, A. Marşall, E. D. Kyuzek, F. B. Bikers, M. Brend, C. Uoten və başqalarının əsərlərində ölkə cəmiyyətinin tənqidi, irqçilik əleyhinə mübarizə əsas yer tutur. 1970-ci illəin əvvəllərində R. Dobson, K. Kerbi, B. Brin, M. Kaltorp, U. Dik, N. Keyto və başqaları müharibə əleyhinə realist əsərlər yazmışdır. Azərbaycan dilində H. Lousonun "*Avstraliya hekayələri*" kitabı nəşr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Австралија Иттифагы. Әдәбијјат // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 55.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Avstraliya ədəbiyyatı** ilə əlaqəli mediafayllar var.

| ⛭Avstraliya mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Avstraliya"**
 | Avstraliya |


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç |
| Normativ yoxlama | BNF: 11932266f · LCCN: sh85009640 · NDL: 00568964 · NKC: ph196660 |
**Begiçev adaları** — Laptevlər dənizinin cənub-qərbində, Xatanqa körfəzinin girəcəyində yerləşən iki adadan ibarət olan arxipelaq. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazidində yerləşir. Adalar 1908-ci ildə rus dənizçisi və səyahətçisi Hikifor Akekseeviç Beqiçev tətəfindən kəşf edilmişdir və onun şərəfinədə adlandırılmışdır.

Böyük Beqiçev
-------------

 *Əsas məqalə: Böyük Beqiçev*
Uzunluğu 61 km, eni 57 km, sahəsi 1800 km² təşkil edir. Adanın cənub qutaracağı ilə materik arasında məsafə 9 kilometrdir. Mərkəzi hissədə hündürlük 198 metrdir. Şimal-qərb və şimal-şərqdə hündürlük düzənliklər geniş sahə tutur. Ən uzun çayı İlistayadır (34 km). Uzunluğu 20 km olan cəmi 5 çayı vardır. Səthi Tundra ilə örtülmüşdür. Adada Müşk öküzü, Tülkü, Maral, sahil zonasında isə Morja rast gəlmək olar. Bəzən isə Ağ ayılar görünür.

Kiçik Beqiçev
-------------

 *Əsas məqalə: Kiçik Beqiçev*
Uzunluğu 5.2 km, eni 4 km, sahəsi 15 km² təşkil edirdi. Kiçik Beqiçev adası materikdən 25 km aralıda yerləşir. Burada kiçik göllər vardır

Mənbə
-----

* Begiçev adaları

İstinadlar
----------

1. ↑  Begiçev adaları // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 3-cü cild: Babilistan – Bəzirxana (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2011. səh. 336. ISBN 978-9952-441-07-9.
**Okunkul** (başq. Оҡонкүл) — Rusiyada göl. Cənubi Uralda, Çelyabinsk vilayətinin Kaslinski rayonunda, Sinara gölündən 2 km şimal-şərqdə yerləşir. Sinara çayı hövzəsinə aiddir (İzet çayının qolu).

Etimologiyası
-------------

Çelyabinsk bölgəsinin coğrafiyasını tədqiq edən coğrafiyaçı və toponimoloq Nikolay İvanoviç Şuvalov "Parisdən Berlinə Çelyabinsk bölgəsinin xəritəsində: Toponimik lüğət" kitabında gölün adının keçmişdə geniş yayılmış başqırd Okunkul adından gəldiyini bildirir. Gölün adı əvvəllər orada bol olan xanı balıqları ilə əlaqəli olduğu barədə yerli balıqçılar arasında da bir əfsanə yayılmışdır.

Təsviri
-------

Gölün səthi sahəsi 11,6 km², uzunluğu — 5 km, maksimal eni — 3,5 km-dir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 249.4 m-dir. Gölün orta dərinliyi 3,5 m, maksimum dərinliyi isə 8 m-dir. Suyun şəffaflığı 3,5 m-dir. Əsasən yerüstü və yeraltı sularla qidalanır. Dibi lil təbəqəsi, sahil boyu əraziləri isə çınqılı qumlarla örtülüdür. Gölün sahilləri əsasən dikdir, lakin elədə yüksək deyil və bataqlıqlamışdı. Hövzəsi dayazdır. Su bitkilərindən Elodeyalar üstünlük təşkil edir. Göl sahillərində əsasən qarışıq meşələr yayılmışdır. Balıqlardan daban balığı, çəki, xanı balığı, külmə, durna balığı və Leuciscus idus üstünlük təşkil edir. Şumixa çayı gölə tökülür. Mənsəbə yaxın Kiçik Okunkul gölünə axır. Okunkul gölündən Sinara gölünə bir kanal axır. Okunkulun sahilləri az məskunlaşmışdır, şimal-şərq sahilində Tixomirovka kəndi yerləşir.

Arxeoloji tədqiqatlar 1959-cu ildə göldə Neolit yaşayış məskənini aşkar etmişdir. Okunkul ilə eyni tektonik ərazi üzrə yerləşən göllər:İtkull, Çerkaskul, Anjelı, Travyanoye, Tenyak, Karaquz, Sinara Tatış, Karase, Taşkul, Semiskul, Arıtkul, Arakul, Böyük Kaqan, Böyük Alak, Kiçik Alak, Silaç, Sunqul, Böyük Kasli, Alabuqa, İtyaş, Kojakul, Uruskul, Berdeniş, Kızıltaş, Ulaqaç, Alakul, Arqayaş, Mıştı, Kaldı, Çebakul, Karaqaykul, Kainkul, Karakumlyak, Kuqi, Kasarqi, Kara Kumlyak, Turqoyak, Çebarkul, Misyaş, Böyük Aqardyaş, Audukul, Tirikul və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Шувалов Н. И. Окункуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд. переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
2. ↑  "Окункуль". quist.pro. 2020-10-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-03. // Урал. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия.
**Qafqaz bənövşəsi** (*lat.* Viola caucasica) — bitkilər aləminin söyüdçiçəklilər dəstəsinin bənövşəkimilər fəsiləsinin bənövşə cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B 2ab(ii,iii,iv). Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikdir.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir, kökümsov nazik, sürünən, əyri və ya horizontaldır. Kökyanı yarpaqlar 12 sm uzunluğunda dairəvi tumurcuqlu, gövdə yarpaqları yumurtavari, əsasda oyuqlu və ya dərin ürəkvaridir, kənardan dişiciklidir, üst tərəfdə seyrək, alt tərəfdə çox tükcüklüdür. Çiçəklər iri, 6 sm uzunluğundadır. Kasacıqlar xətvari-lansetvari, çılpaq və ya seyrək tükcüklüdür. Ləçəklər sarı və ya açıq-sarı, qəhvəyi rəngli damarlar ilə uzunsov və ya rnli, tərs-yumurtavari, 1,5 sm uzunluğundadır. Qutucuq uzunsov-yumurtavari, çılpaq 5-9 mm uzunluqdadır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyun-avqust aylarına təsadüf edir. Mezokserofit bitkidir. Subalp və alp qurşaqlarında qayaların çatlarında, daşlı yamaclarda, çəmənlərdə, daşlı və çınqıllı yamaclarda rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın Quba sahəsi və şərq hissəsi, Kiçik Qafqazın şimal hissəsi. BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında alp və subalp qurşaqlarında yayılmışdır. Qaya yarıqlarında, çəmənlərdə, töküntü torpaqların üzərində, daşlı və çınqıllı yamaclarda bitir.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın təbii bərpası azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (Əhali tərəfindən bəzək bitkisi kimi çiçəklərinin yığılması) və populyasiyanın azsaylı olması.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17563727
* Wikispecies: Viola caucasica
* GBIF: 5930225
* GRIN: 430204
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77222253-1
* Tropicos: 33800964
* WFO: wfo-0001144913

 |
**Şauni** (*ing.* Shawnee) - Şimali Amerikanın alkoqinlər qrupuna aid hindu xalqı. Ehtimala görə, xalqın adı "cənublu" mənasını verən alkoqin sözü olan **şauan** dan götürülüb. Onların dili **Şoni** adlanır. İlk əvvəl indiki Ohayo, Qərbi Virciniya, Merilendin qərbi, Kentukki və Pensilvaniya ştatlarının ərazilərində məskunlaşmışlar. İrokezlər tərəfindən sıxışdırılıb çıxarılsalar da, bir neçə dəfə köçürülmədən sonra yenidən Ohayo ştatı ərazisində məskunlaşmışdılar. Sonralar şaunilər Missuriyə deportasiya olunmuş , ağların axınından sonra isə Kanzas və Oklahoma da məskunlaşmışdılar. Hal-hazırda 6000 nəfərə yaxın şauni nümayəndəsi vardır. Onlar əsasən Oklahoma ştatında məskunlaşmışlar.

Məşhur şaunilər
---------------

Şauni döyüşçüsü Tekumse və onun qardaşı Tenskvatava şərq tayfalarını ağlara qarşı mübarizə üçün birləşdirməyə çalışmışlar. Məğlubiyyətə uğradılaraq, Oklahomaya köçürülmüşdürlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Oklahoma Indian Affairs Commission. *Oklahoma Indian Nations Pocket Pictorial.* Arxivləşdirilib fevral 11, 2009, at the Wayback Machine *2008.*
2. ↑  "Algonquian, Algic". Ethnologue. 20 August 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 April 2016.
**Mequro Parazitologiya Muzeyi** (目黒寄生虫館, *Mequro kiseyçukan*?) – Yaponiyanın Tokio şəhərinin Mequro rayonunda yerləşən tibbi muzey. Dünyada parazitlərə və parazitologiya elminə həsr olunmuş yeganə muzeydir.

Tarixi
------

Mequro Parazitologiya Muzeyi 1953-cü ildə Satoru Kameqay tərəfindən Tokio şəhərinin Mequro rayonunda yaradılmışdır.

Xüsusiyyətlər
-------------

Muzeyin birinci mərtəbəsində müxtəlif parazit növlərini göstərən xəritələr və heyvan parazitləri nümayiş etdirilir. İkinci mərtəbə insan parazitlərinə həsr olunmuşdur. Muzeyin kolleksiyasına 45.000-dən çox parazit növü daxildir. Parazit növlərinin 300-dən çoxu formalinlə doldurulmuş şüşə qablarda saxlanılır. Muzeydə 92 yaşlı Satoru Kameqayın bədənində tapılmış parazit də nümayiş etdirilir.

Muzeyin əsas xüsusiyyətlərindən biri dünyanın ən böyük lentşəkilli qurd nümunəsinə (8,8 metr) ev sahibliyi etməsidir. Parazitin ölçüsünü daha rahat başa düşmək üçün yanına eyni uzunluqda ip qoyulub

Muzeyi ildə 70.000-ə yaxın şəxs ziyarət edir və onların yarısından çoxu gənclərdir. Muzeyə tez-tez məktəbli ekskursiyaları təşkil olunur.

Muzey maliyyə cəhətdən çətinliklə üzləşdiyi üçün muzey mağazası açılmışdır. Mağazada parazitlərə həsr olunmuş köynəklər, balıqlarda yaşayan anisakis parazitinin təsviri olan açar halqaları və ad günü açıqcaları satılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  "Strange world of parasites on display". Japan Times (ingiliscə). 11 mart 2001.  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 sentyabr 2022.
2. 1 2 3  "Meguro Parasitological Museum". Atlas Obscura (ingiliscə). 23 iyun 2016. 15 sentyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 sentyabr 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* kiseichu.org — Mequro Parazitologiya Muzeyinin rəsmi saytı

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Facebook |
| Foto, video və audio | YouTube |
| Normativ yoxlama | CiNii: DA02656513 · GND: 235112-2 · ISNI: 0000 0004 1759 0174 · NDL: 01077136 · VIAF: 155382432 · WorldCat VIAF: 155382432 |
**Estoniya atı** — kiçik atların Eston cinsidir. O, güclü və xəstəliklərə davamlıdır. Estoniyada üç tanınmış at cinslərindən biridir

XI əsrdə, salnaməçi Adam Bremenski estonları zəngin qızılla və yaxşı atla təsəvvür edirdi.

Estoniyalı yerli cins atların geniş başı, qısa boynu, geniş və dərin döşləri, geniş kürəyi, quru əzaları, güclü dırnaqları vardır.

Estoniya atı Estoniyanın Baltika dәnizi adalarında vә sahillәrindә yetişdirilir. Estoniyalı yerli cins atların geniş başı, qısa boynu, geniş və dərin döşləri, geniş kürəyi, quru əzaları, güclü dırnaqları vardır. Ayğırların cidov hündürlüyü 146 sm, döş qucumu 180,5 sm, kütlәsi 486 kq, madyanlarınkı 144,3 sm, döş qucumu 180 sm, kütlәsi 460 kiloqramdır. Adalardakı atlar materikdә yetişdirilәnlәrdәn kiçikdir. Rәnglәri kürәn, kәhәr, qara vә boz olur. Yemә tәlәbkar deyildir, yerli şәraitә yaxşı uyğunla bilir vә güclüdür. Ən çox Kənd təsərrüfatında vә nәqliyyata aid işlәrdә istifadә olunur. Maksimum 4830 kiloqramadәk yük çәkmə bacarığı vardır.

İstinadlar
----------

Arxivləşdirilib 26 avqust 2011 at the Wayback Machine, accessed 24 January 2011</ref>


1. 1 2 3 4  DAD-IS. / red. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı
**Britaniya Kral Cəmiyyəti**, **London Kral Cəmiyyəti** qısa və ən geniş tanınmış adı- **Kral Cəmiyyəti**. Geniş adı — Təbiət haqqında bilikləri genişləndirmək üçün London Kral Cəmiyyəti (en Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge). Dünyada ən qədim elmi cəmiyyətlərdən biri: 1660-cı ildə yaradılmış və rəsmi olaraq 1662-ci ildə fəaliyyətə başlamış elmi cəmiyyətdir. İngiltərə kralı II Çarlz tərəfindən açılışı edilmişdir. Cəmiyyət təsisçiləri ilə bərabər tədqiqat və elmi müzakirələr üçün bir məkan olmağı hədəfləyirdi və əvvəlcə Invisible Kollecinin davamı idi. Cəmiyyət Britaniya hökumətinə qarşı dövlət yardımı alan elmi ekspertlər hazırlayan müəssisə kimi çıxış edir. Cəmiyyət Böyük Britaniyanın Elmlər Akademiyası kimi fəaliyyət göstərir və elmi-tədqiqat müəssisələrinə və elmi təşkilatlara sərmayələr qoyur.

Cəmiyyət öz şurası tərəfindən idarə olunur; Cəmiyyətə bir sıra nizamnamə və müəyyən rütbələrə müvafiq olaraq cəmiyyətin prezidenti rəhbərlik edir. Şuranın üzvləri və sədri, yəni cəmiyyətin əsas üzvləri akademiya üzvləri tərəfindən seçilir və akademiya üzvlərinin özləri isə mövcud olan digər akademiya üzvləri tərəfindən seçilirlər. Hər il təyin olunan 44 yeni üzvü ilə bərabər hal-hazırda FRS (Fellow of Royal Society: Kral Cəmiyyətinin üzvü) aşağı titulundan istifadə etmək imkanı verilmiş 1314 akademiya üzvü mövcuddur.

Yalnız Millətlər Cəmiyyətinə üzv dövlətlərin vətəndaşları və İrlandiya vətəndaşları Kral Cəmiyyətinə üzv ola bilərlər. Nyuton, Faraday, Robert Huk kimi məşhur elm adamları Kral Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdurlar.

Məşhur üzvləri
--------------

* İsaak Nyuton
* Antoni van Levenhuk
* Robert Huk
* İlon Mask

İstinadlar
----------

1. ↑  Societies and Open Access Research. 2007.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | zbMATH Open |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BAV: ADV10025955 · BNC: a11381140 · BNE: XX102063 · BNF: 121307601 · CiNii: DA01352466 · GND: 39272-8 · ISNI: 0000 0001 2248 733X, 0000 0001 2248 8383 · LCCN: n79127772 · Microsoft: 1289762815 · NKC: ko2003162204 · NLA: 36101708 · PTBNP: 366290 · LIBRIS: 251043 · SUDOC: 122560485 · VIAF: 157503209 · ULAN: 500301966 · WorldCat VIAF: 157503209 |

 |
**Sarı torpaqlar** — gilli şistlər üzərində formalaşmış torpaq tipi. Azərbaycanda Lənkəran rayonunun düzən və dağətəyi hissəsində yayılmışdır.

Torpaqəmələgətirən süxurlar
---------------------------

Qırmızı torpaqlardan fərqli olaraq bu torpaqlarda silisium miqdarı çox, biryarım oksidlərin miqdarı isə azdır.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

Torpaq horizontunun ümumi qalınlığı 30-40 sm-dən 60-70 sm-ə qədərdir. A0 – meşə döşənəyi (3-4 sm), A1 – humus horizontu, A2 – podzollaşmış, qonur-sarımtıl rəngdə, gillicəli, B – illüvial horizont, açıq sarı, topavari, prizmavari strukturlu, gillicəli, C-müxtəlif rəngli torpaqəmələgətirən süxurlar. Bu torpaqlar azotludur və bəzi kül elementləri ilə zəif təmin olunmuşdur. Ona görə də bu torpaqlara mineral gübrələrin tətbiq olunması zəruridir.

Yarımtipləri
------------

1. sarı torpaqlar
2. podzollu sarı torpaqlar
3. sarı-qleyli torpaqlar
4. podzollu-sarı-qleyli torpaqlar

İstinadlar
----------

1. ↑  Quliyev İ.Ə. Ümumi torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyası. Bakı: 2014

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan torpaqları
**Rudxan qalası** (*fars.* قلعه رودخان‎ , gil. رودخان دژ); **Rudxan qalası** İranda müsəlmanların Farsları zəbt etmək istəyərkən ərəb işğalçılarından müdafiə etmək üçün Talış xalqı tərəfindən kərpicdən və daşdan tikilmiş orta əsrlərə aid qaladır. Sasani imperiyasının süqutu ilə bu ərazi o zaman yeni qurulan Təbəristanda ərəblərə qarşı müdafiə mövqeyinə çevrildi.

İranın Gilan vilayətinin Fumən şəhərindən 25 km cənub-qərbdə yerləşən bu hərbi kompleks Sasanilər dövründə (224–651) tikilmiş, daha sonra 1096-cı ildə Nizari İsmaililər tərəfindən sui -qəsdçilərin istifadəsi üçün yenidən inşa edilmiş hərbi kompleksdir. Qala 2.6 hectare (6.4 acre) sahəsi olan bir dağın iki ucunda inşa edilmişdir. Onun memarları qalanın tikintisində təbii dağlıq mövqedən məharətlə istifadə etmişlər.

Rudxan qala çayı ətraf yüksəkliklərdən başlayır və cənubdan şimala axır.

Sıx meşələri olan dağlıq dolama yolu keçdikdən sonra qala haqqında ilk diqqət çəkən şey onun böyük giriş qapısıdır.

Rudxan qalası 715 və 670 metr hündürlüyündə olan dağın iki zirvəsində yerləşir və özündə 1550 metr uzunluğunda möhkəm istehkam və döyüş divarlarını ehtiva edir. Qalanın 42 qülləsi hələ də salamatdır.
**Benjamin Jackson Burnley** (10 mart 1978) — musiqiçi.

Həyatı
------

4-cü 10 mart 1978 ildə Atlantic City New Jerseydə anadan olub. Selinsgrove Pensilvaniyada böyüyüb. 18 yaşında orta məktəbi bitirib Wilkes-Barre Pensilvaniyaya köçüb. O NİRVANA qrupunun Nevermind musiqi diskini dinləyərək gitara çalmağı öyrenib. Breaking Benjamin qrupunu yaradandan əvvəl Benjamin müxtəlif kafelərdə solo çıxış ederek pul qazanırdı. Breaking Benjamn qrupunu Ben 1998-ci ildə yaratdı. Benjamin Burnley aparıcı vokalist, ritm gitaraçı və bəstəkardır."The Diary of Jane", "Breath", "So cold", "Sooner or Later" kimi mahnıların müellifidir. Breaking Benjamin in mahnılarından bir neçə video oyunlarda istifadə olunub. Benjamin Burnley Benjamin Burnley qrupun geridə qalan tək nümayəndəsidir. Breaking Benjamin 2010 ildə fəaliyyətini dayandırıb. Benjamin Burnley musiqi karyerasına tək davam edir.

2014 cü ildə Rhiannon Napier ilə ailə həyatı qurub.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

Benjamin Burnley
**Fan Khak Şıu** (vyet. Phan Khắc Sửu; 9 yanvar 1905 – 24 may 1970, Sayqon) — Vyetnam Respublikasının (Cənubi Vyetnam) dövlət xadimi, mühəndisi, Vyetnam Respublikasının dövlət başçısı (1964–1965).

Həyatı
------

Fan Khak Şıu 9 yanvar 1905-ci ildə anadan olmuşdur. Paris və Tunisdə kənd təsərrüfatı mühəndisliyi təhsili almışdır. O, 1930-cu ildə Vyetnama qayıdaraq İqtisadi İnkişaf Departamentində elmi işlər üzrə direktor vəzifəsində çalışmışdır. Fan Khak Şıu Kaoday dini təlimlərinin ilk tərəfdarlarından idi. O, sonradan müstəmləkəçilik əleyhinə hərəkat sıralarına qoşulmuşdur. 1940-cı ildə inqilabi hadisələrdə fəal iştirak etmiş, buna görə 8 il ağır işlərə məhkum olunmuşdur.

Fan Khak Şıu 1945-ci ildə Fransanın dəstəklədiyi antiyapon mübarizəsində iştirak etmək üçün sərbəst buraxılmışdır. 1948-ci ildən Fransanın müstəmləkə hakimiyyətləri ilə əməkdaşlıq etmiş, 1949-cu ildə Bao-dayın hakimiyyəti altında qısa müddətə kənd təsərrüfatı naziri vəzifəsini icra etmişdir. O, Nqo Din Zyemin prezidentliyi dövründə də eyni vəzifəni tutmuşdu, lakin hakim elitanın aqrar islahatlar aparmaq istəyinin olmaması səbəbindən istefa vermişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Phan Khac Suu // Munzinger Personen (alm.).
2. ↑  Theo Trần Sinh Cát Bình, nguyên Chủ tịch Ủy ban Nghi lễ Quốc táng Quốc trưởng Phan Khắc Sửu.
3. ↑  Theo Trần Sinh Cát Bình, nguyên Chủ tịch Ủy ban Nghi lễ Quốc táng Quốc trưởng Phan Khắc Sửu.
4. ↑  Theo Trần Sinh Cát Bình, nguyên Chủ tịch Ủy ban Nghi lễ Quốc táng Quốc trưởng Phan Khắc Sửu.
**Həmid Şamil oğlu Vəkilov** (23 yanvar 1949, Bakı – 16 noyabr 2020, Bakı) — Azərbaycan tarzəni, professor, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1987).

Həyatı
------

1949-cu il yanvarın 23-də Bakıda anadan olub. Erkən yaşlarından tara olan məhəbbəti Bülbül adına musiqi məktəbində oxuyarkən daha da artır və bu məhəbbət onun tarla əbədi dostluğunun təməli olur. 1967–1972-ci illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil alaraq solist ifaçı, xalq çalğı alətləri orkestrinin dirijoru ixtisaslarına yiyələnir. 

Həmid Vəkilovun tar ifaçılığının tədrisində də mühüm xidmətləri var. 1973-cü ildən Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində müəllimlik fəaliyyətinə başlayan sənətkar 1978-ci ildən Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Bakı Musiqi Akademiyası) da tar alətini tədris etmişdir. 1990-cı ildən konservatoriyanın dosenti olan tarzən 1992-ci ildə Türkiyəyə dəvət olunur və orada 17 il ifaçı və pedaqoq kimi fəaliyyət göstərir. 2010-cu ildə vətənə qayıdan Həmid müəllim Milli Konservatoriyada fəaliyyət göstərib, professor elmi adına layiq görülüb.

Bütün deyilənlərdən bəlli olur ki, Həmid Vəkilovun Azərbaycan tar alətinin təkmilləşməsində və tar ifaçılığının inkişafında mühüm rolu var. Bu mənada onun köçürmələri əsasında bir neçə tədris proqramlarını (N.Əliverdibəyovun "Vals-skertso", P.İ.Çaykovskinin "Sintemental vals", T.Quliyevin "Qaytağı" əsərlərindən ibarət "Pyeslər" məcmuəsi) da qeyd edə bilərik. Həmid müəllimin "Azərbaycan tarı və onun ifaçılıq problemləri haqqında təkliflər" metodik-tövsiyəsi də gənc tarzənlər üçün dəyərli mənbədir.

Novator tarzən Həmid Vəkilovu həmkarlardan fərqləndirən cəhətlərdən biri də bəstəkarlıq qabiliyyətidir. Onu bu sahədə püxtələşdirən unudulmaz bəstəkarımız Zakir Bağırov olub. Bəstəkarın tar ilə simfonik orkestr üçün yazdığı konsertin yaranma tarixində onun da mühüm rolu var. Həmin konsert məhz Həmid Vəkilova həsr olunub və 1985-ci ildə özünün ifasında SSRİ Xalq artisti Nikolay Nekrasovun rəhbərliyi ilə Ümumittifaq Televiziya və Radiosunun xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiəti ilə lentə yazılıb və "qızıl fond"a daxil edilib. Sonralar Həmid müəllim özü tar ilə simfonik orkestr üçün bir neçə əsərlər yazıb. Bunlardan simfonik orkestr üçün "Şıdırğı" və "Çılğın" adlı əsərlər, 3 hissəli "Konsert" və başqalarını qeyd etmək mümkündür.

Həmid Vəkilov 2020-ci il 16 noyabrda vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yarıməsrlik yaradıcılıq yolu". 2023-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-13.
**Ramon Muntaner** (kat. Ramon Muntaner; 1265[…] – 1336, İbiza) — katalan əsgər və həyatından bəhs edən *"Xronikalar"* (kat. Crònica) əsəri ilə tanınan yazıçı, tarixçi. *"Xronikalar"* əsərində o, Katalan kompaniyasında komandir kimi başına gəlmiş hadisələrdən də söhbət açmışdır. O, Pereladada anadan olmuşdur.

Əsəri
-----

*"Xronikalar"* əsərinin əlyazması.
Katalan kompaniyası Rojer de Florun başçılığı altında olan yüngül piyadalardan ibarət ordu idi və araqon və katalan muzdlu əsgərlərindən qurulmuşdur. Bu əsgərlər *almoqavarlar* kimi də tanınırdılar. Rojer bu kompaniyanı Konstantinopolda yunanlara türklərə qarşı döyüşməkdə kömək etmək üçün başlatmışdı.

Ramon Muntanerin *"Xronikalar"* əsəri 4 *Möhtəşəm katalan xronikası*ndan biridir. Bu xronikalarla XIII-XIV əsrdə Araqon koronasındakı və Kataloniyadakı hərbi və siyasi vəziyyəti öyrənmək mümkündür. Muntaner öz əsərini 1325–1332-ci illərdə qələmə almışdır. Əsərin bir çox səhifələrində Efesdən, Troyadan, Gelibolu yarımadasından və İstanbuldan bəhs edilir.

Ramon Muntaner 1336-cı ildə İbizada vəfat etmişdir.

İstinadlar və qeydlər
---------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Ramón Muntaner // CONOR.SI.
3. ↑  *Bibliothèque nationale de France* Record #12768150n // BnF catalogue général (fr.). Paris: BnF.
4. ↑  Digər üç əsər Araqonlu I Xaymenin avtobioqrafiyası, Bernard Desklotun xronikaları və Araqonlu IV Pedronun kral xronikalarıdır.
5. ↑  "Ortacağ kronikleri" (türk). 16 yanvar 2016. 2016-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 fevral 2016.

Mənbələr
--------

* *Ramon Muntanerin xronikaları*, Ledi Qudinaf tərəfindən ingilis dilinə tərcüməsi (pdf sənəd)
* Lyuis Vives İnstitutundakı nüsxə Arxivləşdirilib 2014-02-18 at the Wayback Machine, (katalanca)
* Berkeley Universitetindəki nüsxə Arxivləşdirilib 2001-11-26 at the Library of Congress Web Archives Vebarxiv|url=

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Ramon Muntaner*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  
Xəta: şablon boşdur

* Əsərdən kiçik hissə
**Əlibala Əbdül oğlu Şirinov** (1903, Dünyamalılar, Cavad qəzası – 3 noyabr 1973, Bakı) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951), Azərbaycan pambıq ustası (1957). Azərbaycan Ali Sovetinin (2–5, 7-ci və 8-ci çağırış) deputatı.

Həyatı
------

Əlibala Əbdül oğlu Şirinov 1903-cü ildə anadan olmuşdur. 1925–1927-illərdə ordu sırasında olmuş, ordudan tərxis edildikdən sonar iki il Xalac (Dünyamalılar) kənd sovetinin sədri işləmişdir.

1929-cu ildə Dünyamalılar kəndinin kənd təsərrüfatı arteli təşkil edildikdə Ə.Şirinov kolxoza birinci daxil olmuş, onun təşkilat-təsərrüfat cəhətdən möhkəmləndirilməsində fəal iştirak etmişdir. Əlibala Şirinov əvvəlcə katib vəzifəsində işləmişdir.

Beyləqan rayonunun Dünyamallar kəndində 1927–1928-ci illərdə kənd sovetinin mühasibi, 1928–1935-ci illərdə kənd sovetinin sədri, 1935–1936-cı illərdə Gödəklər kəndində qurulan kolxozun sədri, 1936-cı ildən 1971-ci ilədək öz doğma kəndi Dünyamalılarda sonralar Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Gəray Əsədovun adı ilə adlanan kolxozun sədri olmuşdur.

1936-cı ilin may ayında kolxozçular Ə.Şirinovu özlərinə sədr seçmişlər. Əlibala Şirinov o vaxtdan düz 35 il kolxozun idarə heyətinin sədri olmuşdur.

Ona hamı hörmət və ehtiram bəsləyirdi. Dövlət kolxoz istehsalını inkişaf etdirməkdə onun fəaliyyətini qiymətləndirib. 1950-ci ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. Azərbaycan Ali Sovetinin (2–5, 7-ci çağırış) deputatı seçilmişdir. 2 dəfə Lenin ordeni, "Şərəf nişanı", Qırmızı Bayraq ordeni və medallarla təltif olunmuşdur. 1971-ci ildən ittifaq əhəmiyyətli fərdi pensiyaçı idi.

1952-ci ildə ona Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilmiş, iki Lenin ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni, Qızıl Əmək Bayrağı ordeni, SSRİ-nin bir çox medalları ilə təltif edilmişdir.

Kolxoz onun rəhbərliyi altında inkişaf edib və yeni-yeni təsərrüfat müvəffəqiyyəti qazandı.

El ağsaqqalını kəndin abadlaşdırılması məsələsi çox narahat edirdi.Layihə əsasında kolxozun tapşırığı ilə 1957-ci ildə yeni tipli qəsəbə salınmışdı.

1963-cü ildə 10 illik məktəb binası tikdirdiyi üçün ona "Azərbaycan maarif xadimi" adı verilmişdir. Azərbaycanın Pambıq ustası fəxri adını almışdı.

Əlibala Şirinov 3 noyabr 1973-cü ildə vəfat etdi. O, dövlətin qərarı ilə Bakı şəhərində İkinci Fəxri xiyabanda dəfn edildi.

İstinadlar
----------



| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Laslo Paál** (d. 30 iyul 1846, Zam, Rumıniya - ö. 4 mart 1879, Şaranton-le-Pon, Fransa) — macar impressionist peyzaj rəssamı, barbizon məktəbinin nümayəndəsi.

Həyatı
------

*"Fontenblo meşəsində cığır"* (1876).
Laslo Paal ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası postmeyster idi. Paal kiçik yaşlarında incəsənətdə istedadını nümayiş etdirməyə başlamışdır, ilk dərslərini Arad şəhərində Pal Böhmdan almışdır. Atasının istəyindən sonra hüquq təhsili almaq məqsədilə 1864-cü ildə Vyana şəhərinə yollandı, amma Vyana Təsviri İncəsənət Akademiyasında təhsil almağa başladı və 1866-cı ildə Albert Simmermanın tələbəsi oldu. Üç il sonra Paal Münhen şəhərində baş tutmuş əhəmiyyətli sərgiyə qatıldı və orada ilk dəfə Barbizon məktəbinin rəssamları ilə görüşdü.

1870-ci ildə o və Ejen Yettel təhsil almaq üçün Hollandiyaya yollandılar və həmin il uşaqlıq dostu Muxay Munkaçinin məsləhətinə əməl edərək Düsseldorf Rəssamlıq Akademiyasına daxil oldu. Daha sonra Paal Londonda bir tacir tərəfindən təşkil edilən sərgiyə dəvət olundu.

1873-cü ildə Laslo Paal evləndi, Barbizon incəsənət kaloniyasında yaşamağa başladı və Paris Salonunun daimi iştirakçısı oldu. 1878-ci ildə Parisdə baş tutmuş beynəlxalq sərgidə medal qazandı. Bu dövrə qədər onun səhhəti pisləşməyə başladı (güman ki, vərəm xəstəliyinə görə) və evdə qəza keçirdi. Nəticədə, Paal ciddi kəll-beyin travması aldı. Paal özəl kiçik xəstəxanaya yerləşdirildi, amma heç vaxt sağalmadı. Laslo Paal 4 mart 1879-cu ildə Fransanın Şaranton-le-Pon şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  K. Benda: "Paál László". *Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950* (ÖBL). Cild. 7, Avstriya Elmlər Akademiyası, Vyana 1978, ISBN 3-7001-0187-2, p. 275.
2. 1 2  Fine Arts in Hungary: Arxivləşdirilib 2020-11-29 at the Wayback Machine Brief Biography

Ədəbiyyat
---------

* Götz Czymmek (ed.): *Landschaft im Licht. Impressionistische Malerei in Europa und Nordamerika 1860–1910.* Exhibition catalog from the Wallraf-Richartz Museum, Cologne, and the Kunsthaus Zürich, 1990
* Bényi László, Paál László (album), 2nd revised edition. Budapest : Képzőművészeti, 1983. ISBN 963-336-320-9
* Magyar nagylexikon XIV. (Nyl–Pom). Budapest 2002. ISBN 963-92571-1-7

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Laslo Paal*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Laslo Lazar tərəfindən ətraflı bioqrafiya
* Bioqrafiyalar
* Laslo Paalın məktubları
**Ramon Pineyro** (d. 31 may 1915, Lankara — ö. 27 avqust 1990, Santiaqo de Kompostela) — qalisiyalı yazıçı, filosof və siyasətçi. 2009-cu ildə *Qalisiya Ədəbiyyat Günü* (17 may) ona həsr olunmuşdur.

Uşaqlığı
--------

Fernandes Lopes və Salvador Pineyro Qarsiya cütlüyünün 3-cü oğlu kimi Qalisiyada anadan olmuşdur. 6 yaşına qədər ancaq Qalisiya dilini bilmişdir. 6 yaşında məktəbə gedəndə ispan dilini bilmədiyindən təhsil həyatının ilk illərində çətinliklər çəkmişdir. Liseydə qanunsuz Qalisiya Partiyasına qatılmışdır.

Fəaliyyəti
----------

Santiaqo de Kompostelada fəlsəfə təhsili almışdır. Qalisiya əyalət komissiyasında Qalisiya Muxtariyyət Əsasnaməsi üzərində işləmişdir. Lakin diktator İspaniya dövründə Parisdə sürgün hökumət qurmaq istəyərkən yaxalanmış və 1946-1949-cu illərdə həbsdə olmuşdur. Demokratik İspaniya dövründə Qalisiya parlamentində millət vəkili olmuşdur.

Qalisiyanın siyasi və mədəni fəaliyyətləri üçün işlər görmüşdür. Yazdığı əsərlərdə Qalisiya dilinin normallaşdırılması üçün çalışmışdır. *Qalaksiya Yazıçılar Qrupu* ilə Qalisiya dilindəki əsərləri tərcümə etməyə etmişdir. "Grail" jurnalında başlatdığı kampaniya ilə dilin standartlaşması üçün çalışmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-16.

Xarici keçidlər
---------------

* Ramon Pineyro haqqında
Yer və Teyanın toqquşması rəssamın təsvirində.
**Böyük toqquşma fərziyyəsi** və ya **Teyanın toqquşması** — Günəş sisteminin formalaşmasından 20–100 milyon il sonra, təqribən bundan 4,5 milyard il əvvəl baş verdiyi ehtimal olunan Teya planetinin Yerlə toqquşması hadisəsi. Təqribən Mars böyüklüyündə olduğu düşünülən Teyanın Yerlə toqquşması nəticəsində, Yer ətrafı boşluğa yayılan qalıqların orbitdə toplanması nəticəsində Ayın formalaşdığı ehtimal olunur.

Alternativ fərziyyələr
----------------------

Ayın formalaşması ilə bağlı bir sıra alternativ fərziyyələr də vardır. Bölünmə fərziyyəsinə görə Ay mərkəzəqaçma təcili nəticəsində Yer qabığından qoparaq ayrılmışdır. Belə olduğu halda Yerin başlanğıc sürətinin çox böyük göstəriciyə sahib olması lazımdır. Əgər bölünmə fərziyyəsi düzgün olarsa, Yerin ekvator müstəvisi ekliptikin müstəvisinə uyğun olmalı idi, ancaq bu belə deyil. Ayın Yerin cazibə qüvvəsi tərəfindən sonradan tutulması fərziyyəsinə görə Ay fərqli yerdə meydana gəlmişdir və Yerin yaxınlığından keçərkən onun cazibə qüvvəsi tərəfindən tutulmuşdur. Buna baxmayaraq aparılan tədqiqatlar nəticəsində bu fərziyyənin doğru olması üçün tələb olunan şərtlərin ödənmədiyi məlum olmuşdur. Birlikdə formalaşma fərziyyəsinə görə isə Yer və Ay Günəş sistemi formalaşarkən molekulyar buluddan eyni vaxtda və yerdə formalaşmışdır. Buna baxmayaraq aparılan tədqiqatlar nəticəsində Ayda metal maddələrinin həddən artıq az olması səbəbindən Yer və Ayın birlikdə formalaşması fərziyyəsinin doğru olması ehtimalı azdır. Bu fərziyyələrin əsas çatışmazlığı Yer və Aydakı çox yüksək impuls momentini asanlıqla izah edə bilməmələridir.

Həmçinin bax
------------

* Yer
* Ay
* Teya (nəzəri planet)

Xarici keçidlər
---------------

* Planetary Science Institute: Giant Impact Hypothesis
* Origin of the Moon Arxivləşdirilib 2016-09-15 at the Wayback Machine by Prof. AGW Cameron
* Klemperer Rosette simulations using Java applets
* SwRI giant impact hypothesis simulation (.wmv and .mov)
* Moon Archive — Including articles about the giant impact hypothesis
* Planet Smash-Up Sends Vaporized Rock, Hot Lava Flying Arxivləşdirilib 2016-03-15 at the Wayback Machine
* How common are Earth-Moon planetary systems?
* The Surprising State of the Earth after the Moon-Forming Giant Impact — Sarah Stewart (SETI Talks).

İstinadlar
----------

1. ↑  "Revisiting the Moon" The New York Times.
2. ↑  Binder, A. B. (1974). "On the origin of the Moon by rotational fission". The Moon. 11 (2): 53–76. Bibcode:1974Moon…11…53B. doi:10.1007/BF01877794.
3. 1 2 3  Stroud, Rick (2009). The Book of the Moon. Walken and Company. pp. 24–27. ISBN 978-0-8027-1734-4.
4. ↑  Mitler, H. E. (1975). "Formation of an iron-poor moon by partial capture, or: Yet another exotic theory of lunar origin". Icarus. 24 (2): 256–268. Bibcode:1975Icar…24..256M. doi:10.1016/0019–1035(75)90102–5.
5. ↑  Stevenson, D. J. (1987). "Origin of the moon–The collision hypothesis". Annual Review of Earth and Planetary Sciences. 15 (1): 271–315. Bibcode:1987AREPS..15..271S. doi:10.1146/annurev.ea.15.050187.001415.
**Hart Kreyn**(*ing.* Harold Hart Crane, 21 iyul 1899, Herretsvil, Ohayo — 27 aprel 1932, Meksika körfəzi) — amerika şairi.

Həyatı
------

Hart Kreyn (1899—1932) məşhur "Körpü" şerinin müəllifidir. Nəinki amerikan ədəbiyyatında, elə dünya ədəbiyyatında da Kreyn epik şerin uğurlu ustalarından hesab olunur. Amma onun yaratdıqlarına göstərilən maraq, özünə verilən seçilmişlik onu qane etmirdi. Kreyn birmənalı şəkildə özünü inandırmışdı ki, artıq dünyanı heyran qoyacaq bir əsər yazmaq mümkün deyil. Bunun üçün deyiləsi bütün sözlər, deyilə biləcək bütün formalarda deyilib. Kreyn iddia edir ki, onun yazmaq istədiyi şeylər yazmaqla təsvir edilə, göstərilə bilməz. Kreynin 1932-ci ildə öldüyü qeyd olunsa da, əslində onun nə vaxt və harada öldüyü məlum deyil.

Nyu-Yorka getmək üçün mindiyi gəmi gedəcəyi yerə çatsa da, Kreyn oraya çatmır. Şahidlər onun ömrünün son günlərində ölmək üçün çabaladığını iddia edir. Belə ki, o dəfələrlə sərsəm hərəkətlərlə döyülmək üçün qadağan olunmuş hərəkətlər edir, intim mövzularda danışır, çoxlu içirdi. Nəhayət, çox içdiyi günlərdən birində aprelin 27-də Nyu-Yorka gedən gəminin göyərtəsindən özünü dənizə atır. Onu tapmaq üçün uzun vaxt sərf olunsa da, axtarışlar bir nəticə vermir.

Amerikalı şair Hart Kreyn 1932-ci ildə 32 yaşında özünü dənizə ataraq intihar edib. Kreyndən üç il əvvəl şair dostu Harri Krosbi intihar etmişdi. Bir il əvvəl isə o, atasını itirmişdi. Kreyn gəmi ilə Meksikadan qayıdarkən özünü dənizə atıb və son dəfə qışqıraraq bu sözləri deyib: "Hamınız salamat qalın".

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Hart Crane // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Hart Crane // Solomon Quqqenhaym muzeyi. 1937.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Uçuş zamanı Mach rəqəmləri ilə bir ramjet mühərrikinin işləmə sxemi
Ramjet və ya soba borulu reaktiv mühərrik, hərəkətli hissələri olmayan reaktiv mühərrik növüdür. Yüksək sürətlərdə istifadə olunan sadə bir mühərrik növüdür. Bu üstünlüyü sayəsində raket sistemlərində istifadə edilmişdir.

Ramjet, irəli itələməli, sıxılmış hava qəbuledicili fırlanan kompressoru olmayan reaktiv mühərrik növüdür. Aşağı sürətdə itələmə qüvvəsi (impulslar) yaratmadığı üçün yerdə olan bir təyyarəni işə sala bilmir. Yüksək sürətli uçuşlar üçün uyğundur. Kompressor və ya turbin kimi hərəkətli hissələrə malik olmayan bir mühərrik növüdür. Ramjetlər işləmək üçün əvvəlcədən sürətə ehtiyac duyur və onlar səsdən yüksək sürətlərdə işə başlaya bilərlər (M>1). Bu tip mühərriklər 5 Mach sürətinə qədər işləyirlər. Daha yuxarı sürətlərə çıxmaq üçün Scramjet mühərrikləri tələb olunur. Yüksək sürət tələb edən sahələrdə istifadə olunur, silah istehsalçıları xarici qabıqlı ağır silahlara bir ramjet əlavə edərək silahın mənzilini artırdılar.

Tarix
-----

  

### René Lorin

Ramjet, 1913-cü ildə Fransada René Lorin tərəfindən icad edilmiş və patentləşdirilmiş bir cihazdır. Prototip inşası zamanı, uyğun olmayan materiallardan istifadə edildiyi üçün bu prototip gözlənilən nəticələri verə bilməmişdir.

### Albert Fonó

1915-ci ildə macar ixtiraçısı Albert Fonó topların mənzilini artırmaq üçün bir yol tapdı. Başlatma mexanizminə bir ramjet qurğusu əlavə edərək, aşağı mənzilli top ağızına yüksək mənzil xüsusiyyəti, yüksək çəkili topu aşağı çəkili atıcıdan atmağa imkan vermişdir. Fonó icadını Avstriya-Macarıstan ordusuna təqdim etmiş, ancaq onun icadı rədd edilmişdir.

### Almaniya

1936-cı ildə Hellmuth Walter qazla işləyən test mühərriki hazırladı. BMW və Junkers nəzəri işi davam etdirdilər. 1941-ci ildə Eugen Sänger çox yüksək temperaturda yanma kamerası olan ramjet mühərriki qurdu. Daha sonra Almaniyadakı müharibə dövründə, yanacaq çatışmazlığı başladı, sınaqlar sıxılmış kömür, toz blokları ilə davam etdirildi, nəticədə yanma azlığı nəticəsində testlər uğursuz oldu.

### Fransa

Leduc 022
Nord Aviation 1500 Griffon II
*Rene Leduc*un işləri olduqca diqqətəlayiqdir. Leducun modeli Leduc 0.10, ilk uğurlu ramjet mühərriki ilə işləyən təyyarədə quraşdırıldı.

Nord 1500 Griffon 1958-ci ildə 2.19 Macha çatdı

Üstünlükləri və çatışmazlıqları
-------------------------------

Üstünlükləri
* Aşağı çəki
* Kilo nisbətinə görə yüksək itələmə qüvvəsi
* Hərəkət edən hissələri yoxdur
* Mach 5.0-ə çata bilir.

Çatışmazlıqları
* Səsdən yuxarı sürətlərdə işləyə bilir.
* Yanma üçün havanın subsonik sürətə düşməsi vacibdir.

Ramjet motorlu hava nəqliyyatı vasitələri
-----------------------------------------

* Hiller YH-32 Hornet (ramjet motorlu helikopter)
* Lockheed D-21/M-21 (Lockheed D-21)
* Lockheed X-7
* Nord 1500 Griffon
* Republic XF-103

Ramjetdən istifadə edən döyüş raketləri
---------------------------------------

* Bomarc
* BrahMos
* MBDA Meteor
* Bristol Bloodhound
* Bendix RIM-8 Talos
* North American SM-64 Navaho
* P-270 Moskit
* Akash missile
* Sea Dart missile
* 2K11 Kruq
Memorialın təsviri olan açıqca, və əhatəsində 1994-1996-ci ildə Rusiya-Çeçenistan müharibəsində dağıdılmış Qroznı şəhərinin təsviri olan açıqcalar. Divar yazısında deyilir: "Ağlamarıq.!! Qırılmarıq.!! Unutmarıq.!!"
**1944-cü ilin deportasiya qurbanları memorialı** (çeç. 1944 шарахь дIабохийначеран хIоллам; *rus.* Мемориал жертвам депортации 1944 года) — 1992-ci ilin yayında Çeçenistanın paytaxtı Qroznı şəhərinin mərkəzində soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə inşa olunmuş memorial abidə kompleksi idi, 1944-cü ilin fevralında çeçen xalqına qarşı Stalin rejiminin törətdiyi zorla Mərkəzi Asiyaya deportasiya edilməsi zamanı onların soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə.

1994-1996-ci ildə olan Rusiya-Çeçenistan müharibənin təsiri altında dağıntılar alınmış və müharibədən sonra bərpa olunmuşdu, həmçinin 1999-2000-ci illərdə, Çeçenistana qarşı Rusiyanın hərbi kampaniya zamanı qismən ziyan dəymişdi, və 2008-ci ildə hakimiyyət tərəfindən onun sökülməsinə cəhd göstərərək eybəcərləşmişdi. O zaman hüquq müdafiəçilərinin, hiddət qarşısında belə "barbarlıq" və "vəhşiliklə" üz-üzə olaraq "şəhərin yeganə əsl çeçen abidəsini" sökülməsindən xilas etdilər, heç olmasa memorial, müstəqilliyin qaçılmaz simvolu kimi dərk edilən, və ətrafına başdan-başa hasar çəkilmişdi, tamamilə onu gözlərdən gizlədərək.

Buna baxmayaraq, çeçen xalqının deportasiyasının 70-ci ildönümü ərəfəsində, 2014-cü ilin fevralında abidə kompleksi, "yuxarıdan əmri ilə" gizli və bu dəfə, tamamilə söküldü. Onun üzərində olan, kompozisiyaya daxil olmuş qəbir daşları, Əhməd Kadırovun meydanına köçürülmüşdü və rusiya hakimiyyəti yerli əməkdaşlarının həlak olanların şərəfinə ucaldılmış abidəsinin yanında quraşdırılmışdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Мемориал жертвам депортации чеченцев и ингушей в 1944 г." Сахаровский центр (rus). 2018-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23-07-2019.
2. ↑  "В Чечне демонтируют Мемориал памяти жертв депортации 1944 года". Кавказский узел (rus). 29-05-2008. 2019-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23-07-2019.
3. ↑  *Муслим Ибрагимов.* "В столице Чечни обнаружены надмогильные плиты, использованные в качестве фундамента". Кавказский узел (rus). 04-04-2012. 2019-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23-07-2019.
4. ↑  Isabelle Astigarraga, *Tchétchénie : Un peuple sacrifié*  (fr.), Paris, L'Harmattan, 2000, p. 260.
5. ↑  *Алексей Андреев.* "Память не слышит приказы сверху". Слово без границ (rus). 18-02-2014. 2017-03-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23-07-2019.
6. ↑  *Елена Снежная.* "В Грозном убирают Мемориал памяти жертв сталинской депортации". ЮГ (rus). 15-02-2014. 2019-07-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23-07-2019.
7. ↑  *Муслим Ибрагимов.* "Чеченские власти демонтируют Мемориал памяти жертв депортации в Грозном". Кавказский узел (rus). 14-02-2014. 2019-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23-07-2019.
Neoklassik memarlığın nümunəsi:  
Linkoln memorialı, Vaşinqton, ABŞ
(2010)
**Neoklassik memarlığı** — memarlıq üslubu.

Məzmun
------

Memarlıqda klassisizm ənənələri ilə bağlı ən çox yayılmış neoklassik cərəyanların 3 mərhələsi fərqlənir:

1. Təqribən 1910–1920-ci illərin ortaları;
2. 1930-cu illər;
3. 1950-ci illərin axırlarından başlanan mərhələ.

1-ci dövrdə eklektizm və modern memarlığındakı forma sərbəstliyinə və bəzəklərin ifrat çoxluğuna qarşı klassik formalar əsas götürülürdü. 1910-cu illər rus memarlığında klassika dövrünün memarlıq prinsiplərinə meyl göstərilirdi (İ.A.Fomin, İ.V.Joltovski və başqaları). 1910–1920-ci illərdə Neoklassik memarlıq ABŞ və Böyük Britaniyanın rəsmi memarlığı daxilində inkişaf edir, dəbdəbəliyi və monumentallığı ilə fərqlənirdi (Vaşinqtonda Linkoln memorialı, 1914–1922).

1930-cu illərdə İtaliya və Almaniyada Neoklassik memarlıq vasitələrindən faşist ideologiyasının təbliği üçün istifadə edilmişdi (Romada universitet şəhərciyi, Berlində imperiya dəftərxanası və sair).

1950-ci illərin axırlarından Neoklassik memarlıq əsasən ABŞ memarlığında geniş yayılmışdır (memarlar: E.Stoun, V.Qropius, E.Saarinen və başqaları). Neoklassik memarlıq prinsipləri həmçinin 1930-cu illərin 2-ci yarısı — 1950-ci illərin əvvəllərində sovet memarlığında da əksini tapmışdı.

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, VII cild. Bakı, 1983. səh.191

İstinadlar
----------



| ⛭Memarlıq tarixi |
| --- |
| Memarlıq xronologiyası ·  İnşaat tarixi |
| Neolit dövrü memarlığı · Qədim Misir memarlığı · Qibti memarlığı · Çin memarlığı · Dravid memarlığı · Hindi memarlığı · Mayya memarlığı · Mesopotamiya memarlığı · Klassik memarlıq · Mesoamerika memarlığı · Əhəməni memarlığı · Qədim yunan memarlığı · Qədim Roma memarlığı · Hindistan memarlığı · İnk memarlığı · Sasani memarlığı · Bizans memarlığı · İslam memarlığı · Nevar memarlığı · Buddist memarlığı · Somali memarlığı · İran memarlığı · Roman öncəsi memarlıq · Roman memarlığı · Romano-Qotik memarlığı · Qotik memarlıq  · Plateresko ·  Manuelino  ·  Hoysala memarlığı ·  Vijayanagara ·  Qərbi Çalukya ·  İntibah ·  Osmanlı memarlığı ·  Barokko ·  Bedermeyer ·  Klassisizm ·  Neoklassik ·  Historisizm ·  Qründerzeyt ·  Gothic Revival ·  Neointibah ·  Neo-Barok ·  Rationalizm ·  Modernizm ·  Modern ·  Ekspressionism ·  Modern memarlıq ·  Postmodern memarlıq |