**Millətlər Birliyi** (*ing.* Commonwealth of Nations), və ya **Birlik** (*ing.* Commonwealth); 1946-cı ilə qədər *Britaniya Millətlər Birliyi* (*ing.* British Commonwealth of Nations) — Hökumətlərarası təşkilatdır. Millətlər Birliyində 56 müstəqil ölkə bir-birini dəstəkləyir, demokratiya və inkişaf istiqamətində birgə məqsədlər yolunda çalışır.

Dünyanın ən böyük və ən kiçik, ən varlı və ən kasıb ölkələri birləşərək Birliyi əmələ gətirir. Millətlər Birliyi müxtəlif inanc və etnik mənşəyə mənsub iki milyard insanı özündə birləşdirir. Üzv ölkələri altı qitə o cümlədən Afrika (21), Asiya (9), Okeaniya, Amerika (3)
Karib hövzəsi (10), Avropa (2), Cənub Sakit okean təmsilçiləri (11) birləşdirir. Bu ölkələrin ikisindən başqa hamısı keçmiş Böyük Britaniya İmperiyasının tərkibində olmuşdur.

Birliyin əsasları
-----------------

Britaniya İmperiyası Kanada, Hindistan, Qərbi Hindistandakı bəzi mülkləri və bir sıra dağınıq və ucqar yaşayış yerlərini geridə qoyaraq 13 Amerika koloniyasını itirməsindən sonra, metropoldə iki siyasi xətt göstərildi. Birincisi, Hindistan və Uzaq Şərqdə İngilis nüfuzunun genişləndirilməsinə yönəlmişdi. İkinci xətt, bu nüfuzun genişlənməsi ilə birlikdə (İngilis sənayesinin maraqlarına və dövlət xərclərinə qənaət etmək üçün), Şimali Amerika müstəmləkələrinin İstiqlal Müharibəsinin təkrarlanmaması üçün müstəmləkələrdə özünütəsdiqin inkişafına imkan verdi.

"Millətlər Birliyi" termini 1884-cü ildə İngiltərənin baş naziri Lord Rozberi tərəfindən irəli sürülmüşdür. Birliyin başlanğıcı 1887-ci ildə Londonda keçirilən müstəmləkə konfransı ilə atıldı, burada yeni bir müstəmləkəçilik siyasətinin təməlləri möhkəmləndirildi: bundan sonra ən inkişaf etmiş müstəmləkələrə dominion statusu verildi — muxtar kvazi dövlət birləşmələri (daha sonra — əslində müstəqil dövlətlər), hamısı da Britaniya Millətlər Birliyinin bir hissəsi oldu — geniş Britaniya İmperiyasına toplaşmaq üçün hazırlanmış bir birlik. Bu hökmranlar Kanada, Avstraliya Birliyi, Yeni Zelandiya, Cənubi Afrika Birliyi, Nyufaundlend dominionu və İrlandiyadır.

1926-cı ildə Böyük Britaniyanın baş nazirləri konfransı və ingilis mülkiyyətləri, Balfur bəyannaməsini qəbul etdilər ki, Böyük Britaniya və Dominionlar bu dövlətlərin *"bərabər statusa sahib olduqlarını və daxili və ya xarici siyasətlərinin heç bir baxımından bir-birlərindən asılı olmadığını qəbul etdilər. Hakimiyyətə ortaq bir sədaqəti və İngilis Millətlər Birliyində təmənnasız üzv olmağına baxmayaraq."*

Birliyin hüquqi statusu, 11 dekabr 1931-ci il tarixli Vestminster əsasnaməsində təsbit edilmiş və 1947-ci ilə qədər hər biri fərdi bir birlik ilə Böyük Britaniya ilə birləşən bir növ dövlətlərin birliyi idi (yəni İngilis monarxı dominionların başçısı olaraq tanınmışdı).

İnkişafı
--------

İkinci Dünya Müharibəsi bitdikdən sonra, ingilis mülklərindəki milli azadlıq hərəkatlarının və ingilis hökumətinin maddi çətinliklərindən qaynaqlanan Britaniya İmperiyasının çöküşü başladı. 1946-cı ildən bəri Britaniya Birliyi sadəcə Birlik olaraq adlandırılır.

Hindistanın müstəqillik qazanması (15 avqust 1947-ci il) və onda bir respublikaçı idarəetmə formasının qurulması (və həmçinin İngilis monarxının dövlət başçısı kimi tanınmasından imtina) Birlik təşkilatının təməllərinin köklü şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb etdi. Xüsusilə, təşkilatın adı dəyişdirildi və fəaliyyətinin prioritet hədəfləri humanitar missiyalar, təhsil fəaliyyətləri və s. Birlik, ilk növbədə, inkişaf səviyyəsinə və iqtisadiyyatın təbiətinə görə fərqli dövlətlərin üzv olmaq imkanı qazandığı bir təşkilat kimi qəbul edilir. yaxın və bərabər qarşılıqlı əlaqə.

Müvafiq olaraq 1948 və 1967-ci illərdə müstəqillik qazanan Burma və Ədən, müstəqillikdən sonra heç vaxt Birliyin tərkibinə daxil olmayan keçmiş İngilis müstəmləkələrinə çevrildi (digər koloniyaların əksəriyyətindən fərqli olaraq). Misir (1922-ci ildə müstəqil oldu), İsrail (1948), İraq (1932), Bəhreyn (1971), İordaniya (1946), Küveyt (1961) Millətlər Birliyinin keçmiş protektoratlarının və ərazilərinin Birliyinə girmədi. , Qətər (1971), BƏƏ (1971) və Umman (1971). 1949-cu ildə cumhuriyyətli bir idarəetmə forması elan edilməklə İrlandiya, 1961-ci ildə Cənubi Afrika Respublikası (Cənubi Afrikanın Birliyə üzvlüyü 1994-cü ildə bərpa edildi) elan edildi. Buna baxmayaraq, 1949-cu il tarixli İrlandiya Qanununa əsasən, İrlandiya Respublikasının vətəndaşları, Britaniyanın qanunlarına görə, Birlik ölkələrinin vətəndaşları ilə bərabər statusa sahibdirlər.

Cümhuriyyət idarəetmə forması ilə Birlik üzvlüyü arasındakı ziddiyyət mövzusu, 1949-cu ilin aprelində Birlik ölkələri Baş nazirlərinin Londonda keçirilən iclasında həll edildi. Hindistan, İngilis hökmdarını Hindistanın bir respublika elan etməsi qüvvəyə minməli olduğu 1950-ci ilin yanvarından etibarən "Müstəqil Birlik üzvü olan dövlətlərin və Birliyin Başçısının sərbəst birləşməsinin simvolu" kimi tanımağı qəbul etdi. Birliyin qalan hissəsi də öz növbəsində Hindistanın təşkilata üzvlüyünü qorumağa razı oldular. Pakistanın təkidi ilə oxşar qərarın digər dövlətlərə qarşı veriləcəyinə qərar verildi. London Bəyannaməsi ümumiyyətlə indiki formada Birliyin başlanğıcını göstərən bir sənəd kimi qəbul edilir.

Birliyə sözdə deyilənlər daxildir. Birlik Krallığı — 16 əyalət (Birləşmiş Krallıq da daxil olmaqla), dövlət başçısının General Qubernatorun təmsil etdiyi İngilis monarxı tərəfindən tanınır. Bununla birlikdə, bu başlıq, Birlik üzv ölkələri üzərində heç bir siyasi güc nəzərdə tutmur və avtomatik olaraq İngilis monarxına şamil edilmir. Birlik üzv dövlətlərinin əksəriyyəti Britaniya hökmdarını dövlət başçısı kimi tanımır. Bununla belə, bu, Birlik içindəki statuslarına təsir göstərmir. Birlik siyasi bir birlik deyil və ona üzv olmaq İngiltərənin qalan üzvlər üzərində hər hansı bir siyasi təsir göstərməsinə imkan vermir.

Birliyin böyüməsi ilə birlikdə Böyük Britaniya və 1945-dən əvvəl mövcud olan hökmranlıqlar ("dominion" adı 1940-cı illərdə rəsmi istifadədən çıxdı), xüsusən 1960-cı illərdən bəri fikir ayrılıqlarının başladığı vaxtdan etibarən qeyri-rəsmi olaraq "Köhnə Birlik" adlandırıldı. Köhnə, "Ağ" Birliyin təşkilatın Afrika üzvlərindən fərqli olma ittihamlarına, irqçilik və müstəmləkəçilik ittihamlarına yol açan bu fikir ayrılıqları, 1970-ci illərdə Cənubi Rodeziya ilə bağlı kəskin mübahisələr, Cənubi Afrikaya qarşı sanksiyaların tətbiqi zamanı ortaya çıxdı. 1980-ci illərdə və günümüzə daha yaxın, Nigeriyada və daha sonra Zimbabvedə demokratik islahatların aparılması zərurəti haqqında. Xüsusilə, Zimbabvenin keçmiş prezidenti Robert Mugabe, "Birlik" in ölkədəki siyasi dəyişikliyə məcbur etmək cəhdlərinin əslində Ağ Birliyin üstünlük təşkil etdiyi irqçilik və müstəmləkəçilik təzahürləri olduğunu ifadə edərək "Ağ Birlik" ifadəsini tez-tez işlədib. Millətlər Birliyi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Австралија Иттифагы. Дөвләт гурулушу // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 52.
2. ↑  "Avropanı xilas etmiş adam". 2011-06-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-09-22.
3. ↑  "XIX Millətlər Birliyi". 2011-06-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-09-22.
4. ↑  "Содружество наций // Энциклопедия «Кругосвет»". 2021-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-06.
5. ↑  *М. В. Пономарев.* История стран Европы и Америки в новейшее время. М. Пономарев М. В. 2010. 310. ISBN 978-5-392-00982-4.

Ədəbiyyat
---------

* *Сперанский А.*, Содружество на современном этапе: дальнейшее усиление центробежных тенденций (к итогам Оттавской конференции 1973 г.), в кн.: Международный ежегодник. Политика и экономика, М. 1974.
* *Крылова Н. С.* Содружество наций: политико-правовые проблемы. М. 1991
* *Сухоруков А. В.* Британское содружество наций: прошлое и настоящее // Новая и новейшая история. 2006. № 5
* *The Constitutional Structure of the Commonwealth*, by K C Wheare. Clarendon Press, 1960. ISBN 0-313-23624-0
* *A Guide to the Contemporary Commonwealth*, by W D McIntyre. Palgrave, 2001. ISBN 0-333-96310-5
* *The Commonwealth in the World*, by J D B, by N Mansergh. University of Toronto Press, 1982. ISBN 0-8020-2492-0
* *Making the New Commonwealth*, by R J Moore. Clarendon Press, 1988. ISBN 0-19-820112-5
* *Les ONG du Commonwealth contemporain: rôles, bilans et perspectives*, by C A Auplat. L’Harmattan, Paris, 2003. ISBN 2-7475-5513-5
* *Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance*, by Timothy M Shaw. Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-35120-1 (hbk). — ISBN 978-0-415-35121-8 (pbk)

Xarici keçidlər
---------------

* Millətlər Birliyi // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
* Содружество наций: прошлое и настоящее
* The Commonwealth Secretariat
* The Commonwealth Institute, London
* The Royal Commonwealth Society
* The Royal Commonwealth Society (of Canada)
* British Empire & Commonwealth Museum, Bristol, England
* Association of Commonwealth Universities
* University of London Institute of Commonwealth Studies
* Association for Commonwealth Literature and Language Studies
* The Commonwealth as a popular club
* What is the Commonwealth
* The Commonwealth Parliamentary Association