Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parisdəki nümayəndəliyinin rəhbəri Əlimərdan bəy Topçubaşov 
**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ABŞ-da lobbiçilik cəhdləri** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin beynəlxalq aləmdə özünə tərəfdaş toplaması, ABŞ-la yaxınlaşmaq və beynəlxalq ictimamiyyət tərəfindən müstəqil dövlət kimi tanınmaq üçün etdiyi cəhdlərdən biri. Ən mühüm məqsədlərdən biri isə dövlət müstəqilliyinin ABŞ tərəfindən tanınmasına nail olmaq idi.

Arxa fon
--------

Azərbaycan Respublikası və onun Parisdə olan nümayəndələri ABŞ-la
iqtisadi və siyasi əlaqələr yaradılmasına, xüsusilə, Birləşmiş Ştatlar tərəfindən
tanınmağa böyük səy göstərirdilər. Bu xeyli dərəcədə onunla bağlı idi ki, ənənəvi
Avropa dövlətləri ilə yanaşı, Birinci dünya müharibəsindən sonra ABŞ iqtisadi
cəhətdən çox qüvvətlənmiş və əslində dünya siyasətini müəyyən edən dövlətlərdən
birinə çevrilmişdi. Müharibədən sonrakı ilk illərdə Birləşmiş Ştatlar dünyanın əsas
bankiri rolunu oynayırdı, yaxud ABŞ dövlət katibi Lansinqin dili ilə desək,
Amerika dünyanı iqtisadi cəhətdən idarə edirdi və siyasi cəhətdən də onu idarə
etməyə hazırlaşırdı. Bundan əlavə, prezident Vudro Vilson dünya müharibəsindən
sonra yaranan dünya sisteminin əsas memarı, yeni yaranmış dövlətlərin
müdafiəçisi, kiçik xalqların dostu kimi tanınırdı. Paris Sülh konfransı dövründə
Vilsonun Qafqaz respublikalarına soyuq münasibəti onunla bağlı idi ki, bir növ bu
respublikalar Polşa, Finlandiya, Çexoslovakiya, Yuqoslaviya və digərlərindən
fərqli olaraq, "gözlənilmədən" yaranmışdılar, yaxud Vilsonun 1918-ci ilin yanvarında elan edilmiş on dörd sülh prinsipində kiçik xalqların təyini müqəddəratı
hüququ təsbit edilsə də, həmin prinsiplərdə Rusiya imperiyasının dağılması
nəzərdə tutulmamışdı. Bir növ Vilson üçün Rusiyanın dağılması və onun
hüdudlarında Gürcüstan və Azərbaycan adlı respublikaların yaranması tamamilə
gözlənilməz bir hadisə idi. Qafqazda "qəflətən" meydana çıxan bu respublikalar
haqqında, nəinki Amerika prezidentinin və siyasi dairələrinin, eləcə də Birləşmiş
Ştatların ictimaiyyətinin məlumatı çox az idi. Bunu nəzərə alaraq Ə.M.Topçubaşov
Azərbaycan və Gürcüstanı ABŞ-da təbliğ etməyi, onları siyasi cəhətdən tanıtmağı
öz üzərinə götürmüş, Nyu-York şəhərindən ABŞ Konqresinin nümayəndələr
palatasının üzvü, vəkil Valter Çandler vasitəsi ilə sentyabr ayının 26-da prezident
V.Vilsona məktub və bir sıra materiallar göndərmişdi. Məktubda 1919-cu ilin may
ayının 28-də, istiqlaliyyət elan edilməsinin birinci ildönümü günü Azərbaycan
nümayəndələrinin Vilson tərəfindən qəbul edilməsi prezidentə xatırladılır və bu
görüşün onlar üçün unudulmaz hadisə olduğu qeyd edilirdi. О yazırdı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Biz sizin simanızda xalqları, xüsusən sizin prinsipləriniz əsasında milli və siyasi cəhətdən öz müqəddəratını təyin etmiş kiçik xalqları sülhə, azadlığa və yanaşı yaşamağa çağıran müasir Apostolu görürük. Belə xalqlardan biri olan Azərbaycan xalqının nümayəndəsi kimi, biz ümidvarıq ki, xalqımız Böyük Amerika və Sizin tərəfinizdən də müstəqilliyini və azadlığını qorumaq kimi müqəddəs işdə müdafiə olunacaq və yardım alacaqdır.* | "|

Prezident Vilsonun Azərbaycan haqqında
məlumatının azlığını nəzərə alaraq, Ə.M.Topçubaşov Azərbaycanın müstəqilliyi
haqqında memorandumu, sərhədlər göstərilən iqtisadi xəritəni, Azərbaycanın
iqtisadi və maliyyə vəziyyəti haqqında diaqramları, etnoqrafik xəritə ilə birlikdə
Azərbaycan əhalisinin milli-etnik tərkibi haqqında memorandumu ona
göndərdi. Amerika ilə əlaqələri genişləndirməyi zəruri edən digər bir səbəb də var idi.
Dünya müharibəsi başa çatan kimi ermənilər ABŞ-da "Müstəqil Ermənistanın
Amerika Komitəsi"ni yaratmışdılar və bu komitə, təkcə Ermənistanın
müstəqilliyini tanıtmaq uğrunda deyil, eyni zamanda Azərbaycanı və Gürcüstanı
Amerika siyasi dairələri, Amerika ictimaiyyətinin gözündə nüfuzdan salmaq
istiqamətində iş aparırdı. Ona görə, ABŞ-da Azərbaycan haqqında həqiqətin
yayılmasına, Amerika siyasi dairələrinin Azərbaycan haqqında təsəvvürlərinin
düzgün formalaşmasına böyük zərurət duyulurdu.

Valter Çandler

Çandlerlə müqavilə
------------------

Baltik ölkələri,
Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələri vəkil V.Çandlerlə müqavilə
bağlamışdılar. 1919-cu ilin sentyabrında Ə.M. Topçubaşov Parisdə olan bütün
nümayəndə heyətinin iştirakı ilə V.Çandlerlə iki müqavilə imzaladı. 3 ay müddətinə imzalanmış birinci müqaviləyə görə, Amerika vətəndaşı Valter
M.Çandler Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibinə təbliğati məsələlərlə bağlı
hüquq məsləhətçisi kimi qəbul edilirdi və üç ay müddətinə Azərbaycan Respublikasının mənafeyini və müstəqilliyini müdafiə etməyi öz üzərinə
götürürdü. Azərbaycan tərəfi isə bu xidmətin müqabilində V.Çandlerə 5 min
Amerika dolları həcmində zəhmət haqqı verməli idi. Bu məbləğin yarısı müqavilə
imzalanan kimi, qalan yarısı isə 1919-cu ilin dekabr ayının 1-dən gec olmayaraq
ödənilməli idi. Qarşılıqlı razılığa əsasən, müqavilə imzalandığı andan qüvvəyə
minirdi. Azərbaycan tərəfi müqavilənin parlamentdə təsdiq edilməsinə təminat
verirdi. Bu müqavilə ilə yanaşı, eyni zamanda tərəflər uzunmüddətli dövr üçün
nəzərdə tutulan ikinci kontraktı hazırlamalı idilər və oktyabr ayının 4-dən
başlayaraq V.Çandler öz müqavilə öhdəliklərinin icrasına, yəni ABŞ-da
Azərbaycan haqqında təbliğat kampaniyasına başlamalı idi. Az sonra imzalanan
ikinci müqavilənin preambulasında göstərilirdi: bu sazişə əsasən, Azərbaycan
Respublikası parlamentinin sədri, Azərbaycan Respublikasının Paris Sülh
konfransında nümayəndə heyətinin rəhbəri Ə.M.Topçubaşov Azərbaycan Respublikası tərəfindən ona verilmiş səlahiyyətə əsasən, Amerika Birləşmiş Ştatlarında müstəqil Azərbaycan Respublikasının mənafeyini müdafiə və təbliğ
etmək məqsədi ilə Nyu-York şəhərindən olan, hüquq məsləhətçisi işləməyə razılıq
verən vəkil Valter M.Çandlerin xidmətindən istifadə etməyə razılıq verir.
İmzalanmış müqavilənin şərtlərinə görə, yuxarıda qeyd edilən vəzifəni yerinə
yetirmək üçün Ə.M.Topçubaşov V.M.Çandlerə ABŞ Azərbaycanın tam
müstəqilliyini de-fakto tanıyan kimi əlli min dollar zəhmət haqqı verməli idi.
Müqavilədə göstərilirdi ki, əgər ABŞ Azərbaycanın tam müstəqilliyini tanımaqdan
imtina edərdisə, V.M.Çandlerə Azərbaycan tərəfindən heç bir kompensasiya
ödənilmirdi! Müqavilə Azərbaycan Parlamentində təsdiq edildikdən sonra
Ə.M.Topçubaşov və Valter M.Çandlerin imzası və Azərbaycan hökumətinin
möhürü ilə hüquqi cəhətdən qüvvəyə minirdi. Öz növbəsində Gürcüstan Respublikası da V.Çandlerlə təxminən bu məzmunda bir saziş imzalamışdı.

V.Çandlerlə imzalanmış müqavilə barədə Ə.M.Topçubaşov Azərbaycan
hökumətinə yazırdı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *"Amerikalı vəkil Çandlerlə bağlanmış kontraktlara gəldikdə, deməliyəm ki,...bu vəkil Estlandiyanın (Estoniyanın), Litvanın və Letoniyanın (Latviyanın), həmçinin, Gürcüstan və Azərbaycanın mənafelərini müdafiə etməyi öz üzərinə götürür...Bütün bunlar ondan irəli gəlir ki, Amerikada kimi isə əldə saxlamaq zəruridir.* | "|

Henri Morqentau ilə görüş
-------------------------

V.Çandler ABŞ-a yola düşdükdən sonra Ə.M.Topçubaşov Parisdə olan və
Vaşinqtona yola düşmək ərəfəsində olan Amerika nümayəndə heyətinin üzvü H.Morqentau ilə görüşüb xahiş etdi ki, Azərbaycanın Birləşmiş Ştatlarda
müvəkkili olan, onun yaxşı tanıdığı V.Çandlerə köməklik göstərsin. H.Morqentau
buna razılıq verərək məsləhət gördü ki, "ABŞ-da Azərbaycanın öz nümayəndəliyi
olsa, daha yaxşı olar." Söhbət zamanı Morqentau bildirdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Biz bütün kiçik xalqların dostuyuq. Sizin hamınıza kömək etməyə şadıq, lakin beynəlxalq siyasətdə, təkcə biz hər şeyi həll etmirik. Mən sizin memorandumla tanış oldum və görürəm ki, Azərbaycan varlı ölkədir və özü sərbəst yaşaya bilər. Siz Amerikada yaxşı qəbul edilirsiniz və həm də ola bilsin ki, sizin sərvətinizə layiq kapital tapıla bilər.* | "|

ABŞ-la əlaqələr
---------------

Əlbəttə, sonuncu məsələ Parisdə olan Azərbaycan nümayəndələrinin
diqqətindən yayınmamışdı və Amerika ilə iqtisadi əlaqələr yaratmaq üçün ABŞ
işgüzar dairələrinin nümayəndəsi Maks Rabinov Azərbaycan nümayəndəliyinin
maliyyə işləri üzrə məsləhətçisi təyin olunmuşdu və onunla müqavilə bağlanmışdı.
M.Rabinov Azərbaycandan dünya qiymətlərinə uyğun neft alınmasını, ABŞ
maliyyə orqanları tərəfindən Azərbaycana kredit buraxılmasını, habelə,
Azərbaycan üçün Amerika manufaktura mallarının alınmasını təşkil etməli idi.
Bu əməliyyatda əldə olunmuş gəlirin 3 faizi M.Rabinova çatmalı idi. M.Rabinovla
bağlı məsələlər Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələrinin 23 avqust, 18 sentyabr
tarixli birgə iclaslarında müzakirə edilmişdi. M.Rabinovla müqavilə altı ay
müddətinə bağlandı, tərəflər arzulayardısa, müddət artırıla bilərdi. M.Rabinov
ABŞ-a qayıdan kimi Amerikanın "Standard oyl kompani of Nyu-York" neft
şirkətinin direktoru, hələ 1919-cu ilin iyununda neft alınması ilə bağlı Bakıda
danışıqlar aparmış P.İ.Tomas onunla əlaqəyə girib, Bakıdan neft alınması ilə bağlı
uzun müddətli müqavilə bağlamaq istəmişdi. Bu barədə M.Rabinov noyabr ayının
1-də Ə.M.Topçubaşova göndərdiyi teleqramda "Standard oyl"la danışıqlar
aparmaq üçün Ə.M.Topçubaşovdan icazə istəyirdi. Bu kompaniya ilə 1919-cu
ilin iyul ayında 12 milyon pud kerosin alınması barədə P.İ.Tomasla yollar naziri
X.Məlik-Aslanov arasında müvəqqəti saziş imzalanmışdı. 1920-ci ilin 31
yanvarına qədər "Standard oyl" kompaniyasına hər tonu 34 dollardan 6 milyon pud
kerosin verilməli idi.1107 Bu kompaniyanın vasitəsi ilə Azərbaycan ABŞ-dan hər
pudu 2,5 dollara 40 min ton taxıl almışdı.

Oktyabr ayının 18-də Valter Çandler Amerikadan Ə.M.Topçubaşova
özünün hesabat xarakterli birinci məktubunu göndərdi. О yazırdı ki, ABŞ-da
Gürcüstan və Azərbaycan kimi ölkələr barədə təbliğat kampaniyası aparmaq çox
çətindir, çünki onlar Amerikada tanınmırlar və eyni zamanda estonlar, ukraynalılar,
latışlar və ermənilər kimi koloniyaya malik deyildirlər. Çandler təklif edirdi ki, ya
Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələri Amerikaya gəlməlidir, ya da bu işi о özü
dostları ilə birlikdə görməlidir. V.Çandler yazırdı:
{{cquote|*Prezidentin (V.Vilsonun) uzunmüddətli xəstələnməsi təbliğat aparılması yolunda başlıca maneədir. Digər ölkənin müstəqilliyinin tanınması bizim hökumətin icra orqanının qərarından asılıdır. Bu, о deməkdir ki, hər şeydən əvvəl prezident fəaliyyətə başlamalıdır."*
V.Çandler prezident sağaldıqda onunla mütləq görüşəcəyini, Ə.M.Topçubaşovun
məktubunu və Azərbaycana aid materialları ona çatdıracağını bildirirdi. İndi isə o, Azərbaycan nümayəndələrindən aldığı materialları Amerika senatorları arasında
yayaraq qeyd edirdi ki, prezident işə çıxdıqda "mən Azərbaycanın və Gürcüstanın
müstəqilliyinin tanınmasına aid qətnaməni Senata və Konqresə verəcəyəm."
Мəktubda o, Azərbaycanın istiqlaliyyətini tanıtmaq üçün bütün vasitələrdən
istifadə edəcəyini, Ə.M.Topçubaşov və gürcü nümayəndəsi Z.Avalovun
Amerikaya gəlməsi üçün çalışdığını göstərirdi.

### ABŞ-da erməni təbliğatı

Ə.M.Topçubaşov Çandlerə yazdığı cavab məktubunda konfransda Qafqaz
barədə cərəyan edən hadisələr, konfransda Azərbaycana münasibət, Denikinlə və
digər məsələlərlə bağlı ətraflı məlumat vermişdi. O, Parisdə Amerika nümayəndə
heyətinin üzvü və Henri Morqentaunun onunla tanış etdiyi M.Q.Buklerlə görüşmüş
və Qafqazda cərəyan edən hadisələrlə bağlı Buklerin çoxlu suallarına cavab
vermişdi. Xüsusən, Qafqazda ermənilərlə bağlı eşitdikləri M.Q.Bukler üçün yenilik
olmuşdu. Söhbətin sonunda o, Əli Mərdan bəyə təşəkkür edərək demişdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Biz sizin qonşularınızı bir az da tanıdıq, onları heç də mələk saymırıq.* | "|

Lakin
M.Q.Buklerin dediyinin əksinə olaraq, ermənilər okeanın о tayında "mələk"
donuna girə bilmişdilər. Amerikada fəaliyyət göstərən "Müstəqil Ermənistanın
Amerika Komitəsi"nin sədri, Birləşmiş Ştatların Berlində keçmiş səfiri Ceyms
Cerard "əzabkeş xristian ermənilərin", "xristian məbədlərinin" xilas edilməsini
bütün vasitələrlə amerikanlara təlqin edirdi. Sentyabr ayının 28-də onun imzası ilə
bütün Amerika şəhərlərində yayılmış müraciətdə göstərilirdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Erməniləri tamamiləməhv olmaq təhlükəsi təhdid edir. Ermənistan Respublikası nümayəndələrindən aldığımız teleqram bu məsələdə heç bir şübhə yeri qoymur. Ermənistan sonuncu yalvarışlarını göndərir ki, xristian Amerikası onu xilas etsin. Deməyə ehtiyac yoxdur ki, əgər erməni xalqının məhv edilməsi baş verərsə, xristian kilsəsi əbədilik təhqir olunacaqdır. Yazıb sizdən xahiş edirik ki, Amerika Birləşmiş Ştatlarının prezidentinə teleqramlar vurun, məktublar yazın, Ermənistanın xilas edilməsi üçün əsaslı və təcili tədbirlər görməyə onu tələsdirin. Sizin yaşadığınız yerlərdə təcili şəkildə kilsələrin diqqətini buna cəlb edin. Hər bir kişidən və qadından xahiş edirik ki, prezidentə və öz ştatlarından olan senatorlara teleqram vurub Ermənistanı xilas etmək üçün təcili tədbirlər görməyə çağırsınlar. Bizim icraiyyə komitəsi bu fikirdədir ki, yardım göstərmək üçün prezident yetərli hakimiyyətə malikdir və kömək etmək onun borcudur. Ermənistan məhv olur. Amerika öz sözünü deməlidir.* | "|

Bu müraciətin mətnini Ə.M.Topçubaşova göndərərək, Çandler yazırdı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Azərbaycanın və Gürcüstanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmaq üçün də bax belə komitələr və belə müraciətlər zəruridir."* | "|

Kaçaznuni, Enfiadcyan və Piralovun Amerikaya səfəri münasibəti ilə C.Cerardın
komitəsi nümayəndələr palatasının bütün üzvlərini, о cümlədən V.Çandleri də
təbliğat xarakterli ziyafətə dəvət etmişdi. V.Çandler həmin dəvətnamənin mətnini
də Əli Mərdan bəyə göndərmişdi. Ziyafətdə çıxış edən Kaçaznuni ABŞ siyasi
dairələrinə bildirirdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Ermənistana silah versəniz əmin ola bilərsiniz ki, türklər, kürdlər və tatarlar erməni xalqının dincliyini pozmağa cəsarət etməzlər.* | "|

Ceymis Cerardın geniş məruzəsi
əsasında yığıncaqda dörd bənddən ibarət qərar qəbul edildi. Orada federal
hökumətdən tələb edilirdi ki, Ermənistan Respublikası Birləşmiş Ştatlar tərəfindən
tanınsın; 30 min nəfərlik ordunu saxlamaq üçün Ermənistana ərzaqla, silahla və
hərbi sursatla yardım göstərilsin; ABŞ-da yaşayan ermənilərə 10 min nəfərlik
könüllü legion təşkil etməyə icazə verilsin, eyni zamanda İstanbul və Bolqarıstanda
da 10 min nəfərlik erməni legionu təşkil edilsin və bu konüllü legionlar
Ermənistana göndərilsin; Ermənistanın müstəqilliyi, Şərqi Anadolunun "erməni
vilayətləri" və Kilikiyanın da daxil olduğu Ermənistan dövlətinin yaradılması
haqqında hazırlanmış qətnamə ABŞ Senatından keçirilsin.

### M.Rabinovun vasitəçiliyi ilə ABŞ-la iqtisadi əlaqələr

Noyabr ayının 1-də yazdığı məktubda Çandler ABŞ-da ermənilərə
münasibətdə xristian həmrəyliyinin xeyli qüvvətləndiyini qeyd edirdi. O, göstərirdi
ki, qarşılaşdığım hər hansı senator və deputat bu fikirdədir ki, guya
azərbaycanlılara çox diqqət yetirmək lazım deyil, ona görə ki, onlar türk, tatar və
müsəlmandırlar. Мən onları başa salıram ki, "Azərbaycan xristian ölkəsi olan
Gürcüstanla tam həmrəydir, azərbaycanlılar və xristian gürcülər bu yaxında
müdafiə paktı imzalamışlar və siyasi cəhətdən müttəfiqdirlər, onlar erməniləri də
bu pakta dəvət etmişlər." Valter Çandlerin bu məktubuna cavab olaraq, Parisdə
olan Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələri yazıb xahiş etdilər ki, "ermənilərlə
heç bir mübahisəyə girmədən orada bizim xeyrimizə xüsusi təbliğat komitəsi
yaratsın." Az sonra, noyabr ayının 3-də M.Rabinov Azərbaycan
nümayəndələrinə məktubla müraciət etdi. Məktubdan məlum olur ki, о xeyli iş
görmüş, Azərbaycana göndərmək üçün 15 milyon dollarlıq mal tədarük etmişdir.
Amerika kreditləri məsələsinə gəldikdə isə bu məsələdə çətinlik ondan ibarət idi ki,
ABŞ siyasi cəhətdən tanımadığı ölkəyə kredit vermirdi. Rabinov bunu üçüncü ölkə
vasitəsi ilə etmək istəyirdi. M.Rabinov Ə.M.Topçubaşova bildirirdi ki, dekabrın 5-
də o, Parisdə olacaqdır və özü ilə Bakıya yola salmaq üçün işgüzar adamların böyük bir dəstəsini gətirir. M.Rabinovun qısa müddətdə ABŞ-da gördüyü ən
mühüm iş *Amerika-Qafqaz kommersiya palatasını* təşkil etmək idi. Bu palata
Azərbaycanla ticarət-iqtisadi münasibətlərdə həlledici rol oynaya bilərdi.

ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinə Ağqvardiyaçıların təsiri
-------------------------------------------------------

ABŞ-ın keçmiş Rusiya imperiyasında yeni yaranmış dövlətlərə, о cümlədən,
Azərbaycana münasibətinin səciyyəvi cəhətləri V.Çandlerin noyabr ayının 10-da
Ə.M.Topçubaşova göndərdiyi məktubda daha qabarıq şəkildə açılır. O, rəsmi
şəkildə Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınmasını Dövlət Departamenti qarşısında
qaldıranda aydın olur ki, Birləşmiş Ştatlar Kolçak, Denikin və Yudeniçin
aqibətinin nə ilə qurtaracağını gözləyir. V.Çandler göstərir ki, rus ağqvardiyaçı
generallarının məğlubiyyəti Dövlət Departamentində fikri yeni yaranmış
respublikaların xeyrinə dəyişdirməkdədir. ABŞ Dövlət Departamentində yeni
respublikaların müstəqilliyinin tanınması ilə bağlı V.Çandlerin sorğusuna verilən
cavabda göstərilirdi ki, Ştatların Departamenti son nəticədə kiçik xalqların
müstəqilliyinin tanınmasının əleyhinə deyildir, lakin bu indi ona görə mümkün
deyildir ki, Amerika hökuməti Millətlər Cəmiyyəti məsələsini axıra qədər həll
etməmişdir və bir də Kolçaka axırıncı dəfə imkan verilir ki, bolşevizmi məhv
etmək üçün öz gücünü göstərsin. Eyni zamanda bu məktubda yaxın vaxtlarda,
Azərbaycan da daxil olmaqla, Rusiya xalqlarına ABŞ tərəfindən prezident layihəsi
üzrə yardım göstəriləcəyinin mümkünlüyü söylənilirdi. V.Çandler haqlı olaraq
qeyd edirdi ki, kiçik xalqlar öz müstəqilliklərinin tanınması üçün bir neçə ay, yəni,
Kolçak və Denikinin tam məğlubiyyətini gözləməli olacaqlar.

1919-cu ilin payızında rus ağqvardiyaçı generallarının məğlubiyyəti hiss
edildiyi üçün, təkcə ABŞ-ın deyil, Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya siyasi və
işgüzar dairələrinin də Qafqaza, о cümlədən Azərbaycana marağı artırdı. De Monzienin
rəhbərlik etdiyi Franko-Qafqaz Komitəsi oktyabr ayının 4-də
Azərbaycan və gürcü, habelə Fransa işgüzar dairələrinin iştirakı ilə Qafqaza aid
konfrans keçirmişdi. Konfransın işini şərh edən Fransa mətbuatının Qafqaza
münasibətdə əvvəlki mühafizəkarlığı demək olar ki, yox idi. Konfransda
Azərbaycan nümayəndələrindən C.Hacıbəyli və M.Məhərrəmov məruzə etmişdilər.

Nəticə
------

1920-ci ilin yanvarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyi Antanta Ali Şurası tərəfindən tanındı. Lakin qısa müddət sonrakı Aprel işğalı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə əvvəlki dövrdə ABŞ-la yaratdığı iqtisadi əlaqələrdən istifadə etməyə imkan vermədi.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti

İstinadlar
----------

1. ↑  Cəmil Həsənli, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti (1918–1920), Bakı, səh 349.
2. ↑  Valter Çandlerin Paris Sülh konfransındakı Azərbaycan nümayəndəliyinin sədri Ə.M.Topçubaşova məktubu. 18.10.19197/ARDA, f.970, s.l, i.146, v.53–54
3. ↑  Azərbaycan Respublikasının Paris Sülh konfransındakı nümayəndəliyinin başçısı Ə.M.Topçubaşovun Nazirlər Şurasının sədrinə məktubu. 06–10.11.19197/ARDA, f.970, s.1, i.146, v.19
4. ↑  Azərbaycan Respublikasının Paris Sülh konfransındakı nümayəndəliyinin başçısı Ə.M.Topçubaşovun Nazirlər Şurasının sədrinə məktubu. 06–10.11.19197/ARDA, 1.970, s.l, i.146, v.11.
5. 1 2 3  Maks Rabinovun Paris Sülh konfransındakı Azərbaycan nümayəndəliyinin sədri Ə.M.Topçubaşova məktubu. 01.11.1919.//ARDA, f.970, s.1, i.146, v.57
6. ↑  Valter Çandlerin Paris Sülh konfransındakı Azərbaycan nümayəndəliyinin sədri Ə.M.Topçubaşova məktubu. 01.11.1919.//ARDA, f.970, s.l, i.145, v.59
7. ↑  Valter Çandlerin Paris Sülh konfransındakı Azərbaycan nümayəndəliyinin sədri Ə.M.Topçubaşova məktubu. 18.10.19197/ARDA, f.970, s.l, i.146, v.53-54
8. ↑  Valter Çandlerin Azərbaycan Respublikasının Paris Sülh konfransındakı nümayəndəliyinin sədri Ə.M.Topçubaşova məktubu. 10.11.19197/ARDA, f.970, s.l, i.145, v.80
9. 1 2  Comite France-Caucase.// Bulletin d'Information de L'Azerbaidjan. Paris, 1919, 18 Novembre, №4, p.5; Fransa-Qafqaz komitəsi haqqında. 1919.// ARDA, f.970, s.1, i. 146, v.91.