**Txaba-Yerdi** (inquş Тхьаба-Ерда, ТкъобӀаь-Ерда) — İnquşetiyanın Ceyrax rayonunda, Assa dərəsinin Xayrax və Pui kəndləri arasında, Gürcüstanla sərhəddən çox uzaqda yerləşən qədim xristian məbədi. Ceyrax-Assa Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Muzey-Qoruğunun tərkibinə daxildir. Uzunluğu 17 metr, eni 7,5 metrdir.

Txaba-Yerdi dağ məbədinin kim tərəfindən və nə vaxt tikildiyi barədə tarixçilər, arxeoloqlar arasında yekdil fikir yoxdur.

10 noyabr 2012-ci ildə kilsədə yüz ildən artıq müddətdə ilk dəfə olaraq pravoslav ibadəti keçirilib.

Adının mənası
-------------

Abidənin adının mənası ilə bağlı alimlər arasında yekdil fikir yoxdur. Bəzi tədqiqatçılar adın inquş dilindən *ТкъобIa-Ерды* "İnancımız", eyni zamanda "İnam məbədi" mənasını verdiyini, digər tədqiqatçılar isə "İki min müqəddəs" mənasını verdiyini bildirirlər.
Üçüncü qrup alimlər isə Txaba-Erdinin Tom-Erdadan, yəni Müqəddəs Tomas məbədindən təhrif edildiyi və sözün əsl mənasında "Thaba-erd bizim ziyarətgahımızdır" versiyasını da irəli sürürlər.

Təsviri
-------

Məbədin ilk təsviri 1787-ci ildə hərbi kvartirmeyster L.T.Şteder tərəfindən verilmişdir. 1811-ci ildə geoloq M.Enqelhardt məbədin planını götürür və onun eskizlərini çəkir. 1969–1971-ci illərdə məbəd ümumittifaq əhəmiyyətli abidə kimi bərpa edilmişdir.

Sovet dövründə 1940-cı illərdə inquşların deportasiyasına qədər məbəd dağlıq İnquşetiyanın mədəni və mənəvi mərkəzi olaraq qaldı. Vaynaxların şurası (məhkəməsi) olan Mexk-kxel Txaba-Yerdidə toplanır, burada ağsaqqallar, adətlərə görə, torpaq sahibliyi qaydasını, davranış normalarını, ticarət məsələlərini və cinayətkarların cəzasını müzakirə edirdilər. Bundan əlavə, məbəddə milli yığıncaqlar çağırılır və hərbi yürüşlərə mərkəzləşdirilmiş şəkildə hazırlıq aparılırdı.

İkinci Çeçen müharibəsi zamanı məbəd, hərbi manevrlərin mərkəzində idi. İnquşetiya prezidentinin sözlərinə görə, 58-ci ordunun əsgərləri Rusiya Federasiyasının ən qədim kilsəsindən tualet kimi istifadə edirdilər; həmçinin Rusiya vertolyotu aviasiyasının məbədə zərbə endirməsi nəticəsində məbədin dam örtüyü itib.

Arxitektur binası
-----------------

Məbəd bazilikadır. Şimal-şərqi Qafqazda belə məbədlərin tikilməsi çox güman ki, Kartlinin fəaliyyəti ilə əlaqələndirilə bilər. Txaba-Yerdi və Albi-Yerdi, bir sıra əlamətlərə görə, gürcü üç kilsəli bazilikasına aid edilə bilər. Kartlidə bu tip XIV əsrə qədər geniş yayılmışdı..

Məbədin memarlığı gürcü və inquş memarlığının xüsusiyyətlərinin sintezidir. Ən qədim tikinti dövrünün VIII əsrə aid olduğu güman edilir. XII əsrdə bu binanın bünövrəsi üzərində xristian kilsəsi ucaldılmışdır. Ola bilsin ki, tikinti gürcü kraliçası Böyük Tamaranın missionerləri tərəfindən başlanıb. Txaba-Yerdi kilsəsi indiki görkəmini XIV–XVI əsrlərdə almış və o vaxtdan ənənəvi Vaynax kultlarının idarə olunması üçün istifadə edilmişdir.

Kilsənin planı nisbətən sadədir. Hündür, uzunsov paralelepipedə (uzunluğu 17 metr, eni 7,5 metr) üç cüt möhkəm dirəklə bölünmüş və şərqdə yarımdairəvi apsislə tamamlanmışdır. Məbədin əzəməti çoxsaylı relyeflər və oyma detallar ilə tamamlanır, onların əksəriyyəti açıq şəkildə təkrar istifadə olunur, çünki mediaya görə, onlar tamamilə təsadüfi yerlərdədir.

"Txaba-Yerdi" xatirə sikkəsi
Məbədin qərb fasadında kilsə kompozisiyası adlanan bir kompozisiya var. İtkilərə baxmayaraq, onu X–XII əsrlərə aid etmək olar. Onun mərkəzində Xristos; sağda, ktitorun təsviri var. Sol fiqur uzun illər itmiş hesab edilsə də, bir müddət əvvəl ətraf kəndlərin birində təsadüfən aşkar edilərək araşdırılıb. Bu saqqallı bir adamın təsviridir. Başın yan tərəflərində böyük üzüm salxımlarının asıldığı üfüqi çıxıntılar var. Fiqurun başının yan tərəflərində gürcü hərfinin səkkiz hərfləri ilə "yepiskop Georgi" yazılmış yazı var. Yazı X əsrin II yarısı – XI əsrin I yarısına aiddir. Alimlər qeyd edirlər ki, taxtda oturan Məsihin fiquru qəbul edilmiş ikonoqrafik tabeçiliyə zidd olaraq, onun qarşısındakı yepiskop və dünyəvi şəxsdən xeyli aşağıdır. Buna görə bəzi tədqiqatçılar, çox güman ki, Xilaskarın fiqurlarının nisbi mövqeyi olduğu qənaətinə gəlirlər və kilsə rəhbərləri əvvəlcə tamamilə fərqli idilər. Sol əlində xaç, sağında isə qılınc sapı olan fiqur digərlərindən daha yaxşı qorunub saxlanılmışdır.

Txaba-Yerdidə şərq pəncərəsinin timpanumunda Samsonun şirlə güləşi təsvir edilmişdir.

Arxeoloji məlumatlar
--------------------

2008-ci ildə İnquşetiya Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Arxeoloji Mərkəz Moskva Memarlıq İnstitutunun əməkdaşları ilə birlikdə abidənin ərazisində arxeoloji tədqiqatlar aparmışdır. İnquşetiya Mədəniyyət Nazirliyinin mətbuat xidmətinin məlumatına görə, oyma dekorasiyalı yeni daş plitələr tapılıb, məbədin tikinti texnikasında isə müxtəlif xronoloji dövrlərdə məbədin struktur hissələrinin əvvəllər nəzərə alınmamış dəyişiklikləri aşkar edilmişdir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 

* Vsevolod Millerin çəkdiyi eskizlər (1888)
* Məbədin şərq divarının pəncərəsiMəbədin şərq divarının pəncərəsi
* Txab-Yerdi məbədi darvazasıTxab-Yerdi məbədi darvazası
* Txaba-Yerdi məbədindəki tağTxaba-Yerdi məbədindəki tağ
* Məbədin cənub divarının pəncərəsiMəbədin cənub divarının pəncərəsi
* Məbədin qərb divarında, giriş qapısının üstündəki barelyefMəbədin qərb divarında, giriş qapısının üstündəki barelyef
* Txaba-Yerdi məbədinin küncüTxaba-Yerdi məbədinin küncü
* Ümumi görünüşüÜmumi görünüşü
* Txaba-Yerdi məbədinin planıTxaba-Yerdi məbədinin planı
* Məbədin uzununa hissəsiMəbədin uzununa hissəsi
* Məbədin yamacında barelyefli plitələrMəbədin yamacında barelyefli plitələr
* Məbədin yaxınlığındakı ornamentli naxışlarMəbədin yaxınlığındakı ornamentli naxışlar
* Məbədin hasarının və darvazasının bir hissəsiMəbədin hasarının və darvazasının bir hissəsi
* Məbədin cənub divarıMəbədin cənub divarı

İstinadlar
----------

1. ↑  Тимур Ужахов. Православная обитель Ингушетии Arxivləşdirilib 2021-01-25 at the Wayback Machine. «Кавполит». 26 апреля 2014 г.
2. ↑  "Впервые с XIX века в древнем храме Тхаба-Ерды в горах Ингушетии совершено православное богослужение / Новости / Патриархия.ru". 2012-11-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-29.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  "Тхаба-Ерды: история, легенды и факты" (rus). azanfund. 2012-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-18.
4. ↑  *Tyler, Patrick E.* "Russia: Army Accused Of Desecrations" (ingilis). New York Times. 2012-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-10-08.  (#redundant\_parameters)
5. ↑  *В.В. Пищулина.* Христианские храмы Тхаба-Ерды и Алби-Ерды в истории архитектуры Северо-Восточного Кавказа (PDF) // Архитектурное наследство. Санкт-Петербург. Бондаренко И.А. 2009. 56–57.
6. ↑  "Храм Тхаба- Ерды". Ингушетия.org. 2009-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-10-08.
7. 1 2 3  "В ИНГУШЕТИИ НА МЕСТЕ СРЕДНЕВЕКОВОГО ХРАМА НАЙДЕНЫ СЛЕДЫ ЕЩЕ БОЛЕЕ ДРЕВНЕГО ПАМЯТНИКА" (rus). pravoslavie.ru. 2008-10-01. 2012-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-18.

Ədəbiyyat
---------

* *Белецкий Д. В. Казарян А. Ю.* Храм Тхаба-Ерды. Переплетение архитектурных традиций в Горной Ингушетии // «Монументальное зодчество Средиземноморья и Переднего Востока: Проблема воздействия культур». 2009.
* *Гадиев У. Б.* Исследование В.Ф. Миллером средневекового храма Тхаба-Ерды // «Известия СОИГСИ» (2 (41)). 2008. ISSN 2223-165X.
* *Гадиев У. Б.* Тхаба-Ерды. Христианский храм VIII‒IX вв // Археология и этнология Северного Кавказа (Сборник научных трудов) (1). Нальчик. 2012.
* *Крупнов, Евгений Игнатьевич.* Грузинский храм Тхаба-Ерды на Северном Кавказе // Краткие сообщения ИИМК (XV). М. 1947.

Xarici keçidlər
---------------

* "10 удивительных фактов о храме Тхаба-Ерды" — статья на портале Магас.ру
* В Ингушетии на месте средневекового храма найдены следы ещё более древнего памятника
* М. Озиев. Памятники Ингушетии: Храм Тхаба- Ерды. *Ingushetiya.ru*. Accessed on August 18, 2007.
* Хевсаков, Владимир Владимирович. Генезис религиозных воззрений ингушей: Дис. канд. ист. наук: 07.00.02. Владикавказ, 2004.
* Г. Г. Гамбашидзе — Из истории связей Грузии Ингушетии в средние века. Accessed on August 18, 2007.
* Храм Тхаба-ерды. Горная Ингушетия