**Trofim Denisoviç Lısenko** Ukrayna və Sovet aqronomu və bioloqudur.
Biologiya- Miçurin aqrobiologiyasında yalançı elmi istiqamətin banisi və ən böyük nümayəndəsi, SSRİ Elmlər Akademiyasının (1939), Ukrayna Elmlər Akademiyasının (1934), VASXNİL-in akademikidir (1935).
Sosialist Əməyi Qəhrəmanıdır (1945).
Üç dəfə birinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatıdır (1941, 1943, 1949).

1934-cü ildə elmi rəhbər, 1936-cı ildə isə Odessada Ümumittifaq Seleksiya və Genetika İnstitutunun direktoru təyin edilir.
1940-1965-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Genetika İnstitutunun direktoru olub..

Trofim Lısenko bir aqronom kimi bir sıra aqrotexniki üsulları (vernalizasiya, pambıq budanması, kartofun yay əkini) təklif və təbliğ etmişdir.
Lısenkonun təklif etdiyi üsulların əksəriyyəti hələ sovet kənd təsərrüfatında geniş tətbiq olunduğu dövrdə də P.N. Konstantinov, A.A. Lyubişev, P.İ. Lisitsyn və başqaları tərəfindən tənqid edilmişdir.
Lısenkonun nəzəriyyələrinin və aqronomik metodlarının ümumi çatışmazlıqlarını üzə çıxaran elmi rəqibləri də onu dünya elmi və təsərrüfat praktikasından ayrıldığına görə qınayırdılar.
Bəzi üsullar (məsələn, macar entomoloqu Yablonovskinin təklif etdiyi Asproparthenis punctiventris ilə mübarizə üsulu) Lısenkodan çox-çox əvvəl məlum idi, lakin gözləntiləri doğrultmadı və ya köhnəlmişdi.. Автор теории стадийного развития растений
Bitkilərin mərhələli inkişafı nəzəriyyəsinin müəllifidir.
Mendel genetikasını və irsiyyətin xromosom nəzəriyyəsini rədd etdi.
Lysenkonun adı genetika alimlərinə, eləcə də "Miçurin genetikasını" tanımayan rəqiblərinə qarşı təqib kampaniyasında hallanır.
O, O.B. Lepeşinskayanın sonradan yalançı elmi olaraq tanınan - hüceyrə quruluşuna malik olmayan "canlı maddədən" hüceyrələrin yeni əmələ gəlməsi nəzəriyyəsini dəstəkləyirdi.

Həyatı
------

17 (29) sentyabr 1898-ci ildə Rusiya İmperiyasının Poltava quberniyasının Konstantinoqrad rayonunun Karlovka kəndində Denis Nikanoroviç və Oksana Fominiçna Lısenkonun — ukraynalı kəndli ailəsində anadan olub..

Ailə daha sonra iki oğul və bir qız dünyaya gəlib.

Oxuyub yazmağı ancaq 13 yaşında öyrənib.
1913-cü ildə ikiillik kənd məktəbini bitirdikdən sonra Poltavada aşağı bağçılıq məktəbinə daxil olur.
1917-ci ildə "Sofievka" dendrarisinin bazasında Umanda (indiki Uman Milli Bağçılıq Universiteti) orta bağçılıq məktəbinə daxil olmuş və 1921-ci ildə bitirmişdir.

Lısenkonun Umanda təhsil aldığı dövr Birinci Dünya Müharibəsi və vətəndaş müharibəsi illərinə təsadüf etdi: şəhər Avstriya-Macarıstan qoşunları, sonra Mərkəzi Ukrayna Radası tərəfindən tutuldu.

1918-ci ilin fevralında Umanda Sovet hakimiyyəti elan edildi, bundan sonra 1920-ci ilə qədər şəhər vaxtaşırı "qırmızı" və "ağ" orduların əlinə keçdi..

1921-ci ildə Lısenko Qlavsaxarın seleksiya kursları üçün Kiyevə göndərildi, sonra 1922-ci ildə Kiyev Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna (indiki Ukrayna Milli Bioresurslar və Təbiətin İdarə Edilməsi Universiteti) qiyabi şöbəyə daxilb olmuş, 1925-ci ildə oranı aqronom ixtisası üzrə bitirmişdir.
Təhsil aldığı müddətdə Beloserkovsk təcrübə stansiyasında bağ bitkilərinin seleksiyaçısı kimi çalışmışdır.
1923-cü ildə o, ilk elmi əsərlərini nəşr etdirdi: "Beloserkovskaya seleksiya stansiyasında pomidor seleksiyasının texnikası və üsulları" və "Şəkər çuğundurunun peyvəndi".
Roll-Hansenin yazdığı kimi, Lısenko heç bir xarici dil bilmirdi.

1922-1925-ci illərdə Lısenko Beloserkovski seleksiya stansiyasında baş mütəxəssis vəzifəsində çalışıb..

Erkən fəaliyyəti
----------------

### Gəncədə fəaliyyəti

1925-ci ilin oktyabrında Kiyev Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirən Lısenko Azərbaycana, Gəncə şəhərindəki seleksiya stansiyaya göndərilir.

Gəncə seleksiya stansiyası 1925-ci ildə yaradılmış və N. İ. Vavilovun rəhbərlik etdiyi Ümumittifaq Tətbiqi Botanika və Yeni Bitkilər İnstitutunun ştatının tərkibində idi.

Həmin vaxt stansiyanın direktoru aqronomluq üzrə riyazi statistika mütəxəssisi Nikolay Fyodoroviç Derevitski idi.

O, Lısenkonun qarşısına erkən yazda mal-qaranın ac qalması problemini həll etmək üçün Azərbaycanda paxlalı bitkilərin (acıpaxla, yonca, güllücə, lərgə) gətirilməsi, eləcə də bu əkinlər yazda şumlandıqda torpağın münbitliyinin artması ilə torpağın "yaşıl gübrə" ilə sederasiya edilməsi vəzifələrini qoydu.

1927-ci il avqustun 7-də "Pravda" qəzetində Lısenko haqqında məqalə dərc olunmuş və burada onun Gəncədəki fəaliyyəti haqqında aşağıdakılar deyilirdi:
Lısenko torpağı peyin və mineral gübrəsiz gübrələmək, mal-qaranın yem çatışmazlığından ölməməsi üçün qışda Zaqafqaziyanın boş tarlalarını yaşıllaşdırmaq, türk kəndlisinin sabahından əmin yaşaması məsələlərini həll edir (və həll edib). ...Ayaqyalın professor Lısenkonun indi davamçıları, tələbələri, təcrübi sahəsi var, aqronomluq korifeyləri qışda gəlir, stansiyanın yaşıl tarlaları qarşısında dayanır, minnətdarlıqla onun əlini sıxırlar.

- "Qışda tarlalar"
Elm tarixçisi David Joravsky (1970) Lysenkonun fəaliyyətinin bu dövrü haqqında nə yazır:
Onun çox yaxşı öyrəndiyi şey - genlərinin bir hədiyyəsi olmasaydı - özünü reklam etmək sənəti idi... <...> gəncin jurnalistlərlə ustalıqla ünsiyyət qurması, böyük elmi kəşflər etmək üçün qəzetlərdən istifadə etmək bacarığı. praktik əhəmiyyəti - bu efemer deyildi.
Bu, 1927-ci ildə "Pravda"nın məqaləsindən tutmuş 1964-cü ilin sonuna qədər, "Pravda" və bütün digər qəzetlər sonda ona qarşı çıxana qədər Lısenkonun bütün karyerasının daimi xüsusiyyətinə çevrildi.

— D. Joravski, 1970. "Lısenko işi", səh. 58-59
Hansı bitki fizioloqu Carl McDaniel (Rensselaar Politexnik İnstitutu, ABŞ; 2004) yazır:
Lısenkonun ilk işi mal-qaranı yem və yaşıl peyinlə təmin etmək üçün paxlalı örtü bitkilərinin yetişdirilməsi imkanlarını araşdırmaq idi. 1925-1926-cı illərin qışı mülayim keçdi və Lısenkonun noxudu sağ qaldı.

Rəsmi olaraq yerləşdirilmiş jurnalist "Pravda"da bu orta təhsilli kəndlinin nailiyyətlərini yüksək qiymətləndirən və layihənin nəticələrini xeyli şişirdən baş məqalə yazdı.

- Carl McDaniel, 2004. "Elm olaraq ideologiyanın insan dəyəri", Conservation Biology 18, 869-871
Tezliklə Lysenko onun altında təlim keçən təcrübəçilərdən biri Aleksandra Alekseevna Baskova ilə evləndi. Eyni dövrdə Lysenkonun gələcək akademiki və tərəfdarı olan seleksiyaçı D. A. Dolgushin Lysenko ilə işləməyə başladı.

Bitkilərin mərhələli inkişafı nəzəriyyəsi
-----------------------------------------

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Şablon:Из БСЭ
2. ↑  Yongsheng Liu «Lysenko’s Contributions to Biology and His Tragedies» Arxiv surəti 1 fevral 2009 tarixindən Wayback Machine saytında // Rivista di Biologia / Biology Forum 97 (2004), p. 483—498.
3. 1 2 3 4  *Валерий Сойфер.* Власть и наука. Вашингтон. 2001.
4. ↑  Graham L. 1993, «Science in Russia and the Soviet Union», New York: Cambridge University Press
5. ↑  Joravsky D. 1970, «The Lysenko affair», Harvard University Press, Cambridge, MA, USA.
6. ↑  Soyfer V. N. 2001. «The consequences of political dictatorship for Russian science», Nature Reviews Genetics 2, 723—729
7. ↑  Amasino R. 2004, «Vernalization, competence, and the epigenetic memory of winter», The Plant Cell 16, 2553—2559.
8. ↑  Roll-Hansen N. 2005. «The Lysenko effect: The politics of science», Humanity Books, Amherst, New York.
9. ↑  Roll-Hansen N. 2008. «Wishful science: The persistence of T. D. Lysenko’s agrobiology in the politics of science», OSIRIS 23, 166—188.
10. ↑  Герои страны. Лысенко Трофим Денисович Arxiv surəti 23 dekabr 2019 tarixindən Wayback Machine saytında.
11. ↑
12. 1 2  Любищев А. А. О Монополии Лысенко в Биологии — М.: Памятник Исторической Мысли, 2006.
13. ↑  Василий Леонов «Долгое прощание с лысенковщиной» Arxiv surəti 4 may 2008 tarixindən Wayback Machine saytında.
14. ↑  [bse.sci-lib.com/article069729.html Лепешинская Ольга Борисовна] // Большая советская энциклопедия.
15. ↑  Т. Д. Лысенко. О работах действительного члена Академии Медицинских Наук СССР О. Б. Лепешинской Arxiv surəti 6 yanvar 2009 tarixindən Wayback Machine saytında.
16. ↑  А. Е. Гайсинович, Е. Б. Музрукова «„Учение" О. Б. Лепешинской о „живом веществе"» Arxiv surəti 24 sentyabr 2015 tarixindən Wayback Machine saytında.
17. ↑  В. Я. Александров. «Трудные годы советской биологии» Arxiv surəti 25 may 2014 tarixindən Wayback Machine saytında.
18. ↑  Яков Рапопорт. «Живое вещество» и его конец. Открытие О. Б. Лепешинской и его судьба Arxiv surəti 25 iyul 2015 tarixindən Wayback Machine saytında.
19. 1 2 3  *М. С. Воинов.* Академик Т. Д. Лысенко. Памятка читателю (PDF) (10000 nüs.). М. 1950.
20. ↑  Roll-Hansen N. 2005. «The Lysenko effect: undermining the autonomy of science» Arxiv surəti 27 sentyabr 2013 tarixindən Wayback Machine saytında, Endeavour 29, 143—147: «Lysenko was the son of an Ukranian peasant. He did not learn to read and write until he was 13, and never learnt a foreign language…»
21. ↑  «Уманское чудо» — 8. «Уманское училище садоводства и земледелия» Arxiv surəti 11 yanvar 2012 tarixindən Wayback Machine saytında.
22. ↑  "Биография.ру — биографическая энциклопедия". 2008-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-12-22.
23. ↑  Техника и методика селекции томатов на Белоцерковской селекстанции. (Доклад 3-му съезду селекционеров.) — «Бюллетень Сортоводно-семенного управления Сахаротреста», 1923, № 4, с. 73—76.
24. ↑  Прививка сахарной свёклы. (Совм. с А. С. Оконенко. Доклад 3-му съезду селекционеров.) — «Бюллетень Сортоводно-семенного управления Сахаротреста», 1923, № 4, с. 77—80.
25. ↑  Roll-Hansen N. 2005. «Wishful science: The persistence of T. D. Lysenko’s agrobiology in the politics of science», OSIRIS 23, 166—188.