recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı** və ya 31 dekabr 2013-cü ildə qədər **Dağıstan Respublikasının Prezidenti** (*rus.* Глава/Президент Республики Дагестан) — RF-na bağlı muxtar Dağıstan Respublikasında ən yüksək vəzifə.

Dağıstanın Dövlət Başçısı, Rusiya Federasiyası Konstitusiyasına və federal qanunlara, Dağıstan Respublikasının Konstitusiyasına və Dağıstan qanunlarına uyğunlaşma təmin edilməsinə, eyni zamanda xalqların bərabərliyinə, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına yönəlmiş bir siyasət həyata keçirir və Dağıstan Respublikasının birliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunması üçün siyasət aparır. Dövlət başçısı 30 yaşından kiçik bir şəxs ola bilməz.

Səlahiyyət müddəti beş ildir. Rusiya Federasiyası Prezidenti tərəfindən irəli sürülmüş üç namizəd arasından Dağıstan Respublikası Milli Məclisinin deputatları tərəfindən seçilir.

Tarixi
======

 *Əsas məqalə: Dağıstanın 1991-ci ildən sonrakı idarəçiliyi*
**Ali Şuranın sədri**

1991-ci ildən 1994-cü ilə qədər Dağıstanda yüksək vəzifə Ali Şuranın sədri olmuşdur. Bu vəzifənin adı 1991-ci ilə qədər "Dağıstan MSSR Ali Şuranın sədri" olmuşdur. Bu vəzifədə ilk və sonuncu milliyətcə dargin olan Məhəmmədəli Məhəmmədov olmuşdur.

**Dövlət Şurasının sədri**

1994-cü ildə Ali Şuranın sədrliyi vəzifəsi Dövət Şurasının sədrliyi vəzifəsi ilə əvəz edilmişdir. Bu vəzifədə 2006-cı ilə qədər yenə Məhəmmədəli Məhəmmədov olmuşdur.

**Prezident**

2006-cı ildə Dövlət Şurasının sədrliyi ləğv edildə və Dağıstan Respublikasının prezidenti vəzifəsi ilə əvəz edildi.

Respublikanın ilk prezidenti Muxu Əliyev oldu.

**Dövlət Başçısı**

30 dekabr 2013-cü ildə Prezident vəzifəsi ləğv edildi və Dövlət Başçısı vəzifəsi ilə əvəz edildi.

Dağıstanın Dövlət Başçılarının siyahısı
=======================================

| # | Adı | Portreti | Hakimiyyətin əvvəli | Hakimiyyətin sonu | Partiya |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Məhəmmədəli Məhəmmədoviç Məhəmmədov |  | 13 may 1991 | 20 fevral 2006 |  |
| 2. | Muxu Himbətoviç Əliyev |  | 20 fevral 2006 | 20 fevral 2010 |  |
| 3. | Məhəmmədsalam Məhəmmədəliyeviç Məhəmmədov |  | 20 fervral 2010 | 28 yanvar 2013 |  |
| 4. | Ramazan Hacımuradoviç Abdulatipov |  | 28 yanvar 2013 | 3 oktyabr 2017 |  |
| 5. | Vladimir Abdualiyeviç Vasilyev |  | 3 oktyabr 2017 | 5 oktyabr 2020 |  |
| 6. | Sergey Alimoviç Melikov *(müvəqqəti)* |  | 5 oktyabr 2020 | indiyə kimi |  |
**Valter Ernst Paul Ulbrixt** (*alm.* Walter Ernst Paul Ulbricht‎; 30 iyun 1893, Leypsiq – 1 avqust 1973, Berlin) — alman kommunist siyasətçisi, Almaniya Sosialist Vahid partiyasının baş katibi və 1950-ci ildən 1971-ci ilədək Şərqi Almaniyanın başçısı. Berlin divarının tikilməsinin təşəbbüskarı kimi sayılır.

Ulbrixt 1950-ci illərdə Şərqi Almaniyada iqtisadi islahatlar keçirmişdi. 1960-cı illərin sonunda, həm respublika daxilində, həm də xaricdə nüfuzunu itirmiş, siyasi cəhətdən təcrid olunmuşdur. Berlin divarının tikilməsi nəinki qərb ölkələrdə, hətta Şərqi Bloku dövlətlərin arasında Ulbrextin rəhbərliyini ciddi şəkildə gözdən salmışdır. İqtisadi islahatlar Ulbrextin arzu etdiyi nəticələri gətirmədiyi halda, qonşu ölkələrin Şərqi Almaniyaya yardım verməməsi vəziyyəti daha da gərginləşirdi. Nəhayət, SSRİ-in rəhbərliyi ilə münaqişəsi nəticəsində, Ulbrext 1971-ci ildə istifayə verməyə məcbur edilir.

Ulbrextin Berlin divarın tikilməsinə iki ay qalmış Berlindəki presskonferansda Qərb Almaniyalı jurnalistin verdiyi sualına cavabı məşhurdur. O, divarın tikilməsi və şəhəri ikiyə bölünəcəyilə bağlı dedi-qoduları israrla rədd edərkən dedi:

"Mən sizin sualınızı belə başa düşürəm ki, Qərbi Almaniyada bizim ADR paytaxtının inşaatçıları hansısa divarın tikilməsinə səfərbər edəcəyimizi arzu edən insanlar var? Mənə belə bir niyyətin mövcud olduğu bəlli deyil, çünki paytaxtımızın tikinti işçiləri əsasən mənzillər tikilməsi ilə məşğuldurlar, və bunun üçün onların iş qüvvəsindən bütövlüklə istifadə olunur, təmamilə işə salınır. Heç kimin hansısa bir divarı inşa etdirmək niyyəti yoxdur!"

İstinadlar
----------
**Liza Umarova** (çeç. Iумарийн ЙоI Лиза, 12 mart 1965, Almatı) — Çeçen müğənisi və Çeçenistanda məşhur olan "Qroznı bir qəhrəman şəhərdir", "Ruhum" və bir sıra digər vətəndaş və vətənpərvər məzmunlu mahnıların müəllifidir.

Bioqrafiya
----------

Qazaxıstanda doğulmuşdur. Yaroslavl Teatr İnstitutunu dram teatr aktrisası kimi bitirmişdir. Birinci Çeçenistan müharibəsi başlamazdan əvvəl Qroznıda bir mədəniyyət mərkəzinin müdiri olaraq çalışır, sonra köçür və Moskvada yaşayır. Anna Politkovskayanın Novaya qazetadakı nəşrlərindən sonra məşhurlaşır. 2009-cu ildə parlamentin spikeri onu vətənə qayıtmağa çağırdıqdan sonra Liza Umarova Çeçenistana qayıtmağa çalışır. Lakin iqtisadi səbəblərdən və böyük qardaşının öldürülməsindən sonra yenidən Moskvaya köçmək məcburiyyətində qalır. 2012 -ci ildə Finlandiyaya qastrol səfərinə gedərək oradan siyasi sığınacaq istəyir.

Yaradıcılığı
------------

Liza Umarova İkinci Çeçen müharibəsi zamanı kitab almaq üçün getdiyi Çeçenistana etdiyi başqa bir səfərdən sonra mahnı oxumağa və mahnı yazmağa başlayır. Müsahibələrində işinin əsas ideyasının "müharibəni dayandırmaq, insanlara kömək etmək, orada (Çeçenistanda) olanları insanlara çatdırmaq" istəyi ilə bağlı olduğunu söyləyir. Müxtəlif mənbələrə verdiyi müsahibədə Liza Umarova, mahnılarının populyar olmasına baxmayaraq, tamaşaların təşkili ilə bağlı çətinliklərdən danışır. 2006-cı ildə Saxarov May bayramında iştirak edir.

2016-cı ilin mart ayında Helsinkidəki STOA mədəniyyət mərkəzində portuqaliyalı rejissor Luis Raposo da Kruz tərfindən müğənninin "Marşo" ("Azadlıq") adlı tək adamlıq şousu təşkil olunur.

Millətçilər tərəfindən təqib
----------------------------

Moskvaya köçdükdən sonra Liza Umarova millətçilər tərəfindən təqib edilir. Onu və uşaqlarını qisas almaqla hədələyirlər. 5 sentyabr 2005-ci ildə Moskvada Liza Umarova və 15 yaşlı oğluna hücum edilir. Məhkəmə zamanı hücum edən millətçi tələbələri etnik nifrət və düşmənçilik salmaqda günahlandırılır..

Siyasi sığınacaq
----------------

2012-ci ildə musiqi festivalına gedən Liza Umarova uşaqları ilə birlikdə Finlandiyadan siyasi sığınacaq istəyir. Liza Umarova mətbuata, uzun müddət ərzində ilk dəfə olaraq orada özünü azad hiss etdiyini şərh edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Оксана Челышева — Путь к свободе Arxivləşdirilib 2014-03-14 at the Wayback Machine, Каспаров.ру 30.07.2012
2. ↑  «Спасите» Arxivləşdirilib 2014-03-16 at the Wayback Machine, Каспаров.ру, 17-07-2012
3. ↑  "Интервью Лизы Умаровой об Анне Политковской (видео)". 2014-05-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-03.
4. ↑  Анна Политковская — Лиза Умарова: «Буду петь скинам» Arxivləşdirilib 2020-07-31 at the Wayback Machine, Новая Газета, 10.10.2005
5. ↑  Певица из Чечни Лиза Умарова попросила политическое убежище в Финляндии. Arxivləşdirilib 2013-12-03 at the Wayback Machine Кавказский Узел, 18.07. 2012

Mənbə
-----

* *Зайнаб Ахмедрахимова.* "Л. Умарова. Сильная женщина". 2015-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-06.
* Интервью Лизы Умаровой об Анне Политковской (видео)
* Кавказский Узел. Певица из Чечни Лиза Умарова попросила политическое убежище в Финляндии
* Путь к свободе
**Çexiya musiqisi** — Çexiyada musiqi.

Ümumi
-----

Musiqi Çexiya respublikasındakı xalqların və kəndlilərin həyatında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Musiqi emosiyaları ifadə etmənin və göstərmənin yolu idi. Ortaya çıxan musiqinin mənşəyi yalnız bölgəyə görə deyil həm də istifadə məqsədinə görə fərqlənirdi. Musiqi tez-tez gündəlik mövzularla (məişət həyatı) ilə bağlı idi və şifahi olaraq keçirdi. 19-cu əsrdən etibarən bu etnoqraflar tərəfindən qeydə alınmağa başladı. Baharın gəlişi, uğurlu məhsul yığımı kimi ənənəvi bayramlar mahnılarla qeyd olunan hadisələr arasındadır. Daha canlı mövzulardan toy və yas mərasinləri ərzində xüsusi olaraq istifadə olunurdu. Cənazə mərasimlərinin və kədərli zamanların öz musiqiləri və melodyaları vardı. 

Mahnılar xüsusilədə rəqslər gənc çexlərin orduya zorla alınması ilə bağlı idi və buna bəzi regionlarda "verbuňk" deyirdilər. Orduya məcburi çağırışlar adətən müharibə dövründə baş vermiş və bu mahnılar Çex xalq musiqisində xüsusi yerə sahibdirlər. Və onların hamısı YUNESKO-nun Bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsi siyahısına daxil edilmişdir.

Burada bir neçə musiqi alətləri vardır ki onlar öz fərqli səsləri ilə Çex xalq musiqisinə töhfə vermişlər. Bunlar skripka və kontrabas, Bohemiya və Moraviyaya spesifik alət olan tuluqzurnası (bock), çoban zurnası, dultsimer (dulsimer) və trubadır. Bunların hamısı folklor qruplarının çıxışları ərzində aktiv istifadə olunur.

Çex torpaqlarının musiqisi Bohemiya, Moraviya və Çex Slzeyasının musiqi ənənələrini özündə birləşdirir. Bohemiya milli musiqisinə tuluqzurnaların yayğın olduğu Chodsko musiqisi daxildir. Moravya milli musiqisi cimbalom ilə tanınır və o kontrobas(double bass), violinlərin (skripka), klarnetlərin də olduğu ansambıllarda çalınır. Moravyanın milli musiqisi xüsusilə Ruminya və Ukrayna mirasına sahib Valachiada regional təsirlərə malikdir və Polşa aspektləri ilə Slovakiya və Lachia ( Şimal Moravya və Çex Slezyası sərhədləri) ilə yaxın mədəni əlaqələri vardır.
Moraviyanın xalq qrupları müxtəlif mahnılarda sıx-sıx performans göstərirlər, çünki bəzi mahnılarda xüsusi musiqi alətlərinin müşaiyəti lazım gəlir. Tuluqzurna-Moravya dialektində gajdy, yayğın olaraq skripka (violin), viola və kontrabas müşaiyətində «gajdošská muzika» nın ayrılmaz parçasıdır. Bəzi tipik skripka xüsusiyyətlərinin aradan qaldırılması Jihlava bölgəsinin köhnə Bohemiya- Alman ərazisində qıcırdayan skripka adlı alətin meydana gəlməsinə səbəb oldu. Bu tip evdə düzəldilmiş «xalq skripkası» skřipkařská musiqisinin (qıcırdayan skripka qrupu) öndə gələn musiqi alətidir.

İstinadlar
----------
**Ferrer Bassa** (kat. Ferrer Bassa; d. 1285 — ö. 1348) — katalan qotika rəssamı və miniatüristi.

Yaradıcılığı XIV əsrə düşür. İki sənədə görə Bassa Sidjes şəhərində iki kapella üzərində işləyirmiş. On il sonra Araqonlu IV Alfons üçün işləməyə başlamışdır və *"Barselonanın adətləri"* və *"Kataloniya kostyumları"* əlyazmaları üçün fransız və Siena təsiri altında miniatür əsərlər hazırlamışdır. Onun fəaliyyəti Araqonlu IV Pedronun hakimiyyəti dövründə artmışdır. 1344-cü ildə Barselona kral kapellasında *"İsa və Bakirə"* əsərini tamamlamışdır.

Günümüzə qədər çatan əsas işi Pedralbes monastırındakı Müqəddəs Mixael kapellasındakı divar rəsmləridir. Bu əsərə 20 səhnə daxildir və iki mövzuya əsaslanır: *"İsanın nəfsi"* və *"Bakirənin yeddi əzabı"*. Bu əsərlərdə Cotto, eləcə də Duçço di Buoninsenya və Ambroco Lorensetti kimi sənətkarların təsirini görmək olar.

Ferre Bassa Böyük Kanterberi psalterindəki katalan fazasındakı rolu ilə fərqləndirilir. Bassanın digər əsərlərinə Belpuç qəsəbəsinin kilsəsindəki *"Bakirənin tacqoyma mərasimi"* və Vik şəhərinin muzeyindəki *"Müqəddəs Bernard"* aid edilir. Oğlu Arnau Bassa da rəssam olmuşdur və atası ilə birlikdə bir neçə iş işləmişdir. Hər ikisi də taun xəstəliyi səbəbi ilə 1348-ci ildə ölmüşdürlər.

Bəzi əsərləri
-------------

* 
* 
* 
*

Mənbələr
--------

* *Lafuente Ferreri, E.* Historia de la pintura española (Spanish). Biblioteca Básica Salvat.

Xarici keçidlər
---------------

* Web Gallery of Art saytında.
**Cine5** — 1993-cü ildə Erol Aksoy tərəfindən qurulan Türkiyənin ilk şifrəli kanalıdır.

Tarixçə
-------

"Cine5" 20 sentyabr 1993-cü ildə test yayımına başlamış, 11 noyabr 1993-cü ildə isə normal yayıma keçmişdir. 1993-1999-cu illər aralığında "Show TV" ilə qardaş kanal olmuşdu. Futbol yayımı hüquqlarını alaraq abunəçi sayını 700.000-ə çatdırmışdı. Bundan əlavə hər ay abunəçilərinə "Cine5 Jurnalı"nı göndərərək bir ilki imzalamışdı. "Cine5" 2000-ci ildə Qalatasarayın UEFA Kubokunu götürdüyü mövsümün bütün qarşılaşmalarını (TRT-nin yayımladığı final xaric) yayımlamışdı. O vaxt xalqın istəyinə əsasən işləyən "Cine5" xalqın sevgisini qazanmışdı. 1997-ci ildə "Maxi TV" və "Supersport" adlı qardaş kanalları qurulmuşdu.

2000-ci ilin sentyabr ayında "Cine+Digital" qurulmuş və həmin vaxt yenə futbol yayımı hüquqlarını almışdı. Həmçinin abunəçilərinə dünyanın ən çox izlənilən 2 sənədli kanalı - Travel Channel və AdventureOne kanallarını təqdim etmişdi.

2004-cü ildə Erol Aksoyun borclarına görə TMSF kanalı müsadirə etmiş, 2006-cı ildə isə şifrəsiz yayıma keçmişdir.

9 may 2006-cı il tarixində Erol Aksoy TMSF-yə borclarını ödəyəcəyi ilə bağlı söz verərək "Cine5"i və qardaş kanallarını geri almışdır. 2007-ci ildə yenilənərək gündüz saatlarında cizgi filmlər, türk filmləri, axşam saatlarında isə xarici seriallar yayımlamışdı.

20 sentyabr 2008-ci il tarixində TMSF Erol Aksoyun borclarını ödəmədiyini bildirərək kanalı yenə müsadirə etmişdi.

"Cine5"in loqosu 1 iyun 2009-cu ildə yenilənərək daha kiçik və tünd rəng almışdır. Həmçinin illərdir eyni qalan introlarında kiçik dəyişiklik etmişdir.

4 fevral 2011-ci il tarixində keçirilən satışda "Əl-Cəzirə" kanalı TMSF-yə 40.5 milyon ABŞ dolları təklif etdi. 30 iyul 2011-ci il tarixində isə rəsmən "Əl-Cəzirə" kanalına keçdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-02-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-14.

Xarici keçidlər
---------------

* Cine5 | Web Arxivləşdirilib 2008-07-30 at the Wayback Machine
* Cine5 | Facebook
* Cine5 | Twitter
* Cine5 | Instagram
* Cine5 | Canlı Arxivləşdirilib 2014-07-17 at the Wayback Machine
**Zolaqlı lavrak** və ya **Zolaqlı xanı** (*lat.* Morone saxatilis) — xanıkimilər dəstəsinə, Lavrakkimilər fəsiləsinə daxil olan növ. Atlantik okeanının Şimali Amerika sahillərində, Müqəddəs Lavrentiya çayı mənsəbindən Luizinannaya qədər olan ərazidə yayılmışdır. Xəzər dənizində yaşayan balıqların siyahısında adı çəkilir.

Zolaqlı lavrak gümüşü rəngli uzadılmış bədən quruluşuna sahibdir. Maksimal uzunluğu 200 sm-dir. İndiyənə kimi qeydə alınan ən böuük nümunə 57 kq-dır. Yetkin fərdlərin böyük əksəriyyəti 120 sm olur. Belə ehtimal edilir ki, bu balıqların ömür müddəri 30 ildir. Miqrasitya edən balıq növüdür. Kürüləməni şirin sularda gerçəkləşdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  Froese, Rainer, and Daniel Pauly, eds. (2007). Morone saxatilis Arxivləşdirilib 2011-08-05 at the Wayback Machine in FishBase.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
Zola çayı - Çəhriq dərəsi
Zola çayı, İranın Cənubi Azərbaycan bölgəsində, Urmiya Gölünə axan çaydır. Çay, şimaldan Urmiya və qərbdən Salmas ilə əhatə olunur. Türkiyə ilə sərhədindəki dağlarda yüksələn Salmas Düzü boyu cənub-qərbə doğru axır. Çay, 846 km²lik bir toplam sahəyə malikdir.

Zola Rezervuaru
---------------

Çay suvarma məqsədilə bəndlənmişdir. Səddin hündürlüyü 83m, eni 287m olub mərkəzi gil nüvəsinə malik ərazi qaya bəndindən keçirilmişdir. Bənd 85 milyon m³ su tutur.

Ekologiya
---------

Zola çayı, Urmiya gölü ekosisteminin mühüm bir komponentidir. Urmiya gölü hazırda qurumaqdadır və son illərdə fitoplankton səbəbi ilə qırmızı rəng alır. Bu çayın sağlamlığı, hövzənin sağlamlığının əhəmiyyətli bir göstəricisidir və bu səbəblə nəzarəti olduqca yüksək olmalıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Jamshid Yarahmadi, The integration of Satellite Images, GIS and CROPWAT model to investigateion of water balance in irrigated areas:A case stude of Salmas and Tassoj Plains Iran Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine. 2003.
2. ↑  Jamshid Yarahmadi, The integration of Satellite Images, GIS and CROPWAT model to investigateion of water balance in irrigated areas:A case stude of Salmas and Tassoj Plains Iran Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine. 2003.
3. ↑  Conducting of Zola Dam's Construction Arxivləşdirilib fevral 7, 2015, at the Wayback Machine.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cindağ.

**Cindağ** — Azərbaycanın Ordubad rayonu ərazisində dağ. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərbində yerləşir. Parağa kəndindən 3,5 km. cənub-şərqdə yerləşir. Konusvari formadadır. Sıldırım yamaclıdır (hünd. 1779,4 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Səfərdərə (3826,4 m)  yüksəkliyindən cənub-qərbə ayrılan Xoşkeşin qolunda zirvə. Üstüpü kəndindən 1,5 km şimal-qərbdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı zirvəli günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Cənub-qərb və şimal-şərq yamaclarından şimal-qərb istiqamətli əks-fay qırılmaları keçir.

Həmçinin bax:
-------------

* Almalıdağ
* Xarxat dağı
* Keçəltəpə
* Arısu
* Güllüdağ
* Gədikdağ

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan Ensiklopediyası. I cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. səh. 596. ISBN 5-8066-1468-9.
**Mirzə Sadıq İmanxan oğlu Piran** 1822, Şuşa, Qarabağ xanlığı – 1893, Şuşa — şair, xanəndə.

Həyatı
------

Mirzə Sadıq İmanxan oğlu 1822-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Əslən Dizaq mahalının Rəfəddinli kəndindəndir. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdi. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Gözəl səsi vardı. Arabir toylarda oxuyurdu. Mirzə Sadıq 1893-cü ildə vəfat edib.

Mirzə Sadıq şair idi. Piran təxəllüsü ilə ofsunlayıcı şeirlər qələmə alırdi. "Məclisi-üns" ədəbi yığnağın üzvü idi. Bu məclisin üzvləri təxəllüs seçərkən onun qabağında təntənəli surətdə and içirdilər.

Mir Möhsün Nəvvab, Məhəmməd ağa Müctəhidzadə və başqa təzkirəçilər, tədqiqatçılar ondan bəhs etmişlər. Mir Möhsün onun haqqında yazır: "Mirzə Sadıq İmanxan oğlu Qarabağın Şuşa şəhərindəndir. Farsca savadı var. İndi səksənə yaxın yaşı var. Cavanlığının əvvəlində xanandə olub. İndi mərhum Mehdiqulu xanın qızı Xurşidbanu bəyimin dərgahında, onun səxavəti sayəsində güzəran keçirir".

Yaradıcılığı
------------


***Vikimənbədə*** **Mirzə Sadıq Piran** ilə əlaqəli məlumatlar var.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Mirzə Sadıq Piran, Bakı, "Soy" dərgisi, 2012.
* Mir Möhsün Nəvvab. Təzkireyi-Nəvvab. Bakı: 1998, 560 səh.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Cinema 4D** – kompüter proqramı.

MAXON
-----

MAXON Computer GmbH 1986-ilində indiki CEO- ları Harald Egel, Harald Schneider və Uwe Bärtels tərəfindən qurulmuşdur. Şirkət müdürü Frakfurt-un şimalında Friedrichsdrof-Almaniya-dadır. Daha sonra sırasıyla 1998-ilində U.S yan qurulşu MAXON Inc-2001 ilində MAXON məhsullarının dünya çapında 70% in dən çox ölkədə 40-dan çox distribütör tərəfindən satış olunmaqda idi. 2000-ilinin başlarında, mərkəzi Münih-Almanya olan Nemetschek AG (www.nemetschek.de) MAXON-un 70% hissəsini əldə etmiş ancaq qalan 30% hissesini şirkət qurucularında qalmişdir. MAXON Computer, bazardakı 3 Boyutlu Grafika bazarında öncü proqram yüksəldiciləri arasında yerini almaqda idi. MAXON işə ticari digital jurnal çap yayıncılıqı, avadanlıq və yazılım yuksəldici olaraq başladı. İllər sonra, MAXON-un nəzər nöqtəsi 3D yazılım paketləri yüksəltmə sahəsinə yönəldi. MAXON-un ilk məhsulu , Medya yayımları içərisində öndə gələn animasiya proqramlarindan CİNEMA 4D etrafında birləşdi və Bodypaint o da öncül rəngləndirmə paketi oldu. Bu softlar sürətlərinə, güvənirliyinə ve mövqelərinə görə kateqoriyalara bölündülər.

MAXON Computer-in müştəriləri siyahısında BMW AG, Henkel KgaA, mobilcom AG, Siemens VDO, Sony Pictures Imageworks, Vitra və bir çox dünyada məşhur olan firma və markalar yer almaqdadır.

MAXON CİNEMA 4D dünyanın öndə geden 3D programlarınan biridir. Cinema 4D bir sıra digər öndə gedən programlar(Maya, After effect, 3ds Max, NUKE Arshicad, Autocad, ALpha və.s.) ilə inteqrasiya özəllikləri vardır. Windows ve Mac OS’da 64-bit dəstəkləyir.

| İllər | Adlar və Hadisələr |
| --- | --- |
| 1991 | FASTRAY(Cinema 4D nin o vaxt ki adı) |
| Dekabir 1993 | Cinema 4d V1 Amiga Platformunda |
| May 1994 | Cinema 4D V2 Amiga Platformunda |
| 1995 | Cinema 4D V3 Amiga Platformunda |
| 1996 | MAXON un yeni buraxılışı Mac\_OS ve Microsoft\_Windows da |
| 1997 | Yeni versiya Cinema 4D XL V5 və SE |
| 1998 | best soft SIGGRAPH |
| 1999 | Cinema 4D net |
| Yanvar 2000 | Cinema 4D yeni versiyasi V6 ve yenede MacWorld Editor un Avardı |
| Noyabr 2000 | MAXON Bodypaint 3d ni teqdim edir ilk versiya. |
| 2001 | Cinema 4d ART iışıq üzü görür. PyroCluster özelliyi |
| İyun 2001 | Cinema 4D XL R7 |
| 2002 | Cinema 4D R8 |
| 2003 | Bodypaint 3Dç ve Cinema 4d R8.5 yenilenir |
| 2004 | Cinema R9 |
| 2005 | Cinema R9 64 bit sistem lə |
| 2006 | Cinema R9.6 (Mograp,HAir) |
| 2007 | Cinema 4D R10 sonra R10.5 |
| 12 avqust 2008 | Cinema 4D R11 Advanced Render 3,BodyPaint\_3D 4 |
| 2009 | Cinema R11.5 (Mograph 2,Bodypaint 3D 4.5) |
| 1 Sentyabr 2010 | Cinema 4D R12 Bodypaint R12 |
| 1 Avqust 2011 | Cinema R13 |
| 1 Avqust 2012 | Cinema R14 (sculpting,Camera enhancements,new snaping,camera calibrator,DYnamics enhancements,Xpresso enhancements, rendering enhancements,adobe photoshop integration)

MAXON CİNEMA 4D dünyanın öndə geden 3D programlarınan biridir.Cinema 4D bir sıra diger önde geden programlar(Maya,After effect,3ds Max,NUKE ve.s.) ilə inteqrasiya özelikləri vardir.
Windows ve Mac OS’da 64-bit dəstəkləyir.
 |
Mirzə Sadıq Axund Əsədulla oğlu - şair, maarif xadimi.

Həyatı
------

Mirzə Sadıq Fani 1840-cı il fevralın 5-də Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərində doğulmuşdur. İlk təhsilini atası Axund Əsədulladan almışdır. Ərəb və fars dilini mükəmməl bilməsi ona klassik Şərq ədəbiyyatını dərindən öyrənməsinə imkan vermişdir.

Gəncədə yaşamış, məktəbdarlıq etmişdir. Ona görə el arasında Mirzə adı ilə çağırılmışdır. Mollaxana və mədrəsələrdə sadə, anlaşıqlı yazmaq və oxumaq üçün Azərbaycan dilində dərslik yaratmışdır (1893). Onun "Xəmseyi-ədəbiyyə" dərsliyi də mədrəsələrdə tədris olunmuşdur. Şerlərini Fani təxəllüsü ilə qələmə almışdır. "Ağıl, bəxt və dövlət" adlı mənzum əsəri, "Divani-Fani" əlyazma şerlər toplusu, mənzum məktubu və məsnəvisi onu xoştəb maarifpərvər şair kimi səciyyələndirir.

Mirzə Sadıq Molla Əsədulla oğlu "Fani" təxəllüs əslən təbrizlidir. Bu halda qırx ildən ziyadədir ki, Gəncədə iqamət edir. Elmi Təbrizdə öz atasından təhsil edibdir. Hicrətin 1255-ci ili zilhiccə ayının 18-ci günü anadan olubdur. Əlan Gəncədə məktəbdarlıq ilə iştiğal edir və lakin məktəbin qaydası və üsuli-təlimi əski qayda üzrədir.

Fani cənabları farsca və türkcə yaxşı bilir və özünün də qüvveyi-şeriyyəsi fövqəladədir. Hər iki dildə çox gözəl şerləri var. Faninin yazdığı şerlər ələlümum tərbiyəyə, əxlaqa və həkəmiyyata dairdir. Divanı var və lakin çap olunmayıbdır, haman divan "Divani-Fani" adlanır. Faninin gözəl hüsnxətti var.

Şairin öz iddiasınca yeddinci babası məşhuri-afaq Şeyx Bəhai əleyhirrəhmədir. Gəncədə evlənibdir və iki oğlu var. Fani müsinn bir şəxs ikən yenə zövqü şövqdən düşməyibdir. Məktəb şagirdləri üçün "Xəmseyi-ədəbiyyə" adlı bir məcmuə tərtib qılıbdır. Bu məcmuə beş cüzdən ibarətdir: 1) Lazımdır, 2) Ədəbiyyə, 3) Təmsilat, 4) İqbaliyyə və idbariyyə, 5) Əxlaqiyyədir. Üç əvvəlinci mətbudur. Bundan əlavə cənab Faninin "Ağıl, bəxt və dövlət" ünvanlı mənzum bir əsəri də var. Məzkur əsərdə bu üç şeyin hansı birisinin qeyrilərinə tərcihi var isə, məlum olur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* [*ölü keçid*]
*
**Axundov Mirzə Səlim Mirzə Səfi oğlu** (1855-?)— həkim, tarixçi.

Həyatı
------

Mirzə Səlim Axundov 1855-ci ildə Şuşa qəzasının Vərəndə sahəsinin Dədəli kəndində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Bir müddət mədrəsədə oxumuşdu. Sonra İranın Tehran şəhərində darülfünuna (universitetə) qəbul olmuşdu. Burda təbabəti öyrənmişdi. Təhsilini tamamlayandan sonra bir müddət Tehran şəhərində çalışmışdı. Mahir həkim kimi ad çıxarmışdı. 1896–1897-ci illərdə Tehranda baş vermiş taunun dəf edilməsində fəal iştirak etmişdi. İranın Xarici İşlər vəzirliyi və Rusiya Səfarətxanası onun əməyini mükafatlarla dəyərləndirmişdi. Müzəffərəddin şah Qacar ona xan ünvanı, Ədibülhükama ləqəbini vermişdi.

Mirzə Səlim Axundov XX əsrin əvvəllərində vətənə dönmüş, tibblə məşğul olmuşdu.

Əsərləri
--------

Mirzə Səlim Axundov həkim olmaqla yanaşı elmlə də məşğul idi. Onun tibbə dair "Tədbir ül-həvamil" əsəri bütün şərq aləminə yayılmışdı. Bu əsər 1893-cü ildə Tehran şəhərində işıq üzü görmüşdü. Tibbə, kimyaya və zoologiyaya həsr olunan "Kəşkülək" əsəri 1897-ci ildə Tehran şəhərində daşbasma üsulu ilə çap olunmuşdu. Bunlardan başqa görkəmli alimin "Vəsilət üs-süluk fi daiül-mülük", "Müntəxəbat üs-sənaye" və başqa əsərləri var. Onun "Təshihi-iştibah" adlı yazısı İranda Böyük Britaniyanın səfiri olmuş Ser Con Malkolmun "Tarixi-İran" əsərindəki səhflərdən danışır.

Mənbə
-----

* 1. Ənvər Çingizoğlu. Tarixçi Mirzə Səlim Hacılı-Cavanşirin soy ağacı. "Soy" dərgisi, 2 (2), 2003.
* 2. Mirzə Səlim Axundov-Qarabağı. Tarixi-İştibah (farscadan tərcümə edən: Tahirə Həsənzadə). "Soy" dərgisi, 2 (2), 2003.

İstinadlar
----------
**Vilyam Ostin Bört** (William Austin Burt; 13 iyun 1792 – 18 avqust 1858, Detroyt, Miçiqan) — amerikalı ixtiraçı.

Həyatı
------

Vilyam Ostin Bört 1792-ci il iyun ayının 13-də Amerikanın Massachusetts ştatının Worcester əyalətinin Petersham şəhərində anadan olmuşdur. 1699-cu ildə atalarının ABŞ-yə köç etmişdi. O, doqquz uşağın beşincisi idi. Onun atası Şotlandiyalı və İngilis soyundan idi. Zəif iqtisadiyyatdan ötəri ailə ferması 1802-ci ildə satılmış və ailəsi Freehold, Nyu-York şəhərinə köçmüşdü. 1803-cü ildə ailə Nyu-Yorkun Broadalbin şəhərinə köçdü.

Fəaliyyəti
----------

1829-cu ildə amerikalı ixtiraçı Vilyam Ostin Bört (William Austin Burt) tərəfindən Müasir printerlərin prototipi olan İlk çap maşını yaradılmışdır. Bu maşınlar görmə qabiliyyətindən məhrum olan şəxslər üçün nəzərdə tutulmuşdu. Amerikalı ixtiraçı Vilyam Ostin Börtü "çap maşınının atası" adlandırırlar. Belə ki, 1829-cu ildə Bört ilk çap maşınını yaratdığına görə patent almışdır. O, işləmə qabiliyyətinə malik ilk gəmilərin dənizdə mövqeyini təyin etmək üçün nəzərdə tutulmuş günəş kompasını da kəşf etmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* Əliquliyev R. M. Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

İstinadlar
----------
İlk nəşr
Aleksandr Puşkin Baxçasaray sarayında. Qriqori Çernetsovun rəsm əsəri
**"Baxçasaray fontanı"** (*rus.* Бахчисарайский фонтан) — Aleksandr Puşkinin bayronsayağı cənub poemaları silsiləsindən olan ikinci poeması.

"Qafqaz əsiri"ndən sonra Puşkin "Baxçasaray fontanı" poemasını yazıb. Bu poema istər məzmun, istərsə də ifadə gözəlliyi ilə Puşkin sənətində daha yeni bir ədəbi hadisə idi. "Baxçasaray fontanı" tarixi bir rəvayət üzərində qurulsa da, ideyaca müasirləşdirilmişdir. Şair eşitdiyi tarixi rəvayəti də məqsədyönlü şəkildə dəyişdirmiş, polyak qızı Mariya surətini rəvayətə əlavə etmişdi. Bir sıra başqa cənub poemalarında olduğu kimi burda da həyat eşqilə ölüm hissinin və azadlıqla əsarətin son dərəcə cazibədar və düşündürücü bir ziddiyyətini yaratmışdır. Zülmkar Gəray, azad ruhlu, ipək qəlbli Polşa gözəli Mariya, eşq nə olduğunu anlamayan, bir daş heykəli andıran xacə və qəlbi daima yaşamaq eşqilə çırpınan çoşqun, ehtiraslı əsir qadın Zarema poemanın əsas surətlətidir.

Biri digərinə tamamilə zidd olan bu cəmiyyətlərin qarşılaşdırılmasından bir-birinə zidd olan zehniyyətlər, surətlər, fikirlər, zövqlər və anlayışlar doğmuşdur. Lakin nə bu zidd səciyyələrin, nə də bu zidd zehniyyətlərin, görüşlərin heç biri uydurma deyil. Hərəmxana həyatının son dərəcə düzgün, real təsviri və yenə eyni zehniyyətin, həyat və mübarizə eşqinin kontrastı olan ölüm hissinin qarşılaşdırılması dərin təsir bağışlayır. Poemada Zaremanın çoşqun həyat sevgisi bu zehniyyətə qarşı qoyulur. Zarema Gərayı sevir. Amma daş ürəkli Gəray bu sevgiyə layiq deyildir. Gözəl Zarema, onun daim məhəbbətlə döyünən qəlbi iki amansız qüvvə tərəfindən boğulur. Bir tərəfdən həmişə bir qara bulud kimi əsir qızların üzərində öz qara qanadlarını gərən xacə, din, şəriət, digər tərəfdən Gərayın amansız əsarəti, sərtliyi. Poemada Polşa gözəli əsir qız Mariyanın həyatı, səadəti, arzuları və azadlığı da bu iki qüvvənin qurbanı olub.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Mərkəzi Afrika Respublikasının bayrağı 1958-ci iin dekabr ayının 1-də qəbul edilib.

Bayrağın ideyası
----------------

Onun layihəsi Bartelemi Boqanda tərəfindən hazırlanıb. O Afrikanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparıb. Bununla yanaşı o deyirdi ki, "Fransa ilə Afrika bir yerdə olmalıdır". Buna görə də Fransa bayrağında olduğu kimi qırmızı, ağ və göy rənglərdən, həmçinin Afrika ölkələrinin əsas rəngləri olan qırmızı, yaşıl və sarı rənglərindən də istifadə edib.

Rənglərin mənası
----------------

Qırmızı - ölkə xalqının azadlıq uğrunda apardığı zaman axıdılan qanı simvolizə edir.

Göy - səma və azadlıq simvolu.

Ağ - sülh və qürur.

Yaşıl - ümid və inam.

Sarı - Səbr.

Qızılı ulduz - gələcək inkişaf və azadlıq.

Möhür
-----

1976-79-cu illərdə Mərkəzi Afrika imperiyası dövründə imperiyanın möhürü var idi. Bu möhür imperator Bokassa I məxsus idi. Möhür açıq yaşıl rəngdə və üzərində qartal şəkli var idi. Bayraqda bu qartal ulduzla əvəz olunub.

Ölçüləri
--------

Eni:uzunu - 3:5

Mənbə
-----

* Central African Empire, 1976-1979
**Baxış Hüseyn oğlu Quliyev** (22 iyun 1959, Quzanlı, Ağdam rayonu – Bakı) — şəhid.

### Həyatı

Baxış Hüseyn oğlu Quliyev 1959-cu il iyunun 22-də Ağdam rayonunun Quzanlı kəndində anadan olub.1976-ci ildə Quzanlı kənd orta məktəbini bitirəndən sonra kolxozda işləyib.1978-ci ildə sovet ordusuna çağrılan Baxış ikiillik hərbi xidmətini Moskva şəhərində başa vurub.Əsgərlikdən sonra kolxozda çalışıb.

1982-ci ildə Qazaxıstana köçən Baxış burada bir müddət kənd təsərrüfatında işlədikdən sonra Altay ölkəsinə gedir, orada fabrikdə işə düzəlir.İşləyə-işləyə politexnik institutuna daxil olur,bir müddət burada oxuduqdan sonra Ümumittifaq yüngül sənaye və toxuculuq institutuna dəyişilir.Təhsilini bitirib yenidən doğulduğu kəndə qayıdır.1990-cı ildən Ağdam dəzgahqayırma zavodunda mühəndis kimi işə başlayır.Xocalı soyqırımından az sonra ,1992-ci ilin martında könüllü olaraq milli orduya yazılır.Şirin Mirzəyevin rəhbərlik etdiyi bataliyonda döyüşə başlayır və tezliklə batareya komandiri vəzifəsinə təyin olunur.Rütbəsi baş leytinant idi.Baxışın döyüş yolu Ağdam və Ağdərə bölgələrinin Yeni Qaralar, Canyataq, Gülyataq, Fərrux, Sırxavənd və başqa kəndlərindən keçir,ta Vəngə qədər gedib çıxır.Döyüşlərdən birində Baxışın başçılıq etdiyi batareya çətin vəziyyətə düşür,güllə və sursat tamamilə tükənmək üzrə idi.Belə ağır şəraitdə, yəqin ki, onların köməksizliyindən xəbərdar olan bir düşmən vertaliyotu batareyanın yerləşdiyi əraziyə sarı yön alır.Sayıqlığını itirməyən komandirin çevikliyi və cəldliyi sayəsində əsgərlərimiz həmin vertaliyotu vurub salırlar.

İyulun sonlarında batalyonun bir qrup əsgəri ilə birgə Sırxavənddə mühasirəyə düşən Baxış bədəninin dörd yerindən qəlpə yarası alır. Ancaq yaralandığını ailəsinə bildirmir. Ağdamın Qaradağlı kəndindəki hərbi qospitalda bir neçə gün müalicə olunandan sonra döyüşə qayıdır. Ancaq tezliklə vəziyyəti yenidən pisləşdiyindən avqustun 13-də Bakıya qospitala götürülür. Bir ay burada qalsada müalicənin xeyri olmur, sentyabrın 13-də qospitalda vəfat edir.

Quzanlı qəbirsanlığında dəfn olunub.

Baxış 1987-ci ildə ailə qurmuşdu. Özündən sonra iki övladı qalıb.

İstinadlar
----------
**M4** — ABŞ istehsalı olan avtomat. M16A2 avtomatı bazasında Colt’s Manufacturing Company şirkəti tərəfindən konstruksiya edilib. Döyüş maşınları və hərbi texinka ekipajları üçün nəzərdə tutulub. Hərbi maşınlar və texnika üçün nəzərdə tutulmasına baxmayaraq ABŞ xüsusi əməliyyat komandanlığı (SOCOM) avtomatı xüsusi əməliyyatlar üçün seçib.

5.56 mm-lik M4A1 avtomatı
-------------------------

İstehsalçı ölkə: ABŞ

İstehsalçı firma: Colt’s Manufacturing Company

Növü: avtomat

İstehsal tarixi: 1994 – davam edir

İstismar tarixi: 1994 – davam edir

Ağırlığı: 2.91 kq (Boş olarkən); 3.4 kq (Dolu olarkən)

Uzunluğu: 840 mm

Lülənin uzunluğu: 370 mm

Lülənin kalibri — 5.56 mm

Giliz: 5,56×45 mm NATO

Atış tipi: Qaz dövriyyəsi

Nişangah məsafəsi – 600 metr

Təsirli atəş məsafəsi – 360 metr

Güllənin zədələyici təsir məsafəsi – 600 metr

Güllənin maksimal uçuş məsafəsi – 800 metr

Güllənin başlanğıc sürəti – 880 metr/saniyə

Atəş tezliyi – 700–950 atəş/dəqiqədə

Atəş rejimi – üçlü atəş, avtomatik və tək-tək

Daraqın tutumu – 30 ədəd

Nişangah – Dioptrik

Üzərinə qoşula bilən qumbaraatan – M203

M4A1 və AK-74M əslində bu iki silah bir-birinə zidd döyüş sistemləri üzərinə hazırlanmışlar. M4A1 avtomatı AK-74M kimi dayanıqlı bir silahdır, lakin AK-74M-dən daha çox baxım tələb edir və bahalıdır. Bununla yanaşı 5.56 mm-lik mərmilər işlədir. Bu mərmilərdə hədəfi öldürmək yerinə ağır və yüngül yaralayır. AK-74M isə 5.45 mm-lik mərmilər istifadə edir ki, bu atrıq ölüm deməkdir. AK seriyası silahların M seriyası silahlar üzərində daha bir üstünlüyü xərc tələb etməməsi, ucuz olması və quma, palçığa, suya girdikdən sonra belə işləməsidir.

Variantları
-----------

* M4A1 1994-cü ildə konstruksiya olunub. Digərlərindən fərqi bitməyən atəş rejimli olmasıdır
* M4-ün özüdolan variantı vətəndaşlar üçün nəzərdə tutulub
* SOPMOD M4 Accessory Kit — ABŞ Hərbi dəniz flotunun yerdə keçirilən əməliyyatları üçün nəzərdə tutulub

İstifadə edən ölkələr
---------------------

* Əfqanıstan Əfqanıstan: Kommandos batalyonu tərəfindən istifadə olunur.
* Azərbaycan Azərbaycan: Xüsusi Təyinatlılar tərəfindən istifadə edilir.
* Avstraliya Avstraliya: Avstraliya xüsusi təyinatlılar bölmələri tərəfindən istifadə olunur.
* Banqladeş Banqladeş: xüsusi təyinatlıların Paraşut-desant bölmələri, polis və hərbi dənizçilər tərəfindən istifadə olunur
* Bəhreyn Bəhreyn
* Beliz Beliz
* KolumbiyaKolumbiya
* Ekvador Ekvador
* Salvador Salvador
* Gürcüstan Gürcüstan M4A1 və M4A3 Xüsusi təyinatlılar bölmələti və Silahlı qüvvələr tərəfindən istifadə olunur
* Yunanıstan Yunanıstan
* Hindistan Hindistan
* İndoneziya İndoneziya
* İraq İraq
* İtaliya İtaliya
* İsrail İsrail
* Yamayka Yamayka
* Yaponiya Yaponiya
* İordaniya İordaniya
* Livan Livan
* Şimali Makedoniya Şimali Makedoniya
* Malayziya Malayziya
* Nepal Nepal
* Yeni Zelandiya Yeni Zelandiya
* Panama Panama
* Filippin Filippin
* Polşa Polşa
* Portuqaliya Portuqaliya
* Serbiya Serbiya
* Sinqapur Sinqapur
* Türkiyə Türkiyə
* Tailand Tayland
* Tonqa Tonqa
* Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri
* ABŞ ABŞ
* Yəmən Yəmən

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* M4 artsgun saytında
* M4 Weapon at ua saytında
Uçuş zamanı təyyarə məkanda mürəkkəb trayektoriyanı təsvir edə bilər. Bu hərəkəti təsvir etmək üçün təyyarə ilə əlaqəli oxlar daxil edilir və onların hərəkətini başqa koordinat sisteminə, məsələn, Yer kürəsinə nisbətən təsvir edir. Bu koordinat sistemi təyyarə ilə hərəkət edir və fırlanır.

**Bağlı koordinat sistemi** — uçuş mexanikasında hava gəmilərinin hərəkətini təhlil etmək üçün istifadə olunan koordinat sistemidir. Hərəkətli obyektin kütlələrinin mərkəzindən keçən, uzununa OX, eninə OZ və şaquli OY oxlarından ibarətdir.

Uzununa ox
----------

Əyilmə
Bir qayda olaraq, layihələndirmə zamanı quraşdırılan təyyarənin tikinti oxundan uzununa ox kimi istifadə olunur. Ətrafında fırlanan zaman təyyarə birini endirir və digər qanad konsolunu qaldırır. Bu hərəkət "əyilmə" adlanır (ing. roll). Pilot, eleronların, intereptorların və ya stabilizatorun diferensial şəkildə rədd edilən konsollarının köməyi ilə əyilməni idarə edir.

Şaquli ox
---------

Yellənmə
Şaquli ox — təyyarənin simmetriya müstəvisində yerləşən və onun uzununa oxuna perpendikulyar olan oxudur. Onun ətrafında fırlanma "yellənmə" adlanır (ing. yaw). Bu zaman təyyarə burunu sola və ya sağa döndərir. Bu fırlanmani istiqamət sükanı idarə edir (ing. rudder). Bu, təyyarənin şaquli quyruq lələkinin (kil) hərəkətli bir hissəsidir. İstiqamətin sükanının sağa doğru sapması təyyarənin sağa hərəkət etməsinə gətirib çıxarır və əksinə.

Eninə ox
--------

Tanqaj
Eninə ox, qanadın sağ konsoluna yönəldilən təyyarənin simmetriya müstəvisinə perpendikulyar olan oxdur. Bu ox ətrafında dönərkən, təyyarə burunu aşağı salır və qaldırır. Bu hərəkət (və horizontal müstəvi ilə formalaşan bucaq) "tanqaj" adlanır (ing. pitch).
Hal-hazırda Rusiyada yerləşən yüksək heykəllərin müqayisəsi
**Volqa-Don kanalının girişindəki Lenin heykəli** (*rus.* Памятник Ленину у входа в Волго-Донской канал) — Volqa çayı üzərində yerləşən Volqa-Don kanalının girişindəki SSRİ-nin qurucusu Vladimir Leninə həsr olunan heykəl. Volqoqrad şəhərində yerləşən heykəl dünyanın ən böyük heykəllərindən biridir.

Tarixi
------

### Stalin heykəli

Heykəltəraşları Yevgeni Vuçetiç və Leonid Polyakov olan heykəl İosif Stalinin xatirəsinə 27 iyul 1952-ci il tarixində bura tikilmişdir. Heykəlin tikilməsi üçün xüsusi bir mis hazırlanmışdı. Heykəlin yüksəkliyi 24 metr idi. Destalinizasiya siyasətlərinə görə o vaxta qədər "*Stalinqrad*" adlanan şəhərin adı 1961-ci ildə Volqoqrad olaraq dəyişdirilməsindən sadəcə 10 gün sonra, heykəl də sökülmüşdür. Heykəlin yerinə 12 illik boş bir təməl qalmışdır.

### Lenin heykəli

Bu hadisədən tam 12 il sonra Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi boş qalan yerə Vladimir Leninin xatirəsinə bir heykəlin tikilməsinə qərar vermişdir. Heykəlin heykəltəraşlığı üçün yenə eyni heykəltəraşlar seçildi. Son çertyoj 1969-cu ildə yaradıldı. Heykəlin hazırlanmasına 1969-cu ildə başlandı. 20 aprel 1973-cü ildə heykəlin açılış mərasimi keçirilmişdir.

Texniki məlumatlar
------------------

Heykəldə Anavətən çağırır heykəlində olduğu kimi beton və burazların kombinasiyasından istifadə edilib. Heykəlin ümümi yüskəkliyi altında yerləşən beton təməl ilə birlikdə 57 metrdir.

Heykəl hal-hazırda Rusiyanın mədəni irsidir. 2011-ci ilin mart ayında heykəlin təmir edilməsinin zəruri olduğu bildirilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Fəhlə və kolxozçu
* Nizami Gəncəvinin heykəli (Sumqayıt)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Памятник Ленину" (rus). 2012-04-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-11.
2. ↑  "ПАМЯТНИК В.И. ЛЕНИНУ" (rus). Rusiya Federasiyası Mədəniyyət Nazirliyi.[*ölü keçid*]
3. ↑  "Памятнику Ленина в Красноармейском районе грозит разрушение" (rus). 16 mart 2011. 2011-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-11.

Xarici keçidlər
---------------

* 

* Vikianbar Vikianbarda **Volqa-Don kanalı Vladimir Lenin heykəli** ilə əlaqəli mediafayllar var.
* Volqa-Don kanalının girişindəki Vladimir Lenin heykəli  (ing.)
* Heykəlin panoroması  (rus.)
**Bağdad tarixi** —

X-XI əsrlər
-----------

991-ci ildə əsrlərdə xəlifə Əl-Qadirin taxta çıxmasından 1092-ci ildə Məlikşahın vəfatına qədər islam tarixi, həm dini, eyni zamanda siyasi mənada "keçid tarixi" kimi səciyələnə bilər. 
Xilafətin paytaxtında, davamını gur kütləvi toqquşmalarda və alimlərin mübahisələrində tapan çoxsaylı təlatümlər, adi həyat hadisələrindən daha artıq idi. İnkişafını izləməyə və anlamağa çalışanlar üçün, onlar nəinki sünnüliklə şiəliyin münasibətlərini, eləcə də hakimiyətin mənası aydınlaşdırar.

Buveyhilərin 945-ci ildə Bağdada varmasından sünnülərlə şiələr arasında toqquşmalar çoxaldı, və buveyhi əmirlərinin xəlifələr üzərindəki himayəsi bütövlükdə məhdud idi.

Əl-Qadirin hakimiyətindən(991-1031) yeni an müəyyən olundu: sünnəni müdafiə etmək və xəlifənin hakimiyətini bərpa etmək. Bunun üçün əlbəttə ki Əl-Qadir, xəlifələrə həmişə kifayət etməyən maddi vəsaitlərdən deyil, çevik diplomatiyadan və missioner fəaliyətindən( da'va) istifadə etməli idi.

994-cü ildə ilk mədrəsə sayılan və şiəliyin müdafiəsi üçün nəzərdə tutulan Sabur bin Ərdəşirin (Dar al-elm)inə qarşı, xəlifə əl-Hərbiyyə məhəlləsində xütbələrin də nəzərdə tutulduğu cümə məsçidi açdırdı.

O biri yandan, ciddi xalq təlatümləri, bağdadlı şiələrin xüsusi canfəşanlıqla qeyd etdikləri Aşura və Qədir Xum təntənələri ilə əlaqədar, 998-ci ildə alovlandı. Sünnülər buna qarşı iki tədbirə əl atdılar: Mus'eib bin Zubeyrin qəbrinin ziyarətinə, və Mağara günü bayramına(Yaum əl-qar). Birinci Mus'eibin qiyamçı əl-Muxtarın üzərindəki qələbəsinə, ikincisi, peyqəmbərin Əbu Bəkrlə rəqiblərindən gizlənməsi ilə bağlı, sirdən olan epizoda həsr olunmuşdur.

Səbəbi bu mərasimlər olan, 1002-ci ildə baş verən xalq təlatümləri, paytaxt küçələrində Əli və əl-Abbas partiyalarından olan silahlı adamların(ayyarun)toqquşmasına gətirdi. Nəticədə gələn il üçün nəzərdə tutulmuş bütün kütləvi mərasimlər qadağan olundu.

Dərin siyasi böhran və xəlifənin və buveyhi əmirinin hakimiyətlərinin zəifliyini göstərən olduqca ciddi insident 1003-cü ildə baş verdi. Şiələrə müsbət münasibəti ilə tanınan Buveyhi əmiri Baha ad Dövlə, Musa Kazımın nəslindən olan və imami aləmində ən nüfuzlu şəxs sayılan, Əbu Əhməd əl Musəviyə dört vəzifə: ziyarət əmiri, *qazi-əl-qudad*, hüququ pozuntuları üzrə tribunalın sədri və Talibilərin naibi vəzifələrini verəndə. Xəlifə Əbu Əhmədin üç sonuncu vəzifəsini eyni zamanda tutmasına razı oldu, lakin onun baş kazi vəzifəsini təsdiq etmədi.

İstinadlar
----------
***Şahmat*** (*alm.* Schachnovelle‎) — 1942-ci ildə Braziliyada sürgündə olan alman yazıçı Stefan Sveyq tərəfindən yazılmış roman. Roman ilk əvvəl 1942-ci ildə Argentinanın paytaxtı Buenos-Ayresdə 250 nüsxə ilə buraxılmışdır. İngiliscə versiyası isə 1944-cü ildə Nyu-Yorkda nəşr olunmuşdur. Almaniyada kitabın 1.200.000 nüsxəsi satılmışdır.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***
Hekayə Nyu-Yorkdan Buenos-Ayresə gedən gəmidə baş verir. Bir qrup sərnişin şahmat üzrə dünya çempionu Mirko Çentoviçi təşkil etdikləri oyuna dəvət edirlər. İlk oyunu gözləndiyi kimi şahmat çempionu qazanır. Cavab oyununda yenə az qala Çentoviç qalib gələcək ikən Doktor B. adında sərnişin oyuna qatılır və oyun heç-heçə bitir. Sərnişinlər Çentoviç ilə Doktor B. arasında bir müsabiqə təşkil edirlər. Müsabiqə başlamamışdan əvvəl Doktor B. şahmatı necə öyrəndiyini hekayəyi danışana söyləyir. Sən demə Doktor B. alman gestaposu tərəfindən həbs olunur. Onu gestapoya gətirirlər. Gestapoda olarkən divardan asılmış paltonun cibində olan şahmat kitabını oğurlayır. Kitabdakı bütün şahmat oyunlarını və taktikaları şahmat taxtası olmadan öz təfəkküründə oynamağa başlayır. Şahmat onu gestapoda dəli olmaqdan xilas edir. Amma bütün oyunları əzbərlədikdən sonra kitabı oğurlamazdan əvvəlki vəziyyətinə düşür. Buna görə başında yeni oyunlar icad edir və şizofrenik tərzdə əsəb krizi keçirənə qədər öz-özünə oynayır. Sonda həbsxanadan buraxılır. Gəmidəki müsabiqənin ilk oyununda Doktor B. qələbə çalır. Doktor B. şahmat çempionunun bütün həmlələrini əzbərləyir, Çentoviçin bütün gedişlərini əvvəlcədən hesablayır. İkinci oyunda Çentoviç qarşısındakı rəqibin əsəbləşdiyi görüb yavaş oynamağa başlayır və Doktor B. buna dözməyincə oyun yarımçıq qalır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "A classic rediscovered: Grandmaster". The Economist. 12 June 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 March 2015.

Xarici keçidlər
---------------

* PushkinPress.com Arxivləşdirilib 2016-12-14 at the Wayback Machine — Stefan Sveyqin romanlarının ingiliscə nəşrləri
* Legamus.eu — Romanın audiokitab versiyası (alman dilində)

| ⛭Stefan Sveyqin əsərləri |
| --- |
| Nəsr uydurma | 
* *Yad qadının məktubu*
* *Amok*
* *Ay işığı küçəsi*
* *Qorxu*
* *Dolaşıq hisslər*
* *Bir qadının həyatından 24 saat*
* *Kitab Mendel*
* *Səbirsiz ürək*
* *Şahmat*
* *Poçtxanadakı qız*

 |
| Digər | 
* *Tarixdə həlledici anlar*
* *Səssiz qadın*
* *Mariya Antuanetti: adi qadının portreti*
* *Dünənin dünyası*

 |
**Dağıstan Dövlət Təbiət Qoruğu** — Dağıstan Respublikasında, Xəzər dənizinin şimal qərb sahilindədir. Sahəsi 190 km² (o cümlədən 0,093 km2dəniz akvatoriyası). 1987-ci ilin 09 yanvarında Qızlar körfəzi sahəsinin və nadir təbiət törəməsi Sarıqum barxanının qorunması və öyrənilməsi məqsədilə yaradılmışdır. Qoruq Tarumovka və Buynaksk rayonlarının ərazisində yerləşir. 2009-cu ildə üç federal yasaqlıq: "Aqrahan", sahəsi 39000 ha, "Samur", sahəsi 11200 ha və "Tlyara", sahəsi 83500 ha qoruğun ərazisinə daxil edilmiş. Qızlar körfəzinin sahil zolağını çoxlu limanlarla parçalanmış alçaq düzənliklər tutur. Körfəzdə zəngin su bitkisi, sualtı çəmənlər var. Sarıqum — Rusiya və Avrasiya materikində ən böyük dyundü. Onun mütləq hündürlüyü 262 metrdir. Ərazinin iqlimi kontinentaldır. Климат континентальный. Кумторкалинские пески — массив площадью около 3 000 га, представляющий собой череду грядовых песков и барханов

Fauna və florası
----------------

Quruda sahil cilliyinin, çəmənbataqlıq və çəmənşorakətli bitkilərin yarımsəhra və səhra bitkiləri ilə növbələşməsi müşahidə olunur. Sahil qumlarında psammofit (hərəkətli qumların bitkisi) və çöl bitki növləri yayılmışdır. Florasına təqrribən 280 bitki növü, o cümlədən qovaq, iydə, yalançı akasiya, qamış, pişikdili, həmçinin Rusiya Federasiyanin Qırmızı kitabına daxil edilmiş süsən, adi qılıncotu və su findığı daxildir. Qızlar körfəzinin qamışlıqlarında qaban, qamışlıq pişiyi, iqlimə uyğunlaşdırılmış yenotabənzər it, qunduz, ondatra məskunlaşmışdır. Çöllərində tülkü, korsak, canavar, safsar səciyyəvidir; sayqaka, barxanlarda yekəqulaq kirpiyə rast gəlinir.

Təqribən 100 növ su və sahil quşları (böyük anqut, böyük qarabatdaq, qaşqa qaz, ördək və s.) və xeyli quru quşları (belibağlı, qırğı, göyərçin, qara keçəl kərkəz, müşgül və s.) müşahidə olunur. Körfəzdə qaşqaldaq, qu qaz, bizquyruq ördək və s. qışlayır. Qərbi Xəzər miqrasiya yolunda Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmiş qızılqaz, qutan, sultan toyuğu, bəzgək, dovdaq qeydə alınmışdır. Sürünənlərdən bağailanı, boa, gürzə və Qafqaz kələzinə rast gəlinir. Körfəzdə nərə balığı var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Сайт Дагестанского заповедника". 2019-10-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-12.
2. ↑  Заповедники СССР. Заповедники Кавказа. Под общ. ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. М. Мысль. 1990. 46. ISBN 5-244-00432-8

Mənbə
-----

Dağıstan Dövlət Təbiət Qoruğu // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 6-cı cild: Çin – Dərk. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2015. 608 səh. ISBN 978-9952-441-11-6.
**Emile Byurle fondunun kolleksiyası** ( *alm.* Stiftung Sammlung E. G. Bührle‎ ) - Sürixdə yerləşən şəxsi incəsənət muzeyidir.

Kolleksiya
----------

Sürixli sənayeçi Emil Georq Byurlenin (1890-1956) geniş sənət əsərləri kolleksiyası, 1960-cı ildə fonda çevrilmişdi. Həmin andan bəri kolleksiya, Byurlenin Sürixdə, Tsollikerştrasse (*alm.* Zollikerstrasse‎) küçəsindəki köhnə evinin yanında yerləşən villada sərgilənir. Sərgi çərşənbə axşamı, çərşənbə, cümə və bazar günləri saat 14.00-17.00 arasında ziyarətçilər üçün açıqdır.

Ekspozisiyaya aşağıdakılar daxildir:

* antik eksponatlar;
* orta əsrə aid heykəllər;
* qədim sənətkarların rəsmləri: Tintoretto, El Qreko, Rubens, Van Deyk, Rembrandt, Frans Hals, Tyepolo, Kanaletto, Qoyya, Enqr, Koro;
* impressionistlərin rəsmləri: Mane, Deqa, Renuar, Mone, Pissarro, Sisley, Tuluz-Lotrek, Syora, Sezan, Van Qoq, Qogen;
* modernistlərin rəsmləri: Bonnar, Vyuyar, Vlamink, Raul Dyufi, Modilyani, Utrillo, Şaqal, Korint, Matiss, Qris, Brak, Pikasso .

1941-ci ildən bu yana Byurle kolleksiyasında olan Klod Monenin *"Vetey yaxınlığında xaşxaş tarlası"* tablosunun yayımlanmasından sonra onun əldə edilməsinin şəffaflığı ilə bağlı şübhələr ortaya çıxmışdı: 1940-1941-ci illərdə bu tablo, Emil Byurle ilə Cənubi Amerikaya mühacirət edən yəhudi tacir *Maks Emden* arasında şübhəli ticarətlə əlaqəli ola bilərdi.

Oğurluq
-------

10 Fevral 2008-ci il tarixində silahlı bir soyğun nəticəsində, ümumi dəyəri 180 milyon İsveçrə frankı olan dörd rəsm əsəri oğurlandı. Kurator Lukas Qloorun sözlərinə əsasən, söhbət Pol Sezanın *"Qırmızı jiletli oğlan",* Klod Monenin "Vetey yaxınlığında xaşxaş tarlası", Vinsent Van Qoqun "Çiçəklənən şabalıd budaqları" və Edqar Deqanın "Qraf Lepikin qızları ilə portreti" əsərlərindən gedirdi. Cinayət baş verən zaman binada 15 nəfər var idi, heç kim zərər görməmişdi.

Van Qoq və Monenin əsərləri on gün sonra Sürixdə avtomobillərdən birində tapıldı və muzeyə qaytarıldı. Sezan və Deqaya aid digər iki rəsm isə 2012-ci ildə aparılan uzun axtarışlardan sonra tapılaraq muzeyə geri qaytarılmışdı.

Qeydlər
-------

Linklər
-------

* Rəsmi sayt

1. ↑  Swiss GLAM Inventory, 16 September 2016. 2016.
2. ↑  .
3. ↑  swissinfo.org Arxivləşdirilib 2018-05-10 at the Wayback Machine, 27. Februar 2008: «Monets 'Mohnfeld' mit Erblast»[*ölü keçid*]