| Şərq bloku |
| --- |
|  |
| Sovet sosialist respublikaları
* Azərbaycan
* Belorusiya
* Ermənistan
* Estoniya
* Gürcüstan
* Latviya
* Litva
* Moldova
* Özbəkistan
* Qazaxıstan
* Qırğızıstan
* Rusiya
* Tacikistan
* Türkmənistan
* Ukrayna
 |
| Müttəfiq dövlətlər
* Əfqanıstan
* Albaniya
* Anqola
* Benin
* Bolqarıstan
* Çin
* Konqo
* Kuba
* Çexoslovakiya
* Almaniya Demokratik Respublikası
* Efiopiya
* Qrenada
* Macarıstan
* Kampuçea
* Laos
* Monqolustan
* Mozambik
* Şimali Koreya
* Polşa
* Rumıniya
* Somali
* Cənubi Yəmən
* Vyetnam
 |
| Əlaqəli təşkilatlar
* Kominform
* Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurası
* Varşava Müqaviləsi Təşkilatı
* Dünya Həmkarlar İttfaqı Federasiyası
* Dünya Demokratik Gənclik Federasiyası
 |
| Müxalifət

| Antisovet partizanlar |
| --- |
| * Albaniya
* Bolqarıstan
* Xorvatiya
* Estoniya
* Latvia
* Litva
* Polşa
* Rumıniya
* Serbiya
* Ukrayna
 |
| Baltikyanı ölkələrdə partizan döyüşləri |
| * Meşə Qardaşları
* Cəngəllik əməliyyatı
* Sovet işğalı
 |
| 
Etirazlar və üsyanlar |
| * Pilzen 1953
* Şərqi Almaniya 1953
* Gürcüstan 1956
* Poznan 1956
* Macarıstan 1956
* Novoçerkassk 1962
* Çexoslovakiya 1968
	+ İşğal
* Qırmızı meydan 1968
 |
| * Çarta 77 (Çexoslovakiya)
* Solidarnost (Polşa)
* Jeltoqsan (Qazaxıstan)
* Braşov üsyanı (Rumıniya)
* Yanvar hadisələri (Litva)
* İstehkamlar (Latviya)
* Qanlı bazar günü (Gürcüstan)
* Qara Yanvar (Azərbaycan)
 |

 |
| Soyuq müharibə hadisələri
* Marşal planı
* Çexoslovakiya çevrilişi
* Tito–Stalin ayrılığı
* Berlin böhranı
* Koreya müharibəsi
* Gizli nitq
* Çin-Sovet Ayrılığı
* Berlin divarı
* Karib böhranı
* Vyetnam müharibəsi
* Kubanın Anqolaya müdaxiləsi
* Əfqanıstan müharibəsi
* Moskva Olimpiya Oyunları
* Körfəz müharibəsi
 |
| Zəifləməsi
* Nəğməli inqilab
* Polşa Dairəvi Masa Razılığı
* 1989-cu il inqilabları
* Berlin divarının dağılması
* Yanvar hadisələri
* Litvada
* Sovet İttifaqının sonu
* Albaniyada kommunizmin çöküşü
* Çexoslovakiyanın dağılması
 |
| * b
* m
* r
 |

**Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (Azərbaycan SSR)** (*azərb-kiril.* Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы, *rus.* Азербайджанская Советская Социалистическая Республика, Azerbaycanskaya Sovetskaya Sosialistiçeskaya Respublika) — Cənubi Qafqazın şərq hissəsində dövlət qurumu (1920–22, 1936–91), SSRİ tərkibində mövcud olmuşdur. Azərbaycan SSR 1920-ci il aprelin 28-də əsasən qeyri millətlərdən ibarət olan Bakı bolşeviklərinin üsyanı və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bolşevik Rusiyası tərəfindən işğalından sonra yaranmışdır. Formal şəkildə müstəqil olan Azərbaycan SSR Moskvanın tam nəzarəti altında idi. Az müddət ərzində Azərbaycan Kommunist Partiyasından (AKP) savayı, bütün partiyalar qadağan edildi. Bu partiyaların liderləri və sıravi üzvlərinə, eləcə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəhbərlərinə qarşı terror başlandı.

Tarixi
------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra 28 aprel 1920-ci il tarixdə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulur. Azərbaycanda hakimiyyət Azərbaycan SSR İnqilab Komitəsinə və Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə (XKS) keçdi. Müvəqqəti İnqilab Komitəsi və XKS-nin tərkibinə ancaq azərbaycanlılar daxil idilər. Xalq Komissarları Sovetinə N.Nərimanov başçılıq edirdi. Ç.İldırım — xalq hərbi-dəniz işləri komissarı; H.H.Sultanov — xalq daxili işlər komissarı; Ə.H.Qarayev — xalq əmək və ədliyyə komissarı; Q.M.Musabəyov — xalq əkinçilik, ticarət, sənaye və ərzaq komissarı; M.D.Hüseynov — xalq maliyyə komissarı; D.X.Bünyadzadə — xalq maarif və dövlət nəzarəti komissarı; C.Vəzirov — xalq poçt, teleqraf və yollar komissarı; A.Ə.Əlimov — xalq səhiyyə və himayə komissarı seçildi. Real hakimiyyət daha çox hələ 1920-ci ilin fevralında yaradılmış Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının — AK(b)P-nin əlində idi.

1924-cü ilin fevralında Azərbaycan SSR-in tərkibində Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (Nax.MSSR) yaradıldı. 1922-ci ildən 1936-cı ilə qədər Azərbaycan SSR, Ermənistan və Gürcüstan SSR-lə birlikdə ZSFSR tərkibinə daxil oldu. 1936-cı ildə ZSFSR ləğv edildi və Azərbaycan SSR ayrıca müttəfiq respublika kimi SSRİ-nin tərkibinə daxil oldu.

21 may 1990-cı il tarixində 28 mayın "Azərbaycan dövlətçiliyinin bərpası günü" elan edilməsi barədə prezident fərmanı elan edildi. 5 fevral 1991 — Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Azərbaycan Respublikası adlandırılmışdır. 30 avqust 1991 — Ali Sovetin növbədənkənar sessiyasında gərgin müzakirələrdən sonra "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında" Bəyannamə qəbul olundu. Sənəddə Azərbaycan Respublikasının 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu vurğulanırdı.

### Xronologiya

28 aprel 1920 — Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulur. Ölkədə hakimiyyət Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə (MİK) verilir. Qanunvericilik funksiyalarını həyata keçirən MİK-ə yalnız azərbaycanlı kommunistlərin (Nəriman Nərimanov (sədr), Əliheydər Qarayev, Qəzənfər Musabəyov, Həmid Sultanov və s.) daxil edilməsi Rusiyanın işğalı pərdələmək cəhdi idi. Respublikada real hakimiyyət Moskvaya tabe olan Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AK(b)P MK) məxsus idi.

1 may 1920 — Bakıda Xalq Cümhuriyyəti hökumətini devirən XI ordunun hissələri Şamaxı və Ağsudan müqavimətsiz keçərək Gəncəyə yaxınlaşdılar və qısa döyüşdən sonra şəhəri ələ keçirdilər.

3 may 1920 — Sovet hakimiyyəti Azərbaycanın bütün ərazisinə yayılmağa başladı. Müvəqqəti İnqilab Komitəsi yerlərdə qəza, mahal və kənd inqilab komitələrinin yaradılması barədə dekret verdi. Bolşeviklərin Bakı buxtasındakı hərbi-dəniz qüvvələri cənuba doğru hərəkət edərək Lənkərana və Astaranı ələ keçirir. Xalq Cümhuriyyətinin azsaylı ordu hissələri yalnız Qarabağda qalmışdı və erməni qüvvələri ilə döyüşürdü.

5 may 1920 — Azərbaycan Müvəqqəti İnqilabi Komitəsi respublikada bütün xan, bəy və vəqf torpaqlarının müsadirə olunaraq əvəzi ödənilmədən kəndlilərin istifadəsinə verilməsi barədə qərar qəbul edir. Bir neçə ildən sonra həmin torpaqlar kəndlilərdən zorla geri alınaraq kolxoz təsərrüfatlarına veriləcəkdi.

7 may 1920 — Azərbaycanın bolşevik hökuməti ordunun və donanmanın yenidən təşkil edilməsi barədə dekret verdi. Qərarın icrası milli zabit kadrlarına qarşı repressiyalarla müşayiət olunurdu. Sovetləşmiş Azərbaycanın ordu və donanması isə formal olaraq 1922-ci ilədək mövcud oldu və həmin ilin dekabrında SSRİ-nin yaranması ilə Sovet Ordusunun Qafqaz hərbi dairəsinin tərkibinə qatıldı.

12 may 1920 — Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi respublikada xalq məhkəmələrinin yaradılması haqqında dekret verdi. Əksinqilab və təxribatçılığa qarşı mübarizə üçün Fövqəladə Komissiya və Ali İnqilabi Tribunal təsis edildi, həmçinin silki və mülki rütbələrin ləğv edilməsi barədə dekret verildi.

15 may 1920 — Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığı respublikada vicdan azadlığının elan edilməsi, dinin dövlətdən və məktəbdən ayrılması barədə dekret verdi.

24 may 1920 — Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi neft sənayesinin milliləşdirilməsi haqqında dekret verdi. Əslində isə neft Rusiyanın nəzarətinə verilmişdi. Bu məqsədlə Azərbaycan Neft Komitəsi yaradılmış və komitəyə rəhbərlik Lenin tərəfindən Bakıya göndərilən Aleksandr Serebrovskiyə tapşırılmışdı. Neft sənayesinin ardınca Xəzər ticarət donanması, ölkədə fəaliyyət göstərən banklar milliləşdirildi.

3 iyun 1920 — Zəngəzur və Qarabağda bolşevik işğalına müqavimət göstərən Nuru paşanın başçılıq etdiyi Xalq Cümhuriyyətinin ordu hissələri Şuşa şəhərini ələ keçirdilər. Onların üzərinə XI rus ordusunun əlavə birləşmələri göndərilir. Sayca qat-qat çox olan rus qoşunları Levandovskinin komandanlığı altında iyunun 15-də şəhəri yenidən işğal edirlər. Milli ordunun azsaylı hissələri Cəbrayıl qəzasına geri çəkilirlər. İyunun sonunda bu bölgə bolşeviklərin nəzarətinə keçir. Sovetləşməyə qarşı üsyanlar ilin sonunadək Şəmkir, Quba və digər bölgələrdə də baş verirdi.

6 may 1921 — I Ümumazərbaycan sovetlər qurultayı (6–19 may) işə başlayır. Qurultayda Azərbaycan SSR-in ilk Konstitusiyası qəbul olunur. Müvəqqəti İnqilab Komitəsi və yerlərdəki inqilab və yoxsul komitələri ləğv edilir, ali qanunverici orqan olaraq Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi (MİK, ilk sədri Muxtar Hacıyev)və yerli sovetlər yaradılır. Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin (75 üzv və 25 namizəd) rəhbər orqanı isə respublika partiya (Azərbaycan KP) rəhbərliyinin də daxil olduğu Rəyasət Heyəti (13 nəfərdən ibarət) idi. Respublikada 30 min deputatı olan 1400 yerli kənd soveti təşkil edilir. 1921–1937-ci illərdə Ümumazərbaycan sovetlərinin 9 qurultayı keçirildi və 1938-ci ildə bu qurumu Ali Sovet əvəzlədi.

2 iyul 1921 — Azərbaycanda pedaqoji kadrlar hazırlayan ilk ali məktəb, hazırda Azərbaycan Pedaqoji Universiteti adı ilə fəaliyyət göstərən – Azərbaycan Kişi Pedaqoji İnstitutu (sonralar V.İ.Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu) təsis edildi.

5 iyul 1921 — Rusiya Kommunist (bolşevik) Partiyasının Qafqaz Bürosunun iclasında Dağlıq Qarabağın Azərbaycan SSR-in tərkibində saxlanılması barədə qərar qəbul edilir. Bir gün öncə, iyulun 4-də RK(b)P Qafqaz Bürosunun plenumunda erməni tərəfi Orconikidze və Kirovun dəstəyi ilə Dağlıq Qarabağın Ermənistana verilməsi barədə qərarın qəbuluna nail olmuşdular. Lakin N.Nərimanov başda olmaqla Azərbaycanın kommunist rəhbərliyinin kəskin etirazı və RK(b)P MK-nın işə qarışması nəticəsində bu qərar ləğv olundu. Bununla belə, RK(b)P Qafqaz Bürosunun 5 iyul tarixli qərarında Dağlıq Qarabağa Azərbaycanın tərkibində saxlanılmaqla və mərkəzi Şuşa şəhəri olmaqla geniş vilayət muxtariyyəti verilməsi qeyd olunmuşdu. Bununla da ermənilər əsas məqsədlərinə çatmasalar da, muxtariyyət qazanmış oldular. 1924-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti təşkil edildi

7 iyul 1923-cü il — Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi respublika ərazisində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) təşkil olunması barədə dekret verir. Sənəddə bu qərarın azərbaycanlı və erməni xalqları arasında "beynəlmiləl həmrəyliyin möhkəmlənməsinə" xidmət edəcəyi vurğulanırdı. Dekretə əsasən, "Dağlıq Qarabağın erməni hissəsində Azərbaycan SSR-in tərkib hissəsi kimi muxtar vilayətin yaradılması" nəzərdə tutulmuşdu. Bu barədə tövsiyə qərarı 1921-ci ildə RK(b)P-nin Qafqaz Diyar Bürosu tərəfindən qəbul olunmuşdu. Həmin qərarda muxtariyyətin mərkəzi Şuşa göstərilsə də, Azərbaycan MİK-in dekretində vilayətin mərkəzi kimi Xankəndi seçilmişdi. Tezliklə ermənilərin təşəbbüsü ilə Xankəndi Stepanakert adlandırıldı Ərazi-inzibati bölgüsündən sonra DQMV-nin ərazisi 4,4 min km² olaraq müəyyənləşdi.

30 avqust 1930 — Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin və Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə respublika ərazisi yeni inzibati vahidlərə – rayonlara bölündü. Qərara əsasən, 63 rayon yaradıldı. Bundan öncə respublikada ərazi-inzibati bölgü sistemi olaraq 10 dairə (Bakı, Gəncə, Qarabağ (Ağdam), Quba, Kürdüstan, Lənkəran, Muğan (Salyan), Şirvan (Göycay), Nuxa, Zaqatala) və onların tərkibində qəzalar mövcud idi.

7 avqust 1932 — Sovet hökumətinin "Dövlət müəssisələri, kolxoz və kooperativlərin əmlakının qorunması haqqında" qərarı ilə xalq təsərrüfatında sərt cəza tədbirlərinin əsası qoyuldu. Qərara görə, dövlət əmlakından hətta xırda oğurluq güllələnmə, ən yaxşı halda 10 il həbslə cəzalandırılırdı. Sovet tarixinə "Beş sünbül haqqında qanun" adı ilə düşən sənəd Azərbaycanda da kənd təsərrüfatında repressiyalara zəmin yaratdı.

24 iyun 1938 — I çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə seçkilər keçirildi. 310 nəfərlik parlamentə 107 fəhlə, 88 kolxozçu və 115 ziyalı-qulluqçu seçilmişdi. Xalq deputatlarının 72-si qadınlar idi. Kommunist Partiyasının əslində bütün dövlət funksiyalarını mənimsədiyi şəraitdə Ali Sovet formal fəaliyyət göstərirdi.

1938 — Azərbaycan SSR Ali Soveti yerli əhalinin etirazına baxmayaraq Laçın, Qubadlı, Kəlbəcər və Qazax bölgələrindən 2 min hektar torpaq sahəsinin Ermənistan SSR-ə verilməsi haqqında qərar qəbul etdi. Bununla belə, qərar həyata keçməmiş qaldı.. 31 il sonra, 1969-cu il mayın 7-də Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti onu yenidən təsdiq etsə də, tezliklə respublika rəhbərliyinə gələn Heydər Əliyev qərarın icrasının qarşısını aldı.

2 iyun 1938 — Azərbaycanda ilk mülki aviasiya dəstəsi təşkil olundu. Bakıda ilk aviasiya məktəbi 1915-ci ildə yaradılmış, 1923-cü ildə Bakı-Tbilisi marşrutu ilə ilk mülki aviasiya xətti açılmışdı. 1933-cü ildə Binədə ilk hava limanı istifadəyə verilmiş, 1938-ci ildə isə ilk mülki aviasiya dəstəsi uçuşlara başlamışdı.

25 iyun 1987 — SovİKP MK-nın plenumu "yenidənqurma" ("perestroyka") haqqında qərar qəbul edir. Baş katib Mixail Qorbaçovun elan etdiyi yeniləşmə kursu, ilk növbədə, sosial-iqtisadi islahatları nəzərdə tutsa da, tezliklə siyasi və ideoloji sahəni də əhatə etdi. Sovet İttifaqında (o cümlədən, Azərbaycanda) söz azadlığı, aşkarlıq, milli hərəkatlar prosesi başlandı. "Yenidənqurma" siyasəti dörd il sonra SSRİ-nin süqutu ilə nəticələndi.

21 may 1988 — SSRİ rəhbərliyi Azərbaycan və Ermənistan arasında münaqişəni sahmanlamaq üçün hər iki müttəfiq respublikanın rəhbərlərini dəyişdirir. Ermənistan KP MK-nın plenumunda 1-ci katib Karen Dəmirçyan, Azərbaycan KP MK-nın plenumunda isə Kamran Bağırov vəzifələrindən kənarlaşdırıldılar. Azərbaycan KP MK-nın 1-ci katibi postuna Əbdürrəhman Vəzirov seçildi.

18 iyul 1988 — SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə həsr olunmuş geniş iclası keçirildi. M.Qorbaçovun sədrlik etdiyi iclasda Azərbaycan və Ermənistanın siyasi rəhbərliyi, hər iki respublikanın SSRİ Ali Sovetindəki deputatları iştirak edirdilər. Gərgin mübahisələrlə keçən iclasda "Dağlıq Qarabağ barəsində məsələyə dair" SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin qərarı qəbul olunur. Sənəddə Ermənistan SSR Ali Sovetinin Dağlıq Qarabağı ilhaq etmək barədə qərarının yolverilməz olduğu və onun ləğv edilməsinin zəruriliyi vurğulansa da, Ermənsitan SSR rəhbərliyi bu çağırışı cavabsız qoydu.

16 iyul 1989 — Bakıda yarımgizli şəraitdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təsis konfransı keçirildi. Bu, Azərbaycanda Qarabağ hadisələri ilə başlanan milli xalq hərəkatının qismən təşkilatlanması idi. Əbülfəz Elçibəy AXC-nin sədri seçildi. AXC-nin 16 nəfərdən ibarət İdarə Heyətinə isə kifayət qədər fərqli baxışlı şəxslər seçilmişdi və tezliklə təşkilatda parçalanmalar başlandı.

19 may 1990 — Ali Sovetin sessiyasında Azərbaycan Respublikasının prezidenti vəzifəsi təsis edildi. Sessiyada Azərbaycan KP MK-nın 1-ci katibi Ayaz Mütəllibov prezident seçildi. SovİKP MK-nın baş katibi M.Qorbaçovun SSRİ prezidenti seçilməsindən sonra müttəfiq respublikaların rəhbərləri də eynilə hərəkət etməyə başlamışdılar.

21 may 1990-cı il tarixində 28 mayın "Azərbaycan dövlətçiliyinin bərpası günü" elan edilməsi barədə prezident fərmanı elan edildi.

5 fevral 1991 — Azərbaycan dövləti – Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Azərbaycan Respublikası adlandırılmışdır.

27 iyun 1991 — Ali Sovet Azərbaycanın "Suveren Dövlətlər İttifaqı haqqında" müqavilədə iştirak etməsi barədə qərar qəbul etdi. Yeni ittifaq müqaviləsinin imzalanması Moskvadakı "Avqust qiyamı" nəticəsində baş tutmadı.

30 avqust 1991 — Ali Sovetin növbədənkənar sessiyasında gərgin müzakirələrdən sonra "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında" Bəyannamə qəbul olundu. Sənəddə Azərbaycan Respublikasının 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu vurğulanırdı. Bununla yanaşı, parlament Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin konstitusion əsaslarını yaratmaq üçün ayrıca qanunun – Konstitusiya Aktının hazırlanması barədə qərar qəbul etdi.

8 sentyabr 1991 — Azərbaycanda ilk prezident seçkiləri keçirildi. Ölkədəki əksər siyasi qüvvələrin, o cümlədən Xalq Cəbhəsinin boykot etdiyi və alternativsizlik şəraitində keçirilən seçkilərdə Azərbaycan KP MK-nın 1-ci katibi Ayaz Mütəllibov prezident seçildi.

İqtisadiyyatı
-------------

Azərbaycan iqtisadiyyatının daha əhatəli və böyük yüksəlişi XX əsrdə 70 ildən artıq bir dövrü əhatə edən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası zamanına təsadüf edir. Bu illər ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatının əksər sahələri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə sürətlə və kompleks inkişaf etmiş, güclü sənaye potensialı yaranmışdı. Azərbaycan İkinci dünya müharibəsinə qədər Sovet İttifaqının əsas neft bazası idi. Abşeronda neft və onunla əlaqədar sənaye sahələrinə çoxlu əsaslı vəsait qoyulurdu və bu sahələrin sürətlə inkişafı hesabına Azərbaycanda sənaye nisbətən sürətlə inkişaf edirdi. İkinci dünya müharibəsi nə qədər olan dövrdə Azərbaycanda xalq təsərrüfatına bütün kapital qoyuluşunun 65%-i sənayenin inkişafı üçün yönəldilirdi. Sonrakı beşilliklərin heç birində xalq təsərrüfatına kapital qoyuluşunda sənayenin payı bu qədər yüksək olmamışdı. Həm də bu dövrdə sənayeyə kapital qoyuluşunun 80%-ə qədəri, o cümlədən birinci beşillik dövründə 86,4 %-i neft və onunla əlaqədar olan sahələrin payına düşürdü. Bütün bunlar İkinci dünya müharibəsinə qədər ən çox neft və onunla əlaqədar sahələrin hesabına Azərbaycanda sənayenin sürətlə inkişafını təmin edirdi. 1941-ci ildə Azərbaycan neft sənayesində ən çox neft – 23,5 milyon ton çıxarırdı.

İkinci dünya müharibəsi illərində müharibənin tələbatını ödəmək məqsədilə neft və onunla əlaqədar sahələrin inkişafı ön plana çəkildi. Akademik Yusif Məmmədəliyevin rəhbərliyi ilə aviasiya benzini istehsalının yeni texnologiyası hazırlandı. Azərbaycanda yüksəkoktanlı benzin istehsalına başlandı. Azərbaycanda neft hasilatı SSRİ-də çıxarılan neftin 71,4 faizini təşkil edirdi. Azərbaycan neftçiləri müharibə illərində ölkəyə 75 milyon ton neft, 22 milyon ton benzin və başqa neft məhsulları verirdilər. Müharibə zamanı hər beş təyyarə, tank və avtomaşından dördü Bakı mədənlərində çıxarılan, onun neft emalı zavodlarında istehsal olunan yanacaqla işləyirdi. Müharibə illərində cəbhənin neft tələbatının 70, yüksək oktanlı benzin və sürtgü yağına olan ehtiyacının 100 faizini Bakı ödəyirdi. 1942-ci ildə Bakının sənaye müəssisələrində 130 növ müxtəlif silah, hərbi sursat istehsal edilirdi.

50 illik yubileyinə həsr olunmuş SSRİ poçt markası.
1948-ci ildə respublika sənayesi müharibədən əvvəlki səviyyəni üstələyən məhsul buraxılışına nail olmuş, 1950-ci ildə Azərbaycanın sənaye məhsulu 1940-cı ilə nisbətən 39% artmışdı. 1941–1970-ci illərdə 146 və ya bütün 1920–1970-ci illərdə tikilmiş sənaye obyektlərinin 60%-i qədər iri sənaye müəssisələri tikilib istifadəyə verilmişdi. Azərbaycan sənayesinin inkişafında mühüm rol oynayan Sumqayıt boruyayma, alüminium və sintez-kauçuk zavodları, Gəncə Alüminium Zavodu, Daşkəsən Filiz Saflaşdırma kombinatı, Mingəçevir su-elektrik stansiyası və sairə iri müəssisələr tikilib istifadəyə verilmişdi.

Bu illərdə Sumqayıt, Mingəçevir, Əli-Bayramlı (indiki Şirvan), Daşkəsən kimi yeni sənaye şəhərləri yaranmış, Naxçıvan, Xankəndi, Quba, Qazax, Salyan, Neftçala və başqa şəhərlərdə sənayenin gələcək daha güclü inkişafı üçün təməl qoyulmuşdu. Ümumi sənaye məhsulu istehsalında Bakı şəhərinin xüsusi çəkisi 1913-cü ildəki 91,4%-dən 72,8%-ə düşmüşdü.

1949-cu ildə dünya təcrübəsində ilk dəfə dənizindən neft çıxarılmasına başlandı. Qısa müddət ərzində Bakı döyüşən ordunun mühüm cəbbəxanalarından birinə çevrildi.

Neft sənayesi neft maşınqayırması, cihaz və alətqayırma, qara metallurgiya, ilk növbədə neftçıxarma üçün borular istehsalı, elektroenergetika və s. yaranması əsasında respublikada çox güclü sənaye kompleksinin meydana gəlməsini təmin etdi.

50–60-cı illərdə Sovet İttifaqı nın başqa regionlarında zəngin neft ehtiyatlarının aşkara çıxarılması və istifadəsi ilə əlaqədar olaraq, Azərbaycan neftinə maraq xeyli azaldı, bu sahələrin inkişafının zəifləməsi bütövlükdə iqtisadiyyatın artım sürətinə mənfi təsir göstərməyə başladı. 1970-ci ildə Azərbaycan SSR-də sənayenin əsas istehsal fondlarının 70%-i, istehsal olunan məhsulun isə cəmi 40%-ə qədəri yanacaq, energetika, metallurgiya və kimya sənayesi sahələrinin hesabına əldə edilirdi. Sənaye məhsulunun cəmi 22%-ni verən yanacaq sənayesinin payına o zaman sənayedə qoyulan bütün kapitalın 50%-dən çoxu düşürdü.

70-ci illərə qədər olan dövründə şəhər əhalisinin artması sürətinə görə Bakı, keçmiş ittifaqın paytaxt şəhərləri içərisində birincilər sırasında idi. 1970-ci ildə respublikada olan 60 şəhərin dördündə (Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir) bütün şəhər əhalisinin 63%-i, qalanlarında isə 37%-i yaşayırdı. Bu da Bakı şəhərində mənzil sahəsinə və digər sosial obyektlərə olan ehtiyacın ödənilməsi sahəsindəki çətinlikləri daha da ağırlaşdırırdı.

70-ci illərdə və 80-ci illərin birinci yarısında Azərbaycanda həm bütövlükdə respublika iqtisadiyyatının, həm də regionların gələcək sürətli inkişafını təmin edə bilən istehsal, elmi-texniki və kadr potensialı yaranmışdı. Keçmiş SSRİ əhalisinin yalnız 2,5%-nin yaşadığı Azərbaycan bir çox əsas sənaye məhsulları istehsalına görə ittifaq sənayesində nisbətən xeyli yüksək yer tuturdu. Belə ki, 80-ci illərin ortalarında ittifaq üzrə neft mədən avadanlıqları istehsalının 70%-i, o cümlədən 1970–1985-ci illərdə dərinlik nasosları istehsalının hamısı, elektrik qaynaq avadanlıqlarının 10,5%-i, kauçuk sodanın 7,8%-i, şərab və şərab məhsullarının 1/3 hissəsindən çoxu, məişət kondisionerlərinin hamısı, soyuducuların 5,7%-i, pambıq ipliyinin 9,6%-i, ipək xammalının 11,7-i və i.a. Azərbaycanın payına düşürdü. 70-ci illərdə və 80-ci illərin birinci yarısında Azərbaycanda yeni sənaye müəssisələrinin istifadəyə verilməsi, yeni maşın və avadanlıqların alınması bütövlükdə SSRİ-də olduğuna nisbətən daha sürətlə həyata keçirildiyindən əsas kapital da burada SSRİ-də olduğuna nisbətən daha böyük həcmdə artmış və işçilərin fondla silahlanma səviyyəsi daha yüksək olmuşdu. Bir işçiyə düşən əsas fondların dəyəri keçmiş SSRİ üzrə 1980-ci ildə 13,3 min rubl, 1985-ci ildə 17,8 və 1990-cı ildə 24,2 min rubl təşkil edirdisə, Azərbaycanda bu göstəricilər xeyli yüksək olub, müvafiq surətdə 1980-ci ildə 19,5 min rubl, sonrakı illərdə 24,5 və 33,4 min rubla bərabər olmuşdu. Azərbaycan SSR-in vəsaiti və ondan göndərilən xammalla işləyən bir çox müəssisələr Ukrayna, Rusiya və digər respublikalarda fəaliyyət göstərirdi. 80-ci illərin ortalarında Azərbaycanda güclü istehsal potensialı yarandığım başqa faktlar da sübut edir. Misal üçün 80-ci illərdə Azərbaycandan ittifaq fonduna ayrılan məhsul Azərbaycana gətiriləndən hər il orta hesabla 2,0 milyard rubl, ayrı-ayrı illərdə isə daha çox olmuşdu.

Əhali
-----

1 yanvar 1991-ci il tarixinə SSRİ əhalisinin ümumi sayı 290.077 milyon nəfər təşkil edirdi, onlardan 7.137 milyon nəfəri isə Azərbaycan SSR sakini idi. Beləliklə, Azərbaycan SSR–də bütün SSRİ əhalisinin 2,5%–i yaşayırdı. Azərbaycan SSR əhalisinin 54%–i şəhər yerlərində məskunlaşmışdı, ölkə ərazisinin isə hər km²–də orta sıxlıq 82.4 nəfər təşkil edirdi.

### Etnik tərkib

| Etnik qrup | Siyahıyaalınmaların yekunlarına əsasən Azərbaycan SSR əhalisinin sayı və etnik tərkibi |
| --- | --- |
| 1926 |  % | 1937 |  % | 1939 |  % | 1959 |  % | 1970 |  % | 1979 |  % | 1989 |  % |
| **Cəmi** | 2 270 060 | 100.00 | 3 056 449 | 100.00 | 3 205 150 | 100.00 | 3 697 717 | 100.00 | 5 117 081 | 100.00 | 6 026 515 | 100.00 | 7 021 178 | 100.00 |
| **Azərbaycanlılar** | 1 437 977 | 63.35 | 1 778 798 | 58.19 | 1 870 471 | 58.36 | 2 494 381 | 67.46 | 3 776 778 | 73.81 | 4 708 832 | 78.14 | 5 804 980 | 82.68 |
| **Talışlar** | 77 323 | 3.41 | 99 145 | 3.24 | 87 510 | 2.73 | 85 | 0.00 | 21 169 | 0.30 |
| **Ruslar** | 220 545 | 9.72 | 479 008 | 15.67 | 528 318 | 16.48 | 501 282 | 13.56 | 510 059 | 9.97 | 475 255 | 7.89 | 392 304 | 5.59 |
| **Ermənilər** | 282 004 | 12.42 | 370 164 | 12.11 | 388 025 | 12.11 | 442 089 | 11.96 | 483 520 | 9.45 | 475 486 | 7.89 | 390 505 | 5.56 |
| **Ləzgilər** | 37 263 | 1.64 | 104 290 | 3.41 | 111 666 | 3.48 | 98 211 | 2.66 | 137 250 | 2.68 | 158 057 | 2.62 | 171 395 | 2.44 |
| **Avarlar** | 19 104 | 0.84 | 12 854 | 0.42 | 15 740 | 0.49 | 17 254 | 0.47 | 30 735 | 0.60 | 35 991 | 0.60 | 44 072 | 0.63 |
| **Ukraynalılar** | 18 241 | 0.80 |  |  | 23 643 | 0.74 | 25 778 | 0.70 | 29 160 | 0.57 | 26 402 | 0.44 | 32 345 | 0.46 |
| **Tatarlar** | 9 948 | 0.44 |  |  | 27 591 | 0.86 | 29 370 | 0.79 | 31 353 | 0.61 | 31 204 | 0.52 | 28 019 | 0.40 |
| **Yəhudilər** | 20 578 | 0.91 |  |  | 41 245 | 1.29 | 29 350 | 0.79 | 29 392 | 0.57 | 33 248 | 0.55 | 25 190 | 0.36 |
| **Axısqa türkləri** | 0 | 0.00 |  |  | … | … | 202 | 0.01 | 8 491 | 0.17 | 7 926 | 0.13 | 17 705 | 0.25 |
| **Gürcülər** | 9 452 | 0.42 |  |  | 10 196 | 0.32 | 9 526 | 0.26 | 13 595 | 0.26 | 11 412 | 0.19 | 14 197 | 0.20 |
| **Saxurlar** | 15 552 | 0.69 |  |  |  |  | 2 876 | 0.08 | 6 208 | 0.12 | 8 546 | 0.14 | 13 318 | 0.19 |
| **Kürdlər** | 41 193 | 1.81 | 10 878 | 0.36 | 6 005 | 0.19 | 1 487 | 0.04 | 5 488 | 0.11 | 5 676 | 0.09 | 12 226 | 0.17 |
| **Tatlar** | 28 443 | 1.25 | 56 933 | 1.86 |  |  | 5 887 | 0.16 | 7 769 | 0.15 | 8 848 | 0.15 | 10 239 | 0.15 |
| **Beloruslar** | 2 867 | 0.13 |  |  | 1 472 |  | 4 284 | 0.12 | 4 929 | 0.10 | 4 782 | 0.08 | 7 833 | 0.11 |
| **Udilər** | 2 445 | 0.11 |  |  |  |  | 3 202 | 0.09 | 5 492 | 0.11 | 5 841 | 0.10 | 6 125 | 0.09 |
| **Dağ yəhudiləri** | 10 270 | 0.45 | 10 899 | 0.36 |  |  | 10 324 | 0.28 | 11 653 | 0.23 | 2 123 | 0.04 | 5 484 | 0.08 |
| **Təsniflənməmiş** | 0 | 0.00 |  |  | 2 254 | 0.07 | 30 | 0.00 | 25 209 | 0.49 | 44 | 0.00 | 92 | 0.00 |
| **Digərləri** | 36 855 |  | 131 982 |  |  |  | 22 099 | 0.57 | 26 842 | 0.45 | 23 980 | 0.34 |

Ruslaşdırma siyasəti
--------------------

Cənubi Qafqazı Azərbaycan türklərindən təmizləmək siyasətini yürüdən Sovet hökuməti digər tərəfdən də ermənilərin Qafqaza qayıtmasına 1931-ci ildə qərar vermişdi. Sovet hakimiyyəti Azərbaycanı ruslaşdırır və milli kadrları mühüm vəzifələrə yaxın buraxmırdı. 1931-ci ildə Bakı Sovetinin məsul işçilərinin 45 faizi ruslar, 17 faizi ermənilər, 16 faizi isə türklərdir (azərbaycanlılardır). Yenə həmin ildə Azərbaycanda mövcud olan 12 ali məktəbdən ancaq birində – yeni Pedaqoji İnstitutda tədris türkcə, qalanında isə rusca aparılırdı.

Sonrakı dövrdə də Azərbaycanda güclü ruslaşdırma siyasəti aparıldı. Xüsusən, dövlət idarələrində yazışmalar, sənədləşmələr rus dilində olurdu. Hətta ruslarla ailə quranların ön vəzifələrə çəkilməsi daha asan olurdu. Erməni millətindən olanlar isə (xüsusən qadınlar) mütləq idarə rəhbərinin katibəsi, köməkçisi funksiyasını daşıyırdı. Bu "ruslaşdırma siyasəti"ni ilk dəyişdirmək istəyənlərdən biri 1954–1959-cu illərdə Azərbaycana başçılıq etmiş İ. Mustafayev oldu. Onun Azərbaycan idarəçilik sistemində ana dilini müdafiə etməsi sonradan vəzifədən uzaqlaşdırılması ilə nəticələndi.

Azərbaycan SSR Parlamenti
-------------------------

Azərbaycan SSR İnqilab Komitəsi – 1920
Azərbaycan SSR Mərkəzi İcrayyə Komitəsi – 1920–1938
Azərbaycan SSR Ali Soveti – 1938–1991

Mədəniyyət
----------

Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi
1920–1930-cu illərin Sovet Azərbaycanı memarlığı üçün konstruktivizm ideyasının hakim olması xarakterikdir. Həmin dövr memarlar Aleksey Şusev, Vesnin qardaşları, S.S.Pen, Q.M.Ter-Mikelov, həmçinin memar Mikayıl Hüseynovun yaradıcılığının erkən dövrü ilə əlaqəlidir. 1934-cü ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi İcrayə konstruktivizm üslubunu tənqid edən və milli memarlıq ənənələrinə qayıtmağa çağıran qərar verdi. Konstruktiv stil Azərbaycanda oturuşmağa imkan tapmamış, 30–40-cı illərdə yaradıcılığında klassik memarlıq ənənələri və milli memarlığın elementlərini birləşdirən S.A.Dadaşov, V.A.Munts və Mikayıl Hüseynovun təsiri Azərbaycan memarlığında hiss edilməyə başlayır. Bu sırada Mikayıl Hüseynovun yaradıcılığı xüsusilə fərqlənir. Həmin dövrün "klassik-milli memarlıq üslubu"nda inşa edilmiş əsərlər arasında Hökumət Evi (1934), Bakı Musiqi Akademiyası (1936), Azərbaycan Milli Kitabxanası (1947), Milli Ədəbiyyat Muzeyi (1940), AMEA binası (1948–1960) xüsusilə diqqəti cəlb edir. 1936-cı ildə Azərbaycan Memarlar İttifaqının əsası qoyulmuşdur. 1969–1982-ci illərdə ölkəni idarə etmiş Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Heydər Əliyev Azərbaycan memarlarını müasir və milli memarlıq elementlərini öz yaradıcılıqlarında birləşdirməyə çağırmışdı. Həmin dövrün memarlıq nümunələri arasında Bakı metropoliteninin Nizami (1970) və Elmlər Akademiyası (1976) stansiyaları, Zaqulba qonaq evi, Azadlıq prospektindəki yaşayış binaları, Gəncədə Kəpəz oteli (1973), Bakıda Abşeron oteli (1965) diqqət çəkir.

Sovet dövründə Azərbaycan ədəbiyyatı yaradıcılıq azadlığını təhlükə hesab edən bir sistemlə idarə edilirdi. Azərbaycan yazıçıları və intellektuallarının fəaliyyətinə nəzarət edilir və onlar təqibə məruz qalırdı. Bu dövrdə bir çox Azərbaycan yazıçısı Stalin repressiyasına məruz qaldı. 1927-ci ildə Azərbaycan Proletar Yazıçıları Assosiasiyası yaradıldı, 1932-ci ildə isə ləğv edildi. Həmin il Azərbaycan Yazıçılar Birliyi yaradıldı. Sovet dövrü Azərbaycanının yazıçılarına Rəsul Rza, Məmməd Səid Ordubadi, Süleyman Sani Axundov, Mirzə İbrahimov, Ənvər Məmmədxanlı daxildir. Bu dövrdə Səməd Vurğunun yığcam və diskrit üslubu Azərbaycan ədəbiyyatının müasir formasının formalaşmasına səbəb oldu, onu arxaizmlərdən təmizlədi. XX əsrin sonlarına yaxın Bəxtiyar Vahabzadə 70 şeir məcmuəsi və 20 poeması ilə şöhrət qazandı. Onun "Gülüstan" poeması Rusiya və İran arasında bölünən Azərbaycan xalqı və onun birləşmək arzusuna həsr edilib.

Stalin təsviri ilə "Koroğlu" operasının afişası
Azərbaycanın görkəmli bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyov sovet dövründə məşhur "Koroğlu" operasını yazmışdır. Bu opera nəinki Azərbaycanda, həmçinin İslam aləmində yazılan ilk opera idi. 40-cı illərdə "Xosrov və Şirin" (Niyazi), "Vətən" (Cövdət Hacıyev) və Qara Qarayev), "Nizami" (Əfrasiyab Bədəlbəyli) və s. operalar yazıldı. 1972-ci ildə Şəfiqə Axundova "Gəlin qayası" operasını yazaraq Azərbaycanda ilk opera yazan qadın bəstəkar oldu.

20-ci illərdə Azərbaycan kinosunun mövzuları cəhalətə qarşı mübarizə, inqilab, qadın azadlığı idi. 1929-cu il də Amo Bek-Nazarovun rejissorluğu ilə çəkilmiş "Sevil" filmi Azərbaycan qadınını real şəkildə təsvir edirdi. Bu dövrdə həmçinin Bakıdakı yaşayışı, neft sənayesini təsvir edən filmlər çəkilirdi. 30-cu illərin əvvəllərində məişət və tarixi-inqilabi mövzulu filmlər istehsal edilirdi. 1936-cı ildə Boris Barnetin rejissorluğuyla ilk Azərbaycan səsli filmi olan "Mavi dənizin sahilində" çəkilmişdir. Böyük Vətən müharibəsi dövründə (1941–1945) müharibə qəhrəmanlarına aid "Vətən oğlu" və "Bəxtiyar" qısametrajlı bədii filmləri, "Sualtı qayıq T-9" və "Bir ailə" tammetrajlı bədii filmləri çəkilmişdir. "Arşın mal alan" operettasınin 1945-ci il ekranizasiyası 136 ölkədə göstərilir və 86 dilə tərcümə edilir. Yalnız SSRİ-də 16 milyondan çox izləyici toplayan filmin yaradıcı kollektivi Stalin mükafatı ilə təltif edilir. 40-cı illərin sonu—50-ci illərin əvvəllərində "Fətəli xan" və "Bakının işıqları" kimi bədii-sənədli və publisistik filmlər çəkilmişdir. 1951-ci ildə "Sovet Azərbaycanı" filmi Kann kinofestivalında "Qısa Film Münsiflər heyəti Xüsusi Mükafatı"nı qazanıb. 50-ci illərin sonu—60-cı illərin əvvəllərində "Qızmar günəş altında", "Onun böyük ürəyi", "Ögey ana", "Onu bağışlamaq olarmı?", "Böyük dayaq", "Telefonçu qız" kimi fərqli peşə sahiblərinin əməyini əks etdirən filmlər çoxluq təşkil etmişdir. 60-cı illərin əvvəllərində Koroğlu dastanının əsasında çəkilmiş eyniadlı film və Məhəmməd Füzulinin Leyli və Məcnun əsəri əsasında çəkilmiş "Məhəbbət dastanı" filmi ilə Azərbaycan kimetoqrafında rəngli filmlərin istehsalı genişlənir. Arşın mal alan filmindən sonra "Görüş", "O olmasın, bu olsun", "Romeo mənim qonşumdur", "Əhməd haradadır?", "Ulduz", 1965-ci il "Arşın mal alan" ekranizasiyası, "Qaynana" kimi filmlərlə musiqili komediya janrı Azərbaycan kinematoqrafında üstünlük təşkil etmişdir. 70-ci illərdə "Nəsimi", "Dədə Qorqud", "Babək" kimi tarixi mövzulu filmlər çəkilmişdir. 70-ci illərin sonu—80-ci illərdə İkinci Dünya müharibəsi ilə bağlı "Bizim Cəbiş müəllim", "Şərikli çörək" kimi filmlər çəkilmişdir. 80-ci illərdə Azərbaycan kinosunda mənəviyyat və əxlaq mövzusu önə çıxmışdır. Bu dövrdə "Park", "Özgə ömür", "Ölsəm, bağışla", "Gümüşü furqon", "Babamızın babasının babası", "Bağ mövsümü", "Gümüşgöl əfsanəsi", "Burulğan", "Təxribat" kimi filmlər işıq üzü görmüşdür

Bayraqları
----------

* 1920–1921 1920–1921
* 1921–1922 1921–1922
* 1922–1924 (TSFSR dövrü) 1922–1924 (TSFSR dövrü)
* 1924 ilk bayraq (TSFSR dövrü) 1924 ilk bayraq (TSFSR dövrü)
* 1924 ikinci bayraq (TSFSR dövrü) 1924 ikinci bayraq (TSFSR dövrü)
* 1929 (TSFSR dövrü) 1929 (TSFSR dövrü)
* 1937–1940 1937–1940
* 1940–1952 1940–1952

Qeydlər
-------

1. ↑  Həmçinin **Azərbaycan Sovet Sosialist Cümhuriyyəti** (*az-əbcəd*. آذربایجان سوسیالیست شورﺎ جومهوریتی, Azərbajcan Sosjalist Зyra Cumhyrijjəti‎), **Azərbaycan SSR** (*azərb-kiril.* Азәрбајҹан ССР, *rus.* Азербайджанская ССР), **AzSSR** (*azərb-kiril.* АзССР) və ya **Sovet Azərbaycanı** (*azərb-kiril.* Совет Азәрбајҹаны, *rus.* Советский Азербайджан) olaraq da bilinir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T. M. Nağıyev. "Azərbaycan" cildi. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Краткая информация о республиках, входивших в СССР, стр. 4. // СССР и страны мира в цифрах. Справочное издание. Автор: И. Г. Калабеков. Москва: издательство «Третий Рим», 2015, 239 стр. ISBN 9785990521315
2. ↑  Azərbajcan Sosjalist Зyra Cumhyrijjətinin Kanyni-Əsasisi (1927-ci il 26 martda umym Azərbajcan V Зyralar Kyryltaji tərəfindən təsdik edilmiзdur). Baqı̡: Azərnəзr.
3. ↑  "Азербайджанская Советская Социалистическая Республика". Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991. 2019-01-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-16.
4. ↑  Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası – Azərbaycan İqtisadiyyatı[*ölü keçid*]
5. ↑  Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР :Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР Arxivləşdirilib 2012-02-10 at the Wayback Machine---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928–29. Том 10–16. Таблица VI. Население по полу, народности.---А также Excel файл Arxivləşdirilib 2019-11-27 at the Wayback Machine
6. ↑  Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Составители: Б. В. Жиромская, Ю. А. Поляков, Издательство: Российская политическая энциклопедия, Москва, 2007-ой год, ISBN 5-8243-0337-1, страница 107
7. ↑  "Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР — **Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly**". Archived from the original on 2012-02-03. İstifadə tarixi: 3 sentyabr 2015..
*Orijinal mətn*  (rus.)  

**Источник:** РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 966-1001 (Разработочная таблица ф. 15А. Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам)
8. ↑  "Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР: Азербайджанская ССР — **Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly**". Archived from the original on 2015-08-13. İstifadə tarixi: 13 avqust 2015.
9. ↑  "Всесоюзная перепись населения 1959 г. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР — **Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly**". Archived from the original on 2012-02-03. İstifadə tarixi: 3 sentyabr 2015..
*Orijinal mətn*  (rus.)  

**Источник:** РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 1566а -1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку)..)
10. ↑  "Всесоюзная перепись населения 1970 г. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР — **Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly**". Archived from the original on 2012-02-03. İstifadə tarixi: 3 sentyabr 2015..
*Orijinal mətn*  (rus.)  

**Источник:** РГАЭ РФ , фонд 1562, опись 336, ед.хр.3998-4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.)
11. ↑  "Всесоюзная перепись населения 1979 г. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР — **Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly**". Archived from the original on 2011-08-26. İstifadə tarixi: 31 iyul 2015..
*Orijinal mətn*  (rus.)  

**Источник:** РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 6174-6238 (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку)
12. ↑  Раздел второй. Этнодемографический обзор регионов и стран мира. — Глава третья. Союз Советских Социалистических Республик, стр. 210. // Население мира. Этнодемографический справочник. Arxivləşdirilib 2021-08-30 at the Wayback Machine Автор: Соломон Ильич Брук. Ответственный редактор: доктор исторических наук, профессор П. И. Пучков. Академии наук СССР. Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо–Маклая. Москва: Издательство "Наука", 1981, 880 стр.
13. ↑  "Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР — **Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly**". Archived from the original on 2011-08-26. İstifadə tarixi: 7 iyul 2015..
*Orijinal mətn*  (rus.)  

**Источник:** Рабочий архив Госкомстата России.Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку.
14. ↑  "Azərbaycanın aprel işğalı". 2020-07-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-10.
15. 1 2  Ilham Aliyev*.* "The Soviet Period of Architecture in Azerbaijan". Azerbaijan International. Winter 1998. 2010-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-30.
16. ↑  "Azerbaijan Arxivləşdirilib 2015-09-05 at the Wayback Machine". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.
Encyclopædia Britannica Inc. 2016. Web. 24 Apr. 2016. 
*Orijinal mətn*  (ing.)  

In the course of its long history, Azerbaijan has given the world a number of outstanding thinkers, poets, and scientists. Among the medieval scientists and philosophers, Abul Hasan Bakhmanyar (11th century), the author of numerous works on mathematics and philosophy, and Abul Hasan Shirvani (11th–12th centuries), the author of Astronomy, may be noted. The poet and philosopher Nẹzāmī, called Ganjavī after his place of birth, Ganja, was the author of Khamseh ("The Quintuplet"), composed of five romantic poems, including "The Treasure of Mysteries," "Khosrow and Shīrīn," and "Leyli and Mejnūn."

The people of Azerbaijan have retained their ancient musical tradition. For example, the art of ashugs, who improvise songs to their own accompaniment on a stringed instrument called a kobuz, remains extremely popular. Mugams, vocal and instrumental compositions, are also widely known, the town of Shusha being particularly renowned for this art.

Azerbaijan’s cultural institutions, including museums, theatres, and public libraries, are located in Baku. Many of them were established after World War II. The city has museums devoted to the art, history, and literature of Azerbaijan. In Nagorno-Karabakh there is a museum with material on the history and archaeology of the Armenian people of the region.

The opera and ballet are widely attended. Some of Azerbaijan’s composers, notably Uzeir Hajjibekov (the operas Ker-Ogly and Leyli and Mejnūn and the operetta Arshin Mal ʾAlan) and Kara Karayev (the ballets Seven Beauties and The Path of Thunder), have international reputations. The latter’s symphonic music is also well known abroad.

Throughout the Soviet period Azerbaijani literature was controlled by a system that saw mortal danger in even a modicum of creative freedom. Azerbaijani writers and other intellectuals were closely supervised and subjected to varying degrees of persecution.

Azerbaijan has no private publishing; several government firms publish scientific books and magazines as well as books and magazines about art and literature in Azerbaijani, Russian, and other diluages. In 1992 the Azerbaijani government switched from the Cyrillic to the Roman alphabet.

The magazines Literaturny Azerbaydzhan (in Russian), Azerbaijan Gadïnï ("Azerbaijan Woman," in Azerbaijani), and Azerbaydzhanskoye neftyanoye khozyaystvo ("Azerbaijan Petroleum Economy," in Russian) have the highest circulation.

Baku has several radio stations, a television studio, and a film studio.
17. ↑  Suny, Ronald (1996). Armenia, Azerbaijan, and Georgia. DIANE Publishing. p. 108. ISBN 0-7881-2813-2.
18. ↑  Самед Вургун — Жизнь и творчество, Arxivləşdirilib 2017-09-23 at the Wayback Machine Сайт Самеда Вургуна.
19. ↑  "Анар, ТОФИК МЕЛИКЛИ. Умер Бахтияр Вагабзаде, NIRA Aksakal". 2017-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-30.
20. ↑  Mattew O'Brien. Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan. – Routledge, 2004. – С. 211. – ISBN 0-415-30219-6, 9780415302197 
*Orijinal mətn*  (ing.)  

But later writers have preferred to emphasise the importance of Shusha, one of the leading centres of Azeri culture, as providing a 'creative cradle' for the young boy.
21. ↑  Charles van der Leeuw. Azerbaijan: A Quest for Identity. — Palgrave Macmillan, 2000. — С. 102. — 256 с. — ISBN 978-0-312-21903-1. (eng.)
22. ↑  Ахундова Шəфигə Гулам гызы / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1976. — Т. 1. — С. 501.
23. 1 2 3 4  *azerbaijan.az.* "AZƏRBAYCANDA KİNO SƏNƏTİNİN YARANMA TARİXİ. SƏSSİZ DÖVR (1920–1935), AZƏRBAYCAN KİNOSU 1935-1988-Cİ İLLƏRDƏ. SƏSLİ DÖVR, AZƏRBAYCAN KİNOSU MÜSTƏQİLLİK DÖVRÜNDƏ". 2018-07-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
24. ↑  Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 12.
25. ↑  "Мамедова М. Аршин Мал Алан, или как Сталин приказал "Голливуд переплюнуть" // Труд : газета. — 17 Апреля 2003". 2017-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-30.
26. ↑  Культура / Аршин мал алан (рус.). Arxivləşdirilib 2017-12-01 at the Wayback Machine Газета "Аргументы и Факты". Проверено 30 июня 2010.
27. ↑  "AZERBAIDJAN SOVIETIQUE". 2017-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-03.

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| П: | "Azərbaycan tarixi" portalı |

* Azərbaycan tarixi 7 cilddə:

* **I cild (ən qədimdən b. e. III əsri)**,
* **II cild (III–XIII əsrin I rübü)**,
* **III cild (XIII–XVIII əsrlər)**,
* **IV cild (XIX əsr)**,
* **V cild (1900–1920-ci illər)**,
* **VI cild (aprel 1920- iyun 1941)**,
* **VII cild (1941–2002-ci illər)**. Bakı, 2007.

* **Azərbaycan tarixi atlası**. Bakı kartoqrafiya fabriki, 2007.

| ⛭**Sovet respublikaları** |
| --- |
| Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Rusiya SFSR  • Azərbaycan Azərbaycan SSR  • Belarus Belorusiya SSR  • Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası Ermənistan SSR  • Estoniya Sovet Sosialist Respublikası Estoniya SSR  Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikası Gürcüstan SSR  • Latviya Sovet Sosialist Respublikası Latviya SSR  • Litva Sovet Sosialist Respublikası Litva SSR  • Moldova Sovet Sosialist Respublikası Moldova SSR  • Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikası Özbəkistan SSR  Qazaxıstan Sovet Sosialist Respublikası Qazaxıstan SSR  • Qırğızıstan Sovet Sosialist Respublikası Qırğızıstan SSR  • Tacikistan Sovet Sosialist Respublikası Tacikistan SSR  • Türkmənistan Sovet Sosialist Respublikası Türkmənistan SSR  • Ukrayna Sovet Sosialist Respublikası Ukrayna SSR |  |
| **Digər respublikalar**
Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası ZSFSR  •  Karel-Fin SSR |

| ⛭Azərbaycanda kommunizm |
| --- |
| Siyasi partiyalar və təşkilatlar | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tarixən | 
* Azərbaycan Demokrat Firqəsi
* Azərbaycan Kommunist Partiyası
* Ədalət Partiyası
* Hümmət Partiyası

 |
| Hal-hazırda | 
* Azərbaycan Kommunist Partiyası (1993)

 |

 | Azərbaycan SSR-in emblemi |
| Dövlət adamları və inqilabçılar | 
* Abdulla Bayramov
* Nəriman Nərimanov
* Məşədi Əzizbəyov
* Abbasqulu bəy Şadlinski
* Qəzənfər Musabəyov
* Seyid Cəfər Pişəvəri
* Sarvan Salmanov
* Ruhulla Axundov
* Sultanməcid Əfəndiyev
* Ayna Sultanova
* Səməd ağa Ağamalıoğlu
* İbrahim Əbilov
* Qasım bəy Camalbəyov
* Əlirza Rasizadə
* Həmid Sultanov
* Xanlar Səfərəliyev
* Məmməd Məmmədyarov
* Mir Bəşir Qasımov
* Əliheydər Şirvani-Mustafabəyov
* Əliheydər Qarayev
* Mirzə Davud Hüseynov
* Mircəfər Bağırov
* Çingiz İldırım
* Bünyad Sərdarov
* Dadaş Bünyadzadə
* Həbib Cəbiyev
* Rza bəy Qaraşarlı
* Əli Bayramov
* Mir Həsən Mövsümov
* Mir Həsən Vəzirov
* Vəli Axundov
* Əbdürrəhman Vəzirov

 |
| Azərbaycanda olanxarici kommunistlər | 
* Abani Mukerci
* Yelena Stasova
* İosif Stalin
* Georgi Zinovyev
* Sergey Kirov
* Nikolay Gikalo
* Turar Ryskulovich
* Naciyə Xanım
* Mustafa Sübhi
* Serqo Orconikidze
* Sergey Bakınski
* Vladimir Polonski
* Ruben Rubenov
* Vladimir Lenin

 |
| Tarixi və əsasmövzular | 
* Bakı Kommunası
* Muğan Sovet Respublikası
* Azərbaycan Milli Hökuməti
* Bakı döyüşü
* Aprel işğalı
	+ Türkiyənin müdaxiləsi
* Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Qars müqaviləsi
* Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası
* Azərbaycan SSR-in himni
* Azərbaycan SSR-in bayrağı
* Azərbaycan İkinci Dünya müharibəsində
* Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası
* Qara Yanvar

 |
| Mətbuat | 
* Hümmət
* Təkamül
* Dəvət
* Yoldaş
* Bakinski raboçi
* Bakinski proletari
* Pravda
* Bauer und Arbeiter
* Lenins Weg
* Nina mətbəəsi

 |
| Ədəbiyyat | 
* Məmməd Səid Ordubadi
* Səməd Vurğun
* Mikayıl Müşfiq
* İsa Hüseynov
* Mirzə İbrahimov
* Süleyman Rüstəm
* Mehdi Hüseyn
* Məmməd Rahim
* Mirvarid Dilbazi
* Rəsul Rza
* Mir Cəlal Paşayev
* Fərman Kərimzadə

 |
| Film | 
* 26 komissar
* Axırıncı aşırım
* Od içində
* Yeddi Oğul istərəm…
* Səhər
* Ulduzlar sönmür

 |
|  *Kateqoriya:Azərbaycan SSR • Portal:Azərbaycan tarixi • Portal:SSRİ*  |