**Hər şeyə** **qadirlik** (*ing.* Omnipotence) — qeyri-məhdud, tükənməz və ağlasığmaz bir qüvvə, başqa sözlə, sərhədsiz imkanlara malik olan bir qüvvədir. Monoteist dinlər, ümumiyyətlə, hər şeyə qadirliyi yalnız Tanrıya aid edirlər.

Əksər Qərb monoteist dinlərinin fəlsəfəsində hər şeyə qadirlik hər şeyi bilmə, hər yerdə mövcud olma və mərhəmət kimi ilahi atributlardan biridir.

"Hər şeyə qadirlik" sözünün mənaları
------------------------------------

Fərqli inanclı, hətta eyni inanclı insanlar arasında *hər şeyə qadirlik* termini bu xassənin təbiəti haqqında müxtəlif fikirləri ifadə etmək üçün istifadə olunur. Ən ümumi olanlar bunlardır:

1. Tanrı hər şeyi edə bilər, yəni "Tanrı X-ı edə bilərmi?" sualının cavabı X nə olursa olsun həmişə "bəli"dir. Lakin bu, bəzi ziddiyyətlərə, məsələn, daş paradoksuna gətirib çıxarır, ona görə də bu mövqe müasir ilahiyyatçılar tərəfindən dəstəklənmir.
2. Tanrı daxilən məntiqi ziddiyyətlər ehtiva etməyən hər şeyi etməyə qadirdir.
3. Tanrı öz istədiyi hər şeyi edə bilər .
4. Tanrı öz daxili mahiyyətinə zidd olmayan hər şeyi edə bilər (məsələn, Tanrının həmişə həqiqəti danışdığı güman edilirsə, deməli o, yalan danışa bilməz).

"Tanrı" anlayışının bir çox fəlsəfi tərifləri üçün 2, 3 və 4-cü mənalar ekvivalent hesab olunur. Bununla belə, bütün təsvirlərdə Tanrının fizika qanunlarını dəyişdirərək bizim dünyaya müdaxilə edə bilməyə qadir olması nəzərdə tutulur, çünki bu qanunlar onun mahiyyətinin bir hissəsi olmayıb, yalnız maddi dünya üçün yaratdığı prinsiplərdir. Baxmayaraq ki, bəzi müasir ilahiyyatçılar (məsələn, Con Polkinqhorn) öz qanunlarını pozmağın Tanrının mahiyyətinə zidd olduğu qənaətindədirlər, ona görə də Tanrı yalnız çox əsaslı səbəb olduqda onları dəyişdirə bilər.

### Sxolastik tərif

Foma Akvinalı Tanrının gücünü, qüdrətini dərk etməyin çətinliyini qəbul edirdi. O yazırdı ki, "hamı Tanrının hər şeyə qadir olduğuna inansa da… bu qüdrətin nədən ibarət olduğunu dəqiq izah etmək çətin görünür". Sxolastiklərin təsəvvüründəki hər şeyə qadirlik Tanrının imkanlarına bəzi məhdudiyyətlər qoyur, yəni onun qüdrəti sonsuz deyil, bəzi şeylər var ki, onları hətta Uca Tanrı belə edə bilməz. Orta əsr ilahiyyatçıları Tanrının qüdrətinin məhdudlaşdırılmasına dair kifayət qədər əhəmiyyətsiz nümunələr qeyd ediblər. "Allah hər şeyə qadirdir" ifadəsi yalnız "Onun kamil qüdrəti ilə nələrin edilə biləcəyi" əlavə şərtini nəzərdə tutarsa məna kəsb edir. Bu standart sxolastik cavab imkan verir ki, Onun məxluqlarının bəzi adi qabiliyyətləri, məsələn, yerimək insanlar üçün mövcuddur, lakin Tanrı üçün deyil. Amma bu, insanların Tanrı qarşısında üstünlüyü deyil, əksinə, imkanlarının *qüsuru* deməkdir. Məsələn, günah etmək qabiliyyəti məhz belə bir qüsurdur (insan zəifliyi). Tanrının qeyri-mümkün şeyləri (məsələn, dairəvi kvadrat yarada bilərmi) edə biləcəyi sualına cavab olaraq Akvinalı Foma deyir: "Tanrının qüdrətinə özü öz təbiətinə zidd olan heç bir şey daxil olmaz".

Müasir dövrdə K. S. Lyuis, şər problemi üzərində işləyərkən, hər şeyə qadirlik haqqında eyni fikri qəbul etmişdir. Lyuis Akvinanın ziddiyyətlər haqqında aşağıdakı fikirlərini bölüşür:

> Onun hər şeyə qadirliyi daxilən mümkün olan hər şeyi etmək gücünüdə olması deməkdir, daxilən qeyri-mümkün olanı deyil. Möcüzələri ona aid etmək olar, axmaqlığı isə yox. Bu, Onun gücünə heç bir məhdudiyyət qoymur. Əgər "Tanrı bir varlığa iradə azadlığı verə bilər və eyni zamanda onu iradə azadlığından məhrum edə bilər" deyirsinizsə, faktiki olaraq Tanrı haqqında heç nə deməmiş olursunuz – mənasız bir söz kombinasiyasının qəfildən mənası olmayacaq, çünki siz onu iki başqa sözlə ifadə edirsiniz: "Tanrı ...bilər." Hələ də həqiqət olaraq qalır ki, Tanrı üçün qeyri-mümkün heç bir şey yoxdur - daxili qeyri-mümkünlüklər isə bir şey deyil, yalnız boşluqdur. Tanrı üçün Onun ən zəif məxluqunun bir-birini inkar edən iki alternativi həyata keçirməsi mümkün deyil - bu Onun qüdrəti pozulduğu üçün deyil. Tanrı haqqında danışsaq belə, cəfəngiyyat cəfəngiyat olaraq qalır.
> 
> *Льюис, 18*
> 
>

Hər şeyə qadirliyin olmaması və ya məhdudlaşdırılması
-----------------------------------------------------

Bəzi monoteistlər Tanrının hər şeyə qadir olduğu və ya ola biləcəyi fikrini rədd edir və ya iradə azadlığı ilə varlıqlar yaratmaqla Öz qüdrətini könüllü olaraq məhdudlaşdırdığını düşünürlər. Mühafizəkar və reformist iudaizmdə, eləcə də protestantizm daxilindəki bəzi hərəkatlar, o cümlədən proses teologiyası və açıq teizmdə Tanrı dünyada məcburetmədən daha çox inandırma yolu ilə hərəkət edir. O, dünyada möcüzələr göstərməklə və ya təbiət qanunlarını pozmaqla deyil, öz məxluqlarını ruhlandırmaq və onlara güc verməklə özünü göstərir.

Hər şeyə qadirlikdən imtina etmək anlayışı çox vaxt müəyyən fəlsəfi mülahizələrdən və bibliya mətnlərindən yaranır.

### Fəlsəfi əsaslandırma

Proses teologiyası fəlsəfi əsaslarla qeyri-məhdud qadirliyi rədd edir, klassik mənada hər şeyə qadirliyin kamil Tanrı ideyası ilə uyğun gəlmədiyini iddia edir.

Bu fikir Platona aid edilən "Varlıq — gücdür" deyimində ifadə olunur.

> İndi mən iddia edirəm ki, təbiətinə görə ya başqa bir şeyə təsir etmək, ya da ən kiçik şəkildə, hətta çox əhəmiyyətsiz bir şeyin təsirinə məruz qalmaq qabiliyyəti olan hər şey həqiqətən mövcuddur. Mən mövcud olanların bu tərifini verirəm: o, qabiliyyətdən başqa bir şey deyil.
> 
> Платон, 247E 
> 
> 

Amerikalı filosof Çarlz Hartshorn bu əsasdan başlayaraq daha da irəli gedir:

> Güc — nəzarətdir, mütləq güc — mütləq nəzarətdir... güc nəyəsə tətbiq edilməlidir, əgər güc dedikdə təsir nəzərdə tutulursa. Lakin idarə olunan bir şey tamamilə hərəkətsiz ola bilməz, çünki özlüyündə fəaliyyət göstərməyən hər hansı bir şey heçdir; eyni zamanda, əgər gücün təsir etdiyi şey özlüyündə aktivdirsə, o zaman "mütləq" gücə ən azı cüzi müqavimət göstərməlidir, o zaman bu qüvvə necə mütləq ola bilər?
> 
> Хартсхорн, 89
> 
> 

Daha dəqiq desək, bu arqumenti belə ifadə etmək olar:

1. Əgər bir şey varsa, o, fəallıq göstərməlidir.
2. Əgər məxluq öz fəaliyyətini göstərirsə, deməli, Tanrıya qarşı müqavimət göstərmə qabiliyyətinə malikdir.
3. Əgər bir məxluq Tanrıya müqavimət göstərmək qüdrətinə malikdirsə, deməli Tanrı mütləq gücə malik deyil.

Beləliklə, əgər Tanrının qüdrəti mütləq deyilsə, O, Özündə bəzi qüdrət xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirməli, eləcə də məxluqlarını inandırmaq qabiliyyətinə malik olmalıdır. Bu nöqteyi-nəzər bipolyar teizm kimi tanınır.

Bu mövqeyi dəstəkləyən ən məşhur əsərlər Harold Kuşnerin əsərləridir (iudaizmdə). "Hər şeyə qadirlik" termininin mənasını dəyişdirmək ehtiyacı XX əsrin əvvəllərində Alfred Vaythed tərəfindən də açıq şəkildə ifadə edildi və bu fikri yuxarıda qeyd olunan Çarlz Hartshorn qəbul etdi. O, hər şeyə qadirliyi proses teologiyası kimi tanınan teoloji sistem kontekstində araşdırmağa davam etdi.

### Bibliyanın əsaslandırması

Bəzi filosoflar və teoloqlar Müqəddəs Yazıların mətnlərinə əsaslanaraq hər şeyə qadirliyi rədd edirlər. Onlar qeyd edirlər ki, Əhdi-Ətiq rəvayətlərinin əksəriyyəti Tanrının inandırmaqla məxluqlarla ünsiyyət qurmasını təsvir edir və yalnız bəzi nadir hallarda O, güc tətbiq edir. Əhdi-Cədiddə Tanrının məhdudiyyətlərini açıq şəkildə göstərən bir ifadə var: bu , həvari Pavelin sözüdür ki, Tanrı yalan danışa bilməz  .

Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, bir çox İncil ayələri hələ də hər şeyə qadir olanı Tanrıya aid edir. Bəzi oxşar ayələr aşağıda verilmişdir:

Məzmur 33:8–9: Qoy bütün yer Rəbbdən qorxsun; kainatda yaşayanların hamısı Onun qarşısında titrəsin, çünki O, danışdı və oldu; O, əmr etdi və göründü.

Yaradılış 17:1: İbrahimin doxsan doqquz yaşı var idi və Rəbb İbrahiə ggörünüb dedi: "MənHərrŞeyə Qadir Thnrıyaam. Önümdə get və qüsursuz ol.

Yeremiya 32:27 Budur, Mən Rəbbəm, bütün bəşəriyyətin Tanrısıyam. Mənim üçün mümkün olmayan bir şey varmı?

Məzmur 107:25: O danışır, fırtınalı külək qalxıb dalğalarını ucaldır.

Hər şeyə qadirlik paradoksları
------------------------------

Tanrının mütləq şəkildə istənilən şeyi yerinə yetirə bilməsinə inam bəzi məntiqi paradokslara səbəb olur. Sadə bir misal: Tanrı özü qaldıra bilməyəcək qədər ağır bir daşı yarada bilərmi? Əgər yarada bilməzsə, deməli, o, hər şeyə qadir deyildir. Əgər yarada bilmərsə, o zaman yaradılmış qaldırılması mümkün olmayan daş Allahın hər şeyə qadirlik imkanlarını məhdudlaşdıracaq, çünki o, daşı qaldıra bilməyəcək. Bu klassik paradoks hələ orta əsrlərdə formalaşıb. Hər şeyə qadirlik və hər şeyi bilmək xüsusiyyətini birləşdirərək, başqa bir paradoksal nümunə qurmaq olar: Tanrı özünün də cavabını bilmədiyi bir sual verə bilərmi?

Müqəddəs Avqustin "Tanrı şəhəri haqqında" adlı əsərində Tanrının onun gücünü məhdudlaşdıran heç bir şeyi edə bilməməsi fikrini ifadə etmişdir:

> 
> O, hər şeyə qadir olan adlanır, çünki O, istədiyini edir, istəmədiyini etmir; Əgər Onunla bağlı sonuncusu baş versəydi, O, heç bir halda hər şeyə qadir olmazdı. Ona görə də onun üçün heç bir şey qeyri-mümkün deyil, çünki o, hər şeyə qadirdir.
> 
> 

Yəni, Avqustin inanırdı ki, Tanrı öz təbiətinə görə onun qüdrətinə məhdudiyyət qoyan vəziyyət yarada **bilməz** .

Konsepsiya və digər baxışların qeyri-müəyyənliyi
------------------------------------------------

Bəzi inanclılar ilahi qüdrət haqqında məlumatı dini mətnlərdən və onların şərhlərindən, eləcə də öz intuisiyalarından alırlar. Onlar hesab edirlər ki, insan ağlı məhduddur, əks halda, onların fikrincə, fizikada həll edilməmiş problem qalmazdı. Bu cür inanclılar hesab edirl'r ki, əslində onlar öz Tanrılarının nə və necə etdiyini görə bilməzlər və bilə bilməzlər (ehtimal olunur ki, müəyyən hərəkətləri şüurlu şəkildə yerinə yetirən Tanrıyabənzər bir varlıq var), ona görə də onun imkanlarının hüdudlarını mühakimə edə bilməzlər. Bizim bütün fərziyyələrimiz Tanr; haqqında çox cüzi biliyə və fizika, məntiq qanunlarının hər yerdə eyni olduğu fərziyyəsinə əsaslanır (o cümlədən paralel dünyalarda, əgər varsa).

İnanclılardan bəziləri yalnız müasir fizika qanunlarının bizim kainatda doğru olduğunu düşünürlər, lakin bəlkə paralel dünyalarda hər şey tamamilə fərqlidir; bu, tanrıya oxşayan varlığa daha çox güc verir və əgər kainatların sayı sonsuzdursa, Tanrının qüdrəti sonsuz ola bilər. Amma təəssüf ki, hazırda paralel dünyaların mövcudluğuna dair heç bir empirik sübut yoxdur.

Rene Dekart hesab edirdi ki, Tanrının hər şeyə qadir olmasının mövcudluğunu və ya yoxluğunu əsaslandıran bir nəzəriyyə hazırlayarkən səhvə yol verilir ki, bu da bütün nəticələrin məntiq qanunlarından istifadə etməklə aparılmasından ibarətdir; lakin hər şeyə qadir olmaq məntiqdən kənar olmaq deməkdir.

Tanrının öz hərəkətlərini şüurlu şəkildə yerinə yetirdiyini iddia etmək də mübahisəlidir. Məsələn, emanatizm çərçivəsində bütün proseslərin ilahi enerji axını olduğu qəbul edilir. Panteizm bizim və paralel kainatlardakı hər şeyi Tanrı hesab edir. Deməli, əgər kimsə bir iş görürsə, əslində onu edən Tanrıdır. Bu mövqeyə görə biz Tanrının bir hissəsiyik.

Daoist dini və fəlsəfi ənənələrdə Dao müəyyən mənada Tanrıdır. Daonun tükənməz bir güc mənbəyi olduğu güman edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  напр. Фома Аквинский *Summa Theologica* ссылка Arxivləşdirilib 2007-03-14 at the Wayback Machine (ing.)
2. ↑   напр. Блаженный Августин *О граде Божьем*
3. ↑   Это основная тема работ Полкинхорна; смотрите, например, *Наука и религия*
4. ↑  The Problem of Pain, Clive Staples Lewis, 1944 MacMillan
5. ↑   Макс Тегмарк, *Параллельные миры*, Scientific American(2003),5,40–51
6. ↑  См.: *Михаил Гарнцев*. Проблема абсолютной свободы у Декарта "Архивированная копия". 2015-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-24..

Xarici keçidlər
---------------

* Блаженный Августин, *О граде Божьем*
* К. С. Льюис, *Боль*
* Чарльз Хартсхорн, *Man’s Vision of God*  (ing.)
* Платон, *Софист*
* Тертуллиан, *Against Praxeas*  (ing.)
* Фома Аквинский, *Summa Theologica*  (ing.)
* "Основы христианского богословия. О всемогуществе Бога". 2013-07-16 tarixində arxivləşdirilib.
* "Omnipotence". Stanford Encyclopedia of Philosophy entry (англ). 2013-07-16 tarixində arxivləşdirilib.
* *Richard Pratt (professor of Old Testament).* "«Does God Observe the Law of Contradiction? … Should We?»" (PDF) (англ). 2013-07-16 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
* "Omnipotence and Free Will in Judaism".