**Tomas Robert Çek** (8 dekabr 1947[…], Çikaqo, İllinoys) — amerikalı biokimyaçı və molekulyar bioloq. Sidney Altmanla birlikdə 1989-cu ildə kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı, "RNT-nin katalitik xüsusiyyətlərinin kəşfinə görə" Kolorado Boulder Universitetində fəxri professor və Biofrontiers İnstitutunun direktoru, 2000–2009-cu illərdə Hovard Hughes Tibb İnstitutunun prezidenti və 1988-ci ildən onun müstəntiqi, Milli Elmlər Akademiyasının üzvü (1987 il) və ABŞ Tibb Akademiyası (2000 il), həmçinin Amerika Fəlsəfə Cəmiyyəti (2001 il). Milli Elm Medalı ilə təltif edilmişdir (1995 il).

Bioqrafiya
----------

Çekin valideynləri çex əsilli idi (babası çex, digər nənə və babaları birinci nəsil amerikalılar idi). O, Ayova şəhərində (Ayova) böyüyüb. Orta məktəbdə o, Ayova Universitetində geologiya professorundan kristal strukturları, meteoritlər və fosilləri müzakirə etməyi xahiş etdi.
1966-cı ildə Grinnell Kollecində oxudu və burada Homerin Odisseyini, "Dantenin Cəhənnəmi"ni, konstitusiya tarixini və kimyanı öyrəndi. 1970-ci ildə T. Çek üzvi kimyaçı Karol Linn Martinsonla evləndi.
T. Çek 1975-ci ildə Berklidəki Kaliforniya Universitetində kimya üzrə doktorluq dərəcəsi alıb və həmin il Massaçusets Texnologiya İnstitutuna doktorluq tədqiqatları aparmaq üçün daxil olub.
1978-ci ildə Kolorado Universitetində ilk müəllimlik vəzifəsini aldı, burada o, kimya və biokimya üzrə bakalavr tələbələrinə mühazirə oxudu, fakültədə işlədi və hazırda kimya və biokimya kafedrasının fəxri professoru kimi işinə davam edir.
2000-ci ildə T. Çek, Merilend ştatındakı Hovard Hyuza Tibb İnstitutunun (HHTİ) prezidenti vəzifəsində Pennell Çoppin-i əvəz etdi. O, həmçinin Boulder Kolorado Universitetində biokimya laboratoriyasını, Kolorado Molekulyar Biotexnologiya Təşəbbüsünü idarə etməyə davam edir. T. Çek Kolorado Boulder Universitetindəbakalavr kimyasını tədris etməyə davam edir. 2009-cu ilin yazında tədris və tədqiqata qayıtmaq üçün 1 aprel 2008-ci ildə T. Çek HHTİ -nin prezidenti vəzifəsini tərk edəcəyini elan etdi.
2016-cı ildə o, Greenpeace, və bütün dünya hökumətlərini geni dəyişdirilmiş orqanizmlərə (GDO) qarşı mübarizəni dayandırmağa çağıran bir məktub imzaladı.
Genes & Development jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının (1988 il), Avropa Akademiyasının (1999 il, xarici üzv)və EMBO-nun üzvü.

Elmə töhfəsi
------------

T. Çekin əsas tədqiqat sahəsi hüceyrə nüvəsində transkripsiya prosesidir. O, DNT-nin genetik kodunun RNT-yə necə yazıldığını öyrənir. 1970-ci illərdə T. Çek birhüceyrəli orqanizm Tetrahymena thermophila-da RNT birləşməsini öyrənərkən, xam RNT molekulunun özünü birləşdirə biləcəyini kəşf etdi. 1982-ci ildə T. Çek ilk dəfə RNT molekullarının genetik məlumatın passiv daşıyıcıları funksiyası ilə məhdudlaşmadığını — onlar katalitik funksiyaları yerinə yetirə və hüceyrə reaksiyalarında iştirak edə bildiyini göstərdi. RNT özünün kəsilməsini və birləşməsini kataliz edə bilər, nəticədə ondan kiçik bir fraqment ayrılır. RNT fermentləri ribozimlər kimi tanınır və gen mühəndisliyində yeni alətə çevrilib. Onlar həmçinin yeni terapevtik effektlər vermək potensialına malikdirlər — məsələn, onlar invaziv virus RNT-lərini məhv etmək və deqradasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər.
T. Çekin ikinci tədqiqat sahəsi xromosomların uclarını qoruyan quruluş olan telomerlərdir. Telomerlər hər DNT dublikasiyası ilə qısalır və hər dəfə uzadılmalıdır. O, telomerik ardıcıllıqları nüsxələyən və onları uzadan bir ferment olan telomerazı öyrənir. Telomeraz aktiv sahəsinin zülal alt bölmələrinə əks transkriptazaların yeni sinfi, əvvəllər viruslarla və köçürülə bilən elementlərlə məhdudlaşdığı düşünülən fermentlər daxildir. Telomeraza insan xərçənglərinin 90%-də aktivləşir. Buna görə də, onun fəaliyyətinə maneə törədən bir dərman xərçəngin müalicəsində faydalı ola bilər.

Mükafat və fəxri fərmanları
---------------------------

* Ferment Kimyası üzrə Pfizer Mükafatı (1985 il)
* Nyukom Klivlend Mükafatı (1986 il)
* ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının Molekulyar Biologiya üzrə Mükafatı (1987 il)
* Beynəlxalq Gairdner Mükafatı (1988 il)
* Louise Gross Horvitz mükafatı (1988 il)
* Əsas Tibbi Tədqiqat üçün Albert Lasker Mükafatı (1988 il)
* Biokimya və Biofizika üzrə Heineken Mükafatı (1988 il)
* Kimya üzrə Nobel Mükafatı (1989 il)
* Rosenstiel Mükafatı (1989 il)
* Varren Triennial Mükafatı, Massachusetts General Hospital (1989 il, Joan Steitz ilə)
* Milli Elm Medalı (1995 il)
* Silliman Mühazirəsi (2001 il)
* Othmer Qızıl Medalı (2007 il)
* Həyat Boyu Uğur Mükafatı, Kolorado Bioscience Association (2009)
* Rokfeller Universitetinin (2009 il) və Harvardın (2010 il) fəxri doktoru.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Thomas Robert Cech // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Thomas Robert Cech // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  .
4. ↑  Thomas R. Cech, PhD | HHMI.org
5. ↑  Thomas Cech
6. ↑  Автобиография Томаса Чека на сайте Нобелевского комитета (англ.) Nobel autobiography. Nobelprize.org. Retrieved on 2013–10-22
7. ↑  The Nobel Prize in Chemistry 1989: Illustrated Presentation
8. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-10.
9. ↑  HHMI News: Thomas R. Cech to Step Down as HHMI President. Hhmi.org (2008–04-01). Retrieved on 2013–10-22.
10. ↑  Birləşmiş Millətlər Təşkilatı
11. ↑  107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs
12. ↑  Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)
13. ↑  Список нобелевских лауреатов подписавших письмо
14. ↑  Academy of Europe: Cech Thomas

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Google Scholar · ORCID |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database · Prabook · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 3003515 · BNF: 13494990c · GND: 1101640642 · ISNI: 0000 0001 1680 8491 · LCCN: n87898077 · NKC: ola2002158953 · NTA: 074810529 · NUKAT: n99039011 · SUDOC: 05036118X · VIAF: 84973225 · WorldCat VIAF: 84973225 |

 |