**Zərkənd kəndi** — Basarkeçər rayonunda kənd.

Tarixi
------

Kəndin yaranma tarixi XV əsrin sonuna (1480), XVI əsrin əvvəlinə (1510) təsadüf edir. Deyilənlərə görə kəndin ətrafı böyük meşəlik olmuşdur. 120–130 il yaşamış kənd sakinləri Məşədi Allahverdi və Cəfərqulu babaların söylədiklərinə görə, Kərbəlayı Məhəmməd kişinin evi həmin meşədən kəsilən ağaclardan tikilmiş və bizim vaxtımıza qədər gəlib çıxmışdır.

Kəndin ilk adı 1890–1892-ci illərə qədər Qamışlı bulağın adı ilə bağlıdır.

Kəndin bir qrup ağsaqqalları qonşu Qızılvəng kəndinə qız elçiliyinə gedirlər. Elçilik zamanı, ağsaqqallardan biri elçi adamlarına bildirdi ki, bura Qızılvəngdir. Bu kəndə qız almağa gələn elçilərin qızılı gərək bol olsun. Elçi adamlarından biri tez cavab verərək bildirdi ki, zər bizdə zibil kimidir. Elçilik vaxtı baş verən əhvalat mahalda bütün kəndlərə yayılır. Hadisə ilə əlaqədar kəndin adı Qamışlı bulaqla bərabər Zərzibil adlandırılmağa başladı. Kəndin ikinci adı 1890–1892-ci illərdən 1935-ci ilin yanvarın 3-nə qədər Zərzibil olmuşdur. Kəndin üçüncü adı olan Zərkənd sözünün mənası "Zər" "Qızıl" "Kənd" isə "Oba" və yaxudda "El" mənasını bildirir. 1935-ci ilin yanvarın 3-dən 1988-ci ilin dekabrına qədər Zərkənd olmuşdur. Zərzibil kəndinin 15 kv km-dən çox olan ərazisi bərəkətli yer olmuşdur. Kəndin tarixi çox qədimi vaxtlara gedib çıxır. Qazax mahalından və İrəvan quberniyasının Uluxanlı bölgəsindən köçən kənd sakinləri ərazinin əlverişli olduğunu görərək bu yeri özləri üçün daimi yaşayış yeri seçmişlər.

Haqqında
--------

Zərzibil İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasında, indiki Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 15 km şərqdə, Məzrə çayının yaxınlığında yerləşir. Basarkeçər kəndindən (indiki Vardenis şəhəri) 15 km şimal-şərqdəki oğuz kurqanlarının qalıqları onun qədim tarixi barədə mülahizələrə tam mənada əsas verir. Zərkənd kəndinin adı Qafqazın beşverstlik xəritəsinə də düşüb.

İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı kimi qeyd olunmuşdur.

Kənddə kolxoz quruluşu təxminən otuz il davam etmiş, bu illərdə Aşıq Aslan (Zərkənd kəndi), Həmid (Zərkənd kəndi), Əmralı (Zərkənd kəndi), Murad (Qoşabulaq kəndi) və Cəmşid Hənifəyev kimi adamlar kolxoz sədri olmuşlar.

Ərazisi
-------

Kəndin 3000 hektardan çox torpağı olmuş, ondan 640 hektarı əkənək, 580 biçənək, 1800 hektarı isə dağ ərazisi və kənd ətrafı sahələrdir. Kəndin ərazisi adları Türk toponimlərindən ibarət çox mənzərəli və gəzməli yurd yerləri vardır. Onlardan Qamışlı bulaq, Qarabulaq, Soyuqbulaq, İstibulaq və s. Kəndin dağlarından durub Göyçə düzünə baxanda adama elə gəlir dünyanın ən gözəl yeri buradır. Zərzibilin bir tərəfi Dədə Ələsgərin kəndi Ağkilsə ilə, ayağı Göyçənin dillər əzbəri, Ələsgər dədənin tərifi ilə zinnətlənən, ərəbi, farsı, rusu, türkü, əcəmi və başqa dilləri təmiz danışan Mirzə Bəyləri, Abdullanı, Əbülfəti və Tapdığı dünyaya yetirən Zod kəndi ilə, arxası isə qoca Böyük Güneyə söykənmiş üst tərəfdən bir üzü Zərzibil kəndi, o biri üzü əzəli Azərbaycan torpağı olan Kəlbəcər mahalı ilə birləşən səfalı dağ zirvələri ilə həmsərhəddir.

Əhalisi
-------

Kənddə 1831-ci ildə 202 nəfər, 1873-cü ildə 462 nəfər, 1886-cı ildə 653 nəfər, 1897-ci ildə 754 nəfər, 1908-ci ildə 963 nəfər, 1914-cü ildə 1005 nəfər, 1916-cı ildə 968 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918–1920-ci illərdə baş verən erməni vəhşəti Zərkəndə də təsir etmiş, əhali yerindən oynamağa məcbur olmuş, bununla bağlı əhalinin sayı azalmışdır. 1922-ci ildə 581 nəfər, 1926-cı ildə 631 nəfər, 1931-ci ildə 808 nəfər, 1988-ci ildə 2000 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1919-cu ildə kənddə Türkiyədən gəlmə ermənilər də yerləşdirilmişdir. Kənd rayon mərkəzi Basarkeçərdən 17 km məsafədə yerləşir.

3 yanvar 1935-ci ildə kəndin adı Zərkənd, 19 aprel 1991-ci ildə isə kəndin adı Kut qoyulmuşdur.

1988-ci ilin soyqırımında kənddən həlak olanlar. Allahverdiyev Şəmsəddin İman oğlu (1937), Babayev Nəriman Şahməmməd oğlu (1936), Ismayılova Fəxrəndə Mehralı qızı (1978), İsaqov Qədim Səməd oğlu (1932), Qocayev Teymur Ələsgər oğlu (1930)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| İl | Sayı |
| --- | --- |
| 1831 | 211 |  |
| 1873 | 462 |  |
| 1897 | 754 |  |

 | 

| İl | Sayı |
| --- | --- |
| 1926 | 654 |  |
| 1939 | 803 |  |
| 1959 | 770 |  |

 | 

| İl | Sayı |
| --- | --- |
| 1970 | 1.202 |  |
| 1979 | 1.533 |  |
| 1989 | 94 |  |

 | 

| İl | Sayı |
| --- | --- |
| 2001 | 226 |  |
| 2011 | 193 |  |

 |

 |

### Şəxsiyyətləri

* Aşıq Şirin — yaradıcı aşıq
* Aşıq İdris — ustad aşıq
* Aşıq Əli — ustad aşıq.
* Arzu Səmədbəyli (Səmədov Arzu Həbib oğlu) — Millət vəkili (2005–2010).
* Ramiz Bayramov — tibb elmləri doktoru (2011), professor (2014)
* Aqil Səmədbəyli – millət vəkili, sosial elmlər namizədi.
* Əliyev Habil Mikayıl oğlu — "Azərbaycan bayrağı" ordenli şəhid.
* İbrahimov Xəqani Sultanəli oğlu — şəhid
* İbrahimov Əlibaba Eynulla oğlu — şəhid.
* Abbasov Azad Alı oğlu — şəhid
* Əhməd İsmayılov — texnika elmləri namizədi (1992)
* Şahin Bayramov — kimya elmləri namizədi (1993)
* Niyazi İsayev — tibb elmləri namizədi (2004)
* Cəmşid Hənifəyev (Erm. SSR Ali Sovetinin deputatı, Zərkənd Sovxoz Direktoru)

Qaçqınlıq
---------

1905–1907-ci illərdəki I qaçınlıq zamanı kənd əhalisi doğma yurdlarından tamamilə çıxarılaraq qaçqın düşmüşdür. Kənd əhalisi Goranboy rayonunun Goran, Qızılhacılı, Xanqərvənd və başqa kəndlərində məskunlaşmışdır. Əhali 1907-ci ilin yazında yenidən doğma kəndinə qayıtmışdır. Qaçqınlıq zamanı kəndin təxminən 60–70 evi, 250–300 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur. 1918–1920-ci illərdəki II qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi doğma yurdlarından tamamilə çıxarılaraq qaçqın düşmüşdür. Kənd əhalisi Goranboy, Kəlbəcər, Gədəbəy, Gəncə, Samux, Daşkəsən və başqa yerlərdə məskunlaşmışdır. Əhali 1921-ci ilin yazında yenidən doğma kəndinə qayıtmışdır. Qaçqınlıq zamanı kəndin təxminən 70–80 evi, 350–400 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur.

1948–1953-cü illərdəki III qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi doğma yurdlarından tamamilə çıxarılaraq qaçqın düşmüşdür. Kənd əhalisi Goranboy,((Kəlbəcər, Gədəbəy)), Gəncə, Samux, Daşkəsən və başqa kəndlərdə məskunlaşmışdır. Əhali 1955–1956-cı illərə qədər yenidən doğma kəndinə qayıtmış, az bir hissəsi isə məskunlaşdıqları ərazilərdə qalmışdır. Qaçqınlıq zamanı kəndin 100–120 evi, 550–600 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur. 1988–1991-ci illərdəki IV qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi doğma yurdlarından tamamilə çıxarılaraq qaçqın düşmüşdür. Kənd əhalisi Bakı, Sumqayıt, Abşeron, Goranboy, Kəlbəcər, Gədəbəy, Gəncə, Samux, Daşkəsən və başqa yerlərdə yaşayırlar. Qaçqınlıq zamanı kəndin 200–220 evi, 1000–1500 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdr.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքները (erm.).
2. ↑  *Ocaqquliyev, Həsən.* Yadda qalan xatirələr (PDF) (az.). Bakı: "Elm və təhsil". 2016. 2017-11-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-11-08.
3. ↑  Tacir Səmimi, Qurban Göyçəli. Zərkənd. Bakı, "AKE NPM", 2013.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի բառարան (erm.). Երևան: 2008. 184 s.
5. ↑  *Կորկոտյան Զ.* Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931) (erm.). Երևան: 1932. 185 s.

| ⛭Göyçə mahalı |
| --- |
| **Basarkeçərrayonu** | Ağkilsə • Ağyoxuş • Ardanış • Aşağı Şorca • Aşağı Zağalı • Babacan • Böyük Qaraqoyunlu • Böyük Məzrə • Canəhməd • Çaxırlı • Çamırlı • Daşkənd • Dərə • Gödəkbulaq • Göysu • İnəkdağı • Kefli • Kərkibaş • Kəsəmən • Kiçik Qaraqoyunlu • Kiçik Məzrə • Qanlı • Qaraiman • Qayabaşı • Qırxbulaq • Qızılvəng • Qoşabulaq • Nərimanlı • Norakert • Oğruca • Pəmbək • Sarıyaqub • Sətənəxaç • Subatan • Şişqaya • Torfavan • Tuskulu • Yarpızlı • Yuxarı Şorca • Yuxarı Zağalı • Zərkənd • Zod |
| **Aşağı Qaranlıqrayonu** | Abdalağalı • Adamxan • Ağqıraq • Aşağı Adyaman • Aşağı Alçalı • Aşağı Gözəldərə • Baş Gözəldərə • Dəlikdaş • Əliqırıx • Gölkənd • Karvansara • Kələqıran • Kəsikbaş • Kolagirən • Kürdxarabası • Qaranlıq • Qızılxaraba • Mədinə • Təzəkənd • Vəliağalı • Yanıx • Yeranos • Yuxarı Adyaman • Yuxarı Alçalı • Zolaxaç |
| **Kəvərrayonu** | Ağqala • Ağzıbir • Azadxarabası • Başkənd • Dəliqardaş • Əyrivəng • Hacı Muxan • Hətəmxanlı • Kərimkənd • Kiçik Dəlikdaş • Kosaməmməd • Küzəcik • Qırmızıkənd • Qışlaq • Qul Əli • Quyukənd • Noradüz • Paşakənd • Vəliağalı |
| **Sevanrayonu** | Bığlı • Çırçır • Çubuxlu • Ddmaşen • Dzaxkunk • Əfəndi • Qaqarin • Ördəkli • Rəhimkənd • Semyonovka • Şəhriz • Yayıcı • Zeynalağalı |
| **Çəmbərəkrayonu** | Ağbulaq • Ardanış • Cil • Şorca • Toxluca |

| ⛭Qərbi Azərbaycan |
| --- |
| **Şəhərlər** | Aşağı Axta • Cəlaloğlu • Dilican • Ellər • Ərtik • Əştərək • Gorus • Gümrü • Hamamlı • Karvansaray • İrəvan • Keşişkənd • Kəvər • Qafan • Manas • Sərdarabad • Üçkilsə • Vedi |
| **Rayonlar(1930–1995)** | Abaran rayonu • Agin rayonu • Axta rayonu • Alagöz rayonu • Allahverdi rayonu • Amasiya rayonu • Aşağı Qaranlıq rayonu • Barana rayonu • Basarkeçər rayonu • Böyük Qarakilsə rayonu • Cəlaloğlu rayonu • Çəmbərək rayonu • Dilican rayonu • Düzkənd rayonu • Ellər rayonu • Ərtik rayonu • Əştərək rayonu • Gorus rayonu • Hamamlı rayonu • Karvansaray rayonu • Keşişkənd rayonu • Kəvər rayonu • Qafan rayonu • Qarakilsə rayonu • Qəmərli rayonu • Qızıl Qoç rayonu • Meğri rayonu • Sərdarabad rayonu • Şəmşəddin rayonu • Paşalı rayonu • Talın rayonu • Üçkilsə rayonu • Vedi rayonu • Zəngibasar rayonu |
| **Mahallar** | Abaran mahalı • Ağbaba mahalı • Dərəçiçək mahalı • Dərələyəz mahalı • Gərnibasar mahalı • Göyçə mahalı • Karbi mahalı • Qaraqoyunlu dərəsi • Qırxbulaq mahalı • Loru mahalı • Pəmbək mahalı • Sərdarabad mahalı • Şörəyel mahalı • Talın mahalı • Vedibasar mahalı • Zəngəzur mahalı • Zəngibasar mahalı |