recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ariel** — Procter & Gamble şirkətinə daxil olan yuyucu toz markası. Ariel Avropa ölkələri, Meksika, Braziliya, Türkiyə, Pakistan, Hindistan, Kolumbiya, Çili, Venesuela və Filippində əsas yuyucu toz markası hesab olunur.

Ariel ilk dəfə 1967-ci ildə Böyük Britaniyada satışa çıxarıldı. Ariel xüsusi ləkə çıxarma enzimləri ilə ilk yuyucu toz hesab olunurdu. Paltaryuyan maşınların dəyişməsi və daha da inkişaf etdirilməsi nəticəsində Arielin məhsullarında da dəyişikliklər edilid. 80-cı illərdən etibarən satışa çıxarılan məhsullar bol köpükləndiricilik xüsusiyyəti ilə fərqlənirdi.

2010-cu ildə Airel üçün hazırlanmış reklam çarxının hazırlanmasında Çarli Çaplin, Mahatma Qandi və Corc Buş kimi simalardan istifadə olunmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

**Saytlar**

* Rəsmi sayt - www.ariel.co.uk
* Asiya ölkələri üçün nəzərdə tutulmuş sayt - www.ariel.in

**Sosial şəbəkələr**

* Azərbaycan üzrə rəsmi Facebook səhifəsi
* Almaniya üzrə Facebook səhifəsi
* Türkiyə üzrə Facebook səhifəsi

| ⛭Procter & Gamble |
| --- |
| Simalar | Uilyam Prokter  • Ceyms Qembl  • Alan Corc Lafley |  |
| Brendlər | Safeguard  • Gillette  • Pampers  • Wella  • Ariel  • Fairy  • Pantene  • Head & Shoulders  • Blend-a-Med  • Always |
| Keçmiş brendlər | İvory
 |
**Şuşa Şəhidlər Xiyabanı** — Şuşa şəhərində Azərbaycanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğurunda şəhid olanların dəfn olunduğu məzarlıq.

Tarixi
------

Məzarlıq 2022-ci ildə. Şuşa şəhəri işğaldan azad edildikdən sonra burada restavrasiya işlərinə start verilmişdir.
Mir Faseh qəbiristanlığı ilə Vaqif türbəsinin yaxınlığında yerləşir. Xiyabanda 1991-1992-ci illərdə Şuşanın erməni terrorçularının hücumlarından müdafiə olunması zamanı şəhid olmuş şuşalı gənclər, 26 dekabr 1991-ci ildə Daşaltı yolu üstündə qətlə yetirilmiş Abbasovlar ailəsi, 26 yanvar 1992-ci ildə baş vermiş Daşaltı əməliyyatı zamanı şəhid olmuş şuşalı gənclər, 28.01.1992-ci il tarixdə Şuşa üzərində partladılmış vertolyotda qətlə yetirilmiş mülki azərbaycanlılar və başqaları dəfn edilib. 

Şuşa şəhəri işğal ediləndən sonra xiyaban erməni terrorçuları tərəfindən dağıdılmış, qəbirlə uçurulmuş, cəsədləri qalıqları qəbirlərdən çıxarılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑

Həmçinin bax
------------

* Şuşa Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanların siyahısı

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Şuşa Şəhidlər Xiyabanı** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Melborn adası** (*ing.* Melbourne Island) — Kanada Arktik arxipelaqı daxil olan adadır. 2012-ci ilin məlumatlarına əsasən adada insan yaşamır.

Coğrafiyası
-----------

Ada Kuin-Mod körfəzinin qərb hissəsində yerləşmişdir. Ada Kanadanın materik hissəsinə daxil olan Kent yarımadasının 9 km şərqdə və böyük ada olan Viktoriyadan (böyüklüyünə görə Kanada Arktik arxipelaqında ikinci adadır) 30 km cənubda yerləşmişdir.

Adanın səthinin ümumi sahəsi 381 km² təşkil edir. Sahil xəttinin uzunluğu 82 kilometrdir. Ada planda ovalşəkillidir. Ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 100 m yüksəklikdə yerləşmişdir. Bu cür yerləşmə adaya günbəzşəkilli forma verir. Adanın uzunluğu cənub-şərqdən şimal-qərbə doğru 29 kilometr təşkil edir. Maksimal eni 16 kilometrdir. Adada bir çox kiçik çarhovuz və göl, bataqlıqlar yerləşmişdir. Bu su mənbələri adada əhəmiyyətli yeri tutur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2012-01-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-03.
2. ↑  "The Island Encyclopedia. Melbourne Island". 2010-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-03.
**Şuçinsk** — regional tabedə olan şəhər, Qazaxıstanın Akmola vilayətinin Burabay rayonunun mərkəzi. Şimali Qazaxıstanda, Şçuçye gölündə, bölgənin inzibati mərkəzi olan Kokshetau şəhərindən 70 km cənub-şərqdə yerləşir. Petropavlovsk — Astana xəttindəki "Kurort-Borovoye" dəmir yolu stansiyası. Şəhərdə dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı müəssisələri var. Bitkilər: qeyri-metal tikinti materialları, dəmir-beton məhsulları, süd zavodu, ət emalı zavodu, geyim fabriki və qazan mexaniki fabrikası. Şuçinsko-Borovsk kurort ərazisindəki ən böyük yaşayış məntəqəsi.

Tarixi
------

Şuçinskin yaranma tarixi XIX əsrdə başlayır.

1850-ci ildə, Koturkulskaya (Kotyrkolskaya) kəndindən (1849-cu ildə qurulmuş) 15 kilometr məsafədə, Omskdakı inzibati mərkəzi olan Sibir kazaklarının dayaqlarından birinə çevrilən Şçuçinski qəsəbəsi yaradıldı.

Şçuchinskaya kəndinin ilk məskunlaşanları XIX əsrin ortalarındakı kəndli islahatından sonra kazaklar və kəndlilər idi. Xarkov vilayətindən (kənd Starobelskaya) kəndli-köçkünlər də kəndə gəldilər.

İnzibati olaraq yaşayış məntəqəsi Koturkulskaya kəndində idi. 1850-ci ildə ilk evlər chuchinskaya stanitsa-da tikildi. Atamanskaya küçəsi, atamanın yaşadığı, kilsənin dayandığı küçə idi — kilsə.

21 oktyabr 1868-ci ildə, Rusiya İmperatorluğunun İmperator Əlahəzrətinin Omskdakı inzibati mərkəzi ilə Akmola vilayətinin təməlində İmperator Fərmanı imzalandı. Akmola bölgəsi, Qərbi Sibir general qubernatorluğunun tərkibində quruldu, Şçuchinskaya kəndi bu bölgənin Kokçetav bölgəsinə təyin edildi.

Kənddə yaşayan kazaklar Sibir Xətti Kazak Ordusunun Yermak Timofeev adına 1-ci kazak alayının 2-ci yüzünü təşkil edirdilər. Kazaklar xətt (sərhəd) xidməti həyata keçirdi, Osmanlı ilə müharibə apardı.

1880 - 1890-cı illərdə Çebaçye Gölləri ərazisində qızıl mədəni ilə məşğul olur.

Vətəndaş müharibəsi illərində şəhərin yaxınlığında döyüşlər oldu, kazak kəndi Qızıl Orduya müqavimət göstərdi, lakin 1919-cu ilin payızında ərazini işğal etdi və Sovet hakimiyyətini qurdu. Şəhərin ərazisində bir neçə kütləvi məzar var və ən mərkəzində Vətəndaş müharibəsində həlak olan qəhrəmanların abidəsi var.

Sovet hakimiyyətinin gəlişində kənddə təxminən 3000 nəfər yaşayırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cities & towns of Kazakhstan". pop-stat.mashke.org. 2009-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-12.
2. ↑  "stat.gov.kz". www.stat.gov.kz. 2021-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-12.
3. ↑  "Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на 1 октября 2017 года". Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. 2020-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-06.
4. ↑  "Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2018 года". Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. 2020-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-06.
**Əli Cabbar oğlu Əmirov** (25 mart 1915, Naxçıvan – 12 fevral 1979, Bakı) — Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nin katibi (1962–1971), texnika elmləri doktoru, professor

Həyatı
------

Əmirov Əli Cabbar oğlu Azərbaycanın Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSİ-nu bitirdikdən sonra, 1940–1952-ci illərdə "Orconikidzeneft" trestində neft hasilatı ustasından trestin müdirinə qədər müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 1952–1972-ci illərdə "Azərbaycan neft təsərrüfatı" jurnalının redaksiya kollegiyasının üzvü və redaktoru olmuşdur. 1955–1959-cu illərdə Azərbaycan Neft sənayesi nazirinin müavini, 1959–1962-ci illərdə isə "Azneft" İB-nin baş direktoru olmuşdur. 1959-cu ildə "Çox dərin quyuların istismarının bəzi ünsürləri (məsələləri)" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1962-ci ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi seçilmişdir. 1971-ci ildən "Azneft" İB baş mühəndisi işləmiş və "Qum adası", "Makarov b.", "Səngəçal-dəniz", "Duvannı-dəniz", "Bulla-dəniz" neft-qaz yataqlarının mənimsənilməsində bilavasitə iştirak etmiş və rəhbərlik etmişdir. Əmirov Ə.C. Azərbaycanın Mədəni əlaqələr cəmiyyətinin vitse-prezidenti olmuşdur. 1971-ci ildə "Dərin və çox dərin quyuların mənimsənilməsi və istismarının texnika və texnologiyasının bəzi problemləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1977-ci ildə o AzNKİ-nun "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" kafedrasında dosent, professor vəzifələrində işləmişdir.

Texnika Elmləri Doktoru (1972), SSRİ Dövlət Mükafatları Laureatı (1969), Azərbaycan Neft Sənayeinin müavini (1958–1959), Azərneft Birliyinin rəisi (1959–1962)

Elmi fəaliyyəti
---------------

Əmirov Ə.C. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.
Elmi tədqiqatların sahəsi: dərinlik nasosları ilə istismarın texnikası və texnologiyası; dərində yerləşən neft-qaz yataqlarının işlənilməsi problemi; neftin kompressor üsulu ilə hasilatının təkmilləşdirilməsi məsələləri; Azərbaycan neft mədənlərinin avtomatlaşdırılması üçün sistemlərin və vasitələr kompleksinin yaradılması və tətbiqi.
Əmirov Ə.C. 140-dan artıq elmi məqalənin və bir sıra monoqrafiyaların müəllifidir.
O "SSRİ fəxri neftçisi" adına layiq görülmüşdür. Əmirov Ə.C. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə mükafatlanıb və akad. İ.M.Qubkin adına mükafatına laureatı olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  «Нефтяное хозяйство», 1979
**Racput dövrü - *(sanskrit. राज्पुत)*** (VII-XII əsr) Hindistanın orta əsrlərə daxil olduğu Racputların hakimiyyət dövrü. 

Hind mədəniyyətinə qızıl dövr kimi daxil olan Huptlar dövrü gəlmə adamların yerli əhali ilə birləşməsi nəticəsində yeni etnik toplunun - racputların formalaşmasından sonra süqut etdi. racputların hakimiyyəti möhkəm siyasi mərkəzlərin - şimali Hindistan, Benqaliya, Dekan və uzaq cənub (VII-Xıı əsr) sisteminin yaranmasını təmin etdi. 

***"Racput"*** - sanskritcə "raca putra" sözbirləşməsindən yaranıb "padşahın oğlu" və ya "racanın oğlu" anlamını verir.

Racput dövründə mədəniyyət
--------------------------

Bu dövrlərdə Hindistanda kahin-brahmanlar kastasının hakimiyyəti güclənirdi və onlar özlərini cəmiyyətdə təsdiqləmək üçün incəsənətdən öz dini təlimlərini daha da genişləndirmək üçün istifadəyə can atdılar. Bunun təsiri ilə Hindistanda məbəd memarlığında güclü dəyişiklik hiss olundu. Racputlar dövründə bir neçə baş və əli olan allahların rəmzi obrazlarına daha tez-tez rast gəlmək olur. Ali allahlar olan Brahma, Vişna, Şiva üçlüyü - Trimurti bu qəbildəndir. Hindlilər öz allahlarının fiqurlarına insani sima verirdi. Bir neçə əlin olması simvolik olaraq ayrı-ayrı funksiyaları yerinə yetirən konkret allahları ifadə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-05-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-02.
2. ↑  *Успенская Е.Н.* Раджпуты: рыцари средневековой Индии. — СПб.: Евразия, 2000, 384 с
**Leptodirus hochenwartii** (*lat.* Leptodirus hochenwartii) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin sərtqanadlılar dəstəsinin leiodidae fəsiləsinin leptodirus cinsinə aid heyvan növü. Avropanın endemik canlısı. İlk aşkarlanan troglobiont böcək növüdür. Növün aşkarlanması ilə üstəlik biospeleologiyanın əsasını qoymuşdur.

L. hochenwartii
Портреты Franz von Hohenwart və Ferdinand Jožef Schmidt Sloveniya Milli Muzeyinin Lyublyana arxivindən

Təsviri
-------

Uzunluqları 1 sm-dir. Bığcıqları uzun və ensizdir. Ayaqları çox uzun olması, onların tez hərəkət etməsinə imkan verir. Qanad üzlükləri güçlü, yarısferik, tamamilə qarını belə əhatə edə bilir. Bu isə ona fizoqrafik görünüş verir. Triqlobiontlar Cənubi-Şərqi Avropada, karst mağaralarında yayılmışdır (Dinar dağları: Sloveniya və Xorvatiya). Əsasən iri və sərin mağaralarda yaşayırlar. Burada havanın temperaturu 12 °C-dən yuxarı olmur.

Açılış tarixi
-------------

Leptodirus hochenwartii böcəyi ilk dəfə 1831-ci ildə mayak köməkçisi *Luka Čeč* tərəfindən aşkarlanmışdır. O, Postoyska-yama mağaraları sistemini (sloven. Postojnska jama; *alm.* Adelsberger Grotte‎) araşdırarkən böçəyi tapmışdır. O, böcəyi qraf Frans fon Hoenvarta verir. Ancaq Hoenvart onun təsnifatını müəyyən edə və təsnif edə bilmədiyindən bunu etmək üçün Lyublyanandan olan sloven naturalist Ferdinat Cozef Şmidtə (1791–1878) müraciət edir. Şmidt alınmış nümünəni elm üçün yeni bir növ olmasını müəyyən edir və bu haqda "Illyrisches Blatt" (1832) məqaləsində qeyd edir. Məqalədə elmi cəhətdən formalda olsa ilk dəfə mağara heyvanlarının təsvirini təqdim edilir. Şmidt tərəfindən aparılan sonrakı araşdırmalar elmə məlum olmayan və yeni aşkarlanan növlərin müəyyənləşdirməsinə imkan verdi. Bu biologlar arasında əhəmiyyətli dərəcədə maraq doğuran hadisə idi. Buna görədə *Leptodirus hochenwartiinin* kəşfi biospeleologiyanın başlanğıc nöqtəsi hesab edilir.

Etimologiya
-----------

*Leptodirus hochenwartii* Lyublyanada Sloveniya Milli Muzeyinin təşkilatçısı, naturalist, etnomoloq və qraf Frans fon Hoenvartın şərəfinə adlandırılmışdır.

Yarımnövləri
------------

*L. hochenwartii* 6 yarımnövə bölünür:

* *L. hochenwartii hochenwartii* Schmidt, 1832
* *L. hochenwartii reticulatus* J. Müller, 1906
* *L. hochenwartii schmidti* (Motschoulsky, 1856)
* *L. hochenwartii croaticus* Pretner, 1955
* *L. hochenwartii velebiticus* Pretner, 1970
* *L. hochenwartii pretneri* Müller, 1926

Qorunma statusu
---------------

Məhdud ərazidə yayılması və aşağı artım tempinə görə *L. hochenwartii*, bəzi mağaralarda hətta yüksək sıxlığına baxmayaraq, nadir və nəsli kəsilməkdə olan bir növ sayılır. Buna görə də *L. hochenwartii* nəsli kəsilməkdə olan bir növ olaraq Sloveniuyanın Qırmızı kitabına daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2300017
* BOLD: 656828
* Fauna Europaea: 121627
* Fauna Europaea (new): a82c24bf-ca2f-4479-9a49-687c8cd37344
* GBIF: 4445665
* iNaturalist: 133909
* NCBI: 1457097
* ZooBank: 7C60B05E-536C-440B-9A1F-C82BC4C0881A

 |
**Əli Əsgər** (Kaşan) — Səfəvilər dövlətində saray rəssamı. O, miniatürçü Rza Abbasinin atası olmuşdur.

Həyatı
------

Əli Əsgər Kaşan şəhərində anadan olmuşdur. Əli Əsgər Qazi Əhmədin miniatür rəssamlığında müəllimlərindən biri olmuşdur. Müasir tarixçilər onun yaradıcılığa Səfəvi şahı I Təhmasibin (1524–1576-cı ildə hakimiyyətdə olmuşdur) dövründə başladığını düşünürlər. Bundan sonra o, Məşhəd şəhərinə köçmüş və burada Şeyx Məhəmməd və Abdullahın yanında şahzadə valisi İbrahim mirzə Cahinin xidmətində aparıcı rəssamlardan biri olmuşdur.

Saray tarixçisi İsgəndər bəy Münşinin yazdıqlarına görə, Əli Əsgər peyzaj rəngkarlığında fərqlənmişdi. O, daha sonra Səfəvilər dövlətinin paytaxtı Qəzvin şəhərində II Şah İsmayılın (1576–1577-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) yanında işləmişdir. Əli Əsgərin üslubu oğlu Rza Abbasinin ilk əsərlərinə təsir göstərmişdir.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2 3  .
2. ↑  .
3. ↑  Canby, 1999. səh. 38
4. 1 2  Gray, 1986. səh. 890
5. 1 2  Robinson, 1988. səh. 125

### Ədəbiyyat

* *Canby, Sheila R.* The Rebellious Reformer: The Drawings and Paintings of Riza-yi Abbasi of Isfahan (ingilis). Bloomsbury Academic. 1999.
* *Gray, Basil.* The arts in the Safavid period // In Lockhart, Laurence; Jackson, Peter (eds.). The Cambridge History of Iran (ingilis). Volume 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press. 1986. ISBN 0-521-20094-6.
* *Robinson, B. W.* "ʿAlī Aṣghar, Court Painter". Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies (ingilis). 26 (1). 1988: 125–128. JSTOR 10.2307/4299806.
**1088 Tmoqvin zəlzələsi**{1088 Tmogvi earthquake}— 1088 -ci ildə Tmogvi zəlzələsi (Gürcüstan თმოგვის მიწისძვრა) 16 və ya 22 aprel 1088-ci il, Pasxa Bazar günü, Gürcüstan Krallığının cənub əyalətlərində baş verdi. Adını, Cavaxetidəki Tmogvi qalasından aldı, dağıdılması Gürcüstanın orta əsr salnamələrində xüsusilə qeyd olunur. Dəyəri səthi dalğa böyüklüyünün miqyasında 6.5 bal olaraq qiymətləndirilir.

Tarixi
------

Tmogvi zəlzələsi, Gürcüstan tarixində qeydə alınan ən böyük zəlzələlərdən biri idi və Kiçik Qafqazdakı Cavaxeti yaylasındakı aktiv faylarla əlaqəli idi.

"XII əsrin Kralları Kralı Davudun həyatı" adlı anonim məlumatlara görə, zəlzələ "Müqəddəs Həftənin son günü, Rəbbimiz İsa Məsihin dirilməsində" Gürcüstanı sarsıtdı. The Chronicle geniş yayılmış dağıntılar və çoxsaylı insan tələfatı haqqında xəbər verir və "dəhşətli yer sarsıntılarının bir il davam etdiyini" əlavə edir. Müəllif, Niania oğlu ustası Kakhaber və həyat yoldaşının tələyə düşməsi nəticəsində Tmogvi qalasının çökməsini vurğulayır.

Həmçinin bax
------------

* Gürcüstanda zəlzələlər
* Tarixi zəlzələlərin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  Recorded Earthquake Events, p. 39 Arxivləşdirilib 2022-07-08 at the Wayback Machine. Atlas of Natural Hazards & Risks of Georgia Arxivləşdirilib 2022-01-19 at the Wayback Machine, ISBN 978-9941-0-4310-9.

| ⛭1087 ← • 1088-ci ildəki zəlzələlər • → 1089 |
| --- |
| Aprel | Tmoqvin zəlzələsi (1088) |
**Ariazantlar** - Midiya tayfa ittifaqına daxil olmuş tayfalardan biri.

Dyakonov bu tayfanın adını *Ari* və Avesta dilində *zantu* tayfa sözlərinə ayırmış və bütünlükdə onun Ari tayfası mənasını verdiyini yazmışdır. Lakin prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, Arizant bu etnonimin qədim yunanca yazılış formasıdır və şübhəsiz ki, təhrifə məruz qalmış addır. Bu etnonim əslində türkmənşəli aris, orus tayfasının adından və qədim türk-monqol dillərində cəm bildirən t şəkilçisindən ibarətdir. Türk tayfalarından birinin indi də urus adlanması haqqında çox deyilmişdir. Türkmənlərin Ersari tayfasının adı da eris (qədim forması arıs) etnonimindən və ər – kişi, döyüşçü sözlərindəndir. Aras formasında bu tayfanın adı Albaniyanın Arajkan, Arospijan (yazılışları qədim ermənicədir), müasir Ərəzin (Culfa rayonu) toponimlərində əksini tapmışdır. Ərəzin adlı kənd Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalında da vardır. Deməli, Arazat kimi səslənmiş etnonimə Herodot (yaxud onun məlumatçısı) n səsini əlavə edərək onu Arizant kimi yazmış, tədqiqatçılar isə bu səsə görə zanut sözünü müəyyən etmiş və onun farsca tayfa mənasında olduğu nəticəsinə gəlmişlər, halbuki, Arizant kimi yazılmış etnonimin daşıyıcıları türkmənşəli etnos idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Гейбуллаев Г. А. К этногенезу азербайджанцев, том 1. Баку, 1991

| ⛭Midiya tayfaları |
| --- |
| Ariazantlar  • Buslar  • Kadusilər  • Kaspilər • **Mannalılar**  • **Madaylar**  • **Maqlar**  • Paratagenlər  • Sarmatlar  • Skiflər  • Struxatlar |

Həmçinin bax
------------

* Midiya
**Tmoqvi** (*gürc.* თმოგვი; *erm.* Թմկաբերդ) — Gürcüstanın Samtsxe-Cavaxeti bölgəsində, Kür çayının sol sahilində xarabalıq halında olan qala.

Tarixi
------

"Tmoqvi" adı gürcücə "bütpərəst kahin" mənasını verən *moqvi* (*gürc.* მოგვი) sözündən törəmişdir. Qalanın adı ilk dəfə IX əsr mənbələrində qeyd olunur. Cavaxeti yaylası ilə Kür çayı arasında, Kür çayının yaratdığı bir dərə üzərindəki ticarət yoluna nəzarət edən müdafiə qalası kimi tikilmişdir. Bu Cavaxeti regionunda mühüm bir hərbi qala idi. Bölgənin feodal başçıları həmin dövrdə Baqrationilər idi.

900-cü illərdə qonşu qala olan Tsunda dağıdıldıqdan sonra Tmoqvi qalası böyük əhəmiyyət qazandı. XI əsrin əvvəlində qala, Gürcüstan çarlığının birbaşa nəzarəti altında keçmişdir.

1073-cü ildə soylu Niania Kuabulisdzeyə verildi. Onun nəvələri qalanı Torel, Tmoqveli, Şalikaşvili və ya Jaqeli kimi digər böyük feodal ailələrin əlinə keçməməsi üçün illərdə əllərində tutdular. 1088-ci ildə baş verən zəlzələ zamanı qala dağıldı. Osmanlı imperiyası 1578-ci ildə qalanı öz nəzarəti altına aldı. 1829-cu ildə imzalanmış Ədirnə sülh müqaviləsi, qalanı ətrafındakı ərazi ilə birlikdə Rusiya imperiyasına verdi.

Memarlığı
---------

Tmoqvi qalası Kür çayının yaxınlığında, bir dağın zirvəsində tikilmişdir. Qayalıqların tamamladığı təbii mühafizəni tamamlayan bir divar ilə (150 metr uzunluğunda, 3 metr enində) birləşdirilib əhatə olunmuş 3 təpədən çox genişləndirmək mümkündür. Hər bir təpədə bir neçə qüllə tikilmişdir. Qalada mövcud olan gizli bir tunel, qalanı hər hansısa mühasirə əsnasında suya çıxışını təmin etmək üçün çayla birləşdirir. Qalanın qərb hissəsi daha yaxşı qorunmuşdur. Qala içərisində az sayda bina mövcuddur. Bazalt təməlin üzərində tufdan tikilmiş dördbucaqlı binanın kilsə olduğu düşünülür.

Ədəbiyyatda
-----------

1902-ci ildə erməni şair Hovannes Tumanyan *Tmkaberdin mühasirəsi* (*erm.* Թմկաբերդի առումը) adlı şeir yazmışdır.

Ədəbiyyat
---------

* Berdzenishvili D. Sagharadze Sh. Gürcüstan Sovet Ensiklopediyası, volume 4, p. 688, Tbilisi, 1979 (in Georgian)
* *Karapetyan, Samvel.* Javakhk (PDF). İrəvan: Research on Armenian Architecture. 2011. 192–204. ISBN 978-99941-875-7-7.

İstinadlar
----------

1. ↑  Karapetian, 2011. səh. 192
2. ↑  "Tumanian, Ovanes Tadevosovich". Great Soviet Encyclopedia. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 November 2013.
3. ↑  *Holding, Nicholas.* Armenia: with Nagorno Karabagh : the Bradt travel guide (2nd). Chalfont St. Peter: Bradt Travel Guides. 2008. 98–99. ISBN 9781841621630.
Srubna mədəniyyətinə aid təsvir
**Srubna mədəniyyəti** və ya **Ağac-türbə mədəniyyəti** (rusca:Сру́бная культу́ра; ukraynca:Зрубна́ культу́ра) — Eramızdan əvvəl 18-ci və 12-ci əsrlər arasında Qara dəniz-Xəzər səhralarının şərq hissəsində son tunc dövrünə aid bir arxeoloji mədəniyyət.

Surbna mədəniyyəti Katakomba, Poltavka və Potapovka mədəniyyətlərinin varisidir. Həm də əlaqəli olduğu düşünülən çağdaş Andronov mədəniyyəti ilə qonşu olmuşdur.

Etimologiyası
-------------

Mədəniyyətin adı rus dilində "taxta çərçivə" mənasını verən sруб (srub) sözündən gəlir. Bu ad mədəniyyətin məzarlarında ağac istifadəsinə görə verilir. Onların iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatına və heyvandarlığa əsaslanırdı.

Mənşəyi
-------

Srubnaya mədəniyyəti Yamna mədəniyyətinin, Katakomb mədəniyyətinin və Poltavka mədəniyyətinin varisidir. O, ehtimal ki, özünün şərq qonşusu olan Andronovo mədəniyyəti ilə yaxın əlaqədə olmuşdur.

Tarixi
------

Eramızdan əvvəl 1-ci minillikdə yaşayan İskitlər və Sarmatlar Srubna mədəniyyətinin varisi hesab edilirlər. Kimmerlərin də bu mədəniyyətdən qaynaqlandığı düşünülür.

Dili
----

Srubna mədəniyyəti ümumiyyətlə ari mənşəli hesab edilir. Ari xalqlarının Qafqazdan İran platosuna köçdüyü zaman bu yerlərdən platforma kimi istifadə etdiyi düşünülür. Lakin, bir çox tarixçiyə görə, bu mədəniyyət türklərə və ya proto-türklərə məxsusdur və bu mədəniyyətin ari mənşəli olmasını bildirmək üçün yetərli sübut yoxdur.

Genetikası
----------

Srubna mədəniyyət yerlərində tapılmış altı qədim insan qalıqlarından nümunələr Y-DNA hapologroup testlərini aparmaq üçün istifadə edilmişdir. Altı nümunənin hamısında haplogroupların R1A olduğu, bunlardan dördü R1a-Z93 subklavına aid olduğu ortaya çıxdı. Hind-İranlılar bu gün R1a və xüsusilə R1a-Z93 alt əlavələrinin ən çox yayıldığı icmalardan biridir.

10 oktyabr 2015 tarixində yayımlanan bir araşdırmada Srubna mədəniyyətindən olan 14 şəxs araşdırıldı. 5 fərqli qəbiristanlıqdan altı nəfərin üzərində aparılan Y-xromosom tədqiqatları, hamısının Haplogroup R1a1 olduğunu göstərdi. On dörd nəfərdə aparılan mtDNA tədqiqatları nəticəsində; beş haplogroup H, dörd haplogroup U5, iki T1, biri T2, biri K1b, biri J2b və biri l1a-ya rast gəlinmişdir.

Qalereya
--------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

Srubna mədəniyyətinə aid əsərlər, Ermitaj muzeyi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mallory,J. Adams, Douglas.* "Srubna Culture". 1997. səh. 541–542. ISBN 1884964982.
2. ↑  *Krzewińska, Maja.* "Ancient genomes suggest the eastern Pontic-Caspian steppe as the source of western Iron Age nomads". Nature Communications. 4 (10). October 3, 2018: eaat4457. doi:10.1126/sciadv.aat4457. PMC 6223350. PMID 30417088.
3. ↑  *Juras, Anna.* "Diverse origin of mitochondrial lineages in Iron Age Black Sea Scythians". Nature Communications. 7. March 7, 2017: 43950. doi:10.1038/srep43950. PMC 5339713. PMID 28266657.
4. ↑  *Mathieson, Iain.* "Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians". Nature. Nature Research. 528 (7583). November 23, 2015: 499–503. doi:10.1038/nature16152. PMC 4918750. PMID 26595274.
**Stachybotrys** — filamentar göbələklərdirlər və ona adətən təbiətdə və məişətdə geniş rastlanır. Stachybotrys cinsli göbələklərin coğrafi yayılması çox genişdir (kosmopolitan göbələklərdirlər ) və onların taxıllardan , nəmli binalardan tütündən geniş ayrılması müşahidə edilir. Stachybotrys cinsli göbələklər satratoksinlər kimi tanınan trixotesen mikotoksinlərini əmələ gətirirlər. Bu toksinlər insan yaxud heyvan toxumalarına da toksik təsir göstərə bilirlər .

Növləri
-------

Ən geniş yayılmış bir növü vardır ki , bu da Stachybotrys chartarum dur .

Makroskopik əlamətləri
----------------------

Stachybotrys cinsli göbələklər təxminən 4 gün ərzində böyüyən pambığabənzər koloniyalar əmələ gətirirlər .Koloniyanın başlanğıc rəngi ağ olur,koloniya yaşlandıqca koloniyanın rəngi qara olur .

Mikroskopik əlamətlər
---------------------

Arakəsməli hiflər , konidioforlar , konidilər əmələ gətirirlər .Hiflərdə və konidioforlarda başlanğıcda hialin əmələ gəlir. Yaşlandıqca isə qara piqment əmələ gəlir .

İstinadlar
----------
Türbənin xarici görünüşü
**Gülbahar Xatun türbəsi** — İstanbulun Fateh rayonunda yerləşən XV əsrdə inşa olunmuş Fateh külliyəsinə aid türbə.

Haqqında
--------

Fateh Sultan Mehmed türbəsi ilə qarşı-qarşıya yerləşən bu türbə mərhum sultanın xanımı və Sultan II Bəyazidin anası Əminə Gülbahar Xatunun məzarı üzərində inşa edilmişdir. Eyniylə ərinin türbəsi kimi 1765-ci ildə baş verən zəlzələdə zədələndi və tamamilə dağıldı. Növbəti il isə Sultan III Mustafa tərəfindən yenidən inşa edildi. Türbə orijinalında olduğu kimi səkkizbucaqlı şəklində olub, tək günbəzlidir. Kəsmə daşdan inşa edilən türbə olduqca sadə görünüşə malikdir. Qapısı üzərindəki kitabəsinə görə, türbə 1782-ci ildə baş verən yanğının ardından ikinci dəfə bərpa edilmişdir. Türbənin həyət qapısı üzərindəki bəzəkli ikinci kitabə isə 1894-cü ilə aid olub, xəttat Tofiq Əfəndiyə aiddir. Türbə 1997-ci ildə restavrasiya edilmişdir.

Türbədə Əminə Gülbahar Xatundan başqa, qızı Gövhər Sultan və kimliyi bilinməyən 2 saraylı xanımın məzarı yerləşir.

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2018-06-11 at the Wayback Machine
**Sri Vahyuni Agustiani** (d. 13 avqust 1994; Bandunq, İndoneziya) — İndoneziyalı ağır atlet. Sri Vahyuni Agustiani 2016-cı ildə İndoneziyanı XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və gümüş medal qazanıb. Agustiani həmdə 2014-cü ildə Asiya Oyunlarında gümüş medal qazanıb.

Həyatı
------

Sri Vahyuni Agustiani 1994-cü ilin 13 avqust günündə İndoneziyanın Bandunq vilayətində anadan olub.

Karyerası
---------

Sri Vahyuni Agustiani karyerasında birinci ciddi uğurunu 2014-cü ildə Cənubi Koreyanın İnçeon şəhərində qazandı. Ahustiani Asiya Oyunlarında 187 kiloqramlıq nəticə ilə gümüş medal qazandı.

Sri Vahyuni Agustiani karyerasında birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında Agustiani birdən qaldırmada 85 kiloqram, təkanla qaldırmada isə 107 kiloqram nəticə göstərdi. Ümumi olaraq isə 192 kiloqramlıq nəticə ilə Sri Vahyuni Agustiani XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında gümüş medal qazandı.

İstinadlar
----------
**Mənzil** — uzunluq ölçü vahidi.

Ümumi məlumat
-------------

Uzunluq olcu vahidlərindən biri də mənzildir. Hər hansı uzaq yolun bolunduyu, yaxud konkret bir zaman ərzində getmək mumkun olan ayrı-ayrı hissələri mənzil (dayanacaq, yaşayış yeri, duşərgə) adlandırılmışdır. "Bir saatlıq mənzil", "bir gunluk mənzil", "bir həftəlik" və ya "bir aylıq mənzil" ifadələri məhz muəyyən zaman ərzində getmək mumkun olan yolu bildirir. Karvanın 1 gundə gedəcəyi yol (29-30 km) da mənzil adlanır. Turk xalqlarında, eyni zamanda azərbaycanlılar arasında 1 gundə dayanmadan gedilən yola ulu mənzil deyilir.

Mənbə
-----

**Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 457. ISBN 978-9952-34-152-2**

Həmçinin bax
------------

| ⛭Xalq ölçü vahidləri |
| --- |
| Uzunluq ölçü vahidəri | Addım • Ağac • Arşın • Barmaq • Çərək • Dirsək • Qarış • Qulac • Mənzil • Mil  • Dəniz mili • Fərsəx • Verst |  |
| Çəki ölçü vahidəri | Arpa • Çanaq  • Girvənkə • Karat  • Misqal  • Batman • Təbriz batmanı • Kisə  • Hoqqa • Pud • Dirhəm • Daqqa • Dang  • Tağar • Dinar • Rətl • Xalvar |
| Sahə ölçü vahidəri | Kotan  • Hektar • Ar |
| Həcm ölçü vahidəri | Düymə • Tuluq • Tas |
| Sadə ölçü vahidəri | Baş  • Boyun  • Tüstü  • Top  • Kəllə  • Qol  • Diş  • Qulaq |
| Sürət ölçü vahidəri | Düyün |
**Həmid İmamqulu oğlu Quliyev** (12/12/1928 - 04/26/2007) — Azərbaycan SSR əməkdar meşəşünası (1981), Oktyabr inqilabı ordeni sahibi (1971).

Həyatı
------

Həmid İmamqulu oğlu Quliyev 12 dekabr 1928-ci ildə Tovuz rayonunun Şamlıq kəndində anadan olmuşdur. Atasını erkən itirib: İmamqulu Quliyev 1943-cü ildə II Dünya Müharibəsində həlak olmusdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Meşə Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olmusdur. 1950-ci ildə texnikumda təhsilini fərqlənmə diplomu ilə başa vuraraq, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun Meşə Təsərrüfati fakültəsinə imtahansız qəbul edilir. 1955-ci ildə institutu bitirdikdən sonra Kürdəmir, Ağstafa və Tovuz rayonlarında meşə mühəndisliyindən tutmuş direktora qədər müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.

1960-cı ildən 1993-cü ildə təqaüdə çıxana qədər Tovuz meşə təsərrufatı direktoru vəzifəsində çalışmışdır. Savadlı bir mütəxəssis olaraq, işinin ilk günlərindən etibarən qabaqcıl elmi və texniki nailiyyətlərini tətbiq edir və rəhbərlik etdiyi idarəyə nümunəvi ad verilir. SSRİ Meşəçilik Nazirliyinin kollegiyasının qərarı ilə Tovuz meşə təsərrüfatının təcrübəsini bütün Sovet İttifaqı ərazisində genişləndirmək tövsiyə edilir. Görülmüş işlərə görə H.Quliyev Kənd təsərrüfatı elmləri namizədi elmi dərəcəsi almaq üçün Moskvada dissertasiyanı uğurla müdafiə edir. Onun rəhbərliyi altında Tovuz rayonunda 2000 hektardan çox qiymətli ağac növləri əkilmişdir.

Görkəmli uğurlarına görə Həmid Quliyev "Oktyabr inqilabı" ordeni (8 aprel 1971) və bir çox medal və SSRİ hökumətinin fəxri diplomları ilə təltif edilmişdir. O, Azərbaycan SSR-in Əməkdar Meşəçi fəxri adına layiq görülmüşdür (20 noyabr 1981). 

Gözəl ailə başçısı, 5 övlad atası olub.

Quliyev Həmid İmamqulu oğlu 26 aprel 2007-ci ildə vəfat etmiş və doğma rayonunda dəfn edilmisdir.

İstinadlar
----------

Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
Berqmann reklamı 1900
Berqmann 1910/21
Berqmann-Wagen 1901
Teodor Berqmann
Berqmann MP 18.1
**Teodor Berqmann** (21 may 1850 – 23 mart 1931, Qaqqenau) — inqilabi hesab olunacaq odlu silahlar istehsal edən alman iş adamı və fabrikant. Dövrünün çox sosila iş adamları kimi, o da, velosiped və avtomobil istehsalına diqqət edirdi. Silah istehsalı Bergmannın əsas diqqət sahəsinə daxil deyildi, lakin silah istehsalçılarının silah istehsal etdikdən sonra lisenziya alaraq öz güllələrini istehsal etmələri onun diqqətini cəlb etdi.

Berqmann Berqmann MG15 pulemyotunun konstruksiyanı həyata keçirmişdir. İkinci dünya müharibəsi dövründə MG 15 adı altında istifadə edilmişdir.

Silah modelləri
---------------

Hər il Bergmann tərəfindən patentləşdirilən silah modelləri:

* Bergmann 1893
* Bergmann 1894
* Bergmann 1895
* Bergmann 1896
* Bergmann 1897 (Bergmann Pieper)
* Bergmann 1898
* Bergmann 1899
* Bergmann 1901 (Bergmann Simplex)
* Bergmann 1905
* Bergmann 1908 (Bergmann-Bayard 1908)
* Bergmann 1910 (Bergmann-Bayard 1910)
* Bergmann Mars
* Bergmann 1910/21 (Bergmann-Bayard 1910/21)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #123124719 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-04-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-08.
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **Qardan Adam** haqqındadır. **Qar adamı haqqında oxumaq** üçün **Qar adamı** səhifəsinə baxın.* |

Bir uşaq qardan adam düzəldir
Qardan adam, video
Almaniyada qardan adam
**Qardan adam** — sıxışdırılmış qardan düzəldilən insana bənzər heykəl. Ümumiyyətlə, uşaqlar tərəfindən, əylənmək məqsədiylə düzəldilir. Gövdəsi və başı müxtəlif həcmli üç böyük qar topundan, qollar budaqdan düzəldilir. Burnunu adətən kök, gözünü isə kömür əvəz edir. Boynuna şal bağlanılır. Başına papaq əvəzinə adətən vedrə qoyulur və əlinə süpürgə verilir. Gövdəsinin önünə düyməəvəzi kiçik daşlar düzülür.

Tarixi
------

Qardan adam uşaqların qış əyləncəsidir.(1867)
İlk Qardan adamın nə vaxt edildiyi naməlumdur. Ancaq Araşdırmaçı Bob Eckstein, Avropa muzeyləri, sənət qalereyaları və kitabxanalarda bədii təsvirləri araşdıraraq orta əsrlərdə bəri qardan adam etmə ənənəsinin olduğunu isbat etmişdir.

Mədəniyyət və sənətdə yeri
--------------------------

Qardan adam uşaqların əyləncəsi olduğu qədər, Milad və qış bəzəmələri üçün də istifadə edilən məşhur bir temadır. Məşhur bir cizim film xarakteri olan 'qardan adam Frosty' və onun məşhur mahnısı "Frosty Snowman 'buna bir nümunədir. Ayrıca oyuncaq və bəzək kimi əşyalardan da istifadə edilən bir tema olmaqdadır.

* Bir Fransız animasiya dizisi 'Bul *də, bir qardan adam qəsəbəsində yaşayan qardan adamların başına gələn macəraları mövzu almışdır.*
* 
* Nazı Almanyasında; karikaturaçı Hans Fischerkoesen tərəfindən çəkilən qardan adam animasiyası "Der Schneemann ', 1943-ci ildə Horst von Möllendorff Nazı Animasyon endüstisi tərəfindən canlandırılmıştır.
* 
* Jack Frost (1996) və Jack Frost (1998) filmlərinin baş xarakterleri başlarından keçən tragedik hadisələrin sonunda özlərini qardan adama çevrilmiş olaraq taparlar.
* 
* Amerikalı Müəllif Steven Millhauser, Penny Arcade olaraq adlandırılan qısa əhvalatlar kitabında, qardan adam adında bir qısa əhvalatı vardır.
* 
* Danimarkalı Müəllif Hans Christian Andersen'in qış hekayəsinin başkahramanıda qardan adamdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Qardan Adam Ümumdünya Günü Yanvarın 18-də
* TARİXİN İLK QAR ADAMLARI - FOTOLAR
**Trimalxio** (*lat.* Trimalchio) — Qədim Roma Satirikon romanından sonradan varlanmış və azad edilmiş qul olsa da kölə zövqlü, əqidə və ədəb-ərkanlı bir personaj.

Trimalxio adı malaxio — *yun.* αηδής — murdar, mənfur və *lat.* tri — üçlü sözlərinin birləşməsindən yaranmış üçqat murdar mənasını daşıyır.

Romanda Trimalxio Qədim Roma ənənəsinə görə piröncəsi hamama daxil olan Enkolpiy və Askilt (əsər qəhrəmanları) ilə qarşılaşaraq təsvir edilmişdir. Bu zaman daz qoca Trimalxio çəhrayı köynəkdə yekəpər qullar və qıvrımsaç oğlan uşaqları ilə firuzəyi rəngli topla oynayır. Onun qullarından biri əlində onun gündəlik təbi təlabatını icra etməsi üçün gümüş ləyən tutmuşdur. Trimalxio "işini" bitirdikdən sonra əllərini qulluqçunun saçlarına silir. 
Təşkil etdiyi orq məclislərində utanmadan öz cinsi həyatından, on dörd il öz ağasına qadın nəvazişi göstərməsindən, və onun xanımının da "dadına" baxmasından danışardı.
Köntöy Trimalxio özünü elm və maarifpərvər göstərmək üçün savadlı avaralara messanatlıq edərək onlara məclislər təşkil edər, onlara uşaqlıqda Homeri oxumasından ağız dolusu danışardı. Onun üçün Homeri oxumaq maariflilik etalonu sayılırdı. Yeməkarası onun təkidi ilə homerist-aktyorlar "İliadadan" parçalar oxuyardılar. Trimalxion onlara öz anlamında "xülasə" və "izahatlar" verər və hər şeyi qatıb qarışdırardı.
**Etnopsixologiya** xalqların psixoloji və mədəni inkişaf xüsusiyyətlərini qarşılıqlı əlaqədə, sistemli şəkildə öyrənən elm sahəsi. Bəzi alimlər "xalqların psixologiyası", "psixoloji antropologiya", "müqayisəli mədəni psixologiya" və s. terminlədən istifadə etmişlər. Bu elm bir sıra digər elmlərlə bağlıdır. Bura sosiologiya, linqvistika, biologiya, ekologiya, tarix və sairəni aid etmək olar.

### Etnopsixoloji tarix

Etnoslar
İlk etnopsixoloji fikirlərə hələ eramızdan əvvəl Herodot, Hippokrat və digər alimlərin əsərlərində rast gəlmək mümkündür. Antik yunan həkimi və tibbi coğrafiyanın yaradıcısı hippokrat ətraf mühitin insanlarınpsixoloji xüsusiyyətlərinin formalaşmasına təsiri iə bağlı fikirlər söyləmişdir. Onun fikrincə, xalqla arasındakı fərqlər, o cümlədən davranış və vərdişlər təbiət və iqlim şəraitinin müxtəlifliyi nəticəsində meydana çıxır. Herodot isə müxtəlif xalqların xarakteri və həyat yərzi ilə maraqlanmış, müxtəlifliyin səbəbini təbii mühitdə axtarmışdır.

Xalqların psixoloji müşahidələrin predmetinə çevrilməsi isə XVIII əsrdən başlamışdır. Burada da xalqlar arasındakı müxtəlifliyin başlıca amili kimi mühit və iqlim şəraiti götürülmüşdür XVIII əsr fransız maarifçiləri "Xalq ruhu" termini işlətmişlər. Fransız filosofu Şarl Lui Monteskyö (1689–1755) hesab edirdi ki, insanı çox şey, iqlim şəraiti, din, qanunlar, idarəetmə prinsipləri, adət-ənənələr idarə edir və nəticədə xalqın ümumi ruhu yaranır. O da çoxsaylı amillər içərisindən iqlim şəraitinin təsirini birinci yerə qoyur. Məsələn, onun fikrincə, isti iqlim şəraitində yaşayan xalqlar bir qayda olaraq tənbəl, ətalətli, güclü təxəyyülə malik olmayan və qorxaq insanlardır. Şimal xalqları isə cəsur və az hissiyyatlı olur, həzz almağa çox meyl etmirlər.

XVIII əsrin alman filosofu İ. Q. Herder (1744–1803) xalq ruhu anlayışına musiqini, dili və s. daxil edirdi. Herderə görə, xalqın ruhunu başa düşmək üçün onun işini, dilini, eləcə də həyat tərzini öyrənmək lazımdır. İlk yerə isə xalq yaradıcılığını qoyurdu.

### Etnopsixologiyanın vəzifələri

Bir sıra elmlərin , xüsusilə etnoqrafiya, psixologiya və dilçiliyin inkişafı XIX əsrin ortalaında müstəqil bir elm sahəsinin- etnopsixologyanın yaranmasına səbəb olduş onun yaradıcısı isə alman alimləri M. Latsarus (1824–1903) və X. Şteyntal (1823–1899) oldular. Onlar 1859-cu ildə "Xalqların psixologiyası və dilçilik" jurnalının nəşrinə başladılar. Jurnalın ilk nömrəsində onların "Xalq psixologiyası haqqında düşüncələr"adlı məqaləsi çap olundu. Elmi etnopsixologiyanın yaranması tarixi də bu vaxtdan götürülür. Onlar etnopsixologiyanın vəzifələrinə aşağıdakıları aid edirlər:

1. Xalq ruhunun psixoloji mahiyyətinin dərk olunması;
2. Xalqın psixoloji xüsusiyyətlərinin onların həyat tərzində, incəsənət və elmində öz əksini necə tapmasının müəyyənləşdirilməsi;
3. Hər hansı bir xalqın inkişafı və yaməhf olmasının etnopsixoloji səbəblərinin öyrənilməsi;

Bu vəzifələrin qarşıya qoyulması göstəriri ki, Latsarus və Şteyntal xalqların psixologiyasına onlaın dili, dini, elmi, mədəniyyəti kontekstindən yanaşmışlar.

Həmçinin bax
------------

* Şarl Lui Monteskyö
**Zvyozdnıy qəsəbəsi** — keçmiş qəsəbə, ruh şəhər, vaxtı ilə Çukotka Muxtar Dairəsinin İultinski rayonu ərazisində yerləşən yaşayış məntəqəsi. Şmitov körfəzi sahilində (Çukot dənizi) yerləşir.

M.V. Lomonoson Arktika ərazisində nəhəng «torpaq» olduğunu bildirmişdir. O, Çukotun şimalında «Somnitelnıy» adasının olmasını bildirir. Sonradan ada aşkarlanır və qütb araşdırmaçısı və dənizçi Ferdinand Petroviç Vrangelin şərəfinə adlandırılıb. Adanın buxtalarından biri adaya verilən ilkin adı olan «Somnitelmıy» olaraq adlandırılmışdır

Tarixi
------

1926-ci ildə gəlmələr Qeorgiy Alekseeviç Uşakovun rəhbərliyi ilə Rocers buxtasına çıxaraq burada ilk daimi yaşayış məntəqəsi olan Uşakovskoye qəsəbəsini inşa edirlər. Gəlmələrin sayının çoxluğu səbəbindən adanın başqa hissəsində yeni yaşayış məntəqəsinin salınması planlaşdırılır. Əsasən Eskimoslar və Çukçalar Uşakovskoyedən 30 km qərbdə Comnitelnıy buxtasında yeni yaşayış məntəqəsini salırlar.
Daimi yaşayış məntəqəsi isə *Zvyozdnıy* adı ilə 1960-cı illərdə formalaşır. Belə ki, burada hərbiçilər hərbi aerodrom, əsgər yataqxanaları, radiolokasiya stansiyaları inşa edirlər. Bu obyektlər Havay burunda yerləşdirilir. Ada aeroportu «Somnitelnıy buxtası» stansiyası rolunu oynayırdı. Qəsəbədə ada ilə əlaqə yaradılan yeganə məntəqə helikopter enişi yeri rolunu oynayırdı. İlk əvvələr tədarük olunan mallar Şmidt burnu qəsəbsindən gətirilirdi. 1966-cı ildən isə helikopterlərin eniş yeri Uşakovskoye qəsəbəsinə köçürülür.
*Zvyozdnıy* qəsəbəsindən Uşakovskoye və oradan isə Perkatkun qəsəbəsin torpaq yol olmuşdur.

1970-ci ildə hərbi baza bağlanılır. Sonradan isə artıq 1980-ci ildə qəsəbə tamamən boşalır.
Əslində isə qəsəbədə cəmi 7 nəfər yaşayırdı. Burada Çukça ailəsi olan Ulvelkot, onun arvadı Klyok və *Vrangel* qoruğunun əməkdaşları yaşayırdılar. Burada 1978—1981 illərdə daimi olaraq: V. Qaev, V. Pridatko (Dolin), Y. Kriveski arvadı və uşağı ilə; qoruğun əməkdaşı F. Zelinski.
Ulvelkot nə qədər ki, sağ idi hər payız Morj ovuna çıxırdı. Yay ayları əraxiyə ekspedisiyalar təşkil edilir və ərazinin gölləri tətqiq edilirdi. 1980-ci ildə qəsəbədə müvvəqətidə olsa An-24 təyyarələrini qəbul edə biləcən palasa hazırlanır.

Somnitelnıy buxtasında Lelinqradlı qeoloq İ.V. Evstifeevin (1953) qəbri yerləşir. Həmcinin məşhur ovcçu Ulvelkotun qəbri yerləşir.

Ədəbiyyat
---------

* Гербачевский В. П. Начальник острова Врангеля: Повесть. — М, 1982.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Министерство природных ресурсов Российской Федерации". 2005-02-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-16.
2. ↑  Сашенков Е. Авиапочта Чукотки // Филателия СССР. — 1982. — № 11.
3. ↑  *Придатко-Долин В.* "О древней одежде морских зверобоев". Моя Арктика. 2009. 2012-04-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-25.
Təbii yayılması
---------------

Qafqazda, Şimali İranda, Orta Asiyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Düz, yumru, cod gövdəli, hündürlüyü 60-80(100) sm, bünövrəsində qınlarla örtülmüşdür.Yarpağı silindrik, gövdədən qısadır.Yan çiçək qrupu, şaxələnmiş, süpürgəvarı, nazık budaqlıdır: çiçəkləri budaqların ucunda 2-5 ədəd yığılmışdır.Çiçəkaltlığı çiçək qrupundan qısa və ya ona bərabər, iynəli, bünövrəsində enliləşmiş və pərdəlidir.Çiçəkaltlıqları yumurtavari, biz, təxminən çiçəkaltlığına bərabərdir. Çiçəkyanlığının yarpaqları əvvəlki növdə olduğu kimidir.Qutucuğu ensiz, üç hissəli-konusvari və ya uzunsov-yumurtavari, qonur, çiçəkyanlığından 1,5-2 dəfə uzundur.Toxumu uzunsov, xırda,qonur, qısa, ağ çıxıntılıdır.

Ekologiyası
-----------

Nəmişli yerlərdə və duzlu qumlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Cənub bölgəsində, Abşeronda, Şirvanda, Kürətrafında təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində, canlı çəpərlərin salınmasinda istıfadəsi məqsədyönlüdür.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

  


|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12179708
* APDB: 160812
* EoL: 632800
* EPPO: IUNLI
* EUNIS: 186080
* GBIF: 2701208
* iNaturalist: 1077359
* IPNI: 443141-1
* PFI: 7083
* Plant List: kew-315360
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:443141-1
* Tropicos: 16900687
* VASCAN: 25246
* WFO: wfo-0000776792

 |
**Sahil Qasımov** (7 aprel 1961, Hacıqabul rayonu) — Benilüks Azərbaycanlıları Konqresinin sədri, Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin I vitse-prezidenti, Dünya Azərbaycanlıları Əlaqələndirmə Şurasının üzvü

Həyatı
------

Sahil Məmmədyar oğlu Qasımov 1961-ci il aprelin 7-də Hacıqabul rayonunda anadan olmuşdur.1978-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Volqoqrad şəhərindən Dovlət İnstitutunun tarix-filologiya fakultəsinə daxil olmuş və 1982-ci ildə bu fakultəni bitirmişdir. Omsk şəhərindəki Ali Polis Akademiyasının Cinayət İşləri uzrə fakultəsini bitirərək 2-ci ali təhsilini almış və Ali Huquq ixtisasına yiyələnmişdir. Marksizm Leninizm Univer sitetini Altay Vilayətinin Barnaul şəhərində qiyabi olaraq bitirmiş, Barnaul şəhərini Yeleznodorojnıy Rayon Komsomol Təşkilatının Buro uzvu və Altay Vilayəti Mərkəzi Komsomol Təşkilatının uzvu olmuşdur.90-cı illərin əvvəllərindən etibarən Hollandiyada əvvəlcə AzHol Kommersiya şirkətinin təsiscilərindən biri olmuş, sonralar isə Niderlandın Amsterdam şəhərində "Caspian International" Beynəlxalq Turizm şirkətini qeydiyyatdan kecirərək bu şirkətin prezidenti olmuşdur. 2000-ci ilin əvvəllərində Amsterdam şəhərində Azərbaycan Niderland Cəmiyyətinin təməlini qoyaraq Niderlandda ilk Azərbaycan təşkilatını qeydiyyatdan kecirmişdir.2003-cu ildən etibarən əvvəlcə "Azerbaijan - Netherlands News", sonralar isə "Azerbaijan Benelux News" qəzetinin təsiscisi və baş məsləhətcisi olmuşdur. 2006-cı ilin noyabr ayında Beniluks olkələrindəki 15 Azərbaycan təşkilatlarını bir araya gətirərək Beniluks Azərbaycanlıları Konqresini təsis etmiş və 2008-ci ilə qədər bu quruma sədrlik etmişdir. 2011-ci ildə yenidən Konqresin sədri secilmişdir. Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin I vitse-prezidenti, Dunya Azərbaycanlıları Əlaqələndirmə Şurasının üzvüdür. 2010-cu ildən etibarən Brusseldə Avropa Parlamentində, Luksemburqda Avropa Komissiyasında və Strasburqda Avropa Şurasında Lobbist kimi akkreditə olunmuşdur. Hal-hazırda "Caspian İnternational Company" nin prezidentidir.

Təltifləri
----------

"Qobustan" Beynəlxalq Mükafatına layiq görülmüşdür. 2011-ci il iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan diasporunun inkişafı sahəsindəki xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunmuşdur.
28 dekabr 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilətəltif edilmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* diaspora.gov.az
* Azərbaycan Diasporu Ensiklopedik Məlumatlar Toplusu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü münasibətilə bir qrup şəxsin təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2021-05-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-25.
**Əkrəm ibn Əbu əl-Əkrəm** (590, Məkkə – 673, Mədinə, *ərəb.* الأرقم بن أبي الأرقم‎) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri. Əsl adı Əbd Mənəf ibn Əsəd ibn Abdullahdır.

Bioqrafiya
----------

Məkkədə anadan olmuşdur. O, Məxzumitlərin varlı və nüfuzlu Məkkə qəbiləsinə mənsub idi. Mənbələrə görə o, 80 ildən çox yaşayaraq 673 və ya 675-ci ildə vəfat etmişdir. Buna görə də o, təxminən 594 ilə anadan olması ehtimal edilir.

Ərkəm həyatı boyu həmişə zəifləri və ehtiyacı olanları müdafiə etmiş, ədalətin ardıcıl tərəfdarı olmuşdur. O, təqvası və zahidliyi ilə seçilirdi. Əl-Ərkam təxminən 17-18 yaşında İslamı qəbul edən ilk şəxslərdən idi.

Əl-Əkrəmin Səfa təpəsinin şərqindəki (*ərəb.* دار الأرقم‎) evi Məkkə müsəlmanlarının ilk mərkəzi olur. Burada ilk müsəlmanlar öz məclislərinə toplaşır, Quran oxuyur, birgə dualar edirdilər. Məhəmməd peyğəmbər buraya köçmüş və bir müddət yaşamışdır. Məkkə müşriklərinin müsəlmanlara ağır işgəncə və təhqirlərə məruz qaldıqları dövrdə müsəlmanların problemlərini öz aralarında paylaşa bildikləri yeganə yer Ərkəmin evi idi. Orada Peyğəmbərlə görüşüb gizli dua edə bilərdilər. Bu evdə Peyğəmbərin Ömər, Həmzə, Əmmar, Musab, Şüheyb və bir çox başqaları kimi məşhur səhabələr İslamı qəbul edir. Ömərin İslamı qəbul etməsindən sonra müsəlmanlar ilk dəfə Ərkəmin evini tərk edərək Kəbənin müqəddəs məbədində açıq şəkildə dua edirlər.

Əl-Ərkəm Mədinəyə hicrət edən ilk müsəlmanlardan idi. Orada müsəlman dövlətinin qurulmasında və möhkəmlənməsində iştirak etmişdir. Bədr, Uhud, Xəndək və digər döyüşlərdə iştirak etmişdir. O, həm də savadlı bir şəxs idi və Peyğəmbərin katibləri arasında idi, Məhəmməd peyğəmbərə nazil olan vəhyləri yazırdı.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *Али-заде А.* Аркам ибн Абу аль-Аркам (rus.). // *Исламский энциклопедический словарь* Москва: Ансар, 2007. С. 87. ISBN 978-5-98443-025-8