**Bilgə xaqan** (*çin.* 阿史那默棘連; 683 – 734 və ya 25 noyabr 734, Ötüken) — İkinci Göytürk Xaqanlığının 716-cı ildən xaqanı.

Adı və ilkin həyatı
-------------------

Əsl adı **Bögü** olub, taxta çıxdıqdan sonra **Bilgə** adını qəbul etmişdir. İltəriş xaqanın və İlbilgə Xatunun oğlu idi. 700-cü ildə tanqutlara qarşı yürüşdə iştirak etmişdi. 701-ci ildə Onq Tutukun başçılığındakı 50.000 əsgərdən ibarət Tan sülaləsi ordusunu məğlubiyyətə uğratmışdı. 703-cü ildə isə Aşina sülaləsi tərəfindən idarə olunan lakin xaqana tabe olmayan basmıllara hücum etmişdi. 705-ci ildə 80.000 əsgərdən ibarət Çaça Senqun başçılığındakı Tan ordusunu məğlubiyyətə uğratmışdı. Lakin 709-cu ildə Yenisey qırğızlarına məğlub olmuşdu. Sonrakı il gecə basqını ilə qırğızlar da məğlub edilmişdi. 710-cu ildə Sakal xanın başçılığındakı türgişlər də məğlub edildi və tabe edildi. 715-ci ildə isə qarluqlar Tamaq dağında məğlub edildi. 716-cı ildə 33 yaşında Kül Teginin xan olmaq istəməməsilə taxta çıxdı.

Hakimiyyəti
-----------

Hakimiyyətə gəldikdən sonra Kül Tegin vəliəhd elan olundu. Bilgə xaqan oturaq həyata keçmək istəsə də Tonyukuk onu bu fikirdən daşındırdı. Həmçinin Buddizm və Taoizmə də maraq duyan Bilgə xaqanın bu dinləri yaymaması məsləhət görüldü. Xarici siyasət Kül Teginin əlində cəmlənmişdi.

### Çinlə münasibətlər

720-ci ildə Tonyukukun başçılığındakı bir ordu Çin vassalı basmıllara hücum etmişdi. Yüan Çen başçılığındakı basmıl-tatab-kidan-çin ordusu 300.000 nəfərdən ibarət idi. Bu ordunun məğlubiyyəti Çin üçün böyük zərbə oldu. Türklər, ilk dəfə bu döyüşdə qadınları və uşaqları belə öldürmüşdülər — hansı ki, bu türk müharibələrində görünən bir adət deyildi. 722-ci ildə bu tayfaların müqaviməti də qırılmışdı. Bundan sonra Çinlə sülh münasibətləri başladı.

### Kül Teginin ölümü

731-ci ildə Kül Teginin vəfat etdi. İmperator xaqana başsağlığı göndərdi və Kül Tegin üçün bir abidə tikdirdi. Həmin il çinlilərlə əlaqələr yenidən pozuldu. Kidanların başçısı Ketuqan xana 40000 türk əsgər verən xaqan 733-cü ildə çinliləri ağır məğlubiyyətə uğratmışdı. Bu illərdə qızını Suluk xana verdi, öz oğlunu da Sulukun bacısı ilə evləndirdi.

Ölümü
-----

Xaqan Buyruq Çor adlı bir əyan tərəfindən zəhərlənmişdi. Xaqan bundan xəbər tutanda gec idi amma ölümdən öncə Buyruq Çor və ailəsini edama məhkum etmişdi.

Dəfni
-----

25 noyabr, 734-cü ildə vəfat etmişdi. Taxta oğlu Yollıq xaqan çıxmışdı. Bilgə xaqanın dəfn mərasimi 22 iyun 735-ci ildə baş tutmuş, 500 xarici səfir mərasim üçün qızıl və gümüş, şamlar gətirmişdi. Kədərlənən türklər öz qulaqlarını, üzlərini, burunlarını kəsmişdilər. Xaqanın şərəfinə atlar, itlər, samurlar və sincablar qurban verilmişdi.

Ailəsi
------

Tonyukukun qızı El Etmiş Bilgə xatun ilə evlənmişdir.

### Oğulları

* Yollıq xaqan
* Bilgə Qutluq xaqan
* Syüan (Qutluq Yabqu xaqanın dövründə çox qısa müddətli nominal xaqan)
* Digər oğlunun adı bilinmir, lakin Pan Kültigin dövründə çox qısa müddətli nominal xaqan olmuşdur.

### Qızları

* Bir qızı Suluk xan ilə evlənmişdir.
* Şahzadə Talo — Ozmış xaqanın ölümündən sonra Çinə mühacirət etmişdir.

Bilgə Xaqan Abidəsi
-------------------

Bu kitabə, Müdrik Xaqanın ölümündən (734) bir il sonra (735), öz oğlu olan Tengri kağan tərəfindən diktirilmiştir. Bu kitabədə da danışan; Kül Tigin kitabədə də olduğu kimi, Bilge Xaqandır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Bilgė Khaan // Faceted Application of Subject Terminology.
2. ↑  С. Е. Малов Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. — Издательсво академии наук СССР, 1959. — С. 12–21. — 2000 экз.
3. ↑  "- Бичурин. Собрание…". 2009-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-12-27.
4. ↑  Tanq kitabı, cild 194
5. ↑  Erdem, KONUR,"Orhun Yazıtlarında Sosyal ve Siyasi Mesajlar Arxivləşdirilib 2016-09-24 at the Wayback Machine", Dil ve Etimoloji Kütüphanesi

Xarici keçidlər
---------------

* - Гумилёв. Древние тюрки.

| ⛭Göytürk xaqanlığı |
| --- |
| *I Göytürk xaqanlığı* | Bumın xaqan  ·  Qara İssıq xaqan  ·  (Qutluq xaqan)  ·  Muğan xaqan  ·  Taspar xaqan  ·  Amrak xaqan  ·  İşbara xaqan  ·  Bağa xaqan  ·  Tulan xaqan |
| *Şərq Göytürk xaqanlığı* | Yami xaqan  ·  Şibi xaqan  ·  Çula xaqan  ·  İllig xaqan  ·  (Şahzadə Yiçenq) |
| Cimi sistemi altındakı xaqanlar | (Aşina Cieşeşuay)  · Kilibi xaqan  ·  Çebi xaqan  ·  (Aşina Nişufu)  ·  (Aşina Funian) |
| *Qərb Göytürk xaqanlığı* | İstəmi xaqan  ·  Tardu xaqan  ·  Apa xaqan  ·  Nili xaqan  ·  Basıl Tegin  ·  Taman xaqan  ·  Şekuy xaqan  ·  Tonq Yabqu xaqan  ·  Bağatur xaqan  ·  Si Yabqu xaqan  ·  Nişa Tulu xaqan  ·  İşbara Teriş xaqan  ·  İl Külüg şad  ·  Yükük şad  ·  İrbis İşbara Yabqu xaqan  · İrbis Şekuy xaqan  ·  Xallıq İşbara Yabqu xaqan  ·  Cuçi xaqan  ·  Tuçi xaqan |
| *Qərb Göytürk protektoratı* | Aşina Mişe və Aşina Buçjen  ·  Aşina Yuankin və Aşina Kuşrak  ·  Aşina Xuaytao  ·  Aşina Syan  ·  Aşina Çen  ·  Aşina Sin |
| *II Göytürk xaqanlığı* | İltəriş xaqan  ·  Qapağan xaqan  ·  İnel xaqan  ·  Bilgə xaqan  ·  Yollıq xaqan  ·  Bilgə Qutluq xan  ·  Ozmış Teqin xan  ·  Kulun bəy  ·  (Kültigin)  ·  (Tonyukuk) |
| *Göytürk şahzadələri* | Bağa Şad  ·  Böri Şad  ·  Yanqsu Tigin  ·  İmperatriça Aşina  ·  Tamqan şad  ·  Tarduş şad  ·  Tolis xan  ·  İşbara Yabqu  ·  İnan Cençu yabqu)  ·  Aşina Çonq ·  Aşina Şeer ·  Aşina Çi  ·  Aşina Çhiaoho |