**Martin Borman** (*alm.* Martin Bormann‎, 17 iyun 1900[…] və ya 17 iyul 1900, Halberştadt[d], Saksoniya-Anhalt – 2 may 1945[…], Berlin) — Almaniyanın siyasi və dövlət xadimi.

Həyatı
------

Martin Borman 1900-cü ildə kiçik poçt xidmətçisi Teodor Bormanın ailəsində anadan olub. O, hələ uşaq ikən atası vəfat edir və anası bank direktoru Albert Vollborna ərə gedir. Bundan bir müddət sonra Borman məktəbi yarımçıq buraxaraq Meklenburqdakı fermalardan birində işləməyə başlayır. 1918-ci ilin yayında ordu sıralarına çağırılır və I Dünya müharibəsində iştirak edir. Ordudan tərxis olunduqdan sonra kənd təsərrüfatı üzrə xüsusi kursda təhsil alır. Kursda təhsil aldığı illərdə Almaniya gənclərini özündə birləşdirən Almaniya Milli Xalq Partiyasına üzv olur. Bir müddət kənd təsərrüfatı məhsullarının satışı ilə məşğul olur. Həmin dövrdə o, leytenant Q. Rossbaxın rəhbərlik etdiyi könüllülər korpusunun fəaliyyətində iştirak edir. Bu qurumun fəaliyyəti qadağan edilir, ancaq onun üzvləri bu dəfə kənd təsərrüfatını öyrənənlər ittifaqı yaradırlar. Qurumun maliyyə işləri isə Bormana tapşırılır. 1923-cü ildə o, gələcəkdə Almaniyanın rəhbərlərindən biri olacaq Rudolf Hess ilə birlikdə dostları Albert Şlaqeteri fransızlara satmaqda şübhələndikləri kənd müəllimi Valter Kadovu öldürürlər. Hessə 10 il iş verirlər, ancaq Bormanın bu işdə birbaşa iştirak etməsini sübuta yetirmək olmur və 11 aylıq həbsdən sonra onu azadlığa buraxırlar.

1925-ci ildə o, partiya sıralarını tərk edərək Turingiyaya gəlir və burada Adolf Hitleri dəstəkləyən "Frontbann" yerli qurumuna daxil olur. Bir il sonra o, Turingiya qauleyterinin köməkçisi təyin edilir və eyni zamanda "Nasional sosialist" qəzeti redaktorunun yardımçısi işləməyə başlayır. 1927-ci ildə Almaniya Sosial Demokrat Partiyasına daxil olur. 1928-ci ildə isə Almaniya Ali Komandanlığının Baş qərargahında xidmət edir. 1929-cu ildə üzvü olduğu partiyanın istintaq-arbitraj komitəsi sədrinin qızı Herta Bux ilə ailə həyatı qurur. Nikah mərasimində şahid qismində şəxsən Adolf Hitler və Rudolf Hess iştirak edirlər. Bormana nasist partiyasının maliyyə işlərinə rəhbərlik etməyi tapşırırlar. Bu vəzifədə o, Almaniyanın məşhur maqnatlarını öz tərəfinə çəkə və onları Hitlerə maliyyə yardımları göstərməyə razı sala bilir. Maliyyə maqnatlarının Hitlerə yardım göstərməsi isə sonuncunun hakimiyyətə gəlməsi prosesini sürətləndirir. Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra o, fürerin I müavini Rudolf Hessin sağ əlinə çevrilir və partiya qərargahına rəhbərlik etməyə başlayır. Borman eyni zamanda parlamentin (reyxstaq) deputatı seçilir. 1934–1936-cı illərdə partiyanın daxilində aparılan təmizləmə əməliyyatlarında şəxsən iştirak edir. 1936-cı ildən başlayaraq, Borman sanki Hitlerin kölgəsinə çevrilir və o hara getsə onun yanında olur. 1938-ci ildə isə o, fürerin şəxsi göstərişi ilə partiyanın kadr siyasətinə rəhbərlik edir.

Borman əsl aparat rəhbəri idi və Hitlerə hər hansı bir olay haqqında olduqca dəqiq və aydın məlumat verirdi. Bu məlumatlar o qədər inandırıcı olurdu ki, Hitler düşünmədən Bormanın arzuladığı qərarı qəbul edirdi. Çox az hallarda Hitlerin Bormanla fikirləri üst-üstə düşmürdü və belə hallarda sonuncu öz şefi ilə mübahisəyə girmədən onun qəbul etdiyi qərarları dəqiqliklə yerinə yetirirdi. Bir sözlə, Borman qısa müddətdə Almaniyanın ikinci adamına çevrilə bilmişdi. Hessin İngiltərəyə gözlənilməz uçuşundan və orada həbs edilməsindən sonra tədricən onun vəzifələri də Bormanın əlinə keçdi. 1942-ci ildə Adolf Hitlerin şəxsi köməkçisi təyin edildi və ondan sonra rəsmi şəkildə Almaniyanın ikinci adamı oldu. SSRİ ilə müharibə dövründə Borman Alfred Rozenberqin bəzi xalqlara muxtariyyət verilməsi planına və əsirlərdən Rusiya azadlıq ordusunun yaradılması planına qarşı çıxdı. Bununla belə, o, Rusiyanın almanlaşdırılması ideyasını ortaya atdı. Bu plana əsasən, Almaniya müharibədə qalib gələcəyi təqdirdə, rusların bir hissəsi məhv ediləcək, digər hissəsi isə Sibirə köçürüləcəkdi. Onların boş qalan yerlərinə isə almanlar yerləşdiriləcəkdi. Bu plan əslində rusların vaxtilə tatarlara, noqaylara və Qızıl Ordaya münasibətdə həyata keçirdikləri etnik təmizləmə ssenarisinin onların özlərinə qarşı tətbiqi anlamına gəlirdi. 1943-cü ildə artıq müharibədə qalib gəlməyə ümidini itirməyə başlayan Hitler ölkəni xilas etmək məqsədi ilə öz yanında "Üçlər komitəsi"ni yaratdı. Bu komitəyə Borman, İmperiya Dəftərxanasının rəhbəri Henrix Lammers və Almaniya Silahlı Qüvvələrinin komandanı Vilhelm Keytel daxil oldular. "Üçlər komitəsi"ndə əslində hakimiyyət əvvəlki kimi Bormanın əlində idi. O, komitə adından Hitlerə mühüm məlumatları çatdırırdı.

1944-cü ildə Almaniyanın müharibədə məğlub olacağı artıq sadə almanların özlərinə belə məlum idi. Belə bir vəziyyətdə Borman 1944-cü il, avqustun 10-da alman maqnatlarını Strasburqdakı "Mezon ruj" mehmanxanasına müşavirəyə topladı. Müşavirədə almanların maliyyə vəsaitlərinin xaricə çıxarılması və gələcəkdə bu vəsaitdən yenidən ölkənin dirçəldilməsi üçün istifadə edilməsi qərara alındı.

1945-ci ilin əvvəllərində Almaniyanı idarə edənlər müharibədə məğlub olmaqdan yaxa qurtara bilməyəcəklərini anlayaraq, öz canlarını necə xilas etmək barədə düşünməyə başladılar. O vaxt nasist rəhbərlərin ölkəni necə tərk etməsi və haraya getməsi barədə xüsusi plan hazırlandığı barədə müxtəlif ehtimallar mövcuddur. Buna baxmayaraq, faşist Almaniyasının yüksək səviyyəli rəsmiləri, o cümlədən Borman Berlini tərk etməmişdilər. Bəlkə də onlar son ana kimi məğlubiyyətdən yaxa qurtara biləcəklərinə ümid edirdilər… Həmin dövrdə həmişəki kimi, Borman Hitlerin yanından ayrılmırdı. 1945-ci il aprelin sonlarında, ölümündən bir az əvvəl Hitler Bormanı reyxsministr elan etdi. Hitlerin intihar etməsindən sonra 1945-ci il, may ayının 1-də Borman yeni reyxskansler Yosef Göbbels, Quru Qoşunları komandanı Hans Krebslə birlikdə yeni reyxsprezident Karl Denitsin adından Sovet komandanlığı ilə danışıqlar aparmağa cəhd etdilər. Ancaq bu danışıqlar uğursuzluğa düçar oldu. Bunu görən Göbbels özünü öldürdü. Onun ölümündən sonra Borman Vilhelm Monkenin komandanlıq etdiyi xüsusi təyinatlı qrupun rəhbərliyi altında mühasirədən çıxaraq qaçmaq qərarına gəlir. May ayının 1-dən 2-nə keçən gecə Borman gizləndiyi bunkeri tərk edərək, qərb istiqamətinə yola düşür. Sonralar şahidlərin dediklərinə görə, o mərmi qəlpəsindən həlak olur.

Ancaq onun meyitini tapmaq mümkün olmur. Ona görə də Bormanın qaçaraq gizləndiyi ehtimal edilir. Bu iddia ilə də Borman 1945-ci ildə nasist cinayətkar kimi qiyabi şəkildə Nürnberq Hərbi Məhkəməsinə cəlb edilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Martin Bormann // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2 3 4 5  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118513583 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
4. 1 2  Martin Bormann // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
5. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Martin Bormann // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.

Həmçinin bax
------------

* Siyasi Vəsiyyətim (Hitler)

Xarici keçidlər
---------------

* Hitlerin şəxsi katibi Martin Borman sovet casusu olub — ŞOK FAKTLAR


Vikianbarda Martin Bormann ilə əlaqəli mediafayllar var.

| ⛭Nasist Partiyası |
| --- |
| Rəhbəri | Anton Dreksler (1919–1921)  • Adolf Hitler (1921–1945)  • Martin Borman (1945) |  |
| Tarixi | Adolf Hitlerin hakimiyyətə gəlişi  • Pivə qiyamı  • Qəhvəyi ev  • Denasifikasiya  • Fövqəladə Qanun (1933)  • Almaniya Fəhlə Partiyası  • Nasional Sosialist Proqram  • Nasizm  • Uzun bıçaqlar gecəsi  • Nürnberq qurultayı  • Büllur gecə  • Hücum bölükləri  • Tule Cəmiyyəti |
| Nəşrləri | *Völkischer Beobachter*  • *Das Schwarze Korps*  • *Das Reich*  • *Innviertler Heimatblatt*  • *Arbeitertum*  • *Der Angriff*  • *Panzerbär* |
| Görkəmli üzvləri | Artur Aksman  • Hyuston Stüart Çemberlen  • Kurt Dalyuge  • Rixard Valter Darre  • Rudolf Dils  • Karl Dönits  • Ditrix Ekart  • Adolf Eyxman  • Hans Frank  • Roland Fraysler  • Vilhelm Frik  • Valter Funk  • Yozef Gebbels  • Herman Görinq  • Ernst Hanfştenql  • Rudolf Hess  • Reynhard Heydrix  • Henrix Himmler  • Rudolf Höss  • Ernst Kaltenbrunner  • Robert Ley  • Yozef Mengele  • Konstantin fon Noyrat  • İoahim fon Ribbentrop  • Ernst Röm  • Alfred Rozenberq  • Bernhard Rust  • Fritz Todt  • Baldur fon Şirax  • Artur Zeys-İnkvart  • Albert Şpeer  • Qreqor Ştrasser  • Otto Ştrasser  • Yulius Ştrayxer  • Kozima Vaqner |
| Törəmələri | Qara Cəbhə (Ştrasserizm) / Alman Sosial Birliyi  • Alman İmperiya Partiyası  • Almaniya Nasional Demokrat Partiyası  • Sosialist Reyx Partiyası  • NSAFP/AO |
| Əlaqəli | Horst-Vessel mahnısı  • Milli Siyasi Təhsil İnstitutları  • Nasist Almaniyası  • Hitleryugend  • Nasist irqi siyasəti  • SS |


| ⛭Nürnberq prosesində təqsirləndirilən şəxslər |
| --- |
| Ölüm hökmü alanlar | 
* Martin Borman (qiyabi) • Herman Görinq (intihar edib) • Frits Zaukel • Artur Zeys-İnkvart • Alfred Yodl • Ernst Kaltenbrunner • Vilhelm Keytel • İoahim fon Ribbentrop • Alfred Rozenberq • Hans Frank • Vilhelm Frik • Yulius Ştrayxer

 |
| Həbs cəzası alanlar | 
* Rudolf Hess • Karl Dönits • Konstantin fon Neyrat • Erix Reder • Valter Funk • Baldur fon Şirax • Albert Şpeer

 |
| Bəraət qazananlar | 
* Frans von Papen • Hans Friçe • Yalmar Şaxt

 |
| Qərar qəbul edilməyib | 
* Qustav Krupp • Robert Ley

 |
| Təqsirləndirilən şəxslərinsiyahısına salınıblar, lakin məhkəməqarşısında cavab verməyiblər | 
* Martin Borman (itkin düşüb) • Qustav Krupp (səhhətinə görə) • Robert Ley (intihar edib)

 |
| 
* Category Kateqoriya

 |