recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Məhərrəm Məmmədov.

**Məhərrəm Tamo oğlu Məmmədov** (1922, Bakı – 1993, Bakı) — Azərbaycanın əməkdar iqtisadçısı.

Həyatı
------

Məmmədov Məhərrəm Təmimdər (Tamo) oğlu 1922-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1941-ci ildə könüllü olaraq cəbhəyə getmiş, döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1944-cü ildə ağır yaralanmış və ordu sıralarından tərxis olunmuşdur.

1949-cu ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmiş və 1964-cü ilədək bu institutda dərs demişdir. 1964-cü ildən ömrünün axırınadək Azərbaycan Dövlət Plan Komitəsində şöbə rəisi vəzifəsində çalışmış, Komitənin kollegiyasının üzvü olmuşdur. O, bir sıra orden və medallarla, fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur. 1944-cü ildə II dərəcəli Böyük Vətən Müharibəsi ordeninə, 1981-ci ildə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeninə, 1985-ci ildə I dərəcəli Böyük Vətən Müharibəsi ordeninə, 1991-ci ildə "Azərbaycanın əməkdar iqtisadçısı" adına layiq görülmüşdür.

Ailəsi
------

Atası Xəlil oğlanlarından Təmimdar(Tamo) Məmmədağa 1875-ci ildə Kars şəhərində anadan olmuş. 20-ci əsrin əvvəllərində ailəsi ilə birlikdə (həyat yoldaşı Səriyyə, qizları Əfruz və Bilqeyis, kiçik qardaşı Həmid) Bakı şəhərinə köçmüş. Burada o uzun müddət Nobelin və Əsədullayevlərin neft mədənlərində çalışır. Bakı şəhərində onun oğlanları Məhərrəm (1922) və Ziya (1924) anadan olur. Təmimdarın kiçik qardaşi Həmid (Məhərrəmin əmisi) 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən təhsilini tibb sahəsində davam etdimək üçün Almaniyaya göndərilmişdi. Təhsilini bitirdikdən sonra Türkiyədə məskunlaşmış və Ataman soyadını qəbul etmişdi. Gələcəkdə Həmid Xəlil Ataman Azərbaycan Kultur Dərnəyinin ilk sədri olur.
**Sloveniya dəmir yolları** (sloven. Slovenske železnice, SŽ) — Keçmiş Yuqoslaviya dəmir yollarının ayrılmasından və Yuqoslaviyanın dağılmasından sonra 1991-ci ildə idarəetmə mərkəzi Lyublyanada qurulan Sloveniya Dövlət Dəmiryolları.

Tarixi
------

Sloveniya ərazisindən keçən ilk dəmir yolu 1840-cı ildə Avstriya İmperiyasının paytaxtı olan Vyana və əsas ticarət limanı olan Triesti birləşdirən zaman inşa edilir. Nəticədə 1844-cü ildə Maribor Qratsla əlaqələndirilir. Dəmir yolu daha sonra 1849-cu ildə Praqersko və Sele vasitəsilə Lyublyana qədər uzadılır.

1860-cı ildə Praqerskodan gələn dəmir yolu Ormoje ilə yanaşı Xorvatiyadakı Çakovec ilə bağlanır və bununla da imperiyanın Avstriya və Macarıstan hissələri birləşdirilir.

1862-ci ildə Zidanı Zaqreb ilə birləşdirən Sava çayı boyunca tək bir yol qurulur (ikinci yol 1944-cü ildə tikilir).

1863-cü ildə Dravoqrad, Maribor, Klaqenfurt və Villax şəhərlərini birləşdirən Drava çayı boyunca Karinti Dəmiryolu inşa edilir.

1870-ci ildə Sava çayının yuxarı sahili boyunca İtaliyadakı Kran, Lyublyana, Esenise və Tarvisionu birləşdirən bir dəmir yolu inşa edildi. 1999-cu ildə Murska Sobota və Xodoş arasındakı tək yol xətti bərpa edildi, bu da Macarıstan dəmir yolu sistemi ilə birbaşa əlaqəni təmin etdi.
2016-cı ilin aprel ayında Praqersko Xodoş xəttinin elektrikləşdirilməsi tam olaraq başa çatdırılır.

Yuqoslaviya dəmir yollarına aid olan çoxlu sayda qatarları Sloveniyanın müxtəlif şəhər stansiyalarında görmək mümkündür. Lyublyanada isə dəmiryolu muzeyi vardır.

Digər ölkələrlə dəmir yol əlaqəsi
---------------------------------

* Eyni ölçülü reylslər:
	+ Avstriya Avstriya – 15 kV AC gərginlikli;
	+ Xorvatiya Xorvatiya — 25 kV 50 Hz AC gərginlikli;
	+ Macarıstan Macarıstan — 25 kV 50 Hz AC gərginlikli;
	+ İtaliya İtaliya — 3 kV DC gərginlikli.

İnfrastruktur
-------------

Sloveniya dəmir yollarının uzunluğu 1229 km-dir. Relslər arasında genişlik orta ölçülüdür (1435 mm). 331 km xətt cüt yollardan ibarətdir. Təxminən 503 km dəmir yolu, 3 kV DC gərginlikli xəttlərlə elektrikləşdirilmişdir.

Panavropa dəhlizi
-----------------

Lyublyanada V və X Panavropa dəhlizləri kəsişir. Bu nəqliyyat dəhlizləri Avropanın əsas iqtisadi bölgələrini birləşdirir: V dəhlizi Venesiya-Triest/Koper/Lyublyana-Maribor-Budapeşt-Kiyevi, X dəhliz isə Salzburg-Lyublyana-Zaqreb-Belqrad-Saloniki birləşdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-06-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-24.

Mənbə
-----

* Official site in English Arxivləşdirilib 2020-05-25 at the Wayback Machine
* Site for railways of the former Yugoslavia
* Map
* SŽ stock list gallery
**Amfibollar** - minerallar

Haqqında
--------

Amfibollar lentvari quruluşlu metasilikatlardır. Lentlər silisium oksidi tetraedrlərinin piroksen zəncirlərilə sonsuz cütləşməsindən ibarətdir. Onlar kation və mütləq (OH)-1 ionları ilə birləşirlər. Amfibollar quruluşu ionların əvəz olunmasının böyük müxtəlifliyinə imkan verir. Buna görə amfibollar kimyəvi tərkibi çox dəyişkən olub, ümumi düsturu X2-3Y5Z8 O22 (OH)2. Monoklinik (qlaukofan, maqneziumribekit-ribekit, rixterit, katoforit-maqneziumkatoforit, ekermanit-arfvedsonit). Kimyəvi tərkibin müxtəlifliyinə baxmayaraq, amfibollar əksər xassələrinə görə oxşardır: habitus prizmatikdən iynəvariyədək. Ayrılması prizma üzrə ~ 124° bucaqla mükəmməldir. Sərtliyi 5-6. Xüsusi çəki 2,85-3,6. Amfibollar maqmatik, metamorfik və metasomatik süxurlarda geniş yayılmışlar.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Treccani |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 4992710 · NDL: 00564762 · NKC: ph335372 |
**Tahir İsa oğlu Alxazov (28 dekabr 1952, Bakı şəhəri, Azərbaycan SSR)**  — azərbaycanlı alim, kimya üzrə fəlsəfə doktoru,dosent AMEA Polimer Materialları İnstitutunun baş mühəndisi.

Həyatı
------

Alxazov Tahir İsa oğlu 28 dekabr 1952-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1969-cu ildə Bakı şəhərindəki 89 №-li orta məktəbi bitirib, Azərbaycan Neft və Kimya İnstitunun kimya-texnologiya fakultəsinə daxil olmuş və 1974-cü ildə oranı bitirmişdir. Ali təhsili başa vurduqdan sonra təyinatla Sumqayıt şəhərində "Üzvi Sintez" zavodunda 1974-1981-ci illərdə əməliyyatçı, növbə rəisi, texnoloq, istehsalat rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 1983-cü illərdə Sumqayıt ş. Şüşə zavodunda baş mühəndis, 1983-1986-cı illərdə Sumqayıt ş. "Üzvi Sintez" zavodunda divinil istehsalatının rəisi, 1986-1990-cı illərdə SSRİ Dövlət Standartlar Komitəsinin baş nümayəndəsi, 1990-1993-cı illərdə "Anhidrid" müəssisəsinin direktoru vəzifəsində işləmişdir. 1993-1995-cı illərdə Respublika Prezidentinin sərəncamı ilə "Azərikimya" Dövlət Şirkətinin prezidentinin müavini təyin edilmişdir. 1995-1998-ci illərdə "Üzvi Sintez" zavodunun direktoru, 1998-2001-ci illərdə Azərbaycan OET "Olefinlər" institutunda baş mühəndis vəzifəsində işləmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

2001-ci ildən indiyə kimi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Polimer Materialları İnstitunda böyük elmi işçi, 2015-ci ildən isə baş mühəndis vəzifəsində işləyir.
Tahir Alxazov 1997-ci ildə "Yüksək molekullu birləşmələr kimyası" (01.00.06) mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Kimya sənayesinin elmi-texniki problemlərinin həllində fəal iştirak edir. 35 elmi əsərin, o cümlədən 3 müəlliflik şəhadətnaməsi, 2 ixtiranın müəllifidir. "Propilen oksidinin alınma üsulu" ixtirası 1996-cı ildə sənaye miqyasında tətbiq olunmuşdur.2019-cu ildə "Makromolekullar" ixtisası üzrə Dosent elmi adı almışdır.

T.İ.Alxazov işlədiyi müddətdə özünü ixtisasına uyğun sahənin problemlərini bilən mühəndis kimi göstərmişdir. O, institutunun elmi-tədqiqat planlarının və təsərrüfat müqavilələrinin, qrant layihələrinin yerinə yetirilməsində aktiv iştirak edir, prinsipiallığı, işgüzarlığı, müstəqil elmi-işçi, təcrübəli mühəndis və məsuliyyətli mütəxəssisidir.
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Cəfərli.

**Tahir Cəfərli** (*Cəfərli Tahir Barat oğlu*; 24 mart 1970, Bakı) — Rusiya alimi və həkimi; Tibb elmləri namizədi. "Doktor Vizus" Tibbi Oftalmoloji Mərkəzin baş həkimi. "I dərəcəli Hippokrat ordeni" laureatı.

Həyatı
------

Cəfərli Tahir Barat oğlu 1970-ci il martın 24-də Bakıda anadan olub. 1986-cı ildə 223 nömrəli orta məktəbi bitirib, N.İ.Piroqov adına 2-ci Moskva Dövlət Tibb İnstitutunun müalicə fakültəsinə qəbul olunub. Göz xəstəlikləri kafedrası yanında elmi dərnəkdə fəal iştirak edib, tələbə elmi konfranslarında daim çıxış edib, Lenin ordenli 2-ci Moskva Dövlət Tibb İnstitutunun həvəsləndirici diplom və fərmanları ilə təltif olunub.

T.Cəfərli 1993-cü ildə Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin (Moskva) müalicə fakültəsini əla qiymətlərlə bitirib. 1993-1995-ci illərdə Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin göz xəstəlikləri kafedrasında klinik ordinaturada "göz xəstəlikləri" ixtisası üzrə təhsil alıb. 1995-ci ildə həmin kafedrada da "göz xəstəlikləri" ixtisası üzrə aspiranturada oxuyub.

T.Cəfərli 1993-1995-ci illərdə paralel olaraq Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin normal anatomiya kafedrasının tədris laboratoriyasının müdiri işləyib. 1995-ci ildə "Buynuz qişası regenerasiyasının yeni stimulyatoru - 2 faizli betamesil mazı gözün ön şöbəsi xəstəliklərinin müalicəsində" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. Elə həmin il ona tibb elmləri namizədi elmi dərəcəsi verilib.

1995-ci ildən bu günədək N.İ.Piroqov adına Rusiya Milli Tədqiqat Tibb Universitetinin göz xəstəlikləri kafedrasının böyük elmi işçisidir, 1997-ci ildən isə "Oko-Eksimer" ("Doktor Vizus") Görmə Korreksiyası Tibbi Oftalmoloji Mərkəzin baş həkimidir. "Doktor Vizus" Oftalmoloji Mərkəzi Moskva Oftalmoloji Klinik Xəstəxanasının bazasında yerləşir. "Doktor Vizus" Mərkəzi Rusiya Diplomdansonrakı Təhsil Tibb Akademiyası tərəfindən himayə olunur.

T.Cəfərli tərəfindən görmə orqanının müxtəlif patologiyalarında 30 mindən çox unikal lazer əməliyyatı aparılıb. Qlaukoma və yüksək ambliopiyanın müəllif müalicə metodu hazırlanıb, RF-nin 6 patenti, şəhər səhiyyəsi üçün sosial proqramların və texnologiyaların hazırlanmasında iştirakına görə Moskva Hökumətinin 2 qrantı əldə edilib.

Onun rəhbərliyi ilə "Doktor Vizus" Tibb Mərkəzi Moskvanın aparıcı oftalmoloji müəssisələrindən birinə çevrilib.

T.Cəfərli Rusiya Dövlət Tibb Universiteti və Rusiya Diplomdansonrakı Tibb Akademiyasının göz xəstəlikləri kafedralarında tələbələr və kursantlarla aktiv pedaqoji iş aparır.

Təltif və mükafatları
---------------------

O, I dərəcəli Hippokrat ordeni, "Sankt-Peterburqun 300 illiyi şərəfinə" yubiley medalı, "Admiral N.Q.Kuznetsovun 100 illiyi" yubiley medalı, RF Prezidenti və Moskva Hökumətinin fəxri fərmanları, RF FTB və Müdafiə Nazirliyinin, Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin və Rusiya Tibb-Texnika Elmləri Akademiyasının fərmanları ilə təltif edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
Təbii yayılması:
----------------

Avropada və Qafqazda yayılmışdır.

Botaniki təsviri:
-----------------

40 m hündürlüyündə, yarpağı tökülən ağacdır. Gövdəsi düz qalxan, silindrvari, tünd boz rəngli, diametri 3 m-ə qədərdir. Şaxələnmiş çətirlidir. Güclü inkişaf etmiş kök sisteminə malikdir. Yarpaqları uzunsov-yumurtavari, uzunluğu 6-12 sm, bünövrəsi ürəkşəkilli, dərin çıxıntılı, alt tərəfi tüklü, 5-7, bəzən 1-3 hissəli, enli, ucu küt dişlidir. Yarpaq saplağının uzunluğu 1sm-ə qədərdir. Aprelin axırı, mayın əvvəlində çiçəkləyir. Meyvələri gövdələrdə 1-3 ədəd bir yerə yığılmış, 2 dəfə yarpaqlardan kiçikdir, sentyabrın axırı-oktyabrın əvvəllərində yetişir. Qozası dairəvi və ya uzunsov-dairəvi olub, 1,5-2,5 sm uzunluqdadır. Toxumla çoxaldılır.

Ekologiyası:
------------

İsti və işıqsevəndir.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsində introduksiya olunmuşdur. Respublikanın bəzi rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi:
-----------

Dekorativ bitki kimi park və bağlarda istifadə edilir. Meşə zolaqlarının salınmasında və yaşıllıqlarda istifadə üçün çox əhəmiyyətlidir.

Məlumat mənbələri
-----------------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

İstinad
-------

* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
**Babayurd** (qum. Бабав-юрт — Dağıstan Respublikası, Babayurd rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Babayurd rayonunun və Babayurd kənd sovetliyinin mərkəzidir. Babayurd kənd inzibati vahidliyinin yeganə yaşayış məntəqəsidir.

Coğrafi yerləşməsi
------------------

qumuq düzənliyində, Mahaçqala-Həştərxan avtomagistralı üzərində yerləşir. Mahaçqala şəhərindən 90 km şimal-qərbdədir. 

Babayurd

Tarixi
------

Kəndlə əlaqəli və köhnə adamlar tərəfindən xatırlanan ən erkən təxmin tarixi 1760-cı ildir.
Aksaydakı hadisələrdən sonra (kəndin çar qoşunları tərəfindən dağıldılması), Köhnə Aksayın Zahavul məhəlləsindən bir neçə ailə knyaz Kaplanovun torpaqlarına, indiki Babayurd ərazisinə köçür. Yeni yaşayış yeri bir müddət Zahavul adlandırıldı - Köhnə Aksaydan gələn köçkünlərin yaşayığı məhəllənin adı ilə. sonradan 2-3 il ərzində kənd əhalisi bura başqa yerdən gələnlərin sayəsində tədricən artmağa başlayır. kəndlilərin səyi ilə Aksay çayından başlanan Zaxtatavul adlanan (indi adı Babayurd kanalı adlanır (Babayurd Tatavul)) suvarma kanal qazılır. Təməli 1760-cı ilə təsadüf edən qonşu Maqomedov Most (Maqammat Kyörpü) kəndinin sakinləri ilə yaxşı qonşuluq münasibətləri qurulmağa başladı. Buna görə Köhnə Aksaydan yeni gələnlər kəndə getdiklərində inanırdılar ki Maqomedov körpüsüyə gəlmişlər. Çünki Aksay, Andirey və Kostek kimi qədim qumuq kəndlərinin sakinləri yalnız buranı tanıyırdılar. Kənd 1780 və 1785-ci illərdə iki dəfə dağıntıya məruz qalmışdır. Kənd üçüncü dəfə «Babayurt» toponimi ilə bərpa edildi və bu günə qədər də mövcudluğunu qoruyur.

Əhalisi
-------

2013-cü il qiymətləndirilməsinə əsasən kənddə 15 679 nəfər yaşayır. Etnik baxımından bir qumuq kəndidir. bununla belə kənddə etnik baxımından noqaylar, ruslar və almanlar kimi xalqlarda yaşamışdır.

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

qumuqlar — 9926 nəf (65,19%)

avarlar — 2217 nəf (14,56%)

noqaylar — 1655 nəf (10,87%)

çeçenlər — 513 nəf (3,37%)

darginlər — 293 nəf (1,92%)

ruslar — 175 nəf (1,15%)

laklar — 165 nəf (1,08%)

digərləri — 283 nəf (1,86%)

ümumi — 15227 (100%)

Tanınmış şəxsiyyətlər
---------------------

* Gennadi Şpiqun Nikolay oğlu (1947—2000) — Rusiya dövlət xadimi, polis general-mayoru.

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  .
3. ↑  Твердый А. В. «Топонимический словарь Северного Кавказа». Ч. 1, 2. Краснодарское книжное издательство, 2006
4. ↑  Под ред. Р.Г.Абакарова и М.И. Билалова, "Малая родина - Бабаюрт. 85-летию района посвящается" – Махачкала: Дельта-пресс, 2014 г.
5. ↑  "Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»". 2015-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-05.
6. ↑  "Бабаюртовский сельский округ (сельсовет)\* (Бабаюртовский район)". 2015-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-17.
7. ↑  "Численность населения РД на 01.01.2013г" (PDF). 2013-09-04 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-18.
8. ↑  Итоги переписи 1939 года по Бабаюртовскому району
**Avers** (*alm.* Vorderseite‎, it. dritto, *fr.* avers, lat. adversus — "üzü tərəfə çevrilmiş") — sikkə və medalların üz və əsas tərəfi. Avers reversin əks tərəfidir. Termin qədim dövrlərdən əmələ gəlib. Əvvəlcə bu söz sikkənin alt ştempel vasitəsi ilə zərb olunan tərəfi mənasını verirdi (lat. adversus — "üzü tərəfə çevrilmiş"). Sikkə işinin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, bu hissədə "daha vacib" təsvirlər yerləşdirilirdi, üst ştempeldə isə "daha az vacib" olanlar. Sikkələrin buraxılması texnologiyasının inkişafı ilə yuxarı və alt ştempellə zərb olunmaya görə bölünmə keçmişdə qaldı. "Avers" termini sikkənin başlıca və ya əsas tərəfi mənasını verməyə başladı.

Avers sikkəni təsvir etmə prosesində önəmli rol oynayır. Eyni zamanda, xüsusi numizmatik ədəbiyyatda sikkənin hansı tərəfinin ön, hansı tərəfin isə arxa olduğu ilə bağlı bir fikir birliyi yoxdur. Bu məsələ ilə bağlı əsas meyar emitent bankın göstərişidir. Onun olmadığı təqdirdə, hamı tərəfindən qəbul edilmiş üsul bir neçə əlamətə əsaslanır. Üstündə əsas tərəfi təyin edən monarx təsvirli sikkələrdə belə problem yaranmır. Alleqorik obrazı olan, məsələn, "Azadlıq" və ya respublika ölkələrində prezidentin portreti əks olunan tərəf həmçinin əsas kimi qəbul edilir. Bəzi hallarda tərəflərdən hansının əsas, hansının ikincidərəcəli olduğunu müəyyənləşdirmək olmur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Schrötter, 1970. səh. 726
2. ↑  Kahnt, 2005. səh. 184

Ədəbiyyat
---------

* *Kahnt Helmut.* Das große Münzlexicon von A bis Z (1. Auflage). Regenstauf: Battenberg Verlag. 2005. ISBN 3-89441-550-9.
* *Schrötter, Friedrich Freiherr von.* Wörterbuch der Münzkunde (zweite, unveränderte Auflage). Berlin: J. Guttenberg Verlagsbuchhandlung. Wörterbuch der Münzkunde. 1970. ISBN 978-3110012279.
**Binqenli Hildeqard** ( *alm.* Hildegard von Bingen‎  ; *lat.* Hildegardis Bingensis  ; təq. 1098 – 17 Sentyabr 1179), həmçinin **Müqəddəs Hildeqard** və **Reyn Sibli** – Alman Benediktin başrahibəsi və polimatı idi, yazıçı, bəstəkar, filosof, mistik, peyğəmbər və Yüksək Orta Əsrlərdə tibb yazıçısı və praktiki olaraq fəal.   O, müqəddəs monofoniyanın ən tanınmış bəstəkarlarından biri və həm də müasir tarixdə ən çox qeydə alınmış olandır. Alimlər onu Almaniyada elmi təbiət tarixinin banisi hesab edirlər. 

Hildegardın monastırı onu 1136-cı ildə *magistra* (Monastr anası) seçdi. 1150-ci ildə Rupertsberg və 1165-ci ildə Eybingen monastırlarını qurdu. Hildegard teoloji, botanika və dərman əsərləri , həmçinin liturgiya üçün məktublar, ilahilər və antifonlar yazdı. O, ilk əsəri *Scivias* -ın Rupertsberg əlyazmasında şeirlər yazdı və miniatür işıqlandırmalara nəzarət etdi. Hildegardın bütün orta əsrlərdəki hər hansı digər bəstəkardan daha çox sağ qalan mahnıları var və o, həm musiqini, həm də sözləri yazan azsaylı tanınmış bəstəkarlardan biridir.  Onun əsərlərindən biri olan *Ordo Virtutum* liturgik dramın erkən nümunəsidir və şübhəsiz ki, sağ qalmış ən qədim moralitedir. O, *Lingua Ignota* kimi tanınan süni dilin ixtirası ilə məşhurdur.

Onun rəsmi kanonizasiyasının tarixi mürəkkəb olsa da, Roma Katolik kilsəsinin regional təqvimləri onu əsrlər boyu müqəddəs kimi qeyd etmişdir. 10 may 2012-ci ildə Papa XVI Benedikt Hildegard liturgik kultunu "ekvivalent kanonizasiya" kimi tanınan bir proseslə bütün Katolik Kilsəsinə genişləndirdi. 7 oktyabr 2012-ci ildə Papa, "həyatının müqəddəsliyi və təliminin orijinallığı" nəzərə alınaraq ona Kilsə Doktoru rütbəsini verdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bennett, Judith M. and Hollister, Warren C. *Medieval Europe: A Short History* (New York: McGraw-Hill, 2001), p. 317.
2. 1 2  "Women of Historic Note" Arxivləşdirilib 2017-04-07 at the Wayback Machine. *Washington Post*, By Gayle Worl 9 March 1997
3. ↑  Campbell, Olivia, *Abortion Remedies from a Medieval Catholic Nun(!) Arxivləşdirilib 2022-06-14 at the Wayback Machine*, JSTOR Daily, October 13, 2021
4. ↑  Burkholder, J. Peter, Claude V. Palisca, and Donald Jay Grout. 2006. Norton anthology of western music. New York: W.W. Norton.
5. ↑  Pope Benedict XVI, Apostolic Letter Proclaiming Saint Hildegard of Bingen, professed nun of the Order of Saint Benedict, a Doctor of the Universal Church Arxivləşdirilib 2022-09-08 at the Wayback Machine, 7 October 2012.
**Karasun** — Krasnodar şəhərində yerləşən göllər sistemi.Əvvələr Karasun çay olmuşdur. Sonradan bəndlər vasitəsi ilə gölə çevrilmişdir Karasun çayının və gölünün adı çərkəz (adıq) mənşəli olub "карапсын" (Кlуэрейпсын) — mənbə, bulaq, yerini dəyişən deməkdir. Yerini, yatağını dəyişən çayları belə adlandırırdılıar.

Ümumi məlumat
-------------

Müasir dövrdə Karasun göllər sisteminə 15 göl daxildir: İkisi Pokrovski gölləri ("Kuban" stadionu yaxınlığında), üçü Kalininski gölləri (Selezneva və Stavropol küçələri arasında yerləşir) və on Paşkovski gölləri. Bu ərazidə çay tamamilə bəndlərlə tutularaq göl hövzələrinə çevrilib.

Göllərin sahili qamışlıqla örtülüb. Göl dibi qalın çöküntü qatına malikdir. 2000-ci illərdə Paşkovski göllərini genişləndirdilər. Bu məqsədlə 60 milyon rubl ayrılmışdır.

Payız aylarında Novosibirsk vilayətindən Afrikaya gedən qağayılar göllər ərazisində dayanırlar.

Tarixi
------

Karasun çayı əvvəllər Starokorsun stansiyasından başlanğıcını götürürdü və qərbə axaraq Kuban çayına tökülürdü. Onun ümumi uzunluğu 45–47 km idi. Kuban çayının yatağının dəyişməsi nəticəsində Karasun çayı tamamilə Kubana qarışdı və sonda göllər meydana gəldi.

1870-ci illərdə kazaklar çay üzərində damba inşa etdilər. Məqsəd asanlıqla çayın digər sahilinə keçmək idi. Nəticədə çay bir neçə gölə parçalandı. Göllərin qidalanmasında həm də yeraltı sular da iştirak edirdi. XX əsrin əvvəlində Karasun gölləri bataqlaşmış su hövzəsinə çevrilmişdi.

1890-cı ildə Karasunda, şəhər yaxınlığında 8 damba və dəmir yolu keçməsi üçün xüsusi keçid inşa edildi. Bu da ərazinin bataqlaşmasına gətirib çıxardı.

1960–1970-ci illərdə göllərin bir çoxu quruduldu. Onların yerində şəhərin yeni yaşayış rayonları inşa edildi.

Dambalar
--------

Müəyyən zamanlar Karasun tamamilə dambalarla yüklənmişdi. Sonradan onların çoxu ləğv olundu. Bəzilərinə indi şəhərin bəzi küçələri uğun gəlir. Bəzilərin adaları küçə adlarında özünü qoruyub saxlayıb: Bazovoy damba, Dmitrievski dambası, Ekaterininskaya dambası, Kazak dambası, Karasun dambası, Malinovskaya dambası, Qoqol dambası, Filippovskaya dambası, Çistyakovski dambası, Şaxov dambası.

Xarici keçidlər
---------------

* "Общая информация". 2012-12-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
* "АТАКА НА КАРАСУН". 2010-11-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
* "Карасуны - мини-курорт в мегаполисе?". 2013-04-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
* "Фотографии Карасуна на сайте «Съ любовью изъ Екатеринодара»". myekaterinodar.ru (rus). İstifadə tarixi: 2018-12-09.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Общая информация". 2012-12-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
3. ↑  *ПЯТЁРКА.РУ ➄ научно-популярный канал.* "Карасунские озёра и их обитатели". youtube.com. 2 декабря 2018. 2021-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
İnformasiya amilinin ekologiyada xüsusi əhəmiyyəti vardır. İnformasiya alınmasının səmərəli sistemi olmadan müasir cəmiyyətin ekoloji ziddiyyətlərinin həlli mümkün deyildir. İnformasiya dairəsi fəaliyyətin elə sahəsidir ki, yalnız onun vasitəsilə ekoloji ziddiyyətlərin qapalı dairəsini qırmaq olar.

Ekoloji informatika
-------------------

İnformatika (fr. information - informasiya və automatique - av­tomatika) - elmi-texniki fəaliyyət sahəsi olub, informasiyanın (in­formasiya texnologiyası)almması xüsusiyyətlərini, ötürülmə texno­logiyasını, təhlil və saxlanmasını öyrənirİnformasiya maddələr və eneıji ilə yanaşı ümumi xarakter daşı­yır. Ekoloji problem müvafiq olaraq mövcud informasiya aspektinə malikdir. Bura aşağıdakı bir çox məsələlər daxildir:

* təbii mühitin dəyişdirilməsinin informasiya səbəblərinin öy­rənilməsi, biosfer hadisə və proseslərində informasiya səbəbləri­nin pozulması;
* təbii mühitin vəziyyəti, ona antropogen təsir, mühitin çirklənmə­si, ehtiyatların tükənməsi və s. haqqında informasiyanın alınması;
* cəmiyyətin davamlı inkişafını təmin etmək üçün yeni elmi və texnoloji informasiyanın axtarılması və i.a.

Sadalanan məsələlər bütövlükdə ekoloji informatikanın predmet sahəsini müəyyən edir. Ekoinformatikada geoekoinformatika və sosioekoinformatika bir-birindən fərqləndirilir.

Geoekoinformatika təbiətdən istifadənin səmərəliyini artırmaq və təbii mühitin vəziyyətinə nəzarət məqsədilə biosfer və ekoloji tədqiqatların informasiya təminatını yerinə yetirir.

Hazırda biosferə dair informasiyanın böyük hissəsi Yerin süni peykləri vasitəsilə alınır. Bu halda landşaftın elementləri, bitki ör­tüyü, çirklənmiş ərazilər və s. daha aydın görünür.

Lakin peyk məlumatları Yerdəki müşahidələri tamamlamalıdır. Yerdə müşahidələrin inkişafı üçün stasionar və ekspedisiya tədqi­qatları vacibdir. Bundan ötrü bütün ölkə daxilində təbii mühitin vəziyyətini müşahidə edən, analiz və proqnozunu verən xüsusi in­formasiya sistemi, yəni milli monitorinq sistemi təşkil edilməlidir.
Qlobal səviyyədə təbii mühitin vəziyyəti üzərində nəzarət BMT strukturları vasitəsilə həyata keçirilir. BMT-nin ətraf mühitə dair proqramına - YUNEP - uyğun olaraq üç əsas bölmə - ətraf mühitin monitorinqinin qlobal sistemi (ƏMMQS), potensial toksiki kimyəvi maddələrin Beynəlxalq registri (PTKMBR) və ətraf mü­hitə dair beynəlxalq informasiya sistemi - (İNFOTERRA) müəy­yən edilmişdir.
Cəmiyyətin təbii mühitlə ekoloji qarşılıqlı əlaqəsinin məzmun və forması təbiət haqqında əldə edilmiş biliklər və təbiətdən prak­tiki istifadə ilə müəyyən edilir. Bütün bunlar sosioekoinformatikanın məzmununu təşkil edir. Bura elmi informasiyanın inkişaf problemləri daxildir.

Xarici keçid
------------

* Geoinformatikaya giriş

Həmçinin bax
------------

* Ekoloji hüquq

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekologiya və ətraf mühit Bakı 2003
Binnenxofun ümumi görünüşü.
**Binnenxof** (nid. Binnenhof ) - Haaqanın mərkəzində bina kompleksi, hansındakı əsas ştat yerləşir(Niderland parlamenti) və baş nazirin binası yerləşir. Binnenxofla yanaşı bir neçə müxtəli muzeylər və tarixi abidələr vardı ki, bunlardan biri Mauritsx şəkil qalereyasıdır.

Tarixi
------

Tarixi 1230-cu ilə qədər gedib çıxır. Həmin zaman Hollandiya qrafı IV Floris torpaq sahəsi aldı və bunu nəticəsində Haaqa şəhəri inkişaf etdi. Onun oğlu II Villem 1247-ci ildə ov qalası tikdirdi. Ondan sonra isə nəvəsi V Floris memar Qerarda van Leydenin layihəsi əsasında Ridderzalı tikdirdi (Niderl. Rıtsarskiy zal)
Hələ bu zaldan 1815-ci ildə istifadə olunmağa başlandı. 1992-ci ildən aşağı palata binanı müasir binaya köçürdü. Onun qalalarında birini baş nazirin işçi binası kimi istifa edirlər.

Ridderzal
---------

Ridderzal öz binasını üçkünclü fasadla qonaqlıq stilində təqdim edir və yanlarda iki qala vardır. Girişin üstündə böyük dairəvi pəncərə vardır. XVI əsrin sonlarında Morits Oranskiy riderzalı Hollandiya ştathalterinin binası etdi. İndi riderzal ticarət binagüzarlığı kimi istifadə edilir. İki palatalı parlament vaxtında monarxın çıxışlarına hər ikisi bu binada qulaq asırdılar.
**Babi Yarda güllələnmiş uşaqlara həsr olunmuş abidə** — Babi Yar qətliamında öldürülmüş uşaqlara qoyulmuş abidə. Abidə Ukraynanın Kiyev şəhəri ətrafında yerlşir.

Haqqında
--------

Babi Yar qətliamı 1941-ci ildə Nasist Almaniyası tərəfindən Ukraynanın Kiyev şəhəri yaxınlığında etnik yəhudilərə qarşı baş verib. İki gün ərzində 33.771 etnik yəhudi nasistlər tərəfindən öldürülüb. Babi Yar qətliamı öldürülən insanların sayına görə Polşanın işğalı zamanı öldürülən 42-43 min nəfər və 1941-ci ildə törədilmiş Odessa qətliamından öldürülən 50 min nəfərdən say baxımından geri qalsa da, müharibə tarixində ən qısa vaxtda maksimal dərəcədə ən çox insanın öldürüldüyü cinayət kimi tarixə düşüb. Tədqiqatçıların hesablamalarına görə Babiy Yar qətliamında 150 minə yaxın yəhudi güllələnib, lakin bu saya 3 yaşa qədər öldürülmüş uşaqlar daxil deyil çünki onları saymırdılar. Uşaqları öldürəndə çox vaxt gülləyə qənaət etmək məqsədilə onları çox vaxt ya dəyənəklə vurub ya da torpağa basdırıb öldürürdülər.  

Abidə 30 sentyabr 2001-ci ildə qoyulub. Heykəltəraşı Valeri Medvedyev, memarı isə Yuriy Melniçukdur və R.Buxarenkodur. Abidə bürüncdəndir və mərmər postamentin üzərinə qoyulub. Burada abidənin mərkəzində əllərini uzatmış qız uşağı təsvir olunub, ətrafında isə asılmış və başı qopmuş oyuncaqlar təsvir edilib. Abidə "Doroqojiçi" metro stansiyasının çıxışında yerləşir.

Həmçinin bax
------------

* Babi Yar
* Əzabkeşlər meşəsi
* Faşizm qurbanlarına abidə

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Памятник детям, расстрелянным в Бабьем Яру" (*rus.* ). kiev-foto.info. 22 avqust 2018. 12 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 fevral 2020.
2. ↑  "Бабий Яр" (*rus.* ). eleven.co.il. 5 iyul 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 fevral 2020.
3. ↑  *İtamar Ayxner.* "Автор памятника детям Бабьего Яра репатриировался в Израиль накануне Дня Катастрофы" (*rus.* ). vesty.co.il. 1 may 2019. 12 February 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 fevral 2020.
4. ↑  *Sergey Smolyannikov.* "Боль Бабьего Яра – память душ и сердец" (*rus.* ). webkamerton.ru. 29 sentyabr 2011. 12 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 fevral 2020.
5. ↑  "Памятник детям, расстрелянным в Бабьем Яру в 1941 году" (*rus.* ). shukach.com. 20 sentyabr 2014. 12 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 fevral 2020.

Xarici keçidlər
---------------

* Babi Yarda güllələnmiş uşaqlara həsr olunmuş abidə
Binqo vilayəti (qırmızı ilə göstərilib)
**Binqo** (*yap.* 備後国 binqo no kuni, Binqo ölkəsi) — Yaponiyanın Honşu adasının qərbində, Tohoku regionunda yerləşən tarixi vilayətdir. Müasir dövrün Hiroşima prefekturasının qərb hissəsini əhatə etmişdir.

Qədim dövrlərdə Binqo Kibi (吉備国) dövlətinin tərkib hissəsi olmuşdur. VII əsrdə üç hissəyə, Binqo (備後 - Arxa Kibi), Bittyü (備中 - Orta Kibi) və Bidzenə (備前 - Ön Kibi) bölünmüşdür.

Binqo vilayəti Daxili Yapon dənizinin sahilində xüsusi strateji önəmə malik idi. Tomo və Onomiti limanları paytaxt Kiotodan qərb vilayətlərinə gedən strateji yolun üzərində yerləşirdi.

XVI əsrdə Binqo vilayəti Mori klanının ərazisi idi. XVII-XIX əsrlərdə isə sahilyanı torpaqlar Tokuqava klanı ilə qohumluq əlaqələri olan Masudayra ailəsinin torpağı olmuşdur. Şimaldakı dağlıq ərazi qonşuluqdakı Aki vilayətinə sahib olan Asano klanı tərəfindən idarə olunurdu.

1875-ci ildə keçirilmiş inzibati islahat nəticəsində vilayətin ərazisi yeni yaradılmış Okayama prefekturasına daxil edilsə də, bir il sonra Hiroşima prefekturasına daxil olmuşdur.

Qəzaları
--------

* Yasuna (安那郡)
* Fukasu (深津郡)
* Zinseki (神石郡)
* Nuka (奴可郡)
* Numakuma (沼隈郡)
* Xonzi (品治郡)
* Asita (葦田郡)
* Konu (甲奴郡)
* Mikam (三上郡)
* Eso (恵蘇郡)
* Misuqi (御調郡)
* Sera (世羅郡)
* Mitani (三谿郡)
* Miyosi (三次郡)


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Yaponiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Amfiseliya** (*lat.* Amphicoelias yunancadan. *amphi* — "iki tərəfdən" və *koilos* — "boş") — Ot yeyən dinozavrlar olmuşlar. Cins özündə iki növü birləşdirir: *A. altus* и *A. fragillimus*.

Məlumat
-------

*A. fragillimus* növü yalnız bir onurğa sümüyünə əsasən adlandırılmışdır. Təmizlik zamanı tapıntı məhv olmuşdur. Onun haqqında yalnız mülahizə vaxtı ilə çəkilmiş şəkilə əsasən aparılır. Bu səbəbdən bu dinozavrın mövcudluğu mübahisə doğurur.

Əgər Amfiseliya doğru təsvir edilibsə onda hesablamalara onlar 40–62 metr uzunluğa malik imişlər, çəkiləri 155 ton olub. Onda onlar nəinki ən böyük dinozavr həmdə ən iri canlı olmuşdur (ola bilsin ki, Seismosaurus ən iri canlı olmuşdur). Amfiseliya demək olar ki iki dəfə Göy balinadan və 10 m Seismosaurusdan uzun olmuşdur. Belə fəziyələr vardır ki çəki baxımından ondan böyük olan dinozavrlar vardır (məsələn, Bruhathkayosaurus).

Müqayisə: Amphicoelias (tünd-qırmızı), Mamenchisaurus (yaşıl), Argentinosaurus (bənövşəyi), Sauroposeidon (açıq-göy), Supersaurus (narıncı)
*A. altus* növü 25 uzunluğa malik imiş.

2010-cu ildə Henry Galiano və Raimund Albersdörfer tərəfindən yeni növ təsvir edildi *Amphicoelias "brontodiplodocus"*. Tapıntılar Morrison fomasiyasında Biqxorn çayı hövzəsində aşkarlanır. Yeni tapıntılar alimlərin fikirincə onu göstərir ki, *Diplodocus* və *Barosaurus* sinonim olaraq *Amphicoelias* deməkdir. Üstəlik digər araşdırmalar göstərir ki, Apatosaurus və Supersauruslarda Amfiseliyanın sinonimləridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Carpenter, K. (2006). "Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod *Amphicoelias fragillimus*." In Foster, J. R. and Lucas, S. G. eds. 2006, *Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation.* New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin **36**: 131–138.
2. ↑  Paul, G. S. (1994a). "Big sauropods — really, really big sauropods." *The Dinosaur Report*, The Dinosaur Society, Fall, p. 12–13.
3. ↑  Henry Galiano and Raimund Albersdörfer, 2010. Amphicoelias "brontodiplodocus" A New Sauropod, from The Morrison Formation, Big Horn Basin, Wyoming, with Taxonomic Reevaluation of Diplodocus, Apatosaurus, Barosaurus and Other Genera.

Ədəbiyyat
---------

* Cope, E. D. (1878a). "On the Vertebrata of the Dakota Epoch of Colorado." *Proceedings of the American Philosophical Society,* 17: 233–247.
* Cope, E. D. (1878b). "A new species of *Amphicoelias."* *American Naturalist,* 12: 563–564. (отсканированная копия статьи)

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2779366268 |

* *Amphicoelias* .
* *Nəhənglər arasında ən böyüyü* .

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131091
* EoL: 47459358
* Fossilworks: 53180
* GBIF: 4822552

 |
**Zərqan döyüşü** Əşrəf xanın dövlət xadimi kimi iştirak etdiyi sonuncu döyüşdür. Mehmandost və Murçe-Xort döyüşlərindən başqa digər toqquşmalarda da Nadirə məulub olan Əşrəf xan İsfahandan geri çəkilərək Şirazda yeni ordu qurmaq fikrində idi. Burada bəzi yerli tayfaların dəstəyini təmin edə bilsə də, son nəticədə ağır şəkildə məğlub edildi. Bundan sonra da tarixdən silindi. Onun hansı şəraitdə və necə yoxa çıxması və ya ölməsi hələ də dəqiq olaraq bilinmir.

Döyüş
-----

Nadir xan cənuba yönələrək Əşrəf xanla sonuncu mübarizəyə başlamamışdan əvvəl paytaxtda 40 gün müddətinə qalaraq bəzi məsələləri həll etdi. Bu məsələlərin əksəriyyəti siyasi məsələlər idi. Nadir xan Şirazın təxminən 30 km şimalında ona qarşı döyüş düzülüşünə keçən Əşrəf xanın qoşunları ilə qarşılaşdı. Səfəvi tüfəngçiləri son dövrlərdə dəfələrlə əfqan süvariləri ilə qarşılaşmışdı. Tüfəngçilər onlara qarşı bu döyüşlərdə xüsusi strategiya müəyyənləşdirmişdi. Yenə də həmin taktika ilə əfqan süvariləri məğlub edildi.

Səfəvi artilleriyasının əfqan süvarilərinin cərgələrini dağıtmasından sonra nadir xanın əmri ilə Səfəvi süvariləri əfqanları tamamilə darmadağın etmək üçün hücuma keçdi. Əşraf xanın atlı dəstələri demək olar ki, sonnucu nəfərinə qədər döyüşsə də, sonda məğlub oldu. Əşrəf xan bütün süvari dəstəsini itirdi.

Nəticə
------

Əşrəf xan öz canını qurtara bilmək üçün İsfahandan qaçarkən əsir götürdüyü Səfəvi işahzadələrindən istifadə etmək istəsə də, sonda öz fikrini dəyişdirdi və Qəndəhara çata bilmək ümidi ilə mühasirəni yarmaq qərarına gəldi. 500-ə yaxın Əfşar süvarisi fesa körpüsü yaxınlığında əfqan dəstələrinə çata bildilər. Qanlı mübarizədən sonra əfqanlar özlərini çaya atdılar. onlar çayın o birinə tayına keçməyə ümid edirdilər. Lakin əksəriyyəti çayda boğuldu.

Əşrəf xanın ölüm səbəbi hələ də mübahisəli olaraq qalır. Güman edilir ki, o, məhz çayda boğukmuşdur. Onun düşərgəsində çalışan mülki şəslər və Səfəvi ordusuna əsir düşmüş əfqan hərbçilərin əksəriyyəti ya qul edildi, ya da öldürüldü.

Həmçinin bax
------------

* Səfəvi dövləti
* Nadir şah
* Xvar dərəsi döyüşü
* Damğan döyüşü
* İsfahanın azad edilməsi
* Səfəvilərlə əlaqədar hərbi əməliyyatların düzümü

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Michael Axworthy.* The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyran. I.B. Tauris. 348. ISBN 1-85043-706-8.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Yevgeni Rudakov.

**Yevgeni Vasiliyeviç Rudakov** (*ukr.* Євген Васильович Рудаков, 2 yanvar 1942, Moskva – 21 dekabr 2011, Kiyev) — Sovet və rusiya əsilli ukraynalı futbolçu, qapıçı. SSRİ beynəlxalq dərəcəli idman ustası (1973). SSRİ-nin əməkdar idman ustası (1973).

Həyatı və karyerası
-------------------

Yevgeni Rudakov 2 yanvar 1942-ci ildə Moskvada anadan olmuş, 17 yaşında Torpedo Moskvanın gənclər komandasına yazılmış və dublla 2-ci yeri qazandı. Komandada güclü qapıçıların olması ilə əlaqədar olaraq 1961-ci ildə Nikolayev təmsilçisi Sudostroitel Mykolayivda oynamağa başladı. 1963-cü ildə Kiyev təmsilçisi Dinamo Kiyevə qoşuldu və 1964-1977-ci illərdə bu klubda oynadı.

Kiyev Dinamosu ilə 7 dəfə SSRİ çempionu olan Rudakov, eyni zamanda komandasının 3 dəfə SSRİ Kuboku qazanmasında da mühüm rol oynadı. Həmçinin Yevgeni komandasına 1974-75 mövsümündə UEFA Kuboklar Kubokunun və 1975-ci il UEFA Superkubokunu qazanmasına da kömək etdi.

Bundan əlavə SSRİ milli futbol komandasının heyətində 42 matç keçirmişdir. SSRİ yığması ilə 1972-ci ilin Futbol üzrə Avropa çempionatında finalına vəsiqə qazanmağlarına baxmayaraq final matçında Qərbi Almaniyaya 0-3 hesabı ilə məğlub olub gümüş medal qazandı. Milli komandadakı yoldaşları Revaz Dzodzuaşvili və Murtaz Xurtsilava ilə birlikdə çempionatın rəmzi komandasına daxil edildilər. Həmin rəmzi komandaya onlarla yanaşı - Frans Bekkenbauer, Paul Braytner, Uli Xöness, Günter Netzer, Herbert Vimmer, Raul Lamber, Yupp Haynkes və Gerd Müller daxil edilmişdi.

O cümlədən SSRİ Olimpiya komandası ilə 6 oyuna çıxan Rudakov 1972 Yay Olimpiya Oyunlarında bürünc medal qazanmışdı.

Rudakov 1971-ci ildə SSRİ-də ilin futbolçusu, 1969, 1971 və 1972-ci illərdə SSRİ-nin ən yaxşı qapıçısı seçildi. Eyni zamanda 1971 və 1972-ci illərdə Qızıl topu qazanmaq uğrunda mübarizə aparmışdır.

Məşqçi kimi Spartak İ-F, 1980-ci illərdə Kiyevdəki Zmina klubunda, 1990-cı illərdə idman internat məktəbində, sonra V. Lobanovski adına Kiyevin Dinamo gənclər məktəbində çalışmışdır.

21 dekabr 2011-ci ildə Ukraynanın paytaxtı Kiyevdə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  Olympedia (ing.). 2006.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | eu-football.info (oyunçu) · FootballFacts.ru · National Football Teams.com · Olympedia · Olympic Channel · Transfermarkt (oyunçu) · worldfootball.net (oyunçu) · МОК · Сборная России по футболу · УЕФА |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Prabook |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
**Amil Avey**(tam ad:*Amil Yusif oğlu Məmmədov*, 28 yanvar 1953, Qazaxbəyli, Qazax rayonu – 23 noyabr 2020, Almaniya Federativ Respublikası) — Azərbaycan şairi, yazıçısı və publisisti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (2009)

Həyatı
------

Amil Avey 28 yanvar 1953-cü ildə Azərbaycanın Qazax rayonunun Qazaxbəyli kəndində anadan olmuşdur.
İbtidai təhsilini doğulduğu kənddə, orta təhsilini Qazax şəhər 1 saylı orta məktəbdə bitirmişdir (1970).
Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsinin axşam bölməsini bitirmişdir (1980).
Əmək fəaliyyətinə Sumqayıt Kimya Sənaye İstehsalat Birliyində fəhləliklə başlamışdır (1974). Bir müddət fəhlə yataqxanasında tərbiyəçi (1975-1978), N.Nərimanov adına mədəniyyət sarayında dərnək rəhbəri (1978-1979), "Kimyaçı" qəzetində müxbir (1980-1981), Azərbaycanfilm kinostudiyasında inzibatçı (1981-1982), "Müxbir" dərgisində redaktor (1982-1989), "Açıq söz" dərgisində redactor (1990-1991), "Türk dünyası" dərgisində məsul katib (1991-1992), "Azərbaycan dünyası" dərgisində baş redaktor (1992-1993) vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra "Müxalifət" qəzetində şöbə redaktoru işləmişdir.
2009-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilmişdir.
Ailəsi ilə birlikdə Almaniyaya müalicəyə getmiş və yaradıcılığını orda davam etdirmişdir..

### Vəfatı

2020-ci ilin noyabrın 23-də Almaniyada vəfat etmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Amil Avey yaradıcılığa orta məktəbdə oxuduğu illərdə poeziya ilə başlamışdır. Daha çox folklor üslubunda yazıb yaratmışdır. Yaradıcılığa erkən başlasa da, uzun müddət əsərlərini kitab şəklində nəşr etdirməmişdir. Müəllifin poetik axtarışları "Gor andı" (2011), "Üzü Allaha tərəf" (2017) kitablarında toplanmışdır.
Poeziya ilə yanaşı, publisistik fəaliyyətlə də ardıcıl məşğul olmuş, Azərbaycan mətbuatının inkişafına töhfə vermişdir. Onun çoxsaylı publisistik məqalələri "Azadlıq", "Amerikanın səsi", "BBC" kimi beynəlxalq radiostansiyalarda səsləndirilmişdir.
Əsərlərini Amil Avey, Amil Avoğlu və başqa imzalarla nəşr etdirmişdir.

Kitabları
---------

* Azərbaycan tacirləri (Rafiq H. Əliyevlə). Bakı: "Səda" nəşriyyatı, 2002, 261 s.
* Müasir jurnalistikamızın problemləri (dərs vəsaiti). Bakı: 2003
* Gor andı (şeirlər). Bakı: "Xatun Plyus" nəşriyyatı, 2011, 211 s.
* Üzü Allaha tərəf. Bakı: "Elm və təhsil" nəşriyyatı, 2017, 210 s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Amil Avoğlu: "Həqiqətin bir üzü, mətbuatın isə dörd və daha çox üzü var"
2. ↑  "Jurnalist Amil Avey dünyasını dəyişdi". 2020-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-24.

Xarici keçidlər
---------------

Unudulan Bağanıs-Ayrım yarası
**Ərəfsəlilər** — türk tayfası. Kəngər tayfasından aiddirlər

Tarixi
------

XVIII-XIX əsrin ortalarına aid mənbələrdə Naxçıvan mahalında yaşayan kəngər mənşəli bir sıra qol və tirələrin içərisində ərəfsənin də adı çəkilir. Nadir şah Əfşarın (1736–1947) hakimiyyəti dövründə Naxçıvandakı ərəfsəliləri öz aralarından çıxmış vəkil və ağsaqqallar idarə edirdi. Xanlıqlar dövründə ərəfsəlilər Qarabağ xanlığının tərkibində, mərkəzi Qarakilsə olan Sisian mahalında məskunlaşmışlar. Naxçıvan və Dərələyəz mahallarının bir sıra kəndində yaşayan ərəfsəlilər maldarlıqla məşğul olmuş, sonralar buğda, çovdar, arpa, vələmir, habelə mərcimək, günəbaxan və s. becərmiş, arı pətəkləri saxlamışlar. 1918–1920-ci illərdə Andranikin erməni-daşnak dəstələrinin hücumları nəticəsində Naxçıvana qaçan azərbaycanlıların içərisində ərəfsəlilər də vardı. Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra onlar öz kəndlərinə dönə bilmiş, 1988-ci ilin noyabrında isə yenidən deportasiya edilmişlər. 

Culfa rayonundakı Ərəfsə kəndinin adı ərəfsəlilər ilə əlaqədardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası". 2020-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-20.
**Astrakanta** (*lat.* Astracantha) — paxlaçiçəklilər sırasının paxlakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Təbii yayılması
---------------

Geniş yayılma arealı yoxdur. Əsasən Azərbaycan ərazisində, orta dağ qurşağında açıq sahələrdə təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Təbiətdə yarpağını tökən, 5-15 sm-ə qədər hündürlükdə kolcuqdur. Nazik budaqları 5–15 mm-ə qədər diametrdə olub, tikanlarla örtülüdür. Yerə yatıq, yarpaqcıqları 7-8 cüt olub, uzunsov, dağınıq, kirpikvarı tüklüdür. Çiçəkləri sarı, şarvarı başcıq çiçək qrupunda toplanmışdır. Paxlası uzunsov-yumurtavarı, bir qədər yumşaq tüklüdür. İyul ayında çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

Təbii şəraitdə toxum vasitəsilə çoxalır. Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbi başlıca olaraq insan fəaliyyətidir. Becərilməsi haqqında məlumat yoxdur. Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. VU C2a (i). Naxçıvan MR (Qaraquş dağları) ərazisində yayılmışdır. Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilməsi tövsiyə olunur.

İstifadəsi
----------

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2868489
* Wikispecies: Astracantha
* APDB: 188387
* EoL: 27804
* GBIF: 2954280
* GRIN: 1093
* iNaturalist: 138432
* IPNI: 893262-1
* IRMNG: 1029795
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:893262-1
* Tropicos: 40036587
* WFO: wfo-4000003453

 |
Bas Ter şəhəri Qvadelupa xəritəsində
Sent-Kits və Nevisin paytaxtı Baster ilə səhv salmayın.
**Bas Ter** (*fr.* Basse-Terre) — Qvadelupa (Kiçik Antil adaları) adasında şəhər, Qvadelupanın inzibati mərkəzi. Sufrier vulkanının ətəyində yerləşir. Əhalisi 12 100 nəfərdir (2008). Dəniz limanı yoxdur. Ancaq dərinsulu lövbər dayanacağı mövcuddur. Şəhərdə şəkər istehsalı üstünlük təşkil edir. Ərazidən şəkər xam malı, banan, kofe, kakao və vanil daşınır.

Şəhərin tanınmış insanlarından biri  — fransız hərbiçisi və kompozitoru, dirijor, skripkaçı Bolon de Sen-Jorjdur.

Adlandırılması
--------------

«Basse-Terre» sözü fransız dilindən «düzənlik» kimi tələffüz olunur. XVII əsrdə bu ərazi dənizçilərin küləkdən qorunma məkanı hesab olunurdu.

* 1650—1794: Fort Uel (*fr.* Fort Houël)
* 1794, 1810—1814, 1815—1816: Fort Metild (*ing.* Fort Mathilde).
* 30 mart 1803—1810, 1816—1960: Fort Pişpans (*fr.* Fort Richepanse).
* 1960—1989: Fort Sen-Şarl (*fr.* Fort Saint-Charles).
* 1989 — Fort Lui-Delqres (*fr.* Fort Louis Delgrès)
* 1643 — Bas Ter (*fr.* Basse-Terre)

Tarixi
------

Ərazidə ilk hindulu yaşayış məskənlərinin tarixi e.ə. 2 300 ilə aiddir. Müasir şəhərin əsası 1643-cü ildə qoyulmuş. XVIII əsrə qədər Bas Ter Qvadelupanın ticarət mərkəzi hesab olunurdu. Daha sonra isə qonşu Qrand-Ter adasında yerləşən Puan-a-Pitr oldu. 1979-cu ildə baş vermiş tufan nəticəsində liman dağılmış və bu onun sonradan daha müasir yenilənməsi ilə nəticələndi. Adada 1994-1995-ci illərdə baş vermiş quraqlıq nəticəsində banan yığımı kəskin azalmış.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  **«Basse-Terre.»** Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.
**Yevgeni öldürgəni** (*lat.* Anabasis eugeniae) — bitkilər aləminin qərənfilçiçəklilər dəstəsinin pəncərkimilər fəsiləsinin öldürgən cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, prioritet, endem növüdür. Regional IUCN Statusu: VU D2.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Gövdəsi incə, yarpaqlarla örtülü olan, 10-25 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları sərtvari, yuxarıda itiuclu, 2-3 sm uzunluqdadır. Çiçəkləri yarpaq qoltuğunda üç-üç yerləşmişdir. Meyvə qanadları sarı və ya tünd-qırmızıdır, sonradan qaralır, yuxarıda dik durandır, onlardan 3-ü nisbətən böyükdür, köndələn ovaldır və ya geniş geriyə -yumurtavaridir. Digər 2 meyvə yarpağı kiçikdir. Yumurtalıq kiçik ziyilcikvaridir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə - meyvə əmələgətirmə dövrü may-noyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Dağ ətəyində taxıllı-şoranlı müxtəlif otluq qruplaşmaları əmələ gətirir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın düzənliyi (Culfa rayonu –Darıdağ ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın sayı azdır. Yeganə lokalitetində antropogen təsirlər azalma təhlükəsini sürətləndirir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Ekoloji amillərin kəskin dəyişməsi, texnogen və antropogen amillər (otarılma, tapdalanma).

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Biotopda antropogen təsiri azaltmaq üçün qoruma tədbirlərinin görülməsi, yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxularının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma sahələrinin axtarılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12219132
* Wikispecies: Anabasis eugeniae
* GBIF: 5568597
* iNaturalist: 437271
* IPNI: 163417-1
* IUCN: 199895
* NCBI: 454464
* Plant List: kew-2635640
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:163416-1
* Tropicos: 100351120
* WFO: wfo-0000532780

 |