recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Don çayının deltası
Erik Laquntik
**Don deltası** (antik dövrdə — **Maeotis bataqlığı**) — Azov dənizi sahillərində yerləşən iki deltadan biri. Delta Don çayının mənsəbində qərarlaşır. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Rostov vilayəti ərazisində yerləşir. Don çayı deltasının sahəsi 538 km² təşkil edir. Ölçüsünə görə Kuban deltasından 12,5 % kiçik olsa da, gursululuğuna görə Kubandan 1,5—2 dəfə çoxdur. Delta Taqanroq körfəzinin şimal-şərq sərhədi ilə sərhəddir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Hazırda Don çayının deltası 538 km² təşkil edir. Delta Rostov-na-Donu şəhərindən aşağı ərazidə yerləşir. Don çayı deltada çoxlu qollara ayrılır: Kalança çayı, Köhnə Don, Böyük Kuterma, Perevoloka, Mokraya Kalanka və s. Üztəlik buradan Azov magistral kanalı keçir. 
Bitki örtüyü baxımdan burada kol və ağaclara rast gəlinir. Çay deltada qıvrılaraq axır. Çayın dənizə birləşdiyi ərazidə çoxlu sayda ada və barlar mövcuddur. Deltada sahilə yaxın ərazilər dayazlığı ilə seçilir və dərinlik 0,5 m təşkil edir. Deltanın deltanın sahil boyu uzunluğu 32 metr təşkil edir. Bölgədə iqlim mülayim-kontinentaldır. Don deltası flora və fauna zənginliyi ilə seçilir. Don çayı ümumilildə götürdükdə Azov dənizinə tökülən n iri çaydır. Onun uzunluğu 1870 km təşkil edir. Sutoplayıcı sahəsi isə 422000 km²-dir. İl ərzində Taqanroq körfəzinə 20 km³ su tölülür. Dənizə axın 1951-ci ildə inşa edilən Simlyansk su anbarının tikintisindən sonra azalmışdır. Sahili dəniz səviyyəsi ilə eyni hündürlüyə malikdir.

Faktlar
-------

4,5 min il ərzində Don çayı öz deltasının sahəsini böyüdür. Təkcə 1951-ci ildə dənizə 4,7 mln ton gum, lil və gil gətirmişdir. Hər il deltanın sahəsi 8 metr dənizin daxilinə hərəkət edir. Bəzi ərazilərfə isə bu irələyiş sürəti 10-75 metr təşkil etmişdir. Su anbarının tikintisindən sonra delanın kiçilməsi baş verirdi. Hazırda isə dəyişməz olaraq qalır. 1950-ci illərdə irəliləyiş 1 metr olmuşdur.

Antik dövr
----------

Antik dövrlərdə delta "Maeotis bataqlığı" (Palus Maeotis) adlanırdı. Hətta burada Tanais şəhəri yerləşirdi.

Flora və Fauna
--------------

Delta əsasən tuqay bitkiləri ilə örtülüdür. İqlimi mülayim kontinental olması ilə əlaqədar qar örtüyü uzun zaman qalmır. XXI əsrin əvvəllərindən deltada çaqqallar müşahidə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Симов В. Г. Гидрология устьев рек Азовского моря. 1989
2. ↑  Михайлов В. Н. Устья рек России и сопредельных стран: прошлое, настоящее и будущее. 1997
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2017-02-15 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-06.
4. ↑  "Rosyov vilayətində çaqqalları ovlamağa icazə verilmişdir". 2016-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-06.
5. ↑  "Canavarın kiçik qardaşını Rusiyanın çöllərində ovlamaq mümkündür". 2016-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-06.

Mənbə
-----

* Azov dənizin sahilləri və çay deltaları Arxivləşdirilib 2018-01-24 at the Wayback Machine
Mikroiqtisadiyyatda **əvəzetmənin marjinal nisbəti** — istehlakçının digər əmtəəni bir ədəd artırmaq üçün imtina etməyə hazır olduğu əmtəənin kəmiyyətini müəyyən edən kəmiyyət. Bu halda, bir məhsul digəri ilə əvəz olunur və əvəzetmənin intensivliyi sadəcə əvəzetmənin marjinal sürətini göstərir. Əvəzetmənin marjinal dərəcəsi MRS ilə işarələnir (İngiliscə marjinal əvəzetmə nisbətindən) və düsturla hesablanır:

{\displaystyle MRS\_{xy}=-(\Delta y/\Delta x)\,,}
burada {\displaystyle x} — bir əmtəə məbləğidir, {\displaystyle y} — müvafiq olaraq başqa bir yaxşının məbləğidir {\displaystyle \Delta x} və {\displaystyle \Delta y} müvafiq əmtəələri dəyişdirir.  

Həmçinin, {\displaystyle x} və {\displaystyle y} əmtəələrinin marjinal faydalılıqlar münasibətləri vasitəsilə (faydalılıq nəzəriyyəsinə kəmiyyət (kardinal) yanaşma ilə) marjinal əvəzetmə dərəcəsi müəyyən edilə bilər:

{\displaystyle MRS\_{xy}=MU\_{x}/MU\_{y}}
Əgər fərqsizlik əyrisi anlayışına (istehlakçının laqeyd olduğu seçimdə iki əmtəənin bütün kombinasiyalarını göstərən xətt, yəni bütün bu birləşmələr ona eyni faydalılıq səviyyəsini gətirir) etibar etsək, onda marjinal əvəzetmə dərəcəsi. laqeydlik əyrisinin mailliyi kimi qəbul etmək olar. Yəni hesab edilir ki, əldə edilmiş faydalılıq səviyyəsini saxlamaq üçün istehlakçı başqa bir əmtəənin müəyyən miqdarını istehlak etməklə eyni miqdarda ümumi faydalılıq əldə etmək üçün hər hansı bir maldan imtina edə bilər. Həndəsi olaraq, MRS əks işarə ilə götürülmüş verilmiş nöqtədə laqeydlik əyrisinin tangensinin yamacının tangensinə bərabərdir.

Nümunə
------

Məsələn, istehlakçı aşağıdakı dəstlər arasında seçimə biganə yanaşır: üç alma və bir portağal - birinci dəst və iki alma və iki portağal — ikinci dəst. Bu iki nöqtədən birmənalı şəkildə laqeydlik əyrisi çəkilə bilməsə də, portağalların alma ilə əvəzlənməsinin marjinal nisbətini aşağıdakı kimi hesablamaq olar:

{\displaystyle MRS\_{xy}=-{\frac {\Delta y}{\Delta x}}=-{\frac {2-1}{2-3}}=1\,,}
burada {\displaystyle x} almaların sayı, {\displaystyle y} müvafiq olaraq portağalların sayıdır, {\displaystyle \Delta x} alma istehlakının ikinci hissəsindəki dəyişiklikdir. Birinciyə nisbətən çoxluq, {\displaystyle \ Deltay} — ikinci çoxluqdakı portağal istehlakının birinciyə nisbətən dəyişməsidir. Yəni bu misalda portağalların alma ilə əvəzlənməsinin marjinal nisbəti birə bərabərdir və istehlakçı almanın istehlakını bir azaldıb portağal istehlakını bir dəfə artırmağa hazırdır ki, bu meyvələrin tərkibi dəyişmir, istehlakdan məmnun olsun.

Ancaq bəzi iki malın 10:2 çoxluğundan 8:3 çoxluğuna keçdikdə, bu nöqtələr eyni laqeydlik əyrisində yerləşdiyi təqdirdə, birinci əmtəənin ikinci ilə əvəzlənməsinin marjinal nisbəti ikiyə bərabər olacaqdır, {\displaystyle MRS=2}.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Pindyck, Robert S.; Rubinfeld, Daniel L.* Microeconomics (6th). Pearson Prentice Hall. 2005. ISBN 0-13-008461-1.
2. ↑  *Krugman, Paul; Wells, Robin.* Microeconomics (2nd). Palgrave. 2008. ISBN 978-0-7167-7159-3.
3. ↑  Adam Hayes. (2021, March 31). Inside the marginal rate of substitution. Investopedia.
**Kolumbiya vətəndaş müharibəsi 1860-1862**.Vətəndaş müharibəsi 1860-1862 ci illərdə Kolumbiyada Liberallar və Kolumbiya Konservativ Partiyası arasında baş verir.Mərkəzləşdirmə və Federallaşma tərəfdarlarının müharizəsi kimi də qiymətləndirmək olar.Müharibənin nətincəsində Qranada Konfederasiyası ləğv edilərək Birləşmiş Kolumbiya Ştatları ilə əvəzlənir.

Müharibədən öncəki vəziyyət
---------------------------

Kolumbiya tarixi ərzində əsasən mərkəzləşdirmə tərəfdarları və yerli icra orqanlarının səlahiyyətlərinin artırılması tərəfdarları arasında daima mübarizə ilə zəngindir.1853-ci ildəki konstitsiya federallaşmaya imkan yaradırdı.Bunun sayəsində ölkə vilayyətləri birləşərək ştatlara çevrilir.Ştatlar müstəqilləşmə xətdi götürür.1858-ci ildə konstutsiya dəyişilir dövlət Qranada Konfederasiyaı adlandırılır.Bir müddətdən sonra prezident Ospina mərkəzləşdirmə xəttini götürür.Kongres 1859-cu ildə yeni qanun qəbul edilir:Prezidentə ştat rəhbərlərini dəyişmək və yenisini təyin etmək hüququ verirdi.Növbəti qanunda isə prezidentə ştatlarda icra organları yaratmaq və həmin orqanlarla ştat resurslarının xərclənməsinə nəzarət etmək hüququ verirdi.Buna cavab olaraq Liberallar qanunu konnstutsiyaya zid olduğunu bildirirlər.

Vətəndaş müharibəsi
-------------------

8 may 1960-cı ildə Kauka ştatının qubernatoru Tomas Sipriano de Moskera müstəqilliyini elan edərək mərkəzi hökumətə qarşı cıxır.Onu bir çox başqa ştatlarda eyni addımlar atır.Üsyançılar 18 iyulda paytaxt Boqotanı tutaraq prezidenti həbs edirlər.Birləşmiş Yeni Qranada Ştatları yaradıldığı elan edilir.Paytaxtın itirilməsinə baxmayaraq hökumət mübarizəni davam etdirirdi.Ölkə xaosa yuxarlanırdı .Ekvadorda münaqişəni əlverişli bilərək mübahisəli əraziləri özünə birləsdirmək məqsədi ilə münaqişəyə qoşulur.Hərbi əməliyyatlar 1862-ci ildə bitir.

Nəticə
------

4 fevral 1863-cü ildə Rioneyroda konfrans çağrılır və yeni konstutsiya qəbul edilir.Konfederasiya ləğv edilərək yerinə Birləşmiş Kolumbiya ştatları yaradılır.

Mənbə
-----

* Birləşmiş Kolumbiya Ştatlarının rəhbərlərinin siyahısı
**Əxi Təvəkkül zaviyəsi** — Dərələyəz mahalının Keşişkənd (1957-ci ildən Yeğeqnadzor) rayonunun Ələyəz kəndində azərbaycanlılara məxsus tarixi abidə.

Əxi Təvəkkül zaviyəsi XII-XIII əsrlərə aiddir. Abidənin kitabəsində yazılmışdı: "Bu məzar mərhum və uca şəhid, Qadir Allahın rəhmətinə ehtiyacı olan Əxi Təvəkkülündür-Allah onun günahlarını bağışlasın-məhərrəm ayı, doqquz yüz əllinci il (miladi-1543-cü il) tarixdə". 

Abidə 1961 – ci ildə azərbaycanlı alimlər tərəfindən tədqiq edilmişdir. Tədqiqatlar nəticəsində zaviyənin bünövrəsi və Əxi Təvəkkülün baş daşı formasında iki xatirə daşı abidəsi aşkar olunmuşdur. Xatirə daşlarının üzərində ərəb və erməni dillərində həkk olunmuş kitabələrdə Əxi Təvəkkülün hicri 951 – ci ilin məhərrəm ayında (25. 03. – 24. 04. 1544) şəhid olduğu göstərilir. Kitabəninn iki dildə olması Azərbaycanda XI əsrin sonu – XII əsrin əvvəllərindən fəaliyyət göstərən və sonrakı dövrlərdə (XIV – XVI əsrlərdə) milliyyətindən, dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, şəhər sənətkarlarının hüquqlarını qoruyan quruma çevirilən əxi təşkilatının başçısı olduğunu ehtimal etməyə imkan vermişdir. 

Tarixin memarlıq dəyəri olan abidə azərbaycanlıların müqəddəs hesab etdikləri ziyarətgahlardan idi. Abidənin girəcəyində yerləşən daş lövhədə azərbaycanlıların inanclarını əks etdirən, yerin, ayın və günəşin rəmzi olan üç dairə, hər dairədə 12 imamın rəmzi kimi 12 xətt və tarixən Dərələyəz mahalında yaşamış türk tayfasının sayını bildirən doqquz ədəd səkkizguşəli ulduz həkk olunmuşdu. Daha sonralar bu abidə ermənilər tərəfindən dağıdılmış, bütöv qalan daş lövhənin bir hissəsində isə xaç şəkli çəkilərək erməniləşdirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  İbrahim Bayramov. "Qərbi Azərbaycan: tarixi həqiqətlər və ya Ermənistanın etnik təmizləmə siyasəti". Bakı, "Şərq-Qərb", 2012. səh.273
2. ↑  М.С.Неймат, Корпус эпиграфических памятников Азербайджана. т. III, Б. 2001, с.75, № 106
3. ↑  AMEA, Naxçıvan Ensiklopediyası, Bakı, 2002, Əxi Təvəkkül Zaviyəsi məqaləsi
4. ↑  М. С. Неймат – Корпус эпиграфических памятников Азербайджана. Арабо – персо – тюркоязычные надписи Нахичеванской Автономной Республики (XII – XX вв.), т.3, Баку, 2001
5. ↑  "Ermənistanda Azərbaycan mədəni irsinə qarşi vandalizm". 2011-01-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-12-13.

Həmçinin bax
------------

* Qafqaz Albaniyası tarixində erməni saxtakarlığı
**Hippocrepis emerus** (*lat.* Hippocrepis emerus) — paxlakimilər fəsiləsinin hippocrepis cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Aralıq dənizyanı ölkələrində, İspaniyadan Kiçik Asiyaya qədər olan ərazilərdə və Şərqi Avropada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

0,5-1,5 m hündürlüyündə, yarpağını tökən koldur. Budaqları yaşıl rəngli, tillidir. Yarpaqları təklələkvari, 5-9 ədəd tərs yumurtavari formalı yarpaqcıqdan ibarətdir. Onların uzunluğu 0,6-2,3 sm, eni 0,3-1 sm olub, qısa saplaqlı və ya oturaqdır. Yarpaq altlığı üçkünc, çiçəkləri qızılı-sarı rəngdə, 3-8 ədədi birlikdə qoltuqlarda çətirvari çiçək qrupu təşkil edir. Onlar yarpaqdan 2-3 dəfə iridir. Kasacığı zəngvari, 3-5 mm uzunluqda, ensiz, tərs-yumurtavari, qayıqcıq formalı, oraqvaridir. Bütün ləçəkləri dırnaqcıqlı, kasacıqdan 2 dəfə uzundur. Paxlaları 2,5-6 sm uzunluqda, 1,5-2 mm enində olub, ucdan nazik, əyridir. Toxumları uzunsov-tilli, 4 mm uzunluğunda və 1 mm enində, qəhvəyi rəngli, hamardır. Aprel-may aylarında çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

Kölgəsevən və suya çox tələbkardır. Günəşli, quru yerlərdə sıx kolluqlar əmələ gətirir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

Ədəbiyyat
---------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Hippocrepis emerus* | 
* Wikidata: Q159635
* Wikispecies: Hippocrepis emerus
* APDB: 224456
* BioLib: 40102
* EoL: 689336
* EPPO: CZREM
* GBIF: 5353705
* GRIN: 315213
* iNaturalist: 208964
* IPNI: 946593-1
* IRMNG: 11330554
* ITIS: 820080
* NBN: NBNSYS0000014172
* NCBI: 72429
* NZOR: 0f9a7928-5ca5-4e50-bbff-ace0570fd7ca
* PalDat: Hippocrepis\_emerus
* Plant List: ild-5178
* PLANTS: HIEM
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:946593-1
* Tropicos: 13075502
* WFO: wfo-0000205514

 |
| *Coronilla emerus* | 
* Wikidata: Q21872864
* APDB: 198398
* EUNIS: 171806
* GBIF: 5631307
* GRIN: 11590
* IPNI: 487200-1
* IRMNG: 10174396
* ITIS: 506341
* NZOR: 3ccd96ae-1f95-4c46-8957-71b069afa3de
* PLANTS: COEM3
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:487200-1
* Tropicos: 13028797
* WFO: wfo-0000205525

 |
**Aralıq** — *lat.* perineum anus ilə xarici cinsiyyət üzvləri arasındakı nahiyənin adı olub, kiçik çanağın çıxacağı sayılır. Adətən romb şəklindədir. Qasıq bitişməsinin aşağı kənarı onu ön, büzdüm arxa, qasıq və oturaq sümüklərinin aşağı şaxələri, oma-qabar bağı və oturaq qabarları isə yan tərəflərini əhatə etmişdir. Aralıq nəzəri olaraq oturaq qabarlarından keçən köndələn xətt vasitəsilə iki üçbucağa bölünür. Öndəkinə sidik-cinsiyyət üçbucağı — *lat.* trigonum urogenitale, arxadakına isə anus üçbucağı — *lat.* trigonum anale deyilir. Sidik-cinsiyyət üçbucağında kişilərdə penis, qadınlarda isə cinsiyyət yarığı — *lat.* rima pudendi, anus üçbucağında isə adından məlum olduğu kimi anus yerləşmişdir. Anus və cinsiyyət üzvləri arasında orta xətt boyunca piqmentli tikiş — *lat.* raphe perinei keçir. Aralıq əsasını əzələlər təşkil edir. Bura topoqrafik baxımdan anus nahiyəsi əzələlərindən təşkil olunmuş çanaq diafraqması — *lat.* diaphragma pelvis və sidik-cinsiyyət nahiyəsinə aid əzələlərdən təşkil olunmuş sidik-cinsiyyət diafraqması — *lat.* diaphragma urogenitale daxildir.

Aralıq fassiyaları
------------------

Aralıq aşağıdan xüsusi dərin və səthi fassiyalarla, yuxarıdan isə çanaq fassiyası ilə örtülüdür. 

* Aralığın sətfi fassiyası — *lat.* fascia superficialis perinei
* Aralığın dərin fassiyası — *lat.* fascia profunda perinei
* Çanaq fassiyası — *lat.* fascia pelvis

Aralıq əzələləri
----------------

* Anusu qaldıran əzələ — *lat.* m. levator ani
* Büzdüm əzələsi — *lat.* m. coccygeus
* Anusu büzən xarici əzələ — *lat.* m. sphincter ani externus
* Aralığın səthi köndələn əzələsi — *lat.* m. transversus prinei superficialis
* Aralığın dərin köndələn əzələsi — *lat.* m. transversus prinei profundus

Damar və sinir təchizatı
------------------------

Aralıq adətən daxili cinsiyyət arteriyasının aşağı düzbağırsaq və aralıq şaxələri — *lat.* aa. rectales inferiores et art. perinei ilə qanla təchiz olunur. Venoz qan isə eyni venalarla daşınır. Aralıq dərisi isə cinsiyyət sinirindən çıxan aşağı düzbağırsaq, aralıq, arxa xaya şaxələri — *lat.* nn. rectales inferiores, nn. perinei et nn. scrotales posteriores ilə innervasiya olunur.
**Aram Açıqbaşyan** (*erm.* Արամ Աչըքպաշյան, *türk.* Aram Açıkbaşyan; gerçək adı: *Qriqor Qarabedyan*, *erm.* Գրիգոր Կարապետյան; 1867, Ərəbgir[d] – 15 iyun 1915, Konstantinopol) — Osmanlı ermənilərindən olan hüquqşünas, siyasətçi, təşkilatçı, fədai, terrorçu, Sosial Demokrat Hnçak partiyasının üzvü.

Həyatı
------

Aram Açıqbaşyan 1867-ci ildə Osmanlı imperiyasının Mamurətül-əziz vilayətində yerləşən Ərəbgir kəndində anadan olmuşdur. O, ali təhsilini 1886-cı ildən Konstantiniyyə Darülfünunun hüquq fakültəsində almışdır. Açıqbaşyan 1889-cu ildə Boyacıyan Hampartsum Murad Əfəndinin tövsiyəsi ilə Sosial Demokrat Hnçak partiyasının üzvləri ilə dostluq əlaqəsi qurmuşdur. O, 27 iyul 1890-cı ildə Qumqapı nümayişlərinin təşkilatçısı olmuşdur. 1894-cü ildən etibarən Anadaoludakı erməni fədailər hərəkatının təşkilatçısı olmağa başlamış və 1903-cü ildə Sosial Demokrat Hnçak partiyasının mərkəz komitəsinin üzvü olmuşdur. Açıqbaşyanın 1985-ci ildə gerçəkləşən Şəbinqarahisar üsyanında əhəmiyyətli bir rolu var idi. Bundan sonra ona Məclis-i Ümumiyə vəkil olaraq seçilməsi tövsiyə edilmişdir, fəqət o, vəkil olmaq təklifini geri çevirmişdir. O, 1908-ci ildə gerçəkləşən Gənc Türklər inqilabından sonra Konstantiniyyə şəhərinə qayıtmış, lakin 1914-cü ildə ittihadçılar tərəfindən həbs edilmişdir. Aram Açıqbaşyan 15 iyun 1915-ci ildə 20 dostu ilə birlikdə Bəyazid Meydanında edam edilmişdir.

Mənbə
-----

### Ədəbiyyat

* "Aram Achekbashian" (PDF). massisweekly.com (ingilis). Massis Weakly. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 23 may 2019.
* Սիրվարդ, Արամ Աչըգպաշեան // Հերոս Փոքր Հայքի (Կեանքն ու գործունէութիւնը) (erməni). İrəvan: Փրավիտենս. 1957. səh. 155.
**A kapella** (it. capella - kiçik kilsə) — orta əsrlərdə katolik kilsəsində musiqiçilər üçün ayrılan yer.

Əvvəllər kilsə musiqiçiləri yalnız müğənnilərdən ibarət olduğu üçün kapella sözü xoru bildirirdi, sonralar isə kilsə musiqisində alətlərdən istifadə olunması və kübar musiqinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq hər hansı bir yerdə (kilsədə və ya sarayda) xidmət edən musiqiçilər qrupu Kapella adlandırılmağa başladı.

A kapella ifadəsi (it. a capella – "kapella üslubunda" deməkdir) xorun müşayiətsiz oxunması mənasında istifadə olunur.

Nazim Əliverdibəyovun "Bayatı-Şiraz" xor kompozisiyası a kapella xoru üçün yazılmış ilk muğam əsərlərindən biridir.

19-cu əsrdə intibah tərzi kilsə musiqilərində adətən müsiqi alətlərindən istifadə olunurdu, bu tərz isə eyni tip musiqilərin hər hansı bir musiqi aləti olmadan səsləndirilməsidir. Daha çox kilsə ansambllarında edilməklə birlikdə Rok, Jazz, Pop, Rep kimi musiqi növlərində də kapellaya rast gəlinir.

Kapella qrupları içərisində yer alan tenor, soprano, bariton, mezzo soprano, alto və bas səsləri fərqli fərqli tonlarda yazılmış əsəri bir arada icra edir. Həmçinin musiqi aləti yerinə bir insan səsini yəni beatbox edilərək də kapella oxumaq mümkündür və daha asandır.

**KAPELLA**
[orta lat. ] mus. Müğənnilərdən və musiqi alətlərində çalan çalğıçılardan ibarət ansambl. Banduraçılar kapellası. Müğənnilərdən ibarət xor. Dövlət Akademik Kapellası.

İstinadlar
----------

1. ↑  А капелла // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 198.
2. ↑  "Muğam ensiklopediyası". mugam.musigi-dunya.az. Archived from the original on 15 May 2023. İstifadə tarixi: 15 May 2023.
3. ↑  "Kapella nədir?". www.facebook.com. 16 may 2023 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Kapella sözün mənası". nedir.az. 16 may 2023 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

A capella
**Arami dilləri**, həmçinin **aram dili** və ya **aramey dili** (Arāmāyā; qədim arami: 𐤀𐤓𐤌𐤉𐤀; imperiya aramicəsi: 𐡀𐡓𐡌𐡉𐡀; iudeoaramey אַרָמָיָא, klassik Suriya: ܐܪܡܝܐ) —— sami dilləri tərkibində qrup (mərkəzi qol). Qədim dövrlərdə imperator aramicəsi Yaxın Şərqin böyük bir hissəsində "lingua franca" kimi xidmət edirdi. Eramızın VII əsrində arami dilinin yerini ərəb dili aldı.

Tarixi
------

Arami dilinin tarixi qədim, orta və yeni arami dövrlərinə ayrılır (alman alimi K. Bayerin təsnifatı).Qədim arami dövrü e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəlindən başlayır. Dövrümüzə qədər gəlib çatan ən qədim nümunələri e.ə. IX–VII əsrlərə aid epiqrafik abidələrdir. Müxtəlif mərhələlərdə Aşşur (e.ə VII əsr) və Babilistan (e.ə. VII–VI əsrlər), Əhəməni (e.ə. VI–IV əsrlər) dövlətlərinin rəsmi dili olmuşdur. Ellin və Roma mərhələlərinin (e.ə. III əsr–eramızın I əsri) yazılı arami dili də qədim arami dövrünə aid edilir. Bu dövrün ən mühüm abidələri Əhdi-ətiqin arami mətnləri və Kumran arami yazılarıdır. Orta arami dövrü eramızın II əsrindən I minilliyin sonlarına qədər davam etmişdir. Bu mərhələdə ədəbi arami dili formalaşmışdır. İslam dininin yayılması ilə ərəb dili tədricən arami dilini sıxışdırıb aradan çıxarmışdır. Yazılı orta arami dilində 22 işarədən istifadə edilsə də, kursivlər müxtəlif olmuşdur. Yeni arami dövrü eramızın 2-ci minilliyindən başlayır. Müasir arami dilində Suriyada (Dəməşqdən şm.-ş.-də yerləşən üç kənddə), Kiçik Asiyanın cənub-şərqində, İraqın şimalında, İranın şimal-qərbində, Ermənistanın şərqində və Azərbaycanda kiçik etnik qruplar danışırlar. Dilçilik baxımından qərb (Suriyada 3 dil) və şərq (dillərin sayı məlum deyil) qollarına ayrılır. Tipoloji baxımdan arami dili qədim mərkəzi sami dillərinə yaxındır. Qədim Arami dilində 27-yə qədər samit fonem olmuşdur və onların sayı tədricən 22-yə enmişdir. Arami dili nominativ quruluşa malikdir (sözlərin ardıcıllığı qədim arami dilində: "predikat + subyekt +obyekt"; sonrakı mərhələlərdə: "subyekt + predikat + obyekt"). Əhdi-cədidə görə arami dili İsa Məsihin ana dili olmuşdur.

İstinadlar
----------




1. 1 2  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 589. ISBN 978-9952-441-02-4.
2. ↑  *Mustafa ağa Şuxi.* Divan. genderi.org (az.). Bakı: Nurlan. 2011. səh. 3. 2020-01-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-10.
3. ↑  Иврит дили // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. IV ҹилд: Елдәҝәз—Итабира. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1980. С. 369.
4. ↑  "Azər Allahı, Onun müqəddəs Dili, Dini və Eli". Teref.az (az.).
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Cəfər Cəfərov.

**Cəfər İbrahim oğlu Cəfərov** (1985, Cəhri, Babək rayonu – 20 iyul 2012, Əlibəyli, Tovuz rayonu) — Azərbaycan hərbçisi, baş leytenant, 3-cü dərəcəli "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" medalı kavaleri.

Həyatı
------

Cəfər Cəfərov 1985-ci ildə Babək rayonunun Cəhri kəndində anadan olmuşdu. İlk təhsilini Cəhri kənd 1 №-li tam orta məktəbində alan şəhid Cəfər Cəfərov 2003-cü ildə Heydər Əliyev adına Hərbi Liseyi, 2007-ci ildə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbini bitirmişdi. 

2009-cu ildə "N" hərbi hissədə taqım komandiri vəzifəsində xidmətə başlamışdı. Bir qədər sonra motoatıcı bölük komandiri vəzifəsinə təyin olunmuşdu. Hər iki vəzifədə komandirlərin tapşırıqlarını layiqincə yerinə yetirən Cəfər Cəfərov 2010-cu ildə baş leytenant rütbəsi almışdı. Hərbi xidmətdə olduğu qısa müddət ərzində hissə komandirliyinin, zabit yoldaşlarının, əsgərlərin dərin hörmətini qazanmışdı. 

Düşmən tapdağında olan torpaqlarımızın geri qaytarılması arzusu ilə yaşayan, 2012-ci il iyul ayının 20-də Tovuz rayonunun Əlibəyli kəndində döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən şəhid olan gənc zabitin Vətənimiz qarşısında xidməti əvəzsiz qalmamışdır. 

O, ölümündən sonra "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" üçüncü dərəcəli medala layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Şərq qapısı" qəzeti, 08 may 2013-cü il
**Qudriç qəsri** — İngiltərədə orta əsrlərdə normanlar tərəfindən tikilmiş qəsr. Qəsr İngiltərədə, Herefordşirdəki Qudriç kəndində yerləşir. Vaxtilə Monmut və Ros-on-Vye bölgələri arasından açar yer olub. Qəsri Mepstonlu Qodrik saldırıb. Tarixçi Adrian Pettifer qeyd eləmişdi ki, bu qəsr İngiltərənin ən gözəl qəsridir və İngiltərə hərb memarlığının gözəl nümunəsidir.

Qudriç qəsri güman ki, Normanların İngiltərəni işğal etməsindən sonra taxta materialdan tikilib. Sonra qəsrin orjinalı XII əsrin ortalarında daşdan istifadə olunaraq tikildi. XIII əsr boyunca qəsr əhəmiyyətli dərəcədə genişlədi və böyüdü. Qudriç qəsrinin dizaynı və quruluşu illərcə İngiltərənin bir çox tikilisində istifadə olundu. Tüdorlar sülaləsinin qəsrdən istifadə etməsindən əvvəl buranı dövrün güclü və nüfuzlu ailəsi olan Talbot ailəsi iqamətgah kimi seçmişdi.

1646-ci ildə İngiltərə vətəndaş müharibəsi illərində Con Briçin başçılıq etdiyi hərbi qüvvələr qəsri mühasirəyə aldılar. Onlar bu mühasirədə "Uğultulu Meq" toplarından istifadə etmişdilər. Nəticədə qəsr dağılmışdı. XIX əsrdə qəsrin mənzərəli qalıqları bir çox poemaya və rəsmə mövzu olmuşdur. Qudriç qəsri yazıçı Villiam Vordsvorta 1798-cı ildə "Biz yeddiyik" poemasını yazmağa ilham vemişdir. Hazırda qəsr ərazisi İngilis İrsi statusu ilə qorunur və ictimaiyyətə açıqdır.

Tarixi
------

Qəsrin mövcudluğu 1101-ci ildən məlumdur və onu yerli Anqlo-Sakson mülkədarı olan 1086-cı ildə bir kitabda adı çəkilən Mepstonlu Qodrik tərəfindən tikildiyi güman olunur. Lakin kraliça Viktoriya dövrünün tarixçiləri inanırdılar ki, qəsr Norman işğalından əvvəlki dövrdə, daha dəqiq, İngiltərə kralı Kanutun hakimiyyəti dövründə salınıb və Uelslə sərhəddə istehkam kimi istifadə olunub.

Qalereya
--------

* 1801-ci ildə rəssam Villiam Qresian tərəfindən çəkilmiş Qudriç peyzajı 1801-ci ildə rəssam Villiam Qresian tərəfindən çəkilmiş Qudriç peyzajı
* 1646-cı ildə istifadə olunmuş "Uğultulu Meq" topu 1646-cı ildə istifadə olunmuş "Uğultulu Meq" topu
* 1815-ci ildə David Koksun çəkdiyi şəkil. 1815-ci ildə David Koksun çəkdiyi şəkil.
* IX əsrə aid olan, amma 2000-ci ildə bərpa olunan şüşə pəncərə. IX əsrə aid olan, amma 2000-ci ildə bərpa olunan şüşə pəncərə.
**Aram Qasparoviç Sarkisyan** (*erm.* Արամ Գասպարի Սարգսյան; 14 avqust 1949, İrəvan) — Ermənistan siyasətçisi, rus dili və rus ədəbiyyatı müəllimi, kommunizm və sosial-demokratiya aktivisti.

Bioqrafiya
----------

Aram Qasparoviç Sarkisyan 14 avqust 1949-cu il tarixində SSRİ-nin respublikalarından biri olan Ermənistan SSR-nin paytaxtı İrəvan şəhərində anadan olmuşdur. O, 1967–1972-ci illərdə İrəvan Dövlət Dil Universitetində, daha sonra isə Moskva Yüksək Komsomol Məktəbində təhsil almışdır. Gənclik dövründə bir çox zavod və fabriklərdə işləmişdir. 1970–1980-ci illərdə Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasında "Komsomolskaya pravda" və "Pravda" qəzetlərinin müxbiri olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1971–1972-ci illərdə "Komsomolets" qəzetinin müxbiri olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1990-cı ildə Ermənistan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin katibi olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 14 may 1991-ci il tarixindən 7 sentyabr 1991-ci il tarixinə qədər Ermənistan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1992–1995-ci illərdə "Azdarar" qəzetinin ümumi nəşriyyat direktoru olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1998–1999-cu illərdə Ermənistan Prezidenti Robert Köçəryanın məsləhətçisi olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1991-ci ildən bəri Ermənistan Demokratiya Partiyasının sədridir. 2003–2007-ci illərdə Ermənistan Respublikasının Milli Məclisinin üzvü olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Арам Гаспарович Саргсян" (rus). Parliament.am. 2018-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-20.
**Cənubi Mancuriya dəmiryolu** - Mancuriyada Harbindən Port-Artura qədər uzanan, uzunluğu 1022 km. olan dəmiryol xətti

Tarixi
------

Şərqi-Çin dəmiryol xəttinin tərkib hissəsi kimi Cənubi Mancuriya dəmiryol xətti Xarbin - Port-Artur dəmiryol xətti üzrə 1898-1903-cü illərdə çəkilmişdir. Bu dəmiryol xəttinin tikintisi 1898-ci il Rusiya-Çin konvensiyasına əsasən Kvantun əyaləti ilə Dalyan və Port-Artur limanları arasında dəmiryol əlaqəsinin yaradılması məqsədilə aparılmışdır.

1904-1905-ci illərdə baş vermiş Rusiya-Yaponiya müharibəsindən sonra, Portsmut sülh müqaviləsinə əsasən Şərqi-Çin dəmiryolunun Cənubi Mancuriya xəttinin Port-Arturdan Çançuna qədər uzanan 735 km.-lik böyük bir hissəsi daş kömür şaxtaları da daxil olmaqla, əmlakı ilə birlikdə Yaponiyanın ixtiyarına keçdi. Şərqi-Çin dəmiryol xəttinin Rusiyanın əlində qalan ən cənub stansiyası Çançun şəhərinin şimal hissəsində yerləşən Kuançentszı stansiyası oldu .

Cənubi Mancuriya dəmiryol xəttinin Yaponiya hissəsi 1906-cı ildə əsası qoyulan və qərargahı Dayrendə yerləşən Cənubi Mancuriya dəmiryol kompaniyası tərəfindən idarə olunurdu. Cənubi Mancuriya dəmiryol xəttinin Şərqi-Çin dəmiryol xətti rus ölçüləri əsasında (5 fut vəya 1524 mm) inşa edildiyi halda Rusiya-Yaponiya müharibəsi zamanı yaponlar bu dəmiryol xəttini Yaponiya dəmiryol xəttinin ölçülərinə (5 fut və ya 1524 mm) uyğunlaşdırdılar. Müharibə qurtardöqdan sonra bi dəmiryol xəttini Çinin dəmiryol xəttinə uyğunlaşdırmaq məqsədilə standart ölçülər (1435 mm) tətbiq olundu .

1907-ci ildə Rusiya ilə Yaponiya arasında Yaponiyanın əlində olan dəmiryol xəttinin ondan şimalda yerləşən və Rusiyanın ixtiyarında olan Şərqi Çin dəmiryolu ilə birləşdirilməsinə dair razılıq əldə edildi.

1945-ci ilin avqustundan keçmiş Şərqi Çin dəmiryol xətti SSRİ-nin və Çinin birgə idarəçiliyinə verildi, 1952-ci ildə bu dəmiryol xətti əvəzsiz olaraq Çinə verildi.

Xarici keçid
------------

* Changchun Ⅱ- Le chemin de fer de Changchun (франц.)

İstinadlar
----------

1. ↑  «Provisional Convention … concerning the junction of the Japanese and Russian Railways in Manchuria» — June 13, 1907. *Endowment for International Peace.* Manchuria: Treaties and Agreements. BiblioBazaar, LLC. 2009. səh. 108. ISBN 1113111674. 2021-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-11.
2. ↑  Luis Jackson (Луис Джексон), Industrial Commissioner of the Erie Railroad. «Rambles in Japan and China» (Странствия по Японии и Китаю), в. Railway and Locomotive Engineering, том. 26 (март 1913), стр. 91—92
**AZE Nakhchivan-Köln Futbol Klubu** — Almaniyanın Köln məhkəməsinin VR 20194 saylı qərarı ilə qeydiyyatdan keçmişdir.

Tarixi
------

2017-ci il sentyabrın 12-də Almaniyanın Köln şəhərində təsis edilib.

Məqsədi
-------

5 yanvar 2019 tarixində qeydiyyatdan keçib. Klubun məqsədi professional futbol komandası yaradaraq, bu sahədə addımlar atmaq, futbol klubları üçün təlim məşq mərkəzi formalaşdırmaqdır. Futbol komandaları üçün Kölndə təlim məşq toplanışları, məşqçilər arasında təcrübə mübadiləsinin həyata keçirilməsi, komandalar arasında informasiya mübadiləsinin həyata keçirilməsini hədəflənir.

Həmçinin futbol klubu daxilində *Uşaq Futbol Akademiyası* da fəaliyyət göstərir.

Rəhbərlik
---------

| Vəzifəsi | Adı |
| --- | --- |
| Prezident | Türkiyə Aydın Karaca |
| Vitse-prezident | Azərbaycan Rəşad Quliyev |
| Klub direktoru | Azərbaycan Ceyhun Məmmədov |
| Maliyyə direktoru | Türkiyə Erkan Çelik |
| İdarə və Maliyyə işlər üzrə menecer | Azərbaycan Nana İzaak |
| Azərbaycan üzrə koordinatoru | Azərbaycan Əli Zülfüqaroğlu |
| Sportif direktor | Bolqarıstan Serdar Demir |

İstinadlar
----------

1. ↑  ""AZE Naxçıvan" klubu Azərbaycanın Avropaya açılan futbol qapısı". azertag.az. 29 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Almaniyada "AZE Naxçıvan" klubu qeydiyyata alındı". oxu.az. 29 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib.
Pele tipli püskürmə
**Pele tipli püskürmə** - çox özüllü lava ilə səciyyələnən mərkəzi tipli vulkan püskür­məsi. Lava boğazdan çıxanadək bərkiyir və tıxac əmələ gətirir, sonradan ekstruziv günbəzin üzərində monolit sütun şəklində sıxılıb çıxarılır. Martinika adasında Mon-Pele vulkanı üzərində belə sütünün hündür­lüyü 375 *m*, diametri isə 100 *m* olmuşdur. Kanalda toplanmış vulkan qazları vaxt­aşırı yan sahəyə istiqamətlənmiş partlayışla tıxacın altından çıxaraq qazlardan və narın qırıntılı vulkanik materialdan ibarət hərəkətli kütlə - qızmar bulud əmələ gətirir. Kül, qaz və s. qırıntılarından ibarət olan qızmar bulud genişlənərək, vulkanın yamacları boyu 150 *m/san*. sürətilə yuvarlanaraq, vulkandan 9 *km* məsafədə olan Sen-Piyer şəhərini tamamilə yer üzündən silmişdir (Mon-Pele vulkanı, 8 may 1902-ci il).

Həmçinin bax
------------

* Lava
* Mərkəzi vulkan
* Vulkan boğazı
* Ekstruziv günbəz
* Vulkan

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
***Alüminium hidroksid*** – kimyəvi formululu Al(OH)3 olan qeyri –üzvi birləşmədi.

Alınması
--------

Alüminium hidroksidi alüminium duzlarının ammonyakla reaksiyası nəticəsində almaq olar:

{\displaystyle {\mathsf {Al\_{2}(SO\_{4})\_{3}+6NH\_{3}+6H\_{2}O\longrightarrow 2Al(OH)\_{3}\downarrow +~3(NH\_{4})\_{2}SO\_{4}}}}

  

Alüminium hidroksid jelatinə bənzər ağ çöküntü kimi çökür.

Alüminium hidroksid istehsalının ikinci üsulu isə suda həll olunan alüminium duzlarının qələvi metalların karbonatları ilə reaksiyasıdı:

{\displaystyle {\mathsf {2AlCl\_{3}+3Na\_{2}CO\_{3}+3H\_{2}O\rightarrow 2Al(OH)\_{3}\downarrow +~3CO\_{2}\uparrow +~6NaCl}}}
{\displaystyle {\mathsf {2AlCl\_{3}+3Na\_{2}S+3H\_{2}O\rightarrow 2Al(OH)\_{3}\downarrow +~3H\_{2}S\uparrow +~6NaCl}}}

Fiziki xassələri
----------------

Alüminium hidroksid, 4 kristal modifikasiyası olan ağ kristal maddədir:

* monoklinik (γ) gibbsit
* triklinik (γ ') gibbsit (hidrarqillit)
* bayerit (γ)
* nordstrandit (β)

Gibbsit, alüminium hidroksidin kimyəvi cəhətdən ən sabit formasıdır.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Alüminium hidroksid suda zəif həll olunur, amfoter xüsusiyyətə malikdir. 
Təzə çökmüş alüminium hidroksid turşularla və qələvilərlə reaksiyaya daxil olur:

* turşularla:

{\displaystyle {\mathsf {Al(OH)\_{3}+3HCl\longrightarrow AlCl\_{3}+3H\_{2}O}}}

  

* qələvi lərlə:

{\displaystyle {\mathsf {Al(OH)\_{3}+NaOH+2H\_{2}O\longrightarrow Na[Al(OH)\_{4}(H\_{2}O)\_{2}]}}}

  

* Bərk reagentlərin əriməsi nəticəsində:

{\displaystyle {\mathsf {Al(OH)\_{3}+NaOH\ {\xrightarrow {1000^{o}C}}\ NaAlO\_{2}+2H\_{2}O}}}
* Qızdırıldıqda parçalanır:

{\displaystyle {\mathsf {2Al(OH)\_{3}\ {\xrightarrow {t>575^{o}C}}\ Al\_{2}O\_{3}+3H\_{2}O}}}

  

Ammonyak məhlulları ilə reaksiya daxil olmur.

Tətbiqi
-------

Alüminium hidroksid, suyun təmizlənməsində istifadə olunur, çünki müxtəlif maddələri absorbsiya (udmaq) qabiliyyətinə malikdir. Tibbdə peyvəndlərin istehsalında köməkçi maddə kimi istifadə olunur. Diş pastası, mineral gübrələr, kağız, boyaların tətbiqində istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Лидин Р.А. и др. Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд. М.: Химия, 2000. — 480 с.
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 2-е изд. М.-Л.: Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд. Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Məhəmməd Hüseynov.

**Məhəmməd Hüseynov** və ya **Hacı Mir Məhəmməd Hüseynov** (tam adı:*Məhəmməd Səməd oğlu Hüseynov*; 10 may 1927, Xırmandalı – 28 aprel 2001, Bakı) — Əməkdar inşaatçı, Sov.İKP-nin üzvü (1954), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1980).

Həyatı
------

Məhəmməd Hüseynov 10 may 1927-ci ildə Masallı rayonu Xırmandalı kəndində andan olmuşdur. O, 1954-cü ilden Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1941-ci ildə kolxozda başlamışdır. 1949-cu ilden Baki Baş Tikinti İdarəsində işləmişdir. Onun briqadası kommunist əməyi kollektivi adlanırdı. SOV. İKP 25 və 26-cı qurultaylarının nümayəndəçisi olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

AzTV-nin inzibati binası, "Bakı" mehmanxanası, A. Şərifzadə adına "Aktyorlar evi", "Yaşıl teatr", Parlament binası, C. Cabbarlı adına Azərbaycan Kinostudiyası, geoloqlar üçün doqquzmərtəbəli yaşayış evi ("Azadlıq" pr. 4), Respublika Eksperimental Tibb Mərkəzi, Lökbatan, Sahil, Korgöz qəsəbələrində orta məktəb binaları, Gəmi təmiri zavodu onun müəllifliyi ilə inşa olunmuşdur. 1959–60-cı illərdə yaşıl teatrn tikintisi işlərini həyata keçirib.

Mükafatları
-----------

* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1980)
* İki dəfə "Lenin" ordeni
* Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Nurəddin Ədiloğlu.* "Hər kimə həcc nəsib olsa, xuda qismət edər". "Kəlam" jurnalı (az.). kelaminfo.az. 2014. 2016-11-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-08-03.

Ədəbiyyat
---------

1. Nurəddin Ədiloğlu, "Bizim ağamız" sənədli povest və xatirələr. Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Seyid Məhəmməd Hüseynov haqqında (Bakı-2003, Adiloğlu nəşr.300 tiraj)
2. Səyavuş Sərxanlı, "Yaxşılıq poeması", "Ulduz" jurnalı, 1976-cı il 6 sayı.

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Dünyamalıyev Məhəmməd Ağamirzə oğlu**  — texnika elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Dünyamalıyev Məhəmməd Ağamirzə oğlu 1938-ci ildə Ermənistanın Əzizbəyov rayonunda anadan olmuşdur. 1962-ci ildə riyaziyyat ixtisası üzrə ADU-nin mexanika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. İnstitutu bitirdikdən sonra APİ-nun Ali riyaziyyat kafedrasında assistent, böyük müəllim işləmişdir. 1964-1969-cu illərdə Azərbaycan EA Neft və qaz yataqlarının işlənilməsi institutunun aspirantı olmuşdur. 1970-ci ildə "Mayenin süzülməsinin və quyuların rasional yerləşməsinin bəzi məsələləri" mövzusunda namizədlik, 1990-cı ildə isə "Dərinlikdə yerləşən neft və qaz yataqlarının işlənilməsi zamanı relaksasiya proseslərinin hesabat nəzəriyyəsi və üsulları" mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1991-2003-cü illərdə Azərbaycan EA DNQYPİ-nun aparıcı elmi işçisi, 2003-2006-cı illərdə - Azərbaycan MEA Geologiya institutunun "Neft yataqlarının işlənilməsi və neft və qaz hasilatının proqnozlaşdırılması" şöbəsində baş elmi işçidir. 2006-cı ildən bu günə qədər ATU-nin "Riyaziyyat" kafedrasının professorudur.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Dünyamalıyev M.A. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir. 

Elmi tədqiqat sahəsi: neft və qaz yataqlarının işlənilməsi zamanı relaksasiya effektlərinin və dağ süxurlarının sürüşməsinin öyrənilməsi.

Dünyamalıyev M.A. 80-dən artıq elmi məqalənin və 4 metodik vəsaitin müəllifidir.

İstinadlar
----------
**Teyyub Hacı Məmməd oğlu Dəmirov** (25 aprel 1908, Bakı – 9 avqust 1970, Bakı) — Azərbaycan qarmonçusu.

Həyat və yaradıcılığı
---------------------

Teyyub Dəmirov 25 aprel 1908-ci ildə Bakıda anadan olub. O, Kor Əhədin tələbəsi və davamçısı olmuş, Əhməd Bakıxanovun bədii rəhbəri olduğu xalq çalğı alətləri ansamblı 1941-ci ildə yenidən bərpa olunanda orada qarmon ifa etmişdir.

Teyyub Dəmirovun ifaçılıq sənətində muğamlar, xalq mahnıları və rəqslər əsas yeri tutur. Bundan əlavə o, Azərbaycanda keçirilən müxtəlif musiqi tədbirlərinin iştirakçısı olmuşdur. İfaçılıq və tədris fəaliyyəti ilə yanaşı o, bir sıra rənglər və dəramədlər də bəstələmiş, Azərbaycan qarmonunun inkişafında mühüm rol oynamışdır.

Teyyub Dəmirov 9 avqust 1970-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir. Onun ifasında səsləndirilən "Bayatı-Şiraz", "Segah", "Rast", "Zabul", "Bayatı-Qacar", "Şur" muğamlarının səsyazmaları Azərbaycan televiziyası və radiosunun fondunda saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Rəhmanlı, Ə.* "Ənənəni yaşatmaq istəyiriksə... İlk çalğı alətləri ansamblına diqqət və qayğı göstərilməlidir" (PDF). Bakı: "Kredo" qəzeti. 11 yanvar 2019. səh. 12. 24 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 24 fevral 2020.
2. 1 2 3  Енциклопедия Азербайджанского Мугама. Баку: Шарг-Гарб. 2012. səh. 99–100.
**Pelekanon döyüşü** və ya digər adı ilə **Maltəpə meydan müharibəsi** – Osmanlı dövləti ilə Bizans imperiyası arasında baş vermiş döyüşdür. Osmanlının Kocaeli yarımadasındakı fəthləri və İznikin mühasirəsi səbəbiylə 10-11 iyun 1329-cu ildə Bizans imperatoru III Andronikos ilə Osmanlı hökmdarı Orxan Qazi arasında baş vermiş döyüş Osmanlı dövlətinin parlaq qələbəsi ilə nəticələnmiş və o günə qədər diqqət çəkməyən osmanlılar ön plana çıxmışdır.

Döyüş
-----

Türklərin Kocaeli yarımadasındakı qalaları alaraq boğaza enmələri Bizans imperiyasını təşvişə düşürmüşdü. Osmanlı bəyliyi tərəfindən alınan qalaları geri almaq və mühasirə altındakı İzniki qurtarmaq üçün Bizans imperatoru III Andronikos gizlicə hazırlıq edərək Rumelidən gətirdiyi iki min əfərlik qüvvə ilə Konstantinopol və ıtrafından qatılan qüvvələrlə birlikdə Anaodlu tərəfdəki Üsküdara keçdi. İmperator 1329-cu ilin may ayında Orxan bəyin üzərinə yürüş etdi. Bu zaman o özünə Darıca ilə Tuzla arasındakı Flokren qəsəbəsini qərərgah kimi seçmişdi. Bundan xəbər tutan Orxan bəy İznik mühasirəsinə bir miqdar əsgər saxlayaraq, səkkiz min nəfərlik qoşunla Darıca ilə Eskişəhər arasında yerləşən Pelekanon bölgəsində birbaşa imperatorun komandnalıq etdiyi bizans qüvvələri ilə toqquşdu.

Axşama qədər davam edən döyüşün bundan sonra da davam etməsini təhlükəli görən imperator qərərgahına döndüyü zaman Orxan Qazinin hücuma keçməsindən sonra Bizasn ordusunda təşviş meydana çıxdı. Bu əsnada yaralanan imperator dəniz yolu ilə Konstantinopola geri döndü. Ordusunun çoxu xilas ola bilmədi və məhv edildi.

Nəticə
------

Orxan Qazi bu qalibiyyətdən sonra həmin il içində təkrar İznik üzərinə hücuma keçdi. Artıq köməyə olan ümidini itirən İznik komandanı müəyyən şərtlər müqaiblində təslim oldu. Bununla da, İznik Osmanlı dövləti tərəfindən ələ keçirildi.
Bir çox tarixçiyə görə, İznikin ələ keçirilməsi Osmanlı dövlətinin tarixində yeni mərhələnin əsasını qoymuş və gələcəkdə Konstantinopolun ələ keçirilməsinə doğru atılmış iri addımlardan biri olmuşdur.

Döyüşün qələbə ilə sonlanmasında Osmanlı ordusunun komandanı orxan Qazinin şəxsi hərbi bacarığı xüsusi rol oynamışdır.

Həmçinin bax
------------

* Dinboz döyüşü
* Osmanlı imperiyası
* Bizans imperiyası
* Bursanın mühasirəsi
* Konstantinopolun mühasirəsi (1422)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Kyriakidis, Savvas.* Warfare in Late Byzantium, 1204–1453. səh. 204. ISBN 9789004206663.
2. ↑  *Nicol, Donald m.* The Reluctant Emperor: A Biography of John Cantacuzene, Byzantine Emperor and Monk, C. 1295–1383. səh. 32–33. ISBN 9780521522014.
3. ↑  *Nicol, Donald M.* The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453. səh. 171. ISBN 9780521439916.
**Məhəmməd Hatta** (12 avqust 1902[…], Bukittinqqi[d], Niderland Ost-Hindi – 14 mart 1980[…], Cakarta) İndoneziyanın ilk vitse-prezidenti, sonra isə ölkənin baş naziri vəzifəsində işləyib. İndoneziyanın ilk prezidenti Sukarno da daxil olmaqla İndoneziyanın müstəqilliyi üçün Hollandiyadan qarşı mübarizə aparmışdır. Hatta Qərbi Sumatra, Niderland Ost-Hindində (İndoneziya) anadan olmuşdur. İlk təhsilinden sonra Niderland Ost-Hindinin holland məktəblərində və sonra 1921-ci ildən 1932-ci ilə qədər isə Hollandiyada təhsil alıb.

Həyat
-----

Hatta 12 Avqust 1902-ci ildə Fort De Kokda (indi Bukittinggi kimi tanınır) məşhur və güclü İslam ailəsində dünyaya gəldi. Onun babasına Payakumbuh yaxınlığındakı Batuhampar şəhərində uləma kimi hörmət edilirdi. Atası Hacı Məhəmməd Cəmil o səkkiz aylıq olarkən vəfat etdi və altı bacısı və anası ilə birlikdə yaşadı. Minhanqkabau ənənəsinin matriarxaizm cəmiyyətində olduğu kimi anasının ailəsində böyüdü. Anasının ailəsi zəngin idi və Hatta məktəbdə Quranı bitirməklə yanaşı hollandca da öyrəndi.

1913-1916-cı illərdə Bukittinqqidə Sekolah Melayu ('Malay Məktəbi') bitirdikdən sonra Padanq şəhərində holland dili ibtidai məktəbi (*ELS* və ya *Europeesche Lagere* Məktəbi) bitirdi. On üç yaşındaykən Bataviada (indiki Cakarta) holland orta məktəbinə (*HBS* və ya *Hogere burgerschool*) qeydiyyatdan keçmək üçün imtahan verdi. Lakin anası Padanqada qalmağı istədi, çünki o, hələ də təkcə paytaxta getmək üçün çox gənc idi. Hatta daha sonra kiçik orta məktəbə və ya *MULO*ya (*Meer Uitgebreid Lager Onderwijs*) daxil oldu.

Boş vaxtları ərzində poçt şöbəsində *part-time* işləmişdir. Normalda *MULO* tələbələri işləməyə icazə verilmirdi, lakin *HBS* imtahanının ixtisasına görə orada işləyə bildi. Hatta futbolla maraqlanırdı. Məktəbdəki futbol komandasına qatıldı və başçılıq etdi. O mövqeyindən istifadə edərək əlaqə sahəsini genişləndirdi.

Hatta Taher Marah Soetan başçılıq etdiyi Sərrik Usaha (Birlik Cihadı) ofisi ziyarət etdi. O ofisdə holland qəzetləri oxuyur, xüsusilə Niderland Ost-Hindindəki Volksraad (parlament) içərisində siyasi müzakirələr apardı. Xatta on altı yaşında siyasi və milli hərəkatlarla maraqlanırdı. 1918-ci ildə Padanq şəhərində yaradılan *Jong Sumatranen Bond* (və ya *Sumatra gənclər birliyi*) filialının xəzinədarı seçildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Mohammad Hatta // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Хатта Мохаммад // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. 1 2  Kahin, 1980. səh. 113
**Mixail Komnenos** (*yun.* Μιχαήλ Μέγας Κομνηνός)(1285 – ən tezi 1355, Konstantinopol) — 16-cı Trabzon imperatoru.

Həyatı
------

Atası Trabzon imperatoru II İohann, anası isə Bizans imperatoru VIII Mixailin qızı Evdokiya Paleoloqdur. Atasının vəfatının ardından qardaşı Aleksey taxta çıxmış, Mixail isə anasıyla birlikdə babasının yanına - Konstantinopola getmişdir. 1341-ci ilədək burada qalan Mixail Bizanslı saray əyanlarından Konstantin Akropolisin qızı Akropolitissa ilə evləndi və bu evlilikdən gələcəkdə sələfi olacaq oğlu İohann dünyaya gəldi.

Qardaşı oğlu Vasileyin ölümündən sonra Trabzonda tək qalan və hakimiyyəti ələ alan xanımı İrinayla evləndirilməsi məqsədilə 1341-ci ildə Trabzona yola düşmüş, ancaq o Trabzona çatana qədər İrina taxtdan endirilmişdir. Yeni imperatriça Anna Komnini tərəfindən həbs olunan Mixail imperiyanın şərq torpaqlarına sürgün edildi. Çox keçmədən saray əyanlarının göndərdiyi səltənətə dəvət məktubuyla o əsnada Konstantinopolda olan oğlu İohann Genuyalıların dəstəyilə taxta çıxarıldı. Oğlunun taxta çıxmasına baxmayaraq sürgündən qaytarılmadı. Cəmi 2 il sonra əyləncə və ziyafətlərlə keçən lüks həyat tərzindən şikayətlənən yerli xalq tərəfindən oğlu III İohann 3 may 1344-cü ildə taxtdan endirildi və sürgündə saxlanılan Mixail taxta çıxarıldı.

Son 5 il ərzində 5 imperator dəyişən və hakimiyyət üzərində nüfuz sahibi olan Trabzon zadəganlarının mövqeyini zəiflətdi. Ən yaxın tərəfdarlarından olan və səltənətinin ilk illərində dövlət idarəsini əlində saxlayan Niketas və oğlunu 1345-ci ildə həsb etdirdi. Bütün bu hadisələr əsnasında yaranan siyasi boşluqdan istifadə edən türkmənlər 1346-cı ildə indiki Orduya bağlı 2 qalanı ələ keçirdilər. 1348-ci ildə baş tutan və 3 gün davam edən türkmən axınlarının isə qarşısı çətinliklə alındı. Həmin il baş tutan Genuya işğalı zamanı isə imperiyanın ikinci böyük şəhəri olan Karesus (indiki Giresun) işğal olundu. Bağlanan sülh qarşılığında Karesus şəhəri geri alınsa da, Genuyanın Qara dənizdəki hakimiyyəti tanındı.

13 dekabr 1349-cu ildə sürgündən qaçan Niketas tərəfindən taxtdan zorla endirildi və qardaşı oğlu Vasileyin Konstantinopolda olan oğlu Aleksey taxta çıxarıldı. Mixail isə kilsəyə qapadılaraq rahib olmağa zorlandı. 1351-ci ildə Konstantinopola göndərilən Mixail Bizans imperatoru V İohann tərəfindən azad edildi. Bir ara yenidən hakimiyyəti ələ almağa cəhd etsə də, bu cəhdi uğursuz oldu. Ölüm tarixi bilinmir.

Ailəsi
------

* III İohann

Mənbə
-----

* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

İstinadlar
----------

1. ↑  Jackson Williams, Kelsey (2007). "A Genealogy of the Grand Komnenoi of Trebizond". *Foundations: The Journal of the Foundation for Mediaeval Genealogy*.
**Tezer Özlü** (d. 10 sentyabr, 1943; Simav, Kütahya – ö. 18 fevral 1986; Sürix, İsveçrə) – türk yazıçı.

Həyatı
------

1943-cü ildə Simavda anadan olmuş, atasının işi ilə əlaqədar olaraq uşaqlığını Simav, Ödemiş və Gerededə keçirmişdir. 10 yaşında İstanbula gəlmiş, Avstriya Qız Liseyinə getmiş, lakin oranı bitirməmişdir. 1962-1963-cü illərdə Avropanı gəzmiş, 1964-cü ildə teatrçı və yazıçı Güner Sümer ilə evlənmişdir. Onlar birlikdə Ankaraya köçmüşdür. Özlü sonralar Sümerdən ayrılaraq yenidən İstanbula köçmüşdür. 1967-1972-ci illər ərzində fasilələrlə İstanbuldakı müxtəlif xəstəxanaların psixiatriya klinikalarında müalicə almışdır.

1968-ci ildə rejissor Erden Kıralla evlənmiş, 1973-cü ildə bu evlilikdən qızı Dəniz dünyaya gəlmişdir. 1981-ci ildə Berlinə getmiş, Kıraldan ayrılmışdır. Kanadada yaşayan İsveçrə əsilli sanatçı Hans Piter Marti ilə tanış olmuş, 1984-cü ildə onunla evlənərək Sürixə köçmüşdür. 18 fevral 1986-cı ildə orada dünyasını dəyişmişdir. Ölüm səbəbi döş xərçəngi olmuşdur. Məzarı Aşiyan qəbristanlığındadır.

Əsərləri
--------

* *Köhnə bağça* (1978)
* *Uşaqlığın soyuq gecələri* (1980)
* *Həyatın sonuna səyahət* (1984)
* *Köhnə bağça - köhnə sevgi* (1987)
* *Qalanlar* (1995)
* *Zamanın xaricində həyat* (2000)

İstinadlar
----------

1. ↑  Tezer Özlü Kıral // filmportal.de. 2005.
2. ↑  Tezer Özlü // NUKAT. 2002.
3. ↑  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #172993679 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
5. ↑  Sezer Duru (2003). *Tezer Özlü’ye Armağan*. Yapı Kredi Yayınları. ISBN 978-975-363-309-3.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-10-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-10-10.
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-08-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-08-08.