**Adaptiv radiasiya** — eyni başlanğıcdan olan müxtəlif canlıların müxtəlif şəraitə uyğunlaşması hadisəsi. Məsələn, plasentalı məməlilərin müasir formalarından bəzilərinin Yer üzərində sürətlə hərəkət etməyə (yırtıcılar, antiloplar), ağac həyatına (sincablar, primatlar və s.), uçmağa (yarasalar), suya (balinalar, delfinlər), torpaq altına (həşəratyeyənlər) uyğunlaşması.

Xüsusiyyətlər
-------------

Adaptiv radiasiyanı müəyyən etmək üçün dörd xüsusiyyətdən istifadə edilə bilər:

Komponent növlərinin ümumi əcdadı: xüsusilə də yeni nəsil. Qeyd edək ki, bu, ortaq bir əcdadın bütün nəslinin daxil olduğu monofiliya ilə eyni deyil.

Fenotip-mühit əlaqəsi: mühitlər və bu mühitlərdən istifadə etmək üçün istifadə olunan morfoloji və fizioloji əlamətlər arasında əhəmiyyətli bir əlaqə.

Xarakter faydası: xasiyyət dəyərlərinin müvafiq mühitlərdə performans və ya uyğunluq üstünlükləri.

Sürətli spesifikasiya: ekoloji və fenotipik fərqliliyin davam etdiyi dövrdə yeni növlərin yaranmasında bir və ya bir neçə partlayışın olması.

Şərtlər
-------

Adaptiv şüalanmaların ekoloji fürsət və ya yeni uyğunlaşma zonası tərəfindən yaradılması düşünülür. Ekoloji imkanların mənbələri antaqonistlərin (rəqiblər və ya yırtıcılar) itirilməsi, əsas yeniliyin təkamülü və ya yeni mühitə səpələnməsi ola bilər. Bu ekoloji imkanlardan hər hansı biri əhalinin sayının artması və rahat stabilləşdirici (məhdudlaşdırıcı) seçimlə nəticələnmə potensialına malikdir. Genetik müxtəliflik əhalinin sayı ilə müsbət əlaqədə olduğundan genişlənmiş populyasiya əcdad populyasiyasına nisbətən daha çox genetik müxtəlifliyə malik olacaqdır. Sabitləşdirici seçimin azalması ilə fenotipik müxtəliflik də arta bilər. Bundan əlavə, daha geniş resurslardan istifadə etmək üçün divergent seçimi təşviq edərək, növ daxili rəqabət artacaq. Bu ekoloji buraxılış ekoloji spesifikasiya və beləliklə adaptiv radiasiya potensialını təmin edir.

Yeni bir mühitin işğalı aşağıdakı şərtlər altında baş verə bilər:

1. Yeni yaşayış mühiti açıldı: məsələn, vulkan okeanın ortasında yeni torpaq yarada bilər. Bu, Havay və Qalapaqos kimi yerlərdə belədir. Suda yaşayan növlər üçün böyük yeni göl yaşayış mühitinin formalaşması eyni məqsədə xidmət edə bilər; Şərqi Afrika Riftini meydana gətirən və nəticədə Rift Vadisi Göllərinin yaranmasına səbəb olan tektonik hərəkət buna misaldır. Nəsli kəsilmə hadisəsi bu eyni nəticəni effektiv şəkildə əldə edə bilər, əvvəllər artıq mövcud olmayan növlər tərəfindən işğal edilmiş nişləri açır.
2. Bu yeni yaşayış yeri nisbətən təcrid olunub. Materikdə bir vulkan püskürdükdə və ona bitişik meşəni məhv etdikdə, çox güman ki, məhv edilmiş bölgədə yaşayan yerüstü bitki və heyvan növləri çox təkamül etmədən yenidən koloniyaya girəcəklər. Bununla belə, yeni yaranmış yaşayış mühiti təcrid olunarsa, onu koloniyalaşdıran növlər çox güman ki, bir qədər təsadüfi və qeyri-adi gələnlər olacaq.
3. Yeni yaşayış sahəsi geniş niş məkanına malikdir. Nadir müstəmləkəçi yalnız nişlərin olduğu qədər çox formada uyğunlaşa bilər.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

1. Axundov M.A. Mehrəliyev Ə.Ə. Əliyev A.R. Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ekologiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |