recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Damğan** (*fars.* دامغان‎) — İranın Simnan ostanında yerləşən şəhər, Damğan şəhristanının mərkəzi.

Ümumi məlumat
-------------

Şəhər Tehran ilə Məşhəd arasındaki avtomobil yolu üzərində, Tehrana 342 km uzaqlıqdadır. 2006-cı il siyahıya alınmasına görə əhalisi 57331 nəfərdir.

Tarixi
------

Damğan orta əsrlərdə Kumis *(Koomes)* bölgəsinin mərkəzi olan önəmli bir şəhərdir. Amma o zamana aid bir neçə böyük sütun qalıntısından başqa bir əsər günümüzə çatmamışdır. İslam dönəminə aid ən önəmli əsərsə XI əsrdə inşa edilən indi yıxıq durumdaki, iki minarəli Tarixaneh Camidir. Bu cami İranın bilinən ən qədim məscididir. Şəhərin təqribən 26 km. şimalında Hecatompylos qalıntıları vardır. Damğan 1723-cü ildə əfqanlar tərəfindən yıxılmışdır. Şəhərin qərb kəsimində böyük bir qala qalıntıları vardır.

Şəhərin şimalşərqində Sasanilər dönəminə aid və qədim bir qarnizon olduğu düşünülən bir qala kalıntısı vardır ki Tappeh Hessar (Hisar təpə) adıyla tanınır. 1996-cı ildə aparılan qazıntilardan sonra, arxeoloqlar bu sadədə 3 fərqli dönəmə aid qalıntılar tapmışlar.

Məşhur şəxsləri
---------------

* Fətəli şah Qovanlı-Qacar
* İsmayıl xan Damğani

İstinadlar
----------

1. ↑  GeoNames (ing.). 2005.

| ⛭Simnan ostanı |
| --- |
| **Mərkəz** | Simnan |
| **Şəhristanlar** | Aradan • Damğan • Sürxə • Simnan • Şahrud • Gərmsar • Mehdişəhr • Meyami |
| **Şəhərlər** | Aradan • Əmiriyyə • Eyvanki • Bəstam • Biyarcümənd • Damğan • Dərcəzin • Dibac • Səngsər • Sürxə • Simnan • Şahrud • Şəhmirzad • Kəlatə Xic • Kəlatə Rudbar • Gərmsar • Mücin• Meyami  |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *İran ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Damğan döyüşü** — Səlcuqlu Vətəndaş müharibəsi dövründə 1063-cü ildə baş vermiş döyüşdür.

Arxa plan
---------

Oğuz türklərindən olan Səlcuqlular XI əsrdə Səlcuqlu imperiyasının əsasını qoydular. İmperiyanın əsasını qoyan Toğrul övladı olmadan vəfat etdi və taxt-tac onun qardaşı Çağrı bəyin oğlu Alp Arslana keçdi. Sultan Toğrulun ölümündən sonra Səlcuqlu şahzadəsi Qutalmış yeni sultan olmağı arzulayırdı, çünki Toğrulun övladı yoxdu və Qutalmış sülalənin yaşayan ən yaşlı üzvü idi. 

Qutalmışın taxta olan iddiası atası üzərindən idi. Belə ki, Qutalmışın atası Arslan Yabqu Səlcuqun ən böyük oğlu idi. Arslan Mahmud Qəznəvi tərəfindən ələ keçirilmiş və həbsdə öldürülmüşdü. Nəticədə Toğrul sultan olmuşdu.

Əvvəldə baş vermiş hadisələr
----------------------------

Toğrul 4 sentyabr 1063-cü ildə vəfat etdi. Toğrulun ölümü xəbərlərinin yayılmasından sonra həm Qutalmış, həm də Alp Arslan (Süleymanın böyük qardaşı) paytaxt olan Reyə doğru taxtı ələ keçirmək üçün yürüşə başladılar. Qutalmış qalası olan Girduxun paytaxta daha yaxın olmasına görə daha üstün mövqedə idi. Alp Arslanın mülkləri isə daha şərqdə yerləşirdi. Lakin əvvəllər Süleymanı dəstəkləyən Sultan Toğrulun vəziri Əl-Kunduri Qutalmışdan qorxduğuna görə (keçmişdə Süleymanı dəstəklədiyinə görə) Alp Arslanı dəstəkləməyə başladı. Buna baxmayaraq, Qutalmış və qardaşı Rəsulun qüvvələri Əl-Kundurinin qüvvələrini rahatlıqla məğlub etdilər və 1063-cü il 15 noyabrda Reyi mühasirəyə aldılar. Qutalmış Alp Arslanın qüvvələri yaxınlaşdığına görə mühasirəni ləğv etməyə məcbur oldu. Şərqə hərəkət edən Qutalmış Alp Arslanın avanqard qüvvələrinin komandanı olan Hacib Ərdəmi Damğana yaxın olan Dihinemekdə məğlub etdi.

Döyüş
-----

Alp Arslanın əsas ordusu Qutalmışın 15 km şərqində idi. Qutalmış Alp Arslanın ordusunun yolunu dərənin yönünü dəyişdirməklə kəsməyə çalışdı. Lakin Alp Arslan ordusunu yenicə yaranmış bataqlıq ərazidən keçirməyə nail oldu. İki Səlcuqlu ordusu qarşı-qarşıya gəldiyi zaman Qutalmışın qüvvələri qaçmağa başladılar. Rəsul, həmçinin Qutalmışın oğlu Süleyman (daha sonralar Rum Səlcuqlu Sultanlığının əsasını qoyacaq) əsir götürüldülər. Qutalmış qaçmağı bacardı. Öz qalası olan Girduxa nizamlı formada geri çəkilərək qüvvələrini yenidən cəmləşdirmək fikrində idi. Lakin 7 dekabr 1063-cü ildə təpəlik bir ərazidə atdan yıxıldı və vəfat etdi.

Nəticə
------

Qutalmışın oğlu Süleyman əsir götürülsə də, Alp Arslan onu bağışladı və sürgünə göndərdi. Lakin sonradan onun özünü sübut etmk üçün şansları oldu, çünki Böyük Səlcuqlu imperiyasından daha uzun müddət yaşayan Rum Səlcuqlu Sultanlığının əsasını qoydu.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Arslan b. Saldjuk*, Claude Cahen, *The Encyclopaedia of Islam*, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J. H. Kramer, E. Levi-Provencal, J. Schacht, (Brill, 1986), 662.
2. ↑  "Aziz Basan:Great Seljuks, s.27". 2021-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-04.
3. 1 2  "Islam Encyclopedia Vol 26 p480-81". 2018-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-04.
4. ↑  Izz al-Din ibn al'Athir, *The Annals of the Saljuq Turks*, transl. D.S. Richards, (Routledge, 2002), 151.
**Türkiyə çayı** — Anadolu türklərinin özünəməxsus çay hazırlama variantıdır. Belə üsulda çay iki hissədən ibarət olan çaydan vasitəsilə hazırlanır. Türkiyədə bir növ qara çay hazırlanır və Şərqi Qaradəniz sahillərində yetişir. Belə çaya xalq arasında ''Türk çayı'' deyilir.

Ənənəvi olaraq Türkiyə çayı çaydanlıq və dəmlik adı verilən qablarda hazırlanır. Böyük çaydanlığa su, digərinə isə çay əlavə olunur. Qaynamaqda olan su, çay tozunun üzərinə tökülür və bununla da çay əldə olunur. Əgər su çox qoyulsa açıq çay, az qoyulsa tünd çay əldə edilir. Xidmət zamanı çay stəkanı adı verilən kiçik şüşəyə stəkandan əvvəl dəm, sonra isə su qoyulur və ən sonda şəkəri əlavə edilir. Türkiyədə çay, əsasən, Şərqi Qaradəniz və Rizədə yetişir. İlk əvvəl çay fidanını oraya Muğlalı əkinçilik mühəndisi Zehni Dərin ilə Rizeli vəkil Hulusi Karadeniz 1920-ci illərdə Rusiyadan gətirmişdilər.

2004-cü ildə Türkiyə 205.500 tonluq (dünyanın ümumi çay istehsalının 6,4%-i) çay istehsalı ilə dünya üzərindəki ən böyük çay bazarlarından biri olmuşdur. Bundan başqa 2004-cü ildə Türkiyə adam başına 2,5 kq-lıq çay istehsalatı ilə dünya birincisi olmuşdur. İkinci isə İngiltərə olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Türkiyədə çayçılıq

| ⛭Çay (*Camellia sinensis*) |
| --- |
| Ümumi növləri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Qara çay | 
* Darcilinq

 |
| Ulun çay | 
* Darcilinq ulun

 |
| Yaşıl çay | 
* Matça
* Genmaiça

 |
| Ağ çay | 
* Ağ darcilinq

 |
| Fermentasiya olunmuş çay | 
* Puer
* Kombuça

 |
| Qatışdırılmış və ətirli çay | 
* Erl Qrey (Leydi Qrey)
* Jasmin çayı

 |

 |
| Ölkələrə görə | 
* Azərbaycan (müalicəvi bitkiləri)
* Türkiyə

 |
| Mədəniyyət | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ənənələr | 
* Çay mərasimləri
	+ yapon

 |
| Çay ilə bağlı yerlər | 
* *Çaşitsu* (çay otağı)
* *Çayxana* (çay evi)

 |
| Ölkələrə görə | 
* Azərbaycan
* Çin

 |

 |
| Hazırlama | 
* Çay paketi
* Çay kərpici

 |
| Çay və sağlamlıq | 
* Kofein

 |
| Satış | 
* Çayxana

 |
| Çay içkiləri | 
* Qovuqlu çay
* Buzlu çay

 |
| Çay dəsti | 
* Çaynik
* Samovar

 |
| 
* File Commons-da çay
* Category Kateqoriya:Çay

 |
Evdə hazırlanan kəsmik
Mağazadan alınan kəsmik
**Kəsmik** – insan orqanizmi üçün faydalı qidalardan biri olan, qatılaşmış sud məhsulu.

Azərbaycanda xalq arasında kəsmik hazırlamaq üçün təzə sağılmış südə bir qədər qatıq əlavə edilir və ocağa qoyulur, süd qaynama dərəcəsinə çatanda kəsilir (çürüyür). Hazır məhlulu torbaya töküb süzürlər. Azərbaycanın bir sıra rayonunda dələmədən də kəsmik hazırlanır. Kəsmiyin sənaye istehsalı üçün süd turşusu bakteriyaları ilə süd mayalandırılır və zərdab kənar edilir. Kəsmiyin tərkibində zülal, yağ və süd şəkəri ilə yanaşı əvəz olunmayan çoxlu metionin və lizin amin turşuları, kalsium, fosfor, dəmir, maqnezium və s. vardır. Yağlılığına görə kəsmik yağlı (ən azı 18%), yarım yağlı (9%), yağsızlaşdırılmış (0,6%) növlərə bölünür. 100 q yağlı kəsmiyin kaloriliyi 230 kkal-dir (960 kc). 1 kq belə kəsmik yağlılığı 3,0—3,5% olan 5,9—6,9 kq süddən hazırlanır. Hazırda 55 növdən artıq kəsmikli məmulat (kəsmikli tort, krem və s.) istehsal edilir.

Kəsmik körpələr üçün faydalıdır
-------------------------------

6-7-ci ayda südəmər yaşda uşağın kəsmik qəbul etməsi çox faydalıdır. Uşaq üçün yalnız xüsusi uşaq qidası kimi nəzərdə tutulan kəsmik istifadə etmək olar. Kəsmik ilk dövrlərdə ½ çay qaşığı həcmində qəbul edilməli, sonra isə bu, tədricən bir dəfəyə qida qəbulu üçün 30 q-a qədər artırıla bilər. Bu adətən günorta yeməyi porsiyasıdır.
Bu yemək meyvə püresi ilə xüsusilə dadlı ola bilər.

Mənbə
-----

* Kəsmik Arxivləşdirilib 2016-02-14 at the Wayback Machine

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-12-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-10-23.
Mağara daxilində stalaktit və stalaqmitlər
**Damladaş** (*türk.* Damlataş Mağarası) — Türkiyənin Alaniya şəhəri yaxınlığında mağara. Mağara Alaniya yarımadasının qərb qurtaracağında yerləşir. Aralıq dəniz yaxınlığında yerləşən mağaranın yaxınlığında məşhur Alaniya qalası yerləşir. Alaniya şəhərinin mərkəzindən mağaraya 3 km, Antaliyaya isə 124 km-dir. Mağara öz adını iki söz birləşməsindən götürmüş:(*türk.* damla — damla, damcı, *taş* — daş). Çox zaman "cilalanmamış qiymətli daş" və ya "stalaqtit" sözü mənasında işlənilir.

Kəşf olunması
-------------

Mağara ilk dəfə 1948-ci ildə aşkar edilmiş. Sahildə liman tikintisi zamanı daş əldə etmək üçün yaxınlıqdakı qayalıq ərazi partladılmış və nəticədə mağara girişi açılmışdır. Mağara daxilində qeyr-adi gözəlliyə malik stalaqtitlər və stalaqmitlər aşkarlanmış. Tezliklə mağarada araşdırma işləri həyata keçirilmiş və ərazi qoruna ərazi elan edilmiş.

Quruluşu
--------

Damladaş dəniz sahilinin 100 metrliyində yerləşir. Mağara girişi uzun ve ensizdir. Uzunluğu 50 metr olan dəhliz silindir formasındadır. Mağaranın əsas zalı fantastik formalı stalaqititlər və stalaqmitlərlə zəngindir. Bəzilərinin yaşı 15 min ildən çoxdur. Onların daha çox formalaşdığı ərazi 13-14 metr enə, 15 metr hündürlüyə malikdir. Damladaş iki mərtəbəlidir. Ümumi sahəsi 2500 м³-dir. Mağara daxilində radioaktiv mənşəli karbon qazı toplanmış. Daxildə temperatur il boyu +22…+23˚C arasında dəyişir. Rütübətlənmə 90-98 % bərabərdir. Mağara daxili havanın analizi göstərmişdir ki, normal hava ilə müqayisədə mağarada 10-12 dəfə çox karbon 2- oksid toplanmış.

Turizm
------

Damladaş ölkə mağaralarından içində xüsusi ziyarət üçün qurğuların olması ilə fərqlənir. Mağara astma xəstələri üçün müalicəvi təsir göstərir.. Mağara daxilində temperaturunun stabil olması, yüksək rütubətlilik və karbon qazının yüksək konsentrasiyası müalicəvi təsir göstərir. Eləcədə havada cüzi radioaktivlik və ionlaşmanın olması insan orqaniziminə fərqli təsir göstərir. 2010-cu ildə, yeddi ay müddətində mağaranı 114 000 turist ziyarət etmiş, onlardan 2100 nəfəri astma xəstəliyindən əziyyət çəkirmiş. 2014-cü ildə isə mağaraya gələn astma xəstələrinin sayı 4000 çatmış. Mağarada müalicə 21gün çəkir və xəstələr gün ərzində 4 saat mağara daxilində olurlar. Səhər saat 06:00-dan 10:00 qədər mağaraya astma xəstələri buraxılır. Mağaraya trusitlər üçün giriş - 6 tl, astma xəstələri üçün isə - 0,30 tl-dir. Mağara girişi yaxınlığında çimərlik var. Yaxınlıqda kiçik bazar fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Damlataş Mağarası Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine "Sabah" qazeti.
2. 1 2  Туристическая компания «Обновление», пещера Дамлаташ[*ölü keçid*]
3. ↑  "Информационный сайт о Турции". 2017-07-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-27.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-11-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-27.
**Keyt Hadson** (19 aprel 1979[…], Los-Anceles, Kaliforniya) — ABŞ aktrisası.

Həyatı
------

1979-cu ilin aprel ayının 19-da, sənətçi ailəsində anadan olan Keyt Hadson, artıq 3 yaşındaykən "Vanity Fair" adlı jurnalın üz qabığına çəkilib. Anası aktrisa Qoldi Houn, atası isə müğənni Bill Hadson olan qızcığazın, gələcəkdə incəsənət yolunu seçməsi artıq məlum məsələ idi.

Valideynləri, Keyt 2 yaşındaykən boşanıblar. Ona görə də, Keyti anasının dostu olan Kurt Rassel tərbiyə edərək böyüdüb.
İllər sonra,müsahibələrin birində "Öz atam mənə sanki yad olub, mən Kurt Rasseli ata yerinə qoyuram" deyirdi. Uşaqlıqdan rəqsə böyük marağı olan Keyt, elə o zamanlardan ətrafdakıların diqqətini özünə yönəltməyə başladı. Anası onun aktrisa olmasına etiraz edirdi. Buna görə də, məktəbdə təhsilini başa vurduqdan sonra o, Nyu-Yorkda yerləşən universitetlərin birinə daxil olur, lakin buradakı təhsilini yarımçıq buraxır, çünki onun istəyi böyük ekran idi.

1998-ci ildə aktrisanın debütu reallaşdı, amma "Üzücü kədər" və "Rekoşet çayı" adlı filmlər ona məşhurluq gətirə bilmədi.

Bir müddət sonra 2000-ci ildə Keyt tamaşaçılar tərəfindən "Artıq məşhur" filminə görə sevilməyə başlayır. Kemeron Krouya məxsus olan bu lent çoxlu sınaqlardan keçdi. Sonda, bu lentdə ifa etdiyi, ikinci dərəcəli rola görə Keyt Oskara layiq görüldü. 2 il sonra, 2002-ci ildə ona "Hörümçək adam" filmində rol təklif olunur. Lakin o, daha dərin və mənalı filmlərə üstünlük verdiyi üçün rədd cavabı verib, Şekhar Kapura məxsus olan "4 lələk" filmində çəkilir. "Hörümçək adam" filmində isə Keytin yerinə Kirsten Danst lentə alınır.

"Hər gözəlin bir eybi var", deyimini əlində bayraq tutaraq, qulaqlarını gizlətməyə belə çalışmayan aktrisa, hər zaman sol əli ilə yazır.

Aktrisanı tamaşaçılara daha yaxın edən və gənclərin ürəyincə olan "Oğlandan 10 günə necə canı qurtarmaq olar" filmi isə, ən çox izlənilən lentlərdən biri olur.

Keyt Hadson və Metyu Mak Konaxi cütlüyu hələ uzun müddət insanların yaddaşına həkk olunacaq kimi görünür.

Bu lentdə Keyt, canlandırdığı jurnalist redaktorundan maraqlı bir tapşırıq alır. O kimi isə tapmalı, onu sevdirməli və 10 gün ərzində qadınların adətən etdiyi səhvləri etməli idi. 10 gün keçəndən sonra isə, oğlandan yaxa qurtarmalı və bu barədə məqalə çap etməli idi.

İki dəfə ailə həyatı quran aktrisa, elə ikisində də boşanmağa qərar verib. İlk dəfə 2000-ci il dekabrın 31-də müğənni ailəsindən olan Kris Robinsonla nikaha girir. Toy məclisində yalnız dost və yaxınlar iştirak edirdi. Bu xoşbəxt cütlük 3 il sonra o, boşanmağa qərar verir. Bu nikahdan onun Rayder adlı bir oğlu da var.

"O, mən və onun dostları" filmində Keytin sevgilisi rolunu canlandıran Ouen Uiolson, elə həyatda da sevgilisinə çevrildi. Onlar ailə qurdular, lakin bu nikah da uzun çəkmədi.

Maraqlı faktlardan biri də odur ki, "Doqquz" filmində baş rola görə Enn Xetuey və Siyenna Miller kimi məşhur aktrisalar mübarizələr aparsalar da sonda bu rol Keyt Hadsona verildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  .
2. 1 2  Kate Hudson // GeneaStar.
3. 1 2  Kate Hudson // Roglo. 1997.
4. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Qarvan burnu** (bolq. *нос Гарван*, ‘Nos Garvan’ \'nos 'gar-van\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən cənubda yerləşən burundur. Burun Retije buxtasından şərqdə yerləşmişdir.

Burun şimal-şərqi və şimali Bolqarıstanda yerləşən Qarvan şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Vyu burnundan 7.18 km şimal-şərqdə, Boil burnundan 5.82 km şimal-şərqdə, Kamel nunataklarından 8.68 km cənubda-şərqdə, Kardinal dağından 8.23 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
**Qarağalıq** — Naxçıvan MR-də Naxçıvan şəhərində qəsəbədir. Qəsəbə Araz çayının sahilində, şəhər mərkəzindən cənub-qərbində 7 km məsafədə yerləşir. Culfa - Uluxanlı dəmir yolu xəttinin (1908) tikintisi zamanı yaradılıb. Hazırda stansiya kimi də istifadə olunur.

Etimologiya
-----------

Qarğalıq qəsəbəsinin adı qarğa(türk qəbiləsindən birı) və -lıq şəkilçisinin komponentlərindən yaranmış, mənası "Qarğa qəbiləsinə mənsub yer" deməkdir. Qarğa etnonimi həmçinin başqa türk xalqalrında da Azərbaycandakı kimi işlənməkdədir. Məsələn, qaraqalpaq tayfalarından birinin adı kimi də qeyd olunur. Bu ada qırğızlar və özbəklər arasında, əlavə olaraq Qərbi Sibiri də türk xalqları arasında çox rast gəlinir. Krımda, Şimali Qazaxıstan, Tatarıstanda da Qarğalı toponimlərinə çox rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *AMEA, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.* Naxçıvan Ensklopediyası. volume I. Bakı: AMEA. 2005. səh. 321. ISBN 5-8066-1468-9.
2. ↑  "Bələdiyyə İnformasiya Sistemi" (Azərbaycan dili). September 24, 2008 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Azərbaycan Toponimləri Ensklopedik Lüğəti'.II cilddə. c.I. s. 304. Bakı: "Şərq-Qərb". 2007. ISBN 978-9952-34-155-3.*

Həmçinin bax
------------

| ⛭Naxçıvan şəhərinin yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Qəsəbələr | Əliabad |
| Ləğv olunmuş qəsəbələr | Xətai |
| Kəndlər | Başbaşı • Bulqan • Qaraçuq • Qaraxanbəyli • Hacıniyyət • Tumbul |
**Qazı** (*qaz.* қазы, qırğ. казы, başq. ҡаҙы, tatar. казылык, özb. qazi, krımtat. къазылыкъ) — bir sıra türk xalqları arasında sucuq və beşbarmaq hazırlanmasında istifadə edilən at ətli kolbasa,delikatesdir. Həm də qazı sözü bu kolbasanın hazırlanmasında istifadə olunan qabırğa yağı mənasını ifadə edir.

Tarixi
------

Nur-Sultanda restoranda verilən qazı-karta
Qaza-Kartanın hazırlanması
At əti çox kaloridir və köçərilərin həyatının sərt iqlim şəraitinə uyğunlaşmasında və uzun ömürlü olmalarına kömək edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bütün atlar ət üçün kəsilmir və at əvvəlcədən kökəldilir. Atlar bütün il boyu kəsilə bilinsə də, əsasən "soğum" fəslində(*qaz.* соғым, qırğ. согум, tatar. сугым) - ilin sonuna, qışa doğru kəsilir.

**Qazı**, başqırdlar, qırğızlar və qazaxların milli mətbəxinin ayrılmaz bir hissəsidir, ən sevdikləri yeməklərdən biridir.
**Karta** isə (*qaz.* қарта, başq. ҡарта) — atın bağırsağıdır (içindəki yağ ilə). Yuyulur və yüngülcə duzlanır. Qaynadılmış şəkildə istifadə olunur. Türk xalqları (qazaxlar, qırğızlar, tatarlar, qaraqalpaqlar) arasında bu bir delikates hesab olunur. Tatarlar atın bağırsağı içərisindəki yağı ilə birgə **əylendirmə** (*әйләндермә*) deyilir.

Hazırlanması
------------

Çox vaxt qazı və karta ətlə birlikdə bişirilir (*qaz.* ет, qırğ. эт, tatar. it) və birlikdə böyük bir yemək kimi verilir. Narın və ya beşbarmaq ilə birlikdə süfrəyə verilə bilər.

Tatarlarda at əti, payızın sonlarında bağırsaqları ilə birlikdə çəlləklərdə marina edilir və mart ayında doldurulmağa başlayır və qurudulmaq üçün asılır, sonra qurudulur və ya hisə verilir.

Qazaxıstanda fərqli cürdə hazırlanır: kəsilən atın cəmdəyindən qabırğalı ət kəsilir, mütləq yağlı hissəsi olmalıdır və qanın 5-7 saat boşalmasına icazə verilir. Bağırsaqlar yaxşı yuyulur və 1-2 saat duzlu suda saxlanılır. Bir az qurudulmuş ət zolaqlar şəklində nazik kəsilir. Sərt tikə kəskin bıçaqla kəsilir, qığırdağı çıxarılır və yağı dağılmır. Hazırlanmış ət duzlanır, istiot, istəyə görə xırda doğranmış sarımsaq əlavə olunur və 2-3 saat bükülür. Bundan sonra ət bağırsaqlara doldurulur, ucları bağlanır, sonra kiçik atəşdə ən azı 2 saat geniş bir qabda bişirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Казы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0.
2. 1 2  I ate horse ass in Kazakhstan Arxivləşdirilib 2015-02-09 at the Wayback Machine Vice

Həmçinin bax
------------

* Sucuk
* Başqırdıstan mətbəxi
* Qazaxıstan mətbəxi
* Tatar mətbəxi
* Özbəkistan mətbəxi
* At əti

Ədəbiyyat
---------

* *ru:Похлёбкин В. В.* Казахская и киргизская кухня//Национальные кухни наших народов
* *К. Махмудов.* Узбекские блюда. — Ташкент: Узбекистан, 1976. — С. 301.
* *Ю. А. Ахметзянов*, *Р. Г. Мухамедов*, *Х. С. Бикбулатова*, *Р. Г. Иванов* — «Татарская кухня» ru:Казань Татарское книжное издательство, 1985—319 с. с ил.; 8 л. вкл.
* *Баймуканов Д. , Акимбеков А. , Юлдашбаев Ю. , Исхан К..* Технология производства национальных изделий и блюд из конины в Казахстане (PDF) // Пищевая индустрия (журнал). № 3 (33).  — 2017. iyun.

Xarici keçidlər
---------------

* Рецепт приготовления Казы // mysmenu.ru
* Казы
Qazlı sudan çıxan qaz qabarcıqları
**Qazlı su** — mineral sərinləşdirici içki və ya karbon qazı ilə doymuş adi su.

Növləri
-------

QOST 28188-2014 uyğun olaraq karbon dioksid ilə doyma baxımından üç növ karbonlu su var:

* karbon dioksid səviyyəsində 0,2% -dən 0,3% -ə qədər azqazlı;
* orta qazlı — 0,3-0,4 %;
* çox qazlı — 0,4 %-dən çox.

Tarixi
------

Qazlı su istehsal edən sovet avtomatı, Sankt-Peterburq su muzeyindəki nümunə

Təbii qazlı su qədim dövrlərdən bəri tanınır və dərman vasitələri kimi istifadə olunur. Hipokrat öz əsərinin bir bütöv fəslini suya həsr etmiş və suyu xəstənin yalnız içməsi üçün deyil, onun içində üzməsi üçün də olduğunu söyləmişdir. XVIII əsrdə mənbələrdən alınan mineral su butulkalarda dünyaya yayılmağa başlanmışdır. Ancaq çox bahalı idi və tez xarab olurdu. Buna görə də sonradan suyun süni şəkildə qazlaşdırmasına cəhdlər edilmişdir. Qazlı suyu ilk dəfə 1767-ci ildə ingilis kimyaçısı Cozef Pristli yaratmışdır.

Nəhəng istehsalçılar
--------------------

* Dr. Pepper Snapple Group (ABŞ)
* PepsiCo, Incorporated (ABŞ)
* The Coca-Cola Company (ABŞ)

Həmçinin bax
------------

* Mineral su

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Qazlı su*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* The Priestley Society
* Priestley's paper *Impregnating Water with Fixed Air* 1772
* Interview with one of New York City's last seltzer delivery men
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Telman.

**Telman Həsən oğlu Salahov** (1 fevral 1937; Gəncə, Azərbaycan SSR) — azərbaycanlı futbolçu və məşqçi, SSRİ idman ustası və əməkdar məşqçisi. 2013-cü ildən "Sumqayıt FK"nın Müşahidə Şurasının üzvü olan Telman Salahov 2016-cı ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalına layiq görülüb.

Həyatı
------

Telman Salahov 1937-ci il fevralın 1-də Gəncə şəhərində Həsən Salahovun və Kəklik Əzizovanın ailəsində anadan olub; əslən Gəncə şəhərindəndir.

Atası Həsən Salahov Azərbaycan SSR Daxili İşlər Nazirliyinin zabiti, anası Kəklik Əzizova isə evdar xanım olub.

Karyerası
---------

Telman Salahov futbolçu karyerasına 1961-ci ildə Sumqayıtın "Temp" komandasının heyətində başladı. Həmin il Sovet İttifaqının B divizionunda çıxış edən "Temp" komandasında Salahov birinci qolunu aprelin 22-si Leninqradın "Pamir" komandasının qapısına vurdu. Mayın ayının 7-i Kirovabadın "Dinamo" komandası ilə görüşdə Telman Salahov komandasının qələbə qolunu, "Alqa" Frunze ilə görüşdə isə təsəlli qolunu vurdu. Artıq "Temp" komandasının əsas heyət futbolçularından olan 24 yaşlı Salahov iyun ayında Cambulun "Metallist" (3:2) və Düşənbənin "Energetik" (2:1) komandaları ilə görüşdə komandasının bərabərlik qollarını vurdu.

### Statistikası

| Komanda | Mövsüm | Çempionat | Kubok |
| --- | --- | --- | --- |
| Liqa | Oyun | Qol | Oyun | Qol |
| Temp Sumqayıt | 1961 | B divizionu | 27 | 9 | - | 0 |

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Pamir" Leninqrad 1:1 "Temp" Sumqayıt oyununun protokolu". www.footballfacts.ru. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2016.
2. ↑  ""Temp" Sumqayıt 2:1 "Dinamo" Kirovabad oyununun protokolu". www.footballfacts.ru. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2016.
3. ↑  ""Alqa" Frunze 2:1 "Temp" Sumqayıt oyununun protokolu". www.footballfacts.ru. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2016.
**Qızılca Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1984-cü ilin fevralında Gədəbəy meşə təsərrüfatının Qızılca meşəçiliyi sahəsində yaradılmışdır. Onun yaradılmasında əsas məqsəd ərazinin təbiət kompleksini, xüsusilə məhv olmaq təhlükəsində olan heyvanlar və bitki nümunələrini qorumaqdır. Sahəsi 5135 hektardır.

Ərazidə meşə və meşə altından çıxmış dağ- bozqır bitkiləri inkişaf etmişdir. Burada meşəni əmələ gətirən əsas ağac cinsləri palıd, fıstıq və vələsdir. 
Yasaqlıqda cüyür, qonur ayı, çöl donuzu, dovşan kimi heyvanlar qorunur.Respublika ərazisinin 0.006%-nə, yasaqlıqların ümumi ərazisinin isə 2.1%-nə bərabərdir.
Ərazi 1500-2000m hündürlükdə yerləşir; dağ sistemləri dərin dərələrlə parçalanmışdır.

Yasaqlığın ərazisində bir neçə kiçik çay vardır. Bu çaylar orta axım zonasına aid olub, hər kvadrat kilometr ərazidə 10-15l/san su axıdır. Onların qidalanmasının 50%-i qrunt, 30%-i qar, 20%-i isə yağış suları hesabınadır; çayların maksimum su axıtma dövrü aprel-iyun aylarına təsadüf edir.

Ərazidə meşə və meşə altından çıxmış dağ-bozqır bitkiləri inkişaf etmişdir. Burada meşəni əmələ gətirən əsas ağac cinsləri palıd, fıstıq və vələsdir. Fıstıq meşələri 1340, vələs meşələri 1240, palıd meşələri isə 900 ha ərazini əhatə edir, seyrək meşəliklər 307 hektar sahədə yayılmışdır. Ərazidə meşəsiz sahələr 502 ha çatır. Meşələrdə, həmçinin, ağcaqayın, göyrüş, müxtəlif meyvə ağac cinsləri, onlarla dərman bitkiləri, endemik bitkilər geniş yayılmışdır.

Burada cüyür, qonur ayı, çöl donuzu, dovşan və s. heyvanla, müxtəlif quşlar qorunur.

Mənbə
-----

1. ↑  "Dövlət Təbiət Yasaqlığı". 2010-05-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-06-02.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları

| ⛭Azərbaycanın qorunan təbiət əraziləri |
| --- |
| Milli parklar | 
* Abşeron
* Ağgöl
* Altıağac
* Göygöl
* Hirkan
* Qızılağac
* Samur-Yalama
* Şahdağ
* Şirvan
* Zəngəzur

 |
| Qoruqlar | 
* Altıağac
* Bəsitçay
* Eldar Şamı
* Göygöl
* İlisu
* İsmayıllı
* Korçay
* Qaragöl
* Qarayazı
* Qızılağac
* Qobustan
* Palçıq vulkanları
* Pirqulu
* Şahbuz
* Şirvan
* Türyançay
* Zaqatala

 |
| Yasaqlıqlar | 
* Arazboyu
* Arpaçay
* Bəndovan
* Bərdə
* Daşaltı
* Gil adası
* Hirkan
* Korçay
* Qax
* Qarayazı-Ağstafa
* Qəbələ
* Qızılca
* Qubadlı
* Qusar
* Laçın
* Ordubad
* Şəki
* Şəmkir
* Rvarud
* Zaqatala
* Zuvand

 |
| Ramsar yerləri | 
* Ağgöl
* Qızılağac

 |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Telman.

**Telman Muxtar oğlu Bəkirov** — Alim, texnika elmləri doktoru, Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, Rusiya Elmi-Tədqiqat Qaz İnstitutunun laboratoriya rəhbəri.

Həyatı və elmi fəaliyyəti
-------------------------

Telman Bəkirov 1941-ci ildə Qazax şəhərində anadan olmuşdur. Qazax şəhər 1 saylı orta məktəbi bitirmişdir. 1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Neft və Kimya İnstitutuna (indiki Neft və Sənaye Universiteti) daxil olmuş və 1965-ci ildə bitirmişdir. 1965–1970-ci illərdə Respublikanın kimya və qaz sənayesi müəssisələrində mühəndis vəzifəsində işləmişdir.

1970-ci ildə Moskvaya gedərək Ümumittifaq Elmi-Tədqiqat Qaz İnstitutunda aspirant, elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır.

1972-ci ildə "Yüksək təzyiqdə karbohidrogenli qazların absorbsiya qabiliyyətinin tədqiqi" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək texnika elmləri namizədi elmi dərəcəsi almışdır.

1991-ci ildə "Təbii qazların ilkin emalının absorbsiya prosseslərinin intensivləşdirilməsi" mövzusunda dissertasiya işini mudafiə edərək texnika elmləri doktoru elm dərəcəsi almışdır.

Tədqiqat işləri ittifaqın neft və qaz yataqlarında geniş tətbiq olunmuş, Urenqoy və Yamburqda çox səmərəli nəticələr vermişdir.

200-dən çox elmi əsərin, 4 monoqrafiyanın, bir kitabın, 20 kəşfin müəllifidir.

Amerika Birləşmiş Ştatlarında və Fransada çox mötəbər tədbirlərdə təbii qaz problemlərinə həsr olunmuş konfranslarda çıxış etmişdir.

Telman Bəkirov Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.

Ömrünün axırına qədər Rusiya Elmi-Tədqiqat Qaz İnstitutunda laboratoriya rəhbəri olmusdur.

2001-ci ildə Moskva şəhərində vəfat etmiş, Qazax şəhərində dəfn olunmuşdur.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Qaspaçonun vervis olunması forması
Hazır qaspaço satışda
**Qaspaço** (ispan dilində: gazpacho) — İspan mətbəxinə aid, təzə tərəvəzdən püre halında bişirilən yüngül soyuq şorba, ilin isti fəsillərində hazırlanır və yeyilir. Tərkibində heyvan mənşəli ərzaq olmadığına görə vegetarian yeməklərdən hesab olunur.

Etimologiyası
-------------

"Qaspaço" sözünün mənşəyi ilə əlaqədar bir neçə mülahizələr mövcuddur. V əsrə qədər Əndəlus ərəblərin, bədəvilərin və yəhudilərin evi hesab olunurdu. "Qaspaço" sözünün məhz bu dövrdə meydana çıxdığı ehtimal olunur. Digər bir mülahizəyə görə şorbanın adı bədəvi mənşəli "caspa" sözündən yaranıb, "qalıq, artıq qalanlar" deməkdir. Yəni qaspaço hazırlamaq üçün evdə artıq qalanlardan istifadə olunurdu. Başqa bir fərziyəyə görə isə bu ad yəhudi *«gazaz»* sözündən yaranıb, "tikələrə bölünmüş, doğranmış" deməkdir ki, bu da yeməyin hazırlanması prosesini əks etdirir.

Bəzən isə bu yeməyin adı düzgün olmayaraq "qaspaçço" şəklində yazılır. Yeməyin adında iki "ç" hərfinin işlədilməsi italyan dili üçün xarakterikdir, Portuqaliya dilində isə şorbanın adı "Qaspaşu" (*gaspacho*) şəklində ifadə olunur.

Tarixi
------

Eramızın əvvəllərində Əndəlusda sadə adamlar suda sirkə, zeytun yağı, quru çörək, sarımsağı qarışdıraraq yemək hazırlayırdılar. Bu onların əsas yeməyi olduğundan tarla işləri zamanı onlar bir neçə nəfəri ("gazpachero") bu yeməyi hazırlamaq üçün ayırırdılar.

Qaspaçoya pomidor yalnız XIX əsrin əvvəllərindən əlavə olunmuşdur.

Vaxtilə yoxsulların yeməyi hesab olunan qaspaço bu gün artıq ciddi xarakter almış və çox məşhurlaşmışdır. İspaniyanın Sarsuela kral sarayında tarixdə ilk dəfə olaraq 2013-cü ilin iyununda kral və kraliça tərəfindən qəbul zamanı ənənvə olaraq taxta boşqablarda qaspaço şorbası verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Oxford English Dictionary, 2nd. ed cites R. Ford Hand-bk. Travellers in Spain I. i. 69 (1845) "Gazpacho..is a cold vegetable soup composed of onions, garlic, cucumbers, pepinos, pimientas, all chopped up very small and mixed with crumbs of bread, and then put into a bowl of oil, vinegar, and fresh water."
2. ↑  "Рецепт и история гаспачо". 2016-06-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-18.
3. ↑  "Статья — «Испанский гаспачо»". 2014-07-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-18.

Xarici keçidlər
---------------

* Гаспачо (Испанская окрошка) Arxivləşdirilib 2020-10-19 at the Wayback Machine // Панир.ру — сборник вегетарианских рецептов
* Гаспачо по-андалузски // povarenok.ru
**Qasım Mustafayev** - Azərbaycan alimi, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi.

Həyatı
------

Mustafayev Qasım Əli oğlu Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalının Güllübulaq kəndində dünyaya gəlmişdi. 
Qasım Mustafayevin çoxillik pedaqoji fəaliyyəti vardı. Onun müəllimlik fəaliyyəti Azərbaycan Dövlət Püdaqoji Universiteti və Naxçıvan Dövlət Universiteti ilə bağlıdır.

1965-ci ildə dissertasiya müdafiə edib fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsi aldı.

1972-ci ildə Xankəndində Pedaqoji İnstitutut yaradılan kimi orada dərs deməklə bərabər, riyazi analiz kafedrasının müdiri işləyirdi. O, yeganə alim idi ki, riyazi analizdən üç dildə (Azərbaycan, rus və erməni) mühazirələr oxuyurdu.

Elmi fəaliyyəti geniş idi. O, bununla bərabər "orta məktəblərdə riyaziyyat" televiziya-tədris proqramının uzun müddət aparıcısı olmuşdu.

Qasım Mustafayev altı ilə yaxın Naxçıvan Dövlət Universitetinin prorektoru, 1984-1987-ci illərdə rektor əvəzi işləmişdir.

1989-cu ildə vəfat edib.

Qasım Mustafayevin eserleri

Orta məktəblərdə riyazi analiz elementlərinin tədrisi. (Bakı, 1967),

Riyaziyyatdan fakültətiv məşğələlərə dair tapşırıqlar. (Bakı 1973)

Riyaziyyat terminləri lüğəti (ingiliscə-rusca-azərbaycanca). Prof. H.Ağayev, prof. F.Maqsudovla birgə; Bakı, 1979)

Xarici keçidlər
---------------
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Qaston Orleanski.

**Qaston Orleanski** (*fr.* Gaston d'Orléans; 28 aprel 1842[…], Nöyi-sür-Sen, Sena[d] – 28 avqust 1922[…], Rio-de-Janeyro) —

Həyatı
------

28 aprel 1842- ci ildə Neyi syor-Sendə anadan olmuşdur. 28 avqust 1922-ci ildə vəfat etmişdir. O fransız şahzadəsi Lui Orleanın övladı, Hersoq de Nemurun və fransız kralı Lui Filipin nəvəsi idi.Braziliya şahzadəsi İzabellanın əsri idi. Onun İzabelladan dörd övladı olmuşdur.

Paraqvay müharibəsində iştirakı
-------------------------------

Paraqvay müharibəsində Braziliya ordusuna komandanlıq etmiş və cəsurluğu ilə seçilmişdir.Ömrünün sonuna yaxın marşal rütbəsi alır. Müasir araşdımaçı - tarixçilər onu hərbi çinayyətlərdə itdiham edilsədə hec biri təstiqini tapmır. Parqvay müharibəsinin son bir ilində partizan dəstələrinə qarşı vuruşan 21,000-lik müttəfiqlər ordusuna rəhbərlik etmişdir.

Ailə həyatı
-----------

O İzabella ilə nigahdan 10-il sonra onların övladı doğulur amma ölür. Sonradan onların üçəm əkiz övladları olur.XIX əsrə xas varlı ailələrdən fərqli olaraq onlar sevgi əsasında ailə qurmuşdular.Braziliyanın demək olar ki, bütün vilayyətlərinə səfər etmişdir.Əsasən ordu arasında böyük nüfüza malik olmuşdur.1889-cu il noyabrda baş vermiş hərbi çevrilişin qarşısını ala bilmir. Ölkə monarxiyadan respublikaya çevrilir. Ölkəni tərk etməli olur.1921-ci ildə yenidən Braziliyaya çevrilir. Həmin ilin 28 avqust tarixində Atlantik okeanında gəmidə vəfat edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Lundy D. R.* Louis Philippe Marie Ferdinand Gaston d'Orléans, Comte d'Eu // The Peerage (ing.).
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Louis Philippe Marie Ferdinand Gaston d'Orléans Eu // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.

Xarici keçidlər
---------------

* Paraqvay müharibəsində iştirak etmiş Braziliyadan olan zabitlər
**Qarşılıqlı əvəzolunma** - maşın, aqreqat, mexanizm, apparat və s. texniki konstruksiyaların hissələrinin və düyümlərinin əlavə emala ehtiyac olmadan, onun işləmə qabiliyyətinə qoyulmuş əvvəlki tələbləri ödəməklə qarşılıqlı dəyişdirilməsinə imkan verən xassələr toplusudur. Geniş mənada qarşılıqlı əvəzolunma müasir texnikanın inkişafını səciyyələndirən kompleks anlayışdır. Bu baxımdan qarşılıqlı əvəzolunma maşının, cihazın və s. layihələndirməsi, istehsal texnologiyasını və istismarını özündə cəmləşdirir. O, xalq təsərrüfatı üçün böyük əhəmiyyətə malik olub, iri seriyalı və kütləvi istehsalın əsasını təşkil edir. Yalnız qarşılıqlı əvəzolunmanı təmin etməklə bir ölkə daxilində yox, hətta müxtəlif ölkələrdə yerləşən müəssisələr arasında kooperasiya yaratmaq mümkündür. Əgər istehsal olunmuş hissə yığma zamanı heç bir uyğunlaşdırmaya, seçməyə və başqa əlavə işlərə ehtiyac olmadan, maşın və ya mexanizmə qoyulmuş bütün texniki tələbləri ödəyə bilirsə, onda belə qarşılıqlı əvəzolunma tam adlanır. Məsələn lampaların yivləri, ştepsel çəngəlləri, vintlər, qaykalar, yastıqlar və s. yalnız tam qarşılıqlı əvəzolunma şəraitində tətbiq oluna bilirlər. 
Bəzi hallarda yığma zamanı hissələrdən birinin, və ya bir qrupunun ilkin seçilməsi və əl əməliyyatlarının tətbiqi ilə uyğunlaşdırılaraq qrup üzrə yığılması, və ya selektiv yığma prosesində uyğun gələn hissənin seçilib quraşdırılması iqtisadi və texniki cəhətdən əlverişli olur. Belə olan halda qarşılıqlı əvəzolunma natamam sayılır. Bu üsul əsasən müəssisələrdə maşınların yığılması zamanı tətbiq olunur və ehtiyat hissələrinə aid edilmir. Qarşılıqlı əvəzolunmanın yerinə yetirilməsi üçün əsas şərtlərdən biri İSO tərəfindən ölçülərə qoyulmuş müsaidələrə riayət olunmasıdır.

Mənbə
-----

* Mövla-zadə, V.Maşınqayırma texnologiyası. Bakı: AzTU, 2008. II Hissə.422 s.
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
**Bilyard şarı** - Bilyard oyununda istifadə olunan iri toplar.Oyunda çəhrayı,qara,qırmızı,qəhvəyi,yaşıl,sarı şarlar olur.Qara şar 7 bal,qəhvəyi,sarı və yaşıl şarlar 3 bal ,çəhrayı şarlar 5 bal ,Qızmızı şarlar 1 bal qazandırır.Bu şarlar (Qəhvəyi,çəhrayı,sarı,yaşıl və qara)sadəcə oyunda xal qazanmaqçündür.Onları səbətə atanda top yenidən stola qoyulur və oyunçunun xalı artır.(çoxballı şarı iki səfə təkrar səbətə atmaq olmaz.)Rəngli şarların hərəsindən bir dənə,Qızmızı şarlar isə 5 dənə olur.Qızmızı şarlar bitəndə digər şarlar səbətə düşsə belə qalır.Ən sonda (şarlar bitəndə) balı çox olan qazanır.

Bilyard şarları

Tarixçə
-------

### Yeni materialdan istifadə

XIX əsrdə Avropada və ABŞ-də bilyard oyunu çox populyar olmuşdur. Bu oyunun kütləviliyinə əngəl olan yeganə amil onun şarları idi.

Çünki bilyard şarları əvvəllər fil sümüyündən hazırlandığı üçün çox baha idi. 1860-cı illərdə bilyard şarlarının düzəldilməsi üçün fil sümüyünə alternatıv bir material icad edənə 10 min dollar dəyərində mükafat da ayrılmışdı. Bu məbləğ, o dövrlər üçün çox nəhəng bir məbləğ idi.

Fil sümüyünə alternativ olan bir material dedikdə, bu material bilyard şarlarının bütün əlamət və keyfiyyətlərini özündə əks etdirməli idi. Belə ki, həmin material bərk və ağır, nəmə və zərbələrə qarşı davamlı, sığallı və bir az da elastik olmalı idi. 10 min dollarlıq mükafatı amerikalı ixtiraçı D. Hayett almışdır. O, 1869-cu ildə ilk dəfə olaraq çox ucuz bilyard şarları hazırlamışdır. İxtiraçı D. Hayett bu şarları özünün ixtira etdiyi "selluloid"dən hazırlamışdır. Bu materialdan hazırlanan bilyard şarları fil sümüyündən hazırlanan bilyard şarlarının bütün keyfiyyət və əlamətlərini özündə əks etdirirdi.

### Keçmiş dövrlərdə

Bilyard oyunu yaranandan indiyədək bilyard şarlarını müxtəlif materiallardan hazırlayıblar. Amma ilk öncə bu şarlar fil sümüyündən hazırlanırdı. Daha doğrusu, dişi filin dişindən düzəldilən bilyard şarları ən ideal və ən bahalı hesab olunurdu və hal-hazırda da bu çür şarlar çox bahadır.

Bilyard şarlarının fil sümüyündən hazırlanması dişi fillərin kütləvi qırğınına səbəb olundu. Dişi filin bir dişindən 4-5 şar düzəlməsini nəzərə alsaq, bir komplekt bilyard şarlarının düzəldilməsi 2 ana filin məhv edilməsi demək idi. Bundan başqa o dövrlər kiylər də (bilyard çubuqları) fil sümüyündən hazırlanırdı. Bilyard şarlarına və kiylərə (çubuqlar) görə dişi fillərin məhv edilməsi fillərin kökünün kəsilməsinə gətirib çıxara bilərdi. Bu səbəbdən də bilyard şarlarının hazırlanması üçün mütləq fil sümüyünə alternativ bir sintetik material icad edilməli idi və amerikalı ixtiraçı D.Hayett buna nail oldu. Sonralar kiylər də bərk, möhkəm oduncaqlı ağaclardan hazırlanmağa başlandı.

Onu da qeyd eləmək lazımdır ki, əvvəllər tək fil sümüyündən deyil, begemotların, morjların, vəhşi donuzların və balinaların dişlərindən və sümüklərindən də bilyard şarları və kiylər hazırlanırdı. Sonralar isə şarlar və kiylər sintetik materiallardan hazırlanmağa başlandı. Bu canlıların kütləvi qırğınının qarşısını aldı.

Həmçinin bax
------------

* Bilyard

Mənbə
-----

* Azens.az Bilyard şarları nədən hazırlanır? Arxivləşdirilib 2014-10-31 at the Wayback Machine
**Adam Erikoviç Laksman** (*rus.* Адам Эрикович Лаксман; 1766 – 1806) – fin əsilli Rusiya leytenantı. 1792–93-cü illərdə Rusiyanın Yaponiya ekspedisiyasına başçılıq etmişdir.

Yaponiya ekspedisiyası
----------------------

Təbiətşünas atası Erik Laksman tərəfindən təşkil olunan və İmperatriça II Yekaterina tərəfindən göndərilən Yaponiya ekspedisiyasının məqsədi qəzaya uğramış yapon dənizçiləri Yaponiyaya qaytarmaq kimi göstərilmişdi. Lakin əsl məqsəd Yaponiya haqqında informasiya toplamaq və ticarət əlaqələri qurmağın mümkünlüyünü yoxlamaq idi.

Həmin dövrdə Yaponiyanın izolyasiya şəraitində olmasına baxmayaraq, Adam Laksman və başçılıq etdiyi *"Ekaterina"* gəmisinin heyəti 9 oktyabr 1792-ci ildə Hokkaydonun Nemuro limanında qonaqpərvərliklə qarşılanmış, qışı burada keçirmişdirlər. Laksman 1793-cü ilin iyulunda Hakodate şəhərinə doğru yelkən açmış, buradan quru yolu ilə Matsumae şəhərinə çataraq Tokuqava şoqunluğu tərəfindən göndərilmiş İşikava Şoqen və Murakami Dayqaku ilə görüşmüşdür. Onlar Laksmanın paytaxta gəlməsinin qarşısını almaqla vəzifləndirilmişdilər.

Yaponiya rəsmilər qəzaya uğramış yapon dənizçiləri qəbul etmiş və ruslarla hədiyyə mübadiləsi aparmışdırlar. Lakin Laksmanın etimadnaməsini və məktublarını özünə qaytarmış, ticarətlə bağlı müzakirə aparmaqdan imtina etmişdirlər. Yaponlar ona bildirmişdilər ki, bu cür məsələlər xaricilər üçün açıq olan yeganə liman Naqasakidə müzakirə oluna bilər və Laksmana Rusiya gəmisinin Naqasakiyə daxil olmasına icazə verən sənəd vermişdirlər. Laksman bu icazə sənədindən istifadə etməsə də, Rusiyaya aparmışdır.

Erik Laksman, İmperatriça Yekaterina, eləcə də, Yaponiya ekspedisiyasını maliyyələşdirən səyyah Qriqori Şelixovun ölümü Naqasaki icazəsinin sınaqdan keçirilməsini təxirə salmışdır. Şelixovun kürəkəni olan Nikolay Rezanovun Naqasakiyə daxil olmaq üçün cəhd göstərdiyi 1804-cü ilə qədər başqa heç bir rus Yaponiyaya səyahət etməmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Kodansha Encyclopedia of Japan
2. ↑  *Shchepkin, Vasiliy Vladimirovich; Kartashov, Kirill Mikhailovich.* "Ritual and Law: Reception of Adam Laxman's expedition in Japan" (PDF). Russian Japanology Review. 1. 2018: 149–158. 2021-08-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-06-08.

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). IV cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 372. ISBN 0-87011-624-7. İstifadə tarixi: 7 iyun 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* Yaponiya Milli Arxivləri: Hokusabunryaku, 1794.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Prabook |
| Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0000 3360 7862 · LCCN: n92082918 · VIAF: 45961779 · WorldCat VIAF: 45961779 |
**2019 Hindistan-Pakistan Münaqişəsi** - Kəşmirdə 2019-ci ildə baş verən və davam edən münaqişədir. Uzun müddətli Hindistan-Pakistan münaqişəsinin bir hissəsidir.

Hadisələrin gedişatı
--------------------

Hindistanın mübahisəli Kəşmir bölgəsində Pulvamedə polisin 14 fevral 2019-cu ildə islamçı qruplaşmasının hücumuna məruz qalması münaqişənin başlanmasına səbəb oldu. Hücum nəticəsində Hindistan polisinin mərkəzi ehtiyatı güclərinin 45 əməkdaşı həlak oldu. İndiyədək hind təhlükəsizlik qüvvələrinə qarşı ən qanlı hücum kimi qiymətləndirilən bu hadisəyə görə Hindistan hökuməti qonşu Pakistanı ittiham edib. Lakin rəsmi İslamabad insidentlə heç bir əlaqəsinin olmadığını bildirir. Bununla əlaqədar İslamabad və Nyu-Delhidəki səfirlər məsləhətləşmələr üçün qarşılıqlı şəkildə geri çağırılıb.

26 fevral 2019-cu ildə Hindistan Hərbi Hava Qüvvələri 12 ədəd "Mirage 2000" çoxməqsədli qırıcı təyyarəsi mübahisəli Kəşmir bölgəsində Pakistanın nəzarəti altında olan ərazilərə 1000 kiloqrama qədər bomba atıldığını iddia edib. Hindistanın məlumatına görə, hücumun gedişatında təxminən 350 döyüşçü öldürülüb. Lakin Pakistanın yaydığı kadrlarda bombaların meşədə boş əraziyə düşdüyü və heç kimin zərər görmədiyi göstərilirdi. 

27 fevral səhər saatlarında Hindistan HHQ-nin iki təyyarəsi Pakistan silahlı qüvvələri tərəfindən Kəşmir rayonunda vurulub və nəticədə iki hindistanlı pilot Pakistanda həbs edilib. Həmin günü Pakistanın hava məkanı bütün təyyarələr üçün qapalı elan olunub. Aviazərbədən sonra Hindistan cavab zərbəsindən ehtiyat edərək Hava Hücumundan Müdafiə qüvvələrini Pakistanla sərhəd boyunca tam döyüş hazırlığına gətirdi. 27 fevralda bütün gün ərzində atıcı silahın və minaatanların tətbiqiylə Pakistan və Hindistan ordularının arasında nəzarət xətti boyunca atışmalar gedirdi. Pakistan rəsmi şəxsləri bildirdilər ki, ən azı dörd mülki sakin öldürülmüş və on biri yaralanmışdır. Hindistan yaralanmış 10 hind əsgəri haqqında məlumat verir.

Həmçinin bax
------------

* Hindistan–Pakistan münasibətləri

İstinadlar
----------

1. ↑  Hindistan Pakistana aviazərbələr endirdi[*ölü keçid*]
2. ↑  "Heavy firing by Pakistan along LoC, Army strongly retaliates" (ingilis).. 2019-02-26. 2019-05-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-28.
3. ↑  *India Today Web Desk New DelhiFebruary 27, 2019UPDATED: February 27, 2019 06:20 Ist.* "J&K: Pakistan army uses tanks on LoC in Sialkot sector, situation tense, say sources" (ingilis). India Today. 2019-02-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-28.
**Arazbar tüməni** — Elxanilər dövrünə yaranmış inzibati ərazi vardı.

Arazbardan inzibati ərazi kimi bəhs edən tarixçilərdən biri də Fəzlullah Rəşidəddindir. Tarixçi oğlu Məcidəddinə yazdığı məktubunda bildirir ki, Dizmar və Arazbar vilayətləri 15 min man nar tədarük edir. XVIII əsrdən sonrakı tarixi-coğrafi əsərlərdə və dövlət fərmanlarında Arazbar adı tez-tez hallanır. XVI əsr tarixçisi Zeynəddin bin Həmdullah Qəzvini "Zeylə-tarixe-qozide" adlı əsərində 1392-ci il olaylarından bəhs edərkən yazır: "Xürrəm Muğan, Aran və Arazbar vilayətlərini zəbt etdi." Qaraqoyunlu hökmdarlarından Sultan Cahanşah bəy və oğlu Sultan Həsənəli bəyin hökmlərində "Qapanat, Aran və Arazbar tüməni" yazılması bir daha sübut edir ki, XIV əsrin ikinci yarısında Arazbar adlı inzibati ərazi vardı. Şah İsmayıl Səfəvinin hökmlərində də Arasbar adı xatırlanır. Tarixçi Şərəf xan Bitlisi "Şərəfnamə" adlı əsərində Osmanlıların Azərbaycana yürüşündən bəhs edərkən yazır: "Fərhad paşa Heydər paşanı bu vilayətin gözətçisi qoydu və müzəffər qoşunu ilə Arasbarda olan qacarların üzərinə hücumuma keçdi".
Torna ilə emalda temperaturun payalanması.(1 – alətin qabaq üzü ilə yonqar arasında; 2 – kəsmə zonasında; 3 – alətin dal üz ilə pəstah arasında).
**Kəsmə temperaturu** — mexaniki emalda yonqarçıxarma zamanı yaranan istiliyin təsirindən alətin qızma temperaturuna deyilir. Yonqarçıxarmada tətbiq olunan enerjinin demək olar ki, hamısı istiliyə çevrilir. Emal olunmuş səthin bərkiməsinə sərf olunan enerji həddən çox kiçik olduğundan nəzərdən atılır. Kəsmədə yaran istilik mənbələri şəkildə təsvir edilmişdir.

Burğulamada yaranan istiliyin 80%-i yonqarla xaric edilir. Yerdə qalan 10% pəstaha, 10% isə alətə keçir. Buna baxmayaraq alətdə yaranan temperatur hamıdan yüksək olur, o orta temperaturu 2–2,5 dəfə, pəsathınkını isə 20–30 dəfə keçir. Ümumiyyətlə, kəsmə temperaturu alət və pəstah materialları ilə bərabər həm də emal rejimlərindən asılıdır. Kəsmə sürəti, veriş artdıqca kəsmə zonasında görülən iş də artır. Alətdə istiliyin nisbətən az hissəsinin cəmləşdiyinə baxmayaraq, onun qızma temperaturu xeyli yüksək olur (bəzən 1000 °C-dən artıq olur). Alət materialının aşağı istilikkeçirmə qabiliyyəti ucbatından onun üst qatı çox qızır və burada yüksək istilik toplanır. Onun en kəsiyi böyunca müxtəlif izotermlər yaranır. Nəticədə alət deformasiyaya uğrayır, səth korlanır. Ona görə də texnoloji proses layihələndirilən zaman istiliyin təsiri nəzərə alınmalıdır.
**II Yezdəgird** (farsca : یزدگرد دوم ) — on altıncı Sasani şahənşahı. 438-457-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Hakimiyyəti dövründə Eftalitlərlə müharibə aparmış və zərdüştlüyü yaymışdır. 440-cı ildə Bizansla müharibəyə başladı və az da olsa uğurlar əldə etməyə başladılar. II Teodosinin baş komandanı Anatoli şəxsən II Yezdəgirdin düşərgəsinə gəldi və sülh təklif etdi.

Müharibədən sonra II Yezdəgird Ermənistanı tutdu və erməniləri Eftalit sərhədlərini qorumaq üçün ora köçürdü. 450-451-ci illərdə Vardan Mamikonyanın üsyanını yatırdı. 450-ci ildə Xalxal döyüşündə üsyançılar qalib gəldi, lakin 451-ci illərdə Avarayr döyüşündə II Yezdəgir onları məğlub etdi. İndiki Ermənistan ərazisində zərdüştlüyü yaymağa başladı və xristianları təqib etməyə başladı. Bütün hakimləri dəvət edərək onlara zərdüştlüyü qəbul etdirdi. Qafqazda zərdüştlüyü yaymaq üçün 500 kahini ora göndərdi. II Vaçe sonralar onun əleyhinə üsyan etdi və zərdüştlükdən imtina etdi. 453-cü ildə Xorasanda Eftalitlər məğlub edildi.

Həmçinin bax
============

* Azərbaycan Sasanilər dövründə
* Qafqaz Albaniyası

| ⛭Gerb Sasani hökmdarları Sasanilər İmperiyası |
| --- |
| I Ərdəşir (224-241) • I Şapur (241-272) • I Hürmüz (272-273) • I Bəhram (273-276) • II Bəhram (276-293) • III Bəhram (293) • Narseh (293-302) • II Hürmüz (302-310) • II Şapur (310-379) • II Ərdəşir (379-383) • III Şapur (383-388) • IV Bəhram (388-399) • I Yezdəgird (399-420) • V Bəhram (420-438) • II Yezdəgird (438-457) • III Hürmüz (457-459) • I Firuz (457-484) • Balaş (484-488) • I Qubad (488-531, 498/499-531) • Zamaspa (496-498/499) • I Xosrov Ənuşirəvan (531-579) • IV Hürmüz (579-590) • Bəhram Çubin (590-591) • II Xosrov (591-628) • II Qubad (628) • III Ərdəşir (628-629) • Şəhrvəraz (629) • Boran (629-630) • Azərməduxt (630-631) • V Hürmüz (631-632) • III Yezdəgird (632-652) |