**Kiselev islahatı** — 1837-1841-ci illərdə Rusiya imperiyasının Dövlət Əmlak naziri Pavel Dmitriyeviç Kiselyovun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən, dövlət kəndlilərinin idarə edilməsi islahatıdır..

İslahata hazırlıq
-----------------

1836-cı ildə kəndli islahatı layihəsini hazırlamaq üçün P. D.Kiselyovun rəhbərliyi ilə İmperator Əlahəzrətinin Şəxsi dəftərxanasının 5-ci şöbəsi təşkil edildi. Pavel Dmitriyeviç Kiselyov təhkimçiliyin ləğvinin tərəfdarı idi, lakin eyni zamanda bu məsələni dövlət üçün sarsıntısız və tədricən həll etməyi təklif etdi. O, hələ nazir olmasa da, o, öz islahatçı ideyalarını həyata keçirmək üçün böyük imkanlara malik olmaqla, monarx qarşısında şəxsi həftəlik hesabat hüququ əldə etmişdi. Dəyişikliklərin Sankt-Peterburq quberniyasından başlaması nəzərdə tutulurdu, ona görə də Sankt-Peterburq Dövlət Mülkiyyət İdarəsi yaradıldı, bu əyalətin bütün dövlət kəndliləri və əmlakı Maliyyə Nazirliyindən verildi..

Bununla belə, öz ideyasını ardıcıl proqrama çevirmək, həm də onu müsbət nəticələrlə gücləndirmək üçün Kiselyovun dövlət əmlakını və yalnız bir vilayətin kəndlilərini idarə etməsi kifayət etmədi, ona ilkin tədqiqatların miqyasını mümkün qədər çox artırmaq lazım idi.

1836-cı ilin mayında Kiselyov dövlət əmlakının yoxlanılması üçün Moskva, Pskov, Kursk və Tambov əyalətlərinə məmurların göndərilməsi xahişi ilə I Nikolaya müraciət etdi. Yoxlamanın sonunda vəzifəli şəxslərin hər biri öz rəsmi hesabatının surətini qubernatora təqdim etməli idi, o da öz növbəsində auditin bütün subyektləri üzrə hesabata baxaraq müəyyən iradlarını bildirdi.

Kiselyov kəndlilərin vəziyyətinə şəxsən baxmağı və dövlət əmlakının, xüsusən də dövlət kəndlilərinin təşkili üçün istifadə edilməli olan bəzi prinsiplərdən istifadənin rahatlığına əmin olmağı zəruri hesab edirdi, ona görə də Sankt-Peterburqun bəzi rayonlarına - Peterburq quberniyasına, sonra Pskov, Kursk və Moskvaya getdi. Qayıdanda o, İmperator I Nikolaya qısa bir hesabat təqdim etdi, burada islahat layihəsinin inkişafının əsas istiqamətləri qeyd edildi. Kiselyov əmin idi ki, əyalətlərdə dövlət əmlakının xüsusi idarəçiliyinin tətbiqi vergi sistemində təklif olunan dəyişiklikdən əvvəl zəruri və vacib bir tədbirdir və bu, yalnız yeni rəhbərlik tam və ədalətli etibarnamə əldə etdikdə uğurla başa çatdırıla bilər.. 

Kiselyovun 1837-ci ilin mayında I Nikolaya təqdim etdiyi gələcək dəyişikliklər layihəsi Dövlət Mülkiyyəti Nazirliyinin, əyalət dövlət əmlakı palatalarının, rayon rəhbərliyinin, volost idarəsinin, kənd idarəsinin, kənd polis nizamnaməsinin, kənd məhkəmə nizamnaməsi, iqtisadi xartiyanın əsas əsasları, dövlətlərin yaranması..

1837-ci il dekabrın 27-də Dövlət Əmlak Nazirliyi yaradıldı ki, ona rəhbərlik edirdi: dövlət mülkiyyətində olan, məskunlaşmış və boş torpaqlar; xəzinə meşələri. Eyni zamanda, P. D. Kiselyovun dövlət əmlakı naziri təyin edilməsi haqqında fərman təsdiqləndi və imzalandı.

İslahatın mahiyyəti
-------------------

Dövlət kəndlilərinin idarə olunması islahatına: mərkəzi orqanın yaradılması, yerli palataların açılması, dövlət əmlakının tətbiqi, qəza, volost və kənd idarələrinin yaradılması daxil idi. Dövlət əmlakını idarə etmək, dövlət kəndlilərinə qayğı göstərmək, kənd təsərrüfatını idarə etmək üçün yeni sistem yaradıldı.

Hər bir əyalətdə iki şöbədən ibarət Dövlət Əmlak Palataları yaradıldı: ümumi təsərrüfat və meşə təsərrüfatı. Hər bir okruqun başçısı həmin okruqdakı palataların başında idi. Dövlət kəndlilərinin sayından asılı olaraq dövlət mülkiyyət dairəsi bir və ya bir neçə qəzanı əhatə edə bilərdi. Okruqlar da öz növbəsində volostlara bölünürdü, onların hər birində üç il müddətinə bir volost başçısı və iki "sədrdən"dən (təsərrüfat və polis idarələri üçün) ibarət volost şurası seçilirdi. Volostlar bir və ya bir neçə kəndi əhatə edən kənd icmalarına bölünürdülər. Kənd məclisi hər beş ailədən olan ev sahiblərinin nümayəndələrindən ibarət idi və polis funksiyalarını yerinə yetirmək üçün üç il müddətinə kənd ağsaqqalı seçdi - sot (200 təsərrüfatdan biri) və on (20 təsərrüfatdan biri). Kəndlilərin xırda iddialarını və yaramazlıqlarını nəzərə almaq üçün volost və kəndli "repressiyaları" yolu seçildi.

1842-ci ildə məcburi kəndlilər haqqında dekret qəbul edildi. Buna əsasən, torpaq mülkiyyətçilərinə kəndlilərə torpaq sahələrinin irsi mülkiyyətə verilməsi haqqında onlarla müqavilə bağlayaraq, istədikləri kimi azad etmək hüququ verilirdi. Bunun üçün kəndlilər keçmiş sahiblərin xeyrinə müxtəlif vəzifələr yerinə yetirməli idilər.

1847-ci ildə təhkimçilər, sahiblərinin əmlakı borclar üçün satışa çıxarılarsa, azadlıqlarını geri almaq hüququ aldılar. 1848-ci ildə onlara yaşayış olmayan torpaq və tikililər almaq hüququ verildi.

Nəticələri
----------

Kənddə kəndli özünüidarəsi tətbiq olundu.
Kənddə təhsil məktəbləri, xəstəxanalar yaradıldı.
Kəndlilərin ölkənin digər bölgələrindəki boş torpaqlara köçürülməsi haqqında qərar qəbul edildi.
İslahat dövlət kəndlilərinin hüquqi statusunda dəyişikliklər etdi, məhkəmə icraatlarına daha liberal və geniş sinfi xarakter verildi və s.

Lakin əsas məqsədlərə nail olunmadı, çünki inzibati aparatın yenidən qurulması nəticəsində daha böyük qəyyumluq 1841-1843-cü illərdə dövlət kəndlilərinin kütləvi iğtişaşlarına səbəb olan vergilərin tutulması və yığılması sistemi təkmilləşdirildi.

Ədəbiyyat
---------

* Дружинин Н. М. Государственные крестьяне и реформа П.Д. Киселёва, Том 1, Изд-во Академии наук СССР, 1946.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Kotsonis, Yanni.* States of obligation : taxes and citizenship in the Russian Empire and early Soviet Republic. Toronto: University of Toronto Press. 2014. ISBN 9781442643543.
2. ↑  Воронов И. И. *Министерство земледелия в эпоху Николая 1 (1837—1856 гг.) // Вестник Оренбургского государственного университета*, 2013
3. ↑  Десятовский А. П. *Граф П. Д. Киселёв и его время. Материалы для истории Александра 1, Николая 1 и Александра 2: в 4 т. СПб: Типография М. М. Стасюлевича*, 1882
4. ↑  Иванова Е. Ю. *Из опыта законодательного оформления управленческой реформы (на примере реформы государственной деревни П. Д. Киселёва 1837—1841 г.г.) // Вестник Тамбовского университета. Серия: гуманитарные науки*, 2011