recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nera-Beuşnitsa Milli Parkı** (*rum.* Parcul Naţional Cheile Nerei-Beușniţa ) - Rumıniyanın qərbində, Karaş-Severin judetstində yerləşən milli park. Park eyni adlı dərə ərazisində yaradılıb. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyinin II kateqoriyasına daxildir.

Ümumi məlumat
-------------

Milli park ölkənin cənub-qərb sərhəddində, Anina dağından cənubda yerləşir. Qoruq Nera çayının orta axarlarını, Bey çayının isə yuxarı axarlarını əhatə edir. 6 mart 2000-ci ildə ərazi milli park elan edilmişdir. Parkın ümumi sahəsi 36,758 hektardır. Ərazi dağlıq relyefi ilə seçilir (dağ zirvərələri, sirklər, yarğanlar, mağaralar, dərələr, kanyonlar və şəlalələr). Milli parkda müxtəlif fauna və flora nümunələri qorunur və onlardan bəziləri nadir və endemik hesab olunur. Park ərazisinə Nera-Beuşnitsa, Juara dərələri, Buqar, Nerey şəlalələri daxildir. Park ərazisinin hündürlüyü 200-1116 metr arasında dəyişir. Əsas çay dərəsinin uzunluğu 22 km-dir.

Ərazinin iqlimi mülayim-kontinentaldır. Qışı mülayim, yayı isə isti keçir. Temperatur amplitudu aşağıdır. Yağıntı miqadarı yüksəkdir. Yay ayarında aralıq dənizi iqlimi təsiri altında olur.

Nera çayı onlarca kiçik qollara malikdir. Çay dərəsi boyu mağaralara, karst göllərinə rast gəlmək mümkündür. Ölçüləri çox böyük deyil. Ən mənzərəli karst gölləri *Ochiul Beiului* və *Lacul Draculuiadır.*

Qorunan ərazidə olan fauna və flora özündə avropa, orta avropa və avrasiya elementlərini birləşdirir. Meşə örtüyü əsasən ağac və kollardan ibarətdir: yay palıdı, vələs, meşə fıstığı, adi göyrüş, avstriya palıdı, giləmeyvəli qaraçöhrə və s.

Məməli heyvanları: qonur ayı, maral, avropa cüyürü, çöl donuzu, canavar, tülkü və.

Xarici keçid
------------

* infocheilenerei.ro - Cheile Nerei-Beuşniţa National Park

İstinadlar
----------

1. ↑  Nationally designated areas (CDDA) (ing.).
2. ↑  protectedplanet.net - Cheile Nerei-Beuşniţa National Park, located Arxivləşdirilib dekabr 3, 2013, at the Wayback Machine; retrieved on June 4, 2012
3. ↑  eunis.eea.europa.eu - Cheile Nerei-Beu.niţa National Park[*daimi ölü keçid*]; retrieved on June 04, 2012
4. ↑  natura2000.mmediu.ro - Cheile Nerei - Beuşniţa Arxivləşdirilib dekabr 29, 2015, at the Wayback Machine; retrieved on June 05, 2012
**Ağa Saleh Məmmədhüseyn oğlu Nuriyev** (28 mart 1940, Bakı – 23 fevral 2023, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı, respublika və beynəlxalq sərgilərin iştirakçısı.

Həyatı
------

Nuriyev Ağa Saleh Məmmədhüseyn oğlu 28 mart 1940-cı ildə Bakıda anadan olmuşdur. O, 1957–1962-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq məktəbində, 1964–1973-cü illərdə Kiyev Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda təhsil almışdır. Ağa Saleh Nuriyev 1976-cı ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. Onun əsərləri Gürcüstan, Moskva, Almaniya, Çexoslavakiya, Türkiyə və Azərbaycanda nümayiş edilmişdir. Rəssam 1977-ci ildən respublika və beynəlxalq sərgilərin iştirakçısı olub. Ağa Saleh Nuriyev 2006-cı ildə Azərbaycan Əməkdar rəssamı adına layiq görülmüşdür.

Rəssamın yaradıcılığında vitrajlar xüsusi yer tutur. O, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqında ("Flora və fauna", 1973), Səməd Vurğunun Ev-Muzeyində (1975) vitraj kompozisiyaları, AMEA Əlyazmalar İnstitutunda M. Füzuli və M. Ş. Vazehin vitraj portretləri, Bibiheybət məscidində vitrajların müəllifidir.

Dəzgah vitraj nümunələri arasında "Kristal struktur", "Ritmik kompozisiya I", "Bürkü", "Uçuş", "Metamorfoz", "Noktürn", "Müasir ritmlər", "Major kompozisiyası" və s. əl işləri xüsusilə maraq doğurur. Rəssam "Musiqiçilər" kompozisiyası ("İnşaatçılar" metro stansiyasının bədii tərtibatı) ilə Moskvada Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisində (1976) iştirak edərək medala layiq görülüb.

"Nurlu sənət dünyası" adlı sonuncu fərdi sərgisi 2022-ci il tarixində Heydər Əliyev Mərkəzində keçirilib.

23 fevral 2023-cü ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-07.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-07-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-07.
3. ↑  "Əməkdar rəssam Ağasaleh Nuriyev vəfat edib". 2023-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-23.
E.ə. III və ya II əsrlərə məxsus İber ev qoyunun protomu
Persepolisdə protom
**Protom** (q.yun. προτομή, *bədənin ön hissəsi*) – Bir heyvanın (məsələn, bir öküz, at, maral) və ya mifoloji bir məxluqun (məsələn, bir sfinksin, qrifin) ön hissəsinin təsviri.

Bəzən yarı fiqura protom deyilir, bir yarım fiqurun heykəltəraşlıq şəklidir, lakin bu şərh tarixən təsdiqlənmədiyi üçün şübhəlidir. Protoma arxaik sənət üçün tipik olan bədii bir tropdur: sinekdoxa prinsipinə əsasən formalaşdırma (bütöv bir hissənin əvəzinə bir hissəni təsvir etmək), lakin müxtəlif rəmzi mənalarla mürəkkəbləşmişdir.

Heyvan protomları, bir ritonun fiqurlu şəkildə tamamlanmasının, sütun başlığının heykəltəraşlıq formasında bəzəyinin, mebel parçasının və ya zinət əşyasının ümumi bir formasıdır. Protom obrazları e.ə 7-6-cı əsrlərdə qədim Yunan sənətindən məlumdur. 

Fars memarlığında e.ə. VI-IV əsrin əvvəllərində döşəmə şüaları formasında qoyulmuş ikiqat protom şəklində başlıqlar ilə tamamlanmış sütunlar mövcuddur. Bu cür protomlar daşdan oyulmuş, parlaq formada boyanmış və qızılı rəngdə hazırlanmışdı. Fars kapitelləri beynəlxalq "heyvan tərzi"nin təzahürlərindən biri kimi qəbul edilə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "protome | Definition of protome in English by Oxford Dictionaries". Oxford Dictionaries | English. 2018-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-04.
2. ↑  *Bell, Malcolm.* Morgantina Studies, Volume 1: The Terracottas. New Jersey: Princeton University Press. 2014.
**Proteza** — Azərbaycan dilinin əlamətdar xüsusiyyətlərindən biri budur ki, söz daxilində saitlər, sözün başında və sonunda isə samitlər yanaşı gəlməz. Buna görə də qrammatik dəyişmədə və alınma sözlərdə səs yanaşmaları olduqda yanaşı həmcins səsləri bitişdirmək üçün müəyyən səs əlavə olunur. Beləliklə də, dilin fonetik sistemində səsartımı adlanan hadisə yaranır.

Təsnifatı
---------

Səsartımı hadisəsi məqamına və vasitəsinə görə 2 cür formalaşır:

Müxtəlif məqamda yanaşı düşən saitləri bitişdirmək üçün vasitəçi halında saitlər arasına müəyyən samit əlavə olunur. Samitartımı iki cürdür: Yazıda sabitləşən, yazıda sabitləşməyən.

Yazıda sabitləşən samitartımı əsasən saitlə bitən sözə saitlə başlanan şəkilçinin bitişdirilməsi üçün istifadə olunan səsartımıdır. Yazıda sabitləşmiş samitartımı qanununun formalaşmasında, əsasən, üç bitişdirici samitdən istifadə olunur.

N:aşağıdakı məqamlarda işlənir:

1)Saitlə bitən sözlərə təsirlik və yiyəlik hal şəkilçiləri bitişdiriləndə: ata-n-ı, ata-n-ın, güzgü-n-ü, güz-gü-n-ün və s.

2)Üçüncü şəxs mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş sözlərə hal şəkilçiləri bitişdiriləndə: onun qardaşı-n-a
onun qardaşı-n-ı və s.

3)Bu, o əvəzliklərinə hər cür şəkilçi bitişdirildikdə: bu-n-a, o-n-a, bu-n-dan, o-n-da və s.

S:Bitişdirici s saitlə bitən sözlərə üçüncü şəxsin təkini bildirən mənsubiyyət şəkilçisi bitişdirildikdə işlənir: onun baba-s-ı, evin qapı-s-ı və s.

Y:Saitlə bitən sözə saitlə başlanan şəkilçi bitişdirildikdə işlənir. Məsələn, ana-y-a, din-lə-yər və s.

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində bir sıra alınma sözlər var ki, tələffüzdə saitlər arasına heç bir samit artırılmır: müasir, müavin, müalicə, müəllim və s.

Saitartımı. Bir sıra alınma sözlərin başındakı, ya da sonundakı samitin əvvəlinə müəyyən bir saitin əlavə edilməsi saitartımı adlanır. Saitartımı daha çox şivələrdə, canlı danışıqda işlənir.
1)Yanaşı samitlər kardırsa,sözün başında sadə danışıqda və şivələrdə i artırılır: şkaf-işkaf, stəkan-istəkan və s.

2)Yanaşı samitlərdən biri və ya hər ikisi cingiltilidirsə, birinci samitdən sonra ahəng qanunu əsasında sonrakı saitlə uyuşan bir sait artırılır: qram-qıram, qrip-qirip və s.

3)Sözün başında r samiti olduqda, sadə danışıqda və şivələrdə sözün əvvəlinə i saiti artırılır: rəhm-rəhim, rahat-irahat və s.

4)Söz sonunda yanaşı samitlə bitən sözlərin axırıncı samiti r olduqda: sədr-sədir, dövr-dövür və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Əbdüləzəl Dəmirçizadə. Müasir Azərbaycan Dili

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Treccani |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2779019865 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Dilçilik** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Siniger nunatakı** (bolq. *нунатак Синигер*, ‘Nunatak Siniger’ \'nu-na-tak si-'ni-ger\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən aralıda yerləşən, 500 m hündürlüklü qaya nunatakıdır.

Nunatak cənubi Bolqarıstanda yerləşən Siniger şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Siniger nunatakı 63°43′23″ c. e. 58°25′12″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Morava zirvəsindən 2.97 km şimal-şərqdə, Kanikula dağından 4.65 km şərqdə, Giqen zirvəsindən 3.85 km cənubda, Panhard nunatakından 6.54 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L. L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
Linqvistikada proto insan dili və ya birinci insan dili Yer üzündəki bütün dillərin əcdadı olan hipotetik proto-dildir. Dilin mənşəyinin unikal olması, bütün təbii dillərin (ehtimal ki, Orta Paleolitdə) bir mənbədən (monogenetik) formalaşdığı fərziyyəsinə əsaslanır. Bu konsepsiya hələ də mübahisəlidir və tarixi linqvistika tərəfindən təsdiqlənməmişdir.

Bu gün mövcud olan dillərin əcdadı olduğu iddia edilən bu dilin hipotetik Neandertal dilindən əvvəl olduğu iddia edilmir.

Terminologiya
-------------

Bu konsepsiya üçün ümumi qəbul edilmiş termin yoxdur. Bu mövzunu öyrənən tədqiqatların əksəriyyəti haqqında danışdıqları dil üçün bir ad təklif etmirlər. Bəzən Proto-World (Proto dünya) və ya Proto-human (Proto insan) terminlərindən istifadə olunur. Merritt Ruhlen Proto-Sapiens terminindən istifadə etmişdir.

Tarix
-----

Dilin monogenetik mənşəyinə dair ilk ciddi və elmi tədqiqat Alfredo Trombettinin 1905-ci ildə nəşr olunan L'unità d'origine del linguaggio kitabı olmuşdur. Trombetti mümkün ümumi əcdadın yüz min ilə iki yüz min il əvvəl arasında danışıldığını təxmin edirdi. 

Monogenezm insan növünün və dillərinin çox mənşəli (poligenezi) olması ideyasının populyar olduğu XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində, bir çox linqvistiklər tərəfindən rədd edilmişdir.

Monogenizmin ən tanınmış müdafiəçilərindən biri XX əsrin ortalarında işləmiş amerikalı linqvistik Morris Swadeshdir. O, dillər arasında mövcud olan dərin əlaqələri öyrənmək üçün iki üsul təklif etmişdir: leksik statistika (İngilis: lexicostatistics) və qlottoxronologiya.

Onların ardınca gələn monogenezmin tanınmış tərəfdarlarından Merritt Ruhlen, Con Benqtson və Harold Fleminqi göstərmək olar.

Lüğət
-----

| cərgə | Proto insan dili | Azərbaycanca |
| --- | --- | --- |
| 1 | \*\*aja | ana |
| 2 | \*\*bu(n)ka | diz; əymək |
| 3 | \*\*bur | kül, toz |
| 4 | \*\*čun(g)a | burun; iyi vermək |
| 5 | \*\*kama | tutmaq |
| 6 | \*\*kano | qol |
| 7 | \*\*kati | sümük |
| 8 | \*\*kolo | deşik |
| 9 | \*\*kuan | it, köpək |
| 10 | \*\*ku(n) | kim |
| 11 | \*\*kuna | qadın |
| 12 | \*\*mako | uşaq |
| 13 | \*\*maliqa | döş, əmmək |
| 14 | \*\*mana | əyləşmək |
| 15 | \*\*mano | insan, adam |
| 16 | \*\*mena | fikirləşmək |
| 17 | \*\*mi(n) | nə |
| 18 | \*\*pal | iki |
| 19 | \*\*par | uçmaq |
| 20 | \*\*poko | qol |
| 21 | \*\*puti | vulva |
| 22 | \*\*teku | qıç, ayaq |
| 23 | \*\*tik | barmaq; bir |
| 24 | \*\*tika | torpaq |
| 25 | \*\*tsaku | qıç, ayaq |
| 26 | \*\*tsuma | saç |
| 27 | \*\*ʔaqwa | su |
**Ağ qargiləmeyvə** (*lat.* Symphoricarpos albus) — bitkilər aləminin fırçaotuçiçəklilər dəstəsinin doqquzdonkimilər fəsiləsinin qargiləmeyvə cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimаli Аmеrikаnın mеşə zоnаsındа yаyılmışdır. Hündürlüyü 1,5-2 m оlаn аlçаqbоy budаqlı kоldur. Оduncаğı yаşımtıl-аğdır. Zоğlаrı nаzik, bоz-qоnur və yа qоnur rənglidir. Tumurcuqlаrı kоnusvаri, хırdа, 1-2 mm, uzunluğundа, qırmızı-qоnur çаlаrlıdır.

Botaniki təsviri
----------------

Yаrpаqlаrı yumurtаşəkilli və yа оvаl fоrmаlı оlub, uzunluğu 2-6 sm-dir. Ucu küt və yа biz, bünövrəsi yumru, sаplаğı qısаdır. Yаrpаq аyаlаrının üstü tünd yаşıl, аlt hissəsi isə аçıq yаşıldır, çılpаq və yа аz tüklü, kənаrlаrı bütöv və yа zəif görünən çıхıntılıdır. Çiçəkləri çəhrаyi və хırdаdır. Hаmаşçiçəyi sаlхımşəkillidir, bir nеçə хırdа çiçəkli sаlхımlаrı zоğun yuхаrı hissəsindəki yаrpаqlаrının qоltuqlаrındа yеrləşir. Kаsаcığı 5 dişlidir. Çiçək tаcı zəngvаri, içərisi tüklü və küt hissəlidir. Bütün yаy ərzində çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

Mеyvələri sеntyаbr-nоyаbrdа yеtişir, şаrşəkilli, аğ, giləmеyvəlidir. Mеyvələrinin içərisində 2 ədəd аğ çəyirdək yеrləşir, qışın оrtаlаrınа qədər budаqlаrın üzərində qаlır. Bəzi hаllаrdа bitkidə ikinci çiçəkləmə də müşаhidə еdilir. Bunа görə də pаyızdа zоğlаrdа mеyvələri ilə birgə müхtəlif inkişаf fаzаlаrındа оlаn çiçəkləri də görmək оlаr. Bitkinin mеyvələri quşlаr tərəfindən yаyılır və gеniş ərаzilərdə yаbаnı hаldа bitir.

Yarımnövləri
------------

* *Symphoricarpos albus subsp. laevigatus* (Fernald) Hultén
* *Symphoricarpos albus var. pauciflorus* (J.W. Robbins) S.F. Blake

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Symphoricarpos albus* | 
* Wikidata: Q158150
* Wikispecies: Symphoricarpos albus
* APNI: 208551
* BioLib: 40456
* Calflora: 10399
* EoL: 488109
* EPPO: SYPAL
* EUNIS: 165329
* FEIS: symalb
* GBIF: 2888634
* GRIN: 36006
* iNaturalist: 48523
* IPNI: 247027-2
* IRMNG: 10996274
* ITIS: 35332
* MichiganFlora: 731
* MoBotPF: 278944
* NBN: NHMSYS0000464104
* NCBI: 13702
* NSWFlora: Symphoricarpos~albus
* NZOR: f67a28ec-a54b-46c3-9e1d-317b7bb391b9
* NZPCN: 2820
* PFI: 5148
* Plant List: kew-2486129
* PLANTS: SYAL
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:149485-1
* Tropicos: 6000055
* VASCAN: 4233
* WisFlora: 5179
* WFO: wfo-0000439047

 |
| *Vaccinium album* | 
* Wikidata: Q21877684
* APNI: 224275
* GBIF: 4164621
* IPNI: 858826-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:858826-1
* Tropicos: 50089849
* WFO: wfo-0000423244

 |
**Ağ jasmin** (*lat.* Jasminum officinale) — zeytunkimilər fəsiləsinin jasmin cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Asiya, Aralıq dənizi ölkələri, Çinin şimalı, Zaqafqaziyada geniş yayılmışdır. Pakistanın milli çiçəyidir.

Botaniki təsviri
----------------

Ağ jasminin hündürlüyü təxminən 3 m-ə çatır. Uzun gövdələri 5-9 xırda, mürəkkəb yarpaqlardan ibarətdir. Çiçəkləri zoğların uclarında çiçək qruplarına yığılmışdır. Bu növ martdan maya qədər, diametri 5 sm olan gözəl, ağ və ətirli çiçəklərlə örtülü olur. Onun çiçək qruplarının uzunluğu 5-8 sm-dir. Giləmeyvələri qaradır.

Ekologiyası
-----------

Parlaq, günəşli yerdə yaxşı bitir. Oduncaqlı gövdələri möhkəmdir, lakin küləkdən qorunan yerə əkmək və soyuqdan qorumaq lazımdır. Yayda bitki 20-240C temperaturda daha yaxşı inkişaf edir. Yazda və yayda bol, qışda isə az suvarılmalıdır. Vegetasiya dövründə bir və ya iki həftədən bir kompleks, universal gübrə verilir. Ağ jasmin qidalı, kompostlu torpağa üstünlük verir. Bitkilər çiçəkləmə qurtardıqdan sonra köçürülür. Xəstəliklərə çox davamlı bitkidir və zərərvericilərlə (mənənə ilə) az yoluxur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Dendroloji parkda introduksiya edilmişdir, bir çox rayonda mədəni şəraitdə becərilir. Yabani vəziyyətdə isə Lənkəran dağlarında rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Tərkibində efir yağı vardır, aromaterapiyada, dermotologiyada, antiseptik xüsusiyyətlərinə görə soyuqdəymədə istifadə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q515610
* Wikispecies: Jasminum officinale
* APDB: 149200
* EoL: 487209
* EPPO: IASOF
* EUNIS: 176410
* FoC: 200017787
* GBIF: 3172261
* GRIN: 20668
* iNaturalist: 164233
* IPNI: 609672-1
* IRMNG: 11210196
* ISC: 115017
* ITIS: 503238
* MoBotPF: 282951
* NBN: NBNSYS0000033956
* NCBI: 126433
* NZOR: bc420290-4ebd-4981-8ca3-256484048716
* NZPCN: 3323
* PfaF: Jasminum officinale
* PFI: 3969
* Plant List: kew-351433
* PLANTS: JAOF
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:609672-1
* Tropicos: 23000192
* WCSP: 351433
* WFO: wfo-0000813314

 |

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 7.
**Tovuz quşu dağı** (*lat.* Pavonis Mons) — Marsda sönmüş vulkan, Farsida əyalətində, Martian ekvatorunun yaxınlığında yerləşir. 
Vulkanın şimalında Askriys dağı vulkanı və cənubunda isə Arsiya dağı vulkanı yerləşir. Günəş sistemindəki ən yüksək dağ olan, Olymp, şimal-qərbdə yerləşir.

Tovuzquşu təpəsi Mars səthindən 14 km yuxarıda yerləşir, üstəlik atmosfer təzyiqi təxminən 130 Pa təşkil edir. Müqayisə üçün, Everest Yer üzündə ən yüksək dağdır və dəniz səviyyəsindən 8,8 km yüksəklikdədir. Daha incə şərq yamacında elliptik və ya boşluqlar zənciri mövcuddur. Bütün bunlar tektonik pozuntularla əlaqədar dağılmalar nəticəsində meydana gəlmişdir. Boşluqlar hər tərəfində uçurum süxurların bir parçalanmasıdır.

Ümumiyyətlə, bu cür obyektlər maqma və ya tektonik qüvvələrin hərəkəti nəticəsində qaya sürüşməsi baş verir.

Həmçinin bax
------------

* Olimp (Mars)

İstinadlar
----------

1. ↑  Карта Марса масштаба 1:20 000 000 с названиями на русском языке Arxivləşdirilib 2012-12-05 at Archive.today, составлена МИИГАиК в 1982 году

Xarici keçidlər
---------------

* "О вулканизме на Марсе" (ingilis). 2004-06-03 tarixində arxivləşdirilib.
* "Популярная статья о вулканизме планет". 2008-02-27 tarixində arxivləşdirilib.
**Biskra** (*ərəb.* **بسكرة** ‎) — Əlcəzairin şimalında şəhər, eyniadlı vilayətin və dairənin inzibati mərkəzi. Əlcəzair şəhərindən təxminən 400 km cənub-şərqdə, Batna şəhərindən 115 km cənub-qərbdə və Tuqqurt şəhərindən 222 km şimalda yerləşir. Əhalisi 190 min nəfərdir (2005-ci il təxmini).

Tarixi
------

IX əsrdə şəhərin yerləşdiyi torpaqlar ərəblər tərəfindən zəbt edilmişdir. XII əsrin əvvəllərində Biskra yarımmüstəqil Zab dövlətinin paytaxtı olmuşdur. Buna baxmayaraq, artıq XIII əsrdə bu torpaqlar İfriqiyə dövlətini idarə edən Hafsilər sülaləsinin hakimiyyəti altına keçmişdir. 1552-ci ildə Biskra Osmanlı İmperiyası tərəfindən fəth edilmişdir. Türk hökmranlığı XIX əsrin birinci yarısına qədər davam etmişdir. 1844-cü ildə Biskra fransız qoşunları tərəfindən tutulmuşdur. 1849–1851-ci illərdə şəhərdə qala ucaldılmışdır.

1962-ci ildə Biskra müstəqil Əlcəzairin bir hissəsi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2 3  Biskra Arxivləşdirilib 2018-10-18 at the Wayback Machine LookLex Encyclopaedia  (ing.)
3. 1 2  "Biskra (Algeria)" (ingilis). Britannica Online Encyclopedia
4. ↑  "Рынок, Бискра, Алжир". World Digital Library. 1899. 2013-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-25.
**Simlyansk su anbarı** — Don çayı üzərində yerləşən su anbarı. İnzibati cəhətdən Volqoqrad və Rostov vilayətləri ərazisində yerləşir. Tikinti işləri 1948-ci ildə başlanmışdır. Tiktinti işləri 1952-ci il Simlyansk şəhəri yaxınlığında çayın qarşısına atılan bənd sayəsində yaradılmışdır. Su anbarının tam su ilə doldurulması 1953-ci ilə təsadüf edir. Su anbarının illik su axını 29–18 m³ təşkil edir.

Su anbarının ümumi su tutumu 23,85 km³ təşkil edir. Bunun isə 11,5 km³ faydalı su ehtiyatıdır. Su anbarının səthinin sahəsi 2 700 km²-dir. Anbarın ən enli hissəsi 38 km, maksimal dərinliyi isə 30 metrdir

Su anbarının 67% Volqoqrad, 33 % isə Rostov vilayəti ərazisində yerləşir. Su anbarına 10 çay tökülür. Orta çoxillik du sərfiyyatı 650 m³/s təşkiledir. Aşağı Fon çsyına buraxılış 400 – 450 m³/s-dir.

İnşa edilmə məqsədi
-------------------

1. Volqa-Don kanalında naviqasiyanın təminatına görə.
2. Bölgə ərazisin suvarılan torpaqlarının suvarılması istiqamətində.
3. Simlyansk SES-nın tikintisi ilə bölgənin elektrik enerjisinə olan tələbatın ödənilməsində istifadə edilməsi.

Su basma ərazisi
----------------

Su anbarının tikintisi ilə əlaqədar 263,6 min. ha-dlr. Bu sahənin 9,6 min hektarı bağça və bostan, 0,7 min hektar bağ və üzümlük, 30,1 min hektar ərazi isə meşə və kolluqlardan ibarətdir. Su anbarı tikintisi zamanı 164 kənd və Kalaç-na-Donu şəhərinin bir hissəsi suyun altında qalmışdır. Ümumilikdə 13 716 nəfər köçürülməli olmuşdur. Ümumilikdə 1 644 tikili su altınfa qalmışdır. Anbarın su ilə doldurulması zamanı Xəzərlərə məxsus olan qala-şəhər (Sarkel) suyun altında qalmışdır.

İstifadəsi
----------

Su anbarı irriqasiyada mühüm rol oynanır. Anbardan Volqoqrad istiqamətində Don magistral su kanalı çəkilmişdir. Su kanalı öz növbəsində 2 km³ su ötürmə qabiliyyətinə malikdir. Mühüm limanları: Volqodonsk, Kalaç-na-Donu. Su anbarının yaxınlığında Rostov AES yerləşir.

Ekoloji nəticələri
------------------

Su anbarının tikintisi Azov dənizinə tökülən suyun tənzimlənməsi dənizin suyunun şorluğunun artmasına səbəb olur. Əgər Don çayının məbsəbində suyun duzluğu 10,5 ‰, Kerç boğazında 11,5 ‰ olduğu halda su anbarı tikildikdən sonra suyun duzluğu 13 ‰ olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Simlyansk su anbarlnın cənubu". 2021-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-26.
2. ↑  Simlyansk su anbarı quruyur
3. ↑  "Aşağı don". 2021-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-26.
Linqvistikada ana dili və ya proto dil əsasən hipotetik və ya yenidən qurulan və çox vaxt sınaqdan keçirilməyən bir dildir; Bu dildən təkamül yolu ilə yeni dillərin meydana gəldiyi və dil ailəsi yaratdığı güman edilir. Tarixi linqvistikanın ağac modelində yerləşdirilmiş bir proto-dil, nəsil ağacı metaforasında proto-dil ana dil adlandırıla bilər. Başqa bir təriflə izah etsək, özündən başqa dillərin və ya ləhcələrin formalaşdığı dildir.

Başqa sözlə, səs quruluşu, məna və forma baxımından bir-birindən az-çox fərqlənən dil və ya şivələrin kök etibarı ilə naməlum bir tarixdə birləşdiyi ümumi dillər bu anlayış altında cəmlənir. Məsələn, ana Altay dili, ana Monqol dili, ana türk dili, Latın dili kimi dillər ana dillər sırasındadır. Proto dil mövcud məlumatların birləşdirilməsi yolu ilə "yenidən formalaşdırılmış" dildir. Proto prefiksi "birinci" və "ən köhnə" deməkdir. Proto dil müəyyən bir dövrün danışıq dili ilə tam olaraq eyni olmaya bilər. Bu, müəyyən fərziyyələrə əsaslanan modeldir və dilin sonrakı variasiyaları arasındakı fərqləri daha yaxşı başa düşmək üçün düsturlar təqdim edir. Bütün insan dillərinin əcdadı olan proto insan dilinin olub-olmaması ilə bağlı mübahisələr davam edir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Dilçilik** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Zakir Məcid oğlu Aşurov** (1958, Qazax – 9 may 2008, Moskva) — Azərbaycanlı alim, tibb elmləri doktoru, Moskva Vilayət Elmi-Tədqiqat kliniki Təbabət İnstitutunun professoru.

Həyatı və elmi fəaliyyəti
-------------------------

Zakir Aşurov 1958-ci ildə Qazax şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun müalicə işi fakültəsində təhsil almışdır.

1981-ci ildə institutu bitirib 3 il Çeçenistanın Qroznı şəhərində mərkəzləşdirilmiş LOR şöbəsində internadan keçmişdir. 1985-ci ildə Moskva Dövlət Tibb İnstitutunun Klinik Ordinaturasına qəbul olmuşdur. Ordinaturanı bitirdikdən sonra 1 saylı Moskva Klinik Xəstəxanasında həkim işləmişdir. 1988-ci ildən ömrünün axırına qədər Moskva Vilayət Elmi-Tədqiqat kliniki Təbabət İnstitutunda baş elmi işçi kimi əmək fəaliyyətini davam etdirmişdir.

1994-cü ildə namizədlik, 1999-cu ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Zakir Aşurova professor elmi rütbəsi verilmişdir. Onun rəhbərliyi ilə bir neçə tibb elmləri namizədi yetişmişdir. 200-dən çox elmi məqalənin, kitab və monoqrafiyanın, 12 ixtiranın müəllifidir.

2008-ci il mayın 9-da Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
**Bismark** (Bismarck) — ABŞ-nin şimalında şəhər, Şimali Dakota ştatının inzibati mərkəzi.

Əhalisi
-------

Əhalisi 56,7 min (*2005; şəhərətrafı ilə təqribən 100 min*) nəfərdir.

Coğrafiyası
-----------

Missuri çayının orta axınında, sol sahilindədir. Avtomobil magistralları və dəmiryolları qovşağı. Çay portu. Bələdiyyə aeroportu.

Tarixi
------

İnşa olunan Şimali Sakit okean dəmiryolunun mühafizəsi üçün hərbi düşərgə kimi 1872-ci ildə salınmışdır. Almaniyadan səmayələrin və gəlmələrin cəlb olunması məqsədilə şəhərə Otto fon Bismarkın adı verilmişdir. 1874-cü ildən qızıl hasilatı rayonunun (*Bismark yaxınlığında Blek-Hils dağlarındakı yataq*) mərkəzidir. 1875-ci ildən şəhərdir; 1883-cü ildən Dakota ərazisinin, 1889-cu ildən Şimali Dakota ştatının inzibati mərkəzidir.

İqtisadiyyatı
-------------

Kənd təsərrüfatı rayonunun maliyyə ticarət mərkəzidir. Bismark aqlomerasiyasında işləyənlərin təqribən 5%-i sənayedə çalışır. Kənd təsərrüfatı maşınları istehsal olunur, yeyinti sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir. Bismarkın yaxınlığında daş kömür hasil edilir. Bismarkdan şimal şərqdə "Koul-Krik" (1080 MVt) və "Antilop-Valli" (900 MVt) İES-ləri, şimalda Missuri çayı üstündə "Harrison" (518 MVt) SES-i var. Bismarkdan cənubda Standinq-Rok hindi rezervaziyası yerləşir. Siu və şayenn tayfalarının Amerika hökumətinə qarşı mübarizəsinə rəhbərlik edən siuların tayfa başçısı Sittinq-Bull 1890-cı ildə burada öldürülmüşdür.

Qalereya
--------

* Peyk görünüşü, may 2007-ci ilPeyk görünüşü, may 2007-ci il
* Şəhər mərkəziŞəhər mərkəzi
* Mandan kəndiMandan kəndi
* 1901-ci ildə Mission Revival stilindən istifadə edərək tikilmiş tarixi Şimali Sakit Okean Dəmir Yolu. İyul ayının 2017-ci il tarixindən bina boşdur.1901-ci ildə Mission Revival stilindən istifadə edərək tikilmiş tarixi Şimali Sakit Okean Dəmir Yolu. İyul ayının 2017-ci il tarixindən bina boşdur.

Həmçinin bax
------------

* Binhemton

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 145. ISBN 978-9952-441-03-1.

Xarici keçidlər
---------------

* Şəhərin rəsmi internet səhifəsi
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sovetski (dəqiqləşdirmə).
**Sovetski rayonu** Rostov-na-Donu şəhəri ərazidə yerləşən, 1973-cü ildə təsis edilmiş rayon.

Tarixi
------

XX əsrin əllinci illərinin sonları 60-cı illərinin əxvvəllərində Rostov şəhərinin qərb hissəsində iki mərtəbəli yeni binalar meydana gəlir. Elə bu zaman burada doqquzuncu qayka zavodu zavodu inşa edilirdi. Bu zavod bu tip istehsala malik doqquzuncu zavod idi. Bu zaman şəhərdə ilk yaşayış binaları, mikrorayonlar meydana gəlir. Bunada salınan ilk mağaza «Novosyol» adlanırdı. İlk məktəb № 92 (riyaziyyat təmayüllü), ilk ticarət mərkəzi «Çeremuşki», ilk uşaq geyim kombinat «Oduvançik» adlanır.

Üç ildən qərb yaşayış massivi artıq peyk şəhəri xatırladırdı. Qısa müddət ərzində burada iki iqtisadi zona yaranmışdır:*Qərb* və *Şimal-Qərb*. Qeyri rəsmi olaraq qərb yaşayış massivini Sovets şəhəri adlandırırdılar. 1973-cü ildə Rostov-na-Donu şəhərinin yeddinci rayonuna çevrilmişdir.

2008-ci ildə Sovetsi rayonu sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. İntekonun tikintisi ilə şəhər inkişaf etmişdir. 2008 - 2014 illər ərzində gerçəkləşdiriləcək layihəyə əsasən 370 min m² yaşayış sahəsi salınmalıdır. Hazırda 25 göydələn inşa edilmişdir ki, onlarda da ümumilikdə 10 min insan yaşayır.

Əhalisi
-------

Burada qayka isteksal edən zavoddan əlavə süd zavodu, yol texnikası maşınlarının təmiri zavodu, Oktyabr inqilabıı adına kimya zavodu və xladokombinat № 3 vardır.

Burada «Qərb» ərzaq yükləri stansiyası vardır. Mslinovskaya küçəsində Rostov ərazisində ən böyük avtomagistral inşa edilmişdir. Yerlilər onu BAM adkandırırlar.

İnfrastuktur
------------

Rayonda 9 məktəb (№ 15, 37, 60, 61, 86, 87, 92, 95), 10 uşaq bağçası və bir kombinat, 2 ticarət kompleksi, «Universam» mağazası, riyaziyyat, mexanika və İ. İ Vorovis adına kompüter elmləri instutu, CFU kimyafakt, yüksək texnologiyalar, fizfakt və geofakt korpusu, 20 nömrəli vilayət və şəhər xəstəxanası, 7 nömrəli musiqi məktəbi yerləşir.

Bir müddət sonra burada «Pleven» kinoteatrı, uşaq xəstəxanası, stomotoloji poliklinika, texnikum № 5 və № ?, 9 məktəb (№ 73, 31, 58, 86, 87, 103, 112, 117, 119) inşa edilmişdir.

Le-Man küçəsi ilə Kommunist prospektinin kəsişməsində bir sıra idman və ticarət obyektləri yerləşir: tennis məktəbi, fitnes-mərkəzi, 2014-cü ildə açılmış «Ice Arena», «Qərb» ticarət mərkəzi.

Fotoqalereya
------------

* «Ice Arena» kompleksi «Ice Arena» kompleksi
* «Jasmin» ticarət mərkəzi «Jasmin» ticarət mərkəzi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года". 2019-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-05.

Mənbə
-----

* Советский район Ростова-на-Дону
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Tofiq Heydərov.

**Heydərov Tofiq Ələddin oğlu**

Həyatı
------

Tofiq Ələddin oğlu Heydərov 14 yanvar 1957-ci ildə Lənkəran rayonunda anadan olmuşdur. 1974-cu ildə Lənkəran rayonun Hirkan qəsəbə orta məktəbinin bitirmiş, 1974-cu ildə N.K.Krupskaya adına Bakı Kitabxanaçılıq Texnikumunun mədəni-maarif fakultəsinə daxil olaraq 1977-ci ildə özfaliyyət dram kollektivi rəhbəri ixtisasına yiyələnmişdir. 23 yanvar 1978-ci ildən H.Ərəblinski adına Lənkəran rayon Mədəniyyət Evində metodist, 21 iyul 1979-cu ildən 1 yanvar 1983-cü il tarixə kimi H.Ərəblinski adına Lənkəran rayon Mədəniyyət Evinin direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

1979-cu ildə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna daxil olmuş və mədəni-maarif işçisi, özfəaliyyət teatr rəhbəri ixtisası üzrə tam kursu başa çatdırmış, 2 noyabr 1984-cü ildən 30 aprel 1987-ci ilə kimi N.B.Vəzirov adına Lənkəran Dövlət Dram Teatrında aktyor vəzifəsində çalışmış, müxtəlif tamaşalarda iştirak etmişdir.

14 may 1987-ci ildən 18 sentyabr 1989-cu il tarixinədək Lənkəran Ekskursiya və Səyahətlər Bürosunda metodist vəzifəsində işləmişdir.

20 sentyabr 1989-cu ildən sahibkarlıq fəaliyyətinə bşlamış, "Turist" Kooperativini təsis etmiş və 10 iyun 1990-cı ilədək bu özəl müəssisəyə rəhbərlik etmişdir.

T.Heydərov 1996-ci ildən 2013-cü ilə kimi "Xanbulan Turizm İstirahət Mərkəzi" MMC-nə rəhbərlik etdiyi müddətdə respublika turizm sərgilərində, ölkədə turizm potensialının inkişafı ilə bağlı keçirilən tədbirlərdə fəal iştirak etmiş, vətəndaşlara keyfiyyətli mehmanxana və turizm xidməti göstərmək üçün Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi, Turizm şirkətləri, Lənkəran Turizm informasiya Mərkəzi və Lənkəran Dövlət Dram Teatrı ilə geniş əməkdaşlıq etmişdir.

2014-cu ilin mart ayından Lənkəran Dövlət Dram Teatrının direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Ötən 7 il müddətində T.Heydərovun biləvasitə rəhbərliyi ilə teatrın truppası bir sıra nüfuzlu beynəlxalq festivallarda Azərbaycanı təmsil etmiş, diplom və mükafatlara layiq görülmüşdür. Yüksək nailiyyətlərinə görə teatr həmçinin "Aparıcı teatr" statusunu almışdır. 10 mart 2016-cı ildə Lənkəran bələdiyyəsinin təsis etdiyi "İlin incəsənət adamı" nominasiyası üzrə diploma layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Lənkəranda Milli Teatr Günü qeyd olundu

Xarici keçidlər
---------------

* Lənkəran Teatrı 126-cı mövsümünə başlayıb
* Lənkəran Dövlət Dram Teatrı 126-cı mövsümünə başladı
* Lənkəran Teatrı, İran Qastrol səfəri- Seda Sima tv iran
* Lənkəran teatrının yaradıcı kollektivi - ictimai kanalında
**İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı** (*ing.* integrated software, *rus.* интегрированное программное обеспечение) — çeşidli işləri (məsələn: mətn emalını, verilənlər bazasının və elektron cədvəllərin idarə olunmasını) yerinə yetirməyə imkan verən bir neçə moduldan ibarət tətbiqi proqramların kateqoriyası. Belə proqram təminatının komplektliyi iki yolla əldə olunur: verilənlərin bir moduldan başqasına ötürülməsi imkanının olması və müxtəlif modullarda eyni tipli istifadəçi interfeysindən istifadə olunması. İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı verilənlərin ötürülməsini asanlaşdırmaqla, məsələlərin koordinasiya olunmasına və müxtəlif modullarda fərqli vasitələrlə yaradılmış verilənləri birləşdirməyə kömək edir. Bundan başqa, vahid interfeys çox zaman çox müxtəlif modullarla işləməyi sadələşdirir. Bu üstünlüklərinə baxmayaraq, inteqrasiya olunmuş proqram təminatının modulları ayrı-ayrılıqda xüsusi tətbiqi proqramlar kimi geniş imkanlara malik olmur.

İstinadlar
----------

1. ↑  İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Meyvəli çörək
**Meyvəli çörək** (*alm.* Früchtebrot‎) — Avstriya və alman mətbəxinin ənənəvi yeməyi. Xəmirdə quru meyvələrin böyük bir payı ilə, şirin çörəklə təqdim olunur. Meyvəli çörək, adətən, kiçik çörəklər şəklində bişirilir, şirəli və möhkəm xəmirə malikdir, üzərində bəzən badam və albalı ilə bəzədilmiş qurudulmuş meyvə və qoz-fındıq görünür.

Tarixi
------

Cənubi Almaniya, Avstriya və Cənubi Tirolda, milad üçün qurudulmuş armudların çörəklərə əlavə edilməsinə dair bir ənənə var idi. Dialektdən asılı olaraq, bu xəmirlərə Hutzeln, Hutzen (Alemannik dialekti) və ya Kletzen (Bavaro-Avstriya ləhcəsi) adını verdilər. Maddi rifahın artması və cənub meyvələrinin idxalatının inkişafı ilə meyvəli çörəyin üçün reseptlərə quru ərik, kişmiş, xurma, əncir və digər quru meyvələrdən daxil edilmişdir. Əvvəlcə çörək xəmirinə heç bir dadlandırıcı əlavə edilmədikdə, sonra reseptə bal və ya şəkər daxil etməyə başladı. Bəzən meyvə xəmir görünüşünü pozan normal bir maya çevrildi, lakin qurudulmuş meyvələri yandırmağa imkan verdi.

Adət və mərasimlər
------------------

Meyvəli çörək qurudulmuş armud ilə
Meyvəli çörək Andreyev günündə (30 noyabr) bişirilir. Andreeva gecəsində maskalı gənclər evlərə gedir və meyvəli çörək də daxil olmaqla hədiyyələr istəyirlər. Milad bayramı ərəfəsində və ya Stepanov günündə evin sahibi bir meyvəli çörəyi parçalayıb uşaqlara və işçilərə bir parça verməklə yanaşı heyvanlara da çörək payını verərlər. Bu mərasim evə və burdaqlara uğurlar qazandırmaq idi və Maulgabe (ağıza hədiyyə) adına məxsus idi. Meyvəli çörək nişan mərasiminin də əhəmiyyətli bir hissəsidir. Evlilik yaşına çatan bir qız, öz sevgilisinə bir meyvəli çörək dilimi verir. Əgər kəsilmiş dilimin kənarı düz olarsa bu nikaha razılıq verilməsini, əksinə, çörəyin kənarı qeyri-bərabər olarsa, nikah təklifinin rədd edilməsi demək idi.

Ədəbiyyatda
-----------

Uşaqlar arasında məşhur olan uşaq kitabı "*Çox ac olan tırtıl*" adlı kitabda meyvəli çörək məşhurdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Фруктовый хлеб[*ölü keçid*] занесен в реестр Традиционных блюд Австрии под номером 172 Министерством аграрной политики и природопользования Австрии.
2. ↑  Рецепт фруктового хлеба Arxivləşdirilib 2014-10-06 at the Wayback Machine на сайте журнала SalzburgerLand.
3. ↑  Обряды с использованием фруктового хлеба Arxivləşdirilib 2014-08-02 at the Wayback Machine на портале Brauchtumsseiten.
4. ↑  Hella Kemper. Mehr, mehr, mehr! Arxivləşdirilib 2018-06-29 at the Wayback Machine, ZEIT online

Xarici keçidlər
---------------

* Meyvəli çörək tortu[*ölü keçid*]
* Meyvəli çörəyin resepti Arxivləşdirilib 2018-03-30 at the Wayback Machine  (rus.)
* Artikel über Kletzenbrot auf dem Portal *Brauchtumsseiten*.  (alm.)
* Artikel samt Rezept im SalzburgerLand Magazin  (alm.)
Statistikada **korrelyasiya** və ya **asılılıq** iki təsadüfi dəyişən və ya ikidəyişənli verilənlər arasında səbəb və ya səbəb əlaqəsi olmayan hər hansı statistik əlaqədir. Bu dəyişənlərdən birinin və ya bir neçəsinin dəyişməsi digərlərinin sistematik dəyişməsinə gətirib çıxarır. İki dəyişən arasındakı korrelyasiya riyazi olaraq əmsallarla ifadə olunur. Əmsallar qarşılıqlı əlaqənin xarakterindən asılı olaraq mənfi və ya müsbət olurlar. Mənfi korrelyasiya zamanı bir dəyişənin artması digərlərinin azalmasına və əksinə təsir edir.

Korrelyasiya əmsalı ehtimal nəzəriyyəsində iki təsadüfi dəyişənin qarşılıqlı təsiri üçün göstərici kimi qəbul edilir. Korrelyasiya əmsalı R hərfi ilə işarə olunur və −1 və + 1 arasında qiymətlər alır. Əgər əmsalın qiyməti 1-ə yaxın olarsa, onda dəyişənlər arasında əlaqənin güclü olması ehtimal olunur. Əmsal 0-a yaxınlaşdıqca əksinə olaraq əlaqə zəifləyir. Əmsal 1-ə bərabər olduqda dəyişənlər arasında funksional asılılıq mövcud olur, yəni iki parametrin dəyişməsini xətti funksiya ilə təsvir etmək olar.

Korrelyasiya əmsallarını öyrənmək üçün →korrelyasiya analizi aparılır. Analiz zamanı bir və ya bir neçə cüt arasında statistik asılılıq işləmək üçün korrelyasiya əmsalları müqayisə olunur. Statistik verilənlərin bu üsulla emal olunması iqtisadiyyatda, sosial elmlərlə bərabər maşınqayırmada keyfiyyətə nəzarət, metalşünaslıqda və digər sahələrdə istifadə olunur. Üsulun populyar olması korrelyasiya əmsallarının hesablanmasının asan olması, onların tətbiqi üçün heç bir riyazi hazırlama işlərinin aparılmasına ehtiyac olmaması ilə bağlıdır.

İstinadlar
----------

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 11978503n · GND: 4165343-9 · LCCN: sh85033032 · Microsoft: 98691003, 2777225657 |
"Şəhid Minar" abidəsi, Dəkkə Banqladeş. 21 fevral 1952-ci ildə ana dili yolunda şəhid olmuş insanların xatirəsinə ucaldılmış abidə
**Beynəlxalq Ana Dili Günü** — (BMT dillərində: *ing.* International Mother Language Day, *isp.* Día Internacional de la Lengua Materna, *ing.* la Journée internationale de la langue maternelle) — UNESCO-nun 1999-cu il noyabr tarixində keçirilən Baş konfransının 30-cu sessiyasında təsis edilib və 21 fevral 2000-ci ildən dil və mədəniyyət rəngarəngliyini qoruyub saxlamaq üçün qeyd edilir.
Dil hər bir millətin maddi və mənəvi irsini qoruyan və inkişaf etdirən ən mühüm və ən güclü vasitədir. Hər bir insan öz ana dilini yaxşı bilməli və onu qorumalıdır.Bu onun mənəvi borcudur. Ana dili insanın mənəvi aləminin zənginləşməsində, dünyagörüşünün genişlənməsində, mükəmməl təhsil almasında, öz soydaşları ilə ünsiyyət qurmasında mühüm rol oynayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Beynəlxalq Ana Dili Günü". 2011-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-21.
Krım xanlığı Tatarları ilə döyüşən Zaporojye kazakları XIX əsr rəsmi 
Zaporojye kazakları və ya qısaca zaporojyelilər (ukr: Запорожці Zaporojtsi) Dnepr çayının şəlalələrindən kənardakı Zaporojye regionunda yaşayan kazaklar idi. Bu gün Mərkəzi Ukraynada "Böyük çəmənlik" kimi tanınan bu ərazi sovet dövründə Kaxovka su anbarının altında qalmışdı. Zaporojye siçi XV əsrdə Polşa-Litva İttifaqından qaçan təhkimçilərlə birlikdə sürətlə böyümüşdür. O, parlament sistemi yaratmış hörmətli siyasi təşkilata çevrilmişdir.

Zaporojya kazaklarının (Zaporojtsi) adı onların istehkamlarının (Sic) yerləşdiyi Zaporojyadan gəlir. Zaporojya "şəlalələrdən kənardakı torpaq" deməkdir (za "kənar", "o tərəf", poróhy "şəlalələr").

XVI, XVII və XVIII əsrlər boyunca Zaporojye kazakları Polşa-Litva İttifaqının, Osmanlı imperiyasının, Krım xanlığının və Rusiya Çarlığının nüfuzuna meydan oxumağa qadir olan güclü siyasi və hərbi qüvvəyə çevrildilər. Üç böyük dövlət arasındakı münaqişələr və ittifaqlar arasında qalan Xost XVIII əsrin sonunda Rusiya İmperiyası tərəfindən zorla dağıdıldı.

1917-ci ildəki Böyük Oktyabr İnqilabından sonra Ukrayna kazakları Sovet hökumətini devirmək üçün Ağ Orduya qoşuldu və qırmızılara qarşı qırğınlarla məşğul oldular. Kazak atamanları, xüsusilə Rusiyanın şərqində və cənubunda Ağ Terror adlanan qırğınlara səbəb oldular. Lakin onlar Ukrayna bolşeviklərinə məğlub oldular.
Meyvəli buz
**Meyvəli buz**-Soyuq desert olub, donmuş içəcəkdən hazırlanır. Bəzən çay və ya meyvəli içəçəklərdən istifadə edilir.

Haqqında
--------

Meyvəli buzu hazırlayan zaman mayenin donması üçün çubuqun ətrafına dolanır. Bəzən rəngləşdiricilərdən də qatırlar. Bəzi növ meyvəli buzlar isə stakana qoyulur, çubuqlar isə yanına qoyulur.

Tarixi
------

İlk dəfə meyvəli buz 1905-ci ildə hazırlanıb. 11 yaşlı San-Fransiskolu Frenk İpperson stakanda qazlı suyu içərisindəki taxta qaşıqla unudub qoyub. Gecə temperaturun aşağı düşməsi ilə stakanda olan qazlı su donmuş və Frenk onu səhəri gün aşarlayır. O əvvəl buzu əritmək istəyir və qaşıqdan tutaraq onu çıxarır. Sonra eləcə yeyir. İlk dəfə 1922-ci ildə Oklends balesində yanğınsöndürənlərə təqdim olunur. 1923-cü ildə İpperson çubuqda donmuş buz üçün patent tələb edir. Bir neçə il sonra isə o Nyu-Yorkun Joe Lowe Company-yə onun hazırlanması üçün icazə verdi.

Həmçinin bax
------------

* Dondurma
* Desert
* İtaliyan buzu
* Qranita
* Sorbe

İstinadlar
----------

1. ↑  ↑ Hawkeshealth.net. Hawkeshealth.net. Архивировано 4 июня 2013 года.
2. ↑  The Popsicle Story. Popsicle. Архивировано 4 июня 2013 года.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Korpus.
Gəmi gövdəsi
Gəmi gövdəsinin sxemi
**Gəmi korpusu**, **hidrovasitə korpusu**, **gəmi gövdəsi**, **hidrovasitə gövdəsi** — bir gəmi və ya qayığın alt hissəsini formalaşdıran hidroizolyasiyalı hissədir. Korpusun strukturu gəminin növünə görə dəyişikliklər göstərə bilir.

Gəminin gövdəsi gəminin təyinatına görə gəminin üzmə qabiliyyətini, batmazlığını, möhkəmliyini, silahların və şəxsi heyətin, o cümlədən də mexanizmlərin yerləşdirilməsini təmin edir. Korpus sükan, lövbər, yanalma, yedəkləmə və qaldırıcı qurğularla təchiz edilir. Gəminin gövdəsinin içərisində əsas və köməkçi mexanizmlər, döyüş sursatları üçün nəzərdə tutulan anbarlar, yaşayış və xidməti otaqlar, yanacaq, yağ, su, zəncir qutuları, daşınan avadanlıqlar və yük üçün nəzərdə tutulan otaqlar, eləcə də çoxlu gəmi üçün nəzərdə tutulmuş cihazlar mövcuddur. Korpusun yuxarı göyərtəsi üst tikililər, konstruksiyalar və xidmət mexanizmləri üçün fundament funksiyası yerinə yetirir; onun üzərində dirəklər və borular yerləşdirilir. Gəminin gövdəsi əsas ölçüləri (uzunluğu, eni, çəkməsi), xarici konturların forması, komplektin struktur-güc sxemi, istehsalında istifadə olunan konstruksiya materialları (polad və (və ya) yüngül ərintilər, plastiklər, kompozit materiallar və ağac məhsulları) ilə xarakterizə olunur. Gəminin gövdəsinin forması onun gücünə, dənizə yararlılığına və manevr qabiliyyətinə ciddi formada təsir göstərir. [SBC 1983(12)]
Braziliyada qeyd olunan Beynəlxalq Daun Sindromu Günü.
**Beynəlxalq Daun Sindromu Günü** daun sindromu haqqında məlumatlılığı artırmaq üçün 2007-ci ildən başlayaraq hər il martın 21-də qeyd olunur. Martın 21-i (ilin 3-cü ayı) daun sindromuna səbəb olan 21-ci xromosomun trisomiyasının (trisomiya) unikallığını ifadə etmək üçün seçilmişdir. Daun sindromu, uşağın əlavə 21-ci xromosomla doğulduğu bir vəziyyətdir.

Qeydetmə
--------

Daun sindromlu insanlara dəstək olmaq üçün rəngli və ya uyğun olmayan corablar geyinmək ümumi fəaliyyətdir. Corablar xromosoma bənzədilir.

2021-ci ildə Beynəlxalq Daun Sindromu Günü üçün *Freebird* adlı qısa animasiya hazırlanmışdır. Cordan Hartın *"Freedom"* mahnısı ilə çəkilən film 2021-ci ildə Çikaqo Beynəlxalq Uşaq Filmləri Festivalında mükafat qazanıb.

İstinadlar
----------


1. ↑  "Getting ready for World Down Syndrome Day 2020 - 21/03/2020 00:00:00" (ingilis). Down Syndrome International. 2019-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-28.
2. ↑  "What is Down's syndrome? - CBBC Newsround" (ingilis). 2023-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.
3. 1 2  "Children wear colourful socks on World Down Syndrome Day". Times of Malta (ingilis). 2019-03-30. 2023-05-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.
4. 1 2  *Zahed, Ramin.* "Sketches from a Full-Color Life: 'Freebird' Filmmakers on Creating Their Touching Neurodiversity Short". Animation Magazine (ingilis). 2021-11-18. 2022-05-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.
**İlyin itburnusu** (*lat.* Rosa iljinii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1,5 m-dək olan koldur. Gövdəsinin qabığı; yaşılımtıldır, budaqları seyrəkdir. İynələri tək-tək, uzunluğu 4-6 mm, oraqvari-əyilmişdir. Yarpaqları iri, uzunluğu 8-10 sm, 7 ədəd xırda yarpaqlı, raxisi çılpaq, seyrək vəziciklidir, vəzicikləri gövdəciklidir. Xırda yarpaqları dərili, uzunluğu 12-18 mm, eni 8-12 mm, hər tərəfdən çılpaq və hamar, kənarları sadə dişli və vəziciklidir. Yalançı zoğların uzunluğu 10-12 mm, enli-lansetvari, kənarları vəzicikli, hər tərəfdən çılpaq və hamardır. Çiçək saplağının uzunluğu 10-15 mm, vəziciklidir (tükcükləri yoxdur). Kasayarpaqların uzunluğu 15 mm, kürəyi vəzicikli, içərisi zəif tükcüklü, lələkvari çıxıntılıdır, çiçəklədikdən sonra, kənarları əyilir. Dişicik ağızcığının başı zəif tükcüklüdür. Meyvəsi (hipanti) ovaldır, yetişdikdə narıncı-qırmızı rəngdə olur.

Ekologiyası
-----------

Rütübətli, çimli torpaqlarda, kölgəli ərazilərdə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Quba rayonu, Xızı və Cigitdağ kəndləri Qusar rayonu, Gil kəndi və Piral kəndlərində yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Meyvələrinin tibbidə və yeyintidə tətbiqi məqsədyönlüdür. Yaşıllaşdırmada istifadə olunmur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q108829167
* GBIF: 3003394
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:732869-1
* Tropicos: 27804884
* WFO: wfo-0000987550

 |