| Azərbaycan döyüş sənətlərivə oyunları |
| --- |
|  |
| *Zorxana* |
| * Mil oyunu
* Sinə oyunu
* Yekba
* Kəbbadə
* Çərxi
* Qeysəriyyə
 |
| *Azərbaycan milli güləşi* |
| * Qurşaqtutma
* Meydan gəzmə
* At üstündə güləş
 |
| *Oxatma* |
| * Piyalə və ox
* Atlı oxçuluq
 |
| *Döyüş oyunları* |
| * Qılıncoynatma
* Dirədöymə
* Başqoruma
* Dəyənək oyunu
* Cıdır
* Atüstü oyunlar
 |
| *Döyüş musiqisi* |
| * Cəngi
* Koroğlunun qaytarması
* Misri
* Pəhləvanı
* Yallı
	+ Qaladan-qalaya
	+ Zopı-zopı
 |
| *Şəxslər* |
| * Koroğlu
* Dəlilər
* Altı Aylıq
* Sali Süleyman
* Rəşid Yusifov
 |
| * b
* m
* r
 |

**Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları** — Azərbaycanda tarixən oynanılmış döyüş tipli idman növləri və oyunlar. Azərbaycan milli güləşi və zorxana əsas döyüş sənətləridir.

"Kitabi-Dədə Qorqud"da (XIII–XV əsrlər) və "Koroğlu" dastanının Azərbaycan versiyasında (XVII əsr) döyüş sənətləri və meydan tamaşaları ilə bağlı məlumatlar verilir. Azərbaycan xanlıqları dövründə (XVIII əsrin II yarısı — XIX əsrin əvvəlləri) isə ordularda "bahadır" adlandırılan pəhləvanlar var idi. Məşhur Azərbaycan pəhləvanlarına "Altıaylıq pəhləvan" ləqəbli Əbdüləli Axundov, bakılı Şonu Abdulla, Sali Süleyman, Rəşid Yusifov daxildir. 2022-ci ildə pəhləvanlıq irsi "*Pəhləvanlıq sənəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növləri və güləş*" adı altında UNESCO səviyyəsində Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irsi elan edilmişdir.

Zorxana döyüş sənətinə sinə oyunu, mil oyunu, yekba, səngi-daşqaldırma, kəbbadə, ayaqdöymə, çərxi, güləş daxildir. Azərbaycanda zorxananın keçirildiyi qədim yerlər Bakıdakı XV əsr İçərişəhər zorxanası və Ordubaddakı XVII əsr Qeysəriyyə abidəsidir. Bakını ziyarət edən XVIII əsr erməni müəllifi Artemi Araratski buradakı zorxanalarda yarışmaları, cambaz və pəhləvanları təsvir edir. Keçmiş dövrdə meydanda pəhləvanların güc sınamaq, güşt tutmaq, daş oynatmaq, kərən sındırmaq, buğa boynu əymək, ağırlıq qaldırmaq, ağırlıq dartmaq və s. oyunlarına rəğbət var idi. XIX əsrdən etibarən Gəncə, Şuşa, Şəki, Naxçıvan, Şirvan şəhərlərində zorxanalar tikilmişdir. Sovet dövründə zorxana fəaliyyəti zəifləsə də, müstəqillik dövründə vəziyyət müsbət istiqamətdə dəyişmişdir.

Azərbaycan güləşinin tarixən qədim olduğu qəbul edilir. Rus inqilabından əvvəlki dövrlərdə güləş Azərbaycan kəndlərində məşhur idi: məhsul yığımı zamanı xırmanlarda, xalçasız, düz yerdə yarışlar keçirilirdi. İnqilabdan sonra güləş Bakı ətrafında, xüsusən Müştəngi, Buzovna, Zabratda, eləcə də Gəncə, Salyan, Şəki, Xilə, Zaqatala və s. yerlərdə məşhur idi. Azərbaycan güləş fəndlərinin tarixi adlarına "ayaqçaldı", "qurdqapanı", "yaxapaça", "köpəyquyruğu", "tülküquyruğu", "miyangir", "paçabənd", "pişling", "topuqqapma", "çəngəl" daxil idi. Güləş qaydalarının Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi və İdman Komitəsi tərəfindən sistemləşdirilməsi, dəqiqləşdirilməsi və təsdiqi həyata keçirilib.

Oxatma Azərbaycan meydan tamaşalarına daxildir. XIV əsr Azərbaycan şairi Qazi Bürhanəddinin divanında oxçuluqla bağlı 75 terminə yer verilmişdir, hansıki bunlardan 39-u türk mənşəlidir, 9-u isə türk sözü ilə alınma sözlərin birləşməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir. Ox yarışlarında həm piyada, həm atlı şəkildə yüksək yerdən atılan almanı havada vurmaq, qırx oxu eyni hədəfdən keçirmək, üzük halqasından ox keçirmək və s. şərtlər yerinə yetirilirdi. Atla oxatmanın oyun növlərinə qopuq və "piyalə və ox" aiddir. Müasir Azərbaycanda kamandan oxatma idman növü sovet dövründən etibarən inkişaf etməyə başlamışdır.

Mədəni arxa plan
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| *Solda*: Azərbaycan xalq qəhrəmanı Koroğlu (A. Hacıyev).*Sağda*: "Təkbətək döyüş" rəsm əsəri (Mir Möhsün Nəvvab) |

XIII–XV əsrlərə aid "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı Türk dünyasının ortaq irsidir, 3 əlyazmasından ikisi azərbaycan dilindədir. Dastana görə oğuzlar daha uşaq yaşında ata minməyi, qılınc oynatmağı, ox atmağı öyrənməyə başlayırdılar. Qəhrəmanlıq göstərən uşaqlara isə Dədə Qorqud tərəfindən ad verilirdi. Məsələn, Buğaca üstünə hücum edən buğanı öldürdüyü üçün Dədə Qorqud tərəfindən ad verilmişdi. Oğuz igidinin həm hünərli (qan tökən, at minən, qılınc oynadan), həm fəzilətli (təvazökar, düz, comərd, qonaqsevər) olması gözlənilirdi. Dastanda ən çox istifadə edilən silahlar qılınc, gürz və nizə idi.

"Kitabi-Dədə Qorqud" oğuzları boş vaxtlarında ox atar, bir-birinin gücünü sınamaq üçün və ya toy əyləncəsi olaraq ox yarışı keçirər, gərdək çadırını qurmaq üçün belə oxdan istifadə edərdilər. Dastan boylarının birində oğuz igidi Bamsı Beyrək sevdiyi qız olan Banu Çiçəklə evlənməzdən əvvəl onunla güləş, oxçuluq və at yarışında güc sınayırdı.

XVII əsr Azərbaycan dastanı "Koroğlu"da baş qəhrəman və onun "dəli" adlandırılan yoldaşları güləş, qılıncoynatma, nizə atma, oxçuluq kimi idman sənətləri ilə məşğul olurdular. Bunun səbəbi düşmənə qalib gəlmək üçün dəlilərin dözümlü və sağlam olması tələbi idi. Dastanın "Koroğlu ilə Dəli Həsən" qolunda dəlilərin döyüş səhnəsi təsvir edilir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Qılınclarını çəkib bir-birlərinə hücum etdilər. Qılıncdan murad hasil olmadı. Nizəyə əl uzatdılar, nizədən də kar aşmadı, axırda atdan düşdülər, güləşməyə başladılar. | "|

Koroğlunun xüsusiyyətlərindən biri də dəli nərəsidir. Nərə Koroğlunun qeyri-adi fiziki gücününün səsdə obrazıdır, Allah vergisidir. Koroğlu nərəsi həm döyüş ritualı, həm də döyüş taktikası ilə bağlı bir hərəkət ola bilər. XVI əsrdə düşmənlərlə döyüşən igidlərin nərə çəkməsi ilə bağlı məlumatlar vardır.

Azərbaycan milli rəqslərində döyüş elementlərinə rast gəlinir. "Cəngi" kişilər tərəfindən icra edilən kütləvi döyüş rəqsidir, döyüş başlayarkən ifa edilir. Rəqqaslar bir sıra düzülür və əvvəlcə düşməni duelə çağırırlar. Bundan sonra rəqqaslar çevik, cəsarətli hərəkətlər edərək, döyüş anını canlandırırlar. İfaçılar əllərində qılınc və qalxan tuturlar ki, bu da səhnəni döyüş meydanına bənzədir. Rəqsin melodiyası qəhrəmanlıq və döyüşkənlik ruhunu təcəssüm etdirir. "Qaladan-qalaya" yallısı isə döyüş və cəngəvərlik ənənələrinin təsviridir. İstifadə edilən baş örtüyü sülh simvoludur.

### "İgidlik" əxlaq kodeksi

*border=none Əsas məqalə: Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri*

İgidliklə bağlı Azərbaycan atalar sözləri
İgid döyüşdə məlum olar.  

İgid ilqarından dönməz, dəvə ovşarından.  

İgid odur atdan düşə atlana, igid odur hər əzaba qatlanana.  

İgid basdığın kəsməz.  

İgidin qılıncı, müəllimin qələmi.  

İgidin axmağı qılıncını dayısında sınar.  

İgid ölər adı qalar, müxənnətin nəyi qalar?  

"İgid" və "qəhrəman" ifadələri dastan ənənələrində və günlük həyatda cəsarəti, döyüşü, ölümü qəbul etmə cəsarətini, qarşılıq gözləmədən başqaları üçün özünü fəda etməyi, qalibiyyəti özündə ehtiva edir. Azərbaycan atalar sözlərində igidliyin əsas xüsusiyyətlərindən biri olaraq döyüşkənlik göstərilir. Azərbaycan türklərinə görə, igid və ya qəhrəman özünü döyüşü və fiziki gücü ilə göstərir. Bu məsələdə igid bir müəllim qədər mütəxəssis olmalıdır. Həmçinin o, aldığı yaralara dözməli, özünü ər meydanında göstərməli və əsla geri çəkilməməlidir.

Atalar sözlərində igidin cəsarətli olması və düşmənə boyun əyməməsi qeyd edilir. O, düşmənə hazırlıqsız yaxalanmamalı və yalnızca döyüş zamanı düşməni öldürməlidir. Döyüş bitəndən sonra düşməni öldürməyə icazə verilmir. Atalar sözlərində igidin yarağı üçün silah, xəncər, qılınc ifadələri işlədilir və silah müəllimin qələmi ilə müqayisə edilir. Bundan başqa igidlərin bir-birinə arxa çıxması tövsiyə edilir.

İgiddə axtarılan xüsusiyyətlər gənc, çalışqan və bilik sahibi olması, ətrafdakıları qorumasıdır. Qəhrəmanın uşaqlığından bəlli olduğu qeyd edilməklə birlikdə hər zaman hərəkətdə olmasının lazım olduğu qeyd edilir. Ancaq qəhrəmanın ölümü ya çox çalışmaqdan, ya da heç çalışmamaqdan olur. Həmçinin igid ehtiyatlı olmalı, geri çəkilməyi bacarmalıdır. O, qarşısına çıxan fürsətləri qaçırmamalı, harada və necə qəhrəmanlıq edəcəyini bilməli, ehtiyac olarsa, taktika baxımından qaçmağı və ya gizlənməyi bacarmalıdır. İgidlikdə vacib xüsusiyyətlərdən biri də mərdlikdir. Sözünü yerinə yetirmək, dövlət işlərində yalana yer verməmək, insanın üzünə sözünü demək mərdliyə daxildir.

Azərbaycan atalar sözləri igidin nəsli və ailəsi ilə əlaqələri haqqında məlumat verir. İgid nəslinə oxşamalı, ailəsi ilə arasını yaxşı tutmalıdır. Digər bir qeyd edilən fikrə görə igid həyat yoldaşı seçimini düzgün etməlidir: "*İgidi ar əyməz, yar əyər.*"

Türk dünyasında qəhrəmanlar həmişə atları ilə xatırlanırlar. Bu xüsusiyyət Azərbaycan atalar sözlərində də özünü göstərir. At igidin yol yoldaşıdır, onun kimi ehtiyatlı olmalıdır, ona kömək etməli, qəhrəmanın adına layiq olmalıdır. İgid üçün qoyulan tələblərdən biri də onun ləqəbi, adı və şöhrətidir. Qəhrəman adını və onu xarakterizə edən ləqəbi bacarığına və uğurlarına görə alır. İgid olanın adı və şanı həm yaşayarkən, həm öldükdən sonra yaxşı xatırlanmalıdır. Nalayiq şöhrət qazanmaq igid üçün ölümə bərabərdir.

Pəhləvanlıq sənəti
------------------

Azərbaycan pəhləvanlarının çıxışları
XVII əsr Azərbaycan dastanı "Koroğlu"nun "Ərzurum səfəri" qolunda pəhləvan meydanı və əmud vasitəsilə oynanılan meydan tamaşası təsvir edilir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Bu meydana gələn pəhlivanlar əvvəlcə Qara pəhlivanın əmudunu yerdən qaldırmalıdılar. Onu qaldıra bilməyənlər bəri başdan Qara pəhlivanın əlinin altından keçirlər. Kim əmudu qaldıra bilsə, Qara pəhlivan onun meydanına çıxır. Ərəbistandan gəlmiş pəhlivan əmudu üçüncü dəfə güc verdikdən sonra qaldırır, Qara pəhlivan meydana çıxır və onun kürəyini yerə vurur. Bu zaman Dəmirçioğlu atına bir qırmanc vurub düz meydanın ortasına sürür. Əmudun yanından keçəndə əl atıb onu yerdən dik qaldırır və başının üstündə hərləyib elə tullayır ki, əmud yerə düşüb dəstəsinə qədər torpağa quylanır.* | "|

XVIII əsrin II yarısında bütün Azərbaycan xanlıqlarının ordularının adi insanların "bahadır" adlandırdığı pəhləvanları var idi. Pəhləvanlar arasındakı yarışlar zorxanalarda həyata keçirilirdi. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xana (1763–1797) məxsus olan zorxana Xan bağında yerləşirdi. Burada pəhləvanlar idmanın sirlərinə yiyələnir, fiziki formalarını qoruyub saxlamaq üçün məşq və yarışlar keçirirdilər. Qarabağ xanlığında pəhləvan statusu xüsusi fərmanla verilirdi.

Məşhur pəhləvanlara Şirvanlı Məhəmməd, Zaqafqaziyada, Dağıstanda və İranda şöhrət tapmış maştağalı Hüseynqulu Hacı Mürsəl oğlu və onun şagirdi "Altıaylıq pəhləvan" ləqəbli Məşədi Əbdüləli Axundov, abşeronlu Hüseynqulu Mirzə Haşim oğlu, balaxanılı Sar Pənçi, bakılı Şonu Abdulla, Əhmədli Məmməd, Atababa misal göstərilə bilər. Maştağalı "Altı Aylıq"ın gücü ilə bağlı xalq arasında əfsanələr yaranmışdır. Nəhəng gürzlərlə və dəvələrlə məşq etdiyi, 40 kiloqramlıq səngiləri bir əlində qaldırıb atdığı, eyni zamanda bir neçə pəhləvanla döyüşdüyü qeyd edilir. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda yetişmiş Sali Süleyman və Rəşid Yusifov kimi zorxana pəhləvanları isə çıxışları ilə ölkədən kənarda məşhurlaşmışdılar.

Keçmişdə gücünə və oyun texnikasına inanan bəzi pəhləvanlar balaca aynaları dizlərinə bağlayırdılar ki, dizləri döyüşdə yerə gəlməsin. Xalq arasında belələri "Aynalı Pəhləvan" adlanırdı. Aynanın qırılması pəhləvanın məğlubiyyəti demək idi. Sim pəhləvanları isə meydanlarda payalara bağlanmış sim üstündə rəqs elementləri ilə müxtəlif ritmik və akrobatik hərəkətlər edir, sim üstündə barmaqlarının, əllərinin üstündə gəzir, daş qaldırır, dişləri ilə daş atıb-tuturdular.

Sınıqçı adlandırılan təbiblər güləş və döyüş zamanı, müxtəlif idman oyunlarını həyata keçirən zaman baş verən zədələnmələri müalicə edirdilər. Buna görə də, Azərbaycanın, demək olar ki, hər bir kəndində bir və ya bir neçə sınıqçı olurdu.

### Zorxana

*border=none Əsas məqalə: Zorxana*
Ordubadda Səfəvi dövrünə aid, zorxana kimi istifadə edilən bina — Qeysəriyyə. XVII əsrdə tikilmişdir.
Azərbaycan bayrağı işarəli zorxana alətləri
Şah I İsmayıl İran və Azərbaycanda hərbi yolla şiəliyi yaymışdır. Buna görə də onun başçılıq etdiyi Səfəviyyə ordeninin hərbi və siyasi gücə ehtiyacı var idi və I İsmayılın döyüş sənətlərinə hamilik etməsi bundan qaynaqlanırdı. O, zorxananı təbliğ edirdi.

Zorxana idman növünə daxil olan oyunlar kompleks oyun silsiləsindən ("sino oyunu" və ya "qılıncsındırma", "mil oyunu", "yekba", "səngi-daşqaldırma", "kəbbadə" və ya "kəmanə", "yepka" və ya "ayaqdöymə", "çərxi", yaxud "təndüvrə", "zəncirqırma", "güləş" və ya "qurşaqtutma") ibarət idi və biri digərinin ardınca icra edilirdi. Meydanda pəhləvanların güc sınamaq, güşt tutmaq, daş oynatmaq, kərən sındırmaq, buğa boynu əymək, ağırlıq qaldırmaq, ağırlıq dartmaq və s. oyunlarına rəğbət var idi.

Zorxanada miyandarın işarəsi ilə musiqi çalınır və oyun başlanırdı. Ənənəvi zorxana rəqs şəklində, "Cəngi" sədaları, yaxud nağaranın çox sürətli zərbələri altında müşayiət olunurdu. Şəkidə musiqi olaraq "Koroğlunun qaytarması", "Misri", Lənkəranda isə "Pəhləvani" havası ifa edilirdi. Döyüş sənətinin icra edildiyi meydança süfrə, oyunu idarə edən şəxs isə təlimçi-mürşüd adlanırdı. General-mayor Cəfərqulu xan Cavanşirin verdiyi məlumata görə zorxanada havanın yaxşı olması üçün ətirli bitkilər yandırılırdı. İstifadə edilən musiqi alətləri dümbək, qoşa zurna və tütək idi, Şuşada isə xüsusi olaraq tar və kamança çalınır, şeir və hekayələr oxunurdu.

Pəhləvanların toplaşıb məşq etdiyi və bir-biri ilə yarışdığı yer elə döyüş sənətinin adına uyğun olaraq zorxana adlanırdı. Azərbaycanda zorxana olaraq istifadə edilən binalar Bakıdakı XV əsr İçərişəhər zorxanası və Ordubaddakı XVII əsr Qeysəriyyə abidəsidir. Bakını ziyarət edən XVIII əsr erməni müəllifi Artemi Araratski Bakı zorxanalarındakı yarışmaları, belə yerlərdəki cambaz və pəhləvanları təsvir edirdi. XIX əsrdən etibarən Gəncə, Şuşa, Şəki, Naxçıvan, Şirvan şəhərlərində zorxanalar tikilmişdir. Şəki-Zaqatala və Bərdə bölgəsində zorxana xalq toy mərasiminin bir parçası idi. Müəyyən bir ssenari və ardıcıllıq ilə qurulmuş zorxana nömrələri rəqs formasında, musiqi və mahnılar ilə təqdim edilirdi.

Zorxananın İslam dini ilə olan bağlantısı sovet dövründə bu idman növünün qadağan edilməsinə səbəb olmuşdur. Ancaq buna baxmayaraq 1990-cı ildə yaradılan Milli İdman Növləri Assosiasiyasına zorxana milli idman növü kimi daxil edildi. 1992-ci ildən başlayaraq zorxananın da daxil olduğu milli oyunlar bədən tərbiyəsi proqramına əlavə edildi. 2009-cu ildə zorxana və pəhləvan güləşi üzrə keçirilən I Dünya kuboku yarışında Vüqar Qurbanov ağır çəki dərəcəsində birinci yeri tutdu. Beynəlxalq Zorxana İdman Federasiyası tərəfindən ona "Cahan Pəhləvanı" adı və "Qızıl Bazubənd" təltifi verilmişdir. 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunları çərçivəsində keçirilən zorxana üzrə yarışlarda Azərbaycanı Məmmədi Salamov, Orxan Xanlarov, Rüfət Gülalıyev, Tural Əliyev və Xəyyam Orucov təmsil etdi, 1 qızıl, 3 gümüş və 3 bürünc qazanıldı.

Azərbaycan Tarix Muzeyində zorxanada istifadə olunan idman alətləri (zorxana şilləri, toppuzlar, yekbargirlər), canbaz geyimləri (pəhləvan güləşçilərin şalvarları və s.) saxlanılır. Muzeydə qorunan rəsmdə isə XVII əsr zorxanası təsvir edilir.

#### Zorxana oyunları

Zorxana oyunları: Kəbbadə, mil oyunu və güləş (soldan sağa)

Bundan sonra pəhləvanlar məharətlərini göstərdilər. Bu dala, qabağa gedilən hərəkətlərdən ibarət idi. Onlar daşlarla oynayırdılar. Hərəkətlərin yerinə yetirilməsində qollar, ümumiyyətlə ayaqlardan daha çox rol oynayır.
Qafqaz səfəri. Aleksandr Düma

Sinə oyununda iki əllərinin üzərinə qalxar, yerdən bir qarış yuxarı olmaqla "yeriyər", əvvəl sağa, sonra sola gedər, sonra isə aşağı enərdilər, yerə yaxınlaşaraq dərhal təkrar yuxarı qalxardılar. Oyunçuların sinələri yerə dəyməməli idi. Bu oyunda daha böyük şücaət isə pəhləvanın belinə uşaq və ya daş alaraq hərəkətləri icra etməsi idi. Sinə oyunu güləşdə vacib rol oynayan elastikliyin artırılması məqsədi ilə icra edilir.

Mil oyunu bədəni boşaldıcı hərəkətlərdən ibarətdir, yuxarı ətraf əzələlərinin inkişafı və güc dözümlülüyünü təmin edir. Mil oyununda ağırlığından asılı olmayaraq 30 şəkildə mil oynadılır. Mil oyununu Hüseynqulu Sarabski belə təsvir edirdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Hərə əlinə bir mil alıb başının üstünə qaldırırdı. Dumbul çalınmağa başlanırdı. Dumbul əvvəlcə lap ahəstə, sonra get-gedə səs tempi yuxarı qalxıb yenə də enərdi. Mil oynadan adam da həmin ahənglə başının üstə milləri hərləyirdi. Oyun qurtardıqdan sonra camaat onları alqışlayardı. Bəziləri camaatın xatiri üçün mili tək əli ilə yuxarı atıb yenə dəstəsindən tutardı. Yaxşı mil oynadanlar mili qıçının altından atıb havada tutardı | "|

Yekba oyununda isə pəhləvan oyunçu hər əlində əvvəlcə pudluq, sonra qoşa-qoşa pudluq daşlar qaldırırdı. Sonra həmin daşları atıb-tutmaqla tamaşa göstərir, sinəsini, çiynini, kürəyini havaya atdığı daşların qabağına verərək onları itələyir, kənara atırdı. Yekba oyununun ən maraqlı yeri isə pudluq daşları dişlə oynatmaq idi. Yekba oyununda daşoynatmanı daha maraqlı hala gətirmək üçün əlüstü gəzərək də oyun icra edilə bilərdi.

"Kəbbadə" oyununda idmançılar kəbbadədən istifadə edirlər. Alətin "kaman" adlandırılan hissəsi sol əldə, "zeh" adlanan hissəsi sağ əldə olmaqla idmançının başından keçirilir. Kəbbadə başın üstünə qaldırılmaqla idmançı dövrə vurur, yavaş-yavaş belə qədər endirir və əlindən buraxaraq onu belində fırladır. Mil oyunu ilə oxşar bir şəkildə kəbbadədə də nağaranın yavaş, daha sonra sürətli vurulması ilə oyun icra edilir.

"Ayaqdöymə" oyunu idmançıların istirahət etməsi məqsədi ilə keçirilir. Oyunçular və miyandar sanki qaçırlarmış kimi hərəkət edirlər və onların ayaq hərəkətlərinə uyğun olaraq hava çalınır. Pəhləvanların icra etdiyi əlüstəgəzmə tamaşasına müəyyən əşyaları yerdən dişlə götürmək, onu başqa yerə aparıb qoymaq, əl üstündə yüyürmək və s. nömrələr daxildir. "Çərxi" ("Təndövrə") oyununda müxtəlif akrobatik hərəkətlər (çarx vurmaq) icra edildikdən sonra isə "Qaytağı", "Mirzəyi", "Koroğlu" rəqsləri sədasında sürətli addımlarla hərəkətlər edilir. Zorxanada son olaraq güləş oyunu keçirilir. Bu zaman müxtəlif templi cəngilər ("Koroğlu qaytarması", "Misri", "Koroğlunun bağırı", "Pəhləvanı") ifa edilir.

### Azərbaycan güləşi

*border=none Əsas məqalələr: Güləş (Azərbaycan) və Qurşaqtutma*

Rəqsdən sonra güləş başladı. Rəqqaslardan ikisi üst paltarını çıxartdı. Əyinlərində enli şalvardan başqa heç nə qalmadı. Onlar knyaz Tarkanovu salamladılar və əllərini toza batırıb ovxalamağa başladılar. Sonra isə bir-birinin üstünə cummaq istəyən iki vəhşi heyvan kimi qarşı-qarşıya dayandılar.

Güləş, ümumiyyətlə, bütün tamaşaların ən sadəsidir. Kim heç vaxt arxası yerə dəyməmiş Martves və Rabasonu görmüşsə, deməli Azərbaycan pəhləvanlarını da görmüşdür. Elə təsəvvür etsin ki, elə Krotonlu Alsidamas və Milonu da görmüşdür

Qafqaz səfəri. Aleksandr Düma

Azərbaycan güləşinin tarixən qədim olduğu qəbul edilir. Bu güləşdə fars mədəniyyətinin təsiri hiss olunur. Rus inqilabından əvvəlki dövrlərdə də güləş Azərbaycan kəndlərində məşhur idi: məhsul yığımı zamanı xırmanlarda, xalçasız, düz yerdə yarışlar keçirilirdi. Ancaq burada peşəkar pəhləvanlar vuruşurdular. Adi insanların idmanla məşğul olmaq üçün çox vaxt boş vaxtı olmurdu. Bundan başqa N. Florovski 1836-cı il tarixli "Qafqazdan kənarda rus mülklərinə baxış" yazısında Yelizavetpol (çarlıq dövründə Gəncənin adı) sakinlərinin idman fəaliyyəti haqqında məlumat verir, hətta güləş üçün xüsusi evin də olduğunu bildirirdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Yelizavetpol şəhərinin sakinləri tez-tez gimnastika məşqləri ilə məşğul olurlar: onlar hətta xüsusi evin ayrıldığı güləşə məmnuniyyətlə baxırlar. Tatarlar (azərbaycanlılar) yaxşı bilirlər ki, bu cür oyunlar bədəni gücləndirmək üçün faydalıdır. | "|

İnqilabdan sonra güləş Bakı ətrafında, xüsusən Müştəngi, Buzovna, Zabratda, eləcə də Gəncə, Salyan, Nuxa, Xilə, Zaqatala və s. yerlərdə populyar idi. 1937-ci ildən etibarən Azərbaycanda rayon, şəhər və respublika birinciliyi uğrunda milli güləş üzrə müntəzəm yarışlar keçirilməyə başladı.

Azərbaycan milli güləşi və ya digər adı ilə qurşaqtutmada isinmək üçün mil, toppuz, qalxan, idman daşı və səngidən istifadə edilərək məşq edilir. "Meydan gəzmək" adlı ənənəvi rituala uyğun olaraq əvvəl pəhləvanlar bir-birini salamlayır və rəqs addımları ilə birlikdə xalçanın əks tərəflərinə gedirlər. Eyni zamanda onlar əl hərəkətləri edirlər: bir əl əvvəl yuxarı, sonra aşağı, digəri əvvəl aşağı, sonra isə yuxarı gedir, sonra isə hərəkətlər əksinə edilir. Bundan sonra pəhləvanlar qollarını 3–4 dəfə açıb-bağlayırlar. Hakimin fitindən sonra döyüş başlayır və rəqiblər xalçanın mərkəzində salamlaşırlar. Döyüş zurna və nağara sədaları müşayiəti ilə həyata keçirilir. Şəki bölgəsində güləşçilər əvvəl gürz və dəmir yaylarla ilə "Zopı-zopı" yallı rəqsini icra edirlər. İdmançılar rəqsdə bacarıqlarını göstərdikdən sonra güləşirlər.

Azərbaycan türk güləşi bir çox cəhətdən İslandiya döyüş sənəti qlimaya bənzəyir. Qlima ilə oxşar cəhətlərdən biri geyilən şalvarlardır, hansı ki rəqibi yerə atmaq üçün tutula bilər. Azərbaycan güləşində ayaqdan və şalvardan yapışmaq geniş yayılıb, badalaq, qarmaq, dəyirman, atma fəndlərinə icazə verilir. Fəndlərin tarixi adları "ayaqçaldı", "qurdqapanı", "yaxapaça", "köpəyquyruğu", "tülküquyruğu", "miyangir", "paçabənd", "pişling", "topuqqapma", "çəngəl"dir. Boğazdan tutmaq və beldən aşağı zərbələr, ardınca getmədən rəqibin xalçaya atılması, əl, ayaq və armaqları bükmək, baş sarsıntısına icazə verilmir.

Azərbaycanda güləşin at üstündə icra edilən variantı da var. Burada iştirak edən oyunçu həm güləşçiliyin, həm də at çapmanın mahir icraçısı olmalıdır. Oyunda həm rəqib atdan salınmalı, həm də onun yenidən ata minməsinə mane olunmalıdır. Əgər oyunçu güləş zamanı atın üstündən endikdən sonra 1 dəqiqəyə ata təkrar minə bilirsə, uduzmuş sayılmır.

Güləş qaydalarının Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi və İdman Komitəsi tərəfindən sistemləşdirilməsi, dəqiqləşdirililməsi və təsdiqi həyata keçirilib. Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun dosenti E. Rəhimov Azərbaycan milli güləşinin tarixinin yenidən işıqlandırılması və güləş qaydalarının sistemləşdirilməsi istiqamətində çalışıb. Sovet idman növü olan sambo yaradılarkən Azərbaycan güləşinin fəndlərindən də istifadə edilib. Məsələn, samboda rəqibi yerə atmaq üçün kəmərdən tutulması ideyası Azərbaycan güləşində şalvardan tutmaq şəklindən təsirlənmiş ola bilər. Müasir dövrdə Azərbaycanın yerli icmaları və köçəriləri arasında klassik Avropa və Asiya döyüş sənətlərindən təsirlənmiş yerli güləş ənənələri mövcuddur.

Oxçuluq
-------

*border=none Əsas məqalələr: Türklərdə oxçuluq və Azərbaycanda oxçuluq*
Oxçular festival zamanı
Azərbaycan inanclarında adı keçən, Umay kultu ilə bağlı olan Fatma Qarı belində oxu və yayı olan bir varlıq şəklində təsvir edilir. O, yayını göyə tutanda bolluq, yerə tutanda qıtlıq olur. "Oxçu" sözünün özü isə Azərbaycan dilinin dialektlərində "bilgin, əfsunçu" mənası ilə qorunub saxlanılmışdır. Bu məna mifoloji düşüncədən qalıb. Tədqiqatçılar qədim zamanlarda şamanların mərasimlərini nağara ilə deyil, oxla yerinə yetirdiyinə dair məlumatlar əldə ediblər.

XIV əsr Azərbaycan şairi Qazi Bürhanəddinin divanında oxçuluqla bağlı 75 terminə yer verilmişdir, bunlardan 39-u türk mənşəlidir, 9-u isə türk mənşəli söz ilə alınma sözlərin birləşməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir. Qazi Bürhanəddinin divanında ox atan şəxs oxçudan başqa "tir atan" və "tirəndaz" da adlandırılır. İstifadə edilən "qatı yay" termini yayın daha çox çəkmə gücü tələb etdiyini və daha uzağa getdiyini göstərir, həmçinin navək (balaca ox), tir (sivri ucuna dəmir taxılmış ox) və çarx oxu (sərt ağacdan hazırlanmış, qısa boylu, dəmir başlıqlı, ayaq yayı ilə atılan hərbi ox) qeyd edilir. Yayı tutma üsullarından işarə barmağının yayın gövdəsinin arxasına doğru bükərək gizləndiyi və baş barmağın orta barmağın üstünə qoyulduğu "çəng-i bazi" üsulu qeyd edilmişdir.

Oxatma Azərbaycan meydan tamaşalarına daxil idi. Ox yarışlarında həm piyada, həm atlı şəkildə yüksək yerdən atılan almanı havada vurmaq, qırx oxu eyni hədəfdən keçirmək, üzük halqasından ox keçirmək və s. şərtlər yerinə yetirilirdi. Atla ox atarkən əvvəlcə heyvanın yanında məşq etmək, onu yavaş-yavaş oxa alışdırmaq tələb olunur. Bacarıqlı oxçu atının boynunun altından da nişan alıb vura bilirdi. Toy mərasimində üzüyə ox atmaq adəti isə göy-səma oduna, ildırıma pərəstişlə izah edilirdi.

Atla oxatmanın oyun növlərinə qopuq və "piyalə və ox" aiddir. Qopuq oyununda hündür dirəyin üstünə qoyulmuş qızıl cam oxla vurulub salınmalı idi. Oyun igidlik sınağı hesab edilirdi, hərbi əhəmiyyəti var idi. "Piyalə və ox" oyununda isə qızıl cam içki qabı ilə əvəz edilir, oyun adi insanlar arasında oynanılırdı. Azərbaycan cənub və cənub-qərb bölgəsində yayılmış "Altınqabaq" oyununda at çapılarkən oxla və ya odlu silahla hədəf vurulurdu. Çevikliyin nümayiş edildiyi bu oyunda hədəf olaraq qızıl və ya gümüş üzük, həmçinin halqa istifadə edilirdi. Oyunun adı əvvəlki dövrlərdə hədəf olaraq qızılla (altınla) doldurulmuş qabağın asılması ilə əlaqədardır.

Azərbaycan dastan qəhrəmanı Koroğlu və yoldaşları oxçuluqdakı bacarıqları ilə təsvir edilirlər. Koroğlu dastan qollarının birində döyüşçü yoldaşının başına almanın saplağında bir üzük taxıb qoyur və qırx oxun hamısını üzüyün halqasından keçirirdi, digər bir qolda isə göydə durnalardan birini vururdu.

Müasir Azərbaycanda kamandan oxatma idman növü sovet dövründən etibarən inkişaf etməyə başlamış, "Məhsul", "Spartak", "Lokomotiv" və s. idman cəmiyyətlərində oxatma bölmələri açılmışdır. V. Maksimov, S. Yusifova, S. İsmayılova, N. Hüseynova, O. Saraykina, E. Hacıyev və başqa idmançılar SSRİ kuboku, ümumittifaq və beynəlxalq yarışların qalibi və mükafatçıları olub. Azərbaycan Kamandan Oxatma Federasiyası 1993-cü ildə Bakıda təsis edilib. 2016-cı ildə Azərbaycan ilk dəfə Yay Olimpiya Oyunlarında kamandan oxatma üzrə iştirak etmişdir.

Döyüş oyunları
--------------

### Piyada oyunlar

Kürdlər və azərbaycanlılar Sərdarabad qalası qabağında cigit oynayır. Qriqori Qaqarin
Azərbaycanda tarixən döyüş qabiliyyətinə çatma, fiziki və hərbi hazırlıq müxtəlif atlı və piyada döyüş oyunları vasitəsilə inkişaf etdirilmişdir. Nizə və ox atmaq, qılınc oynatmaq, yumruq davası və güləş belə döyüş oyunlarının ön hazırlığı olmuşdur. Döyüş oyunlarının özü isə silahla necə rəftar etməyi, geri çəkilmə və hücumu, mühasirədə qalmağı və çıxmağı öyrədir. Atsız oynanan döyüş oyunları müdafiə xarakterlidir, mühasirədə özünü müdafiə etmə və çıxma xüsusiyyətlərinə malikdir. Bunlardan bir çoxu dairə içində oynanılır. Folklorşünas Füzuli Bayata görə oyunda istifadə edilən dairə qala kimi düşünülməməli, qədim türklərin müdafiə oyunları kimi baxılmalıdır.

Qılıncoynatma Azərbaycanda cıdır tamaşalarının maraqlı əyləncələrindən biri idi. Azərbaycan nağıllarında və Hüseyn Cavidin 1933-cü ilə aid "Səyavuş" əsərində qılıncoynatma səhnələrinə rast gəlinir. Həmçinin atcanbazı, əsbəndaz, əsbran, minici, cündi adlandıralan akrobat at üstündə müxtəlif hərəkətlər etməklə bərabər qılınc, xəncər, zorxana mili, tüfəng və digər alətlərlə öz məharətini göstərərdi. Qılıncoynatmaya həmçinin şatır yarışlarında və yuğ mərasimində rast gəlinir,, "Şəmşirbaz" tamaşasında qılınc vasitəsilə müxtəlif təhlükəli hərəkətlər göstərilir.

Dairə içində oynanılan döyüş oyunlarına "Dirədöymə" oyunu daxildir. "Dirədöymə" oyunu qrup şəklində oynanılır, dairə daxilindəkilər qayışı qorumağa, xaricindəkilər isə qayışı götürməyə çalışır. Hücumçu qayışı ayağı ilə vura və qoruya bilər. Bəzən isə çöldən kimsə cəsarətlə hücum edir, içəridəkilərdən kimisə kürəyindən iki ayağı ilə vurur. Zərbə vurulan şəxs isə dairədən kənara çıxarkən içəridəkilərdən 2–3 nəfəri özü ilə çıxararaq yıxır. "Dirədöymə" oyunu Naxçıvanda "Cızıq tutması", Muğanda "Cızıqdançıxma", Bakıda "Qayışçapdı" ("Qayışaldı"), Göyçayda "Turaoynu" ("Tuladöydü") və s. adlarla bilinir. Hüseynqulu Sarabski "Köhnə Bakı" kitabında "Cızıq turnası" oyunundan bəhs edir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Geniş küçələrin birində yerdə 5-6 kvadrat sajın dövrə çəkərdilər. "Cızıq turnası" oyununda iştirak edənlər iki dəstəyə bölünərdi. Çevrənin kənarında olan uşaqların əlində turna olardı (uşaqlar qurşaqlarını bellərindən açıb eşər, düyünlərdilər ki, buna da turna deyərdilər) | "|

Digər bir oyun isə mərkəzdəki oyunçunun yerini tərk etməmək üçün döyüşdüyü "başqoruma" oyunudur. Dairənin kənarındakı oyunçular ona zərbə endirməyə çalışır, mərkəzdəki oyunçu isə özünü qoruyaraq təpik atır. Təpik dəyən iştirakçı mərkəzdəkini əvəz edir və oyun davam edir. Oyunda başın qorunmasının vacib olmasına görə oyun "başqoruma" adlandırılmışdır. Oyuna özünü müdafiət etmə qabiliyyəti, cəld hərəkət etmə daxildir. Oyun iştirakçılar fiziki cəhətdən yorulana qədər davam edir.

Azərbaycan tarixən tərəkəmələrin yaşadığı bölgələrdə çobanlar dəyənək oyunu oynayırdılar. Bu oyun Osmanlı imperiyasında oynanılan Matrak oyununun bir variantıdır. Matrak oyununda iştirakçılar qılınc yerinə dəyənəklə bir-birlərinə hücum edir, qalxan vasitəsilə özlərini qoruyurlar. Atsız oynanılan Cıdır oyununda isə iştirakçılar dəyənəyi ola bildiyincə uzağa atmağa çalışırlar. Onlar dəyənəyi dirək və ya balta sapına vururlar. Ən uzağa düşən dəyənəyin yerinə xətt çəkilir və digər oyunçular hədəflərini bu xəttə görə seçirlər. Cıdır oyunu nizə atmaq, ov ovlamaq, uzaqdakı hədəfi vurmaq məşqini xatırladır.

### Atlı oyunlar

Azərbaycanda "Baharbənd", "Papaqaldıqaç", "Sür-papaq", "Qız-qov", "Yaylıq", "Çovqan", "Güc sınağı" oyunları geniş yayılmış, bu oyunlarda bir və ya bir neçə döyüş xüsusiyyəti saxlanmışdır.

* "Baharbənd" oyununda çeviklik və at minmə bacarığı nümayiş edilir. Bu oyunda at çapanlar üstlərindəki əşyaları – qılınc, xəncər və s. kimi şeyləri müəyyən yerlərə atır, sonra atın üstündə cəld çevrilərək çapıb əşyaları götürür.
* "Papaqaldıqaç"da biri qız olmaqla 9 və ya 13 nəfər iştirak edir. Oyunda sürətlə hərəkət etməli, rəqiblər və atlar itələnməməlidir. Bu oyunda baş qorunmalı, qarşı tərəfin papağı, dəbilqəsi götürülməlidir. Oyunun məntiqi bundadır ki, papağını qoruya bilməyən döyüşdə başını da qoruya bilməz.
* "Sür-papaq" oyununda iki qrup bir-birinin əlindən papağı alaraq qarşı tərəfin halqasına atmağa çalışır. Oyunda atlıların çevikliyi, eyni hədəf uğrunda birlikdə mübarizə apara bilmə taktikası yoxlanılır.
* "Qız-qov" və ya "Qıza çat" oyununda atlılar ata minmiş qızla yarışır, ona çataraq öpməyə çalışır. Oyun Azərbaycanda və Mərkəzi Asiyada yayılmışdır. Tələb olunan bacarıqlar at üstündə cəldlik, rəqib atlını müəyyən məsafəyə çatana qədər keçmək bacarığıdır.
* "Yaylıq" oyununda iştirakçılar yaylığı daşıyan atlıdan onu almaq istəyir. İnkişaf etdirilən xüsusiyyətlər yaxşı at seçimi, atı sürmə və idarəetmə qabiliyyətidir.
* Atlı Cıdır oyununda müəyyən məsafəni digərlərindən daha sürətlə qət edən iştirakçı qalib gəlir. Oyun atı sürmə və idarəetmə bacarığını, çevikliyi tələb edir.
* Çovqan oyununda iştirakçılar iki tərəfdə qoyulan dirəklərdən ibarət rəqib qapılarından topu keçirməlidir. Qədim vaxtlardan bu oyun Azərbaycanda Cəngi musiqi havası altında oynanılırdı. Oyuna güc və çeviklik, eynən döyüşdə olduğu kimi rəqibini seçə bilməmək xüsusiyyəti daxildir.
* Güc sınağı oyununda iştirakçı atı çaparkən yerdən qoyunu götürməli və onu müəyyən məsafəyə qədər aparmalıdır. Bəzi bölgələrdə oyunun adı oğlaq oyunudur.

Qeyri-maddi mədəni irs kimi qeydiyyatı
--------------------------------------

2022-ci ildə pəhləvanlıq irsi "*Pəhləvanlıq sənəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növləri və güləş*" adı altında UNESCO səviyyəsində Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irsi elan edilmişdir. 2023-cü ildə Azərbaycanın pəhləvanlıq sənəti digər 9 Azərbaycan irsi ilə birlikdə ICESCO Dünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

### Siyahı

| Azərbaycan milli qeydiyyatı | UNESCO qeydiyyatı | ICESCO qeydiyyatı |
| --- | --- | --- |
| İrsin adı | Qeydiyyat nömrəsi | İrsin adı | Qeydiyyat nömrəsi | Xüsusiyyətləri |  |
| Pəhləvan sənəti | DA0104000004 | Pəhləvan sənəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növləri və güləş | 01703 | **Növü:** ənənəvi sənətkarlıq, ifaçılıq sənətləri, sosial təcrübələr, ayin və bayramlar
**Əlaqəli mövzular:** hərbi təhsil, mənəvi dəyərlər və s.
**Biomlar:** aqroekosistem, şəhər əraziləri
**Təhlükə təşkil edən faktorlar:** represiv siyasət | HəY |
| Zorxana | FO0105000001 |
| Sinə oyunu/Qılıncsındırma |  |
| Mil oyunu | FO0105000002 |
| Yekba | FO0105000006 |
| Səngqaldırma/daşoynatma | FO0105000005 |
| Kəbbadə/Kəmanə | FO0105000003 |
| Yepka/ayaqdöymə |  |
| Çərxi/təndüvrə |  |
| Zəncirqırma |  |
| Azərbaycan milli güləşi/Qurşaqtutma | FO0105000004 |
| Atüstü güləş | HəY |
| Altunqabaq/Altınqabaq | HəY |  |  |  |  |
| Dirədöymə | FO0104000007 |  |  |  |  |
| Atlı oyunlar | FO0101000001 |  |  |  |  |
| Baharbənd | HəY |  |  |  |  |
| Papaq oyunu | HəY |  |  |  |  |
| Çovqan | HəY | Ənənəvi Qarabağ atçılıq oyunu Çovqan | 00905 | **Əlaqəli mövzular:** atçılıq oyunları, köçərilik və s.
**Biomlar:** aqroekosistem, otlaq, dağlar
**Təhlükə təşkil edən faktorlar:** münaqişələr, gənclərin marağının azalması, yetərsiz maliyyə resursları, əhəmiyyətinin itirilməsi, material çatışmazlığı, sürətli iqtisadi dəyişikliklər, repressiv siyasət, kənddən şəhərə miqrasiya | HəY |

Qalereya
--------

* Azərbaycan milli oyunu QurşaqtutmaAzərbaycan milli oyunu Qurşaqtutma
* Atlı qılınc döyüşü. Azərbaycan nağılı MəlikməmmədAtlı qılınc döyüşü. Azərbaycan nağılı Məlikməmməd
* Pəhləvan Sali Süleymana həsr edilmiş afişaPəhləvan Sali Süleymana həsr edilmiş afişa
* Pəhləvanlar Azərbaycan poçt markasında. 1998-ci ilPəhləvanlar Azərbaycan poçt markasında. 1998-ci il
* "Kitabi-Dədə Qorqud"a həsr edilmiş Azərbaycan poçt markası. 1999-cu il"Kitabi-Dədə Qorqud"a həsr edilmiş Azərbaycan poçt markası. 1999-cu il
* Akrobat və güləşçi Azərbaycan poçt markasında. 2002-ci ilAkrobat və güləşçi Azərbaycan poçt markasında. 2002-ci il

### Döyüş vasitələri

* Orta əsrlərə aid güləş şalvarı ("tamban"). Azərbaycan Tarixi MuzeyiOrta əsrlərə aid güləş şalvarı ("tamban"). Azərbaycan Tarixi Muzeyi
* Yekbagir idman aləti. Üzərində milli güləş və fiziki məşq səhnəsi təsvir edilmişdir (XVIII-XIX əsrlər)Yekbagir idman aləti. Üzərində milli güləş və fiziki məşq səhnəsi təsvir edilmişdir (XVIII-XIX əsrlər)
* Taxta gürzlər — zorxana milləri. Azərbaycan Tarixi MuzeyiTaxta gürzlər — zorxana milləri. Azərbaycan Tarixi Muzeyi
* Kəbbadə — zorxana idman alətiKəbbadə — zorxana idman aləti

Qeydlər
-------

1. ↑  Zorxana mili şümşaddan və ya palıd ağacından hazırlanır. Çəkisi 12-30 kq arası dəyişir. Həmçinin bax: Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları#Qalareya
2. ↑  İstifadə edilən yekbagir və ya səng aləti 60-20 kq çəkisindədir, qapıya oxşar dəstəyi var. Səngi-zur , yəni güc daşı da adlandırılır. Həmçinin bax: Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları#Qalareya
3. ↑  İstifadə edilən kəbbadə girdə, ucları 1 metr uzunluğunda zəncir ilə birləşdirilən idman alətidir. Həmçinin bax: Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları#Qalareya

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  Meeker, 1992. səh. 395
2. 1 2 3  Şükrü ÖZTÜRK, "DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE TÜRK SPORU". Asos Journal (2016).
3. ↑  Китаби Деде Горгуд = Китаби-Дəдə Горгуд / Составители, транскрипция, упрощённый вариант и предисловие Фархада Зейналова и Самета Ализаде. — Б.: Язычы, 1988. — 265 с. — ISBN 5560002518. (азерб.)
4. ↑  Ercilasun, A. B. "Dede Korkut Kitabı’nın Yeni Nüshası ve Üzerindeki Yayınlar". Milli Folklor 16 (2019): 5–22 < Arxivləşdirilib 2022-09-04 at the Wayback Machine>
5. ↑  Lütfü Kerem BAŞAR,"Dede Korkut Hikâyelerinde Savaşçı Eğitimi". Journal of Turkish Studies (2012).
6. 1 2  *Multiple Authors.* "Köroǧlu" (ingilis). Ираника. December 6, 2016. 2022-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-08.
7. 1 2 3  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 243-245
8. ↑  *RƏHİLƏ SƏFƏRƏLİYEVA.* "AZƏRBAYCAN XALQ DASTANLARINDA QƏHRƏMAN TİPLƏRİ". AMEA FOLKLOR İNSTİTUTU. 2017.  (#accessdate\_missing\_url)
9. ↑  Т. С. Ткаченко. Народный танец / под ред. Н. И. Львова. — М.: Искусство, 1967. — С. 278. — 656 с.
10. ↑  Алмасзаде Г. Г. Кагарлицкая И. Д. Мамедов Б. А. Акопов А. В. Введение // Азербайджанские народные танцы / под ред. А. Б. Бадалбейли. — Б.: Объединённое издательство, 1959. (азерб.)
11. ↑  Бадалбейли А. Б. Cəngi (азерб.) // Толковый монографический музыкальный словарь.
12. ↑  *İLGAR İMAMVERDİYEV – ALİ İMAMVERDİ.* "AZERBAYCAN RAKS HAVALARI ATLASI 2. CİLT". Iksad Publications. 2020.  (#accessdate\_missing\_url)
13. 1 2 3 4 5  SARPKAYA, S. (2021). Azerbaycan Türklerinin Atasözlerinde "Yiğit (Kahraman)" Kavramı. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(3), 199–215.  Arxivləşdirilib 2023-06-29 at the Wayback Machine
14. ↑  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 158
15. 1 2  Багирова М, Мамедов Э. Из истории спорта в древнем и средневековом Азербайджане // İRS. — Баку, 2015 № 1 (73). — С. 16−22.
16. ↑  Babayev T. Şuşada i̇dman ənənələri̇ // Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Milli Azərbaycan Tarix Muzeyi. — Бакы: Elm, 2019. — С. 140−149.
17. 1 2 3 4 5  *И. Васьянов.* "Гюлеш - национальная азербайджанская борьба". ussrwrestling.narod.ru. 2016. 2022-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-13.
18. 1 2 3  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 102-103
19. 1 2 3 4 5 6 7 8  Əskər, 2017. səh. 125-127
20. ↑  Əskər, 2017. səh. 130
21. ↑  NÜBAR HƏKİMOVA. "AZƏRBAYCAN FOLKLORUNDA XALQ TƏBABƏTİ İLƏ BAĞLI İNANCLAR SİSTEMİ" (az.). AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI FOLKLOR İNSTİTUTU. 2017. səh 22-23.
22. ↑  Martial arts of the world. Volume One: A–Q, 2001. səh. 342-343
23. 1 2 3 4 5 6 7 8  Abdullayeva, 2007. səh. 152-155
24. 1 2  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 230
25. 1 2 3 4 5  Azərbaycan etnoqrafiyası, 2007. səh. 405-408
26. ↑  "Baku's Old City. Memories of How it Used to Be. By Farid Alakbarli". 2010-12-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-09-03.
27. 1 2  Материалы по истории Азербайджана / Редакционная коллегия: И. А. Азизбекова (ответственный автор), А. И. Гусейнов, Ф. М. Алиев, Н. А. Таирзаде, Д. Д. Гаджинский, Р. А. Мамедов. — Элм, 1968. — Т. VII. — С. 34.
28. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının təqvimi.  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 20 may 2017.
29. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının nəticələri (Kişilər, Çərxi-tiz yarışı).  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 may 2017.
30. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının nəticələri (Kişilər, Kəbbadə yarışı).  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 may 2017.
31. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının nəticələri (Kişilər, Mil səngin yarışı).  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 may 2017.
32. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının nəticələri (Kişilər, Mil bazi yarışı).  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 may 2017.
33. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının nəticələri (Kişilər, Səngi yarışı).  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 may 2017.
34. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının nəticələri (Kişilər, Komanda yarışı).  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 20 may 2017.
35. ↑  "IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarının nəticələri (Kişilər, Çəxri-çəməni yarışı).  (ing.)" (PDF). www.baku2017.com (IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının rəsmi saytı). 2017-05-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 may 2017.
36. 1 2  Aleksandr Düma. Qafqaz səfəri. Bakı. Qanun nəşriyyatı, 2014. 192 səh.
37. 1 2 3 4 5  Rəhimov M. Qulamov H. ZORXANALARDAN GÜLƏŞ ARENALARINA. NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİ. ELMİ ƏSƏRLƏR, 2018, № 1 (90).
38. ↑  Mehmet Emin BAY. GELENEKSEL TÜRK SPORLARINDAN KISA ŞALVAR GÜREŞİNİN UYGULAMALARI VE KÜLTÜREL BOYUTUNUN İNCELENMESİ // AYDIN ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ. — AYDIN, 2019.
39. ↑  *Н. Флоровский.* Елисаветпольский край // Обозрение российских владений за Кавказом. Елисаветпольский округ. Жители . II. Цензор П. Корсаков. Санкт-Петербург: Типография департамента внешней торговли. 1836. 377.
40. 1 2  Martial arts of the world. Volume One: A–Q, 2001. səh. 508
41. 1 2  "Pəhləvan güləşi" (az.). Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi. 2022-09-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-09-02.
42. ↑  Əskər, 2017. səh. 15-136
43. ↑  "История САМБО". Официальный сайт Международной Федерации САМБО. 2016-02-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-26.
44. ↑  "Традиции и философия самбо". Всероссийская федерация самбо. 2018-10-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-26.
45. ↑  Martial arts of the world. Volume One: A–Q, 2001. səh. 117
46. ↑  Martial arts of the world. Volume One: A–Q, 2001. səh. 341
47. ↑  Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, 2003, Yurt Yayınevi (türk.). səh 218 və 412.
48. ↑  BAKIRCI, Fatih. (2018). KADI BURHANEDDİN DİVANI NDA OKÇULUKLA İLGİLİ UNSURLAR. Journal of International Social Research. 11. 41–57. 10.17719/jisr.2018.2894.
49. 1 2  Əskər, 2017. səh. 139-140
50. ↑  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 327
51. 1 2 3 4  Bayat, 2017. səh. 141-147
52. ↑  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 157
53. ↑  "Azərbaycan Kamandan Oxatma Federasiyası". Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: [25 cilddə]. II cild (10 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. baş red. M. K. Kərimov. 2010. səh. 526. ISBN 978-9952-441-05-5.
54. ↑  "46-я лицензия Азербайджана на Олимпиаду-2016 в Рио, **(az)** 2016 Olimpiadası üçün Azərbaycanın 46-cı lisenziyası". www.kaspiy.az. 3 August 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 may 2016.
55. ↑  Bayat, 2017. səh. 167
56. 1 2  Bayat, 2017. səh. 139
57. ↑  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 146
58. ↑  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 228
59. ↑  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 74
60. ↑  Abdullayeva, 2007. səh. 126
61. 1 2  Azərbaycan xalq oyunları (dirədöymə, qığımətik). Aynur İbrahimova. Ümumtürk kontekstində Qarabağ xalq oyunları və meydan tamaşaları. səh 84-91.
62. ↑  Azərbaycan etnoqrafiyası, 2007. səh. 399
63. ↑  İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, 2016. səh. 88
64. ↑  Bayat, 2017. səh. 155
65. ↑  Bayat, 2017. səh. 161-162
66. ↑  Əskər, 2017. səh. 138
67. 1 2 3  *UNESCO.* "Pehlevanliq culture: traditional zorkhana games, sports and wrestling". 2022. 2022-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-02.
68. 1 2 3  "Samples of Azerbaijan's intangible cultural heritage included in Islamic World's Heritage List" (ingilis). report.az. December 20, 2023. 2023-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-22.
69. 1 2 3 4 5  AZƏRBAYCAN QEYRİ-MADDİ MƏDƏNİ İRS NÜMUNƏLƏRİNİN DÖVLƏT REYESTRİ. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin 218 saylı 28.04.2010 tarixli Əmri ilə təsdiq edilmişdir, 25.08.2011, 28.03.2012, 18.10.2012, 15.05.2013, 03.02.2014, 27.01.2015, 17.02.2016, 12.05.2016, 24.10.2018, 09.04.2019, 09.12.2020 tarixli əlavələrlə. Online access: ICH inventory — Azerbaijan: Azerbaijani/English in Craftsmanship of mother of pearl inlay Arxivləşdirilib 2023-12-08 at the Wayback Machine

### Ədəbiyyat

* *Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild.*  (az.). Şərq-Qərb. 2017. ISBN 978-9952-34-152-2.
* *Abdullayeva, Səadət.* Azərbaycan folklorunda çalğı alətləri (az.). Adiloğlu. 2007. ISBN 978-9952-25-055-8.
* *Bayat, Füzuli.* Şamandan səmazənə: oyun və oyunçu (az.). Elm və təhsil. 2017. ISBN 4603000000.
* *Əskər, Nailə.* İslam coğrafiyası və Azərbaycanda oyunlar (az.). Elm və təhsil. 2017. ISBN 978-9952-810-89-9.
* *İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları.*  (az.). Elm və təhsil. 2016.
* Martial arts of the world. An encyclopedia. Volume One: A–Q. Edited by Thomas A. Green, Published by ABC-CLIO, 2001. ISBN 1-886969-85-X
* *Meeker, Michael E.* The Dede Korkut Ethic (ingilis). International Journal of Middle East Studies. 1992.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *KÜÇÜKER, Elif.* Savaş unsurları // KUTADGU BİLİG’DE KÜLTÜR UNSURLARI (türk). SAKARYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ. 2019.
* *GÖKSU, ERKAN.* KUTADGU BİLİG'E GÖRE TÜRK SAVAŞ SANATI (türk). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi (Volume 2/6). 2009.
* Erdoğan, E. "Safevilerde Okçuluk ve Kabak Oyunu’na Genel Bir Bakış", Kerkük Çok Irak Değil-Prof. Dr. Eşref Buharalı’ya Armağan; Türk Tarihine Dair Yazılar II, Ankara, 2017, ss. 741–746.
* Erdoğan, E. (2019). SEYYAHLARA GÖRE XVII. YÜZYILDA SAFEVİLERDE DÜZENLENEN BAZI OYUNLAR, EĞLENCELER VE GÖSTERİLER. Tarih Araştırmaları Dergisi , 38 (66) , 224–242. DOI: 10.35239/tariharastirmalari.519754


| ⛭Qeyri-maddi mədəni irs: Azərbaycan |
| --- |
| Təcili qorunmaya ehtiyacı olanlar | 
* Çovqan ənənəvi Qarabağ Atüstü oyunu (2013)
* Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri – yallı, köçəri, tənzərə (2018)

 |
| Nümunə siyahısı | 
* Azərbaycan muğamı (2008)
* Azərbaycan aşıq sənəti (2009)
* Novruz bayramı (2009)
* Azərbaycan xalça toxuculuğu ənənəvi sənəti (2010)
* Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2012)
* Ənənəvi Kəlağayı sənəti və simvolizmi, qadın ipək baş örtüklərinin hazırlanması və istifadə olunması (2014)
* Lahıc misgərlik sənəti (2015)
* Nazik çörəyin hazırlanma və paylaşılma mədəniyyəti: lavaş, katrıma, jupka, yufka (2016)
* Kamança simli musiqi alətinin hazırlanma və ifaçılıq sənəti (2017)
* Mədəni kimliyin göstəricisi dolmanın bişirilməsi və paylaşılması ənənəsi (2017)
* Dədə Qorqud irsi: Dastan mədəniyyəti, xalq nağılları və musiqisi (2018)
* Nar bayramı, ənənəvi nar festivalı və mədəniyyəti (2020)
* Miniatür sənəti (2020)
* Çay mədəniyyəti, kimliyin, qonaqpərvərliyin və sosial əlaqənin simvolu (2022)
* Pəhləvanlıq sənəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növləri və güləş (2022)
* Molla Nəsrəddin lətifələri şifahi ənənəsi (2022)
* Baramaçılıq və toxuculuq üçün ənənəvi ipək istehsalı (2022)

 |
| Digər | 
* Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri

 |

| ⛭Azərbaycan mədəniyyəti |
| --- |
| Mədəniyyət | Dil • Yazı sistemi • Folklor • Dastanlar • Ədəbiyyat • Fəlsəfə • Mifologiya • Memarlıq • Ev • Bağ • Təsviri incəsənət • Miniatür • Kalliqrafiya • Keramika • Xalçaçılıq • Heykəltəraşlıq • Milli geyim • Kosmetika • Musiqi • Muğam • Aşıq sənəti • Rəqs • Balet • Teatr • Yumor • Kino • Animasiya • Mətbuat • Radio • Televiziya • Təhsil • İdman • Döyüş sənətləri • Oyunlar • Dövlət bayramları • Festivallar • Tarixi təqvimlər • Mərasimlər • Milli Yeni il • Evlilik • Atəşfəşanlıq • Kulinariya • Çay mədəniyyəti • Şərabçılıq • Etika • Köçərilik • Ziyarətgahlar • Xalq təbabəti |
| Həyat tərzi | Köçərilik • Köləlik • Ovçuluq (Pələng ovu) • Qədeş |
| Mədəniyyət tarixi | Azərbaycan xalqının formalaşması • Eldəniz dövrü • Monqol əlaqələri • Təsəvvüf • Orta Azərbaycan dili dövrü • Türkmən üslubu • Çağatay əlaqələri • Qaraqoyunlu dövrü • Ağqoyunlu dövrü • Səfəvi dövrü • Azərbaycanlılaşma • Azərbaycan milli oyanışı • Böyük Qayıdış |
| Cəmiyyət | Tarix • Din • Elm (Ölçü vahidləri) • Hüquq • Mentalitet • Milli kimlik • Etnik qruplar • Tayfa quruluşu • Aristokratiya • Dillər • Dialektlər • Milliyətçilik • Diaspor |
| İrs | Mühit • Mədəni təsir • Ümumdünya irsi • Tarixi qoruqlar • Qeyri-maddi mədəni irs • İxtiralar və kəşflər • Coğrafi göstəricilər |
| Rəmzlər | Odlar yurdu • Qız qalası • Qobustan • Nar • Qarabağ atı • Tar • Buta • Xarıbülbül • Neft Daşları |