recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Uçmaq** - türk və altay mifologiyasında cənnət. **Uçmağ (Uçmak, Ocmah, Uçmax)** olaraq da deyilər. Əleyhdarı Tamaqdır. Ölümdən sonra yaxşı insanların mükafat olaraq gedəcəyi yer. Yaşıllıqlarla və nemətlərlə doludur. İşıq dolu bir məkandır. Hər inancda ölümdən sonra yaxşı insanların gedəcəyi gözəl bir dünya və ya məkan vəd edilir. Uçmaq sözü türk mədəniyyət tarixində bir dövr "cənnət" sözündən çox daha çox istifadə edilmişdir və daha məşhurdur. Yunus Əmrənin sətirlərində tez-tez rast gəlinən bir sözdür.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Tutulmadı Yunus canı, keçdi Tamudan, Uçmaqtan*
*Yola düşüb dosta gedər, ol əslinə uyaxmağa* | "|

Anlayışın əsasında, ruhun bədəni tərk etdiyi zaman "uçan quş" qılığında olduğuna dair köhnə türk inancları vardır. Yakutlar, ölüm anında ruhun bədəni tərk edərkən quş şəklinə çevrildiyinə və kainatı örtən Dünya Ağacının budaklarına qədər uçaraq çatdığına inanırdılar. Ruhun quş qılığında cənnəte getməsi anlayışının izlərinə, köhnə türk yazılarında da rast gəlinir. Ölmək mənasındakı "uçabarmaq" sözünün əsasında da yenə "uçmaq"la əlaqədar bu inancın izləri vardır. Bir çox bölgədə, ölən adama "uçub getdi" deyilər. Monqolca Oxtarqay (Oxtarquy) sözü də cənnəti və ya cənnət bağçalarını izah etməkdə istifadə edilər.

Etimologiya
-----------

(Uç) kökündən törəmişdir. Uçmaq sözündən gəlir. Uçulan yer deməkdir. Yüksəlmək mənası ehtiva edər. Bəzi araşdırmaçılara görə "uştmax" şəkliylə soğdcadan alınmadır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Kristalloqrafiya**  — kristallar və kristallik maddə haqqında elm. Həndəsi, fiziki və kimyəvi kristalloqrafiyaya bölünür. Həndəsi kristalloqrafiya simmetriya və kristallik cisimlərin formaları, fəza qəfəsləri quruluşların həndəsi qanunları haqqında təlimləri birləşdirir. Fiziki kristalloqrafiya kristalların fiziki xassələrini tədqiq edir və kristalların rentgenometriyası və optikası kimi müstəqil sahələrə ayrılır. Kimyəvi kristalloqrafiya kristallik cismlərin kimyəvi quruluşunun kompleks məsələlərini tədqiq edir. Kristalların forma və həndəsi quruluşunun, onların fiziki xassələri və kimyəvi tərkibi ilə əlaqədar məsələlər kristalloqrafiya müstəqil sahəsi olan kristallokimyanın tədqiqat obyektidir.

Kristalloqrafiya mineralogiyanın bir qoludur, mineralların forma və daxili quruluşlarını araşdırır. X-şüaları ilə həyata keçirilən quruluş tədqiqatlarında, atom və ya molekulların üç ölçülü tənzimlənməsi araşdırılır. Mineral kristallarında fiziki-kimyəvi olaraq atom və molekulları müəyyən bir qaydada olurlar.

Amorf (formasız) kristallarda və ya minerallarda, atomlar və ya molekullar ixtiyari bir sıralanma nümayiş etdirirlər. Minerallar formalaşma zamanı möhkəmlənirlər, həmçinin uyğun şəraitdə nizamlı və hamar səthlərə malik həndəsi formalara malik olurlar.

"Kristal" termini ilə normal daxili quruluşa malik olan, hamar xarici səthlərə sahib olub-olmamasından asılı olmayaraq bütün bərk maddələr başa düşülür. Xarici səthlər dəyişsə belə, daxili quruluş və əsas xüsusiyyətləri dəyişmir və xüsusən fiziki xüsusiyyətləri daxili quruluşun bir funksiyası olaraq xaricdə əks olunur. Fizika, kimya, metallurgiya və keramika ilə əlaqəli bir çox problemin həllində kristalloqrafiya mühüm rol oynayır. İG:GRANİVOD003

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
**Qotaz** — türk və altay xalqlarının inancında insanı "kəm göz"lərdən (şər baxışlardan) qoruduğuna inanılan muncuq. Göz muncuğu.

Xüsusiyyətləri
--------------

Ümumiyyətlə göz muncuqları göz şəklində olar. Gözə eyni zamanda muncuq da deyilməkdədir. Bu məzmunda baxıldığında adamın dünyaya açılan pəncərəsi gözdür və göz hər cür, yaxşı və pis, düşüncələrin ilk çıxış nöqtəsi olaraq qəbul edilir. Buna görə baxışlardan, pis gözlərdən qorunmaq məqsədilə əmici xüsusiyyəti olduğuna inanılan göy rəngli daşlar köhnədən bəri istifadə edilmişdir və son halını günümüzdəki cürbəcür göz muncuqları olaraq almışdır. İndi istər inanc, istər ənənə, istərsə də bəzək əşyası olaraq bir çox adam gözmuncuğunu gündəlik həyatında çox tez-tez istifadə edir. Göz muncuğu edilərkən içinə qurğuşun tökülür. Bunun da yaxşı uğur gətirdiyi deyilər.

Tarixçə
-------

Tarixdəki türk birliklərində göz muncuğuna **Bonçuq, Boncuq, Munçuq, Moncuq, Monşaq, Monçaq, Monçoq, Muyınçaq** kimi adlar verilmişdir və bu adlandırmaların bəziləri bu gün də bir sıra xalqların dillərində iştirak etməkdədir. Bunlar adamın və ya atın boynuna ilişən qiymətli daş, aslan dırnağı, tilsim kimi şeylərdir. Attila xanın atasının adı da Muncuqdur. Türk xalq inancında Albıs, Göycə Muncuqdan çox qorxar, göz muncuğu anlayışının kökündə bu anlayış yatar.

**Qotaz** sözü də yenə bu mənada istifadə edilən başqa bir sözdür. Gözün diqqətini başqa istiqamətə çəkməsi səbəbiylə qorunduğu məntiqi önə sürülür. Çox qüvvətli nəzərlərin qotazları (göz muncuqlarını) çatlatdığı, hətta parça-parça etdiyi izah edilər. Söz olaraq "müqəddəs obyekt" mənasını verər. **Köşgük** və **Çom** adlandırmaları da eyni mənada istifadə olunur və nəzərlik deməkdir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Həmçinin baxın
--------------

* Nəzər
İqtisadiyyatda **Lukas paradoksu** və ya **Lukas tapmacası** ondan ibarətdir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə bir işçiyə düşən kapital daha aşağı səviyyədə olsa da, kapital inkişaf etmiş ölkələrdən inkişaf etməkdə olan ölkələrə axışmır (kapital çatışmazlığı və nisbi əmək artıqlığı).

Klassik iqtisadi nəzəriyyə kapitalın gəlirlərinin azalmasının təsiri ilə kapitalın zəngin ölkələrdən kasıb ölkələrə axacağını proqnozlaşdırır. Kasıb ölkələrin hər bir işçiyə düşən kapital səviyyəsi daha aşağıdır ki, bu da onların yoxsulluğunu qismən izah edir. Belə ölkələrdə işçi qüvvəsinə nisbətən kapital qıtlığı o demək olmalıdır ki, kapitalın yeridilməsinin gəlirliliyi inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə daha yüksəkdir. Ona görə də zəngin ölkələrin investorları kasıb ölkələri investisiya üçün sərfəli kimi qəbul etməlidirlər. Amma reallıqda işlər heç də belə deyil. Zəngin ölkələrdən kasıb ölkələrə kapital axını təəccüblü dərəcədə kiçik olmuşdur. Robert Lukasın 1990-cı ildə yazdığı məqalədə geniş müzakirə olunan bu sirr "Lukasın Paradoksu" adlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Lucas, Robert.* "Why doesn't Capital Flow from Rich to Poor Countries?". American Economic Review. 80 (2). 1990: 92–96.
2. ↑  *Céline Azémar, Rodolphe Desbordes.* Has the Lucas Paradox been fully explained? // Economics Letters . 121 (2). 2013-11-01. doi:10.1016/j.econlet.2013.07.025. ISSN 0165-1765.
3. ↑  "Finance and Development". Finance and Development | F&D (ingilis). 2023-09-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-04.
**Çətirvari evkalipt** (*lat.* Eucalyptus tereticornis) — mərsinkimilər fəsiləsinin evkalipt cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Avstraliya qitəsi və yeni Qvineyada yayılmışdır. Avstraliyada şimali Kvinslend, Tambo çayının sahili və Viktoriyanın şərq sahillərində geniş plantasiyaları vardır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 45 m və gövdəsinin diametri 1,8 m olan ağacdır. Gövdəsinin qabığı hamar, ağımtıl-sarı rəngli, xallı, nisbətən sərtləşən və töküləndir. Oduncağı tünd qırmızı, düz təbəqəli, sərt və möhkəm, sudan ağırdır. Yarpaqların uzunluğu 10–20 sm, eni 1,2–2,5 sm, tünd yaşıl, mərkəzi damarlanması dəqiq, yan damarlanması qövsvaridir. Yetkin fərdlərin yarpaqları spiralvari olub, saplaqlı, tünd yaşıl və üst səthi parlaq, damarlanması eynidir. Çiçək çətiri qınlı, silindrik və ya yığcam olub, uzunluğu 10–14 mm-dir. Çətirdə 5–12 çiçək yerləşir, çiçək saplağı 11–15 mm, qönçələri nazik, ayaqcıqları buynuzvari və ya konusvari, uzunluğu 5–11 mm, eni 4–5 mm, qapaqcığı konusvaridir. Çiçək yatağı 1,5–2,5 dəfə borucuqdan uzun, köndələn yerləşmiş paralel məsamələri vardır, vəziləri iri həcmli, yumurtavari olub, tozcuğun arxa sahəsində yerləşir. Tozcuğun saplağı 5–6 mm uzunluqda, 3–4 mm enində, qabarıq, bizvari, enli, çıxıntılı diski vardır. Meyvəsi uzunsov və ya şarvaridir.

Ekologiyası
-----------

Rütubətli sahələrdə, çay kənarlarında, qumluqlarda bitir. İstiyə davamlıdır, günəş şüasına dözür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Dendrologiya İnstitutunda, Lənkəranda təcrübə sahələrində sınaqdan keçirilmişdir. Bir çox rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Tərkibində efir yağı vardır. Tək əkinlərdə istifadəsi məqsədyönlüdür.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3006305
* Wikispecies: Eucalyptus tereticornis
* APDB: 16523
* APNI: 55169
* BOLD: 254220
* Calflora: 3538
* Ecocrop: 1026
* EoL: 301424
* EPPO: EUCTR
* EUNIS: 175973
* FoAO2: Eucalyptus tereticornis
* FoC: 200014798
* GBIF: 3176719
* GRIN: 16042
* iNaturalist: 58208
* IPA: 14011
* IPNI: 593412-1
* IRMNG: 10180142
* ITIS: 27191
* IUCN: 61916689
* NCBI: 183855
* NSWFlora: Eucalyptus~tereticornis
* NZOR: ea24b0bf-9f2b-4697-955d-53e5e406d115
* NZPCN: 3909
* PFI: 9479
* Plant List: kew-74009
* PLANTS: EUTE
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:593412-1
* Tropicos: 22101719
* VicFlora: 48adbda9-38bf-447b-90d5-00c9eac161b3
* WCSP: 74009
* WFO: wfo-0000956012

 |
**Kərbəlayı İsmayıl** — Qərbi Azərbaycanda bolşeviklərə qarşı dirəniş hərəkatının ən fəal üzvlərindən biridir. Həmin dövrdə Azərbaycanın, Ermənistanın və Gürcüstanın müxtəlif yerlərində xalq arasında hökumətə qarşı güclü müqavimət ruhu baş qaldırmışdı. O dövrdə Quba ətrafında gedən müqavimətə Qaçaq Mayıl, Lənkəranda Cankişi, Gəncədə və Gəncəbasarda Məmməd Qasım, Hacı Axund, Gürcüstanda (Qarayazıda) Qaçaq İsaxan başçılıq etmişlər.

Həyatı
------

Kərbəlayi İsmayıl 1870-ci ildə Vedibasar mahalının Çimən kəndində anadan olub. Ömrünün böyük hissəsini ermənilərin soyqırımı həyata keçirdikləri Azərbaycan torpaqlarında tarixi cinayətlərin baiskarlarına qarşı mübarizədə keçirib. 1931-ci ildə o, Araz çayını keçərək Daşburuna gəlib. Sovet xüsusi xidmət orqanları tərəfindən təqib edilən Kərbəlayi İsmayılı yerli əhali qoruyub. Bundan sonra o, daşburunlularla birlikdə türk torpaqlarını qorumaq üçün mücadilə aparıb.

1920-ci ildə Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı ilə barışmayanların əksəriyyəti hələ Sovet dönəmində xalqın sevimlisinə çevrilmişdi. Bu gün də haqqında maraqla danışdığımız Kərbəlayi İsmayıl kimi. Kərbəlayi İsmayılın adı daha çox Qərbi Azərbaycanda bolşeviklərə qarşı dirəniş hərəkatı ilə bağlıdır.

Kərbəlayi İsmayıl Qərbi Azərbaycan ərazisində erməni təcavüzü və bolşevik işğalına qarşı mübarizə aparırdı. Sonradan Türkiyə tərəfə keçmək məcburiyyətində qaldı. Burda isə onu heç də sakit həyat gözləmirdi. Kərbəlayi İsmayıl 1931-ci ildə qohumları ilə birlikdə İğdır ilinin Daşburun kəndinə gəlir. Bu elə bir vaxt idi ki Ermənistanla sərhəd olan ərazilərdə hələ də daşnaklar at oynadırdı. Az bir zamanda xalqı ətrafında birləşdirən Kərbəlayi İsmayıl ermənilərə qarşı mübarizədən qalib çıxa bilir. Kərbəlayi İsmayıl Türkiyədə yaşadığı illərdə doğulduğu Vedibasar elindəki Çimən kəndinin adını özünə soyad kimi götürüb. 1948-ci ildə Daşburun kəndində 78 yaşında vəfat edib.

Kərbəlayi İsmayılı anım günü
----------------------------

2008-ci ildə Azərbaycanın Qarsdakı konsulu Həsən Sultanoğlu (Zeynalov) və Türkiyə ictimaiyyətinin səyi ilə Kərbəlayi İsmayılın uyuduğu qəbiristanda onun şərəfinə abidə ucaldılıb. Bu abidə həm də Qərbi Azərbaycandakı topaqlar uğrunda mübarizə aparan şəhidlərin xatirəsinə həsr edilib.

Hər il aprelin 28-i ərəfəsində İğdır ilinin Daşburun kəndində Kərbəlayi İsmayılın anım günü qeyd edilir. Kəndin ərazisində həmyerlimizin məzarı üstə ucaldılan abidənin ətrafında mitinq keçirilir. XX əsrin əvvəlində ermənilər tərəfindən türk xalqına qarşı törədilən soyqırıma etiraz səslənir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kerbelayi İsmail Çimen Anıtı (Karsmanşet)". 2008-12-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-06-09.

Xarici keçidlər
---------------

* 28 aprel Qərbi Azərbaycandakı mübarizlərin anım günü kimi qeyd edilir…
* Aydın Dadaşov. "Bizim kino". Kamil Rüstəmbəyovun "Axırıncı aşırım" filmi haqqında Arxivləşdirilib 2017-07-21 at the Wayback Machine
* "Axırıncı aşırım"ın tarixi şəxsiyyətlərə xəyanəti… – FOTOLAR

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycanlıların ilkin qaçqınlıq dövrü
* Axırıncı aşırım (film, 1971)
**Triffin dilemması** və ya **Triffin paradoksu** — valyutaları qlobal ehtiyat valyutası kimi xidmət edən ölkələrin qısamüddətli daxili və uzunmüddətli beynəlxalq məqsədləri arasında yaranan iqtisadi maraqların toqquşmasıdır. Triffin dilemması və ya Triffin paradoksu valyutaları qlobal ehtiyat valyutası kimi xidmət edən ölkələrin qısamüddətli daxili və uzunmüddətli beynəlxalq məqsədləri arasında yaranan iqtisadi maraqların toqquşmasıdır. Bu dilemma 1960-cı illərdə belçikalı amerikalı iqtisadçı Robert Triffin tərəfindən müəyyən edilib və o qeyd edib ki, xarici ölkələrin qlobal ehtiyat valyutasını saxlamaq istəyən bir ölkə dünyanı əlavə valyuta ehtiyatı ilə təmin etməyə hazır olmalıdır. ticarət kəsiri ilə nəticələnən bu valyuta ehtiyatlarına qlobal tələbatı ödəmək.

Tarixi
------

1960-cı illərin əvvəllərində Robert Triffin beynəlxalq əməliyyatlar və milli valyuta ehtiyatları üçün yalnız bir ölkənin valyutasından istifadə edildiyi təqdirdə yaranan ziddiyyətə diqqət çəkdi. Bunu belə formalaşdırmaq olar:

> 
> 
> Milli valyuta ehtiyatlarını formalaşdırmaq üçün digər ölkələrin mərkəzi banklarını lazımi miqdarda dollarla təmin etmək üçün ABŞ-da daim tədiyyə balansında kəsir olması zəruridir. Lakin tədiyyə balansının kəsiri dollara inamı sarsıdır və onun ehtiyat aktivi kimi dəyərini azaldır, ona görə də inam yaratmaq üçün tədiyə balansının profisiti tələb olunur.
> 
> 
> 

Sonradan bu ziddiyyət *Triffin dilemması* (*ing.* Triffin Dilemma) adlandırıldı.

Triffin paradoksu adətən Bretton-Vuds sisteminin böhranı ilə əlaqələndirilir.

Bu ziddiyyəti həll etmək üçün Triffin qızıl və ya heç bir milli valyuta ilə bağlı olmayan xüsusi beynəlxalq valyuta yaratmağı təklif etdi. 1969-cu ildə Beynəlxalq Valyuta Fondu "Xüsusi Borclanma Hüquqları" adlı süni valyuta buraxmağa başladı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  The Importance of Global Cooperation. System in Crisis (1959—1971). Part 4: The Dollar Glut Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine. Money Matters: An IMF Exhibit
2. ↑  Nixon Ends Convertibility of US Dollars to Gold and Announces Wage/Price Controls Arxivləşdirilib 2016-02-19 at the Wayback Machine. Federal Reserve History

Xarici keçidlər
---------------

* «Reform the International Monetary System» // Zhou Xiaochuan. People’s Bank of China

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 2776168180 |
**Kamil İnsan** — (*ərəb.* الإنسان الكامل‎) İslam teologiyası, irfanı, sufiliyi və mistikasında geniş yayılmış anlayış.

Terminin məzmunu
----------------

İslam baxımından kamil insandan məqsəd nümunəvi, daha ali və uca insandır. İslama görə kainatda ən kamil insan əfəndimiz Hz Məhəmməd (s) ibn Abdullahdır. İnsan da digər yaranmışlar kimi, kamil və qeyri-kamil, eybli, nöqsanlı və ya sağlam olur. Sağlam insanın özü də iki qismdir: Sağlam kamil insan və sağlam qeyri-kamil insan. Biz müsəlmanlara, islam baxımından kamil və nümunəvi sayılan insanı tanımaq vacibdir. Çünki o, bizim üçün örnək və simvol rolunu oynayır və islam dininin ali hədəfi kamil insan formalaşdırmaqdır. Əgər biz kamil müsəlman olmaq və dini təlim-tərbiyə əsasında insani kamilliyə çatmaq istəyiriksə, kamil insanın necəliyini, yəni onun mənəvi və ruhi xüsusiyyətlərini öyrənməliyik. Biz bu barədə hərtərəfli məlumatlar əldə etdikdən sonra özümüz və yaşadığımız cəmiyyəti onun me᾽yarları əsasında formalaşdıra bilərik. Əgər islamın nəzərdə tutduğu "kamil insan" simvolunu tanımasaq heç vaxt tam və kamil müsəlman ola bilmərik. Kamil İsnas anlayışını İslamda İbn əl-Ərəbi ilk dəfə fəlsəfi və irfani nəzəriyyə formasında vermişdir. Onun irəli sürdüyü nəzəriyyə uzun əsrlər islam alimləri tərəfindən araşdırılmışdır.

* 

Bu barədə daha ətraflı məlumat əldə etmək üçün Mürtəza Mütəhhərinin "Kamil insan", Könül Bünyadzadənin "İnsan:kamilliyin arxitektonikası" və Ələddin Məlikovun Fəlsəfə və Mistikada "Kamil İnsan" konsepsiyası adlı kitablarına müraciət edə bilərsiniz.

Həmçinin bax
------------

* Kamil insan (Mütəhhəri)
* Könül Bünyadzadə
* Ələddin Məlikov

Xarici keçidlər
---------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Fəlsəfə və Mistikada "Kamil İnsan" konsepsiyası". 2018-09-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-03.
2. ↑  İnsan: Kamilliyin Arxitektonikası. Bakı, Zərdabi LTD, 2014.
3. ↑  "Fəlsəfə və Mistikada "Kamil İnsan" konsepsiyası". 2020-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-03.
4. ↑  "Fəlsəfə və Mistikada "Kamil İnsan" konsepsiyası". 2023-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-03.
**"Kitabu-cəvahirin-nəhv fi luğati-t-turk"** (Türk dilinin qrammatika (sintaksis) cövhərləri kitabı) — Mahmud Kaşğarinin müəllifi olduğu əsərlərdən biri. Türk dili qrammatikası haqqında olan bu əsərin adı bizə məlum olsa da özü tapılmamışdır.

Türkiyənin dilçi alimlərindən Besim Atalay "Divanü Lüğat-it-Türk"ün birinci cildində bu kitabın varlığı ilə bağlı dəlili aşağıdakı şəkildə göstərir: "Mahmud Qaşqarlının "Kitabu cəvahirin-nəhv fi luğati-t-turk" adında bir kitabı da olmuşdur. Müəllif özü "Divan"da bu haqda məlumat verir. Bununla yanaşı bu kitab hələ tapılmamışdır."

UNESCO tərəfindən "Mahmud Kaşğari ili" elan olunan 2008-ci ildə Avrasiya Yazıçılar Birliyi kitabın tapılması üçün təşəbbüs göstərsə də əsər tapılmamışdır. .

İstinadlar
----------

1. ↑   Atalay Besim. Divanu Lügati't-Türk. Ankara:"Türk Tarih Kurumu Yayınları. 2006
2. ↑  Kayıp kitaba bin altın (türk.)

Həmçinin bax
------------

* Mahmud Qaşqarlı
* Divanü Lüğat-it-Türk
**Sekuritate** Rumıniya Sosialist Respublikasında gizli dövlət orqanı idi. Daha əvvəl Rumıninya gizli polisi Siguranţa Statului (Dövlət Təhlükəsizliyi) adlanırdı. Nikolae Çauşeskunun əmri altında olan Gizli Polis (Sekuritate) söz azadlığı və media üzərində ciddi nəzarət sistemi yaratdı və eyni zamanda ölkədəki müxalifətə qarşı tolerant olmadı. SSRİ-nin NKVD-sinin köməyi ilə 30 avqust 1948-ci ildə yaradılmış olan Securitate, Prezident Nikolae Çauşeskunun devrilməsindən qısa bir zaman sonra 1989-cu ilin dekabr ayında ləğv edilmişdir.

Sekuritate Rumıniyanın əhalisinin sayı nisbətinə görə Şərq blokunun ən böyük gizli polis təşkilatlarından biri sayılırdı. Nikolay Çauşeskunun rejimi altında Securitate 1985-ci ildə 11.000 agent və yarım milyon xəbərçi ilə fəaliyyət göstərirdi. 22 milyon əhaliyə sahib olan bir ölkə üçün bu rəqəmlər olduqca böyükdür. Sekuritate, Çauşesku rejiminin nəzarəti altında həbslər həyata keçirmiş və minlərlə "rejim düşməni" adı altında öldürülmüş insana görə məsuliyyət daşıyan gizli polis orqanı idi.
Conservation International tərəfindən megadiverse olaraq təyin olunan 17 ölkə
**Meqadivers ölkələri** Yerdəki əksər növlərin və ya çox sayda endemik növün yerləşdiyi ərazini bildirmək üçün işlədilən termindir. Conservation International 1998-ci ildə 17 meqadivers ölkənin olduğunu açıqlayıb. Onların bir çoxu tropik və ya subtropik bölgələrdə yerləşir.

Meqadiverslilik geniş biomüxtəliflik deməkdir. Meqadivers ölkələri üçün əsas meyar növlər, cinslər və ailələr səviyyəsində endemizmdir. Meqadivers ölkəsi ən az 5.000 növ endemik bitkiyə sahib olmalı və dəniz ekosistemləri ilə sərhəd olmalıdır.

2002-ci ildə Meksika bioloji müxtəliflik və əlaqəli ənənəvi biliklərlə zəngin ölkələrdən ibarət Bənzər Meqadivers Ölkələri adlı ayrı bir təşkilat qurdu. Bu təşkilata Conservation International tərəfindən müəyyənləşdirilən üç meqadivers ölkədən başqa hamısı daxildir.

Meqadivers ölkələrin siyahısı
-----------------------------

17 meqadivers ölkəsi bunlardır: 

* Avstraliya Avstraliya
* Braziliya Braziliya
* Çin ÇXR
* Kolumbiya Kolumbiya
* Konqo Demokratik Respublikası KDR
* Ekvador Ekvador
* Hindistan Hindistan
* İndoneziya İndoneziya
* Madaqaskar Madaqaskar
* Malayziya Malayziya
* Meksika Meksika
* Papua-Yeni Qvineya Papua-Yeni Qvineya
* Peru Peru
* Filippin Filippin
* Cənubi Afrika Respublikası CAR
* ABŞ ABŞ
* Venesuela Venesuela

Cancún təşəbbüsü və bənzər meqadivers ölkələrinin bəyanatı
----------------------------------------------------------

 20 bənzər meqadivers ölkələri
### Cari üzv ölkələrin siyahısı

Bənzər Meqadivers Ölkələri təşkilatının hazırkı üzv ölkələri: 

* Boliviya Boliviya
* Braziliya Braziliya
* Çin ÇXR
* Kolumbiya Kolumbiya
* Kosta-Rika Kosta-Rika
* Konqo Demokratik Respublikası KDR
* Ekvador Ekvador
* Efiopiya Efiopiya
* Qvatemala Qvatemala
* Hindistan Hindistan
* İndoneziya İndoneziya
* İran İran
* Keniya Keniya
* Madaqaskar Madaqaskar
* Malayziya Malayziya
* Meksika Meksika
* Peru Peru
* Filippin Filippin
* Cənubi Afrika Respublikası CAR
* Venesuela Venesuela

Həmçinin bax
------------

* Endemik növlər

İstinadlar
----------

1. ↑  *Williams, J.* "Biodiversity Theme Report". environment.gov.au. 2001. 2008-12-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-02.
2. ↑  "Megadiverse Countries definition| Biodiversity A-Z". www.biodiversitya-z.org. 2014-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-06.
3. ↑  "Biodiversity, Australia State of the Environment Report 2001 (Theme Report): The meaning, significance and implications of biodiversity (Megadiverse countries)". 2014-12-11. Archived from the original on 2014-12-11. İstifadə tarixi: 2018-07-02.
Buşir atom elektrik stansiyasının modeli
**Buşehr atom elektrik stansiyası**, İranın Buşehr şəhərinin cənub-şərqinin 17 kilometrlığında (11 mil) Heleyle və Bəndərqah balıqçılıq kəndləri arasında Fars körfəzi boyunca yerləşir. Zavod üç tektonik plitələr qovşağında yerləşir.

İranda və eyni zamanda Yaxın Şərqdə ilk Atom Elektrik Stansiyası olan Buşehrin inşaasına 1975-ci ildə Almaniyanın Siemens kompaniyasının Kraftwerk Union AG filialı tərəfindən başlayıb. Lakin 1979-cu ildə İranda İslam İnqilabı, daha sonra isə İraqla silahlı münaqişənin baş verməsi nəticəsində tikinti dayandırılır və müqavilə pozulur. 1995-cı ilin yanvarın 8-də Buşir AES-nin birinci enerji blokunun tikintisinin başa çatdırılması barədə Rusiya ilə müqavilə bağlanılır, 1998-ci ildə isə Atomstroyeksport dövlət şirkəti tərəfindən bütün obyektin tikintisinin açar təslimi barədə saziş imzalanır.

Sentyabr 2011 rəsmi açılış
--------------------------

Zavod 3 Sentyabr 2011 üzrə elektrik əlavə etməyi milli elektrik şəbəkəyə başlamış və rəsmi açılış 12 sentyabr keçirilmişdir.

Təhlükəsizlik
-------------

Rusiyanın dövlət nüvə enerji müəssisəsi ROSATOM illər uzunu təxirə salınan Buşir zavodununun tikintisini nəhayət bitirdikdən sonra iranlı işçilərə zavodu idarə etmək üçün təlimlər keçirlər. Onlar siniflərdə operator təlimləri keçirirlər. Bundan başqa onların bütün halları əhatə edən simulyatorları var. Bu simulyatorlar qərb standartlarına uyğun gəlir. Pilotların təlim keçdikləri aviasiya simulyatorları kimi, nüvə enerji operatorları da problemlər və gözlənilməz fövqəladə hallar zamanı gerçək həyatda təlafat və fəlakətə səbəb ola biləcək səhvlər etməmək üçün təlimlər keçirlər. ROSATOM, Çin və Hindistan kimi başqa sifarişçiləri ilə keçirdiyi proseduranı İrana da tətbiq edərək bir müddət Buşir zavoduna nəzarət edəcək. İranın üzv olduğu Beynəlxalq Atom Enerji Agentliyi zavodun fəaliyyətinə bir müddət nəzarət edəcək. Beynəlxalq Atom Enerji Agentliyi müfəttişlərdən ibarət qrupları ən yaxşı təcrübələrin həyata keçiriləcəyinə nəzarət etmək məqsədi ilə nüvə zavoduna göndərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Blumberq Xəbərlər". 2014-08-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-11-25.
2. ↑  "Iran launches Bushehr nuclear power plant". 2013-05-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-11-25.
3. ↑  "İranın Buşir nüvə elektrik stansiyasının tikintisi başa çatıb". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-24.

Xarici keçidlər
---------------

* Fueling of the Bushehr Nuclear Power Plant Arxivləşdirilib 2012-06-14 at the Wayback Machine – Press televiziyası video
* Inside Iran's Nuclear Reactor Arxivləşdirilib 2010-10-27 at the Wayback Machine – slideshow by *Layf dərgisi*
* Buşehr atom elektrik stansiyası vikiməpiyada
3 nömrəli xana blokçunun mövqeyidir
**Blokçu** (və ya blok qurucu) — voleybolda mövqe, voleybolçu ampluası. Çox vaxt mərkəz oyunçusu da adlanır. Buna səbəb bu mövqe sahiblərinin tez-tez mərkəzdən hücuma çəkilməsidir. Bu mövqenin sahibləri nə qədər hündürboy olsa bir o qədər xeyirdir.

Haqqında
--------

Blokçu anpluasına sahib voleybolçunun əsas məqsədi adından məlum olduğu kimi blok qurmaqdır. Ancaq blok qurmaq yalnız blokçuya məxsus xüsusiyyət deyil. Liberodan başqa digər mövqelərin sahibləri də (toppaylayıcı, diaqonal, hücumçu) blok qura bilər və oyun zamanı əmələ gələn ikili, üçlü bloklar rəqibin zərbəsinin qarışısını almaq üçün ən gözəl variantlardandır.

Blok nədir
----------

İkili blok 4-cü zonadan hücumun qarşısını alır
Blok — voleybol toruna yaxın oyunçunun rəqib tərəfdən gələn topun tor üzərindən təmasla qarşısını almaq üçün tullanaraq edilən hərəkətdir. Voleybolda rəqibin servisinə blok qadağandır. Blok növləri aşağıdakılardır:

1. Blok təşəbbüsü — topa toxunmadan edilən blok hərəkətidir.
2. Tamamlanmış blok — blokçunun topa dəydiyi anda blok tamamlanmışdır.
3. Kollektiv blok —yuxarıda bəhs edildiyi kimi iki və ya üç oyunçu tərəfindən edilən güclü blokdur.

### İcazə verilən və verilməyən bloklar

Təmasları tək bir hərəkət zamanı olması şərti ilə bir və ya bir neçə blokçu topa sıra ilə (tez və davamlı olaraq) təmas edə bilər. Blok zamanı blok quran əllərini (və ya qollarını) torun üzərindən rəqib tərəfə keçirə bilər. Ancaq bu müddətdə o, topa toxunmaq üçün rəqibin hücum etməsini mütləq gözləməlidir. Ayrıca blok təması komandaya bir vuruş olaraq əlavə edilmir. Belə ki, voleybolda hər komandanaya topu rəqib meydançaya göndərməsi üçün ən çoxu üç vuruşa icazə verilir və blok zamanı topa toxunma bu vuruşlardan sayılmır. Blokdan sonrakı ilk vuruş blok zamanı topa toxunan da daxil olmaqla komandanın hər hansı bir oyunçusu tərəfindən edilir.

### Blok xətaları

Aşağıdakı qaydalar çərçivəsində edilmiş bloklar xətalı bloklar sayılır:

* Blokçu rəqibinin hücum vuruşundan əvvəl ya da eyni vaxtda rəqibinin boşluğundakı topa dəyərsə.
* Arxa zona oyunçusu və ya libero bir bloku tamamlayar ya da tamamlanmış bloka qoşularsa.
* Rəqibin servisinə blok qurularsa.
* Top blok xaricinə göndərilərsə.
* Antinaların çölündən rəqibin boşluğunda blok qurularsa.
* Libero oyunçusu fərdi ya da kollektiv bloka təşəbbüsün edərsə.

Mənbə
-----

* Voleybolda blok Arxivləşdirilib 2014-08-11 at the Wayback Machine  (türk.)

| ⛭Voleybol mövqeləri |
| --- |
| Toppaylayıcı  • Hücumçu  • Blokçu  • Diaqonal  • Libero |
**Biomimetika** - qədim yunan sözü olub *BİOS* həyat, *MİMESİS* imitasiya deməkdir. Biomimetika təbiətdə olan sistem və modellərin insanların çətin problemlərinin həlli üçün imitasiyasıdır.    Biomimetika makro və nano miqyasda vacib problemlərin həlli üçün yeni texnologiyaların hazırlanmasına imkan və şərait yaradır. İnsanlar daima həyatlarında olan problemlərin həlli üçün cavabı təbiətdə axtarır. Təbiət texniki problemləri özü həll edir: öz-özünə şəfa qabiliyyəti, ətraf mühitə təsir və müqavimət, hidrofobluq, tolerantlıq, günəş enerjisi və s. 

Biomimetikanın ən erkən nümunələrindən biri insanların quşların uçuşunu öyrənməsi olmuşdur. Leonardo da Vinci (1452-1519) "Uçan maşın" yaratmağa heç vaxt nail olmasa da, quşların anatomiyasını və uçuşunu müşahidə etmiş və "uçan maşın" haqqında çoxsaylı qeydlər etmiş və öz müşahidələrinə əsasən eskizlər yaratmışdır. Wright qardaşları isə 1903-cü ildə göyərçinlərin uçuşundan ilham alaraq ilk dəfə ağır uçan təyyarə yaratmışdılar.

Biomimetika termin kimi 1950-ci ildə Amerika alimi biofizik Otto Şmidt tərəfindən istifadə olunmuşdur. Bu, onun doktorluq dissertasiyası zamanı idi, o, kalmarın sinir sistemini izləyərək bu sistemə uyğun bir cihaz yaratmağa çalışmışdır. Alim bu sahədə 1957-ci ilə qədər yeni tədqiqatlar apararaq təbii sistemləri tədqiq edərək onları imitasiya edən yeni cihazlar yaratmış və "Biomimetik" termindən istifadə etməyə başlamışdı. 

Analoji termin "Bionika" 1960-cı ildə Cek E Stil tərəfindən düşünülmüşdür. Stil bionikanı belə izah edirdi: "biaonika təbiət sistemlərindən və onların analoqlarından bəhrələnərək yaradılmış sistemlər haqqında elmdir". 

1974-cü ildə Şmitt tərəfindən istifadə edilmiş "biomimetika" termini Vebster lüğətinə daxil edilmişdi.

Ədəbiyyat
---------



1. ↑  *Julian F.V Vincent, Olga A Bogatyreva, Nikolaj R Bogatyrev, Adrian Bowyer, Anja-Karina Pahl.* Biomimetics: its practice and theory // J. R. Soc. Interface. 3(9). 2006. 471–482.
2. ↑  "Что такое биомиметика?". 2023-07-03 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  Биомиметика в нанотехнологиях / Nanotechnology News Network, 2004.
4. ↑  *Francesca Romei.* Leonardo da Vinci. Art Masters. Minneapolis: The Oliver Press. 2008. 56. ISBN 978-1934545003.
5. ↑  *Fred Howard.* Wilbur and Orville: A Biography of the Wright Brothers. Mineola, New York: Dover Publications. 2011. 33. ISBN 978-0486402970.
6. ↑  Schmitt O. Third Int. Biophysics Congress. 1969. Some interesting and useful biomimetic transforms. p. 297.
**Ayvaini mağarası**— Türkiyənin Bursa ilində Nilüfer rayonu və Mustafakemalpaşa şəhəri arasında Uluabat gölünün cənub şərqində yerləşən mağaradır. Mağara biri Ayvaköy kəndində , digəri Doğanalan and Kazanpınar kəndləri arasında yerləşən iki girişə malikdir. Mağara yaxınlıqdakı Ayvaköy kəndinin şərəfinə adlandırılıb.

Mağaraya bir girişdən daxil olaraq, digər girişdən tərk etmək mümkündür. Ümumiyyətlə, mağaraya 17 metr aşağı enməklə Doğanalanıdakı giriş vasitəsilə daxil olunur. Mağara cənubi Mərmərə bölgəsinin ən uzun yeraltı keçididir. Uzunluğu 5,5 kilometr olan mağaranın içində ölçüsü 3-4 metrə çatan 60 ədəd gölməçə yer alır, mağaranın çıxışındakı gölün uzunluğu isə təxminən 400 metrə yaxındır. Gölməçələrdəki suyun səviyyəsi və göllərin müxtəlifliyi mövsümi təsirlərdən asılı olaraq dəyişir.

Yer qabığının parçalanaraq ayrı-ayrı qitələrə bölünməyə başladığı Mezozoy zamanından günümüzə gələn Ayvaini mağarası, 1970-ci ildə 3 nəfərlik bir İspan qrup tərəfindən kəşf edilmişdir. Ayvaini mağarası 2008-ci ildən etibarən ictimaiyyət üçün açıqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ayvaini Mağarası - Bursa". ktbyatirimisletmeler.gov.tr. 2015-05-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 aprel 2015.  (türk.)
2. ↑  "Bereketli göl Ulubat". hurriyet.com.tr. 2008-02-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 aprel 2015.  (türk.)
3. 1 2 3  "Ayvaini Mağarası". nilufer.bel.tr. 2014-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 aprel 2015.  (türk.)
4. 1 2 3 4  "Ayvaini Mağarası". showcaves.com. 2021-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 aprel 2015.
5. ↑  "Mağaracıların turizm isyanı". sabah.com.tr. 2014-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 aprel 2015.

Xarici keçidlər
---------------

* Ayvaini Belgeseli
* Mağara Turizmi   (türk.)
* Ayvaini Mağarası Səfəri - Bursa   (türk.)
**Qızılay meydanı** və ya 15 Temmuz Kızılay Milli İrade Meydanı (*türk.* Kızılay Meydanı) — Ankaranın mərkəzində yerləşən meydan.

Tarixi
------

Əvvəllər Taşhan meydanı olaraq adlandırılan meydan 1920-ci illərdən sonra bugünkü adıyla xatırlanmağa başlanmışdır. 15 iyul 2016-cı ildə hərbi çevriliş cəhdindən sonra, Ankara Bələdiyyəsinin verdiyi qərarla meydanın adı **15 İyul Qızılay Milli İradə Meydanı** (**15 Temmuz Kızılay Milli İrade Meydanı**) olaraq rəsmi şəkildə dəyişdirilmişdir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Şərqdən Ziya Göyalp Prospekti (Kollec, Qurtuluş), qərbdən Qazi Mustafa Kamal Bulvarı (Qısaca GMK Bulvarı) (Demirtəpə, Maltəpə, Tandoğan), şimal-cənub oxunda isə Atatürk Bulvarı (Sıhhiyə, Ulus, Bakanlıklar, Kavaklıdərə) yollarının kesişimindedir.

Şəkil qalereyası
----------------

* (Madenci anıtı)Şaxtaçı abidəsi
* Selanik ProspektiSelanik Prospekti
* GüvənparkGüvənpark

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Qızılay Meydanı ilə əlaqəli mediafayllar var.

* 360, Qızılay meydanı  (türk.)
**Həmid Abbas** — şair, jurnalist, tərcüməçi, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan KP MK-da məsul işçi (1970-1981), Mədəniyyət İşçiləri Müstəqil Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin sədri (1981-1999), Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

Həyatı
------

Həmid Məmmədəli oğlu Abbasov 10 oktyabr 1935-ci ildə Ağstafada anadan olub. 1958-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya Fakültəsindən məzun olub. Həmid Abbas 19 noyabr 1999-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Ədəbi fəaliyyəti
----------------

Əmək fəaliyyətinə 1960-cı ildə tərcüməçilik edərək başlasa da səyyar müxbirlik, redaktorluk kimi vəzifələrdə də çalışmışdır. İlk əsəri, ,,Dilican’’ adlı şeiridir (1957). Ayrıca ,,Gəncliyin səsi’’ adlı ədəbi külliyətində ve dönəm mətbuatlarında şeirləri yayımlanmışdır. ,,Tarla qızları’’ adlı ilk şeir kitabı Abbas Həmid təxəllüsü ilə nəşr edildi. 1978-ci ildə Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir. 1969-cu ildə Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinə, 1983-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv oldu.

Əsərləri
--------

1. Tarla qızları, Bakı, 1979.
2. Ömrün elə çağıdır ki, Bakı, 1983.
3. Ürəyə toxunma, Bakı, 1985.
4. Günahım olsa, Bakı, 1989.
5. Dinlədi nəğməmi sirdaşım mənim, Bakı, 1992.
6. Nər igidlər, alov saçın, Bakı, 1992.
7. Şuşa Həsrəti, Türk həqiqəti, Bakı, 1993.
8. Dostluq şarjları, Bakı, 1994.
9. Gözüm səni axtarır, Bakı, 1995.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Prof. Dr. Sedat Adıgüzel. Arxivləşdirilib 2018-02-21 at the Wayback Machine Azerbaycan Edebiyatı İsimler Sözlüğü.2012.AZEIS  (türk.)

Xarici keçidlər
---------------
**Xəlil Paşa** (*türk.* Halil Paşa; 1857, Konstantinopol – 1939, İstanbul) — Türkiyə rəssaml.

Həyatı
------

Xəlil Paşa 1857-ci ildə İstanbulda Bəylərbəyində ,Rodos əsilli bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Atası Səlim Paşa Məktəb-i Hərbiyənin əsasını qoyan hərbiçilərdən biri olmuşdur. Mühendishane-i Berrî-i Hümâyûnu (bugünkü İstanbul Texnik Universiteti) bitirdi. Məzun olar-olmaz saraya dəvət edildi və liseylərdə rəsm müəllimi kimi fəaliyyətə başladı. Uzun müddət davam edən təkid və xahişlərdən sonra atası onu rəsm təhsili almaq üçün Parisə göndərdi. Səkkiz il qaldığı Parisdə məşhur rəssam Jean-Léon Gérômenin emalatxanasında çalışdı. 1889-cu ildə Paris Beynəlxalq sərgisində sərgilənən bir rəsmi ilə medal qazandı. Vətənə geri döndükdən sonra məktəblərdə rəsm müəllimi olaraq çalışdı. 1906-cı ildə Hərbiyyə məktəbinə rəsm müəllimi təyin olundu və "Paşa "adını aldı. Lakin iki il sonra Məşrutənin elanı ilə çıxarılan bir qanuna görə rütbəsi endirilidi və bundan sonra o ordudan ayrılaraq tamamən rəsmə yönəldi. Sənətə həvəsi olan tələbələrə rəsm dərsi verən Xəlil Paşanın tələbələri arasında Müfidə Kadri də var. Hansı ki, tarixədə ilk qadın rəsm müəllimi kimi tanınır. Ölkənin ilk gözəl məktəbi olan Senayi-i Nefise Məktəb-i Alisində müəllimlik edən Xəlil Paşa, 1917-1918-ci illərdə məktəbin rəhbərliyini öz üzərinə götürmüşdür.Təhsil üçün getdikləri Fransadan Birinci Dünya müharibəsi səbəbi ilə geri dönən 1914-cü ilin gənc rəssamları ilə yeni-yeni rəsmlərin yaradılması təmin etdilər.Həyatının son illərində Misirdə hidiv ailəsinin bir fərdi olan Abbas Həlim Paşanın qonağı oldu. Son illərini rəsmlər yaradaraq keçirən Xəlil Paşa "Misir sarayına rəsmi gətirən sənətkar" olaraq tanındı.

1939-cu ildə İstanbulda Bəylərbəyində dünyasını dəyişmişdir.

Uşaqları
--------

Xəlil Paşanın üç oğlu vardır. Böyük oğlu Səlim Misir kralı Fuadın keçmiş həyat yoldaşı şahzadə Şivəkar ilə evlənmiş, Fransada ticarətlə məşğul olmuşdur.Ortancıl oğlu Həlim bəy isə gənc yaşda dünyasını dəyişmişdir. Kişik oğlu Əli isə Parisdə rəsm təhsili aldıqdan sonra rəsm müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Yaradıcılığ
-----------

Rəssam qız və emalatxanasıRəssam qız və emalatxanası
Madam X və ya "Əlcəkli qadın"Madam X
Xəlil Paşanın əsərləri iki hissəyə ayrılaraq təhlil oluna bilər:

Parisdəki təhsil dönəmi, klassik və realist üslubun təsirindəki əsərləri və vətənə qayıtdıqdan sonra impressionizmin təsirindəki əsərləri. Sənətçi yaradıcılığının ilk dövrünə aid olan "Əlcəkli qadın (MadamX)" portreti ilə Parisdə bürünc medal qazanmışdır. Vətənə döndükdən sonra sə boğaz sahillərini, sahilə vuran yalı, qayıq kölgələrini impressionist biçimdə rəsm etmişdir. Xəlil Paşa türk rəsmində işıq problemi ilə məşğul olan ilk sənətçidir.

Bəzi tabloları
--------------

"Sahildə Paşa və ailəsi" (1892)

"Madam X"(1899)

"Göksu dərəsiə baxış"(1902)

"Göysu dərəsi" (1903)

"Boğazdan Rumeli Hisarına baxış"(1903)

"Karvansarayda xalçaçılar"(1908)

"Baxcada qadınlar" (1917)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Xəlil Paşa, Boğaziçi universiteti Atatürk institutu, websaytı, kim kimdir
2. 1 2  Taha Toros, "Antik dekor" dərgisi, N\_45
**Kolxida bigəvəri**

Təbii yayılması
---------------

Qərbi Zaqafqaziyada,Krasnodarda,Qaradəniz sahillərində,Tuapsedə,Azərbaycanda,Türkiyədə,Aralıq dənizi sahillərində təbii halda bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Çoxillik yarımkoldur.Hündürlüyü 45-55 sm-ə çatır.Düz dayanan,çox vaxtnsadə gövdələri və budaqları fillokladilərə çevrilmişdir.Yarpağı üçkünc,dərili,oturaq,paralel damarcıqlı və xırdadır.Fillokladiləri sıx yerləşmiş,çox iri,uzunsov və ya uzunsov-lansetvari,uzunluğu 6-9 sm,eni 2-4 sm,ucu biz,bünövrəsi dar,aşağıda üzbəüz,yuxarıda növbəlidir.Çiçəyi xırda (5-6),fillokladininin aşağı tərəfində,küt,lansetvari,xırda çiçəkaltlığının qoltuğunda yerləşir.Giləmeyvələri saplaqda,iri,qırmızı,diametri 8-10 mm, 2toxumludur.Fillokladiləri forma və ölçülərinə görə dəyişir.Yayın axırlarında onların aşağı tərəfində yerləşən çiçək qrupları inkişaf edir.Çiçəkləri tədricən payızda və qışda açılır,yazda isə meyvələri yetişir.Toxumlarla və vegetativ yolla çoxalır.Zoğ böyüdükcə fillokladilər yaşıllaşır və dərili olur.Sürünən həşəratlarla tozlanır.Tökülmüş meyvələri ilyarım-iki ildən sonra cücərmə qabiliyyətinə malik olur.Toxumların bu cür uzunmüddətli dinclik dövrü artıq tökülmüş meyvədə rüşeymin yavaş inkişafı ilə əlaqədardır.

Ekologiyası
-----------

Əsasən kölgəli yerlərdə,qarışıq və yarpaqlı meşələrdə,şümşad,ağ şam meşələrində kiçik qruplarla rast gəlinir.Bigəvərin ən mezofil növüdür.Kölgəyə davamlı bitkilərdən biridir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Xəzər dənizinin cənub sahillərində geniş yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4197377
* Wikispecies: Ruscus colchicus
* BioLib: 793250
* EoL: 1082024
* GBIF: 2769763
* iNaturalist: 704104
* IPNI: 540447-1
* Plant List: kew-286684
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:540447-1
* Tropicos: 18404834
* WCSP: 286684
* WFO: wfo-0000732343

 |
**Samsun-Ceyhan neft kəməri** Samsun ilə Ceyhan arasında yaradılması istənilən neft kəməri.

Qazaxıstan və Azərbaycandan gələcək nefti boğazlardan keçirtmədən Aralıq dənizinə endirmək hədəf alınıb.

Hal-hazırda Samsun ilə Rusiya arasında Qaradənizin altından bir təbii qaz boru xətti (Mavi axın) keçir. Türkiyə bu xəttə paralel bir digər təbii qaz xətti daha istəyir. Ancaq bəzi alimlər Rusiyaya asılılığı daha çox artıracağı səbəbi ilə Rusiya ilə yeni layihələrdə təmkinli olmaq lazım olduğunu deyir.

Bu xəttin daha əvvəldən başlanğıc nöqtəsi Samsun olarak müəyyən etdi, lakin layihəni tətbiq edəcək olan firma xəttin başlanğıc nöqtəsini Samsundan Ünyeyə sürüşdürülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ünye-Ceyhan Petrol Boru Hattı - Türkce Vikipedi (türk.)
2. ↑  Qiymətləndirmə və nəticə Arxivləşdirilib 2016-09-18 at the Wayback Machine (türk.)
3. ↑  Samsun-Ceyhan boru hattı oldu Ünye-Ceyhan boru hattı Arxivləşdirilib 2016-09-10 at the Wayback Machine (türk.)

Xarici əlaqələr
---------------

* Ünye Bələdiyyəsi rəsmi saytı (türk.)
* Ünye Məmurluğu rəsmi saytı (türk.)
**Böyük Saray Mozaika Muzeyi** (tür. Büyük Saray Mozaikleri Müzesi) — Türkiyənin İstanbul şəhərində, Sultanahmet meydanında yerləşən mozaika muzeyi. Muzeydə Böyük Konstantinopol Sarayının yerindən tapılmış Bizans dövrünə aid mozaikalar var.

Tarixi
------

Böyük Saray Mozaika Muzeyi 1953-cü ildə İstanbul Arxeologiya Muzeyində, 1979-cu ildə isə Ayasofya Muzeyinin nərzində açılmışdır.

Muzey 1982-ci ildə Türkiyə Abidələr və Muzeylər Baş İdarəsi ilə Avstriya Elmlər Akademiyası arasında bağlanmış müqavilə ilə aparılan bərpa işlərinin 1987-ci ildə başa çatdığından sonra indiki formasını almışdır.

Təsviri
-------

1872 m2 səth sahəsi ilə bu mozaika son antik dövrdən günümüzə qədər gəlib çatmış ən böyük və ən müxtəlif mənzərə təsvirlərindən biridir. 

Mozaika parçaları 150 insan və heyvan fiqurundan istifadə edərək təsvir edilmiş 90 fərqli mövzudan ibarətdir. Təbiət yönümlü rəsmlər, açıq havada çoban həyatı, işlə məşğul olan kəndlilər və ovçuların cəsarəti kimi mövzulardan bəhs edir. Təbiətdə və ya çəmənlikdə oynayan və otlayan heyvanlarla yanaşı, mifoloji heyvan hekayələrindən və ya nağıllardan gələn xəyali varlıqlar da mozaikalarda təsvir edilir.

Muzeydə peristil sarayının səkisini bəzəmək üçün istifadə edilən mozaikalar var. Bu mozaika, ehtimal ki, Bizans imperatiru I Yustinianın (527-565) hakimiyyəti dövrünə aiddir. Lakin daha yeni təhlillər I İraklinin hakimiyyəti dövrünə, yəni daha sonrakı bir tarixə aid olduğunu göstərir. 1935-1938 və 1951-1954-cü illərdə Sultan Əhməd meydanındakı Arasta bazarında aparılan geniş qazıntılar zamanı Şotlandiyanın Sent-Endryus Universitetinin britaniyalı arxeoloqları tərəfindən aşkar edilmişdir.

Mozaikaların üzərində olan mövzular həm insan, həm də heyvan döyüşçülərinin iştirak etdiyi müxtəlif döyüş səhnələrinə qədər dəyişir. Həmçinin müxtəlif heyvanlar, o cümlədən aslanlar, qartallar, ilanlar və hətta qrifonların bir neçə versiyası daxildir.

Qalereya
--------

* Küp daşıyan qadını təsvir edən döşəmə mozaikası (eramızın 5-ci əsri)Küp daşıyan qadını təsvir edən döşəmə mozaikası (eramızın 5-ci əsri)
* Uşaq və uzunqulağı təsvir edən döşəmə mozaikası (eramızın 5-ci əsri)Uşaq və uzunqulağı təsvir edən döşəmə mozaikası (eramızın 5-ci əsri)
* Çobanlar və heyvanlarÇobanlar və heyvanlar
* FilFil
* Birhürgüclü dəvənin üstündə gəzintiBirhürgüclü dəvənin üstündə gəzinti
* AyıAyı
* Oğlan və itOğlan və it
* Ov səhnəsiOv səhnəsi
* OrnamentOrnament
* Qrifonun hücumuQrifonun hücumu
* Arena yarışlarıArena yarışları

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-20.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-08-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-21.
3. ↑  *Bardill, Jonathan.* Brickstamps of Constantinople. Oxford University Press. 2004. ISBN 9780199255245.

Xarici keçidlər
---------------

* Byzantium 1200 | Mosaic Peristyle
* Istanbul Mosaic Museum Photos
* Some 220 pictures, so most of the scenes
**"Qırmızı şəfəq" əməliyyatı** (*ing.* Operation Red Dawn) — 2003-cü il dekabrın 13-də İraqın qaçmış prezidenti Səddam Hüseynin tapılıb ələ keçirilməsi məqsədilə ABŞ SQ-nin nizami bölmələrinin köməyi ilə Amerika Xüsusi Əməliyyat Qüvvələri tərəfindən həyata keçirilən xüsusi əməliyyat. S.Hüseyn Əl-Daur, Tikrit yaxınlığında ələ keçirildi.

Əməliyyat 1984-cü ildə məşhur aktyor Patrik Sveyzinin baş rolda çəkildiyi eyniadlı filmin şərəfinə "Qırmızı Şəfəq" adlandırıldı. Əməliyyatı general-mayor Raymond Odiernonun komandanlığı altında 4-cü Piyada Diviziyasının polkovnik Ceyms Hikkinin 1-ci Briqada Döyüş Komandası və ABŞ-ın xüsusi əməliyyat qüvvələrinin seçilmiş komandası -121-ci İşçi Qrupu həyata keçirdi. Alınan kəşfiyyat məlumatı nəticəsində ABŞ hərbi qüvvələrinin birləşmiş qrupu Əd-Daur şəhərətrafı ərazilərində, "Wolverine-1" və "Wolverine-2" adlanan ərazilərdə axtarış aparmış, lakin hərtərəfli axtarış nəticəsində Səddam Hüseyni tapmaq mümkün olmamışdı. Amma bu iki sahə arasında daha diqqətli axtarış aparılması nəhayət nəticə verdi - İraq prezidenti təxminən saat 20:30-da Amerika əsgərlərinin onu çıxardığı "tülkü yuvasında" gizlənmişdi. Səddam Hüseyn heç bir müqavimət göstərmədi.

Qeydlər
-------

1. ↑  «Red Dawn imitated art». USA Today. 17 December 2004. Retrieved 20 May 2010
2. ↑  *Freeman, Colin.* "From lavish palaces to a hole in the ground". The Scotsman. 2003-12-16. 2007-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-19.
**Karaca dağ**
Karaca dağı təqribən Cənub-Şərqi Anadolu Bölgəsinin ortasında yerləşən, Diyarbəkir hövzəsi ilə Şanlıurfa yaylasını şimal-cənub istiqamətində ayıran sönmüş vulkandır.

Ən yüksək nöqtəsi 1952 m-dir. Karacadağ vulkanı maye lavadan əmələ gələn qalxan vulkan quruluşuna malikdir.

Onun diametri 120 km, sahəsi 8000 km²-dir. Onun 2% çox aşağı yamacı var.

Bazaltik lavadan ibarətdir. Püskürmələr üç fərqli dövrdə baş verdi.

Karacadağ; Diyarbəkir, Şanlıurfa və Mardin vilayətlərinin torpaqlarına yayılır.

Vulkan yuxarı Miosendə fəaliyyətə başlamış və 100.000 il əvvələ qədər lava püskürmüşdür.

Karacadağın yaranmasının əsas səbəbi Ərəb plitəsinin Anadolu plitəsi üzərindəki təzyiqidir.

Dağın Diyarbəkirə baxan hissəsi nazik torpaq olduğu üçün əkinçilik üçün əlverişli olduğu halda, digər ərazilər iri və daşlı olduğu üçün əkinçilik üçün əlverişli deyil.

Dağdan heyvanların otarılması üçün geniş istifadə olunur.

Qaracadağ ətrafında çöl iqlimi üstünlük təşkil edir.

Yay isti və quraq keçir. Qışlar soyuq və yağışlı olur, ən çox yağıntı qışda düşür.

Aralıq dənizi yağış rejimi effektivdir, ən çox yağış qışda, ən az yağış isə yaydadır.

Son vaxtlara qədər onun üzərində daha çox meşə var idi, lakin bu gün yalnız tənha ərazilərdə qalır.

Palıd, Kirpi, Yemişan, Terebinth, Yabanı armud və kül torpaqda görülən ağac növləridir.

1400 m yüksəklikdən sonra ağac növləri görünmür, astragalus və moruq ətrafı əhatə edir.

Qaracadağda radial istiqamətdə yayda quruyan çaylar var.[
​

İstinadlar
----------
**UNESCO Motsart Medalı** Volfqanq Amadey Motsartın adına verilən və UNESCO tərəfindən idarə olunan bir mükafatdır.

Tarixi
------

UNESCO 1991-ci ildə Motsartın vəfatının iki yüz illik yubileyini Parisdəki Sarbonna Teatrında konsert və qala axşamı təşkil olundu. Avstriya bəstəkarının yaradıcılıq dühasının ən böyük araşdırmaçılarından biri olan soprano Elizabet Şvarzkopf-a ilk Motsart medalının təqdimatı leçirildi. Reymond Coli tərəfindən tərtib edilmiş, ön tərəfi "Motsart 1756–1791" yazısı olan gənc musiqiçini klaviş arxasında göstərir. Arxa üzündə UNESCO loqosu və *"Année Mozart 1991"* (Motsart 1991-ci ildə) yazısı var.

UNESCO Motsart Medalı ön tərəfi

Motsart Qərb klassik musiqisinin ən əhəmiyyətli və nüfuzlu bəstəkarlarından biri idi. Üç yaşında piano çalmağa başladı, beş yaşından əvvəl musiqi bəstələməyə başladı və ən azı 600 musiqi əsərini yaratdı. Dini şah əsərləri, operalar, 41 simfoniya, həmçinin bir neçə konsert, sonata və kamera musiqisinin müəllifidir. 1772–1777-ci illərdə Zalzburgda konsertmeyster olmamışdan əvvəl Avropada geniş səyahət etdi və sonra Vyanaya köçdü, burada Konstansa Veber ilə evləndi və 1791-ci ildə ölümünə qədər orada yaşadı. 

UNESCO Motsart Medalı arxa tərəfi
Avstriyanın UNESCO yanında Daimi Nümayəndəliyi, UNESCO-nun 2006-cı ildə Volfqanq Amadey Motsartın anadan olmasının 250 illiyi ilə əlaqələndirilməsini istədi. 2005-ci ildə baş konfrans bu məqsədlə qətnamə qəbul etdi.

Medal qızıl, gümüş və bürünc tərkiblidir.

Təqdim olunmuş şəxslər və məktəblər
-----------------------------------

* Elizabet Şvarzkopf, 1991
* Alisiya Terzian, 1995
* Elfi von Dassanovski, 1996
* İqor Moiseyev, 2001 — "musiqi dünyasına fövqəladə töhfələrinə görə" bu medal təqdim olunmuşdur.
* Hanna Kyulenti, 2003
* Tixon Xrennikov, 2003
* Pursel Musiqi Məktəbi, 6 fevral 2003
* Məhəmməd-Reza Şəcəriyan, 2006 — iranlı bəstəkar, musiqiçi 1999-cu ildə Fransada UNESCO onu Pikasso Mükafatı ilə, 2006-cı ildə UNESCO Motsart Medalı ilə təltif olunub.
* Mstislav Rostropoviç, 2007 — 80 illik yubileyi münasibətilə cənab Matsuura tərəfindən xoşməramlı səfir kimi fəaliyyətinə görə cənab Rostropoviçə UNESCO Motsart Medalını təqdim edildi.
* Mehriban Əliyeva, 2010 — UNESCO-nun baş direktoru İrina Bokova UNESCO Motsart Medalını Mehriban Əliyevaya təqdim etdi.
* Tamaş Vasari, 2012
* Sakit Məmmədov, 2015 — mükafatı Azərbaycan rəssamına Avropa Elmlər və İncəsənət Akademiyasının direktoru Vladimir Timinski təqdim etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-23.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-23.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-02-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-23.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-23.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-02-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-23.