recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Rustaveli prospektində yerləşən Rustaveli Teatrının görünüşü
Rustaveli prospekti, 19-cu əsrdə Qolovin prospekti adlanırdı
**Rustaveli prospekti** (*gürc.* რუსთაველის გამზირი) — keçmişdə *Qolovin küçəsi* kimi bilinən, daha sonralar isə orta əsr gürcü şairi olmuş Şota Rustavelinin xatirəsinə adlandırılan Tbilisinin mərkəzi prospektidir.

Prospekt Azadlıq meydanından başlayır və təxminən 1.5 km Kostava küçəsinə kimi uzanır. Rustaveli tez-tez Tbilisinin bir çox hökumət, ictimai, mədəni və biznes binalarının yerləşdiyi hissəyə çıxış üçün əlverişli ara yol hesab edilir. Gürcüstanın keçmiş Parlament binası, Gürcüstan milli Opera Teatrı, Rustaveli teatrı, Gürcüstan milli Elmlər Akademiyası, Kaşveti kilsəsi, Gürcüstan dövlət muzeyi (Gürcüstan milli muzeyinin bir hissəsi) və Tbilisi Biltmor hoteli məhz Rustavelidə yerləşir.

1989-cu ildə on minlərlə gürcü parlament binasından öncə məhz Rustavelidə toplandı. Sovet spetsnaz qüvvələri tərəfindən hücuma məruz qalmış etirazçıların bir hissəsi 9 Aprel faciəsində burada qətlə yetirilmişdir.

2007 və 2011-ci illərdə prospekt anti-hökumət etirazlarının mərkəzi olmuşdur.

Yaxınlaşma
----------

Tiflis metropoliteni və avtobuslarla buraya gəlmək mümkündür. Bura Tbilisinin ikinci tarixi hissəsi sayılan — Aqmaşenebeli prospektindən sadəcə 1 metro stansiya aralıda yerləşir.

Rustaveli prospektində həyat
----------------------------

Rustaveli prospekti Azadlıq meydanından başlayır. Rustaveli prospektində ilk bina olan Rustaveli kinoteatrı, Gürcüstanın ən böyük kinoteatrıdır. Kinoteatrın qarşısında keçmiş Parlament binası və gənclik sarayı yerləşir. Kaşveti kilsəsi incəsənət evi ilə incəsənət muzeyinin arasında yerləşir. Rustaveli prospektində bir çox gözel binalar yerləşir; onların arasına Tbilisi Opera Evi və Rustaveli Teatrıda daxildir. Prospekt müxtəlif kafelərlə, mağazalarla, restoranlar və digər əyləncəli məkanlarla doludur. Rustaveli prospekti müasir və 20-ci əsr tikililəri ilə zəngindir. Bura həmçinin bir çox ictimai etirazların və sərgilərin nümayiş olunduğu məkandır. Prospekt Tbilisinin ən turistik və arxitekturaya sahib mərkəzlərindən biridir.

İstinadlar
----------


1. ↑  "*Georgia: The Bradt Travel Guide*, Tim Burford, p.113ff". 2013-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-01.
**Şərq vələsi** (*lat.* Carpinus orientalis) — bitkilər aləminin fıstıqçiçəklilər dəstəsinin tozağacıkimilər fəsiləsinin vələs cinsinə aid bitki növü.

Arealı
------

Macarıstan, cənub-şərqi Avropadan Krıma, eləcə də Türkiyədən İran və Qafqaza qədər yayılmışdır.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Hündürlüyü 15-20 m-ə qədər olan boz qabıqlı balaca ağac və ya koldur. Yarpaqları uzunluğu 1 sm-ə qədər olan saplaq üzərində olub, oval-ellipsvaridir və uzunluğu 2-5 sm, eni 1,5-3 sm-dir. Qədəh 1,5-2,3 sm uzunluğunda, eni 7-18 mm-dir, bütövdür, bölümsüzdür, kənarları qeyri-bərabər dişlidir və arxa tərəfdən 5-8 ədəd nəzərə çarpan damarları vardır.Fındıqcalar oval-yumurtavari və biraz yastıtəhərdir. Mart-aprel aylarında çiçəkləyir, aprel-may aylarında meyvə verir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. dağ. Lənk. oval.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Oduncağı möhkəm olduğu üçün yaxşı kömürü alınır. Bundan başqa oduncaq xarrat alətlərinin hazırlanması üçün yararlıdır. Sıx budaqlandığı üçün canlı hasarların yaradılmasında yararlıdır. Qabıq və yarpaqlarında aşı maddəsi vardır.

Sinonimləri
-----------

* *Carpinus duinensis* Scop.
* *Carpinus macrocarpa* Browicz
* *Carpinus minor* Pall.
* *Carpinus nigra* Moench
	+ *Carpinus orientalis subsp. orientalis*

Yarımnövləri
------------

* *Carpinus orientalis subsp. macrocarpa* (Willk.) Browicz

İstinadlar
----------

1. ↑  Şərq vələsi:''*The Plant List* saytında takson barədə məlumat. (ing.)

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1088271
* Wikispecies: Carpinus orientalis
* BioLib: 3430
* EoL: 1148598
* EPPO: CIPOR
* EUNIS: 168080
* GBIF: 2875780
* GRIN: 9208
* iNaturalist: 438165
* IPNI: 295271-1
* IRMNG: 10607585
* IUCN: 194499
* MoBotPF: 277841
* NCBI: 175951
* Plant List: kew-34405
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:295271-1
* Tropicos: 3600194
* WCSP: 34405
* WFO: wfo-0000805769

 |
**Qasımov Dəmir** və ya **Dəmir Gədəbəyli** (27 mart 1939, Ataxal, Gədəbəy rayonu – 6 may 2019, Bakı) — şair, filologiya elmləri doktoru.

Həyatı
------

Qasımov Dəmir Müseyib oğlu 1939-cu il mart ayının 9-da (Şəxsiyyət vəsiqəsində 27 mart) Gədəbəy rayonunun Ataxal kəndində müəllim ailəsində dünyaya göz açmışdır. Orta təhsilini Böyük Qaramurad məktəbində almış, sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olmuşdur. 1961-ci ildə ADU-ni bitirmiş, elə həmin ildən 1991-ci ilə qədər , 30 il Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio verlişləri komitəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. "20 yanvar" qəzetinin baş redaktoru olmuşdur. Müstəqillik dövründə müxtəlif Universitetlərdə dərs demişdir (ABU, "Odlar Yurdu" ,"Təfəkkür"). 60-cı illərdən şeirləri çap olunmağa başlayıb. 1972-ci ildən SSRİ Jurnalistlər İttifaqının, 1981-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının, 1988-ci ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olmuşdur.

1975-ci ildə görkəmli alim Mir Cəlal Paşayevin rəhbərliyi ilə "Azərbaycan poeziyasında qoşma" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1989-cu ildə isə "Azərbaycan dastanlarının poetikası" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.

Türkiyənin "Zaman" qəzetinin Bakı üzrə təmsilçisi olmuşdur. 50-dən çox kitabı çap olunub. Demək olar ki, çap olunmamış 60 kitablıq poema, dram və şeirləri var.

Ən məşhur bəstəkarlar 300-ə qədər sözünə mahnı bəstələyib və bu mahnılar tanınmış müğənnilərin ifasında səslənib.

Onun şeirləri alman, ingilis, rus, yunan, rumın, çex, bolqar, macar və.s dillərə tərcümə edilmişdir. Azərbaycan yazıçılar birliyinin üzvü şair Dəmir Gədəbəyli 6 may 2019-cu ildə vəfat etmişdir.

Əsərləri
--------

Onun şeirləri alman, ingilis, rus, yunan, rumın, çex, bolqar, macar və.s dillərə tərcümə edilmişdir. Şair "Ayrılıgın ilk günü", "Cavadxan", "Son güllə", "Ağaməhəmməd xan və ya qisasa qisas" və.b. mənzum dram əsələrinin müəllifidir. Dəmir Gədəbəyli 1990-cı ildə Mir Cəlal Paşayev haqqında "Yetimlər atası" poemasını qələmə alıb. 2008-ci ildə isə bu poema Bakı Dövlət Universitetinin sabiq rektoru, akademik Abel Məhərrəmovun, Doktor Cavad Heyətin, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Mahir İsrafilovun müqəddimələri ilə ayrıca kitab şəklində çap edilib. Şairin digər kitabları aşağıdakılardır:

* Sınaqlar. 1961
* Baba ocağı
* Daşlar, gözlər, məhəbbət.
* Ayrılığın əlində
* Abdaloğlu
* Qeyrət qalası
* Ellərin əziz qızı
* Xatirələrdə yaşayan illər
* Xalqın Heydər babası
* XX əsrin Nyutonu
* Tuğ harayı
* Türk qızı
* Atatürkün əsgəri
* Türk ana
* Türk generalı
* Acılı, ağrılı dünya. Bakı, Nurlan-2010. 208 səh.
* Oyun dünya. Bakı, Nurlan-2010.
* Ellər vurğunu. Bakı, Aspoliqraf-2010. 96 səh. +16 səh. şəkil.

Məqalələri
----------

* "Şəmşiroğlu" (poemadan hissə), Dünya qəzeti. 25 dekabr 2009-cu il. № 30–31

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  ""Cümlə qısa, fikri dərin…"". 2023-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-06.
**Börsen** (*Børsen*) – Kopenhagenin mərkəzində, Slotsholmen *adasında*, kral IV Xristianın əmri ilə 1619-1640-cı illərdə tikilmiş Kopenhagen birjasının binasıdır. Memarlar – Stenvinkel qardaşları binanı flamand intibahı üslubunda, dörd əjdahanın bükülmüş quyruqları şəklindəki 56 metrlik şpillə tamamladılar.

Binanın birinci mərtəbəsi malların saxlanması üçün qırx kiçik bölməyə ayrılır, ikinci mərtəbəsində isə ticarət əməliyyatlarının aparılması üçün geniş zal yerləşir. Birjanın qədim interyerləri 1855-ci ildə dəyişdirildi və 18-ci əsrin ortalarında bina Nikolay Eytved tərəfindən təmir edildi.

Kopenhagen birjası 1625-ci ildən 1974-cü ilə qədər Börsen binasında yerləşirdi. 1918-ci ildə bina etiraz edən işsizlər tərəfindən hücuma məruz qaldı.

16 aprel 2024-cü ildə yenidənqurma işləri zamanı bina yanğın nəticəsində dağılmış, 56 metrlik şpil çökmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "В Копенгагене пылает историческое здание биржи, которому 400 лет". Европейская правда (rus). İstifadə tarixi: 2024-04-16.
2. ↑  "В Копенгагене горит здание старейшей в мире биржи". Deutsche Welle.

Xarici keçidlər
---------------
**Xədicə Zeynalova** – bəstəkar, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, musiqişünas, Almaniya "Bridge of Sound" orkestrinin bədii rəhbəri, eyniadlı cəmiyyətin yaradıcısı və sədri. Almaniyada "Harmony of sound" adlı Beynəlxalq Musiqi Festivalının yaradıcısı və bədii rəhbər.

Həyatı
------

Xədicə Zeynalova Sumqayıt şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 

1994-2000-ci illərdə Bakı Musiqi Akademiyasını bəstəkarlıq və musiqişünaslıq üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 

2005-2006-cı illərdə Almaniyanın Detmold Konservatoriyasında (Hochschule für Musik Detmold) bəstəkarlıq üzrə professor Martin Kristof Redelin sinfində təhsilini davam etdirmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Xədicə Zeynalova Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü kimi 1999-cu ildən müxtəlif musiqi festivallarında, plenumlarda və konsertlərdə öz əsərlərimlə çıxış etmiş, müxtəlif teatrlarla əməkdaşlıq edərək 10-dan çox tamaşaya musiqi bəstələmişdir.

Mükafatları
-----------

* 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Diasporla iş üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən "Azərbaycan həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və 2020-ci ildə diaspor quruculuğu işində göstərdiyim xüsusi fəallığa görə" təşəkkürnamə.
* 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin "Nizaminin 880 illiyi" medalı.
* "Türk dünyasının şah əsərləri" layihəsində bəstəkar kimi "Təşəkkürnamə".
* Şuşada keçirilən Dünya Azərbaycanlılarının V Qurultayında Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən "Azərbaycan Respublikasının diaspor fəaliyyətində xidmətə görə" medalı.
**GEOSİSTEM** – Coğrafi təbəqənin maddə, enerji və məlumat axınları ilə birləşən bir-biri ilə əlaqəli komponentlərinin məcmusunu ifadə edən coğrafiya və geoekologiyanın fundamental kateqoriyasıdır. Coğrafiya elmləri təbii mühitin komponentləri arasında qarşılıqlı əlaqə məsələləri ilə məşğul olduğundan, geosistem anlayışına yaxın olan kifayət qədər anlayışlar mövcuddur. Ümumiyyətlə, bu anlayış biogeosenozun tərifinə çox yaxındır.

"Geosistem" anlayışı sovet elminə akademik V. B. Soçava tərəfindən daxil edilmişdir. Əvvəlcə bu termin yalnız təbii ərazi sistemlərini ifadə etmək üçün istifadə olunurdusa, hazırda sosial-iqtisadi və təbii-sosial məkan sistemlərini ifadə etmək üçün istifadə olunur.

Geosistem təbiətin, əhalinin və iqtisadiyyatın sıx əlaqəsi və qarşılıqlı təsirində formalaşan, bütövlüyü geosistemin altsistemləri arasında inkişaf edən birbaşa, əks və transformasiya olunmuş əlaqələrlə müəyyən edilən nisbətən ayrılmaz ərazi formasiyasıdır. Hər bir sistem elementlərdən, onlar arasındakı münasibətlərdən və onların xarici mühitlə əlaqələrindən formalaşan müəyyən bir quruluşa malikdir. Element müəyyən bir funksiyanı yerinə yetirən sistemin əsas vahididir. Bu yanaşma müxtəlif miqyaslı ərazi sistemləri ilə işləyən coğrafiyada ən vacibdir.

Geosistemin miqyası
-------------------

1. **Qlobal geosistem** (coğrafi təbəqə ilə sinonimdir).
2. **Regional geosistem** coğrafi mühitin strukturunun yerli xüsusiyyətlərini kifayət qədər tam xarakterizə edən coğrafi təbəqənin ən müfəssəl bölməsidir. O, miqyasda və konfiqurasiyada ladşafta uyğundur;
3. **Lokal geosistem**, nisbətən qısamüddətli, sürətlə transformasiya olunan kompleksdir, onun daxilində təbii şərait demək olar ki, eynidir. Fiziki coğrafiyayanın fazasına uyğundur.

Həmçinin bax
------------

* yer səthi
* landşaft

İstinadlar
----------

1. ↑  "Сочава Б. В. Введение в учение о геосистемах. — Новосибирск: Наука, Сибирское отделение, 1978. — 319 с".  (#cite\_web\_url)
**Gəncüm ağa Markar oğlu Xandəmirov**(1790-1854)— divanbəyi, poruçik, erməni əsilli, quldurxislət çar məmuru

Həyatı
------

Gəncüm ağa Markar oğlu Xandəmirov 1790-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Mehdiqulu xan Cavanşirə xidmət etmişdi. 1822-ci ildə ruslara satılmış, divanbəyi təyin edilmişdi. Qasım bəy Zakir yazırdı:

    

Görsən tanımazsan Yarımsaqqalı,  

Çıxıb əndazədən dövləti malı,  

Xandəmirov çaldı, çapdı mahalı,  

O ki tutub özün keçəl qurumsaq.  

  

Baba bəy Şakir ona üz tutub yazırdı:  

  

Gəncüm ağa, vilayətin dərdini,  

Əlbəttə, get, sahibkara ərz elə.  

Biz burda qorxudan deyə bilmirik,  

Sən utanma, aşikara ərz elə. 

Gəncüm ağa Xandəmirov 1854-cü ildə vəfat edib.

Gəncüm ağa Xandəmirov Zəni Ovan qızı Zarpenslə (?- 20.11.1874) ailə qurmuşdu. İsacan ağa (?-1842), Firudin ağa (1836—1893) adlı oğlanları, Balasan xanım adlı qızı (1835-1900) vardı.

Gəncüm ağanın övladları Arakel və Firudin də özü kimi müsəlmanlara qarşı potenseal nifrət bəsləyirdilər.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qasım bəy Zakirin müasirləri, Bakı, "Şuşa", 2011.

Həmçinin bax
------------

* Dağlıq Qarabağ
**Aydın Ələkbəroğlu Abdullayev** (1946, Şuşa, — 1995, Bakı) — Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin əməkdaşı, yazıçı, tərcüməçi, 1990–1995-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı

Həyatı
------

Aydın Ələkbəroğlu 1946-cı ildə Şuşada anadan olmuşdur. Əslən Qubadlının Eyvazlı kəndindədir. Bakıda 44 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb bölməsində təhsil almışdır (1964-1970). Misirdə (1967) və Yəməndə (1970-1972) tərcüməçi işləmişdir. 1974-cü ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsində çalışmışdır. 1990-1995-ci illərdə Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı olmuşdur.

Yaradıcılığı
------------

Ədəbi yaradıcılığa 1966-cı ildə «Göyərçin» jurnalında dərc etdirdiyi «Təəccüblənmə, Elxan» adlı uşaqlar üçün yazılmış hekayə ilə başlamışdır. Bundan sonra dövri mətbuatda tez-tez maraqlı əsərlərilə çıxış edən müəllif oxuculara «Nübar» (1980), «Dağlar o dağlar deyil» (1984), «Gərək belə olmayaydı» (1988) və b. kitablarını təqdim etmişdir.

### Bədii tərcümələri

Yazıçı bədii tərcümə ilə də məşğul olmuş, Şərq ədəbiyyatından nümunələri dilimizə tərcümə etmişdir.
Tərcümələri sırasında dünya ədəbiyyatından nümunələr də var: 

* "Dünya uşaq ədəbiyyatı" seriyasından Qrim qardaşlarının nağılları,
* Pivovarovun «Üç minus və ya 5a sinfində əhvalat" povesti,
* Yanuş Korçakın "Kral Birinci Matiuş" əsəri,
* Saya Kazisin "Taxta başmaqlar" hekayələr toplusu,
* Stendalın məşhur «Qırmızı və qara" romanı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Xəlil Rza Ulutürkün mitinqdə təriflədiyi DTK əməkdaşı... - AYDIN ƏLƏKBƏROĞLU KİM OLUB?". 2024-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-10.
2. ↑  "Azərbaycan xalqı hər zaman ləyaqətli, şərəfli oğulları ilə qürur duyub". 2024-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-10.
**Ətirli ağ şam** (*lat.* Abies balsamea) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin i̇ynəyarpaqlılar dəstəsinin şamkimilər fəsiləsinin ağ şam cinsinə aid bitki növü.

Şimali Amerikanın iynəyarpaqlı meşələrində, Kanada və ABŞ-da tundra zonasına qədər bitir, daşlıqlarda isə meşənin yuxarı sərhədlərinə qədər (1500-2500 m) yayılmışdır. Uzunömürlüdür, 150-200 ilə qədər yaşayır. Hündürlüyü 15-25 m, gövdəsinin diametri 50 (70) sm, düz, konusvarı, sıx, çətiri aşağı əyilmiş ağacdır. Cavan ağacların qabığı boz, hamar, çox miqdarda ətirli, qabarıq, sonradan qırmızı-qonur, xırda yarıqlıdır. Cavan zoğları əvvəlcə yaşıl, qısa, düz dayanan tükcüklərlə örtülmüşdür, sonradan qırmızı-qonur olur, çılpaqdır. Tumurcuqları şarşəkilli və ya yumurtavarı, qatranlı, yaşılımtıl, açıq-bənövşəyi çalarlıdır. İynəyarpaqların uzunluğu 15-35 mm, eni 2 mm, üstü tünd-yaşıl, parlaq, ucu kütdür, budaqların üzərində 4-7 il qalır, sürtüldükdə ətirli qoxu verir. Zoğda iynəyarpaqları iki cərgədə yerləşir. Qozaları oavl-silindrik, uzunluğu 5-10 sm, eni 2-2,5 sm, kal halda tünd-bənövşəyi, yetişdikdən sonra boz-qonur rəngdə olur, çox qətranlıdır. Toxum qabıqlarının uzunluğu təxminən 15 mm, eni 17 mm, yuxarı tərəfi yumru, ensiz kiiçk ayaqlıdır, rəngi bənövşəyi çalarlıdır. Küləyə, soyuğa davamlıdır, tez böyüyür. Aşağı budaqları asanlıqla kök atır, ana bitkinin ətrafında böyüyən caavn ağaclar çox effektli qrup yaradır. Meyvə verməyə 20-30 yaşından başlayır. Budaqların budanması bitkinin formasını dəyişir. Xiyaban, qrup və tək əkinlərdə istifadə edilir. Mədəni şəraitdə 1697-ci ildən becərilir. Abşeron]da və Astarada mədəni şəraitdə becərilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Abies balsamea* | 
* Wikidata: Q428023
* Wikispecies: Abies balsamea
* BioLib: 2369
* Ecocrop: 2551
* EoL: 1061732
* EPPO: ABIBA
* EUNIS: 150699
* FEIS: abibal
* FNA: 233500002
* GBIF: 2685383
* GRIN: 635
* iNaturalist: 54261
* IPNI: 1084057-2
* IRMNG: 10716877
* ITIS: 18032
* IUCN: 42272
* MichiganFlora: 1916
* MoBotPF: 284972
* NCBI: 90345
* NZOR: b6826306-f1d2-4117-9156-2b020da421b0
* Panartic Flora: 130101
* PfaF: Abies balsamea
* PPE: abies-balsamea
* Plant List: kew-2609719
* PLANTS: ABBA
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:1084057-2
* Tropicos: 24900050
* uBio: 5948795
* VASCAN: 7159
* WisFlora: 2407
* WFO: wfo-0000511004

 |
| *Pinus balsamea* | 
* Wikidata: Q17357252
* GBIF: 5284606
* GRIN: 28419
* IPNI: 325659-2
* IRMNG: 11255312
* ITIS: 183270
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:325659-2
* Tropicos: 24900606
* VASCAN: 17902
* WFO: wfo-0000482342

 |
Ştihellər
Dəri oyma üçün istifadə olunan alətlər

**Qravür** (*fr.* gravure *alm.* graben‎dən — qazmaq, kəsmək *fr.* graver) — çap qrafikasıdır. Buraya metal, ağac, daş və maqnezium üzərində qazılmış və ya həkk olunmuş rəsmlər daxildir. Qrafik lövhənin materialından asılı olaraq müxtəlif texnikalar yaranmışdır. Metal, yəni mis üzərində iynə ilə cızılmış və sonra basma üsulu ilə yaranmış qravürlərə ofort deyirlər.

Daş üzərində həkk olunmuş qravürə litoqrafiya (*yun.* lito — "daş"), ağac üzərindəkilərə isə ksiloqrafiya ("ksilo" – yunanca "ağac" deməkdir) deyilir. Nisbətən sonra yaranmış linoqravür – linoleumu qazımaqla işlənir.

Metalları qravür vasitəsi
-------------------------

Bir kəsici olaraq istifadə olunanlar: ştihel, bor (frez), puanson (dırnağa bənzər alət, müxtəlif ölçülü və dərinlikdəki nöqtələrdən kəsikli bir xətt ilə oyma zamanı istifadə olunur).

Qravürün tətbiqi
----------------

Qravür ən tipik nümunəsi cib saatları, silahlar, bilərziklər, lampalar kimi əşyalardır. Zərgərlikdə istifadə olunur.

Çapda qravür
------------

Qravürün istifadəsini texnoloji bir proses kimi – çap qrafikasında və əsasən – qravür (bu prosesin özünün də adlandırıldığı, yuxarıda göstərilənlərdən fərqli olaraq, çap şəklindəki qravür işinə peşəkarlar tərəfindən heç vaxt deyilmir — adətən deyilir: "kəsilmiş oyma"). öz-özünə bitmiş bir iş və ya element hesab olunur, detal, qravür, oyma ilə tamamlanır.

Qravürün istifadəsi
-------------------

* 1504-cü il1504-cü il
* 1514-cü il. 1514-cü il.
* 1513-1514-cü illər 1513-1514-cü illər
* 1513-1514-cü illər 1513-1514-cü illər
* 1515-ci il 1515-ci il

İstinadlar
----------

1. ↑  *Петрушевский, Фёдор Фомич, Сомов, Андрей Иванович.* Гравирование // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Qravür ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Сайт о Гравюрах. Галерея.
* Литографии, ксилографии, офорты и линогравюры
* Гравёр в БСЭ Arxivləşdirilib 2012-07-20 at the Wayback Machine
* *Петрушевский, Фёдор Фомич, Сомов, Андрей Иванович.* Гравирование // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
* Граверное дело Arxivləşdirilib 2019-12-24 at the Wayback Machine
* Гравировка
* Способы гравировки.
**Akseptor** — (lat. acceptor- qəbuledici) – yarımkeçiricidə valent zonasından elektronu tutan aşqar atomudur; bu isə həmin zonada deşik yaranmasına ekvivalentdir. Məs. Ge və Si üçün akseptor ***-B , Al, Ga*** ola bilər. Kristal qəfəsinin nöqtəvi defekti də akseptor ola bilər.
Mürəkkəb yarımkeçiricilərdə akseptor aşqarı (A.a.) stexiometrik formulaya cavab verən, tərkibə görə artıqlıq edən elektromənfi elementlərin atomları da (***O, Se, Te , Cl ,** və s.*) ola bilər. Akseptor aşqarının daxil edilməsi yarımkeçiricinin deşik keçiriciliyinə səbəb olur, yəni akseptor aşqarının ionlaşması valent zonasında deşiklərin yaranmasına gətirib çıxarır ki, bu da elektronun valent zonasından qadağan olunmuş zonada yerləşən A.a. səviyyəsinə keçməsi kimi təsvir edilir.
**Akseptor Aşqar**- (latın sözü olub, acceptor-qəbul edən) – yarımkeçiricidə aşqardır; ionlaşdırması valent zonasından elektronların tutulması, ya da donor aşqar ilə müşahidə olunur. А.а.-ya səviyyəvi misal III qrup elementlərinin atomları (***B, Al, Ga, Jn***), IV qrupun elementar yarımkeçiricilərində ***Ge və Si***-dir. Mürəkkəb yarımkeçiricilərdə A.a. elektromənfi elementlərin (***B, Al, Ga, Jn***) tərkibə nəzərə artıq olan stexiometrik düstura cavab verən atomları ola bilər. A.a-nın daxil edilməsi verilmiş yarımkeçiriciyə ***deşik keçiriciliyindən*** xəbər verir, yəni A.a-nın ionlaşdırması valentb zonaslnda deşiklərin əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır ki, bu da elektronun valent zonasından qadağan olunmuş zonada yerləşən A.a səviyyəsinə keçid kimi təsvir olunur.

Həmçinin bax
------------

* Yarımkeçiricilər
* Donor aşqarlar

İstinadlar
----------

* В.Л.Бонч – Бруевич, С.Г. Калашников, "Физика полупроводников",М.1977,1990.685 с,
* Б. М.Аскеров, "Кинетические эффекты в полупроводниках", Л."Наука",1970
* Ю.Г.Полтавцев, "Структура полупроводников в некристаллических состояниях", "УФН",1976, т.120, в.4;
* Д.Адлер, "Приборы на аморфных полупроводниках",1978,т.125, в.4;
* Н. Мотт, Э.Дэвис, "Электронные процессы в некристаллических веществах", ingilis dilindən tərcümə, т.1–2,2 изд. М.1982;
**Tatar ağcaqayını** (*lat.* Acer tataricum) — bitkilər aləminin sabunağacıçiçəklilər dəstəsinin sabunağacıkimilər fəsiləsinin ağcaqayın cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Rusiyanın Avrоpa hissəsinin mеşə-çöl zоnasında, Qafqazda, Qərbi Avrоpanın cənub-şərqində, Balkanda, İranda, Türkiyədə yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 9 m-ə qədər оlan, gеniş оvalşəkilli çətirə malik iri kоl və ya kiçik ağacdır. Gövdəsinin qabığı hamar, tünd bоz və ya qara rəngdə оlub, qırmızımtıl və ya qəhvəyi rəngli cavan budaqlara malikdir. Tumurcuqları yumurtaşəkilli və ya yumru, uzunluğu 4 mm-ə qədərdir, tumurcuq pulcuğu qırmızı-qоnur, kənarları ağ tüklüdür. Yarpaqları yumurtavari, еnli yumurtavari və dairəvi оlub, 6-10 sm uzunluqda, 3-7 sm еnindədir. Yarpaq ayasının üst səthi tünd-yaşıl, alt səthi bir qədər açıqdır, damar bоyu tükcüklərlə örtülüdür, qaidəsi ürəkvari və ya dairəvi, üçdilimlidir. Çiçəkləri ağ və ətirlidir, salхım çiçək qrupuna yığılmışdır. Çiçək qrupu 5-7 sm uzunluğunda, vəziciklərlə örtülü saplaqlı başcıqlardır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Qanadlı mеyvələri 3-4 sm uzunluqda, çılpaq və ya tükcüklərlə örtülüdür, sеntyabrda yеtişir. Tохumlar yığılan kimi və ya 150 gün ərzində qum və ya tоrfda stratifikasiya еdildikdən sonra səpilir. Tохumla və ya vеgеtativ üsulla çохalır.

Ekologiyası
-----------

Kölgəyə, quraqlığa, şaхtaya davamlıdır, tоrpağın duzlaşmasına dözür, məhsuldar tоrpaqlarda yaхşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, Gəncədə, Sumqayıtda park və bağlarda mədəni halda əkilib bеcərilir.

İstifadəsi
----------

Dеkоrativ görünüşünə görə qiymətlidir. Sənayеdə qabığından bоya istеhsalında istifadə оlunur. Abşеrоnda park və bağların yaşıllaşdırılmasında, mеşə əkinlərində tоrpaq qоruyucu kimi gеniş istifadə оlunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1054.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q162728
* Wikispecies: Acer tataricum
* BioLib: 3605
* BOLD: 102193
* EoL: 596823
* EPPO: ACRTA
* EUNIS: 150781
* FNA: 250084117
* FoC: 250084117
* GBIF: 3189843
* GRIN: 1234
* iNaturalist: 143780
* IPNI: 781526-1
* IRMNG: 10195274
* ITIS: 182137
* IUCN: 193877
* MoBotPF: 275398
* NBN: NBNSYS0000014178
* NCBI: 57650
* PalDat: Acer\_tataricum
* PfaF: Acer tataricum
* Plant List: kew-2616524
* PLANTS: ACTA80
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:781526-1
* Tropicos: 200154
* VASCAN: 9201
* WFO: wfo-0000515176

 |
Panrianist Partiyası (farsca:حزب پان‌ایرانیست, transliterasiya:*Ḥezb-e Pān-Irānist*) — İranda mövcud olmuş və paniranizmə əsaslanmış kiçik müxalifət partiyası. Partiya qeydiyyatdan keçirilməsə və texniki olaraq qadağan edilsə də, İran daxilində fəaliyyətini davam etdirməkdədir. 

Pəhləvi sülaləsinin hakimiyyəti dövründə partiya parlamentdə təmsil edilirdi və rejim daxilində pari-müxalif partiya hesab edilirdi. Partiyanın fəaliyyətinə göz yumulsa da, 1971-ci ildə İranın Bəhreynin müstəqilliyini tanımasından sonra partiya buna etiraz etdi və buna görə də, fəaliyyətinə icazə verilmədi. Partiya öz fəaliyyətini sonlandırmağa və 1975-ci ildə yaradılmış Dirçəliş Partiyasına (farca:: حزب رستاخیز ملت ایران, transliterasiya:*Ḥezb-e Rastaxiz Mellət İran*) qatıldı. 

Paniranist Partiya zaman-zaman İranda millətçi partiyalardan biri olan Milli Cəbhənin dəstəkçisi olmuşdur. Partiya əsas ideologiyası etibarilə millətçi bir partiya idi. Mahiyyət etibarilə kommunizmə qarşı olan partiya, buna görə tez-tez Tehran küçələrində Tudə Partiyası tərəfdarları ilə kütləvi toqquşmalara girməkdə idi. 

Hazırda partiya 1979-cu ildən sonrakı İran hökumətinin panislamizminə, eləcə də panərəbizm və pantürkizmə qarşı olması ilə seçilir. Partiya bu iki millətçiliyin İranın ərazi bütövlüyünü və mədəni-sivilizasiya irsini pozmağa yönəlmiş xarici təhdidlər olaraq görməkdədir. Partiya İranın keçmiş torpaqlarının geri qaytarılması məsələsində fərqli mövqe bildirməkdədir. partiya bu istiqamətdə bütün İran sivilizasiya hövzəsinin mədəni baxımdan inteqrasiya etməsinin tərəfdarıdır. 

Partiya 2009-cu ildə İranda meydana çıxmış Yaşıl Hərəkatın tərəfdarı olmuşdur. Partiyanın diskursu 2010-cu illərdə meydana çıxan İran-Səudiyyə Ərəbistanı gərginliyi və toqquşmaları zamanı İranda rejim daxilində olan mühafizəkarlar tərəfindən də mənimsənilmişdir.
**Bıçaqlarçəkildi: Sirli macəra** ( İngiliscə orijinal adı: *Glass Onion: A Knives Out Mystery*) — Rian Conson tərəfindən süjet xətti yazılmış və rejissorluğu edilmiş və Conson və Ram Berqmanın prodüseri olduğu 2022-ci il istehsalı olan Amerika sirr filmidir. 2019-cu ildə çəkilmiş olan Bıçaqlar çəkildi filminin davamı olan filmdə Daniel Kreyq texnoloji milyarderi olan Miles Bron ( Edvard Norton tərəfindən canlandırılmışdır) və Bronun ən yaxın dostları ətrafında baş verən yeni bir işi həll etməyə çalışarkən usta detektiv Benoit Blank rolunu canlandırmışdır. Digər rolları isə Janelle Monae, Ketrin Hahn, Leslie Odom Jr. Cessika Henvik, Medelin Klayn, Keyt Hadson və Deyv Botista canlandırmışdırlar.

*Bıçaqlar çəkildi* filmi yayımlanmazdan əvvəl Conson davam filminin mümkünlüyündən danışmışdı. 2020-ci ildə isə onun yeni bir süjet xətti üzərində işlədiyi və Kreyqin rolunu yenidən canlandıracağı təsdiqlənmişdir. 2021-ci ilin mart ayında keçirilmiş olan hərracda Netflix, *Bıçaqlar çəkildi* filminə məxsus olan iki davam filminin hüquqlarını 469 milyon dollara satın almışdır.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Elxan (ad).
**Cəfərov Elxan Əliyar oğlu** — Azərbaycan həkimi, tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktoru.

Həyatı
------

Cəfərov Elxan Əliyar oğlu Ağbaba mahalının Oxçoğlu kəndində 1954-cü ildə dünyaya gəlib.

1961-ci ildə Oxçoğlu kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə daxil olub. 1965-ci ildən Bakı şəhərinin 64 saylı orta məktəbində təhsilini davam etdirib. 1971-ci N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb Univeristetinə daxil olub. O, tələbəlik illərində elmi məqalələri lə seçilmişdir.

Elxan 1977-ci ildə ali məktəbi bitirdikdən sonra Rusiyaya, Qorki şəhərinə getmişdir. Burada 5 saylı şəhər xəstəxanasında işləmiş, 1980-ci ildən klinik ordinaturada iki il təhsil alıb. Burada da elmi iş götürüb dissertant olmuş, 1984-cü ildə tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.

Elxan 1990–1994-cü illərdə Qarabağ uğrunda dedən döyüşlərdə həkim kimi iştrak etmişdir. O həm də Qarabağ Veteranlar Birliyinin yaradıcılarından biri, Qarabağ veteranıdır.

Elxan Cəfərov özü də bir qeyri-hökumət təşkilatı (Qarabağda Zərərçəkmiş və Qarabağ köçkünlərinə Tibbi yardım) yaradıb. Hazırda "Aristokrat" Tibb Mərkəzində cərrah, 16 saylı polinikada həkim işləyir.

Üç övladı(iki oğlu, bir qızı) var. Bakı şəhərində yaşayır.

İstinadlar
----------

* Elxan Cəfərov, "Oxçoğlu deyilən Gümrüyə qədər". Bakı-2012.
**Qatıq muzeyi** (bolq. Музей на киселото мляко) – Bolqarıstanın Tran bələdiyyəsinə daxil olan Studen İzvor kəndində yerləşən muzey. Dünyada qatığa həsr olunmuş ilk və yeganə muzeydir.

Haqqında
--------

Muzey 29 iyun 2007-ci ildə açılıb. Muzeyin ikinci mərtəbəsində bolqar mikrobioloq Stamen Qriqova həsr olunmuş sərgi bölməsi var. Qriqov süddən qatıq almaq üçün istifadə olunan *Lactobacillus bulgaricus* bakteriyasını 1905-ci ildə kəşf etməsi ilə tanınır və Studen İzvor kəndi onun anadan olduğu yerdir.

Muzey ziyarətçiləri südün fermentasiya prosesi və spesifik dadının alınması haqqında məlumatlar edə bilərlər. Muzeyin birinci mərtəbəsi qatıq və digər süd məhsullarının hazırlanması və saxlanılması üçün istifadə olunan əşyalara həsr olunmuşdur. Bu əşyalar arasında daşımada istifadə olunan *rukatka* adlı gil qab, yağ almaqda istifadə olunan *buçka* da var. Birinci mərtəbədə Tran regionunda yaşayan qadınların ənənəvi geyimləri üçün sərgi təşkil olunmuşdur.

Muzeyin ikinci mərtəbəsi qatığın sənaye miqyasında istehsalına həsr olunmuş və burada süd istehsalı barədə məqalələr, modellər yerləşdirilmişdir. İkinci mərtəbədə bir çox informasiya lövhəsi quraşdırılıb. Bəzən muzeydə ziyarətçilərə yerli qatığın dadına baxmaq təklif olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  "Museum of Yogurt". The Tourist Portal of Bulgaria (ingiliscə). 2021-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 sentyabr 2021.
2. ↑  "Qatığı dünyaya tanıdan ölkə". BBC News Azərbaycanca (az.). 19 noyabr 2018. Archived from the original on 2021-09-03. İstifadə tarixi: 3 sentyabr 2021. Grigorov-un doğulduğu Trun kəndi isə dünyanın tək qatıq muzeyinə sahibdir.
**Parkinson xəstəliyi** — neyroendogen xəstəliklər qrupuna daxil olub, mərkəzi sinir sistemində dopamin neyronlarının dağılıb məhv olması ilə inkişaf edir.

Ümumi məlumat
-------------

Parkinson xəstəliyi (PH) Alzheimer xəstəliyindən sonra ən çox rast gəlinən degenerativ xəstəlikdir. PH'ın xarakterin cəhəti dopaminergik neyronların itkisi və hüceyrə sitoplazmasında Lewy cisimlərinin (içində protein aqreqatlarıdır) tapılmasıdır. Genetik hal PH hallarının cəmi 5%'ini təşkil edir. Genetik keçən Parkinson xəstəliyi (GKPX) autosom dominant və autosom resessiv olmaqla 2 qrupa bölünür. GKPX'yə səbəb olan 11 lokus məlumdur, bunların altısında gen bəllidir: ikisində sinuklein, parkin, UCH-L1, DJ-1 və PİNK1'dir. GKPX ilə sporadik PH arasında patoloji baxımdan heç bir fərq yoxdur. Sporadik PH olan xəstələrin beyin toxumasındakı neyron ölümü apoptoz mexanizması ilədir.

Epidemiologiyası
----------------

PH'ın rast gəlmə tezliyi 65 yaşdan sonra artır, lakin 35 ilə 50 arasında da rast gəlinə bilər. Yaş artdıqca tezlik artır bu da PH'ın yaşla əlaqəsini təsdiq edir. 35–50 yaşlarda GKPX'yə rast gəlinir (daha çox kişilərdə). 85% sporadik, 10–15% ailəvi, 5% genetikdir. Təhlükəli xəstəliklər qrupuna aiddir.

Etiologiyası
------------

Ümumiyyətlə ailəvi və sporadik olaraq 2 qrupa ayrılır. Ancaq ailəvi PH hallarının hər zaman genetik etiologiya ilə uyğun gəlmədiyi və ailə üzvlərinin uzun müddət eyni ətraf faktorlara məruz qalmalarının xəstəliyi əmələ gətirdiyi məlumdur. Belə ki, ətraf faktorların təsirindən olduğu üçün IPH'ı ailəvi IPH və sporadik IPH olaraq bölürlər. Sporadik IPH'da etioloji faktorlar isə viral infeksiyalar (Influenza A, Von Economo's Encephalitis), təkrarlanan kəllə travmaları və ya bəzi toksinlərdir (Rotenone (bitki kökündən alınan böcəklərin məhvində istfadə olunur) və MPTP (narkotik tipli maddə)).

Klinikası
---------

Ən çox bilinən əlaməti hərəkət pozulmasıdır. Üç əsas əlamətdə (istirahət tremoru, əzələlərdə gərginlik (rigidlik) və bradikineziya) PH diaqnozunu rahatlıqla qoymaq olar. Duruşun pozulması tarazlığın itməsinə gətirib çıxarır. PH xəstələrinin 85%'ində tremor rast gəlinir. Tremor olmadığı zaman diaqnoz qoymaq çətinləşir. Maska üz, önə əyik duruş, göz qırpmanın azalması, qolların sallanmasının çətinləşməsi (gərgin olur) başlanğıc dönəmin tablosunu tamamlayır. Başlanğıc gücsüzlük və yorğunluq, inkordinasiya, ağrı və narahatlıq hissi də ola bilər. Ayaqları sürüyərək və qısa addımlarla xarakterik yeriş və bütün bədəni ilə birlikdə dönmə PH'ın vacib əlamətlərindəndir. Başın bükülməsi, gövdənin əyilməsi və yuxarıdaki əlamətlər motor əlamətlərdir.

Həmçinin bax
------------

* Amimiya

İstinadlar
----------

1. 1 2  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX528689 · BNF: 119760133 · GND: 4044683-9 · LCCN: sh85098118 · Microsoft: 2910888424 · NDL: 00571142 · NKC: ph117988 · NSK: 000175745 |

 |
**Vüqar Həmidulla oğlu Rəhimov** (*ukr.* ́Вюгар Гамидулла огли Рагимов; 5 fevral 1986, Bakı) — Azərbaycan əsilli Ukrayna güləşçisi, Avropa çempionatının gümüş və ikiqat bürünc mükafatçısı. 2012-ci il London Yay Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı. Ukraynanın beynəlxalq dərəcəli idman ustası.

Karyerası
---------

Vüqar Rəhimov 5 fevral 1986-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. Atası fabrikdə, anası isə uşaq bağçasında tərbiyəçi işləyirdi. Ailədə 4 uşaq olublar — 3 qardaş, 1 bacı.

Vüqarda güləşə sevgi bu idman növü ilə məşğul olan böyük qardaşları — Atamoğlu və Rəhim (sonralar gənclər arasında yunan-Roma güləşi üzrə Ukrayna çempionu olub) sayəsində yaranıb. İdman zalına ilk dəfə 14 yaşında, Bakının Binə kəndində getmiş və burada qardaşları ilə birlikdə məşq etməyə başlamışdır.

2002-ci ildə yunan-Roma güləşi üzrə yeniyetmələr arasında Azərbaycan çempionu olub. Lakin buna baxmayaraq onu 50 kq çəki dərəcəsində yeniyetmələr arasında Avropa çempionatına aparmayıblar. Bu hadisədən sonra Nikolayev şəhərində yaşayan əmisinin dəvəti ilə Ukraynaya gedib. Bir il sonra, 2003-cü ildə isə Zaporojya şəhərinə köçüb və burada Yevgeni Çertkovun rəhbərliyi altında məşqlərə başlayıb.

2004 və 2005-ci illərdə gənclər arasında güləş üzrə Avropa çempionatlarında bürünc, 2006-cı ildə isə gümüş medal qazanıb.

Ukraynanı 55 kq çəki dərəcəsində yeddi dəfə (2005–2007, 2009–2011, 2013) dünya çempionatlarında, beş dəfə (2006–2007, 2009–2011) isə Avropa çempionatlarında təmsil edib. Dünya çempionatlarında ən yaxşı nəticəsi yeddinci yer (2006), Avropa çempionatlarında isə ikinci yer olub.

Şəxsi həyatı
------------

İstinadlar
----------

1. 1 2  Vyugar Ragymov.
2. ↑  Olympedia (ing.). 2006.
3. 1 2 3  "Вугар Рагимов «Я привык к Украине и полюбил эту страну»". 18 may 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 aprel 2024.
4. 1 2  "Ragimov, Vugar (UKR)". iat.uni-leipzig.de. İstifadə tarixi: 2024-04-19.
**Ağa Hüseyn Arif** (1762, Təbriz – 1813, Şuşa) — şair.

Həyatı
------

Ağa Hüseyn Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili görmüşdü. Şair idi. Arif təxəllüsü ilə incə təbli şeirlər yazırdı. İbrahimxəlil xan Cavanşirin Təbrizə yürüşünü şeirlərində pisləmişdi. Ağa Hüseyn Arif bu yürüşlə bağlı yazırdı:

Vurhavur, zülmi-Cavanşirə dəxi qalmadı tab,  

Dağılıb hər biri bir guşədə pünhan oldu…

Ağa Hüseyn bu şeirindən sonra Təbrizdə Dünbililərin zülmünə dözməyib, tənqid etdiyi İbrahimxəlil xan Cavanşirə pənahlandı. Köçüb Şuşa şəhərində məskunlaşdı. Qarabağ xanı onu Şuşada evlə, hər cür avadanlıqla təmin etdi.

Ağa Hüseyn Arif 1813-cü ildə vəfat edib.

Ağa Hüseyn Bədirlə ailə qurmuşdu. Əbdürrəzzaq, Baba, Əzim, Həzrətqulu adlı oğulları, Səkinə adlı qızı vardı.

Ağa Hüseyn Arif Şuşada yaradıcılığını davam etdirdi. Divan bağladı.

Yaradıcılığı
------------

Səba, qəmxarım ol, qəmxarıma dərdi-dil izhar et,  

Xəbərdar olmayan qəmxarımı qəmdən xəbərdar et.  

  

Yetişcək sayəvəş torpağa düş, qəmxarıma söylə,  

Qəmi-hicrində hali-zarimi izhari-qəmxar et.  

  

Ki, ey peymanşikən, mehri-vəfası olmayan dilbər,  

Təqafül eyləmə bir ləhzə, əxmi-kuyi-dildar et.  

  

Əlindən öp, ona şərh eylə əhvali-pərişanı,  

Ayağına düşüb öz başın üçün yarə izhar et.  

  

Ki, gəlmiş aşiqi-biçarə yanından səba söylər,  

Ki, ey qəmxar, xəbi nazdan cananı bidar et.  

  

Əcəl verməz aman, can nəqdini almaq dilər səndən,  

Bu fərdi naleyi-fəryad ilə hər ləhzə təkrar et.  

  

Ki, həsrət getdi Arif, görmədi yarın bu dünyada,  

Rəqibi, barmi-ilahi, mən kimi məhrumi-didar et.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Ağa Hüseyn arifin törəmələri, "Soy", 8 (16). Bakı, 2008.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Geğam Barseqoviç Antelepyan** (*erm.* Գեղամ Բարսեղի Անտելեպյան; {{DVTY}} şablonu boşdur ) — sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti (Nazirlər Soveti) sədrinin müavini — Dövlət Plan Komitəsinin sədri (1942–1947), "Kommunist" (ermənicə) qəzetinin redaktoru (1931–1934, 1954–1959), II çağırış SSRİ Ali Sovetinin, IV və V çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı.

Həyatı
------

Geğam Barseqoviç Antelepyan 1899-cu ildə hazırkı Türkiyə Respublikasının Mərzifon şəhərində müəllim ailəsində doğulmuşdur. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra bir neçə il ticarət müəssisələrində çalışmış, 1920-ci ilin yayında əvvəlcə Batuma, sonra isə Tiflisə gəlmişdir. Həmin ilin oktyabrında Tiflisdə gizli bolşevik partiyasının üzvü olmuşdur.

Hazırkı Ermənistan ərazisində sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, 1921-ci ilin yanvar ayında Geğam Antelepyan İrəvana gəlmiş, bundan bir müddət sonra isə ailəsi də ora köçmüşdür. Geğam Antelepyan burada Ermənistan SSR Xalq Xarici İşlər Komissarlığında, sonra isə Ermənistan SSR Xalq Komissarları Sovetində məlumat şöbəsinin müdiri işləmişdir. 1923–1925-ci illərdə Teleqraf Agentliyinə (hazırkı "Armenpress") rəhbərlik etmişdir.

1925-ci ildə Geğam Antelepyan Moskvaya gedərək buradakı Şərqşünaslıq İnstitutunda təhsil almış, 1927-ci buranı bitirərək Azərbaycana gəlmişdir. O, Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsində çalışmağa başlamış, Mərkəzi Komitənin Mətbuat şöbəsinin təlimatçısı, ardınca Azərbaycanda Sinfi Mübarizənin və Kommunist Partiyasının Tarixini Öyrənən İnstitutda şöbə müdiri, 1931-ci ildən 1934-cü ilədək isə "Kommunist" (ermənicə) qəzetinin məsul redaktoru işləmişdir.

Geğam Antelepyan yenidən Moskvaya gedərək Qırmızı Professorlar İnstitutunda təhsil almış, Bakıya qayıtdıqdan sonra, 1938-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Dövlət Plan Komitəsi sədrinin müavini, 1942-ci ildə isə sədri təyin edilmişdir. 1947–1948-ci illərdə Azərbaycan KP MK-nın Kənd təsərrüfatı şöbəsi müdirinin müavini, 1948–1954-cü illərdə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurası sədrinin müavini, 1954-cü ildən isə yenidən "Kommunist" (ermənicə) qəzetinin redaktoru olmuşdur. Həyatının sonlarına yaxın Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetində çalışmışdır.

Geğam Antelepyan II çağırış SSRİ Ali Sovetinin, IV və V çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, habelə Bakı Şəhər Sovetinin deputatı seçilmiş, Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuşdur. "Lenin", "Qırmızı əmək bayrağı" ordenləri və medallarla təltif edilmişdir.

Geğam Antelepyan 10 aprel 1966-cı ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Ҝеғам Барсегович Антелепјан // Азәрбајҹан ССР Али Совети депутатларынын тәрҹүмеји-һаллары. Бешинҹи чағырыш: 15 март 1959-ҹу ил. Бакы. 1960. С. 485.
2. 1 2 3  Ҝ. Б. Антелепјан // Коммунист. № 84 (13170). 12 апрел 1966-ҹы ил. С. 4.
**«Sən nə istəsən»** (*isp.* Todo lo que tú quieras) — İspaniyanın 2010-cu ildə çəkilmiş, dram janrında, rejissor Açero Manyasın filmi

Süjet
-----

Sadə Madrid ailəsi — Leo, Alisia və onların balaca qızı Dafni. Ata işləyir, ana uşağın tərbiyəsi və ev işləri ilə məşğuldur. Hər şey adi, həmişəki kimi rahat atmosferdə davam edir. Lakin birdən Alisiya epilepsiyadan ölür — Leo və Dafni artıq onsuz yaşamağa məcbur olurlar. Leoya çox çətin olur: uşaq heç cürə anasını unuda bilmir və onun həyatdan köçməyini qəbul etmir. Gecələr o anasının adını çağırır. Bəzən, kimisə xoşbəxt etmək üçün, sevən insanlar bütün şərtləri və mühakimələri aşaraq, bütün qadağaları keçirlər. Leo qərar verir və axşamlar o həyat yoldaşının paltarlarını geyinir, başına parik taxır, dodaqlarını parlaq qırmızı pomada ilə boyayır və beləcə o qızı üçün "ana" olur. Belə bir performans bir az uzanır və bu yavaş-yavaş bir qorxulu oyuna çevrilir.

Çəkiliş
-------

Rollarda
--------

Rollarda| Aktyor | Rol |
| --- | --- |
| Xuan Diyeqo Botto | *Leo* |
| Ana Risuenyo | *Alisiya* |
| Xose Luis Qomez | *Alex* |
| Pedro Alonso | *Pedro* |
| Lusiya Fernandez | *Dafni* |

Web links
---------

* *«Qravitasiya»* — Internet Movie Database saytında.

* *Qravitasiya* AllMovie saytında
* FX Company Spills Details About Alfonso Cuaron’s Gravity Arxivləşdirilib 2013-11-10 at the Wayback Machine (ing.)
* The Latest On Alfonso Cuaron’s «Gravity» (ing.)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Achero Mañas vuelve al cine ocho años después". 2020-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-04.
**Əhməd bəy Hali** (1775–1862), şair

Həyatı
------

Əhməd bəy Xudadad xan oğlu 1775-ci ildə Bərgüşad mahalının Hal kəndində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Şuşa şəhərində mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdi. Əhməd bəy şair idi. Hali təxəllesi ilə xoştəb şeirlər yazırdı. Məhəmməd ağa Müctəhidzadə onun haqqında yazır: "Xələfüs-sidqi cənnətməkan Xudadad xan bu cəlalətməab ata tərəfindən Şirvan şahı Fətəli xan çərxçibaşının nəslindən və ana tərəfindən Gəncə xanlarındandır və öz əsrində sahibi-əmlak və zül-idrak bir vücud imiş. Qərəz, əvayili ömründə İranın Xoy adlanan şəhərində və əvaxirdə Zəngəzur üyezdinin (qəzasının) Hal qəryəsində nəşvi nüma edibdir". Əslində Əhməd bəyin ulu babaları Xoydan gəliblər. Çünki bizim araşdırmamıza görə, onun atası Xudadad xan, babası Mirzə Sultan da Hal kəndində dünyaya gəlmişdilər. (Ə. Ç.)

Ailəsi
------

Əhməd bəyin Abbasqulu bəy adlı oğlu vardı.

Yaradıcılığı
------------

Bu fəsildə seyri-bağ xoşdur,

Həm əldə müdam əyağ xoşdur.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan ədəbiyyatı
**Əyri minarə** (*ərəb.* منارة الحدباء‎) ― İraqın Nineva əyalətinin inzibati mərkəzi Mosul şəhərində, xüsusilə də Mosulda Dəclə çayının sağ sahilində (qərb) yerləşən Qədimi şəhər ərazisindəki böyük əl-Nuri məscidinin minarəsinə deyilir.

Tarixi
------

Əl-Nuri məscidi minarəsi ilə birgə əslən Səlcuq əmirlərindən olan Nurəddin Zəngi tərəfindən 1172-ci ildə tikilib. Əyri minarə və Ən-Nuri məscidi İraqın tarixi məscidlərindən biridir və onun yaşı təxminən doqquz əsrdir. Məscid şəhərdəki Əməvilər məscidindən sonra Mosulda tikilən ikinci məscid hesab olunur. Bir neçə dəfə yenidən qurulmuş, sonuncusu dəfə isə hicri 1363 / miladi 1944-cü ildə təmir edilmişdir. Məscid orijinal binanın yeganə qalan hissəsi olan şərqə doğru əyilmiş minarəsi ilə məşhurdur. Ona görə Əl-Hədbə (əyri) sözü adətən Mosulla əlaqələndirilir və bu mayaka bənzər minarə şəhərin ən görkəmli tarixi abidələrindən biridir.

Hazırkı vəziyyəti
-----------------

Baxımsızlıq üzündən minarə uçmaq təhlükəsi ilə üzləşdiyindən İraqın Turizm və Qədim Əsərlər Nazirliyi tərəfindən bir neçə dəfə onu təmir etmək cəhdləri olub, lakin bu cəhdlər lazımi səviyyədə olmayıb. 2014-cü ildə İŞİD terror təşkilatı ilə döyüşdən sonra ciddi xəsarət alıb və daha sonra minarə bəzi videogörüntülərə görə elə içəridən yerləşdirilən partlayıcılarla partladılıb. Terror təşkilatı isə minarənin ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələri tərəfindən partladıldığını bildirib. Həmin zaman İraq hökuməti minarənin partladılmasında İŞİD-i ittihamlandırıb. Bu minarənin olduğu əl-Nuri məscidinin gündəmdə olmasının əsas səbəblərindən biri də, İŞİD terror təşkilatının lideri əbu-Bəkr əl-Bağdadinin ilk "xütbə"sini 2014-cü ilin iyulunda buradan etməsi və özünü məhz burada "xəlifə" adlandırması ilə bağlıdır. Mosuldakı Əl-Nuri məscidinin və minarənin yenidən qurulmasının təməl daşı 2018-ci il dekabrın 16-da UNESCO-nun yardımı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin maliyyəsi ilə qoyulub. Bərpa işlərinin beş il çəkəcəyi bu tarixi abidənin yenidən bərpasına 50 milyon ABŞ dollarının sərf ediləcəyi gözlənilir.

Həmçinin bax
------------

* Mosul müharibəsi (2016)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-01.

Xarici keçidlər
---------------

* Əyri minarənin partladılması anı
**Dovşan Piter** (*ing.* Peter Rabbit) — eyniadlı uşaq kitabı personajı əsasında çəkilmiş 2018-ci ilin komediya filmi.

Mövzu
-----

Dovşan Peter 3 bacısı və kuzeni Berjamin ilə birlikdə yaşayır. Günlərini Mkqreqorun bağından meyvə-tərəvəz oğuramaqla keçirirlər. Qalan vaxtlarını isə yaxınlıqda yaşayan, dovşanların və təbiətin şəkillərini çəkən Bi ilə keçirirlər. Peterin atası Mkqreqor tərəfindən öldürüldükdən və anası öldükdən sonra Bi dovşanlara analıq etməyi öz üzərinə götürür. Bir gün Peteri tutmaq istəyən Mkqreqor ürək tutmasından ölür. Dovşan Peter isə iddia edir ki, Mkqriqoru o öldürüb. Mkqreqor öləndən sonra Peter bütün heyvanları evə dəvət edir və heyvanlar evi ələ keçirir.

Bu sırada Mkqriqorun gərgin, idarə etəyi sevən Londonda yaşayan böyük qardaşı oğlu Tomas oyuncaq firmasında işləyir və müdir köməkçisi vəzifəsinə yüksələcəyini gözləyir. İşə o qədər bağlıdır ki, əmisinin ölümünü soyuqqanlılıqla qəbullanır. Müdir köməkçisi vəzifəsi isə onun yox, müdir qohumunun təyin olunduğunu eşidəndə özünü itirir və ətrafı dağıtmağa başlayır. Buna görə də işdən qovulur. Tomas öyrənir ki, əmisinin mülkü ona miras qalır. O qərar verir ki, bu mülkü dəyərləndirməklə öz oyuncaq mağazasını aça bilər. Buna görə də Binin etirazlarına rəğmən heyvanları bağçadan uzaq tutmaq üçün çəpəri yüksəltdi. Peter və Benjamin bağçaya tərəvəz oğurlamaq üçün bağçaya girəndə Benjamini tutur və onu suya boğmaz istəyir. Amma Petergil onu qurtarır.

Tomas və Bi aşiq olurlar. Bununla belə Tomas və Peter bir-birlərinə "müharibə" elan edirlər. Tomas dovşanlar üçün partlayıcı tələlər qurur.

İstinadlar
----------

1. ↑  IMDb (ing.). 1990.
2. ↑  .
3. ↑  IMDb (ing.). 1990.
4. 1 2  *Blanc J.* AlloCiné (fr.). 1993.
5. ↑  Terjesztésre kerülő filmalkotások és artfilmek nyilvántartása (mac.). NMHH.
6. ↑  Box Office Mojo (ing.). 1999.