recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
İlk stetoskoplar.
Stetofonendoskop
**Stetoskop** (q.yun. στηθοσκόπιο, στῆθος döş + σκοπή "müayinə")

Bir dəfə 1816-cı ildə Parisdə gəzinti zamanı fransız həkim Rene Laennekin (1781-1826)
diqqətini bir-biri ilə oynayan iki uşaq cəlb edir. onlardan biri ağac çubuğun bir tərəfini qulağına dirəmişdi, digəri isə çubuğun o biri tərəfini taqqıldadırdı. Uşaqların oyununu müşahidə edən alim bu vasitə ilə səsin daha yaxşı ötürüldüyünə əmin oldu. 
Laennek kağız vərəqi boru şəklində bükərək açılmasın deyə onu lentlə bağladı. Kağız borunun bir tərəfini xəstənin sinəsinə, digər tərəfini isə öz qulağına dirədi. Bu yolla o, xəstənin ürək döyüntüsünü açıq-aydın eşitməyə başladı. Lennek öz ixtirasını "stetoskop" adlandırdı ki, bu da yunancadan tərcümədə "döş qəfəsi" anlamını verir. Sonralar Laennekin ixtirası təkmilləşdirilərək müasir həkimlərin geniş istifadə etdiyi fonendoskopun yaradılmasına imkan verdi.

### Maraqlı məlumatlar

* İlk yaranan və bahalı qiyməti olan steteskopların qulaqcıqları fil dişindən hazırlanırdı.

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sincan.

**Sincan** — Azərbaycan Respublikasının Oğuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Ehalisi-1673

Toponimikası
------------

Oykonim qədim türk dillərindəki sin (düşərgə, ordugah) və qan (yer, məkan) sözlərindən düzəlib, "düşərgə yeri" mənasındadır. Orta əsrlrdə Azərbaycan ərazisində Səncan adlı bir neçə yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Hazırda Cənubi Azərbaycanda da eyniadlı kənd var. Sincan eyni zamanda qambatı da adlanan çoxillik ot və kol bitkisinin adıdır.

"Sincan" — türk Azərbaycan mənşəli etnotoponimdir. Dəvəçi rayonunda Sincan-Boyat adlı kənd var. Köçəri türkmənlər içərisində sencan adlı tayfa olmuşdur. "Sincan" — iki sözün birləşməsindən yaranmışdır: "sin" və "can". "Sin" — türk dillərində "kimi, sanki" mənalarını daşıyır. "San" isə — "həyat, dirilik" deməkdir. "Sincan" — "can kimi", yəni "çox gözəl, çox səfalı, həyat nişanəli, əbədi yaşar" anlamına gəlir.

Tarixi
------

### Tarixi abidələri

Kənddə yerli əhəmiyyətli memarlıq abidələrindən 4946 inventar nömrəli məscid və minarə var.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Kənd Alazan-Əyriçay çökəkliyində, rayon mərkəzindən 28 km cənub-şərqdə, Şəki-Qəbələ şose yolunun solunda yerləşir. Rayon mərkəzindən Xaçmaz, Filfilli, Mollalı kəndlərinə, Bakı şəhərinə və Qəbələ rayonuna gedən avtobuslar Sincandan keçir.

İqtisadiyyatı
-------------

Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq, taxılçılıq, bağçılıq və tərəvəzçilik təşkil edir. Kənddə ticarət və iaşə obyektləri fəaliiyət göstərir.

Mədəniyyəti
-----------

Kənddə klub, kitabxana, poçt və 288 nömrəlik elektron ATS var.

Təhsil
------

Kənddə uşaq bağçası və orta məktəb fəaliyyət göstərir.

Din
---

Səhiyyə
-------

Kənddə xəstəxana mövcuddur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Sincan (Oğuz) // Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. II cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. 304. ISBN 978-9952-34-156-0.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Oğuz rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Oğuz |  |
| Qəsəbələr | Bədəldərə |
| Kəndlər | Abdallı • Baş Daşağıl • Bayan • Bucaq • Calut • Çaldaş • Çayqovuşan • Dəymədağlı • Dəymədərə • Ərmənət • Filfilli • Hallavar • Xaçmaz • Xaçmazqışlaq • Xalxal • Xalxalqışlaq • Kərimli • Qarabaldır • Qarabulaq • Qumlaq • Mollalı • Muxas • Padar • Sincan • Şirvanlı • Tayıflı • Tərkeş • Top • Yaqublu • Yemişanlı • Yenikənd • Zərrab |
| Ləğv olunmuş kəndlər | Böyük Söyüdlü • Oğuzqışlaq |

|  |  |
| --- | --- |
| Oğuz rayonu | *Oğuz rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Stereo səs**  və ya qısaca  **stereo**  – insanın eşitmə qabiliyyətinə uyğun olaraq xoş təəssürat yaratmaq üçün səs müxtəlif istiqamətlərdə və simmetrik olaraq yerləşdirilir, iki və ya daha çox müstəqil səs kanala qoşulmuş dinamiklərin köməyi ilə çoxaldılır.

Stereo tez-tez mono ("monaural") səsin əksinə deyilir; Monofonik səsdə səs sahəsində mərkəzləşmiş yalnız bir kanal var. Yunan + "φωνή" (' 'phōnē' ': səs, ton) Western Electric 1927-ci ildə A tətbiqi ilə ortaya çıxdı.

Məşhur istifadəsində stereo, eyni zamanda bir cüt hoparlör köməyi ilə səsin və ya çoxalmanın 2 kanallı yazılması deməkdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "sözündə" stereofonik "(ingilis dilində stereofonik)," στερεός "( *stereos* : qatı) = Perseus% 3Atext% 3A1999.04.0057% 3Aentry% 3Dstereo% 2Fs Error in Webarchive template: Invalid URL. Henry George Liddell, Robert Scott,  *Yunan-İngilis Leksikonu* ,  *στερεός ', Perseus Rəqəmsal Kitabxanasında '(stereo) maddə*
2. ↑  3A1999.04.0057% 3Aentry% 3Dfwnh% 2F[*ölü keçid*], Henry George Liddell, Robert Scott,  *Perseus Rəqəmsal Kitabxanasında*  Yunan-İngilis Leksikonu *,*  φωνή  *(fon) məqalə*

|  |  |
| --- | --- |
| Texnika | *Texnika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Şarovskaya Natalya Yuryevna** — Azərbaycan aktrisası, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2021-ci ildən).

Həyatı
------

N.Şarovskaya 1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram-kino aktyoru fakültəsində ali təhsil almışdır.
1985-1992 illərdə M.Qorki adına Gənc Tamaşaçılar teatrında, 1992-ci ildən S.Vurğun ad. Rus Dram teatrında aktrisa vəzifəsində işləyir.
Teatrda işlədiyi müddətdə bir çox rollar oynamışdır.

Onun yaratdığı: Tuanetta (Molyer "Mnimıy bolnoy"), Zoya (A.Ostrovski "Krasaves-mujçina"), Cozefina ("Napoleon I "F.Brukner), Süzanna (R.Toma "Vtoroy vıstrel"), Arkadina (A.P.Çexov "Çayka"), Qonerilya (U.Şekspir "Kral Lir"), Məryam (S.Vurğun "Fərxad və Şirin") kimi obrazları aktrisanın rəngarəng yaradıcılıq palitrasının nümunələrindəndir.

* Aktyor Aleksandr Şarovskinin həyat yoldaşıdır.

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 7 may 2021-ci il

Filmoqrafiya
------------

1. Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi (film, 1996)
2. Otel otağı (film, 1998)
3. Yoxlama (film, 2006)

İstinadlar
----------

1. ↑  *President.Az.* "Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünün verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 07.05.2021. 2021-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-07.
**Pir Ömər** (v. 1420, Ərzincan) — Qaraqoyunlu sərkərdəsi.

Həyatı
------

Qara Yusif 1410-cu ildə Ərzincanı Ağqoyunlulardan aldıqdan sonra Pir Ömər bəyi Ərzincan hakimi təyin etdi. Ardınca Bayburt, Tərcan və İspiri də ələ keçirərək bu əraziləri də Pir Ömərə verdi. Bundan sonra Qara Yusif geriyə Təbrizə qayıtdı. Qara Yusifin başının Sultan Şahruxa qarışmasından istifadə edən Ağqoyunlu Osman bəy 1416-cı ildə Ərzincana yürüş etdi. Pir Ömər tezliklə Qara Yusifdən kömək istədi. Qara Yusif oğlu Qara İsgəndərin başçılığı ilə Ərzincana ordu göndərdi. Bundan xəbər tutan Qara Yuluq Osman bəy geri çəkildi.

Ağqoyunluların Qaraqoyunlular ilə münasibətləri sabitləşdikdən sonra Qara Yusifin elçiləri ilə birlikdə Pir Ömər bəyin elçilərinin də Ağqoyunlu sarayına göndərildikləri mənbələrdə qeyd edilir.

Münasibətlərin sabitliyi isə 1420-ci ildə Qaraqoyunluların Kəmax qalasına hücumları ilə başladı. Kəmax qalasına Osman bəyin oğlu Yaqub bəy hakimlik edirdi. Pir Ömər 1420-ci idə ordusu ilə Kəmax qalasına hücuma keçdi. Qaraqoyunlu ordusu Kəmax qalasını ələ keçirə bilməsə də, Yaqub bəyin başçılıq etdiyi Ağqoyunluları məğlub etdi. Döyüşdə Yaqub bəy Pir Ömər tərəfindən əsir alındı. Pir Ömər Yaqub bəyi Təbrizə göndərdi.

Pir Ömər Qara Yuluq Osmandan gözlənilən hücumun qarşısını almaq üçün Qara Yusifdən kömək istədi. Qara Yusif Bayram bəyin başçılığı ilə 20 minlik qoşunu Pir Ömərə kömək üçün göndərdi. Bayram bəyin qüvvələrinin Van gölünün şimalındakı Aladağ yaxınlığına çatdığından xəbər tutan Osman bəy isə Pir Ömərin Bayram bəyin qüvvələri ilə birləşməsinin qarşısını almaq üçün əlindəki bütün qüvvələri ilə Pir Ömərin üzərinə hücuma keçdi. Baş vermiş şiddətli toqquşmada Pir Ömərin ordusu məğlub oldu və öldürüldü. (iyul-avqust 1420).

İstinadlar
----------

1. ↑  İ. Erdem, Akkoyunlu Devleti’nin Kurucusu, s. 103.
2. 1 2  K. Y. Kopraman, Mısır Memlûkleri Tarihi, s. 193.
3. ↑  Metin Sözen, Anadolu’da Akkoyunlu Mimarisi, s. 361.
4. ↑  Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 69, s. 54.
5. ↑  J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 88.

Ədəbiyyat
---------

* İlhan Erdem, "Akkoyunlu Devleti’nin Kurucusu Kara Yülük Osman Bey’in Hayatı ve Faaliyetleri", Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi , XXXIV/1–2, Ankara, 1990Metin
* Sözen,"Anadolu’da Ak Koyunlu Mimarisi", Türkmen Akkoyunlu İmparatorluğu, (Haz. N. Aygün Akkoyunlu, Dr. Adil Şen), Ankara, 2003.
* J. E. Woods. Yıllık Türk İmparatorluğu Akkoyunlular: aşiret, konfederasyon, imparatorluk. Çev. Sibel Özbudun. İstanbul: Milliyet yayınları, 1993.
* Ebû Bekr-i Tihrânî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, C. I–II, ner. N. Lugal, F. Sümer, Ankara, 1993, çev. Mürsel Öztürk, Ankara, 2001.
* K. Yaşar Kopraman, Mısır Memlükleri Tarihi: Sultan el- Melik el- Mü’eyyed Şeyh el- Mahmud Devri (1412–1421), Ankara, 1989.
**Arlinqton milli qəbiristanlığı** — ABŞ-də ən böyük hərbi qəbiristanlıq. Virciniya ştatındakı Arlinqton şəhərində, Potomak çayının sahilində yerləşir.

Ərazisi təqribən 250 hektardır. 1864-cü ildə yaradılan bu qəbiristanlıqda 260 mindən çox şəxs dəfn olunub. 1921-ci ildə Birinci dünya müharibəsinin Naməlum Amerika Əsgərinin dəfni burada icra edilmişdir. 1958-ci il mayın 30-da İkinci dünya və Koreya müharibəsinin, 1984-cü il mayın 28-də isə Vyetnam müharibəsinin Naməlum Hərbi Qulluqçusunun dəfnləri yerinə yetirilmişdir.

ABŞ-nin bir neçə görkəmli xadimləri də burada torpağa tapşırılmışdır: Con Kennedi, Herbert Huver, Vilyam Taft, həmçinin Vətəndaş müharibəsi zamanı Virciniyada həlak olmuş 2111 döyüşçü.

İstinadlar
----------

1. ↑  Dutch War Memorial Database.
2. 1 2  .

Xarici keçidlər
---------------

* Arlinqton milli qəbiristanlığının rəsmi veb-saytı
* *Siyavuş Əmirli.* "Maraq və qorxu yaradan qəbiristanlıqlar" (az.). lacin.info. 09-03-2015. 2015-04-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-19.
**Qiyom Büde Assosiasiyası** (*fr.* Association Guillaume-Budé) — Humanist Qiyom Büdenin adını daşıyan və humanitar elmlərin təbliğinə həsr olunmuş fransız mədəni və elmi cəmiyyəti. Cəmiyyətin hazırkı prezidenti ellinist Jak Joannadır.

Assosiasiya Beynəlxalq Klassik Araşdırmalar Federasiyasının təsisçi üzvüdür (*ing.* International Federation of Associations of Classical Studies, 1948).

Tarixi
------

Qiyom Büde Assosiasiyası 1917-ci ildə dörd məşhur fransız filoloqu Moris Kruaze, Pol Mazon, Lui Bodin və Alfred Ernu tərəfindən yaradılmışdır. Assosiasiyanın əsas məqsədi 19-cu əsrin əvvəllərindən ingilis və xüsusilə alman alimlərinin (Vilamovits-Mellendorf, Nitsşe, Dils və başqaları) üstünlük təşkil etdiyi bir sahədə yunan və latın klassik müəlliflərinin tənqidi nəşri idi.

1930-cu ildə Pol Mazonu Les Belles Lettres İnzibati Şurasının sədri vəzifəsində əvəz edən naşir Jan Malinin təşəbbüsü ilə aparıcı mütəxəssislərin rəhbərliyi altında hər kəsə antik dövr abidələrini görməyə imkan verən ilk arxeoloji kruiz təşkil edildi.

1932-ci ildə Nimesdə Assosiasiyanın ilk qurultayı keçirildi. O, bütün Fransada və hətta onun hüdudlarından kənarda cəmiyyətin yerli təbəqələrinin yaradılmasına təkan verdi.

1939-cu ilə qədər Assosiasiyanın baş katibi məşhur fransız ellinşünası Pol Mazon (*fr.* Paul Mazon, 1874—1955) olub, o da müxtəlif illərdə CUF-nin direktoru və Les Belles Lettres idarə heyətinin sədri olub.

1946-cı ildən məktəblərdə "jeunes Budistes" klubları yaradılır.

1968-ci ildə Assosiasiya VIII Konqresini keçirməklə və Büdenin anadan olmasının əlli və beşinci yüzilliyini qeyd etməklə öz həyat qabiliyyətini parlaq şəkildə nümayiş etdirdi.

Birliyin məqsədləri
-------------------

Büde Assosiasiyasının məqsədləri:

* yunan və latın müəlliflərini keyfiyyətli tənqidi nəşrlər şəklində nəşr etmək;
* ikidilli cildlərin (yunan/fransız və ya latın/fransız) nəşri vasitəsilə ictimaiyyəti yunan-latın mədəniyyəti ilə tanış etmək və qədim ədəbiyyat haqqında bilikləri alimlərin dairəsindən kənarda yaymaq.

Assosiasiyanın fəaliyyəti
-------------------------

* VI əsrin ortalarına qədər redaktə edilməmiş yunan və latın mətnlərini təqdim edən "Budé" seriyası kimi tanınan "Collection des Universités de France" seriyasının hazırlanması və nəşri, onların yeni fransızca tərcüməsi, giriş, izahat qeydləri və tənqidi mətnlər. aparat.
* Görüşlər, konfranslar, seminarlar və mədəniyyət turlarının keçirilməsi.
* Bəziləri çox fəal olan bütün Fransada bölmələrin təşkili, məsələn, Orléans və Lyondakı bölmələr müstəqil olaraq konfranslar, turlar, həmçinin Latın və Yunan dillərində kurslar təşkil edir.

Xarici keçidlər
---------------

* guillaumebude.fr — Qiyom Büde Assosiasiyasının rəsmi saytı

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  Bu şablona bax  | 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 119857537 · GND: 1232-4 · ISNI: 0000 0001 0942 721X · LCCN: n50081210 · NLA: 35009430 · NLP: A19249895 · NUKAT: n01071195 · SUDOC: 02791819X · VIAF: 136117158 · WorldCat VIAF: 136117158 |

 |
**Stereolitoqrafiya -SL** (yunanca *Stereos* - "bərk, möhkəm" və *lithos* - "daş və yazmaq" sözlərini birləşməsindəndir) prototiplərin sürətli hazırlama üsulu olub, ən dəqiqidir. O sənayedə tətbiq olunan ilk və hal-hazırda geniş yayılmış RP üsuludur. Üsulunun praktiki tətbiqi eynicinsli mayenin polimerləşdirmə yolu ilə bərk cismə çevirilməsinə əsaslanır.

Adından göründüyü kimi bu proses fotopolimerləşməyə əsaslanir. Polimerləşmə prosesi dedikdə, mikro molekulların makromolekullara birləşməsindən ibarət olan zəncirvari proses başa düşülür. Ayrı-ayrı molekulların qarışığından ibarət mayedən (monomerdən) zəncirvari şəkildə bərkimiş süni material alınır. Monomerlər adətən karbohidrat birləşməsindən ibarətdir.

Polimerləşmə prosesini üç mərhələyə ayırmaq olar:

* Başlanğıc;
* Zəncirvari artma;
* Sonaçatma.

Başlanğıc mərhələdə qətranda olan molekullar xaricdən verilən enerjinin hesabına radikal hissəciklərə bölünürlər. Bu hissəciklər, yəni elektronlar bir-biri ilə cütləşməyə can atırlar. Artma pilləsində elektronlar artiq monomerdəki cütləşmiş karbonla birləşməyə cəhd göstərirlər. Yeni əmələ gələn qrup başqa monomerlərlə reaksiyaya girərək polimer zənciri yaradır. Sonaçatma zamani zəncirvari proses dayanır.

Sterelitoqrafiya üsulunda polimerləşmə prosesini müəyyən sahə daxilində aparmag lazımdır. Bunun ücün xüsusu xassəyə malik monomerdən istifadə edilir. Verilmiş monomerə xüsusi inisiator əlavə etməklə xaricdən verilən işıq vasitəsilə polimerləşmə prosesi elə idarə edilir ki, yalnız işıq düşən sahədə proses gedir. Beləliklə verilmiş həndəsi formaya malik sahə bərkidilir.

Prosesi idarə etmək üçün lazer şüalarının parametrlərini bilmək vacibdir. Bu parameterlər şüanın təsir dərinliyi və buraxdığı izin həndəsi forması ilə təyin olunurlar.

Mənbə
-----

* Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2005
* Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.
**Stesaqor** (q.yun. Στησαγόρας) — eramızdan əvvəl V əsrin sonunda Frakiya Xersonesosun tiranı.

Filaidlər nəslindən olan I Kimonun böyük oğlu. Əmisi Frakiya Xersonesosun tiranı Miltiadın yanında böyümüşdür.

Övladı olmayan Miltiadın varisi oldu və əmisinin Lampsak ilə başlatdığı müharibəni davam etdirdi və bu konflikt ərzində qətlə yetirildi. Özünü fərari göstərən lampsakiyalı onu Pritaneydə balta ilə öldürdü.

Hökmdarlıq etdiyi illər tam olaraq bilinmir. Ehtimal olunur ki, o, Kimonun vəfatından sonra yəni eramızdan əvvəl 528/527-ci ildən tez olmayaraq tiran oldu, vəfatı isə e.ə. 515/514-cü ilərdən gec olmayaraq baş vermişdir.

Onun əvəzinə Pisistratidlər kiçik qardaşı Miltiadı göndərdilər. Xersonesosa çataraq, Miltiad yarımadadakı yunan icmalarının liderlərini Stesaqorun dəfn edilməsinə çağırdı, sonra isə onları ələ keçirdi və bütün Xersonesos üzərində tiran hökmranlığını qurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Herodot. III, 103
2. ↑  Herodot. III, 38
3. ↑  Суриков, 2011. səh. 39
4. ↑  Herodot. III, 39
5. ↑  Берве, 1997. səh. 105

Ədəbiyyat
---------

* *Берве Г.* Тираны Греции. Ростов-на-Дону: Феникс. 1997. ISBN 5-222-000368-X.
* *Суриков И. Е.* Геродот и Филаиды // Аристей: Вестник классической филологии и античной истории. Т. 3 (PDF). М. 2011.
**Koçi birəotu** - (lat. *Pyrethrum kotschyi* Boiss.) Asterkimilər - (*Asteraceae* Dumort.) fəsiəsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın **nadir** növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Əsasında çoxbudaqlı, 15-25 (30) sm hündürlükdə, alçaqboylu yarımkolcuqdur. Yarpaqları barsız zoğlarda və aşağıdakı uzun saplaqlarda, demək olar yarpaq ayası ilə bərabərdir, saplaqlarla bir yerdə 1,5–3 mm uzunluğunda; orta gövdə yarpaqları lələk və ya üç yerə bölünmüş şəkildə, yuxarı yarpaqları bütöv, xətlidir. Səbətləri tək olur. Dilşəkilli çiçəkləri ağ rəngli, 10 mm uzunluğunda, 4 mm enindədir. Toxumcuqların diş tacı uzun, çəp şəkildə kəsilib və ya qulaqvari formadadır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəklənmə və meyvəgətirmə dövrü iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Alp qurşağındakı qayalıqlarda rast gəlinir, quraqlığa davamlı (kserofit), işıqsevən bitkidir (heliofit).

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu – Keçəldağ və Naxçıvançay ilə Arpaçay arasında).

### Sayı və tendensiyası

Populyasiyanın ehtiyatı azdır. Yeganə lokalitetində mənfi təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Məhdud halda yayılması, populyasiyanın zəif təkrar edilməsi, antropogen və zoogen təsirlərdir.

### Mühafizə tədbirləri

Zəngəzur Milli Parkı ərazisində yayıldığı sahələrin xüsusi nəzarət altına alınması, növün müasir vəziyyətinin öyrənilməsi, yeni yayılma sahələrinin aşkar ediməsi, introduksiyası, toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

Sinonimləri
-----------

*Tanacetum kotschyi* (Boiss.) Grierson

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı "Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri "II nəşr, Bakı 2013
2. ↑
3. ↑  Флора Азербайджан, 1961
4. ↑  Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı, 1989
5. ↑  Mustafayeva S.C. 2008
6. 1 2  Naxçıvan MR-in Qırmızı kitabı, 2010
**Çirxalyu şəlaləsi** (**Çvaxilo**)- Dağıstan Respublikasının Çaroda rayonundakı Oysor çayının üzərində yerləşən şəlalədir. Rusiyada ən hündür şəlalərindən biridir.

Çirxalyu şəlaləsi yüksək dağ zirvəsindən tökülür. Buna görə də, hündür şəlalələrə aid edilir. Şəlalədə su axını dağlarda qarın əriməsindən asılıdır. Çirxalyu şəlaləsi böyük buzlaqın üzərində yaranmışdır. Şəlalənin buz dövründə yaranması güman olunur. Şəlalə Oysor çayının mənbəyində, Ritlyab kəndindən isə 2 kilometrlə 18 kilometr arasında yerləşmişdir. Şəlalə "Çarodinskiy" Təbii Yasaqlığın ərazisinə daxildir. Dağıstanın təbii abidələrinə daxil edilib və qanunla qorunur.

Hündürlüyü
----------

Çirxalyu şəlaləsinin hündürlüyü mübahisəəli məsələlərdəndir. Belə ki, "SSRİ-nin Səthi Suları Resursları" nəşriyyatında şəlalənin hündürlüyünün 30 metr olduğu qeyd olunub. Bəzi mənbələrdə isə şəlalənin hündürlüyünün 45 metr olduğu göstərilir. Bəzi məlumatlarda şəlalənin hündürlüyünün 59 metr olduğu yazılıb. Ancaq müəlliflərin əksəriyyəti, xüsusilə, Qasım Gül və M.M. Eldarov yazırlar ki, şəlalənin hündürlüyü 50 metrdir.

Bu məlumatlar təxminidir. Çünki Çirxalyu şəlaləsi iki-üç ildən bir Oysor çayının dərinliyinə gedərək öz yatağını dəyişir.

Adı
---

Hal-hazırda bu coğrafi obyektin vahid, qanuniləşdirilmiş adı yoxdur. Elmi ədəbiyyatlarda və kartoqrafiyalarda "Çirxalyu" adı tez-tez istifadə olunur. Yerli sakinlər şəlaləni Çirxalyu adlandırırlar. Avar dilində bu söz "düşən, yıxılan" və yaxud "guruldayan su" kimi tərcümə olunur. Həqiqətən də şəlalə öz adına uyğundur: Suyun gurultusu 1-1,5 kilometrdən eşidilir.

Tədqiqatlar
-----------

Şəlalə hələ XIX əsrin sonlarından coğrafiyaçıların diqqətini cəlb etmişdir. Birinci dəfə şəlaləni 1898-ci ildə geoloq Nikolay Andrusov tədqiq etmişdir. O, şəaləni tək yox, professor Nikolay Kuznetsov ilə tədqiq etmişdir. 1940-cı ildə professor N.A.Naqinskiy şəlalənin ətrafını yoxladı. İşin nəticələrini 1947-ci ildə "Təbiət" jurnalında dərc etdi. Yetmişinci illərdə Dağıstan coğrafiyaşünası M.M.Eldarov şəlalənin öyrənilməsi ilə məşğul olmuşdur. 1979-cu ildə "Dağıstan təbiətinin unikal abidələri" kitabında öz müşahidələrini dərc etdirmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Çaroda rayonu
* Şəlalə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Официальный сайт русского географического общества". 2015-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-24.
2. ↑  "Постановление Правительства РД от 07.07.2008 № 225". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-24.

Xarici keçidlər
---------------

* Водопад Чирхалю (Чвахило)
* "Я стану водопадом…" Arxivləşdirilib 2015-01-01 at the Wayback Machine
* Чирхалю — самый мощный водопад Дагестана
* Водопады Дагестана
* Водопад "Чвахило" Arxivləşdirilib 2015-01-02 at the Wayback Machine
**Kozlovski itburnusu** (*lat.* Rosa koslowskii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Rusiyada (Dağıstan) təbii halda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Lənkəran (Qazo, Durzaband dağı) rayonu ərazisində rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. Aşağı qurşaqda meşəliklərdə, kolluqlarda, əsasən yamacın cənub qərb hissəsində yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə hündürlüyü 1,5 m-ə qədər olan koldur. Qopartikanları oraqvarı və ya qarmaqvarı əyilmiş formadadır. Yarpaqları çılpaq, bəzən alt tərəfdən və kənarı boyu xırda oturaq vəzciklərlə örtülüdür; 5, bəzi hallarda 7 ədəd ensiz yumurtavarı, 25–30 mm uzunluqda və 12–15 mm enində, üstdən çılpaq, altdan sıx, xırda ensiz vəziciklər və seyrək tüklərlə örtülü yarpaqçıqlardan ibarətdir. Çiçəkləri tək-tək, bəzi hallarda cüt-cüt yerləşməklə çılpaq və hamar çiçək saplağına malikdir. Kasayarpaqcıqları çılpaqdır, hamar və ya yalnız üstdən seyrək xırda tüklərə və az inkişaf etmiş lələkvarı əlavələrə malikdir. Ləçəkləri açıq çəhrayı, kasayarpaqcıqlarına bərabər və ya onlardan bir qədər uzundur. Meyvəsi iri, 3 sm-ə qədər uzunluqda olmaqla, enli ovalşəkillidir. Yetişdikdə tünd göy rəng alır. İyun və iyul aylarında çiçək açır.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q20587768
* GBIF: 3011725
* Plant List: rjp-15800
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:733019-1
* WFO: wfo-0000987944

 |
**Çiqanak Bersiyev** (*qaz.* Шығанақ Берсиев, 1881 – 1944) — Sovet kəşfiyyatçısı, kənd təsərrüfatı istehsalının novatoru.

Bioqrafiyası
------------

1938-ci ildən etibarən Çiqanak Bersiyev, Aktübin vilayətinin Uilski rayonundakı Kurman kolxozunun müdiri olaraq çalışdı. Hər il yüksək məhsul əldə edirdi: 1939-cu ildə hektardan 25,5 sentner darı, 1940-cı ildə - 155,8 sentner / ha, 1941-ci ildə - 166 sentner / ha, 1942-ci ildə - 175 sentner / ha, 1943-cü ildə - 201 c / ha. 1940-cı ildən bəri bu nəticələr dünya rekordları kimi qeyd edildi.

Lenin ordeni ilə təltif edildi (1940).

Böyük Vətən müharibəsi illərində üç əsgər atası Çiqanak Bersiyev, təyyarənin inşası üçün müdafiə fonduna pul bağışladı..

Çiqanak Bersiyevin həyatı və yaradıcılığı Qabiden Mustafinin "Çiqanak" romanında təsvir edilmişdir.

Bersiyev hərəkatı
-----------------

1940-cı illərin əvvəllərində Qazaxıstanda sosialist şok işinin formalarından birinə çevrilən və sonrakı illərdə geniş yayılmış Bersiyev hərəkatı yarandı. Böyük Vətən Müharibəsi ərəfəsində, Berbiyevlilərin birləşmələri və briqadaları Aqtöbe vilayətinin hər evində var idi.

Bersiyevin ilk ardıcılları məhdud ərazilərdə yüksək məhsuldarlıq əldə etdilər (K. Sokırov və U. Atambayevin bölmələri 1 ha-dan 200 sentner darı yığdılar), sonrakılar yüksək məhsuldarlıq sahələrini artırmağa çalışdılar (Komsomol gənclər bölməsi) "Jana Kadam" kolxozundan A. Adiyevdən 3 hektarın hər birindən 150 sentner darı, "Salakul" kolxozundan N.Eşmuxanovanın komsomol-gənclər zənciri — 25 hektarın hərəsindən 80 sentner darı, və qeyriləri). Aqtöbe vilayətində Çiqanak Bersiyev adına mükafat üçün ənənəvi sosialist müsabiqəsi keçirilmişdir.

Xatirə
------

Çiqanak Bersiyev həyatı və yaradıcılığı haqqında Alman dramaturqu Berthold Brexin "*Bağban*" romanının üzərində qurulub.

Aqtöbe vilayətinin Neft Bölgəsində Bersiyev adına Muzeyi vardır, Aqtöbedə onun xatirəsinə abidə qoyulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Казахская ССР. 109. Алма-Ата: Гл. ред. Казахской советской энциклопедии. Гл. ред. Р. Н. Нургалиев. 1988. 8. ISBN 5-89800-002-X.
2. ↑  "Письмо в Wikimedia Foundation на казахском языке". 2011-06-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-08.
**Allahyar Aslan ağa oğlu Cavanşirov** (5 fevral 1907, Şuşa – 17 fevral 1972, Bakı) — Azərbaycan musiqiçisi, tarzən.

Həyatı
------

Allahyar Cavanşirov 1907-ci ildə Şuşada Aslan ağanın ailəsində anadan olub. Kiçik yaşlarından qrammafon vallarında və el şənliklərində o dövrün böyük sənətkarlarına qulaq asa-asa özü də tarzənliyə böyük həvəs göstərib. Çalışqanlığı, əzmkarlığı sayəsində 15 yaşından başlayaraq qardaşı Xanı tarda müşayiət edib. Bu musiqiçi qardaşların sorağı tez bir zamanda bütün Qafqazda yayılıb.

A.Cavanşirov keçən əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində Bakıda keçirilən dövlət konsertlərinin birində Xan Şuşinskini tarda müşayiət edirmiş. Qardaşların gözəl ifası konsertə tamaşa edən M.C.Bağırovun o qədər xoşuna gəlir ki, səhəri gün onları Bakıya dəvət edib evlə təmin olunmaları haqqında göstəriş verib. Bakıya köçən A.Cavanşirov Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasına işə düzəlib. 1939-cu ildən 1969-cu ilə kimi – 30 il filarmoniyada çalışıb. İkinci Dünya müharibəsi zamanı ön cəbhədə əsgərlər qarşısında dəfələrlə çıxış edib, filarmoniyanın kollektivi ilə birlikdə bir çox ölkələrdə qastrol səfərində olub. 1959-cu ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan dekadasındakı çıxışına görə fəxri fərman alıb.
Allahyar Cavanşirov çox dostcanlı olduğu üçün evi həmişə qonaq-qaralı olub.Onun dostları içərisində xalq şairi Səməd Vurğunun, xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun, dirijor Niyazinin və başqlarının adlarını qeyd etmək olar. Səməd Vurğunla Şuşada, İsa bulağındakı görüşlərində xalq şairi Allahyarın tarını alıb müxtəlif havalar çalarmış.

Görkəmli sənətkar Allahyar Cavanşirov 1972-ci ildə 65 yaşında Bakıda vəfat edib.

Xan Şuşinskinin qardaşıdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Xan Şuşinski
* Cavanşirlər
**Meşə dələsi** (*lat.* Martes martes) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin yırtıcılar dəstəsinin dələlər fəsiləsinin dələ cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda nəsli kəsilmək üzrə olan növdür.

Təsviri
-------

Daşlıq dələsindən fərqli olaraq bir birinə yaxınlaşmış və iri qulaqlı yumru başa malikdir. Kütləsi 0.5 - 2 kq, bədənin uzunluğu 36 - 58, quyruğu 17 - 26 sm-dir (erkəklər dişilərdən iridir). Xəzin rəngi kürəni çalarlarla tutqun qəhvəyidir. Boğazındakı xal qollarının arasına kimi paz şəklində uzanmış sarı rəngdədir.

Yayılması
---------

Arealı Avropa, Qərbi Sibir və Ön Asiyanı əhatə edir. Təsvir olunmuş 7 yarımnövdən Qafqazda və Kiçik Asiyada ən iri forma (Qafqaz meşə dələsi) yayılmışdır. Dəniz səviyyəsindən 2700 m-dək olan meşə landşaftları ilə sıx əlaqədardır. Azərbaycanda ancaq Böyük Qafqazda, daha çox şabalıd, gilas və cökə ilə qarışıq fıstıq-vələs meşələrində qeydə alınmışdır. Nisbətən stabil populyasiyası Zaqatala-Balakən bölgəsindədir.

Həyat tərzi
-----------

Ağac koğuşlarında yaşayır. Ağaclara dırmaşarkən pəncələrini 180 dərəcə döndərə bilirlər. Əsas etibarilə, gecələr aktivdir. Qida rasionunun əsasını gəmiricilər (sincablar, süleysinlər, sicanlar və s), quşlar və cücülər təşkil edir. Yayda və payızda, həmçinin, bitki mənşəli yem ilə də (moruq, üzüm, zoğal, palıd qozaları, qoz və s.) qidalanır. Yemə görə yerdəyişmələr edir. Poliqam olub iyul ayında cütləşir. Boğazlıq müddəti 235 günədək çəkir. Doğum may ayında baş verir. Bir nəsildə iki ayadək südlə bəslənən orta hesabla 3-4 bala olur. Cavan balalar payızda sərbəst yaşamağa başlayırlar. 14 aydan sonra cinsi yetkinliyə çatırlar.

Azalma səbəbi
-------------

Qiymətli xəzdərili heyvan olduğuna görə daima insan tərəfindən təqib olunması, meşəsizləşmə prosesinin mənfi təsiri, Qafqazın daha qədim sakini olan daşlıq dələsi tərəfindən rəqabət.

Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
--------------------------------------------

Böyük Qafqazın cənub ətəklərindəki XMOTƏ-lərdə mühafizə olunur. Yayıldığı XMOTƏ-lərdə mühafizə rejimini gücləndirmək, meşələrin qırılmasının qarşısını almaq, qanunsuz ovlanmasının qarşısını alan tədbirlər həyata keçirmək lazımdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2003.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q26046
* Wikispecies: Martes martes
* ADW: Martes\_martes
* BioLib: 1751
* BOLD: 210834
* EoL: 328020
* EPPO: MRTSMA
* Fauna Europaea: 305308
* Fauna Europaea (new): 74242d58-f8dc-4d45-9ed4-919fe7b55344
* Fossilworks: 157450
* GBIF: 5218878
* iNaturalist: 41796
* IRMNG: 10229131
* ITIS: 621943
* IUCN: 12848
* MSW: 14001241
* NBN: NHMSYS0000080190
* NCBI: 29065
* SeaLifeBase: 71094
* TSA: 10025
* uBio: 105651

 |
Cerki
**Cerki** (ing. *jerky*) - qaxac edilmiş, nazik kəsilmiş ət parçaları. Xüsusi qaydada bişirilir. Cersinin tək və ya iştahaçıcı kimi istifadə etmək olar.

Tarixi
------

Cersi sözü *ch'arki* terminindən irəli gəlir və mənası "saralmış ət" deməkdir. əsas məqsəd əti müəyyən müddət basdırma etməkdir. Avropada cersi Napaleonun dövründə məşhurlaşmağa başladı. 
Cersi ABŞ və Qərbi Avropada çox məşhurdur. 1996-cı ildə NASA-nın əsas yeməklərindən biri olur. O artıq çəki yaratmır və yüksək keyfiyyətə malikdir. Bu qəlyənaltı keçən dövrlərdə SSRi-də məşhurlaşır. Onlarda onu ətdən hazırlayır və 0-6 dərəcə temperaturda saxlamaq olduğunu qeyd edir.

İstehsalı
---------

Cersini müasir zavodlarda havalandırma sistemi olan sobalarda hazırlanır. Havanın yaxşı daxil ola biləcəyi və az istidə hazırlanır. Müəyyən vaxt ətə rütubətlənməlidir. Bundan sonra cersi hazırdır. Onu serviz etməmişdən öncə 90 dərəcə temperaturda sobada saxlamaq lazımdır. Buna səbəb mikroorqanizmlərin bu temperaturda öməsi və saxlama müddətinin uzun müddət olmasıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Teofilo Laime Ajacopa, Diccionario Bilingüe Iskay simipi yuyayk'ancha, La Paz, 2007 (Quechua-Spanish dictionary)
2. ↑  Richard J. Epley and Paul B. Addis. "Processing Meat in the Home" Arxivləşdirilib 2021-10-26 at the Wayback Machine (PDF). Minnesota Extension Service.
3. ↑  D.J. Mesfin. Exotic Ethiopian Cooking. Ethiopian Cookbook Enterprises, Falls Church, MD, 2006. p. 31
4. ↑  USDA Food Standards and Labeling Policy Book, p. 83
5. ↑  For example The UK department for food and agriculture and food ban all meat imports for personal consumption from the USA. Their data can be searched:Defra search Arxivləşdirilib 2021-09-28 at the Wayback Machine
6. ↑  "Billy Franks Beef Jerky - Roast Beef and Mustard (40g)" Arxivləşdirilib 2017-09-12 at the Wayback Machine *MeatSnacker*. Retrieved 30 March 2015.

Xarici keçidlər
---------------

* Cerki
* Cerki

Həmçinin bax
------------

* Basdırma
**Abrizəgan** — Zərdüşt festivalı. Azərbaycanda da tarixən qeyd edilib.

Tarixi
------

Tarixi qaynaqlardan məlum olur ki, Azərbaycanda Abrizəgan bayramı adlı su bayramı olmuşdur. Bir sıra xalq bayramları kimi bu bayramın da tarixi çox-çox qədimlərə aid edilir. Əfsanəyə görə o, Yer üzündə suların yaranması və yeddi-illik quraqlıq illərindən sonra yağmış leysan yağışın şəninə keçirilirdi. Qədim "Avesta təqvimi"nə görə, bayram ilin dördüncü ayı olan tir ayının 30-da (17-18 iyul) qeyd olunurdu.

İcrası
------

Məlumdur ki, yay fəslinin başlanması ilə istilər get-gedə şiddətlənir, əkin sahələri daha çox su tələb edir. Məhz bu dövrdə ümidini yağışa bağlayan əkinçilər su bayramı Abrizəgan bayramı keçirirmişlər. Bu vaxt ilk növbədə yağışın süni əlamətlərini yaratmağa səy göstərirdilər. Bayram günündə su ilə əlaqədar mərasimlər icra edilərdi. Hamı əllərində müxtəlif su qabları və musiqinin müşayiəti ilə çay kənarına, bulaq başına, yaxud hər hansı bir su hövzəsi yanına toplaşaraq çalıb oynayır, bir-birinin üstünə su atır, bir-birini suya itələməyə çalışardılar. Qabı su ilə doldurub yan-yörəyə səpməklə yağışın özünü çağırmaq kimi ayinlər, oyun və əyləncə xarakterli mərasimlər icra edərdilər.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan yağış ayinləri
* Sucəddim ayini
* Susəpən bayramı

İstinadlar
----------

* Azərbaycan. Mədəniyyət və turizm, Prezident Kitabxanası

| ⛭Azərbaycan təqvim inancları və mərasimləri |
| --- |
| Yaz | 
* Novruz
* Qarayaz
* Gül bayramı
* Qodu
* Sucəddim
* Qarıborcu

 |
| Yay | 
* Susəpən
* Abrizəgan
* Qoradöyən
* Quyruqdoğdu
* Elqovan
* Sonay

 |
| Payız | 
* Paqtıqan
* Qoçqarışan
* Şanıdər
* Mehrigan
* Nar bayramı
* Kövsəc
* Qırovdüşən ay
* Naxırqovan

 |
| Qış | 
* Böyük Çillə
* Çillə gecəsi
* Qaraqış
* Kiçik Çillə
* Səddə
* Xızır Nəbi
* Boz ay
* Çərşənbələr
	+ Su çərşənbəsi
	+ Od çərşənbəsi
	+ Yel çərşənbəsi
	+ Torpaq çərşənbəsi
* Aləmin yatdığı vaxt

 |
| Mərasimlər | 
* Adqoyma
* Duz ayini
* Evlilik
* Kos-kosa
* Kürmükoba
* Qurd ağzı bağlama
* Saya
* Təkə
* Ölümdən sonra evlilik
* Vəsfi-hal
* Yağış yağdırma
* Yuğ
* Ziyarətlər

 |
| Həftə günləri | Adına günü |
**Mlada-Boleslav** (çex. Mladá Boleslav; keçmiş **Yunqbuntslau**, *alm.* Jungbunzlau‎) — Çexiyada şəhər, Orta Çexiya diyarının inzibati mərkəzi. Mlada Boleslav rayonunun inzibati mərkəzi. Yizer çayının sol sahilində, Praqadan 50 km. şimal-şərqində yerləşir. Dəmiryol qovşağı keçir.

Əhalisi 43,4 min nəf. (2003). Sahəsi 28,9 km².

Şəhər X əsrin ikinci yarısında Blaqoçestiv II Boreslav tərəfindən kral sarayı kimi əsası qoyulmuşdu. Onun Praqa şəhərini əsasını qoyan vaxt burada artıq iki qəsr mövcud idi. Yeni tikilən qəsrin adını *Mladá* («cavan») (XV əsrdə tikilmişdi) və *Staré* («köhnə»).

Köhnə şəhərə və Qəsrə mənzərə
Özünün əlverişli coğrafi yerləşməsi ilə (Bohemiyadan *alm.* Böhmer‎, Lujisaya *alm.* Lausitz‎ və Brandenburqa *alm.* Brandenburg‎) Mlada Boleslav tezliklə bölgənin əsas mədəniyyət mərkəzinə çevrildi. 1334 və 1436-cı illərdə şəhər "kral şəhəri" statusunu aldı. XVII əsrdə şəhər inkişafdan düşsə də, tezliklə məşhur Şkoda avtomobil zavodunun açılması ilə ikinci həyatını yaşadı.

Şəhərdə məşhur Tarix muzeyi (Tepl sarayında), avtomobil muzeyi İntibah dövrünə aid kilsə bölgəşünaslıq muzeyi və s.

Qardaş şəhərlər
---------------

* Almaniya Almaniya Diburg
* Böyük Britaniya Böyük Britaniya King's Lynn
* Slovakiya Slovakiya Pezinok
* Finlandiya Finlandiya Vantaa
* Rusiya Rusiya Kolomna

Həmçinin bax
------------

* Çexiya şəhərləri
* Çexiyanın inzibati bölgüsü

İstinadlar
----------

1. ↑  Млада-Болеслав // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 15.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Mlada-Boleslav*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* mb-net.cz Offizielle Seiten der Stadt (teilw. deutsch)
**Tonlu dillər** bir sözün fərqli bir tonda oxunması ilə mənasının dəyişdiyi dillərdir. Tonlu dillər dünyanın müxtəlif yerlərində danışılır.

Tonlu dillərin coğrafi bölgüsü
------------------------------

Avropadakı Norveç, İsveç, Litva, Limburqiş, Serb, Xorvat, Bosniya və Sloven dilinin bəzi ləhcələri tonallıq xüsusiyyətlərini göstərsələr də, ümumiyyətlə bunlar vurğu sayılırlar. Hindistan yarımadasında danışılan tonal xüsusiyyətə sahib başqa bir Hind-Avropa dil ailəsinə mənsub dildə Pəncab dilidir.

Afrikada, əksər sub-Sahara (Şərqdə Suahili dili, qərbdə Volof və Fulani dillərini çıxmaq şərtilə) dilləri tonlu dillərdir. Hausa dili sami dilləriniin uzaq bir qohumu hesab olunsa da, tonal bir dildir.

Şərqi Asiyada bir çox dillər tonaldır; bunlara müxtəlif Çin dilləri, Vyetnamca, Tay dili, Laos dili, Birman dili daxildir.

Yeni Qvineyada bir çox dillər də tonaldır.

Şimali və Cənubi Amerikadakı bəzi yerli dillərin də tonallığı var. Alyaskada Na-Dené dilləri, ABŞ-də Cənub-Şərqi Amerika (Navajo dili də daxil olmaqla) və Meksikadakı Oto-Manguean dilləri bunlardan bəziləridir.
**Zilim landşaft təbiət parkı** — yerli əhəmiyyətli qorunan təbiət abidəsi. Təbiət parkı 2005-ci ildə resursların bərpası, turizmin inkişafı və mövcud bioloji növlərin qorunması məqsədi ilə təşkil olunmuşdur. Park Başqırdıstanın xüsusən qorunan təbiət ərazisi statusuna malikdir.

Təsviri
-------

Park ərazisində unikal təbiət kompleksi, nadir yayılmış bitki və heyvan növlərinə rast gəlmək olar. Başqırdıstan Respublikası Qafuri rayonu ərazisində, Zilim çayı hövzəsində yerləşir. Park 38,1 min ha ərazini əhatə edir. Park alçaq dağlıq əraziləri əhatə edir ki, burada da 68 mağara mövcuddur. Onlardan Oktyabrskaya və Kinderle mağaraları daha çox seçilir.

Flora
-----

Park ərazisinin 90 % meşə ilə örtülmüşdür. Əsasən qarışıq və enliyarpaqlı meşələr üstünlük təşkil edir. Bəzi yerlərdə sıx iynəyarpaqlı meşələr mövcuddur. Burada əsasən şam, küknar ağacları üstünlük təşkil edir. Zilim çayının vadisində, sahil ərazisində su bitkiləri, giləmeyvə kilları yayılmışdır. park ərazisində 500 nov borulu bitki növü yayılmışdır. Onlardan 13 endemik və 20 relikt növ sayılır. Endemiklər arasına Ural dağtərxunu, Başqıd ayçiçəyi, palıd anoniti, reliklər arasında isə kazas ardıcını daxildir.
Allium obliquum, iynəyarpaq qərənfil, yaşıl sümürgə və digər 18 növ bitki Başqrdıstanın qırmızı kitabına daxil edilmişdir. Aşağıdakı növlər isə RSFSR qırmızı kitabına daxil olmuşdur: Əsl zöhrəçiçəyi, Stípa pennata, Schiveréckia podólica.

Fauna
-----

Zilim landşaft təbiət parkı ərazisində 15 növ nadir heyvan yayılmışdır. Burada 81 növ quş qeydə alınmışdır ki, bunlar arasında nadir quşlarda vardır: sağsağanı alacüllüt, şahin, berqut, qara leylək, böyük xallı qartal, çay qaraquşu. Sularında müxtəlif növ balıq üzür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Başqırd eksiklopediyası". 2016-04-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-15.
2. ↑  "Экологический портал Республики Башкортостан". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-24.
3. ↑  "В Башкирии создан первый ландшафтный природный парк". 2017-01-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-24.

Mənbə
-----

Регистрационные данные МУЧ ЛАНДШАФТНЫЙ ПРИРОДНЫЙ ПАРК "ЗИЛИМ" Arxivləşdirilib 2020-06-14 at the Wayback Machine
**Adi üzgəcotu** (*lat.* Spirodela polyrhiza) — sugülükimilər fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanda **nadir** növüdür.

Yayılması
---------

Lənkəran ovalığı (Lənkəran rayonunun Göyşaban kəndi, Mortso gölü), Lənkəran-Muğan (Masallı rayonu – Boradigah çayı), Kür düzənliyi, Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz Dövlət qoruğu Batabat gölünün sahilyanı zonalarında)

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyun—avqust aylarına təsadüf edir. Toxumlarla və vegetativ yolla çoxalır. Kriptofit-hiqrofitdir. Arandan orta dağ qurşağınadək durğun və sakit axan sularda, göllərdə, hündür bitkilər areasında, külək və dalğalardan qorunan yerlərdə təmiz assosiasiyalar, eləcə də Lemna minor və L. Gibba növləri ilə qarışıq assosiasiyalar əməə gətirir. Dərman və çöl quşları üçün qida bitkisidir

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik su bitkisidir. Suyun səthində üzən gövdələri tərs –yumurtavari və ya dəyirmi, üst hissədən açıq –yaşıl, alt hissədən qırmızımtıl rngdə, yastı, 5 mm enindədir. Kökcükləri çox sayda, dəstələr şəklindədir. Payızda nohurun dibinə batmış qonur-qırmızı, hər iki tərəfdən qabarıq zoğlar inkişaf edir 

### Sayı və tendensiyası

Populyasiyasının təbii bərpası azalır, mənfi iqlim və antropogen təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur 

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Qlobal istiləşmə ilə əlaqədar yaranan quraqlıqların nəticəsində körfəz və göllərin suyunun azalması, əhali tərəfindən qida və dərman bitkisi kimi istifadə edilməsi. 

### Mühafizə tədbirləri

Xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmalıdır. Süni göl və gölməçələrin yaradılması məqsədəuyğundur.

Sinonimləri:
------------

*Lemna polyrrhiza* L.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
2. ↑
3. 1 2 3  Флора Азербайджана, 1952
4. ↑  Алиев Д.А. 1969
5. 1 2  Əsgərov A.M. 2005
6. ↑   Мехтиева Н.П. 2006
7. ↑  Musayev M.Q, 2012
8. ↑  Tərtibçilərin məlumatları.
**Dalxan Xojayev** (18 aprel 1961, Qroznı – 26 iyul 2000, Valerik[d], Çeçenistan) — Çeçen tarixçisi, siyasətçi, tanınmamış İçkeriya komandiri, İçkeriya ordusunun briqada generalı. İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Əhməd Zakayevin qərargah rəisi və ən yaxın adamı, "Rus-Qafqaz müharibəsində çeçenlər" kitabının müəllifi.

Bioqrafiyası
------------

1961-ci ildə Qroznıda anadan olmuşdur. 1983-cü ildə Çeçen-İnquş Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirir. Tarixçi 1985-1991-ci illərdə gənc turistlər stansiyasında metodist, Respublika Birləşmiş Muzeyində elmi işçi olur. Çeçenlərin tarixi ilə bağlı respublika qəzetlərində ("Komsomolskoe plemya/Respublika" və "İçkeriya") tez-tez nəşr olunur, XIX əsrdə Çeçenistanın milli azadlıq hərəkatı tarixinə dair əsərlərin müəllifidir. Üstəlik Arxiv Departamentinin müdiri olur.

1990-cı ildə Birinci Çeçen Milli Konqresinin çağırılması üzrə təşkilat komitəsinin üzvü olmuşdur. 1994-cü ildən Çeçen İçkeriya Respublikası Nazirlər Kabinetinin və Dövlət Müdafiə Şurasının üzvü kimi fəaliyyət göstərir. Ruslan Gelayevin xüsusi briqadasına komandanlıq edir. 2000-ci il iyulun 26-da Valerik kəndində fərdi təsərrüfatda snayper tüfəngindən açılan atəşlə öldürülmüşdür. Bəzi məlumatlara görə, Rusiya xüsusi təyinatlıları ilə atışmada öldürülür. Ancaq hərbçilər onun ölümündə heç bir əlaqəsinin olmadığını bildirərək, qətlində Gelayevin çoxdankı düşməni olan Arbi Barayevin əli olduğunu düşünürlər. Çeçenistanda müharibələr arası münaqişə zamanı mötədil millətçilərin tərəfində vuruşur. Dalxan Xojayev Çeçen İçkeriya Respublikasının ali ordeni olan "Millət şərəfi" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Yaradıcılığı
------------

Dalxan Xojayevin əsərləri əsasən çeçen xalqının tarixinə həsr olunmuşdur. Çeçen İnquş MSSR-da Stalin repressiyalarının qurbanları haqqında "Canlı yaddaş" (Qroznı, "Kniqa" nəşriyyatı, 1991) toplusunu nəşr etdirir. "Çeçenlər kimlərdir?" məqalələrinin müəllifidir ("Komsomolskoe tribya" qəzeti, 1990). "Alan tarixçisi çeçenlərdən" ("Respublika" qəzeti, 1991), "Yenə orstxoytlar haqqında" ("Respublika" qəzeti, 1993), "Terekin sağsahil çeçenləri" "(" İçkeria "qəzeti, 1993), eyni zamanda "Rus-Qafqaz müharibəsindəki çeçenlər" elmi əsərinin müəllifidir (Qrozni," Seda "nəşriyyatı, 1998) .

İstinadlar
----------

1. ↑  "Далхан Беноевский к 50-летию ученого (Марьям Вахидова) / Проза.ру". 2022-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.
2. ↑  "Далхан Беноевский к 50-летию ученого (Марьям Вахидова) / Проза.ру". proza.ru. 2022-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-16.
3. ↑  Далхан Беноевский к 50-летию ученого
4. ↑  "Далхан Беноевский к 50-летию ученого (Марьям Вахидова) / Проза.ру". proza.ru. 2022-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-21.
5. ↑  ""К сожалению, военные к смерти Хожаева отношения не имеют"". www.kommersant.ru (rus). 2000-08-03. 2022-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-21.
6. ↑  "Национальный архив восстает из пепла". 2020-10-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.
7. ↑  "Ъ-Газета — «К сожалению, военные к смерти Хожаева отношения не имеют»". 2022-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-24.
**Daloa** Kot-d'İvuar Respublikasının paytaxtı Yamusukronun qərbində yerləşir. Kot-d'İvuar Respublikasının ən böyük 3-cü şəhəridir. Daloa özəlliklə kakao ticarəti üçün önəmli mərkəzdir.

Haqqında
--------

Daloa Kot-d'İvuarın qərbində yerləşən bir şəhərdir. Həm Sassandra-Marahoué bölgəsinin həm də Haut-Sassandra bölgəsinin mərkəzidir. Eyni zamanda Daloa departmanının mərkəzi və bir alt vilayətidir. Daloa eyni zamanda bir kommunadır. 2014-cü il əhalinin siyahıya alınmasına görə 245.360 əhalisi ilə ölkənin 3-cü böyük şəhəridir. Şəhərə Daloa hava limanı xidmət edir və Cathédrale du Christ-Roi'dəki katedralla Roma Katolik yepiskopluğuna ev sahibliyi edir.

Tarixi
------

Şəhər 2002-dən 2004-ə qədər davam edən Kot-d'İvuar vətəndaş müharibəsində dəfələrlə əl dəyişdirib.16 oktyabr 2002-ci ildə hökumət qüvvələrinin şəhəri ələ keçirməsindən sonra şimaldan 50 sivilin hökumət qüvvələri tərəfindən öldürüldüyü iddia edildi.Beynəlxalq Amnistisya Təşkilatı bu hadisəni bir qətliam olaraq adlandırdı və hərbi üniformalı şəxslərin Kot-d'İvuar Yurtsevər hərəkatını dəstəklədiyindən şüphələnilən insanları öldürdüyünü bəyan etti.Qurbanların müsəlman adlarına dayandırıldığı və ya Mali,Burkina-Faso və Qvineya mənşəli olduğu iddia edildi. Kot-d'İvuar rəhbərliyi bu hadisə ilə bağlı araşdırma əmri verdi,ancaq hökumət qüvvələrinin günahkar olmadığı deyildi.Bununla birlikdə heç bir ittiham gətirilmədi və Mart 2007-də prezident Laurant Gbagbo ilə üsyançı lider Guillaume Soro arasında Ouagoudaugou sülh müqaviləsi imzalandı.Bu müqavilə insanlığa qarşı işlənmiş cinayətlər,müharibə cinayətləri,iqtisadi cinayətlər və bu dönəmdə işlənən cinayətlər üçün ümumi əfv sərəncamını əhatə edirdi.
Fevral 2012-də Beynəlxalq Cəza Məhkəməsi bu hadisəni araşdırmağa qərar verdi.

Dil
---

Qru şöbəsinə ait bir Niger-Konqo dili olan Bete dili danışılır.

Yaşayış məntəqələri
-------------------

Daloa vilayətinin otuz dört kəndi və 2014-dəki əhalisi nunlardır: 

1. Balon (712)
2. Daloa (245 360)
3. Derahouan (3 603)
4. Gbokora (1 087)
5. Gogoguhé (1 206)
6. Sapya (1 268)
7. Tagura (1 405)
8. Zaguiguia (713)
9. Bekir (2 222)
10. Bla (950)
11. Bobua-Bahouan (4 404)
12. Bolya (2 662)
13. Brizeboua (6 997)
14. Dagbaboua (1 274)
15. Debéguhé (257)
16. Digba (1 072)
17. Gaboua (4 257)
18. Gbalagova (864)
19. Gbetitapea (917)
20. Guédéguhé (605)
21. Madoguhé (8 343)
22. Nioboua (2 136)
23. Seria (1 873)
24. Tahiraguhé (Guéya) (3 513)
25. Teyp (2 598)
26. Tchébloguhé (2 306)
27. Toroguhé-Gueya (2 453)
28. Vandaguhe (952)
29. Zah (1 423)
30. Zekeriya (731)
31. Zakoua (1 001)
32. Zaragua (971)
33. Zépréguhé (5 372)
34. Zokoguhé-Didéguhé (3 920)

Məşhurlar
---------

* Musiqiçi Ernesto Djédjé
* Akademik siyasətci ve qısa hekayə yazarı Séry Bailly
* Tarixçi və diplomat Pierre Kipré
* Kelt futbolçusu Vakoun Issouf Bayo.

Qardaş şəhərlər
---------------

Po, Fransa 1984-dən bəri Kampinas, Braziliya 1982-dən bəri

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2023-03-11 at the Wayback Machine Daloa qətliamları
2. ↑   Arxivləşdirilib 2023-01-24 at the Wayback Machine Kot-d'İvuar şəhərlərinin əhalisi və bölgələrinin əhalisi