**Dərbənd istehkamları** – Dərbənd şəhərini müdafiə edən qədim qala divarları.

Böyük Qafqazın Calğan dağ silsiləsi Xəzərə üç kilometrdən bir az çox qalmış qurtarır və sahilboyu düzənlikdən ibarət dar keçid yaranır. Dərbənd səddi başlanğıcında bu keçidi qapayırdı. Hələ e.ə. VI əsrdə antik müəlliflər Mada (Midiya) sərhədlərini təsvir edərkən "Kaspi qapısı" adlı keçidi xatırlamışdılar. Sonralar ayrı-ayrı qaynaqlarda "Xəzər qapısı", "Alban qapısı", "Hun keçidi", "Qafqaz qapısı", "Dərbənd qapısı" kimi müxtəlif adlar daşımış həmin keçidin qədim dövr və orta əsrlərdə böyük hərbi-strateji əhəmiyyəti olmuş, onu əldə saxlamaq bu regionun dövlətlərinin həmişə diqqət mərkəzində dayanmışdı.

Hunların ən qüdrətli çağında – Avropanın yarısını fəth etdikləri V əsrdə onlara qarşı yaradılan Dərbənd səddi Dərbənd qalası və Dağbandan ibarətdir. Narınqalanın cənub-şərq bucağından başlayan Dağbarı meşəlik və yarğanlı keçilməz dağlarla qərbə – Qafqaz dağlarının zirvə, düz və keçidlərinə doğru uzanırdı. Bu nəhəng istehkamın qalıqlarının uzunluğu indi 40 km-dən çoxdur. Qala kənd, qala, qalaça, uzun divarlar, qüllə, bürc və xəndəklərdən ibarət olan Dağbarı bütün ətraf ərazini nəzarət altında saxlayırdı. Onun quruluşu az qüvvə ilə böyük qoşun hissələrinin hücumlarının qarşısını kəsməyə imkan verirdi.

Dərbənd qalası ilkin orta əsrlərin Azərbaycan istehkam tikintisinin şah əsəridir. İnşaat texnikasının yüksək səviyyəsinə, rəngarəng relyefə uyğun planlaşma-məkan quruluşuna, memarlıq kütlələri, biçimlərinin emosional təsir gücünə görə Dərbənd şəhəri tikinti və şəhərsalma sənətimizin görkəmli uğuru idi. Dəmirqapı Dərbənd – el içində bu adla tanınmağın bir səbəbi onun hərbi-strateji baxımdan çox məsuliyyətli bir yerdə keçidi qapayan iki paralel divar arasında yaranmış möhkəm qapı şəhər olması idi. El yaddaşında, eləcə də səyyahların yol yazılarında Dərbənd Dədə Qorqudun basdırıldığı müqəddəs yer kimi də anılır.

Tarixi
------

Dərbənd təpəsinin şimal-şərq hissəsində tikilmiş bu istehkamın qalıqları arxeoloji qazıntı işləri nəticəsində e.ə. VIII-VI əsrlərə aid təbəqələrdə aşkara çıxardılmışdır. V əsrdə Sasani hökmdarı II Yezdəgird (438-455-ci illər) zamanında bu istehkamlar əsasında Dərbənd qalasından dənizə qədər bütün keçidin qabağını kəsərək, təpənin zirvəsinədək uzanan qala divarları ucaldılmışdı. Qala divarları təpə üzərində salınmış möhkəm içqalaya bitişirdi. Sonralar çiy kərpicdən olan divarlara lap yaxın, sanki ona üzlük kimi şimal daş divarı tikilmişdi. Dərbəndin daş divarı I Xosrov Ənuşirəvan (531-579-cu illər) dövründə tikilməyə başlanmış və 567-ci ildə, başqa bir fərziyyəyə görə isə, 547-ci ildə başa çatdırılmışdır.

Dərbənd qalası bir müddət Quba xanlığından asılı olmuşdur. Həmin dövr qubalı Fətəli xanın dövrünə düşür. Fətəli xan qalanın müdafiəsini arvadı Tuti Bikəyə tapşırır. Fətəli xan döyüşdə olanda Tuti Bikənin qardaşı Əmir Həmzə qalanı almaq istəyir. Və yalandan ona ərinin öldüyünü deyir. Hətta tabuta bir əsgərin meyidini qoyub matəm düzəldir. Amma Tuti Bikə ona inanmır. Və deyir: Sən heç əməlli yalan da danışa bilmirsən. Fətəli xan heç o düzəltdiyin balaca tabuta yerləşməz. Sonra o hərbi paltarını geyib qaladakıları döyüşə səsləyir.

Azərbaycan inşaat sənətinin misilsiz qiymətə malik abidələrindən olan Dərbənd divarlarının üzlüklərində 20-dək Pəhləvi kitabəsi vardır. Sasanilər dənizdən başlayaraq, əzəmətli daş tikililər – şəhərin şimal və cənub divarları, içqala və Dərbənd qala divarının davamı olub, dağlar boyu qərb istiqamətində 40 km-dək uzanan dağ səddi inşa etmişdilər. Bu sədd dənizdən başlayaraq, Qafqaz sıra dağlarının düşmən üçün keçilməz çıxıntılarınadək qırılmaz müdafiə xətti kimi düşünülmüşdü. Ərəb mənbələrinin verdiyi məlumata görə divarlar dənizin içərilərinədək gedib çıxırdı. Dərbənd divan tikildikdən sonra şəhərdən şimala doğru qalıqları Oqni stansiyasından 6–7 km aralı indiyədək duran bir divar da ucaldılmışdı.Bu divarlar doğrudan da çox böyük olurdu

Əhəmiyyəti
----------

Sasanilər şərqi Ön Qafqaz çöllərində yaşayan köçəri şimal tayfa və xalqlarının – maskutların, alanların, hun, sabir, xəzər və başqa türk tayfalarının Cənubi Qafqaz və İrana keçmələrinin qabağını kəsən belə istehkamların tikilməsində maraqlı idilər. Bizans da Dərbənd keçidinin və Sasanilərin şimal sərhədlərinin onun üçün təhlükə törədən köçəri tayfalara qarşı möhkəmləndirilməsinə çalışırdı. VIII əsr tarix əsərində xəbər verilir ki, V əsrdə imperator Markian (450-457-ci illər) Dərbənd divarlarını tikmək üçün maddi yardım göstərmiş, *"bu işə öz xəzinəsindən çoxlu talant sərf etmişdi"*.

VI əsrdə Sasanilər dövlətinin şimal sərhəddindəki ən mühüm strateji əhəmiyyətli məntəqələri Dərbənd və Dər-i alan (Alan qapısı) keçidləri idi. Beləliklə, Sasanilərin Dərbənd bölgəsində möhkəmləndikləri bir əsr ərzində – V əsrin ortalarından VI əsrin ortalarınadək fars padşahları Şirvan ərazisində İran torpaqlarına ardı-arası kəsilməyən hücumlar edən köçəri tayfalardan müdafiə məqsədilə nəhəng istehkamlar tikdirmişdirlər.

Ərəb tarixçisi əl-Məsudi (943-cü il) bu istehkamların əhəmiyyəti haqqında aşağıdakıları yazırdı:

> 
> *"Əgər Allah hər şeyi görməyi, böyüklüyü və mərhəməti ilə İran şahlarına (mülük-ül-furs) əl-Bab şəhəri, onun quru, dəniz və dağlarda olan divarları və digər qalaların tikilməsinə, həmçinin, müxtəlif xalqlardan olan adamların yerləşdirilməsinə, müxtəlif dərəcəli hökmdarlar təyin etməsinə kömək göstərməsəydi onda xəzərlər, alanlar, sərirlər, türklər və adları çəkilən digər xalqlar, şübhəsiz, Bərdə, ər-Ran, Beyləqan, Azərbaycan, Zəncan, Əbhər, Qəzvin, Həmədan, Dinavər, Nəhavənd vilayətlərinə və digər yerlərə gəlib çıxardılar"*.
> 
> — Ə1-Məsudi. Mürüc.s.212-213

İnşası
------

Nəhəng sərhəd istehkamlarının tikilməsi, əsasən, Albaniyanın ən varlı vilayəti olan Şirvanın hesabına təmin olunan böyük maliyyə vəsaiti və insan qüvvəsi tələb edirdi.

VII əsr alban müəllifi Moisey Kalankatlı *"Böyük Çoğa (Dərbənd) şəhərinin əzəmətli divarlarından, fars hökmdarlarının Qafqaz dağları ilə Şərq dənizi arasındakı keçidi tutmaq məqsədilə möhkəm istehkamlar tikmək üçün memarlar toplanmasına və çoxlu materiallar axtarılıb tapılmasına böyük vəsait sərf edərək, ölkəni əldən salmasından"* danışır.

Tədqiqi
-------

Əl-İdrisi əl-İstəxridən və İbn Havqəldən iqtibasla Bab əl-Əbvab liman şəhərini belə təsvir edir: *"Bab əl-Əbvab Xəzər dənizi sahilində çox böyük şəhərdir. Şəhərin ortasında gəmilər üçün liman vardır. Bu limanın girəcəyində onu hər iki tərəfdən qapayan bəndə kimi iki bina tikilmişdir. Girəcəyə zəncir çəkilmişdir və limanın sahibinin icazəsi olmadan buraya heç kəs nə girə, nə də çıxa bilər. Dərbəndin divarları çox möhkəm daşdan, çiy kərpic və gildən tikilmişdir... Orada böyük miqdarda istehsal edilən kətan parçadan Arran, Ərməniyyə və Azərbaycan əhalisinin üst geyimlərinin altından geydikləri paltarlar tikilir"*.

XIII əsrin əvvəlinə aid "Əcaib əd-Dünya" əsərində Dərbənd malları arasında rus tacirlərinin şimaldan gətirdikləri qiymətli *"qunduz, samur, sincab xəzlərinin, qul və gözəl cariyələrin"*  adlarını çəkir.

1971-ci ildən etibarən Dərbənd ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar bu qədim şəhərin iqtisadi həyatına dair narrativ mənbələrin məlumatlarını tamamlayır. Qazıntılar nəticəsində iki hissədən – içqala (kuhəndiz) və şəhərin özündən (şəhəristan) ibarət olan orta əsrlər Dərbəndinin strukturu müəyyən edilmişdir. Dərbəndin müdafıə istehkamları kompleksində *Narınqala* içqalası xüsusi yer tuturdu. İçqalanın mədəni təbəqələrinin ümumi qalınlığı 10 metrə çatır. Şəhərin içqalasının şimal-qərb hissəsində orta əsr xan sarayı kompleksinə aid ümumi sahəsi 85 m² olan 4 bina aşkar edilmişdir. Çoxlu ocaq və təndirlər daş özüllər üzərində yaxşı qalmış buruqvan oyma naxışlarla bəzədilmiş ağac sütunlar və bişmiş kərpicdən dekorativ oymalı kvadrat sütun üzə çıxarılmışdır. Beşinci komplekslə bağlı təbəqədən XI-XII əsrlərə aid çoxlu şirli və şirsiz keramika, memarlıq detalları, şüşə və metal məmulat, o cümlədən şüşə bilərziklər, gözəl naxışlanmış xırda sümük məmulatlar, bəzək şeyləri və silahlar, içərisində bəzi hallarda Çin möhürlərinə oxşar möhürləri olan yüksək keyfiyyətli çini fincan və piyalələr seçilən gətirilmə mallar tapılmışdır. Tapıntılar içərisində gözəl çini nimçənin alt hissəsi də vardır.

Dərbənd xanlığı dövründə inşa edilmiş Xan sarayının giriş qapısı
Bu kompleksi XII-XIII əsrin birinci yarısına aid etməyə imkan verən seladondan hazırlanmış gətirilmə saxsı qab qırıqlarını qeyd etmək vacibdir. Göstərilən materiallar Çin və digər ölkələrlə ticarət əlaqələri saxlandığından xəbər verir. İçqalanın bu hissəsi Sasanilər dövründə və XI əsrin sonu – XII əsrdən daha intensiv şəkildə məskunlaşmışdır. Kompleksin çox böyük olması, onun içqalanı ən əlverişli yerində yerləşməsi, binanın divarlarının orta əsrlər Dərbənd memarlığı üçün son dərəcədə nadir hal olan bişmiş kərpicdən tikilməsi və çoxsaylı avadanlığı bu memarlıq abidəsinin qalıqlarını XII-XIII əsrlər Dərbənd xanının sarayı ilə eyniləşdirməyə əsas verir.

Təpənin yamacında, içqalanın altında daha iki şurfun özülü qoyulmuşdu. Birinci şurf göstərdi ki, yamacın yuxarı hissəsi yalnız XI əsrin sonundan məskunlaşmağa başlanmışdır. İçqaladan başqa, şəhərin şimal və cənub divarları arasında, Cümə məscidindən 60–70 m qərbə doğru daha dörd stratiqrafik şurfun təməli qoyulmuşdu. Burada 1,9 m dərinlikdə (1-ci şurf) XI-XII əsrlərə aid su kəməri, çoxlu əsasən şirli keramika məmulatı aşkar edilmişdir. Qazıntının mərkəz hissəsində, Cümə məscidinin qənşərində (2-3-cü şurflar) külli miqdarda keramika materialı tapılmışdır. Cənub divarının yaxınlığında XII-XIII əsrlərə aid bişmiş kərpicdən tikilmiş birotaqlı bina (eni 8,2 m, divarların qalınlığı 1,3 m, uzunluğu 19,5 m) üzə çıxarılmışdir Binada xeyli keramika, bütöv şirli və şirsiz kasalar, şüşə məmulatı parçaları tapılmışdır. Mədəni təbəqənin qalınlığı 3,5 metrdir. Şurfların üçü dərinliyi bəzən 20 metrə çatan qədim quyulardır. Onların bəziləri bir-biri ilə birləşdirilmişdir və ehtimal ki, su anbarları olmuşlar.

Cümə məscidi rayonu artıq ərəblərin vaxtında, yazılı mənbələrin xəbər verdiyi kimi, Dərbənd Qafqazda böyük şəhər və Xəzər dənizində iri liman olarkən tikilmişdir. Arxeoloji qazıntı materialları göstərdi ki, XI-XIII əsrin əvvəllərində Dərbənddə qızğın şəhər həyatı olmuş, sənətkarlıq və ticarət, bir sıra ölkələrlə əmtəə-pul münasibətləri inkişaf etmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  A.A.Kyдpявцeв. Гopoд, нe noдвлacтный вeкaм. Maxaчкaлa. 1976, c.48-55
2. ↑  Eгишe. O Bapдaнe и вoйнe apмянcкoй. Пepeв. C дpeвнeapмянcкoгo И.A.Opбeли. Epeвaн. 1971, c.117—118
3. ↑  Гeвoнд. Иcтopия xaıифoв Bapдaпeтa Гeвoндa пиcaтeля VIII в. Пepeв. C apмянcк. K.Пaткaньянa. CПб. 1862, c.27-28
4. ↑  A.A.Kyдpявцeв. Гopoд, нe noдвлacтный вeкaм, c. 48-55; C.Xaн-Maгoмeдoв. Дepбaнд. M. 1979, c.69-77.
5. ↑  E.A.Пaxoмoв. Kpyпнeйшиe пaмятники, c.44
6. ↑  Kyдpявцeв. Гopoд, нe пoдвлacтный вeкaм, c.96-117
7. ↑  Иcтopия eпиcкoпa Ceбeoca. Пepeв. c apмянcк. Cт. Maлxacянц. Epeвaн, 1939, c.ЗO
8. ↑  əl-Məsudi. Mürüc... s. 189-190
9. ↑  E.A.Пaxoмoв. Пexлeвийcкиe нaдпиcи Дepбeндa Arxivləşdirilib 2023-02-23 at the Wayback Machine. "Изв. Oб-вa oбcлeдoвaния и изyч. Aзepб." 1929, № 8, вын.V, c.3-22
10. ↑  Г.C.Hюбepг. Maтepиaлы пo иcтoлкoвaнию пexлeвийcкиx нaдпиceй Дepбeндa. "Изв. Oб-вa oбcлeдoвaния и изyч. Aзepб." 1929, N"8, вып.V, c.26-32
11. ↑  E.A.Пaxoмoв. Пexлeвийcкиe нaдnиcи Дepбeндa, c. 11-18; Г.C.Hюбepг, c.26-32.
12. ↑  Əl-Məsudi. Mürüc... s.189-190.
13. ↑  Е. A. П a x o м o в. Kpyпнeйшиe пaмятники, c.46.
14. ↑  Гeвoнд, c.27.
15. ↑  The history of the Caucasian Albanians by Movses Dasxuranci, transl. byC.J.F.Dowsett. Londonoriental series, vol. 8. London, 1961 (Scool of Oriental and African studies. University of London), гл.5, c.4-5.
16. ↑  Əl-İdrisi, s.320-322, 329-330, v.l99a, 199b, 201a, 201b
17. ↑  Nailə Vəlixanlı, s.150
18. ↑  Aджaиб aд-дyнйa, c.200.
19. ↑  Kyдpявцeв. Гopoд, нe пoдвлacтный вeкaм, c.125
20. ↑  A.A.Kyдpявцeв. Pacкoпки и цитaдeли дpeвнoгo Дepбeнтa. AO 1973 г. M. 1974, c.114-115
21. ↑  A.A.Kyдpявцeв, Paбoтa дepбeнтcкoй eкcпeдиции. AO 1976 г. M. 1977, c.106
22. ↑  A.A.Kyдpявцeв, Иccлeдoвaния в дpeвнeм Дepбeнтe. AO 1975 г. M. 1976, c.133-134.
23. ↑  A.A.Kyдpявцeв. Pacкoпки в дpeвнeм Дepбeнтe. AO 1971 г. M. 1972, c.133.
24. ↑  A.A.Kyдpявцeв. Pacкoпки в дpeвнeм Дepбeнтe. AO 1971 г. M. 1972, c.168.
25. ↑  S. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2007, səh 211

Həmçinin bax
------------

* Dərbənd
* Dədə Qorqud məzarı

| ⛭Tarixi Azərbaycan qalaları |
| --- |
| Abşeron-Xızı | Bakı (Donjonu)  • Bayıl  • Bilgəh  • Dördkünc Mərdəkan  • Dairəvi Mərdəkan  • Nardaran  • Qız qalası  • Ramana  • Şağan  • Şıx  • Pirallahı | Qız qalasıNamərdqalaDördkünc Mərdəkan qalası |
| Arran | Qədim Gəncə  • Gəncə  • Koroğlu (Şəmkir)  • Koroğlu (Gədəbəy)  • Koroğlu (Tovuz)  • Namərdqala  • Şəmkir  • Xunan  • Şətəl  • Əndorab |
| Dağlıq Şirvan | Buğurt  • Cavanşir  • Gülüstan  • Niyalqala  • Qız qalası  • Xan  • Haram  • Qasımxan  • Fit  • Surxay  • Şamaxı |
| Qarabağ | Akan  • Bayat  • Beyləqan  • Bərdə  • Çaraberd  • Gülüstan  • Lex  • Qız qalası  • Çalğıqala  • Şahbulaq  • Şuşa  • Əsgəran  • Comərd  • Qalaboynu  • Qaxaç  • Ktiş  • Küratağ  • Xanabert |
| Naxçıvan | Abbasabad  • Cuğa  • Oğlanqala  • Qarasu  • Yezidabad  • Çalxanqala  • Sədərək  • Şapurqala  • Əlincə  • Qazançı |
| Quba-Xaçmaz | Beşbarmaq  • Quba  • Çıraqqala  • Şabran  • Gilgilçay |
| Şəki-Zaqatala | Aydınbulaq  • Gəl-Gör-Get  • Gələrsən-Görərsən  • Şəki  • Pəriqala  • İlisu  • Qalaç Məhəmməd  • Qəbələ  • Çingizqala  • İçəribazar  • Həsənxan  • Cinli  • Sumuq  • Şamilqala  • Zaqatala |
| Lənkəran-Astara | Balabür  • Kinon  • Lənkəran  • Zindan |
| Cənubi Azərbaycan | Bəzz  • Şindan  • Şiz  • Ərk  • Urmiya  • Zöhhak |

| ⛭Rusiyadakı Ümumdünya irsi |
| --- |
| Kiji Poqos | Mərkəz | Kolomenskoyedəki Rəbbin yüksəlməsi kilsəsi  • Moskva Kremli və Qırmızı meydan  • Novodeviçi monastırı  • Müqəddəs üçlük-Sergiyev monastırı  • Vladimir və Suzdalın ağ abidələri  • Yaroslavlın tarixi mərkəzi |  |
| Cənub | Qərbi Qafqaz |
| Şimali-Qərb | Kurş dili1  • Ferapontov monastırı  • Kiji  • Komi bakirə meşələri  • Novqorod və ətrafındakı tarixi abidələr  • Sankt-Peterburqun tarixi mərkəzi və onunla əlaqəli abidələr kompleksi \* Solovetski adaları  • Struve Geodeziya Qüvsü2 |
| Uzaq Şərq | Lena dirəkləri  • Kamçatka vulkanları  • Sixote-Alin  • Vrangel adası |
| Sibir | Qızıl Altay dağları  • Baykal  • Putorana  • Ubsunur hövzəsi3 |
| Volqayanı | Bulqar  • Kazan Kremli |
| Şimali Qafqaz | Dərbənddə Qəsr, Qədim şəhər və Qala binaları |
| 1Litva ilə paylaşılır  • 2 Digər doqquz ölkə ilə paylaşılır  • 3 Monqolustan ilə paylaşılır |