recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ağımtıl buxurkolu** (**lat.** *Cistus albidus*) — buxurkolukimilər fəsiləsinin buxurkolu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Aralıq dənizi ölkələrində rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Uzunsov və ya oval-lansetvarı,bozumtul-ağ,möhkəm tükcüklərlə örtülmüş koldur.Çəhrayı,5 ləçəkli,iri çiçəkləri budaqların uclarında kiçik qruplara yığılmışdır.Maydan iyuna qədər çiçəkləyir.Çiçəkləri çoxləçəkli olmayan qızılgülə bənzəyir,ləçəklərin bünövrəsində çox vaxt qırmızı və ya bənövşəyi xallar olur.Çiçəkləri uzunömürlü deyil,səhər onların kağıza bənzər ləçəkləri açılır,axşam tökülür,solmuş çiçəklərin yerinə iyunun əvvlindən avqustun ortalarınadək yeni qönçələr əmələ gətirir.

Ekologiyası
-----------

Buxurkolu əlverişli olmayan şəraitdə qeyri münbit,qumlu və əhəngli torpaqda,dəniz sahilində bitir.Kölgə və şaxtalar ona pis təsir göstərir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda park və bağçalarda,bəzi özəl həyətyanı sahələrdə rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Bitki aromoterapiyada,içkilərin,qənnadı məmulatlarının hazırlanmasında,ekstraktı qankəsici kimi,saçların bərkidilməsində,dəri xəstəliklərində istifadə edilir.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 524.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1763350
* Wikispecies: Cistus albidus
* APDB: 134953
* BOLD: 420960
* EoL: 2865595
* EPPO: CSTAL
* EUNIS: 168778
* GBIF: 7331435
* GRIN: 10630
* iNaturalist: 82673
* IPNI: 168163-1
* NBN: NBNSYS0200003565
* NCBI: 335163
* NZOR: 7b7f578e-8c0c-4723-993d-610eff5efe6a
* PalDat: Cistus\_albidus
* PFI: 3230
* Plant List: kew-2723264
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:168163-1
* Tropicos: 7600137
* uBio: 5830080
* WFO: wfo-0000607197

 |
**Sir Bani Yas adası** (*ərəb.* صير بنى ياس‎) — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə daxil olan Əbu-Dabi əmirliyinin bir parçası. Fars körfəzində yerləşən ada. Əbu-Dabi əmirliyi ərazisinə daxildir. Ölkənin cənub-qərbində yerləşir. Əbu-Dabidən 250 km aralıda yerləşir.

Təbiət
------

Sir Bani Yas
Sir Bani Yas adasının sahəsi 87 km²-dir. Ən iri yaşayış məntəqələri: Zar və Dasa. Adanın ərazisi əasən düzənlikdir. Ən hündür nöqtəsi 131 metrlik Karn Bu Naydar dağıdır. Adada çay yoxdur.

1971-ci ildən adada təbiət parkının təşkili üçün işlər görülür. 7 adanında daxil olacağ parkda Ərəbistan yarımadasında bir zamanlar yaşamış canlılar aləmini bərpa etməkdir. Adada təbii şəraitdə Qazella, adi köpgəröküz, kanna, qarna, Asiya dağqoyunu, dəvəquşu və zürafə yaşayır. Ən iri yırtıcılardan Hepard və Kaftarlarda vardır.

Ada həmdə dəniz qoruğu funksiyasını yerinə yetirir. Burada dəniz quşları, dəniz tısbağaları yumurta qoyur. Qoruğun ən böyük uğuru təbii şəraitdə Asiya hepardının bala verməsi olmuşdur.

Adanın sahil ərazilərində manqrov meşələri vardır.

İqlim
-----

Adanın iqlimi quru tropikdir. İl ərzində 10 – 20 mm yağıntı düşür. Yağıntı əsasən qış ayları müşahidə edilir noyabrdan martın əvvəllərinə kimi temperatur +25 °С olur. İyuldan Avqust ayları +45 °С temeratur müşahidə edilir.

Mənbə
-----

* Sir Bani Yas — Abu Dhabi Islands Archaeological Survey
* Desert Islands official website
* Desert Islands Resort & Spa Arxivləşdirilib 2015-12-18 at the Wayback Machine
**Nuklonlar** (*lat.* nucleus "nüvə") — atom nüvəsinin əsas komponentləri olan hissəciklər. Nuklonlara protonlar və neytronlar daxildir.

Elektromaqnit qarşılıqlı təsir nöqteyi-nəzərindən proton və neytron fərqli hissəciklərdir, çünki proton elektrik yüklüdür, neytron isə yüklü deyil. Bununla belə, atom nüvələrinin miqyasında həlledici olan güclü qarşılıqlı təsir nöqteyi-nəzərindən bu hissəciklər bir-birindən fərqlənmir, buna görə də **nuklon** termini meydana çıxdı, proton və neytron iki fərqli vəziyyət kimi qəbul edilməyə başladı. Nuklonun izospin vəziyyətlərinin xassələrinin oxşarlığı izotopik dəyişkənliyin təzahürlərindən biridir. Nüvədəki nuklonların sayı nüvənin kütlə miqdarı adlanır. Nuklonların sayı eyni olan fiziki sistemlərə (nüvələr, atomlar, molekullar) izobarlar deyilir; məsələn, 20Ne, 20Na atomları və 1H19F molekulu izobarlardır - bu sistemlərin hər birində 20 nuklon var.

Nuklonlar barion ailəsinə (N-barion qrupu) aiddir. Onlar məlum olan ən yüngül barionlardır.

Nuklonların xassələri
---------------------

| Adı | Təyinatı | Kütləsi, M eV | Sərbəst vəziyyətdə həyat müddəti | Elektrik yükü | İzospin proyeksiyası | Kvark tərkibi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Neytron | n 0 | 939.565 | 886 san | 0 | −1/2 | udd |
| Proton | p + | 938.2726 | > 2,9 ×1029 il | +1 | +1/2 | uud |

Ədəbiyyat
---------

* Christine A. Aidala, Steven D. Bass, Delia Hasch, Gerhard K. Mallot. The spin structure of the nucleon (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2013. — Vol. 85. — P. 655—691. — doi:10.1103/RevModPhys.85.655. — arXiv:1209.2803.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Kruqosvet · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 12152669r · GND: 4042777-8 · Microsoft: 172695262 · NKC: ph123361 |
**Conatan K. Arbakl** (*ing.* Jonathan Q. Arbuckle) — Cim Devisin yaratdığı "Qarfild" karikaturasında peyda olan uydurma personaj. O, "Qarfild və dostları" və "Qarfildin şousu" animasiya seriallarında görünüb, həmçinin iki filmdə aktyor Brekin Meyer tərəfindən canlandırılıb.

Haqqında
--------

Cim Devis bu personajı özünün təmsili kimi yaratmışdır. Karikatura ilk yaradıldığı vaxtlarda Con Arbakl baş qəhrəman idi və bu karikatura onun adını daşıyırdı. Sonralar Devis fikrini dəyişdi və diqqəti Conun ev heyvanı Qarfildə yönəltdi, bunun nəticəsində Qarfild hekayənin əsas personajı oldu, "Con" kimi bilinən karikatura isə "Qarfild"ə çevrildi. Bu karikaturada bəzi dəyişikliklər baş verdi, ev iti Spot-un adı Odi ilə əvəz olundu.

Bioqrafiya
----------

23 dekabr 1980-cü ildə nəşr olunmuş karikaturada Con Qarfildə 29 yaşı olduğunu deyir. "Qarfildin şousu" animasiya serialında isə onun 22 yaşı var.

Conun italyan əsilli olduğu güman edilir, çünki onun Tony Arbuccli adlı əcdadı mövcuddur.

O, və ev heyvanları onların yaradıcısı Cim Devis kimi İndiana ştatında yaşayırlar. Eynən Devis kimi o da karikatura peşəsi ilə məşğuldur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Degg, D.D.* "NEWLY DISCOVERED – DAVIS' PRE-GARFIELD GARFIELD". Daily Cartoonist. July 28, 2019. August 19, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 18, 2019.
2. ↑  "Garfield". İstifadə tarixi: 2021-11-10.
3. ↑  "Garfield". İstifadə tarixi: 2021-11-10.
4. ↑  "Garfield". İstifadə tarixi: 2021-11-10.
5. ↑  "Garfield". December 6, 2001. İstifadə tarixi: 2021-11-09.
6. ↑  *Boone, Brian.* "The Bizarre History of Garfield". Grunge. February 22, 2022. İstifadə tarixi: March 2, 2022.
7. ↑  "Garfield". 2021-11-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-10.
8. ↑  *Magnat, Julien.* T3000 // The Garfield Show. 1 sezon. 52 epizod. 23 December 2009. Cartoon Network.
9. ↑  "Garfield". garfield.com. İstifadə tarixi: 2021-11-10.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Aydın Məmmədov.

**Aydın Mirsaleh oğlu Məmmədov** (16 yanvar 1944, Kiş, Nuxa rayonu – 19 aprel 1991, Qax rayonu) — Dilçi, türkoloq, tənqidçi, siyasətçi.

Həyatı
------

Aydın Məmmədov 1944-cü ildə Şəkidə anadan olub. Orta məktəbdə müəllim işlәyәn daha A.Məmmədov elmi işçi, ictimai xadim vә siyasətçi olub. Azərbaycan türklərinin bu torpaqda eramızdan çox öncə yaşaması fikrini elmi yollarla isbat edәn Aydın Mәmmәdov "Sovetskaya turkologiya" jurnalının redaktor müavini vә Bədii Tərcümə Mərkəzinin rəhbəri kimi SSRİ-nin və bütövlükdə bütün dünya türklərinin bir-birini daha yaxından tanıması, onların doğmalaşması üçün bir sıra işlər görüb.

Ömrünün təxminən son onilliyini bütünlüklə ictimai-siyasi hadisələrə həsr edən A.Məmmədov 1988-ci ilin fevralından başlayan Azərbaycan Xalq hərəkatının ön sıralarında dayanıb.

Millət vəkili seçilәn A.Məmmədov milli birlik yaratmaq, azadlıq və demokratiya uğrunda hərəkat yolunda ciddi işlәr görüb.

Respublika Ali Sovetinin millətlərarası münasibətlər üzrə daimi komissiyasının sədri olub.

Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsinin sədr müavini olmuşdur.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyi katibliyi heyətinə seçilmişdir.

1991-ci il aprel ayının 19-da avtomobil qəzasında faciəli şəkildə həlak olmuşdur (Dilarə Əliyeva ilə).

Öz doğma Kiş kəndində dəfn olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Kərim Kərimli. "Nida ilə tamamlanan ömür cümləsi". Ədalət qəzeti. № 65 (3141). 18 aprel 2009-cu il.


1. 1 2  .
Nessi muzeyinin çölündə Nessinin maketinin düzəldilməsi
**Ness Gölü bədheybəti** (*ing.* Loch Ness Monster) və ya **Nessi** (*ing.* Nessie) — Şotlandiyanın Ness gölündə yaşadığı iddia edilən əfsanəvi heyvandır. Uzun adı Loch Ness Monster (Ness Gölü bədheybəti) sayılır. İlk dəfə 1933-cü ildə dünyada xəbər olsa da ,tarixi 6-cı əsrə gedib çıxır. Onun mövcudluğunu iddia edənlər onu Plesiosauria cinsinə aid edirlər .Ancaq elm adamları Nessienin həqiqətən var olduğuna inanmır.

Tarixdə
-------

### Müqəddəs Kolumba(6-cı əsr)

7-ci əsrdə Adomnan tərəfindən yazılmış "Müqəddəs Kolumbanın həyatı" əsərində bildirilir ki ,Ness çayında bir adam "su yırtıcısı" tərəfindən öldürülür .

### 1933-cü ildə Nessieni görənlər

22 iyul 1933-cü ildə George Spicer və onun arvadı yoldan keçən böyük bədənə sahib olan bir varlıq görürlər .
1933-cü ilin avqustunda gecə vaxtı Arthur Grant suiti və plesiosaurın hibridi olan və uzun boynu olan heyvan görür və o, iddia edir ki,Nessie də Arthuru gördükdən sonra gölə qayıdır .

Şəkillər və videolar
--------------------

### "Cərrahın şəkli" (1934)

1934-cu ilə aid olan bu şəkildə Nessienin başı ve boynu görwnwr. Şəklin belə adlandırılması onu çəkən Robert Kenneth Wilsonun öz adının istifadəsindən imtina etməsi olub. Bəzi alimlər bu şəklin saxta olduğunu, digərləri isə həqiqət olduğunu deyir. Hətta Alastair Boyd şəklin yalan olduğunu bildirsə də, bunun Nessienin də mövcud olmaması demək olmadığını bildirir. Şəkildə görünən varlığı fil və ya su quşları ilə müqayisə edirlər.


|  |  |
| --- | --- |
| П: | "Qorxu" portalı |

Kinolarda
---------

2007-ci ildə "Su atı" adlı film çəkilmişdir .

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Loch Ness Monster and the Surgeon's Photo". 2014-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 iyun, 2014.

Həmçinin bax
------------

Qar adamı

Xarici keçidlər
---------------

* Nessie haqqında əfsanə (ing.)


Vikianbarda Ness gölü bədheybəti ilə əlaqəli mediafayllar var.
**sebuhu**  toxunan cisimlərin nisbi yerdəyişməsi və ya cismin müxtəlif hissələrinin bir-birinə nisbətən yerdəyişməsi zamanı yaranan mexaniki müqavimət. Birinci halda sürtünmə xarici sürtünmə, ikinci halda isə daxili sürtünmə adlanır.

Sürtünmə prosesi
Toxunan cisimlər bir-birinə nisbətən sükunətdə olduqda yaranan sürtünməyə sükunət sürtünməsi, hərəkətdə olduqda isə kinematik sürtünmə deyilir. Sürtünmə qüvvəsi- toxunan səthlərin kələ-kötürlüyü və həm də bir-birinə sıxılması nəticəsində meydanə çıxan qüvvədir. Bir cismin digər cisim üzərində hərəkət zamanı yaranan və hərəkətin əksinə yönələn qüvvə sürtünmə qüvvəsi deyilir. Onun 3 növü var:

1. Sükunət
2. Sürüşmə
3. Diyirlənmə

Düsturu — **Fs=μ(mü)×m×g F=m×g**

μ(sürtünmə əmsalı) — adsızdır, Vahidi yoxdur, toxunan səthlərin növündən, kələ-kötürlüyündən, necə cilalanmasından asılıdır.

Fs<N(Həmişə)

Növləri
-------

Sürtünmə qüvvəsinin növləri üç yerə bölünür:

### Sükunət sürtünmə qüvvəsi

*Sükunət* sürtünmə qüvvəsi — cismə toxunan səthə paralel qüvvə təsir edən zaman yaranır və hərəkət etdirmək istəyən qüvvənin əksinə yönələrək onu kompensasiya etdiyindən cisim sürət ala bilmir. Sükunət sürtünmə qüvvəsinin maksimal qiyməti, ədədi qiymətcə cismi sükunət halından çıxaran qüvvəyə bərabərdir. Xarici qüvvə hərəkət nəticəsində meydana çıxan sürtünmə qüvvəsini tarazlaşdırdıqda cisim düzxətli bərabərsürətli hərəkət edir. Təbiətdə və texnikada sürtünmə həm faydalı, həm də zərərli olur.

### Sürüşmə sürtünmə qüvvəsi

*Sürüşmə* sürtünmə qüvvəsi — bir cismin digər cismin üzəri ilə sürüşməsi zamanı yaranan və hərəkətin əksi istiqamətində yönələn qüvvədir.

### Diyirlənmə sürtünmə qüvvəsi

Fs ilə işarə olunur və Fs=μN kimi təyin olunur. Burada μ (yunan hərfi mü)- sürüşmə sürtünmə əmsalıdır, vahidi yoxdur, toxunan səthlərin materialından və səthlərin hamarlıq dərəcəsindən asılıdır. N, cismi səthə sıxan təzyiq qüvvəsidir və bir çox hallarda bu, cismin çəkisinə bərabərdir.

*Diyirlənmə* sürtünmə qüvvəsi-bir cismin digər cisim üzərində diyirlənməsi zamanı yaranan qüvvədir və sürüşmə sürtünmə qüvvəsindən dəfələrlə azdır. Sürtünmə qüvvəsi elektromaqnit təbiətli qüvvədir.

Əsas düsturlar
--------------

* Fsürtünmə= μmg
* Ftəzyiq=mg
* F=MN
* a=F\m
* a=Mg
* Fmüq=av
* t=v0/a=mv/F
* F=mg
* S=v^2
* /2a
* 
* 
* 
* 
* 
*

Mənbə
-----

* Murquzov, M və b. Fizika, VII sinif, BAKI, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | BNF: 11941523z · GND: 4049098-1 · LCCN: sh85051971 · NDL: 00567505 · NKC: ph158522 |
**Urasa** - türk, anadolu və altay xalq mədəniyyətində və şamanizmdə nəfəs müalicəsi. İndiki vaxtda bir az da fərqli anlayışlarla qarışdırılaraq *üfləmə*adı verilən, fövqəltəbii güclərlə əlaqəya keçilərək tətbiq olunan müalicə üsulu. Urasalamaq; bu əməliyyatı etməyi ifadə edir.

Uraz
----

**Uraz** - türk mədəniyyətində və xalq inancında taleh deməkdir. **Uras, Oraz, Iraz** olaraq da deyilir. Bəxt, şans deməkdir. Təsadüfləri təşkil etdiyine inanılan, yaxşı və ya pis vəziyyətləri təyin edən mücərrəd gücdür. Urasa anlayışı ilə əlaqəlidir. Namus, şərəf, ləyaqət kimi mənaları da vardır.

Etimologiya
-----------

(Ur) kökündən törəmişdir. İşləmək, çıxarmaq mənaları vardır. Yuxu şərhi demək olan Yor təbiri ilə də əlaqəli görünməkdədir. Monqolca "Urıh", dəvət etmək deməkdir və fövqəltəbii gücləri çağırmağı ehtiva edər. **Uraz (Uras, Oraz, Iraz)** sözü taleh bəxt, şans deməkdir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Morfin** (*yun.* Μορφεύς; Μορφέας) — xaş-xaşın tərkibində olan opiumun (tiryək) əsas alkoloidi. Təbabətdə ən qüvvətli təbii ağrıkəsici kimi istifadə edilir.

Tarixçəsi
---------

Morfin ilk dəfə 1804-cü ildə əczaçı Fridrix Vilhelm Adam Sertürner tərəfindən Almaniyanın Paderborn şəhərində əldə edilmişdir. Fridrix Vilhelm Adam Sertürner əldə etmiş olduğu bu maddənin adını qədim yunan mifologiyasında tanrı Hipnosun oğlu yuxugətirən tanrı Morfeyin adından götürmüşdür. 1848-ci ildə isə Avqust Lavrenti tərəfindən onun düzgün molekul formulu təyin edilmişdir. Morfin inyeksiya iynələri 1853-cü ildən tətbiq edilməyə başlanılmışdır. Amerikada vətəndaş müharibəsi dövründə geniş istifadə edilməsi nəticəsində 400 min insan "ordu xəstəliyinə" (morfin asılılığı) düçar olmuşdur. 1874-cü ildə Londonun Müqəddəs Mariya hospitalının nəzdnində olan tibb məktəbində çalışmış ingilis kimyaçısı Rayt Alder tərəfindən morfindən hal-hazırda heroin kimi tanınan diasetilmorfin sintez olunmuşdur.

Alınma mənbəyi
--------------

Morfin və onun digər alkoloidləri təbiətdə xaş-xaş, stefaniya bitkilərində təsadüf olunur. Əsasən biosintez yolu ilə adı çəkilən bitkilərdən daha doğrusu tərkibində olan durğun sud mayasından (tiryək südündən) alınır: L-tirozin → L-DOFA → retikulin → salutaridin → tebain → kodein, bu keçidlər müvafiq fermentlərin təsiri ilə baş verir. Morfin praktiki olaraq kükürd və oksalat turşularının köməyi ilə bioloji materialdan suyun sıxışdırıb çıxarılması (isolə edilməsi) metodu əsasında əldə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Morphin wurde 1804 erstmals aus dem Opium isoliert, Österreichische Apothekerkammer, zugegriffen 17. November 2008". 2020-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-29.
2. ↑  Huxtable RJ, Schwarz SK.:*The isolation of morphine--first principles in science and ethics* Mol Interv. 2001 Oct;1(4):189–191. Volltext (HTML) Arxivləşdirilib 2008-08-29 at the Wayback Machine Volltext (PDF) Arxivləşdirilib 2023-07-29 at the Wayback Machine PMID 14993340
3. ↑  Wright, C.R.A. On the Action of Organic Acids and their Anhydrides on the Natural Alkaloids (12 августа 2003). Архивировано из первоисточника 6 июня 2004. Note: this is an annotated excerpt of Wright, C.R.A. (1874). "On the Action of Organic Acids and their Anhydrides on the Natural Alkaloids". Journal of the Chemical Society 27: 1031–1043. DOI:10.1039/js8742701031
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Quryevsk.
**Quryevsk sıyığı**-Manna yarmasının süd və çərəzlərlə qarışığından hazırlanır. Qaymaq, quru meyvələr də qatılır.

Tarixi
------

Rus mətbəxinin milli yeməyidir. XIX əsrdə ilk dəfə olaraq hazırlanıb. Qraf Dmitri Quryevin adından öz adını götürüb. Rusiya Federasiyasının Maliyyə Nazirinin adından götürüb. Onu ilk hazırlayan Zaxar Kuzminim idi ki, hansı ki, Quryevsk onun evində qonaq qalırdı.Sonra o Kuzmini öz sarayının aşbazı oldu.Bəzi fərziyyələrə görə isə Quryevsk özü bu sıyığın reseptini icad eləmişdir.

Haqqında
--------

Bu sıyıq III Aleksandrın ən sevimli yeməyi idi. 1888-ci ildə imperatorun qatarı aşan zaman ona məhz bu desert təqdim edilirdi. Ofisant qaymağı tökən zaman qatar resysdən çıxmış və qaymaq tökülmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Sıyıq
* Qarabaşaq sıyığı
* Manna yarması
* Noxud sıyığı
* Yulaf sıyığı

İstinadlar
----------

* ↑
* ↑ s:Москва и москвичи (Гиляровский)/Трактиры
* ↑ ГУРЬЕВСКАЯ КАША - Книга о вкусной и здоровой пище. www.e-reading.club. Проверено 7 февраля 2016.
**Marmaris Qalası** — Muğlanın Marmaris rayonunda yerləşən tarixi qala. Qala Sultan Süleyman Qanuni tərəfindən Rodosa səfəri zamanı qurulmuşdur. Marmaris Qalası Türkiyədə muzeyi olan nadir qalalardan biridir.

Tarixi
------

Yunan tarixçisi Herodotun yazdığına görə, Marmarisdə ilk şəhər divarları e.ə. 3000-ci ildə tikilmişdir. Lakin qalanın inşası ilə bağlı məlum olan yeganə yazılı mənbə məşhur Osmanlı səyyahı Övliya Çələbinin "Səyahətnamə" əsərindədir. XVII-ci əsrdə Muğla və ətrafını ziyarət edən Çələbi, Sultan Süleymanın Rodos səfərindən əvvəl qalanın inşasına göstəriş verdiyini və səfər zamanı qalanın Osmanlı ordusu üçün hərbi baza rolunu oynadığını söyləyir.

Qalanın mühüm bir hissəsi Birinci Dünya Müharibəsi zamanı fransız hərbi gəmisi tərəfindən dağıdılmışdır. 1957-ci ildə Fəthiyə zəlzələsi şəhəri demək olar ki, tamamilə dağıtdı. Yalnız qala və qalanı əhatə edən tarixi tikililər toxunulmaz qaldı. 1979-cu ilə qədər qalada Marmaris sakinləri yaşayırdılar.

Arxeoloji muzeyi
----------------

Marmaris qalası Türkiyədə muzeyi olan nadir qalalardan biridir. 1980-1990-cı illərdə bərpa olunan qala 1991-ci ildə Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən muzey kimi istifadəyə verilib. O vaxtdan bəri Marmaris Arxeologiya Muzeyi qalanın içərisində ictimaiyyətin ziyarətinə açıqdır.

Muzeydə gəmi, ümumilikdə 18 otaq, fəvvarə, 7 qapalı məkan, 2 arxeologiya zalı və 1 etnoqrafiya zalı var. Muzeyin digər hissələri sərgi salonlarına və anbarlara bölünür.

Muzeyin arxeoloji bölməsində ellinistik, Roma və Bizans dövrlərinə aid müxtəlif amfora artefaktları sərgilənir.

Muzeyin etnoqrafiya bölməsində Osmanlı dövrünə aid müxtəlif əşyalar, sikkələr, alətlər və avadanlıqlar sərgilənir.

Muzey inventarında arxeoloji qalıqlar, sikkələr və etnoqrafik əsərlər kimi müxtəlif kateqoriyalar üzrə ümumilikdə 14 min 984 əsərin qeydə alındığı açıqlanıb. 2018-ci ilin ilk 5 ayında 19.708 turistin ziyarət etdiyi muzey, 2017-ci ilin statistikasına görə Türkiyədə ən çox gəlir əldə edən 22 muzey arasındadır.

Məkanı
------

Marmaris qalası Muğlanın Marmaris rayonunda, Egey dənizi ilə Aralıq dənizi arasındakı keçid zonasında yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Marmaris Castle & Museum". 2018-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-11.
2. ↑  "Marmaris Complete Travel Guide (2022)". Marmaris Traveller (ingilis). 2022-03-11. 2022-09-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-19.
3. 1 2 3  "Arxivlənmiş surət". 2018-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-11.
4. 1 2 3
**Üliger** (*Monqol*: **Улгэр**), monqol və buryat xalq mədəniyyətində nağıllara və mifoloji əhvalatlara verilən ümumi bir addır. Buryatlar və digər sibir qəbilələri arasında şifahi ənənələrinin əhəmiyyətli bir hissəsidir və digər funksiyaları arasında, Buddist əhvalatlarını şifahi olaraq çatdırmaq üçün də istifadə edilmişdir. Şifahi ənənə göz önünə alındığında, monqol ədəbiyyatında ağızdan ağıza köçürülən hekayələrin əhəmiyyətli bir qisimini meydana gətirərlər. Bu əhvalatlar, "**Ülgerci**" və ya "**Üligerçin**" (*İngilis:* ulgerchi və ya uligershin) deyilən kəslər tərəfindən xüsusilə yaylı alətlər yoldaşlığında oxunur.

Üliger (Türkçe "Ülger") sözü şeir şəklindəki nağıl, fövqəladə öykü mənasını verər. Nəsilə nəsilə köçürülən əhvalatlardan ibarətdir. Monqolustanda 1960-ci ildə Üligerləri yığmaq üçün "Üliger Evi" (*Monqol*: **Улгэрийн танхим**, *Rus*: **Палата Ульгэров**) adı verilən xüsusi bir müəssisə yaradıldı. Burada hal-hazırda 250dən çox Üliger'in olduğu bilinməkdədir.

Mövzular
--------

Üligerler ümumiyyətlə tarixi və mifolojik qəhrəmanların əfsanələrini izah edərlər. Ümumiyyətlə qış aylarında tonqal ətrafında izah edilən bu əhvalatlarda ortaq bir motiv olaraq şəri ümumiləşdirən "Manqus" adlı bir əjdaha var.

Maraq görən Üligerler, Çingiz Xana istinad edilən hekayələr, atalar sözləri və dastanları da ehtiva edər. Gezer Xan Dastanı kimi uzun nağıllar günümüzdə belə monqol üligerçiler tərəfindən bu gün də əzbərdən oxunur. Geser Dastanı, yalnız monqol folklorunun bir hissəsi deyil, eyni zamanda Tibet və Çin tarixinin də ortaq ünsürüdür. Ancaq, növün şifahi təbiəti səbəbiylə, çox sayda variantlarının hər zaman olduğu rahatlıqla deyilə bilər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici keçidlər
---------------

* Türk Əfsanə Lüğəti / Türk Söyləncə Sözlüyü (Azəri dilində)
**Yer Tanrı** - türk və altay xalq inancında və mifologiyasında yer tanrısı. **Yertengri** və ya **Certenger** olaraq da deyilər. Bəzən şərri və eqoist düşüncələri təmsil edir. Göy Tanrı yanında ikinci planda qalar. İnsan formalı olaraq çox təsvir edilməmişdir. Ancaq çox vaxt qadın cildində qəbul edilir. Yer üzü və ya Dünya "Yertinç / Yerdinç" olaraq ifadə edilər.

Yer Tanrıya ağ toyuq qurban edilir. Bəzən də balıq, qoyun və ya öküz qurban verilir. Xüsusilə başı torpağa basdırılar. Bəzi nağıllarda isə zəif və çəlimsiz uşaqlar ana ataları tərəfindən torpağa basdırılarlar, bu uşaqlar orada güclənər və üç gün sonra bir igid kimi çıxarlar.

Sonsuz qadınlar müqəddəs bir ağacın altında Yer Anaya dua edərlər. Yer Ana nağıllarda qəhrəmanları sağ sinəsindən iki sol sinəsindən bir dəfə əmizdirər və igid inanılmaz bir gücə qovuşar.

Yakut qəhrəmanlıq dastanlarında, irəlidə yenilməz olacaq igidlər, uşaqlıqda çəlimsiz və zəifdirlər. Hətta ana-ataları belə, onları qəbul etmək istəməzlər. Ancaq torpağı qazıb, bu uşaqları torpağa basdırdıqdan sonra, Yer Tanrı (Yer Ana)dan bəslənərək güclənən bu uşaqlar, inanılmaz güclü və yaraşıqlı əfsanəvi qəhrəmanlara çevrilərlər. Anadoluda bəzi bölgələrdə bu gün belə dəlileri quyuya atmanın mənası da budur. Yer ilahəsini göstərən hər hansı bir şəklin olmadığı deyilər. Ancaq bəzən onu böyük bir qayın ağacının gövdəsində yaşayan ağ saçlı qadın şəklində izah edərlər. Bu ağacın budaqları, insanlara ən gözəl atları hədiyyə göndərən ruhun sahib olduğu göylərə qədər uzanar.

Yerəh Xan
---------

**Yerəh Xan** - türk və altay mifologiyasında ailə tanrısıdır. Yer Tanrı anlayışı ilə əlaqəli bir varlıqdır. Ailəni və evi qoruyar. Soğanı sevdiyi üçün soğanların yanına özünə qurban aşı buraxılar. Söz, yerləşmək feli ilə eyni köktendir. Monqolcada "Yeröh" dilək mənasını verər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, e-Kitab (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
* Türk Mifologiyası Ensiklopedik Lüğət, Cəlal Bəydili, Yurt Nəşriyyat

Həmçinin baxın
--------------

* Torpaq Ana
*Aerozol* (yun. aer- hava və soel - cisim) - havada asılı vəziyyətdə olan müxtəlif böyüklükdə və formada, kimyəvi tərkibi, habelə fiziki xassələrinə görə başqa-başqa olan ən kiçik hissəcik (toz, buz kristalı, duz, mikroorqanizm və s.).

Aerozol duman və bulud əmələ gəlməsi üçün zəruri olan kondensasiya nüvəsi rolunu oynayır.

Duman və bulud aerozollardır
**Aerozol** — qaz mühitində (adətən havada) asılı vəziyyətdə olan bərk və maye hissəciklərdən ibarət dispers sistem. Bitki tozcuqları ilə doymuş hava, tüstü, duman, tozlu hava təbii aerozollar sayılır. Yalnız tüstü kiçik bərh hissəciklərdən və çox az dərəcədə su damcılarından və qatrandan əmələ gəlmiş asılqan, duman isə yalnız bir mayedən – sudan əmələ gəlmiş aerozoldur. Dumanda, tüstüdə və digər aerozollarda hissəciklərin diametri 1-dən 100 mikrometrə qədər olur. Hava axını, külək onları qarışdırır və yerə düşməyə imkan vermir. Aerozollar təbiətdə və insan həyatında müsbət rol oynayır. 

Bitkilərin çoxu çiçək tozcuqlarının aerozolu ilə tozlanır, duru yanacaqlar və bərk yanacaqların çoxu aerozol şəklində yandırılır, bitki ziyanvericilərinə qarşı kimyəvi aerozollarla mübarizə aparılır.

Xassələri
---------

Bağlı qabda sabit temperaturda aerozolların hissəcikləri tədricən çox yavaş-yavaş çökür. Bu zaman onların ikinci bir qeyri-adi xassəsi meydana çıxır. Aerozolun hissəcikləri qabın dibinə deyil, divarına çökür. Səbəb sadədir. Aerozolların hissəciklərinin səthində elektrik yükü olur. Bir neçə hissəcik qabın dibinə çökdükdən sonra digərlərinə artıq orada yer olmur.

Aerozolların alınması
---------------------

Aerozollar iki yolla alına bilər: kondensasiya ilə və dispersləşmə ilə. İçərisində xlorid turşusu (HCl) olan sınaq şüşəsi götürək. Əgər havada heç olmasa ammonyakın izi olarsa, sınaq şüşəsinin ağzı açıldıqda onda kondensləşmə yolu ilə ammonium-xlorid (NH4Cl) əmələ gəlir. Verilmiş halda qaz halında maddələrdən bərk NH4Cl hissəcikləri əmələ gəlir.

Sement istehsalında, sement xammalının xırdalanması zamanı havada həmişə narın toz olur. Bu aerozol bərk hissəciklərin havada səpələnməsi – dispersləşməsi nəticəsində əmələ gəlir.

Aerozolların rolu
-----------------

Radioaktiv maddələr, silisium 4-oksid, alüminum oksid, qurğuşun, xrom tozu və s. ilə qarışıq texniki aerozollar çox ziyanlı olub ağır xəstəliklərə səbəb olur. Öskürmə və asqırma zamanı əmələ gələn bakteriyalı aerozollar yoluxucu xəstəliklərin, o cümlədən qripin yayılmasına səbəb ola bilər. Aerozollar təbiət hadisələrində, məişətdə, insanın istehsalat fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Buludların sıxlaşması, tarlaların kimyəvi maddələrlə çilələnməsi, tənəffüs yollarının müalicəvi aerozolların xeyrini əks etdirən hadisə və proseslərdir. Aerozollar həm də zərərli olur. Zavod borularından çıxan kiçik damcılar, qriplə xəstələnən adam öskürdükdə ətrafa yayılan viruslar – bunlar da aerozollardır.

Həmçinin bax
------------

* Aerofagiya
* Aerogel
* Aerologiya

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  M. Abbasov, S. Məşədibəyova, R. İbadov. Təbiət elmləri lüğəti, Bakı 2006, səh. 6
2. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.
**Elektrik induksiyası** — elektrik sahәsini xarakterizә edәn vektor kәmiyyәt; müxtәlif tәbiәtli iki vektorun cәminә bәrabәrdir: elektrik sahәsinin *intensivliyi (*{\displaystyle E}*) vә mühitin polyarlaşması (*{\displaystyle P}*)*. *Qauss vahidlәr sistemindә*     

{\displaystyle \mathbf {D} =\mathbf {E} +4\pi \mathbf {P} }

BS-dә

{\displaystyle \mathbf {D} =\varepsilon \_{0}\mathbf {E} +\mathbf {P} }                    

burada {\displaystyle \varepsilon \_{0}} – elektrik sabiti vә ya vakuumun dielektrik nüfuzluğu adlanan ölçülü konstantdır.

Seqnetoelektrik xassәlәrә malik olmayan izotrop mühitdә zәif sahәlәrdә polyarlaşma vektoru sahәnin intensivliyi ilә düz mütәnasibdir. Qauss sistemindә

{\displaystyle P=\chi \_{e}E}

burada {\displaystyle \chi \_{e}} – *dielektrik qavrayıcılığı* adlanan ölçüsüz sabit kәmiyyәtdir. Seqnetoelektriklәr üçün dielektrik qavrayıcılığı {\displaystyle E}-dәn asılı olduğuna görә {\displaystyle P} vә {\displaystyle E} arasındakı әlaqә qeyri-xәttidir.

{\displaystyle D=(1+4\pi \chi \_{e})E=\varepsilon E}                

{\displaystyle \varepsilon =1+4\pi \chi \_{e}}                           

kәmiyyәti maddәnin *dielektrik nüfuzluğu* adlanır.

BS-də

{\displaystyle P=\chi \_{e}\varepsilon \_{0}E}

{\displaystyle D=\varepsilon \_{0}\varepsilon E}

{\displaystyle \varepsilon =1+\chi \_{e}}

Elektrik induksiya vektorunun daxil edilmәsinin mәnası ondan ibarәtdir ki, istәnilәn qapalı sәthdәn keçәn {\displaystyle D} vektoru seli (axını) {\displaystyle E} vektoru seli kimi verilәn sәthlә mәhdudlanan hәcm daxilindәki bütün yüklәrlә deyil, yalnız sәrbәst yüklәrlә tәyin edilir. Bu, bağlı (polyarlaşmış) yüklәri nәzәrә almamağa imkan verir vә bir çox mәsәlәlәrin hәllini sadәlәşdirir.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD
Türk və altay mifologiyasında iştirak edən əfsanəvi dənizlər belədir.

1. **Ağ dəniz**
2. **Göy dəniz**
3. **Od dəniz**

Ağ dəniz
--------

**Ağ dəniz,** türk, anadolu və altay mifologiyasında sonsuz okeandır. Müxtəlif türk dillərində **Akdeniz, Aqtengiz, Ağdingiz, Ağtines** olaraq da deyilir. **Surtengis** və ya **Suratines** sözləri də istifadə edilər. Dünyanın sonunda iştirak edər. Dünyanın sonunda iştirak edən və ya əhatə edən digər dəniz isə Göy dənizdir. Ağ Dənizin və Göy dənizin də kənarında Od dəniz (atəş dənizi) vardır. Ağ dəniz və Göy dəniz məntiqinə uyğun olaraq, göydə Altınqazıxın (Dəmirqazıxn) ətrafında dönən Ağboz At və Göyboz At vardır, yenə eyni məntiqlə Çingiz Xan ölməmişdən əvvəl ölkəni oğulları arasında Ağ Orda və Göy Orda olaraq ikiyə bölmüşdür.

Göy dəniz
---------

**Göy dəniz,** türk və altay mifologiyasında dünyanın sonunda olan okeandır. Köktengiz və ya Gökdeniz olaraq da deyilər. Dünyanın sonunda iştirak edər. Bu dənizdə və ya sahillərində yaşayan Hanlara əlçatmaz. Ağ dənizin və Göy dənizin də kənarında Od dəniz vardır.

Od dəniz
--------

**Od dəniz,** türk və altay mifologiyasında atəş dənizi. **Odtengiz** və ya **Odtalay** (atəş okeanı) olaraq da bilinər. Ateşten bir dəniz şəklindədir. Atəş çayları bura tökülür. Maraqlı bir şəkildə yeraltındakı Maqma layını xatırladır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Gün Ana** - türk və altay mifologiyasında Günəş Tanrıçası. **Kün Ana** və ya **Günəş (Küneş) Ana** olaraq da bilinər. Bəzən **Yaşık Ana** da deyilir. Monqollar **Nar (Nara) Ece** deyirlər. Altay türklərinin inancında göy aləminin ən yüksək qatında oturan, günəş tanrıçası olaraq görülə biləcək müqəddəs bir varlıqdır. Bu inanca görə Gün Ana insanların ilk böyük anası və Ay Ata ilk böyük atasıdır. Göyün yeddinci qatında oturar. Türklərlə də əlaqəli bəzi ön Asiya kültürlerinde dişi olaraq qəbul edilmişdir. İndiki vaxtda qızlara Günəş adının verilməsinin səbəblərindən biri də budur. Türklərdə günəş istinin ay isə soyuğun simvoludur. Ural Batır əfsanəsində göy ilahı Samravın iki arvadı vardır birinin adı Kuyaş Anadır. (Digəri də Ay Anadır.)

Ziya Gökalp belə deməkdədir: "Qədim türk tələqqisine görə, xaqanla xatun göy ilə yerin övladlarıdır. Günəş Ana ilə Ay Ata onların göy üzündəki nümayəndələri idi. Xaqanın müməssili olan Ay Ata, göy üzünün altıncı qatında,
xatunun müməssili olan Gün Ana isə daha üstdə, səmanın yeddinci qatında idi.

Mənbə
-----

* Murat Uraz, Türk Mifologiyası
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
* Ziya Gökalp, Türk Medeniyeti Tarihi II, İstanbul, 1974, s. 211.

Həmçinin baxın
--------------

* Kuyaş
Ətriyyatlar
**Ətriyyat** — çeşidli otlardan, bitkilərdən, ağaclardan, çiçəklərdən istifadə etməklə müxtəlif ətirli maddələrdir. Çox zaman ətriyyat dedikdə incə rayihəli, gözəl ətirli, zərif qoxulu, ətirli maddələr - mayelər, sular, yağlar, məlzəmələr nəzərdə tutulur. Ətriyyatlardan əsasən kosmetik məqsədlə parfümeriya kimi də istifadə olunub. Onlardan xəstəliklərin müalicəsində də istifadə olunur.

Azərbaycanda ətriyyatın inkişafı
--------------------------------

Azərbaycan əttarlarının hazırladıqları müxtəlif təyinatlı ətriyyat maddələrindən Avropa ölkələrinin kral saraylarında xüsusilə məşhur olduğu barədə tarixi qaynaqlarda kifayət qədər məlumatlara rast gəlmək mümkündür. Azərbaycanın 9 iqlim qurşağına malik olması burada dünyanın bir çox ölkələrində rast gəlinməyən nadir çiçək və otların yetişməsinə şərait yaratmışdır.

Ətriyyat maddələri təbabətdə
----------------------------

Qədim zamanlardan bu günümüzə kimi insanlar bu və ya digər cismani narahatlıqlar, müxtəlif xəstəliklər zamanı ətriyyat maddələrindən istifadə edərək şəfa tapmışlar. Məsələn, bənövşə yağı əsasən ürək ağrıları, ürək döyüntüləri, qəlb sıxıntıları və narahatlıqlarında istifadə olunub. Qızılgüldən alınan gülab maddəsi isə qan təzyiqini, sinə ağrılarını, ürək döyüntüsünü aradan qaldıran ən təsirli vasitədir. Süsənbər çiçəyinin ləçəklərindən alınan şirə isə həm bəzi daxili xəstəliklər- mədə xorası, bağırsaq narahatlığı, həzm prosesinin pozulması hallarında dərman kimi işlənmiş, həm də uzun müddətli və cazibədar rayihəsi olan ətriyyat kimi tanınmışdır.

İbn Sinanın "Həkimlik sənətinin qanunları" adlı kitabında isə əttarların hazırladıqları məhsulların şəfaverici və insanlarda xoş duyğular yaratmaq xüsusiyyətləri barədə zəngin məlumat verilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ofis üçün ətir
2. ↑  "Əttarlıq - dərdlərə dərman". 2010-12-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-21.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Ətriyyat ilə əlaqəli mediafayllar var.
Nyukomenin 1712 atmosfer buxar mühərrikinin animasiya diaqramı.
Nyukomenin mühərrikinin qravürası. Bu şəkil, Henri Beatonun 1717-ci il tarixli qravürasının dəyişdirilmiş surəti olan Desagliers's A Course in Experimental Philosophy, 1744-dəki rəsmdən kopyalanıb. Bu, ehtimal ki, Nyukomenin 1714-cü ildə Uorşikdə yerləşən Qrief kömür şaxtasında quraşdırılmış ikinci mühərrikidir.
**Nyukomenin buxar maşını** — mədənlərdə su vurmaq üçün istifadə edilən və XVIII əsrdə geniş yayılan buxar-atmosfer maşını.

Tarixi
------

Turbin tipli buxar maşını (eolipile) eramızın əvvəl I əsrində İsgəndəriyyə Heron tərəfindən icad edilmişdir, lakin unudulmuş bir oyuncaq olaraq qaldı və yalnız XVII əsrin sonunda buxar mühərrikləri yenidən həvəskarların diqqətini çəkdi. Denis Papin təhlükəsizlik klapanı olan yüksək təzyiqli buxar qazanını icad etdi və silindrdə daşınan pistondan istifadə ideyasına öncülük etdi. Lakin Papen praktiki həyata keçirə bilmədi.

1705-ci ildə ixtisasca bir dəmirçi olan Tomas Nyukomen tinker C. Kouli ilə birlikdə su nasosu (su qaldırıcı) üçün buxar mühərriki düzəltdi, təkmilləşdirmə təcrübələri düzgün işləməyə başlayana qədər təxminən on il davam etdi (1712). ). 8 at gücünə malik maşın 80 metr dərinlikdən suyu qaldırdı:184. Göründüyü kimi, Newcomen Papendən əvvəllər əldə etdiyi eksperimental məlumatlardan istifadə etdi, o, silindrdəki pistonda su buxarının təzyiqini öyrəndi və pistonu ilkin vəziyyətinə qaytarmaq üçün əvvəlcə buxarı əl ilə qızdırıb soyudu.

Bununla belə, Nyukomen öz ixtirası üçün patent ala bilmədi, çünki buxar su qaldırıcısı 1698-ci ildə Nyukomenin sonradan əməkdaşlıq etdiyi T. Severi tərəfindən patentləşdirilib, çünki Severinin patenti Parlament Aktı ilə 1733-cü ilə qədər qüvvədə idi. Nyukomenin cihazı su qaldıran nasosu olan bir porşenli buxar mühərriki idi və açıq-aydın o qədər də səmərəli deyildi, çünki konteynerin soyudulması zamanı hər dəfə buxarın istiliyi itirilirdi və işləmək olduqca təhlükəlidir: yüksək buxar təzyiqinə görə , mühərriklər bəzən partlayırdı. Bu cihaz həm su dəyirmanının təkərlərini fırlatmaq, həm də mədənlərdən suyu çıxarmaq üçün istifadə edilə bildiyi üçün ixtiraçı onu "mədənçinin dostu" adlandırıb.

Porşenli buxar mühərriki olan Newcomen su qaldırıcı nasosları İngiltərədə və digər Avropa ölkələrində dərin su basmış mədənlərdən suyun vurulması üçün istifadə olunurdu ki, onsuz iş mümkün deyildi. 1733-cü ilə qədər onlardan 110-u alınmışdı, onlardan 14-ü ixrac üçün idi. Bəzi təkmilləşdirmələrlə onlardan 1454-ü 1800-cü ilə qədər istehsal edilmiş və 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər istifadədə qalmışdır[4]. Rusiyada ilk Newcomen maşını 1777-ci ildə Kronştadtda dok suyu boşaltmaq üçün ortaya çıxdı. Watt-ın təkmilləşdirilmiş maşını, aşağı keyfiyyətli kömür bolluğu olan Newcomenin maşınının yerini tuta bilməzdi. Xüsusilə, 1934-cü ilə qədər İngiltərədəki kömür mədənlərində Newcomen maşınlarından istifadə edilmişdir:186.

İstinadlar
----------

1. 1 2
2. ↑  Hulse, David H: The Early Development of the Steam Engine; TEE Publishing, Leamington Spa, U.K. 1999 ISBN 1-85761-107-1
3. ↑  L.T.C. Rolt and J. S. Allen, *The Steam engine of Thomas Newcomen* (Landmark, Ashbourne, 1997), 44.
Qızıl 5-lik 1899-cu il, üzü
Qızıl 5-lik 1899-cu il, arxası
**Sikkə** — metaldan və ya başqa materialdan düzəldilmiş müəyyən forma, kütlə və dəyərə malik pul kütləsidir. Hazırda xırda pul kimi işlənən, eləcə də kolleksiya, xatirə və investisiya sikkələri buraxılır. Adətən sikkələr dairə formasında hazırlanır.

Sikkənin üzərində zərb olunduğu yer, tarix, hökmdarın və ya ilahların təsviri, mühüm tarixi hadisə təsvir oluna bilər.

Etiomologiya
------------

Sikkə sözu ərəb mənşəli sözdur. Dilimizə ərəb işğalından sonra keçmişdir.

Tarix
-----

İlk sikkələr demək olar ki, e.ə. VII əsrdə qədim Çin və qədim Lidiya dövlətində meydana gəlmişdir. İlk qızıl sikkələr 2500 il bundan əvvəl Lidiyada (Kiçik Asiyanın qərb hissəsi) yaranıb*.* İlk dövrlərdə tədavüldə eyni zamanda qızıldan və gümüşdən düzəldilmiş sikkələr olmuşdur. Sonuncu Lidiya hökmdarı Krez haqqında belə bir deyim qalıb: "Krez kimi varlıdır".

Sikkələrin forması
------------------

Sikkələr adətən dairəvi yumru formada olur. Ancaq istisna olaraq bir çox sikkələr dördkünc, düzbucaqlı, kənarları çıxıntılı və.s ola bilir. Sikkənin üz tərəfi avers, əks tərəfi isə revers, kənarı isə qurt adlanır. Sikkənin korlanmasının qarşısını almaq məqsədilə "qurt" kəsikli edilir.

Maraqlı fakt
------------

1794-cü ildə kəsilmiş 1 dollarlıq gümüş Amerika sikkəsi , 2016-cı ildə Londonda 10 miloyon dollardan baha qiymətə auksiona çıxarılmışdı.

Ən məşhur sikkələr
------------------

**Qızıl ekyu**- bu sikkə 1266-cı ildən hazırlanmağa başlanıb və Fransanın ilk sikkələrindəndir.

**Qiyena**- İngilis qızıl sikkəsidir.1663-1817-ci illərdə çıxarılıb.Sonra onu soveren sikkəsi əvəz edib.Olk dövrlər onun hazırlanması üçün qızılı Qvineyadan gətirirdilər.Ona görə də sikkənin adı Qvineyadır.

**Qulden**-XIII əsrdə Avropada çıxan pul vahididir.Bu pul Almaniya,Fransa,Niderland və s. ölkələrdə məşhurdur.

**Krona-**Bir çox ölkələrin qızıl sikkəsidir.İlk dəfə XIV əsrdə Fransada , sonra isə 1523-cı ildə İngiltərədə buraxılıb.

**Eskudo**-XVI əsrdə çıxmış ispan qızıl sikkəsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-18.
2. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-18.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-18.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-18.
**Töz Xan** - türk və altay mifologiyasında atalar tanrısı. **Tös Xan** da deyilir. İnsanlığın ata və analarını təmsil edir. Göylərdə yaşayır. Töz ruhlarının rəhbəri olaraq qəbul edilir. Əlində oxu və yayı olan bir ovçu görünüşündədir.

Töz Anlayışı
------------

**Töz** - türk, monqol və altay şamanizminde totem mənasını verir. **Tös** olaraq da deyilər. Ümumi olaraq (bir-biriylə əlaqəli) iki mənası vardır.

1. Onqon. Bir birliyi işarələyən heyvanın simvollaşdırılmış heykəli və ya ikonu. Hər oymağı qoruyan bir heyvan vardır. Gul iyəsi ilə əlaqəli bir anlayışdır. O soyun ulu atası sayılan bir varlığı simvollaşdırır. Bu varlıqların ruhları əzəldən bəri vardırlar. Bəzən dağlar da töz olaraq qəbul edilir.
2. Cövhər. Dəyişmədən qalan, əslində dəyişənlərin belə içində sabit olan qisim. Əsas, təməl, əsl. Monqolca "Tov", mərkəz deməkdir. Fəlsəfədə bir varlığın həqiqi mahiyyətinin onun görünüşündən fərqli olub olmadığı daim mübahisə mövzusudur.

Tözler ikiyə ayrılar:

A. **Aruğ (Arı) Töz:** Yaxşı ruhların təmsil edildiyi tözlər.
B. **Qaruğ (Qara) Töz:** Pis ruhların təmsil edildiyi tözlər.

Etimologiya
-----------

(Töz/Tös) kökündən törəmişdir. Cövhər kimi mənalar daşıyar. Mənşə, başlanğıc mənalarını saxlayar. Tüzə sözü qanun mənası da ehtiva edər. Tos kökündə monqolcada şəkil və görünüş mənaları da daxildir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Leontyev paradoksu** (*ing.* Leontief's paradox) — 1947-ci il üçün ABŞ-ın xarici ticarətini təhlil edərkən Hekşer-Olin nəzəriyyəsini təkzib edən bir müşahidə. Leontyev güman edirdi ki, ixracda kapital tutumlu malların payı artacaq, əmək tutumlu mallar isə azalacaq. Əslində ABŞ-ın ticarət balansını təhlil etdikdə əmək tutumlu malların payı azalmayıb, əksinə, 1947-ci ildən bu yana daha sürətlə artmaqdadır. Paradoksun mahiyyəti budur.

Leontyev paradoksunun həlli ondan ibarətdir ki, düzgün tədqiqat xarici ticarətin iki faktorlu deyil, çoxfaktorlu modelini tələb edir. ABŞ-ın idxal etdiyi malların əmək intensivliyi kifayət qədər yüksəkdir, lakin malların dəyərində əməyin qiyməti ABŞ ixracından xeyli aşağıdır. Birləşmiş Ştatlarda əməyin kapital intensivliyi əhəmiyyətlidir, yüksək əmək məhsuldarlığı ilə birlikdə bu, ixrac tədarüklərində əməyin qiymətinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Bu, xidmətlərin payının, əməyin qiymətlərinin və ABŞ iqtisadiyyatının strukturunun artımı ilə bağlıdır (ABŞ Əmək Departamentinin məlumatına görə, 2007-ci ilin fevral ayına olan məlumata görə, sənaye sektorunda işləyən 137,4 milyon nəfərdən 22,5 milyonu qeyri-kənd təsərrüfatı sektoru məşğul olub). Bu, ixrac istisna olmaqla, bütün Amerika iqtisadiyyatında əmək intensivliyinin artmasına gətirib çıxarır.

Ədəbiyyat
---------

* *Leontief, Wassily.* Domestic Production and Foreign Trade; The American Capital Position Re-Examined. 97 (Şablon:Нп3). 1953. 332–349.
* *Baldwin, Robert E.* Determinants of the Commodity Structure of U.S. Trade. 61 (The American Economic Review). 1971. 126–146.
* "Leontief Paradox". İstifadə tarixi: 2007-11-05.
**Kaldaz xanım** - türk və altay mifologiyasında od ilahəsi. Başqa bir görüşə görə mal və iribuynuzlu heyvanların qoruyucusudur. Əmrindəki olan canlılara *Kaldazın* adı verilər.

### Kaldazınlar

**Kaldazın** - türk və altay xalq inancında atəş cini. Odun içində oynayır. Qısa boyludur. Saqqalı yeddi qarışdır. Saqqalları kirpi oxu kimidir. Sarı bir samura çevrilə bilər.

Taz xanım
---------

**Taz xanım** - türk və altay mifologiyasında göy tanrıçasıdır. Tez xanım olaraq da bilinər. Ülgenin arvadı olaraq keçər. Ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti keçəl olmasıdır. Tuvalılarda qartala Tas adı verilər və Taz xanım ilə əlaqəlidir. Monqolcada kərkəs quşuna Tas/Tasu deyilməsi də yenə bu quşun keçəl bir görünüşünün olmasıyla əlaqəlidir. Tazlıq (keçəllik) tamamilə türk mədəniyyətinə aid olan diqqətə çarpan şəkildə ortaya çıxan bir güc simvoludur. Tazşa və Keloğlan ilə əlaqəli olaraq ələ alına bilər. Taskıl, Tazaqan kimi dağ adları yenə bu mövzuyla əlaqəlidir.

Etimologiya
-----------

Monqolca Qal (atəş) və Hal/Xal sözü ilə əlaqəlidir. Bundan başqa Kal/Kel kökü keçəllik ifadə edər. Kal (atəş) və Daz (keçəl) sözlərinin birləşmiş halıdır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
*Essay on the production of wealth*, 1821
**Robert Torrens** (*ing.* Robert Torrens; {{DVTY}} şablonu boşdur ) — Britaniya ordusunun zabiti və iqtisadçısı.

Bioqrafiyası
------------

Robert Torrens 1780-ci ildə anadan olub.

1 fevral 1796-cı ildə Böyük Britaniya Kral Dəniz Qüvvələrində dəniz qüvvələrinin ikinci leytenantı, 1837-ci ildən isə polkovnik rütbəsi ilə xidmətə başlayıb. O, 1811-ci ildə sayca çox olan danimarkalılara qarşı Anholt adasının müdafiəsində xüsusilə fərqlənmiş, daha sonra yarımadada xidmət etmiş, burada İspaniya legionunun polkovniki təyin edilmiş və 1834-cü ildə təqaüdə çıxmışdır. O, 1826-1827-ci illərdə İpsviç parlamentinin üzvü, 1831-1832-ci illərdə Eşburton parlamentinin üzvü və 1832-1835-ci illərdə Bolton parlamentinin üzvü seçilmişdir.

O, Avstraliyanın müstəmləkəçilik proqramlarının təbliğatçısı olan Globe qəzetinin ortaq sahibi və redaktoru idi. Əsgərlikdən asudə vaxtlarında iqtisadiyyatı müvəffəqiyyətlə oxuyub.

1818-ci ilin dekabrından London Kral Cəmiyyətinin üzvüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Robert Torrens // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907..* .
2. ↑  *Webb, Alfred.* A Compendium of Irish Biography (Dublin: M.H.Gill&son). 534–535.
**Yadigar Sadıqlı** (29 sentyabr 1968, Lənkəran) — Müsavat Partiyasının sabiq başqan müavini, başqanlığa sabiq namizədi, azərbaycanlı ictimai-siyasi xadim.

Həyatı
------

Yadigar Sadıqlı 1968-ci il sentyabrın 29-da Lənkəran şəhərində anadan olub. 1994-cü ildə M. Ə. Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetini tarix ixtisası üzrə bitirən Yadigar Sadıqlı, 2000–2010-cu illərdə Lənkəran Dövlət Universitetində çalışıb.

Fəaliyyəti
----------

2000-ci ildən Müsavat Partiyasının üzvü olan Yadigar Sadıqlı, 2004–2011-ci illərdə "Müsavat"ın Lənkəran şəhər təşkilatının sədri olub. 2011–2014-cü illərdə "Müsavat"da başqan müşaviri, 2014–2018-ci illərdə isə başqan müavini vəzifələrini tutub. 2014–2019-cu illərdə həmçinin Divan üzvü olub. Partiyanın 13 oktyabr 2019-cu ildə keçirilən IX qurultayında başqanlığa namizədliyini irəli sürüb, amma seçkilərdə Arif Hacılı qalib gəlib.

7 dekabr 2023-cü il tarixində bir qrup siyasətçi və siyasi fəal ilə birlikdə "Üçüncü Respublika Platforması" Hərəkatının təsis olunduğunu elan edən videoçarx yayımlamışdır.

13 dekabr 2023-cü il tarixində Müsavat Partiyası üzvlüyündən istefa vermişdir.

Yüzdən artıq elmi və publisitik məqalələrin müəllifi olan Y. Sadıqlının 2019-cu ilin dekabrında "**Tarixdən səhifələr** (məqalələr toplusu)", 2022-ci ildə isə "**Yaxın Şərq tarixi** (məqalələr toplusu)" adli ikinci kitabı nəşr olunub.

### Həbs edilməsi

2013-cü il iyunun 27-də Lənkəran şəhərində həbs edildi. O, rəsmi məlumatlara əsasən iyunun 25-də Lənkəran şəhərində çayxanaların birində mobil telefonla həmin şəhər sakini Rəşid Kərimovu vuraraq xuliqanlıq törətməkdə ittiham edildi. Həbs edilməsindən dərhal sonra yerli və beynəlxalq insan haqları qurumları tərəfindən siyasi məhbus hesab olundu. Lənkəran şəhər Məhkəməsinin 13 yanvar 2014-cü il tarixli Qərarına əsasən 6 il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi. Şirvan şəhər Apellyasiya Məhkəməsinin 22 iyul 2014-cü il tarixli Qərarına əsasən isə həbs cəzası 4 ilə, Ali məhkəmənin 13 yanvar 2015-cui il tarixli qərarı ilə 3 il 6 aya endirildi. 2 il 8 ay və 20 günlük həbsdən sonra 2016-cı il martın 17-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin əfv sərəncamı ilə azad edildi.

Həmçinin bax
------------

* Tofiq Yaqublu
* Qubad İbadoğlu

İstinadlar
----------

1. ↑  *modern.az.* "Azərbaycanda yeni siyasi təşkilat - III Respublika Platformasını kimlər yaradıb…". modern.az (az.). İstifadə tarixi: 2023-12-08.
2. ↑  *modern.az.* "Yadigar Sadıqlı Müsavatdan istefa verdi". modern.az (az.). 2023-12-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-13.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi bloqu

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Facebook |