recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kurosio cərəyanı** — Sakit okeanın şimal-qərb hissəsində şimala doğru axan isti okean cərəyanıdır. Cərəyan Atlantik okeanda Qolfstrim cərəyanı ilə oxşardır və Sakit okeanın şimal axınının bir hissəsidir. Qolfstrim kimi güclü bir qərb sərhəd axımıdır.

Fiziki xüsusiyyətləri
---------------------

Kurosio cərəyanı Luson adası, Filippin adaları və Tayvanın şərq sahillərindən başlayır və Şimali Sakit okean cərəyanının şərqə doğru birləşdiyi Yaponiyanı keçib, şimal-şərqə doğru axır. Cərəyan Qolfstrim cərəyanının analoqudur və isti, tropik suyu şimala doğru qütb bölgəsinə daşıyır. Cərəyan bəzən *Qara axım* kimi tanınır - kurosionun ingilis dili tərcüməsidir və suyunun dərin mavisinin bir mənbəyidir - və həmçinin, "Yaponiya cərəyanı" (日本 海流 *Nihon Kairyū*) kimi də tanınır.

Yaponiyanın cənubundakı Kurosio yolu hər günü bildirilməkdədir. Cərəyanın həmsərhədləri şimalda Şimali Sakit okean cərəyanı, şərqdə Kaliforniya cərəyanı və cənubda Şimali Passat cərəyanıdır. Kurosio cərəyanının isti suları dünyanın ən şimal mərcan rifi olan Yaponiyanın mərcan riflərini qoruyur. Yapon dənizinə daxil olan qolu Tsuşima cərəyanı (対 馬海 流 *Tsushima Kairyū*) adlanır.

Həmçinin bax
------------

* Kamçatka cərəyanı
* Şimali Sakit okean cərəyanı
* Yaponiya

Xarici keçidlər
---------------

* Asiya
* Okean suyunun hərəkəti

İstinadlar
----------

1. ↑  Japan Coast Guard. "Quick Bulletin of Ocean Conditions" Arxivləşdirilib 2022-08-03 at the Wayback Machine.
**Abbasov Əsgər Məmmədismayıl oğlu** (28 aprel 1916 – 9 fevral 1970) — teatr rəssamı, Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi (1964).

Həyatı
------

Əsgər Abbasov 28 aprel 1916-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1933-cü ildən Azərbaqycan Milli Dram Teatrında dekorçu rəssam kimi çalışmağa başlamışdır. 1933-1936-cı illərdə Bakı Rəssaqmlıq Məktəbində təhsil almışdır. Təhsil aldığı müddət ərzində əmək fəaliyyətinə də ara verməmişdir. 1945-1949 və 1956-1969-cu illərdə Azərbaycan Musiqili Komediya Teatrında baş rəssam işləmişdir.

Yaradacılığı
------------

Əsgər Abbasov Azərbaycan Milli Dram Teatrında işlədiyi dövrdə Mir Cəlalın "Mirzə Xəyal", Mixail Lermontovun "İki qardaş", K.Simonovun "Bizim şəhərli oğlan", Kondrat Krapivanın "Son gülən", S.Rəhmanın "Toy" pyeslərinin tamaşalarının quruluşçu rejissoru olmuşdur. Habelə, Səməd Vurğunun
"Fərhad və Şirin" pyesində və Sabit Rəhmanın "Xoşbəxtlər" komediyasında geyim eskizlərinin müəllifi olmuşdur.

Əsgər Abbasovun yaradıcılığının parlaq dövrü Musiqili Komediya Teatrına təsadüf edir. O, S.Ələsgərovun "Ulduz" (1957), Ü.Hacıbəyovun "Arşın mal alan" (1959) və "O olmasın, bu olsun" (1964), "Məşədi İbad", Z.Hacıbəyovun "Aşıq Qərib", S.Rüstəmov "Durna" (1965), Ş.Qurbanov və S.Ələsgərovun "Özümüz bilərik", M.Əlizadə və F.Əmirovun "Gözün aydın", İmre Kalmanın "Silva" (1960) və "Bayadera" tamaşalarının quruluşçu rəssamı olmuşdur.

Vəfatı
------

Əsgər Abbasov 9 fevral 1970-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Mükafatları
-----------

Əsgər Abbasov 1964-cü ildə Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  "ABBASOV Əsgər Məmmədismayıl oğlu" (Azərbaycan). ensiklopediya.gov.az. 17-9-2018 tarixində arxivləşdirilib.
2. 1 2 3 4 5 6  "Əsgər Abbasov" (PDF) (Azərbaycan). anl.az.  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib (PDF).
3. 1 2  "Abbasov əsgər Məmmədismayıl oğlu". 2021-06-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-19.
**Dəmir(II) sulfat**  FeSO4 (dəmir kuporosu) - qeyri-üzvi birləşmə, sulfat turşusunun dəmir duzu.

Fiziki xassələri
----------------

Dəmir (II) sulfat - susuz maddədir, rəngsiz, qeyri-şəffaf, olduqca higroskopikdir. Kristallohidratları higroskopikdir,şəffaf açıq mavi-yaşıl kristallardır, FeSO4•4Н2О tetrahidrat (rosenit) yaşıl, FeSO4•4Н2О monohidrat (smolnokit)rəngsizdir. Güclü büzücü dəmir dadı var.

Alınması
--------

Parçalanma temperaturu 680 °C –dən yuxarı
Dəmir (II) sulfatı durulaşdırılmış sulfat turşusunun dəmir ilə reaksiya zamanı almaq olar:

  

{\displaystyle {\ce {Fe{}+ H2SO4 -> FeSO4 + H2 ^}}}
Digər bir üsul, piritin oksidləşdirici yanmasıdır.

{\displaystyle {\ce {FeS2{}+ 3 O2 -> FeSO4{}+ SO2}}}
Sənayedə ilmenitdən titan oksid istehsalında yan məhsul kimi alınır.

Kimyəvi xassələri
-----------------

100 q suda 26,6 q susuz FeSO4 20 0C- də, 54,4 q FeSO4 56 0C –də həll olunur.
Dəmir (II) sulfat məhlulları oksigeninin təsiri ilə tədricən oksidləşir və dəmir (III) sulfata çevrilir.

{\displaystyle {\ce {12 FeSO4{}+ 3 O2{}+ 6 H2O -> 4 Fe2(SO4)3{}+ 4 Fe(OH)3 v}}}
480 0C-dən yuxarı temperaturda parçalanır.

  

{\displaystyle {\ce {4 FeSO4 -> 2Fe2O3{}+ 4SO2{}+ O2}}}

Tətbiqi
-------

Mürəkkəb istehsalında, boyanmada (yunun qara rəngə boyanmasında) dəmir kuporosu istifadə olunur. Tibdə dəmir çatışmazlığı anemiyasının müalicəsi və qarşısının alınması üçün dərman vasitəsi kimi tətbiq edilir. Kənd təsərrüfatında bağ ağaclarının püskürtülməsində istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. Волков А. И. Жарский И. М. Большой химический справочник. Современная школа, 2005. — 608 с.
2. Лидин Р. А. Справочник школьника. Химия. — М: 2003.
**Voronov novruzçiçəyi** (*lat.* Primula woronowii) — bitkilər aləminin erikaçiçəklilər dəstəsinin novruzçiçəyikimilər fəsiləsinin novruzçiçəyi cinsinə aid bitki növü.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, hündürlüyü 10 sm-ə qədər olan bitkidir. Yarpaqları tərsyumurtavari, kənarları kəsik dişli, yarıdan aşağı hissədə qısa saplağa tədricən daralmış, üst hissədən xırda və seyrək tükcüklü, alt hissədən əsasən damar boyunca sıx tükcüklüdür. Çiçəkləri çiçəkləmə dövründə yarpaq rozetləri üzərindən xeyli yüksəlirlər, çəhrayı, ağ, nadir hallarda daha tünd rəngli, diametri 2,5-2,7 sm; büküşü yastı, payları tərsyumurtavari, uzunluğu 1-1,3 sm, eni 1 sm-dir. Çiçəkaltlığı çox xırdadır. Çiçəksaplağı düz, 5-7 sm uzunluqda, sıx tüklüdür.

Yayılması
---------

BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi ovalığının rayonlarında aşağı dağ qurşağından orta, nadir hallarda yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Dağ meşələrində, kolluqların arasında bitir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15331958
* Wikispecies: Primula woronowii
* GBIF: 7463509
* iNaturalist: 742871
* Plant List: tro-26400633
* Tropicos: 26400633
* WFO: wfo-0001105524

 |
**Benni Edkins** (1 fevral 1934 – 17 aprel 2020[…]) — təqaüdə çıxmış Amerika Birləşmiş Ştatları Ordusunun əsgəri. 1966-cı ilin mart ayında Vyetnam müharibəsi zamanı etdiyi hərəkətlərə görə ABŞ ordusunun ən yüksək bəzəyi olan "Şərəf Medalı" ilə təltif olunur.

Həyatı
------

9-12 mart 1966-cı il tarixlərində Edkins A Shau Döyüşü əsnasında Şimali Vyetnam Ordusu qüvvələrinə qarşı 38 saat davam edən döyüş döyüşündə özünü fərqləndirdi. Göstərilən hərəkət zamanı Edkins birinci dərəcəli çavuş A-102, 5-ci Xüsusi Qüvvələr Qrupu, 1-ci Xüsusi Təyinatlı dəstə ilə bir kəşfiyyat çavuşu kimi xidmət edirdi.

Vəfatı
------

2020-ci ilin mart ayında Edkins, COVID-19 ilə xəstəxanaya yerləşdirildi və reanimasiya şöbəsinə yerləşdirildi və tənəffüs çatışmazlığı yaşadıqdan sonra ventilyatorda yatdı. Virusun ağırlaşması səbəbindən 17 aprel 2020-ci ildə 86 yaşında öldü.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Bennie G. Adkins // U.S. deaths near 100,000, an incalculable loss (ing.): They were not simply names on a list. They were us.. // *The New York Times* / J. Kahn Manhattan, NYC: The New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2020. P. 1, 12, 13, 14. ed. size: 1122400; ed. size: 1132000; ed. size: 1103600; ed. size: 648900; ed. size: 443000 ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X
2. 1 2 3  .
3. ↑  .
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Vostok.
**Vostok** — yelkənli Şlyup, Birinci Antarktika ekpedisiyasında 1819-1821-ci illərdə Faddey Bellinshauzenin rəhbərliyi ilə Antarktidanın kəşfində iştirak etmiş gəmi.

Gəminin tarixi
--------------

Gəmi ilk dəfə Sankt-Peterburqda 1818-ci ildə istifadəyə verilmişdir.

19 iyul 1819-cu ildə "Vostok" gəmisi II ranq gəmi kapitanı Faddey Bellinshauzenın və Mirnı gəmisinda isə Mixail Lazarevin rəhbərliyi ilə Kronştatdan dövrü düyna antarktik ekspedisiyasına yollanırlar. Onlar artıq 28 yanvar 1820-ci ildə Antarktida sahillərinə çatırlar. Sidneydə təmirdən sonra Sakit okeanın tropik hissəsində bir qədər üzdükdən sonra 12 noyabr tarixində kurs yenidən Antarktidaya götürülür. 22 yanvar 1821-ci ildə gəmilər 69° 53' c.e və 92° 19' q.u çatır. 5 avqusta çətin səyahətdən sonra gəmilər Kronşatata qayıdır.

751 gün ərzində 49723 mil (92300 km) məsafə qət edir. Bu ekspedisiyanın əhəmiyyəti atlıncı materikin kəşfi olmuşdur. Üstəlik 29 ada kəşf olunuş və çətin okeanoloji işlər görülmüşdür. Bununla bağlı hətta Rusiyada xüsusi medal hazırlanmışdır.

1828-ci ildə gəmi çıxdaş olunmuşdur.

Xatirə
------

Rusiya Bankının metal pulu, 1994 il.
Gəminin şərəfinə adlandırılmış obyektlər:

* Ekspedisiya zamanı (Polineziya) Sakit okeanda kəşf olunmuş ada.
* Antarktikada ada
* Antarktidada sahil
* Antarktidada yerləşən elmi-araşdırma stansiyası "Vostok"
* Merkuridə dağ sistemi
* SSRİ kosmik gəmiləri.

1994-cü ildə Rusiya Bankı «Birinci Rus Antarrktik ekspedisiyası» seriyasına daxil olan və üzərində "Vostok" gəmisinin əks olunduğu metal pul.

İstinadlar
----------

1. ↑  Быков Н.Г. Прожитое и пережитое. — М.: Андреевский флаг, 1996. — С. 5. — 352 с. — 5000 экз. — ISBN 5-85608-034-3.
2. ↑  Шлюп "Восток" Arxivləşdirilib 2018-09-01 at the Wayback Machine at sailhistory.ru  (rus.)
3. ↑  Batson R.M. Russell J.F. (1994), Gazetteer of Planetary Nomenclature, United States Geological Survey Bulletin 2129 Arxivləşdirilib 2021-03-20 at the Wayback Machine planetarynames.wr.usgs.gov
**Benkalis adası** (ind. Pulau Bengkalis) — İndoneziya ərazisinə daxil olan ada. Ada inzibati baxımından Riau vilayətinin Benkalis dairəsinə daxildir.

Coğrafiya
---------

Benkalis adası Malakka boğazında, Sumatra sahillərindən bir qədər aralıda yerləşir. Benkalislə şəhər dövlət olan Sinqapur arasında məsafə 195 km-dir.

Adanın sahəsi 938,4 km²-dir. Adanın ölçüləri — 68×19 km.

İnzibati bölgü
--------------

Riau vilayətinin Benkalis dairəsinə daxildir. Adada dairənin inzibati mərkəzi olan Benkalis şəhəri yerləşir.

İqtisadiyyat
------------

Adanın limanları vastəsi ilə meşə materialları, tütün, kauçuk və rezin bazarlara çıxarılır.

Sumatra ilə Benkalis arasında dəniz əlaqəsi mövcuddur Turistiki maşrutlar da vardı.

Mənbə
-----

* "Situs Resmi Pemerintah Kabupaten Bengkalis" (indoneziya). 2010-08-13 tarixində arxivləşdirilib. Benkalis dairəsinin rəsmi saytı

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Bengkalis Island" (ingilis). Britannica Online Encyclopedia. 2019-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-04.
**Dəmir Qvardiya** (*rum.* Garda de fier) - Rumıniyada **Arxangel Mixail Legionu** (Legiunea Arhanghelului Mihail) və ya **Legioner hərəkatı** (Mișcarea Legionară) kimi Korneliu Zelya Kodryanu tərəfindən 1927-ci ildə qurulmuş faşist siyasi partiya və hərəkat. Cəmiyyət ultranasionalist, antisemitik, antimacar, antisiqanist, antikommunist  idi və Şərqi Ortodoks Xristianlığını dəstəkləyirdi. 1930-cu ilin martında Kodryanu Legionun yarımhərbi siyasi qolu kimi Dəmir Qvardiyanı yaratdı və 1935-ci ildə Legion öz rəsmi adını "Totul pentru Țară" partiyası ("Hər Şey Ölkə Üçün" Partiyası) olaraq dəyişdirdi. O, sadəcə, İkinci Dünya müharibəsinin əvvəllərində mövcud oldu. Partiyanın üzvləri geyindikləri yaşıl formalar səbəbiylə "Yaşıl köynəklilər" olaraq adlanırdı.

Marşal Yon Antonesku 1940-cı ilin sentyabrında hakimiyyətə gələndə Milli Legioner Dövləti yaradaraq, Dəmir Qvardiyanı idarəetməyə gətirdi. Ancaq, 1941-ci ilin yanvarında Legionerlər üsyanından sonra Antonesku təşkilatı dağıdaraq, ordu vasitəsiylə hərəkatı basdırdı. Hərəkatın Horiya Sima və digər liderləri Almaniyaya qaça bildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Picture of the Green House". 2021-11-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-24.
2. ↑  *Payne, Stanley G.* A History of Fascism, 1914–1945. University of Wisconsin Press. 1995. səh. 394.
3. ↑  For "greenshirts" see, for example, R.G. Waldeck, *Athene Palace*, University of Chicago Press eBook (2013), ISBN 022608647X, p. 182. Originally published 1942.
**Ramiz Vəliyev** – Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti.

Həyatı
------

Ramiz Vəliyev 1959-cu ildə Gəncədə anadan olmuşdur. 1974-cü ildən Gəncə Dövlət Dram teatrında yaradıcı aktyor heyətində, aktyor kimi işə başlayıb, 1981–1985 ci illərdə M.A.Əliyev adına İncəsənət universitetinin Dram və kino aktyoru şöbəsini, Şəfiqə Məmmədovanın tam kursunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1990-cı ildən C.Cabbarlı adına Gəncə Dövlət dram teatrında işləməyi ilə bərabər Gəncə Dövlət Nizami Poeziya teatrında da aktyor fəaliyyətinə başlamışdır. İşlədiyi müddətdə aşağıdakı rolları oynamışdır:

"Bəhram şah"da Bəhram şah, "Şairin məhəbbəti"ndə Məhəmməd, "Gül və Zəhərdə" II loğman, "Qızıl zəncirlər"də Usta, "Məhəbbətin qənimi"ndə Aqil, "Memarın məhəbbəti" – Əcəmi, "Yeddi məhbusun şikayəti" – Çoban, "Dərd yükü" – aparıcı və s. Hazırda Volterin "Sadiq və ya Tale" povestinin motivləri əsasında Fərman Rzayevin səhnələşdirdiyi "Əlmanə" tamaşasında Səddaq obrazı üzərində işləyir.

Respublikanın əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür, "Qızıl Dərviş" mükafatı laureatıdır. 25 iyun 2013-cü ildə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

Ailəlidir. İki övladı var.
**Yozef Karol Hell** (*alm.* Josef/ph Karl Hell‎, mac. Hell József Károly, slovak. Jozef Karol Hell) — dağ mühəndisi və ixtiraçı. Dünyanın ilk avtomatik su nasosunun müəllifi.

Bioqrafiya
----------

Mədən mühəndisi Matey Kornele Hellenin oğludur. 1731-ci ildən atası ilə birlikdə mühəndislik təhsili alır. 1737-ci ildə Mədən Məktəbinin professoru Samuil Mikovininin tələbəsi olur və riyaziyyat, həndəsə və geodeziya üzrə dərin nəzəri biliklər alır.

17-ci əsrin sonu — 18-ci əsrin əvvəllərində Avstriya İmperiyasının dağ-mədən sənayesində böhran baş verir. Mədənlər daha da dərinləşir, yeraltı suların olması mədən işlərinə mane olur və su çəkilmədən işlənmə qeyri-mümkün olur. Mədənləri bağlamalı idi, lakin mühəndis Yozef Hell çıxış yolu kimi suyun enerjisindən istifadə etməyi təklif edir.

Hellin təklif etdiyi inkişafa görə, tayxi (almanca Teich, tərcümədə gölməçə, arxa su deməkdir) qurulur — Ştiavnise dağlarında 60 su anbarı sistemi. Onlar əsasən Banska Ştyavnisa gümüş mədənləri üçün lazım olan enerji istehsalı üçün tikilmişdir. Onları ümumi uzunluğu 100 km-dən çox olan kanallar və tunellər birləşdirir.

Ərazidə əhəmiyyətli çaylar yoxdur, buna görə də taixi yağışlardan və qar əriməsindən su toplayırdı. Daha sonra kanal sistemi boyunca su mədənlərdən suyun vurulması üçün maşınlara yönəldilmişdir. Bəndlərin hündürlüyü təxminən 30 metr idi. Taix sisteminin tutumu 3 milyon kubmetrdir. Taixlərin tikintisi çoxlu vəsait tələb edirdi. Rihnava gölündə iki taixa 3 il ərzində (1738–1740) 4000 nəfər tərəfindən tikilmişdir. Bu nəhəng strukturlar mədənləri enerji ilə təmin edir və nəticədə mədən işləri yenidən başlayır, amma o vaxtkı nasosların gücü zəif idi və suyun çəkilməsinə külli miqdarda vəsait xərclənirdi. Dünyada ilk buxarla işləyən nasoslar artıq peyda olmuşdu, lakin onların tikintisi böyük miqdarda ağac tələb edirdi — bu, çox bahalı idi.

1736-cı ildə, 23 yaşında olan mühəndis Yosef Karol Hell, o dövrdə mövcud olan bütün digərlərindən qat-qat güclü olan avtomatik su nasosu hazırlayır. Onun ilk maşını 212 metr dərinlikdən suyu çəkə bilir. Bu nasos 1738-ci ildə Banska Ştyavnisada istifadəyə verilmişdir. Tədricən onun ixtiraları digər Avropa ölkələrində də qəbul edilir. 1749–1768-ci illər arasında inşa edilmiş Yosef Karol Helin nasos maşınları bütün dünyada bu sahədə ən yaxşı texnologiyalardan biridir. Hal-hazırda onlar əsasən neft çıxarmaq üçün istifadə olunur (neft nasosları).

1744-cü ildə atasının ölümündən sonra Banska Ştyavnisa bölgəsinin dağ-mədən mədənlərinin baş mühəndisi olur.

1789-cu il martın 10-da vətəni Banska Ştyavnisada yoxsulluq içində vəfat edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Hell József Károly // .
2. 1 2  Jozef Karol Hell // CERL Thesaurus (ing.). Consortium of European Research Libraries.

Mənbə
-----

* Jozef Karol Hell  (slovak.)
Randstad, Hollandiyada bir çox böyük şəhər və kiçik şəhərlərdən ibarət birləşmiş bir şəhər regionudur. Hollandiyanın Amsterdam, Rotterdam, Haaqa və Utrext kimi dörd ən böyük şəhərini, həmçinin ətrafındakı onlarla kiçik şəhərləri əhatə edir. Bu şəhərlərin əhalisi 8.1 milyona çatır (2016), bu Hollandiya əhalisinin təxminən yarısına yaxındır. Randstad regionu eyni zamanda Avropanın ən böyük şəhər regionlarından biridir. Regionun əsas şəhərləri Almere, Amsterdam, Delft, Dordrext, Gouda, Haarlem, Hilversum, Leiden, Rotterdam, Haaqa, Utrext və Zoetermeerdir. Regiona yaxın və ya regionda yerləşən digər kiçik şəhərlər: Alphen aan den Rijn, Amstelveen, Capelle aan den IJssel, Hoofddorp, Katwijk, Leidschendam, Maassluis, Nieuwegein, Houten, Purmerend, Rijswijk, Schiedam, Spijkenisse, Vlaanstad, Voorst. 

Randstad bölgəsindəki şəhərlər təxminən yarım ay forması meydana gətirirlər. Bu dairəvi forma eyni zamanda regiona da adını verdirmişdir. Rand Holland dilində Rand dairə, çəmbər, halqa deməkdir, stad sözü isə şəhər, qəsəbə deməkdir.

Son illərdə Randstad regionundakı şəhərlər arasında bir çox mövzularda mübahisələr olmuşdur. Bölgədəki kiçik şəhərlər böyük şəhərlərə nisbətən daha yaşıl və təmizdir. Bu kiçik yaşayış məntəqələrindən hər gün minlərlə insan işləmək üçün böyük şəhərlərə gedir. Bu kiçik şəhərlər həmçinin sağlamlıq və mədəniyyət kimi sahələrdə böyük şəhərlərdən asılıdırlar. Bununla birlikdə, böyük şəhərlərdə şəhər ərazilərini genişləndirmək üçün yeni ərazilərə də ehtiyac duyurlar. Kiçik yaşayış məntəqələri bu genişlənməyə şübhə ilə yanaşırlar, çünki şəxsiyyətlərini və inzibati vahidlərini itirməkdən qorxurlar.

Randstadın sərhədləri ilə bağlı dəqiq bir xətt çəkmək də mümkün deyildir. Bölgənin başladığı və ya bitdiyi regionlar nisbi bir anlayışdır. Bəziləri bu regionu təşkil edən yaşayış məntəqələrinin yalnız dörd böyük Hollandiya şəhəri (Amsterdam, Rotterdam, Haaqa və Utrext) ilə bitdiyi fikrini müdafiə edərkən, bəziləri isə bu regionun sərhədlərindəki kiçik şəhər və qəsəbələrin də buraya aid olduğunu iddia edirlər. Bölgədəki şəhərlərin öz bələdiyyə idarələri və sosial mərkəzləri olmasına baxmayaraq, hələ də bir çox mövzuda böyük regionlardan asılı vəziyyətdədirlər.

Həmçinin bax
------------

* Aqlomerasiya regionu
* Meqalopolis
* Urbanizasiyalaşmış ərazi
* Konurbanizasiya
Etnoqrafik xəritə 1859.
**Arbereşi** və **İtalya albanları** (alb. Arbëreshët, it. Arbereschi) — albanların subetnik qrupu, orta əsrlərdə balkan albanlarından ayrılmış etnik qrup. Buna bənzər bir tarixi də Arnautlar keçmişlər. Onlarda Arbereşilərlə birlikdə albanların bir subetnik qrupudur. Müasir Arbereşilər əsasən İtaliya Respublikasının cənubunda (Cənubi İtaliya və Siçiliya) yayılmışdır. Dini baxımından böyük əksəriyyəti xristianlığın katolizm qolunda etiqad edirlər. Özünü Arbereşi hesab edənlərin sayı 40-80 min (2008) arasında dəyişir. Tam və ya qismən arbereşi-alban mənşəlilərin İtaliyada ümumi sayı 2 milyondan çoxdur. Onlar əsasən ölkənin cənubunda və böyük şəhərlərdə cəmləşmişlər. Doğma arabeşi dialekti əsas ünsiyyət vastəsidir. Üstəlik italyan dili də istifadə edilir.

Tarixi
------

XIII-XVI əsrlərdə Balkanlarda baş verən qızğın siyasi hadisələrdən, Bizans imperiyasının zəiflədilməsi, müsəlman Osmanlı imperiyasının bölgədə hakim olması ilə mürəkkəb miqrasiya prosesləri zamanı alban etnik qrupundan iki böyük subetnik qrup ayrılmışdır. Onlar tədricən müstəqil xalqlara çevrilmiş və tarixi vətənləri ilə bağlılığı zəyifləmişdir. Bunlara daxildir:

* Arnautlar — Yunanıstanda yayılmış provaslav albanlar (Peloponnes, Attika, Beotiya, Afina, Evbeya və Andros adaları və s.). Doğma dilləri arnaut dilidir.
* Arabeşilər nisbətən sonrakı dövrlərdə meydana gəlmişlər. Onların İtaliyaya miqrasiyası XIV—XVII əsrlərə təsadüf edir. Konstantinopolun osmanlılar tərəfindən ələ keçirilməsi, albanların islamı qəbul etməsi, İskəndər bəy üsyanı bir qrupun İtaliyaya köçünə səbəb olmuşdur. Onların böyük qismi alban-stradiotlar və arnautlar olur ki, onlar da italya dili və mədəniyyətinə yaxın təmasları ilə seçilirdilər.

Adətlər
-------

Arbereşilərin böyük qismi Cənubi İtaliya və Siciliyanın əkin yerlərində cəmləşmişlər. Əsrlər boyu kənd arbereşiləri adət-ənənələrini və dillərini qoruya bilmişlər. Onların nəsillərinin böyük qismi italyanlaşdırmaya məruz qalmışlar. Bölgədəki bir çox kəndlərin ikidilli toponimləri arabeşilərin burada uzun müddət mövcudluğu sübut edir. Arbereş dialekti əsasən məyişətdə istifadə olunur, federal səviyyədə statusu ölkənin konstitusiyasına daxil deyil. Regional səviyyədə isə bir qədər məhdud, lakin rəsmi olaraq tanınmış dildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ethnologue". 2012-10-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-23.
**Kurqalski yarımadası** (*rus.* Кургальский) — Fin körfəzinin sahilində yerləşən yarımada. İnzibati cəhətdən Leninqrad vilayətinin Kinqisep rayonu ərazisinə daxildir.

Yerləşməsi
----------

Fin körfəzinin cənubunda yerləşir. Yarımada Narva və Luj körfəzlərini ayırır. Ən ucqar şimal nöqtəsi Pitkenen-Nosdur.

İqlim
-----

Mülayim Dəniz iqliminə malikdir. Bu yarımadanın yerləşdiyi mövqeyi ilə əlaqədardır. Fin körfəzinin suları dənizə nisbətdə az duzlu olması ilə əlaqədar daha tez qızır. Dekabrdan marta qədər Narva körfəzinin suları buzla örtülü olur. İlin 200 günü Atlantik okeanından gələn hava kütlələrinin təsininə məruz qalır.

İllik yağıntının miqdarı 700 mm-dir. Yağıntı əsasən ilin isti ayları düşür. Qar örtüyü 40 sm təşkil edir və ilin 120 günü yerdə qalır.

Orta temperatur:İyul — +15°С, сyanvar — −5°С.

Lanşaft
-------

Vodlar, finlər və ijorların kompakt yaşadığı ərazilər.
Relyefi əsasən düzəndir. Maksimal hündürlük 47 m-dir (Qorodok d.). Yarımada ətrafında dənizin dərinliyi 20 metrdir. Yarımada yaxınlığında Yanisari, Kurqolovskaya Reyma, Remisar, Xangeloda, Hitamalta və s. Yarımada güçlü şəkildə bataqlıqlaşmışdır.

Yarımadada iki göl vardır: Beloe (şirinsulu) və Litovskoe (şor).

Yarımada ərazisi əsasən qumdan təşkil olunmuşdur. B.e. 5000 əvvəl Litorin dənizinin dibi olmuşd.

Kurqalski yarımadası üşün şirinsulu göllər xarakterikdir. Ərazisinin böyük hissəsi bataqlıqlaşmışdır.

Yaşayış məntəqələri
-------------------

İri yaşayış məntəqələri: Ust-Luqa, Kuqolovo, Lipovo, Tiskolovo, Konnovo, Blbe, Priobrajenka, Qakkovo, Kiryamo.

Yarımada Fin-uqor xalqlarına aid olan ijoralar və vodların kompakt yaşadığı ərazidir.

Foto
----

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Narva körfəziNarva körfəzi
 | * MeşəMeşə
 | * Körfəz sahillərində qağayıKörfəz sahillərində qağayı
 | * Narva körfəziNarva körfəzi
 |

Mənbə
-----

* Xəritə Arxivləşdirilib 2012-01-18 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Большая советская энциклопедия, Нарвский залив". 2016-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-06.
2. ↑  Особо охраняемые территории Ленинградской области. Водно-болотные угодья
3. ↑  "Большая советская энциклопедия, Литориновое море". 2013-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-06.
**Enantiosemiya** — dilçilikdə eyni fonetik cildə malik olan sözün bir-birinə əks mənaları ifadə etməsi hadisəsi.

Enantiosemiya hadisəsinin əsasında mənanın polyarlaşması dayanır, söz semantik inkişafı nəticəsində iki əks məna qazanır. Belə sözlər şəkli xüsusiyyətlərinə görə omonimlərə bənzəyir. Enantiosemlər eyni səs tərkibinə malik olur, eyni cür yazılır. Başqa bir tərəfdən, belə sözlər Antonimlərə bənzəyir, enantiosemlər bir-birinə əks mənaları bildirir. Azərbaycan dilində "keçmək" omonim sayılır. Keç (mək) çoxmənalı söz kimi, "yolu keçmək", "bir yerdən başqa yerə keçmək" "vəzifə qazanmaq" kimi müxtəlif mənalara malikdir. Sözün semlərindən biri "yox olmaq", "çəkilməkdir". Məs. "Başının ağrısı keçmək", "qızdırması keçmək" və s. Sözün bu mənası əsasında yeni bir söz yaranıb: keçmək "sönmək" (Ocaq keçdi, lampa keçdi və s.). Omonim, feilin derivatlarında mənanın əksləşməsi görünür: 1. keçinmək "dolaşmaq, bir təhər yaşamaq", 2. keçinmək "ölmək".
Belə bir fikrə gəlmək olar ki, enantiosemiya hadisəsi daha çox diaxron planda özünü doğruldur, sözün tarixən qazandığı, qohum dillərdə əldə etdiyi mənalar üçün daha xarakterik olur. Bu hadisənin izləri müasir dildə də qorunmaqdadır: aşmaq "dağı aşmaq", "dağdan aşmaq" və s. Alçaq sözü tarixən "uca, yüksək", mənasına malik olub. "Elə bil bu alçaq dağları o yaradıb" deyimində həmin məna qorunmaqdadır. Morfonoloji baxımdan yoxuş, yuxarı, yüksək sözlərinin asemantik yox, yux, yük əsasları bir-biri ilə bağlıdır. Sonuncu səs şəkilçisinin qalığıdır. Yo/yu/yü allomorflar al, aş sözlərinin kökü ilə genetik əlaqəyə malikdir. İlkin kökün semantik inkişafı həm də mənanın əksləşməsi istiqamətində getmişdir: 1. "qalxmaq", "yüksəlmək", "yuxarı" və s. 2. "yenmək", "aşağı düşmək", "aşağı" və s. Sözün tarixən əks məna qazanması müxtəlif sistemli dillərdə özünü göstərir. Latın dilindəki hostis "düşmən" sözü ilə rus dilindəki rocть "qonaq" və alman gast "dost müştəri" dostcasına qonaq gələn sözləri genetik baxımdan əlaqəlidir. Hind-Avropa dillərində bu söz əvvəlcə "yadelli" mənasına malik olmuş, romalıların hərbi yürüşləri ilə "düşmən" mənasını qazanıb, həmin yadellilərlə ticarət əlaqələri olan rus və almanlarda yadelli tacir, sonra isə "dost müştəri" və "qonaq" mənalarını qazanıb.Alınma sözlər də daxil olduğu dildə tamamilə yeni bir məna qazana bilər: fars "gümrah" "yolunu azmış", azərb. gümrah "sağlam" və s. Sinxron baxımdan mənanın polyarlaşması, daha çox mətni xarakter daşıyır: yaman "pis", "yaxşı" (yaman danışdı), gülmək "sevinmək" və "istehza etmək, lağ etmək" (mənə gülür və s.)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Afad Qurbanov.* Müasir Azərbaycan Ədəbi Dili. 1. Bakı. 2010. səh. 163.
**Laslo Köver** (mac. Kövér László; 29 dekabr 1959, Papa[d], Vesprem) — Macar siyasi xadim, Macarıstan Milli Məclisinin sədri

Həyatı
------

Laslo Köver 29 dekabr 1959-cu ildə Macarıstanın Vesprem şəhərində anadan olmuşdur. 1987-ci ildə orta məktəb müəlliməsi Maria Beklə ailə həyatı qurmuş, cütlüyün 3 övladı dünyaya gəlmişdir.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

Laslo Köver 1988-ci ildə **FİDES** partiyasının qurucusu Viktor Orbanın hökumətində Mülki Kəşfiyyat Xidmətləri üzrə nazir vəzifəsində çalışmışdır. Köver 2000-ci ildə partiya rəhbəri seçilsə də 2001-ci ildə bu vəzifədən istefa verdi.

2010-cu ildə Pal Şmit Macarıstan prezidenti seçilərək Milli Məclisin sədirliyi vəzifəsindən getdi. Nəticə də Laslo Köver 2010-cu il avqustun 5-də Macarıstan Milli Məclisinin yeni sədri oldu.

2 aprel 2012-ci ildə Pal Şmit prezident vəzifəsindən istefa etdikdə Laslo Köver müvəqqəti olaraq prezident vəzifələrini icra etdi. 2012-ci il 10 may seçkilərində Yanoş Ader prezident olması ilə Köver əvvəlki vəzifəsinə geri qayıtdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dr. Kövér László". 2022-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-16.
**Bakfast arısı** (*lat.* Apis mellifera buckfast) — Bakfast arısı 1919-cu ildən Böyük Britaniyanın Devon şəhərindəki Bakfast abbadlığında arıçılıqla məşğul olan Karl Kehrl (1898-ci ildə Almaniyada anadan olub) tərəfindən hazırlanmış bir çox yarımnöv və onların ştamplarının çarpazı olan bal arısı cinsidir. Bakfast arısının yetişdirilməsi hazırda bütün Avropada Avropa Bakfast Arıçılar Federasiyasına (G.D.E.B.) aid olan damazlıqçılar tərəfindən həyata keçirilir. Bu təşkilat Bakfast arıları üçün Adam qardaşları dövründən yaranan bir şəcərəni saxlayır.

1916-cı ildə abbatlıqda yalnız 16 sağ qalan koloniya qalmışdı. Onların hamısı ya İtaliyadan olan Liquriya (A. m. ligustica), ya da ingilis qara arısı (A. m. mellifera-nın indi nəsli kəsilmiş fenotipi) ilə cütləşmiş Liquriya kraliçaları idi; 1919-cu ilə qədər bu arılar da ölür və nəticədə Karl İtaliyadan və həmçinin Fransadan yenidən ana arılar gətirir və o, Bakfast arısı kimi tanınacaq şeyi inkişaf etdirməyə başlayır.

İstinadlar
----------
**Edit Varton** ― 1862-1937-ci illərdə yaşamış Amerikalı yazıçı.

Həyatı
------

Edit Varton 1862-ci ildə Amerikada anadan olmuş qadın yazıçıdır. O, bir çox roman və hekayələr yazmışdır. Ən bilinən romanı 1920.ci ildə qələmə alınmış Məsumiyyət Çağı ( **The Age Of İnnocence** ) adlı romandır. Bu roman 1921.ci ildə Kolumbiya Universiteti tərəfindən Pulitser mükafatı ilə təltif olunmuşdur. O, həmçinin "Bunner Bacıları" adlı digər bir romanın da müəllifidir. 1911.ci ildən sonra həyatını daha çox Fransa da davam etdirən E. Varton 1.ci dünya müharibəsi vaxtı müxtəlif yardım fəaliyyətləri səbəbi ilə Fransa dövləti tərəfindən mükafatlandırılmışdır. Henri Ceyms, Andre Jid, Ernest Heminquey və dövrün bəzi yazıçıları ilə yaxın dostluq münasibəti qurmuş E. Varton 1937.ci il, 75 yaşında Fransada vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------


1. 1 2  Edith Wharton // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. ↑  Edith Wharton // Internet Broadway Database (ing.). 2000.
3. ↑  .
4. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
**Arif Murtuzəli oğlu Xasayev** (27 avqust 1934, Qazax rayonu – 13 may 2006) — texnika elmləri doktoru, professor. ADNA-nın kafedra müdiri (1978–1996), "Qaradağneft" NQÇİ ÜNİPR-in rəisi, "Neft və qazın hasilatı" elmi-tədqiqat şöbəsinin rəhbəri.

Həyatı
------

Xasayev Arif Murtuzəli oğlu Azərbaycanın Qazax rayonunun Qıraq Kəsəmənli kəndində anadan olmuşdur. 1956-cı ildə "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSi-nun neft-mədən fakültəsini bitirdikdən sonra, 1966-cı ilə qədər respublikanın neft mədənlərində, "Qaradağneft" NQÇİ ÜNİPR-in operatorundan rəisinə qədər müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 1963-cü ildə "İstismar quyularında suların təcridi məsələləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1966–1986-cı illərdə onun elmi fəaliyyəti AzETNÇİ və AzNKİ ilə bağlı olub və burada o "Layların eyni vaxtda ayrı-ayrılıqda istismarı", "Neft hasilatının yeni üsulları", "Laylara fiziki-kimyəvi təsir üsulları" laboratoriyalarına və "Neft və qazın hasilatı" elmi-tədqiqat şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. 1974-cü ildə "Neft hasilatında qeyri-nyuton sistemlərinin tətbiqinin xassələrinin və xüsusiyyətlərinin tədqiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Xasayev A.M. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: neft yataqlarının işlənilməsi və istismarının müxtəlif problemlərinin həlli.

Xasayev A.M. 200-dən artıq elmi məqalənin, bir sıra monoqrafiyanın, dərsliklərin, tədris-metodik vəsaitlərin müəllifidir. İxtiralara görə 60-dan artıq müəlliflik şəhadətnaməsi alıb. 30 elmlər namizədi hazırlayıb.
Fəryab vilayətinin vulusvaliləri**Almar vulusvalisi** (puşt. المار ولسوالۍ) — Əfqanıstanda, Fəryab vilayətində inzibati–ərzi vahidi. İnzibati mərkəzi Almar kəndidir. Əfqanıstan Mərkəzi Statistika Təşkilatının 21 mart 2015–ci ilə olan məlumatına əsasən Almar vulusvalisinin oturaq əhalisinin sayı 71.764 nəfərdir (35.402 nəfəri kişilər, 36.362 nəfəri qadınlar) və tamamiylə kənd yerlərində yaşayır. Əfqanıstanın "Kəndlərin Bərpası və İnkişafı Nazirliyi" (*ing.* Ministry of Rural Rehabilitation and Development of Afghanistan) ilə "Birləşmiş Millətlərin İnkişaf Proqramı"nın (*ing.* United Nations Development Programme) birgə layihəsi olan "Ərazi yönümlü milli inkişaf prqoramı"na (ing. National Area-Based Development Programme) uyğun araşdırmaya əsasən 1.525 km² ərazini əhatə edən vulusvalidə, əhali 86 kənddə məskunlaşıb və bu kəndlərdə əhalinin 65%–ni özbəklər, 35%–ni isə türkmənlər təşkil edir.

Qeydlər
-------

1. ↑  Hicri-şəmsi təqviminə əsasən 1 fərvərdin 1394–cü il tarixi Qriqori təqvimi ilə 21 mart 2015–ci il tarixinə uyğun gəlir (bax Arxivləşdirilib 2009-01-20 at the Wayback Machine).

İstinadlar
----------

1. ↑  "Estimated Settled Population by Civil Division , Urban, Rural and Sex – 2015 — **Central Statistics Organization of Afghanistan**". 2015-07-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2015.
2. ↑  "Almar District Profile" (PDF). 2016-03-03 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2015.
**Arif Tekin** (d. 1954, Diyarbəkir) — kürd mənşəli türk yazıçı, daha əvvəlində imam.

Həyatı
------

Diyarbəkir vilayətinin Qulp mahalına bağlı Akdoruk (Gavgas) kəndində anadan olmuşdur. Əhaliyə 1968-ci ildə 1954-ci il təvəllüdlü olaraq qeyd edildi. Kənddə ibtidai məktəb olmadığından Ərəb qrammatikası üzərinə mədrəsə təhsilinə başladı və bu təhsil təxminən 15 il davam etdi. Zaman içində Latın hərflərini öyrənib türkcəsini inkişaf etdirdi və çöldən imtahanlara girərək ibtidai məktəb diplomunu aldı. Din vəzifəlisi olmaq üçün imtahanlara girərək, Diyarbəkir mərkəzə bağlı Alıcık Köyü Məscidi imamlığına təyin edildi. İmamlıq vəzifəsi müddətində Diyarbəkir İmam Natiq Liseyini çöldən bitirib. 1994-cü ildə də Doqquz Sentyabr Universiteti İlahiyyat Fakültəsini bitirdi. 1999-ci ildə "Kur'an'ın Kökeni" (azərb. Quranın Mənşəyi) adlı işiylə Turan Dursun Araşdırma Mükafatını qazandı. Arif Tekin, Quran təfsiri, hədis və İslam tarixi üzərində işlərini davam etdirməkdədir.

Əsərləri
--------

* *Kur'an'ın Kökeni*
* *Muhammed ve Kurmaylarının Hanımları*
* *Sümerlerden İslama Kutsal Kitaplar ve Dinler*
* *Bilinmeyen Yönleriyle Hz. Muhammed'in Ölümü*
* *Kur'an'da Allah*
* *İslam'da İçki*
* *Bilinmeyen Yönleriyle Kur'an (Kur'an'ın Kökeni 2)*
* *Hz. Muhammed'in Hocaları*
* *İslam'da Cinsellik*
* *İslam'da Şiddet*
* *Hz. Ömer'in Kur'an'daki İzleri*
* *Kur'an'da Kadın ve Hz. Muhammed'in Hanımları*
* *Hz. Muhammed'in Uzay Yolculuğu*
* *Zerdüşt'ten Kur'an'a*

Xarici keçidlər
---------------

* 1000kitap.comda Arif Tekin
* Arif Tekin məqalələri

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arif Tekinin bioqrafiyası". 2015-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-21.
**Aliyə Əziz qızı Tahirova** (5 avqust 1917, Aşqabad, Rusiya Türkistanı general-qubernatorluğu – *bilinmir*) — Azərbaycan balerinası, pedaqoq, Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin direktoru (1947–1978), Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1960).

Həyatı
------

Aliyə Əziz qızı Tahirova 5 avqust 1917-ci ildə Aşqabad şəhərində anadan olmuşdur. 1939-cu ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbini bitirdikdən sonra Moskva Xoreoqrafiya Məktəbinin pedaqoji şöbəsində təhsilini davam etdirmişdir.

Aliyə Tahirova yaradıcılıq fəaliyyətinə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında balerina kimi başlamış və 1934–1937-ci illərdə burada işləmişdir. Daha sonra Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında kordebaletdə çalışmış, balet tamaşalarında solo rəqslər ifa etmişdir.

1942-ci ildə Aliyə Tahirova pedaqoji fəaliyyətə başlamış və 1945–1947-ci illərdə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin bölmə rəhbəri, 1947–1978-ci illərdə isə məktəbin direktoru vəzifələrində işləmişdir. 1945-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur.

Aliyə Tahirova 24 may 1960-cı ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adına görülmüşdür.[⇨]

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Таирова Аля Азизовна // Балет: энциклопедия. Москва: Советская энциклопедия. Гл. ред. Ю. Н. Григорович. 1981. ст. 500.
**Qris Pliyev** (oset. Плиты Грис; 30 oktyabr 1913 – 4 mart 1999, Vladiqafqaz) — Sovet, osetiyalı şair və nasir, tərcüməçi və teatr aktyoru, qvardiya mayoru. 1941-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü. Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı (1996).

Bioqrafiyası
------------

30 oktyabr 1913-cü ildə Cənubi Osetiyanın Ruk kəndində anadan olmuşdur. 1935-ci ildə Rusiya Teatr Sənəti İnstitutunun aktyorluq fakültəsini bitirib. 1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olur. 1947-ci ildə qvardiya mayoru rütbəsi ilə cəbhədən qayıdır. Hərbi mükafatları vardır.

1930-cu ildən əsrlərini nəşr etdirir. "Qanadlı illərdə" (1933), "Əsgər" (1948), "Ölüm və ömür" (1963), "Yeddi çərkəz" (1967) şeir toplularının, mənzum dramatik əsərlərin ( faciə "Chermen" və başqaları) müəlifidir. "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmiş Sovet İttifaqının ilk yazıçılarından biridir.

Moskva İncəsənət Teatrının birinci osetiya studiyasının məzunu olmuşdur. Osetiya Dram Teatrına rəhbərlik etmiş, sonra "Rastcinad" qəzetinin baş redaktoru olmuşdur.

Qriş Pliyev Vilyam Şekspir, Aleksandr Puşkinin, Mixail Lermontovun və başqalarının əsərlərini osetin dilinə tərcümə etmişdir. Plievin şeirləri Anna Axmatova, Pavel Antokolski və başqaları kimi tanınmış müəlliflər tərəfindən rus dilinə tərcümə edilmişdir.

Qrişin əsərləri Tbilisi Dövlət Musiqili və Komediya Teatrında səhnələşdirilmişdir.

Xatirəsi
--------

Osetiya ədəbiyyatında, xalqın rifahı və namusu uğrunda mübarizə aparan görkəmli, dərin bir insan olmuşdur. Oktyabrskoye kəndindəki kitabxana və mədəniyyət sarayı (Şimali Osetiyanın Priqorodnı vilayətinin mərkəzi) Qris Pliyevin adını daşıyır.
Ən yaxşı tələbələrə Şimali Osetiya Respublikası - Alaniya Hökumətinin əmri ilə Qris Pliyev adına təqaüd verilir.

Ailəsi
------

Həyat yoldaşı: Afissa Cuqkoyeva (1914-1993) - teatr aktrisası, Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti.

Uşaqları:

Lev Pliyev (1934-1994) - rejissor;

Alan Pliyev (1937-2010) - fəlsəfə doktoru, politoloq;

Madina Pliyeva (1948) teatr tənqidçisi.

Mükafatları
-----------

2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni, (20.02.1945; 11.03.1985);

Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (10.05.1960);

"Qırmızı Ulduz" ordeni (30.03.1943);

"Şərəf nişanı" ordeni (31.01.1939);

Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı (Şimali Osetiya).

İstinadlar
----------

1. ↑  "ПРЕМИЯ ИМ. КОСТА ЛЕВАНОВИЧА ХЕТАГУРОВА". 2020-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-22.
2. ↑  "Распоряжение Правительства Республики Северная Осетия — Алания от 28.08.2015 № 308-р «О назначении стипендии имени Г. Д. Плиева на 2015/16 учебный год»". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-22.

Mənbə
-----

* Статья из газеты «Северная Осетия»
* Гриш Плиев. «Последняя атака»
**London Geologiya Cəmiyyəti** (ingilis dilində:Geological Society of London или Geological Society)  — Böyük Britaniyada yerləşən, Yer kürəsinin tədqiqi məqsədilə yaradılan elmi cəmiyyət. London Geologiya Cəmiyyəti dünyada yaradılan ilk geologiya cəmiyyətidir.

Cəmiyyətin əsas missiyası geoloqlara bir-birilə tanış olmalarına, elmi axtarış cəhdlərinin stimullaşdırılmasına, fikir mübadiləsi yolu ilə geologiya elminin inkişafı sahəsində baş verən yeniliklər və yeni faktlar barəsində məlumatların paylaşılmasına yardım etməkdir  .

Tarixi
------

London Geologiya Cəmiyyəti 1807-ci ildə 13 alimin iştirakı ilə keçirilən yığıncaqda yaradılmışdır. Cəmiyyətin təsisçiləri arasında Uilyam Babinqton, Corc Qrinaf Qemfri Devi və Artur Eykin kimi görkəmli alimlər də var idi. Onlar vaxtaşırı nahara toplaşır və geologiya məsələlərini müzakirə edirdilər.

1825-ci ildə bu cəmiyyət kral IV Georqdan xüsusi imtiyaz almış və rəsmən tanınmışdır.

1839-cu ildə London Geologiya cəmiyyətinin artıq 750 nəfər üzvü var idi. Qadınların bu cəmiyyətə rəsmi şəkildə üzv olmasının qadağan edildiyi bir dövrdə paleontoloq Meri Enninqə xüsusi istisnalıq edilmişdir.

1874-cü ildə Cəmiyyət Londonun Pikadelli küçəsində Byörlinqton-hause iqamətgahında yerləşirdi. Bundan başqa, bu cəmiyyət Böyük Britaniya Elmi Şurasının (Science Council) üzvüdür.

Cəmiyyətin təltifləri
---------------------

Cəmiyyət il ərzində geologiya sahəsində elmi nailiyyətlərinə görə təltif edir: 

* 1831-ci ildən - Vollaston medalı
* 1871-ci ildən - Murçison medalı
* 1876-cı ildən - Layell medalı
* 1903-cü ildən - Prestviç medalı

Mənbə
-----

* Herries Davies, G.L. (2007) Whatever is Under the Earth: The Geological Society of London 1807 to 2007, London : Geological Society, ISBN 1-86239-214-5

Xarici keçid
------------

* The Geological Society (ingilis dilində.)
* The Lyell Collection

İstinadlar
----------

1. ↑  The Geological Society Arxivləşdirilib 2011-02-03 at the Wayback Machine, UK.
2. ↑  *Andrew Scott,Stephen Pumfrey, Leucha Veneer.* Early Geology // In our time. 12 April 2012. 1 minutes in. BBC Radio 4. 22 October 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 September 2012.
**Bakbo körfəzi** (vyet. Vịnh Băc Bô; *çin.* 北部湾) və ya **Tonkin körfəzi** (*fr.* Golfe du Tonkin) — Cənubi Çin dənizinin Çin (Quansi-Çjuan Muxtar Rayonu, Quandun vilayəti, Haynan vilayəti) və Vyetnam (Bakbo rayonu) sahillərində yerləşən körfəzi. Şərqdən sərhədi Leyçjoubandao yarımadası və Haynan boğazı ilə ayrılan Haynan adası ilə müəyyən edilir.

Bakbo körfəzinin uzunluğu 330 km, girişdə eni 241 km, dərinliyi 82 m-ə qədərdir. Əsas limanı Hayfondur.

4 avqust 1964-cü ildə ABŞ Prezidenti Lindon B. Conson Şimali Vyetnam qüvvələrinin Bakbo körfəzində iki dəfə Amerika esmineslərinə hücum etdiyini iddia etmişdir. Bu, ABŞ-nin Vyetnam müharibəsində iştirakına əsas olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Fletcher, Martin.* "LBJ tape 'confirms Vietnam war error'". The Times. 1 December 2001. 1 December 2001 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.

Ədəbiyyat
---------

* *Беседнов Л. М.* Рыбы Тонкинского залива. Ч. 1. *Elasmobranchii*. Владивосток. 1969.
**London birjası** (*ing.* London Stock Exchange) — Böyük Britaniyanın London şəhərində yerləşən və Avropanın ən qədim birjalarından biri.

Tarixi
------

Rəsmi olaraq 1801-ci ildə əsası qoyulsa da onun tarixçəsi 1570-ci ildən başlayır. Kral maliyyə məsləhətçisi Tomas Qreşem Kral birjasını öz hesabına tikdirmişdir.İkinci Dünya müharibəsi zamanı birjanın binasına alman raketi düşdüyündən əməliyyatlar bir müddət binanın zirzəmisində aparılmışdır.

FTSE 100 Index
--------------

FTSE 100 Index London Fond Birjasının əsas indeksidir. Bu indeks Financial Times və London Fond Birjasının birgə sahib olduğu müstəqil FTSE Group adı ilə şirkəti tərəfindən tərtib edilir. 2021-ci ilin sentyabr ayında 11,5% çəki ilə sənaye malları və xidmətlər sektoru indeksdə ən böyük sektor idi, 11,3% ilə maliyyə sektoru və 9,9% ilə səhiyyə sektoru isə müvafiq olaraq ikinci və üçüncü yerlərdədir. 10 ən böyük şirkət bütün indeks iştirakçılarının ümumi bazar kapitallaşmasında 41% ümumi çəkiyə malik idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Financial Times Stock Exchange Group (FTSE)". investopedia.com. 2022-01-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-24.
2. ↑  "Brokers for Trading Indices Guide". comparebrokers.co. 2022-01-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-24.
3. ↑  "FTSE Indices". corporatefinanceinstitute.com. 2022-01-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-24.
4. ↑  "Why the FTSE 100 has hit a record high". theguardian.com. 2022-01-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-24.

Xarici keçidlər
---------------

* London fond birjasının saytı


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Böyük Britaniya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Rimyonsu (İmyonsu-Pxokpxo)** (kor. 리명수폭포, 鯉明水瀑布) — Koreya Xalq Demokratik Respublikasında şəlalə. Şəlalə ölkənin şimal-şərqində, *Yanqando* regionunun *Samciyen* rayonunda, Rimyonsu fəhlə qəsəbəsi yaxınlığında yerləşir. Rimyonsu şəlaləsi Mancuriya-Koreya dağları bölgəsində (şimali-şərqdə — Somusan-Mubon yaylası, cənub-qərbdə — Sobeksan-Potxes yaylası) formalaşıb. KXDR-nın simvolu olan Pektusan dağı (vulkan) şəlalənin şimal-şərqindədır. Şəlalədən 700 metr şimal-qərbdə eyni adlı Rimyonsu dəmiryol stansiyası yerləşir. Yeraltı suların yer səthinə çıxması nəticəsində formalaşıb. Şəlalə əslində qayalıqdan səthə çıxan böyük bir bulaqdır.

Ümumi məlumat
-------------

Şəlalədə qurulmuş kiçik SES
Qrunt suları bazalt qayalar üzərindən bir başa çaya tökülür. Şəlalənin hündürlüyü — 15 metr, eni isə — 27 metrdir. Beş fərqli axımdan ibarət şəlalə həm də onlarca kiçik axımlara ayrılır. Suyun axdığı bazalt qaya iki pilləkənli formadadır. Yuxarı pilləkənin hündürlüyü — 7 m, aşağı pilləkən isə — 8 metr hündürlüyündədir.

Miniatür şəlalələrdən ibarət Rimyonsu uzaqdan çox cəlb edici görsənir. Qara qaya parçası üzərində təmiz , şəffaf su və çay çox gözəl mənzərə yaradır. Şəlaləni əhatə edən sıx meşə örtüyü ayrıca olaraq diqqəti cəlb edir. İlin fəsillərindən asılı olaraq şəlalənin görünüşü dəyişir. Yaz aylarında şəlalənin suyu daha bol və ətraf mənzərə daha gözəl olur. Açıq və günəşli havada tez-tez şəlalə ətrafında göy qurşağı yaranır. Qış aylarında şəlalə qismən donur, donmayan su buz altı ilə axır. Yer altından çıxan nisbətən isti su və soyuq hava ətrafda duman və qrov əmələ gətirir.

Rimyonsu şəlaləsi yeraltı şəlalələr tipinə aiddir. Bu baxımdan şəlalə 1980-cı il yanvar ayında Koreya Xalq Demokratik Respublikasının Milli Təbəti Qoruma Birliyi tərəfindən qeydiyyata alınmış və 345 nömrəli təbiət abidəsi kimi qorunur. Şəlalə üstündə belveder inşa edilmiş. Beldavar şəlalə və ətraf ərazinin müşahidə edilməsinə xidmət edir.

Formalaşması
------------

Ərazinin panoraması
Şəlalə çayın eroziyası nəticəsində meydana gəlmiş. Rimyonsu çayı kembriyə qədərki bazalt süxurlarını, eləcədə kaynozoy erasının dördüncü dövr püskürmə süxurlarını parçalamış və qrunt suları səthə çıxmışdır. Bazalt süxurlarının məsamələri ilə axan qrunt suları sonda çay kənarına çataraq şəlaləni formalaşdırır. Uzaqdan şəlalə böyük bir yelpiyi xatırladır. Hər bir kiçik axımlarda öz-özlüyündə kiçik yelpiklər əmələ gətirir. Əslində şəlalənin suyu çay üzərində yaradılmış süni gölə tökülür. Yaxınlıqda kiçik SES qurulub.

İstinadlar
----------

1. ↑  Rimyongsu Waterfall - North Korea
2. ↑  리명수폭포(鯉明水瀑布) Arxivləşdirilib 2019-01-19 at the Wayback Machine 북한지역정보넷
3. ↑  "리명수폭포 (천연기념물 제 345 호)". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-08.

Ədəbiyyat
---------

* *Ким Чхан Сон*. О Корее. В 2 т. Т. 1. Приода Arxivləşdirilib 2016-10-02 at the Wayback Machine / Ким Чхан Сон ; пер. Чо Гён Гук, У Чон Хван : под общ. ред. Ким Чи Хо. — Пхеньян : Изд. лит. на ин. яз. 105 чучхе (2016). — 78 с. — С. 57.
* Пак Тхэ Хо. Водопад Лимёнсу Arxivləşdirilib 2016-04-24 at the Wayback Machine. Пак Тхэ Хо. Корея сегодня. 104 чучхе (2015). ISSN 1727-8996
**Rinolaliya** — latın sözündən əmələ gəlib, rinos-burun, laliya-nitq deməkdir. Rinolaliya-nitq aparatının anatomik fizioloji qüsuru ilə şərtlənən səs tembri və səs tələffüzünün pozulmasıdır. Rinolaliya zamanı artikulasiya mexanizmində intonasiya və səs yaranmasında uzaqlaşma baş verir və bunun səbəbi ağız və burun rezonatorlarında olan üzvi dəyişikliklərdir. Bəzən burun və burun- udlaq yollarında baş verəndə dəyişikliklər -dodaq, damaq yarıqlarının olması nitqi qüsurlu edir. Damaq-udlaq qapanması funksiyasının pozulma xarakterindən asılı olaraq, rinolaliyanın qapalı və açıq formaları var.

Qapalı rinolaliya-nitq səslərinin tələffüz edilməsi zamanı burun rezonanslarının fizioloji zəifləməsi ilə xarakterizə edilir. Normada ən güclü rezonans m-m' n-n' səslərinin tələffüzündə özünü göstərir. Bu səslərin artikulasiyası prosesində burun-udlaq yolu açıq qalır və hava burun boşluğuna daxil olur. Burun rezonansları olmadıqda bu səslər b-b' d-d' səsləri kimi tələffüz edilir. 

Açıq rinolaliya-üzvi və funksional ola bilər. Üzvi açıq rinolaliya-anadangəlmə və sonradan qazanılmış olur. Anadangəlmə formaya yumşaq və bərk damağın parçalanması səbəb olur. Sonradan qazanılmış açıq rinolaliya ağız və burun boşluğunun zədələnməsi zamanı və ya yumşaq damağın sonradan iflici nəticəsində əmələgəlir. Funksional açıq rinolaliyanın yaranma səbəbləri müxtəlif ola bilər. Məsələn, bu, uşaqlarda fanasiya (ağız boşluğunun yoxlanılması) zamanı aşkara çıxarılan yumşaq damağın ləng artikulyası ola bilər. Bu formanı səciyyələndirən əlamətlərdən biri yalnız sait səslərin tələffüzünün pozulmasıdır. Damağın bərpası əməlliyyatının məktəbəqədər yaş dövründə aparılması məsləhətdir. Əməliyyatdan həm əvvəl və həm də sonra loqopedik məşgələlər keçirilməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *İcma Əsasları Reabilitasiya Mərkəzləri Şəbəkəsinin mütəxəssisləri.* Uşaq İnkişafl Metodikası. Bakı. 2011. səh. 236.