recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Marsel Kipaç (**12 fevral, 1894 - 12 avqust, 1915) — Elektronika, maqnetizm, akustika, səs siqnallarının ötürülməsi sahələri üzrə xorvat ixtiraçı.

Haqqında
--------

Marsel Krijevtsıda nüfuzlu Kipaç ailəsində anadan olmuşdur. Kipaç ailəsi Krijevtsıya XIX əsrin əvvəllərində gəlmiş və şəhərdə nüfuzlu ailəyə çevrilmişdir. O, Berlində iqtisadiyyat, Şarlottenburqda isə elektrik mühəndisliyi üzrə təhsil almışdır. 

16 mart 1910-cu ildə Berlində 15 yaşlı oğlan - Marsel dəmir və ya maqnitik gücün köməyi olmadan şimalı göstərə bilən dəniz kompası hazırlamışdır. O, təkmilləşdirilmiş versiyanı 20 dekabr, 1911-ci ildə Londonda patentləşdirdi. 

Fransada o arabanın işıqlandırılması üçün dinamonu patentləşdirdi. Bu ixtira elektrik generatorun arabanın mexaniki sürücüsü ilə kombinəedilmiş versiyası idi. Onun "kiçik transformatoru" aşağı gərginlikdə "Kipaç-Veyland Sistemi" nə uyğun olaraq geniş tətbiq olundu. O elektrikin qidalandırma blokunu söndürməyi də patentləşdirib. O müxtəlif sahələrdə fəal idi. Məşhur dünya alimləri və ixtiraçıları ilə yazışmalar apardı.I Dünya Müharibəsi başlayanda cəbhəyə könüllü kimi yazıldı və 21 yaşında rus cəbhəsində həlak oldu. Onun qalıqları 1917-ci ildə Krijevtsıya gətirildi və Şəhər qəbristanlığındakı onun ailə məqbərəsində dəfn edildi. 

Onun iki patenti 1996-cı ildə Xorvatiyada Təbiət Elmlərinin yüzillikləri adlı böyük sərgiyə daxil edilib. Prof. Vladimir Muljeviç 1993-cü ildə yeni texnologiyalarla bağlı 4-cü beynəlxalq simpoziumda onun gördüyü işlər barədə məruzə etmişdir. Bugün Krijevtsıda Marsel Kipaç İnnovasiya Cəniyyəti var. Şəhər muzeyində onun sənədlərinin və sil şəkillərinin çox hissəsi qorunub saxlanılır. 2004-cü ildə Krijevtsıda Kipaç ailəsi ilə bağlı sərgi baş tutdu.

Xarici keçidlər
---------------

* Marcel Kiepach in the Town Museum of Križevci
* Kiepach, his life and work
* Križevci.eu - Marcel pl. Kiepach

İstinadlar
----------

1. ↑  "Marcel Pl. Kiepach – A Forgotten Inventor on the Field of Electrotechnics". 2021-05-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-16.
Xalça toxunarkən, ümumiyyətlə, iki ərişə bir **ilmə** salınır. İlmə salınarkən yun ip iki ərişə dolanıb düyünlənir, qalan iki ucu isə xalçanın xovunu yaradır.

İlmə növləri
------------

İlmə iki hissədən ibarətdir:

* 1. Düyün hissəsi
* 2. Uc hissələr (düyünün ucları (buna qanad da deyirlər)).

İlmənin ucları –qanadlarına ilmətoxunuşun uzunluğu da deyirlər.

İlmənin uzunluğu xalçada sıxlığın aşağı olması ilə də əmələ gəlir. Məsələn, sıxlıq 40x40 olduqda ilmənin uzunluğu 25–28 mm, sıxlıq 35×35 olduqda isə, ilmənin uzunluğu 30–35 mm ola bilir.

İlmə sıxlığı
------------

Xalça toxunmazdan qabaq ona sərf olunacaq yun ipin, ərişin, arğacın qədərini, sıxlığını, xovunun qalınlığını bilmək, hesablamaq çox vacibdir. Bunun üçün əvvəlcə 1 m²-də ilmələrin sayını bilmək lazım gəlir. Bunu hesablamaq üçün xalçanın 1 m²-də olan ərişlərin sıxlığını tapıb, onu həmin sahədəki arğacların sıxlığına vurmaq lazımdır. Beləliklə, 1 m²-dəki ilmələrin sayı tapılır. Bu rəqəm bir ilmənin uzunluğuna vurularaq, 1 m² üçün lazım olan ipin uzunluğunu tapmaq olur. Alınmış rəqəmi isə istifadə ediləcək yun ipin qalınlığına bölməklə, 1 m² üçün lazım olan yun ipin çəkisi tapılır. Beləliklə, alınmış rəqəmi toxunacaq xalçanın sahəsinə vurmaqla, bütövlükdə xalçaya nə qədər ip lazım gəldiyini öyrənə bilərik.

İstinadlar
----------
**Çərkəz İskəndər Paşa** (ö. 1571) — Sultan Süleyman Qanuni və II Səlim səltənətlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi, Misir bəylərbəyi.

Həyatı
------

Doğum tarixi haqqında məlumat yoxdur. Əslən çərkəz olub, Diyarbəkir bəylərbəyi Hüsrəv Paşanın kölələrindəndir. Sürətlə yüksələrək öncə paşanın qapıçıbaşı, çavuşbaşı, ardından Hələb və Anadolu əyalətlərinin dəftərdarı oldu. 15 avqust 1548-ci ildə yenicə yaradılan Van bəylərbəyliyinə təyin edildi və burada Səfəvilərə qarşı qələbə qazandı. Mükafat olaraq Ərzurum bəylərbəyi təyin edildi və yenə Səfəvilərə qarşı mübarizədə iştirak etdi.

1551-ci ildə Diyarbəkir əyalətinə göndərildi və 1564-cü ilədək bu vəzifədə qaldı. 1566-cı ildə Bağdad bəylərbəyi oldu. 1568-ci ilin noyabrında Misir bəylərbəyi təyin edildi və 1571-ci ilədək bu vəzifədə qaldı. Ardından paytaxta çağırıldı və həmin il burada vəfat etdi.

Mənbə
-----

* Sicill-i Osmani III, səh. 129
* Oflaz, M. "İSKENDER PAŞA VAKIFLARI ", Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı:21, Sayfa:79
**Zolaqlı meyvə güvəsi** (*lat.* Anarsia lineatella) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin çökəkqanadlılar fəsiləsinin meyvə güvəsi cinsinə aid heyvan növü.

Xarici quruluşu
---------------

Kəpənəyin qanadlarının açılmış halda ölçüsü 11–14 mm-dir. Ön qanadları açıq boz rəngdədir. Yumurtaları oval formada olub sarıdır. Yaşıl tırtılların uzunluğu 8–12 mm, oxlov formasında olub çəhrayı, pupun uzunluğu 6–7 mm olub, qəhvəyi-sarı rəngdədir.

Həyat tərzi
-----------

Zolaqlı meyvə güvəsi ikinci yaş tırtıl mərhələsində cavan zoğların qabığı altında qışlayır. Yazda, aprel ayının ikinci yarısında zərərvericinin ikinci nəslinin tırtılları qışlama yerlərindən çıxaraq, tumurcuq, çiçək və təzəcə açılmış yarpaqlarla qidalanırlar. Tırtılların inkişafı may ayının 15-dək çəkir. Puplaşma yetişmiş meyvələrin içərisində gedir. Pup mərhələsi 6-8 gün çəkir. Birinci nəslin kəpənəklərinin uçuşu may ayının axırlarına iyun ayının əvvəllərinə təsadüf edir. Şəkildən göründüyü kimi, birinci nəslin kəpənəklərinin uçuşu Lənkəran, Lerik və Astara rayonlarında iyunun 5-dən başlayaraq 25-30 gün çəkir. Kütləvi uçuş isə iyunun 15-25-nə təsadüf edir. İkinci nəslin kəpənəklərinin uçuşu isə iyulun 5-10 arasında başlayıb avqustun 5-15-də başa çatır. Kütləvi uçuş dövrü iyulun 20-dən avqustun 10-adək davam etməklə 15-20 gün çəkir. Kəpənəklər uçuşdan 6-8 gün sonra yumurta qoymağa başlayırlar. Onlar yumurtalarını cavan zoğların tumurcuq və meyvənin saplaq hissəsinə qoyurlar. Yumurta mərhələsinin inkişafı 20-24 C temperaturda 5-6 gün çəkir. Yumurtadan çıxmış tırtılların inkişaf dövrü meyvənin içərisində keçməklə 45-50 gün davam edir. Bir ildə iki nəsil verir.

Yayılması
---------

Azərbaycanda Lənkəran, Lerik və Astara rayonlarında, Şəki-Zaqatala bölgələrində rast gəlinir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q790159
* Wikispecies: Anarsia lineatella
* BAMONA: Anarsia-lineatella
* BioLib: 48207
* BOLD: 255637
* BugGuide: 384196
* EoL: 359940
* EPPO: ANARLI
* EUNIS: 303093
* Fauna Europaea: 437851
* Fauna Europaea (new): adff3da0-031d-4d44-948d-a76892974623
* GBIF: 1847640
* iNaturalist: 324700
* IRMNG: 11194822
* LepIndex: 98336
* LoB: 5414
* MONA: 2257
* NBN: NHMSYS0000501234
* NCBI: 1101080

 |
**Çərkəz bəy Qasım bəy oğlu Şərifov** — Qarabağ bəyi. İldırım xan Şərifovun kiçik qardaşı. Şərifli nəslindəndir.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Çərkəz bəy Qasım bəy oğlu Şərifov Şuşa qəzasının Seyidli (indiki Ağdamın Seyidli kəndin) kəndində anadan olmuşdur. O, ata tərəfdən Şərifli, ana tərəfdən Qazılılar nəslindəndir.

Çərkəz bəy Şərifov uşaq yaşlarında olarkən atası vəfat etmişdir. O və qardaşı İldırım ilk təhsillərini yaxın qohumu Seyid Həşim Seyid Qara Məhəmməd oğlundan almışdır. Sonralar Ağdam şəhər məktəbində (Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəb) oxumuşdur.

Çərkəz bəy Şərifov Qarabağın qoçaq, qeyrətli bəylərindən sayılmışdır. O, qardaşı İldırım xan və əmisi oğlu Fərhad bəy ilə Şuşada vəhşiliklər törətmiş ermənilərə qarşı uzun illər silahlı mübarizə aparmışdır. Daha doğrusu erməniləri himayə edən çarizmə qarşı döyüşmüşdür.

Çərkəz bəy Şərifov 1930-cu ildə Seyidlidə dünyasını dəyişmiş, "Qaraağacı" qəbiristanlığında torpağa tapşırılmışdır.

Ailəsi
------

Çərkəz bəy Şərifovun atasının adı Qasım bəy, anasının adı Mənzər xanımdır.

Çərkəz bəy Şərifovun qardaşının adı, İldırım xan, bacısının adı Ulduz xanımdır.

Çərkəz bəy Şərifov üç dəfə ailə həyatı qurmuşdur. Onun birinci evlilik həyatı xalası qızı Gülsabah xanımla olmuşdur.

Çərkəz bəy Şərifovun Turan, Afər, Rəna, Şəmsəddin, Elmira adlı övladları olmuşdur.

Mənbə
-----

* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Seyidli oymağının nəsilləri və övladları. "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, 5 – 11 dekabr, 2012-ci il, № 42(174)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Seyidli oymağının Şərifli nəslinin övladları. "Təzadlar" qəzeti, 18 dekabr, 2012-ci il, № 189 (1732)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəbin tarixi (1883–1993). I kitab. Bakı, 2016
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017

Həmçinin bax
------------

* Seyidli oymağı
* Ağdam rayonunun Seyidli kəndi
* Şərifli nəsli
* Qazılılar
* İldırım xan Şərifov
***Dimetil sulfoksid (DMSO)*** — (CH3)2SO formulu olan kimyəvi maddədir. Xüsusi şirin dadı olan rəngsiz, qoxusuz bir maye (kifayət qədər təmiz deyil,
dimetil sulfidin xarakterik bir qoxusu var).

Tarix
-----

İlk dəfə 1866-cı ildə rus kimyaçısı Aleksandr Zaytsev tərəfindən dimetil sulfidi azot turşusu ilə oksidləşdirərək sintez edilmişdir. Növbəti on illikdə bu birləşmənin
xüsusiyyətləri ilə bağlı tədqiqatlar çox aparılmamışdır. Ancaq Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Rusiya ordusunun xəstəxanalarında yaraların, qırıqların, müalicəsində fəal şəkildə istifadə edilmişdir.
1958-ci ildə bənzərsiz həll etmə qabiliyyəti aşkar edildikdən sonra Qərbdə dimetil sülfoksidə maraq çox artdı. 1960-cı ildə dimetil sülfoksidin sənaye istehsalı başlandı. Bundan sonra DMSO-in xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə həsr olunmuş nəşrlərin sayı kəskin şəkildə artdı.

Alınması
--------

Dimetil sulfoksidi almaq üçün əsas metod dimetil sulfidin oksidləşməsidir. Sənayedə bu proses azot turşusunu istifadə edilərək həyata keçirilir. DMSO sellüloz və kağız sənayesinin
yan məhsuludur. DMSO-nun illik istehsalı on min tonlarla ölçülür. Laboratoriya şəraitində, dimetil sülfidin yüngül oksidləşməsi üçün kalium periodat istifadə edilə olunur. Amma DMSO-nu hazırlamaq üçün laboratoriya metodlarının heç bir praktik əhəmiyyəti yoxdur. Bunun səbəbi dimetil sulfidlə işləmək çox narahatlıq verir və həmçinin hazır məhsulun ticarət dəyəri aşağıdır.

Fiziki xassələri
----------------

Su ilə qarışdırıldıqda nəzərə çarpan istiləşmə baş verir. Metil yodid ilə reaksiyaya qirərək sulfoksonium ionu alınır, oda natrium hidridlə reaksiyaya daxilola bilir.

Tətbiqi
-------

Dimetil sulfoksid tibdə çox istifadə olunur. Dərman vasitəsi kimi təmizlənmiş dimetil sülfoksid sulu məhlul şəklində (10–50%) iltihab əleyhinə və ağrı kəsici vasitə kimi istifadə olunur.
DMSO mikroelektronika istehsalında getdikcə daha çox tətbiq olunur. Boya ləkələrini təmizləmək üçün benzin və ya dixlormetandan daha təhlükəsiz və təsirli olur.

Toksikliyi
----------

Dimetil sulfoksid asanlıqla zədələnməmiş dəridən insan orqanizminə daxil olur və məhlulları zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Qatı məhlullarl ilə təmasda olduqda dəridə qıcıqlanma baş verir.

Mənbə
-----

1. Несмеянов А. Н. Начала органической химии. М.1969. Т.1, С. 211.

2. Кукушкин Ю. Н. Диметилсульфоксид. Соросовский образовательный журнал, 1997, 9, С. 54–59.

1. ↑  dimethyl sulfoxide (ing.).
2. ↑  .
Araxçın
**Araxçın** və ya **Tübətəy** (başq. түбәтәй, *qaz.* төбетей, тақия, qırğ. тебетей, çeç. пяс, tatar. түбәтәй, türkm. tahýa) — Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Krımda yayılmış milli baş geyimi. Əsasən əlavə baş geyimi kimi tanınıb.

Araxçını əsas baş geyimlərinin (papaq, çalma) altından geyinərdilər. Əsasən dəyirmi formada olan araxçınları bir rəng parçadan hazırlayırdılar. Sonradan üzərlərinə müxtəlif ornamentlərdən bəzəklər vurulur və bayramlarda Milli baş örtüyü olaraq geyinilirdi.

XVIII əsrdə ən çox yayılmış baş geyimlərindən biri araxçın idi. Lakin bu araxçınlar XVI–XVII yüzilliklərdəki araxçınlardan arxa tərəfdə hörük torbasının olmaması ilə fərqlənirdi. Bəzi yerlərdə qadınlar baş örtüyünün altından araxçın qoyardılar. Çox vaxt bu araxçınların üstünə qızıldan kəsilmiş müxtəlif formalı çaxma bəzəklər tikərdilər. Tirmə və ipək parçalardan üzəri əksər hallarda güləbətin tikməli araxçınlar çox geniş yayılmışdı.

Namaz qılan kişilərin istifadə etdiyi araqçınlar əsasən sadə ağ rəngdə olur. Namaz qılınarkən başda araqçının olması kişinin başı bağlı olmağı səbəbilə daha bəyənilən sayılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Milli geyimləri". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-17.
2. ↑   Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine Azərbaycan milli geyimləri

| ⛭Geyimlər |
| --- |
| Üst geyimləri | Yapıncı  • Arxalıq  • Baharı  • Qaba  • Çuxa  • Çəpkən  • Don  • Eşmək  • Əlcək  • Gödəkcə  • Güləcə  • Xalat  • Jilet  • Kostyum  • Köynək  • Kürk  • Ləbbadə  • Palto  • Pencək  • Pərəncə  • Plaş  • Şalvar  • Kolqotqa  • Üst köynəyi |
| Ayaq geyimləri | Ayaqqabı  • Çarıq  • Lapçın  • Boğazdı  • Dübəndi  • Başmaq  • Corab  • Çəkmə  • Sabo  • Çəkələk |
| Geyim elementləri | Kəmər |
**Yehuda Pen** (5 iyun 1854 - 1 mart 1937) — Rus və Belarus rəssamı, müəllim, XX əsrin əvvəllərində sənətdə "Yəhudi İntibah" ın görkəmli xadimi. O, Mark Şaqalın müəllimidir.

Bioqrafiya
----------

Yehuda Pen 1854-cü il 24 mayda (5 iyun) Novoaleksandrovsk şəhərində anadan olub. Erkən yetim, 1867-ci ildən Dvinskda çıraq rəssamı kimi çalışmışdır. 1879-cu ildə o, Sankt-Peterburq şəhərinə köçdü və 1880-ci ildə İncəsənət Akademiyasına daxil oldu. Akademiyanın sonunda (1886) Dauqavpils və Riqada yaşamış, burada baronla ilə tanış olub, baron onu Vitebsk əmlakına dəvət edir, burada Baron dostları olur: İlya Repin və başqaları.

Yehuda Pen, 1905
Milli İncəsənət Məktəbinin müəllimləri. Vitebsk, 26 iyul 1919. Soldan sağa : El Lisitski, Vera Yermolayeva, Mark Şaqal, David Yakerson, Yehuda Pen, Nina Koqan, Aleksandr Romm
1891-ci ildə Vitebsk şəhərinə yerləşdi və bir il sonra Rusiyada ilk yəhudi incəsənət məktəbini açdı.

Onun şagirdləri Mark Şaqal, Zair Azqur, İlya Çaşnik olub. 1907 və 1914-cü illərdə Pen və onun tələbələri arasında sərgilər keçirildi. Yehuda Pen rəsmlərində yəhudi kasıblarının həyatını göstərdi. 1905-ci ildən sonra Penin əsərində "Yəhudi Rəbbi", "Ötən Şənbə" kimi dini dəlillər var. Sənətçi 28 fevral - 1 mart 1937-ci il gecəsi Vitebskdə evində öldürüldü. Cinayətin halları indiyə qədər dəqiqləşdirilməyib. Rəsmi versiyaya görə: miras sahibi olmaq istəyən yaxınları tərəfindən öldürülüb. Vitebskdəki Staro-Semenovskoye
qəbiristanlığında dəfn edildi.

Mükafatlar və adlar
-------------------

* 1927-ci ildə yaradıcılığının 30-cu ildönümü münasibətilə Yehuda Pen "Əməkdar yəhudi sənətinin adı"na layiq görülmüşdür.

Yaddaş
------

* Vitebskdə Yehuda Penin vəfatından sonra onun şəkil qalereyası yaradılmışdır.
* İndi əsərləri Vitebsk İncəsənət Muzeyində və Belarus Respublikasının Milli İncəsənət Muzeyində saxlanılır.
* 1999 və 2004-cü illərdə Penə həsr olunmuş Belarus markalı poçt markaları buraxılıb.

Qalereya
--------

* Vitebsk küçəsindəVitebsk küçəsində
* "Amerikadan məktub", 1903"Amerikadan məktub", 1903
* Mark Şaqalın portretiMark Şaqalın portreti
* Iosif Turzanskinin portretiIosif Turzanskinin portreti
* "Səhər yeməyi", avtoportret, 1914."Səhər yeməyi", avtoportret, 1914.
* "Qəzetin arxasında", 1910"Qəzetin arxasında", 1910
* Saatsaz, 1914.Saatsaz, 1914.
* "Keçi ilə bir ev" 1920."Keçi ilə bir ev" 1920.
* "Ərizəçi""Ərizəçi"

Mənbə
-----

1. 
2. Arxivləşdirilib 2013-09-21 at the Wayback Machine
3.

Xarici keçidlər
---------------

1. Валерий Шишанов. Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ
2. Валерий Шишанов. Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна
3. Иегуда (Юрий) Моисеевич ПЭН Arxivləşdirilib 2012-07-22 at the Wayback Machine
4. Arxivləşdirilib 2018-07-17 at the Wayback Machine
**Zomin Milli Parkı** - 8 sentyabr 1976-cı ildə açılıb. Əsası isə 1926-cı ildə qoyulub. Türküstan silsiləsinin qərbində yerləşir. Cənubdan Tacikistanla həmsərhəddir. Cizak şəhərindən 55 km aralı yerləşib. 2008-ci ildə ümumdünya irsi siyahısına namizəd kimi düşmüşdür. Nadir dağ ardıc ekosistemlərinin qorunması, bərpası və yenidən qurulması məqsədilə Cizak vilayətində yaradılıb. 24110 hektar ərazini əhatə edir, bunlardan: meşə ərazisi - 16783 hektar, meşə olmayan 7327 hektar, meşə ilə örtülmüş - 12130 hektar. Parkın ərazisi iki zonaya bölünür - rekreasiya və zolaq. Geobotanik rayonlaşmaya görə ardıc meşələrinin iki zonası mövcuddur: termofilik və mikrotermofilik ardıclar. Ardıc meşələri təmsil olunur: aşağı dağ zonasınının zərəfşan ardıclığı (dəniz səviyyəsindən yüksəklik: 1700-2300 metr); orta dağ zonasında (2300-2500m) yarımkürə ardıc; Türküstanın alp zonası (2500-3300 m). Ərazinin ən yüksək zirvəsi Turalas dağıdır (3560 m).

Orta illik yağıntının miqdarı 400 mm-dən çoxdur. İqlimi kəskin kontinental, yayda maksimum temperatur 33 °, qışda isə -35-38 ° C olur.

Heyvanların növ müxtəlifliyinə yüzdən çox məməlilər, həmçinin quşlar və amfibiyalar daxildir. Məsələn: Sibir dağ keçisi, canavar, daşlıq dələsi, çöl dələsi, dovşan, qunduz. Quşlardan ən çox yayılmışı kəklikdir. Dağlarda ullar (vəhşi hind quşu), göyərçinlər, hind sığırçını geniş yayılıb. Yırtıcı quşlar arasında bunlar var: leşcil ağ kərkəz, ağ baş kərkəz, qara kərkəz, sarlar, şahinlər.

Bundan əlavə, Özbəkistan Respublikasının və YUNESKO-nun Qırmızı Kitabına daxil edilmiş heyvanlar da var: Türküstan vaşağı, Himalay qonur ayısı (və ya Tyan Şan qəhvəyi ayısı), safsar, toğlugötürən, berqut, ütəlgi qızılquş, qara leylək.

Rekreasiya və turizmin istirahət zonası dəniz səviyyəsindən 1200-4025 m yüksəklikdə yerləşir. İl ərzində 4000 nəfərə yaxın insanın istirahət etmək imkanı mövcuddur. Park ərazisində əsas görməli yerlər: 700 yaşlı qoz ağacı, Şar-Şar şəlaləsi, müəalicəvi Şer-Bulaq, Çortanqa kanyonu və s.

İstinadlar
----------

1. ↑   (ing.) *Zaamin Mountains* Arxivləşdirilib 2020-08-03 at the Wayback Machine su UNESCO World Heritage Centre
2. ↑  "Zaamin National Park". protectedplanet.net. 2014-07-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-03.
**Böyük Yenisey** (tıva Бии-Хе́м) — Yeniseyin sağ qolu olan, Tıva Respublikasından axan çay.

Tıva dilindəki Biy-Xem adı "böyük çay" mənasını verir.

Uzunluğu 605 km, hövzənin sahəsi 56.800 km²-dir. Mənsəndən 285 km məsafədə gəmiçilik üçün yararlıdır. Böyük Yenisey başlanğıcını 1521 m yüksəklikdən götürür. Başlanğıcı Qara-Balıq gölündən başlayır. Çayın sululuğunun yüksək olması, relyefinin özünəməxsus tutma hövzəsini təşkil edən Toca çökəkliyini əhatə etməsi ilə izah olunur. Çay çoxlu sayda qol qəbul edir. Bunlardan ən böyükləri sağ tərfdən ona tökülür: Toora-Xem, Hamsara, Sıstıq-Xem. Böyük Yeniseyin hövzəsi, şimal və şərqdə Tuvanın Buryatiya, İrkutsk vilayəti və Krasnoyarsk diyarı ilə inzibati sərhədləri olan dağlıq bir bölgədir. Aşağı axınlarda, Tıva çökəkliyi hövzəsi boyunca axır. Çayın mənsəbinin hündürlüyü 619 metrdir.
Qızıl şəhərində, Yuxarı Yeniseyin başlanğıcı olan Uluq-Xemi meydana gətirərək Kaa-Xem ilə birləşir. Çay hövzəsi, Tıva Respublikasının bütün Toju kojuunu, mərkəzi Toora-Xem ilə birlikdə, çayın Toora-Xem qaynağında yerləşir. Mənsəbdə kiçik Yeniseylə birləşən çay yenisey çayını meydana gətirir.

Çayın yuxarı axarı demək olar ki, toxunmamış bakirə torpaqlardan ibarətdir. Bənzərsiz geoloji xüsusiyyətlərə malik olan doqquz sönmüş vulkanın sahəsi xüsusi ilə unikaldır. Toora-Xem çayının kənarında respublikanın ən maraqlı turizm yerlərindən biri olan gözəl Azas gölü (başqa adı Toju) var. Demək olar ki, bütün göl və çay ərazisi Azas Federal Qoruğunun bir hissəsidir.
Çay boyunca yerləşən yaşayış məntəqələri:Xara-Xaak, Sevi, Irban, İy, Saldam, Dora-Xem, Adır-Xeziq. Çay boyunca yerləşən ada və astanalar:Xara-Xaak, Nijnıye Qusinıye, Verxnıye Qusinıye adaları və Podqorojitsa, Xutınski astanaları. Çayın yuxarı axınları boyunca Tozağacı, Sidr, Küknar ağaclarından ibarət olan meşələrlə örtülmüşdür. Böyük yenisey və onun qollarında yayılmış balıq növləri:Lota lota, siqi, xanı, adi durnabalığı, Thymallus, adi taymen və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 16. Ангаро-Енисейский район. Вып. 1. Енисей / под ред. Г. С. Карабаева. — Л.: Гидрометеоиздат, 1967. — 823 с.
2. ↑  Большой Енисей // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
3. ↑  "Озеро Азас - Protected areas of Russia". 2020-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-01.
**Zoman** (metilflorfosfin turşusunun pinakolin efirdir) — rəngsiz, zəif kamfora iyi verən mayedir. Sıxlığı 1,02 q/sm3, qaynama temperaturu 2000 °C, donma temperaturu mənfi 800 C-dir. Suda həll olmur, üzvi həlledicilərdə isə yaxşı həll olur.

Toksiki xassələrinə görə zoman zarindən güclüdür, onun buxarları zarin buxarlarından 3–4 dəfə çox toksikdir. Maye — damla halında isə zarindən 15–20 dəfə toksikdir. Zoman öz zəhərləyici xassələrini su tutumlarında 2,5 ayadək saxlayır. Zəhərlənmənin ilkin əlamətləri – göz bəbəklərinin daralması (mioz), bronx tutmaları, ağız suyu və tər ifrazının artması, ürək döyüntülərinin qısamüddətli şiddətlənib, sonra isə sakitləşməsini göstərmək olar.

İlk yardım
----------

Zoman buxarları ilə zəhərlənmiş adama əleyhqaz geydirib zəhərli zonadan çıxarmaq lazımdır. Əgər tibbi preparatlar varsa, zərərçəkənə antidot (zəhərlənməyə qarşı həblər) vermək lazımdır. Zoman damcıları geyimlərin və bədənin açıq yerlərinə düşdükdə, həmin yerləri dərhal ammonyakın sulu məhlulu və ya fərdi kimyəvi paketdə olan polideqazasiya mayesi ilə təmizləmək lazımdır. Bundan sonra zəhərlənmiş şəxsi yaxınlıqdakı tibb məntəqəsinə çatdırmaq lazımdır.

Deqazasiya
----------

xlor əhəngi, qələvi, ammonyakın suda məhlulu.

İstinadlar
----------

1. 1 2  SOMAN (ing.).
**Mirzə Sadıq xan Mirzə Cavad xan oğlu Müstəşarəddövlə** (1863–1953) — İranın ictimai-siyasi xadimi.

Həyatı
------

Mirzə Sadıq xan Mirzə Cavad xan oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Atasınndan sonra Müstəşarəddövlə ləqəbini daşıyırdı. Şeyx Möhsün xan Müşirəddövlənin bacısıoğludur. Mənbədə yazılır:"Sadiqi-həzrət titulunu daşıyan Mirzə Sadiq xan (7–1372/1952) Mirzə Cavad xan Müstaşarüddóvlə Azarbaycaninin oğludur. O, təhsilini İstanbulun Sultani mədrəsəsində almiş, sonra Tehranda davam etdirmişdir. O, bir müddət Xarici İşlər nazirliyində işləmiş, h. 1324-cü (1906) ilda Təbriz əhalisinin vəkili olaraq onlan Milli şura Məclisinin birinci çağirışinda təmsil etmişdir. Mirzə Sadiq xan Azarbaycani maşrutəxahlarin rəhbərlərindən biri olmuşdur. h. 1326-ci ildə (1908) Məclis topa tutulan zaman həbs olunmuş va şah bagında saxlanmişdir. Tehranın fəthindən sonra Tabriz əhalisinin vakili olaraq Maclisin ikinci çagırşına seçilmişdir. 1329-cu (1911) ildə Sipahdari-Əzəmin hökumətində Daxili işlər vəziri, bir ildən sonra Nəcəfqulu xan Səmsamüssəltənə Baxtiyarinin hökumətinda Poçt və Teleqraf vəziri təyin olunmuşdur. 1333-cü (1915) ildə Mirzə Həsən xan Müşirüddövlənin hökumətinda isa Daxili işlər vəziri olmuşdur. O, Müstaşarüddövlə titulunu da almışdır".

Mirzə Sadıq xan I Məclisin üzvü idi. Təbrizdən vəkil seçilmişdi. Bacarığına, siyasi fəaliyyətinə görə fərqlənirdi. İran Milli Məclisinin rəisi seçilmişdi. Məhəmmədəli şah Qacar onu həbs etdirmiş bir neçə ay Baği-şahda zindan çəkmişdi.

II çağırış Məclisdə siyasi partiyalar rəsmiyyət qazanmışdılar və iki partiya ortaya çıxmışdı. Bunlardan biri inqilabçı və demokrat təmayüllü "Demokrat-amiyun" (Demokrat Partiyası), digərei isə "İctimaliyun-Etiqaliyun" (Sosial-Liberal) partiyası idi. Məclisdə Demokrat Partiyasını 28, Sosial-Liberalları isə 36 deputat təmsil edirdi. Liberallar ictimai və siyasi dəyişiklər üçün təkamül yolunu təklif edir, silahlı mübarizəni rədd edirdilər. Bu partiya əsasən din xadimlərindən və sahibkarlardan təşkil olunmuşdu. Tehranın din xadimlərindən fars kökənli Seyyid Abdullah Behbeqani partiyanın lideri idi. Demokrat Partiyasına isə təbrizlilər; Seyid Həsən Tağızadə və Süleyman mirzə İskəndəri rəhbərlik edirdilər.

II çağırış Məclisdən çox şeylər gözlənilirdi. Anacaq Məclis iki partiya arasındakı sərt çəkişmələrin səhnəsinə çevrilmişdi.

Mirzə Sadıq xan Müstəşarəddövlə Samsaməddövlənin baş nazirliyi dönəmində Poçt və Teleqraf naziri təyin olunmuşdu.

Mirzə Sadıq xan Müstəşarəddövlə Mirzə Həsən xan Müşirəddövlənin baş nazirliyi dönəmində Daxili İşlər naziri idi.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bamdad Mehdi. Tarixi-ricali-iran, с. 1, Tehran, 1966, 595 s.; c. 2. 1966, 585 s.; c. 3. 1966, 445 s.; c. 4. 1966, 546 s.; c. 5. 1972, 415 s. (fars dilinda). s. 2, 166–168.
**Paris konfransı** — 1946-cı il iyulun 29-da Parisdə 21 dövlətin iştirak etdiyi sülh konfransı.

Konfransın ilk günü iki xəttin mövcud olduğu üzə çıxdı. ABŞ və İngiltərə qərarların sadə səs çoxluğu ilə, SSRİ isə 2/3 səs çoxluğu ilə qəbul olunmasını irəli sürdü. Nəticədə kompromis variant kimi hər iki səsvermə qaydası qəbul edildi.

Konfransda əsas yeri İtaliya-Yuqoslaviya sərhədi və Triyest məsələsi tutdu. SSRİ Yuqoslaviyanı müdafiə etdi. Triyestin statusu haqqında məsələ iki aya yaxın müzakirə edildikdən sonra ABŞ-nin layihəsi qəbul olundu.

Dunayda gəmiçilik məsələsində SSRİ-nin bərabər imkanlara, azad ticarətə qarşı çıxmasına baxmayaraq, səsvermə zamanı ingilis-amerikan layihəsi qəbul edildi. Dunayda naviqasiya bütün dövlətlərin gəmiləri, malları və vətəndaşları üçün tam bərabərlik əsasında azad və açıq olmalı idi.

Konfransda təzminat məsələsi kəskin mübahisələrə səbəb oldu. Avstraliya nümayəndə heyəti Rumıniya ilə sülh müqaviləsi layihəsinə iki düzəliş etdi:

1. Təzminatın məbləğini müəyyənləşdirmək və ödənilməsinə nəzarət etmək üçün komissiya yaradılsın.
2. Təzminat məhsulla deyil, pulla ödənilsin.

Lakin bu təkliflər qəbul olunmadı.

ABŞ, İngiltərə, Yunanıstan və Bolqarıstan İtaliyadan təzminat tələb etdi. Lakin ABŞ və İngiltərə onlara çatacaq təzminatın tam həcmdə ödənilməsindən imtina etdilər. Onlar İtaliyanın xarici banklarda olan aktivlərini almaqla kifayətlənəcəklərini bildirdilər.

1946-cı il oktyabrın 12-də Paris sülh konfransı öz işini başa çatdırdı.

Mənbə
-----

* United States Department of State Foreign relations of the United States, 1946. Paris Peace Conference Proceedings
* United States Department of State Foreign relations of the United States, 1946. Paris Peace Conference Documents
* *Australian treaty series 1948* (full text of the treaties).
* «Paris-WWII Peace Conference-1946: Settling Romania’s Western Frontiers», at the Honorary Consulate of Romania in Boston, has pictures of the Romanian delegation
**Mirzə Süleyman xan Mirzə Əli oğlu Meykədə** (1868, Tehran – 1932, Tehran) — Məşrutə hərəkatının fəal üzvü.

Həyatı
------

Mirzə Süleyman xan 1868-ci ildə anadan olmuşdu. Mirzə Əli Mustovfinin oğludur. Meykədə ləqəbli Mirzə Əli Mirzə Yusifin, o da Xələf təxəllüslü Hacı Mirzə Abdullanın oğlu, o isə Mirzə Kazım Aştiyaninin övladıdır.

Mirzə Süleyman xan ibtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Dədə-baba peşələri hesabdarlığa yiyələnmişdi. Bir çox idarələrdə maliyyə müfəttişi vəzifəsində çalışmışdı. Məşrutə hərəkatı dönəmində orduda maliyyə sahəsində xidmət edirdi. Sonra maliyə nazirliyinə yol tapıb orada işləməyə başladı.

Mirzə Süleyman xan Meykədə məşrutə hərəkatının görkəmli şəxslərindən olan Mirzə Nəsrulla Məlikəlmütəkəlliminlə dostlaşıb sonra qohum oldu.

Mirzə Süleyman xan Meykədə məşrutə hərəkatından sonra da denokratiya yolunda çalışmışdı. Mirzə Yəhya Dövlətabadi yazır: "1916-cı ilin mart ayının ortalarınadək Milli müdafiə komitəsinin İsfahanda ortalarınadək Milli müdafiə komitəsinin İsfahanda qalmış başçılarından Süleyman mirzə İskəndəri, Seyid Məhəmmədsadıq Təbatəbai, Seyid Həsən Müdərris, Süleyman xan Meykədə, Sərdar Mühyi, Azərbaycan mücahidlərinin başçılarından Əmir Heşmət Nisari, Məhəmməd xan Hüseynzadə 1500 nəfərə qədər jandarm, mücahid və köçərilərə mənsub olan silahlı dəstələrilə birlikdə İsfahandan hərəkət edərək, çox çətin şəraitdə Luristan yolu ilə aprel ayının əvvəllərində Qəsri-Şirinə gəlib çatdılar. Müvəqətti hökumət İran Demokrat partiyası başçılarından Vəhidülmülkü Berlinə, Etidaliyyun partiyasının sədri Seyid Məhəmmədsadıq Təbatəbaini İstanbula səfir təyin etdi".

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

### İstinadlar

1. ↑  M. Y. Dövlətabadi. Tarixe müsair, III cild. Səh. 358
Herat
Herat Cümə məscidi
**Herat** *(*fars.* هرات‎, q.türk Häri)* — Əfqanıstanın qərbində Herat vilayətinin mərkəzi olan şəhər.

Tarixi
------

Heratın tarixi əntik mədəni müəlliflər tərəfindən rəvayət edilmişdir. Yunan tarixçi Herodot, Heratın Orta Asiyanın buğda ambarı olduğunu yazmışdır. E.ə. 330-cu il ətrafında şəhər Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən alındı. Daha sonra isə şəhər Selevkilərin əlinə keçdi. E.ə. 167-ci ildə də şəhərə Parflar sahib oldu. Sasanilər (226-652) dövründə Ağ Hun imperiyası ilə Sasanilər arasında keçən savaşlarda Herat straeteji bir önəmə sahib idi. 786-809-ci illər arasında şəhər Abbasilər tərəfindən idarə olunurdu. Herat, 1000-ci ildə Qəznəvilərin, 1040-cı ildə isə Səlcuqluların əlinə keçdi. Daha sonra Xarəzmşahlar sülaləsinin bir parçası oldu. 

Herat qalası
1221-ci ildə Herat Çingiz xan tərəfindən yerlə bir edildi. 1381-ci ildə da Əmir Teymur tərəfindən təkrar məhv edildi. XV yüzillikdə şəhər bir müddət Qaraqoyunlular tərəfindən idarə olundu. 1507-ci ildə Özbəklərin əlinə keçən şəhər, 1510-cu ildə Şah İsmayıl Səfəvi tərəfindən Səfəvilər dövlətinə qatıldı.

### Herat bəylərbəyliyi

 *Əsas məqalə: Herat bəylərbəyliyi*
### Dürranilər hakimiyyəti altında

 *Əsas məqalə: Dürranilər İmperiyası*
1750-ci ildə Herat, Əhməd xan Dürraninin əlinə keçdi. Herat 1860-cı ildə Əmir Dostməhəmməd xan tərəfindən Əfqan dövlətinin bir parçası halına gətirildi. XIX əsr boyunca şəhər İngilislər, Qacarlar dövləti və Əfqanlar arasında bir çox döyüşlərə səhnə oldu.

Sovet-Əfqan savaşı zamanı Herat, Sovet ittifaqı tərəfindən işgal edildi. 10- 20 mart 1979 tarixləri arasında şəhərə Sovetlərə qarşı çıxan üsyanı yatırmaq üçün Sovetlər şəhəri bombalayaraq 20 000 nəfərin ölümünə səbəb oldular. Şəhər 1995-ci ildə Talibanın əlinə keçdi. 2001-ci ildə ABŞ-nin Əfqanıstana apardığı müdaxilə nəticəsində Taliban şəhəri tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Günümüzdə Herat, ABŞ-nin dəstəklədiyi Hamid Kərzai hökuməti tərəfindən idarə edilir.

Önəmli yerlər
-------------

* **Aeroportları**
	+ Herat aeroportu

Herat abidəsi
* **Şəhərin səmtləri**
	+ Şar Noe (Şəhər mərkəzi)
	+ Vilayet (Vilayət binası)
	+ Kolordu (Ordu karargahı)
	+ Farka (Ordu karargahı)
	+ Durvaza Kuş
	+ Çar-suk
	+ Pul-rangina
	+ Sufi-abad
	+ Noe-abad
	+ Pul-malaan
	+ Tak-ta Sefer
	+ Havza-Karbas
	+ Baraman
	+ Darvaza Kandahar
	+ Darvaza Irak
* **Abidələr**
	+ İskender qalası
	+ Musalla Kompleksi
* **Müzeylər**
	+ Herat Milli Muzeyi
	+ Cihat Muzeyi
* **Türbəler**
	+ Kraliça türbəsi (Gövhərşad)
	+ Mirveys Sadıq türbəsi
	+ Jami türbesi
	+ Kaca Kaltan türbesi
* **Məscidlər**
	+ Cümə məscidi
	+ Kazirgah Şerif
	+ Kalga Şerif
	+ Şah Zahdaha

* Cuma Camii
* 
* 
* 
* 

* **Parklar**
	+ Park-ı Terakki
	+ Park-ı Millet
	+ Kana-i Cihat Parkı
* **Stadionlar**
	+ Herat Stadionu
* **Oteller**
	+ Serena Hotel
	+ Diamond Hotel
	+ Marcopolo Hotel
* **Universitetlər**
	+ Herat Universiteti

İstinadlar
----------

1. ↑  Древнетюркский словарь, Ленинград, 1969 г. (s. 197)

Xarici keçidlər
---------------

* Timeline of Herat history

Həmçinin bax
------------

* Heyratı
**Hacı Mirzə Süleyman Məhəmmədkazım oğlu Şirazi** (1839, Şiraz – 1914, İsfahan) — şair.

Həyatı
------

Hacı Mirzə Süleyman Məhəmmədkazım oğlu 1838-ci ildə Şiraz şəhərində anadan olmuşdu. O, ata tərəfdən Xələf bəy Süfrəçinin nəslindəndir. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Rüknülmülk ləqəbini daşıyırdı. İsfahan şəhəri hakiminin müavini vəzifəsində çalışmışdı. Onun babalarından olan İmamverdi bəy Xələfbəyi 1682-ci ildə Şirazda məscid təmir etdirmişdi.

Mirzə Süleyman Şirazi şair və ədib idi. Xələf təxəllüsü ilə şeirlər yazırdı. Xoşrəftar və mehriban bir şəxsiyyət idi. Alimlərə həddən çox ehtiram edirdi. Onun yaradıcılıq fəaliyyətində xəttatlıq sənətinin ayrıca yeri var.

Mirzə Süleyman Şirazi bir çox İsfahan müctəhid və ülamaları ilə birlikdə Məşrutə hərəkətına qatılmışdı. 

Mirzə Süleyman Şirazi binadan qurucu bir şəxsiyyət idi. O, İsfahanda "Rüknülmülk" adlı məscid tikdirmişdi. 

Mirzə Süleyman Şirazi 1914-cü ildə İsfahanda vəfat edib. Məscidi-Rüknülmülkdə dəfn edilib.

Həmçinin bax
------------

* Xələf bəy Süfrəçi

İstinadlar
----------

1. ↑  Ənvər Çingizoğlu, Hacı Mirzə Süleyman xan Xələfbəyi, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2011, №7, səh.85-87.
**Aleksandr Praynfalk** (26 iyul 1920 və ya 6 fevral 1920, Bakı – 12 dekabr 1944) — İkinci dünya müharibəsi zamanı Üçüncü Reyxin hərbi hava qüvvələri olan Lüftvaffedə xidmət etmiş as-pilot və Cəngavər Dəmir Xaçı mükafatı laureatı.

Həyatı
------

1920-ci ilin 6 fevralında Bakıda Azərbaycan almanları ailəsində anadan olmuşdur. Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra ailəsi ilə Almaniyaya köçən Fraynfalk 1941-ci ildə təhsilini başa vuraraq Üçüncü reyx hərbi hava qüvvələrinə daxil olmuşdur. Fəaliyyətinə JG-51 eskadronu ilə başlayan Aleksandr daha sonra yaralanmış və 1942-ci ildə JG-77 eskadronuna keçmişdir. Məhz bundan sonra Aleksandrının şöhrəti artmış, 13 sentyabr 1942-ci ildə Lüftvaffe şərəf kubokunu qazanmışdır. 3 oktyabr 1942-ci ildə Alman xaçı ordenini, 14 oktyabr 1942-ci ildə 50-dən artıq təyyarə vurduğu üçün II dərəcəli Dəmir xaç ordenini, 19 oktyabr 1942-ci ildə isə I dərəcəli Dəmir xaç ordenini qazanmışdır. Bundan sonra o Afrika kampaniyasına transfer edilmiş, 71-ci və son təyyarəsini 1943-cü il 26 apreldə vurmuşdur. 1943-cü ilin iyunundan pilotluq peşəsinə bir müddət ara vermiş və tədrislə məşğul olmuşdur. 1944-cü ilin avqustunda yenidən pilotluğa qayıtmış, 12 dekabr 1944-cü ildə Baden səmalarında amerikan pilotu tərəfindən təyyarəsi vurulmuşdur.

Mənbə
-----

Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939–1945 – Die Inhaber der höchsten Auszeichnung des Zweiten Weltkrieges aller Wehrmachtsteile [Cəngavər Dəmir xaçı laureatları 1939–1945 — İkinci dünya müharibəsində Vermaxtın ən üstün mükafatına sahib olan şəxslər] (Almanca). Friedberg, Germany: Podzun-Pallas. ISBN 978-3-7909-0284-6, Walther-Peer Fellgiebel
**Mirzə Rəhim Fəna** (1844, Şuşa, Kaspi vilayəti – 11 fevral 1931, Bakı) — Azərbaycanın tanınmış şairi va ictimai xadimlərindən biri.

Həyatı
------

Rəhim bəy Mirzə Məmmədbağır oğlu Mirzəyev 1844-cü (bəzi mənbələrə görə 1841-ci) ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini molla yanında almışdır. Sonra mədrəsədə, Mirzə Əbdülqasim Mirzə Əli oğlu Kəbirlinin yanında oxumuşdur. Savadlı olduğuna görə mirzə adı daşıyırdı. Mirzə Rəhim Fəna təxəllüsü ilə xoştəb şeirlər yazırdı.

Rəhim bəy Fəna Xan qızı adı ilə məşhur olan Xurşidbanu Natəvanin yanında xidmət etmişdir. 1864-cü ildə Mirzə Rəhim Fənanın təşəbbüsü ilə Şuşada "Məclisi-üns" ədəbi məclisi yaradılmışdır. Sonralar o, məclisin rəhbərlərindən biri olmuşdur. "Məclisi-üns" haqqında dəyərli xatirələri ikicildlik "Azərbaycan ədəbiyyati" əsərində əlavə şəklində çap edilmişdir. Şeirlərindən nümunələr inqilabdan əvvəlki dövri mətbuatda: "Təzkireyi-Nəvvab", "Riyazül aşiqeyn" əsərlərində çap olunmuşdur. Tarix və ədəbiyyata böyük marağı olan Mirzə Rəhim Fəna "Tarixi-cədidi Qarabağ" adlı əsər qələmə almışdır. Şuşa qəza rəisi Dubrovski Mirzə Rəhimin qardaşı Mirzə Kərimi vəzifəsindən azad etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Tərtib edəni: Zaman Əsgərli.* "XIX əsr Azərbaycan şeiri antologiyası" (PDF). Milli Kitabxana (az.). "Şərq-Qərb". 2005. 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-08-13.

Ədəbiyyat
---------

* Ənvər Çingizoğlu, Mirzəyevlər:Ələmdən qələmə, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №1, səh.13–16.

Həmçinin bax
------------

* Məclisi-üns
* Qarabağnamələr
Fleur-de-lis[*ölü keçid*]
**Heraldik zanbaq** və ya ***Fleur-de-lis / fleur-de-lys*** (fransız dilində fleur "çiçək", lis isə "zanbaq" deməkdir.) — Avropada orta əsrlərdə geniş yayılmış heraldik simvol. Bəzəkli bir dizayn və ya simvol olaraq istifadə olunur.

Fransa tarixən katolik bir xalq olduğuna görə Herald zanbağı xüsusən də fransız heraldikasında eyni zamanda, dini, siyasi, sülalə, bədii, emblematik və simvolik oldu. Simvol fransız monarxlar və Fransanın katolik müqəddəslərini təmsil edərək tarix boyu istifadə edilmişdir. Xüsusilə Məryəm və Müqəddəs İosif Fleur-de-lis ilə təsvir edilmişdir.

Fleur-de-lis müxtəlifnövlü simvollar blokundakı U + 269C (⚜) Unicode ilə təmsil olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Pastoureau, Michel.* Heraldry: Its Origins and Meaning. Thames and Hudson. 1997. səh. 98. ISBN 0-500-30074-7.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Məmmədov Tovsif Muxtar oğlu** (22 mart 1929, Astara – 21 oktyabr 2013, Bakı) — texnika elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Məmmədov Tovsif Muxtar oğlu 1929-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Lənkəran şəhərində anadan olmuşdur. 1952-ci ildə "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirdikdən sonra, 1962-ci ilə qədər "Buzovnaneft" NQÇİ-də neft hasilatı üzrə usta köməkçisindən mədən rəhbərinə qədər vəzifələrdə işləmişdir. 1962-1972-ci illərdə "Azneft" İB-nin Quyuların sınağı və əsaslı təmiri idarəsində baş mühəndis olmuşdur. 1967-ci ildə "Köpük reagentlərinin tətbiqi ilə neft quyularının məhsuldarlığının artırılması" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1972-1983-cü illərdə "Suraxanıneft" NQÇİ-də baş mühəndis, 1983-1992-ci illərdə isə "Binəqədineft" NQÇİ-də rəis işləmişdir. 1981-ci ildə "Karbohidrogen məhlullarının və onların emulsiya sistemlərinin neft laylarına təsir üçün tətbiqinin nəzəriyyə və təcrübəsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1983-1992-ci illərdə neft və qaz sənayesi işçilərinin Elmi texniki cəmiyyətinin İdarə heyətinin sədri olmuşdur. 1983-1994-cü illərdə AzNKİ-da "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" kafedrasının professoru idi. 1992-2000-ci illərdə Azərbaycan EA DNQYPİ-nun aparıcı elmi işçisi vəzifəsində işləmişdir. 1996-cı ildən bu günə qədər AzDNQLETİ-da "Neft hasilatında qum ilə mübarizə" laboratoriyasının aparıcı elmi əməkdaşıdır.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Məmmədov T.M. neft və qaz quyularının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: karbohidrogen həllediciləri və onların emulsiyalı sistemlərinin neftçıxarmada tətbiqi. Yataqların 7 işlənmə üsulunun müəllifidir. 

Məmmədov T.M. 75-dən artıq elmi məqalənin, 4 monoqrafiyanın müəllifidir. İxtiralara görə 16 müəlliflik şəhadətnaməsi alıb. 

Məmmədov T.M. "Azərbaycanın əməkdar mühəndisi" fəxri adına layiq görülüb.

İstinadlar
----------
Loeb Classical Library seriyasındakı Senekanın "Mübahisələr" toplusunun üz qabığı
**Loeb Classical Library** (*"Lyobov seriyası"*) — hal-hazırda Harvard University Press tərəfindən nəşr olunan, qədim Yunan və Latın ədəbiyyatının ən məşhur əsərlərini təqdim edən bir kitab seriyası. Bu seriyanın məqsədi antik mətnləri mümkün olan ən geniş auditoriyaya təqdim etməkdir. Hər bir kitabda ingilis dilinə paralel tərcüməsi olan orijinal Yunan və ya Latın mətni vardır.

"Lyobov seriyası"-nda nəşr olunan kitabların görünüşünün özəlliyi, yunan müəlliflərin əsərlərinin yaşıl örtük altında, Latın kitablarının qırmızı bir kitab altında nəşr edilməsidir.

Seriya, alman əsilli amerikalı bankir (yəhudi əsilli) Ceyms Lyob (1867-1933) tərəfindən düşünülmüş və maliyyələşdirilmişdir. Kitabxananın birinci cildi 1912-ci ildə nəşr olundu.

2014-cü ilin sentyabr ayında kitabxananın 520 cilddən ibarət rəqəmsal seriyası nəhayət tamamlandı.

2021-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, cəmi 546 cild nəşr edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Amerikalılar bu soyadı /loʊb/  *Loub* kimi oxuyurlar; almanlar — /løːp/ *Lyob*.

Xarici keçidlər
---------------

* Harvard University Press —seriyanın rəsmi saytı (tam kataloq, serialın tarixi və yeni nəşrlər haqqında məlumatlar) Harvard Universiteti Press portalında.
* The Loeb Classical Library — seriyanın rəsmi rəqəmsal kitabxanası.
**Tovuz Dövlət Rəsm Qalereyası**,1987-ci ildən fəaliyyət göstərir. Tоvuz Dövlət Rəsm Qаlеrеyаsı (TDRQ) 1986-cı ildə yаrаdılıb. Tovuz şəhərində yerləşir. Qalereyada ekspоnаtlаrın sаyı 37 ədəddir. Burada Sаlаm Sаlаmzаdə, Nаdir Əbdürrəhmаnоv, Mikаyıl Аbdullаyеv və s. kimi tаnınmış rəssаmlаrın əsərləri nümаyiş еtdirilir.

Fəaliyyəti
----------

Tovuz Dövlət Rəsm Qalereyasının əsas vəzifə və funksiyası əhalinin təbəqələri arasında müasir, milli və dünya təsviri dekorativ-tətbiqi sənət əsərlərini təbliğ etmək, incəsənətin zəngin ənənələrinə əsaslanan bədii estetik formalarını axtarmaqdır. eksponantların sayı 37-dir. Bütün əlamətdar və tarixi günlər Tovuz Dövlət Rəsm Qalereyasında yüksək səviyyədə qeyd olunur. Tovuz Dövlət Rəsm Qalereyası müvəqqəti olaraq Tovuz rayon Mədəniyyət Mərkəzinin binasında yerləşir.

Xarici keçidlər
---------------

* "Tovuz Rayon İcra Hakimyyəti". tovuz-ih.gov.az. İstifadə tarixi: 01.04.2021.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tovuz Dövlət Rəsm Qalereyası". azgallery.az. 2022-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 01.04.2021.
2. ↑  "Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyaları". www.azerbaijans.com. 2021-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 01.04.2021.
3. ↑  "Tovuz Dövlət Rəsm Qalereyası". aghstafa.mctgov.az. 2021-05-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 01.04.2021.

Həmçinin bax
------------

* Tovuz
* Tovuz rayonu
* Tovuz rayonu Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
**Lohid adası** *ing.* Lougheed Island — Kanada Arktik arxipelaqının Kraliça Yelezaveta adalarına daxildir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012).

Coğrafiyası
-----------

Ada Kraliça Yelezaveta adalarının cənub-qərb hissəsində, Ellef-Rinqnes, Baterst, Melvil, Makkenzi-Kral böyük adaları arasında yerləşən Şahzadə Qustav Adolf dənizinin mərkəzində yerləşir. Ellef-Rinqnes adası Lohid adasından 68 km şimal-şərqdə (Makleyn boğazı vasitəsilə), Baterst adasının sahil qrupuna daxil olan Kameron adası 51 km cənubda (Desbarat boğazı vasitəsilə), Melvil adası 94 km məsafədə yerləşir. Makkenzi-Kral 95 km şimal-şərqdə (Hazen boğazı vasitəsilə) və Kral-Kristian adası 67 km şimal-şərqdə yerləşir.

Adanın sahəsi 1308 km²-dir. Sahil xəttinin uzunluğu 246 km-dir. Adanın uzanmış forması var, uzunluğu 82 km, maksimum eni 28 km-dir (cənub hissəsində). Adanın relyefi əsasən alçaqdır və alçaq sahil zolağından adanın daxili hissəsində hündürlüyü 60-110 metr olan yuvarlanan düzənliyə qədər yüksəlir.

Tarixi
------

Adalar qrupunun adını 1853-cü ildə Corc Henri Riçards ingilis kartoqrafı D. Findleyin şərəfinə verib. Adanın özü 1913-1916-cı illərdə Kanada Arktika Ekspedisiyası zamanı 1916-cı ildə Viljalmour Stefanson tərəfindən adlandırılmışdır. Stefanson bir neçə ay adada qalır və hətta orada səthə çıxan bir kömür yatağı kəşf edir.

1994-cü ildə Kanada Kəşfiyyat İdarəsinin əməkdaşı Larri Nyuitt və Avstraliya Geoloji Xidmətindən Çarlz Burton Yerin maqnit sahəsində qısamüddətli dalğalanmaları izləmək üçün adada Şimal maqnit qütbünün proqnozlaşdırılan mövqeyinə yaxın müvəqqəti maqnit rəsədxanası qururlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2013-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-11-24.
2. ↑  Encyclopedia Canadiana, Grolier of Canada Limited, Toronto-Ottawa-Montreal, 1967, Volume 6, page 205
3. ↑  "Newitt, Larry "Tracking the North Magnetic Pol"". 2008-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-05-18.
**Baxşəli İmamqulu oğlu Quliyev** — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor,

Həyatı
------

Quliyev Baxşəli İmamqulu oğlu 17 iyun 1936-cı ildə Tovuz rayonunun Şamlıq kəndində anadan olmuşdur.1954-cü ildə Şamlıq kənd orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirmişdir.1959-1964-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Fizika fakültəsində ali təhsil almış, 1964-1968-ci illərdə Leninqradda Elmlər Akademiyasının Yarımkeçiricilər institutunun aspirantı olmuşdur. 1968-ci ildən Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinin assistenti, baş müəllimi, dosenti, professorudur (1970-ci ildə namizədlik, 1985-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir).1968-1996 illərində Azərbaycan Dövlət Universitetində, 1996-2014 illərində Türkiyədə nəzəri fizika və bərk cisimlər fizikasından mühazirələr demişdir. Baxşəli Quliyev Bakı Dövlət Universitetində elmi şura üzvü, Bərk cisimlər fizikası üzrə müdafiə şurasının məsul katibi, 1996-cı ildən Türkiyənin Yüzüncü Yıl Uiversitetində fizika professorudur. 2015-ci ildən AMEA Fizika İnstitutunda aparıcı elmi işçi vəzifəsində çalışır.

* **Elmi əsərlərinin sayı**-70
* **Xaricdə dərc olunan əsərlərinin sayı**-40
* **Beynəlxalq bazalarda indeksləşən jurnallarda (Web of Science, Scopus və s.) dərc olunan əsərlərinin sayı**-20
* **Kadr hazırlığı**-3 müdafiə olunmuş fəlsəfə doktoru
* **Elmi-pedaqoji fəaliyyəti**-1968-1996 illərində Bakı Dövlət Universitetində, 1996-2014 illərində Türkiyədə nəzəri fizika və bərk cisimlər fizikasından mühazirələr.
* **Dil bilikləri**- Azərbaycan, Rus, Türk və İngilis

Əsas elmi nəticələri
--------------------

Yarımkeçirici nazik təbəqələrdə köçürmə hadisələrinin nəzəriyyəsi qurulmuşdur. Qalvano və termomaqnit əmsallarının ölçüyə görə dəyişməsinin analizindən onların ossilyasiyası və mənfi maqnit müqavimətinin mümükün ola biləcəyi göstərilmişdir.

Əsas elmi əsərləri
------------------

1. Electron transport phenomena in conductive films, Phys.-Stat. Sol. (b) v121, 1984.

2. Non-monotonous behaviour of the Nernst-Ettngshausen effect in conductive films in a strong magnetic field, Sov. Phys.-Stat. Sol. v136, p. 743-748, 1986.

3. The negative magnetoresistance in anisotropy films, Sov. Phys.-Stat. Sol. v29, 1986.

4. Electron-phonon scattering and anisotropy of conductivity in Q2D systems, J. Phys. Condens. Mat. V7, 1995.

5. The Fermi energy and in-plane electron effective mass in semiconductive thin films with non-parabolic energy band, Physica B-Condensed matter v403, 2008.

6. The effect of nanoparabolicity of electron effective mass of size quantized semiconductor films, Modern Phys Lett. B v26 №30, 1250198, 2012.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2019-08-12 at the Wayback Machine.
2. ↑   Arxivləşdirilib 2023-07-02 at the Wayback Machine.