recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kağızdan hazırlanmış kəpənəklər
Ənənəvi kağız durna və oriqami üçün xüsusi dekorativ kağız
**Oriqami** — (折り紙 origami) Yaponca "ori" (qatlamak) ve "qami" (kağız) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.Kağızdan hazırlanan fiqurların incəsənətidir. Çin mədəniyyəti mənşəlidir. Əksərən kvadratşəkilli kağız parçalarını kəsmədən və yapışdırıcı maddə istifadə etmədən, sadəcə qatlayaraq müxtəlif canlı və cansız fiqurlar düzəldilir. Kəsmənin istifadə olunduğu növə kiriqami deyilir

Tarixi
------

Çində bu sənət I və ya II əsr zamanından günümüzə qədər gəlməkdədir. Yaponiyadakı ilk nümunələri isə Heian dövrünə rast gəlməkdədir (794–1185). Bu dövr Yaponiyanın qızıl çağı olaraq da adlandırırlar.

Bu dövrdə kağız qatlama sənəti festival və mərasimlərdə bəzək olması məqsədiylə olduqca inkişaf etmişdir. Ağ kağız gizli və müqəddəs elementləri saxlamaq məqsədiylə istifadə edilərdi və hələ də bəzi məbədlərdə istifadə edilməkdədir. Əsas Edo (1600–1868) dövründə Origami sənəti inkişaf etmiş və yaradılan yeni qəliblərlə xalq tərəfindən də bu, bir əyləncə sənəti olaraq mənimsənmiş və məşhurlaşməşdır. Kabuki və ukiyo-e kimi sənətlərin yanında Origamidə öz yerini tapmışdır. XIX əsrin ortalarına doğru 70ə yaxın fərqli origami dizaynı yaradılmışdır, lakin Meiji (1886–1912) dövrü və Yaponiyanın müasirləşməsi ilə birgə, mərasim və festivallar üçün düzəldilməsi xaricində, origamiyə olan maraq azalmışdır.

Barış günü
----------

1950-ci ilin ortalarına doğru, 1945 Hiroshima atom bombasının partlaması nəticəsində Qan xərçəngi xəstəsi olan 11 yaşındakı Sasaki Sadako xəstəliyinin yaxşılaşması məqsədiylə durna quşu origamilerini düzəltməyə başlamışdır. (Ənənəyə görə 1000 ədəd durna quşu origamisi düzəldib, arzu tutulduğunda, arzunun reallaşacağına inanılar). Sadako bu cəhdiylə dünya da barış üçün də bir simvol olmuşdur, lakin 644 durna quşu origamisi düzəltdikdən sonra ölmüşdür, yoldaşları onun yerinə ədədi tamamlamış və cənazə mərasimində məzarına durna quşlarını qoymuşlar. Bu hadisə Hiroshimada Dünya uşaq barış gününün meydana gəlməsinə və bu günün şərəfinə Sadakonun Seatledə heykəlinin qoyulmasına vəsilə olmuşdur. Hər il Avqust ayının 6-sında qeyd olunan barış günündə, dünya səviyyəsində bir çox uşaq tərəfindən edilən durna quşu origamileri Xirosimaya göndərilir.

Mənbə
-----

* Classical origami on Moscow origami club portal (rus.)
* OrigamiWiki  (rus.)
* Origami Resource Center
* Origami Instructions
* Oriqami incəsənəti [*ölü keçid*] [*ölü keçid*]
**Fomin tıs-tısı** (*lat.* Acantholimon fominii) — plumbaqokimilər fəsiləsinin tıs-tıs cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması:
----------------

Qafqaz dağları ərazisində təbii halda geniş yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Təbiətdə alçaq kolcuqdur. Yastıqcıqları möhkəm, yarımşarşəkilli, diametri 10-20 sm-dir. Yay yarpaqları intensiv göyümtül, hamar, üç hissəli, xətvari-lansetvari, çox cod, uzunluğu 1-2 (3) sm və eni 1-1,5 mm, çılpaq, ucu biz, kənarları xırda tükcüklüdür. Yaz yarpaqları çox qısa və bir qədər enlidir. Çiçək saplaqları 4-10 dəfə yarpaqlardan uzun, hündürlüyü 10-18 sm, nazik, yuxarı hissəsi çox dalğalı, sadə və ya az budaqlı, qısa tükcüklü və ya təxminən çılpaq ola bilir. Çiçəkləri çiçək qrupunda seyrək yerləşmişdir. Sünbüllər arasındakı məsafə onların uzunluğundan bir az çoxdur və ya sünbüllərin uzunluğuna bərabərdir. Sünbüllərin uzunluğu 11-12 mm-ə çatır və birçiçəklidir. Çiçəkaltlıqları çılpaqdır. Üst çiçəkaltlığının uzunluğu 6-8 mm, içəridəkilərdən bir az qısa, onlara bərabər və ya onlardan uzun, lansetvari, ucu biz, ensiz haşiyəlidir. İçəri çiçəkaltlıqları kasacığın borucuğuna bərabər və ya bir az ondan uzun, enli haşiyələnmişdir. Kasacığın uzunluğu 10-11 mm olub qıfvaridir. Borucuğu tükcüklü, büküyü ağ, 10 qanadlı, tünd-qonur, kənarlarına qədər çatan damarcıqlıdır. Çiçək tacı açıq-qırmızıdır. Toxumu uzunsov olub uzunluğu 5-6 mm, eni təxminən 0,5 mm, qonurdur. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Təbiətdə əsasən toxum vasitəsilə çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Dağ ətəyində quru, gilli və daşlıq yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın nadir və relikt növüdür. Kiçik Qafqazın şimal hissəsində təbii arealı vardır.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitki kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Ədəbiyyat
---------

* Флора Азербайджана. т.7. 1957; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Kitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996;
* Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17233825
* Wikispecies: Acantholimon fominii
* EoL: 5490371
* GBIF: 4090255
* iNaturalist: 830970
* IPNI: 685983-1
* NCBI: 1851273
* Plant List: kew-2614713
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:685983-1
* Tropicos: 25400233
* WFO: wfo-0000513298

 |
**Xədim Davud Paşa** (ö. sentyabr 1549) — Misir bəylərbəyi.

Həyatı
------

Saray xədimlərindən olub, bura necə alındığı məlum deyil. Saray hərəmindəki təhsilini və xidmətini tamamlamasının ardından 1538-ci ilin aprelində Xədim Süleyman Paşanın da tövsiyəsilə, Misir bəylərbəyliyinə gətirildi.

Eyni zamanda vəzir rütbəsi alan Davud Paşa, hamisi Süleyman Paşa ilə birlikdə Dəli Hüsrəv Paşaya qarşı siyasi müxalifət apardı. Ancaq Süleyman Paşa bu mübarizədə gözdən düşərək vəzifədən alındı. 2 il davam edən təftişin ardından Süleyman Paşanın 1547-ci ildə vəfat etməsi nəticəsində tək qalan Davud Paşa bu vəzifədə çox qala bilmədi. 22 aprel 1549-cu ildə sədrəzəm Rüstəm Paşanın yaxın adamlarından Səmiz Əli Paşa Misir bəylərbəyliyinə gətirildi.

Vəzifədən alınan Davud Paşa isə saray xədimi olması səbəbilə, ənənəyə uyğun olaraq qalan ömrünü Misirdə keçirdi. Ancaq səhhəti pis idi və vəzifədən alındıqdan bir neçə ay sonra Misirdə vəfat etdi.

Mənbə
-----

* Sicill-i Osmani II, səh. 73
**Yunan ağ şamı** (*lat.* Abies cephalonica) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin i̇ynəyarpaqlılar dəstəsinin şamkimilər fəsiləsinin ağ şam cinsinə aid bitki növü.

Vətəni Cənubi Albaniyadır, Yunanıstannın qərb hissəsində də rast gəlinir. Subalp bitkisidir, dəniz səviyyəsindən 800-dən 2000 m hündürlüyə qədər dağlarda bitir. Yaxşı drenajlı, kalsiumlu, bəzən bir az turş torpaqlara üstünlük verir. Hündürlüyü 30-35 m, gövdəsinin diametri 1,5-2 m, sıx, konusvarı, ağacdır. Cavan ağacların qabığı hamar, bozumtul, sonradan çıxıntılıdır. Cavan zoğları çılpaq, hamar, qırmızı və ya açıq-qonur, sonradan boz-qonurdur. Tumurcuqların uzunluğu 5-7 mm, eni 3-5 mm, yumurtavarı-konusvarı, küt və ya ucu biz, qatranlıdır. İynəyarpaqların uzunluğu 15-35 mm, eni 1,5-2,5 mm, zoğun ətrafında radius şəklində yerləşir, ucu biz, yuxarı tərəfdən zolaqları iynəyarpaqların yarısına qədər çatdığına görə iynəyarpaqları göyümtül, alt tərəfi iki ağ zolaqlıdır. Qozaları ensiz-silindrik, uzunluğu 8-16 sm, qalınlığı 2,5-3,8 (5) sm-dir. Toxum qabıqlarının uzunluğu 24 mm, eni 30-31 mm, yuxarı kənarı yumru, saplağı təxminən 8 mm-dir. Toxumları açıq-qonur, qanadı həmin rənglidir. Quraqlığa, yararlı iqlimi olan yerlərdə xəstəlik və zərərvericilərə davamlıdır. Abşeronda qışa çox davamlı deyil, ancaq qorunan yerlərdə becərilir. Yavaş böyüyür. Dendroloji kolleksiyalar üçün əhəmiyyətliidr.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q854892
* Wikispecies: Abies cephalonica
* ARKive: abies-cephalonica
* BioLib: 2368
* EoL: 990960
* EPPO: ABICE
* EUNIS: 150633
* GBIF: 2685326
* GRIN: 645
* iNaturalist: 136886
* IPNI: 261486-1
* IUCN: 38320
* NBN: NBNSYS0000034340
* NCBI: 74306
* NZOR: 3cfb139c-8376-4077-b156-e12eee3d6cf7
* PalDat: Abies\_cephalonica
* PfaF: Abies cephalonica
* PFI: 9537
* PPE: abies-cephalonica
* Plant List: kew-2609753
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:261486-1
* Tropicos: 24900002
* uBio: 4963865
* WFO: wfo-0000511042

 |
**Molodi müharibəsi** — (Rus dilində: Молодинская битва) 1572-ci ilin iyul-avqust aylarında olmuşdur. Bu müharibə, İvan Qroznının ən əhəmiyyətli döyüşlərindən biridir. Öz ordusundan iki dəfə böyük bir orduya qalib gəlmişdir. İvan Qroznı Moskva şəhərinin 40 mil yaxınlığında Krım xanı I Dövlət Gəray xana qarşı vuruşmuşdur.

Rusiya çarlığının Livoniya müharibəsini aparmasını fürsət bilən Dövlət Gəray, bir illik fasilədən sonra Moskvaya yenidən hücuma keçdi. Osmanlı tərəfindən artilleriya və yeniçəri qüvvələri ilə dəstəklənərək, 3 kəşfiyyat dəstəsi göndərdi. Sonra da (26 iyulda) Oka çayının qarşı sahilinə keçdi. Amma çayın o biri tərəfində Rus ordusunun yerləşdiyini bilmirdi (həmin dövrdə Rusiya Livoniya müharibəsində müvəqqəti atəşkəs imzalamışdı).

Rus ordusu 23 min əsgərdən ibarət bir gücə malik idi. Baş komandaları Knyaz Mixail Vorotynsky idi. Ordunun sol qanadına Prens Repnin, sağ qanadına Prens Odoevsky rəhbərlik edirdi. Bununla yanaşı ruslar çayın digər yaxasına mövqe qurmuşdu.

30 iyulda ordular qarşı-qarşıya gəldilər. Rusların planı çərçivəsində mülki edilmiş mövqelər və dar sahədə qalan tatarlar oxatma qabiliyyətlərindən istifadə edə bilmədilər və məcburən üz-üzə müharibəyə başladılar. Müharibə əsasən qılınc və nizə döyüşü şəklində davam etdi. Zəbt edilmiş mövqelərdə Ruslar müharibənin sonrakı mərhələlərində topçu birlikləri və odlu silahlarından təsirli şəkildə istifadə etdilər. Osmanlı və Krım ordusu ardında 100.000 nəfərə qədər ölü, yaralı və əsir itki verdi. Darmadağın olan Dövlət Gəray qalan 20.000 Tatar süvarisi ilə qaçmaq məcburiyyətində qaldı.

Müharibənin nəticəsi Krım xanlığı bir daha Moskvaya qədər heç vaxt irəliləyə bilmədi, ancaq Ukrayna ərazisinə edəcəyi hücumlarla kifayətləndi. Bununla da Rusiya isə möhkəmlənmək prosesinə başladı. Buna baxmayaraq, 1680-ci illərə qədər Krım xanlığına xərac verməyə davam etti. Bu müharibə eyni zamanda Osmanlı İmperiyası və Krım xanlığının qüdrətinin azalmağa başladığını da bir göstəricisi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Новгородская вторая летопись. Год 7080(1572).ПСРЛ т. III, СПб, 1841

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Molodi müharibəsi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* (rus.)
* (rus.)
* (rus.)
* (ing.)
* *Буланин Д. М.* Повесть о битве при Молодях
**Dikson** — Şəhərtipli qəsəbə olaraq Krasnoyarsk diyarının şimalında Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. Rusiyanın şimal qütbünə ən yaxın şəhər tipli qəsəbəsidir.

Tarixi
------

Qəsəbə 7 sentyabr 1915-ci ildə Dikson adasında inşa edilir. Qəsəbənin materik hissəsi isə sonra tikilir. Ada öz adınını norveçli taçir və səyahətçi Oskar Diksonun (*isv.* Oskar Dickson; 1823—1897) adından götürmüşdür.

Uzaqda yerləşməsi çoxlarını bura cəlb edir. Halbuki, qəsəbəyə gediş hecdə asan deyil. Sənətçilərin bir qismi Dikson haqqında nəğmələr qoşmüşdür.

1942-ci ildə qəsəbə yaxınlığında alman «Admiral Şeer» gəmisi ilə SSRİ donamması döyüş baş vermişdir. Qəsəbədə bu hadisənin və müdafiəçilərin şərəfinə abidə ucaldılmışdır.

Üstəlik burada Nikifor Alekseyeviç Beqiçevin şərəfinə abidə qoyulub.

1980-ci illərin ortalarında ABŞ-nin eyni adlı şəhəri ilə «qardaşlaşır».
Son zamanlar əlaqələr getdikcə zəyifləyir

Coğrafiyası
-----------

Qəsəbə Yenisey körfəzinin sahilində qərar tutur. Taymır yarımadasının Pyotr Çiçakov sahillərində yerləşir. Qəsəbə Dikson boğazı ərazisinə daxildir.

Qütb gündüzləri 5 maydan 10 avqusta, Qütb gecələri isə 11 noyabrdan 1 fevrala qədər davam edir. 
İqlimi çox sərtdir. Ən isti ay olan avqustda +4,8 °S olur. Orta illik temperatur isə −11,4 °S təşkil edir. Ən aşağı temperatur 7 fevral 1979-ci ildə −48,1 °S olaraq qeydə alınmışdır. Ən isti temperatur isə 3 avqust 1945-ci ildə +26,9 °S olaraq qeydə alınıb.. Ən soyuq ay fevraldır. Çelyuskin burnuna nisbətdə iqlimi mülayim olur.

İnfrastruktur
-------------

Rusiyanınən ucaq şimalda yerləşən dəniz limanı yerləşir. Burada həmçinin hava limanı fəaliyyət göstərir. Bunula belə havalimanının eniş zolağında yaranan problemlır səbəbindən hava limanı 2010-ci ilin payızından fəaliyyətini dayandırmışdır. Bu isə qəsəbənin ölkənin digər əraziləri ilə hava əlaqələri kəsilmişdir

1 yanvar 2007-ci ilə qədər Dilkson rayonunun inzibati mərkəzi olmuşdur. Hazırda qəsəbə boşalır, burada 667 nəfər yaşayır (2013). 2004-ci ildı 1113 nəfər, 1985-ci ildə isə burada 5000 insan yaşayırdı.

Qütb stansiyası 1916-cı ildən faliyyət göstərir. Strateji cəhətdən mümüm əraxidə yerləşir. Limanı isə Şimal dəniz yolunun portlarındandır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Головко А. Г. Вместе с флотом. — 3-е изд. — М.: Финансы и статистика, 1984. — 287 с, ил. — с. 129—135". 2012-05-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-22.
2. ↑  "Северо-Евразийский Климатический Центр". 2015-07-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-22.
3. ↑  "Krasnoyarskın ən şimalda yerləşən hava limanı bağlanıb". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-22.
4. ↑  "Путешествие на Крайний Север: Форпост в пустоту". 2016-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-22.
5. ↑  "Dikson population — Wolfram|Alpha". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-22.

Mənbə
-----

* Dikson — ada, qəsəbə və liman
* Крещение на Диксоне
* Dikson. Buzların sərhəddi
**Yumşaq itburnu** (*lat.* Rosa mollis) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Albaniya, Belgiya, İngiltərə, Danimarka, Finlandiya, Fransa, İrlandiya, İsveçrə, İspaniya, Bosniya və Herseqovina, Monteneqro, Xorvatiya, Serbiya, Portuqaliya, Norvegiya, Polşa, Estoniya, Latviya və Litva, Rusiya, Belorusiya, Almaniya, Ukrayna, Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyədə yayılmışdır. İlk dəfə Britaniya botaniki Ceyms Edvard Smit tərəfindən 1813-cü ildə təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 0,5-1,5 m olan, gövdəsi iynələrlə örtülmüş, yarpağı tökülən koldur. Yarpaqları mürəkkəb, oval və ya ellipsvari formalı, yumşaq, cüt dişli, boz-yaşıl rənglidir, alt tərəfi vəzicikli tükcüklərlə örtülmüşdür, növbəli yerləşir. Yarpaqların ətri qatranlıdır. İyun-iyulda çiçəkləyir. Çiçəkləri iri, tək və ya 2-3 ədəd çiçək qrupuna yığılmış, ləçəkləri dişli, rəngi çəhrayı və ya açıq bənövşəyidir. Meyvəsi vəzicikli-tükcüklü, şarşəkilli, qırmızı rəngli qozadır. Xromosomların sayı - 2n=28

Ekologiyası
-----------

Quru, qayalı yamaclarda, otlaqlarda, meşə kənarında rast gəlinir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-da təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitki kimi becərilir. Meyvələrindən mürəbbə hazırlanır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2166506
* Wikispecies: Rosa mollis
* EoL: 634072
* EPPO: ROSML
* EUNIS: 181128
* FNA: 250100419
* GBIF: 3003048
* GRIN: 32097
* iNaturalist: 204400
* IPNI: 733370-1
* ITIS: 836449
* NBN: NHMSYS0000462469
* NCBI: 267242
* PFI: 9635
* Plant List: rjp-254
* PLANTS: ROMO7
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:733370-1
* Tropicos: 27800344
* WFO: wfo-0000995836

 |
***Molodaya qvardiya*** (*rus.* Молодая гвардия; mənası – *gənc qvardiya*) — Rusiya aylıq jurnalı. Jurnalın məzmunu ədəbiyyat və siyasətə yönəlmişdir.

Tarixi
------

"*Molodaya qvardiya*" 1922-ci ilin mayında Moskvada Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Mərkəzi Komitəsinin orqanı olaraq təsis edilmişdir. 1922-ci ildən çıxır. Buna baxmayaraq, 1942–1947-ci illərdə çıxmamış, 1947–1956-cı illərdə isə gənc yazıçıların almanaxı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Yerli və xarici ölkə yazıçılarının əsərlərini (mövzusu əsasən, gənclərin həyatından götürülmüş), publisistik, ədəbi-tənqid məqalələri nəşr edir. Jurnalda Azərbaycan yazıçılarının da əsərləri çap olunmuşdur. "*Molodaya qvardiya*" jurnalı 1972-ci ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir. 1982-ci ildə tirajı 652 min nüsxə idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 0131-2251
2. ↑  Молодаја гвардија // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 39.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Молодая гвардия (журнал) // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.
**Zed adaları** — Kiçik adalardan ibarət arxipelaqdır. Ada Antarktidanın Cənubi Şetland adalarında, Livinqston adasının şimal-şərq sahillərində yerləşmişdir. Hündür nöqtəsi 290 metrə bərabərdir. Adalar qrupu 4 kiçik adadan təşkil olunmuşdur: Esperanto adası, Fanaqoriya adası, Lesidren adası, Koşava adası və Dlaqinya qayası, Qoritsa qayası. Ada Varna yarımadasının, İqlika boğazının, Livinqston adasının Vilyams zirvəsindən 1.5 km cənubda yerləşmişdir.

Ada 1935-ci ildə adaları xəritələşdirmiş Kəşf Araşdırmalar Qrupunun *Discovery II* gəmisinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Zed adaları 62°26′00″ c. e. 60°09′15″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1935 və 1968-ci ildə, Çili xəritəsinə 1971-ci ildə Argentina xəritəsinə 1980-ci ildə, İspaniya xəritəsinə 1991-ci ildə, Bolqarıstan xəritəsinə 2005 və 2009-cu ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Həmçinin bax
------------

* 60° S cənub enliyindəki Antarktida adalarının siyahısı
* ATEK

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
**Dihyə ibn Xəlifə** (v. 670-ci illər, *bilinmir*, *ərəb.* دحية الكلبي‎) — İslam peyğəmbəri Məhəmmədin Bizans imperatoru I İraklia elçi olaraq göndərdiyi səhabə.

Müsəlman olması
---------------

Dihyə ibn Xəlifə böyük bir qəbilənin başçısı idi. Məhəmməd peyğəmbər onun müsəlman olmasını istədi, ona görə də dua etdi. Əgər müsəlman olsaydı, qəbiləsi də müsəlman olardı. Duası qəbul oldu. Bundan sonra onun gəldiyini xəbər verilir. O, gəlib çatdıqda Peyğəmbər libasını çıxarıb yerə yaydı və ona oturmağı əmr etdi. Lakin Dihyə ibn Xəlifə oturmayıb onu yuxarı qaldırır, başına qoyaraq öpür və bağışlanma dilədi. Səbəbini soruşduqda isə dedi ki, təkəbbür ucbatından yeznə istəməyib və 70 qızını öz əli ilə öldürdüyünü bildirdi. Bundan sonra Kəlmeyi-şəhadətdən sonra bütün keçmiş günahların bağışlandığı vəhy Peyğəmbərə nazil oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Chapter 42: The Events of the Seventh Year of Migration". 2000-12-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-04.
**Gövdəsiz yastıbaş** (Elmi adı -*Jurinella subacaulis*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c; B1ab(i, iii, iv). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik gövdəsiz bitkidir. Yarpaqları kökətrafı rozetdədir, çox saylı, saplaqlı, üstdən çılpaq, altdan ağımtıl torvari-yunlu, lələkvari bölünmüşdür. Yarpaqların saplaqları qaidədə qına genişlənmişdir. Səbətləri 1-3 sayda, yarımşar formada, 2-3 sm enində oturaqdır. Sarğının xarici yarpaqcıqları lansetvari, sivriləşmiş, daxildəkilər –uzun düz, çılpaq, al-qırmızı rənglidir. Çiçəkləri al-qırmızıdır. Toxumcuqları 4-5 sm uzunluğunda qaramtıl, qırışlı, uçağan ağ, qısa lələkli qıllıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə may-iyun, meyvəvermə iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Alp qurşağının töküntülərində rast gəlinir.

Yayılması
---------

 Kiçik Qafqazın cənubu, şimali və mərkəzi, Naxçıvanın dağlıq hissəsidir.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın təbii bərpasında azalma tendensiyasının səbəbi, mənfi iqlim amillərinin təsirlərin dəyişilməsinə həssaslıqla izah olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma) və iqlim amillərinə həssaslıq, çox ekstremal iqlimə malik əarazilərdə yayılması.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin apaqılması tələb olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı "Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri "II nəşr, Bakı 2013
2. ↑
3. 1 2 3  Флора Азербайджан, 1961
**Ulduz ölçüsü** — mənbəyin işıq şüalarına perpendikulyar qoyulmuş səthin həmin mənbə tərəfindən nisbi işıqlanmasının əsası 2,512 olan mənfi işarəli loqarifmidir. 

Görünən ulduz ölçüsü və ya vizual ulduz ölçüsü-adi gözlə vizual fotometr adlanan qəbuledici vasitəsilə təyin olunan ulduz ölçüsüdür. 

Astrofizikada işıqlanmanın fiziki analoqu olaraq ulduz ölçüsü adanlanan kəmiyyətdən istifadə edilir.[1]

Tarixi
------

Ulduz ölçüsü ilk astrofotometrik anlayışdır. Hələ Hipparx eramızdan əvvəl II yüzillikdə gözlə seçilən ulduzları işıqlanmalarına görə altı ulduz ölçüsünə ayırmışdı. O, qəbul etmişdi ki, ən parlaq (işıqlı) ulduzun ulduz ölçüsü 1, ən zəifinki isə 6-dır.[2]

Parlaqlığın ulduz ölçüsü vasitəsilə qiymətləndirilməsi fiziki, daha doğrusu fizioloji və psixoloji əsasları yalnız Hipparxdan iki min il sonra XIX yüzillikdə Veber və Fexner tərəfindən müəyyən edilmişdir. Veber-Fexner qanunu: hər hansı qıcıqlandırıcı təsirin hiss olunmasındakı dəyişiklik həmin qıcıqlandırıcı amilin nisbi dəyişməsi ilə düz mütənasibdir. Bu qanunu ulduz ölçüsü anlayışına tətbiq etsək, Kainat obyektinə qıcıqlandırıcı, qəbulediciyə (gözə, fotoemulsiyaya, fotolentə və s.) hissiyat mərkəzi kimi baxa bilərik. Qıcıqlandırıcının obyektiv meyarı onun qəbuledicidə yaratdığı işıqlanmadır, ulduz ölçüsü isə bu işıqlanmanın qəbulediciyə təsiri deməkdir. Burada Veber-Fexner qanunu belə ifadə olunur qıcıqlandırıcı (işıqlanma) həndəsi silsilə ilə dəyişəndə, hissiyat (ulduz ölçüsü) ədədi silsilə ilə dəyişir. Deyilənlərə əsasən aşağıdakı ifadəni yazmaq olar:

  

{\displaystyle m-m\_{0}=C\_{1}\lg {E \over E\_{0}}}

Burada m və m0 işıqlanmaları, E və E0 olan obyektlərin uyğun ulduz ölçüləridir. Ptolemeyin Almakestində 1000-dən artıq ulduzun ulduz ölçüsü verilmişdir. Bu ulduzların ulduz ölçülərinin müasir təyini göstərir ki, iki ulduzun ulduz ölçüləri fərqi vahidə bərabər olarsa, yəni m-m0=1 olarsa, onda ulduz ölçüsü m0 olan ulduz, ulduz ölçüsü m olan ulduzdan 2,5 dəfə parlaqdır. Odur ki, yuxarıdakı ifadəyə əsasən

{\displaystyle C\_{1}={1 \over \lg 2,5}\simeq -2,512}

Poqson düsturu
--------------

1879-cu ildə ingilis astronomu Poqson təklif etmişdir ki, C1=2,500 qəbul edilsin, çünki, {\displaystyle lg2,512=0,4000={1 \over 2,500}}-dir. Beləliklə birinci ifadə əvəzinə:{\displaystyle m-m\_{0}=-2,5\lg {E \over E\_{0}}} yaxud, {\displaystyle \lg {E \over E\_{0}}=-0,4(m-m\_{0})}olar. 

Bu ifadələr Poqson düsturu adlanır. Poqson düsturu iki obyektin işıqlanmaları nisbəti məlum olduqda onların ulduz ölçüləri fərqini və ya tərsinə- məlum ulduz ölçüləri fərqinə görə onların işıqlanmaları nisbətini tapmağa imkan verir.[1][3]

İstinadlar
----------

1. 1 2  R.Ə. Hüseynov, Astronomiya, Bakı, 1997
2. ↑  Heifetz, M.; Tirion, W. (2004). *A Walk Through the Heavens: A Guide to Stars and Constellations and Their Legends*. Cambridge: Cambridge University Press. p. 6.
3. ↑  Pogson, N. (1856). "Magnitudes of Thirty-six of the Minor Planets for the first day of each month of the year 1857". *MNRAS*. **17**: 12. Bibcode:1856MNRAS..17...12P. doi:10.1093/mnras/17.1.12.
**Tomas Tallis** (təq. 1506, Kent qraflığı – 23 noyabr 1585, Qriniç[d], Kent qraflığı) — ingilis bəstəkarı və orqançısı.

Həyatı
------

Tallisin erkən həyatı haqqında çox az məlumat var. 16-cı əsrin əvvəlləri VII Henrinin hakimiyyəti illərinin sonlarına doğru doğulduğu fikri mövcuddur. Tallisin uşaqlıq dövrü və bu dövrdə musiqi ilə olan əlaqəsi haqqında da az məlumat var. Belə ki, sonradan yetişkin bir üzv kimi də Chapel Royal xoru, Müqəddəs James sarayının xorlarında iştirak etmişdir. O, ilk musiqi uğurunu 1532-ci ildə Dover Monastrının( indiki Dover Kolleci) və Benedictine Monastrının (Kent şəhərində) organçı kimi qazanmışdır. Uğurları onu ilk olaraq Londona, sonradan( 1538-ci ilin payızında) Voltam Monastrı və 1540-cı ildə dağıdılan Essex`dəki böyük Auqustinyan Monastrına qədər gətirmişdir. Tallisin növbəti iş yeri Kanterbur kafedralı oldu.1543-cü ildə Chapel Royal xoruna yetişkin kimi göndərildi.(hansı ki, sonradan protestant quruma çevrildi) Tallis VII Henri, Edward VI (1547-1553) Şahzadə Mary(1553-1558) və Şahzadə Elizabet (1558-dən Tallisin öldüyü 1585-ə qədər) üçün musiqilər bəstələdi və ifa etdi. Ardıcıl olaraq, maraq üçün bəstəkar və orqançı kimi fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Tallis ətrafında gedən dini mübahisələrdən uzaq durmağa çalışmış, hətta William Byrd kimi o da, "formalaşmamış Roma katoliki"olaraq qaldı. Tallis müxtəlif monaxların çox fərqli musiqi istəklərini rahat bir şəkildə yerinə gətirə bilən çox fərqli kompozisiyalar yarada bilirdi. Dövrünün digər önəmli bəstəkarları arasında Christopher Tye və Robert White da daxil olmaqla, Tallis fərqlənirdi.

Şəxsi həyatı
------------

Tallis 1552-ci ildə evlənib,onun yoldaşı Joan ondan 4 il uzun yaşadı.Uşaqları yox idi.Ömrünün sonlarını Greenvichdə, kraqllıq sarayına yaxın bir yerdə yaşadı. 1575-ci ildə Şahzadə Elizabet ona və tələbəsi William Byrdə polifonik musiqidə 21 illik monopoliya və öz musiqilərini çap etdirmək üçün bir nəşr evi bağışladı.Hansl ki, bu o dövrdə bir ilk oldu.Tallisin monopoliyası "mahnı və mahnılar" toplusu kimi təqdim olunurdu və ingilis, latın, frnasız, italyan və s. dillərdə istifadə olunurdu. Tallisin bütün növ musiqiləri istənilən dildə çap etmək izni var idi. Tallis və Byrd öz monopoliyalarını "Ürək mahnısı" toplularını çap etdirmk üçün istifadə edir(1575)

Ölümü
-----

Thomas Tallis Greenvichdəki evində 1585-ci ilin noyabrında hüzur içində öldü.O, Greenvicdəki Müqəddəs Alfegi kilsəsində basdırıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Store norske leksikon (бук.). 1978. ISSN 2464-1480
Şəkildəki cismin ağırlığı batmazlıq qüvvəsinə (B) bərabər olduğu üçün cisim, sıxlığı fərqli iki axışqan arasında (məsələn hava və su) asılı (üzən) vəziyyətdədir.

**Batmazlıq** (B); Hava, su kimi hər hansı bir axışqan içərisindəki bir cismə axışqan tərəfindən ağırlığın (W) əksi istiqamətində təsir edən qüvvə. Sözügedən axan su olursa, batmazlıq qüvvəsi ümumiyyətlə suyun qaldırma qüvvəsi kimi tanınır. Həmçinin batmama qüvvəsi, üzmə qüvvəsi və ya üzdürmə qüvvəsi kimi adlarla da bilinir. Bununla birlikdə batmazlıq təkcə cismin axışqan səthində deyil, - isti hava balonu vəziyyətində olduğu kimi - axışqan içərisində məruz qaldığı qüvvələrə də aiddir.

Uçan balonlar, havadan yüngül helium və hidrogen kimi qazlarla doldurulurlar və qaldırıcı qüvvə sayəsində havaya qalxırlar
Hər hansı bir axışqan blokunda aşağıya endiyiniz zaman təzyiq artır. Buna görə, axışqanın aşağı qatlarında olan bir obyekt yuxarıdakılardan daha çox təzyiqə məruz qalır. Təzyiq fərqi axışqanın cismə yuxarıya doğru bir güc tətbiq etməsinə səbəb olur. Tətbiq olunan qüvvə, cismin əhatə etdiyi həcmdə olmalı olan (yerdəyişən) axışqanın çəkisinə bərabərdir. Buna görə sıxlığı olduqları axışqandan daha yüksək olan cisimlər batırlar (enirlər). Əgər cismin hazırlandığı maddə və ya forması dəyişdirilərək sıxlığı axışqandan az hala gətirilərsə, cisim axışqanın yuxarı səthinə qalxar və ya axışqanın üstündə olarsa batmaz (üzər).

Həmçinin bax
------------

Arximed qanunu
Foks körfəzinin xəritəsi
Foxs körfəzində buz üzərində morj. iyul, 1999
Foxs körfəzində üzən balina quyruğu. iyul, 1999
**Foks körfəzi** (*ing.* Foxe Basin) — Şimal Buzlu okeanında yerləşən körfəz. Körfəz Kanada sahillərini yuyur. İngilis kəşfiyyatçısı Luka Foksun şərəfinə adlandırılmışdır. Şərqdə Baffin Torpağı, qərbdə Melvill yarımadası və Sauthempton adaları arasında geniş bir uzantı təşkil edir. Cənubda eyni adlı boğazla Hudzon boğazı və Hudzon körfəzi ilə, şimalda Fari və Hekla boğazı vasitəsilə Butiya körfəzi ilə birləşir.

Körfəzin uzunluğu təqribən 600 km, eni isə 500 km-dir. Dalğalar yarımgündəlikdir, hündürlüyü 1,2-dən 9 m-ə qədərdir. Körfəz oktyabrda donur. Foks körfəzi geniş, əsasən dayaz çökəkliklərdən ibarətdir, dərinliyi ümumiyyətlə 100 metrdən (330 fut) azdır, cənubda isə 400 metrə (1300 fut) qədər dərinliklər vardır. Körfəzdə çoxsaylı adalar vardır. Onlardan ən böyüyü: Şahzadə-Çarlz, Er-Fors, Brey, Rouli, Yens Munk, Kox, Foli, Vinter, Vansittart, Vayt və Spayser adaları qrupu.

Baffin Torpağı adasının buzlaq suları çoxsaylı qısa çaylar və göllər vasitəsilə buxtaya axır. Bu su tutarlarından ən böyüyü Nettillinq gölüdür (Kukcuak çayı boyunca).

Buz parçaları şimalda yayılmışdır və cənuba doğru hərəkət edir. Şimalda və mərkəzdə dərinlik 110 m, cənubda isə 400 m-ə çatır.

Sahillər cənubda qayalı, şimalda isə alçaqdır. Dəniz quşları hündür qayalarda yuva qurur. Sahil bataqlıqları Baffin Torpağı və Southampton adalarında geniş yayılmışdır.

Körfəzin sahillərində yerləşən yaşayış məntəqələri: İqlulik, Foley, Nabukyuak.

Körfəzin sərin suyu onun fitoplanktonla zəginliyini təmin edir. Buna görə də saysız-hesabsız kiçik adalarda dəniz quşlarının bir çox növü yaşayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Paulic, J.E.; Cleator, H.; Martin, K.A.* Ecologically and Biologically Significant Areas (EBSA) in Northern Foxe Basin, Nunavut: identification and delineation (PDF) (Hesabat). Fisheries and Oceans Canada. August 2014. Research Document 2014/042. 2022-07-06 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-01-06.
Opto-mexaniki siçanın iş mexanizmi
***Opto-mexaniki siçan*** (optomechanical mouse) – optik və mexaniki qurğuların kombinasiyasının köməyilə hərəkətinin istiqamət siqnallarına çevrildiyi siçan konstruksiyası. Optik hissədə işıq-diod və verici cütlükləri olur; mexaniki hissə cərəyan kəsici dəlikləri olan fırlanan təkərciklərdən ibarət olur. Siçan hərəkət etdikdə təkərcik dönür və işıq-diodlardan gələn işıq ya dəlikdən keçərək işıq vericisinə düşür, ya da təkərciyin şəffaf olmayan hissələri tərəfindən bloklanır (qarşısı alınır). İşığın bu dəyişiklikləri verici cütlüklər tərəfindən aşkarlanır və nisbi hərəkət siqnalları kimi interpretasiya olunur. Vericilər fazaca bir-birinə nəzərən azacıq yerini dəyişdiyindən hərəkətin istiqaməti hansı vericinin ilk olaraq indikatorla kontaktı bərpa etməsinə görə müəyyənləşir. Opto-mexaniki siçanda mexaniki hissələrin əvəzinə optik qurğular istifadə edildiyindən, o, çox az-az təmir olunur, ancaq onun işləməsi üçün xüsusi səth (örtük) tələb olunur.

1964-cü ildə ixtiraçı **Duqlas Engelbart** (Douglas Engelbart) tərəfindən ilk siçan qurğusu (mouse) yaradılmışdır. Bu qurğunun korpusu taxtadan düzəldilmişdi, daxili hissəsi isə bir-birinə perpendikulyar yerləşən, bir ox üzərində fırlanan iki dişli çarxdan ibarət idi.

*Opto-mexaniki siçanın iş mexanizmi:*

* Siçan hərəkət etdikdə top dönür.
* Top X və Y silindirlərinə toxunaraq hərəkəti ötürür.
* Optik kodlaşdırma təkərciklərinin üzərində işıq keçirən dəliklər vardır.
* İnfraqırmızı işıq-saçan diodlar (LED) təkərciyin içindən işıldayır.
* Sensorlar işıq titrəmələrini toplayıraq onları X və Y vektorlarına çevirir.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
* Əliquliyev R.M. Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

Xarici keçidlər
---------------

Maus nədir? Arxivləşdirilib 2017-05-31 at the Wayback Machine
**Rəhim bəy Şükür bəy oğlu Cahangirbəyov** - Azərbaycan milli burjuaziyasının ilk nümayəndələrindən biridir, əməkdar mühəndis

Həyat
-----

Rəhim bəy xeyriyyəçi olmuşdur. O, Bakıda çıxan bir sıra maarifpərvər, tərəqqipərvər qəzetlərin təsisçisi olmuş, fəhlə kurslarının, tibb məntəqələrinin, mədəni-maarif ocaqlarının açılmasına xeyli vəsait sərf etmişdir.

Rəhim bəy Sovet hakimiyyəti illərində də işləmiş, bilik və təcrübəsini artıq yenidən formalaşmış neft sənayesinin inkişafına yönəltmişdir.
20-30-cu illərdə Leninneft Neft Mədənlər idarəsində, sonralar uzun illər SSRİ Dövlət Plan Komitəsinin sədri işləmiş Nikolay Baybakov Rəhim bəyin tabeliyində işləmiş və o, neft sənayesinin iqtisadiyyatı, texnologiyasının məhz Rəhim bəy-dən öyrənmişdir. N.P.Baybakov yüksək dövlət vəzifəsində işləyərkən onun təkidi ilə Rəhim bəyə əməkdar mühəndis adı verilmiş, onu 37-ci il repressiyasından qorumuşdur.
Rəhim bəy Şükür bəy oğlu Cahangirbəyov ömrünün axırına kimi istehsalatdan ayrılmamış, 1950 -ci ildə iş başında vəfat etmişdir.

mənbə
-----

Qəhrəman Qəhrəmanov "Biz qayıdacağıq" Bakı 2010
**Jahorina** (Şablon:Dil-sr-cyr ) - Bosniya və Hersoqovinada dağ zirvəsi. Zirvə Pale (Bosniya və Herseqovina), Trnovo (Serbiya) və Bosniya ərazisində Trnovo bölgələrinin birləşdiyi ərazidə yerləşir. Jahorina Dinar Alplarının bir hissəsi hesab olunur. Trebeviç silsiləsi ilə həmsərhəddir. Jahorinanın ən yüksək zirvəsi dəniz səviyyəsindən 1916 metrdə yerləşir. Bu göstərici ilə zirvə Saraevo dağlarında ikinci ən yüksək zirvədir ( Belaşnisa, 2067 m). Dağın qərb yamaclarında eyni adlı milli park yaradılıb. Serbiya Respublikası ilə Bosniya və Herseqovina arasında olan sərhəd bu dağ ırazisindən keçir.

Jahorina dağ-xizək kurortu dağ yamacında yerləşir. 1984 Qış Olimpiya Oyunlarının dağ-xizək idmanı üzrə qadınların yarışması bu ərazidə keçirilmişdir. Jahorina kurortu Bosniya və Herseqovinanın ən böyük və ən populyar dağ-xizək kurort zonasıdır. Kurort ərazisində dağda xizəklə sürüşmək, snoubord, yürüş və s. populyardır.

Dağ ərazisindən keçən əsas yollar şimaldan cənub istiqamətdə keçir. Əsas mağistiral yol M5-dir. Sarayevo-Vışeqrad şəhərlərini birləşdirir.

### Mina təhlükəsi

Jahorina ərazisi Bosniya müharibəsi zamanı böyük strateji əhəmiyyətə malik idi. Dağ ərazisinin bir çox bölgələrində, əsasən də kurort ərazisi yaxınlıqlarında minalara rast gəlinir. Müharibədən sonra ərazidə geniş minadan təmizləmə tədbirləri keçirilmişdir. Kurort ərazisində xizəklə yürüş etmək təhlükəsizdir. Ancaq kənar ərazilərdə təhlükə hələ də saxlanılır. Ərazidə tez-tez mina təhlükəsini bildirən lövhələrə rast gəlinir. Son zamanlar ərazidə minadan təmizləmə işləri aparılsa da, 30 oktyabr 2011-ci ildə sloven paraplan idmançısı ciddi xəsarət almışdır. O yanılışlıq nəticəsində minalanmış ərazilərə enmişdir.

İstinadlar
----------

  

1. ↑  1984 Winter Olympics official report. Arxivləşdirilib 2011-11-26 at the Wayback Machine pp. 24-7, 107.
2. ↑  Vorhees, Mara. 2009. *Eastern Europe.* Footscray, Victoria: Lonely Planet, p. 119.
3. ↑  "Frick-Wright, Peter. 2008. "Bosnia's Back in the Snow Biz." *Los Angeles Times,* 14 December". 2014-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-12.
4. ↑  ""Olympics-Sarajevo Winter Games Venues Crumble into Oblivion." *Chicago Tribune*, 28 October 2013". 2014-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-12.
5. ↑  Slovenian paragliders land in mine field Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine  (sloven.)
6. ↑  "EUFOR rescued four Slovenian paragliders from mine field". 2013-12-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-04.
7. ↑  Lambergar, Vesna. 2015. "Simon Vogrinec, ki je zaradi mine izgubil obe nogi: Živim celostno in kakovostno življenje." *24ur.com* (4 April). Arxivləşdirilib 2021-05-16 at the Wayback Machine  (sloven.)
**Tomas Toliver Qoldsmit** (*ing.* Thomas Toliver Goldsmith; 9 yanvar 1910 - 5 mart 2009) - ABŞ-nin Furman Universitetinin fizika üzrə professoru, televiziya texnikasının pioneri, dünyada ilk kompüter oyunu olan "raket simulyatoru"nun müəlliflərindən biri

Həyatı
------

Tomas Toliver Qoldsmit 9 yanvar 1910-cu ildə ABŞ-də anadan olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

1947-ci ildə Goldsmith və Estle Ray Mann tərəfindən verilmiş ABŞ Patenti 2,455,992, dünyanın ilk katot ray tüpü əsaslı oyununu, "Katod-ray tube oyuncaq cihazını" təsvir edir. İkinci Dünya Müharibəsində istifadə edilən radar ekranlarından ilhamlandı. Goldsmith və Mann 1948-ci ildə öz patentini verərək elektronik oyuna ilk patent verdilər. "Katod Ray Tüpü Əyləncəli Qurğu" adlı patent, patentdə, bir oyunçunun bir Ehty A Sketch kimi CRT-nin elektron silahını idarə etdiyi bir oyun təsvir edilir. Oyunu daha çətinləşdirmək üçün onun sxemləri oyunçuya nöqtəni təyin etmək qabiliyyətini dəyişdirə bilər. Bununla birlikdə, avadanlıq xərcləri və müxtəlif şərtlər səbəbiylə, Katod-Ray Tüpü Əyləncəli Qurğu heç bir zaman bazarda sərbəst buraxılmadı. Yalnız əl istehsalı prototiplər kimi yaradılmışdır.

Mükafatı
--------

ABŞ-nin Furman Universitetinin fizika üzrə professoru, televiziya texnikasının pioneri, dünyada ilk kompüter oyunu olan "raket simulyatoru"nun müəlliflərindən biri Tomas Toliver Qoldsmit 1979-cu ildə televiziya sahəsinə verdiyi əhəmiyyətli töhfələrə görə ABŞ Radio Klubunun təsis etdiyi "Allan B. DuMont" mükafatına layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Thomas T. Goldsmith Jr. a TV Technology Pioneer, Dies at 99 (ing.). // *The New York Times* / J. Kahn Manhattan, NYC: The New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2009. ed. size: 1122400; ed. size: 1132000; ed. size: 1103600; ed. size: 648900; ed. size: 443000 ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X

Ədəbiyyat
---------

* Əliquliyev R.M. Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
**Şri-Lanka adası** (sanskr. श्री लङ्का) — Hind okeanında yerləşən ada. Nəhəng adada eyni adlı Şri-Lanka dövləti yerləşir.

Adanın sahəsi 65 610 km² təşkil edir. Adanın ən hündür nöqtəsi 2524 metr olan Pidurutalaqala dağıdır.

Qərbdən Hindustan yarımadasından Polk boğazı, Polk və Manar körfəzləri ilə ayrılır. Ada vaxtı ilə mövcud olmuş Adəm körpüsü adlı bərzəx mövcud olmuşdur. 1481-ci ildə güçlü zəlzələ zamanı bərzəx tamamən dağılmışdır. Ada şimal və şərq sahillərini Benqal körfəzinin suları ilə yuyulur.

Ada 1972-ci ilə qədər rəsmi olaraq **Seylon** (sanskr. सिंहल द्वीप «Sinxala dvipa», *Sinhal adası*) adlandırılırdı.

Çayları
-------

Adanın ən uzun çayı Maxaveli-Qanqadır. Çay adanın daxili ilə şimal-şərqə axaraq Benqal körfəzinə tökülür. Digər iri çayları: Kelani, Kalu, Arivu-Aru.

Körfəzləri
----------

Adanın ərazisində yerləşən körfəzlərin böyük qismi adanın şimal-şərq və şərq sahillərində yerləşir. Hansıkı ən irisi Cafna laqunudur. Laqun Cafna yarımadası ilə Benqal körfəzindən ayrılır. 
Putttalamdan Pottuvil şəhərinə qədər olan körfəzlər: Puttalam laqunu, Duti körfəzi, Portuqal körfəzi, Polk bişuxtası, Cafna laqunu, Kokkilay, Koddiayar, Periya-Kalapua, Karay-Kalapu, Tandiadi-Kalapu, Komari-Kalapu.

Yarımada və adaları
-------------------

Adanın ən iri yarımadası şimalda yerləşən Cafna yarımadasıdır

Şri-Lanka afasının sahillərində çoxlu sayda kiçik adalar vardır: Analaytivu, Karaytivu, Velanay, Eluvaytivu, Mandaytivu, Paletivu, Erumaytivu, Kakkativu, Manar, Pulyantivu, Kalliaditivu.

Əhalisi
-------

Adanın 1981-ci ilə olan etnik xəritəsi
Adanın əhalisi 20 277 597 nəfər təşkil edir. (2012).

Sinhallar ada əhalisinin 74,88 %, tamillər — 11,2 % təşkil edir. Tamillər əsasən adanın şimal və şərq rayionlarında yayılmışdır. Mavrlar isə cəmi 9,2 %, avropalılarla yerlilərin qarışığından olan byuqerlər 0,3 %, veddlər isə 0,3% olmaqla 1 000 nəfər sakinə malikdirlər 
70,19 % əhali buddistdir, 12,61 % — induizm (tamillər), 9,71 % — islam, 7,45 — xristian dininə etiqad edir.

82 % xristian katolik, yerdə qalanı Anqlikan kilsəsi və protestant məzhəbindədirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Şri-Lanka". 2022-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-09.
2. ↑  "Sri Lanka Census of Population and Housing, 2011 – Population by Ethnicity" (PDF). Department of Census and Statistics, Sri Lanka. 20 April 2012. 2013-02-10 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-11-09.
3. ↑  "Sri Lanka". International Religious Freedom Report 2007. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. 14 September 2007. 2013-02-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-09.
4. ↑  "Theravada: Buddhism in Sri Lankan". Buddhanet.net. 2013-02-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-09.
5. ↑  "Sri Lanka Census of Population and Housing, 2011 – Population by Religion" (PDF). Department of Census and Statistics, Sri Lanka. 20 April 2012. 2013-02-10 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-11-09.
6. ↑  "Sri Lanka – Christianity". Mongabay. 2013-02-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-09.
**Qeys Cəmşid oğlu Sultanov** (9 mart 1939, Naxçıvan – 10 yanvar 2023) — Azərbaycan alimi, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, AMEA Fizika İnstitutu laboratoriyasının rəhbəri.

Həyatı
------

Qeys Sultanov 1939-cu il martın 9-da Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1957-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olub. 1960-cı ildə Xarkov Dövlət Universitetində (XDU) təhsilini davam etdirmiş və 1963-cü ildə XDU-nu bitirmişdir. 1963–1966-cı illərdə Xarkov Aşağı Temperaturlar Fizika Texnika İnstitutunun (XATFTİ) aspirantı olmuşdur. 1974-cü ildə namizdəlik dissertasiyasını müdafiə edib. Q. Sultanov 1988-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdfiə etmişdir. Q. Sultanov 1988-ci ildən "Bərk cisimlərdə resonans hadisələri" laboratoriyasının rəhbəridir.

* Elmi məqalələrin sayı-120
* Beynəlxalq konfranslarda iştirakının sayı-30-dan çox
* Xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı-35-ə yaxın
* Kadr hazırlığı- 3 fəlsəfə doktoru

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Katun biosfer qoruğu** — Rusiyanın dövlət təbiət qoruğu. 2000-ci ilin yanvarından biosfer statusunu almışdır. Qoruq 25 iyun 1991-ci ildə yaradılımış və Mərkəzi Altayın yüksək dağlıq ərazisində yerləşir. Sahəsi — 151 664 hektardır. Qoruğun idarə mərkəzi Ust-Koksa kəndindədir. Kutan və Alyat qoruqlarının ərazisi «Altayın Qızıl Dağları» adı altında UNESCO Ümumdünya irsinə daxil edilmişdir (1998). 2000-ci ildə qoruq UNESCO-un Ümumdünya biosfer ehtiyatları şəbəkəsinin «İnsan və biosfer» proqramına əlavə olunmuşdur. Altay-Sayan milli parkının və qoruqlar assosiasının tərkibə daxildir.

Fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri
-----------------------------

Katun qoruğunun ərazisi
Katun qoruğu Mərkəzi Altay fiziki-coğrafi vilayətə aiddir. Qoruq özündə Katun silsiləsinin cənub, qismən şimal və Listvyaqa silsiləsini birləşdirir. Qoruq əsasən Katun silsiləsinin daha yüksək ərazisindədir (Beluxa massivi istisna olmaqla). Ərazidə nival-dağ, dağ-tundra və alp çəmənliyi landşaftı üstünlük təşkil edir. Moren təpələri, tirələr, sürüşmə, sel və uçqun relyef formaları qoruq ərazisində üstünlük təşkil edir.

Mütləq hündürlük 1300-3280 metr arasında dəyişir. Bu göstərici onu dünyanın ən hündürdə yerləşən qoruqlar siyahısına daxil edir. Qoruq ərazisindəki çaylara əsasən Katun çayının mənbəyinə yaxın hissəsi və onun qolları daxildir. Dağ çayları dərin dərəli olub meyilliyi yüksəkdir. Çay şəbəkəsinin ümumi uzunluğu 1200 km, sıxlığı isə 0,79 km/km²-dir. Katun qoruğu ərazisində 135 göl var. Göllər kar və moren mənşəlidir. Yüksək dağ zirvələrində 390 buzlaq mövcuddur və ümumi səhəsi 283 km²-dir.

Flora və Faunası
----------------

Katun qoruğunun florasına 700 yaxın ali bitkilər daxildir. Qoruq ərazisində 56 növ məməli heyvana, 161 quş növü, 3 növ sürünən və 8 balıq növünə rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Катунский".  (rus). 2020-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-29.
2. ↑  "Катунский биосферный заповедник".  (rus). 2011-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-29.
3. ↑  "Флора Катунского заповедника". 2014-09-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-07.
**Türk Telekom** — 1995-ci il aprel ayının 24-də poçt, telefon və teleqraf xidmətlərinin müstəqil fəaliyyətə başlamasından sonra yaradıldı. 2005-ci ilin noyabr ayında aparılan özəlləşdirmə nəticəsində şirkətin səhmlərinin 49%-i Səudiyyə Ərəbistanına məxsus Oger Telecoma satılmış, bu vaxt kabel tv və kabel dəqiq xidmətləri Türksədə köçürülmüşdür. Türkiyənin bütün telefon və internet xidmət təmin ediciləri içində öz təşkilatı infrastrukturuna sahib tək firma mövqesindədir. Ümumi müdirliyini Paul Doany etməkdədir.

Türk Telekomun bu ankı vəziyyəti
--------------------------------

Türk telekom özelleştirldiginden bəri 4 ortaq icra edilməkdədir.

* %55 hissə ilə Oger Telekommunikasiya Anonim Şirkəti
* %30 hissə ilə xəzinə məsləhətçiliyi
* %0 hissə ilə xəzinə məsləhətçiliyi (Burada söz mövzusu olan, bir ədəd qızıl hiss edər)
* %15 hissə ictimai

Türk Telekom xidmətləri
-----------------------

* ADSL
* PSTN
* Videofon

Xarici keçidlər
---------------

* Türk Telekom
* Türk Telekom Kampanyaları Arxivləşdirilib 2013-03-02 at the Wayback Machine
* Türk Telekom Fatura Ödəməsi
Ştamplama prosesi
Ştamplama ilə alınmış avtomobil qapısı
**Ştamplama** materialın plastiki deformasiyasına əsaslanan proses olub hissənin ölçüsünü və formasını dəyişmək üçün tətbiq edilir. Ştamplama üçün çox vaxt metal və plastmas tətbiq edilir.İki növü mövcuddur: həcmi və lövhə ştamplama. Lövhə ştamplamada hissənin ilkin froması az dəyişdrilir. Ştamplama prosesini aparmaq üçün presslərdən istifadə olunur. Onlar materialı mexaniki təsirin köməyi ilə dəyişdirməyə imkan verir. 

**Lövhə ştamplamasında aşağıdakı əməliyyatlar aparılır:**

* Kəsmə,
* Basma,
* Əymə,
* Pərçimləmə,
* Deşmə

**İsti halda həcmi ştamplama**

Burada metal pəstahları qızdırılmış halda xüsu alətin - ştampım köməyi ilə təzyiq altında emal edərək lazımi formaya salınır. Metalın axması ştampın daxilində olan boşluqla təyin olunur. İsti metal bu boşluqda axaraq lazım olan formanı alır.

Pəstah kimi çubuqlardan istifadə olunur. Bunun üçün onlar əvvəlcədən kəsilərək lazımi ölçüyə salınır. Kəsmə qayçıların köməyi ilə aparılır.

Mənbə
-----

* Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, II hissə, 2012.423 s
Mustafa Kamal Atatürk Ankarada türk inqilabçıları ilə (30 oktyabr 1920)
**Türk Milli Hərəkəti** — keçmiş Osmanlı İmperiyası və müasir Türkiyədə baş vermiş milli hərəkat. Birinci dünya müharibəsinin pis nəticəsindən sonra Osmanlı İmperiyasının bölünməsi və Türkiyə Cümhruriyyətinin yaradılması dövrünü əhatə edir. Hərəkata Mustafa Kamal Atatürk liderlik etmişdir.

Türk Milli Hərəkatı həm hərbi həm də siyasi hərəkat olaraq türk inqilabçılarını bir məqsəd altında birləşdirməyə nail olmuşdur.

Bu hərəkət, Osmanlı İmperiyasının süqutundan sonra onun Türkiyə Respublikası simasında yenidən yaranmasına imkan vermiş və onu bölünmədən xilas etmişdir. Məhz bu hərəkatın üzvlərinin təşəbbüsü ilə daha sonra Misak-i Milli adı ilə anılan "Əhd-i Milli Bəyannaməsini" hazırlamışdılar. Bəyannamə sonradan Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin manifesti olub.

Həmçinin bax
------------

* Türkiyə Qurtuluş Savaşı


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
***Qaragöl*** - Ağdərə r-nunda Turağaycayın yuxarı axınında Gamişdağın ətəyində (2500 m) göl adı.

Ərazinin ekologiyası
--------------------

Böyük əhəmiyyətə malik xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin 70 min 388,6 hektarı - Bəsitçay və Qaragöl dövlət Təbiət Qoruqları, Arazboyu, Laçın, Qubadlı və Daşaltı dövlət təbiət yasaqlıqlarının ərazilərində olan qiymətli ağac və digər nadir biomüxtəliflik nümunələri bu gün də işğalçı ordunun tapdağına məruz qalaraq məhv edilir. 
Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində ekoloji əhəmiyyətə malik bir çox göllər böyük antropogen təsirə məruz qalır. Bu ərazilərdə irili-xırdalı 7 relikt göl: Kəlbəcər və Laçın rayonlarının yaylaqlarında Böyük Alagöl, Kiçik Alagöl, Zalxagöl, Qaragöl, Canlıgöl, İşıqlı Qaragöl və Ağdərə rayon ərazisində (Tərtərin qolu olan Torağaçayda) Qaragöl kimi şirin su mənbələri çirkləndirilir, dağıdılır və nəticədə unikal bir ərazi ekoloji fəlakət həddinə çatdırılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qaragöl (Ağdərə) // Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. I cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. səh. 35. ISBN 978-9952-34-155-3.
2. ↑   olunmuş ərazilərin ekoloji vəziyyəti