*Kraliça Farandzemin son döyüşü*, Rubik Köçəryan, 2013
**Farandzem** (*erm.* Փառանձեմ; IV əsr, Sünik – 369) — Ermənistan Kralı II Arşakın həyat yoldaşı. O, Sünik ailəsinin üzvü idi. O, 368–370-ci illərdə həyat yoldaşı və oğlunun olmadığı dövrdə Ermənistanın regenti olub və Persiyaya qarşı Artaqers qalasını müdafiə etməsi ilə məşhurdur. 369–370-ci ilin qışında Artaqersin süqutundan sonra farslar tərəfindən vəhşicəsinə öldürüldü. Oğlu Pap tezliklə romalıların köməyi ilə yenidən taxta çıxdı.

Erkən həyatı
------------

Farandzem Ermənistanın Sünik vilayətini idarə edən Sünik knyazlıq ailəsinin böyük naxararı Andovk Sünikin qızı idi. Onun əmisi Valinak Siak təxminən 330-cu ildə Sünik vilayətindəki Sünik sülaləsinin ilk tanınmış naxararı idi, Valinakın varisi və Farandzemin qardaşı Andovk isə təqribən 340-cı ildə Sünik naxararı kimi xidmət edirdi. Farandzemin anası Mamikoniyan ailəsindən olan adı açıqlanmayan zadəgan qadın idi və onun ən azı bir bacısı, 379-cu ildə Sünikdə naxarar kimi xidmət edən Babik (Baqben) adlı qardaşı var idi. Onun erkən həyatı haqqında çox az şey məlumdur. Farandzem gözəlliyi və təvazökarlığı ilə çox məşhur idi.

İlk evliliyi
------------

359-cu ildə Farandzem Arşak şahzadəsi Qnellə evləndi. Qnel 350-368-ci illərdə Ermənistan Kralı II Arşak qardaşı Arşak şahzadəsi Trdatın oğlu idi. II Arşakın hakimiyyəti dövründə Qnel Ermənistanda məşhur şahzadə idi və onun potensial varisi kimi görünə bilərdi.

Farandzemin gözəlliyinə görə şöhrəti o yerə çatmışdı ki, Qnelin ata tərəfdən qohumu Tirit ona ehtirasla aşiq oldu və onun arvadı olmasını istədi. Əmisi oğlu Qnelə qarşı sui-qəsd qurmağın yolunu tapan Tirit onların əmisi II Arşaka yaxınlaşaraq ona dedi: "Qnel hökmranlıq etmək və səni öldürmək istəyir. Bütün böyüklər, naxararlar və Qnel kimi azatlar və ölkənin bütün naxararları onun ağalığını sizinkindən üstün tuturlar. İndi deyirlər: "Bax gör nə edirsən, padşah, özünü xilas edə biləsən"". Tiritin sözlərinə inanan II Arşak həyəcanlandı və Tiritin sözlərini təsdiqlədi.

### Qnelin qətli

O vaxtdan II Arşak Qnelin ölümünə qədər Qnelə qarşı kin bəsləyirdi və o, uzun müddət onu tez-tez təqib etməyə və ona qarşı xəyanət planı qurmağa çalışdı. O andan etibarən Qnel II Arşakdan Farandzem ilə birlikdə qaçırdı. II Arşak nəhayət, Navasard festivalı zamanı (avqust ayında keçirilən) Qneli öldürdü, çünki yalandan yalana əsaslanaraq, qardaşı oğlu və Farandzemi arşakların yerli düşərgəsi olan Şahapivana apardı. II Arşak Qnellə barışmaq istəyirdi. Qnel II Arşakın əsgərləri tərəfindən tutulduqda, o, Lsin adlı dağın yaxınlıqdakı təpəsinə aparıldı və orada edam edildi. Qnelin ölümündən və dəfnindən sonra II Arşak qardaşı oğlunun ölümünə yas tutmaq əmri verdi və II Arşak Qnel üçün çox ağladı və yas tutdu, Farandzem isə Qnel üçün o qədər yas tutdu ki, paltarını cırdı, qışqırdı və çox ağladı.

İndi Tirit əmisi oğlundan uğurla qurtulmuşdu, Farandzemə olan şəhvətini cilovlaya bilmirdi. Tirit öz elçiləri ilə Farandzemə bir not göndərmişdi: "Bu qədər yas tutma, çünki mən ondan daha yaxşı kişiyəm. Mən səni sevirdim və ona görə də onu öldürənə qədər xəyanət etdim ki, səninlə evlənim". Onun matəmində Farandzem etiraz etdi, saçını yoldu və ərinin ona görə öldüyünə ağlayaraq qışqırdı.

Ermənilər, xüsusən II Arşak, Farandzemin fəryadını eşidəndə II Arşak Tiritin hiyləsini və Qnelin mənasız ölümünü başa düşməyə başladı. II Arşak baş verənlərdən məəttəl qaldı və Qneli öldürdüyünə görə peşman oldu. Bir müddət II Arşak Tiritə heç nə etmədi. Tirit II Arşaka "Kral, səndən əmr verməni istəyirəm ki, Qnelin arvadı ilə evlənməyə icazə verəsən" deyə mesaj göndərmişdi. II Arşak bunu eşidən kimi dedi: "İndi mən dəqiq bilirəm ki, eşitdiklərim doğrudur. Qnelin ölümü həyat yoldaşına görə baş verdi. II Arşak Qnelin ölümünə görə Tiriti öldürməyi planlaşdırırdı. Tirit bunu eşidəndə II Arşakdan o qədər qorxdu ki, gecə qaçdı. II Arşaka Tiritin getdiyi xəbəri verildi və əsgərlərinə Tiriti tapıb öldürmələrini əmr etdi. Əsgərləri Tiriti Böyük Kəpənək rayonundakı meşələrdə tapıb orada öldürdülər.

İkinci evliliyi
---------------

Tiritin ölümündən sonra II Arşak Farandzemlə evləndi. Farandzem ikinci həyat yoldaşı olaraq II Arşak ilə evləndi. II Arşakın Farandzem arvadı olduğu bir vaxtda, onun başqa bir arvadı, Olimpiada adlanan yunan-krit zadəgan qadını da var idi. II Arşakın romalı arvadı Olimpiada ona Roma İmperatoru II Konstansidən imperator gəlini olaraq verildi, çünki II Arşak onu Romaya müttəfiq hesab edən imperator tərəfindən çox bəyənildi.

Romalılar Olimpiadanı II Arşakın qanuni arvadı hesab etsələr də, o, Farandzemi bir qədər çox sevirdi, lakin Farandzem II Arşaka nifrət edirdi: "Fiziki cəhətdən o, tüklüdür və rəngi tünddür". II Arşak Olimpiadanı Farandzemdən daha çox sevməyə başladı. II Arşak ilə evliliyi sayəsində Farandzem erməni kraliçasına çevrildi və erməni cəmiyyətində çox güclü, varlı və nüfuzlu bir qadın oldu.

II Arşak ilə evləndikdən bir müddət sonra Farandzem hamilə qaldı. 360-cı ildə Farandzem II Arşaka oğul doğdu və adını Papas (Pap) qoydular. Papas Farandzemin dünyaya gətirdiyi yeganə məlum uşaq və erməni padşahlığı dövründə II Arşakın doğulmuş olan məlum yeganə uşağı idi. Farandzem həm də Anobun ögey anası idi, çünki Anob II Arşakın erməni krallığından öncə öncəki evliliyindən doğulan ilk oğlu idi.

### Ermənistan Kraliçası fəaliyyəti

Fars yüksəlişində II Arşakın birdən çox arvadı olduğu üçün Farandzemin Olimpiadaya qarşı kin və paxıllığı vardı. Oğlu dünyaya gəldikdən sonra Farandzem Olimpiadanı zəhərlə öldürmək üçün plan qurdu. Farandzem 361-ci ildə kral sarayından keşiş tərəfindən birlik müqəddəs mərasimində Olimpiadanın zəhərlənməsini təşkil etdi. Olimpiada yemək və içki ilə bağlı məsələləri qəbul edərkən son dərəcə diqqətli idi, çünki o, yalnız qulluqçularından ona təklif olunan yemək və içkiləri qəbul edirdi. Farandzem və II Arşakın davranışları, hərəkətləri, xüsusən Qnel, Tirit, Olimpiadanın və ola bilsin ki, Ermənistanın əvvəlki hökmdarı VII Tiqransın (Tiran) ölümləri hökmranlıq edən katolikos Müqəddəs I Nersesi tamamilə qəzəbləndirdi. Kilsə tamamilə özgəninkiləşdirildi. II Arşak və Müqəddəs Nersesin kral sarayı II Arşakın sağlığında kral sarayında bir daha görünmədi. Farandzem farslardan gələn hər hansı Sasani təsirinə düşmən olsa da; Farandzemin Olimpiadaya qarşı hərəkətləri erməni siyasətini xristian maraqlarına uyğun olmayan vəziyyətə salmışdı və o, dinsiz qadın hesab olunurdu. Olimpiadanın ölümündən sonra Farandzem erməni kraliçası oldu.

367 və ya 368-ci illərdə Sasani şahı II Şapur, II Arşakın həbsxanada öldüyü Sasani monarxı tərəfindən siyasi məhbus kimi götürüldüyü üçün II Arşakı tutmaq üçün xəyanətə əl atmışdı. Bu, II Şapurun Ermənistanı birdəfəlik zəbt etmək planının bir hissəsi idi, çünki II Şapur hərbi münaqişədə idi və Roma imperatorları İovian və Valent ilə diplomatik müqavilələr uğursuz idi. II Şapur II Arşakı müvəffəqiyyətlə ələ keçirdikdən sonra ordusunu Ermənistanı işğal etməyə göndərdi.

### Artoqerassanın müdafiəçisi

Sasani ordusu Ermənistanı, Farandzem və oğlunu elə keçirməyə hazırlaşarkən Papas erməni xəzinəsini götürərək azatların qoşunları tərəfindən qalanın müdafiə olunduğu Artoqerassa qalasında gizlənirdi. Erməni işğalına II Şapura tərəf keçmiş iki erməni olan Kilas və Artabanes rəhbərlik edirdi. Kilas və Artabanes, həmçinin II Şapura dəstək olan erməni zadəganları Vahan Mamikonyan və Merujan Artsruni tərəfindən də dəstəklənirdi. II Şapur Ermənistanda arşakların hakimiyyətini yatırmaq və Ermənistanı idarə etmək üçün sülaləni fars idarəçiləri və ənənəvi erməni aristokrat lordları ilə əvəz etmək istəyirdi.

Farandzem həmin dövrdə qalanın təslim olması üçün Kilas və Artabaneslə danışıqlara başlaya bildi. Farandzem ərinin adına onlara müraciət etdi. Kilas və Artabanes II Şapurdan Farandzemə doğru yönəldi, burada Papas təhlükəsizliyi üçün Kiçik Asiyaya, Valentin məmləkətinə göndərildi. Valentlə birlikdə olduğu müddətdə Papas, xilasını gözləməyə təşviq etdiyi qaladan anası ilə ünsiyyətdə idi.

Valent Papasın Arşak taxtına qaytarılması və II Şapurun ordusunun Ermənistandan çıxarılması üçün çalışırdı. II Şapur Papasın Ermənistana qaytarıldığını eşidəndə şəxsən Papasın arxasınca getmək əvəzinə, Farandzemi tutmağa cəmləşdi; Artoqerassa qalasındakı mühasirəni bitirərək Ermənistanı işğal etdi. II Şapurun göndərdiyi fars qoşunları nəhayət Ermənistanı zəbt etdi və iki ildən sonra qalanı ələ keçirdi. Qıtlıq və xəstəlik qalaya pənah gətirmiş 11.000 əsgər və 6.000 qadından çox az insan sağ qalan II Şapurdan Farandzem 2 il ərzində özünü və Ermənistanı cəsarətlə müdafiə etdi.

Farandzem erməni kral xəzinəsi ilə birlikdə II Şapurun sarayına aparıldı. Ermənistanı və Roma İmperiyasını alçaltmaq istəyən II Şapur, Farandzemi ölənə qədər vəhşicəsinə zorladıqları əsgərlərinə verdi, baxmayaraq ki, Movses Xorenli bunu heç vaxt qeyd etmədi, daha doğrusu, onun Assuriyada əsir götürüldüyünü bildirdi. Onun ölümündən sonra Papas Valent tərəfindən erməni krallığına qaytarıldı.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-15.
2. ↑   Arxivləşdirilib 2023-03-15 at the Wayback Machine.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-15.

Xarici keçidlər
---------------