recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Saspirlər** — Midiya və Kolxida arasında yaşamış qədim xalq.

Tarixi
------

Azərbaycan ərazisinin ən qədim sakinlərindən biri də saspirlər olmuşdur. Herodot da bu soyların adını belə çəkmiş və onları Araz sahilində, midiyalıların, kolxların «Kolxida ovalığı indi də həm Qafqazın, həm də indiki Gürcüstanın ərazisində yerləşməklə kolxların yaşayış arealına çevrilmişdi» və urartuların qonşuluğunda yerləşdirilmişdir. Gürcü alimi G.A.Melikişvili saspirlərin soy birləşməsinin tərkibinə hürri-urartu və işquz- qimmir soy birləşmələrini də daxil etmişdir. Herodota əsaslansaq saspilərin şimalında və şimal — qərbində kaspiləri və sakları «görmüş olarıq». Daha da dəqiq olsun deyə Herodotun əsərindən bir yarımçıq cümləni sitat gətirməklə saspirlər haqqında, onların məskunlaşma arealı (bu söz artıq biologiyada öz çevrəsini genişləndirməklə canlı təbiətin ayrılmaz hissəsi insana da aid edilir) haqqında bilgi əldə etmiş olardıq. O yazır ki, «…preslərdən, midiyalılardan, saspirlərdən … şimaldan-şərqə tərəf axan Araz çayı və Kaspi (Xəzər sözünü mən işlədirəm-B.Q) dənizi yerləşir. İstər kaspi, istərsə də xəzərlər miladdan əvvəl yaşamış, lakin ikincilərin tarixdə adı daha çox bizim eranın I minilliyində daha çox çəkilir. Herodot saspirləri həmçinin iiriklərlə qonşuluqda «görür». «İiriklər»-»bu keçəllər soyu» (Herodot belə yazır) sonralar sabir-xəzər soy birliyinə daxil olmuşdular. Sabirlər saspirlərin transformasiyası nəticəsində yaranmış, «ütülənmiş», «cilalanmış», əvvəl savir, sonralar sabir adlanmışdır. İirklərin adı indi də qonşu İranın adında «yaşamaqdadır». İirk+an şəkilçisi, yəni iirkan lan2 şəkilçisi indiki morfologiyada ismin cəm şəkilçisidir». «k» hərfinin tələffüzdə düşməsi,sözün sonundakı cəm şəkilçisi bu gün də iran dilləri, Hind-Avropa ailəsi üçün səciyyəvi olmuşdur. Bizim eranın IV-V yüzillik müəllifləri, tarixi qaynaqlar iirkləri «onoqur-onoquz» adlandırırlar. Bu soyların dilinin Azərbaycan dilinin kökündə dayanması elmdə şübhə doğurmur.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Persian Army and Tribute Lists in Herodotus  Arxivləşdirilib 2019-01-19 at the Wayback Machine, A. G. Laird Classical Philology Vol. 16, No. 4 (Oct. 1921), pp. 305–326

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Etnik qrup** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Kamal Bani Hani** (*ərəb.* كمال الدين بني هاني‎; d. 5 dekabr 1958, İrbid, İordaniya) — İordaniyanın Haşimi Universitetinin prezidenti. Mədə-bağırsaq cərrahıdır.

Həyatı
------

Kamal Bani Hani 5 dekabr 1958-ci ildə İordaniyanın İrbid şəhərində anadan olmuşdur.

O, 1984-cü ildə İraqın Bağdad Tibb Universitetinin Kollecini, 1992-ci ildə Birləşmiş Krallıqda Qlazqo Kral Kollecini bitirmişdir. 2002-ci ildə Lids Universitetində doktorluq dərəcəsini almışdır.

2008-ci ilin sentyabrından 2010-cu ilin oktyabrına qədər İordaniya Elm və Texnologiya Universitetinin Tibb fakültəsinin dekanı olmuşdur.

2011-ci ildən İordaniyanın Haşimi Universitetinin prezidentidir.

Mükafatları
-----------

* "Elsevier"dən "Scopus" mükafatı - aprel 2009
* Tibb və səhiyyə sahəsində "Marquis Who's Who" mükafatı - 2009

İstinadlar
----------

1. ↑  Hashemite University President Prof. Kamal Bani-Hani Arxivləşdirilib 2019-05-30 at the Wayback Machine. hu.edu.jo  (ing.)
2. 1 2  "hashemite university official website, Awards/Prizes/Orders of bani hani". 2021-04-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-01.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Kamal Bani Hani*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Published research of Kamal Bani Hani
* Personal page on NCBI
**Hüseyn Namiq Orkun** (d. 15 avqust 1902, İstanbul, Osmanlı imperiyası – 23 mart, 1956, Ankara, Türkiyə Respublikası) – türk tarixçi, dilçi. Türklük, türkçülük və türk dünyası haqqında əsərlər yazmışdır.

Həyatı
------

1902-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Orta təhsilini Nişantaşı Sultanisində tamamlamışdır. İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinin tarix bölməsini bitirdikdən sonra Budapeşt Universitetinin fəlsəfə fakültəsində türkologiya təhsili almışdır. Gyula Nemethin tələbəsi olmuşdur. Türk soyunun 20-ci əsrdə yaşamaqda olan qolları haqqındakı "Türk dünyası" adlı əsərini Budapeştdə yazmışdır. Əsər 1932-ci ildə Türkiyədə nəşr edilmişdir.

1930-cı ildə təhsilini tamamlamış və Qazi Təhsil İnistitutunda tarix müəllimliyinə təyin edilmişdir. İnistitutda, Polis Kollecində, Dövlət Konservatoriyasında və Tibb fakültəsində uzun illər türk tarixi və inqilab dərsləri vermişdir.

Müəllmiliklə yanaşı, türk dili və tarixi üzrə araşdırmalar etmişdir. Yayımları arasında türk əfsanələri və dastanları, türk boyları ilə əlaqəli araşdırmalar, türklük və türkçülük ilə əlaqəli düşüncə yazıları, yayım tənqidləri və tanıdmaları yer almışdır.

1944-cü ildə irqçilik-turançılıq məhkəməsində mühakimə edilmişdir. Bir il həbsdə qaldıqdan sonra bəraət almışdır. Həbsdən çıxdıqdan sonra səhhətində problemlər yaşayan Orkun 1956-cı ildə Ankarada həyatını itirmişdir.

Əsərləri
--------

* Peçenekler, 1933
* Atilla ve Oğulları, 1933
* Oğuzlara Dair, 1935
* Hunlar, 1938
* Türk Tarihinin Bizans Kaynakları, 1938
* Osmanlıların Aslına Dair, 1939
* Türk İstilası Devrinde Macaristan ve Avusturya'da Casuslar, 1939
* Türk Sözünün Aslı, 1940
* Eski Türk Yazıtları (4 cilt), 1936-1941
* Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesinin Uygurcası, 1940
* Türk Efsaneleri, 1943
* Yeryüzünde Türkler, 1944
* Türkçülüğün Tarihi 1944
* Türk Tarihi (4 cilt), 1946
* Eski Türklerde Evcil Hayvanların Tarihçesi, 1954

Həmçinin bax
------------

* İrqçilik-Turançılıq məhkəməsi

* Hüseyn Nihal Atsız

İstinadlar
----------

1. ↑  "Hüseyin Namık Orkun". biyografya.com. 25 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "ORKUN, Hüseyin Namık". islamansiklopedisi.org. 25 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Sami Yavrucuk.* "Unutulmayan Türkçü Hüseyin Namık Orkun". yenicaggazetesi.com. 25 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 mart 2008.
4. ↑  "Hüseyin Namık Orkunun kitapları". kitapyurdu.com. 25 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
**Hacı Zeynalabdin İsmayıl oğlu Əliyev** (1858, Seyidli, Şuşa qəzası – 1936, Seyidli, Ağdam rayonu) — Azərbaycan mesenatı, tacir, Dövlət Dunasının üzvü, Molla Məhəmməd Əliyevin böyük qardaşı

Həyatı
------

Hacı Zeynalabdin Əliyev 1858-ci ildə Şuşa qəzasının Seyidli (indiki Ağdamın Seyidli kəndi) kəndində anadan olmuşdur.

Hacı Zeynalabdin Əliyev mükəmməl dini təhsil almış, ərəb, fars dillərini, şəriət elmlərini öyrənmişdir. O, Məşhəd və həcc ziyarətində olmuşdur.

Qarabağın ictimai həyatında iştirak edən Hacı Zeynalabdin Əliyev Şuşa qəzasından Dövlət Dumasına üzv seçilmişdir. O, Azərbaycanın mütərəqqi fikirli ziyalıları ilə dostluq edərmiş. Görkəmli yazıçı, dramaturq, ictimai xadim Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev onun dostları sırasında idi.

Hacı Zeynalabdin Əliyevin Qarabağda qoşa dəyirmanı, dükanları, karvansaraları, geniş torpaq sahələri, meyvə bağları var imiş. Tacir kimi tez-tez şərq ölkələrinə gedərmiş. Varlı insan olduğu üçün şərq ölkələrində onun böyük nüfuzu var idi. 1920 ildə Hacı Zeynalabdin Əliyevin şəxsi kapitalı 7 milyon yarım manata çatırdı.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Hacı Zeynalabdin Əliyevin bütün var-dövləti əlindən alınmış, özü isə həyatının sonuna kimi yeni hökumətin təzyiqləri ilə yaşamalı olmuşdur. O, 1936-cı ildə vəfat etmiş, Seyidlinin "Qaraağacı" qəbirstanlığında torpağa tapşırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Orxan Zakiroğlu (Baharlı).Qarabağlı mesenat Hacı Zeynalabdin Əliyev. "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, 19–25 iyun 2013-cü il, № 20 (196)

Mənbə
-----

* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağlı mesenat Hacı Zeynalabdin Əliyev. "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, 19–25 iyun 2013-cü il, № 20 (196)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağlı Hacı Zeynalabdin. "Təzadlar" qəzeti, 05 dekabr 2013-cü il, № 124 (1861)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Seyidli oymağının Kərbəlayi Miralılar nəsli. "Soy" dərgisi, № 6 (38), 2010-cu il
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağlı mesenat. "Ağdam" qəzeti, 17 dekabr 2018-ci il, № 35 (9374)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı).Qarabağlı mesenat. "Haqqın sədası press" qəzeti, 12 dekabr 2018-ci il, № 11 (298)

Həmçinin bax
------------

* Seyidli oymağı
* Ağdam rayonunun Seyidli kəndi
* Kərbəlayi Miralılar
**Dmitri Lubinets** (*ukr.* Дмитро Валерійович Лубінець) — Ukraynalı hüquqşünas və siyasətçi. Ukrayna Ali Radasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (2022-ci ildən). VI çağırış Volnovaxa şəhər sovetinin deputatı (2010-2014). Donbass Xalq Vətənpərvər İttifaqı İdarə Heyəti sədrinin birinci müavini. VIII və IX çağırış Ukraynanın xalq deputatı. Ukrayna Ali Radasının Donetsk, Luqansk vilayətləri və Krım Muxtar Respublikasında, Sevastopol şəhərində, Milli Azlıqlar və Etniklərarası Münasibətlər üzrə İnsan Hüquqları, Müvəqqəti İşğal Olunmuş Ərazilərin Reinteqrasiyası və Reinteqrasiyası Komitəsinin sədri.

Təhsil
------

1998-ci ildə Volnovaxa şəhər 5 saylı orta məktəbi bitirmiş və qızıl medala layiq görülmüşdür.

1998-2003-cü illərdə Donetsk Milli Universitetinin tarix fakültəsində, beynəlxalq münasibətlər və xarici siyasət fakültəsində təhsil alıb. Beynəlxalq əlaqələr üzrə mütəxəssis, ingilis dilindən tərcüməçi diplomu alır. Universitetdə oxuduğu müddətdə üç dəfə aylıq təhsil qrantı qazanıb. 1-ci kursdan sonra Macarıstanda, 2-ci kursdan sonra Almaniyada, 3-cü kursdan sonra Hollandiyada təhsil alır.

2008-2013-cü illərdə Yaroslav Müdrı adına Milli Hüquq Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil alıb. Hüquqşünaslıq üzrə diplom almışdır.

Peşəkar karyera
---------------

2004-cü ildən 2005-ci ilə qədər - "Xolodchenko" SPD-də administrator.

2005-2014-cü illərdə - fərdi sahibkar.

2012-2014-cü illərdə Praktika KFG-də hüquqşünas işləyib, fərdi sahibkar olub

Sosial fəaliyyət
----------------

Dmitri Lubinets 18 yanvar 2015-ci ildə Kiyevdə keçirilən "Mən Volnovaxam" sülh marşının təşkilatçısı olur. Eyni yürüş o zaman dünyanın 72 ölkəsində olur.

2016-cı ildən Yanina Lubynetsin idarə etdiyi "Mən Volnovakha" Xeyriyyə Fondu "Xeyriyyəçi Ukrayna" milli müsabiqəsində birinci yeri tutur. Fond bir çox Ukrayna və xarici xeyriyyə təşkilatları ilə əməkdaşlıq qura bilmişdir: Caritas Ukraine, Caritas-Spes Xeyriyyə Fondu, Danimarka Qaçqınlar Şurası, UNICEF, UNHCR, BMTİP, "Volın-2014" Xeyriyyə Fondu, ICF "Yeni Nəsil", IBO "Missiya Avrasiya", "Ümid və sevgi küləyi" QHT, İspaniya BO "Kooperasiya İnternational ONG Levante", Macarıstan CF "Qorxusuz həyat" və s.

Ailə
----

Ailəlidir, bir oğlu, bir qızı var. Həyat yoldaşı - Yanina Lubinets. Oğlu - Daniil Lubinets. Qızı - Valeriya Lubinets.

Atası - Lubinets Valeri Dmitrieviç, Xlebodarovski ATC-nin sədri. Qardaşı - Lubinets İvan Valeryeviç, Volnovaxa şəhərinin hərbi-mülki idarəsinin sədri.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Офіційний портал Верховної Ради України". itd.rada.gov.ua. 2019-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-13.
2. ↑  "Лубинец Дмитрий Валерьевич — Генштабъ". genshtab.info. 2021-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-13.
3. ↑  "Дмитро Лубинець: досьє, обицянки, рейтинг". 2021-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-15.
Duqlas Kouplend 30 dekabr 1961-ci ildə NATO-nun Almaniyadakı bazasında anadan olub. Lakin uşaqlıq, gənclik dövrünün çox hissəsini sonralar İncəsənət və Dizayn Kollecini bitirdiyi Vankover şəhərində keçirib. yazıçının karyerası öz dövrünün gəncliyini əks etdirəsi sənədli hekayə üçün aldığı 22.500 dollar məbləğində avansdan başlayıb. Sənədli hekayənin əvəzinə Kouplend "İks nəsli" romanını yazdı. Kitabda üç uğursuz adamın taleyini əks etdirən haşiyəli estetikaya incə müşahidələr qatılıb. 1995-ci ildə "Tezləşdirilmiş zaman üçün nağıllar" başlığı altında işıq üzü görən kitab 400 min tirajla satılmışdı. Şöhrət qazanıb dildən-dilə düşdükcə ayin mətnlərini xatırladan roman sənət hadisəsinə, kitabın başlığı isə gənclik mədəniyyətində yeni eranın adına çevrildi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |

1. 1 2  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
**Belçika Pro Liqası** — Belçikanın futbol klubları üçün yüksək liqa yarışması. 2020–21 mövsümündən liqada 18 klub yarışır və 2023–24 mövsümündən etibarən 16 komandaya endirilməsi nəzərdə tutulur. Çempionatın sponsoru olan və InBev pivə şirkəti tərəfindən istehsal olunan "Jupiler" pivəsi brendinə görə rəsmi olaraq *Jupiler Pro League* adlanır.

Mövsümlər avqustun əvvəlindən aprelin sonuna qədər davam edir, komandalar pley-offlara daxil olmamışdan əvvəl adi mövsümdə hər biri 34 oyun keçirirlər. Sonra çempionluq, avrokuboklara vəsiqə və liqada qalmaq uğrunda play off oyunları keçirilir.

Tarixi
------

Çempionat 1895-ci ildən Belçika Kral Futbol Assosiasiyası tərəfindən keçirilir, ilk çempion "FC Liege" klubu olub. 1974-cü ildə peşəkar klublar assosiasiyası yaradıldı, 2008-ci ildə "Pro Liqa" adını və çempionatı təşkil etmək hüququ qazandı.

Çempionatın bütün tarixində yüksək divizionda 74 klub çıxış edib, onlardan 15-i çempion olub. Ən uğurlu klub isə 34 dəfə çempion olmuş Brüsselin "Anderlext"idir.

### Əvvəlki adları

* 1895–1904: Çempionat Kuboku
* 1904–1926: Birinci Divizion
* 1926–1952: Şərəf bölgüsü
* 1952–2016: Birinci Divizion
* 2016–: Birinci Divizion A

Belçika klubları avrokuboklarda
-------------------------------

**Çempionlar Kuboku / Çempionlar Liqası:**

* Finalçı: Brugge (1978)
* Yarımfinala yüksəldi: Standard (Liege) (1962), Anderlecht (1982, 1986)

**Kuboklar Kuboku:**

* Qalib: Anderlext (1976, 1978), Mechelen (1988),
* Finalçılar: Anderlext (1977, 1990), Standard (Liege) (1982), Antverpen (1993)
* Yarımfinala yüksəldi: Standard (Liège) (1967), Beveren (1979), Watershei (Genk) (1983), Mechelen (1989), Brugge (1992)

**UEFA Kuboku / Avropa Liqası**

* Qalib: Anderlext (1983)
* Finalçılar: Anderlext (1970, 1984), Brugge (1976)
* Yarımfinala yüksəldi: Waregem (1986), Brugge (1988)

**Super Kubok:**

* Qaliblər: Anderlext (1976, 1978), Mechelen (1988)

İstinadlar
----------

1. ↑  (nid. Eerste klasse; *fr.* Championnat de Belgique de football; *alm.* Pro League‎)
2. ↑  "Jupiler Pro League Official". 2022-06-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-06.
Dunay deltası kosmosdan
Dunay deltası
Dunay deltası

**Dunay Deltası** — Avropanın Volqa deltasından sonra ikinci böyük deltasıdır. Deltanın sahəsi 4152 km² təşkil edir. Deltanın 3446 km² (83,0 %) Rumıniyada, yerdə qalan hissəsi (17,0 %) isə Ukrayna ərazisində yerləşir.

İl ərazində deltanın sahəsi böyüyür. Belə ki, çay vastəsi ilə gətirilən lil deltanı dənizə il ərzində doğru 40 metr irəliləyir. Vaxtı ilə Qara dənizə yaxın olan yaşayış məntəqələri ilbəil sahildən uzaqlaşır. Buna misal olaraq Vilkovo şəhərini göstərmək olar. 1746-cı ildə sahil xəttinə malik olan şəhər 2005-ci ilə artıq dənizdən 6 km aralıda qərarlaşır. Daim deltanın dəyişməsi əvvəllər Rumıniya ilə SSRİ sonradan isə Ukrayna arasında ərazi mübahisələrinə səbəb olur.

Tarixi
------

Yeni dövrdə delta strateji əməhiyyətə malik olması qonşu dövlətlərin ona ərazi iddiası etməsinə səbəb olmuşdur. 1770–1774-cü illərdə Türk-Rus müharibəsinin nəticəsində ərazi Rusiya İmperiyasının əlinə keçir. Ədirnə sülh müqaviləsindən sonra delta Rusiyaya güzəştə gedilir. 1856-cı ilə görə isə Cənubi Besarabiya və Deltanın vənubu Prut çayının aşağı axarları Moldova knyazlığına verilir. 1859-cu ildə isə Valaxiya ilə birlikdə Rumıniyaya birləşdirilir. Bu zaman deltanın böyük qismi Osmanlıya qaytarılır. Berlin traktatına görə isə Rudiya Cənubi Besarabiyanın bir hissəsini qaytarır. Delta isə Osmanlıdan alınaraq Rumıniyaya verilir. Ölkə isə Osmanlıdan müstəqillk əldə edir. Delta Rumıniya ilə SSRİ sonradan isə Ukrayna arasında ərazi mübahisələrinə səbəb olur.

Coğrafiya
---------

Deltanın ərazisi əsasən bataqlıqlaşmış ərazilərdən ibarətdir. Deltanın ucqar nöqtəsi İsmayıl Çatal burnudur. Dunay deltada çoxlu qollara bölünür.

Ən böyük qollarından olan Kiliy qol iki ölkə arasında sərhədi təşkil edir.

Ekologiyası
-----------

Delta 1938 ildən qorunma altındadır. 1991 ildən isə Rumıniya ərazisində yerləşən delta UNESCO Ümumdünya irsi siysahısına daxildir.

Deltaya əsas təhlükə hər iki ölkənin ərazisində eyni adı daşıyan ancaq fərqli-fərqli ərazilərdən axan kanallardır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2014-03-11 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-04-06.
2. ↑  "Информационная поддержка кампании в защиту Дунайского заповедника". 2013-06-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-06.
3. ↑  "Tarix |". 2013-06-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-06.
4. ↑  "Kiliy, Dunay deltası | ekoloji problemlər". 2013-06-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-06.
5. ↑  "Europe & North America" (PDF) (ingilis). İnsan və Biosfer. 2012-03-01 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2010-04-17.

Mənbə
-----

* *Сапожников І.В.* Історична географія та етнографія дельти Дунаю. — Одеса, 1998. — 72 с.


| ⛭Rumıniyada yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Dunay deltası  • Horezu monastırı  • Maramureş tarixi bölgəsinin taxta kilsələri  • Oreştie dağlarında dakların qalaları  • Sigişoara şəhərinin tarixi mərkəzi  • Tarixi Moldova bölgəsinin kilsələri (Suçevitsa və Voronets monastırları)  • Transilvaniyanın istehkamlı kilsəli kəndləri |  |
**Bolqarlaşdırma** (bolq. българизация) — Bolqarıstan mədəniyyətinin bolqar etnik məkanından kənara yayılması. **Bolqaristanlılaşdırma** (bolq. побългаряване) olaraq da bilinir.

Tarixi
------

Bir sıra hökumət siyasətləri, o cümlədən 1980-ci illərdə keçmiş kommunist rəhbərliyinin Bolqarıstanın türk əhalisini assimilyasiya etmək cəhdi də daxil olmaqla, bolqarlaşdırmaya nümunə hesab olunur. Bolqarıstan tarixinin kommunist hakimiyyəti dövründə əsasən Bolqarıstanın şərqində yaşayan türk azlığı 1984-cü ildə Todor Jivkovun hakimiyyəti zamanı türk və ya ərəb mənşəli adlardan bolqar dilindəki adlara keçmək məcburiyyətində qalmışdılar. O vaxtlar, eləcə də indiki dövrdə bu siyasətin tərəfdarları bunu "Dirçəliş prosesi", tənqidçilər isə "qondarma Vozroditelen prosesi" adlandırırlar. Türk mədəniyyəti və dili ilə yanaşı, islam inancları da təzyiqə məruz qalmışdır. Arqument o idi ki, Bolqarıstanın türk əhalisi əslində Osmanlı hakimiyyəti dövründə müsəlmanlığı qəbul etməyə məcbur edilən bolqarlar idi. Bu layihə genişmiqyaslı etirazlar, beynəlxalq təzyiqlər və terrorizm halları şəklində güclü müqavimətlə üzləşmişdir. Kommunist hakimiyyətinin süquta uğramasından sonra insanlar əvvəlki adlara qayıtmaqda və ya istədikləri başqa adları qəbul etməkdə sərbəst idilər. Bəzi insanlar hər iki adlarından istifadə etməyə davam etmişdir.

Bolqarlaşdırma Bolqarıstanda əsasən assimilyasiya olunmuş rumınlara da təsir etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Briefing: Bulgaria's Muslims: From Communist assimilation to tentative recognition Arxivləşdirilib 19 avqust 2006 at the Wayback Machine, *Islamic Human Rights Commission*
2. ↑  "Legal Problems Arising of Using Both the Turkish and Bulgarian Name". 2020-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-04.
3. ↑  "CERCETĂRI ETNOGRAFICE LA ROMÂNII DINTRE KOZLODUI ȘI ȘIȘTOV" (PDF). 2022-08-13 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-10-04.
**Arıya Aldın-ool** (tıva Алдын-оол, Арыя Араптановна 29 fevral 1928, Bay-Tayqa kojuunu[d] – 18 oktyabr 2016, Kızıl) — Tıva əsilli Sovet müəllimi. SSRİ xalq müəllimi (1984).

Bioqrafiyası
------------

Arıya Aldın-ool 29 fevral 1928-ci ildə Tuva Xalq Respublikası Bay-Tayqa kojuunun Uluq Ooruq kəndində anadan olmuşdur. Yeddi illik məktəbi bitirdikdən sonra 1945-ci ildə müəllimlik etməyə başlamışdır.

1948-1950-ci illərdə partiya işində işləmişdir.

1955-ci ildə Qızıl Müəllimlər İnstitutunu, 1967-ci ildə Kızıl Dövlət Pedaqoji İnstitutunu (qiyabi) bitirib.

1950-ci ildən Qızılda, Şuya, Qızıl-Mazxalıq, Teeli şəhərlərində ibtidai sinif müəllimi işləmişdir. 1962-ci ildən Kızıl şəhərində 2 nömrəli məktəbdə özünü müəllim-təcrübəçi və ana dilində tədris-metodik kompleksin (Üzhüglel) qurucus və birinci sinif üçün oxu dərsliyinin müəlifi olmuşdur. Ümumiləşdirilmiş təcrübə əsasında "İbtidai məktəbin birinci sinifində Tuvan dili dərslərinin inkişaf etdirilməsi toplusu", "Diktantlar toplusu (1-4kl)", "Ekspozisiya toplusu (2-4kl)", "Özümüz oxuyuruq" məcmuələri çap olunmuşdur. Onunda həmmüəllifi olduğu ibtidai məktəbin 1-ci sinifləri üçün "Uzuqlel" dərsliyini hazırlamışdır.

Kızıl Dövlət Pedaqoji İnstitutunun İbtidai təhsil fakültəsində Ana dili metodikası kafedrasında müəllimlik etmişdir.

Müəllimlik təcrübəsi - 65 il.

Kızıl Şəhər Şurasının iki çağırış millət vəkili.

Təqaüdə çıxdıqdan sonra 1993-2008-ci illərdə əlil uşaqlarla fərdi qaydada işləməyə davam edir.

18 oktyabr 2016-cı ildə 88 yaşında Kızıl şəhərində dünyasını dəyişir.

Ailəsi
------

Həyat yoldaşı - Oyun Aldın-ool
Uşaqları - oğlanları Aleksey Aldın-ool, Andrey Aldın-ool, qızı Tatyana Sançaa.Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası

Mükafatlar və titulları
-----------------------

Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası əməkdar müəllimi (1980)

SSRİ xalq müəllimi (1984)

Şərəf nişanı ordeni (1976)

Tıva Respublikasının ordeni

"Əmək fədəkarlığına görə" medalı (1966)

"1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində fədakar əməyə görə" medalı. (1970)

"1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində Qələbənin 50 illiyi" medalı.

RSFSR Təhsil Nazirliyinin Fəxri Sertifikatı (1962)

"Müəllim-Metodist" № 10782

Kızılın fəxri vətəndaşı (1998).

İstinadlar
----------

1. ↑  А.А. АЛДЫН-ООЛ – УЧИТЕЛЬ-НОВАТОР, ЭКСПЕРИМЕНТАТОР, АВТОР И СОСТАВИТЕЛЬ УЧЕБНИКОВ[*ölü keçid*]
2. ↑  Народный учитель СССР Арыя Алдын-оол принимает поздравления с днем рождения Arxivləşdirilib 2016-10-31 at the Wayback Machine – tuvaonline.ru
**Malta gerbi** — Maltanın rəsmi simvollarından biridir. Müasir gerb 1988-ci il tarixli "Malta Respublikasının gerbi və möhürü haqqında akt" ilə təsdiq edilmişdir.

Malta Prezident Standartı

Təsviri
-------

Gerbdə gümüş və qırmızıya kəsilmiş üçbucaqlı qalxan təsvir olunur. Başındakı gümüş hissədə qırmızı haşiyə ilə Corc xaçının təsviri var. Qalxanın üstündə Malta istehkamlarını xatırladan və şəhər dövləti mənasını verən beş dişli qızıl qüllə tacı var. Qalxanın ətrafında iki budaq var: sağda zeytun, solda palma, Maltanın sülhü və təbiəti deməkdir. Lentlər aşağıdan içərisi qırmızı olan ağ lentlə bağlanır, onun üzərində qara hərflərlə yazılmışdır: səməni. "Repubblika ta' Malta" ("Malta Respublikası").

Qalareya
--------

* 1800–18011800–1801
* 1801–18161801–1816
* 1816–18371816–1837
* 1837–19521837–1952
* 1953–19641953–1964

Həmçinin bax
------------

* Malta bayrağı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Flags, Symbols and their uses". Government of Malta. 29 June 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 September 2014.
2. ↑  *Bonello, Giovanni.* "Malta's three national emblems since independence – what's behind them?". Times of Malta. 8 May 2011. 22 January 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 September 2014.
**Abbasov Bəhmən Kalış oğlu (Bəhmən Vətənoğlu)** (31 dekabr 1932, Seyidlər, Kəlbəcər rayonu – 30 sentyabr 2004, Gəncə) — şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1998).

Həyatı
------

Bəhmən Vətənoğlu 1932-ci il dekabrın 31-də Kəlbəcər rayonunun Seyidlər kəndində dünyaya gəlmişdir. Burada kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra kolxozda çalışmış (1951-1955), kənd kitabxanasında müdir olmuşdur (1955-1960).

Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində (qiyabi) təhsilini davam etdirmişdir (1960-1965). Təyinatla Kəlbəcər rayonunun Lev kənd orta məktəbinə müəllim göndərilmişdir (1965-1970). Seyidlər kənd orta məktəbində direktor olmuşdur (1970-1993).

Qarabağ münaqişəsi dövründə ailəlikcə Gəncəyə köçüb orada məskunlaşmışlar. Bir müddət Kəlbəcər təhsil şöbəsinin metodisti işləmişdir (1993-2004).

Bədii yaradıcılığa orta məktəbdə oxuyarkən başlamışdır. İlk mətbu şeri "Dəyişməmişəm" 1958-ci ildə Kəlbəcər rayon qəzetində ("Yeni həyat uğrunda") dərc olunmuşdur. Respublika mətbuatında vaxtaşırı çıxış etmişdir. 1998-ci ildən AYB-nin üzvüdür. "Haqqa qardaş yaranmışam" (1985), "Allahsız dünya" (1992) "Vətən bizi bağışlamaz" (1995), "Qaldı ürəyimdə dağı dağların" (1997) şeir topluları nəşr olunmuşdur.Bəhmən Vətənoqlu 2004-cu il sentiyabrın 30-da beyninə qan sızaraq dünyasını dəyişmişdir. Gəncə şəhərində qələm dostları Qəmkeş Allahverdi, Sücaət uyuyan məzarlıqda torpaqa tapşırılmışdır.

Əsərləri
--------

 Bəhmən Vətənoğlu və Zəlimxan Yaqub
* "Haqqa qardaş yaranmışam" (1985),
* "Allahsız dünya" (1992)
* "Vətən bizi bağışlamaz" (1995),
* "Qaldı ürəyimdə dağı dağların" (1997)
* "Nə yaman aldatdın Bəhməni, dünya"
* Bir ömürün bir ili
* İnsanam insana yazığım gəlir
* Allahsız dünyaya gül vətənoğlu
* Ömrün yetmişindən yüzünə doğru
* Bəlkə bir də bitdim ək məni dünya

Mənbə
-----

* Əli Uluxanlı. "Murovun başında qəbrim olaydı" (məqalə), Dünya qəzeti. 28 yanvar 2011-cu il. № 32-33, səh.15.
* Zakir Şəhriyaz, "Bəhmən həsrətiynən, Bəhmən eşqiynən", Bütöv Azərbaycan qəzeti, №42(174), 5-11 dekabr 2012-ci il. səh.7.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərbaycan Aşıqlar Birliyi.* "Ustad nəfəsli saz-söz ərməğanı" (PDF) (az.). "Zərdabi Nəşr" MMC nəşriyyatı. 2020. Archived from the original on 2023-06-16. İstifadə tarixi: 17 iyun 2023.
2. ↑  "Seçmə aşıq şeirləri. 3 cilddə. I cild" (PDF) (az.). DGTYB. 2011. 2016-04-01 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-08-11.
**Asada Qoryu** (麻田 剛立?, 10 mart 1734 və ya 6 fevral 1734, Kitsuki hanı[d], Saykaydo[d] – 25 iyun 1799, Osaka[d], Osaka) – Yaponiya astronomu və həkimi. Yaponiyada müasir astronomiyanın qabaqcılı olmuş, Yaponiyada təqvim islahatında vacib rol oynamışdır. Yaponiya astronomlarının ənənəvi Çin texnikalarından Qərb texnikalarına keçid etməsi üçün ilham mənbəyi olmuşdur.

Həyatı və karyerası
-------------------

Asada Kitsuki hanında yaşayan konfusiçi alim və həkim Keysay Ayabenin dördüncü oğlu idi. Doğulanda ona **Yasuaki** adı verilmişdi. Astronomiya və tibb öyrənmiş, 1767-ci ildə daymyonun rəsmi həkimi təyin olunmuşdur. Tezliklə təqvim elminə maraq göstərməyə başlamışdır. O, 1772-ci ildə astronomiya ilə məşğul olmaq üçün həkimlik vəzifəsini tərk etmək istəsə də, daymyo ona bu icazəni verməmişdir. Buna görə də daymyonu qeyri-qanuni şəkildə tərk etmişdir. Osakaya qaçmış, adını Asada Qoryu olaraq dəyişdirmiş, astronomiyaya daha çox vaxt ayırmağa başlamışdır.

Asada təqvim araşdırmalarındakı uğurlarına görə tanınmış, öz təqvim sistemini yaratmışdır. Yoşitoki Takahaşi, Şiqetomi Hazama və Taçu Nişimura kimi alimlər onun şagirdləri olmuş, Sencinkan akademiyasını yaratmışdırlar. 1795-ci ildə Tokuqava şoqunluğu onu Horyaku təqviminin islahatı layihəsinə dəvət etmiş, lakin səhhətindəki problemlərə görə təklifi rədd etmişdir. Bunun əvəzində Takahaşi və Hazamanı tövsiyə etmişdir. Onlar Edoya gedərək Asadanın yerini tutmuşdurlar. Asada məktəbinin işi nəticəsində 1798-ci ildə Kansey təqvimi islahatı baş tutmuşdur. Bu, Yaponiyada Qərb konsepsiyalarına əsaslanan ilk təqvim islahatı olmuşdur. Çox içməkdən qaynaqlanan sağlamlıq problemlərinə görə 1799-cu ildə ölmüşdür.

Elmi töhfələri
--------------

Asada Yaponiya astronomiyasında bir çox ilkə imza atmışdır. O, günəş ləkələrini müşahidə edərək Günəşin fırlanmasını ölçən ilk yapon astronom olmuşdur. O, tropik i haqqında Şo-Ço qanununu, eləcə də, Keplerin üçüncü qanununu müstəqil şəkildə kəşf etmişdir.

Asada rasional və empirik metodlardan istifadə etməyə üstünlük vermişdir. Onun araşdırmaları Kiotoda yaşayan bürokratik Tsuçimikado ailəsinin astronomları ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Asada məktəbi Qərb modellərini öyrənmiş, ənənəvi Çin cihazlarını müasir ləvazimatlarla əvəz etmişdir. Asada şagirdlərini sistematik müşahidələr aparmağa təşviq etmişdir.

Qeydlər
-------

1. ↑  Bəzi mənbələrdə ikinci oğlu kimi göstərilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Goryu Asada // Find a Grave (ing.). 1996.
2. 1 2  Kodansha Encyclopedia of Japan
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Biographical Encyclopedia of Astronomers. səh. 64
4. ↑  The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Biographical Encyclopedia of Astronomers. səh. 65

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). I cild (A–Conso). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 92. ISBN 0-87011-621-5. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2023.
* Biographical Encyclopedia of Astronomers (ingiliscə). Springer. 2007. səh. 64–65. ISBN 9780387304007. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2023.
* The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who (ingiliscə) (II). Tokio: Rengo Press. 1961. səh. 67. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2023.
**Malta** (malta Malta, *lat.* Melita) — Malta arxipelaqına daxil olan ən böyük ada. Aralıq dənizinin mərkəzində, Liviyanın şimalı və İtaliyanın cənubu arasında eyni məsafədə yerləşir. Sahəsi — 246 км².

Adı
---

İlk dəfə finikyalılar tərəfindən b.e.ə 13-cü əsrdə *Melita* formasında anılır. Hind-avropa dillərində \*mala, \*melu «dağ, təpə», Finikiya dilində isə *malat* «buxta», «sığınacaq» anlamını verir.

Coğrafiya və iqlim
------------------

Malta adası
Ada lanşaftı üçün hamar təpələr və terrasvari düzənliklər hakimdir. Səthinin böyük qismi əhəng daşından ibarətdir. Şimal sahilləri hamar, cənubu isə sıldırımlıdır. Aralıqdənizi iqlim tipinə xasdır. Fevralda orta temperatur 12 °C, avqusta 25 °C, illik yağıntının miqdarı 530 mm-dir. Adada şirin su qıtlığı vardır. Suya olan tələbat əsasən Siciliya adasından gətirilməklə və ya dəniz suyu şirinləşdirilməklə ödənilir. Adada İtaliya şamı, kserofit kollar, kaktuskimilər yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Central Intelligence Agency (CIA).* "Malta". The World Factbook. 16 October 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 August 2014.

| ⛭Malta arxipelaqı |
| --- |
| Adalar | Malta • Qozo • Kominotto • Komino • Delimara • Sent-Pols • Manoel • Göbələk qayası • Filfla  | MaltaMalta |
**Bəhmən Reyhani** (*fars.* بهمن ریحانی‎ , kürd. بەهمەن رەیحانی; XX əsr) — İran hərbçisi. 20 iyun 2014-cü ildə İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun o zamankı komandiri Məhəmməd Əli Cəfərinin əmri ilə qərargahı Kirmanşah ostanında yerləşən "SEPAH" tərkibində kürd qüvvələri olan Kirmanşah Nəbi Əkrəm Korpusunun komandiri vəzifəsinə təyin edilmişdir. Mərasimdə o vaxt İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu komandirinin müavini Hüseyn Səlami iştirak etmişdir. Reyhani 2018-ci ildə Sərpol Zəhab zəlzələsinin qurbanlarına kömək etməkdə həlledici rol oynamışdır. Bəhmən Reyhani İranda insan haqlarının kobud şəkildə pozulmasına görə 21 dekabr 2022-ci ildə Avropa İttifaqının sanksiya siyahısına daxil edilmişdir.

Erkən illəri
------------

Onun "SEPAH"da xidmətindən başqa, şəxsi həyatı haqqında çox şey məlum deyil. O, etnik kürddür və əslən Kirmanşahdır. 2008–2014-cü illərdə qərargahı Kirmanşah ostanında yerləşən Nəbi Əkrəm Korpusunun komandir müavini olmuş, sonradan komandir təyin edilmişdir. Bundan əvvəl o, həmçinin Kirmanşah ostanında Bəsic bölgə komandiri vəzifəsində çalışmışdır.

2019-cu ilin mart ayında İran İslam Respublikasının Ali Baş Komandanı Əli Xamenei Bəhmən Rəyhaniyə briqada generalı rütbəsi vermişdir.

Sanksiyalar
-----------

İnsan hüquqlarının pozulması, o cümlədən İran İslam Respublikası məhkəmələrinin hökmü ilə ümummilli etirazlarda həbs olunan iki gəncin edam edilməsi səbəbiylə 21 dekabr 2022-ci ildə Reyhani, digər 19 fiziki şəxs və İran İslam Respublikası Yayım Təşkilatı Avropa İttifaqının sanksiya siyahısına əlavə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "فرمانده جدید سپاه نبی اکرم(ص) کرمانشاه معرفی شد". ایسنا (fars). 2014-06-10. 2023-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-15.
2. ↑  "اتحادیه اروپا ۲۰ فرد و سازمان صداوسیما را به‌دلیل نقض فاحش حقوق بشر تحریم کرد". رادیو فردا (fars). 2022-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-15.
3. ↑  "سربلندی و اقتدار امروز ایران اسلامی به سبب پایگاه مردمی آن است". www.irna.ir. 2023-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-15.
4. ↑  "\*نشست خبري هماهنگي کاروانهاي راهيان نور غرب کشور برگزار شد\* سردار کرمي: کرمانشاه در هر چهار فصل سال مي‌تواند ميزبان کاروان‌هاي راهيان نور سراسر کشور باشد". ایسنا (fars). 2008-03-04. 2023-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-15.
5. ↑  "دیدار استاندار کرمانشاه با فرمانده سپاه حضرت نبی اکرم (ص)". jamejamonline.ir (fars). 2020-12-24. 2023-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-15.
6. ↑  "اتحادیه اروپا ۲۰ فرد و سازمان صداوسیما را به‌دلیل نقض فاحش حقوق بشر تحریم کرد". رادیو فردا (fars). 2022-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-15.
**İtaliya cəbhəsi** — 10 İyul 1943 və 2 May 1945-ci il tarixləri arasında Britaniya və Amerika donanmalarının Husky hərəkatı ilə Siciliyaya etmiş olduğu təxliyə nəticəsində açılmış bir cəbhədir.

Cassino monte
Müttəfiqlər, Şimali Afrikadakı Alman hərbi varlığını ortadan qaldırdıqdan sonra İtaliyaya üz tutdular.İtaliyaya hərbi təxliyə edilməsindən əvvəl Siciliya adasındakı Alman hərbi gücünün də qırılması önəmli idi.İtaliya ərazilinə Müttəfiq qoşunların hərbi təxliyəsi iki nöqtədən keçirilmişdir.General Montgomery-inin 8-ci Ordusu, Siciliyadan hərkətə başlayaraq dar Messin boğazını keçərək İtaliyan çəkməsinin barmaq ucuna çıxmışdır.
İkinci təxliyə əməliyyatı olan Salerno əməliyyatı isə, Salernonun cənubundakı iki çimərliyə, bir İngilis, bir Amerikan korpusu tərəfindən aparılmışdır.Təxliyənin üçüncü günündə Müttəfiqlərin əməliyyatı dayandırılmış, ancaq sonrakı günlərdəki döyüşlər və ağır bombardmanlar nəticəsində sağlam bir körpü başı yaradılmışdı.Həmin gün İtaliya, Müttəfiqlərlə bir müqavilə imzaladı, lakin bu müqavilə Salerno əməliyyatı qədər gizli saxlanılıb.Təxliyə qoşunları əsas hədəfləri olan Neapola əməliyyatın üçüncü həftəsində nail olurlar.2 Yanvar 1944-cü ildə Müttəfiqlər Romanın 40 km cənubunda, Anzioyaya bir hərbi təxliyə daha edirlər.Çox gərgin münaqişələrlə keçən İtaliya cəbhəsi, 29 Aprel 1945-ci ildə İtaliya ərazisindəki Alman qoşunlarının Müttəfiqlərə yenilməsi və İtaliyanın qeyd-şərtsiz təslim olması ilə cəbhə bağlanıb.

İstinadlar
----------



1. ↑  []
2. ↑  []
**İraq Milli Muzeyi** (*ərəb.* المتحف العراقي‎) — İraqın paytaxtı Bağdadda yerləşən muzey. Mezopotamiya sivilizasiyalarının ən əhəmiyyətli əsərlərinin sərgiləndiyi muzey, 2003-cü ildə İraqın işğalından sonra ABŞ Silahlı Qüvvələri tərəfindən talan edilmişdir. İraqın baş naziri Nuri əl Maliki 23 fevral 2009-cu ildə yenidən açıldığı zaman əsərlərin yarısından çoxunun oğurlandığı ortaya çıxdı. Bir çox təşkilat, xüsusən də Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, əsərləri muzeyə gətirmək üçün işlər aparırlar.

Yaradılması
-----------

Muzey Britaniya səyyahı və yazıçısı Gertruda Bell tərəfindən yaradılmış və 1926-cı ildə ölümündən az əvvəl açılmışdır. İlk adı Bağdad Arxeologiya Muzeyi olmuşdur.

Əsərlər
-------

Bölgənin tarixinin zənginliyini özündə əks etdirən muzey, dünyada çox mühüm hesab edilən muzeylədrdən biridir və burada çox sayda əsər var. Muzeydə Mesopotamiyanın 5 min illik tarixinə dair çoxsaylı əsərlər sərgilənir.

Yaxın tarixçəsi
---------------

Muzey Körfəz müharibəsi zamanı zərər görməməyi üçün bağlanıb və Səddam Hüseynin doğum gününə görə 2000-ci il aprelin 28-də açılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  15 avqust 2010-cu ildən keçici olaraq fəaliyyət göstərir.

Xarici keçidlər
---------------

* Virtual Muzey  (ital.)  (ərəb.)  (ing.),
* BBC internet saytından talandan sonrakı ilk görüntülər  (ing.), 15 avqust 2010-cu ildə əldə edilmişdir.
**Salamzadə Ərtegin Əbdül Vahab oğlu** — Sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü (30.06.2014). Azərbaycan Dizaynerlər İttifaqının üzvü.

Həyatı
------

Ərtegin Salamzadə 1987-ci ildə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun «Təsviri sənət tarixi və nəzəriyyəsi» bölməsini bitirmişdir. 1987-ci ildən etibarən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunda çalışır.

1992-ci ildə Bakıda namizədlik, 2002-ci ildə isə Moskvada doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professordur.

1996-2010-cu illərdə İnstitutun elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsini icra etmiş, 2010-cu ildən İnstitutun direktorudur. 2010-cu ildən etibarən eyni zamanda İnstitutun «Təsviri və dekorativ-tətbiqi sənətləri» şöbəsinə rəhbərlik edir. 2010-cu ildən «İncəsənət və mədəniyyət problemləri» Beynəlxalq elmi jurnalının baş redaktorudur. 2009-cu ildə Memarlıq və İncəsənət üzrə Respublika Problem Şurasının sədri təyin edilmişdir.

Hal-hazırda Azərbaycan Memarlıq-İnşaat Universitetinin «Dizayn» kafedrasının professorudur. Azərbaycan Dizaynerlər İttifaqının üzvüdür.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Bakı, İstanbul, Daşkənd, Almatı, London, Budapeşt, Tunis, Moskva, Sankt-Peterburq və Krasnodar şəhərlərində nəşr olunmuş, Azərbaycan sənətşünaslığının tarixi və metodologiyasına, dizayn və heraldikanın vizual dilinin problemlərinə həsr olunmuş 160-ə yaxın elmi əsərin müəllifidir. Onlardan «Azərbaycan sənətşünaslığı. XX əsr» (2001), «Elçin Əlibəyli: rəssam və bədii ənənə» (2001), «Dizayn və informasiya» (2006), «İncəsənət və sənətşünaslıq» (2009) monoqrafiyaları, «Dizayn tarixi» (1995), «Vizual informasiya» (2003) ali məktəblər üçün tədris vəsaitləri, «Məlik Ağamalov. Boyakarlıq» (2000), «Tofiq Rəsulov. Şəbəkə» (2009) və «Akmal Nur. Boyakarlıq» (2011) kataloqları qeyd olunmalıdır.

Türkoloji sənətşünaslıq sahəsində ixtisaslaşır. Moldovada keçirilmiş MDB ölkələri yaradıcılıq və elmi ziyalıların IV Forumunun, Rusiya, İtaliya və Tunisdə keçirilmiş bir sıra elmi konfransların iştirakçısıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə seçkilərin nəticələri açıqlanıb". Trend (az.). az.trend.az. 1 İyul 2014, 12:18. 2014-07-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-02.
2. 1 2 3 4 5 6  "Direktor:Ərtegin Salamzadə". AMEA – Memarlıq və İncəsənət İnstitutu (az.). mii.az. 2010. İstifadə tarixi: 2014-10-10.
**Fətrət** (*lat.* interregnum) — monarxiyalarda taxtın boşaldılması dövrü.

İrsi monarxiyalar
-----------------

İrsi bir monarxiyada varisliyin açıq qaydaları (varisin seçilməsində qeyri-müəyyənlik, onun razılığını gözləmək, xaricdən gəlişi və s.) Və ya hakim bir sülalənin yatırılması vəziyyətində (sülalə böhranına baxın) qeyri-müəyyən bir vəziyyət yarana bilər. İrsi bir monarxiyada bir fətrət ümumiyyətlə kəskin siyasi böhran və qeyri-sabitlik dövrü deməkdir.

Rusiya
* Rus tarixində ilk nisbətən uzun fətrət 1598-ci ildə Rurik ailəsinin kral xəttinin sıxışdırılmasından sonra baş verdi. Boris Godunovun taxta seçilməsi ilə başa çatdı.
* 1610-1613-cü illərdə çətinliklər dövrünün ən çətin mərhələsində Rusiyada ümumiyyətlə tanınmış bir monarx mövcud deyildi (baxmayaraq ki, Yeddi Boyar dövrü 1610-cu il avqustun 27-də Rusiya taxtının Polşa şahzadəsi Vladislava təhvil verilməsinə dair müqavilə imzaladı).
* Rusiya İmperiyasında, fətrət, 1825-ci ilin sonlarında, İskəndər I. De yurenin ölümündən sonra, İskəndərin birbaşa varisi I Nikolay. retroaktiv olaraq elan edildi.

Seçilmiş monarxiyalar
---------------------

Seçkili bir monarxiya şəraitində (daha doğrusu, müasir bir Malayziyada olduğu kimi, yeni bir monarxın ömür boyu rotasiya yolu ilə seçildiyi, lakin əvvəlkilərin ölümündən sonra), interregnum normal və proqnozlaşdırılan vəziyyətdir, bunun üçün monarxın seçilməsinə qədər dövlət başçısının səlahiyyətlərinin müvəqqəti icrası üçün normativ mexanizmlər təmin olunur.

Reç Pospolita
Rzecz Pospolitada, fətrət dövrünün xüsusi bir adı vardı - bezkrulevye (rusca ötürülmə, kralsız), bu zaman Polşa Prim katolik arxiyepiskopu müvəqqəti dövlət başçısının səlahiyyətlərini - Interrex, çağırış (son) və sonra seçici yerinə yetirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Бескоролевье // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
**Məmmədxanov Ələkbər** (1875, Naxçıvan – 1920, Bakı) – dövrünün ziyalısı, Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər seminariyasında təhsil almışdır. Mühəndis.

Həyatı
------

1884-cü ildə Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olmuş, lakin təhsil haqqını ödəyə bilmədiyindən seminariyadan çıxarılmışdır.

Sonralar Xarkov Universitetində təhsil alaraq mühəndis ixtisası qazanmış, Bakıda Musa Nağıyevin şirkətində neft mühəndisi işləmişdir.

Bəhailik təriqətinin tarixi və fəlsəfəsini öyrənmiş, bu sahədə Qafqazda çap olunmuş əsərləri, o cümlədən Atropet adlı müəllifin "İmamat" kitabını avtoqrafla məşhur rus yazışısı Lev Tolstoyagöndərmişdir.

L.Tolstoy şəxsiyyətinə, irsinə və fəlsəfi görüşlərinə rəğbət bəsləmiş, onunla məktublaşmışdır.

Şeyx Bəhaullanın "İşıq" əsərini və bir sıra digər əsərləri rus dilinə tərcümə edərək Yasnaya Polyanaya göndərmişdir.

Mənbə
-----

* Məmmədli Q. Molla Nəsrəddin (salnamə),B. 1984.
* Həbibbəyli İ. Cəlil Məmmədquluzadə: Mühiti və müasirləri, B. 1997.
**Hueylər**, **Huey xalqı** (çin. sadə. 回族, pinyin: *Huízú*) — Çin Xalq Respublikasında rəsmi olaraq tanınan 55 etnik azlıqdan biri.

Onlar çinlilərlə eyni milləti təşkil edir, bir dildə danışır, eyni tip yazıdan istifadə edirlər. Onların başqa bir xüsusiyyəti də müsəlman olsalar belə, ərəb adları deyil, Çin adlarından istifadə etmələridir. Tək fərq onların İslam dininə sitayiş etmələri, nəticədə də məişət və gündəlik həyatda buna uyğun dəyişikliklərdir. Onlar Çin deyil, İslam mədəniyyətinin daşıyıcıları hesab olunurlar. Huey-szılar Çinin tarixində də fəal şəkildə iştirak etmiş, Tszin sülaləsi zamanı baş vermiş dunqan-uyğur (1862-1877) üsyanında hakimiyyətlə mübarizədə aktiv surətdə döyüşmüşlər. XX əsrdə Çində baş vermiş hadisələrdə də iştirak edərək, kommunistlərə qoşulmuşdurlar.

Çinin Sian şəhərində məscid
Xuey-tszular Çinin şimalındakı Ninsya-Xuey muxtar rayonunu əhalisinin böyük əksəriyyətini təşkil edirlər. Buradan başqa böyük şəhərlərdə və bütün Çin ərazisinə yayılmışdırlar. Sayları 10 milyondan artıqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  中华人民共和国国家统计局 Arxivləşdirilib 2011-05-14 at the Wayback Machine: 2-1 全国各民族分年龄、性别的人口 Arxivləşdirilib 2015-09-24 at the Wayback Machine  (çin.) — yoxlanılıb: 11.11.2014
**"Ələkçilər"** (*fr.* Les Cribleuses de blé) — 1853 cü ildə fransız rəssamı Qüstav Kurbenin yağlı boya texnikası ilə realizm üslubunda çəkmiş olduğu rəsm əsəri. Nant İncəsənət muzeyində sərgilənən bu tablonun ölçüləri 131 × 167 sm-dir.

Tablo Qüstav Kurbenin Ornan kənd həyatından bəhs edən silsilə əsərlərindəndir.

Süjeti
------

Kurbe əsərdə çətin kənd həyatını təsvir etməyə çalışmışdir. Digər tərəfdən isə o, çalışmışdır ki, təsvir olunan qadın əməyini bir o qədər də yorucu göstərməsin. Kurbe kənd qızının öz işinə həvəslə yanaşmasını lirik bir əhval ruhiyyədə təsvir etmişdir. O, məhdud qammalı rənglərdən istifadə edərək, mərkəzi fiquru isə qırmızı rəngli paltarda təsvir etmişdir.

Kurbe bu əsərindəki personajları təsvir etmək üçün öz bacıları: Zoya (xəlbirli qız) və Jülyettadan ( yerdə oturaraq bğda arıtdayan) model kimi istifadə etmişdir.

İstinadlar
----------



| ⛭Qüstav Kurbenin əsərləri |
| --- |
|  | "Ağ corablı qadın" (1861)  • "Yuxu" (1866) • "Dünyanın mənşəyi" (1866) • "Dalğalarda qadın" • "Ələkçilər" (1853) • "Co, gözəl irland qadını" (1866) • "Tutuquşu ilə qadın" (1866) • "Ornanda dəfn" (1849-50) • "Yaxınlaşan fırtına" (1865) • "Rəssam emalatxanası" |  |

Mənbələr
--------

* 
*
Hugo Boss loqosu
**Hugo Boss AG** Kişi və qadın geyim mövzusunda ixtisaslaşmış, Metzingen mərkəzli xalqa açıq hazır geyim istehsalçısıdır. Adını qurucusu moda dizayneri Hugo Bossdan almışdır.

Hugo Bossun hal-hazırda 110 ölkədə ən az 6100 satış nöqtəsi vardır. Hugo Boss AG 1,000 dən çox mağaza və fəaliyyət dükanı ilə təxminən 330 pərakəndə mağazalarına malikdir.

2008-ci ildən bu yana, Hugo Boss cib telefonları və əlaqədar aksesuarları inkişaf etdirməkdə və eyni zamanda Boss markası altında bir uşaq moda kolleksiyası başlatmışdır. Samsung Electronics və HTC Corporation ilə bir razılaşması olmuşdur.

Hugo Boss, 1924-ci ildə Stuttgartın kiçik bir qəsəbəsi olan Metzingendə geyim firması olaraq işə başladı. Ancaq zamanın Almaniyasında iqtisadi böhran səbəbiylə, 1930-ci ildə iflasa məcbur oldu və yeni bir iş qurmaq məqsədi ilə 1931-ci ildə Nasist partiyasına üzv oldu. SA, SS, Hitler Gəncliyi, NSKK və digər partiya təşkilatlarına lisenziyalı forma (rəsmi tədarükçüsü) etdi. 1933-ci ildə Adolf Hitlerin yüksəlişi ilə birlikdə, Bossun işi də inkişafa başladı. Döyüşün sonrakı illərində tələbi qarşılamaq üçün, Polşa və Fransadakı əsirləri zorla fabriklərdə istifadə etdi.

1932-ci ildə 1942-ci ilə qədər istifadədə olan Nazı Schutzstaffel və ya SSin (NSDAP milis və hərbi gücü) bütün qara paltar və forması SS-Oberführer Dr. Karl Diebitsch və qrafik dizayner Walter Heck tərəfindən hazırlandı. Hugo Boss firması, qəhvəyi SA köynəyi və Hitler Gəncliyi qara-qəhvəyi forma ilə birlikdə bu qara formaları çıxaran firmalardan biri oldu.

İstinadlar
----------

* *Hugo Boss*  İngiliscə Vikipediya məqaləsi
**Aldabra adaları** — Xarici Seyşel adalarının bir hissəsidir. Aldabra qrupu adaların cənub-qərbində, Mae adasında yerləşən paytaxt Viktoriyadan 1000 kilometr (620 mil) məsafədə yerləşir.

Əhali və ərazi
--------------

Qrupda 3 məskubnlaşılmış və 1 məskunlaşılmamış ada var. Hazırda əsas yaşayış məskəni böyük bir hərbi bazanın inşasının davam edildiyi Assampşen adasında yerləşir. Digər kənd isə Aldabradakı Aldabra Araşdırma Stansiyasıdır. Yalnız 2 nəfərdən ibarət olan ən kiçik kənd Astov adasındadır. Menai adasında isə tərk edilmiş kənd, Kosmoledo yerləşir. Aldabra adalar qrupunun ümumi sahəsi 180,03 km²-dir.

Aldabra qrupundakı adalar
-------------------------

1. Aldabra atollu (dörd əsas və 40-a yaxın kiçik adadan barət olan atoll)
2. Assampşen adası (rif qalxmasında yerləşən tək ada)
3. Kosmoledo atollu (iki əsas və təxminən 18 kiçik adadan ibarət atoll)
4. Astov adası (yalnız bir adadan ibarət atoll)

İstinadlar
----------

1. ↑  Britaniya admirallığı dəniz planı BA 718 — Islands North of Madagascar, Scale 1:100000
2. ↑  The Islands of the Seychelles

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Seyşel adaları ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Alden** — Norveçin Askvoll məntəqəsində ada. Sahəsi 3.4 km² ada Sunfyord regionunun sahil ərazisi boyunca uzanır. Alden adası Dalsfyordenin fyordunun dənizə açılan hissəsindən bir neçə km qərbdə, Verlandet adasından 2 km şərqdə, Atloyna adasından isə təxminən 5 km qərbdə yerləşir. Sakinlər adanın cənub sahilində yaşayır. Aldendə yeganə nəqliyyat vasitəsi qayıqdır və daima adada dayanan bərələr yoxdur. Adaya ən yaxın bərə dayanacağı təxminən 2.2 km cənub-şərqdə Verlandet adasındadır. Verlandetdəki bərə Askvollun kəndinə çatmaq üçün şərqə doğru təqribən 20 km yol qət edir.

Ada ən çox özünün 460 metr hündürlüyündəki *Norskehesten* dağı ilə diqqət çəkir. Dağ adanın sahil xəttlərinə dik görüntü verir. İnsanların məskunlaşa biləcəyi yeganə yer adanın cənub sahilindəki kiçik düzənlik ərazidir. Bu hündür dağ əsrlərdir adanın yaxınlığından üzüb keçən balıqçılara yaxşı məlumdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Store norske leksikon.* "Alden" (Norwegian). 2021-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-03.