Anti-Hitler koalisiyası  
     Pörl-Harbora hücumdan sonra müharibəyə qoşulmuş müttəfiqlər  
     Berlin-Roma-Tokio oxu  
     Neytral qüvvələr
**Anti-Hitler koalisiyası** (*ing.* Allies of World War II) — İkinci Dünya müharibəsi zamanı (1939–45) təcavüzkar dövlətlər olan Almaniya, İtaliya, Yaponiya və onların tərəfdarlarına qarşı yaradılan hərbi-siyasi ittifaq.

Tarixi
------

Faşist Almaniyası, İtaliya və Yaponiya 1940-cı il sentyabrın 27-də öz aralarında bağladıqları Üçlər paktına görə dünyanı iştirakçı ölkələr arasında bölüşdürməyi nəzərdə tuturdular. 1945-ci ilin sentyabrında 56 dövlətin daxil olduğu anti-Hitler koalisiyasının əsas üzvləri Böyük Britaniya, ABŞ, SSRİ olmuşdur. Fransa ilə Çində anti-Hitler koalisiyasına daxil idilər. Müharibənin sonunadək ona 50-dən çox dövlət (Polşa, Çexoslovakiya, Yuqoslaviya, Kanada, Hindistan və s.) qoşulmuşdu. 1941-ci il iyunun 22-də Böyük Britaniyanın baş naziri Vinston Çörçill, iyunun 24-də isə ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt Almaniyaya qarşı müharibədə SSRİ-ni müdafiə edəcəkləri barədə bəyanat verdilər. Anti-Hitler koalisiyasının diplomatik və hüquqi cəhətdən təşəkkülü mürəkkəb yol keçmişdi. 1941-ci il iyulun 12-də Moskvada SSRİ ilə İngiltərə arasında Almaniyaya qarşı müharibədə birgə fəaliyyət barədə saziş imzalandı. Daha sonra 1941-ci il sentyabrın 29-u – oktyabrın 1-də Moskvada 3 dövlətin (SSRİ, ABŞ, İngiltərə) konfransı oldu. Konfransda ABŞ və İngiltərənin SSRİ-yə hərbi yardımı barədə protokol imzalandı. 1942-ci il yanvarın 1-də (ABŞ rəsmən müharibəyə qoşulduqdan sonra) Vaşinqtonda iyirmi altı dövlətin bəyənnaməsi (1942) imzalandı. Tehran konfransı (1943) anti-Hitler koalisiyasının inkişafında mühüm hadisə oldu. Bu konfransda qərb dövlətləri 1944-ci ilin may ayında 2-ci cəbhəni açacaqlarını vəd etdilər. SSRİ hökuməti Almaniya məğlub edildikdən sonra Yaponiyaya qarşı müharibəyə başlamağı öhdəsinə götürdü. Müharibədən sonra əməkdaşlıq haqqında, həmçinin Polşanın sərhədləri barədə deklarasiyalar qəbul edildi. 1944-ci il iyunun 6-da qərb müttəfiqlərinin Normandiyaya desant çıxarmasından sonra hərbi əməkdaşlıq genişləndirildi. 1943–45-ci illərdə İngiltərə, Amerika və Almaniya arasındakı gizli danışıqlar nəticəsində anti-Hitler koalisiya daxilində münasibətlərin kəskinləşməsinə baxmayaraq, Krım konfransında (1945) müharibədən sonrakı vəziyyət barədə müzakirələr aparıldı. San-Fransisko konfransında (1945) BMT-nin nizamnaməsi qəbul edildi. Potsdam konfransında (1945) müharibədən sonrakı Almaniyanın idarəedilmə prinsipləri razılaşdırıldı. 1945-ci il may ayının 8-də Almaniyanın kapitulyasiyası haqqında aktı qəbul etdikdən sonra anti-Hitler koalisiya Almaniyanı idarə etməyə başladı. Antihitelr koalisiya tərəfindən yaradılmış beynəlxalq tribunal hərbi cinayətkarların məhkəməsinə başladı. 1945-ci ilin yazında SSRİ ilə qərb dövlətləri arasında ziddiyətlər artdı. Buna baxmayaraq SSRİ 1945-ci il avqustun 9-da öhdəliyini yerinə yetirərək Yaponiyaya müharibə elan etdi və onun Kvantun ordusunu darmadağın etdi. 1947-ci ilin 2-ci yarısında «soyuq müharibə» nəticəsində anti-Hitler koalisiyasının fəaliyyəti dayandırıldı.

Üzvlər
------

Polşanın işğalından sonra

* Polşa Polşa - 1 sentyabr 1939
* Avstraliya Avstraliya - 3 sentyabr 1939
* Böyük Britaniya Böyük Britaniya - 3 sentyabr 1939
	+ Britaniya Hindistanı: 3 sentyabr 1939
* Fransa Fransa - 3 sentyabr 1939
* Yeni Zelandiya Yeni Zelandiya - 3 sentyabr 1939
* Nepal Nepal - 4 sentyabr 1939
* Cənubi Afrika Respublikası CAR - 6 sentyabr 1939
* Kanada Kanada - 10 senytabr 1939
* Danimarka Danimarka - aprel 1940

Qəribə müharibədən sonra

* Norveç Norveç - 9 aprel 1940
* Belçika Belçika - 10 may 1940
* Lüksemburq Lüksemburq - 10 may 1940
* Niderland Niderland - 10 may 1940
* Yunanıstan Yunanıstan - 28 oktyabr 1940
* Yuqoslaviya - 6 aprel 1941

Barbarossa əməliyyatından sonra

* SSRİ - 22 iyun 1941
* USR - 22 iyun 1941
* BSR - 22 iyun 1941

Pyörl-Harbora hücumundan sonra

* ABŞ ABŞ - 7 dekabr 1941
* Filippin Filippin - 8 dekabr 1941
* Panama Panama - 7 dekabr 1941
* Kosta-Rika Kosta-Rika - 8 dekabr 1941
* Dominikan Respublikası Dominikan Respublikası  - 8 dekabr 1941
* Salvador Salvador - 8 dekabr 1941
* Haiti Haiti - 8 dekabr 1941
* Honduras Honduras - 8 dekabr 1941
* Nikaraqua Nikaraqua - 8 dekabr 1941
* Çin ÇXR - 9 dekabr 1941
* Qvatemala Qvatemala - 9 dekabr 1941
* Kuba Kuba - 9 dekabr 1941

Birləşmiş Millətlərin deklarasiyasından sonra

* Meksika Meksika  - 22 may 1942
* Braziliya Braziliya - 22 avqust 1942
* Efiopiya Efiopiya - 14 dekabr 1942
* Boliviya Boliviya - 7 aprel 1943
* Kolumbiya Kolumbiya - 26 iyul 1943
* İran İran - 9 sentyabr 1943
* Liberiya Liberiya - 27 yanvar 1944
* Peru Peru - 12 fevral 1944

Normandiya əməliyyatından sonra

* Rumıniya Rumıniya - 23 avqust 1944
* Bolqarıstan Bolqarıstan - 8 sentyabr 1944
* Tailand Tailand - 1944
* San-Marino San-Marino - 21 sentyabr 1944
* Macarıstan Macarıstan - 20 yanvar 1945
* Ekvador Ekvador - 2 fevral 1945
* Paraqvay Paraqvay - 7 fevral 1945
* Uruqvay Uruqvay - 15 fevral 1945
* Venesuela Venesuela - 15 fevral 1945
* Türkiyə Türkiyə - 23 fevral 1945
* Misir Misir - 24 fevral 1945
* Livan Livan - 24 fevral 1945
* Suriya Suriya - 27 fevral 1945
* Səudiyyə Ərəbistanı Səudiyyə Ərəbistanı - 1 mart 1945
* Argentina Argentina - 3 mart 1945
* Finlandiya Finlandiya - 27 mart 1945
* Çili Çili - 11 aprel 1945

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 539. ISBN 978-9952-441-02-4.
2. ↑  Weinberg, Gerhard L. (2005) A World at Arms: A Global History of World War II (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 6.
3. ↑  *Morgan, Kenneth.* Australia: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. 2012. 89. ISBN 9780199589937. 2016-11-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-06.
4. 1 2  "1939: Britain and France declare war on Germany". BBC. 6 April 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 February 2015.
5. ↑  *Connelly, Mark.* The IRA on Film and Television: A History. McFarland. 2012. 68. ISBN 9780786489619. 2016-11-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-06.
6. ↑  *Weinberg, Gerhard L.* A World at Arms: A Global History of World War II. Cambridge University Press. 2005. 65. ISBN 9780521618267. 2018-11-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-06.
7. ↑  'New Zealand declares war on Germany', URL:  Arxivləşdirilib 2016-11-12 at the Wayback Machine, (Ministry for Culture and Heritage), updated 14-Oct-2014
8. ↑  *Selley, Ron; Cocks, Kerrin.* I Won't Be Home Next Summer: Flight Lieutenant R.N. Selley DFC (1917Ð1941). Pinetown: 30 Degrees South Publishers. 2014. 89. ISBN 9781928211198. 2018-11-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-06.
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  *Martin, Chris.* World War II: The Book of Lists. Stroud: The History Press. 2011. 8–11. ISBN 9780752467047. 2018-11-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-06.
10. ↑  *Kluckhohn, Frank L.* "U.S. Declares War, Pacific Battle Widens". The New York Times. 8 December 1941: 1. 9 February 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 May 2015.
11. ↑  Dear and Foot, *Oxford Companion to World War II* pp 878-9