recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nikolay Matveyeviç Şulgin** (*rus.* Николай Матвеевич Шульгин; 1886 – yanvar 1942, Bakı) — sovet teatr aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1940), RSFSR əməkdar artisti (1934).

Həyatı
------

Nikolay Matveyeviç Şulgin 1886-cı ildə anadan olmuşdur. Moskva Universitetini və teatr məktəbində Vladimir Davıdovun[ru] sinfini bitirdikdən sonra 1910-cu ildə peşəkar teatr səhnəsinə çıxmışdır. İctimai fəaliyyət də göstərərək 1918-ci ildə Novoçerkasskda incəsənət işçiləri ittifaqının birinci sədri seçilmişdir.

Nikolay Şulgin 1936-cı ildən Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrının aktyoru olmuşdur. Onun "Torpaq" pyesində Storejev obrazı, eləcə də Vaqif, Kreçinski, Arbenin və başqa obrazları özünəməxsusluğu ilə fərqlənmişdir.

1934-cü ildə Nikolay Şulginə "RSFSR əməkdar artisti", 23 aprel 1940-cı ildə isə "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adları verilmişdir.[⇨] 1939-cu ildə Bakı Şəhər Zəhmətkeş Deputatları Sovetinin deputatı seçilmişdir.

Nikolay Şulgin 1942-ci ilin yanvar ayında Bakıda vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

* Bakılılar (film, 1938) — *Mixaylov*

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Николай Матвеевич Шулгин // Коммунист. № 23 (6116). 28 январ 1942-ҹи ил. С. 4.

Xarici keçidlər
---------------

* Николай Шульгин // kino-teatr.ru (rus). 2023-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-20.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Tac (dəqiqləşdirmə).
**Tac** — başın üstü və ya bütün başdır.

Qırmızı taclı durna
Baş tacı

İnsan
-----

Tac dedikdə başın üst hissəsi və həmçinin bütün baş nəzərdə tutulur. İnsan anatomiyasında başın üst hissəsi üçün *ing.* "Calvaria", "skull cap", "skullcap" və ya "roof of the cranial cavity" terminləri istifadə olunur.

Quş
---

Quş anatomiyasında tac başın üstü, xüsusilə də, alın zonasıdır. Ardıcıl olaraq ənsə sümüyü və yanaşı olaraq *ing.* temples-ın hər iki tərəfinə uzanır. Başın yuxarı hissəsi, bəzək, tacı və oksiput da daxil olmaqla, bəzən pileum adlanır.

Balina
------

Balina anatomiyasında tac başın fəvvarə dəliklərinin olduğu qabarıq hissəsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  G. J. Romanes, ed.Cunningham's Textbook of Anatomy (11). Oxford Medical Publications. 1972.
2. ↑  *Campbell, Bruce; Lack, Elizabeth. (Eds).* A Dictionary of Birds. Calton, U.K.: Poyser. 1985. 600. ISBN 0-85661-039-9.
**Şelkovnikov kolluq çöl siçanı** (*lat.* Microtus schelkovnikovi) — Rodentia dəstəsindan bir Məməli növü.

Təsviri
-------

Bədəninin uzunluğu 107 mm, quyruğunun uzunluğu 18–24 mm-ə qədər, çəkisi 7–10 qramdır. Üst tərəfinin rəngi tünd boz, qonurumtul çalarlıdır. Quyruğu aşkar ikirənglidir. Dişilərdə 4 cüt əmzik var.

Yayılması
---------

Şelkovnikov çöl siçanının arealı Lənkəran təbii vilayətinin dağətəyi və dağlıq
meşə əraziləri ilə məhdudlaşır. Onun İranda Elburs dağının şimal yamaclarında yaşaması ehtimal edilir.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

150–1000 m hündürlükdə meşələrdə tökülmüş yarpaqların və lianların arasinda yaşayır. Əldə edilmiş dişilərdə 3–6 rüşeym aşkar edilmişdir. Payız aylarında sayının artması müşahidə edilir. Yay mövsümündə isə sayı az miqdarda olur və
tələyə düşmə ehtimalı azalır.

Sayı və azalma səbəbi
---------------------

Olduqca azsaylıdır. Hal-hazırda sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Populyasiyada fərdlərin sayı hava şəraitindən (quraqlıq illərdən), antropogen amillərdən, o cümlədən, onların məskunlaşdığı sahələrdə torpaqların
mənimsənilməsindən asılıdır.

### **Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər**

Qorunması məqsədilə xüsusi olaraq qəbul edilmiş tədbirlər mövcud deyil. Amma yaşayış yerləri Hirkan Milli Parkı hüdudlarında mühafizə altındadır.

### Qorunması üçün nəzərdə tutlmuş tədbirlər

Növün qorunması, onun biotoplarının qorunması ilə əlaqədardır. Heyvanların məskunlaşdığı yerlərdə meşələrin qırılmasının
qarşısının alınması və orada əsas genofondunun qorunub-saxlanımasına əlverişli şərait yaratmaq vacibdir.

Mənbə
-----

* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 200səh, *Şelkovnikov kol siçanı*. (2013)

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
**Zabel dovşanalması** (*lat.* Cotoneaster zabelii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin dovşanalması cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbii halda Mərkəzi Çində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m çatan koldur. Budaqları tünd, qırmızı, qonur rənglidir. Yarpaqları tünd yaşıl rəngli, dəyirmi formalıdır. Üçkünc kasayarpaqlarının uzunluğu 1-2 sm, eni isə 1-2,5 mm-dir, ucu kütdür. Ləçəkləri çəhrayı rənglidir, diametri 2-3 mm, ucu kütdür. Erkəkcikləri 18-20 ədəd olub, ləçəklərdən qısadır. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri avqust-sentyabr aylarında yetişir. Meyvəsi parlaq, qırmızı, yumurtaşəkillidir, diametri 7-8 mm-dir.

Ekologiyası
-----------

Quru, çılpaq qayalarda yaxşı bitir. Soyuğa, quraqlığa davamlı və işıqsevən bitkidir. İstənilən torpaq tiplərində bitir, lakin məhsuldar, drenaj üsulu ilə təmizlənmiş gillicə nəmişli torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Küləyə, çirklənməyə, xəstəlik və zərərvericilərə, qaza davamlıdır, 230C şaxtaya dözür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitki kimi park və bağların yaşıllaşdırılmasında istifadə oluna bilər.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q136730
* Wikispecies: Cotoneaster zabelii
* EoL: 629837
* EPPO: CTTZA
* FoC: 200010795
* GBIF: 3025605
* GRIN: 11822
* iNaturalist: 790467
* IPNI: 722739-1
* ISC: 113554
* ITIS: 836607
* NBN: NHMSYS0000457641
* NCBI: 2291117
* NZOR: 6707ae63-6c05-4746-a84e-40ad375451db
* Plant List: rjp-854
* PLANTS: COZA2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:722739-1
* Tropicos: 27806542
* WFO: wfo-0001017801

 |
**Nikolay (Karlo) Çxeidze**  (tam adı: Nikolay (Karlo) Semyonoviç Çxeidze; 9 aprel 1864 – 11 iyun 1926) — Gürcüstanda istiqlal hərəkatının görkəmli xadimi.

Fəaliyyəti
----------

Nikolay Çxeidze Rusiyada menşevik liderlərindən biri olmuşdur. XIX əsrin sonundan inqilabi hərəkata qoşulmuşdu. Üçüncü və dördüncü Dövlət Dumalarının deputatı, dördüncü dumada menşevik fraksiyasının sədri olmuşdur. 1917-ci il Fevral inqilabından sonra Dövlət Duması Müqəvvəti Komitəsinin üzvü, Petroqrad fəhlə və əsgər deputatları sovetinin, Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin (I çağırış) sədri idi. Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra Gürcüstan Müəssislər məclisinin, Zaqafqaziya seyminin, 1919-cu ildən Gürcüstan hökumətinin sədri idi. Gürcüstan Respublikasına dəstək almaq məqsədilə Antanta Şurası ilə danışıqlarda iştirak etmişdir (1918-21). Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricə getmiş və Parisdə intihar etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 291
**Nəcəfqulu Rəcəbəli oğlu Rəfiyev** (22 mart 1915, Ordubad, Naxçıvan qəzası – 24 dekabr 1970, Bakı) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Həyatı
------

Nəcəfqulu Rəfiyev 1915-ci il martın 22-də Ordubad şəhərində anadan olmuşdur. 1935-ci ildə Sovet Ordusuna çağırılmış, 1937-ci ildən ali hərbi məktəbdə təhsil almağa başlamışdır. Faşist Almaniyasının SSRİ-yə hücum etməsindən 4 gün keçdikdən sonra sürücü-mexanik, tank komandiri, tank vzvodunun komandiri kimi Cənub—Qərb, Şimali Qafqaz, 1-ci Belorusiya cəbhələrində alman faşist işğalçılarına qarşı vuruşmalarda iştirak etmişdir. 1944-cü ilin yayında Minsk şəhəri yaxınlığında gedən vuruşmalarda, Baronoviçi şəhərinin azad edilməsində şücaət və qəhrəmanlıq göstərmişdir.

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1944-cü il 9 sentyabr tarixli fərmanı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Müharibədən sonra müxtəlif hərbi hissələrdə qulluq etmiş, 1955–1959-cu illərdə Lənkəran hərbi komissarlığında şöbə rəisi, Culfa rayon hərbi komissarı işləmişdir. 1959-cu ildə ordudan tərxis olunmuş, Azərbaycan SSR avtomobil nəqliyyatı sistemində əmək fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1970-ci il dekabrın 24-də vəfat etmişdir.

İrsi
----

N. R. Rəfiyevin adı hələ sağlığında əbədiləşdirilmişdir. Adına Minsk, Ordubad və Bakıda küçə, Ordubadda zavod, Babək rayonunda sovxoz, texnikum və s. var, Ordubad şəhərində büstü qoyulmuşdur.

Azərbaycan Respublikasında N. R. Rəfiyevin adına futbol yarışları keçirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanın qızıl ulduzları, Bakı, 1995, səh. 240.
2. ↑  "Naxçıvanın Sovet İttifaqı Qəhrəmanları". 2020-06-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-16.
**Ədəbi cərəyan** - hәyatı әksetdirmә üsulları bir-birinә yaxın yazıçıların, әdәbi qrup vә mәktәblәrin yaradıcılığı üçün sәciyyәvi olan fundamental ideya-mәzmun vә estetik prinsiplәrin mәcmusunu, hәmçinin yaradıcılıq proqramının mәqsәd, mövzu, janr vә üslub uyğunluğunu ifadә edәn anlayış.

Elmi әdәbiyyatda mәktәb, metod vә yaxud üslubun sinonimi mәnasında da işlәdilir. Ayrı-ayrı tarixi dövrlәrdә vә ölkәlәrdә müxtәlif klassisizm, sentimentalizm, romantizm, realizm vә s. kimi ədəbi cərəyanlar yaranmışdır. Ədəbi cərəyan müәyyәn tarixi şәraitdә meydana gәlir vә dövrün ideoloji, ictimai-siyasi mübarizәsini әks etdirir. Fransız klassisizminin qabaqcıl nümayәndәlәri Pyer Kornel, Jan Rasin vә Nikola Bualonun faciәlәrindә vәtәnpәrvәrlik vә qәhrәmanlıq başlıca motivlәr idi. Bu motivlәr monarxiyanın möhkәmlәndirilmәsi siyasәtinә kömәk mәqsәdilә ön plana çәkilirdi. 

XX əsrin әvvәllәrindә Azәrbaycan yazıçılarının bir qrupu realizm ədəbi cərəyanlarını*("mollanәsrәddinçilәr")* Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev, Məmməd Səid Ordubadi və başqaları, digәr qrupu isә romantizm ədəbi cərəyanlarını *("füyuzatçılar")* Əli bəy Hüseynzadə, Abbas Səhhət, Məhəmməd Hadi, Abdulla Şaiq, Hüseyn Cavid, Əliabbas Müznib, Əhməd Cavad, Cəfər Cabbarlı və başqaları tәmsil edirdilәr.

XX әsrin ikinci yarısı vә XXI әsrin ilk onilliklәrindә yaranan әdәbiyyat klassik-әnәnәvi vә postmodernizm olmaqla iki qrupda ümumilәşdirilir.

Hansı ədəbi cərəyanlarına mәnsubluğundan asılı olmayaraq, tarixәn vә müasir dövrdә dә fәrqli sәnәtkarlıq platformalarının vahid mәqsәdi tәsirli, estetik dolğunluğa malik bәdii mәtnlәrin yaradılmasından ibarәt olmuşdur.

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Nəfəs (dəqiqləşdirmə).
Nəfəs alma
Rentgen şüası ilə çəkilmiş dişi Amerika timsahı nəfəs alarkən.
**Nəfəs alma** — havanın ağciyərlərə alınıb verilməsi prosesidir. Aerobik orqanizmlər enerji çıxarmaq üçün tənəffüs yolu ilə oksigenə ehtiyac duyar. Nəfəs almaq bədənin ehtiyacı olan oksigenin alınıb karbondioksidin atıldığı yeganə prosesdir. Qaz dəyişimi, ağciyər alveoları və ağciyər kapilyar damarlarındakı qan arasında, qazların passiv diffuziyası ilə meydana gəlir. Qandakı ayrılmış qazlar, ürəyin qanı dövr etdirməsi ilə və qan dövranı sistemi vasitəsi ilə bütün orqanizmə yayılır. Nəfəs alma prosesi, nəfəs alma (inspirasya) və nəfəs vermə (ekspirasya) mərhələlərindən ibarətdir.

Normal fizioloji sərhədlər içərisindəki nəfəs almağın tibbi termini opnedir.

Karbondioksidin atılmasına əlavə olaraq nəfəs almaqla orqanizmdən su da atılır. Alveola diffuziya məruz qalan su səbəbi ilə nəfəs %100 nəmdən ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "SOLUNUM SİSTEMİ" (PDF). 2016-01-09 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-06-02.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Karbon planeti** — Yer kürəsindən bir neçə dəfə böyük olan, demək olar ki, bütünlüklə kristallaşmış karbondan ibarət planet. Səthində 1600 dərəcə isti olan bu planet sürətlə fırlanır.

Səthində 400 dərəcə istilik olan bu planetdə cazibə qüvvəsi çox güclüdür və səthindən qalxan buxar yuxarıda buz qatı əmələ gətirir. Buna rəğmən aşağıda, səthdə yanmaqda olan təbəqə var.

Karbon planet bəşəriyyətə məlum olan ən qaranlıq planetdir. O, səthinə düşən işığın yalnız 1 faizini əks etdirə bilir.

Bu planet eyni zamanda qalaktikada elmə məlum olan ən böyük su kütləsidir. Qalaktikada sərbəst halda rast gəlinən bu su kütləsi elmə yeni məlum olub. Onun su tutumu yer üzündəki okeanın nə az nə çox 140 trilyon qatına bərabərdir. ABŞ Milli Kosmik Agentliyinin mütəxəssisləri bu kütləyə qalaktikanın su anbarı adını verib. Yeri gəlmişkən bu kütlə buxar halındadır. Nə qədər qəribə olsa da əsasən qaz və toz buludu olan Saggitarius B-nin içərisində böyük miqdarda alkoqol da var.

Bu planetlərdən ibarət sistemə insan təfəkkürünün yetişə bilməyəcəyi qədər çox sayda planetlər qrupu daxildir. ABŞ Milli Kosmik Agentliyi bu sistemə Kuasar adını verib. Sistemin genişliyi 4 milyard işıq ilini əhatə edir. Bizim qalaktikadan ən azı 40 min dəfə böyük olan bu sistem o qədər nəhəngdir ki, onu ifadə etmək üçün bu gün mövcud olan istənilən astronomik model yetərsiz qalır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Dünyanın cəmi neçə faizini öyrənə bilmişik? [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* ATV.az saytında [*ölü keçid*]
* YouTube-da izlə
Vikipediyada bu təxəllüslü müxtəlif şəxslər haqqında məqalələr var, bax: Xoyski. 

**Əmir xan Cahangir xan oğlu Xoyski** (1888, Yelizavetpol – 1954, Ankara) — Qubada və Bakıda qubernatorun müavini olub. 1919-cu il oktyabrın on üçündə Qazax qəzasının qubernatoru təyin edilib.

Həyatı
------

Əmir xan Xoyski 1888-ci ildə Gəncədə doğulmuşdu. O, Fətəli xan Xoyskinin böyük qardaşı Cahangir xanın oğluydu. Ali təhsilini Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsində almışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Əmir xan Xoyski Bakı qubernatorunun böyük köməkçisi vəzifəsində (1-ci müavini-vitse-qubernator), aylıq məvacibi 2700 manat idi. O, bu vəzifəyə Azərbaycan Cümhuriyyəti daxili işlər nazirinin əvəzi, general-mayor M. S. Ağabəyzadənin 25 sentyabr 1919-cu il tarixli əmri ilə qubernator Əmir bəy Nərimanbəyovla bir gündə təyin edilmişdi. Daha sonra Gəncə qəzasının rəisi işləmişdi. Ə. Xoyski 1919-cu il oktyabrın 13-də Azərbaycan hökumətinin qərarı və Daxili İşlər Nazirliyinin müvafiq əmri ilə Qazax qəzasının qubernatoru olmuş, 1920-ci ilin əvvəllərindən isə Qazax qəzasında DİN-in Xüsusi Səlahiyyətli müvəkkili təyin edilmişdi. Bu vəzifə general-qubernator vəzifəsinə bərabər idi və Ə. Xoyskiyə müstəsna hüquqlar vermişdi. 11-ci ordunun Bakını 1920-ci ilin 27 aprel işğalı ərəfəsində Ə. Xoyski Quba qəzasının rəisi vəzifəsində idi. Ə. Xoyski sovet hakimiyyətinə qarşı 1920-ci il mayın 24 — iyunun 4-də Gəncədə baş vermiş üsyanda fəal iştirak etmişdi.

Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Əmir xan Xoyski həbs və təqibdən yaxa qurtarmaq üçün Türkiyəyə qaçmışdı.

Sovet quruluşu dövründə, ömür boyu Azərbaycana qayıtmaq həsrəti ilə yaşayan, lakin bu imkandan məhrum olan Əmir xan Xoyski 1954-cü ildə Ankarada vəfat etmişdir.

Ailəsi
------

Əmir xanın həyat yoldaşı Əfşan xanım Azərbaycanda qalmışdı. O, Cənubi Azərbaycandakı Maku xanlarının nəslindən olan Cəfər xanın qızı idi. Əfşan xanım ərinin qaçmasından bir neçə ay sonra vəfat edir. Əmir xan Xoyskinin 10 yaşlı oğlu Cəfər və 12 yaşlı qızı Bəyim xanım atasız və anasız qalaraq qohumlarının himayəsində yaşayırlar. Bu zavallılar da böyüyəndə bütün Xoyskilər nəsli kimi təqiblərə və sürgünlərə məruz qalıblar. Öz familiyalarını da dəyişib Cahangirli soyadını daşımağa məcbur olmuşdular.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, II cild, Bakı,2005

İstinadlar
----------

1. ↑  *Şahsevən, İltifat.* İSTİQLAL FƏDAİLƏRİ –AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURİYYƏTİNİN DAXİLİ İŞLƏR NAZİRLƏRİ VƏ SİLAHDAŞLARI (1918-1920). Bakı: Mütərcim. 2013.
2. ↑  "**Gəncə üsyanının 90 illiyi**". 2021-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-08.
**Denise Bilmann** (11 dekabr 1962, Sürix) — İsveçrəli Fiqurlu konkisürmə ustası, idmançı.

Həyatı
------

Denise Bilmann 1981-ci ildə Avropa və Dünya çempionu olmuşdur və 3 dəfə İsveçrə dünya çempionatında qızıl medal almışdır.

Bir yarışmada üçlü lutz atan ilk qadın Fiqurlu konkisürmə ustasıdır. İlk dəfə 1978-ci il Avropa çempionatında çıxış etmişdir. 1980-ci il qış olmiyasında sərbəst proqramı birinci tamamlayıb, toplamda dördüncü sırada yer almışdır.

Billmann dönüşünə adını verən idmançıdır. Denise Bilmann bu dönüşü tapmamış ancaq dönüşün tanınmasına yardımçı olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Denise Biellmann // filmportal.de. 2005.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Olympedia · Olympic Channel · МОК · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Filmportal · IMDb · Kinopoisk |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Munzinger |
| Normativ yoxlama | GND: 1061971651 · ISNI: 0000 0000 2379 6639 · LCCN: n82051813 · VIAF: 77656478 · WorldCat VIAF: 77656478 |
**Refleks** (*lat.* reflexux – əks etmə) — orqanizmin xarici və daxili mühitdə baş verən qıcıqlanmalara qarşı sinir sisteminin iştirakı ilə verdiyi cavab reaksiyaları. Refleksin bioloji əhəmiyyəti orqanizmin daxili mühitinin sabitliyini saxlamaq üçün orqanların işinin tənzimlənməsindən və onların funksional qarşılıqlı təsirini yaratmaqdan ibarətdir.

Refleks iki böyük qrupa bölünür: şərti və anadangəlmə və ya şərtsiz. Şərtsiz refleksin icrası üçün heç bir hazırlıq, şərt, təlim tələb olunmur (Məs. əmmə, gözqırpımı, bəbək R.-i və s.). Demək hər heyvan növünün özünəməxsus şərtsiz, irsi refleksi vardır. Şərti refleks həyat prosesləri nəticəsində qazanılır. Dəyişkəndir, müvəqqətidir, fərdi xüsusiyyət daşıyır, yəni refleksin yaranması üçün xüsusi şərtlər və vaxt lazımdır. "Şərti refleks" terminini ilk dəfə elmə İ.P.Pavlov daxil etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* İqlim anomaliyası
* İqlim qurşağı

Mənbə
-----

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.
**Refat Appazov** (d. 8 sentyabr 1920, Simferopol – v. 18 aprel 2008, Moskva) — Krım tatarı əsilli Ukraynalı alim və yazıçı.

Həyatı
------

Refat Appazov 8 sentyabr 1920-ci ildə Simferopol şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Yalta şəhərindəki Krımtatar məktəbində almışdır. 1939-cu ildə SSRİ-nin ən vacib liseylərindən biri olan Moskvadakı Moskva Dövlət Texniki Universitetində təhsilini davam etdirmişdir. 
18 aprel 2008-ci ildə dünyasını dəyişmişdir. Vəsiyyətinə görə Krımda dəfn edilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Təhsilini bitirdikdən sonra SSRİ Elmlər Akademiyasında işləməyə başlamışdır. Həmin il uzaq mənzilli raketlər və Sovet İttifaqı kosmik raket texnikaları ümumi layihə mühəndisi, məşhur Sergey Korolyovla görüşdü və onun xüsusi rəhbərliyi altında 20 il işlədi. İki alimin ilk görüşü Alman V-2 raketlərinin müayinəsi zamanı baş verdi və birlikdə işləməyə başladılar. Krım tatarı olduğu üçün bir çox təzyiqlərə məruz qalırdı, ancaq Korolyov sayəsində bu təzyiqlərdən qurtuldu. 
Refat Appazov layihələr üzrə mühəndis kimi çalışırdı. Venera və Mars planetlərinə göndərilən kosmik gəmidə Sovet Amerikalı "Apollo-Soyuz Test Layihəsi" "Energiya-Buran" kosmik raket layihələrində iştirak etmişdir. Appazov 1950-ci illərin sonlarında ilk peyk və kosmik gəmi üçün raket daşıyıcıları üzərində çalışdı. Həmçinin kosmosa çıxan ilk insan Yuri Qaqarinin olduğu peykin raket daşıyıcılarında da çalışmışdır. 
Refat Appazov 200-dən çox elmi tədqiqatın müəllifidir. 1935-ci ildə Baumen Texniki Məktəbində və Moskva Aviasiya İnstitutunda çalışmışdır. 
1987-ci ildə Appazov Krım tatar xalqının Milli İnqilab Partiyasının sıralarına çevrildikdən və kütləvi şəkildə vətənə qayıdışından sonra siyasi işlərdə iştirak etməyə başladı. 1990-1991-ci illərdə V. Doğujiyevin rəhbərliyi ilə Krım Tatar xalqının problemləri ilə məşğul olan dövlət komissiyasının üzvü oldu. 1991-ci ildə Simferopolda oldu, Krım Tatar Milli Konqresində iştirak etdi və Krım Tatar Milli Məclisinə seçildi, məclisin yaradıcılarından biri oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Refat Appazov unutulmadı". qha.com. 14 iyun 2018 tarixində arxivləşdirilib.
XIX əsrin 70-ci illərində Azərbaycanda milli teatrın yaranması mədəniyyətimizin tarixində çox böyük hadisə oldu. 1873-cü il martın 10-da Bakı realnı məktəbinin teatr həvəskarları truppası tərəfindən M. F. Axundzadənin "Sərgüzəşti-vəziri-xani Lənkəran" komediyası tamaşaya qoyuldu.

Bu şərəfli işdə H. Zərdabi və N. Vəzirov mühüm rol oynamışdılar. Bu tamaşa ilə Azərbaycanda milli teatrın əsası qoyuldu. Azərbaycanda teatr sənəti qədim ənənələrə malikdir. Xalq arasında müxtəlif meydan tamaşaları, kukla teatr tamaşaları ("Maral oyunu", "Kilimarası"), bayram tamaşaları ("Kos-Kosa"), dini səciyyəli tamaşalar ("Şəbih") və s. geniş yayılmışdı. Hələ XVII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda olmuş fransız səyyahı Şarden, Çuxursəd bəylərbəyisinin İrəvan şəhərindəki iqamətgahında qonaq olarkən burada ona üç hissəli bir tamaşa göstərmişdilər.

Bu tamaşa Şardenə o qədər xoş təsir bağışlamışdı ki, onu "Şərqin operası" adlandırmışdı. Milli teatrın inkişafında məşhur xeyriyyəçi-mesenat H. Z. Tağıyevin böyük xidməti oldu.

O, Bakı şəhərində ilk teatr binası inşa etdirdi. Tezliklə Azərbaycan səhnəsinin Cahangir bəy Zeynalov, Hüseynqulu Sarabski, Mirzağa Əliyev, Hüseyn Ərəblinski, Ülvi Rəcəb, Abbas Mirzə Şərifzadə, Mustafa Mərdanov, Məmmədrza Şeyxzamanov, Ağasadıq Gəraybəyli, Əliağa Ağayev, Lütfəli Abdullayev, Nəsibə xanım Zeynalova, Mərziyə xanım Davudova kimi yüzlərlə simaları yetişdi. Azərbaycanda teatr sənətinin inkişafında Hacıbəyov qardaşlarının da böyük əməyi olmuşdur.

AXC-nin yaranması milli teatrın fəaliyyətində də canlanmaya səbəb oldu. Dövlətin fəal köməyi və müdaxiləsi nəticəsində Azərbaycan teatrının inkişafında mühüm keyfiyyət dəyişiklikləri baş verdi. Teatrın repertuarına Azərbaycan tarixi və milli azadlıq mübarizəsi ilə bağlı yeni əsərlər gəldi. Cümhuriyyət hökumətinin bu sahədə məqsədyönlü addımlarından biri də Azərbaycan Dövlət Teatrının təşkili oldu.

Bu, Azərbaycan peşəkar teatrının dövlət teatrı statusu alması demək idi. Bu teatrın pərdələri ilk dəfə 1918-ci il noyabrın 4-də N. Nərimanovun "Nadir şah" faciəsinin tamaşası ilə açılmışdı. Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanda teatr sənəti daha da inkişaf etdi. Sovet ideologiyasını və rejimini tərənnüm edən əsərlərlə yanaşı, xalqın həyatı, güzəranı, tarixi keçmişi ilə bağlı əsərlər də repertuarlarda geniş yer almışdı. Məhz martın 10-u (köhnə stillə 22-si) - Azərbaycan milli teatrının əsası qoyulan günü teatrsevərlər Milli Teatr Günü kimi qeyd edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "10 mart – Azərbaycanda Milli Teatr günüdür". 2013-05-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-16.
2. ↑  "10 Mart Milli Teatr Günüdür". 2020-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-16.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan Respublikasında "Milli Teatr Günü"nün təsis edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
* Şərqin ilk teatrı 143 yaşını qeyd edir - REPORTAJ
* Səda - 10 Mart -Milli Teatrımızın yarama günüdür (10.03.2016)
* Lənkəranda Milli Teatr Günü - Ans tv,Xəbərçi
Devonshire redutunun sxemi, Bermuda, 1614
Redut bir regionu, məntəqəni və ya ərazini müdafiə etmək üçün inşa edilmiş və silahlarla gücləndirilmiş hərbi istehkamdır. İlk dəfə XI əsrdən sonra istifadə edilmiş redutlar Birinci dünya müharibəsindən sonra əhəmiyyətini itirmişdir. 

Redut (fr: redoute, latınca reductus - uzaq, sığınacaq), çoxməqsədli müdafiə məqsədi ilə hazırlanmış, qala divarları və xəndəklərlə əhatə edilmiş, əsasən (lakin mütləq deyil) torpaqdan olan qapalı tipli müstəqil bir istehkamdır.

Məqsədi
-------

Redutlar, strateji baxımdan əhəmiyyətli bir regionun, məntəqənin, yolun və ya şəhərin təhlükəsizliyini və müdafiəsini təmin etmək üçün ərazini hər tərəfdən nəzarət altında saxlamağa imkan yaradan dominant bir təpəsində və ya dağ yamacında inşa edilmiş hərbi obyektlərdir.

Tikilməsinin əsas məqsədi şəhərin müdafiəsinin ön tərəfində bir müdafiə xətti yaradaraq düşmənin hücumlarının qarşısını almaqdır. Bir növ şəhərlərin müdafiəsinin forpostudur.

Redutlar memarlıq məsələləri nəzərə alınmadan, əsasən möhkəmlik və təhlükəsizlik əsasında inşa edilmişdirlər. Əsas binası və giriş yolları ümumiyyətlə torpaqdan hazırlanmış bəndlərlə müdafiə edilirdi. Tikildikləri yerin vəziyyətinə görə planlaşdırıldıqları üçün bir-birlərinə bənzəməmələrinə baxmayaraq, ümumiyyətlə şəkillərinə görə ulduzvari redutlar, torpaq redutlar, hilalvari redutlar, yay formalı redutlar kimi təsnif edilmişdirlər.
**Syukeev dağları** — Tatarıstan ərazisində Volqanın sağ sahilində yerləşən yüksəklik. İşimka çayından şimalda, Mordov çayından cənubda, Volqa çayından şərqdə, Ulema çayının vadisindən qərbdə yerləşir. Bəzi mənbələrdə Syukeev dağlarını Tetyuşskie dağlarının şərq hissəsi kimi qeyd edilir. Syukeev dağlarından şimalda Boqorodskie dağları, cənubda Tetyuşskie dağları, cənub-şərqdə Sokol dağları yerləşir. Dağlar öz adını Syukeevo kəndindən almışdır.
Syukeev mağarası XIX əsr mənbələrində Syukeev dağlarında göstərilsədə əslində Tetyuşskie dağlarının şərq ətəklərində yerləşir.

Yerli toponimikada Mordov dağları olsaraq keçərlidir. Syukeevı dağları şimal-şərq qutaracağı Sokol dağıdır. Kuybişev su anbarının tikintisindən sonra ətrafını su basmışdır. Nəticədə Sokol dağı materikdən Mordovaya çayı ilə ayrılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Республика Татарстан. Общегеографические карты Российской Федерации. Федеральная служба геодезии и картографии России, 1994 г
**Azərbaycan məhkəmə palatası** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqil məhkəmə hakimiyyətini formalaşdırmaq məqsədilə yaradılmış mühüm dövlət strukturu, dövlət ədliyyə orqanı.

Tarixi
------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin qarşıya qoyduğu əsas vəzifələrdən biri də əvvəlki hərc-mərclik dövründə dağılmış məhkəmə aparatını bərpa etmək və müstəqil dövlətin ədliyyə sistemini yaratmaq idi. Bu baxımdan, yeni şəraitdə Cümhuriyyətin ayrıca məhkəmə palatasının yaradılmasına ehtiyac vardı. Bu məqsədlə 1918 il noyabrın 14-də Cümhuriyyət Hökuməti Azərbaycan Məhkəmə Palatası haqqında Əsasnaməni təsdiq etdi. Əsasnaməyə görə, Azərbaycan Məhkəmə Palatası böyük sədr, departament sədri, 8 üzv, prokuror və onun 2 nəfər köməkçisindən ibarət tərkibdə yaradılmışdı. Hökumətin 1919 il 28 fevral və 10 may tarixli qərarları ilə vəkil Ələkbər bəy Xasməmmədov palatanın böyük sədri təyin olunmuşdur.

Azərbaycan hökumətinin 10 may 1919-cu il tarixli qərarı ilə Olqred Kriçinski Azərbaycan Məhkəmə Palatasının prokuroru təyin olunmuşdur.

Ali məhkəmə instansiyası olan Azərbaycan Məhkəmə Palatası dairə məhkəmələrinin fəaliyyətini yoxlayır, onların qərarlarından apelyasiya şikayətlərinə, vəzifə cinayətlərinə, mülklərə sahiblik hüququ, əmlaka qəyyumluq qoyulması haqqında işlərə baxır, notarius vəzifələrini yerinə yetirirdi.

Mənbə
-----

### Ədəbiyyat

* Азербайджанская Демократическая Республика: 1918–1920: законодательные акты. Azərbaycan Nəşriyyatı. 1998. 560.

### İstinadlar

1. ↑  Azərbaycan Məhkəmə Palatası // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 186. ISBN 9952-417-14-2.
2. ↑  Qanunverici aktlar, 1998. səh. 544
**Mattia De Şiliyo** — İtaliyalı peşəkar futbolçu. Cinah müdafiəçisi kimi çıxış edir. İtaliya milli komandasının üzvudur.

Karyerası
---------

"Milan" klubunun yetirməsi olan Mattia, klubun gənclər sistemində bir neçə mövsüm keçirdikdən sonra 2011-ci ildə "Milan"ın əsas heyətində peşəkar debüt etdi və sonradan sağ və ya sol cinah müdafiəçisi kimi oynaya bilərək, iki dəfə "Supercoppa Italiana" titulunu qazanır.

Mattia De Şiliyo Yuventusda, 2021
O,20 iyul 2017-ci ildə 12 milyon avroya "Yuventus" klubuna transfer edilir. O, klubla ilk mövsümündə "qızıl dubl" edir, ardınca daha iki ardıcıl A Seriyası çempionluğu titulunu və İtaliya Superkubokunu qazanıb.

Milli komanda səviyyəsində Mattia De Şiliyo 2013-cü ilin martında böyük komandada debüt etdi və o, 2013 FIFA Konfederasiyalar Kuboku (burada bürünc medal qazandı), 2014 FIFA Dünya Kuboku və UEFA Avro 2016 üçün İtaliya milli komandasına dəvət edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mattia De Sciglio // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. ↑  Mattia De Sciglio // As (isp.). Madrid: Grupo PRISA, 1967.
3. ↑  "Mattia De Sciglio è bianconero!". juventus.com (italyan). 20 July 2017. 20 July 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 July 2017.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | AS.com · BDFA · BDFutbol · eu-football.info (oyunçu) · FootballDatabase.eu · Fussballdaten.de · Kicker.de · Kooora · L’Équipe · National Football Teams.com · Soccerbase (oyunçu) · Soccerway · playmarkerstats.com (oyunçu) · Transfermarkt (oyunçu) · TuttoCalciatori.Net (oyunçu) · worldfootball.net (oyunçu) · УЕФА |
**Günəş fəvvarəsi** (*rus.* Фонтан Солнце) — "Peterhof" saray-park kompleksinin fəvvarələrindən biridir.

Tarixi
------

Günəş fəvvarəsi memar Nikolo Mikettinin rəhbərliyi altında 1721-1724-cü illərdə tikilmişdir. 20 su şırıntısı mərkəzi sütunun içərisindən təzyiqlə ətrafa sıçrayır.

Fəvvarə kifayət qədər böyük düzbucaqlı hovuzun mərkəzində yerləşir; XVIII əsrdə onun içərisində nərə, qu quşları və ördəklər saxlanılırdı. Əsrin sonunda, memar Felten fəvvarəsi üzmək üçün kiçik hovuza çevirmişdi. Daha sonralar, fəvvarənin içərisinə araba təkərinə bənzəyən və suyun köməyi ilə hərəkətə gələn kiçik bir mexanizm yerləşmişdir. Təkər üstündə 187 dəliyi olan diskli sütunu fırladır. Bu dəliklərdən su şırıntıları hər tərəfə yayılır və fəvvarəni ümumilikdə günəşə bənzədir. Fəvvarənin aşağı hissəsində delfinlərin heykəlləri yerləşir.

Böyük Vətən müharibəsi zamanı, fəvvarə tamamilə dağıdılmış və yalnız 1956-cı ildə yenidən bərpa olunmuşdu.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Günəş fəvvarəsi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Страница о фонтане «Солнце» на официальном сайте музея-заповедника Петергоф

| Peterhofun fəvvarə və şəlalələri |
| --- |
| Fəvvarə | 
Böyük şəlalə |
Şirli şəlalə |
Qızıl dağ şəlaləsi |
Şahmat dağı şəlaləsi |
Adəm və Həvva fəvvarəsi |
Su yolu fəvvarəsi |
Volkov və Neva fəvvarəsi |
Palıd fəvvarəsi |
Şam ağacları fəvvarəsi |
Çətir fəvvarəsi |
Divanlar fəvvarəsi |
Danaida fəvvarəsi |
Balina fəvvarəsi |
Menajer fəvvarəsi |
Piramida fəvvarəsi |
Roma fəvvarələri |
Samson fəvvarəsi |
Sirenalar fəvvarəsi |
Snop fəvvarəsi |
Günəş fəvvarəsi |
Terras fəvvarəsi |
İstixana fəvvarəsi |
Zınqqırovlu triton fəvvarəsi |
Neptun fəvvarəsi |
Mejeumni fəvvarəsi
 | Kaskad |
**Qay Stüart Ritçi**, (*ing.* Guy Ritchie; 10 sentyabr 1968[…]) – britaniyalı kinorejissor, ssenarist və prodüser. Daha çox "Kart, pullar və iki lülə" filmi ilə məşhurdur. 2002-ci ildə *Ələ keçirilmişlər* filminə görə ən pis rejissor nominasiyası üzrə "Qızıl moruq" mükafatına layiq görülmüşdür.

Həyatı
------

Baxmayaraq Ritçi özündə pis rayondan olan sadə oğlan obrazını görür, reallıqda heç də hər şey belə deyil. Ömrünün böyük əksəriyyətni valideynləri boşandıqdan sonra ögey atası ser Maykl Litonun on yeddinci əsrə məxsus malikanəsində keçirmişdir.

Disleksiyadan əziyyət çəkən Ritçiyə vaxtını məktəbdə keçirmək dözülməz gəlirdi. O orta təhsili təsdiqləyən GCSE sertifikatını əldə etmək üçün ciddi cəhdlər göstərməli olur. "Buç Kessidi və Sandens Kid" filmini izlədikdən sonra Qay özü-özlüyündə gələcəyinin film istehsalı ilə bağlı olacağına dair qəti qərara gəlir. Lakin o heç də kinoməktəblərinə baş çəkmək haqqında düşünmür. O belə hesab edir ki, diplomlu mütəxəssilərin işləri darıxdırıcı və baxılan olmur.

Karyerasına başlanğıc
---------------------

Qay Ritçi "Kart, pullar və iki lülə" (Lock, Stock and Two Smoking Barrels) adlı debüt filmindən sonra Britaniyada ən çox müzakirə edilən rejisora çevrilir. Bu kriminal komediyadakı hadisələr Londonun İst-End hissəsində baş verir. Filmin süjeti isə Kventin Tarantininun və Con Vunun filmlərini xatırladır.

Şəxsi həyatı
------------

Ritçi pop-şahzadə Madonnanın həyat yoldaşıdır. Cütlüyn 2000-ci ilin 11 avqustunda Los-Andcelsdə dünyaya gəlmiş Rokko adına oğulları var. "Rokko ilə nə qədər çox vaxt keçirirəmsə, məndə uşaqlar haqqıdna də filmlər yaratmaq marağı daha da artır" deyə Ritçi intervyularının birində bildirmişdir.

Filmləri
--------

### Rejissor, Ssenarist

* Statik (Static) 2008
* Roknrolla (RocknRolla) 2008
* Şübhəli (Suspect) 2007
* Tapança (Revolver) 2005
* Ələ keçirilmişlər (Swept away) 2002.
* Ulduz (The Hire:Star) 2001
* Oğurluq (Snatch) 2000
* Kart, pullar və iki lülə (Lock, Stock and Two Barrels) 1998
* Çətin iş (The Har Case)

### Prodüser

* Roknrolla
* Şübhəli
* Sızıltı (Mean machine) 2001

İstinadlar
----------

1. ↑  Museum of Modern Art online collection (ing.).
2. ↑  Guy Ritchie // filmportal.de. 2005.
3. ↑  Guy Ritchie // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag

Xarici keçidlər
---------------

* *Qay Ritçi* — IMDb səhifəsi
**Refiq Muzafarov** (krımtat. Refiq İbraim oğlu Muzafarov, Рефикъ Ибраим огълу Музафаров; 18 aprel 1928 – 20 dekabr 2011, Simferopol) — Filologiya elmləri doktoru, professor, Krım tatar folklorşünası. Krım Tatar Milli Qurultayının nümayəndəsi, ilk tərkibdəki Krım Tatar xalqı Məclisinin üzvü, mədəniyyət, dil, din məsələləri ilə məşğul olur.

Bioqrafiyası
------------

Digər Krım tatarları kimi uzun zaman Özbəkistanda yaşamışdır. O, bir müddət Çirçik şəhərində yaşayır.

1960-cı ildə namizədlik disertasiyasını, 1967-ci ildə isə Bakıda Krım tatar folkloru üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir.

1967-ci ilin iyununda Filologiya elmləri doktoru Muzafarov, Krım Tatar xalqının Andropov, Şelokov, Rudenko və Qeorqadze tərəfindən Kremldə qəbul edilmiş nümayəndə heyətinin tərkibində olur. Növbəti dəfə nümayəndə heyətində qalma haqqını atıqlaması ilə ödəmişdir.

Ona qarşı donoslar yazılır, işlədiyi müddətdə işə götürüldükdən 2-3 ay sonra müxtəlif bəhanələrlə 10-a yaxın universitetdən qovulur.

O dövrdə SSRİ-də akademik dərəcəsi olan Krım Tatar filologiyası üzrə yeganə mütəxəssisin yazdığı kitablar və məqalələr çap olunmur. Kitablarından biri Kazan Universitetinin nəşriyyatı tərəfindən nəşrə hazırlanır, lakin heç vaxt gün işığı görmür. Başqa bir kitabın naşirin "profil xaricində" olduğu ortaya çıxır və müəllifin özünə qaytarılır.

Böyük Vətən müharibəsi dövründəki Krım tatar xalqının sürgün yerlərindəki vəziyyəti haqqında material toplayır. 1987-ci ildə həyat yoldaşı ilə birlikdə Krıma qayıdir. 1990-cı ildə Feodosiyada Krım tatar və rus dillərində nəşr olunan "Vətən" jurnalını nəşr etdirir. Krım tatarlarının "Vətən" adlı mədəniyyət, təhsil və tədqiqat mərkəzinin direktoru olur.

"Krım Tatar Ensiklopediyası" 2 cilddə onun tərəfindəın tərtib edilir. Ensiklopediya Refikin qardaşı professor Nuzzet Muzafarov öz hesabına nəşr etdirilir.

1990-1994-cü illərdə "Vətən" jurnalı, "Vətən" Krım Tatar mədəni, təhsil və tədqiqat mərkəzinin və Krım Tatar alimlərinin müstəqil həmkarlar ittifaqının orqanı olaraq nəşr olunur.
Krım MR Konstitusiyasının inkişafı komissiyasının, təşkilat komitəsinin üzvü, Krım Tatar xalqının II Qurultayının nümayəndəsi olur.

Ömrünün son illərində ağır xəstəlik keçirir demək olar ki, kor olur.

21 dekabr 2011-ci il tarixində R. Muzafarovun ölümündən sonra Ağməscid - Kebir-Caminin mərkəzi məscidində Krım Müftisi Hacı Əmirəli Ablayevin rəhbərliyi ilə qohumları, dostları, Müftilik nümayəndələrinin iştirakı ilə cənazə namazı qılınır. Milliyyət Məclisi üzvləri, Krım Tatar milli hərəkatı qaziləridə burada iştirak edir. Simferopolda Abdal-2 qəbiristanlığının müsəlman bölməsində dəfn edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "В Кебир-Джами попрощались с Рефиком Музафаровым". ЦЕНТРАЛИЗОВАННАЯ РЕЛИГИОЗНАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ ДУХОВНОЕ УПРАВЛЕНИЕ МУСУЛЬМАН РЕСПУБЛИКИ КРЫМ И г.СЕВАСТОПОЛЬ (ТАВРИЧЕСКИЙ МУФТИЯТ) Официальный сайт. 23 декабря 2011. 2020-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-19.

Mənbə
-----

* Пресс-центр
* Состав комиссии
* ХТС
* Скончался известный крымскотатарский учёный Рефик Музафаров
* Из-за преследований Рефик Музафаров ночевал в вузе
* gasprinskylibrary.ru
**Refiyik Qadir** (1879, Konstansa – 20 dekabr 1929, Dobriç[d], Rumıniya Krallığı[d]) — Krım tatarı əsilli Rumıniya ordusunun zabiti. Refiyik çox tanınmış xalq müğənnisi olan Qədriyyə Nurmambetin atası olan Əhmət Nurmambetin dayısıdır. Əhməd Nurmambet də həmçinin, rumın ordusunda vuruşmuşdur.

Həyatı
------

Refiyik 1878-ci ildə o dövrkü adı ilə Konstansada anadan olmuşdur. Konstansada türk ibtidai məktəbində təhsil aldıqdan sonra İaşidəki hərbi orta məktəbə qatılmışdır. Hərbi təhsilini tamamladıqdan sonra leytenant rütbəsi ilə hərbi karyerasına başlamış və polkovnik rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Rütbəsinin qaldırılmasının əsas səbəblərində biri Birinci Dünya müharibəsindəki əldə etdiyi uğurlarıdır.

Refiyik Birinci Dünya müharibəsində döyüşmüş və əsir düşmüşdür. Müharibə bitdikdən sonra azad edilmiş və Kişinyovda, Çernivtsidəki qarnizonlarda xidmət etmişdir. Daha sonra Dobrucaya geri dönmüş və qarnizonu Bazargicdə yerləşən Qırxıncı "Kalugareni" Piyada Alayının komandanı olmuşdur. Qırxıncı "Kalugareni" Piyada Alayının komandanı olduğu dönəm bir çox uğurlar əldə etmişdir. Yardımsevər olan Refiyik Qadir hərbi illərində də bundan əsla geri qalmamışdır. O, müharibənin ən qızğın vaxtlarında belə komandanlıq etdiyi qırxıncı "Kalugareni" piyada alayının əsgərlərinə kömək edirdi. Komandan olmağına baxmayaraq Birinci Dünya müharibəsindəki döyüşlərə həmişə ön sıralarda, yəni, öz əsgərlərində qabaqda gedirdi. Refiyik Qadir həmişə yardımsevərliyini və cəsurluğunu qorumuşdur. Refiyik Qadiri hələ də öz vətənində yadetməkdədirlər.

Refiyik senator Səlim Əbdüləkim və Nikolae Yorqanın dostu olmuşdur.

Polkovnik Refiyik Qadir 20 dekabr 1929-cu ildə vəfat etmişdir. Onun məzarı Bazargicdəki Qəhrəmanlar məzarlığındadır.

Ailəsi
------

Rumıniya tatarlarından olan Refiyikin nəslindən bir neçə məşhur şəxs çıxmışdır. O, tanınmış hərbçi Əhməd Nurmambetin dayısı olmuş və onu uşaqlıqdan hərbi karyeraya qurmağa yönəltmişdir. Əhmət Nurmambet isə tanınmış xalq musiqisi ifaçısı, "Dobruca bülbülü" ləqəbli Qədriyyə Nurmambetin atasıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Agi-Amet, 1999 və pp:142–143
2. ↑  Scurtu, 2013 və pp:210–211

Ədəbiyyat
---------

* *Agi-Amet, Gemal.* Dicţionarul personalităţilor turco-tătare din România (Romanian). Constanta: Metafora. 1999. ISBN 9789739340274.
* *Scurtu, Costin.* "Contribuţii la păstrarea tradiţiilor musulmane dobrogene în armata română". Lucrările Simpozionului internațional: Moştenirea culturală turcă în Dobrogea, Muzeul de Istorie Națională şi Arheologie, Constanța by Tasin Gemil, Gabriel Custurea, Delia Roxana Cornea (Romanian). 2013 (1). 24–25 September 2013.
**Ədəbi məclis** — Dünyagörüşü, yaradıcılığı, bədii zövqü, ədəbi dairəsi və s. cəhətlərdən bir-birinə yaxın olan yazıçıların birliyi, əsərindəki ideya, mövzu, təsvir üsulundan, fikir və düşüncəsinə uyğun söz və ifadədən istifadə etməsi.

Azərbaycan poeziyasının inkişafında müxtəlif dövrlərdə yaranmış ədəbi məclislərin önəmli rolu olmuşdur. Belə məclislər zaman-zaman təkcə Bakıda deyil, ölkənin müxtəlif şəhərlərində fəaliyyət göstərmiş və bir çox parlaq imzaların tanınmasına yol açmışdır. XIX əsri belə ədəbi məclislərin meydana çıxması baxımından ən məhsuldar dövr kimi qiymətləndirmək olar. Həmin dövrdə, Gəncədə (sonralar Tiflisdə) "Divani-hikmət", Bakıda "Məcməüş-şüəra", Şamaxıda "Beytüs-Səfa", Qubada "Gülüstan", Lənkəranda "Fövcül-füsəha", Qarabağda "Məclisi-üns" və "Məclisi-fəramuşan" adlanan ədəbi məclislər Azərbaycandan kənarda da çox məşhurlaşmışdır.

Azərbaycanda mövcud olan əsas ədəbi məclislər
---------------------------------------------

Divani-hikmət
Gülüstan
Əncüməni-şüəra
Qönçeyi-ülfət
Fövcül-füsəha
Məclisi-üns
Beytüs-səfa
Məclisi-fəramuşan
Məcməüş-şüəra
Pərvanə
Dizaq şairləri məclis

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan ədəbiyyatı[*ölü keçid*]
2. ↑  "Ədəbi məclislər". 2021-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-12-15.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Ştiriya** — Avstriyanın federal əyaləti. Ştiriyanın inzibati mərkəzi Qrasdır.

Ştiriya Avstriyanın Sloveniya ilə həmsərhəd olan federal əyalətidir və o, orta əsr qalalarının çoxluğuna və "Göllər şəhəri"Zaltskammerguta görə məşhurdur.Antik qalalar və monastrlar əyalətin ərazisi boyu səpələnmişdir.Burada got kilsəsi ilə ən böyük barokko qəsri Rigersburg, cəngavər zalı və orta əsr silahlarının kolleksiyası , Renesans dövrü qalası Herbershtajn (XIII-XVII əsrlər) Siah-yaraq müzeyi və ailə portretləri zalı;ziyarət kilsəsi Mariatsell(1157) ,gümüş mehrablı kiçik kilsə (1727) və XIII əsrin möcüzəvi heykəli Nojburg-an-der-Mjurtsdakı keçmiş Sistersian abbatlığı ,Foreydəki Avqust monastrı (11630) Reyndə ən qədim Avstriya Sisterian monastrı (1129), və ya Gessdəki Benedikt monastrı (1000) və digər tarixi və memarlıq abidələri vardır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Bevölkerung am 1.1.2020 nach detaillierter Staatsangehörigkeit und Bundesland. 1829.
Aqraveynin qətli
**Aqraveyn** Artur əfsanələrində Dairəvi Masa cəngavərlərindən biridir. İlk dəfə "Perseval, Müqəddəs Badənin hekayəsi"ndə ortaya çıxır. Orkney kralı Lotun oğlu, Kral Arturun isə bacıoğlusudur.

Aqraveyn əsərlərin çoxunda yaraşıqlı və bacarıqlı döyüşçü olaraq təsvir edilir. Qəhrəman qardaşları Qaveyn və Qaretdən fərqli olaraq mənfi xarakter kimi görülür. O, Lanselot və Kral Arturun arvadı Qvinevra arasında olaraq eşq macərasını ortaya çıxarır. Aqraveyn Lanselotla kralıçanı bir yerdə tutmağa çalışır. Bir neçə versiyada Lanselot qaçmazdan əvvəl onu öldürür, digərlərində Lanselotun Qvinevranı xilas etmək istəyən müttəfiqləri onu öldürür.

Bir neçə hekayədə Ser Lamorak və Ser Dinadanın qətlində iştirak etsə də, "Ser Qaveyn və Yaşıl Cəngavər" hekayəsində "şah-şöhrətli" cəngavərlərdən hesab edilir. Müasir hekayələrdə isə, o ana qatili və qana susamış qorxaq olaraq təsvir edilir.

İstinadlar
----------

* Verses 8139–8142 in the Dufournet edition; verses 8056–8060 in the Méla edition.
Qəhrəmanmaraş dondurması
**Qəhrəmanmərəş dondurması**, **Qəhrəmanmərəş döymə dondurması**, **Səhləbli dondurma** və ya **Mərəş dondurması**(*türk.* Kahramanmaraş dövme dondurması) — Türkiyənin Qəhrəmanmərəş şəhərində, süd, şəkər, səhləb unu və mastikadan hazırlanan dondurma. Bəzən bıçaq və çəngəl ilə yeyirlər.

Tarix
-----

Əslində, Türkiyədə yalnız mastik dondurma var idi və onun resepti Osmanlı İmperiyası dövründə 300 ildir gizli qaldı, lakin 19-cu əsrin ortalarından Suriya taciri İstanbul bumu adlı Türk dondurmasının lokal bir versiyasını hazırladığı Şam üçün gizli resept gətirdi. Suriya versiyası, dondurmanın Türk versiyasından daha yüngül və daha havadar idi. 19-cu əsrin sonlarında fars kralının və ədviyyəli fars desertləri üçün hazırlanmış yumurta ilə "Bastani Sonnati" adlı Fars dondurmadan sonra.

İstehlak və mədəniyyət
----------------------

Dondurma, hər iki küçə satıcılarından ənənəvi olaraq Osmanlı dövrünə aid arabaları və mağaza cəbhələrindən satılır, burada qarışıq onu davamlı saxlamaq üçün uzunmüddətli küləklər ilə müntəzəm olaraq qarışdırılır. Satıcılar tez-tez bir çubuqda dondurma konusuna xidmət edərək müştərini çaşdırırlar və nəhayət müştəriyə verə bilməmişdən əvvəl ətrafında fırlanan çubuq ilə dondurma aparırlar. Bu bəzən praktikaya yiyələnməyən müştərilər arasında anlaşılmazlıqlar yaradır.

Türkiyənin bəzi yerlərində dondurma Shawarma kimi müalicə etmək və qəssab bıçaqla kəsmək adətlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Naver Kowledgeins, "Turkey Ice-cream." Naver. 2004, February 8th. 24 April 2008

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Qəhrəmanmaraş dondurması*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Qəhrəmanmaraş dondurması
**Aqroiqlimşünaslıq**- iqlimşünaslığın bir sahəsi olub, kənd təsərrüfatı bitkilərinin növ və çeşidlərinin ərazinin  iqlim şəraitinə görə daha səmərəli yerləşdirilməsi və becərilməsi üçün meteoroloji şəraiti öyrənən elm sahəsidir. Bu elm sahəsi praktiki səciyyə daşıyır. Onun əsas göstəriciləri havanın 10oC-dən yuxarı orta temperatur cəmi (fəal temperatur), atmosfer yağıntılarının miqdarı, fəsillər üzrə paylanması, vegetasiya düşən yağıntıların miqdarı, havanın mütləq minimum və mütləq maksimum temperaturları, şaxtalı dövrün davamiyyəti və s-dir.

Azərbaycanda bu elm sahəsi XX əsrin 70-ci illərində AMEA Coğrafiya İnstitutunda «kənd təsərrüfatı iqlimşünaslığı» şöbəsinin yaradılması ilə sürətli inkişafa başladı. Həmin tədqiqatlar nəticəsində «Azərbaycan respublikasının aqroiqlim rayonlaşdırılması», «Azərbaycan iqliminin bonitirovkası», «Taxıl bitkilərinin aqroiqlim şəraitin», «Kiçik Qafqazda payızlıq buğdanın məhsuldarlığının iqlimlə əlaqəsi» və başqa monoqrafiyalar çap edilmişdir. Bu sahədə ən böyük elmi və praktiki əhəmiyyət isə «Azərbaycan respublikasının aqroiqlim rayonlaşdırılması», «Azərbaycan iqliminin bonitirovkası», «Taxıl bitkilərinin aqroiqlim şəraiti», «Kiçik Qafqazda payızlıq buğdanın məhsuldarlığının iqlimlə əlaqəsi» və  başqa monoqrafiyalar çap edilmişdir. Bu sahədə ən böyük elmi və praktiki əhəmiyyət isə «Azərbaycan respublikasının aqroiqlim atlası»nın çap olunması olmuşdur. Bu atlas dağlıq ərazilərin aqroiqlim atlasının hazırlanması üçün ilk nümunədir. Burada aqroiqlim rayonlaşdırılmanın prinsipləri və metodikası ətraflı işlənmişdir.

Həmçinin bax
------------

* İqlim
* İqlim anomaliyası
* İqlimşünaslıq
* Klimatologiya

Xarici keçidlər
---------------

İstinadlar
----------

1. ↑  Y.U.Çirkov. "Aqrometeorologiya" 1979. Leninqrad
**Ştefan Baniç** (slovak. Štefan Banič, d. 23 noyabr 1870 Smolenitse - ö. 2 yanvar 1941 Smolenitse) — erkən bir paraşüt dizaynına patent alan Slovakiya ixtiraçısı.

Həyatı
------

Avstriya-Macarıstanın (indiki Smolenitse, Slovakiya) Neştiç (mac. Jánostelek) kəndində anadan olan Baniç, Amerika Birləşmiş Ştatlarına köçdü və Qrinvil, Pensilvaniyada bir kömür mədənçisi olaraq işlədi. 1912-ci ildə bir təyyarə qəzasına şahid olduqdan sonra, Baniç 1913-ci ildə bir paraşüt prototipini hazırlamış və 1,108,484 Nömrəli ABŞ patentini almışdır.

Digərlərindən radikal olaraq fərqli olan bu dizayn ilə (bədənə iliştirilmiş bir çətirə bənzəyirdi), Vaşinqtonda 15 mərtəbəli bir binadan və daha sonra 1914-cü ildə bir təyyarədən tullanaraq müvəffəqiyyətlə sınadığını iddia edirdi. Patentini ABŞ ordusuna ianə etdi, ancaq indiyə qədər istifadə edildiyinə aid bir dəlil yoxdur.

Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Baniç, Çexoslovakiyaya geri döndü. Baniç məmləkəti Smolenitseyə yaxın Kiçik Karpat Dağlarının ətəklərindəki Drini Karst Mağarasını kəşf etməyə kömək etdi.

İrsi
----

1997-ci ildə ABŞ paraşütçüsü olan Slavo Mulik (Həmçinin bir Slovak olan) *Ştefan Baniç Paraşüt Fondu-*u qurdu. Ştefan Baniç Paraşüt Fondu, Baniçin xatirəsinə, paraşütçü fəaliyyətlərində, promosyonlarından və ya qeyd etmələrində iştirak edən şəxslərə bürünc, gümüş və qızıl medallar təltif edir.

2006-ci ildə Slovakiya hərbi paraşütçülərin, Smolenitsedəki doğum yerinə bir xatirə lövhəsi yerləşdirdilər.

Smolenitse yaxınlarındakı Trinava — Boleraz Aeroportu, Baniçin adını daşıyır.

Xarici Keçidlər
---------------

* US1108484 Paraşüt patenti

İstinadlar
----------

1. ↑  "Məşhur Slovaklar - Ştefan Baniç" Arxivləşdirilib 2011-07-20 at the Wayback Machine. Heartofeurope.co.uk. 2009. Alındı 2014-02-09.
2. ↑  "Patent US1108484 - Paraşüt". *Google Patents*. Google.com.au. 1914-06-03. Alındı 2014-02-09.
3. ↑  "100 il əvvəl Baniç, paraşütü ilə əlaqədar bir patent aldı" ("Pred 100 rokmi získal Štefan Banič patenti na svoj Pada") Arxivləşdirilib 2020-10-31 at the Wayback Machine, 24.08.2014, cas.sk (Slovak dilində)
4. 1 2  "Ştefan Baniç, Dizayner, İxtiraçı" Arxivləşdirilib 2016-03-21 at the Wayback Machine (Slovak dilində). Slovakiya Elmlər Akedemiyası, nekroloq. Alındı 2010-10-21.
5. ↑  "Radoslav "Slavo" Mulik Arxivləşdirilib 2016-10-04 at the Wayback Machine, nekroloq.
6. ↑  ""11-ci illik Baniç Xatirə Buqi seti" Arxivləşdirilib 2020-10-03 at the Wayback Machine, 27 İyun, 2002.
7. ↑  "Baniç: Praşütün İxtiraçısı" Arxivləşdirilib 2021-06-12 at the Wayback Machine, osobnosti.sk (Slovak dilində)