recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
(*lat.* ) — bitkilər aləminin qərənfilçiçəklilər dəstəsinin pəncərkimilər fəsiləsinin şorangə cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Qafqazda (Ermənistan) təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-də Babək və Culfa rayonları ətrafından (Darıdağ) təsvir edilmişdir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. EN A2c+3c; B2ab (ı,ıı,ııı,ıv).

Bitdiyi yer
-----------

Quru, daşlı, gilli yamaclarda təbii halda bitir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda kiçik bir arealda yayılmışdır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Çılpaq və qaidə hissəsindən budaqlanmış, hündürlüyü 20-50 sm olan yarımkolcuqdur. Cavan zoğları sarımtıl- yaşıldır. Yarpaqları xətvarı yarımsilindrikdir. Uzunluğu 10–12 mm və ucu kütdür. Çiçəkləri sünbülvari çiçək qrupunda yerləşir. Meyvələrdə qanadlar sarımtıl və ya narıncıdır. Sonralar qaralır; 3 qanadı nisbətən böyükdür. May ayında çiçəkləyir, sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir.

Çoxalması
---------

Toxumla və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilməsi tövsiyə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
TermessosTermessos
**Termessos** — Türkiyənin ən yaxşı qorunmuş antik şəhərlərindəndir. Antalyanın 30 kilometr şimal-qərbində, Korkuteli yolu üzərində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən ortalama 1150 metr yüksəklikdə, Güllük dağının cənub-qərbində təbii bir platforma üzərində qurulmuşdur. Bir çox vəhşi bitkinin arasında saxlanmış və tez şam meşələrilə məhdudlaşdırılmışdır. Termessosun dinclik verən və əl dəyməmiş görünüşüylə digər antik şəhərlərdən daha fərqli və təsiredici bir havası vardır. Təbii və tarixi zənginliklərinə görə şəhər öz adını daşıyan milli park əhatəsinə alınmışdır.

Termessos adındakı cüt "s", şəhərin Anadolu insanları tərəfində qurulduğuna dair linqvistik bir dəlil kimi göstərilir. Strabona görə, Pisidia xalqı olan Termessos sakinləri özlərini Slyme olaraq çağırardılar. Yaşadıqları dağa da verilən bu ad, sonrakı illərdə Zeusla özdeşləşdirilən və burada da Zeus Solymes mədəniyyətinin yüksəlməsinə səbəb olan Anadolu tanrılarından Solymesdən gəlməkdədir. Termessos sikkələrində bir tanrı vardır və sikkələrə adı verilmişdir. E.ə 333-cü ildə Makedoniyalı İskəndər bu şəhəri zəbt etməyə çalışmış, ancaq çətin olacağını anlayınca çəkilib səfərinə davam etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Termessos (Güllük Dağı) Milli Parkı|yazar= |tarih= |eser= |yayıncı=milliparklar.org.tr |erişimtarihi= 11 Aralık 2014[*ölü keçid*]
2. ↑  "Termessos |yazar= |tarih= |eser= Antique Cities Guide - Antalya|yayıncı= kulturvarliklari.gov.tr|erişimtarihi= 11 Aralık 2014". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-26.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Termessos*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Termessos
**Sergey Yevgeneviç Aleynikov** (*belar.* Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў; 7 noyabr 1961, Minsk, BSSR) — Sovet və Belarusiya SSRİ millisinin oyunçusu. Müdafiəçi və yarımmüdafiəçi mövqeyində oynamış. Oyun karyerasını başa vurduqdan sonra məşqçiliklə məşğul olmuşdur.

Bioqrafiyası
------------

11 yaşından etibarən Sergey bir çox məşhur futbolçunun oynadığı Minsk SDYŞOR-5-də futbol oynamağa başlamışdır. Tezliklə Minskin Dinamo klubunda düblunu həyata keçirdi. 1981-ci ildə 19 yaşlı Aleinikov əsas komandanın baş məşqçisi Eduard Malofeyevin rəhbərliyi altında məşq etmiş, ancaq mövsümün sonuna kimi bir neçə dəfə meydanda çıxa bilmişdir.

1982-ci ildə Minsk klubu tarixində ilk dəfə SSRİ çempionluğunu qazandı və Sergeyin bu uğurda əməyi böyük idi. Meydanda tez-tez görünməməsinə baxmayaraq (ümumilikdə 34 matçdan 21-də oynamışdı), 8 qol vurmağı bacarmışdır. "Spartak" klubuna qarşı keçirilən çempionatın son turunda qapıçı Rinat Dasayevin qoruduğu qapıya qol vuraraq hesabı 4: 1 çatdırdı. Ancaq bundan sonra moskvalılar fərqi minimuma endirməyə müvəffəq oldular və oyun 4:3 hesabı ilə başa çatdı və Aleynikov "qızıl" qol vuraraq komandasına qələbə qazandırdı.

1989-cu ildə Aleynikov 4 milyon dollar müqavilində Yuventus klubuna transfer oldu. Yarımmüdafiəçinin uyğunlaşmasına komanda yoldaşı Aleksandr Zavarovun böyük rolu olmuşdur.

Sergey əsas heyətdə omağı bacardı və bir mövsümdə İtaliya kubokunda və UEFA kubokunu qazanmağı bacardı. Ancaq mövsüm sonunda Aleynikov komandanı tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bir versiyaya görə, buna səbəb Sergeyi komandaya dəvət edən baş məşqçi Dino Zoffun vəzifəsindən getməsi olub.

Futbol karyerasını başa vurduqdan dərhal sonra Aleynikov İtaliyada həvəskar komandalarln məşqçisi olmasına qərar verdi. Bundan sonra o, qısa müddətə Rusiya Torpedo-Metallurq və Vidnoe komandalarına rəhbərlik etsə də uğur qazana bilmədi.

2003-cü ildə İtaliyaya qayıtdı, burada Lecce və Juventus klub akademiyalarında çalışdı, sonra yenidən həvəskar komandalara məşq etdi. Məşqçilik karyerasında son klubu 2014-cü ildə baş məşqçi olduğu Litvanın Daynava olmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

* Алейников за границей
* Биография
* С. Алейников, Д. Беленький. И жизнь, и слёзы, и футбол…
* С.Алейников: «На моём имени заработали миллион» — «Русский курьер»

İstinadlar
----------

1. ↑  Sergey Alejnikov // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. ↑  Sergei Aleinikov // FBref.com (çd.).
3. ↑  «Спорт-Экспресс Футбол». — № 13. — 22 июня 1999
**Xəsis** (*fr.* L'Avare) — məşhur fransız dramaturqu Molyerin komediya janrında yazdığı beş pərdəli əsəridir. İlk dəfə 1668-ci ildə Pale-Royal teatrında səhnələndirilmişdir. Əsərin məzmunu Plavtın "Aulularia" pyesindən ilhamlanaraq alınmışdır.

Personajlar
-----------

* **Harpaqon** (*fr.* Harpagon) — Kleant və Elisin atası, Mariana aşiq
* **Kleant** (*fr.* Cléante) — Harpaqonun oğlu və Marianın sevgilisi
* **Elis** (*fr.* Élise) — Harpaqonun qızı və Valerin sevgilisi
* **Valer** (*fr.* Valère) — Anselmin oğlu və Elisin sevgilisi
* **Marian** (*fr.* Mariane) — Kleantın sevgilisi və Harpaqonun sevdiyi
* **Anselm** (*fr.* Anselme) — Valer və Marianın atası
* **Frozin** (*fr.* Frosine) — hiyləgər qadın
* **Simon usta** (*fr.* Maître Simon) — simsar
* **Cak usta** (*fr.* Maître Jacques) — Harpaqonun aşpazı və sürücüsü
* **Dama Kloud** (*fr.* Dame Claude) — Harpaqonun xidmətçisi (qadın)
* **Brindavuan** (*fr.* Brindavoine) və **La Merluş** (*fr.* La Merluche) — Harpaqonun xidmətçiləri
* **La Fleş** (*fr.* La Flèche) — Kleantın xidmətçisi
* Polis və köməkçisi

*Səhnə Parisdədir.*

Mövzusu
-------

Əhvalat Parisdə baş verir. Varlı və xəsis Harpaqonun iki övladı var: Kleant və Elis. Kleant anasıyla kasıb həyat tərzi yaşayan Marianla evlənmək istəyir, qızı Elis isə atasının qulluğunda duran Valerə aşiqdir. Uşaqlarının sevgi macəralarını bilməyən Harpaqonun fikri isə tam başqadır. O, uşaqlarının ikisini də varlı insanlarla evləndirmək istəyir. Marianı isə hiyləgər Frozin sayəsində özünə gəlin gətirmək istəyir. Atasının niyyətindən xəbərdar olan kimi Kleant təcili pul tapmağa çalışır, faizlə pul verən insanları araşdırmağa başlayır. Harpaqon isə oğurlanacağından qorxduğu qızıllarını sandığa qoyub baxçada basdırır.

Harpaqon istəklərini həyata keçirmək üçün Marianı şam yeməyinə dəvət edir. Onunla birlikdə Frozin və qızını evləndirməyi düşündüyü Anselmi də çağırır. Kleant və Marian Frozindən onlara kömək etməsini istəyirlər. Frozinin fikrinə görə Harpaqonun Mariandan əl çəkməsi üçün varlı və adlı-sanlı bir qadınla rastlaşmalıdır. Həmin vaxt Harpaqon oğlunun Mariana etdiyi etirafları eşidir və evdə qiyamət qopur.

Qızıllarının yerində olmadığını görən Harpaqon evə polis çağırır və hamıdan şübhələndiyini deyir. Sandığı Kleantın xidmətçisi La Fleş tapıb sahibinə verir. Hər şeyi itirdiyini düşünən Valer öz həyat hekayəsini danışır və hekayənin sonunda Anselmin Valer və Marianın atası olduğu ortaya çıxır. Nəhayət, Harpaqon cehiz və toy xərcindən boyun qaçırmaq şərti ilə övladlarının sevdikləri insanlarla ailə həyatı qurmasına razı olur.
Boz, qırmızı, dəyişilmiş ağ, axın formalı pemza dasitlər
QAPF diaqramında dasit
**Dasit** – narın dələnli, turş tərkibli riolit və orta tərkibli andezitin arasında keçid tipli maqmatik süxur. Adı qədim Roma Dakiyasından (Dacia) götürülüb.

Növləri: pürüzlərin tərkibinə görə: avgitli, biotitli, hiperstenli, hornblendli, tridimitli, enstatitli; teksturuna görə: porfir, afir; quruluşuna görə: hioladasit; yaşına görə: neodasit, paleodasit; yaatma şəraitinə görə: intruziv, effuziv; dəyişilməsinə görə: kaynotip, paleotip.

Tapılması
---------

Dasit lava axınlarında, lava gümbəzlərində, daykalarda, sillərdə və piroklastik tullanıtlarda rast gəlinir. O adətən subduksiya zonasından yuxarıda qitə plitəsinin üstündə, nisbətən cavan okean plitəsinin əridiyi yerdə tapılır.

Mineraloji tərkib
-----------------

TAS diaqramında dasit
Riolit və andezit arasında mövqe tutduğuna görə dasitin andezitə nisbətən daha çox kvarsı, riolitə nisbətən isə daha çox plagioklazı olur.Afir quruşlu, açıq boz, yaşılımtıl boz vulkanik süxurdur. Plagioklaz feldşpatlar tez-tez oliqoklaz, andezin və labradoritlər olur. Dasit qranodioritin narın dənəli effuziv ekvivalenti (analoqu) hesab olunur.

Plagioklaz bir çox dasitdə ən bol mineralır. Dasitin tərkibindən bundan başqa kvars, biotit, hornblend, avgit və enstatit də rast gəlinir. Daha çox plagioklaz və kvarsdan ibarət olan dasit adətən açıq rəngli, tez-tez ağdan açıq boza qədər rənglərdə olur. Hornblend və biotitlə zəngin dasit açıq bozdan açıq qəhvəyiyə qədər rənglərdə ola bilər. Tutqun rəngli dasitlər adətən avgit və enstatidən ibarət olur.

Dasit maqması
-------------

Dasit maqması subduksiya zonasında nisbətən cavan okean plitəsinin qitə plitəsinin altına gömüldüyü yerdə inkişaf edir. Okean plitəsi mantiyanın içinə daxil olanda sərbəst suyun təsirindən hissəli əriməyə məzur qalaraq ətraf süxurları da əridir.

Dasitin istifadəsi
------------------

Qədimdə insanlar onu kəsici alət kimi istifadə edirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti (az.). Elm nəşriyyatı. 2021. səh. 147. ISBN 978-9952-523-37-9. dasit
2. 1 2 3 4  Dacite Arxivləşdirilib 2022-04-21 at the Wayback Machine. geology.com
3. 1 2 3  Dacite Arxivləşdirilib 2022-05-31 at the Wayback Machine. alexstrekeisen.it
4. ↑  Dacite Arxivləşdirilib 2022-05-31 at the Wayback Machine. mindat.ogr

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
**Lev İliç Meçnikov**(*fr.* Léon Metchnikoff; 18 may 1838 - 18 iyun 1888)— rus əsilli İsveçrə coğrafiyaçısı, inqilabçı, publisist.

Həyatı
------

### Baxışları və ideyaları

Məşhur rus alimi Lev Meçnikov (1838-1888) sivilizasiyaların əsasında coğrafi amillərin
durduğunu iddia edirdi. Daha dəqiq desək, o, "Sivilizasiya və böyük tarixi çaylar. Müasir cəmiyyətin inkişafının coğrafi nəzəriyyəsi" adlı kitabında tarixi inkişafın əsasını hidrosferada görürdü. Onun fikrincə, böyük su hövzələri və yolları bəşər sivilizasiyasının formalaşmasında əsas rol oynamışlar. Alim bəşər tarixini 3 mərhələyə ayırırdı. Bu mərhələlərin sivilizasiyasının əsasını müvafiq olaraq - çay, dəniz və okean təşkil edir. Çay mərhələsi 4 qədim sivilizasiya - Nildə Misir, Dəclə və Fəratda Mesopotamiya, Hind və Qanqda Hindistan, Xuanxe və Yantsızı çaylarında Çin sivilizasiyası üzərində bərqərar olmuşdur. Dəniz mərhələsi (orta əsrlər və ya Aralıq dənizi) Karfagenin əsasının qoyulması ilə başlayıb, Böyük Karlın (742-814) hakimiyyəti ilə başa çatır. Okean mərhələsi isə Amerika qitəsinin kəşf olunması ilə başlayır. Göründüyü kimi, Lev Meçnikov sivilizasiyaların yaranmasında coğrafi amillərə üstünlük verirdi və bu prosesə konkret inkişaf trayektoriyası əsasında baxırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Мечников Лев Ильич // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  Мечников Лев Ильич. Цивилизация и великие реки. Москва, 1995
**Datis** və ya **Datus** – I Daranın hakimiyyəti dövründə Fars Əhəməni ordusunda xidmət etmiş Midiyalı sərkərdə. O, daha çox, Yunan-İran müharibələrinin birinci kompaniyasında Artaferlə birgə Fars ordusuna rəhbərlik etməsi ilə yadda qalmışdır.

Datis Naksos adasının mühasirəsinə cavabdeh olan ilk Əhəməni sərkərdəsi olmaqla yanaşı, e.ə. 490-cı ildə rəzil fars ordusuna rəhbərlik edərək Eretrianı fəth etmişdir. Həmin il yunanlara qarşı baş vermiş Marafon döyüşündə isə o, Əhəməni ordusunun hücumçu qüvvələrinə rəhbərlik etmişdir. Ktesi bildirir ki, Datis Marafon döyüşündə çətin hala düşərək afinalıların əlinə keçmişdir. Ancaq Herodot onun bu döyüşdən sağ çıxdığını qeyd etmişdir.

Əslində Datisin vəzifəsi Artaferlə birgə yunan ordusunun yürüşünün qarşısını almaq idi. Çünki, I Dara Trakiyaya hərbi səfər zamanı çox əziyyət çəkmiş Mardoniusun hərbi yükünü müvəqqəti olaraq bir az azaltmaq qərarına gəlmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  I Foti, *Excerpts of Ctesias' "Persica",* Paragraph 22, available online at  Arxivləşdirilib 2012-07-16 at the Wayback Machine
2. ↑  Herodot, Tarix,I. 6.119; VI.94.

| ⛭**Midiya** |
| --- |
| Dil | Midiya dili | Midiya |
| Şəhərlər | Ekbatan • Raqa • Hirbə • Qazaka |
| Lidiya ilə müharibə | Halis döyüşü |
| Farslarla müharibə | Fars qiyamı • Hirbə döyüşü • Persia sərhəddində döyüş • Pasarqad döyüşü |
| Hökmdarlar | Deyok • Fraort • Madiy • Kiaksar • Astiaq • II Kiaksar |
| Şəxslər | Amitis • Artember • Datis • Mazares • Aryenis • Mandana • Harpaq • Qaumata |
**Səyyar komissiya** — vəzifələri nə coğrafi, nə də funksional baxımdan məhdud olmayan vəzifəli şəxsin vəzifələrini icra edən şəxs və ya qrup. Rəsmi vəzifədə olan şəxsə eyni vəzifədə olan şəxsə müntəzəm olaraq veriləndən daha çox azadlıq verildiyi halda, onlar səyyar komissiyaya malik olurlar. Ənənəvi olaraq, hərbi zabit onlara müəyyən bir vəzifənin vəzifə və məsuliyyətlərini həvalə edən bir komissiyanı qarşılayır. Səyyar komissiya müəyyən hərbi bazada və ya xüsusi dəniz gəmisində xidmət etmə tələbi olmadan tabe olduğu müvafiq xidmət tərəfindən təyin edilmiş hərbi zabitlərə şamil edilir. Səyyar komissiyası olan zabitlər oxşar rütbəli digər zabitlərə nisbətən daha çox sərbəstliyə malik hesab olunduğundan, onlar tez-tez belə vəzifələrə təyin edilirlər ki, onlar rollar və məsuliyyətlər arasında fasilə tədbiri kimi keçə bilsinlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "New Zealand Electronic Text Centre – includes related description". 2008-10-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-04.
2. ↑  *A roving commission: naval reminiscences* by Crawford Pasco
**Levan Xabeişvili** (*gürc.* ლევან ხაბეიშვილი; 7 may 1987) — Gürcüstan siyasi fəalı və siyasətçisi. O, 2020-ci ildən parlament üzvü kimi fəaliyyət göstərir.

O, 2008-ci ildə yerli məmur kimi dövlət qulluğuna qədəm qoymuş, gənc yaşlarından hakim Vahid Milli Hərəkata (VMH) qoşulmuşdur. Xabeişvili həm Tbilisinin yerli bürokratiyasında, həm də Prezident Mixail Saakaşvilinin Administrasiyasında xidmət etmişdir. O, sonuncunun Gürcüstanı tərk etməsindən və 2014-cü ildə yerli seçkilərdə uduzduqdan sonra Yeni Gürcüstan partiyasına qoşulmuş, 2016-cı ildə parlament seçkilərində uğursuz namizədliyini irəli sürmüşdür. Xabeişvili 2017-ci ildə VMH-nin üzvü kimi Tbilisi Şəhər Assambleyasına seçilmişdir. Bu platforma onu ən səs-küylü antihökumət fəallarından birinə çevirmişdir və tez-tez "Gürcü Arzusu"nun rəhbərlik etdiyi hökuməti korrupsiyada ittiham etmişdir.

Xabeişvili 2020-ci ildən bəri parlamentin üzvüdür, baxmayaraq ki, onun səlahiyyət müddəti boykotlarla və az iştirakla xarakterizə olunurdu. O, populist kimi səciyyələndirilmi.dir. Xabeişvili 2023-cü ilin yanvarında sələfi Nika Melianı məğlub edərək Vahid Milli Hərəkatın sədri seçilmişdir.

Erkən illəri
------------

Levan Xabeişvili 7 may 1987-ci ildə anadan olmuşdur. O, 20 yaşında dövlət idarəçiliyinə işə başlamış və o vaxt Vahid Milli Hərəkatın ciddi nəzarəti altında olan Tiflisdə İsani-Samqori rayonunun Gənclərlə iş şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2010-cu ildə Gürcüstanın Kiçik Elmlər Akademiyasını biznesin idarə edilməsi ixtisası üzrə bitirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Official Biography". Parliament of Georgia. 2022-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-11.
Dusty Springfield
**Dasti Sprinqfild** (*ing.* Dusty Springfield, əsl adı **Meri İzobel Ketrin Bernadett O’Brayen**; 16 aprel 1939 — 2 mart 1999) — ingilis pop musiqi müğənnisi. 1960-cı illərdə müvəffəqiyyətli bir dövr keçirən Springfield 1980-lərin sonlarında da müvəffəqiyyətli bir "geri dönüş" ilə özündən söz etdirmişdir.

Həyatı
------

### Fəaliyyəti

İlk sinqlı I Only Want to Be With You həm ABŞ-də, həm də İngiltərədə müvəffəqiyyətli oldu. Bunu bir çox single və albom izlədi. Bunlardan bir neçəsi Stay awhile, I Just Dont Know What to Do With Myself və Losing You. Ardından özü üçün yazılan The Look of Love gəldi və bu mahnı Bond filmində istifadə edildiyi üçün Akademiya Mükafatı namizədi oldu. 1964-cü ildə zamanının ən böyük solo müğənnisi oldu. 1966-cı ildə, ən böyük çıxışını You Dont Have to Say You Love Me (1966) ilə etdi. O il nəşr olunan bütün siyahılarda xüsusilə yer alan bu mahnı, müğənninin karierinin ən üst nöqtəsi idi. Daha sonrakı illərdə bir daha belə yüksək bir müvəffəqiyyətə çata bilmədi. Albomları çox satılmadı.

Diskoqrafiya
------------

* A Girl Called Dusty (1964)
* Stay Awhile-I Only Want to Be with You (1964)
* Dusty (1964)
* Ooooooweeee!!! (1965)
* Ev'rything's Coming up Dusty (1965)
* You Don't Have to Say You Love Me (1966)
* Where Am I Going (1967)
* The Look of Love (1967)
* Dusty... Definitely (1968)
* Dusty in Memphis (1969)
* A Brand New Me (1970)
* See All Her Faces (1972)
* Cameo (1973)
* It Begins Again (1978)
* Living Without Your Love (1979)
* White Heat (1982)
* Reputation (1990)
* A Very Fine Love (1995)

Xarici keçidlər
---------------

* afterellen səhifəsi
* fan saytı Arxivləşdirilib 2006-10-06 at the Wayback Machine
* Let'S Talk Dusty! The Ultimate Site for Dusty Springfield Fans
Tomas Kuk səyahət agentliyi
**Səyahət agentliyi** - turistlərə turizm haqqında məlumat verən, turları təşkil edən, öz turlarını və digər səyahət agentliklərinin təşkil etdiyi turları satan şirkətdir. Fərdlər və qruplar üçün səyahətlər, səfərlər və ekskursiyaları planlaşdırır, təşkil edir və həyata keçirir.

Tarixi
------

Müasir səyahət agentlikləri XIX əsrin ikinci yarısında ortaya çıxmışdır.1841-ci ildə Tomas Kuk Midland Railway şirkəti ilə müştərək olaraq agentliklər şəbəkəsi yaratdı. Onlar öz turlarından əlavə digər firmaların da xidmətlərini təklif edirdilər. Digər ilk Britaniya səyahət agentlikləri Dean & Dawson,, the Polytechnic Touring Association, və the Co-operative Wholesale Society agentlikləri idi. ABŞ-də ən yaşlı səyahət agentliyi Brownell Travel şirkətidir. Bu şirkət 4 iyul 1887-ci ildə *Devonia* adlı gəmi ilə 10 nəfəri Nyu-Yorkdan Avropaya yola saldı.

1920-ci illərdə ticari aviasiyanın inkişafı turizm agentliklərini də ön plana çəkdi.

Növləri
-------

### Türkiyə

Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi səyahət agentliklərini 3 qrupa bölür :

* A qrup - Bütün səyahət agentlikləri vəzifələrini yerinə yetirirlər.
* B qrup - Beynəlxalq quru, dəniz və hava nəqliyyat vasitələri A qrupunun təklif etdiyi turların biletlərini satırlar.
* C qrup - Yalnız Türkiyə vətəndaşları üçün ölkədaxili turlar təşkil edirlər.


Vikianbarda ***Səyahət agentliyi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Seyahat Acentası Nedir". Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi. 2018-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2016.
2. ↑  "Great Central Railway hand bill advertising excursions to Hull". The Transport Archive. Record Office for Leicestershire, Leicester & Rutland. 1900. İstifadə tarixi: 16 March 2011.[*ölü keçid*]
3. ↑  "A brief history of travel technology – from its evolution to looking at the future". 2017-06-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 iyul 2016.
4. ↑  "About Us". Brownell Travel. 2011. 20 May 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 March 2011.
**Levantilər** (digər adları – **latınlar**, **firənglər**) — Yaxın Şərq ərazisində keçmişdə yaşayan italyan və fransız əsilli katolik əhaliyə aid edilən termindir.

Cənubi Avropalı tacir və mühacirlər Səlib yürüşlərindən bəri Aralıq dənizinin şərq sahillərində məskunlaşmağa başlamışdılar. XIX əsrdə bu qrupa dissidentlər, əhli-sənət, mühəndis və gəmiqayırma üzrə mütəxəssislər də daxil olmuşdur. Levantilərin əcdadı əsasən Genuya və Venesiya, həmçinin Piza, Qırım, Azovyanı və Aralıq dənizi boyu digər xristian məkanlardan köçmüşdülər. XVI əsrdə Osmanlı sultanı italyan tacirlərinə imtiyazlar bəxş edərək onları faktiki olaraq italyan şəhərləri ilə Şərq arasında ticarət monopoliyasını əllərinə keçirən xüsusi təbəqəyə çevrilməsinə imkan vermişdi. XIX əsrin sonunda bu təbəqə artıq levantilər adıyla tanınmışdır. Bu ad öz növbəsində Levant tarixi bölgənin adından qaynaqlanır.

Levantilər qrupuna həmçinin Livornodan XVIII əsrdə İstanbula köçmüş, italyan ləhcəsində danışan və fransız konsulluğunun himayəsində olan sefard yəhudilərini də aid edirdilər. İstanbulda onlar üçün Kal de los Frankos adlı, yerli əhali arasında "İtalyan" adıyal tanınan xavra da tikilmişdir.

Levantilərin əsas məskunlaşdığı iri şəhərlər və bölgələr arasında İstanbul (xüsusi ilə də Qalata məhəlləsi), İzmir, Saloniki, İsgəndəriyyə, Kipr və Egey adaları olmuşdur. XIX əsrdə İstanbul 7 min, İzmirdə isə 6 min levanti yaşamaqda idi. Əlcəzairin 1833-cü ildə Fransa tərəfindən işğalı zamanı orada 1,1 min italyan əsilli insan yaşayırdı. Osmanlı imperiyasının levanti icması uzun müddət milli kimliyini qoruyub, katolik xristianlığa etiqad edən və italyan dilində danışan başqa millətlərlə qarışmayan bir qrup kimi tanınırdı. XIX əsrin əvvəlində italyan ana dili fransız dili ilə əvəz olunmağa başlamışdır.

İtaliyanın birləşməsi, yunan-türk müharibələri və Osmanlı imperiyasının süqutu levantilərin intensiv, əsasən İtaliyaya mühacirətinə səbəb olmuşdur. 1935-ci ildə Türkiyədə cəmi 15 min levanti qalmışdı, lakin bu rəqəm də 1955-ci il İstanbul olayları nəticəsində aşağı enmişdir. 2007-ci ildə Livanda 4,3 min italyan əsilli insan yaşasa da, onların çoxsu artıq mədəni özünəməxsusluğunu itirmiş və ərəb dilini ana dili kimi qəbul etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Pannuti". 2011-09-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-20.
2. ↑  "History of the community". 2018-08-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-20.
3. ↑  "TecaLibri: Patrizia Audenino: Migrazioni italiane". 2017-12-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-20.
4. ↑  Robert Franz Foerster. «The Italian Emigration of Our Times». Ayer Publishing, 1969, с. 219
5. ↑  "Levantine testimony 35". 2021-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-20.
6. ↑  "Joshua Project — Italian of Lebanon Ethnic People Profile". 2016-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-20.
Bu piroq Azərbaycanın göyərti küküsünü xatırladır, amma ondan fərqlidir. Bir növ Türk börəyini də xatırladır, amma içincə yuxa yoxdur. Qabaqlı piroq həm səhər yeməyində, həm də pratik qəlyanaltı kimi çox ləzzətli olur.

Ərzaqlar
--------

* 1/2 stəkan zeytun yağı
* 1 stəkan xırda doğranmış yaşıl soğan
* 3 qabaq (kabaçok, zukini) – təxminən 700 qram, kubiklərə doğranmış
* 5 iyi yumurta
* 1 stəkan qatıq (süzülmüş, susuz olmalıdır, turş olmamalıdır)
* 1 stəkan un
* 3 çay qaşığı qabartma tozu (baking powder)
* 1 stəkan ovulmuş və ya kiçik doğranmış Feta pendiri (Feta pendiri Yunan pendiridir. \*Supermaketlərinizde yoxdursa, her hansı növ duzlu ağ pendirdən istifadə edə bilərsiniz)
* 1 stəkan sürtkəcdən keçirilmiş Kasseri pendiri (Yunanıstanın kasseri pendiri Türkiyədə bilinən \*Kaşar pendiridir. Mozzarella pendiri ile əvəz oluna bilər)
* 1 stəkan xırda doğranmış şüyüd və ya cəfəri (mən cəfəri ilə daha çox bəyənirəm)
* zövqə görə istiot
* zövqə görə qurudulmuş qırmızı şirin bibər tozu (paprika)
* üzərini bəzəmək üçün qabaq dilimləri

Hazırlanma qaydası
------------------

Uzunluğu 38 cm, genişliyi isə 25 cm olan dərin soba formasını bir az yağlayın.

Tavada zeytun yağını qızdırın. Soğan və qabağı əlavə edərək tez-tez qarışdıraraq yumuşalana qədər (amma xaşıl olmasın) və suyu çəkilənə qədər təxminən 15 dəqiqə bişirin. Bir az duzlayın. Kənara qoyun.

Sobanı 180˚C-dək qızdırın.

Dərin bir qabda yumurtaları mikserlə yaxşıca çalın. Üzərinə qatığı əlavə edib qarışdırın. Sonra isə un və qabartma tozunu əlavə edib yaxşıca qarışdırın.

Bu qarışığa pendirləri və bişmiş qabağı əlavə edib qarışdırın. Zövqə görə istiot və qırmızı bibər tozu vurun. Duzu azdırsa, bir az duz əlavə edin.

Doğranmış göyərtini də əlavə edib qarışdırın. Alınan kütləni yağlanmış formaya tökün. Üzərini qabaq dilimləriylə bəzəyin (şəkildə gördüyünüz kimi) və qırmızı bibər tozu səpin.

Sobanın orta yerində təxminən 1 saat ərzində üstü qızaranadək bişirin. Sobadan çıxartdıqdan 15 dəqiqə sonra piroqu kəsin və servis edin. Bu piroq həm isti, həm də soyuq halda süfrəyə verilə bilər.

Mənbə
-----

* Yunan Qabaq (kabaçok, zukini) Piroqu
**Qızılı qarağat** (*lat.* Ribes aureum) — bitkilər aləminin daşdələnçiçəklilər dəstəsinin motmotukimilər fəsiləsinin qarağat cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda, Orta Asiyada, Uzaq Şərqdə, Şimali Amerikada geniş yayılmışdır. XIX əsrdən mədəni şəraitdə becərilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m-ə çatan, qırmızı, çılpaq və ya xırda zoğlara malik olan kol bitkisidir. Yarpaqların uzunluğu 5 sm, eni 4 sm, növbəli, dairəvi-yumurtavari, qutucuqlu, kənarları dərin, 2-3 dişvari dilimli, hər iki tərəfdən çılpaq, qaidəsi pazvaridir. Yarpaqları payızda qızarır. Mart ayının axırı, aprel ayının əvvəllərində çiçəkləyir. Çiçək salxımları 3-7 sm uzunluqda, hər salxımda 5-15 ədəd çiçək olur. Çiçəklərin uzunluğu 1 sm, eni isə 1,5 sm, sarı, ətirlidir. Ləçəkləri narıncı-qırmızı rəngdə olmaqla kasayarpaqlarından 2 dəfə qısadır. Giləmeyvələri iyulda yetişir. Giləmeyvələri şar formalı, qara və ya qırmızımtıl-qonur, 6-8 mm diametrində olub, yeməlidir. Toxum və qələmlə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Abşeronda torpağın münbitliyinə və rütubətə davamlıdır. Yayda uzun müddət suvarılmadıqda bəzən yarpaqlarını tökür. Şaxtada bitkilər dona bilər, ancaq yazda asanlıqla bərpa olunur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Bəzi rayonlarda, Abşeronun yaşıllıqlarında və həyətyanı sahələrdə əkilib becərilir.

İstifadəsi
----------

Giləmeyvələrindən kompot, mürəbbə və cemlər hazırlanır. Qızılı qarağatda C vitamini 3-4 dəfə azdır. Ancaq meyvələrində çox miqdarda A vitamini (karotin) vardır. İri, qızılı-sarı çiçəklərinin güclü, xoş ətri olur. Payızda yarpaq ayaları alabəzək olur və yaşıl fonda qırmızı, sarı xallar əmələ gəlir. Sahəni bəzəmək üçün, canlı hasarın, qarışıq bordyurun tərkibində becərilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q149376
* Wikispecies: Ribes aureum
* BioLib: 39403
* Calflora: 7102
* EoL: 583174
* EPPO: RIBAU
* EUNIS: 173118
* FEIS: ribaur
* FNA: 250063214
* GBIF: 2986111
* GRIN: 31779
* iNaturalist: 55544
* IPNI: 220870-2
* IRMNG: 11233297
* ITIS: 24452
* MoBotPF: 286902
* NCBI: 23283
* NZOR: 79b40aa0-6da1-4692-b224-2f8371b9943f
* PalDat: Ribes\_aureum
* PFI: 1875
* Plant List: kew-2426191
* PLANTS: RIAU
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:220870-2
* SEINet: 2982
* Tropicos: 29100482
* VASCAN: 6057
* WisFlora: 13264
* WFO: wfo-0000404928

 |
**Aşağı Güləver** — Gürcüstan Respublikasının Bolnisi rayonunda kənd.

Tarixi
------

Mədəniyyəti
-----------

Yuxarı Güləverdə ilk məktəb 1930-cu ildə yaradılıb. Hazırda Yuxarı Güləverdə bir baza məktəbi, Aşağı Güləverdə bir orta məktəb var.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Güləver kəndi Gədi çayının sol sahilində, rayon mərkəzindən 17 km qərbdə, dəniz səviyyəsindən 810 m hündürlükdə yerləşir.

Bulqarların Qıpçaq tirəsi Kollarla, Alban tayfası Kellərlə, Qıpçaq-Qarapapaqlar içindəki Kul tayfası ilə bağlılığını düşünmək mümkündür. Kənd iki yerə bölünür: Yuxarı Güləver (Cipor) və Aşağı Güləver (Gədi-Qeta).

Əhalisi
-------

1870-ci ildə Yuxarı Güləverdə 7 ailədə 47 nəfər, Aşağı Güləverdə 7 ailədə 47 nəfər, 1918-ci ildə Yuxarı Güləverdə 155 nəfər, Aşağı Güləverdə 218 nəfər, 1926-cı ildə Yuxarı Güləverdə 39 ailədə 231 nəfər, Aşağı Güləverdə 28 ailədə 153 nəfər, 2002-ci ildə Yuxarı Güləverdə 117 ailədə 522 nəfər, Aşağı Güləverdə 173 ailədə 698 nəfər, 2006-cı ildə Yuxarı Güləverdə 117 ailədə 500 nəfər, Aşağı Güləverdə 150 ailədə 781 nəfər.

İqtisadiyyatı
-------------

Şəkilləri
---------

Xarici keçidlər
---------------

Mənbə
-----

* www.borchali.net Arxivləşdirilib 2021-02-27 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Kənd | *Kənd ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Gürcüstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| ⛭Bolnisi bələdiyyəsinin yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Bolnisi |
| Kəndlər | Abdallı • Ağalar • Ayorta • Aragöl • Arıxlı • Aşağı Güləver • Aşağı Qoşakilsə • Babakişilər • Bala Muğanlı • Balıc • Beytəkər • Cəfərli • Darbaz • Daşdıqullar • Dəllər • Dəmirli • Əsmələr • Faxralı • Hasanxocalı • Xaçın • İmirhəsən • İncəoğlu • Kəpənəkçi • Kianet • Kibircik • Kazreti • Kolagir • Qaradaşlı • Qaratikan • Qoçulu • Mığırlı • Molla Əhmədli • Çatax • Şəmşiöyü • Sarallar • Saraçlı • Sənəb • Sisqala • Raçisubani • Ratevani • Tağılı • Tamarisi • Tapan • Yuxarı Güləver • Yuxarı Qoşakilsə • Zol-Göyəç |
**Qızılı donbalankök** (*lat.* Bongardia chrysogonum) — çoxillik bitki.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, hündürlüyü 10-35 sm, gövdəsi budaqlı, yarpaqsız olan, kökyumrulu bitkidir. Kök yumruları kürəvari, diametri 3,5 sm, torpaqda dərin yerləşir. Yarpaqları yalnız kökyanı, oturaq, lələkvari, əsasından pazvaridir, bir qayda olaraq qarşılıqlıdır. Ləçəkləri təxminən 10 mm uzunluqda, tərsyumurtavari, parlaq sarı rəngdədir. Meyvəsi ellipsvari və ya uzunsov, hər iki tərəfdən daralan qutucuqdur.

Yayılması
---------

BQ Quba sahəsi, Xəzər sahili ovalığı, Qobustan, Abşeronın rayonlarında arandan aşağı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Quru yamaclarda, əkin sahələrində, yataq torpaqlarda bitir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019
2. ↑  Флора Азербайджана. Баку: Изд. АН Азерб.ССР, 1950-1961, Т. I-VIII.
1921-1922 illərin arasında baş vermiş **Başqırdıstanda aclıq**, müasir Başqırdıstan ərazisində Rusiya vətəndaş müharibəsi vaxtı baş vermiş.

Səbəbləri
---------

Uzun müddət ərzində, vətəndaş müharibəsinin cəbhəsi Başqırdıstan ərazisində keçirdi. Cəbhənin hər iki tərəfi ölüsoyanlıq, oğurlama və dinc əhalinə qarşı başqa cinayyətlər törədirdi. Misal üçün, hökumət komissiyasının hesabatına görə, ancaq üç kantonda (Tamyan-Qatay, Böryən-Tüngəüer və Qıpçaq-Ete ırıu) 100 həyət zərər çəkmiş, 5377 ev sahibliyi yox edilmiş, 2826 yaşayış yeri tamamilə dağıdılmış və 50 min adamın çöreyi yox idi. Müharibə ərzində mal qaranın böyük hissəsi ya müsadirə olunub ya quru 1920-ci ildə acından ölüb. 1918 ildə aparılmış meşələrin millətləşdirilməsi isə sənayənə zərər vurub. Kənd təsərrüfatının sənayə güvvətləri məhv edilib.

1918-1920 illərin arasında aparılan prodrazvörstkanın nəticəsində, Başqırdıstandan faktiki olaraq qida resursları alınırdı, özəlliklə əhalinin əksəriyyəti *əksinqilabi* elan olunan başqırdlar olduğu rayonlardan. 1920-ci ilin yayında Başqırd MSSR-də hökumətə gələnlər ölkənin başqa hissələrindən idilər. Onlar apardığı prodrazvörstka vaxtı bütün biçin və hətta toxumlar alınırdı. 1921-ci ilin fevralına dək Ufa quberniyasında 13 mln. pud toxum və yem, 12 min pud kərə yağı və 12 mln. ədəd yumurta, Kiçik Başqırdıstanda isə 2,2 mln. pud toxum, 6,2 min pud kərə yağı, 39 min ədəd iribuynuzlu mal-qara, 82 min ədəd qısabuynuzlu mal-qara və 2,2 min pud bal alınmış.

Nəticələri
----------

Aclıq dövründə Başqırdınstan əhalisi 650 min adama, yəni 22%-ə azalıb.

1921-1922 illərin arasında 82,9 min kənd ev sahibliyi yox olub, işləyən atların sayı 53%, iribuynuzlu mal-qaranın sayı 37,7%, qoyunların sayı 59,5%-ə azalıb, əkim sahəsi isə 51,6%-ə azalıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ufa quberniyası və «Kiçik Başqırdıstan», 1922 ildən bəri — Ulu Başqırdıstan.
2. ↑  *Давлетшин, Р. А.* Голод 1921—1922 гг. // История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. V. Уфа: Гилем. 2010. səh. 234. ISBN 978-5-7501-1199-2.
3. ↑  *Давлетшин, Р. А.* Голод 1921—1922 гг. // История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. V. Уфа: Гилем. 2010. səh. 230. ISBN 978-5-7501-1199-2.
4. ↑  История Башкортостана (1917—1990): Учебник/ Под общ. ред. Р. З. Янгузина. Уфа. 1997. səh. 89. ISBN 5-7477-0179-7.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-07-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-31.
6. ↑  *Кульшарипов, Марат Махмутович.* История Башкортостана: ХХ в. Учебник для 9 кл. Уфа: Китап. 2005. səh. 69. ISBN 5-295-03552-2.
7. ↑  *Коган А. Н.* Антисоветские действия Американской администрации помощи (АРА) в Советской России в 1921—1922 г. // Исторические записки. М. 1949. — Т. 29. — С.21—37.
**Eleziya və ya Eliziya** — bir neçə sözün qovuşması, eləcə də sözə şəkilçilərin bitişdirilməsi nəticəsində əmələ gələn çoxhecalılığı azaltmaq üçün bəzən də saitlə qovuşmuş olan samit səs də ixtisar olunur ki, buna səsdüşümü hadisəsi deyilir.

Təsnifatı
---------

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində saitdüşümü hadisəsi iki cürdür: Yazıda sabitləşən, yazıda sabitləşməyən. Yazıda sabitləşən saitdüşümü həm sözlərdə, həm də şəkilçilərdə ola bilir. Məsələn, oğul-onun oğ-lu, alın-onun al-nında və s.

2)İkihecalı alınma sözlərə saitlə başlanan şəkilçi bitişdirildikdə ikinci hecadakı sait düşür: şəkil–şək-lim, fikir–fik-rin və s.

3)Ora, bura, hara sözlərinə yerlik və çıxışlıq hal şəkilçiləri bitişdirildikdə sondakı a saiti ixtisar olunur: ora–or-dan, bur–bur-da, hara–har-dan və s.

4)Saitlə bitən sözlə saitlə başlanan söz birləşməsindən düzələn mürəkkəb sözlərdə birinci tərəfin sonundakı sait ixtisara düşür: Əli-Əkbər–Ələkbər, Əli–Abbas-Əlabbas və s.

5)İnkar şəkilçisi qəbul etmiş sözlərə indiki və müzare zaman şəkikçiləri bitişdirildikdə inkar şəkilçisinin saiti ixtisara düşür: yaz–yaz-ır, gör–gör-ər-əm və s.

6)Sıra sayı düzəldən şəkilçiləri saitlə bitən miqdar sayı kökünə bitişdirildikdə şəkilçinin başındakı sait ixtisara düşür: bir-inci, iki-inci və s.

7)Xəbər şəkilçisinin sonundakı r, ümumən, danışıqda bəzən də yazıda ixtisar olunur: getməlidi(r), gedibdi(r) və s.

8)Eyni samit qoşalığı ilə bitən sözlərin sonuna samitlə başlanan şəkilçi bitişdirildikdə qoşa samitin biri ixtisara düşür: sirr–sirli, fənn–fənlər və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Əbdüləzəl Dəmirçizadə. Müasir Azərbaycan Dili

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Dilçilik** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Əfqanıstan türkmənləri**  — Əfqanıstanın Əfqan Türkistanı və ya Cənubi Türkistan deyilən hissəsində çoxu Türkmənistan sərhədinə yaxın, bir hissəsi isə İran (Məşhəd) sərhədində yaşayan türkmənlərin bir qolu olan türk xalqı. Sünni müsalman olub Əfqan özbəklərindən sonra Əfqanıstan türklərini təşkil edən ikinci böyük xalqdır. Özbəklərdən fərqli olaraq oturaq yox, köçəridirlər və heyvandarlıqla məşğul olurlar. 1885-ci ildə Rusiya və Əfqanıstan arasında sərhəd təyinindən sonra Türkmənistan türkmənləri ilə Xorasan türkmənləri ayırılmışlardır. Əfqanıstan türkmənlərinin əsas uruqları Ersarı, Çavdır, Yamut, Göklən, Təkə, Sarıq, Salur və Abdal uruqlarıdır. Ən böyükləri isə Ersarı uruğudur.

Əhali
-----

1990-cı illərdə əhali sayı 200000 nəfər olmuşdur. Hal-hazırda əhali sayı təxmini olaraq -1000000 600000 -1000000 nəfər təşkil edir. Əfqanıstanda olan əhalinin siyahıya alınması zamanı türkmənlərin yaşadığı bəzi kənd və qəsəbələr saya daxil edilməmişdir və demək olar ki, türkmən qadınlarının heç biri siyahıya alınmamışdır. Bunlarla birlikdə Əfqanıstan türkmənlərinin sayı 3 milyon olaraq təxmin edilir.

Qrupları
--------

İsveçli diplomat və türkoloq Gunnar Jarring Əfqanıstan türkmənlərini beş qrupa ayırmışdır. 

1. Salur Ogurucikin nəslindən gələnlər, 140 qola ayrılan Yomutlar və 110 qola ayrılan Salurlar, Sarıqlar və Təkələr;
2. Oğuz xanın nəslindən gələnlər, 78 qola ayrılan Göklənlər, 50 qola ayrılan Çavdurlar, Hataplar, Mukrillər, Karkınlar, Ersarılar, Bayatlar, Agarlar;
3. Türkmənləşmiş olanlar; Bu qrupdakılar 55 qola ayrılmaqdadır;
4. Sunçı, Nuhurlı, Anaulı, Murça tayfaları;
5. Oğuz mənşəyindən gələyən yeni yaranmış tayfalar.

1930-cu illərdə SSRİ-dən köç etmiş türkmənlər isə Anhoya yerləşmişdir və ticarətlə məşğul olurlar.

Dil
---

Türkməncə əsər Türkmənistandan sonra ən çox Əfqanıstanda qələmə alınmışdır. Lakin Əfqanıstanda yazılan bu əsərlərdə standart Türkmənistan türkməncəsində görülməyən bir çox şəkilçi fərqləri var. Bu şəkilçilərin çoxu Oğuz qrupu türk yazı dillərində görülməyən şəkilçilər olub Çağatay-Özbək yazı dili qoluna aid xüsusisyyətlərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Sabrina və Roland Michaud.* "Bozkırın Cesur Atlıları: Afganistan Türkmenleri" (*türk.* ). guneyturkistan.wordpress.com. 1973 noyabr. 2019-10-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
2. ↑  "AFGHANISTAN iv. Ethnography" (*ing.* ). www.iranicaonline.org. 22 iyul 2011. 2019-10-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
3. ↑  "Non-Muslims" (*ing.* ). countrystudies.us. 6 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Afganistan Türkmenleri" (*türk.* ). www.dtev.org. 2019-10-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
5. ↑  "Gunnar Jarring" (*türk.* ). tr.wikipedia.org. 2019-10-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
**Hacı Mirzə Əliqulu Yusifzadə** - (1808-?), xəttat, həkim, şair, alim.

Həyatı
------

Əliqulu Kərbəlayı Yusif oğlu 1808-ci ildə Şuşa şəhərində dоğulmuşdu. Ilk təhsilini atasından almışdı.

Təzkirəçi Məhəmməd ağa Müctəhidzadə "Riyazül-aşiqin" adlı əsərində yazır: "Bu alimü amilü fəqihi-kamil təvəllüd еdibdir Şuşada və əvayili-sinnində tərbiyə tapıb əbəvisi Mirzə Yusif məhrumun və şəhərinin sair ülamalarının hüzurunda, sоnra ikilli təhsil üçün ətəbati-aliyyata müşərrəf оlub.

Sеyidi Cəlil və aləmi-Nəbil cənab Hacı Sеyid Kazım Rəşti əl-allah məqamının hüzuri-pürnurlarında təhsilini tamama yеtirəndən sоnra vətəni-əslisi оlan Şuşa şəhərinə müraciət buyurub, əhkami-dini-nübin sеyid əl-Mürsəlin səməlla əlеyhə və məhunun pişrəftandə və çəhərdəh məsumun fəzayil və məqaqibini kəşf еtməkdə хadimi-şəriəti-qurra оlub fəzayili-ali Məhəmməd əlеyüsəlamda nеçə cild kitablar ərəb və fars dilində təsnif buyurub".

Mirzə Əliqulu böyük alim və şair idi. Şərq dillərinin əksəriyyətini bilirdi və bu dillərdə sərbəst yazılar ərsəyə gətirirdi.

Qasım bəy Zakir Şuşa qazısı Mirzə Əbdülqasım bəy Kəbirliyə bir nеçə həcv yazıb. Özünü böyük alim Hacı Mirzə Əliquludan yüksək tutan qazını qamçılayırdı.

Kimdi yanında оnun Əliqulu Əbdürrəhim, 
Kühi-Əlbürsü yıхar çün tохunan dəm qazı…

Hacı Mirzə Əliqulu Yusifzadənin şеirləri ərəb dilində оlduğundan yazımızda vеrməyi gərəkli bilmədik.

Hacı Mirzə Əliqulu хоşхətt хəttat idi. Bir nеçə dini kitabların üzünü köçürmüşdü.

Hacı Mirzə Əliqulu təbib idi. Evində xəstələri müalicə edirdi.

Ailəsi
------

Hacı Mirzə Əliqulunun Ələkbər, Abbas, Mahmul adlı оğulları vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Yusifzadələr. Bakı: "Soy" dərgisi, 2 (10) 2008.

Həmçinin bax
------------

* Yusifzadələr
**Əfrasiyab Əzimov** (tam adı:*Əfrasiyab Hacı Əzim оğlu*; 7 mart 1863, Şuşa – Şuşa) — Azərbaycan hərbçisi, xalq qəhrəmanı.

Həyatı
------

Əfrasiyab Hacı Əzim оğlu 1863-cü ildə Şuşa şəhərində anadan оlmuşdu. Mоlla yanında оxumuşdu. Ticarətlə məşğul idi. Əfrasiyab Əzimоv gözəl minici idi. At yarışlarında, cıdırda iştirak edirdi. Yaşlı vaxtlarında at yarışlarında jüri üzvi оlmuşdu.

Cəlil Bağdadbəyov yazır:

> 
> 
> "Münsiflər məşhur minici Əfrasiyab, Məşədi Qasım (Küftə Qasım) və Xanlıq Səlimdən ibarət idi. Bəzi vaxt Kərbəlayı Abbas, Nəcəfqulu ağa və Kəblə Mürsəl оlurdular…".
> 
> 
> 

Əfrasiyab Əzimov millət sərdarı Səttar xanın köməyinə yollanmışdı. 
Əfrasiyab Əzimоv vətənpərvər, el qədri bilən bir qəhrəman idi. 1905-1906-cı illər erməni-müsəlman qırğınlarında igidliyi sayəsində neçə-neçə günahsızı ölümdən qurtarmışdı.

Mir Möhsün Nəvvab yazır: 

> 
> 
> "Müsəlmanlar da bir neçə yerdə səngərlər tərtib etmişdilər. Birinci səngər Vəzirzadələrin evinin qabağında, ikinci səngər isə Hacı Həsən Qaraşirzadənin evinin içində və baş tərəfində idi. Bu səngərləri tərtib edən və onların başçısı Abbas bəy Talıb bəy oğlu idi. Üçüncü səngər isə Məşədi Kərimin və erməni Xaçatur oğlunun evləri idi. Bu səngərləri yaradan və onların rəhbəri bizim Mir İbrahim Ağamirzadə idi. Dördüncü səngər isə Ağadədəlidə idi. Onun da böyüyü və rəhbəri Əfrasiyab Hacı Əzim oğlu idi. Beşinci səngər Təzə məhəllədə yerləşirdi. Onun rəhbəri isə Məşədi Abış Bəylər oğlu idi. Altıncı səngər isə mərhumə Gövhər ağanın evi və həyəti idi. Bu səngərin rəhbəri və istiqamətvericisi cənab Axund Molla Şükür idi".
> 
> 
> 

Əfrasiyab Əzimоv həm "Difai", həm də "Qarabağ məclisi" təşkilatlarının fəal üzvi idi.
1907-ci ildə Ə.Əzimоvun üzv оlduğu "Qarabağ məclisi"nin fəalları kütləvi tutquya məruz qaldılar. Martın 23 və 24-də Hüseyn Münşiyevi, Əfrasiyab Əzimоvu, Məşədi Şamil Hacıyevi, ZÜlfüqar bəy Haqverdiyevi, Xuduş Quliyevi, Kazım bəy Kazımbəyоvu və Məmmədcəfər Muxtarоvu Şuşa həbsxanasına saldılar. Tutulanların hamısını Həştərxan quberniyasına sürgün etdilər. Məmmədcəfər Muxtarоv Iran təbəəsi оlduğundan оnu İrana yоlladılar.

Əfrasiyab sürgündən dönəndən sonra Şuşada yaşamışdı.

Ailəsi
------

Əfrasiyabın Xоsrоv, Cümşüd, Şamil (Şəmir), Bəbir, Hidayət və Əmir adlı oglanları var idi. Əmir ilə Şəmir Böyük vətən müharibəsindən qayıtmadılar. Şəmirin oğulları Tariel və Tahir Bakıda və Sumqayıtda yaşayırlar.Bəbir müharibədən qayıtdı, 7 övladı vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Məşədi İman uşağı, Bakı, "Soy" dərgisi, 1(21), 2009. səh.23-26.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bax: C.Babdadbəyоv, "Xatirələr və etnоqrafik qeydlər", Bakı, "Qapp-Pоliqraf", 2002, səh.72
2. ↑  Bax: M.M.Nəvvab, "1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası", Bakı, 1993, səh.24
**Mixlyayevin evi** — Kazanın ən qədim daş binalarından biri. Petropavlovsk kilsəsi binaya bitişik tikilib. Bina onun sifarişçisi və sahibi olan İvan Mixlyayevin şərəfinə adlandırılıb. Musa Cəlil küçəsi 19 ünvanında yerləşir. 1739-cu il məlumatlarına əsasən Kazanda olan yeganə daş bina.

Tarixi
------

Bina 1723-1725-ci illərdə tacir İvan Mixlyayevin sifarişi ilə tikilib. Şəhər əfsanələrinə əsasən 1722-ci ildə bu binada I Pyotr qalmış və burada özünün 50 illik yubileyini qeyd etmişdir.

1728-ci ildə bina İ.Dryablova keçdi. 1774-cü ildən bina şəhərin mülkiyyətindədir və dövlət qurumları və icarədarların istifadəsində olub. 1895-ci ildə burada muzeyin açılması planlaşdırılıb. Hazırda bina "DBC Tatarıstanın Mədəni İrsi Mərkəzi"-nin balansındadır.

Memarlığı
---------

Aşağı daş mərtəbənin otaqlar çox güman XVII əsrin sonları XVIII əsrin əvvəllərində tikilib.

Şəkilləri
---------

* Evin pəncərələriEvin pəncərələri
* Evin üzərindəki xatirə lövhəsiEvin üzərindəki xatirə lövhəsi
* Qəbir qalıqlarıQəbir qalıqları

Həmçinin bax
------------

* Bornay məscidi
* Qaliyev məscidi

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Дом купца И.А. Михляева / Tacir Mixlyayevin evi" (*rus.* ). spp.lfond.spb.ru. 9 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2020.

Xarici keçidlər
---------------

* Mixlyayevin evi - Kazanın ən qədim daş binalarından biri / Idel.Реалии
**Dal Monte Toti** *ing.* Antonietta Meneghel;27 iyun 1893[…] – 26 yanvar 1975[…] — italyan müğənnisi,(soprano), dramatik aktrisa

Həyatı
------

Dal Monte Toti 27 iyun 1893-cü ildə Molyano-Venetoda anadan olub.

### Vəfatı

26 yanvar 1975-ci ildə Trevizo əyalətinin Pyeve-di-Soliqo şəhərində vəfat edib.

Fəaliyyəti
----------

### Səhnə fəaliyyəti

Dal Monte Toti 27 iyun 1893-cü ildə Molyano-Venetoda anadan olub. Venesiyada B.Markizodan dərs alıb. Debütü 1916-cı ildə "La-Skala" (Milan) teatrında Byankafyore (R.Dzandonai, "Françeska da Rimini") metso-soprano partiyasında olmuşdur. 1917-ci ildən soprano partiyalarında çıxış etmişdir. İtaliyanın ("La Skala", 1922–32) və dünyanın aparıcı teatrlarının ("Kolon", Buenos-Ayres, 1923; Paris operası,1924–25-ci il; "Koventi-Qarden", London,1925) səhnələrində çıxış etmiş,öz dövrünün ən yaxşı lirik soprano müğənnisi kimi tanınmışdır. C.Rossini, V.Bellini, Q.Donisetti, C.Verdi ("Riqoletto operasındakı" Cilda partiyası ilə məşhurlaşmışdır), C.Puççini və U.Cordanonun operalarında çıxış etmişdir. Puççinin "Madam Batterflyay" operası onun iştirakı ilə saxlanılmış az sayda audioyazılarındadır (1939,B.Cili ilə duet, tamaşa bütövlükdə yazıya alınmışdır,dirijor T.Serafin). 1943-cü ildə opera səhnəsini tərk etmişdir. Bir çox filmlərdə çəkilmişdi. 1940-cı ildə "Venesiyada karnaval", 1943-cü ildə "Narınçı güllər", 1944-cü ildə "Ürəyinin səsi" filmlərini çəkilib.

Əsərləri
--------

* 1962 — "Dünyanı dolaşan səs"

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Patrizi P.* Antonietta Meneghel // Dizionario Biografico degli Italiani (it.). 2009. Vol. 73.
2. 1 2  Toti Dal Monte // FemBio database (alm.).
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
4. 1 2  .
**Miyamoto Musaşi** (*yap.* 宮本 武蔵; mart 1583 – 19 may 1645) — gənclik dönəmlərində *Miyamoto Bennosuke* və ya *Miyamoto Musana* adları ilə tanınan məşhur yapon qılınc ustası. Tarixdə ən məşhur qılınc ustalarından hesab olunur. Gənc yaşlarından etibarən iştirak etməyə başladığı qılınc duelləri nəticəsində bir çox məşhur rəqibini məğlub etmişdir. *Hiyoho Niten İçi-riyu* döyüş stilinin atası sayılır. Miyamoto Musaşi fəlsəfi və taktiki fikirlərinin yazıldığı və günü bu gündə geniş şəkildə istifadə olunan Beş çevrə kitabının müəllifidir.

Həyatı
------

Miyamoto Musaşinin həyatı ilə bağlı tarixi mənbələrdə bir çox faktlar olsa da, onun həyatının bütün dövrləri məlum deyil. Tarixçilər tərəfindən qəbul edilmiş, ümumi fikir belədir ki; böyük qardaşı Sirota (1578-1660) və Musaşi, Mimasaka əyalətinin Miyamoto kəndində yaşayan, Hiratalar olaraq adlandırılan varlı samuray nəslindəndir. Digər bir ehtimala görə isə Miyamoto həmin əyalətdə yerləşən Bansu kəndində dünyaya gəlmişdir. Musaşi ailəsi Şinmen boyuna mənsub idi. Musaşi yazdığı beş çevrə kitabında Şinmen boyuna mənsub olduğunu və əsl adının *Musaşi no Kami Fujivara no Genşin* olduğunu yazmışdır.

Musaşinin doğum tarixi ilə bağlı bəzi fikir ayrılqıları mövcuddur. Doğulduğu yer və zamana aid olan məlumatlar tam dəqiq deyildir. Mənbələrdə atasının adı *Hirata Munisayi* şəklində qeyd edilmişdir. Hirata Munsayi Şinmen boyuna bağlı, jitte silahlı dəstəsinin ustad döyüşçülərindən biri idi. O, eyni zamanda qılıncla davranmaqda mahir bir döyüşçü kimi tanınırdı.

Gənclik illərində Yoşiyoka ilə qılınc duellinə girmiş və qalib gəlmişdir. Bu qələbədən sonra şoqun tərəfindən Hirata Munisayi *Yaponiyanın ən yaxşısı* ünvanını almışdır. Munisayi meşəlik ərazidə yerləşən evində övladlarına jitte fəndləri əsasında qılınc dərsləri keçməyə başladı. Munisayinin məzarında vəfat tarixi kimi 1580-cı il qeyd olunmuşdur. Bu tarix Musaşinin doğum tarixi olaraq qəbul edilən 1584-cü il ilə uyğunluq təşkil etmir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Giant Bomb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 90171938 · BNC: a10672291 · BNE: XX1137078 · BNF: 11916327c · CiNii: DA00591155 · CONOR: 168762211 · GND: 118820907 · ISNI: 0000 0001 0927 6589 · LCCN: n81015349 · LNB: 000222517 · NDL: 00270885 · NKC: jn19981001873 · NLG: 277046 · NLP: A19675057 · NTA: 068765347 · NUKAT: n2002098558 · PTBNP: 568714 · LIBRIS: 195342 · SUDOC: 027032388 · VIAF: 96574356 · ULAN: 500121067 · WorldCat VIAF: 96574356 |

 |