recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rocers buxtası** — Çukot dənizində Vrangel adası sahilində yerləşən dayaz buxta. İnzibati cəhətdən Çukot Muxtar Dairəsinin İultinski rayonu ərazisinə daxildir. Buxtanın sahilinə yaxın hidrometeoloji stansiyası və Uşakovskoye qəsəbəsi yerləşir.

Buxta kapitan Berrinin əmri ilə öz gəmisinin şərəfinə adlandırılmışdır. Bu gəmidə adanın sahilinə 1881-ci ilin 25 avqustda lövbər salmışdır.

Təbiəti
-------

Buxta Vrangel adasının cənub-şərqində yerləşir. Buxtanın şərqində Proletarskiy burnu yerləşir. Sahilləri qayalıqdır. Uzunluğu 8 km, maksimal dərinliyi 2,7 metr təşkil edir.

Buxtanın sahillərində ilin 80—88 günü duman nüşahudə edilir. Buxta üzərində illik yağıntının miqdarı 120 mm təşkil edir.

Olay
----

Buxta sahilində müşahidə mayakı mövcud olmuşdur. Bu mayakda stansiya mövcud olmuşdur ki, onunda Radioizotop tempoelektrik generator vardı. 2003-cü ildə güçkü fırtına ilə mayak aşaraq buxtaya düşmüşdür. 2011-ci ildə isə tufan mayakın daxilində olan generatoru sahilə atmışdır. Xoşbəxtlikdən generatoru mühafizə edən radiasiya qoruyucusu zərər çəkməmişdir. 2012 ildə adadan çıxarılmış və zərərsizləşdirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Леонтьев В. В. Новикова К. А.* Топонимический словарь северо-востока СССР. — Магадан: Магаданское книжное издательство, 1989, стр 326
2. ↑  *S.М.Uspenski.* "«Vrangel adası» qoruğu". Rusiya. 1985. 2013-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-08.
3. ↑  "Sonuncu RG". Çaun inzibati rayonu. 2012-05-28. 2013-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-08.
4. ↑  *А. Lusenko.* "Sonuncu RG çıxarılması". Uzaq Şimal. 2012-10-05. 2013-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-08.
**Analsim** (yun. άναλkις – zəif, zəif elektrikləşmə xüsusiyyətinə görə) – Na [AlSi2O6]· H2O - *Kubik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir

Xassələri
---------

Rəng – rəngsiz, yaxud bozumtul, sarımtıl, yaşılımtıl çalarlı ağ, bəzən Fe oksidləri qarışığından asılı olaraq ətrəngi-qırmızı olur; Mineralın cizgisinin rəngi– ağ; Parıltı – şüşə; Şəffaflıq – şəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 2,24-2,31; Sərtlik – 5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – bəzən {100} üzrə olduqca qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar, qabıqvari; Başqa xassələr – sürtüldikdə və qızdırıldıqda zəif elektrikləşmə; molekulyar ələk xassəsi; Morfologiya – kristallar: tetraqon-trioktaedrik, bəzən heksaedrlə kombinasiyada; İkiləşmə: {001}və {110} üzrə polisintetik; Mineral aqreqatları: dənəvər, radial-şüalı, sıx kütlələr, jeodalar, druzalar, kristallik qabıqlar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Maqmatik analsim teşenitlər, esseksitlər, siyenitlər və doleritlər üçün səciyyəvidir. Mineralın hidrotermal əmələgəlmələri adətən qələvi effuziv və intruziv əmələgəlmələrdə qeyd edilir. Mineralın qələvi süxur peqmatitlərindəki yığınlarında o, əsasən nefelini əvəzləyir. Autigen - diagenetik analsim bəzi çökmə əmələgəlmələrdə–qumdaşlarında, argillitlərdə, gilli süxurlarda, göl çöküntülərində, torpaqda, kömür yataqlarında geniş yayılmışdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, prenit, xlorit, illit, həmçinin natrolit, şabazit, tomsonit və başqa seolitlər. Mineralın tapıldığı yerlər: Siklop adaları (İtaliya); Sankt-Andreasberq (Almaniya); Rodop dağları (Bolqarıstan); İlmen dağları (Rusiya); Kutaisi rayonu (Gürcüstan); Berqen-Hill (ABŞ); Oaxu adası; Havay adaları və b. Azərbaycanda Dağlıq Talışda, Dağlıq Qarabağda, Qubadlı, Göy-Göl, Göranboy, Laçın rayonlarında, Naxçıvan MR-nın, Kiçik Qafqazın Qazax və Ağcakənd çökəkliklərinin bir çox məntəqələrində tapılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *International Mineralogical Association - Commission on new minerals, nomenclature and classification* The IMA List of Minerals (December 2014). 2014.
2. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
3. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2781169733 · NKC: ph114033 |

* The Mineral Analcime
**De-Lanqe sindromu** — ilk dəfə 1933-cü ildə Hollandiya həkimi De-Lanqe tərəfindən təsvir edilmişdir. Sindromun başlıca cəhətləri bunlardır: xəstələr boyca kiçik, arıq olub özünəməxsus sifətləri ilə diqqəti cəlb edir. Qaşları həddindən artıq tüklü, burunları qısa, burun deşikləri bir qədər yuxarıda yerləşir. Kəllə həcmcə kiçik, braxisefal quruluşa malik olur. Əlləri kiçik, şəhadət barmaqları qısa, çəçələ barmaqları içəri doğru əyilir, bəzən bir barmaqları çatmır. Bədənin digər hissələrinin (onurğa sütunu, köks qəfəsi) və daxili orqanların (böyrəklərin) anomaliyası da tez-tez təsadüf edilir. Xəstələrin 80%-də imbesillik və ya ağır ağıl zəifliyi nəzərə çarpır. Bəzi xəstələrdə cəngolma tutmaları da müşahidə edilir. Xəstəliyin səbəbinin irsi amillərlə bağlılığı şübhə doğurmur, lakin hansı xromosomlarla əlaqədar olması dəqiqləşdirilməmişdir. Müalicə simptomatik olaraq aparılır. Sedativ və cəngolma əleyhinə maddələrdən, nootroplardan, hormonal preparatlardan istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *N.V.İsmayılov.* Psixiatriya. 2013. səh. 275-276.
**Yavuz Bülənd Bakilər** (1936, Sivas)— Türk şair və yazıçı. Jurnalistika və vəkillik ilə məşğul olub.

Həyatı
------

Əslən azərbaycanlı mühacir ailənin övladı olan Yavuz Bülənd Bakilər Sivasda anadan olub. İlk və orta təhsilini Sivas, Qaziantep və Malatyada alıb. 1960-cı ildə Ankara Universitetinin Hüquq fakültəsindən məzun olduqdan sonra qısa bir müddət *Yeni İstanbul* qəzetində çalışıb. TRT Ankara Radiosu Mərkəz Proqram Dairəsi başqanlığında reportyor çalışarkən müxtəlif mədəni proqramlar hazırlayıb və onlara aparıcılıq edib. 1969–1975-ci illər arasında Sivasda vəkilliklə məşğul olub. İl Başqanlığı vəzifəsində olduğu Ədalət Partiyasından bələdiyə başçısı və millətvəkili namizədi göstərildi. 1975–1976-cı illər arasında Başbakanlık Torpaq və Tarım Reformu Müsteşarlığında hüquq müşavirliyi ilə məşğul olan və 1976–1979-cu illər arasında Ankara Televiziyasında çalışdıqdan sonra 1979–1980-ci illər arasında Türkiyə respublikası Mədəniyyət və Turizm nazirliyində müstəşar yardımçısı olaraq işlədi. 12 sentyabr çevrilişinin ardından müşavir kadrlığına təyin olundu və 1992-ci ilə qədər bu nazirlikdəki xidmətini davam etdirdi. İki il da Başbakanlık müşaviri olaraq vəzifə apardıqdan sonra 1994-cü ildə əməkli oldu.

Litseydən məzun olduğu 1953-cü ildə *Türk Sənəti* dərgisində çıxan ilk şeirinin ardından şeirleri məhəlli dərgi və qəzetlərdə çap olundu. *Hisar* dərgisi şairleri arasında yer aldı. Uzun müddət *Tərcüman* və *Türkiyə* qəzetlərində köşə yazıları yazdı. 24 mart 2013-cü il tarixində *Türkiyə* qəzetndəki vəzifəsindən öz istəyiylə ayrıldı.

Əsərləri
--------

### Şeir kitabları

* *Yalnızlık*, (1962)
* *Duvak*, (1971)
* *Seninle*, (1986)
* *Harman*, (2003)
* *Bir Gün Baksam Ki Gelmişsin*

### Səfər qeydləri

* *Üsküp’ten Kosova’ya* (1979)
* *Türkistan Türkistan* (1986)

### İncələmələri

* *Şiirimizde Ana* (1976)
* *Tabuları Yıkmak*
* *Sivas'a Şiir* (1973)
* *Âşık Veysel* (1986)
* *Elçibey*
* *Mehmet Akif'te Çağdaş Türkiye İdeali* (1990)
* *Sözün Doğrusu 1–2* (2002)
* *Sevgi Mektupları*
* *Gidenlerin Ardından*
* *Arif Nihat Asya İhtişamı*

**Xatirələri**

* *Unutamadıklarım*
* *Gönlümdekiler və Ötekiler*
* *Hatırladıklarım*

İstinadlar
----------
**Kondruşkin Yuri Mixayloviç** — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru.

Həyatı
------

Kondruşkin Yuri Mixayloviç 1934-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1958-ci ildə mühəndis-geofizik ixtisası üzrə Azərbaycan Dövlət Universitetini (indiki BDU) fərqlənmə ilə bitirmişdir. 1958-1960-cı illərdə Qırğız geofiziki ekspedisiyasında, AzET Neftçıxarma İnstitutunda mühəndis vəsifəsində işləmişdir. 1960-cı ildən Azərbaycan MEA Dərin Neft və Qaz Yataqları Problemləri İnstitutunda mühəndis, kiçik elmi işçi, böyük elmi işçi, 1976-cı ildən isə "Neft və qaz yataqlarının mədən-geoloji tədqiqatları" şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1966-cı ildə "Qarışıq rejim zamanı layların neft verməsinin geoloji-mədən tədqiqatları" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1982-ci ildə "Azərbaycan dəniz qazkondensat yataqlarının ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi və işlənməsinin layihələşdirilməsinin elmi üsullar kompleksinin işlənib hazırlanması və istehsalata tətbiqi" işinə görə Azərbaycanın dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. 1988-ci ildə "Neft və qaz yataqlarının kəşfiyyatı və ehtiyatlarının hesablanması zamanı mürəkkəb təbii rezervuarların öyrənilməsinin elmi əsasları və parametrlərinin modelləşdirilməsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 2003-cü ildən AMEA Geologiya İnstitutunun (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) "Neft və qaz yataqlarının petrofiziki və dağ-geoloji tədqiqatları" şöbəsinin baş elmi işçisi vəzifəsində çalışıb. Hal-hazırda akademik A.P.Krılov adına Ümumrusiya Neft-Qaz Elmi Tədqiqat İnstitutunda işləyir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Y.M.Kondruşkinin elmi fəaliyyətinin əsas istiqaməti neft və qazın mədən geologiyası və geofizikası ilə bağlıdır. O, neft və qaz yataqları ehtiyatlarının hesablanması və işlənməsinin layihələşdirilməsi üçün tərtib olunan geoloji əsasların dəqiqliklərini artırmaq məqsədilə kollektor layların yatma şəraitlərini, xassələrini və laydakı flüidlərin geoloji-geofiziki öyrənilməsi üçün yeni metodika və yanaşmalar təklif etmişdir. Xəzər dənizinin iri qazkondensat yataqlarının (Cənub, Bahar, Bulla-dəniz, 8 Mart adına) kəşfiyyatı, açılması və ehtiyatlarının hesablanmasında yaxından iştirak etmişdir. SSRİ Nazirlər Soveti və SSRİ Dövlət Plan Komitəsi yanında faydalı qazıntıların ehtiyatları üzrə Dövlət Komissiyasının eksperti olaraq Tümen vilayətinin şimalındakı və Saxalinin bir sıra iri neft və qaz yataqlarının mənimsənilməsi üzrə ekspertizada iştirak etmişdir. DNQYPİ-nin ABŞ-nin neft şirkətləri ilə (UNOCAL, EXXON, AMOCO, TEXACO və s.) apardığı elmi-tədqiqat işlərində iştirak etmişdir.

100 elmi işin, o cümlədən 3 monoqrafiyanın müəllifidir.

Qaz-kondensat yataqlarının qiymətləndirilməsi və işlənməsinin layihələşdirilməsinin elmi metodlarının yaradılması və tətbiqinə görə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatıdır.

Mənbə
-----

* *"Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004, 362 s.*

İstinadlar
----------


1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-10-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-08.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-08.
**Yavər Talıb oğlu Camalov** (17 oktyabr 1949, Çöl Beşdəli, Sabirabad rayonu – 23 iyun 2018, İsrail) — Azərbaycan Respublikasının sabiq Müdafiə Sənayesi naziri (2006–2018).

Həyatı
------

Yavər Camalov 17 oktyabr 1949-cu ildə Sabirabad rayonunun Çölbeşdəli kəndində anadan olub. 1972-ci ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu bitirib.

1972-ci ildə "Siyəzənneft" Neftqazçıxarma idarəsinin operatoru, 1972–1989-cu illərdə "Şirvanneft" Neftqazçıxarma idarəsində operator, mühəndis, böyük mühəndis, növbə rəisi, rayon mühəndis-texnoloji xidməti rəisinin müavini, baş mühəndis – sex rəisinin müavini, NQÇİ-nin baş mühəndisi, 1989–1995-ci illərdə "Şirvanneft" Neftqazçıxarma idarəsinin rəisi, 1995–2003-cü illərdə Quruda Neftqazçıxarma İstehsalat Birliyinin baş direktoru vəzifələrində çalışmışdır.

23 iyun 2018-ci ildə İsraildə xəstəliyi ilə bağlı müalicə aldığı xəstəxanada dünyasını dəyişib. Yavər Camalov iyunun 24-də son mənzilə yola salınıb. Şüvəlan qəsəbəsindəki qəbiristanlıqda dəfn olunub.

Ailəli olmuşdur, 3 övladı var. Zərdab Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Mərdan Camalovun qardaşıdır.

İctimai-siyasi fəaliyyəti =
---------------------------

Yavər Camalov 2003–2006-cı illərdə "Azneft" İstehsalat Birliyinin baş direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 mart 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi naziri təyin edilib.

Təltifləri
----------

Yavər Camalov 16 oktyabr 2009-cu ildə İlham Əliyevin sərəncamına əsasən ölkənin iqtisadi inkişafındakı xidmətlərinə görə Şöhrət ordeni ilə təltif edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  *APA TV.* "Yavər Camalov vəfat edib" (az.). Youtube.com. 23.06.2018. İstifadə tarixi: 2018-06-23.
2. ↑  *Xəzər TV.* "Yavər Camalov son mənzilə yola salınıb" (az.). Youtube.com. 24.06.2018. İstifadə tarixi: 2018-06-26.
3. ↑  "Azərbaycandakı vəzifəli şəxslərin vəzifəli qohumları - SİYAHI". 2023-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-01.
**Asunsyon** (*isp.* Asunción, İspanca tələffüz: [asunˈsjon]; tam rəsmi adı *Nuestra Señora Santa María de la Asunción*) — Paraqvayın paytaxtı, ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzi

Əhalisi, dili və dini
---------------------

Asunsyonun əhalisi 1,3 mln. nəfərdir. Əhalinin əksəriyyəti (90%-dən çoxu) — quarani etnosuna mənsubdur. Şəhərdə, həmçinin, Argentina və Braziliyadan gəlmələr, almanlar, italyanlar, portuqallar, yaponlar, ukraynalılar və ruslar yaşayır.

Paraqvayın dövlət dilləri ispan və quarani dilləridir. Asunsyon əhalisi içərisində quarani dilinin xüsusi qolu olan *jópara* (*azərb.* qarışıq‎) dialekti də geniş yayılıb. Bu dialekt ispan dilinin güclü təsiri nəticəsində yaranıb.

Asunsyonun böyük hissəsi katolikdir, həmçinin, protestant və pravoslavlar da vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.

Mənbələr
--------

* Şəhər bələdiyyəsinin rəsmi saytı
* Asunsyon milli universitetinin saytı
* Şəhərin əsas, **La Nasion** qəzetinin elektron versiyası
**Abuqali Uzdenov** ― (qaraç.-balk. Ёзденлени Адурхайны джашы Абугъалий: 1897, Jazlıq, Kuban bölgəsi, Rusiya İmperiyası - 1992 Sarı düz, Qaraçay-Çərkəz Respublikası ) ― qaraçay-balkar dastançısı, şairi, musiqiçisi.

Haqqında
--------

Abuqali Uzdenov 1897-ci ildə dağlı Jazlıq kəndində anadan olub. 30 il öz doğma kəndində yaşadıqdan sonra Sarrı düz kəndinə köçüb. Uzdenov qaraçay balkar əfsanələrinin ifaçısı və dastançı olub. Nart eposunun qaraçay-balkar nümunəsinin qorunmasında və unudulmamasında böyük rola malikdir. O, XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində fəaliyyət göstərmiş qaraçay şairləri, Kasbot Koçkarov, Appı Canıbəyovun əsəri olan mahnıları ifa edib. Xalq mahnıları və dastanlarını ifa etməkdən əlavə o həm də öz bəstələrini də ifa edirdi. Onun əsərlərindən iyirmiyə yaxını günümüzə qədər gəlib çatıb.

Həmçinin bax
------------

* İssa Botaşlanı
* Mutay Ulbaşov
* İbrahim Mammeyev

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Уздени" (rus). 10.2.2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.2.2021.

Xarici keçidlər
---------------

* Узденов А.А. Слово - словно нить / Abuqali Uzdenov - Söz sap kimidir
Fransa bişonu.
**Bişonlar** – cırtdan, uzun tüklü it cinsləri qrupu. Bişonların vətəni Aralıq dənizi ölkələridir; oradan zadəganların pərəstiş etdiyi obyektə çevrilərək bütün dünyaya yayılmışlar.

Məlumat
-------

Müxtəlif ölkələrin hökmdarları bişonları bir-birinə hədiyyə etmiş və onlardan oxşar əlamətləri olan yerli cırtdan cinslər yetişdirilmişdir. Bu cür beynəlxalq seleksiya nəticəsində müasir bişonlar formalaşmışdır. Şən, nəvazişli, ağıllı, sahibinə sadiq bişonlar çox ünsiyyətlidir. Bişonların əksəriyyəti tükünü tökmür, lakin müntəzəm qulluq tələb edir. Bişonlar
uzun ömürlüdür, 17–18 il yaşayır. *Mal-tabolonaları* (malteze) qrupda ən qədim cinsdir. Əsli dəqiq məlum deyil. Maltezeyəbənzər itlər Qədim Misirlilərin, yunanların və romalıların başdaşıları və saxsı qabların üzərində təsvir olunmuşdur.

1882-cı ildə Böyük Britaniyada rəsmi status almışdır. Cidov hündürlüyü 25 sm, kütləsi 3–4 kq-dır. Tükləri ağappaq, uzun, düz, sallanan, ipək kimi yumşaq, tif tiksizdir. Fransa bolonkası XIV əsrdə Fransada maltezenin pudel ilə çarpazlaşdırılmasından alınmışdır. Tüklərinin dalğalı olması pudeldən keçən irsi əlamətdir. Rusiyaya ilk dəfə XVIII əsrdə gətirilmişdir. Həmin bişonlar II Yekaterinaya hədiyyə kimi göndərilmişdir. Başının xarakterik yumru forması qırxılmaqla alınır. Tükləri uzun, tiftiyi az inkişaf etmiş və yumşaqyunlu bolon-yezlər Bişonların italyan növlərindən biridir. Ağ rəngli bolonyezlər daha çox yayılmışdır.

Koton-de-tulearın vətəni Madaqaskardır. Tükləri pambığı xatırladır. Rən gi ağ, bəzən açıq sarı və qara xalları olur. Havana bişonu Kubaya ispanlar tərəfindən gətirilmiş bişonlardan törəyib. Tükü çox və müxtəlifquruluşludur. Rəngi açıq-sarı, gümüşü, qara və s. olur. Amerika Birləşmiş Ştatlarında məşhur olan Kay-leo cinsi Kaliforniyada yetişdirilmişdir. Tükü uzun, sıx, düz və ya dalğalı, belindən tağla ayrılmışdır. Rəngi ağ-qara, qızılı-ağ, qaradır. Cins qrupu statusunda ilk rəsmi standartı 1966-cı ildə təsdiq edilmişdir.

Mənbə
-----


Vikianbarda ***Bişonlar*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 150. ISBN 978-9952-441-03-1.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 151. ISBN 978-9952-441-03-1.
**Portuqaliyalı Elyanora** (*port.* Leonor de Portugal) (18 sentyabr 1434 – 3 sentyabr 1467, Viner-Noyştadt[d], Aşağı Avstriya[d]) — Müqəddəs Roma imperatoru III Fridrixin xanımı, Portuqaliya infantası.

Həyatı
------

### İlk illəri

Elyanora 1434-cü ildə dünyaya gəldi. Atası Portuqaliya kralı I Eduard, anası isə Araqon kralı I Ferdinandın qızı Araqonlu Elyanoradır. Hələ 4 yaşında ikən atası vəfat etdi və qardaşı V Afonso adıyla taxta əyləşdi. Ancaq azyaşlı qardaşına naiblik uğrunda anası ilə əmisi İnfant Pyotr arasında siyasi mübarizə davam edirdi. Bu siyasi mübarizədə məğlub olmasının ardından anası 1440-cı ilin dekabrında Kastiliyaya qaçmağa məcbur oldu. Ancaq o əsnada 6 yaşlı Elyanora xəstə idi və anasıyla birlikdə gedə bilmədi.

### Evliliyi

Elyanoranın evliliyi bibisi olan Burqundiya hersoqinası Portuqaliyalı İzabella və dayısı olan Neapol kralı V Alfonso tərəfindən planlandı. Bu məqsədlə dayısı öz sarayından rəssamlar göndərərək qızın portretlərini hazırlatdı və namizədlərinə göndərdi. Elyanoranın 2 namizədi vardı: Fransa kralı VII Çarlzın vəliəhdi Lüdovik və Müqəddəs Roma imperatoru III Fridrix. Ancaq Elyanora ikinci təklifi qəbul etdi. Çünki bu evliliklə o, kraliça yox imperatriça olacaqdı. Gedən danışıqlar 1451-ci ildə tamamlandı və cütlük Sienada görüşdü. 16 mart 1452-ci ildə Romada baş tutan nigahın ardından tacqoyma mərasimində ona *Helena* adlı verilsə də, o, bu adı heç vaxt istifadə etmədi. Toy mərasiminə dayısı Neapol kralı V Alfonso ev sahibliyi etdi.

Ancaq Elyanora və Fridrix tamamilə fərqli xarakterə malik idi və bu səbəblə, heç xoşbəxt olmadılar. Portuqaliya sarayındakı zəngin və göstərişli həyatın ardından, xəsisliyi ilə məşhur olan Fridrixin Vyanadakı sakit sarayında çox sıxılan Elyanora saray və yerli xalq tərəfindən çox sevildi. 3 sentyabr 1467-ci ildə vəfat etdi.

Övladları
---------

* Hersoq Kristofor (d. 16 noyabr 1455 - ö. 21 mart 1456)
* **I Maksimilyan**
* Hersoqina Helena (d. 3 noyabr 1460 - ö. 28 fevral 1461)
* Hersoqina Kunigunde (d. 16 mart 1465 - ö. 6 avqust 1520)
* Hersoq Con (d. 9 avqust 1466 - ö. 10 fevral 1467)

Mənbə
-----

* Sigrid-Maria Größing, AEIOU - Glück und Unglück im österreichischen Kaiserhaus, Verlag Amalthea, ISBN 978-3-85002-633-8

İstinadlar
----------
**Yeni Zelandiya dəniz pişiyi** (*lat.* Arctocephalus forsteri) — Qulaqlı suitilər fəsiləsinə daxil olan Dəniz pişikləri yarımfəsiləsinə aiddir. Cənub dəniz pişikləri cinsinə daxildir.

Xariçi görünüşü və yayılması
----------------------------

Yeni Zelandiya dəniz pişiyi boz-qəhvəyi rəngdə olur. Onların uzunluğu 250 sm, çəkisi 70 kq-dan çox olur.

Bu növün nümayəndələri əssasən Yeni Zelandiyanın cənub, Avstraliyanın cənub və qərb sahillərində yaşayır. Onların koloniyalarına Çatem arxioelaqı, Antipodov, Kampel və Oklend adalarında rast gəlinir. Bir necə mini isə Tasmaniya adasında qərar tutur. Çütləşmə dönəmində Makkuori adalarında qədər gəlirlər. Bəzi hallarda isə azaraq Yeni Kaledoniya adalarında rast gəlinir.

Papulyasiyanın tarixi
---------------------

Dəniz pişiyi daş üzərində dinçələn zaman.
İri koloniyalar Avstraliya sahillərində artıq XIX əsrdə demək olar ki, tamamən məhv edilir. Sonradan ov Yeni Zelandiya ərazisinə keçir və 1925-ci ildə isə burada da tükənir. Çox az bir qismi ovçulardan mağaralarda gizlənir. Hazırda isə onların ümumi sayı 60 min baş təşkil edir. Sayları ilbəil artır. Yeni Zelandiyanın şimal ərazilərində yeni koloniyalar məskən salır. Bu isə onların arealının genişlənməsi deməkdir.

Bu növün Avstraliyada yerləşən populyasiyası 35-min başdır. Burada onların inkişafı üçün geniş imkanlar vardır.

Ədəbiyyat
---------

* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |
| Normativ yoxlama | LCCN: sh85091516 |
**Portuqal Amerikası** (*port.* *América Portuguesa*) bəzən **América Lusófona** kimidə adlanır və ya İngilis dilində **Lusofon Amerikası** — *Anglo-Amerika*, *Fransız Amerikası* və *Hispanik Amerikası*-ndan fərqli olaraq Portuqal dilində danışan insanlar və onların diaspora icmasıdır. Xüsusən də Amerikanın erkən Portuqal müstəmləkəsi olan Braziliyaya aid edilir.

Portuqaliya Cənubi Amerikanın (Braziliya, Koloniya do Sakramento, Uruqvay, Quanare, Venesuela) hissələrini müstəmləkə etdi. Həmçinin Şimali Amerikanın (Kanada, Nyufaundlend və Labrador və Yeni Şotlandiya) bölgələrini də müstəmləkə etməyə çalışsada uğursuzluqla nəticələndi.

Braziliya portuqal cəmiyyətin mərkəzidir və Portuqaliya Amerikasının əksəriyyətinin portuqal mənşəyinin nöqtəsidir. Buraya bütün Amerikadakı icmalar və portuqal dilindən gələn dillər daxildir, çünki bu, Aruba, Bonaire və Curaçao, Surinam Saramaccanı və ya demək olar ki, sönmüş Braziliyanın Kupopia bölgələrində danışılan papiamentodur.

Portuqal dili roman dili olduğu üçün Portuqal Amerikası, xüsusən də Braziliya bəzi mənbələrdə Latın Amerikasının bir hissəsi hesab olunsada, bu termin daha çox İspan Amerikasına aiddir. Çünki dil yaxınlığından başqa Braziliya Latın Amerika icmasının mərkəzinə mədəni baxımdan kifayət qədər yaxın deyil.



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

İstinadlar
----------

1. ↑  *Maxwell, Kenneth R.* "Portuguese America". The International History Review. 6 (4). 1984: 529–550. doi:10.1080/07075332.1984.9640360. JSTOR 40105420. 2022-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-12 – JSTOR vasitəsilə.
2. ↑  "e-journal of Portuguese History". www.brown.edu. 2021-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-12.
3. ↑   Arxivləşdirilib 2022-09-22 at the Wayback Machine "Latin America" definition. Encyclopedia Britannica, accessed 20 May 2022.
4. ↑  "Brazil and 'Latin America' in Historical Perspective | Wilson Center". www.wilsoncenter.org. 2022-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-12.
5. ↑  "Nossa and Nuestra América: Inter-American Dialogues | Purdue University Press". www.thepress.purdue.edu. 2022-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-12.
Solomon Krım
**Solomon Krım** (tam adı: Solomon Samoyloviç (Samuloviç), d. 1864 – ö. 1936) – Krım Kəraimlərindən olan siyasətçi və aqronom. Fransanın Tuon şəhəri yaxınlığındakı Krım adlı mülkünə görə bu cür adlandırılır.

Həyatı
------

### Həyatının erkən illəri

25 iyun (7 iyul) 1867-ci ildə Krımın Feodosiya quberniyasında anadan olmuşdur. Atası Samuel Abrahamoviç Krim (1835-1898) Krımda məşhur olan Kəraim ailənin övladı və pedaqoq kimi məşhur idi. 
1884-cü ildə Feodosiya Gimnaziyasını bitirmiş və elə həmin ildə də Moskva Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olmuşdur. 1886-cı ildə isə ixtisas dəyişərək Peterburq Kənd Təsərrüfai Akademiyasında təhsilini davam etdirmişdir. 1890-cı ildə tələbə üsyanında iştirak etmiş, lakin ölkədən kənarlaşdırılmamışdır. 1892-ci ildə kənd təsərrüfatı elmləri namizəd elmi dərəcəsiylə universiteti bitirmişdir. Kliment Timiryazevin son tələbələrindən biridir. 

### Siyasi fəaliyyəti

Siyasətlə məşğul olan Solomon Krım 1906-cı ildə Rusiya imperiyasının I Dumasına (1906-1907) deputat seçilmişdir. Onun deputat seçidiyi partiya o dövrki Rusiyanın ən güclü siyasi partiyası olan Kadet partiyası olmuşdur. Kadet partiyasınnı bir digər adı isə Konstitusional Demokratic Partiyadır. 
O, qeyri-nizami mason lojası olan Rusiya Xalqının Böyük Şərq Lojasının aktiv üzvlərindən biri olmuşdur.

İlk Krım Xalq Cümhuriyyətinin dağıdılmasından bir neçə ay öncə General Süleyman bəy Sulkeviçin rəhbərliyində olan Krım Regional Hökumətində maliyyə naziri olaraq çalışmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu dövlət süquta uğradıdlıqdan sonra Süleyman bə Sulkeviç Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə gəlmiş və burada AXC ordusunun baş qərərgah rəisi kimi xidmət etmişdir. 1920-ci ildə cümhuriyyət işğal olunduqdan sonra isə Süleyman bəy bolşeviklər tərəfindən edam edilmişdir. 

Birinci Krım Xalq Cümhuriyyəti süquta uğradıldıqdan sonra – 1918-ci ilin 16 noyabr tarixində qısaömürlü Krımda regional, antiseparatist və antisovet hökumət qurmuş və onun baş naziri olmuşdur. Bu zaman onun xarici işlər naziri olan Maksim Vinaver də onun kimi Rusiya imperiyasının I Dumasında deputat olmuşdur. 

Ağ Qvardiya generalı olan Anton Denikinin Könüllü Ordusu tərəfindən 1919-cu ilin aprelində məğlub edildikdən sonra Fransaya mühacirət etmişdir. Burada Rusiya mühacirlərinin toplaşdığı Bormes-les-Mimosasda yaşamışdır. Solomon Krım orada "Rus təpəsi" adlandırılan yerdə ev inşa etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Benyamin Ağa

İstinadlar
----------

1. ↑  *Fisher, Alan W.* The Crimean Tatars. Hoover Press. 1978. 264. ISBN 978-0-8179-6662-1. 2020-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-11-08.
2. ↑  "Noteworthy members of the Grand Orient of France in Russia and the Supreme Council of the Grand Orient of Russia's People". Grand Lodge of British Columbia and Yukon. 15 October 2017. 21 May 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 August 2021.
3. ↑  *Dupouy, Raphaël; Obolensky, Alexis; Guillemain, Michel; Faucher, François.* Les Russes de La Favière (PDF) (French). Réseau Lalan. 2012-02-29 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-11-08.
**İsgəndəriyyəli Müqəddəs Katerina kilsəsi** (malta Knisja ta' Santa Katerina, it. Chiesa di Santa Caterina d'Italia ) — Maltanın paytaxtı Vallettada yerləşən Roma-Katolik kilsəsi.Kilsə, Malta İtalyan icmasının kilsəsi olaraq xidmət edir  Beləliklə bura daha çox İtaliyanın Müqəddəs Katerina kilsəsi (malta Santa Katerina tal-Italja) kimi tanınır.

Tarixi
------

Kilsə 1576-cı ildə Müqəddəs Conun İtalyan cəngavərləri tərəfindən kilsə olaraq xidmət etmək üçün inşa edilmişdir. Auberge d'Italie -ə bitişik şəkildə inşa edilmişdir. Planların tərtib edilməsi Qirolamo Kassara tapşırıldı. Kilsə 17-ci əsrdə genişləndirildi. Mövcud kilsəyə səkkizguşəli bir kilsə daha əlavə edildi. Orijinal kilsə yeni kilsənin ziyarətgahına çevrildi. Kilsə 2001-ci ildən 2011-ci ilə qədər böyük bir yeniləmə keçirdi. Bu gün kilsə yenə də Maltadakı italyan icmasının kilsəsi olaraq xidmət edir.

Kilsə binası Malta Adalarının Mədəni Mülkiyyətinin Milli İnventarizasiyası siyahısında yerləşir.

İncəsənət
---------

Kilsənin girişindəki şəkil Mattia Preti tərəfindən çəkilmişdir. Bu şəkil İsgəndəriyyəli Müqəddəs Katerinanın şəhidliyini təsvir edir. Preti rəsmini Maltaya gəldikdən sonra kilsəyə bağışlamışdı. Kilsənin günbəzini də Preti boyamışdır. O burada boz və qızılı rəngli ləkəli bəzək və naxış nümunələrini təsvir etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Malta tarixi

İstinadlar
----------

1. ↑  "St Catherine of Alexandria" Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine. Retrieved on 23 October 2014.
2. ↑  "ST. CATHERINE OF ITALY CHURCH, VALLETTA "Arxivləşdirilib 2014-10-23 at the Wayback Machine. Retrieved on 23 October 2014.
3. ↑  "Restoration of St Catherine of Italy Church in final phase" Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine, *Times of Malta*, Malta, 17 March 2011. Retrieved on 23 October 2014.
4. ↑  "Church of St. Catherine of the Langue of Italy" (PDF). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands. 27 avqust 2012. 29 dekabr 2014 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 oktyabr 2015.
5. ↑  "Church of St Catherine of Alexandria" Arxivləşdirilib 2014-10-24 at the Wayback Machine. Retrieved on 23 October 2014.
İstənilən hər hansı bir səyahətin (müvəqqəti qalma, turlar) ön­cədən seçilmiş marşrutu, gecələmək proqramı, müəyyən davamiy­yət və məqsədi olur.

**Marşrut -** siyahı üzrə qeyd olunmuş bütün coğrafi məntəqələrə və yerlərə gedilməsi nəzərdə tutulan və səyahət müddətində dayanacaqdan-dayanacağa qədər turistlər tərəfindən gedilən yoldur. Səyahətin başlanğıcı və sonu marşrutun çıxış və son nöqtələri he*sab olunur.*

**Marşrutun başlanğıcı** - müqavilədə nəzərdə tutulduğu *kimi, turistə ilk, sonu isə* axıncı turist kimi xidmət göstərən mən*təqədir.*

Marşrut növləri
---------------

*Marşrut* üzrə *gedilən istiqamətdə* yerdəyişmədən asılı olaraq, **marşrutun** xətti, dairəvi, radial (radius istiqamətli) və kombinasiyalı (quraşdırılmış) növləri vardır.

1. ***Xətti marşrut** - başlanğıcı və* sonu müxtəlif coğrafi məntəqə­lərdə *olan* marşrut, məsələn, Bakı-Şəki-Sumqayıt-Tiflis.
2. ***Dairəvi marşrut** -* başlanğıcı və sonu eyni coğrafi məntəqədə olan marşrut, məsələn «Türkiyə turu» (İstanbul - İzmir - Quşadası *- Patnakqala - İstanbul).* Dairəvi marşrutdan fərqli olaraq, başlanğıc nöqtəsində yerləşən turist, həmin nöqtədən müxtəlif istiqamətlərə səyahət edərək yenidən başlanğıc nöqtəsinə qayıdır. Məsələn, Bakı-Şamaxı-Bakı, Bakı-Gəncə-Bakı, Bakı-Şəki-Bakı, Bakı-Nabran-Bakı.
3. ***Kombinasiyalı marşrut*** - xətti, dairəvi və radial marşrut elementinin ixtiyari kombinasiyasım' özündə birləşdirən marşrut. Məsələn, Bakı-Şəki-Qəbələ-Zaqatala-Qax-Zaqatala-Tiflis

Marşrut üzrə hərəkət zamanı marşrutdaxili adlanan müxtəlif nəqliyyat vasitələrindən istifadə edilə bilər.

Xarici keçid
------------

* TURİZMİN ƏSASLARI

Həmçinin bax
------------

* Turizm

İstinad
-------


1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekologiya və ətraf mühit Bakı 2003
**İshaq Faqradoviç Maroqulov** (*rus.* Исаак Фаградович Марогулов, kürd. Îsahak Maragûlov; 1868, Dvin – 6 sentyabr 1933) — aysor əsilli SSRİ dilşünası. 1928-ci ildə Ərəb Şamilov ilə kürd dili üçün latın əlifbasını hazırlamışdır.

Həyatı
------

İshaq Maroqulov 1868-ci ildə Rusiya imperiyasının Dvin şəhərində anadan olmuşdur. O, əslən aysor idi. Atası Faqrad XIX əsrdə İrandan Qafqaza köçmüşdür. Maroqulov 1888-ci ildə təhsilini başa vurduqdan sonra Naxçıvanın Şahtaxtı kəndində, sonra 1893-cü ildə Qəmərli kəndində müəllim işləmişdir.

1920-ci illərdə SSRİ xalqlarının əlifbalarının romanizasiya prosesi gedirdi. Bu prosesin bir hissəsi olaraq kürd dili üçün də latın qrafikalı əlifba hazırlanmışdır. Maroqulov 1928-ci ildə belə bir əlifbanın ilk layihəsini təqdim etmişdir. Buraya aşağıdakı hərflər daxil idi: **a, b, c, ç, d, e, ə, f, g, h, i, j, k, ʀ, l, ʍ, ɴ, o, ɵ, w, p, n, q, ɥ, s, ц, t, m, u, y, v, x, z, ƶ**. Tezliklə Maroqulov Ərəb Şamilovla birlikdə bu layihəni yekunlaşdırmış və 25 fevral 1929-cu ildə SSRİ kürdlərinin latın qrafikalı əlifbası təsdiq edilmişdir. Bu əlifbada erməni qrafikasına əsaslanan əlifbanın çatışmazlıqları nəzərə alınmış və kürd dilinin fonemik tərkibi tam əks olunmuşdur. Yeni əlifbanın Ermənistan SSR kürdlərinin ləhcəsinə yönəlməsinə baxmayaraq, onun Azərbaycan və Türkmənistan SSR-də də istifadəsi mümkün idi.

İshaq Maraqulov yunan əsilli Yelena Fedorovna Efremidi ilə evlənmişdir. Məlumdur ki, Yuxarı Dvin kəndi yaxınlığında onun üzüm bağları var idi, lakin Oktyabr inqilabından sonra dövlət onları müsadirə etmişdir. Maraqulov 1933-cü ildə repressiya qurbanı olmuşdur. Onun böyük oğlu Konstantin Maraqulov 1901-ci ildə anadan olmuşdur. Şərqşünaslıq fakültəsini bitirmiş, Assuriya və ərəb mədəniyyəti üzrə mütəxəssis olmuşdur. Konstantin bir neçə Avropa dilini öyrənmiş, aysor dili dərsliklərinin müəllifi olmuş, Moskvada nəşr olunan aysor qəzetinin baş redaktoru kimi çalışmışdır. 1938-ci ilin yanvarında Konstantin həbs edilmiş və 9 mayda güllələnmişdir. Digər oğlu Leonid Maraqulov (1903–1964) klinik və psixiatr olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Têmûrê Xelîl. Elfabeya pêşin, romana pêşin û romannivîsê pêşin Arxivləşdirilib 21 dekabr 2016 at the Wayback Machine  (kürd.) 26 Mayıs 2009, Erişim tarihi: 20 Aralık 2022.
2. 1 2  *Litvak, L.M.* "Леонид Исаакович Марогулов". Независимая психиатрическая ассоциация России. 15 yanvar 2008. 2022-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-19.
3. ↑  *И. Марогулов.* Курдский алфавит // Культура и письменность востока (II). Баку. 1928.
4. ↑  Новый курдский алфавит // Культура и письменность востока (IV). Баку. 1929.
5. ↑  *Исаев М. И.* Языковое строительство в СССР (2650 nüs.). М.: Наука. 1979. 154–156.
**Hərbi İnqilab Komitəsi**-1917 il dekabrın 12-də Bakı qarnizonunda və şəhərdə asayişi bərpa etmək adı altında yaradılmış hakimiyyət orqanı.

Yaradılması
-----------

Bakı Şəhərinin müvəqqəti inqilab komitəsi 1917 il dekabrın 12-də yaradılmışdı. Bakı Fəhlə və Əsgər Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin təcili iclasında təşkil edilmişdi. Bakı Soveti yanında yaradılmış Hərbi inqilab komitəsinə "ən geniş səlahiyyət" verilmişdi. Hərbi inqilab komitəsinin hakimiyyəti, bütünlükdə, qarnizon və şəhərə şamil edilmişdi.

Fəaliyyəti
----------

Bakı Soveti İcraiyyə Komitəsinin qərarına əsasən, "qarnizonun rota, polk və s. komitələri özlərini hissələrdə hərbi inqilab komitələri elan edir" və hərbi inqilab komitəsinin "qərar və sərəncamlarını rəhbər tutaraq, yerlərdə ən ciddi surətdə hərtərəfli fəaliyyət" göstərirdilər. Hərbi inqilab komitəsi öz tərkibindən hərbi inqilab məhkəməsi təşkil etmişdi. Komitə əhaliyə müraciətlərində qərarlarının danışıqsız yerinə yetirilməsini tələb edir, sovet hakimiyyətinin düşmənlərinə qarşı amansız mübarizə aparmağa çağırır, lazım gəldikdə silahlı qüvvə də tətbiq ediləcəyini bildirirdi. Bakı şəhərinin müvəqqəti hərbi inqilab komitəsi Bakıda mart soyqırımı zamanı yaradılmış inqilabi müdafiə komitəsi tərkibində işini davam etdirmişdir. Bakı şəhərinin müvəqqəti hərbi inqilab komitəsinin sədri İ.Suxartsev inqilabi müdafiə komitəsinin üzvü idi. 

Bakı şəhərinin müvəqqəti hərbi inqilab komitəsi Azərbaycan xalqına qarşı 1918 il mart soyqırımını həyata keçirən hakimiyyət orqanı olmuşdur .

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti - 90: (1918 – 1920): Biblioqrafiya /Tərtib edəni: Ş.Nağıyeva. İxtisas redaktoru K.Tahirov.- B. 2008.- 256 s.
* Məmmədov X. Azərbaycan milli hərəkatı (1875- 1918). B„ 1996, 174 s.
* Rüstəmbəyli M. Çarpışan qüvvələr. B. 1991, 184 s.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920)". 2019-02-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-25.
2. ↑  Azerbaycan\_Xalq\_Cumhuriyyeti\_Ensiklopediyasi\_I\_cild (1).pdf
Suşi növü
**Pesketarian** (həmçinin, *peskatarian*) — balıq əti və dəniz məhsullarından başqa ət yeməyən insan. Yarı-vegetarian qrupuna aid edilirlər.

Etimologiyası
-------------

Pesketarian termini 1990-cı illərdə meydana gəlmiş və iki sözün birləşməsi ilə (it. pesce — balıq və *ing.* vegetarian) yaranmışdır.

Xüsusiyyətlər
-------------

Bəzi insanlar vegetarianlar kimi etik səbəblərdən pasketarian olurlar. Bir çox alim belə hesab edir ki, balıqlar ağrını hiss etmirlər. Etik cəhətdən yanaşan pesketarianların çoxu bu fikrə əsasən vegetarian olmurlar, lakin balıqların ağrını hiss edib etməməsi mübahisəli məsələ olaraq qalmaqdadır.

Digər bir qrup insanlar isə pesketarianlığı vegetarianlığa keçid mərhələsi kimi qəbul edirlər.

Vegetarianlıq, veqanlıq və pesketarianlıq
-----------------------------------------

Pesketarianlar bəzən *vegetarian* və ya *Pesco-vegetarian* kimi təqdim olunurlar, lakin vegetarianlar özləri onları birmənalı qəbul etmirlər. Çünki vegetarianlıqda ətin hər-hansı bir şəkildə istifadəsinə yol verilmir. Misal olaraq, Vegetarian Cəmiyyəti pesketarianları vegetarian olaraq hesab etmədiklərini elan etmişdilər.

Vegetarinlar və pesketarianlar süd, pendir, yumurta kimi heyvanlardan əldə edilən məhsulları istifadə etməyə tam şəkildə məhdudiyyət qoymurlar. Veqanlar isə ət, ət məhsulları, bal, heyan dərisindən əldə edilən məmulatlar və s. istifadə etməməklə digər iki qrupdan fərqlənirlər.

Tanınmış pesketarianlar
-----------------------

* Bricit Bardo
* Devid Duxovni
* Stiv Cobs
* Kristin Kreuk
* Qriqori Rasputin
* Ben Stiller

İstinadlar
----------

1. ↑  "Semi-Vegetarian - Vegetarianism". 2017-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-01.
2. ↑  "İngilis dilinin Oksford lüğəti". 2016-09-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-01.
3. ↑  "Vegetarian Cəmiyyəti rəsmi saytı". 2015-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-01.

Xarici keçidlər
---------------

* Pesketarianlıq nədir?  (ing.)

| ⛭Xüsusi mətbəx və qida sistemləri |
| --- |
| Mətbəx | 
* Vegetarian
* Molekulyar

 |
| Vegetarian vəyarı vegetarian qidalanma | 
* Veqanlıq
* Makrobiotika
* Pesketarianlıq
* Fleksitarianlıq
* Fruitarianizm

 |
| Digər gidalanma sistemləri | 
* Fastfud / Sloufud
* Ayrı qidalanma
* İdman qidası
* Xam qida
* Soylent

 |
| Pəhriz | 
* Qlütensiz pəhriz
* Atkins
* Qarabaşaq
* Diabet üçün pəhriz terapiyası
* Kreml
* Aralıq dənizi

 |
| Dini qidalanma | 
* Aytal (rastafarizm)
* Taoizmdə qidalanma
* Qadağan olunmuş qida
* Södzin röri (buddizm)
* Halal qidalanma (islam)
* Koşer qidası (iudaizm)

 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Çələbi.
**İsgəndər Çələbi** (v. 19 mart 1535) — Osmanlı imperiyasının baş dəftərdarı. İsgəndər Çələbi XVI əsrdə Sultan Süleyman Qanuninin dövründə baş dəftərdar vəzifəsinə qədər yüksəlmiş dövlət məmurudur. İsgəndər Çələbini digər dövlət məmurlarından fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri, onun dövrünün şairlərini müdafiə etməsi olmuşdur. Başda Xəyali olmaqla bir çox şairin maddi ehtiyaclarını ödəmiş və onları mümkün təhlükələrdən xilas etmişdir. İsgəndər Çələbi 1535-ci ildə Parqalı İbrahim Paşanın göstərişi ilə edam olunmuşdur. Çələbinin edam olunmasınını səbəbi kimi, Parqalı İbrahim Paşa ilə aralarında olan mənfi münasibət göstərilir. Sultan Süleyman Qanuninin güvəndiyi İsgəndər Çələbinin onun xəbəri olmadan Parqalı İbrahim Paşa tərfindən edam olunması, Qanunini bərk qəzəbləndirmiş və bir növ bununla Parqalı İbrahim Paşa öz edamının daha da yaxınlaşdırmışdır.

Həyatı
------

Tarixi mənbələrdə verilən məlumatlara əsasən İsgəndər Çələbi, Xain Əhməd Paşa tərəfindən Osmanlı kübar cəmiyyətinə gətirilmişdir. Dəftərdar vəzifəsinə əvvəlcə, usta köməkçisi kimi başlamış, zamanla Osmanlı imperiysında baş dəftardar vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir. Sultan Süleyman Qanuni ən güvəndiyi xidmətçilərini müxtəlif vəzifələrə təyin etmişdir. Belə ki, Parqalı İbrahim Paşa sərəsgər, İsgəndər Çələbi isə hərb işlər üzrə baş müvvəkil təyin olunmuşdur. İsgəndər Çələbi Osmanlı dövlətində mühüm vəzifələr tutmasından sonra var-dövləti daha da artmışdır. Çələbi dövlət vəzifələrini daşımazdan əvvəl belə varlı biri hesab olunurdu. Onun ailəsi tacir ailəsi idi və Çələbi gənclik dövründə belə heç zaman maddi ehtiyac icərisində olmamışdır. 

Parqalı İbrahim Paşa və İsgəndər Çələbi arasında əvvəlcə yaxşı dostluq münasibətləri olmuşdur. İraqeyn səfəri zamanı isə tərəflər arasında olan dostluq münasibəti, düşmənclik ilə əvəz olundu. Ordunun imperiyanın şərq hissəsinə yerləşdirilməsi zamanı baş verən bir sıra problemlərin səbəbi kimi İsgəndər Paşa göstərildi. Bəzi mənbələrdə Parqalı İbrahim Paşanın İsgəndər Çələbini Sultan Süleyman Qanuninin gözündən salmaq üçün Çələbinin əsgərləri tərəfindən daşınan Osmanlı xəzinəsini oğurlanması barədə əmr verdiyi bildirilir. İşində ciddi pozuntuların baş verməsi səbəbi ilə İsgəndər Çələbi 24 oktyabr, 1534-cü ildə vəzifəsindən azad edilmişdir. Vəzifəsindən kənarlaşdırıldan 4 ay 20 gün sonra isə Bağdad şəhərinin mərkəzi meydanında asılaraq edam edilmişdir.

| ⛭Parqalı İbrahim Paşa |
| --- |
| Sultan Süleyman Qanuni  • Xədicə Sultan  • İsgəndər Çələbi  • Figani  • Matrakçı Nasuh  |
**Şeyx Dursun türbəsi** — Azərbaycanın Ağsu ərazisində yerləşən türbə.

Şeyx Dursun türbəsi Ağsu şəhərindən 1 kilometr aralıda yerləşir. Bu ağ daşdan tikilmiş səkkiztərəfli piramida şəklində olan abidə gözəl sənətkarlıq nümunəsidir. Türbənin hər tərəfınin eni 1,6 metr, hündürlüyü 3 metrdir. Türbənin üstü tikintinin gövdəsinə uyğun olaraq səkkiztərəfli prizma şəklindədir. Abidə sadə üslubda, lakin çox böyük sənətkarlıqla inşa edilmişdir. Qapısı üç bütöv yonulmuş daşdan ibarətdir: iki yan portal və qapının üst hissəsi, ümumiyyətlə, türbə ağ daşdan tikilmişdir. Türbənin üzərindəki ikisətirlik gözəl xətlə bütöv bir daş lövhə üzərində həkk olunmuş kitabədən göründüyü kimi türbədə 1399-cu ilin yayında vəfat etmiş Əhməd Padarın oğlu Şeyx Dursun dəfn edilmişdir. Şamaxının Kalaxana kəndindəki məşhur «Yeddi günbəz»lərdə dəfn olunmuş şəxslər onun 32 nəslindəndir. Rus şərqşünası, akademik B.Domun fondunda Şamaxı şeyxləri haqqındakı arayışda deyilir ki, «Şeyx Dursunun nəsli Şirvan əhlindəndir. Xançobanı mahalından. Padar tayfasındandır. Şeyx Dursun ibn Əhməd Padar şərəfli bir adam olub ki, qoşun hissəsindən Kalaxana qəryəsinin qərbində vaqe olan məşhur yeddi günbəzlər bu Şeyx Dursunun övladlarındandır».

Sils xətli iki sətirlik yazını tarix elmləri doktoru, professor Məşədixanım Nemət belə oxuyub: 
"Bu xoş rayihəli müqəddəs (ziyarətgah) və işıqlı məqbərə övliyaların görkəmlisi Şeyx Dursun ibn Əhməd Padarındır. Onun vəfatı haram zilhiccə ayı, səkkiz yüz birinci ildə (VIII-IX 1399) baş vermişdir".

Yazının bir hissəsi pozulduğu üçün oxunmur.

Bərpası
-------

2018-ci ildə italiyalı mütəxəssislər tərəfindən bərpası aparılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Şeyx Dursun məqbərəsi[*ölü keçid*]
2. ↑  "Ağsudakı Şeyx Dursun türbəsi özündə bir çox sirləri gizlədir". 2017-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-11.
3. ↑  *ARB Aran.* "Şeyx Dursun Türbəsi bərpa olunur" (az.). Youtube.com. 25.07.2018. İstifadə tarixi: 2018-07-25.
4. ↑  *ARB Aran.* "Tarixi abidə bərpa olundu" (az.). Youtube.com. 13.11.2018. İstifadə tarixi: 2018-11-13.

Həmçinin bax
------------

* Padarlar

Xarici keçidlər
---------------
**Əminə Buğra** (çin. ənən. 愛美娜 1920) — Çində uyğur siyasətçi. 1948-ci ildə Çin Respublikasının parlamenti "Qanunverici Yuan"a seçilən ilk qadınlardan olmuşdur. O qanunverici orqana Sincan əyalətindən seçilmişdir.

Həyatı
------

Milli Universitetin Qadın Nümayəndələri Əminə Buğra, Qiao Jiafu, Hadvan, Vu Jingbin
Parlamentə seçilən nümayəndələrin Tayvan adasına gedərkən
Əminə Buğra uyğur siyasi lideri Məhəmməd Əmin Buğranın həyat yoldaşı idi. O, Sincan Qadınlar Birliyinin sədr müavini və Çin Respublikası Konstitusiyasını hazırlayan Konstitusiya Milli Məclisinin üzvü olmuşdur.

1948-ci ildə Sincandan Çin Respublikasının parlamenti Qanunverici Yuana seçilmişdir. Əminə Buğra Çin tarixində parlamentə seçilən ilk qadınlardan idi. O, seçildikdən sonra qanunverici orqanda Siyasi və Yerli Özünü İdarəetmə Komitəsində, Xarici İşlər Komitəsində və Sərhəd Komitəsində təmsil olunmuşdur.

1955-ci il oktyabrın 20-də Qanunverici Yuandan istefa vermişdir.
Əmi
nə Buğranın istefa məsələsinə gəlincə bu həyat yoldaşı ilə bağlı olmuşdur. Belə ki, Məhəmməd Əmin Buğra 1955-ci ildə Türkiyəyə köç etdiyindən rəsmən bu ölkənin pasportunu almışdır. Çin Respublikası qanunlarına görə həyat yoldaşı başqa ölkənin vətəndaşı olduğundan Əminə Buğra istefa vermək məcburiyyətində qalmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  新疆的國大代表羣 《國民大會特輯》 p232
2. ↑  (45)台統(一)字第1643號(45.02.17),*Presidential Official Gazette*, number 681
3. ↑  新疆省立法委員愛美娜函請辭去立法委員職務，依法註銷名籍案備案」，(45)台統(一)字第1643號(45.02.17)，《總統府公報》第681號
4. ↑  關於愛美娜請辭立法委員職務一案……據我國駐土耳其大使館代電，為立委愛美娜面告，其夫穆罕默德伊敏已正式加入土國國籍，依照土國國籍法，丈夫歸化後，其妻亦同時取得土耳其國籍，惟本人一向效忠政府，且係現任立委，不願因丈夫之轉入圾，而致喪失中國國籍，曾先向土內政部表示異議，不得要領，刻伊敏入土籍手續完成，原持中國護照，已交土國政府收存，本人雖依法隨同歸化，迄尚未奉核發入籍證件，惟本人護照亦已由伊敏送交土政府，伊敏為留土謀生便利改入土籍，本人雖反對亦無可如何，擬即呈辭立委職務等語……夫妻間為此事時有爭辯……平日對其夫伊敏與艾沙輩主持之新省獨立運動，深致不滿，並用各種方式密向本館報告」，「中國國民黨第七屆中央委員會常務委員會會議紀錄」。《陳誠副總統文物》008000001206A
**Şeyx Kərim Qazıyev** (1868, Zaviyə məhəlləsi[d] – 1937) — Naxçıvan qəzasının qazısı. Zəhra Qazıyevanın atası.

Həyatı
------

XIX yüzilliyin sonlarından XX yüzilliyin 37-ci illərinədək Naxçıvanın çox hörmətli və bilikli şəxsiyyətlərindən biri Şeyx Kərim Molla Tağı oğlu Axundzadə 1868-ci ildə Naxçıvan şəhərinin qədim Zaviyyə məhəlləsində anadan olmuşdur.

Sonralar Şeyx Kərim vilayət qazısı seçildi. O, ərəb, alman və fars dillərini olduqca mükəmməl bilirdi. Naxçıvanda yaşayan qardaşı nəvələrinin dediyinə görə, 7 dildə sərbəst danışmağı və yazmağı bacarırdı. 1916-cı ilə aid bir sənəddə Şeyx Kərimin Naxçıvan qəzasının qazısı olması haqqında məlumat vardır.

Aparılan axtarışlar göstərdi M, Şeyx Kərim 1918-ci ildə Naxçıvanın ermənilərdən müdafiə olunmasında düşündüyümüzdən də artıq dərəcədə fəallıq göstərib. Arxiv sənədlərində onun Araz-Türk Cümhuriyyətində və sonralar yaradılan Milli Şurada Naxçıvanın ədliyyə məhkəməsinə rəhbərlik etməsi haqda məlumat var. Naxçıvanda yaşayan ruslar, malakanlar və digər xristian azlıqlar da Şeyx Kərimə çox ehtiram edirmişlər. Çünki Şeyxin özü Naxçıvanı ürəkdən sevən hər bir xalqın nümayəndəsinə qarşı olduqca səmimi idi. Onu da deyək ki, Şeyx Kərim 1918-1920-ci illərdən sonra Qazıyev soyadını daşımışdır. Bu Qazıyevlər İrəvan Qazıyevləri deyil.

Şeyx Kərimə saxta ittihamnaməni 1937-ci il sentyabrın 2-də hazırladılar. Bəlkə də elə Naxçıvanda sovet hökuməti qurulanda hazırlamışdılar.

Enkavedinin 11 sentyabr 1937-ci ildə Şeyx Kərimin 2810 nömrəli istintaq işi üzrə keçirilən iclas əlüstü oldu. Həmin iclasın protokolunun sonuncu hissəsində onun guya casusluq etdiyi bildirilir. Hətta, onun silahlı üsyanı hazırlayanlardan biri oiduğunu da işinə əlavə etmişlər.

Buradakı izahatdan məlum oiur ki, Şeyx Kərim Naxçıvan həbs xanasında saxlanırmış. Və üçlüyün son qərarı qətidir: "Qazıyev Şeyx Kərim Molla Tağı oğlu, 67 yaş. Əmlakı müsadirə olunmaqla güllələmək". Şeyx Kərimin faciəli ölümündən sonra onun ailəsini Qazaxıstanın Taldı-Kurqan vilayətinə sürgün edirlər. Şeyx Kərimin həyat yoldaşı Səkinə (Dilbər) xanım, oğulları Bağır və Tələt, qızları Bətulə, Zəhra, Rübabə susuz səhralara aparıldılar.

Ailəsi
------

Səkinə (Dilbər) xanımla evlənmiş, oğulları Bağır və Tələt, qızları Bətulə, Zəhra Qazıyeva, Rübabə adlı qızları olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-28.