recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Həbibulla xan** — İranın Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində konsulu.

Baş verən hadisələr
-------------------

1918-ci ilin iyulunda, Qafqaz İslam Ordusunun hərbi uğurları şəraitində ölkənin türk-müsəlman əhalisinin nifrətini qazanmış S.Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Xalq Komissarları Soveti istefa verməyə məcbur oldu. Hakimiyyətə keçən daşnak və eser-menşeviklərdən ibarət "Sentrokaspi diktaturası" ingilislərdən gözlənilən köməyi ala bilmədi. Qafqaz İslam Ordusuna müqavimət göstərə bilməyən "Sentrokaspi diktaturası" əlverişli təslim şərtlərinə nail olmaq üçün bu zaman İranın Bakıdakı konsulu olan Həbibulla xanı vasitəçi seçdi. Sentyabrın 1-də İran konsulu Bakını müdafiə edən Qərb cəbhəsinin komandanı ilə birlikdə Beşinci Qafqaz firqəsinin qərargahına getdi. Bakının təslim şərtlərinin müzakirəsi zamanı "Sentrokaspi" hökumətinin, İran, ABŞ, İsveç və Danimarka konsullarının və bir ingilis zabitinin də iştirak etdiyi beynəlxalq heyətin yaradılması təklifi irəli sürüldü. Türk qayməqamı Rüşdi bəy Bakıya gələrək, buradan sülh heyəti ilə geri qayıtdı. Bakıdan gələn heyətlə şəhərin qeyd-şərtsiz təslim edilməsi, dövlət əmlakının təhvil verilməsi, türk, Avstriya və alman əsirlərinin azad olunması şərtilə saziş bağlandı. Bağlanmış saziş və Qafqaz İslam Ordusunun sürətli hücumu erməni birliklərini tələm-tələsik gəmilərə dolub şəhəri tərk etməyə məcbur etdi. Təslim aktı nəticəsində tərəflər arasında küçə döyüşlərinin baş verməməsi Bakını genişmiqyaslı dağıntılardan xilas etdi.

Ədəbiyyat
---------

* Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində (1918-1920-ci illər), B. 1993
* Yüceer Nəsir, Birinci dünya müharibəsində osmanlı ordusunun Azərbaycan və Dağıstan əməliyyatı, B. 1999

İstinadlar
----------



1. 1 2  Həbibulla xan // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 449. ISBN 9952-417-14-2.
**Anarxo-primitivizm** — sivilizasiyanın mənşəyi və nailiyyətlərinin anarxist tənqididir. Primitivistlər iddia edirlər ki, ovçuluq və yığıcılıqdan əkinçiliyə keçid məcburiyyət, sosial yadlaşma və sosial təbəqələşmə ilə nəticələndi. Onlar deindustrializasiya, əmək bölgüsü və genişmiqyaslı texnologiyaların ləğv edilməsi yolu ilə sivilizasiyanın rədd edilməsinin tərəfdarıdırlar.

Anarxo-primitivizmlə yanaşı, primitivizmin bir çox başqa istiqamətləri də var. Teodor Kaçinski kimi bəzi primitivistlər problemin kökünü Sənaye inqilabında görürlər. Digərləri tövhid, yazı, metal alətlərdən istifadənin başlanğıcı kimi sivilizasiyanın müxtəlif qədim nailiyyətlərində görürlər.

Konsepsiyalar
-------------

Anarxo-primitivizmin bayrağı
Primitivistlər kənd təsərrüfatının gəlişindən əvvəl insanların sosial, siyasi və iqtisadi bərabərliyin mövcud olduğu kiçik, köçəri kollektivlərdə yaşadıqlarını iddia edirlər. Onların fikrincə, bu kollektivlərdə iyerarxiya yox idi. Primitivistlər hesab edirlər ki, kənd təsərrüfatı bəşəriyyətin əmək bölgüsü və iyerarxiya əsasında yaranan texnoloji proseslərə və mücərrəd güc strukturlarına əbədi bağlı olmasına səbəb oldu. Bəzi alimlər indi qədim insanın nisbi sülh və firavanlıq içində yaşadığına inanırlar. Məsələn, erkən əkinçilik mütəxəssisi Frank Kol və mesoamerikan sivilizasiyasının mütəxəssisi Kent Flanneri, yer üzündə heç kimin ilk növbədə oyun, söhbət və istirahətə sərf edən ovçu və toplayıcı qədər boş vaxtının olmadığına inanırdılar.

Sivilizasiya
------------

Primitivistlər məntiqi, ictimai qurumları, hakimiyyət orqanlarını, vəhşi heyvanların nəzarətini və əhliləşdirilməsini sivilizasiya hesab edirlər. Sivilizasiya onlar tərəfindən məhv edilməli olan əsas problem və zülmün kökü kimi qəbul edilir. Primitivistlər sivilizasiyanın yüksəlişini son 10 min ildə təbiətlə dərin bir əlaqədə mövcudluqdan ondan təcrid olunmuş və qalıqları başqa bir təbiət tərəfindən idarə olunan bir vəziyyətə keçid kimi təsvir edirlər. Onlar iddia edirlər ki, sivilizasiyadan əvvəl: boş vaxt bol idi; gender bərabərliyi və muxtariyyət var idi; təbiətə baxış onun məhv edilməsini istisna edirdi; mütəşəkkil zorakılıq yox idi; vasitəçi və rəsmi strukturlar yox idi; insanlar sağlam və güclü idilər. Primitivistlər iddia edirlər ki: müharibələrin; qadınların tabe mövqeyinin; əhali artmasının; işin monotonlaşmasının; mülkiyyət anlayışının yaranmasının ; iyerarxiyaların yaranmasının; demək olar ki, bütün məlum xəstəliklərin səbəbi sivilizasiyadır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 13328346k |
**Yevgeniya Şimkunayte** (lit. Eugenija Šimkūnaitė; 11 mart 1920, Novorossiysk – 27 yanvar 1996, Vilnüs) — Litva və Sovet əczaçısı və etnoqrafı, dərman bitkilərinin bilicisi. Təbiət elmləri doktoru.

Bioqrafiyası
------------

### Erkən illər

Yevgeniya Şimkunayte 11 fevral 1920-ci ildə Novorossiyskdə anadan olmuşdur. Atası Frans Şimkunayte Litvanın İndubakia kəndində bir əczaçı ailəsində anadan olub, anası Olqa Lebedeva isə Novorossiyskdən olan bir tibb bacısı idi. 1922-ci ildə ailə Litvaya qayıdır və Yevgeniyanın atası Tauraqnai qəsəbəsində öz aptekini açır.

### Karyera

İbtidai məktəbdən sonra Yevgeniya 1937-ci ildə məzun olduğu Utena Gimnaziyasına daxil olur və həmin ildə bir eczacı peşəsini aldığı Böyük Vitovt Universitetinə daxil olur. 1941-ci ildən Kaunas və Tauraqnaidə əczaçı, 1942-1947-ci illərdə isə Vilnüs Universitetində dərman bitkiləri bağçasında işləmişdir. 1951-ci ildə Ümumrusiya Tibbi və Aromatik Bitkilər Tədqiqat İnstitutunda dərman bitkiləri xammalı hazırlıqlarının yoxlanılması ilə məşğul olduğu Qazaxıstana gedir. Litvaya qayıdaraq bir neçə il Litva Elmlər Akademiyasının Biologiya İnstitutunda çalışır və daha sonra əsas əczaçılıq şöbəsinə köçür və burada pensiyaya çıxana qədər dərman bitkiləri şöbəsində çalışır. 

### Ölüm

Yevgeniya Şimkunayte 27 yanvar 1996-cı ildə Vilnüsdə dünyasını dəyişir. Şimkunayte Tauraqnaidə valideynlərinin yanında dəfn edilir.

### Elmi fəaliyyət

Yevgeniya Şimkunaytenin elmi fəaliyyəti dərman bitkiləri ilə əlaqəli olmuşdur. Universitetdə oxuduğu illərdə onlar haqqında mümkün qədər çox şey öyrənmək üçün hər fürsətdən istifadə edir. 
Yevgeniya Şimkunayte botanika ilə yanaşı, bir sıra kitablarını həsr etdiyi yerli folklor, adət və bayramlarla da maraqlanırdı. Arxeoloqlarla əlaqələrini də davam etdirir, qazıntılar zamanı tapılan bitki qalıqlarını müəyyənləşdirmələrinə kömək edir və əldə edilən məlumatlardan Litvada yayılma yollarını öyrənir.

1993-cü ildə Litva Elmi Şurası Yevgeniya Şimkunayteyə elmlər doktoru dərəcəsi verir.

Xatirəsi
--------

1997-ci ildə məqsədi gənc əczacılara, xüsusən də dərman bitkiləri və bitkilərinin öyrənilməsində kömək etmək olan Yevgeniya Şimkunayte Vəqfi qurulur. 1998-ci ildə Tauraqnai orta məktəb Şimkunaytenin adını alır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Eugenija Šimkūnaitė // .
2. ↑  "Eugenija Šimkūnaitė (1920-1996)" (litva). Lietuvos archeologijos draugija. İstifadə tarixi: 2019-05-22.
3. ↑  "Habil.Dr. E. Šimkūnaitės. Gyvenimas ir veikla" (litva). Eugenijos Šimkūnaitės labdaros ir paramos fondas. 2019-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-22.
**İmam Hauka** (çeç. Имам Хӏовк) və ya **Avko Unqayev** (*rus.* Авко Унгаев; 1775, Germençuk[d]) — hərbi və dini xadim, Çeçenistan imamı. O, 1825-ci il üsyanının əsas simalarından biri olmuşdur.

Həyatı
------

Çartoy taypından olan çeçen idi. Beybulat Taymiyevin dəstəyi ilə 1824-cü ildə özünü Çeçenistanın imamı elan etmiş və 1825-ci ildə çeçenlərin böyük üsyanında iştirak etmişdir.

Hauka mübarizəyə fəal şəkildə qoşulmuşdu. Beybulatın dəstəyi ilə çeçenlərin müdafiə mövqelərini, o cümlədən 1735-ci ildə yenidən qazılmış Xanqala dərəsindəki xəndəyi yeniləmişdir. Buna baxmayaraq, tezliklə çar qoşunlarının cəza ekspedisiyası zamanı İmam Hauka əsir düşmüş və Qroznaya qalasına gedən yolda zəhərlənmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Сборник свѣдѣній о Кавказских горцах — Том 6 — Страница 61
2. ↑  "Д. Фурман: Чечня и Россия: общества и государства — С. 51". 2017-10-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-11.
3. ↑  "Чеченцы в Русско-Кавказской войне — стр 51". 2017-02-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-08.
**Qələbə abidəsi** (*türk.* Zafer Anıtı, həmçinin *Ulus Atatürk Anıtı* olaraq tanınır) — Türkiyənin Ankara şəhərində Mustafa Kamal Atatürkün monumental atlı heykəli. Abidə 24 noyabr 1927-ci ildə açılmışdır. Ulus meydanında, Qurtuluş müharibəsinin qəhrəmanları şərəfinə Yenigün qəzeti rəhbərliyində türk xaqlının vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. Abidə Türkiyədə reallaşdırdığı monumental heykəlləri ilə tanınan avstriyalı heykəltaraş, rəssam, xalkoqraf və illüstrator Heinriç Krippel tərəfindən hazırlanmışdır.

Yerləşməsi
----------

Abidə Ulus meydanında yerləşir. Bu meydan 1950-ci illərə qədər Ankaranın mərkəzi meydanı sayılırdı. Atatürk bulvarından şərqdə yerləşir.

Tarixi
------

Türk hökumətinin elan elədiyi beynəlxalq yarışmada birinci olan avstriyalı heykəltaraş Heinriç Krippelə 1925-ci ildə sifariş edilən heykəl. Heykəltəraşın Türkiyədə sifariş edilən ən əhatəli işidir. Atatürk Krippeli Çankaya Köşkündə qonaq etmiş və heykəltaraşa abidənin dizaynı ilə bağlı təkliflər etmişdir. Vyanada hazırlanan abidə 24 noyabr 1927-ci ildə Ulus meydanında qoyulur. Abidənin açılışını Türkiyə Böyük Millət Məsclisinin sədri Kazım Qarabəkir paşa edir. Açılış mərasimində TBMM Baş katibi Kazım Özalp, Baş nazir İsmət İnönü, sadə vətəndaşlar və əsgərlər iştirak etmişdir. Açılış zamanı Memorial Komitəsinin sədri Yunus Nadi Abalıoğlu nitqlə çıxış etmiş, Mehmet Əmin Yurdaqul isə "Zəfər" şeirini oxumuşdur. Meydanın genişləndirmə işləri ilə əladədar olaraq abidənin ilk yer dəyişdirilmiş və indiki yerə köçürülmüşdür. Yenigün olaraq bilinən abidə Anıtqəbirin inşasına qədər Ankaranın dövlət mərasimlərinin keçirildiyi yer olmuşdur. Abidədə 2002-ci ildə bərpa işləri aparılmışdır.

Təsviri
-------

Abidə bir bürünc heykəllər qrupudur. Atlı heykəlin yanında üç başqa heykəllərdə vardır: iki əsgər və bir qadın. Atatürk hərbi formada təsvir edilmişdir. Onun üzərində olduğu at "Sakarya" adlı bir döyüş atıdır. Əsgərlərdən biri digərini döyüşə çağırımış kimi təsvir edilir. Digər əsgər isə müşahidə aparır. Bir qadın isə mərmi daşıyırmış kimi təsvir edilmişdir. Bu türk qadınının Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindəki rolunu göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ankaranın xəritəsi". 2020-01-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-19.
2. ↑  Ministry of Culture page Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine. (türk.)
**Teymur Aslan oğlu Rüstəmov** (1960, Bakı) — Azərbaycan heykəltaraşı, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü (1991).

Həyatı
------

1960-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1975-1976-cı illərdə Ə. Əzimazadə adına Rəssamlıq məktəbidə və 1980-1986-cı illərdə Gürcüstan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında, 1988-1991-ci illərdə SSRİ Dövlət Rəssamlıq Akademaiyasında təhsil almışdır. 1991-ci ildən etibarən isə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. 2001-ci ildə "Qaradağ Sement" şirkətinin heykəltaraşlıq müsabiqəsində Həvəsləndirici mükafata layiq görülüb. 2003-cü ildə Azərbaycan rəssamlarının sərgisində iştirak edib. 2005-ci ildə "Kişi və qadın" müasir incəsənət sərgisinin iştirakçısıolub. 2006-cı ildə "Rüstəmovlar İncəsənət Evi" qalereyasının açılışı olub. İntellektualıq və fikir konkretliyi, kompozisiya aydınlığı onun bədii üslubunun əsas komponentləridir. Onun abstrakt kompozisiyaları gözəldir və dərin metnaltı məzmuna malikdir. Heykəltəraşın fiqurativ və abstrakt əsərləri harmonikliyi ilə seçilir. Muzeydə nümayiş etdirilən "Günəşvari kompozisiya "əsəri qaynaq üsulu ilə yaratdığı ilk işlərindəndir. Hər bir insanın müəyyən bir sirri olur.Bu əsəri ilə müəllif özünün daxili sirlərini əks etdirib. Teymur Rüstəmov "Yeni Aristokrat" adlanan digər əsərində isə Aristokratın həyata keçirmək istədiyi fikirlərinin sanki quş kimi qəfəsdə qalmasını göstərməyə çalışıb. Daxilən monarxist düşüncə sahibi olan və həyatda hər bir şeyin tarazlıqda verilməsini sevən heykəltaraş əsərlərində bunları əks etdirməyə nail olub.

Eskpozisiyada rəssamın "Mən inanıram kompozisiyası", "Yeni Aristokrat" (bürünc), "Günəşvari kompozisiya" (bürünc, qranit) əsərləri nümayiş olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əsrlərin qovuşağında: Teymur Rüstəmov". 2013-12-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-28.
**Anton Çexovun büstü** — Anton Pavloviç Çexovun şərəfinə ucaldılmış büst. Abidə 1935-ci ildə Vera Qeorqiyevna Morozova tərəfindən hazırlanmışdır. Bu abidə Anton Çexovun şərəfinə SSRİ ərazisində ucaldılmış ilk abidədir.

Büst
----

Büst gipsdən hazırlanmışdır. Onun hündürlüyü 104 sm-dir. Büstün altlığı suvaqla üzlənmiş kərpiçdən ibarətdir və hündürlüyü 104 sm-dir.

Tarixi
------

Büst üzərində işləyən Vera Qeorqievna Morozova əri ilə birlikdə 1931-ci ildə Taqanroqa gəlmişdir. Əri Aleksadr Platonoviç Morrioson yerli Taqanroqskaya pravda qəzetində redaktor təyin edilmişdir. Morozova heykəltaraş olsada bu sahə ilə bağlı heç bir təhsil almamışdır.

Aleksandr Morrioson Taqanroqda Anton Çexovun yubileyi ilə bağlı bir çox tədbirlərə rəhbərlik etmişdir. Anton Çexovun 75 illiyinin qeyd edilməsi məqsədilə Morrioson Moskvaya getməli olmuşdur.

Büst üzərində işlər iki il davam etmişdir (1933–1935). Büst gildən hazırlanmışdı. Gildən istifadə edilərək gipsdən tökülmüşdür. A. P. Çexovun büstü onun yübleyinə tam hazır olmuşdur.

Açılışı
-------

Abidənin açılışı 1935-ci ildə, A. P. Çexovun 75 illik yubleyi şərəfinə ucaldılmışdır. Abidənin açılışında Mariya Pavlovna Çexova, Olqa Çexov, Aleksandr Leonidoviç Vişnevski, Alla Konstantinovna Torosovna, Valentin Petroviç Kataev və b. iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Киричек М. С.* Музей под открытым небом. — Таганрог: ИП Стадников, 2010. — С. 47. — ISBN 978-5-9901455-3-5.
2. ↑  *Морозова Н.А.* Мое пристрастие к Диккенсу. Семейная хроника ХХ век. — М.: Новый хронограф, 2011. — С. 19. — ISBN 978-5-94881-170-3.
3. ↑  *Морозова Н.А.* Мое пристрастие к Диккенсу. Семейная хроника ХХ век. — М.: Новый хронограф, 2011. — С. 109. — ISBN 978-5-94881-170-3.
4. ↑  *Морозова Н.А.* Мое пристрастие к Диккенсу. Семейная хроника ХХ век. — М.: Новый хронограф, 2011. — С. 110. — ISBN 978-5-94881-170-3.
**Atelye** (*fr.* Atelier; fransız: [atəlje]) — təsviri və ya dekorativ incəsənət sahəsində peşəkar rəssamın və ya memarın şəxsi emalatxanası. Burada əsas usta və bir sıra köməkçilər, tələbələr və şagirdlər ustanın adı və ya nəzarəti altında buraxılan təsviri incəsənət əsərlərini birlikdə işləyə bilərlər. İncəsənətdə atelye ustad rəssamdan, adətən peşəkar rəssam, heykəltaraş və ya memardan ibarətdir və burada az sayda tələbə ilə birlikdə onlara vizual və ya təsviri sənət öyrədilir. Atelye həmçinin, moda dizaynerinin, saç stilistinin və ya ümumiyyətlə rəssamın iş və təhsil sahəsi ola bilər. Atelye məktəbləri dünyanın hər yerində, xüsusən Şimali Amerika və Qərbi Avropada fəaliyyət göstərir.

Etimologiya
-----------

"Atelye" sözü fransızca "*atelier*" sözündən götürülmüşdür ki, onun mənşəyi nəticədə latınca "*assula*" sözündən gəlir, bu da "ağac qırıqları" deməkdir. XX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycandilli mənbələrdə **nigarxana** (نیگارخانا) adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Janson, H. W.; Janson, Anthony F.* History of Art (5th). London: Thames & Hudson. 1995. səh. 629. ISBN 0500237018.
2. ↑  "atelier", in Trésor de la langue française informatisé [Digitized Treasury of the French Language], 2012.
3. ↑  Султан-Меджид Ганиев, Русско-татарский словарь, Баку, 1909
**Azadlıq abidəsi** (*latış.* Brīvības piemineklis‎) — Latiyanın paytaxtı olan Riqa şəhərində Latviya Müstəqillik Müharibəsində (1918-1920) həlak olan əsgərlərin şərəfinə tikilən memorial. Latviyanın azadlıq, müstəqillik və suverenliyin rəmzi sayılır.

Tikilməsi
---------

Latviya Azadlıq Müharibəsinin döyüş zamanı ölən əsgərlərin hatirəsinə memorial tikməyə fikir ilk dəfə erkən 1920-ci illərdə ortayaş çıxmış. 1922-ci ilin iyulun 27-də, Latviyanın Baş Naziri, Ziqfrids Anna Meierovitss "memorial sütunun" dizayn müsabiqəsi üçün qaydaları təsis etməyə əmr verib. Fəqət, nəticədə qalib gələn layihə, ona 57 naqqaş etiraz etdiyinə görə, imtina olunub. 1923-cü ilin oktyabr ayında yeni müsabiqə elan olunub və orada ilk dəfə *Azadlıq abidəsi* ifadəsi işlənilirdi. Müsabiqədə iki layihə qalib gəlmiş və beləliklə, yenisi 1925-ci ilin mart ayında keçirilməli idi. Lakin, jüri ilə anlaşılmazlığına görə, onun nəticəsi olmayıb.

Son müsabiqə 1929-cu ilin oktyabrında elan olunmuş. Qalibi keçmiş müsabiqələrində də uğurlu olan heykəltaraş, Karlis Zalenin *Ulduz kimi parılda!* (*latış.* "Mirdzi kā zvaigzne!"‎) layihəsi idi. Müəllifin və nəzarətçi memarın, Ernests Ştalberqsın kiçik dəyişmələrindən sonra, 1931-ci ilin noyabrın 18-də tikiliş başlayıb.

Yerləşməsi
----------

Abidə şəhərin mərkəzində olan, Əski Riqanın yanındaki Azadlıq bulvarında (*latış.* Brīvības bulvāris‎) yerləşir.

Ziyan və bərpa işləri
---------------------

Abidəni şaxtalı, yağışlı iqlim və bundan əlavə, hava çirklənməsi təhlükə altına qoyur. Ona baxmıyaraq ki, 1990-ci illərdə abidəətrafı piyadaların üçün ayırılıb, onun ətrafında hələ də yol hərəkəti olan üç küçə var.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3   (latış.) "Latvijas Enciklopēdija" (I sējums) Rīga 2002 SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" ISBN 9984-9482-1-8
2. ↑  Statue of Liberty, retrieved: 2007-02-07
3. ↑  Environmental Influences on Cultural Heritage of Latvia Arxivləşdirilib 2006-10-17 at the Wayback Machine by G. Mezinskis, L. Krage & M. Dzenis, Faculty of Materials Science and Applied Chemistry, Riga Technical University
**Ben Envonvu** (tam adı: *Odiniqve Benedikt Çukvukadibiyya Bonaventura Envonvu*, *ing.* Odinigwe Benedict Chukwukadibia Enwonwu; 14 iyul 1921 – 5 fevral 1994) — Nigeriya rəssamı və heykəltaraşı.

Zəngin və hörmətli bir ailənin içində Nigeriya şərqində doğulmuşdur (o dövrdə, bütün ölkə İngilis mülkiyyəti olduğu üçün), milli mənsubiyyəti İqbo idi. Atası Royal Niger şirkətində bir texnik olaraq çalışarkən, eyni zamanda yerli liderlər şurasının üzvü və istedadlı heykəltaraş və taxta avtomobili olan nüfuzuna malik olan anası, gözəl bir parça tacir ailəsindən idi. 1934-1937-ci illərdə İbadan və Umuaxiya şəhərlərində kolleclərdə sənət öyrənmişdir. Onun əsərlərinin ilk sərgisi 1937-ci ildə Londonda baş vermişdir. 1940-1943-cü illərdə Nigeriya məktəblərində tədris etmişdir. 1944-cü ildə İngiltərədə Qoldsmit Kollecində bir neçə ay oxudu və 1944-cü ildən 1946-a qədər Oksford Kollecində təhsil aldı. 1946-cı ildən
1948-ci ilədək orada Slayd İncəsənət Məktəbində və Asmoleans Kollecində təhsil almışdır. 1948-ci ildə heykəltaraşlıq ilə sənət sahəsində diplom aldı, bir il sonra - London
Universitetinin Kollecindən sosial antropologiya üzrə sənətkarlıq dərəcəsi aldi. 1969-cu ildə doktorluq dərəcəsi almışdır. 1950-ci illərdə o, əsasən azad bir sənətkar idi sonra Nigeriyaya qayıtdı və tez-tez yurd xaricinə səfər etdi, bir müddət Umuahiyedeki kollecdə professor idi.
1966-1968-ci illərdə Laqos Universitetində müəllim, 1968-1971-ci illərdə Nigeriya Mədəniyyət Nazirliyində çalışmış, 1971-ci ildən 1975-ci ilə qədər Ifa Universitetində professor
olmuşdur. Envonvunnn yaradıcılığının əksəriyyəti Avropa sənətinin ənənələrini və xalq yaradıcılığının İqbo üsullarını birləşdirən həm də realistik və fantastik landşaft və heykəllər ilə təmsil olunur. Onun əsərlərindən ən məşhurları arasında "Afrikanın rəqsləri, heykəli" Qızın
rəhbəri ", Laqos binalarında çoxsaylı divar rəsmləri var. Envonvu şərəfinə Merkuride krater var.

Mənbə
-----

1. Arxivləşdirilib 2018-03-01 at the Wayback Machine
2. Arxivləşdirilib 2017-01-11 at the Wayback Machine
3. Arxivləşdirilib 2013-10-02 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* Maddə Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine

1. ↑  .
2. 1 2 3 4  The Fine Art Archive. 2003.
**Vatslav Şimanovski** (tam adı: *Vatslav Şimanovski*, pol. Wacław Szymanowski; 23 avqust 1859, Varşava – 22 sentyabr 1930 və ya 22 iyul 1930, Varşava) — Polşa heykəltaraşı və rəssamı. Varşavanın Lazenki parkındakı müəllifi olduğu, bəstəkar Frederik Şopenin heykəlinə görə məşhurdur.

Həyatı
------

Şimanovski Varşavada anadan olmuşdur. O, jurnalist və yazıçı Vatslav Şimanovskinin (9 iyul 1821 – 21 dekabr 1886) oğlu, fizik və siyasətçi Vatslav Şimanovskinin (14 aprel 1895 – 15 yanvar 1965) atasıdır.

Təxminən 1895-ci ilədək rəssam-heykəltaraş əsasən polyak alpinistlərin və Hutsulların janr rəsmlərini, eləcə də portret çəkməklə məşğul olurdu.

Daha sonra heykəltaraşlığa qayıdaraq modern-simvolizm üslubda əsərlər yaratmağa başladı. O, Krakovda Artur Qrotgerin, Varşavada Frederik Şopenin heykəllərini dizayn etməklə bərabər, məzar abidələri (atasının Varşavanın Povonski məzarlığındakı qəbri də daxil olmaqla) və portret büstləri də hazırlamışdır. Şimanovski 70 yaşında Varşavada vəfat etmişdir.

Şopenin heykəli
---------------

1907-ci ildə Şimanovski hazırda Varşavanın Lazenki parkında yerləşən Frederik Şopenin bürünc heykəlini hazırlamışdır. Heykəl əvvəlcə 1910-cu ildə, Şopenin anadan olmasının yüz illiyində hazır olmalı idi, ancaq dizaynla əlaqədar mübahisələr, sonra isə I Dünya müharibəsinin başlaması ilə təxirə salındı. Abidə müharibədən sonra - 1926-cı ildə təhvil verildi.

Rəsm əsəri
----------

* *Alpinistin taleyi*, 1887 (Lviv Muzeyi)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Waclaw Szymanowski // RKDartists (nid.).
2. 1 2 3 4  The Fine Art Archive. 2003.
3. 1 2  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
4. 1 2 3  *Encyklopedia powszechna PWN* (1976), vol. 4, p. 372.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | RKDartists |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 174278330 · ISNI: 0000 0000 6704 5853 · LCCN: n82061268 · NUKAT: n02046952 · SUDOC: 180918656 · VIAF: 21024666 · ULAN: 500102183 · WorldCat VIAF: 21024666 |

 |
**Don rabitəçilərinin abidəsi** — bürüncdən ibarət olan abidə Rostov-na-Donu şəhərində Nikolay Ostrovski adına parkda yerləşən manumental abidə. Abidənin təntənəli açılış mərasimi, 9 sentyabr 2016-cı ildə gercəkləşmişdir. Abidənin heykəltaraşı Valentin Kostev olmuşdur. Abidənin açılış mərasimi şəhər günü ilə eyni zamanda gercəkləşdirilmişdir. Üstəlik həmin gün mülki rabitəçilərin 115 illik yubileyi idi.

Tarixi
------

2016-cı ilin aprelində Rostov-na-Donu şəhərində xalq səsverməsi keçirilir. Burada maketlər arasında Don rabitəçiləri abidəsinin ən yaxşı variantını seçmək lazım gəlirdi. Belə ki, bu seçilmiş variant əsasında Don rabitəçiləri abidəsi hazırlanmalı idi. Səsvermədə seçicilərin 40 % Cənub Federal Dairəsinin Radiostansiya mərkəzi işçilərinin hazırladığı maket qəbul edilir. Heykəltəraş olaraq Valentin Kostaev seçilir. Abidənin hazırlanmasına xərclənən pullar şəhər sakinləri, xeyriyyə təşkilatları və mesenatların tərəfindən verilmişdir. Abidənin qoyulma ərazisi olaraq Nikolay Ostrovski parkının girişi müəyyən edilir. Burada 14-cü xətt küçəsi ilə Şoloxov küçəsi birləşir.

Abidə kolpleksinin açılış mərasiminə tanınmış şəxslər toplanmışdır. Burada Rostov vilayətinin nümayəndəsi Vasili Rudoy, Rostov-na-Donu şəhər administrasiyasının rəhbəri Sergey Qorban, bu adidənin açılışına öz töhfəsini vermiş şəhər sakinləri iştirsk etmişdir..

Təsviri
-------

Abidənin mərkəzində yer kürrəsi təsvir edilmişdir. Abidədə müxtəlif elementlər düşünülmüşdür. Belə ki, burada poçt və sputnik əlaqəsi birlikdə düşünülür. Burada olan oxlar elektrorabitəni, ağzında məktub olan göyərçin poçtu, orbit isə sputnik əlaqəsini tərənnüm edir. Abidənin hündürlüyü 6 mütr təşkil edir. Burda bir lövhə belə vardır ki, bu lövhədə abidənin ucaldılmasında əməyi olan şəxslərin adları yazılmışdır. Abidənin ətrafında Wi-Fi quraşdırılmışdır. Üstəlik təhlükəsizlik kamerası belə quraşdırılmışdır ki, oda «Təhlükəsiz şəhər» sisteminə qoşulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "В Ростове-на-Дону открыт памятник связистам". 2017-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-23.
2. ↑  "В Ростове торжественно открыли памятник донским связистам". 2017-06-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-23.
3. ↑  "В Ростове открыт памятник «Связистам Дона»". 2017-06-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-23.
**Xotın qalası** — X–XVIII əsrlərin qalası. Xotin şəhərində yerləşir. Ukraynanın yeddi möcüzəsindən biri.

Xotın qalası

Tarixi
------

V–X əsr əsrlər boyunca istehkamçı Tivertilərin xronika tayfası tərəfindən istifadə edildi. Arxeoloji qazıntılar (B. Timoşuk, 1961–67) 13-cü əsrin qalasının daş divarları, ağ daş məbədinin qalıqları, yaşayış məntəqələrinin izləri aşkar edilmişdir. Qala qalanın müasir hissəsinin təxminən üçdə birini, qala təpəsinin şimal hissəsini işğal etdi. Qalanın cənubunda taxta divarlarla əhatə olunmuş kənd var idi. Ən böyük yenidənqurma XV əsrin ikinci yarısında, Moldoviya knyazlıgının dövrundə olmuşdur. Qala cənub istiqamətində əhəmiyyətli dərəcədə genişlənmişdir, həyət səviyyəsi artırılmışdır. Qala həyəti iki hissəyə bölündü: şimal həyəti əmr ilə, cənub isə qarnizon tərəfindən istifadə olundu. 1538-ci ildə Polşalı əsgərlər tərəfindən Xotin qalası tutuldu, hücum zamanı, divarın cənub divarlari partladı. Moldovalı hökmdar Petre Rareşin sözlərinə görə, 1541–1546-cı illərdə məhv edilmiş hissəsi yenidən qurulmuş, divarlar daha cənuba itələnmiş və yeni divarın ortasında bir giriş qülləsi inşa edilmişdir. 1711-ci ildən etibarən Türklər ümumi həcmi 22 hektar olan xarici müdafiə xətti yaratmaq üçün genişmiqyaslı işlərə başladılar. Fransız hərbi mühəndisləri işi idarə etdi. Yeni istehkamlar, bir döyüş terasına, geniş və dərin bir xovluya və bir daş sayğacına sahib bir qayalıqdan ibarət idi. Qəsrlər, giriş qüllələri möhkəmləndirilir.

* 1509 — Xotin döyüşü.
* 1530 — Xotin döyüşü.
* 1621 — Xotin döyüşü.
* 1673 — Xotin döyüşü.
* 1739 — Xotin mühasirəsi
* 1769 — Xotin mühasirəsi.
* 1788 — Xotin mühasirəsi.
* 1807 — Xotin mühasirəsi.
* 1812 — Xotin mühasirəsi.

Bir əfsanə bu qala ilə bağlıdır. Daha əvvəl müdafiə quruluşunun ərazisində yaxşı bir şey yox idi. Bir dəfə, bir döyüşdə, müdafiəçilər susuzluqdan qorunmağa davam edə bilmədikdə, gənc qız onlara kömək etmək üçün könüllü oldu. O, (hələ də axan) çayın nərdivanına enir və bir süxur su götürür. Ancaq o, artıq dırmananda düşmən zəhərli bir oxla onu vurdu. Acıya baxmayaraq, gənc qəhrəman müdafiəçilərə bir qab suyu gətirdi və onlarin qollarında öldü.

Maraqlı faktlar
---------------

Xotin qalası Ukrayna poçt markasında
* Xotin qalasında bir çox məşhur macəra filmi çəkilib:"Qadyuka"(1965), "Zaxar Berkut"(1971), "D'Artanyan və üç muşketyor"(1978) və s.
* 1739-cu ildə rus əsgərləri tərəfindən

Xotinin mühasirəsi Mixail Lomonosov
tərəfindən "Xotinin alınmasına şərait" əsərinin mövzusudur.

Mənbə
-----

* 

| ⛭Ukraynanın yeddi möcüzəsi |
| --- |
| 
"Kamenets" milli tarixi-memarlıq qoruğu •
Kiyev-Peçersk lavrası •
Sofiyevka parkı •
Müqəddəs Sofiya baş kilsəsi
Xersones •
Xortisa •
Xotın qalası
 |  |
**Qaraçoban düzü** - Şərur rayonu ərazisində düzənlikdir.

Relyefi
-------

Qaraçoban düzü Şərur rayonu ərazisində, Sədərək kəndinin cənub-qərbində, Bozağıl, Qaradaş, Düz, Həsənqulubağ dağlarının arasında maili düzənlikdir ki, onun da mütləq yüksəkliyi 950-1000 metrdir. Səthi Bağırsaqdərə və bir sıra digər dərələr vasitəsilə zəif parçalanmışdır. Daimi axına malik olmayan Bağırsaqdərə çayı Qaraçoban düzünün şimal-şərqində iki qola ayrılır. Ərazidən qış və yay otlağı kimi istifadə olunur. Qaraçoban maili düzənliyi (800–1200 m) əsasən allüvial-prolüvial çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Onun səthi Cəhənnəm dərəsi, Bağırsaq dərəsi və bir sıra başqa quru dərələr vasitəsilə parçalanmışdır. Suayrıcları hamar və genişdir, çox zəif parçalanmışdır. Maili düzənliyin mərkəz hissəsində yerləşən Bağırsaq dərəsindən keçən sellər Sədərək düzündəki əkinlərə ciddi zərər verir. Qaraçoban maili düzənliyində inkişaf etmiş boz torpaqların tərkibində çoxlu çay daşı vardır.

Bitki örtüyü
------------

Maili düzənlikdə əsas yeri iyli yovşan, çılpaqdil və çəngəlli gəvən tutur. Efemerlər geniş yayılmışdır. Burada müxtəlif şoran bitkiləri, poruq, Marşall süddüyəni, üzərrik, quruçiçək,dəvəqıran, sivriuc və s. bitir. Ərazidən qış otlağı kimi istifadə olunur. Qaraçoban maili düzənliyinin geniş torpaqlarından əkinçilikdə istifadə etmək üçün suvarma tədbirləri görülmüşdür.

Toponimikası
------------

Qoyunçuluğun inkişafı üçün əlverişli şəraitə malik olan Qaraçoban düzünün "Kitabi Dədə Qorqud" eposunun qəhrəmanı Qaraca Çobanın adı ilə bağlı olduğu ehtimal edilir.

Həmçinin bax
------------

* Şərur rayonu
* Culfa maili düzənliyi
* Ordubad maili düzənliyi
* Yaycı düzənliyi
* Sust maili düzənliyi
* Naxçıvan maili düzənliyi
* Kəngərli maili düzənliyi
* Böyükdüz maili düzənliyi
* Şərur maili düzənliyi

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan bölməsi, Naxçıvan ensiklopediyası I cild ,Naxçıvan-2005
2. ↑  Babayev S. Naxçıvanda "Kitab-i Dədə Qorqud" toponimləri, B. 1999
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Smokinya buxtası** (bolq. *залив Смокиня*, ‘Zaliv Smokinya’ \'za-liv smo-'ki-nya\) — 3.5 km uzunluğu olan və Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən 2.2 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Şahzadə Qustav kanalından cənub-şərqdə, Azimut təpəsindən şimalda yerləşmişdir.

Buxta cənub-şərqi Bolqarıstanda yerləşən Smokinya dənizsahili ərazinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Smokinya buxtası 63°44′00″ c. e. 58°15′40″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
**Zahir məscidi** — Malayziyanın Kedah ştatında yerləşən məscid. Alor Setar şəhərində yerləşir.

Tarixi
------

Məscid 1912-ci ildə tikilib. Məscid 1821-ci il Kedah-Siam müharibəsi zamanı şəhərin müdafiəsi uğrunda döyüşərək həlak olmuş döyüşçülərin xatirəsinə inşa olunub. Zahir məscidi Malay-İslam memarlığının ən gözəl nümunəsi kimi Kedahın ən fərqli memarlıq abidələrindən biri sayılır. Məscidin rəsmi açılış mərasimi 1915-ci ilin 15 oktyabrı həftənin cümə günü baş tutub. Məscidin açılışında Kedah sultanı *Sultan Əbdül-Həmid Halim Şah* iştirak edib. Cümə xütbəsini Tunku Mahmud oxuyub. Zahir məscidinin arxa tərəfində şəriət məhkəməsi və uşaqların məktəbəqədər təhsil müəssisəsi yerləşir.

Memarlıq
--------

Zahir məscidi təxminən 11,558 m² sahə tutur. Məscidin mərkəzi zalı (ibadət zalı) 5.8 m² sahəyə malikdir və 4 mezonin zonalı 2,4 metr genişliyində eyvanlarla əhatə olunub. Hər bir mezonin zonası günbəzlə örtülüdür. Məscidin əsas günbəzi binanın şimal-şərq hissəsində yerləşir. Bu Malayziyada ən böyük və ən qədim məscidlərindən biridir. Hər il məsciddə Quran hafizlərinin festivalı keçirilir. Bu məscid dünyanın ən yaxşı 10 ən gözəl məscidlərindən biri seçilib.

Xatirə sikkələri
----------------

100 təngə nominalında gümüş sikkələr
2008-ci ilin 28 martında Qazaxıstan sikkəxanası *"Dünyanın Məşhur Məscidləri"* seriyasından Zahir məscidinin təsvir olunduğu gümüş sikkə buraxıb. Sikkənin nominalı 100 təngədir və bu qiymətli metal 925 əyarlı gümüşdən ibarətdir.

Həmin seriyadan olan qızıl sikkə 2012-ci ildə buraxılıb. Sikkənin əks tərəfində mərkəzdə Zahir məscidinin təsviri yerləşdirilib. Aşağı hissəsində isə "ZAHİR" sözü həkk olunub. Sikkənin nominalı 500 təngə, bu qiymətli metal isə 999 əyarlı qızıldan ibarətdir. Sikkənin kütləsi 3,11 q, diametri 16 mm-dir. Cəmi 3000 ədəd belə sikkə buraxılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Zahir Mosque in Kedah - Malaysia". beautifulmosque.com. 25 September 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2015.
2. 1 2  "Masjid Zahir to get 100th year makeover". dev.nst.com.my. 22 noyabr, 2014. İstifadə tarixi: 14 may 2015.[*ölü keçid*]
3. ↑  "Zahir Mosque". www.myfest2015.com.my. 15 September 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2015.
4. ↑  "Zahir Mosque". www.mykedah2.com. 9 January 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2015.
5. ↑  "Coin from the series "Famous Mosques of the World", "Zahir"". kmd.kz. 4 March 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2015.
6. ↑  "Мечеть Захир украсила монету Казахстана". www.gold10.ru. 2 August 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2015.
7. ↑  "Zahir Mosque". ehobbex.com. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2015.
**Abiotik amillər** *(*yun.* a- inkar, bios- həyat)* — cansız təbiət amilləri.

Ümumi məlumat
-------------

Abiotik amillər canlı orqanizmlərə təsir göstərən qeyri-üzvi mühit şəraitinin məcmusu kimi başa düşülür. Bu amillər kimyəvi (atmosferin, dəniz sularının, şirin suların, torpağın və s-nin kimyəvi tərkibi), fiziki və ya iqlim (temperatur, atmosfer təzyiqi, hava kütləsinin qarışığı, külək, kosmik radiasiya, günəş radiasiyası və s.) amillərə bölünür. Abiotik amillərin canlı orqanizmlərin həyatında rolu çox böyükdür və bu təsiri ekologiya elmi öyrənir. Bu termin, əsasən, ekologiyada işlənir. İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti torpağın strukturuna və tərkibinə, su rejiminə, biosferdə maddələr dövranına təsir göstərərək uzun təkamül ərzində orqanizmlərin adaptasiya olunmuş abiotik amillərini nəzərə çarpacaq dərəcədə dəyişə bilər.

Həmçinin bax
------------

Abiogenez

Xarici keçid
------------

ORQANİZMİN YAŞAYIŞ MÜHİTİ. EKOLOJİ AMİLLƏR

İstinadlar
----------

1. ↑  Axundov M.A. Mehrəliyev Ə.Ə. Əliyev A.R. Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.
2. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008. 727 səh.
**Çexoslovakizm** (çex. Čechoslovakismus, slovak. Čechoslovakizmus) — bu ideologiyaya görə keçmiş Avstriya-Macarıstanın şimal ərazilərində çexlər və slovaklar deyil, "çexoslovaklar" yaşamışlar. Bu ideologiya 1918-ci ildə Çexoslovakiya dövlətinin yaranması üçün əsas olmuşdur. Qeyd olunan doktrina Çexoslovakiyanın 1920-ci il Konstitusiyasında da öz əksini tapmışdır. Birinci Respublika dövrünə (1918-1938) aid statistik hesabatlarda da "çexlər" və "slovaklar" deyil, məhz "çexoslovaklar" xatırladılır.

1921-ci ildə Çexoslovakiyanın əhalisinin milli tərkibi belə olmuşdur

* Cəmi əhalinin sayı - 13 607 385
* Çexoslovaklar - 8 759 701 (64,37 %)
* Almanlar - 3 123 305 (22,95 %)
* Macarlar - 744 621 (5,47 %)
* Rusinlər - 461 449 (3,39 %)
* Yəhudilər - 180 534 (1,33 %)
* Polyaklar - 75 852 (0,56 %)
* Digərləri - 23 139 (0,17 %)
* Xaricilər - 238 784 (1,75 %)

Çexoslovakiyanın heç də bütün sakinləri bu nəzəriyyəni müdafiə etmirdilər. II Dünya müharibəsi ərəfəsində Çexiya Almaniya tərəfindən işğal edildikdən sonra Slovakiya ərazisində müstəqil Slovakiya dövləti yaradıldı. II Dünya müharibəsindən sonra Çexoslovakiya yenidən birləşdirilsə də, "vahid millət" nəzəriyyəsini tamamilə bərpa etmək mümkün olmadı. 1960-cı il Konstitusiyasına əsasən Çexoslovakiyanın iki milli respublikadan ibarət federativ respublika elan edilməsi ilə "çexoslovakizm" ideologiyasına son qoyuldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Škorpila F. B.; Zeměpisný atlas pro měšťanské školy; Státní Nakladatelství; second edition; 1930; Czechoslovakia (geograpfical atlas for primary schools from 1930)
Yəşəm daşı
**Yəşəm** — kvars və ya xalsedonla sementləşmiş mikroskopik kvars dənələrindən ibarət bərk süxurdur. Tərkibində böyük miqdarda dəmir, alüminium, kalsium oksidlərinin və həmçinin qranat, xlorit, epidot kimi mineral qarışılqların olması ona çox müxtəlif rənglər verir. Yəşəmin ən yaxşı növlərindən istənilən rəng və çarlara rast gəlinir. Görkəmli mineroloq – alim A.Y.Fersman bu daş haqqında belə yazmışdır: "Mən öz rəng zənginliyinə görə yəşəm qədər fərqlənən ikinci bir mineralk növü tanımıram ; təmiz göy rəngdən başqa , yəşəmdə bütün rəng çalarları var və onlar birləşərək nağılvari mənzərə yaradır"

Yəşəm
Çinlilər yəşəmi ilahiləşdirmişlər.Yəşəmlər qədim dənizlərin dibində, sualtı bazalt-liparit vulkanlatının yaxınlığında əmələ gəlmidir. Qərbi Avropa ölkələrində yəşəmdən bəzık daşı kimi XV-XVİ əsrlərdə istifadə etmişlər.Rusiyada I Pyotr dövründə filiz bilicilərini yəşəm arxasınca Urala, ya da Sibir göndərirdilərXVIII əsrdə Urala Orsk şəhəri yaxınlığında Polkovnik dağında müstəsna dərəcədə gözəl, ala-bəzək yəşəm daşları tapıldı.Bəzək əqiqlərinin ehtiyatı praktiki olaraq tükənməzdir.Bu , planetimizdə ən geniş yayılmış süxurlardandır. Rusdiyada , təkcə Uralda 250-dən çox yataq məlumdur.Burada onlar Qütb Uralından Qazaxıstana qədər eni 50 km zolaq şəklində uzanan ərazidə rast gəlir.

Əvvəllər olduğu kimi, indi də bu daşlardan bir çox ölkələrdə suvenirlər düzəldilir. Astroloqlar hesab edirlər ki, yəşəm insanlara gələcəyi görmək qabiliyyəti varir və uğur gətiri.Bu daş dolça, balıq və qoç bürcü altında doğulan insanlara kömək edir.

Yəşəmdə skeleti opaldan və ya əhəngdən olan dəniz heyvanlarının qalıqları rast gəlinir. Yəşəm vulkanik süxurlarla bir yerdə tapılır; qiymətli məmulatların hazırlanmasında və zərgərlikdə istifadə edilir. Yataqları Cənubi Uralda və Altayda, Siciliyada, keçmiş Çexoslovakiyadadır. Azərbaycanda (Göygöl, İsmayıllı rayonlarında) təzahürləri var.

İnsan orqanizminə əhəmiyyəti
----------------------------

Yaşma (yəşəm) - yaxşı müalicəvi enerjiyə malikdir, qara ciyəri, böyrəkləri, öd kisəsini müalicə edir. Yaşıl-mavi rəngli yaşma intuisiyanı gücləndirir, depressiyanı götürür. Qırmızı yaşma ürəyin fəaliyyətini fəallaşdırır, qan dövranını stimullaşdırır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qiymətli daşlar (2-ci hissə)". 2018-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-10-30.
**Çuğundur bağacığı**-(lat. Polymerus cognatus) buğumayaqlılar tipinin yarımsərtqanadlılar dəstəsinin ot bağacıqları fəsiləsinə aid olan növ

Xarici quruluşu
---------------

Çuğundur bağacığı çox da iri olmayan həşəratdır. Alabəzək rənglidir. Yetkin fərdlərin uzunluğu 3–5 mm-dir. Rəngləri tutqun sarımtıldır. Qanadüstlüyünün nəhayəti qırmızı qəhvəyidir. Yumurtası ovalvarı olmaqla, təzə qoyulan zaman parlaq sarımtıl, sonralar isə narıncı-sarımtıl olur. Sürfəsinin gözləri qırmızı olub, özü yaşıl rəngdədir və qarıncığın kürəyə yaxın hissəsində qara rəngli ləkə vardır. Uzunluğu 3,3 mm-dir. Çuğundur bağacığı müxtəlif bitkilərlə qidalanır.

Həyat tərzi
-----------

Yumurtası qışlayır. Yumurtasını bir sıra bitkilərin, o cümlədən yonca, unluca, müxtəlif yovşan növlərinin və s. gövdələri və yarpaq saplaqları daxilinə qoyur. Yazda qışlamış yumurtalardan sürfələr çıxmağa başlayır. Sürfələr müxtəlif çoxillik paxlalı bitkilərlə qidalanır. İnkişafı təxminən bir ay çəkir. Bu müddət ərzində 5 dəfə qabıq dəyişir. Yetkin bağacıqlar müxtəlif istiqamətlərə uçaraq kənd təsərrüfatı bitkilərini, o cümlədən yeni çuğundur sahələrini yoluxdurur. Yeni sahələrdə zərərverici sürətlə qidalanır bir azdan sonra dişi fərdlər gövdələrə, yarpaq damarlarına və saplaqlara yumurta qoyur. Yumurtalar bir-birindən azacıq aralı, topa halında qoyulur. Bu sürfələrin inkişafı kimi gedir. Çuğundur bağacığı ildə 2-4 nəsil verir. Çuğundur bağacığının yetkinləri və sürfələri qidalanarkən bitki hüceyrələrinə fermentlər buraxır və nəticədə bitki soluxur. Onun yarpaqları bükülür, əksər hallarda isə cücərtilər tamamilə məhv olaraq sıradan çıxır.

Yayılması
---------

Cənubi Avropa, Şimali Afrika, Türkiyə, Monqolustan, Çin, keçmiş SSRİnin cənubu, Latviya, Qafqaz, Ural, Sibir və Uzaq Şərqdə (Amur vilayəti, Xabarovsk diyarı və Primorsk diyarı), Orta Asiya və Qazaxıstanda yayılıb.. Azərbaycanda çuğundur əkilən sahələrdə yayılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2007.
2. 1 2  S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov. Kənd təsərrüfatı entomologiyası. Bakı: 1986, səh 201
3. ↑  "Polymerus (Poeciloscytus) cognatus Fieb. - Свекловичный клоп, серый (коричневый) свекловичный клоп, бурый свекловичный клопик". 2019-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-03.

Ədəbiyyat
---------

* S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov. Kənd təsərrüfatı entomologiyası. Bakı: 1986, səh 201
* C.A.Hidayətov. Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən Yarımsərtqanadlılar (Taxtabitilər),-42 səh.

Xarici keçidlər
---------------

* Свекольный клоп (Polymerus cognatus)
* Polymerus (Poeciloscytus) cognatus Fieb. - Свекловичный клоп, серый (коричневый) свекловичный клоп, бурый свекловичный клопик
* Свекловичный клоп (Polymerus cognatus)
* Буряковий клоп – Polymerus cognatus Fieb.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q10636801
* BioLib: 72769
* BOLD: 208795
* EoL: 2641204
* EUNIS: 245713
* Fauna Europaea: 451932
* Fauna Europaea (new): b14045c7-f199-4c43-9c6a-6fb1790e279a
* GBIF: 2011491
* iNaturalist: 454068
* ITIS: 718410
* NCBI: 863827

 |
**Rok aşırımı** (oset. Ручъы ӕфцӕг, *gürc.* როკის უღელტეხილი) — Baş Qafqaz silsiləsinin mərkəzi hissəsində, Gürcüstan və Rusiya arasında dağ aşırımı. Aşırım həm də Şimali Osetiya ilə Cənubi Osetiyanı birləşdirir. Rok aşırımı Rezaxo və Soxs zirvələri arasında yerləşir. Rok aşırımı şimalda Zakka çayı və Sanat dərəsini Rokdon çayı ilə və cənubda Zemo Roca kəndi ilə birləşdirir. Rok aşırımının ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 2996 metr yüksəklikdə yerləşir.

Tarixi
------

Arxiv məlumatlarına əsasən Rok aşırımından yolun çəkilməsi ideyyası 1839-cu ilə aiddir.

1931-ci ildə akademik F.Y.Levinson-Lessinq aşırım ərazisində geoloji araşdırmalar aparmışdır. Akademik 70 yaşında öz həyat yoldaşı ilə birlikdə aşırımdan keçmişdir. Buna səbəb təklif olunan dağ yolunun marşrutunu şəxsən öyrənmək idi.

1950-ci illərdə Rok aşırımından «Rok aşırımından keçməklə» adlı ümumittifaq turizm marşrutu keçirdi. Çətinlik dərəcəsinə görə marşrut 1-ci kateqoriyaya aid idi. İlkin məntəqə Vladiqafqaz şəhəri idi. Daha sonra cığır aşırımdan keçməklə Cənubi Osetiyaya daxil olurdu. Marşrutun əsas dayanacaqları: Alagir — Çey — Zaramaq — Rok aşırımı — Cava — Qori.

1985-ci ildə Transqafqaz avtomobil mağistralının çəkilişi zamanı Roki aşırımın altından 4 kilometrlik Rok avtomobil tuneli çəkildi. Tunel Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasını Cənubi Osetiya Muxtar Vilayəti ilə birləşdirirdi. Hal hazırda tunel Şimali Osetiya ilə Cənubi Osetiya arasında vacib strateji rol oynayır.

İqlimi
------

Aşırım ərazisində yüksək dağ iqlimi hakimdir. Rütubətlik yüksək və soyuqdur. Yanvar ayının orta temperaturu −6,2 °C, iyul ayının orta temperaturu isə +12,3 °C-dir. Orta illik temperatur + 3,5 °C-dir. Ən çox yağıntı oktyabr ayında düşür - 220 mm. Ən az yağıntı fevral ayına təsadüf edir - 113 mm. Yağıntıların illik miqdarı 1745 mm-dir.

İncəsənətdə
-----------

Бакрадзе, Леонид Петрович Leonid Petroviç Bakradzenin "Tək vətənin səsi ..." (1983) filmində P.N.Yakovlevin qızı və nəvəsinin Rok aşırımına gəlişi səhnəsi var. Leninqraddan gələn geodeziyaçı mühəndislər 1960-cı ildə orda faciyəvi şəkildə həlak olmuşlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Сохс. Перевал Рокский / Кавказ. От Сбайского перевала до Мамисонского / Путеводители". 2021-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-25.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-25.
3. ↑  *Кузнецов С. С.* Франц Юльевич Левинсон-Лессинг. Л.: Изд-во ЛГУ, 1969. 30 с. (Выдающиеся ученые Ленинградского университета). С. 29.
4. ↑  Составлена и оформлена Науч.-ред. каотосост. частью ГУГК в 1956 г. Ред. И. Б. Добошинская. Картографическая летопись. 1958.
**İlya Qrişunin** (d. 17 fevral 1989) — Azərbaycanı təmsil edən Rusiya əsilli batut gimnastı. İlya Qrişunin 2015-ci ildə I Avropa Oyunlarında bürünc medal qazanıb. İlya Qrişunin 2015-ci ildə həmdə "Tərəqqi" medalına layiq görülüb.

Həyatı
------

İlya Qrişunin 1989-cu il 17 fevralda Rusiyanın Tolyatti şəhərində anadan olub. 1997-ci ildən idmanla məşğul olan İlya Qrişunin ali təhsilini Kuban Dövlət Bədən Tərbiyəsi, İdman və Turizm Universitetində alıb.

Karyerası
---------

İlya Qrişunin 2015-ci ildə Azərbaycanı Bakı şəhərində keçirilən I Avropa Oyunlarında təmsil etdi. Sinxron hərəkətlərdə İlya Qrişunin və Oleq Piunov 54.400 xal ilə təsnifat mərhələsində 10 idmançı arasında 9-cu yeri tutdu. Fərdi hərəkətlərdə isə İlya Qrişunin 58.765 xal ilə finalda 6 idmançı arasında 3-cü yeri tutdu və I Avropa Oyunlarının bürünc medalını qazandı..

İlya Qrişunin 29 iyun 2015-ci ildə 2015 Avropa Oyunlarında qazanılmış yüksək nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanının inkişafında böyük xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------
**Bakı məscidi** və ya **Kriuşi məscidi** — 1907-1909-cu illərdə Həştərxanda tikilmiş məscid. Sovet hakimiyyəti dövründə məscidin minarəsi dağıdılıb və müxtəlif illərdə onun binası anbar və mədəniyyət evi kimi istifadə edilib. 2002-ci ildə Həştərxandakı Azərbaycan diasporunun səyi ilə məscid yenidən restavrasiya edilib və Azərbaycan icmasının istifadəsinə verilərək Bakı məscidi adlandırılıb. Məscid Həştərxanda Bakinskaya küçəsində yerləşir.

Haqqında
--------

Arxiv məlumatlarına əsasən 1903-cü ildə 238 nəfər Həştərxan sakini toplaşaraq Kriuşi bölgəsində 1897-ci ildən fəaliyyət göstərən və yerli sakin Nijemetdinovun ərazisində yerləşən dua evinin yerində məscid tikmək qərarına gəlirlər. 1907-ci ildə Həştərxan quberniya idarəsi 2-ci Bakaldinskiy küçəsində Nijemetdinovun vəsiyyət etdiyi ərazidə daş məscidin tikintisinə icazə verir. May ayında məscidin mollası da təyin edilir. 1907-ci ilin iyun ayında başlanan tikinti 1909-cu ildə yekunlaşır. Məktəbin nəzdnində qadın və kişi məktəbləri fəaliyyət göstərib. 1938-ci ildə sovet hakimiyyəti dövründə məscid bağlanır və binadan anbar kimi istifadə edilir. 1940-cı ildə məscidin minarəsi dağıdılır. 1950-ci ildə binadan idman zalı kimi istifadə etməyi düşünürlər. Buna görə də binanın daxilində olan ikinci yarus sökülür. 1987-ci ildə binada baş vermiş yanğında onun döşəməsi və daxili interyeri zədələnir.

2002-ci ildə Həştərxan vilayətinin Azərbaycanlı icmasının səyi ilə məscid təmir edilib. Təmirdən sonra məscid "Bakı" adlandırılıb və Azərbaycan icmasının istifadəsinə verilib. Məsciddə azərbaycanlılardan başqa digər müsəlmanlar da ibadət edirlər.

Həmçinin bax
------------

* Muxtarov məscidi

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Rəhman Sahiboğlu.* "Улица Бакинская, ведущая к Храму" (PDF) (rus). İrs. 09.02.2005. 04.05.2014 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21.04.2021.
2. ↑  *Fəridə Abdullayeva.* "Həştərxandakı "Bakı" məscidində müxtəlif xalqların nümayəndələri ibadət edir" (az.). AzərTAc. 25.10.2018. 20.02.2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21.04.2021.
**Yakob Yordans** (19 may 1593[…], Antverpen, Brabant hersoqluğu[d] – 18 oktyabr 1678[…], Antverpen, Brabant hersoqluğu[d]) — flamand rəssamı, flamand barokkosunun görkəmli nümayəndələrindən biri.

Həyatı
------

Yakob Yordans 19 May 1593-cü ildə on bir uşağın birincisi kimi Antverpendəki varlı kətan taciri Jacob Jordaens Sr və Barbara van Wolschaten-dən olub. Yordanesin erkən təhsili haqqında az şey bilinir. Ümumiyyətlə sosial təbəqəsinin uşaqları üçün verilən təhsilin üstünlüklərini aldığını güman etmək olar. Bu fərziyyə aydın yazısı, fransız dilindəki bacarığı və mifoloji biliyi ilə dəstəklənir. Yprdanesin İncildəki mövzularla tanışlığı onun bir çox dini rəsmlərində aydın görünür və sonradan Katoliklikdən Protestantlığa keçməsiylə İncil ilə şəxsi maraqları gücləndi.
Yakob Yordanes Peter Paul Rubens və Antonio Van Deykdən sonra gününün aparıcı Flamand Barokko rəssamı idi. Bu müasirlərindən fərqli olaraq, İtalyan rəsmini öyrənmək üçün heç vaxt xaricə getməmiş və karyerası onların intellektual və nəzakətli istəklərinə laqeyd münasibətilə yadda qalmışdır. Əslində, Aşağı Ölkələrdəki yerlərə bir neçə qısa səyahət istisna olmaqla, bütün ömrü boyunca Antverpendə qaldı. Uğurlu bir rəssam olmaqla yanaşı, görkəmli gobelen dizayneri idi. Rubens kimi, Yordanes də qurbangah əsərləri, mifoloji və alleqorik səhnələr çəkmişdir. 1640-cı ildən sonra - Rubensin öldüyü il - Antverpendə genişmiqyaslı komissiyalar üçün ən vacib rəssam idi.

**Yaradıcılığı**
----------------

**İstinadlar**
--------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Jacob (I) Jordaens (nid.).
3. 1 2 3 4  Йорданс Якоб // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  .
5. ↑  .