**Novruz Alməmməd oğlu Abdullayev** (23 mart 1947, Qafan) — Azərbaycanlı alim, ixtiraçı, Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat İnstitutunun direktoru (2007–2021), Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyi kollegiyasının üzvü (2007–2018). O, neft emalı və neft-kimya sənayesi, aerokosmik tədqiqatlar və müdafiə sənayesi sahəsində bir sıra elmi tədqiqatlara rəhbərlik etmiş, yeni məhsulların hazırlanması və inteqrasiyasında rol oynamışdır.

Həyatı
------

Novruz Abdullayev 1947-ci il martın 23-də Qafan şəhərində anadan olmuşdur. 1965-ci ildə Qafan şəhər 4 nömrəli orta məktəbi bitirdikdən sonra həmin il Bakı şəhərinə gəlmiş və Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna (indiki Azərbaycan Neft və Sənaye Universiteti) "İstehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması" fakültəsinin "Kimya texnologiya proseslərinin avtomatlaşdırılması və kompleks mexanikləşdirilməsi" ixtisası üzrə qəbul olmuşdur. 1970-ci ildə məzun olduqdan sonra və təyinatla Vl. İliç adına Yeni Bakı Neftayırma Zavodunda (indiki Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodu) əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

Ailəlidir, 4 övladı var.

Əmək fəaliyyəti
---------------

1969-cu il avqustun 6-da Vl. İliç adına Yeni Bakı Neftayırma Zavodunda (YBNZ) 3 nömrəli texnoloji sexin 31 nömrəli katalitik krekinq qurğusunda 3-cü dərəcəli operator köməkçisi, dekabrın 1-dən 11 nömrəli Nəzarət-ölçü cihazları sexinın ELOU-AVT qurğularının istismarı üzrə 1 nömrəli şöbəsinə 4-cü dərəcə ilə növbətçi cihazcı, 1970-ci il mayın 1-dən isə həmin sahədə 5-ci dərəcəli cihazçı işləmişdir.

1970-ci il dekabrın 1-də YBNZ-nin yeni yaradılan Məlumat Hesablama Mərkəzinə (MHM) böyük mühəndis elektronik vəzifəsinə keçirilib. 1972-ci il mayın 1-də isə YBNZ MHM-də "МИНСК-23A" Elektron hesablama maşınının rəisi təyin edilib. 1973-cü il martın 1-də YBNZ MHM rəis müavini, 1982-ci il martın 16-da isə rəis vəzifəsinə yüksəlib. 1983-cü il martın 25-də YBNZ Məlumat Hesablama Mərkəzinin rəisi təyin edilib. 1985-ci il oktyabrın 1-dən köçürmə yolu ilə T. İsmayılov adına Təbii Ehtiyatlarının Kosmik Tədqiqatları İnstitutuna (TEKTİ) baş elmi işçi vəzifəsinə qəbul edilib. 1988-ci il oktyabrın 3-də TEKTİ-də bölmə rəisi vəzifəsinə keçirilib.

1992-ci il iyulun 23-də TEKTİ direktorunun elm üzrə birinci müavini vəzifəsini icra edən təyin edilib, həmin ilin sentyabrından TEKTİL direktorunun elmi işlər üzrə birinci müavini vəzifəsinə keçib. 1993-cü il fevralın 1-dən TEKTİ direktoru vəzifəsini icra edib, 1993-cü il noyabrın 5-də icraçı direktoru təyin olunub. 1994-cü il iyunun 1-də TEKTİ direktorunun elmi işlər üzrə birinci müavini təyin edilib.

1998-ci il yanvarın 28-də Azərbaycan Milli Aerokosmik Agentliyinin (AMAKA) Baş direktorunun elmi işlər üzrə birinci müavini vəzifəsini icra edən təyin edilib. 1999-cu il yanvarın 4-də AMAKA Baş direktorunun elm üzrə müavini təyin edilib, eyni zamanda TEKTİ-də şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb. 2001-ci il oktyabrın 1-də "NORD" Elmi İstehsalat Birliyinə Baş direktor təyin edilib. 2006-cı il noyabrın 3-də NORD EİB əsasında "Müdafiə, Kəşfiyyat, Naviqasiya və Rabitə Sistemləri" İstehsalat Birliyi (MKNRS İB — indiki "Üfüq" İstehsalat Birliyi) yaradıldığından o, NORD EİB Baş Direktor vəzifəsindən azad edilərək MKNRS İB-ə Baş Mühəndis – Baş direktorun elm üzrə birinci müavini təyin edilib.

2007-ci il yanvarın 25-də yeni yaradılan Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Elmi Tədqiqat İnstitutunun direktoru təyin edilib.

### Neft emalı və neft-kimya sənayesində fəaliyyəti

Novruz Abdullayev YBNZ-də işlədiyi müddətdə istehsalatdan ayrılmadan "Neftkimyavtomat" Elmi-Tədqiqat- Layihə İnstitutunda "Avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri" ixtisası üzrə aspiranturaya daxil olmuşdur. 1979-cu ilin 29 aprelində "Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutu"-nun elmi şurasında "Neft emalı zavodları avtomatlışdırılmış idarə sistemlərinin informasiya təminatı (YBNZ timsalında)" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1979-cu ilin 26 dekabr ayında SSRİ Nazirlər Soveti yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən ona texniki elmlər namizədi elmi dərəcəsi verilməsi təsdiqlənib.

Novruz Abdullayev YBNZ-də neftin emalı qurğularında istehsal edilən təyyarə yanacaqlarının son qaynama temperaturunun sabit saxlanılması üçün təklif etdiyi pnevmatik elementlərdən yığılmış analoq hesablama-tənzimləmə qurğusunu istehsalata tətbiq etmişdir. O, "УМ-1", "МИНСК-23А", "АСВТ М-6000", "СМ-1" və "ЕС-1022" tipli elektron hesablama və idarəetmə maşınları bazasında təşkil olunan qeyri-bircins hesablama sistemlərində informasiyanın paylanmış emalı və idarəetmə sisteminin yaradılmasında birbaşa iştirak etmişdir.

YBNZ-də işlədiyi müddətdə zavodun gənclər təşkilatının nəznində fəaliyyət göstərən "İqtisadi axtarışlar" qrupuna rəhbərlik edib. Onun apardığı tədqiqatların nəticəsi olaraq həmin dövrdə Azərbaycan Respublikasında istehsal edilən "A-72" və "A-66" markalı avtomobil benzinlərinin istehsalının tam dayandırılması və Azərbaycan Respublikasında yalnız ekoloji təmiz "A-76" və "Aİ-93" markalı avtomobil benzinlərinin istehsalının təşkili haqqında əsaslandırılmış təklif vermiş və bu təklif aidiyyəti dövlət orqanları tərəfindən qəbul edildikdən sonra onun icrasında bilavasitə iştirak etmişdir. Bu təklifin icrasının ölkə iqtisadiyyatına, ilk növbədə yaz-əkin işlərinə mənfi təsirinin aradan qaldırılması məqsədilə respublika rəhbərliyinin tapşırığı ilə iki ay müddətində A 72 markalı benzin adı ilə oktan ədədi 75 olan ekoloji təmiz avtomobil benzini istehsal edildi və bundan sonra təklif tam həcimdə həyata keçirildi.

### Aerokosmik tədqiqatlar sahəsində fəaliyyəti

Novruz Abdullayev KT EİB-də işlədiyi müddətdə eyni zamanda elmi-tədqiqat laboratoriyasına rəhbərlik etmiş və bir sıra perspektiv elmi-tədqiqat işlərinin elmi rəhbəri olmuşdur. O, keçmiş SSRİ Sahələrarası Kosmik Sistemləri Kompleksi üçün icra edilən 14 elmi-tədqiqat işlərinin elmi rəhbəri və məsul icraçısı olmuşdur.

Novruz Abdullayev KT EİB-də işlədiyi zaman ilk dəfə olaraq keçmiş SSRİ Sahələrarası məsafədən duyma kosmik müşahidə sistemlərinin peykaltı təminatlarında məlumatların paylanmış emalı prinsiplərinin tətbiqinin mümkünlüyünü elmi əsaslandırmış və müvafiq layihə təklif etmişdir. Bu layihə müvafiq qaydada keçmiş SSRİ-də Kosmik sistemlərinin yaradılması ilə məşğul olan təşkilatlara tətbiq üçün təqdim edilmişdir. Eyni zamanda onun təklif etdiyi digər layihəyə — "Kosmik Məlumat İstehlakçılarının Avtomatlaşdırılmış İş Yeri" (АРМ ПКИ) kosmik sistemlərin məlumat istehlakçıları xüsusi diqqət yetirmişdir.

Kosmik məlumatların emal sürətini artırmaq, istifadə səmərəliliyini yüksəltmək məqsədilə onun tərəfindən verilmiş və ölkənin Moskva, Minsk, Kiev, Severodonetsk, Novosibirsk və digər regionlarda olan elmi mərkəzlərdə bu sahədə aparılan tədqiqatlardan həll üsulu ilə fərqlənən bu təklif məsafədən duyma kosmik müşahidə sistemlərinin informasiya məhsuldarlığını iki dəfədən çox, məlumatların tematik emalı və nəticələrinin istehlakçılara çatdırılmasının operativliyini isə dəfələrlə artırmağa imkan verirdi. Bu təklifin icrasında SSRİ Elmlər Akademiyasının və 17 İttifaq Nazirliyinin 28 elmi istehsalat birliyi və institutu iştirak edirdi.

Novruz Abdullayev 1987–1992-ci illərdə Sahələrarası "ОКС-ИПРЗ" və "Ресурс" məsafədən duyma operativ kosmik müşahidə sistemləri üzrə keçmiş SSRİ Ümumi Maşınqayırma Nazirliyinin eksperti olmuşdur.

Onun təklif etdiyi və məhsul icraçısı olduğu elmi-tədqiqat işlərinin nəticələri keçmiş SSRİ Baş Kosmos İdarəsinin Elmi-texniki Şurasında, "İnterkosmos" dövlətlərarası beynəlxalq təşkilatın işçi qrupunda, SSRİ Elmlər Akademiyası rəhbərliyi yanında və Sahələrarası Kosmik Müşahidə Sistemləri Baş Konstruktorları Şurasında müzakirə edilərək müsbət qiymətləndirilmiş və SSRİ dövlət proqramı səviyyəsində icrasına başlanılmışdır. Bu layihələrin Azərbaycan Respublikasını əhatə edən hissəsində Qusar rayon ərazisində kosmik məlumatın qəbul məntəqəsinin, Bakıda "Kosmik məlumtların eksperemental emal və təhlili" mərkəzinin, Bakı, Ordubad, Naxçıvan, Sədərək və Mingəcevir şəhərlərində təklifdə nəzərdə tutulan texniki vasitələrin istehsalı müəssisələrinin, Nabran, Şəki, Pirallahı və Lənkəranda kosmik müşahidə sistemləri üçün peykaltı nəzarət-ölçü poliqonlarının yaradılmasına başlanıldı.

### Müdafiə sənayesi sahəsində fəaliyyəti

Novruz Abdullayev "NORD" EİB və KTEİB-də işlədiyi müddətlərdə bir çox ölkələrdə Müdafiə Sənayesinin yaradılması və elmi və digər fəaliyyətlərinin təşkilinin elmi metodik əsaslarını təhlil edərək aldığı nəticələrin Azərbaycan Resublikasında həyata keçirilməsi üçün təklifini müvafiq qaydada təqdim etmişdir.

Novruz Abdullayev 1988–1991-ci illərdə KTEİB-də işləyərkən keçmiş SSRİ Ümumi Maşınqayırma Nazirliyinin Baş elmi təşkilatı olan "Mərkəzi Elmi-Tədqiqat Maşınqayırma İnstitutu"-nda, "Radiocihaz" EİB-də (indiki "Kosmik Sistemlər" Rusiya Federal Dövlət Unitar Müəssisəsi) və Ukraynanın "Cənub Maşınqayırma" Istehsalat Birliyində kosmik sistemlərinin yaradılması sahəsində elmi-tədqiqat və təcrübi-konstruktor işlərinin icrasının təşkili üzrə sahə normativ qaydalarını tədqiq edərək nəticələrini müvafiq qaydada ARMSN rəhbərliyinə təqdim etmişdir.

2003-cü il Azərbaycan Respublikası Prezidenti Heydər Əliyevin sərəncamı ilə Qəbələ RLS üzrə yaradılmış komissiyada Azərbaycan tərəfindən texnika üzrə mütəxəssis kimi iştirak edən Novruz Abdullayev Qəbələ RLS-nin Azərbaycan tərəfinə təhvili zamanı yaranan texniki problemlərin həlli ilə məşğul olub.

Novruz Abdullayev 1992–1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyinin mürəkkəb və elmi tutumlu 2 hərbi hissənin qəbulu və yenidən qurulması işlərində aktiv iştirak etmiş, onların döyüş növbəçiliyinə qoyulması zamanı zəruri olan elmi-texniki məsələrinin həllinə bilavasitə rəhbərlik etmişdir.

2001-ci ilin oktyabr ayında Azərbaycan Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin rəhbərliyinin təşəbbüsü ilə Novruz Abdullayev "NORD" Elmi-İstehsalat Birliyinə (NORD EİB) (indiki "Dalğa" Elmi İstehsalat Müəssisəsi) Baş direktor təyin edilmiş və 2007-ci ilə qədər bu vəzifədə çalışmışdır. Dəniz naviqasiya sistemlərinin yaradılması sahəsində keçmiş SSRİ-də aparıcı müəssissələrdən biri olan "NORD" EİB Novruz Abdullayevin rəhbərliyi ilə qısa müddətdə Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin fəaliyyəti istiqamətlərindəki işlərə aktiv cəlb edildi.

1994–1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi rəhbərliyinin təşəbbüsü ilə Novruz Abdullayev dəfələrlə cəbhə bölgələrində uzunmüddətli xidməti ezamiyyətlərdə olmuşdur.

Novruz Abdullayev 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə yeni yaradılan Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyi Elmi-Tədqiqat İnstitutunun (MSN ETİ) direktoru vəzifəsinə təyin olunmuş və 2021-ci ilə kimi bu vəzifədə işləmişdir.

Burada onun rəhbərliyi ilə institutun mühəndis-laboratoriya korpusu yaradıldı, müvafiq avadanlıqlarla təmin edildi və zəruri ixtisaslar üzrə mütəxəssislərin hazırlanması təşkil edildi. Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyi fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun elmi-tədqiqat, təcrübi-konstruktor və layihə-axtarış işlərinin icrası təşkil edildi. Nazirliyin 4 İstehsal Birliyində İnstitutun ixtisaslaşmış elmi şöbələri yaradıldı.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2009-cu ilin mart ayında Müdafiə Sənayesi Nazirliyi Elmi-Tədqiqat İnstitutunun rəsmi açılışını edib. Novruz Abdullayev 2007-ci ildən 2018-ci ilə kimi Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənaye Nazirliyi kollegiyasının üzvü olub.

Novruz Abdullayev müəllifliyi və rəhbərliyi ilə MSN ETİ-də icra edilmiş 25-dən çox elmi-tədqiqat və təcrübi-konstruktor işlərinin nəticəsində yaradılmış 35-dən çox məhsulun layihə texniki sənədləri, onların istehsalının təşkili üçün Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənaye Nazirliyinin tabeli müəssisələrinə təhvil verilmiş, eyni zamanda bu illər ərzində Nazirliyin tabeli və birlik müəssisələrində istehsal edilən 40-dan çox məhsulun layihələndirilməsində və 30-dan çox məhsulun layihə və texnoloji sənədlərinin işlənilməsində MSN ETİ iştirak etmişdir.

Onun rəhbərliyi ilə yaradılmış bəzi məhsullar Bakıda, İstanbulda, Parisdə, Əbu-Dabidə, Keyptaunda, Malayziyada və digər yerlərdə keçirilən Beynəlxalq sərgilərdə ("ADEX-2014", "İDEX-15", "ADEX-2016", "ADEX-2018 "və s.) nümayiş etdirilmişdir.

Novruz Abdullayevin rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə yaradılmış məhsullar dəfələrlə Azərbaycan Respublikası rəhbərliyinə nümayiş etdirilmiş və onlar tərəfindən müsbət qiymətləndirilmişdir. 44 günlük Qarabağ müharibəsində tətbiq edilmiş bəzi məhsul nümunələri isə hazırda abidə kimi aidiyyəti strukturlarda nümayiş etdirilir.

Elmi-pedaqoji fəaliyyəti
------------------------

Novruz Abdullayev Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun (indiki Azərbaycan Neft və Sənaye Universiteti) "İstehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması" və "Məlumat ölçü və hesablama texnikası" kafedralarının Vl. İliç adına Yeni Bakı Neftayırma Zavodunda (indiki Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodu) fəaliyyət göstərən filialına rəhbərlik etmişdir. Novruz Abdullayev 1982–2021-ci illərdə eyni zamanda AzNKİ-də və Azərbaycan Texniki Universitetində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

O apardığı tədqiqatların nəticəsi olaraq "Müstəqil dövlətlərdə müdafiə sənaye kompleksinin yaradılması və fəaliyyətinin təşkili"-nin elmi-metodik əsaslarını işləmiş və 2007-ci ildə AzMSN rəhbərliyinə təqdim etmişdir. Onun rəhbərliyi ilə müdafiə sənaye müəssisələrinin fəaliyyət xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla MSN ETİ-də layihələndirilmiş və "AzMSN-in İstehsal Sahələrində Əməyin Mühafizəsi və Təhlükəsizlik Texnikası Qaydaları" AzMSN-in bütün tabeli müəssisələrində tətbiq edilmişdir.

Novruz Abdullayevin MSN ETİ-də işlədiyi müddətdə onun müəllifliyi və bilavasitə iştirakı ilə yaradılmış bəzi məhsullar haqqında Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya, Belçika, Polşa və Ukraynada nəşr olunan tematik jurnallarda dəfələrlə məqalələr dərc edilmiş və konfranslarda məruzə edilmişdir.

O, 50-dən çox elmi məqalənin (onlardan 22-si xarici ölkələrdə çap olunmuşdur) və 2 tədris metodiki vəsaitin müəllifidir. Onun müəllifi olduğu bəzi məhsullar 1972-ci ildə keçmiş SSRİ Xalq Təssərrüfatı Nailiyyətləri və Azərbaycan Respublikası gənclərinin elmi-texniki yaradıcılıq sərgilərində nümayiş etdirilmişdir.

Mükafatları
-----------

1983, 1984, 1985-ci illərdə Vl. İliç adına Yeni Bakı Neftayırma Zavodunun rəhbərliyi tərəfindən Fəxri fərmanlar ilə təltif edilmişdir. 1990-cı ildə Kosmik Tədqiqatlar Elmi İstehsalat Birliyi tərəfindən Fəxri fərman ilə təltif edilmişdir. 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin N saylı hərbi hissəsinin rəhbərliyi tərəfindən Diplom ilə təltif edilmişdir. 1999 ildə TEKTİ-də uzun müddətli vicdanlı fəaliyyətinə görə Fəxri fərman ilə təltif edilib.

2010-cu ildə "Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin 10 illiyi (2005–2015)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

2012-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Azərbaycanda müdafiə sənayesinin inkişafında xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

2021-ci ildə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənaye Nazirliyinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikasının müdafiə sənayesi işçilərinin təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi". president.az (az.). 2022-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-20.

### Mənbələr