recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Dilim** (*avar.* Дилим) — Dağıstanda kənd (aul).

2022
Tərkibindəki yeganə yaşayış məntəqəsi olaraq kənd qəsəbəsi statusu daşıyan bir inzibati vahidliyi təşkil edir yaradır.

Coğrafi yerləşməsi
------------------

Kənd Mahaçqaladan 108 km qərbdə yerləşir. Ən yaxın qatar stansiyası olan Xasavyurt isə 22 km şimaldadır. Kəndin cənub hissəsindən Sebetar çayı axır. Kənd dəniz səviyyəsindən 655 m yüksəklikdə yerləşir. Sahəsi - 31,6 km².

Tarixi
------

1930-cu ildən Kazbekov rayonunun mərkəzi rolunu oynayır.

B.Q. Əliyev bildirir ki, kəndin adı çeçen mənşəlidir və "dil" mənasını verir. Belə ki, kənd uzadılmış dilə bənzəyir. Bir vaxtlar nənddə noqaylar yaşayırdı. Çeçenlərin davamlı hücumları səbəbindən noqaylər kəndi tərk etdilər. Onların kəndi tərk etməsindən sonra Qünibski rayonundakı Soqratl kənddən iki qardaş və bir bacı bu ərazidən torpaq alır və bu yerlərə yerləşdi.

İlk yerləşənlərdən üç nəsil meydana gəlmişdir.

Tarix elmləri namizədi Ç. M. Həşimovun məlumatına görə, Dilim kəndi avar Brital və ögey qardaşı çeçen Çuqurlan tərəfindən qurulmuşdur. 

Saladavianın bu versiyasına görə, Britalın xalası bir çeçenlə (Çugur-lan oğlu) evləndi. Brital qan davası üzündən qohumu Çugurlan üçün Çeçenistana getdi. Nəticədə iki ailə Dilim kəndini qurdu.

  

Qafqaz müharibəsindən əvvəl Dilim üç dəfə dağıdılmışdır. Kəndi bərpa etmək üçün Miatlı, Zubutli, Burtunai və Xubar kəndlərindən əhaliu kəndə köçürülmüşdür.

Avqustun sonlarında Şamil çeçen Darqosundan Dilimə yollanır. Bu zaman atlı və piyada çeçenlər, digər qonşu xalqlar onunla birlikdə kəndə üz tutur.

Kənddə ilk məscid Şamilin imamətio dövründə qurulur.

Əhalisi
-------

2002-ci il siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 7537 nəfər əhali yaşayır. Onlardan mütləq əksəriyyəti (99,1%) avarlardır.

Həmçinin yaşayırlar:

qumuqlar — 20 nəf. (0,3 %)

ruslar — 13 nəf. (0,2 %)

darginlər — 10 nəf. (0,1 %)

çeçenlər — 9 nəf. (0,1 %)

laklar — 9 nəf. (0,1 %)

digərləri — 7 nəf. (0,1 %)

Qalereya
--------

* DilimDilim
* DilimDilim
* DilimDilim
* DilimDilim
* 
* DilimDilim

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»". 2015-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-02.
3. ↑  Б.Г. Алиев «предания, памятники, исторические зарисовки о Дагестане». С.45)
4. ↑  "ОЛЬШЕВСКИЙ М. Я. КАВКАЗ С 1841 ПО 1866 ГОД". 2017-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-02.
5. ↑  Описание села Дылым на сайте районной администрации[*ölü keçid*]
**Mütənasib** - iki kəmiyyətdən birinin artması (azalması) ilə o biri kəmiyyətində eyni dərəcədə artması (azalması).

Mütənasib ölçülərin dəyişməz münasibəti **mütənasiblik əmsalı** adlanır.

'∝' riyazi simvolu iki ölçünün mütənasibliyinin göstərilməsi üçün istifadə olunur. Nümunə, A ∝ B.

Yunikod kodlaşdırılmasında simvolun qısayol keçidi: U+221D.

Düz mütənasiblik
----------------

**Düz mütənasiblik** — arqumentin (x) neçə dəfə artması ilə funksiyanında (y) bir o qədər artmasının funksional asılığıdır.

Riyaziyyatda düz mütənasiblik ifadəsi aşağıdakı düstur şəklində yazılır:

{\displaystyle f(x)=kx,k=const}

Düz mütənasibliyin qrafiki koordinat başlanğıcından keçən düz xətdir.

Tərs mütənasiblik
-----------------

Bir neçə funksiyanın qrafikləri: {\displaystyle f(x)={\frac {12}{x}}}; {\displaystyle f(x)={\frac {1}{x}}}; {\displaystyle f(x)=-{\frac {1}{x}}}; {\displaystyle f(x)=-{\frac {12}{x}}}
**Tərs mütənasiblik** — arqumentin neçə dəfə artması ilə funksiyanın bir o qədər azalmasının funksional asılılığıdır.

{\displaystyle y={\frac {k}{x}},x\neq 0,k\neq 0}

**Funksiyanın xüsusiyyətləri:**

* Təyin oblastı{\displaystyle D(y)=(-\infty ;0)\cup (0;+\infty )}
* Qiymətlər oblastı {\displaystyle E(y)=(-\infty ;0)\cup (0;+\infty )}
* Funksiya təkdir, çünki {\displaystyle f(-x)={\frac {k}{-x}}=-{\frac {k}{x}}=-f(x)}
* Funksiya k>0 olduqda {\displaystyle (-\infty ;0)} aralığında azalır və {\displaystyle (0;+\infty )} artır (k<0 olduqda əks proses).

Mənbə
-----

1. ↑  "Azərbaycan dilinin izahlı orfoqrafik lüğəti". Dictionary Obastan.[*ölü keçid*]

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Dilsa dovşanalması** (*lat.* Cotoneaster dielsianus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin dovşanalması cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Çində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1-2 m olan, yarpaqlı koldur. Budaqları bozumtul-qara və ya qonurtəhər-qara, nazik, möhkəm tükcüklü, parlaqdır. Yarpaqları xətvari-lansetvari, çılpaq, (0,6)-2,5 x 0,8-1,5 sm, sıx, sarımtıl-boz və ya boz çalarlı, parlaq, ucu bizdir. Çiçək qrupu 3-7 çiçəkli, çiçək saplağı tükcüklü; çiçək altlıqları xətvari-lansetvari, 2-3 mm, tükcüklüdür. Çiçəklərin diametri 6-7 mm-dir. Hipantisi tükcüklü, ovaldır. Ləçəkləri düz, çəhrayı, enli, əks-yumurtavaridir, diametri 3-4 mm, bünövrəsi qısa, ucu kütdür. Erkəkcikləri 15-20 ədəd, ləçəklərdən qısadır. Meyvəsi tünd qırmızı, diametri 5-8 mm-dir.

Ekologiyası
-----------

Yamaclarda, çay vadilərində, otlu yerlərdə, kolluqlarda, sıx meşələrdə, 1000-3600 m hündürlükdə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir, park və bağ salmada istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1220719
* Wikispecies: Cotoneaster dielsianus
* EoL: 412291
* EPPO: CTTDI
* FoC: 200010727
* GBIF: 3025896
* GRIN: 11730
* iNaturalist: 498529
* IPNI: 722471-1
* ISC: 113511
* ITIS: 836630
* NBN: NHMSYS0000457576
* NCBI: 690316
* NZOR: 1e2ae662-30d8-404d-bde4-49857df5ad0b
* PFI: 12857
* Plant List: rjp-1277
* PLANTS: CODI16
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:722471-1
* Tropicos: 27806585
* VASCAN: 9689
* WFO: wfo-0000985522

 |
Mütleq temperatur
-----------------

Mütleq temperatur-molekulların irəliləmə hərəkətinin orta kinetik enerjisinin ölçüsüdür:

```
                E=3/2KT
```

k-Bolsman sabitidir.Mütləq temperatur mənfi ola bilməz
Mütleq temperatur mütləq maksimum və mütləq minimum olmaqla 2 təsnifata bolunur.

### Mütləq maksimum

Mütləq maksimum temperatur-müəyyən ərazidə uzun illər ərzində müşahidə edilən ən yüksək temperatur.Yer üzərində mütləq maksimum temperaturu Liviyada (+58C),Azərbaycanda isə Culfada (+44C) olmuşdur.

### Mütləq minimum

Mütləq minimum temperatur-müəyyən ərazidə uzun illər ərzində müşahidə edilən ən alçaq temperatur.Antaktikadada Rusiyanın "Vostok" stansiyasında qeydə alınmışdır(-89C)Şimal yarımkürəsində ən alçaq temperatur Yakutiya Respublikasının Oymyakon şəhərində(-71C)müşahidə edilmişdir.Azərbaycan ərazisində mütləq minimum temperatur Culfada (-33C)olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

Temperatur, Temperaturun şaquli dəyişməsi, Temperatur qradiyenti

Xarici keçidlər
---------------

Mutləq temperatur

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: V (dəqiqləşdirmə).

| **Latın hərfi V, v** |
| --- |
| Latin_alphabet_Vv.png |
| **Latın əlifbası** |
| A | B | C | D | E | F | G |
| H | I | J | K | L | M | N |
| O | P | Q | R | S | T | U |
| V | W | X | Y | Z |
| Əlavəvə digər variant işarələri |
| À | Á | Â | Ã | Ä | Å | Æ |
| Ā | Ă | Ȃ | Ą | Ȧ | Ả | Ɐ |
| Ɑ | Ɓ | Ƀ | Ç | Ć | Ĉ | Ċ |
| Č | Ȼ | Ƈ | Ð,ð | Ď,ď | Đ,đ | Ɗ |
| ᶑ | È | É | Ê | Ë | Ē | Ė |
| Ę | Ě | Ɇ | Ə | Ƒ | Ĝ | Ğ |
| Ġ | Ģ | Ǧ | Ǥ | Ɠ | Ƣ | Ĥ |
| Ħ | Ì | Í | Î | Ï | Ī | Į |
| İ,i | I,ı | Ĳ | Ĵ | Ɉ | Ķ | Ḱ |
| Ǩ | Ƙ | Ⱪ | Ĺ | Ļ | Ľ | Ŀ |
| Ł | Ɱ | Ñ | Ń | Ņ | Ň | N̈ |
| Ɲ | Ƞ | Ŋ | Ò | Ó | Ô | Õ |
| Ö | Ø | Ő | Œ | Ơ | Ᵽ | Ƥ |
| P̃ | Ɋ | ʠ | Ŕ | Ř | Ɍ | Ɽ |
| ß | ſ | Ś | Ŝ | Ş | Š | Þ |
| Ţ | Ť | Ŧ | Ⱦ | Ƭ | Ʈ | ẗ |
| Ù | Ú | Û | Ü | Ū | Ŭ | Ů |
| Ű | Ų | Ư | Ʉ | Ʋ | Ŵ | Ⱳ |
| Ẋ | Ý | Ŷ | Ÿ | Ɏ | Ƴ | Ź |
| Ẑ | Ẕ | Ż | Ž | Ƶ | Ȥ | Ⱬ |

**V** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 30-cu hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir, kar qarşılığı f samitidir.

Finikiya əlifbasında mıxa oxşadığı üçün "vav" ("mıx") adlanırdı.

Kiril qrafikalı əlifbada rast gəlinən "B" Yunan əlifbasındakı "β" "beta" hərfi əsasında qurulmuşdur.

İstinadlar
----------
**Güllü Eldar Tomarlı** (*Güllü Eldar qızı Alıyeva*; 13 iyul 1969, Rustavi) — Azərbaycan şairi, publisist. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü. "Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi" İctimai Birliyinin sədri, Aşıq Pəri Məclisinin sədr müavini (2015–2022).

Həyatı
------

Güllü Eldar Tomarlı 13 iyul 1969-cu ildə Gürcüstanın Rustavi şəhərində anadan olub. Əslən Qazax rayonunun Kəmərli kəndindəndir. 1986-cı ildə Rustavidə 7 saylı orta məktəbi bitirmiş, Rustavi Politexnik Texnikomuna daxil olmuşdur. Təhsili bitirdikdən sonra, uzun müddət Rustavi şəhər nəşriyyatında çalışmışdır.

Rustavi Azərbaycanlılar Mədəniyyət Mərkəzi İdarə Heyətinin üzvü və Qadınlar şurasının sədri olmuşdur. Güllü Eldar Tomarlı Gürcüstanda, Azərbaycanda çap olunan qəzetlərdə şeirləri, publisistik məqalələri dərc edilib və Tiflis radiosunda səsləndirilmişdir. Tiflisdə nəşr olunan "Gürcüstan" qəzetinin Azərbaycan Respublikası üzrə xüsusi müxbiri, "Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi" ictimai birliyinin sədridir. Şeirləri gürcü və özbək dillərinə tərcümə edilmişdir.

2015–2022-ci illərdə "Aşıq Pəri Məclisi"nin müavini və bədii rəhbəri olmuşdur.

Ailəsi
------

Ailəlidir, dörd övladı var.

Kitabları
---------

* "Beləcə qal nolar, könlüm"
* "Bir az sazdan, bir az sözdən"
* "Aşıq Pəri İnciləri" və "Aşıq Pəri Məclisi" kitablarının tərtibadçısıdır

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Xalq şairi Nəriman Həsənzadə ilə görüş"". bakimektebleri.edu.az (az.). İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
2. ↑  "İlk kitabınız mübarək, hörmətli Güllü xanım!..." ZiM.Az | "ZİYA" İnformasiya Mərkəzi (rus). 2020-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
3. ↑  "Azərbaycan mədəniyyəti, sözü və folkloru barədə yazılan hər bir kitab tarixdir" (az.). Azərtac. 2017-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
4. ↑  "Aşıq Pəri Məclisi" bir neçə kitabın təqdimatını keçirdi". xeberdar.net | Dünyadan xəbərdar olun (az.). 2021-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 08 noyabr 2018.
**Mihay Horvat** (mac. Mihaly Horvath) — Macarıstan siyasi və dini xadimi, tarixçi, Macarıstanda 1848-1849-cu illər inqilabının fəal iştirakçısı. Təhsil və Din Naziri (1849).

Bioqrafiya
----------

Seqeddəki gimnaziyanı bitirmiş, sonra dini təhsil almışdır. 1844-47-ci illərdə Terezianumda macar dilindən dərs demişdir. 1848-ci ildən yepiskop olur.

1849-cu ilin yanvarında Vesprem qraflığından Debrecen şəhərindəki Macarıstan Dövlət Məclisinin deputatı seçilir. 1849-cu ilin may ayından Bertalan Semere inqilabi hökumətinin üzvü idi və burada Ruhani İşlər və Təhsil Naziri vəzifəsində çalışır.

Macarıstan inqilabının məğlubiyyətindən sonra ölkədən mühacirət edir. İsveçrə, Fransa, Belçika və başqa ölkələrdə yaşayır.

1851-ci ildə Avstriya məhkəməsinin qərarı ilə o, ölüm cəzasına məhkum edilir. 1866-cı ildə amnistiyaya düşür və 1867-ci ildə Macarıstana qayıdır. Gələcəkdə o, Deak partiyasının tərəfdarı olur.

Yaradıcılığı
------------

Horvat geridə mühüm tarixi və jurnalistik irs qoyub. Əsərlərinin böyük əksəriyyətində 1848-49-cu illər Macarıstan inqilabı hadisələri, habelə müəllifin özünün şahidi və birbaşa iştirakçısı olduğu inqilabdan əvvəlki Macarıstanın həyatı nəzərdən keçirilir və qiymətləndirilir. Horvatın tarixi yazıları, mahiyyətcə, inqilabın mütərəqqi rolunu və siyasi əhəmiyyətini dərk etməklə, həmin illərin hadisələrinin xroniki təsviridir. Eyni zamanda, orta zadəganların siyasi mövqelərində qalaraq, Horvat inqilabdakı sinfi mübarizə faktlarını susdurdu, onu yalnız "birləşmiş macar xalqının" avstriyalılara qarşı mübarizəsinə ixtisar etdi. Horvat öz əsərlərində macar zadəganlarının öz imtiyazlarından könüllü imtina etməsi və kəndlilərin təhkimçilikdən azad edilməsi haqqında inqilab zamanı qurulmuş əfsanəyə də dəstək verirdi.

Seçilmiş yazılar
----------------

"Macarıstan tarixindən 1823-cü ildən 1848-ci ilə qədər 25 il" (mac. Fünfundzwanzig Jahre aus der Geschichte Ungarns, von 1823-1848, Bd. 1-2, Leipzig 1867).
"1848-49-cu illərdə Macarıstanın müstəqillik uğrunda mübarizəsinin tarixi" (mac. Magyarorszag függetlensegi harzanak törtenete 1848 es 1849-ben, köt-1-3, Pest 1871-72).

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Mihály (Michael) Horváth // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  Хорват Михай // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. 1 2  Horváth, Mihály // Czech National Authority Database.
**Uşuaya** — Argentinada, Pataqoniya bölgəsində yerləşən şəhər. Dünyanın ən cənubda yerləşən şəhərlərindən biridir. Uşuayadan daha cənubda şəhərlər olsa da bu şəhərlər hərbi şəhərlərdir.

Argentinanın Tyerra del Fueqo əyalətinin paytaxtıdır. Biql kanalının sahilindədir.

Uşuaya *yamana dili*ndə "Şərqə baxan" deməkdir. Başqa ehtimala görə adının mənası "Üzünü Günəşə çevirən"dir.

Tarixi
------

Uşuaya tarix boyunca iqlim, coğrafiya, heyvan və bitki dünyası, hindu mənşəyini araşdırmaq Avropadan gəlmiş bir çox elmi səfərə ev sahibliyi etmişdir.

Şəhərin ən məşhur binası 1902-ci ildə tikilməyə başlanılan Presidio adlı binadır. 1920-cu ildə tamamlanan bu bina həpsxana kimi istifadə olunmuşdur. Buradakı məhbuslar dəmiryolu çəkilişinə cəlb olunmuşdular. 1947-ci ildə bağlanılan həpsxanada bir neçə muzey açılmışdır. Bunlardan biri də həpsxananın tarixini əks etdirən Presidio muzeyidir. Digəri isə Antarktida ilə bağlı muzeydir.

Əhali
-----

İllərə görə əhali| İl | Əhali |
| --- | --- |
| 1947 | 2 182 |
| 1966 | 4 470 |
| 1970 | 5 677 |
| 1980 | 11 443 |
| 1991 | 29 166 |
| 2001 | 45 430 |
| 2004 | 53 762 |
| 2010 | 56 593  |
|
| 2013 | 60 314 |
|

Vergi az olduğundan əhalidə artım müşahidə olunur.

Turizm
------

Odlu Torpaq Milli Parkına yaxın yeləşdiyindən və təbiətinin gözəliyi səbəbi ilə şəhər turistik xarakter daşıyır. Antarktida gəzintilərinin dayanacağı olması və liman olması onu məşhur edən faktorlardan biridir. Şəhərə ərzaq və digər məhsulların gətirilməsi çox çətin olduğundan Uşuaya Cənubi Azərbaycanın və Argentinanın ən bahalı şəhərlərindən biridir.

Ən görməli yerlərindən biri 1979-cu ildə yaradılmış Dünyanın ucu muzeyidir. Burada Uşuaya və Odlu Torpaq ilə bağlı tarixi məlumatlar əldə etmək mümkündür.

Şəhərin yaxınlığında məşhur Qrasial Martial buzlaqğı yerləşir.

Nəqliyyat
---------

Uşuaya beynəlxalq hava limanına sahibdir və 1997-ci ildə inşa edilmişdir. Antarktidaya gedən bəzi gəmilər buradan liman kimi istifadə edirlər.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-02.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt Arxivləşdirilib 2006-11-04 at the Wayback Machine
* Turizm
* Turizm
* Uşuaya Arxivləşdirilib 2013-08-19 at the Wayback Machine
* Dünyanın ucu muzeyi (isp. alm.) Arxivləşdirilib 2006-07-09 at the Wayback Machine
* Presidio muzeyi (ing. isp.) Arxivləşdirilib 2005-07-29 at the Wayback Machine

Vikianbarda ***Ushuaia*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Boris Zeydman** (Zeydman Boris İsaakoviç) — bəstəkar, pedaqoq. Azərb. əməkdar inc. xad. (1956). "Maskarad" (1945), "Ağıldan bəla" (1949) operalarının, "Qızıl açar" (1957) baletinin, musiqili komediya və s. əsərlərin müəllifidir.

Həyatı
------

Boris Zeydman 10 fevral 1908-ci ildə Peterburqda anadan olub.

Leninqrad Konservatoriyasında təhsil alıb (1931). Saratov və Leninqrad musiqi məktəbində, Leninqrad Konservatoriyasında (1936–1939), Bakı Konservatoriyasında (1939–1957), Daşkənd Konservatoriyasında (1957-ci ildən) dərs deyib. Operaların, baletlərin, musuqili komediyaların, konsertlərin, simfonik əsərlərin müəllifidir. Özbəkistan dövlət mükafatı laureatı (1959), Azərbaycan (1956) və Özbəkistan (1964) əməkdar incəsənət xadimi Boris Zeydman 1981-ci ildə vəfat edib.

Filmoqrafiya
------------

1. Sualtı qayıq "T-9" (film, 1943)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Zeydman Boris İsaakoviç". 2021-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-21.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0000 3376 477X · LCCN: n97863647 · VIAF: 53451328 · WorldCat VIAF: 53451328 |
**Malıbəyli Cümşüd** (1845, Malıbəyli, Kaspi vilayəti – 1915, Şuşa) — XIX–XX əsr Azərbaycan xanəndəsi, Qarabağ muğam məktəbinin nümayəndəsi.

Həyat və yaradıcılığı
---------------------

Malıbəyli Cümşüd 1845-ci ildə Şuşa yaxınlığındakı Malıbəyli kəndində anadan olmuşdur. 4–5 yaşı olarkən atasını itirən Cümşüd bir müddət mehtər və arabaçı işləmiş, daha sonra musiqiyə həvəs göstərərək tarzən Ballıcalı Baxşı ilə "Xan bağı" karvansarasında ifa etmişdir. O, artıq 20–21 yaşlarında Qarabağ məclislərinə xanəndə kimi dəvət olunurdu.

Cümşüd Malıbəylinin ifaçılıq fəaliyyəti üçün "Segah", "Şahnaz", "Orta Mahur", "Şüştər", zərbi muğamlardan "Heyratı", "Ovşarı", "Qarabağ şikəstəsi" və başqaları səciyyəvidir. O, kənd toylarına da meyil etmiş, məclislərdə "Ay dərya kənarında", "İstikanın deşilsin", "Gəlirəm, gedirəm, xəbərin olsun", "Ay bala Fatma", "Qapıda duran mənəm mən", "Məni dövri fələk qoymuş", "Məmələr" kimi el mahnıları ifa etmişdir.

Malıbəyli Cümşüd qəzəl, qoşma seçdikdə ən çox Molla Pənah Vaqifin, Xurşidbanu Natəvanın, Aşıq Ələsgərin yaradıcılığına müraciət etmişdir. O, bir neçə dəfə tarzən Cavad bəy Əlibəy oğlu və kamançaçı Karapet ilə İranın Təbriz, Rəşt, Ənzəli və Qəzvin şəhərlərinə toy məclislərinə dəvət olunmuşdur.

Xanəndə həm də Şuşada göstərilən tamaşalarda və "Şərq konsertləri"ndə də iştirak etmişdir. Həmin tamaşa və konsertlərdən yığılmış pullar, əsasən, tələbələrin ehtiyaclarının qarşılanmasına sərf olunurdu.

1913-cü ildə Kiyev şəhərində fəaliyyət göstərən "Ekstrafon" aksioner şirkətindən dəvət alan Cümşüd Kiyevə getmiş və burada "Segah", "Mahur", "Rast" muğamlarını və bir neçə təsnifi qrammofon valına yazdırmışdır.

Malıbəyli Cümşüd 1915-ci ildə, təqribən 70 yaşında Şuşada vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Малыбейли Джумшуд // Енциклопедия азербайджанского мугама (rus). Баку: Шарг-Гарб. 2012. С. 147.
2. 1 2 3 4  *Фиридун Шушински.* Малыбәјли Ҹүмшүд // Азәрбајҹан халг мусигичиләри. Бакы: Јазычы. 1985. С. 101–102.
3. ↑  *Firidun Şuşinski.* Malıbəyli Cümşüd // Azərbaycanın musiqi xəzinəsi. Bakı. 2015. S. 334–339.
4. ↑  Malıbəyli Cümşüd // Muğam ensiklopediyası. Bakı. 2008. S. 122.

Həmçinin bax
------------

* Malıbəyli Həmid
**Malıbəyli kənd teatrı** — Şuşa rayonu Malıbəyli kəndində yaranmış teatr.

Malıbəyli kənd teatrının ilk tamaşası Sultan Məcid Qənizadənin "Axşam səbri xeyir olar" vodevili olmuşdur. Bu tamaşa 1909-cu il noyabrın 7-də səhnəyə qoyulmuşdur.

O vaxtlar Malıbəylidə müəllimlik edən Məmməd Qarayevin rəhbərliyi ilə kənd ziyalıları müxtəlif mədəni-kütləvi tədbirlər həyata keçirirdilər. Məktəbdə təşkil olunmuş ilk teatr tamaşası da onun təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə baş tutub. İlk teatr tamaşası o vaxt Novo-Çerkassk Politexnik İnstitutunda təhsil alan, maddi cəhətdən çox kasıb olan və məktəbdən qovulmaq təhlükəsi ilə üzləşən Mirhəsən Vəzirovun xeyrinə təşkil olunub. Məktəb binasının böyük zalında göstərilən tamaşada Məmməd Qarayev baş rolda, müəllimlərdən Mirmehdi Ağamirzadə, Bəylər İbrahimbəyov, Mirzə Hüseyn Varşabov və başqaları müxtəlif rollarda çıxış ediblər. Tamaşa uğurlu keçib və o vaxtın pulu ilə toplanan 50 manat Mirhəsən Vəzirova göndərilib. Sonralar Mirhəsən Vəzirov qəzet vasitəsilə malıbəylilərə minnətdarlığını bildirmişdi.

İlk tamaşadan sonra teatr həvəskarlarının sayı getdikcə artmışdır. Teatr get-gedə kəndin məişətinə daxil olurdu. Tamaşalar məktəbdə, məscidin həyətində göstərilirdi. Məmməd Qarayev tamaşalara quruluş və ssenari verirdi. O, fasilələrdə xalq oyunlarından, məktəb şagirdlərindən ibarət xordan istifadə edərək xalq musiqisinin inkişafına da diqqət ayırırdı. Dövrünün tanınmış xanəndələri olan Malıbəyli Həmid, Malıbəyli Cümşüd, Malıbəyli Əsgər də teatra dəvət olunurdular.

Repertuarı
----------

Malıbəyli kənd teatrının Repertuarına əsasən ailə və məişət məsələlərindən bəhs edən, əxlaqi və tərbiyəvi əhəmiyyətli, asan başa düşülən kiçik formalı və məzmunlu əsərlər, satirik xarakter daşıyan səhnəciklər daxil edilirdi. "Evlənmək su içmək deyil", "Dursunəli və Ballıbadı", "Qırt-qırt", "Daşım-daşım", "Molla Cəbi", "Xor-xor", "Ev tərbiyəsinin bir şəkli", "Yağışdan çıxdıq yağmura düşdük" kimi əsərlər Malıbəyli teatrının repertuarında yer alıb. Əldə olunan gəlir isə maarif işlərinə, yoxsul şagirdlərə, Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil alan azərbaycanlı tələbələrə sərf olunurdu.

Malıbəyli kənd teatrının yaranmasının 100 illiyi münasibətlə 2009-cu il dekabrın 15-də Sabunçu rayonu, Ramana-450 qəsəbəsi Malıbəyli kənd 1 saylı orta məktəbində yubiley mərasimi keçirilmişdir.

Mənbə
-----

1. ↑  "Malıbəyli kənd teatrı 100 yaşında". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-12-15.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qaracallı.

**Qaracallı** — Azərbaycan Respublikasının Ucar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Tarixi
------

Ucar rayonunun Qaracallı kəndi XIX əsrin sonlarında yaranmışdır. Bu kəndin əsas sakinləri Cəbrayıl rayonunun Qaracallı kəndindən gələnlər olmuşlar. Belə ki, həmin kənddən gələnlər maldarlıqla məşğul olduqlarından bu yeri əlverişli bir yer seçərək burada məskunlaşmışlar.

Toponimikası
------------

Yaşayış məntəqəsi kəngərlilərin qaracallı tayfasının məskun­laşması nəticəsində yaranmışdır. Xanlar rayonu ərazisində bu nəslin adı ilə bağlı Qaracallı təpəsi (Əli Bayramlı kəndi) və Qaracallı dərəsi (Bolçalı kəndi) adlı iki obyekt qeydə alınmışdır.

Mədəniyyəti
-----------

Kənddə bir mədəniyyət evi və kitabxana fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə kəndin 2 orta məktəbi vardır.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Kənd Göyçay çayının sahilində, Şirvan düzündə, Bakı-Tbilisi əsas magistral yoluna və dəmir yolu xəttinə yaxın yerdə yerləşir.

Əhalisi
-------

Əhalisi 4500 nəfər. 2009-cu ildə isə əhalisinin sayı 3431 nəfər olub.

İqtisadiyyatı
-------------

Kənd əhalisi əsasən maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının inzibati - ərazi bölgüsü. Məlumat toplusu. Bakı - 2013. 488 səh.
2. ↑  Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. İki cilddə. II cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 304 səh.
3. ↑  Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması 2009-cu il. I cild. Bakı - 2010.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Ucar rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Ucar |  |
| Kəndlər | Alpı • Alpout • Bağban • Bağırbəyli • Bərgüşad • Boyat • Çiyni • Əlikənd • Ənvər Məmmədxanlı • Gəraybəyli • Xələc • Küçəkənd • Qarabörk • Qaracallı • Qaradağlı • Qazıqumlaq • Qazyan • Quləbənd • Lək • Məlikballı • Müsüslü • Pirkənd • Ramal • Rəstəcə • Şahlıq • Təzə Şilyan • Türkəci • Yuxarı Çiyni • Yuxarı Şilyan |
**Çiləmə** - Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə əsasən uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim uşaq oyunlarından biridir.

Ümumi məlumat
-------------

Bu oyunu əsasən oyunçuların sayı çox olduğu hallarda uşaqlar dəstələrə bölünərək oynayırlar. Lakin oyunçular yetərsay olmadıqda uşaqlar bu oyunu dəstələrə bölünmədən, sanama üsulu ilə öz aralarında da keçirilir. Hətta kiçik yaşlı uşaqlar bu oyunu iki uşaq aralarında növbə ilə topu çiləməklə oynayırlar. Hələ indiki müasir toplar istehsal olunmadığı bir dövrdə bu məqsədlə at və iri buynuzlu heyvanların xırda tükündən (yunundan) kos (top) hazırlayardılar.

Oyunun qaydaları
----------------

Çiləmə oyunu
Əvvəlcə dəstəbaşılar seçilir. Dəstəbaşı iki cür təyin olunur: ya onları oyunçular özləri seçirlər, ya da ümumin razılığı ilə (oyunda və uşaqlar arasında müəyyən keyfiyyətləri fərqlənənləri), çox hallarda isə (əgər oyunçular bir-birini tanımırlarsa) püşk və ya sanama üsulu ilə seçirlər. Dəstələrə bölünərək oynanılan bu oyunu başlamaq üçün halay yolu ilə uşaqlar dəstələrə bölünürlər.

Oyuna başlamazdan əvvəl dəstələr bir-birindən 3-4 metr aralı dayanır. Sanama yolu ilə dəstələrdən biri oyuna başlayır. Oyuna başlayacaq dəstənin bir üzvü dəstələr arasında, tam ortada dayanır. Sağ əlində tutduğu topu azca yuxarı ataraq növbə ilə sağ və sol ayaqlarında top yerə düşənə qədər çiləyir. Əgər top yerə düşərsə həmin dəstə estafeti digər dəstəyə verir. Oyun beləcə davam edir. Hansı dəstənin oyunçusu daha çox top çiləyərsə o dəstə hesabda irəlidə olar.

| ⛭Azərbaycan xalq oyunları |
| --- |
| Döyüş oyunları | Qurşaqtutma • Zorxana • Azərbaycan milli güləşi |  |
| Strategiya oyunları | Mərəköçdü • Noxud çuxuru • Pula-pula • Qalaqapı |
| Novruz oyunları | Baca-baca • Keçəl • Kos-kosa • Yumurta döyüşdürmə |
| Atüstü oyunlar | Baharbənd • Cıdır • Sür-papaq • Çövkən • Qız-qov |
| Tamaşa oyunları | Dəvə • Çömçəxatun • Gülümey • Gül-gül • Xan-vəzir • Xıdır Nəbi • Nənəcan |
| Uşaq oyunları | Artırma • Barmaq oyunu • Beşdaş • Bənövşə • Cıdır oyunu • Dirədöymə • Dəsmal aldı, qaç • Dəyirman oyunu • Dolama • Çatı götürdü • Çırtı, çırtı • Çiləmə • Çilingağac • Çömçəbaşı bəzəmə • Evcik-evcik • Eşşək beli sındırdı • Əlquşu ilə ov • Ənzəli • Fincan-fincan • Gəlinbacı • Gizlən qaç • Gözbağlıca • Güleynari • Halay • Haxışta • Hoqqa • Hoppana hoppan • Hil-hil oyunu • Xəndəkbacı • Xıy xıy • Köşki balaban • Qərcimədaş • Qərəq • Qığ mərəsi • Qundaq-qundaq • Qurd-qurd • Laldinməz • Mərə-mərə • Mətə-mətə • Molla, haray • Öcəşmə • Papaqaldıqaç • Papaqatdı • Papaqqapdı • Püşk • Sanama • Say saymaq • Şeşpər-şeşpər • Şota • Şöbə-şöbə • Tapmaca • Tapın görək • Təkə • Təkləmə • Turnavurdu • Tuğay Məlik • Usta-şagird • Şatırlar • Yaşıl yarpaq, qızılgül • Yaylıqqaçırtdı • Yeddi ağac • Yeddi daş • Yelləncək • Yoldaş, səni kim apardı? |
**Type 61** (yaponca: 61式戦車 Romanizasiya: Roku-ichi Shiki sensha), Mitsubishi Heavy Industries tərəfindən istehsal edilmiş olan Yaponiya əsas döyüş tankıdır. Tank 1950-ci illərdə yeni qurulmuş Yaponiya Quru Özünümüdafiə Qüvvələri üçün əvvəllər Müttəfiq Qoşunları Ali Hərbi Rəhbərliyi tərəfindən verilmiş olan M4A3E8 Sherman və M24 Chaffee tanklarının yerini alması məqsədiylə yaradılmışdır. 1961-1975-ci illər arasında cəmi 560 ədəd istehsal edilmişdir və yerini Type 74 tanklarına vermişdir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Növü: Əsas döyüş tankı

Mənşəyi:  Yaponiya

Xidmət müddəti: 1961-2000

İstifadəçilər:  Yaponiya 

İstehsalçı: Mitsubishi Heavy Industries

Konstruksiya tarixi: 1955-1960

İstehsal müddəti: 1961-1975

İstehsal sayı: 560

Variantları:Type 67 AVLB,
Type 70 ARV

Type 61

Performans
----------

Çəkisi: 35 ton

Uzunluq: 8.19 / 6.03 m

Eni: 2.95 m

Hündürlük: 2.49 m

Ekipaj: 4 nəfər

Zireh: 55–114 mm qalınlıqda tökmə polad

Əsas silahı: 90 mm-lik L/52 topu

Köməkçi silahları: piyadalara qarşı 7.62 mm-lik Browning M1919A4 pulemyotu və hava hücumlarına qarşı 12.7 mm-lik M2 Browning pulemyotu

Mühərrik: Mitsubishi 12HM21WT V12 (dizel)

At gücü: 570

Asqı tipi: Burulma çubuğu

Döyüş radiusu (Hərəkət ehtiyatı): 200 km

Maksimal sürət: 45 km/saat

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2017-10-13 at the Wayback Machine (6 Fevral 2019 tarixində arxivləşdirilmişdir)
2. ↑   Arxivləşdirilib 2017-10-13 at the Wayback Machine |
**Çimnaz Hadi qızı Mirzəzadə** (24 aprel 1945, Bakı) — Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin professoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Həyatı
------

Çimnaz Mirzəzadə 1945-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsini bitirdikdən sonra AMEA akad. Z. M. Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun "Ərəb filologiyası" şöbəsinə baş laborant vəzifəsinə işə götürülmüşdür. İnstitutda çalışdığı müddət ərzində Ç. H. Mirzəzadə baş laborant vəzifəsindən böyük elmi işçi vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir.

Ç. H. Mirzəzadə 1970-ci ildə həmin İnstitutun əyani aspiranturasına daxil olmuş, 1981-ci ildə "Azərbaycan toponimləri orta əsr ərəb coğrafi mənbələrində" adlı dissertasiya işini müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
---------------------------

Mirzəzadə Çimnaz Hadı qızı 1992-ci ildən 2007-ci ilə kimi BDU İlahiyyat fakültəsində müəllim, baş müəllim kimi ərəb dilindən dərs demişdir. 2007-ci ildə İlahiyyat fakültəsinin "Dillər" kafedrasında dosent vəzifəsinə seçilmişdir. 2009-2018-ci illərdə həmin kafedranın müdiri vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir. Çalışdığı müddətdə ərəb dilindən mühazirə və məşğələ dərslərini aparmış, kurs və buraxılış işlərinə rəhbərlik etmişdir. Eyni zamanda BDU-nun İlahiyyat fakültəsinin Elmi Şurasının katibi, Fakültə Tədris-Metodik Şurasının sədri, İlahiyyat fakültəsinin "Elmi Məcmuəsi"nin redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur. Hal-hazırda Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin professoru və BDU-nun Böyük Elmi Şurasının üzvüdür. 2005-2018-ci illərdə AMEA M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu nəzdindəki Birdəfəlik Müdafiə Şurasının üzvü olmuşdur.

Ç. H. Mirzəzadənin 60-dan artıq məqalə və tezisi, 3 monoqrafiyası 4 kitabı, 6 dərs vəsaiti və proqramı çapdan çıxmışdır. O, Moskva, Sankt-Peterburq, Bişkek, Mahaçqala, Bakı və Şəki şəhərlərində keçirilən beynəlxalq və yerli seminar və konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmiş, seksiyalara rəhbərlik etmişdir.

Kitabları
---------

1. Bakı, Nurlan", İbn Firiştə və onun qafiyəli lüğəti. Bakı, "Elm", 2000. (rus dilində)
2. Ərəb dili fonetikasının tədrisinə dair. Metodik vəsait. Bakı, 2004
3. Ərəbcə-türkcə qafiyəli anonim lüğət. Bakı, "Nurlan", 2006
4. Азербайджанский Ученый Енциклопедист  XII Века Абу-Л-Фазл Хубейш Тифлиси и его двуязычный (арабско-персидский) рифмованный словарь Ганун Аль- адаб. Баку, Елм и Тахсил,2009
5. Ərəb dilində ismi cümlə və onun növlərinin tədrisi. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi. BDU. Bakı, "Bakı Universiteti", 2012, 20 s.
6. Anonim qafiyəli lüğət. Saarbryurken (Almaniya): LAP LAMBERT Academic Publishing, 2015 (rus dilində)
7. Azərbaycan orta əsr ərəb mənbələrində. Saarbryurken (Almaniya): LAP LAMBERT Academic Publishing, 2016 (rus dilində)
8. Mahmud Kaşğarinin "Divani-lüğətit-türk" əsərində paremiyalar və paremioloji vahidlər. Bakı: Elm və Təhsil, 2021. (rus dilində)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bakı Dövlət Universiteti". bsu.edu.az. 2020-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-19.
Type O Negative 2007
**Type O Negative** — Amerikalı gothic metal qrupu. Musiqi və ifaləri tamamən qaranlıq dünyadan ibarətdir. Qara yumor, depressiyadan, ölüm və məhəbbət mövzusunun yazılmış musiqiləri ilə seçilirdilər. Ona görə də kollektivi "The Drab Four" ("darıxdırıcı dördlük") adlandırırdılar.

Haqqında
--------

1989-cu ildə Piter Stil (bas, vokallar), Kenni Hiki (gitara, vokallar), Coş Silver (sintezator), və Sal Abruskato (baraban) tərəfindən Bruklin, Nyu-York, Amerika yaradılmışdır. Qrupun ilk debüt "Slow, Deep and Hard" albomu 1991-ci ildə Roadracer Records ilə birgə nəşr edilmişdir. 1992-ci ildə isə qrup yenidən "The Origin of the Feces (Not Live at Brighton Beach)" adlı ikinci albom nəşr etdi.

1993-cü ildə onlar "Bloody Kisses" adlı üçüncü albomlarını Roadracer Records ilə birgə nəşr etdilər. Bu albom onlar üçün böyük uğurlar qazandırdı, və onlara Amerikada Platinum statusunu qazandılar. Bu albomun trekləri MTV və VH1 telekanalların da gündə yayımlanırdı. Eləcə də Rolling Stone jurnalında da.

1996-cı ildə "October Rust" və 1999-cu ildə "World Coming Down" , 2003-cü ildə "Life Is Killing Me" və eləcə də 2007-ci ildə "Dead Again" adlı albomları nəşr edildi. Bu albomlara böyük uğurlara imza atan qrup, daha onları fəaliyyətlərini dayandırmağa sövq edən hadisə baş verir.

Piter Stilinin ölümü və qrupunun sonu
-------------------------------------

2010-cu ildə qrupun yaradıcılarından olan Piter Stil vəfat edir. Ölümü ürək çatışmazlığı, deyilsə də sonradan məlum olub ki, o, aortanın anevrizması damarının müalicəsindən imtina etdiyi üçün vəfat etmişdir. Peter-in ölümündən sonra qrupun fəaliyyətini dayandırmayacağını bildirsələr də, onlar Fransadan olan "Rock Hard" jurnalına: "Artıq belə qrup yoxdur, və biz fəaliyyimitizi davam etdirməyəcəyik".

Diskoqrafiya
------------

Albomlar
* *Slow, Deep and Hard* (1991)
* *The Origin of the Feces* (1992)
* *Bloody Kisses* (1993)
* *October Rust* (1996)
* *World Coming Down* (1999)
* *Life Is Killing Me* (2003)
* *Dead Again* (2007)

Sinqllar
* 1993 *Black No.1*
* 1993 *Christian Woman*
* 1995 *Summer Breeze*
* 1996 *My Girlfriend’s Girlfriend*
* 1996 *Love You To Death*
* 1997 *In Praise of Bacchus*
* 1997 *Cinnamon Girl*
* 2000 *Everyone I Love Is Dead*
* 2000 *Everything Dies*
* 2003 *I Don’t Wanna Be Me*
* 2006 *Santana Medley*
* 2007 *Profits of Doom*
* 2008 *September Sun*
**Qaraciyər xərçəngi** dünya üzrə ən çox rast gəlinən 5-ci xərçəng növüdür və ümumilikdə xərçəng səbəbindən olan ölümlərə görə isə 2-ci yerdədir. Qaraciyərin bədxassəli şişləri arasında ən geniş yayılanı hepatosellular karsinomadır (HCC). HCC-dən əlavə qaraciyərin bədxassəli şişlərinə öd yolu xərçəngi və ya digər adı ilə Xolangiosellular karsinoma (CCC) da aiddir. CCC öd yollarından, HCC isə qaraciyər toxumasından yarandıqları üçün qaraciyər xərçəngi dedikdə HCC nəzərdə tutulur.

Simptomlar
----------

HCC-nin simptomlarına qısa müddət ərzində çəki itirilməsi, Sarılıq, assit, iştahasızlıq aiddir.

Risk faktorları
---------------

HCC-in əsas risk faktoru Qaraciyər serozu hesab edilir. Belə ki, HCC-li xəstələrin 80-90%-də qaraciyər serozu müşahidə edilir. Buna əlavə olaraq, Hepatit B, Hepatit C, uzunmüddətli alkoqol qəbulu istər qaraciyər serozu, istərsə də HCC üçün önəmli risk faktorlarıdır.

Diaqnostika
-----------

Qaraciyər şişlərinin ilkin diaqnostikasında qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi (USM) önəmli rol oynayır. Ancaq USM zamanı müəyyən edilən şişlər daha dəqiq diferensiyal diaqnoz üçün Kompüter tomoqrafiyası, Maqnit rezonans tomoqrafiya daha yaxından müayinə edilməlidirlər. Bundan əlavə olaraq, qaraciyərin biopsiyası vasitəsilə şişin histoloji xarakteri də müəyyən edilə bilər. Həmçinin qanda Alfa-feto-Proteinin (AFP) miqdarı HCC xəstələrində yüksək miqdarda müşahidə edilir. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, AFP həmçinin qaraciyər serozunda da yüksək miqdarda ola bilir. Ona görə də bu göstəricinin sensitivliyi və spesifikliyi çox yüksək dərəcədə deyil. Qeyd etmək önəmlidir ki, şişin lokalizasiyasından, ölçüsündən, aqressivliyindən asılı olaraq əlavə başqa müayinələr də həyata keçirilə bilər.

Müalicə
-------

HCC-nin müalicəsində əsas müalicə metodu cərrahi müdaxilədir. Bu istər reseksiya şəklində, istərsə də qaraciyər transplantasiyası şəklində həyata keçirilə bilər. Cərrahi müalicə mümkün ollmadığı hallaqda invaziv radioloji müdaxilə və ya Kimyaterapiya kimi müalicə üsullarından istifadə etmək olar.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. ↑  International Agency for Research on Cancer, W.H.O. (2012) Globocan 2012: liver cancer, estimated incidence, mortality and prevalence worldwide in 2012.
3. ↑  El-Serag HB (2011) Hepatocellular carcinoma.

NEngl JMed365(12):1118–1127
**Type 74** (yaponca: 74式戦車 Romanizasiya: nana-yon-shiki-sensha), Mitsubishi Heavy Industries tərəfindən istehsal olunan Yaponiyaya məxsus əsas döyüş tankıdır. Tank, Yapon Quru Özünümüdafiə Qüvvələri üçün köhnəlmiş Type 61 tanklarının yerini alması məqsədilə yaradılmış olub, bir sıra müasir texnologiyaların ən yaxşı xüsusiyyətlərini özündə birləşdirərək, ABŞ istehsalı olan M60 və ya Almaniya istehsalı olan Leopard 1 tankları ilə eyni sinifdə öz yerini almışdır. Hal-hazırda öz yerini Type 90 tanklarına vermişdir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Növü: Əsas döyüş tankı

Mənşəyi:  Yaponiya

Xidmət tarixi: 1975-hal-hazırkı dövr

İstifadəçilər:  Yaponiya

Konstruksiya: Mitsubishi Heavy Industries

Konstruksiya tarixi: 1962

İstehsalçı: Mitsubishi Heavy Industries

Vahidinin qiyməti: 5.4 milyon US$

İstehsal müddəti: 1975-1988

Çəkisi: 38 ton

Uzunluq: 9.41 m

Eni: 3.18 m

Hündürlük: 2.25 m

Ekipaj: 4 nəfər

Zireh: 189–195 mm

Əsas silahı: 105 mm-lik çapa malik olan top

Köməkçi silahları: piyadalara qarşı 7.62 mm-lik Type 74 pulemyotu və hava hücumlarına qarşı 12.7 mm-lik M2HB pulemyotu

Mühərrik: Mitsubishi 10ZF Model 21 21.5 L V10 (dizel)

At gücü: 750 (560 kW)

Asqı tipi: Hidropnömatik

Döyüş radiusu (Hərəkət ehtiyatı): 300 km

Maksimum sürət: 53 km/saat

Type 74

Modelləri
---------

Type 74 birinci model (74式戦車 初期生産型)

Type 74 model B (74式戦車 B型)

Type 74 model C (74式戦車 C型)

Type 74 model D (74式戦車 D型)

Type 74 model E (74式戦車 E型)

Type 74 model F (74式戦車 F型)

Type 74 model G/Kai (74式戦車 G型/改)

Type 87 özüyeriyən zenit-raket kompleksi (87式自走高射機関砲)

Type 78 zirehli xilasetmə maşını (78式戦車回収車)

Type 91 zirehli körpü maşını (tankların və digər ağır döyüş texnikalarının və piyadaların çayların və digər su maneələrinin üzərindən keçməsi üçün istifadə edilir) (91式戦車橋)
**Type 99** — Çin Xalq Respublikasının Əsas döyüş tankı.Çin tankı özündə rus və Qərb texnologiyalarının qarışığını əks etdirir. Rus tankları kimi sərrast deyil, amma düşmən tanklarına qarşı effektiv ola bilər. Avtomatik yüklənmə sistemi ruslardan kopiyalanıb. Aktiv lazer qorunma mexanizminə malikdir. Type 99-un güclü mühərriki və yaxşı sürəti var. 2001-ci ildən Çin ordusunda xidmətə qəbul olunub.

Tarixi
------

90-cı illərin əvvəllərində Çin özünün 2-ci nəsil dizaynı olan Type 90-II prototipini hazırladı. Type 90-II tankı Sovet istehsalı T-72 tankının oxşarı idi. Bu tank Çin Xalq Respublikası ordusunda xidmətə qəbul olunmasa da, Pakistana ixrac olundu və burada lisenziya altında "Al-Khalid" adı ilə istehsal olundu.

Type 98 və ya WZ-123 digər Çin istehsalı olan Type 90-II tankından hazırlanmışdır. Bu tank ilk dəfə 1999-cu ildə Milli Gün paradında göründü və 1 oktyabr 1999-cu ildə rəsmi olaraq açıqlandı. Bu tank sonradan adı dəyişdirilib Type 99 adı ilə xidmətə qəbul olundu.

Yenilənmiş variant olan Type 99A ilk dəfə 2015-ci il Qələbə Günü paradında təqdim olundu. Bu variant həmçinin, Çin ordusu tərəfindən 2014-cü ildə keçirilən təlimlərdə də istifadə olunmuşdur.

### Yerləşməsi

2008-ci ildə 200 ədəd Type 98 və Type 99 tankları Pekin və Şanxay hərbi bölgələrində yerləşdirilmişdi. Çin ordusunda Type 99 tankları qiymətinin yüksək olduğuna görə, digər tanklara nisbətən daha az saya malikdir.

Variantları
-----------

### Type 98

WZ-123 və ya Type 90-III adı ilə də tanınır. İstehsaldan əvvəlki ilk versiyadır. Kompozit zirehə və 1200 at gücü mühərrikə sahibdir. Tankın zirehi T-80U və T-80UK tanklarına oxşardır.

### Type 99

Type 98G və Type 99G kimi də tanınır. 1200 AG olan mühərrik 1500 AG olan mühərriklə əvəz olunub. 3-cü nəsil ERA zirehi və 2-ci nəsil termal görünüş sistemi ilə təchiz olunub.

### Type 99A

99A
Type 99 tankının inkişaf etmiş variantıdır. Prototip testlərinə 2007-ci ilin avqustunda başlanıb. Bu tanka 3-cü nəsil ERA sistemi və aktiv qoruma sistemi əlavə olunub. Yarı-avtomatik transmissiyaya sahibdir. İnkişaf etdirilmiş əsas silahı İnvar tipi TƏİR-dən atəş aça bilir.

* Type 98Type 98
* Type 99Type 99
* Type 99AType 99A

İstifadəçilər
-------------

* **Çin Xalq Respublikası**

2016-cı ilin sonuna olan hesablamasına görə, 590 ədəd Type 99 və 224 ədəd Type 99A tankı orduda xidmətini davam etdirir.
**Girdəyarpaq birgöz** (*lat.* Ligustrum ovalifolium) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin zeytunkimilər fəsiləsinin birgöz cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Yaponiya və Koreyadır. Fransa, İspaniya, İtaliya, Meksika, Kosta-Rika, Qvatemala, Honduras, Kanadanın Ontario əyaləti, ABŞ və Böyük Britaniyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

İsti rayonlarda həmişəyaşıl və ya yarımhəmişəyaşıl koldur. Hündürlüyü 3-4 m-dir. Qalın, ətli yarpaqların üstü yaşıl, alt tərəfi yaşıl-sarıdır. Yayın ortalarında çiçəkləyir, bol ağ çiçəklərinin güclü qoxusu vardır. Çiçəkləri süpürgəyə yığılmışdır. Onların dörd qıvrım ləçəkləri və iki hündür, sarı və ya qırmızı tozcuğu olan erkəkcikləri vardır və onların arasında alçaq dişicik yerləşir; çiçək mayalandıqdan sonra ləçəkləri və erkəkcikləri tökülür və dişicik borucuğun kasacığında qalır. Meyvələri çəyirdəkdir, bənövşəyidən qara rəngədək dəyişir. Əlverişli bitmə şəraitində hər koldan min meyvə yığmaq olar.

Ekologiyası
-----------

Torpağa tələbkar deyildir, şaxtaya, quraqlığa davamlıdır, lakin sərt şaxtalarda donmaya məruz qala bilər.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kicik Qafqazda təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Girdəyarpaq birgöz növü dekorativ bitki kimi bir çox ölkələrdə geniş becərilir. Bəzi pulcuqlu qanadlı növlərin sürfələri tərəfindən qida bitkisi kimi istifadə edilir. Bitkinin bütün hissələri zəhərlidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1938923
* Wikispecies: Ligustrum ovalifolium
* AoFP: 1532
* APA: 2730
* APNI: 208103
* BioLib: 40422
* Calflora: 8657
* EoL: 579172
* EPPO: LIGOV
* EUNIS: 176362
* FloraBase: 31894
* GBIF: 3172291
* GRIN: 22089
* iNaturalist: 77741
* IPA: 11561
* IPNI: 610056-1
* IRMNG: 10198234
* ITIS: 32977
* IUCN: 170116991
* MichiganFlora: 1738
* MoBotPF: 282946
* NBN: NBNSYS0000003952
* NCBI: 126436
* NZOR: fe887d91-759a-4fbc-b75a-4b19a497c377
* NZPCN: 3414
* PFI: 3981
* Plant List: kew-354221
* PLANTS: LIOV
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:610056-1
* SANBI: 1948-3
* Tropicos: 23000162
* VASCAN: 6733
* VicFlora: 7a7993aa-350f-4fd5-a467-c4d748de6bb0
* WCSP: 354221
* WFO: wfo-0000816332

 |
**Çimpe qalası** — XIV əsrin ortalarında Osmanlı ordusu tərəfindən fəth edilən, Balkan torpaqlarının cənub-şərqində Gelibolu yarımadasında yerləşən bir qaladır. 1352-ci ildə Osmanlı ordusu tərəfindən fəth edilmişdir. XIV əsrin ortalarında Osmanlı türklərinin Çimpe qalasını alaraq Rumeliyə keçişi Balkanların tarixində olduqca əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi olmuşdur. Sənədlərdə qalanın adı "Cinbi", "Çinpi" olaraq da keçir.

Qalanın Fəth
------------

İmperator Kantakuzenosun tələbi ilə 1352-ci ildə Süleyman Paşa komandasındakı iyirmi min nəfərlik Türk qoşunu Rumeliyə keçmiş, mühasirəyə altındakı Ədirnə ilə burada əsir olan imperatorun oğlunu xilas etmişdir. Kantakuzenos, Orxan bəydən yardım qüvvəsi istəyərkən bunun müqabilində Gelibolu yarımadasında bir qala verməyi öhdəsinə götürdüyü üçün Süleyman Paşa ertəsi il Anadoluya qayıdarkən Gelibolu yaxınlığındakı Çimpe qalasına bir miqdar əsgər qoymuşdur. İki il sonra, böyük strateji əhəmiyyəti olan Gelibolunu işğal etmiş və beş il ərzində Frakiyanın cənub bölgəsini fəth edərək, Anadoludan əsgər və əhali gətirib yerləşdirmişdilər. Beləliklə, qısa zamanda Avropa yaxasında güclü bir köprü-başı qurmuşdular. Bu köprü-başı, Osmanlıların Avropada Vyana önlərinə qədər yayılan imperiyalarının başlanğıcıdır. 1329-1344-ci illərdə İzmirdən donanması ilə Frakiyaya dəniz yürüşləri edən Aydınoğlu Umur Bəy, Balkan qoşunlarını hazırlayan ilk böyük qazi bəydir. 1357-1359-ci illər ərzində Anadoludan Rumeli köçürmələr davam edəcərək, Rumeli ucu güclənəcəkdir. Orxan bəyin Süleyman üçün Bolayırda tikdiyi imarətə məxsus 1360-cı il tarixli vakfiyədə bu bölgədə türkcə adlar daşıyan bir çox kəndlərin qurulmuş olduğunu görürük.

Bəzi tarixçilər və tarix qaynaqları, Orxan bəyin oğlu Süleyman Paşanın Ədirnəni əhatə edən Bolqar və Serb qüvvələrini pozaraq Şərqi Romaya kömək etməsi nəticəsində qalanın hədiyyə edildiyi ifadə edilmişdir. Bu hadisə ilə Osmanlı dövləti ilk dəfə Rumeli yaxasında bir qala fəth etmişdir. Orxan Bəy Çimpe qalasını Balkanlarda hərbi baza kimi istifadə etmişdir.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Çimpe qalası*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

*

İstinadlar
----------

*
**Mirzə Mehdi xan Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi oğlu Təbatəbai** (1879-1929) — ədib.

Həyatı
------

Mirzə Mehdi xan Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi oğlu Təbatəbai-Diba 1879 Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Atası Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Nazimülüləma şəhərin böyük mərtəbəli din xadimlərindən idi. Oğlu Mehdiyə əvvəlcə ev, sonra mədrəsə təhsili vermişdi.

Mirzə Mehdi xan bütün elmlərə bələd olduqdan sonra siyasi-ictimai işlərlə ilgilənmişdi. Mükərrəmüddövlə ləqəbini daşıyırdı.

Mirzə Mehdi xan 1929-cu ildə Təbrizdə vəfat etdi.

Şəcərəsi
--------

Mirzə Mehdi xan ibn Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi ibn Hacı Mirzə Əliəsgər ibn Mirzə Rəfi ibn Mirzə Əbutalib vəzir ibn Mirzə Səlim naibülsədr ibn Mirzə Məhəmmədsəid Mirzə Əli Kəbir ibn Mirzə Rəfi ibn Mir Mütəllib ibn Mir Fəttah ibn Məhəmməd Sədrəddin ibn Məcidəddin ibn Seyid İsmayıl ibn Mir Əli Kəbir (Şah mir) ibn Mir Əbdülvəhhab ibn Seyid Xəlil Əmir Əbdülqəffar ibn Əmir Hacı Seyid İmadəddin ibn Seyid Həsən Fəxrəddin ibn Seyid Məhəmməd Kamaləddin ibn Seyid Həsən ibn Seyid Əli Şəhabəddin ibn Mir Əli İmadəddin ibn Seyid İmad ibn Seyid Əli İmadəddin ibn Məhəmməd Əbülhəsən ibn Seyid Əhməd ibn Abdulla ibn Seyid İsmayıl Dibac ibn Seyid İbrahim əl-Qəmər ibn Həsən əl-Müsənna ibn Hüseyn ibn Əli.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Diba ailəsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №10, səh.52-64.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
Mirzə Mansur küçəsi (İçərişəhər)**1**
**1**
**2**
**2**
**2**
**3**
**4**
**5**
**6**
**7**
**8**
**14**
**8**
**14**
**10**
**11**
**12**
**13**
**15**
**15**
**9**
**16**
**17**
**18**
**19**
**20**İçərişəhər küçələrinin xəritəsi: 1 — Böyük Qala, 2 — Kiçik Qala, 3 — Asəf Zeynallı, 4 — Qala, 5 — Hərb, 6 — Həqiqət Rzayeva, 7 — Vəli Məmmədov, 8 — Qəsr, 9 — İlyas Əfəndiyev, 10 — Mirzə Şəfi küçəsi, 11 — Telman Bağırov, 12 — Sabir, 13 — Firdovsi küçəsi, 14 — Müslim Maqomayev, 15 — Mirzə Mansur, 16 — Neftçilər, 17 — Əziz Əliyev, 18 — Səftər Quliyev, 19 — Qazı Məhəmməd , 20 — Vaqif Mustafazadə.
**Mirzə Mansur küçəsi** — Bakıda, İçərişəhər tarixi rayonundakı bir küçə. 2-ci Qala küçəsindən Firdovsi küçəsinə qədər.

Tarixi
------

Köhnə rus küçəsi — Tverskaya. Azərbaycan ərazisində sənədləşdirilmiş tarixli memarlıq abidələrindən ən qədim olan Məhəmməd məscididir (1078–1079). Bu binanın müştərisinin adı da bilinir — ustad Məhəmməd oğlu Əbu Bekrdir. Məscidin minarəsi "Sınıqqala" (məhv edilmiş qüllə) kimi tanınır. 1723-cü il hadisələrindən sonra, general-mayor Matyuşkinin əmri ilə 15 gəminin
Rusiyanın hərbi heyətinə gəldiyi şəhərə yaxınlaşdı və qarnizonun təslim olmasını tələb etdi və imtina edildikdən sonra şəhərə hücum etməyə başladı. Mərmər məscidin minarəsinə çarparaq zərər verdi. Rusiya ordusunun gəmiləri, müdafiəçilər tərəfindən Allahın müdafiəsi kimi qəbul edilən fırtına küləyi ilə sahildən alındı. XIX əsrin ortalarına qədər məscidin minarəsi bərpa edilmədi.

Tikili
------

* 41 — Hacı Qayıb məscidi (1898)
* 47 — Muğam jurnalının redaksiyası
* 72 — Macarıstan səfirliyi
* 88 — Köhnə qalan evlərdən biri(1700)

Görməli yer
-----------

* 42 — Məhəmməd məscidi

Küçə mədəniyyətdə
-----------------

Aleksey Boqolyubov tərəfindən çəkilmiş rəsm. Bakı. Günorta saatlarında küçə. 1861 il

Mənbə
-----

1. Улицы, площади, бульвары, парки Баку по названиям со времени возникновения города Arxivləşdirilib 2018-08-10 at the Wayback Machine
2. Баку. Крепость. Темный ряд. Arxivləşdirilib 2018-01-08 at the Wayback Machine
3. Венгерское посольство в Баку
4. Ичери-шехер. Памятники местного значения Arxivləşdirilib 2018-01-21 at the Wayback Machine
5. Мечеть Мухаммеда в Баку Arxivləşdirilib 2018-08-03 at the Wayback Machine
|  |
| --- |
| Bəhaullahın 19 həvarisi |
| Bəhai ulduzu |
| 
* Mirzə Musa
* Bədi Nişaburi
* Sultanuş-Şühəda
* Hacı Əmin
* Mirzə Əbül-Fəzl
* Mirzə Əli Məhəmməd Vərqa
* Mirzə Mahmud
* Hacı Axund
* Nəbili-Əkbər
* Vəkilüd-Dövlə
* İbn Əbhar
* Nəbili-Əzəm
* Kazım Səməndər
* Mirzə Mustafa
* Miskin Qələm
* Mirzə Həsən Ədib
* Şeyx Məhəmməd Əli
* Zeynül-Müqərrəbin
* İbn Əsdəq

 |
| 
 
 |

**Mirzə Musa** (*fars.*  میرزا موسى‎; *azərb.* Ağayi-Kəlim‎) — Bəhai dininin banisi Bəhaullahın qardaşı, bəhailikdə 19 həvaridən biri. Şövqi Əfəndi tərəfindən tərtib edilmiş həvarilərin sıralamasında Mirzə Musa mühüm yer tutur. Dinin əsas fiquru sayılan Bəhaullahın ata-ana bir qardaşı olan Mirzə Musa Bəhai dininin yayılmasında qardaşı ilə birgə xidmətlər göstərmişdir. Bəhailərin, Bəhaullahın və oğlu Əbdül-Bəha Abbasın təqiblərə məruz qalması Mirzə Musadan yan keçməmiş, qardaşı kimi tez-tez təbliğ etdiyi dini ideyalara görə incidilmişdir. Bəhai tarixində təsvir olunduğu kimi, Mirzə Musa son günə qədər inancında dəyanətli qalmışdır və qarşılaşdığı bütün məhrumiyyətlərə baxmayaraq öz fikirlərindən imtina etməmişdir. Bəhaullah qanunlara olan hörmətini göstərmək üçün Mirzə Musanı nümunə kimi təqdim etmişdir.