recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Andezit** — porfir, bəzən afir, qabarcıqlı və ya flyuidal teksturlu, əsas kütləsi hialopilit, mikrolit, pilotaksit və ya vitrofir quruluşlu vulkanik süxur. Başlıca mineralları: plagioklaz (püruzlərdə əsasi andezindən bitovnitə, əsas kütlədə isə labradora kimi dəyişir), bir və ya bir neçə rəngli mineral (biotit, bazaltik hornblend), rombik (bronzit, hipersten, enstatit) və monoklinik (diopsid, avgit, pijonit) piroksenlər. Andezit əsasi tərkibli növlərində bəzən olivin, turş növlərində isə kvars qeyd edilir. Andezit adətən vulkan şüşəsi, filiz (maqnetit) və aksessor (apatit, sfen) minerallar olur. Andezitlər ailəsinə mənsubdur. Kimyəvi tərkibinə görə normal sıralı kvarslı dioritlərin effuziv analoqu sayılır. Alüminiumluq əmsalı: al’=0,75–3,5. SiO2-nin miqdarı 57–64%. Postvulkanik dəyişilmələri: propilitləşmə və törəmə kvarsitləşmə. Sinonim: *Labrodorofir, Oliqoklazlı porfir, Pyui-andezit* və b.

Andezit formasiyası
-------------------

Andezit formasiyası andezibazaltların və andezitlərin üstünlüyü və ya geniş inkişafı ilə səciyyələnən vulkanogen süxurların təbii assossiasiyasıdır. Ekstruziv süxurlar, piroklastolit və pemza şəklində olan datsit və liporitlər az yayılmışdır. Andezit formasiyasi çoxlu diorit və diorit-porfirit subvulkanik intruzivlərinin olması səciyyələnir. Andezit formasiyası geosinklinal inkişafın orta mərhələsinə və orogen mərhələlərinə uyğun gəlir.

Andezit xətti
-------------

Andezit xətti Marşalla görə (1910, 1912), Sakit okean həlqəsinin andezit vulkanları ilə okeandaxili adaların bazalt vulkanları arasındakı sərhəd. Andezit xətti qərbdə qırışıq dağlardan və qitə tipli intruzivlərdən ibarət adalar qövsü strukturları, şərqdə isə qırışıqlıq hərəkətləri baş verməmiş enli xətti qurşaqlar şəklində pərakəndə adalar yerləşir. Bir çox tədqiqatçılar andezit xətti qitə ilə okean arasında sərhəd hesab edirlər.

Andezit maqması
---------------

Andezit maqması qırışıqlıq zonaları ilə əlaqədar əmələ gələn orta tərkibli maqma. Belə maqma nisbətən qatı və həll olmuş qazlarla zənginləşir. Qrin və Rinqvuda (1968) görə, təzyiq 3 *QPa*, temperatur isə 1300–1350° C-yə çatdıqda müxtəlif süxurlardan andezit tərkibli maqmanın əriyib ayrılması baş verir.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
**Tsumori Çisato** (津森 千里?) – Yaponiya dəb dizayneri.

Yaponiyanın Saytama şəhərində anadan olmuşdur və Tokioda yerləşən Bunka Moda Kollecində təhsil almışdır. 1977-ci ildə İseey Miyake ilə birlikdə "Issey Sports" xətti üzərində işləməyə başlamışdır. Bu xətt daha sonra "I.S. Chisato Tsumori Designs" olaraq adlandırılmışdır. İseey Miyakenin dəstəyi ilə 1990-cı ildə öz xəttini başlatmışdır.

2003-cü ildə işini Parisə aparmış və elə həmin il öz kişi geyimləri xətti üzərində işləməyə başlamışdır. Karyerası ərzində ABŞ-də da tanınmışdır. Çisatonun estetikası ənənəvi qravürlərə əsaslanır və "manqa/bohemiya şirinliyi" elementlərinə malikdir.

Dizaynları
----------

Tsumori Çisato öz əli ilə çəkdiyi qravürlər əsasında dizaynlar yaratması ilə tanınır. Qravürləri üçün Yaponiya mədəniyyətindən, manqalardan, müasir incəsənətdən, pişiklərdən və digər mənbələrdən ilham alır. Qravürlərini əsasən əllə çəksə də, bəzi qravürlərini rəqəmsal olaraq da hazırlamışdır. Çisato hazırda Parisdə yaşayır, lakin yaradıcılığı üçün Yaponiyadan ilham almağa davam edir.

Yaratdığı qravürlərdən əlavə, Çisato innovativ və lüks parçaları, dolaşıq muncuqları və naxışlarına görə də tanınır. O, əyləncəli, ifadəli libaslar yaratmağa çalışır.

Satış
-----

Çisato Fransa mədəniyyətinə və modasına heyrandır. Asiyadan qıraqda yerləşən ilk dükkanı üçün 1999-cu ildə Parisi seçmişdir. Butik Kristian Biçer tərəfindən dizayn edilmiş və Parisin Mare kvartalında tikilmişdir.

Onun bu əsas butiki Çisatonun müxtəlif fotoqraflarla, vizual rəssamlar və set dizayneləri ilə əməkdaşlığı nəticəsində yaradılmış incəsənət nümunələri ilə zəngindir.

Hazırda Tsumori Çisatonun brendi 40-dan çox satış nöqtəsində satılmaqdadır. Yaratdığı brend ABŞ, İtaliya, Rusiya kimi ölkələrdə və Skandinaviya kimi regionlarda genişlənməyə davam edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Borrelli, Laird. "Tsumori Chisato Runway Review (Fall 2005)." Style.com
2. ↑  "Interview: Tsumori Chisato". The FADER. 2022-01-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-08.
3. 1 2  "About | Tsumori Chisato | Tsumori Chisato". www.tsumorichisato.com (ingilis). 2017-03-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-08.

Xarici keçidlər
---------------

* Tsumori Çisato Fashion Model Directory saytında.
**Vahanvəng** (*erm.* Վահանվանք)  — Ermənistanın Sünik mərzindəki Qafan şəhərindən 7 km qərbdə yerləşən erməni monastırı. Sünik çarlarının və knyazlarının dəfn olunduğu yerdir.

Tarixi
------

Vahanvəng monastırını 911-ci ildə Sünik knyazı Dzaqikin kiçik oğlu Vahan tikdirib. Sünik knyazlığının dini mərkəzi olmuşdur. Kompleksin köhnə binası — Müqəddəs Qriqori kilsəsi, günbəzlidir və burada bir neçə qədim kitabə var. Bundan sonra knyaz Vahan monastırın qərb hissəsində əlavə bir tağlı dəhliz (foye) və portik də tikdirmişdir. Portik cənub istiqamətindən şimal istiqamətinə doğru – eyvanadək uzanır. 1086-cı ildə çariça II Şahanduxt (1116-cı ildə ölüb) və onun bacısı Kata monastırın cənub girişində əlavə dəhliz və Müqəddəs Məryəm kilsəsini tikdiriblər. Monastır ərazisindəki xaçkarlar, kitabələr, qəbirlər və digər təyinatlı tikililər X—XI əsrlərə aid edilir. Vahanvəngdə Sünik çarlarının məqbərəsi də var. Çar Vasaqın (1051-ci ildə ölüb), çar I Qriqorun (1072-ci ildə ölüb), çar Sənəkərimin anası — knyagina Sofinin (1081-ci ildə ölüb) və çar nəslindən olan bir çoxlarının qəbirlərinin sinədaşları aşkar edilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Григорян Г. М. 1972. səh. 215-229
2. ↑  Григорян Г. М. 2006. səh. 134-145

Həmçinin, bax:
--------------

* II Şahanduxt

Ədəbiyyat
---------

* Новонайденные надписи Ваанаванка (PDF) // Ист.-филол. журн. № 1. 1972.
* *Григорян Г. М.* Очерки истории Сюника. IX—XV вв (PDF). Ереван: Издательство АН Армянской ССР. Отв. ред. X. А. Торосян, Б. А. Улубабян. 1990. ISBN 5—8080—0042—4.
* *Григорян Г. М.* Сюникское царство (X - XII века) (PDF) // Ист.-филол. журн. № 2. 2006.<
**Əhməd Qaramanlı** — Osmanlı Tripolitaniyasının 45-ci paşası. Qaramanoğulları sülaləsindən idi.

İlkin məlumat
-------------

Əhməd Qaramanlı Mansiya və Sahil bölgələrinin hakimi idi. Tripolitaniyadakı hərc-mərclik ona müstəqil hərəkət etməyə stimul verirdi. Xalq və ordunun da dəstəyini aldığı üçün 29 iyul 1711-ci ildə Tripolitaniya deyi Məhəmməd Xəlil ibn əl-Cinn Tripolidən uzaqda olanda şəhəri ələ keçirdi və öz hakimiyyətini elan etdi. Keçmiş deyə sadiq 300 nəfər edam olundu. Osmanlı sultanı III Əhmədin ona qəzəblənəcəyini bilən Əhməd, bu şəxslərdən qarət etdiyi sərvəti sultana təklif etmiş, sultan da onu bəylərbəyi kimi tanımış və 1722-ci ildə paşa tituluna layiq görülmüşdü.

Tripolidəki Qaramanlı məscidiTripolidəki Qaramanlı məscidi

Hakimiyyəti
-----------

Hakimiyyətinin ilk dövrləri 1711-1723-cü illər arasında Benqazi və Fəzzandakı üsyanları yatırtmaqla keçdi. Tripolinin divarlarını möhkəmləndirərək məscid və mədrəsə ucaltdı. Onun dövründə dəniz quldurları yenidən fəaliyyətə başladılar. Onun dövründə həmçinin Kirenaika da ələ keçirilmişdi. 1745-ci ildə vəfat etmiş, yerinə oğlu Mehmet Karamanlı keçmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  E. Rossi. *Storia di Tripoli e della Tripolitania dalla conquesta araba el 1911*, Roma 1968
2. ↑  John Wright - A History of Libya, səh. 79
**Nikola Şop** (1904, Yaytse, Bosniya və Herseqovina Federasiyası – 1 fevral 1982, Zaqreb) — Yuqoslaviya şairi idi. O, Yayçedə bosniyalı xorvat ailəsində anadan olub. 1931-ci ildə Belqrad Universitetinin fəlsəfə fakültəsini müqayisəli ədəbiyyat ixtisası üzrə bitirmişdir.

Bioqrafiyası
------------

Şop öz əsərlərinin ana ideyasında insanlıq, sadəlövhlük və xeyirxahlıqla qalib gələn müasir xristiandır. Andriçin hekayəsindəki fransız Marko Krneta kimi, müəllif öz şeirlərini dindarlıq olmadan birbaşa İsaya ünvanlayır, isti insani kortəbiiliklə, bərabər dosta intim mesajlar kimi müraciət edir. Sanki Məsih Şopun təsəvvüründə təvazökarlığı və mehribanlığı ilə insan qəlblərini yumşaltmaq, ucalaşdırmaq üçün ilahi gücdən imtina edən "bütün insandır". Şopun şeir kolleksiyalarına xüsusilə "dini hisslərin daxili incəliyi kosmik yüksəkliklərə yüksəlmiş" Sirli Prela (1943) daxildir və bu onun sonrakı kolleksiyalarını Kosmosda Evlər (1957) və Astrals (1961) ilhamlandıracaq. Şopun poeziyasında dindarlıq kosmik ölçüyə çatdı və estetik dəyərini kəşf etdi.

Ədəbi əsərləri
--------------

Şeir toplularına da daxildir:

* "Pjesme siromašnog sina" (1926)
* "İsus i moja sjena" (1934)
* "Erkəndən sıyıq Pietlova" (1939)
* "Daş masada" (1943)
* "Tayanstvana prela" (1943)
* "Şamda yığın" (1957)
* "Astralia" (1961)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
2. ↑  "Osvrt: Nikola Šop, balkanski pjesnik koji je opjevao svemirska istraživanja". kurziv.net (xorvat). 12 April 2019. 29 April 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 August 2020.
3. ↑  "Historija.ba – Rođen Nikola Šop". www.historija.ba (serb-xorvat). 26 April 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 August 2020.
4. ↑  *Draško Ređep.*  Živan Milisavac (ed.). Jugoslovenski književni leksikon [*Yugoslav Literary Lexicon*] (serb-xorvat). Novi Sad (SAP Vojvodina, SR Serbia): Matica srpska. 1971. səh. 530.
**Bukit Timah** (malay Bukit Timah; *çin.* 武吉知马) — Sinqapurda hündürlüyü 163,63 metr (digər mənbələrə görə 176 m) olan təpə. Bu təpə Sinqapurun ən yüksək zirvəsi hesab edilir. Bukit Timax təpəsi adanın mərkəzində yerləşir.

Təpə Sinqapurun mərkəzi bölgəsində, təxminən 10 km şəhər mərkəzindən kənarda yerləşir. Təpənin yerləşdiyi ərazi Bukit Timah adı tanınır. Bölgədə planlaşdırılan rayon da, Bukit Timah (*ing.* Bukit Timah Planning Area) və ya 11-ci rayon adlanılır (*ing.* District 11).

Adın mənası və tarixi
---------------------

«Bukit Timah» — malay dilində «qalaylı təpə» mənasını verir. Bu ad 1828-ci ildə Frenkinin və Ceksonun xəritələrində istifadə olunurdu. Xəritədə iki təpə təsvir olunmuş və şərqdə yerləşən həm də Kranji çayının mənbəyi idi (malay Kranji). Bu bölgədə əslində heç vaxt qalay çıxarılmayıb. Digər ehtimala görə bu ad Bukit Temak sözünün qısaldılmış formasıdır - "Temak ağacı bitən təpə". Başqa bir versiyaya görə Timah Fatima adının qısaldılmış şəklidir.

1843-cü ilin dekabrında təpənin zirvəsinə yol çəkilmiş və zirvədə ziyarətçilər üçün kiçik ev inşa edilmişdi. Bu ərazi istirahət üçün çox əlverişlidir, havası təmizdir. Təpə kənarında atçılıq idmanı kompleksi var. Singapore Turf Clubuna ancaq klub üzvüləri buraxılır.

Təpəyə çəkilən küçə Bukit Timah adlanır və Sinqapurun ən uzun küçəsi hesab olunur. Küçənun uzunluğu 25 km-dir. Bu bölgə pələnglərin tez-tez görünməsi adi hal idi. O üzdən əraziyə səyahət o qədərdə asan deyildi. 1860-cı ildə 200 nəfər bu bölgədə pələng hücumundan həyatını itirib.

İkinci dünya müharibəsi zamanı təpə Sinqapurun Yaponiya tərəfindən zəpt edilməsində əsas açar rolu oynayırdı. Məhz bu təpə yaxınlığında britaniya ordusunun ehtiyat qida anbarı yerləşirdi. 11 fevral 1942-ci ildə yapon ordusu Bukit Timah ərazisini ələ keçirdilər. 15 fevralda isə genral-leytenant Artur Persival, britaniya heyətinin rəhbəri yaponlara təslim oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bukit Timah,Singapore". 2013-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-03.
2. ↑  "Peakbagger.com". 2013-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-03.
3. ↑  Bukit Timah Nature Reserve — Host The Highest Hill in The Singapore Arxivləşdirilib 2009-03-29 at the Wayback Machine, SingaporeSights.com, accessed October 2009
4. 1 2  "Japanese Invasion of Malaysia and Singapore". 2021-02-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-04.
**Timoti Ceyms MakVeiq** (23 aprel 1968, Lokport[d], Nyu-York ştatı – 11 iyun 2001, Terre Haute həbsxanası[d]) — 1995-ci ildə 19-u uşaq olmaqla 168 nəfərin öldüyü, 680-dən çox insanın yaralandığı və Alfred Marreh Federal Binasının üçdə birinin məhv edildiyi Oklahoma şəhərinin bombalanmasına görə məsuliyyət daşıyan bir Amerikalı idi. Partlayış 11 sentyabr hücumlarından əvvəl ABŞ-də törədilən ən ölümcül terror aktı idi. Bu, ABŞ tarixində ən ölümcül daxili terror aktlarından biri olaraq qalır.

Körfəz Müharibəsi veteranı olan Makvey 1993-cü ildə çoxu uşaq olan 86 nəfərin ölümü ilə nəticələnən Vako mühasirəsi, həmçinin 1992-ci ildə Ruby Ridge hadisəsi və Amerikanın xarici siyasətinə görə federal hökumətdən qisas almağa çalışırdı. O, federal hökumətə qarşı inqilabı ruhlandırmağa ümid edirdi və zalım bir hökumət olaraq gördüklərinə qarşı qanuni bir taktika kimi bombardmanı müdafiə etdi. O, partlayışdan qısa müddət sonra həbs edilib və kütləvi qırğın silahından istifadə də daxil olmaqla 160 əyalət cinayət maddəsi və 11 federal cinayət maddəsi ilə ittiham olunub. O, 1997-ci ildə bütün maddələr üzrə təqsirli bilinib və ölüm cəzasına məhkum edilib. MakVeyq 11 iyun 2001-ci ildə İndiana ştatının Terre Haute şəhərindəki Federal İslah Kompleksində öldürücü inyeksiya ilə edam edilib. Onun cinayətdən cəmi altı ildən sonra həyata keçirilən edamı ölüm cəzasını gözləyən əksər məhbuslardan xeyli qısa müddətdə həyata keçirilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Timothy McVeigh // Encyclopædia Britannica (ing.).
İlk buxar maşını avtomobili Fardilyer 
**Nikola Jozef Künyo** (*fr.* Nicolas-Joseph Cugnot) - Buxar maşını ilə hərəkətə gətirilən ilk Avtomobil
Fardilyeri ixtira etmiş, fransız ixtirçısı olmuşdur.

1769-cu ildə fransız hərbi mühəndisi və ixtiraçısı Nikolya-Jozef-Künyo (1725-1804) buxar mühərrikli "Künyonun balaca arabası" adlanan ilk maşın nümunəsini sınaqdan keçirmişdi. Bir il sonra öz "Künyonun böyük arabası"-nı ixtira etdi və onu "alovlu" adlandırdı. O, ağır artilleriya silahlarının daşınması üçün nəzərdə tutulmuşdu.

Fransanın o dövrdəki xarici işlər naziri hersoq de Şuazel Künyonun kəşfi ilə çox maraqlanırdı və ona kral xəzinəsi hesabına vəsait ayıraraq ilk nümunələrinin düzəldilməsinə imkan verdi.

Künyo buxar maşınının ölçüləri uzunluğu 7,25 m, eni 2,19 m, arxa təkərlərinin diametri 1,23 m təşkil edirdi. Maşının boş halda çəkisi 2,8 ton, yüklənmiş halda isə təxminən 8 ton idi. Su qazının diametri 1,5 m idi. Belə bir maşının layihəsinin reallaşması həmin dövrdə 20000 livr dəyərində idi ki, bu da indiki avro ilə 300000-400000-dur.

Künyonun ilk "avtomobili" yolda 4,5 km/saat sürət alsa da, o cəmi 12 dəqiqə hərəkət edə bilərdi. Belə ki, bundan çox hərəkət etməyə ona su və buxar çatmırdı. Sonra yenidən qazanı su ilə doldurub altında ocaq qalamaq  lazım olurdu.

Maraqlısı odur ki, 241 ildən sonra Künyonun "alovlu araba"sı çertyojlar üzrə yenidən yaradılaraq tam hərəkət edə bildiyi göstərildi. Beləliklə, o indiyə qədər nəinki avtomobilin, eləcə də parovozun sələfi sayılır, çünki o da buxarla hərəkətə gətirilmişdir.

Təəssüf ki, Künyo maşının effektiv tormozlanma sistemini nəzərdə tutmadığı üçün sınaqların birində idarəetməni itirmiş, maşın divara dəyərək kiçik parçalara bölünmüşdü. Zərbədən içərisində su olan qazan gurultu ilə partlayaraq vahimə yaratmışdı, ixtiraçı daha sonra baş verənlərin səbəbini başa salmağa çalışsa da sınaqlar təhlükəli olduğu bildirilərək dayandırılmışdır.

Nəticədə Künyonun "özü hərəkət edən arabası" cəbbəxanaya təhvil verilmiş və sonra da Paris incəsənət və sənətkarlıq muzeyində öz yerini tapmışdır. Lakin inadkar ixtiraçı tədqiqatlarına davam etdirmişdi. 1779-cu ildən 600 livr təqaüd alırdı ki, bu da tədiqatlarda müvəffəqiyyət əldə etmək üçün çox az idi. Sonra isə inqilab başladı və Künyo Belçikaya qaçmalı oldu. 1800-cü ildə o, Parisə qayıtdı, dörd ildən sonra vəfat etdi.

İstinadlar
----------


Vikianbarda ***Nikola Jozef Künyo*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

1.Сергей Юрьевич Нечаев Удивительные изобретения [Текст] / С. Ю. Нечаев. - Москва : ЭНАС, 2012. - 236,



1. 1 2  Nicolas-Joseph Cugnot // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. ↑  .
**əl-Valid b. Ubeyd-Allah əl-Buhturi** (ərəb. الوليد بن عبيدالله البحتري, ö. 897) Abbasilər dövründə yaşamış məşhur ərəb şairidir.

Həyati
------

əl-Buhturi Abbasilər dövrünün ən məşhur mədhiyyə şairlərindən biridir. Qədim ədəbiyyatşünaslar onu görkəmli şair kimi qələmə verirlər. 815 və ya 822-ci illərdə Suriyanın Mənbic şəhərində doğulub boya-başa çatmışdır. Poeziyasının ilk illərində tayfasını vəsf etmək üçün fahriye tipli şeirlər yazmışdır. Onu tez-tez müasiri və müəllimi olan məşhur şair Əbu Təmmamla müqayisə edirdilər. Əl-Buhturinin şeirləri ərəb poeziyasında klassik üslub nümunələridir. O, çörəkpulu qazanmaq üçün mədhiyyə şairi kimi çalışmış və bu janrdakı qəsidələri ilə şöhrət qazanmışdır.

Həmçinin bax
------------

Esat Ayyıldız, "el-Buhturî’nin Methiyeleri", *Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi* 18 (Dekabr 2021), 136-153.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Catalog of the German National Library (alm.).
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  Esat Ayyıldız, "el-Buhturî’nin Methiyeleri" Arxivləşdirilib 2022-01-07 at the Wayback Machine, *Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi* 18 (Dekabr 2021), 136-153.  Arxivləşdirilib 2023-07-04 at the Wayback Machine
4. ↑  Esat Ayyıldız, "el-Buhturî’nin Methiyeleri" Arxivləşdirilib 2022-01-07 at the Wayback Machine, *Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi* 18 (Dekabr 2021), 136-153.  Arxivləşdirilib 2023-07-04 at the Wayback Machine
**Timoti** (*ing.* Timothy; 1839 — 3 aprel 2004) — Böyük Britaniya Krallıq donanması gəmilərinin maskotu. Dişi bir Aralıqdənizi tısbağası. Krım müharibəsinin son şahidi.

Timoti 1854-cü ildə Kurtene nəslindən olan kapitan Con Everard tərəfindən portuqaliyalı bir pirat gəmisində tapılır. Krım müharibəsində Sevastopolun bombalanmasına qatılan HMS Queen gəmisinin, daha sonra HMS Princess Charlotte və Nankin yelkənli gəmilərinin maskotu olur.

1892-ci ildə quruya gətirildikdən sonra Timoti Devon qraflığında, Poudereme qəsrində yaşayır. Yalnız 1926-cı ilədə sahibləri Timotinin erkək deyil, dişi olduğunu müəyyən edirlər.

Tısbağa 3 aprel 2004-cü il tarixində 165 yaşında ölür və qalada basdırılır. Timotinin ölümü, İngiltərənin ən yaşlı sakininin öldüyünü elan edən əsas ingilis mediasında böyük bir xəbərə səbəb olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "'Timmy the tortoise dies aged 160' [[BBC News]] 7 April 2004". 14 August 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 December 2020.
2. ↑  'War Hero Tortoise Dies, Aged 160' Sky News 7 April 2004[*ölü keçid*]
3. ↑  "BBC NEWS | UK | England | Devon | Timmy the tortoise dies aged 160". 2017-05-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-03.
4. ↑  "RIP: Timothy the tortoise dies, aged 160 — Telegraph". 2015-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-03.
**Xələfbəyovlar** — Azərbaycanın soylarından biri.

Soyun yaranması
---------------

Bu soyun ulu babası Xələf bəydir. Xələf bəy XVIII əsrin sonlarında, XIX əsrin əvvəllərində Şuşa şəhərində yaşamışdı. İbrahimxəlil xan Cavanşirin və onun oğlu Mehdiqulu xan Cavanşirin naziri olmuşdu. Nazir xəzinədarlıq vəzifələrini yerinə yetirirdi. Xanlığın xəzinələrinin məsrəfinə, əmlakın düzgün xərclənməsinə nəzarət edirdi.

Xələf bəy mülkədar idi. Şuşa şəhərində rəiyyətin, xeyli əmlakın, Vərəndə mahalının Heşan, İsfəhancıq kəndlərində rəiyyətin, torpaqların yiyəsi sayılırdı.

Xələf bəyin törəmələri rus üsul idarəsi dövründə Xələfbəyov soyadını daşıyırdılar.

Soyun tanınmış nümayəndələri
----------------------------

* Rafiq Xələfov — nazir, əməkdar mühəndis.
* Fəxriyyə Xələfova — modelyer, əməkdar incəsənət xadimi.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Xələfbəyovlar: Xələfdən sələfə. "Soy" dərgisi, 11 (31), Bakı, 2009.

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Soylarla əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Blidine Təbiət Parkı** (*serb.* Парк природе Блидиње, xorv. Park prirode Blidinje) — Bosniya və Herseqovinada, Dinar Alplarının mərkəzində yerləşən və 30 aprel 1995-ci ildə qurulan təbiət parkı. Bosniya və Herseqovinanın Dinar Karst bölgəsində əhəmiyyətli bir mədəni və tarixi irsə sahib olan mühüm bir təbii, hidrogeoloji qoruğu təmsil edir. Park ərazisinə Dinar Alp dağları, Duqopolye yaylası, Blidine gölü, Qrabovise vadisi və s. daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Çvrsnisanın əriyən buzlaqların təsiri ilə açıq və qısır bir vadisi meydana gəlir. Parkın bazası Çvrsnisa və Vran dağları arasında dəniz səviyyəsindən 1150 ilə 1300 m hündürlükdə yerləşən, uzunluğu 3 ilə 5 km olan bir platodur. Parkın ümumi sahəsi 364 km²-dir. Geomorfoloji baxımdan vahid olmaqla plato coğrafi və topoqrafik cəhətdən iki hissəyə bölünür: Blidine gölü yaxınlığındakı aşağı cənub hissə və Duqopolye yaxınlığındakı yuxarı şimal hissə. Ayrıca Bosniyanın dörd icması arasında bölünür: Posuşe, Tomislavqrad, Mostar və Yablanisa.

Şimalda Dolyanka çayı boyunca Duqopol düzənliyi var. Şimal-şimal-qərb tərəfdə Vran dağı (hündürlüyü 2074 m), cənub-cənub-şərq tərəfdə Çhrvnisa dağı (Ploçno zirvəsi 2228 m yüksəklikdədir). Cənub-şərq tərəfində Blidine gölünün arxasında, hündürlüyü 1786 m olan Çabuliya dağı mövcuddur. Çhvrsnisanın şərqində Neretva çayı və kanyonu boyunca uzanan Qrabovitskaya vadisi yerləşir.

### Blidine gölü

Parkın ən vacib hidrogeoloji fenomeni alp gölüdür. Blidine Bosniya və Herseqovinada bənzərləri arasında ən böyüyüdür. Blidine gölü buzlaqların əriməsinin nəticəsidir, baxmayaraq ki, Pokleçani qəzasının sənədləri gölün süni olduğunu və 19-cu əsrin sonlarında qurulduğunu bildirir. Belə ki, yerli sakinlər və heyvandarlıqla məşğul olanlar suların sızmaması üçün göl dibini gillə örtmüşlər. Nəticədə su yer altına sıza bilməmiş və daimi göl əmələ gəlmişdir. Gölün səthi sahəsi 2,5-dən 6 km² arasında dəyişir. Orta dərinliyi 1,9 m-dir. Gölün özü dəniz səviyyəsindən 1184 m hündürlükdə yerləşir.

Fauna və flora
--------------

Bosniya şamı
Qayalıq yamaclarda Heldreyx şamı ve ya Bosniya şamının yetişdiyi sıx şam meşələri vardır. Erkən yaz və yay aylarında, dağ yamaclarında və vadidə üç çeşid yabanı kəklikotu ve çok sayda yabanı dərman bitkiləri yetişir.

Mənbə
-----

* "Blidinje Nature Park". 2006-06-16 tarixində arxivləşdirilib.
* "Diva Blidinje". 2009-04-26 tarixində arxivləşdirilib.
* Doljani

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Nature Park Blidinje". 2018-02-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-16.
2. ↑  Radoš, Denis. A history of the occurrence of Blidinje lake (Bosnia and Herzegovina). (англ.) // Geoadria : journal. — Vol. 22(1). — P. 1—40.
**Seyid Mustafa Paşa** (ö. 1813) — I Əbdülhəmid və III Səlim səltənətində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi.

Həyatı
------

Doğum tarixi bilinməsə də, indiki Nevşəhərdə doğulduğu məlumdur. Atası Seyid Əli bəy bölgənin məşhur din xadimlərindəndir. Qardaşı isə gələcəkdə sədarətə yüksələn Silahdar Mehmed Paşadır. 1747-ci ildə İstanbula gətirildi və saray aşçısı olan Süleyman ağanın yardımıyla saray mətbəxinə xidmətçi olaraq anıldı. O illərdə Şahzadə Əbdülhəmidlə yaxın münasibət qurdu və onun qəhvəçisi kimi xidmət göstərdi. Şahzadənin taxta çıxmasının ardından o da yüksəlməyə başladı. Öncə silahdar və baş qapıçı, ardından 1777-ci ilin mayında miraxur və qapıçılar kəndxudası təyin olundu. 1778-ci ilin sentyabrında vəzirliklə Raqqa sancaqbəyliyinə, daha sonra isə nişançı vəzirliyə yüksəldi.

6 noyabr 1778-ci ildə Sultan Mustafanın qızlarından Şah Sultanla evləndirildi. Sarayda keçirilən toy mərasiminin ardından Cağaloğlu səmtindəki sarayda yaşamağa başlayan cütlüyün yeganə övladı olan Şərifə Həvva xanım Sultan 1780-ci ildə dünyaya gəlmiş, 6 ay sonra vəfat edən qızcığaz babası Sultan Mustafanın türbəsinə dəfn edilmişdir.

Toy mərasiminin ardından Anadolu və Rumelinin müxtəlif əyalətlərinə təyin olundu. 1779-cu ilin martında Aydın, oktyabrında Bosniya, ardından Belqrad və Konya, 1780-ci ildə ikinci dəfə Aydın, 1782-ci ilin dekabrında Hələb və Karesi sancaqbəyliyinə gətirildi. Daha sonra Sivas sancaqbəyliyi ilə divan üzvlüyünə yüksəldi. Ancaq çox keçmədən 1784-cü ildə təqaüdə ayrıldı.

İllərcə dövlət vəzifələrindən uzaq qalan Mustafa Paşa Sultan Səlimin son illərində 1807-ci ildə sədarət naibi oldu. Ardından 4 avqust 1808-ci ildə vəzir rütbəsiylə Filibəyə göndərildi. Vəzifəsini tamamlamasının ardından İstanbula geri çağrıldı və paytaxtın yaxınlığındakı köşkündə yaşamağa məcbur edildi. 1813-cü ildə burada vəfat etdi. Məzarı xanımı Şah Sultanın Əyyubsultandakı türbəsinə (Şah Sultan külliyəsi) dəfn edildi.

Mənbə
-----

* Sicil-i Osmani IV, s. 180.
* Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, Oğlak Yyaınları, 4. baskı, s. 311-313

İstinadlar
----------

1. ↑  Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, Oğlak Yyaınları, 4. baskı, s. 311-313
**Kərkük-Ceyhan neft kəməri** (İraq-Türkiyə neft nəqledici) — 970 kilometr neft nəqli, Kərküklə Ceyhanı birləşdirən İraqın ən böyük neft nəql etmə sistemi.

Texniki təsvir
--------------

Neftin ötürülməsi diametri 1, 170 və 1,020 millimetr olan 2 boru ilə həyata keçirilir. 

Neft nəqletmə qabiliyyəti gün ərzində 1,100 və 500 min barel təşkil edir. 

Kərkük-Ceyhan neft kəməriKərkük-Ceyhan neft kəməriNeft nəqli qurğuların ötürmə qabiliyyətinə uyğun tam gücdə istifadə edilmir. 

2013-cü ildə Nasos stansiyasında işlərdən sonra İraqın şimalında onunla ötürülən neftin həcmində artım müşahidə olunmuşdur. 

Belə ki, bu rəqəm 300 dən 500-600 min barelə qədər yüksəlmişdir.

Bir çox yerlərdə borular əsaslı təmirə ehtiyac duyur. 

2003-cü ildə İraq tərəfdən neft nəqli çoxsaylı sabotaj hərəkətlərinə görə çətinləşdi.

2009-cu il 26 oktyabr tarixində Mosul ətrafında borularda problem yarandı.

2015-ci il iyul ayının 29-da Türkiyədən 18 km sərhəddə boruların bir hissəsi partladıldı. 

Sonuncu hadisənin məsuliyyətini PKK öz üzərinə götürdü, baxmayaraq ki, maliyyə baxımından ziyan görən tərəf Kürdistan regional idarəçiliyi oldu. Bu zərər $250 milyon məbləğində dəyərləndirilirdi.

Həmçinin bax
------------

* Bakı-Novorossiysk neft kəməri
* Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri
* Boru kəməri nəqliyyatı
* Samsun-Ceyhan neft kəməri
* Bakı-Supsa neft kəməri
* Bakı-Novo-Filya qaz kəməri

Xarici keçidlər
---------------

* Kərkük-Ceyhan neft kəməri partladılıb[*ölü keçid*]
* İraq ölkənin şimal bölgələrindən Kərkük-Ceyhan neft kəməri ilə neft ixracını bərpa etmişdir.
* Kərkük-Ceyhan neft kəmərində yanğın

İstinadlar
----------


1. ↑  Iraq-Turkey Pipeline Capacity Increase Near Complete
2. ↑  Gulf states mull over Hormuz bypass Arxivləşdirilib 2008-11-21 at the Wayback Machine, Upstream Online (11 мая 2007). Проверено 8 марта 2008.
3. ↑  11 августа 2010 года в близи от деревни Магара произошёл взрыв Blast rocks Kirkuk export link Arxivləşdirilib 2012-09-23 at the Wayback Machine, Upstream Online (28 октября 2009). Проверено 28 октября 2009.
**Seyid Mürtəza** (d:rəcəb 355 - v:?) əqli yanaşmaya üstünlük verən İslam alimlərindən biri hesab edilir. O, özünün "Əl-Muqni fil-Ğeybət" adlı kitabının müqəddiməsində İmam Mehdinin (ə.f) varlığını çətinlik çəkmədən bir neçə cümlə ilə isbat edir. Bu müqəddimədən istifadə edərək, İmam Mehdinin (ə.f) varlığını sübut etmək üçün Seyidin gətirdiyi əqli dəlilləri nümunə göstərək.

İmamətin zəruri olduğu, yer üzünün heç bir zaman imamsız olmayacağına dair ağılın çoxlu sayda dəlilləri vardır. Diqqətlə düşünsək görərik ki, bir imamın olmaması bəşəriyyətin fəlakəti deməkdir. Əgər imam olmasa, bizim şəri öhdəçilik vəzifəmiz yerlə-yeksan olar və təkbaşına, müstəqil şəkildə bütün bunların öhdəsindən heç cür gələ bilmərik. İkinci əqli dəlil isə budur ki, haqqında danışdığımız imam səhv və xətalardan uzaq olmalıdır. İsmət sifəti hal-hazırda yalnız İmam Mehdiyə (ə.f) məxsus əlamət və xüsusiyyətdir. Ondan savayı şəxslər bu kimi xüsusiyyətdən uzaqdır.

Bu iki dəlili bir yerə cəm etdikdə İmamiyyə şiələrinin İmam Mehdi (ə.f) barədə olan etiqadları özünü sübuta yetirir. İmamın varlığının zəruriliyi və onun məsum olmasının labüddüyünü dərk etdikdə on ikinci imamın qeybdə olmasını rahat şəkildə qəbul edə bilirik. Belə bir metod ən yaxşı üslubdur.

İmam Mehdinin (ə.f) varlığı, onun qeybə çıxması və digər məsələləri nəqli dəlillərlə də sübut etmək mümkündür. Bu barədə çoxlu sayda hədislər mövcuddur. Amma nəqli dəlillər hər nə qədər tutarlı olsa da, bəzən münaqişə və mübahisələrə səbəb olur. Buna görə də bir məsələnin sübuta yetirilməsi üçün həm əqli, həm də nəqli dəlillərdən istifadə etmək lazımdır.

Seyid Mürtəza "Əz-Ziyadətul-Mukkəmmilətu ləh" adlı bir kitabın müəllifidir. O, bu kitabı "Muqni" kitabında yer almış "Qeybin səbəbi" mövzusu üzərində təkmilləşdirmə ünvanında qələmə almışdır

İstinadlar
----------
**Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası** — Gəncə Dövlət Rəsm Qаlеrеyаsı (GDRQ) 1980-ci ildə yаrаdılıb. Gəncə şəhəri, Atatürk prospektində yerləşir. Qalereyada ekspоnаtlаrın sаyı 41 ədəddir. Burada Azərbaycanın Tеlmаn Cəfərоv, Fаiq Оsmаnоv və s. kimi tаnınmış rəssаmlаrla yanaşı, Gəncə rəssamların da əsərləri nümаyiş еtdirilir.

Haqqında
--------

Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin əmri ilə 1984-cü ilin aprel ayının 15-də yaradılmışdır. Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyasının açılışında Ulu öndər Heydər Əliyev cənabları iştirak etmişdir.
İlk öncə Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyasının rəhbəri mərhum Fazil Əliyev, sonralar isə uzun müddət işləmiş rəssam Telman Cəfərov olmuşdur. 2004-cü ildən isə Rəsm Qalereyasına xalçaçı-rəssam Osman Faiq Məcid oğlu rəhbərlik edir. Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası bu günə kimi bir çox respublika və beynəlxalq miqyaslı sərgilərdə iştirak etmişdir. Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası 2014-cü ildən Məhsəti Gəncəvi Mərkəzində öz fəaliyyətini davam etdirir. Qalereyanın fondunda 58 ədəd rəsm və rəngarlıq əsərləri daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qalereyalar". www.azerbaijans.com. 2021-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 06.04.2021.
2. ↑  "Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası". ganja.mctgov.az. 2018-09-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 06.04.2021.
3. ↑  "Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası". azgallery.az. 2021-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 06.04.2021.
4. ↑  "Qalereya haqqında". kataloq.gomap.az. İstifadə tarixi: 06.04.2021.

Xarici keçidlər
---------------

* "Gəncəli rəssamların rəsm sərgisi açılıb". manera.az. İstifadə tarixi: 06.04.2021.
* "Gəncə rəssamlarının "Xəzinə"si". open.az. İstifadə tarixi: 06.04.2021.[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Gəncə
* Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
* Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyaları
* Telman Cəfərov
**Kərpicvari qarğa soğanı** - (lat. *Gladiolus imbricatus L.*) Süsənkimilər – (*İridaceae* Juss.) fəsiləsinə aid bitki növü. 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir –VU A2c. Azərbaycanın **nadir** növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, düz gövdəli (hündürlüyü 50 sm), yaşıl bitkidir. Yarpaqlar xətvari, 5-5,5 mm enindədir. Çiçəkyanlığı 2-2,5 sm uzunluğunda, tünd-bənövşəyi rənglidir.Tərəfləri küt, tərs – oval, yuxarı və aşağı tərəfi eyni uzunluqdadır. Erkəkcik sapı tozcuqdan bir qədər uzun, ağızcıq tərs – neştərşəkillidir

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə may, meyvə əmələ gətirmə iyul aylarına təsadüf edir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. *Dekorativ* bitkidir

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın Quba hissəsi və şərqi .

### Sayı və tendensiyası

Populyasiyalarında azalma (30%) tendensiyası müşahidə olunur. 

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Antropogen və zoogen amillər. Əhali tərəfindən intensiv yığılması, otarılma və tapdalanma nəticəsində yayılma sahəsi məhdudlaşır. 

### Mühafizə tədbirləri

Xüsusi mühafizə tədbirləri görülməyib. Yeni yayılma ərazilərinin axtarılması, yasaqlıqların salınması vacibdir.

Sinonimləri
-----------

*Gladiolus apterus* Klokov.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
2. ↑
3. 1 2 3  1. Флора Азербайджана, 1952
4. 1 2 3  2. İbadlı O.V. 2004
5. ↑  3. Конспект флоры Кавказа, 2006
**Gəncə fiziki-coğrafi rayonu** — Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacını əhatə edib, Şahdağ-Murovdağ silsilələrinin suayrıcından başlamış, şimalda dağətəyi maili düzənliklərə kimi davam edir. Mütləq yüksəkliyi 500-600 m-lə 3000-3300 m arasında dəyişib, mürəkkəb quruluşlu dağlıq relyefə malikdir. Landşaftı alçaq və orta dağ çöllərindən, alçaq və orta dağ meşələrindən və yüksək dağ çəmənliklərindən ibarətdir.

Rayonun ərazisinin alçaq və orta dağlıq hissəsində relyefin az meyilliyə malik olması, dağdaxili çökəkliklərin geniş sahə tutması sayəsində burada meşələr insanlar tərəfindən intensiv deformasiya və transformasiyaya məruz qalmış, onların yerində yaşayış məntəqələri, geniş əkin və biçənək sahələri salınmışdır. Ərazinin alçaq və ortadağlıq qurşağında zəngin filiz yataqları (Daşkəsən, Gədəbəy, Zəylik) vardır.

Rayon ərazisində heyvandarlıq və əkinçilik (kartof, kələm) daha geniş inkişaf etdirilmişdir.

Onun dağ-iqlim kurort (Göygöl, Hacıkənd Gədəbəy, Daşkəsən) imkanları genişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikası Konstruktiv Coğrafiyası. Bakı – Elm-1996, I cild

Həmçinin bax
------------

* Kiçik Qafqaz
**Gəncə Mall** — Gəncə şəhərində, Heydər Əliyev prospekti ilə Həsən Əliyev küçəsinin kəsişməsində yerləşən çoxmərtəbəli ticarət və istirahət mərkəzi.

Haqqında
--------

Heydər Əliyev prospekti ilə Həsən Əliyev küçəsinin kəsişməsində yerləşən "Gəncə Mall"un inşasına 2014-cü ilin avqust ayında başlanılıb və 2017-ci ilin oktyabr ayında tikinti işləri başa çatdırılıb.

Bu ticarət kompleksinin ümumi sahəsi 26 min 293 kvadratmetr, ticarət sahəsi isə 11 min kvadratmetrdir.

Səkkiz mərtəbədən ibarət mərkəzin binasının dörd mərtəbəsi zirzəmi səviyyəsindədir. Zirzəmilərin 1-ci, 2-ci və 3-cü mərtəbələrində 411 avtomobil tutumlu yeraltı dayanacaq yaradılıb. Bundan başqa, burada supermarket də fəaliyyət göstərir. Ticarət kompleksində şəhər sakinlərinə və qonaqlara bir çox xidmətlərin göstərilməsi nəzərdə tutulur. Burada elektron məhsulları, məişət avadanlıqları, mebel, parfümeriya və ev aksesuarları mağazaları var. "Gəncə Mall"da, həmçinin ayaqqabı, geyim, uşaq geyimləri, idman malları mağazaları fəaliyyət göstərir və alıcılara dünyanın tanınmış brendlərinin məhsulları təqdim olunur.

Burada aptek, kitab mağazası, müxtəlif restoranlar və kinoteatr da yerləşir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  ""Gəncə Mall" Ticarət Mərkəzi". Ganjanews.az. 2018-08-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-27.

Xarici keçidlər
---------------

* Gəncə Mall — Facebook səhifəsi
Yap atolluna daxil olan adalardan biri
**Yap** (özünüadlandırma) və ya **yaplı** — Yap adasının yerli xalqı, mikroneziyalılar. Ümumi sayı— 500, bəzi mənbələrdə isə — 5 min göstərilir. Etnik baxımdan belaulara daha yaxındılar. Yerli dil — Yap dilidır. İngilis dili daha geniş yayılmışdır. Əsas din - xristianlıqdır. Ancaq yerli inanclarda üstünlük təşkil edir.

Mənşəyi
-------

Formalaşmasını avstroneziya xalqları ilə bağlasalarda, yayılma mexanizmi tam öyrənilməyib. Aid olduğu yap dili mikroneziya dilləri daxilində ərimiş. Antropoloji və linqvistik baxımdan yaplar daha çox melaneziya ilə bağlıdır. Daha çox indoneziyanın təsiri görsənir. Yaplar və belaular ümumi mənşə baxımdan filippinlilərə çox yaxındır.

Sosial qurumlar
---------------

Yaplılar ümumi rəhbərə məxsus deyillər. Hər ada öz rəhbərinə malikdir. 8 ada və 8 rəhbər. Cəmiyyət patriarxat xətt üstünlük təşkil edən xüsusi icmalara, edndoqam kastalar bölünür. Rəhbər məhz yüksək kasta daxilindən seçilir. Adaların daxili hissələrində aşağı kastaya məxsus olanlar, sahildə isə daha yüksək kastaya aid olanlar yaşayır və geniş torpaq sahələrinə məxsusdular.

İnancları
---------

Yap adasından tapılan heykəllər
Ruhlara inanmaq, cadugərlik, ölülərə səcdə geniş yayılıb. Yaplıların öz mifoloqiyası mövcuddur. Yaradıcı allah Enalafdır. O, Leviranın oğludur. Leviran - yeddi uşağın anasıdır. Yaplıların dünyası yeddi göy və yer qatından(yar) ibarətdir.

Təsərrüfatı
-----------

Yaplıların məişəti ümummikroneziya məişətində fərqlənmir. Əsas məşğuliyyəti - balıqçılıq, yam, taro və banan əkini, qayıq tikintisi və s. Geyimləri don və diz qurşaqlarından ibarətdir. Yeməklərində balq, dəniz məhzulları və taro üstünlük təşkil edir. Yapda balıqqulağından, tısbağa zirehindən, şüşə muncuqlardan, daşlardan pul kimi istifadə olunur. Palaudan gətirilmiş daş pulun diametri 2 metrdir.

Maraqlıdır
----------

Yap pulu - Rai daşı.
* Dünyada ən ağır qəpik - Rai daşları Yap adasındadır. Disk şəkildə hazırlanmış bu daşlar araba təkərini xatırladır. Bəzilərinin ölçüləri 3 metrə çatır. Ən iri rai 6 metr diametrə malikdir.

Ədəbiyyat
---------

* Энциклопедия «Народы и религии мира», М.-1998.
* М. Стингл. «По незнакомой Микронезии» Москва, изд-во «Наука», 1978, 272 с.
**Yapon kriptomeriyası** (*lat.* Cryptomeria japonica) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin kriptomeriya cinsinə aid bitki növü.

Əsasən Şərqi Asiyada, xüsusilə Çin və Yaponiyada geniş yayılmışdır. Piramidal çətirli, həmişəyaşıl ağacdır. Vətənimdə hündürlüyü 45 m-ə və gövdəsinin diametri 1–2 m-ə çatır. Gövdəsinin qabığı qırmızımtıl-qonurdur, ensiz, uzun zolaqlıdır. Yarpaqları iynəvarıdır, sərtdir, sıx yerləşmiş, bizvarıdır, oturaq hissəsi əyilmişdir, kənarlarından içəriyə doğru batıqdır, yayda sarımtıl-yaşıl, qışda tünd-yaşıl olub, budaq üzərində 7 il qalır. Erkəkcik sünbülcükləri budaqların ucunda iynəvarı yarpaqların qoltuğunda yerləşir, tozcuqları 3–5 tozcuq kisəsindən ibarətdir.

Dişicik sünbülcükləri isə budaqların ucunda yerləşir. Toxumları oval formalıdır, hər toxum 2–3 ensiz qanadla əhatə olunur. Toxum pulcuğunda 2–5 ədəd yumurtacıq olur. Örtücük pulcuqları isə toxuma birləşmiş vəziyyətdə inkişaf edir. Qozaları birinci il yetişir, oduncaqlaşmış, kürəşəkilli və ya yumurtavarı dəyirmidir, üzəri kələ-kötür, rəngi qəhvəyi, yumru və ya yumurtavarı, 2 sm uzunluqdadır, pulcuqları 4–5 dişli olur, toxumlarını tökdükdən sonra ağacda qalır. 10 yaşında meyvə verir. Tüzböyüyən, istisevən və kölgəyədavamlı ağac növüdür. Oduncağı rütubətə davamlıdır və texniki cəhətdən yüksək keyfiyyətə malikdir. Torpağa qarşı tələbkar deyildir. −18–20 0 C-yə qədər olan şaxtalara davam gətirir. Xiyabanlarda qrupla və tək-tək əkmək üçün istifadə edilən dekorativ ağacdır.

Azərbaycanda Abşeron, Lənkəran və Astara rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Cryptomeria japonica* | 
* Wikidata: Q147388
* Wikispecies: Cryptomeria japonica
* ARKive: cryptomeria-japonica
* BioLib: 2396
* Calflora: 12401
* Conifers.org: Cryptomeria
* Ecocrop: 4996
* EoL: 126871
* EPPO: CMYJA
* EUNIS: 150853
* FoC: 200005392
* GBIF: 5284237
* GRIN: 12526
* iNaturalist: 71147
* IPA: 3426
* IPNI: 261870-1
* IRMNG: 11165901
* ITIS: 501832
* IUCN: 39149
* MoBotPF: 287318
* NBN: NHMSYS0000457746
* NCBI: 3369
* NZOR: 72268e9a-717b-4faa-8dba-dd137fc44b0c
* NZPCN: 3712
* PalDat: Cryptomeria\_japonica
* PFI: 8451
* Plant List: kew-2746448
* PLANTS: CRJA3
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:261870-1
* SANBI: 3819-1
* Tropicos: 31300023
* WCSP: 382991
* WFO: wfo-0000628423

 |
| *Cupressus japonica* | 
* Wikidata: Q17363882
* GBIF: 3611545
* GRIN: 12653
* IPNI: 261935-1
* NZOR: 86cacedc-7863-47b8-bb07-0ea2cca2e572
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:261935-1
* Tropicos: 9400407
* WCSP: 383141
* WFO: wfo-0000630690

 |
**Samur deltası** — Azərbaycan və Rusiya sərhəddində yerləşən delta. Delta Samurçayın məsəbində formalaşmışdır. Delta unikal fiziki-coğrafi rayonu əmələ gətirir. Xəzər dənizinin sahil boyun ərazidə subtropik meşə əmələ gəlmişdir. Samur deltasının böyük hissəsi Rusiya Federasiyası, az bir qismi Azərbaycan ərazisində yerləşir. Xəzər sahili boyunca qumlu çimərliklər vardır. Deltanın sahəsi 800 km² təşkil edir ki, onunda 230 km² ərazisi dövlət tərəfindən qorunan ərazidir. 1935-ci ildən Gülgəriçayın mənsəbidə deltaya daxil olmuşdur. Samurçayın əmələ gətirdiyi delta daxili az qollu dimdikvari deltadır.

Hidroqrafiya
------------

Deltada Samurçayı iki qola ayrılır: Böyük Samur (uzunluğu 9,3 km) və Kiçik Samur (uzunluğu 11,5 km). Kiçik Samur meandrlı çaydır. Bu səbəbdən onun uzunluğu meandrları saymaqla məsafə baxımından daha uzundur (24 km (2016)). Çayın deltasında yerləşən meşələrdə çoxlu sayda bulaq vardır. Buradan axan daxili qollar ümumi adla *Qarasu* adlanır. Bu qollardan birindən Rusiya və Azərbaycan sərhəddi keçir. 2002-ci ildə Kiçik Samurçayın yatağını dəyişməsi ilə Xəzər dənizində yeni delta meydana gəlmişdir.

Flora
-----

Deltada orta illik temperatur +13,6° C təşkil edir. Deltanın böyük hissəsi Samur meşəsi ilə örtülüdür. Bu örtük tuqay meşəsindən ibarətdir. XX əsrin 30-cu illərə qədər deltada zolaqlı kaftarı görmək mümkün idi. XX əsrin ikinci yarısında bura Amerika yenotu köçürülmüşdür.

İqlimi
------

Deltada orta illik yağıntının miqdarı 350 mm təşkil edir. Burada rütübət Dərbənd şəhərindən 5–10 % artıqdır. Burada şoranlıq və soranlaşmış ərazi yoxdur. Allyuval çöküntülərinin qalınlığı 15 metrdir.

Qoruma tədbirləri
-----------------

1982-ci ildə Samur deltasında 11,2 ha ərazində Samur Dövlət Təbiət Yasaqlığı təşkil edilmişdir. Azərbaycannın ərazisində yerləşən delta ərazisində 2012-ci ildə Samur-Yalama Milli Parkı təşkil edilmişdir. ХХ əsrin əvvəllərində su axının həcmi 2,5 km³ təşkil edirdi. Hazırda su sərfiyyatı 1,5 km³ keçmir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-28.
2. ↑  "Xəzər dənizinin elektron atlası". 2016-06-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-28.
3. ↑  "Дельта Самура / Достопримечательности / СКФО". 2018-01-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-28.
4. ↑  "Дельта реки Самур / Том 6 / Водно-болотные угодия России". 2020-02-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-28.
5. ↑  "«Samur» yasaqlığı". 2016-12-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-28.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-28.
**İnqilab Bəybala oğlu İsgəndərov** (5 may 1945, Şamaxı rayonu) — kənd təsərrüfatı elmləri namizədi.

Həyatı
------

İnqilab Bəybala oğlu İsgəndərov 1945-ci ilin may ayının 5-də Şamaxı rayonunun Böyük Xınıslı kəndində anadan olmuşdur.

Şamaxı şəhərində 1 nömrəli orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Torpaqşünaslıq və Aqrokimya şöbəsinə daxil olmuş və oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Eroziya bölməsində və Elmi-Tədqiqat Pambıqçılıq İnstitutunda kiçik və baş elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. Kənd təsərrüfatı elmləri namizədidir.

1982–1997-ci illərdə partiya və sovet orqanlarında çalışmışdır. Bu müddətdə o Azərbaycan Kommunist Partiyası Göyçay Rayon Komitəsində təlimatçı, Göyçay rayon aqrar-sənaye birliyinin sədri, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində inspektor, Azərbaycan Kommunist Partiyası Şamaxı rayon komitəsinin birinci katibi, Şamaxı rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində referent və bölmə müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1990–1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin (Ali Sovetin) deputatı olmuşdur. Bakı Ali Partiya Məktəbini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1997-ci ildən indiyə qədər Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Dövlət Yerquruluşu Layihə İnstitutunda baş mütəxəssis vəzifəsində işləyir.

Aqrar sahəyə aid bir sıra elmi əsərlərin və "Ömür dediyimiz…" adlı memuar janrında yazılmış kitabın müəllifidir.

Ailəlidir, üç övladı vardır.

İstinadlar
----------
**Çin fotiniyası** (*lat.* Photinia serratifolia) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin fotiniya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Cənub-Şərqi Asiyada, Çində yayılmış təxminən 40 yarımnövü vardır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 12 m-dək olan həmişəyaşıl ağac və ya koldur. Düz, budaqlı gövdəsi vardır. Dərili, oval, yarpaqları sadə, parlaq kənarları dişli, qısa saplaqlarda yerləşir. Yarpaqları al qırmızı, sonradan tünd yaşıl olur. Çiçəkləri kiçik, ağ, beş ləçəyi və erkəkcikləri hamar qalxanlarda və ya qısa süpürgələrdə, uc çiçək quruplarında yığılmışdır. Meyvəsi kiçik, tünd qırmızıdır. Toxumlarla, qələmlə və calaqla çoxalır. Uzunömürlüdür.

Ekologiyası
-----------

Nəmişli topağı sevmir, istisevəndir, temperaturun -120C-dən aşağı enməsinə pis dözür, daha aşağı temperaturda donur. Məhsuldar torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Talışda təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Yazda bol çiçəklənmə dövründə, payızda və qışda tünd yaşıllıq fonunda parlaq qırmızı meyvələrinə, yarpaqların rənginə və iri ağ çiçək qruplarına görə bütün mövsümlərdə çox dekorativdir. Tək-tək, qruplarda və canlı çəpərlərin tərtibatında istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Photinia serratifolia* | 
* Wikidata: Q5220976
* Wikispecies: Photinia serratifolia
* APA: 3162
* APNI: 185152
* Calflora: 12766
* EoL: 300965
* FoC: 242337302
* GBIF: 5364029
* GRIN: 104502
* iNaturalist: 166740
* IPNI: 727448-1
* IRMNG: 10181304
* ISC: 116290
* ITIS: 507109
* MoBotPF: 286660
* NCBI: 140999
* PalDat: Photinia\_serratifolia
* PFI: 2194
* Plant List: rjp-5845
* PLANTS: PHSE17
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:727448-1
* Tropicos: 27808608
* WFO: wfo-0001013770

 |
| *Crataegus serratifolia* | 
* Wikidata: Q39778788
* APNI: 219441
* GBIF: 3000563
* IPNI: 724236-1
* IRMNG: 10988991
* ITIS: 836891
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:724236-1
* Tropicos: 27808609
* WFO: wfo-0001016618

 |
**Kabil muzeyi** və ya **Əfqan Milli Muzeyi** — Əfqanıstanın paytaxtı Kabilin mərkəzindən 9 km cənub-qərbdə yer alan milli arxeologiya muzeyi. İki mərtəbəli bir bina.

Tarixi
------

Muzey, Əfqan əmiri Emanullah Xanın hakimiyyəti dövründə 1922-ci ildə qurulub. Ölkənin digər şəhərlərindən müxtəlif kolleksiyalar bu binaya gətirilibdir. Dəyişik min illərə aid 100.000-dən çox əsərin sərgilənməsi sayəsində Orta Asiyanın ən əhəmiyyətli muzeylərindən biri hesab olunur. 1973-cü ildə Danimarkalı memarlar tərəfindən muzey üçün yeni bir bina inşa etmə planlaşdırılsa da siyasi problemlər üzündən bina tikilmədi.

1979-cu ildə Sovet işğalı və sonra da davam edən müharibə Kabilin böyük hissəsini xarabaya çevirdi, muzeyə ağır ziyan verdi. Əfqan döyüşçüləri şəhərin idarəsini ələ keçirmək üçün döyüşərkən, döyüşçülər milli muzeyə basqın edib ən qiymətli əsərləri oğurladılar. 1994-cü ildə bina bombalandı və bu bombalama nəticəsində ən üst qatına və damına böyük ziyan dəydi. 2001-ci ildə fanatik Talibançılar sənət əsərlərini bütpərəstlik olduğunu hesab edərək dağıtdılar.

Bu döyüş illərində muzeyin müdiri olmuş olan Ömər xan Məsudi Muzeydəki Baktria qızıllarını 1988-ci ildə Əfqan Mərkəz Bankının zirzəmisində saxladıqlarını açıqladı. Muzey işçilərinin 15 il boyunca sirr olaraq saxladıqları bu məlumat sayəsində, itdiyinə inanılan Baktria qızılları 2003-cü ildə yenidən üzə çıxarılmış oldu.

Xarici keçidlər
---------------

* Qədimliyi ilə seçilən Əfqanıstandakı Kabil Milli Müzeyi[*ölü keçid*]