Torpaqda baş verən bütün proseslər mürəkkəb olmaqla kompleks xarakter daşıyır və bu onun təbii-tarixi cisim olmasını bir daha sübut edir. Kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə torpaqda baş verən prosesləri bu cür adlandırmaq olar:

1. **Polikimyalaşma**. Torpaqda çox böyük miqdarda kimyəvi elementlər və maddələr mövcuddur. Qanunauyğun olaraq hər bir elementin bir neçə birləşmələri olur ki, bunlar da torpaqda həm kristal, həm də amorf formasında olurlar.
2. **Heterogenlik və polidisperslilik**. Torpaq çox fazalı sistem olmaqla üzvi və mineral komponentlərin inkişaf etmiş, müxtəlif cinsli üst qatında sorbsiya və desorbsiya (xemosorbsiya daxil olmaqla) prosesləri baş verir.
3. **Üzvi-minerallı qarşılıqlı təsir** – spesifik torpaq xüsusiyyətləri olmaqla torpaqəmələgəlmə prosesinin əlamətidir. Belə ki, torpaqda ancaq sadə və kompleks duzlar formalaşmır, həm də mineral və üzvi maddələrdən ibarət olan mürəkkəb adsorbsiyalı komplekslər (simplek-slər) yaranır.
4. **Torpaq proseslərinin dinamikliyi**. Təbii torpaq üçün bir günlük (sutkalıq), mövsümü, illik və əsrlik dinamika xarakterikdir.Torpaqda bu dəyişiklik daima baş verir. Klassik kimyəvi birləşmələr transformasiyaya məruz qalır və torpaq buferlik qabiliyyəti qazanır.
5. **Əhatəli müxtəlifcinslilik** – torpağın ayrılmaz xassəsi olub, torpaqəmələgətirən amillərin əhatəli müxtəlifcinslilikdən asılılığı şərtləndirilir (ilkin müxtəlifcinslilik). Torpaq əmələgəlmə prosesinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq daha da genişlənə bilər (təkrar müxtəlifcinslilik).
6. **Qeyri-bərabər vəziyyət və termodinamik** bərpa olunmayan proseslər. Torpaq açıq termodinamik sistemdir, hansı ki, buradan fasiləsiz olaraq maddələr və enerji axır. Bu isə torpaqda bərabər vəziyyətin yaranmasına imkan vermir.

Nəticədə torpaq-kimyəvi proseslərin özünəməxsus kinetikası güclənir və sürətli reaksiyalar baş verir. Torpaqda baş verən prosesləri anlamaq üçün onun kimyəvi tərkibini, torpaqəmələ gətirən amillərin dəyişilməsini və bunların torpaq örtüyünün əmələgəlməsində istifadəsini bilmək lazımdır.Torpağın kimyəvi tərkibi iki göstərici ilə xarakterizə olunur:

* element tərkibi
* faza (maddələr) tərkibi

Torpağın element tərkibi
------------------------

Torpağın əsas kimyəvi xassələrindən biri onun element tərkibi hesab edilir. Məhz bu xassə üzərində onun genezisi və münbitliyi formalaşır. Torpağın element tərkibini bilmədən dərin kimyəvi tədqiqatların aparılması qeyri-mümkündür. Torpaq kütləsində kimyəvi elementlərin toplanmasına və kəmiyyət nisbətinə torpağın element tərkibi deyilir. «Element tərkibi»nin sinonimi kimi bəzən «torpağın xam tərkibi» termini işlədilir. Lakin bu cür adlanma söhbətin hansı tərkib (kimyəvi, mexaniki) haqqında getməsini aydınlaşdırmır. «Xam» sözü əslində «ümumi» anlayışı bildirir və torpaqda olan bütün komponentlərin miqdarını göstərir. Ona görə də «xam tərkib»
deyəndə torpaqda olan elementlərin birləşmə formalarından asılı olmayaraq ümumi elementlərin miqdarı başa düşülür. Torpaq kimyasında və ümumiyyətlə torpaqşünaslıqdaelement tərkib deyəndə – torpağın genezisi, münbitliyi vəkimyəvi tərkibinin vəziyyəti anlaşılmalıdır.

qara torpaq
Element tərkibi torpaqəmələgəlmə proseslərinin çox
mühüm nəticələrini əks etdirir. Element tərkibinə görə torpa-
ğın genetik horizontları bir-biri ilə fərqlənir. Məsələn, çürüntülü
akkumulyativ horizont yüksək miqdarda C, P və N olması
ilə; ilyuvial horizontlar Fe, Al və bir sıra elementlərin toplanması
ilə; elyuvial horizontlar isə silisiumun miqdarının artması,
digər elementlərin azalması ilə müşayiət olunur. Başqa
sözlə genetik horizontları təyin etmək üçün torpağın element
tərkibi diaqnostik əlamət kimi qəbul edilir.
Lakin sarı-podzol torpaqlarda tamamilə başqa prosesin
getdiyinin şahidi oluruq. Belə ki, humusun profil boyu toplanması
yalnız üst qatda gedir və hissə-hissə ilyuvial horizonta
üzvi maddə formsında aparılır. Dəmirin yayılmsı elyuvial
horizontda toplanır. Dəmirin maksimal miqdarda top lanması
çürüntülü-akkumulyativ horizontda gedir. Çox
ehtimal ki, bu elementlərin maksimum bioloji toplanması ilə
bağlıdır. Hətta torpağın element tərkibi haqqında olan bu kiçik
məlumatlar imkan verir ki, profilin formalaşmasında bəzi
mühüm proseslər haqqında ideyalar irəli surək. Element tərkibinin
tam analizindən sonra burada gedən proseslərin başlıca
istiqamətini, yəni torpaqəmələgəlmənin nəticələrini təyin
etmək olar.
Lakin, təkcə element tərkibinə görə torpaqda gedən
reaksiyaların mexanizmi haqqında mühakimə yürütmək olmaz.
Belə ki, transformasiya ilə bağlı prosesləri, yeni maddələrin
əmələ gəlməsini geniş şəkildə fərqləndirilən torpaq
kütləsi ilə izah etmək lazımdır. 

Torpağın element tərkibi onun potensial münbitliyi
haqqında təsəvvürlər yaradır. Karbonun və azotun üzvi birləş-
mələrinin yüksək miqdarda olması torpağın münbitlik əlamətləridir.
Xlor ionlarının hədsiz toplanması isə bitkilər üçün
əlverişli xasə sayılmır. Əlbəttə, torpaqda olan elementlərin hamısı
bitkilər üçün mənimsənilə bilən şəkildə olmur. Alümosilikatların
kristallik qəfəsinə daxil olan elementlər ya çətin
həll olan birləşmələrin, yaxud hidroliz olunmayan humus
maddələri komponentinin tərkibində olur. Bunların bitki
tərəfindən mənimsənilməsi hissə-hissə ilkin strukturun dağıdı-
laraq, asan həll olan formalara keçməsi ilə baş verir. Bu
elementlərin ümumi miqdarı yaxud ehtiyat formaları göstərir
ki, belə torpaqlar öz potensialı hesabına bitkiləri uzun müddət
qida maddələri ilə təmin edə bilər.
Dağ qaratorpaqlarının azot, fosfor və kaliumla potensial
təminatının vəziyyəti 1 saylı cədvəldə təsvir edilmişdir. Cədvəldən
göründüyü kimi bu torpaqların 0-20 sm qatında azotun
miqdarı 5-10 t/ha çatır ki, bu da 25-30 s/ha payızlıq buğda
məhsulu almaq üçün 60-100 il kifayət edər. Fosforun və
kaliumun miqdarı isə azotla müqayisədə daha çox illərə bəs
edər. Apardığımız hesablamalar əsas verir ki, ehtiyat qida
maddələrindən istifadəsinə görə torpaqların bəzi potensial
imkanlarını qiymətləndirə bilək. Torpaqda olan ehtiyat qida
maddələrini tamamilə səfərbər etmək qeyri-mümkündür. Elə
apardığımız bu hesablama da göstərir ki, on illər ərzində
torpaqda qida elementləri tükənə bilər. Belə ki, elementlərin
tam səfərbər olunması torpağın deqradasiyası, dağılması və
qeyri-münbit oksidlər qarışığına çevrilməsi ilə nəticələnə
bilər. Beləliklə, torpağın element tərkibi haqqındakı məlumatlar
göstərir ki, əkin qatında bütün qida elementlərinin defisitsiz
balansını təmin etmək vacibdir.

Torpağın element tərkibinin xüsusiyyətləri
------------------------------------------

**Yulius Lotar Meyer** və D.İ.Mendeleyevin dövrü sistemlərinin
(1864-1869) demək olar ki, bütün təbii elementləri
torpaqda vardır. Torpaqda həmin elementlərin 95 %-ni məlum
26 element təşkil edir. Torpaq, elementlərin kəmiyyətcə
toplanmasına görə bütün canlı orqanizmlərdən, minerallardan
və dağ süxurlarından fərqlənir. Bildiyimiz kimi canlı orqanizmlər
əsasən orqanogen elementlərdən – C, H, N, O, P, S
təşkil olunmuşdur. Müqayisəcə az miqdarda isə mineral komponentlər
adlanan maddələr də bu tərkibə aiddir. Lakin elə
minerallar var ki, 2,5-7, 9-11 elementdən (sadə silikatlar) ibarətdir.
Duz mineralları 2-5 elementdən ibarətdir. Torpağın
tərkibinə daxil olan bütün kimyəvi elementlər mütləq və mü-
hüm rola malikdirlər. Torpağın birinci fərqləndirici xüsusiyyəti
onun böyük elementlər toplumundan ibarət olmasıdır.
İkinci xüsusiyyəti isə yüksək miqdarda karbon və silisium elementinin
olmasıdır. Hansı ki, bu iki mühüm torpaqəmələgəlmə
amilinə eyni zamanda təsir edir: bunlar bitki və heyvanat
aləmidir. Üçüncü xüsusiyyəti elementlərin qatılığının böyük
diapazonda mövcudluğudur.
Element tərkibinə görə profildə ən çox fərqli cəhətlər
torflu, elyuvial, karbonatlı və şorlaşmış horizontlarda müşahidə
olunur. Ayrı-ayrı elementlərin miqdarı geniş intervalda
dəyişir. Məsələn, torflu torpaqlar istisna olmaqla qalan torpaqlarda
silisiumun miqdarı 22-dən 44%-ə qədər tərəddüd edir.

Alüminiumun miqdarının diapazonu – 1-8%, dəmirinki isə –
0,5-6% təşkil edir. Kiçik tərəddüdlərə baxmayaraq, hər bir
elementin miqdarının intervalı mövcuddur. 

Məsələn, yüngül torpaqlarda silisiumun miqdarı SiO2
formasında olmaqla çox, digər elementlərinki isə az olur. Karbon
isə karbonatlar şəklində əsasən yuyulmamış torpaqlarda
və karbonatlı süxurlar olan yerlərdə mövcuddur. Kükürdün
miqdarı isə qeyri-üzvi karbonun miqdarı ilə eynilik təşkil edir.
Torpaqəmələgətirən süxurlarla müqayisədə torpaqda üzvi
karbonun və digər biogen elementlərin nisbi miqdarı humusla
toplanır. Si, Al, Fe, Mg, K, Na kimi elementlər isə torpaq-
əmələgətirən süxurlardan torpağın müxtəlif qatlarına paylanır. 

Torpaqda mütləq miqdarına görə elementlər bir neçə
qrupa bölünür. Birinci qrupa O və Si aiddir ki, bunların miqdarı
torpaq kütləsinin 80-90%-ni təşkil edir. İkinci qrupa
faizin 10 payından çox hissəsini tütan elementlərdir: Al, Fe,
Ca, Mg, K, Na, C. Bu iki qrupa daxil olanlar tipik makroelementlərdir.
Üçüncü qrupa daxil olan elementlər Ti, Mn, N, P,S makro və mikroelementlər arasında keçid təşkil edir. Mikro
və ultramikroelementlərin miqdarı torpaqda n 10-3- n10-10 %-lə ölçülür və bunlar aşağıdakılardır: Ba, Sr, B, Rb, Cu, V,
Cr, Ni, Co, Li, Mo, Cs, Se və s.

Yer qabığının geokimyəvi təsnifatı
----------------------------------

Belə təsnifatlardan birini V.M.Qoldşmidt (1924) tərtib etmişdir. Onun təsnifatına görə
bütün elementlər dörd qrupa bölünür: litofillər, xalkofillər,siderofillər, atmofillər. 

### Litofiıllər

**Litofil elementlər** oksigenlə qohumluğu ilə fərqlənir və
biosferdə tərkibində oksidlər, hidroksidlər, oksigenli turşuların
duzları olan minerallar əmələ gətirirlər. Bura 54 element
aiddir: Si, Ti, S, P, F, Cl, Al, Se, Na, K, Ca, Mg və s.

### Xalkofillər

**Xalkofillər** kükürdlə birləşmələr əmələ gətirməyə meyillidirlər:
Cu, Zn, Pb, Cd, Ag, Mn, Fe və s.

### Siderofil

**Siderofil** elementlər dəmir xəlitələrində həll olaraq dəmirli birləşmələr əmələ gətirirlər:
Fe, Ni, Co, P, C, Pt, Au, Sn, Mo və s.

### Atmofillər

**Atmofil** elementlərə aid olanlar: H, N, C, O, He, Ne, Ar, Kr, Xe, Cl, Br, Y.

### Biofillər

V.M.Qoldşmidt bunlardan xüsusi bir qrup ayıraraq **biofil** elementlər adlandırmışdır. Hansı ki, bunlar canlı orqanizmlərdə
toplanırlar. Qoldşmidtə görə əsas biofil elementlər
bunlardır: C, H, O, N, P, S, Cl, Y. Az da olsa B, Ca, Mg, K,
Na, V, Mn, Fe, Cu kimi elementləri də o biofil elementlər qrupuna
daxil edirdi. V.M.Qoldşmitdin təsnifatına görə bu elementlər
torpağın maye fazasında olaraq, bərk fazaya da keçə
bilir və torpaq proseslərində o qədər də böyük rol oynamırlar.
Torpaqşünaslıqda böyük maraq yaradan elementlər təsnifatı
landşaftda onların miqrasiya xüsusiyytləridir. Belə bir
təsnifat A.İ.Perelman tərəfindən işlənmişdir. O, bütün elementləri
iki böyük qrupa ayırır: 1) hava miqrantları, 2) su
miqrantları. Hava miqrantları qrupuna əsasən passiv elementlər
xüsusilə təsirsiz qazlar He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn və atmosfer
şəraitində kimyəvi birləşmələr əmələ gətirən aktiv
elementlər (O, H, C, N, Y) daxildir.
Biofil dərəcələrinə görə A.İ.Perelman kimyəvi elementləri
belə sıralandırır:

1. maksimum biofillər – C,
2. yüksək biofillər – N, H,
3. orta biofillər – O, Cl, S, P, B, Br,
4. aşağı biofillər – Fe, Al.

Elementlərin biofillik dərəcəsinə görə qruplaşdırılması
onların canlı orqanizmlərdə rolu və kimyəvi elementlərin miqrasiya
prosesini aydınlaşdırmaqdır. Bitkilərin kimyəvi elementləri seçib udma qabiliyyətini
bioloji udma koeffisenti adlandırırlar. Bunu isə məlum ele-
mentin bitki külündə miqdarının həmin elementin litosferdə
yaxud torpaqda miqdarına olan nisbətinə görə hesablayırlar.

  

Ümumiyyətlə, torpaq kimyasında qarşıya qoyulan məsə-
lədən asılı olaraq analizlərin nəticələrini hesablamaq üçün
müxtəlif üsullardan istifadə edilir. Ən çox işlənən üsullar
aşağıda göstərilənlərdir:

* havada quru torpağa görə hesablama;
* mütləq quru torpağa görə hesablama (1050C);
* közərdilmiş torpağa görə hesablama;
* humuzsuz torpaq kütləsinə görə hesablama;
* karbonatsız torpağa görə hesablama;
* humuzsuz və karbonatsız torpağa görə hesablama;
* karbonatlı torpağa görə hesablama;
* müəyyən torpaq həcminə görə hesablama.

Bunlardan başqa elə hesablamalar var ki, tam torpaq
kütləsinə görə və bəzən də onun bir hissəsinə görə aparılır.
Məsələn, karbonun və azotun miqdarını tam torpaq kütləsinə
görə hesablamaq lazımdır, çünki burada olan üzvi maddələrin
miqdarını yalnız bu üsulla tapmaq olar.

Torpaq fəzasının tərkibi
------------------------

Torpaq proseslərinin mexanizmini araşdırdıqda təkcə
element tərkibi az informasiyalı hesab edilir. Torpaqəmələ-
gəlmə eyni vaxtda, ardıcıl proseslər və kimyəvi reaksiyalar
nəticəsində baş verir. Hələlik bu proseslərin tam və təkmilləşmiş
təsnifatı yoxdur.
İlkin torpaq-kimyəvi prosesləri aşağıdakı qruplara bölmək
olar:

1. Torpağın üzvi və mineral komponentlərinin transformasiya prosesləri.
2. Maddələrin köçürülmə prosesləri.
3. Torpaq horizontları və profilində spesifik mürəkkəb proseslərin formalaşması.

**Transformasiya** prosesinə daxildir: müxtəlif maddələ-
rin kimyəvi reaksiyalar zamanı parçalanması, sintezi, yenidən
yaranması torpaqəmələgətirən süxurlardan və xaricdən torpaq
tərkibinə daxil olmalar.
Bura həmçinin minerallar və dağ süxurlarını aşındıran
bütün kimyəvi reaksiyalar, həllolmalar, oksidləşmələr, reduksiyalar,
hidrolizlər və s. daxildir. Bu qrupa üzvi maddələrin
minerallaşması reaksiyaları, humifikasiya prosesləri, qalıqların
birləşmə və həllolma reaksiyaları da aid edilir.
Maddələrin köçürülmə prosesləri – torpaqdaxili miqrasiyanı
əhatə etməklə, həmçinin torpaq sərhəddindən kənara
(atmosferə, suya, süxurlara) maddələrin miqrasiyası kimi
anlaşılır. Bu proseslər qrupuna elyuvial, illyuvial, akkumulyasiya,
yuyulma, lessivaj və s. daxildir.
**Torpaq proseslərinin və onun horizontlarının dəyişilməsi** – tam, spesifik təzahür forması olub, çoxlu proseslər
və reaksiyalardan ibarətdir. Məsələn, qleyləşməni, podzollaş-
manı və s. bura aid etmək olar. Bu prosesləri başa düşmək üçün daha torpağın element
tərkibinə yox, onun molekulyar tərkibinə istinad etmək lazımdır.
Artıq konkret reaksiyalarda atomlar deyil, ionlar və molekulalar
iştirak edir. Ona görə də torpaq kimyası real olaraq
molekulların xassələrinə əsaslanır.
Kütlədən asılı olmayaraq eyni tərkib və eyni termodinamiki
xassələrə malik olan heterogen sistemin homogen
hissələrinin məcmusuna **faza** deyilir. Belə bir tərifdən sonra,
aydın olur ki, torpaq çox fazalı sistemdir. Bəzən torpağın
ücfazalı sistem (bərk, maye, qaz) kimi ifadə olunması «faza»
anlayışı ilə qətiyyən düz gəlmir. Yaxşı olar ki, bərk, maye,
qaz hissələri deyilsin. Çünki «faza» termini kimyada və
termodinamikada ciddi təyin edilmiş fikri ifadə edir. Lakin
torpaqşünaslar faza deyəndə torpağın bərk, maye, qaz və
canlı orqanizmləri anlayırlar və biz də bu cür qəbul edirik.

Torpağın rəngi və kimyəvi tərkibi
---------------------------------

Pedomorf elementlər sırasında xüsusi yarımqrup elementləri ayırmaq vacibdir. C, Fe,
Mn, Ca, Si belə elementlərdən sayılır. Silisium birləşmələri
torpaq kütləsinin başlıca hissəsini təşkil edərək ona ağımtıl
rəng verir.
Torpağın rəngi onun çox mühüm makromorfoloji əlamətlərindən
olub, təsnifat və diaqnostika məsələlərində geniş
istifadə edilir. Bütün çöl torpaq tədqiqatları onun rənginə
istinad edilərək, horizontlara və profillərə ayrılır.
1927-ci ildə prof. S.İ.Tyuremnov torpağın rənginə görə
formalaşması hipotezini (qara, sarı, qırmızı və ağ) irəli sürdü.
Sonra isə üç rəngli spektrə əsaslanan nəzəriyyə qəbul edildi.
Rənglər haqqında olan ümumi nəzəriyyə isə torpağa rəng verən
komponentlərin hamısı nəzərə alınmaqla, spektral əksetdirmə
qabiliyyətinə görə spektrofotometrik ölçülərə əsaslandı.
Torpağa və onun horizontlarına rəng verən maddələrə
torpaq piqmentləri deyilir.
Karbon birləşmələri, dəmir, manqan və kükürdün bəzi
formaları başlıca torpaq piqmentləri sayılır.

sarı torpaq
Karbonun birləşmələri torpağın rənginə ikitərəfli təsir
göstərir. Mineral birləşmələri (torpaq karbonatları) ağ rəng
verir. Burada əsasən CaCO3 və MgCO3 başlıca rol oynayır.
Üzvi karbon birləşmələri isə torpağa sarımtıl, qonur və yaxud
qaramtıl rənglər verir.

Manqan adətən torpağa tünd rəng verir ki, bu da pirolyuzitin
(MnO2) təsirindən olur. Bəzi metalların sulfidləri də
torpağa tünd və ya qara rəng verə bilir. Buna əsasən reduksiyaedici
şəraitlərdə rast gəlinir.
Torpaq profilinə həm müxtəlif və həm də parlaq rəngi
dəmir birləşmələri verir. Qamma rənglər və onun çalarları çox
geniş yayılmış dəmir birləşmələri ilə əlaqələndirilir. Bura sarı,
samanı sarı, qırmızımtıl, qonur, sarı-yaşıl, yaşıl, qaramtıl
rənglər aiddir. Adətən bütün yumşaq torpaəmələgətirən süxurlar
müəyyən dərəcədə dəmir birləşmələri ilə rənglənmiş olur.
Bu ümumi sarımtıl və qonurvari rənglər torpaq profilində saxlanılır.
Lakin dəmirin genetik horizontlar arasında paylanması
bu rənglərin zəifləməsi və güclənməsi ilə müşayiət olunur.
Torpaq rənglərini qiymətləndirmək çox çətin bir problem
sayılır, hətta praktiki olaraq torpaq horizontlarını öyrənərkən
kimyəvi tərkibdən yaxud digər xassələrdən asılılığını
müəyyən etmək mümkün olmur.
Ayrı-ayrı elementlərin və onların birləşmələrinin torpaq
rənginin formalaşmasında rolunu rənglər ölçüsünün beynəlxalq
sisteminə əsaslanaraq qiymətləndirmək lazımdır. Hansı
ki, burada şərti rənglərə (göy, yaşıl, qırmızı) təyinetmələr aparılır.

qırmızı torpaq

Mənbə
-----

* Arif Hüseynov, Namiq Hüseynov.Torpaq kimyası. (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı – 2012. 582 səh
* Arxivləşdirilib 2017-07-21 at the Wayback Machine