Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Marağa (dəqiqləşdirmə).

**Qızıl Kəngərli** (*Yeni Marağa*) — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Boyəhmədli kənd inzibati ərazi dairəsinin kəndi.

Tarix
-----

Ağdam rayonunun Qızıl Kəngərli kəndi rayon mərkəzi Ağdam şəhərindən 14 km. şimalda, Xaçın çayının sol sahilində, Qarabağ silsiləsinə daxil olan Qaraman dağının ətəyində və Qarabağ düzündə, Ağdam – Ağdərə yolunun üstündə yerləşir. Qızıl Kəngərli kəndi şimaldan Boyəhmədli, şərqdən Salahlı Kəngərli, cənubdan isə Xaçın çayının sağ sahilində yerləşən Maqsudlu və Şahbulaq kəndləri, eləcə də Şahbulaq Qalasıyla qonşudur.

1727-ci ilə aid "maliyyə dəftəri"ndə qeyd edilir ki, vaxtı ilə kəngərlilərin Qarabağda qışlaqları olmuş, Arasbar və Bayad torpaqlarında mal, mülk, üzüm bağlarına sahib imişlər. Qarabağda qışlayır, Naxçıvanda yaylayırlar.

1930-cu ilə qədərki dövrdə Qızıl Kəngərli kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cavanşir qəzasının tərkibində olub.

Birinci Qarabağ Müharibəsində Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən 26 iyul 1993-cü ildə işğalı nəticəsində Qızıl Kəngərli kəndi 27 il işğal altında qalmışdır. Bu müddət ərzində kənd, keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin keçmiş Ağdərə rayonunun Marağa (erm. Maraqaşen) kəndindən olan ermənilərlə məskunlaşdırılmışdı. İşğal dövründə kənd, erməni inzibati bölgüsündə "Nor Marağa" (Yeni Marağa) adlandırılırdı. İkinci Qarabağ Müharibəsində, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiyanın imzaladığı 9 noyabr 2020 tarixli üçtərəfli razılaşmaya əsasən, 20 noyabr 2020-ci il tarixində Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin bölmələri kənddəki mövqelərini tərk etmişdir.

Toponimikası
------------

Kəndin əsl adı "Qızıllı Kəngərli" – dir. Oğuz türklərinin peçeneq qolundan olan kəngərlərin(kanqarlar) çoxsaylı tirələrindən biri də Qzıllıdır. Kəndin adı(Qızıllı Kəngərli oykonimi) da bunu ifadə edir: kəngərlərin qızıllı tirəsindən olan elin yaşayış məskəni – Qızıllı Kəngərli. Kəngərlilər Azərbaycanın, əsasən, Naxçıvan bölgəsində yaşasalar da – o bölgədə bütöv bir rayon Kəngərli adlanır – , digər bölgələrdə də, məsələn, Qazaxda, Borçalıda, Qarabağda və s. məskunlaşıblar. O səbəbdən də Azərbaycanda çoxlu Kəngərli kəndi var; tək elə Ağdam rayonu ərazisində üç Kəngərli kəndi var: Qızıl Kəngərli, Salahlı Kəngərli və Kəngərli (bu kəndə Pirhəsən Kəngərlisi də deyirlər). Nəzərə almaq lazımdır ki, Pirhəsənli Kəngərlisinin yerləşdiyi Uzundərə ərazisinin sol cinahındakı daha iki kəndin(Şirvanlı və Qaraqaşlı, – Qaraağaclı da mümkündür) camaatı da faktiki olaraq kəngərlilərdən ibarətdir və 1963-cü ilə qədərki dövrdə Kəngərli kəndləri adlanıblar, o halda məlum olur ki, Ağdam rayonu ərazisində beş Kəngərli kəndi var. Yaşayış məskənlərinin adları (oykonimlər) həm də Azərbaycan xalqının tarixidir, odur ki, onlarla çox ehtiyatla davranmaq lazımdır; toponimlərin dəyişdirilməsi qədimliyə xələl gətirirsə, buna heç cür yol vermək olmaz.

Mədəniyyət
----------

Erməni işğalına qədərki dövrdə Qızıl Kəngərli kəndində məktəb, kitabxana, klub, tibb məntəqəsi və müxtəlif ticarət-iaşə obyektləri var idi. Kənddə orta əsrlərə aid qədim qəbiristanlıq, şimal-şərqdə, üç qonşu kəndin (Boyəhmədli, Qızıl Kəngərli və Salahlı Kəngərli) arasında qalan ərazidə yerləşən Boyəhmədli kurqanları (80-ə yaxın kurqan – ilk tunc dövrü) var.

Əhalisi
-------

1933-cü ildəki siyahıya alma nəticələrinə əsasən Qızıl Kəngərlidə 445 nəfər əhali yaşayırdı, bunların 98,5%-i azərbaycanlılar idi.

İşğaldan əvvəl, 1993-cü ildə Qızıl Kəngərli kəndində yaşayan əhalinin sayı 1219 nəfər idi.

Erməni işğalı dövründə kəndin yerli azərbaycanlı əhalisi qovulmuş və bura ermənilər köçürülmüşdü. 2015-ci ildə burada 529 nəfər erməni əhali yaşayırdı. 2020-ci il noyabr ayında erməni əhali kəndi tərk edərkən kənddəki evləri yandırmışdır.

Əhalinin əsas məşquliyyəti maldarlıq, bağçılq, taxılçılq və üzümçülük olub.

Həmçinin bax
------------

* Şıxarx

Ədəbiyyat
---------

* M. S. Ordubadi, "Qanlı illər", Bakı – 1911;
* M. N. Qarabaği, "1905 – 1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası", Bakı – 1993;
* R. Abbaslı, "Umudlu qətliyamı. Papravənd müharibəsi";
* B. Abbasoölu, "Ağdam ağrıları", Bakı – 1993.
* A. Məmmədov, "Kəngərlər". Bakı – 1996.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi.* "İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı" (PDF) (az.). stat.gov.az. 2019. 2020-04-16 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-04-16.
2. ↑  AzSSR İnzibati-Ərazi Bölgüsü. Bakı: Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı Uçotu İdarəsi. 1933. səh. 5.
3. ↑  B. Abbasoölu, "Ağdam ağrıları, Bakı – 1993
4. ↑  *Hakob Qəhrəmanyan.* "Qarabağ inzibati-ərazi vahidlərinin sosial-iqtisadi xüsusiyyətlərinin kataloqu (2015)". 2019-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-20.
5. ↑  Ağdam rayonunun Qızıl Kəngərli kəndindən videogörüntülər

|  |  |
| --- | --- |
| Ağdam rayonu | *Ağdam rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Kənd | *Kənd ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

| ⛭Ağdam rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Ağdam |  |
| Qəsəbələr | Acarlı • Bənövşələr • Birinci Alıbəyli • Birinci Baharlı • Birinci Dördyol • Birinci Quzanlı • İkinci Alıbəyli • İkinci Baharlı • İkinci Dördyol • İmamqulubəyli • Qasımbəyli • Quzanlı • Səfərli • Təzəkənd |
| Kəndlər | Abdal • Abdınlı • Alıbəyli • Ayaq Qərvənd • Ballar • Bağbanlar • Baharlı • Ballıqaya • Baş Güneypəyə • Baş Qərvənd • Bəşirlər • Bəybabalar • Birinci Yüzbaşılı • Boyəhmədli • Bozpapaqlar • Böyükbəyli • Cavahirli • Çəmənli • Cinli • Çıraxlı • Çuxurməhlə • Çullu • Çullu • Dadaşlı • Evoğlu • Eyvazlı • Eyvazxanbəyli • Əfətli • Əhmədağalı • Əhmədavar • Əliağalı • Əlimədətli • Ətyeməzli • Göytəpə • Gülablı • Gül Baharlı • Güllücə • Hacıməmmədli • Hacıturalı • Həsənxanlı • Xaçındərbətli • Xatınbəyli • Xıdırlı • Xındırıstan • İmamqulubəyli • İkinci Yüzbaşılı • İlxıçılar • İsalar • İsmayılbəyli • Keştazlı • Kəlbəhüseynli • Kəngərli • Kiçikli • Küdürlü • Kolqışlaq • Kosalar • Kürdlər • Qalayçılar • Qaradağlı • Qaradağlı • Qaraqaşlı • Qaraşlar • Qarapirimli • Qarazeynallı • Qazançı • Qəhrəmanbəyli • Qasımlı • Qızıl Kəngərli • Qiyaslı • Qullar • Qurdlar • Maqsudlu • Mahrızlı • Məmmədbağırlı • Məlikli • Mərzili • Mirəşelli • Mollalar • Mollalar • Muğanlı • Muğanlı • Nəmirli • Novruzlu • Orta Güneypəyə • Orta Qərvənd • Orta Qışlaq • Papravənd • Paşabəyli • Pirzadlı • Poladlı • Rzalar • Salahsəmədlər • Salahlı Kəngərli • Sarıcalı • Sarıcalı • Sarıçoban • Sarıhacılı • Saybalı • Seyidli • Sırxavənd • Sofulu • Suma • Şahbulaq • Şıxbabalı • Şıxlar • Şirvanlı • Şişpapaqlar • Şelli • Şotlanlı • Şuraabad • Şükürağalı • Tağıbəyli • Talışlar • Təpəməhlə • Tərnöyüt • Təzəkənd • Tükəzbanlı • Üçoğlan • Umudlu • Yeni Qaralar • Yusifcanlı • Yusifli • Zəngişalı |
| Ləğv olunmuş kəndlər | Ağalarbəyli • Ağdamkənd • Bayramlar • Bozavənd • Həsənçobanlı • Mafruzlu • Muradbəyli • Naibli • Pərioğlular • Şükürbəyli • Yeniyol |