**NSO Group Technologies** (NSO, şirkətin təsisçilərinin adları olan **Niv, Şalev və Omri** götürülmüşdür) İsrail kiber-kəşfiyyat şirkətidir. Şirkət smartfonlara sıfır kliklə uzaqdan nəzarət edə bilən xüsusi casus proqramı olan Pegasus ilə tanınır. 2017-ci ilə qədər şirkətdə təxminən 500 nəfər işlədiyi qeyd olunur

NSO, bir neçə hökuməti terror və cinayətlə mübarizə aparmağa kömək edən texnologiya ilə təmin etdiyini iddia edir. Şirkət yalnız xüsusi dövlət orqanları ilə əməkdaşlıq etdiyini qeyd edir. *Pegasus* casus proqramı İsrail tərəfindən silah kimi təsnif edilir və satışı və ixracı yalnız hökumət ilə razılaşma olduqdan sonra həyata keçirilir.

Bir sıra məlumatlara görə, NSO Group casus proqram təminatı müxtəlif ölkələrdə insan haqları fəallarını və jurnalistləri hədəf almaq üçün istifadə edilib, Pakistana qarşı dövlət casusluğu üçün, İsrail vətəndaşlarına qarşı icazəsiz daxili nəzarət üçün istifadə edilib. İsrail polisi  və səudiyyəli dissident Camal Qaşıqçının Səudiyyə hökumətinin agentləri tərəfindən öldürülməsində rol oynayıb.

2019-cu ildə ani mesajlaşma şirkəti WhatsApp və onun ana şirkəti Meta Platforms (o zaman Facebook kimi tanınırdı) ABŞ-nin Kompüter Fırıldaqlığı və Sui-istifadə Aktı çərçivəsində NSO-nu məhkəməyə verdiyi mətbuatda qeyd olunur. 2021-ci ildə Apple ABŞ-də NSO-ya qarşı məhkəmə iddiası qaldırmışdır  və ABŞ NSO Qrupunu ABŞ-nin milli təhlükəsizliyi və xarici siyasət maraqlarına zidd fəaliyyət göstərdiyinə görə öz qara siyahısına daxil etdi və ABŞ şirkətlərinə NSO məhsullarını qadağan etmişdir.

Korporativ profil
-----------------

### Ümumi baxış

NSO Group Q Cyber Technologies şirkətlər qrupunun törəmə şirkətidir. Q Cyber Technologies, NSO Qrupunun İsraildə istifadə etdiyi addır, lakin şirkət Lüksemburqda OSY Technologies və Şimali Amerikada əvvəllər Westbridge kimi tanınan törəmə şirkət tərəfindən istifadə olunur. Dünyanın müxtəlif yerlərində müxtəlif şirkətlər vasitəsilə fəaliyyət göstərmişdir.

#### Təsis

NSO Group 2010-cu ildə Niv Karmi, Omri Lavie və Shalev Hulio tərəfindən təsis edilib. Hulio və Lavi 2000-ci illərin ortalarında texnoloji startup-da iştirak edən məktəb dostları idilər. Cütlük, mobil telefon texniki dəstək işçilərinə müştərilərin cihazlarına daxil olmaq imkanı verən bir vasitə təklif edən CommuniTake şirkəti qurdu (lakin müştərinin girişi təmin etmək üçün icazə verməsini tələb edirdi). Avropa kəşfiyyat agentliyi məhsula maraq göstərdikdən sonra cütlük bunun əvəzinə istifadəçi icazəsi olmadan telefonlara giriş əldə edə biləcək bir alət hazırlaya və onu təhlükəsizlik və kəşfiyyat agentliklərinə sata biləcəklərini başa düşdü. Hərbi kəşfiyyatda və Mossadda xidmət edən Karmi, təmaslarının köməyi ilə aləti bazara çıxarmaq üçün addımlar atdı. NSO-nun Pegasus casus proqramının ilk iterasiyası 2011-ci ildə tamamlandı

#### Əməliyyatlar

NSO Qroupun qlobal miqyasda 700-dən çox işçisi olmuşdur. NSO-nun tədqiqat qrupunun demək olar ki, hamısı keçmiş İsrail hərbi kəşfiyyat işçilərindən ibarətdir, onların əksəriyyəti İsrail Hərbi Kəşfiyyat İdarəsində xidmət etmişlər və onların çoxu 8200-ci komanda birliyinə aid olmuşdur. Şirkətin ən dəyərli işçiləri hərbi kəşfiyyatın yüksək selektiv inkişaf etmiş kibersilahlar üzrə təlim proqramlarının məzunlarıdır. NSO, hətta NSO tərəfindən istifadə edilən bəzi təhlükəsizlik zəiflikləri qaçılmaz olaraq aşkar edilsə və bu boşluqlar doldurulsa belə, hədəf cihazlarda sıfır günlük istismarların çoxunu aşkar etməyə çalışır, hətta şirkətin Herzliya qərargahındakı laboratoriyalarda telefonlar ilə yığılmış raflarla sınaqdan keçirilirdi.

#### İsrail dövləti ilə münasibət

*Pegasus* casus proqramları İsrail tərəfindən hərbi ixracat kimi təsnif edilir və onun satışına hökumət nəzarət edir. *"The New York Times" qəzetinin* yazdığına görə, "İsrail hökuməti uzun müddətdir ki, Pegasus-u xarici siyasəti üçün kritik alət kimi görür". və o, "[...] NSO-ya dövlətin *faktiki* qolu kimi yanaşır və İsrail hökumətinin daha güclü təhlükəsizlik və diplomatik əlaqələri inkişaf etdirməyə ümid etdiyi çoxsaylı ölkələrə Pegasus üçün lisenziyalar verir [...]. "İsrail NSO məhsullarının satışından öz xarici siyasət maraqlarını inkişaf etdirmək üçün diplomatik sövdələşmə vasitəsi kimi istifadə edir. İsrail NSO texnologiyalarının insan haqları baxımından zəif olan ölkələrə satışını təsdiqlədiyi üçün tənqidlərlə üzləşib. ABŞ kəşfiyyat rəsmiləri həmçinin bildiriblər ki, İsrail dövlətinin Pegasus tərəfindən əldə edilən məlumatlara xüsusi çıxışı var. NSO "İsrail diplomatiyasının aləti" olduğunu inkar edir və casus proqram alətlərində sistemlərə xəbərsiz sızmanı inkar edir.

Snoudenin ifşasından sonra ABŞ-ni qəzəbləndirməkdən ehtiyatlanan İsrail, NSO-dan Pegasusun Amerika telefon nömrələrini hədəf almasının qarşısını almasını tələb etdi. İsrail Pegasus-dan bölgədəki maraqlarını inkişaf etdirmək üçün istifadə etdi, Pegasus Abraham Sazişləri ilə bağlı danışıqlarda rol oynayır. *New York Times* araşdırması Pegasusun müəyyən bir hökumətə satışının həmin hökumətin İsrailə artan dəstəyi ilə üst-üstə düşdüyü bir neçə halı vurğuladı. İsrail İsrailə qarşı vahid cəbhə yaratmaq üçün diplomatik səylərində Pegasus satışlarından istifadə edib və beləliklə, casus proqramların Azərbaycan, Mərakeş, BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanına satışından təmizlənib. İsrail hökuməti də casus proqramın Rusiyaya qarşı istifadə ediləcəyi təqdirdə İsrailin Rusiya ilə münasibətlərinin korlanacağından ehtiyat edərək Pegasusun Estoniya və Ukraynaya satışını əngəlləyib. İsrail əvvəlcə Pegasusun Estoniyaya ixracına icazə versədə (sistemi əldə etmək üçün 30 milyon dollar ilkin ödəniş etdi), lakin yüksək rütbəli bir rus məmuru İsrail təhlükəsizlik orqanlarına yaxınlaşaraq Rusiyanın Estoniyanın Pegasus əldə etmək cəhdlərindən xəbər tutduğunu bildirdikdən sonra İsrail Müdafiə Nazirliyi İsrail rəsmiləri arasında bu məsələ ilə bağlı qızğın müzakirələrdən sonra Estoniyaya Pegasus-un hər hansı rus telefon nömrələrinə qarşı istifadəsinə icazə verməmək qərarına gəldi və sonradan satışın qarşısını aldı.

### Korporativ tarix

Şirkətin başlanğıc maliyyəsi 30% pay üçün cəmi 1,8 milyon dollar sərmayə qoyan Genesis Partners vençur kapitalı fondunun ortağı Eddi Şalevin başçılıq etdiyi bir qrup investordan ibarət idi.

2013-cü ildə NSO-nun illik gəlirləri təxminən 40 milyon ABŞ dolları idi.

2014-cü ildə ABŞ-nin özəl kapital şirkəti Francisco Partners şirkəti 130 milyon dollara satın aldı.

2014-cü ildə müşahidə firması Circles (telefonun geolokasiya vasitəsini istehsal edir) Francisco Parterns tərəfindən 130 milyon dollara alındı və beləliklə, NSO-nun korporativ filialına çevrildi.

2015-ci ildə Fransisko şirkəti 1 milyard dollara satmaq istəyirdi.

2015-ci ildə illik gəlirlər təxminən 150 milyon ABŞ dolları idi 

2017-ci ilin iyun ayında şirkət Francisco Partners tərəfindən 1 milyard dollardan çox qiymətə satışa çıxarıldı (Fransiskonun 2014-cü ildə onu əldə etmək üçün ilkin ödədiyi məbləğdən təxminən on dəfə çox). Satışa çıxarıldığı vaxt NSO-nun təxminən 500 işçisi var idi (2014-cü ildə bu sayı 50-yə yaxın idi).

14 fevral 2019-cu ildə Francisco Partners NSO-nun əksər hissəsini (60%) sərmayələrdə ixtisaslaşmış Avropa özəl kapital fondu Novalpina Capital tərəfindən satınalmada dəstəklənən həmtəsisçilər Shalev Hulio və Omri Lavie-yə geri satdı. Hulio və Lavie 100 milyon dollar sərmayə qoydular, Novalpina əsas payın qalan hissəsini aldı və beləliklə, şirkəti təxminən 1 milyard dollar dəyərində qiymətləndirdi. Alışdan bir gün sonra Novalpina NSO-nun kifayət qədər dürüstlük və ehtiyatla fəaliyyət göstərdiyinə inandıqlarını bildirərək Citizen Lab tərəfindən qaldırılan narahatlıqları bir məktubla həll etməyə çalışdı.

2021-ci ilin iyul ayında Novalpina Capital-ın investorları Novalpina Capital-ın həmtəsisçiləri arasında həll olunmamış şəxsi mübahisədən sonra Novalpina Capital-ı aktivləri üzərində nəzarətdən (NSO daxil olmaqla) məhrum etdilər. Kaliforniyada yerləşən məsləhət firması olan Berkeley Research Group (BRG) sonradan aktivlər üzərində nəzarət (NSO daxil olmaqla) verildi.

BRG-nin satın alınması zamanı NSO Qrup aylar ərzində yeni bir satış olmadan və borc ödənişlərini və 2021-ci ilin Noyabr əmək haqqı ödənişlərini əldən vermə riski ilə təhlükəli maliyyə sıxıntıları içərisində idi. NSO-nun baş direktoru Şalev Hulio BRG-yə şirkətin məhsullarını əvvəllər qəbuledilməz hesab edilən yüksək riskli müştərilərə satmağa başlamaqla maliyyə vəziyyətini yaxşılaşdırmağı təklif etdi və etirazlara cavab olaraq, borc ödəmələrinin də riskli olması ilə bağlı zarafatla cavab verdi. BRG yüksək riskli müştərilərə satışın NSO-nun biznes əməliyyatlarını davam etdirməyin yeganə real yolu olduğunu etiraf etməsinə baxmayaraq təklifə qəti şəkildə qarşı çıxdı. Hulio, İsrailin qərb müttəfiqlərinə (ABŞ hüquq-mühafizə orqanları, ən gəlirli perspektivli bazar daxil olmaqla) satışın artırılmasını təklif etdi, lakin 2021-ci ilin noyabrında ABŞ-nin NSO-nun qara siyahısına salınması şirkətin ABŞ bazarına daxil olmaq perspektivlərinə son qoydu (Hulio daha sonra onu bölmək planı hazırladı. şirkəti ABŞ sanksiyalarından yan keçmək üçün). *Financial Times-* a görə, NSO eyni zamanda müqayisə edilə bilən texnologiyalar təklif edən İsrail şirkətlərinin çoxalması (o cümlədən keçmiş NSO əməkdaşları tərəfindən yaradılmış) səbəbindən əvvəllər laqeyd olan İsrail hökuməti tərəfindən tərk edilmiş kimi görünürdü. Məhkəmə ərizəsində BRG NSO-nu özəl kapital dəstəkçiləri üçün "dəyərsiz" kimi təsvir etdi; 2021-ci ilin dekabrında bir qrup NSO kreditoru NSO-nun əksər səhmdarlarına göndərdiyi məktubda NSO-nu müflis elan etdi.

Devrilmiş həmtəsisçilərdən ikisi Lüksemburqda iddia qaldıraraq Novalpina Capital-ın aktivləri üzərində nəzarəti bərpa etməyə cəhd göstərdilər, Böyük Britaniya məhkəməsi isə işin 2022-ci ilin aprelində mühakimə olunmasına icazə verdi 2022-ci ilin aprelində yazdığı məktubda BRG NSO-nun məhsullarından sui-istifadə hallarını araşdıran Aİ komitəsinə bildirib ki, NSO rəhbərliyi onun biznes əməliyyatları, o cümlədən şirkətin ABŞ-də qara siyahıya salınması məsələsi ilə bağlı məlumat verməyə hazır deyil

2021-ci ilin noyabrında ABŞ Ticarət Departamenti tərəfindən NSO-nun qara siyahısına salınmasından sonrakı aylarda və bu şirkət üçün ABŞ-nin ixrac qadağası ilə nəticələndi və İsrail hökumətinin ləngiyən NSO-nun iflasa uğramasının qarşısını almaq üçün bir yol tapmaq kampaniyası fonunda ABŞ Ticarət Departamenti NSO-ya onun casus proqram məhsullarının necə işlədiyinə dair sualların siyahısını göndərib. 2022-ci ildə casus proqram texnologiyası sektorunda təcrübəsi olan ABŞ hərbi podratçısı L3Harris Technologies NSO-nun alınması imkanları ilə bağlı danışıqlar aparırdı. L3Harris NSO-nun texnologiyasını və kodunu əldə etməyə çalışdı və şirkətin işçilərinin alınması da müzakirə edildi. L3Harris rəhbərləri ictimaiyyətə açıqlanmayan danışıqları aparmaq üçün İsrailə səfər ediblər. L3Harris, NSO həmkarlarına, Pegasus mənbə kodu və NSO tərəfindən aşkar edilən sıfır gün zəifliklərinin əsas hissəsinin digər kəşfiyyata ötürülə bildiyi müddətcə, əldə edilməsini davam etdirməkdə ABŞ hökumətinin və ABŞ kəşfiyyatının razılığına və dəstəyinə sahib olduqlarını söylədi. Xəbər verildiyi kimi, İsrail hakimiyyəti sonuncunu yerinə yetirməyə hazır idi və birinciyə əməl etmək istəmirdi, həmçinin İsrailin son nəticədə NSO-nun məhsulları üçün ixrac lisenziyalarının verilməsinə nəzarəti özündə saxlamasını israr etdi. İsrail hakimiyyəti həmçinin L3Harris işçilərinin NSO-nun İsraildəki qərargahında NSO-nun inkişaf komandasına qoşulmasına icazə verilməsinə qarşı idi. Danışıqlar 2022-ci ilin iyununda mətbuat tərəfindən ictimaiyyətə açıqlandı, nəticədə iştirak edən tərəflər arasında mübahisə yarandı, Ağ Ev rəsmiləri danışıqları açıq şəkildə pislədi və L3Harris (hökumət müqavilələrindən çox asılı olan) ABŞ-ni xəbərdar etdi.Əvvəlki danışıqların mətbuat tərəfindən açıqlanmasından bir neçə həftə sonra danışıqları canlandırmaq cəhdlərinin olduğu bildirilir. ABŞ-də yerləşən bir korporasiya tərəfindən satın alınsa, NSO-nun ABŞ şirkətlərindən ixracat almasına qadağa qoyan ABŞ tərəfindən NSO-nun qara siyahısı ləğv edilə bilərdi, bu da NSO-nun fəaliyyətinə mane olurdu. *The Guardian-* ın məsləhətləşdiyi ekspertlər bildiriblər ki, NSO Group-un qara siyahıya salınması səbəbindən ABŞ hökuməti satınalmaya icazə verməmişdən əvvəl çox güman ki, yeni korporativ qurum yaradılmalı idi. Ağ Evin yüksək rütbəli məmuru, məxfi satınalma danışıqlarını ictimaiyyətə çatdıran məqaləni anonim şəkildə şərh edərək, Ağ Evin heç bir şəkildə sövdələşməyə qarışmadığını bildirərək, ABŞ hökumətinin "xarici şirkətlərin ABŞ ixracından yayınma səylərinə qarşı olduğunu" bildirdi. nəzarət tədbirləri və ya sanksiyalar [.. . ]".

2022-ci ilin avqustunda Hulio baş direktor vəzifəsindən istefa verdi, şirkətin rəhbəri Yaron Shohat müvəqqəti olaraq tam ştatlı bir əvəz təyin olunana qədər bu vəzifəni icra etdi. Hulionun CEO vəzifəsindən istefası şirkətin NATO üzvü olan ölkələr arasında müştərilərin təqibinə fokuslanmağa çalışdığı bir vaxtda şirkətin yenidən strukturlaşması fonunda baş verib. Yenidənqurma həmçinin NSO-nun işçi qüvvəsinin ixtisarına səbəb oldu, 100 işçi (ümumi 750 işçidən) işdən çıxarıldı.

2023-cü ilin mart ayında, Omrie Lavie-nin NSO ilə daha əvvəl İsrail firmasında əksər paya sahib olan səhm fonduna nəzarət edən Treo adlı ABŞ maliyyə firması arasında çoxsaylı hüquqi çəkişmələrdən sonra şirkətə nəzarət etdiyi bildirildi.

### Xarici ofislər və ixrac nəzarəti

2020-ci ilin sonlarında Vice Media, NSO Group-un 2014-cü ildə aldığı Circles şirkətinin Kiprdəki ofislərini bağladığını bildirdiyi bir məqalə dərc etdi. İki keçmiş işçi ilə müsahibələrə əsaslanan məqalədə iki şirkət arasındakı inteqrasiya "dəhşətli" kimi təsvir edilib və NSO-nun bunun əvəzinə Circles-in Bolqarıstan ofisinə etibar edəcəyi bildirilib. Vitse-nin sözlərinə görə, bu, Access Now kimi tanınan fəal qrupun həm Kipr, həm də Bolqarıstandakı səlahiyyətlilərə NSO ixracını daha da diqqətlə yoxlamalarını xahiş edən məktub yazdıqdan bir ildən çox sonra baş verib. Access indi həm Bolqarıstan, həm də Kipr hakimiyyət orqanlarından rədd cavabı aldıqlarını, hər iki ölkə NSO qrupuna ixrac lisenziyası vermədiklərini bildirdilər. Buna baxmayaraq, *The Guardian-ın* 2021-ci il Pegasus qalmaqalı zamanı yazdığı məqalədə NSO Group-dan sitat gətirilərək, onun "İsrail, Kipr və Bolqarıstanın ixrac nəzarəti rejimləri tərəfindən tənzimləndiyi" deyilir. Qalmaqaldan təxminən bir ay əvvəl nəşr olunan NSO-nun özünün "Şəffaflıq və Məsuliyyət Hesabatı 2021" də eyni bəyanatı verir və əlavə edir ki, bunlar NSO-nun məhsullarını ixrac etdiyi üç ölkədir. Xüsusilə Circles-in Bolqarıstan ofisinin 2015-ci ildə Indigo Nəşrlərinin bir hissəsi olan *IntelligenceOnline-* a istinadən Citizen Lab tərəfindən "saxta telefon şirkəti" kimi qurulduğu bildirildi. Bu hesabat Bolqarıstanın araşdırma nəşri Bivol tərəfindən 2020-ci ilin dekabrında təkrar nəşr edilib və o, şirkətin Bolqarıstan ofisinin 150 nəfərə qədər işçi işlətdiyini və 2017-ci ildə şirkətdən təxminən 275 milyon ABŞ dolları dəyərində iki kredit aldığını göstərən ictimai reyestr sənədləri ilə əlavə edib.

Tarix
-----

NSO 2010-cu ildə Niv Karmi, Omri Lavie və Shalev Hulio tərəfindən təsis edilib. 2012-ci ildə Meksika Federal hökuməti NSO ilə 20 milyon dollarlıq müqavilə imzaladığını elan etdi. Daha sonra *New York Times-ın* araşdırması nəticəsində məlum oldu ki, NSO-nun məhsulu ölkədəki jurnalistləri və insan haqları müdafiəçilərini hədəf almaq üçün istifadə edilib.

NSO casus proqram təminatını Narkotiklərlə Mübarizə İdarəsinə (DEA) göndərdi, o, yüksək qiymətə görə onu almaqdan imtina etdi.

2015-ci ildə şirkət Panama hökumətinə müşahidə texnologiyası satdı. Müqavilə daha sonra İtaliyanın Hacking Team firmasından məxfi məlumatların sızması nəticəsində açıqlandıqdan sonra Panama antikorrupsiya araşdırmasının mövzusu oldu.

2016-cı ilin avqustunda NSO (ABŞ-dəki törəmə şirkəti Westbridge vasitəsilə) Pegasus-un ABŞ versiyasını San Dieqo Polis İdarəsinə (SDPD) təqdim etdi. Marketinq materialında Westbridge şirkətin ABŞ-də yerləşdiyini və əksəriyyətinin ABŞ-nin ana şirkətinə məxsus olduğunu vurğuladı. SDPD çavuşu satış meydançasına "zəhmli səslənir" ilə cavab verdi. SDPD çox bahalı olduğuna görə casus proqramı almaqdan imtina etdi.

Təxminən 2016-cı ildə NSO-nun Pegasus proqramını Qanaya satdığı bildirilir.

2018-ci ilin iyununda İsrail məhkəməsi NSO-nun keçmiş əməkdaşını Pegasusun bir nüsxəsini oğurlamaqda və onu 50 milyon dollar dəyərində kriptovalyutaya onlayn satmağa cəhd etməkdə ittiham etdi.

2018-ci ilin avqustunda Amnesty İnternational insan haqları qrupu NSO-nu Səudiyyə Ərəbistanına təşkilatın əməkdaşına casusluq etməkdə kömək etməkdə ittiham edib.

2019-cu ilin aprelində NSO, ölümündən bir neçə ay əvvəl öldürülmüş jurnalist Camal Qaşıqçının izlənməsində NSO proqramının rolu ilə bağlı qalmaqala görə Səudiyyə Ərəbistanı ilə müqavilələrini dondurdu.

2019-cu ilin may ayında mesajlaşma xidməti WhatsApp, onun zəng funksiyasını hədəf alan casus proqram inyeksiya istismarının NSO tərəfindən hazırlandığını iddia etdi. "WhatsApp" bildirib ki, istismar "ən azı 100 hüquq müdafiəçisi, jurnalist və vətəndaş cəmiyyətinin digər üzvləri" daxil olmaqla 20 ölkədə 1400 istifadəçini hədəf alıb. NSO qurbanların seçilməsi və ya hədəf alınmasında iştirakını rədd etdi, lakin istismarın yaradılmasını açıq şəkildə inkar etmədi. İddia edilən kiberhücuma cavab olaraq WhatsApp NSO-nu məhkəməyə verib.

2019-cu ilin iyun ayında NSO, NSO-nun xidmətlərini satın almış FTB üçün Nyu Cersidə sınaq qurğusu qurmağa başladı və ABŞ dövlət qurumları üçün hazırlanmış Pegasus versiyasını ABŞ telefonlarında istifadə etmək üçün sınaqdan keçirməyə başladı. FTB və Ədliyyə Departamentində iki illik müzakirələrdən sonra FTB, 2021-ci ilin yayında məişət istifadəsi üçün alətləri yerləşdirməmək qərarına gəldi, Nyu-Cersi obyekti 2022-ci ilin əvvəlindən fəaliyyətsiz vəziyyətdə qaldı. DEA, Gizli Xidmət və Amerika Birləşmiş Ştatlarının Afrika Komandanlığı da NSO ilə müzakirələr aparmışdı, lakin bu mərhələdən kənara çıxmadı.

2020-ci ilin aprel ayında Motherboard, bir neçə il əvvəl baş vermiş insident barədə məlumat vermişdi. Bu hadisədə NSO əməkdaşı BƏƏ-yə iş səfəri zamanı sevgilisinə (şəxsi tanış olan qadına) casusluq etmək üçün müştərinin Pegasus alətindən istifadə etmişdir. İşçi alətdən istifadə etmək üçün iş saatları xaricində müştərinin ofisinə daxil olub, müştəri tərəfindən xəbərdarlıq və araşdırmaya səbəb olub. Motherboard mənbələri bildiriblər ki, işçi səlahiyyətlilər tərəfindən saxlanılıb və NSO tərəfindən işdən çıxarılıb. Mənbələr həmçinin Motherboard-a bildiriblər ki, NSO rəhbərliyi gələcəkdə oxşar hadisələrin qarşısını almaq üçün iclas keçirib və sonradan müştərilərlə qarşılıqlı əlaqədə olan işçilərin daha ciddi yoxlanışını qəbul edib.

2020-ci ilin iyul ayında Motherboard, NSO-nun ABŞ filialının 2018-ci il ərzində öz Pegasus brendini ABŞ Gizli Xidmətinə təqdim etdiyini bildirdi 

2021-ci ilin noyabrında ABŞ NSO Qrupunu "ABŞ-nin xarici siyasətinə və milli təhlükəsizlik maraqlarına zidd" fəaliyyət göstərdiyinə görə öz Müəssisələr siyahısına əlavə etdi və şirkətə aparat və proqram təminatının satışını qadağan etdi. Siyahı, NSO-nu NSO-nun etibar etdiyi ABŞ texnologiyasından məhrum etdi və əməliyyatlarını ləngitdi. Sonradan İsrail rəsmiləri qara siyahının ləğvi üçün uğursuz cəhdlər etdi və NSO-nun ixracdan imtina etmək üçün ABŞ Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosu ilə görüşməyə dəfələrlə cəhd edib və uğursuzluqla nəticələnib.

2021-ci ilin dekabrında 86 insan hüquqları təşkilatı Aİ-ni NSO Group-a qarşı qlobal sanksiyalar tətbiq etməyə və NSO-nun texnologiyasının yaratdığı risklərə görə "İsrail şirkətinin müşahidə texnologiyasının satışı, ötürülməsi, ixracı və idxalını qadağan etməyə" çağırış dərc etdi.

2022-ci ilin yanvar ayında *Calcalist* İsrail Polisi tərəfindən Pegasusun geniş şəkildə qanunsuz istifadəsini açıqlayan bir araşdırma materialı dərc etdi. İsrail Polisi bunu rəsmi olaraq təkzib etsə də, bəzi yüksək vəzifəli polis rəsmiləri bu iddiaların doğru olduğuna eyham vurublar. Fevralın 1-də polis etiraf etdi ki, əslində proqram təminatından sui-istifadə olub. Hazırkı polis komissarının özü də daxil olmaqla, dövlət təhqiqat komissiyasının çağırışlarından və çağırışlarından sonra İctimai Təhlükəsizlik Naziri (polisə cavabdeh olan nazir) Ömər Bar-Lev elan etdi ki, o, istintaq komissiyası yaradacaq.

Məhsullar və xidmətlər
----------------------

### Pegasus

 *Əsas məqalə: Pegasus*
NSO Groups cinayət və terrorizmlə mübarizə üçün müştərilərinə Pegasus smartfon casus proqram alətini təklif edir. Pegasusun ilk versiyası 2011-ci ildə tamamlandı Pegasus casus proqramı İsrail tərəfindən silah kimi təsnif edilir və texnologiyanın hər hansı ixracı hökumət tərəfindən təsdiqlənməlidir. İsrail Müdafiə Nazirliyi Pegasusun xarici hökumətlərə ixracına lisenziya verir, lakin özəl qurumlara deyil.

Pegasus iPhone və Android cihazları üçün tərtib olunub. Uzaqdan müdaxilə etməyə imkan verir. Yerləşdirildikdən sonra müştəriyə hədəf telefonun məlumatlarına və sensorlarına daxil olmaq imkanı verir, həmçinin, lokasiya, mətnlər, e-poçtlar, sosial media mesajları, fayllar, kamera və mikrofona müdaxilə etməyə şərait yaradır. İstifadəsi rahat tərtib olunub və müştəridən Pegasus-u yerləşdirməyə başlamaq üçün tələb oluna biləcək hər şey (haldan asılı olaraq) hədəfin telefon nömrəsini alətə daxil etməkdir.

#### Fantom

Phantom, NSO Group-un ABŞ filialı olan Westbridge tərəfindən bazara çıxarılan telefona kənardan müdaxilə etmək üçün məhsuludur. Keçmiş NSO əməkdaşının sözlərinə görə, "Phantom" ABŞ-də Pegasusun markasıdır, lakin iki fərqli alətir. İsrail ABŞ telefon nömrələrini hədəfə almamaq üçün NSO Qrupundan Pegasus-u proqramlaşdırmağı tələb etdi. Daha sonra NSO, ABŞ-nin dövlət qurumları tərəfindən xüsusi istifadə üçün alət kimi inkişaf etdirməyə İsraildən icazə alaraq, ABŞ bazarı üçün Phantom-u işə saldı.

### Dairələr

2014-cü ildə Circles nəzarət firması Francisco Partners tərəfindən alınaraq NSO Group-un korporativ filialına çevrildi. Circles məhsulu telefonun geolokasiya vasitəsidir. Şirkətin iki sistemi var. Biri alıcı ölkənin yerli telekommunikasiya şirkətlərinin infrastrukturuna qoşulmaqla fəaliyyət göstərir. "Dairə Buludları" kimi tanınan digər ayrıca sistem bütün dünyada telekommunikasiya şirkətləri ilə əlaqə qurmağa qadirdir.

2020-ci ilin dekabr ayında *Vətəndaş Laboratoriyası* Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Milli Təhlükəsizlik üzrə Ali Şurasının hər iki sistemi almağa hazır olduğunu bildirdi. İsraildə NSO qrupuna qarşı açılan iddiada e-poçtlar Circles ilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki bir neçə müştəri arasında əlaqəni ortaya qoydu. Sənədlər həmçinin Circles-in hədəflərin yerlərini və telefon qeydlərini BƏƏ-nin xüsusi xidmət orqanlarına göndərdiyini ortaya qoydu. İsrail və BƏƏ-dən başqa, hesabatda Avstraliya, Belçika, Botsvana, Çili, Danimarka, Ekvador, El Salvador, Estoniya, Ekvatorial Qvineya, Qvatemala, Honduras, İndoneziya, Keniya, Malayziya, Meksika, Mərakeş, Nigeriya hökumətlərinin adı çəkilib . Serbiya, Vyetnam, Zambiya və Zimbabve Circles nəzarət texnologiyasının müştəriləri kimi ehtimal olunur

2021-ci ilin sentyabrında *Forensic News*, 2020-ci ildə Circles-in Özbəkistanın Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinə (SGB) avadanlıq təmin etdiyini göstərən göndərmə qeydlərini dərc etdi.

Tənqid və mübahisələr
---------------------

### Tənqidçiləri təqib etmək üçün gizli şəxsi müstəntiqlərdən istifadə

2018-ci ilin oktyabrında Associated Press, Citizen Lab-ın iki işçisinin saxta şəxsiyyətləri olan gizli əməliyyatçılar tərəfindən təqib edildiyini bildirdi. Gizli agentlər onların NSO Qrupu ilə bağlı işləri ilə maraqlanırdılar və həmçinin tədqiqatçıları antisemitizm və ya başqa cür zərərli açıqlamalar verməyə sövq etməyə çalışırdılar. Şübhələnəndən sonra bir tədqiqatçı AP müxbirləri ilə əlaqə saxladı. Birlikdə, yaxınlıqda gizlicə gözləyən AP jurnalistləri ilə bir oteldə naharda şübhəli bir məxfi əməliyyatçı ilə görüş zamanı onu yoluxdurmağı bacardılar; jurnalistlər onu sorğu-sual etmək üçün əməliyyatçıya yaxınlaşdıqdan sonra əməliyyatçı qaçmağa çalışarkən stullara çırpılaraq otaqda dövrə vuraraq qaçdı. Otaqda əlavə iki gizli əməliyyatçı da var idi. Tədqiqatçı ilə görüşən əməliyyatçı görüş zamanı tədqiqatçını gizli kamera ilə lentə alır, yaxınlıqda dayanan əməliyyatçılardan biri də görüşü qeydə alırmış. Daha sonra əməliyyatçının İsrailin keçmiş təhlükəsizlik məmuru olduğu məlum olub. AP hesabatına cavab verən NSO hər hansı bir əlaqəni təkzib etdi. Sonradan məlum oldu ki, müəyyən edilmiş məxfi agent əvvəllər İsrailin özəl kəşfiyyat agentliyi Black Cube ilə əlaqəli iş üzərində çalışıb; NSO Group sonradan Black Cube ilə müqavilə bağladığını və Black Cube də iştirakını rədd etdi.

2019-cu ilin fevralında Associated Press xəbər verdi ki, ən azı daha dörd nəfər - NSO Qrupuna qarşı insan haqlarına ciddi əməl etməyən hökumətlərə NSO casus proqramlarının satışı ilə bağlı iddialarda iştirak edən üç hüquqşünas və sözügedən məhkəmə prosesini işıqlandıran bir jurnalist - tərəfindən təqib edilir. NSO-dakı işlərinə görə gizli əməliyyatçılar. Gizli agentlər yenidən şəxsləri irqçi və ya anti-İsrail ifadələri ilə təhrik etməyə çalışdılar. Şəxslərdən ikisi gizli əməliyyatçılar tərəfindən gizli şəkildə qeydə alınıb. İsrail telekanalı olan Channel 12, AP-nin açıqlamaları dərc etməzdən qısa müddət əvvəl gizli əməliyyatçılar tərəfindən hazırlanmış gizli səsyazmaları əldə edib və yayımlayıb. Kanal 12 iki şəxsin Qətər adından NSO Qrupunu ləkələməyə cəhd etdiyini iddia etdi. Kanal 12 də Black Cube-un gizli müstəntiqlərinin iştirak etdiyini təsdiqlədi.

### WhatsApp məhkəməsi

2019-cu ilin may ayında mesajlaşma xidməti WhatsApp, onun zəng funksiyasını hədəf alan casus proqram istismarının NSO tərəfindən hazırlandığını iddia etdi. Zərərçəkənlər zəngə cavab verməsələr belə, casus proqram müdaxiləsinə, məruz qalırdılar. WhatsApp-dan *Financial Times-a* bildiriblər ki, "hücum mobil telefon əməliyyat sistemlərinin funksiyalarını öz üzərinə götürdüyü bildirilən casus proqram təminatının çatdırılması üçün hökumətlərlə əməkdaşlıq etdiyi məlum olan özəl şirkətin bütün əlamətlərinə malikdir". NSO qurbanların seçilməsi və ya hədəf alınmasında iştirakını rədd etdi, lakin istismarın yaradılmasını açıq şəkildə inkar etmədi. İddia edilən kiberhücuma cavab olaraq WhatsApp 29 oktyabrda San-Fransisko məhkəməsində Kompüter Fırıldaqlığı və Sui-istifadə Aktı və digər ABŞ qanunlarına əsasən NSO-nu məhkəməyə verdi  "WhatsApp" bildirib ki, istismar "ən azı 100 hüquq müdafiəçisi, jurnalist və vətəndaş cəmiyyətinin digər üzvləri" daxil olmaqla 20 ölkədə 1400 istifadəçini hədəf alıb. WhatsApp 1400 hədəf istifadəçini xəbərdar edib. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 2019-cu il mayın 13-də və ya təxminən, Facebook açıq şəkildə elan etdi ki, WhatsApp Xidməti (Şablon:CVE) ilə bağlı boşluqları araşdırıb və müəyyən edib. "WhatsApp" və "Facebook" boşluqları bağlayıb, hüquq-mühafizə orqanları ilə əlaqə saxlayıb və istifadəçilərə "WhatsApp" proqramını yeniləməyi tövsiyə ediblər. Daha sonra təqsirləndirilən şəxslər WhatsApp-ın zəifliyi bağladığından şikayət etdilər. Xüsusilə, NSO əməkdaşı məlumatı bu şekildə təsdiqləyib: "Siz indicə mobil rabitə üçün bizim ən böyük pultumuzu bağladınız... Bu, bütün dünyada xəbərlərdə var." | "|

2020-ci ilin aprelində NSO qrupu jurnalistlər və hüquq müdafiəçiləri də daxil olmaqla 1400 WhatsApp istifadəçisinin sındırılmasında hökumət müştərilərini günahlandırdı. Bununla belə, firma Citizen Lab-ın bildirdiyi kimi, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Bəhreyn, Qazaxıstan, Mərakeş və Meksikadakı səlahiyyətlilərin daxil olduğu müştərilərin adlarını açıqlamayıb. Məhkəmə ərizələrində WhatsApp iddia etdi ki, sındırmalar müştərilərin deyil, NSO Group serverlərindən qaynaqlanır. WhatsApp, "NSO, istifadəçilərin cihazlarına implantasiya edildikdən sonra Pegasus'u izləmək və yeniləmək üçün kompüter şəbəkəsindən istifadə etdi. NSO tərəfindən idarə olunan bu kompüterlər NSO-nun müştərilərinin Pegasus-un işinə və istifadəsinə nəzarət etdiyi mərkəz rolunu oynayırdı. WhatsApp, NSO-nun təhlükəsizlik xüsusiyyətlərindən yayına bilmək üçün WhatsApp tətbiqinə müdaxilə edərək WhatsApp serverlərinə "icazəsiz giriş" əldə etdiyini söylədi. NSO "NSO Group öz müştəriləri üçün Pegasus proqram təminatından istifadə etmir" cavabını vermişdir.

### Apple iddiası

2021-ci ilin noyabrında Apple Inc. ABŞ-nin Kaliforniya ştatının Şimal Bölgəsi üzrə Dairə Məhkəməsində NSO Group və onun ana şirkəti Q Cyber Technologies-ə qarşı Pegasus casus proqram paketini yerləşdirmək üçün istifadə edilən FORCEDENTRY istismarı ilə bağlı şikayət edərək, ehtiyatsızlıqdan yaranan problemdən sui istifanə və zərərin ödənilməsini tələb etdi. "Sıfır klik "Kanada Vətəndaş Laboratoriyası tərəfindən səudiyyəli fəal Loujain əl-Hathloulun iPhone-u sındırıldıqdan sonra aşkar edilib. Laboratoriyada Bill Marczak komandası tərəfindən aşkar edilən texniki məlumatlar Apple-a ABŞ Dövlət Departamentinin Uqandadakı əməkdaşları da daxil olmaqla minlərlə istifadəçisini xəbərdar etməyə imkan verdi. Tədqiqatçılar həmçinin başqa bir İsrail satıcısı olan QuaDream- in casus proqramlarının iPhone-larda eyni boşluqdan istifadə etdiyini aşkar etdilər.

Həmçinin bax
------------

* DarkMatter (BƏƏ şirkəti)
* İsrail texnologiyası
* Quadream
* SCL Qrupu
* Hacking Komandası
* "WhatsApp"da gizli qalmaqal

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Fox-Brewster.* "Everything We Know About NSO Group: The Professional Spies Who Hacked iPhones With A Single Text". Forbes. August 25, 2016. 2016-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-25.
2. ↑  *Franceschi-Bicchierai.* "Government Hackers Caught Using Unprecedented iPhone Spy Tool". VICE Magazine. August 25, 2016. 2017-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-25.
3. ↑  *Ganon.* "Israel police uses NSO's Pegasus to spy on citizens". CTECH - www.calcalistech.com. 2022-01-18. 2022-01-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-01.
4. ↑  *Falconer.* "Israeli firm won't say if it sold Saudis spyware linked to Khashoggi killing". Axios (ingilis). 2019-03-24. 2019-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-09.
5. 1 2  *Kirchgaessner.* "Apple sues Israeli spyware firm NSO Group for surveillance of users". The Guardian (ingilis). 2021-11-23. 2023-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-23.
6. 1 2  "US Blacklists Israeli Spyware Company NSO Group". Daily News Brief (ingilis). 2021-11-03. 2022-05-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-03.
7. 1 2  *Coppola.* "Israeli Entrepreneurs Play Both Sides of the Cyber Wars". Bloomberg News. September 29, 2014. 2019-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-25.
8. 1 2  *Nicole Perlroth.* "Spyware's Odd Targets: Backers of Mexico's Soda Tax". The New York Times. February 11, 2017. July 25, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 13, 2017.
9. ↑
10. 1 2 3  "US defence contractor in talks to take over NSO Group's hacking technology". the Guardian (ingilis). 2022-06-14. 2023-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-11.
11. ↑  "Key Democrat warns of major security risk if US firm acquires NSO hacking code". the Guardian (ingilis). 2022-06-16. 2023-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-11.
12. 1 2 3  *Stone.* "Secretive cyber warfare firm NSO Group explores sale: sources". Reuters. November 2, 2015. 2016-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-26.
13. ↑  *Yadron.* "Can This Israeli Startup Hack Your Phone?". The Wall Street Journal. August 1, 2014. August 7, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-25.
14. 1 2  "This Surveillance Tool Can Find You With Just Your Telephone Number — Did These 25 Countries Buy It?". Forbes. 29 April 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 December 2020.
15. ↑
16. ↑  "Novalpina Capital buys spyware co. NSO Group & commits to helping it become more transparent | Business & Human Rights Resource Centre". business-humanrights.org (ingilis). 2019-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-06.
17. ↑
18. 1 2
19. ↑
20. ↑  "NSO Group Closes Cyprus Office of Spy Firm". www.vice.com (ingilis). 2023-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-19.
21. ↑  *Krahulcova.* "Is NSO Group's infamous Pegasus spyware being traded through the EU?". Access Now (ingilis). 2019-09-12. 2023-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-19.
22. ↑  "Edward Snowden calls for spyware trade ban amid Pegasus revelations". The Guardian (ingilis). 2021-07-19. 2021-07-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-19.
23. ↑  "Transparency and Responsibility Report 2021" (PDF). NSO Group. 30 June 2021. 19 March 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 24 April 2023.
24. ↑  *Биволъ.* "Citizen Lab: Кръгов маратон с държавни клиенти на фирма за кибершпионаж". Bivol.bg (bolqar). 2020-12-12. 2022-12-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-19.
25. ↑
26. ↑  "The DEA Didn't Buy Malware From Israel's Controversial NSO Group Because It Was Too Expensive". www.vice.com (ingilis). 2022-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-01.
27. ↑  "NSO Group Pitched Phone Hacking Tech to American Police". www.vice.com (ingilis). 2022-01-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-01.
28. ↑  "Amnesty International Among Targets of NSO-powered Campaign". Amnesty International. August 2018. 1 October 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 Aug 2018.
29. ↑  "Israeli spy tech firm linked to Khashoggi murder said to freeze Saudi deals". The Times of Israel. May 25, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 20, 2019.
30. 1 2  *Bajak.* "Facebook sues Israeli company over WhatsApp spyware". Associated Press. 29 October 2019. 2019-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-30.Bajak, Frank (October 29, 2019). "Facebook sues Israeli company over WhatsApp spyware" Arxivləşdirilib 2019-10-30 at the Wayback Machine. *Associated Press*. Retrieved October 30, 2019.
31. 1 2
32. 1 2  "WhatsApp sues Israeli firm NSO over cyberespionage". Agence France-Presse. January 16, 2012. 2019-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-30."WhatsApp sues Israeli firm NSO over cyberespionage" Arxivləşdirilib 2019-10-30 at the Wayback Machine. *Agence France-Presse*. January 16, 2012. Retrieved October 30, 2019.
33. 1 2 3  "NSO Employee Abused Phone Hacking Tech to Target a Love Interest". www.vice.com (ingilis). 2023-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-30."NSO Employee Abused Phone Hacking Tech to Target a Love Interest" Arxivləşdirilib 2023-04-24 at the Wayback Machine. *www.vice.com*. Retrieved January 30, 2022.
34. 1 2  "NSO Group Pitched Its Spyware to the Secret Service". www.vice.com (ingilis). 2023-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-30."NSO Group Pitched Its Spyware to the Secret Service" Arxivləşdirilib 2023-04-30 at the Wayback Machine. *www.vice.com*. Retrieved January 30, 2022.
35. ↑  "Rights groups urge EU to ban NSO over clients' use of Pegasus spyware". The Guardian (ingilis). 2021-12-03. 2022-01-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-30.
36. ↑  "NSO at the service of the Israeli police: breaking into the phones of citizens without supervision or oversight" Arxivləşdirilib 2023-04-14 at the Wayback Machine (Hebrew). *Calcalist*, January 18, 2022.
37. ↑  "What does the Israeli Police really say when it denies the Calcalist investigation?" Arxivləşdirilib 2022-01-28 at the Wayback Machine (Hebrew). *Calcalist*, January 20, 2022.
38. ↑  "The police zig-zags on the NSO affair: 'evidence was discovered that changes things'" Arxivləşdirilib 2022-02-01 at the Wayback Machine (Hebrew). *Ynet*. February 1, 2022.
39. ↑  "Ministry heads, Netanyahu associates, activists said targeted by police with spyware." Arxivləşdirilib 2022-02-07 at the Wayback Machine *The Times of Israel*, February 7, 2022.
40. ↑  "Police minister establishes commission to probe explosive NSO spying claims." Arxivləşdirilib 2022-02-07 at the Wayback Machine *The Times of Israel*, February 7, 2022.
41. ↑  *Stedman.* "NSO Group Affiliate Circles Sold Equipment to Uzbekistan 'Secret Police'". Forensic News (ingilis). 2021-09-03. 2022-12-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-04.
42. 1 2  "AP Exclusive: Undercover spy exposed in NYC was 1 of many". AP NEWS (ingilis). 2021-04-20. 2022-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-01.
43. 1 2  "N12 - כך קטר הכפישה חברת סייבר ישראלית". N12. 2019-02-09. 2022-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-01.
44. ↑  *Doffman.* "WhatsApp Has Exposed Phones To Israeli Spyware -- Update Your Apps Now". Forbes (ingilis). 2023-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-06.
45. ↑  *Stephanie Kirchgaessner.* "NSO Group points finger at state clients in WhatsApp spying case". 7 April 2020. 7 April 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 April 2023.
46. ↑  *Stephanie Kirchgaessner.* "WhatsApp: Israeli firm 'deeply involved' in hacking our users". 29 April 2020. 24 April 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 April 2023.
47. ↑  "Apple sues NSO Group to curb the abuse of state-sponsored spyware". Apple Newsroom (ingilis). 2021-11-23. 2023-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-23.
48. ↑  "APPLE INC. v. NSO GROUP TECHNOLOGIES LIMITED, and Q CYBER TECHNOLOGIES LIMITED" (PDF). 2023-03-29 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-11-23.

Xarici linklər
--------------

* nsogroup.com — NSO Group rəsmi saytı

Şablon:Hacking in the 2010s