recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Monir Vəkili** (*fars.* منیر وکیلی‎, 19 dekabr 1923, Təbriz – 28 fevral 1983)— Azərbaycan əsilli iranlı müğənni. O, soprano səsə malik olmuşdur və İran xalq musiqisini İranda və xaricdəki səhnələrdə tanıdan ilk müğənni hesab edilir.

Həyatı
------

Monir Vəkili 19 dekabr 1923-cü ildə Təbrizdə anadan olmuşdur. Onun ailəsi musiqipərəst idi. Atası hələ kiçik yaşlarda Monirdə opera musiqisinə maraq yaratmış və onu xaricə təhsil alması üçün cəsarətləndirmişdi. O Parisdə konservatoriyada musiqi, Bostonda Yeni İngiltərə Konservatoriyasında isə opera təhsili almışdır (1960–61). Monir Vəkili Əbdül Məcid Məcidli ilə ailə həyatı qurmuş, bu evlilikdən 2 qızı dünyaya gəlmişdir. Sənətçi 1983-cü ildə Belçikada avtomobil qəzasında vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Monir Vəkili Rudaki səhnəsində bir çox rollarda çıxış etmişdir. O, 1955–1957-ci illərdə Tehran Milli Musiqi konstervatoriyasının solisti olmuşdur. 1955–1956-cı illərdə isə Fransız institutu və Rumınya səfirliyinin hazırladığı yaradıcılıq gecələrində çıxış etmişdir. Onun ən böyük məqsədi ölkəsini beynəlxalq arenada tanıtmaq idi.

Təhsilini tamamlayıb İrana qayıdan sənətçi 1975-ci ildə İranın ilk rəsmi operasını yaratmışdır. 1951-ci ildə Monir Vəkili Berlin Gənclik Festivalında iştirak edərək qalib oldu və 1975-ci ildə "Füruğ Farruxzad" mükafatına layiq görüldü. 1958-ci ildə onun "İranlıların musiqi və rəqsləri" adlı albomu işıq üzü görmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Musiqi
* Opera
* İran musiqisi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Elliot, Russ.* "Scheherazade ZaZa Saleh Album Reviews at Musical Discoveries". www.musicaldiscoveries.com. 2023-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-13.
*Ye-Ye*nin kapitanı Amansio Amaro
Heyzel stadionunda Partizan Belqradla qarşılaşdıqları 1965–66-cı illər mövsümü Avropa Kubokunun finalı
**Ye-Ye komandası** — 1960-cı illərdə İspaniya futbolunda hegemonluq edən Real Madridin ispan oyunçularının nəslinə verilən ad idi. 1950-ci illərdə komandanın kapitanı əvvəllər 5 dəfə Avropa Kubokunu qazanan veteran oyunçu Fransisko Xento, sonra isə Alfredo Di Stefano oldu. Bu iki əfsanəvi futbolçunun kapitanlıq etdiyi heyətə gənc və istedadlı oyunçular daxil idi: Xose Arakistayn, Paçin, Pedro De Felipe, Manuel Sançiz Martinez, Pirri, İqnasio Soko, Fernando Serena, Amansio Amaro, Ramon Qrosso, Manuel Velazkez, Felo. Bu gənc oyunçu qrupu əvvəlki nəsildən daha uzun saçlarına görə fərqləndiyi üçün onlara bəzən hippi də deyilirdi.

***Ye-ye*** adı Bitlz qrupunun "She Loves You" (O səni sevir) mahnısındakı "Yeah, yeah, yeah" (Bəli, bəli, bəli) kəlmələrinin qısaltmasıdır, komandanın dörd üzvü Bitlzi təqlid edərək Marcaya məhz belə poza verdiyinə görə heyət sonralar belə adlandırıldı. Ye-ye Bitlomaniyanın dünyanın dörd bir tərəfini tutduğu dövrdə — altmışlı illərdə İspaniyada gənclərin adlandırıldığı və İspaniyada həmin on ildə məşhur olan bir musiqi tərzi idi.

Komandanın yenilənməsi 1959-cu ildə Miqel Munyosun Real Madridin baş məşqçisi təyin olunmasından sonra başladı. O, futbolçu kimi Real Madridin 1956 və 1957-ci illərdə Avropa Kubokunu qazandığı heyətə kapitanlıq etmişdi. Oynadığı komanda Real Madridin ala biləcəyi ən yaxşı xarici istedadlarla quruldu. Real Madridin məşqçisi kimi qurduğu komanda isə tamamilə ispan futbolçularından ibarət idi. Onlar La Liqada dominantlıq etməyə başladılar, 9 dəfə ölkə çempionu olmağı bacardılar. Üstəlik bu çempionluqların 5-i ardıcıl idi. 1966-cı ildəki turnirdə Brüsseldəki Heyzel stadionunda Partizan Belqradı sonradan geri dönüş edərək 2–1 hesabı ilə məğlub edərək Avropa Kubokunu qazandılar.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Kərkəs beşliyi
* Qalaktikos

| ⛭Real Madrid Futbol Klubu |
| --- |
| 
* Trofeylər
* Futbolçular
* Baş məşqçilər
* Prezidentlər
* Mövsümlər
* Beynəlxalq turnirlər
* Statistika və rekordlar
* Cari mövsüm

 |
| Tarix | 
* Real Madrid Futbol Klubunun tarixi

 |
| Mədəniyyət və əfsanələr | 
* *Ye-Ye*
* *Kərkəs beşliyi*
* *Qalaktikos*
* *Real, The Movie*
* *Goal II: Living the Dream*

 |
| Ev stadionu | 
* Tiro del Pichon
* Campo de Jorge Juan
* Campo de O'Donnell
* Campo de Ciudad Lineal
* Estadio Chamartín
* Santiaqo Bernabeu
* Alfredo di Stefano Stadionu

 |
| Məşq meydanı | 
* Ciudad Deportiva
* Ciudad Real Madrid

 |
| Akademiya | 
* La Fabrica
* Real Madrid gənc
* Real Madrid Kastilya
* Real Madrid C

 |
| Basketbol | 
* Real Madrid Baloncesto (current season)
* Real Madrid Baloncesto B

 |
| Media | 
* Real Madrid TV
* Hala Madrid

 |
| Qarşıdurmalar | 
* El Klasiko
* Madrid derbisi
* El Viejo Clásico
* El Klasiko (basketbol)
* Madrid basketbol derbisi

 |
| Fəaliyyətini dayandırmış bölmələr | 
* Həndbol
* Reqbi
* Voleybol

 |
| Digər | 
* Santiaqo Bernabeu Trofeyi
* Real Madrid Fantasy Manager
* Real Madrid (Puerto Rico)
* Real Madrid Resort Island

 |
Yaponiyada qarabatdaq balıqçılığı.
**Qarabatdaq balıqçılığı** – kiçik çaylarda balıq tutmaq üçün istifadə olunan ənənəvi metod. Əsasən Yaponiya və Çində yayılmışdır. Bu metodda xüsusi təlim keçilmiş qarabatdaqın köməyin istifadə olunur.

Yaponiya
--------

Yaponiyada qarabatdaq balıqçılığı **ukay** (鵜飼?) adlanır. Yaponiyada bu cür balıqçılığın tarixi VII–VIII əsrlərə gedib çıxır. Ən məşhur qarabatdaq balıqçılığı yeri Gifu prefekturasının Naqara çayıdır. Burada 1300 ildən çoxdur ki, qarabatdan balıqçılığı metodu ilə balıq tuturlar. Oda Nobunaqa bu çayda ukay metodu ilə tutulmuş ayunu elə bəyənmişdi ki, bu metodla balıq tutan yüzlərlə balıqçıya uşo titulu vermişdir.

Qarabatdaq balıqçıları may–oktyabr aylarında kiçik qayıqlara minib çay axını boyunca hərəkət edirlər. Adətən bir qayıqda iki balıqçı və iki qayıqçı olur. Balıqları cəzb etmək üçün içində od olan vedrələrdən istifadə olunur. Baş balıqçı onlarla qarabatdağı manipulyasiya edir, kiçik balıqçı isə onlardan dördünü və ya altısını 3,3 metr uzunluğunda olan kəndirlə bağlayır. Qarabatdaqın boğazının aşağı hissəsinə xüsusi xalta bağlanır ki, quş tutduğu balığı uda bilməsin. Qarabatdaq balıq tutanda balıqçı kəndiri çəkir və ovu götürür. Daha sonra növbəti ov üçün quşu buraxır.

Yaponiyada qarabatdaq balıqçılığı metodu ilə ayu, golyan balığı, *Leuciscus leuciscus*, karp kimi balıqlar ovlanır. Lakin bu metod tor və qarmaq balıqçılığından daha az effektivdir. Qarabatdaq balıqçıları ənənəvi geyimləri və unikal metodları ilə diqqət cəlb etdikləri üçün Yaponiyada turizm sənayesinin bir hissəsinə çevriliblər. Hazırda Yaponiyanın 3 çayında ukay ənənəsi davam etdirilir: Naqara çayı (Gifu), Hici çayı (Ehime) və Mikuma çayı (Oita).

Digər ölkələr
-------------

Şimali Makedoniya ilə Yunanıstan sərhədində yerləşən Doyran gölündə qarabatdaq balıqçılığı ilə balıq tutmaq ənənədir. XVI–XVII əsrlərdə Fransa və İngiltərə zadəganları bu metodla balıq tuturdular.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Kodansha Encyclopedia of Japan
2. 1 2  "The Japanese Seabirds Who Fish for the Emperor". Atlas Obscura (ingiliscə). 27 iyul 2020. 2022-12-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 dekabr 2022.
3. ↑  "Cormorant Fishing - 5 Spots To Witness A Treasured Fishing Tradition". Matcha (ingiliscə). 21 iyul 2017. 2022-12-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 dekabr 2022.
4. ↑  "Macedonian cities - Dojran". macedonia.co.uk. Macedonian Cultural and Information Centre. 2020-06-14 tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  *Beike, Marcus.* "The history of Cormorant fishing in Europe" (PDF). Vogelwelt. 133. 2014: 1–21. 2020-08-16 tarixində arxivləşdirilib (PDF).

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). II cild (Const–F). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 26. ISBN 0-87011-622-3. İstifadə tarixi: 7 dekabr 2022.
**Şuşa şəhəri və Şuşa qəzasının oçerki** (*rus.* Очерк города Шуши и Шушинского уезда) — Topluda şəhərin yaranma tarixi, coğrafi mövqeyi, təbiəti, əhalisi, daxili və xarici ticarəti, məşhur Qarabağ atları haqqında ətraflı məlumatlar yer alıb.

Haqqında
--------

1873-cü ildə K.Nikitin tərəfindən tərtib edilərək nəşr edilən "Şuşa şəhəri və Şuşa qəzasının oçerki" adlı əsər Şuşa şəhərinin tarixi ilə bağlı dəyərli mənbədir. Oçerk Gürcüstanın Milli Parlament Kitabxanası, həmçinin Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasında da saxlanılır. Oçerk Şuşa şəhərinin tarixən Azərbaycanın tarixi-mədəni və ictimai-siyasi həyatının mühüm mərkəzlərindən biri olduğunu sübut edən mənbələrdən biri hesab edilir. Cəmi 30 səhifəlik kitabçada Şuşa şəhərinin yaranma tarixi, şəhərin coğrafi mövqeyi, təbiəti, əhalisi, daxili və xarici ticarət əlaqələri barədə maraqlı məlumatlar yer alıb. Kitabça rum rəqəmi ilə qeyd olunmuş 2 hissədən və ayrı-ayrı başlıqlar formasında təqdim edilən bölmələrdən ibarətdir.

İlk hissə "Tarixi oçerk" adlanır və orada Şuşanın tarixinə qısaca nəzər salınır. İkinci hissə əsasən Şuşanın coğrafiyası və iqtisadiyyatına həsr olunub. Bu hissədə Şuşa dağlarının mənşəyinə dair Frederik Dübua de Monperyönün fikirləri, onun forma və hündürlüyü, şəhərin ərazisi və onun ətrafı, iqlimi, şəhərin əhalisi, şəhər sakinlərinin məşğuliyyəti, su çatışmamazlığı kimi maraqlı məlumatlar verilir. Daha sonra Şuşa qəzasının təsviri adlı xüsusi başlıq təqdim olunur. Bu hissədə Şuşa qəzasının yerləşmə yeri, hansı əraziləri əhatə etməsi, ərazisini suvaran çaylar, çay vadiləri, dağları, xüsusiyyətlərinə görə üç zolağa - Küryanı, Daxili və Arazyanı zolağa ayrılan düzən əraziləri, Mil düzünün qədim görünüşdə ideal təsviri kimi mövzulara toxunulur. Əsərin sonlarında isə Şuşa qəzasını əhalisi, daxili və xarici ticarəti, Qarabağ atları, Şuşanın mineral bulaqları barədə dəyərli materiallar oxuculara təqdim olunur.

Əsər 2022-ci ildə Elnur Nəciyev və Günay Nəciyeva tərəfindən ruscadan Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr edilmişdir. Mənbənin tərcüməsinə edilən şərhlərin və tədqiqatın nəticələrini əks etdirən bölmənin müəllifi də E.Nəciyev və G.Nəciyevadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qafqazın dumanlı Albionu, ermənilərin azərbaycanlılardan 5 əsr sonra gəldiyi Şuşa". 2022-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-21.
2. ↑  K.A.Nikitin. Şuşa şəhəri və Şuşa qəzasının oçerki (Ruscadan tərcümə, mənbənin tədqiqinin nəticəsi və şərhlərin müəllifi Elnur Nəciyev və Günay Nəciyeva), Bakı: "Turxan" NPB, 2022. – 84 səh.
**İran—Tacikistan münasibətləri** — İran və Tacikistan arasında iki tərəfli diplomatik münasibətlər. İran Tacikistan müstəqillik qazandıqdan sonra Düşənbədə diplomatik nümayəndəlik açan ilk ölkə oldur (8 yanvar 1992). Tacikistanın Tehrandakı səfirliyi 1995-ci ilin iyul ayında açılır. 2014-cü ildə iki ölkə arasındakı qarşılıqlı ticarət 228,3 milyon dollar təşkil etmişdir.

Tarix
-----

İran və Tacikistan arasındakı təmaslar uzun bir tarixə sahibdir: keçmişdə hər iki ölkənin əraziləri tez-tez eyni dövlətin tərkibində olmuşdur (Əhəmənilər, Selevkilər imperiyası, Abbasi xilafəti və başqaları). Böyük İpək Yolu İran və Tacikistan ərazilərindən keçirdi. Ancaq müasir diplomatik münasibətlərin tarixi 1992-ci ildə Tacikistan müstəqillik qazandıqdan sonra başlayır. İranın onunla ortaq bir sərhədi olmayan bir Orta Asiya ölkəsinə marağı, böyük ölçüdə farsların və taciklərin dil yaxınlığından qaynaqlanır. Bununla birlikdə millətlərin ortaqlıqları olduğu çox şeyə baxmayaraq, çox böyük fərqlər də vardır. Tacikistan kommunist hökuməti dövründə dünyəvi, İran isə islam ölkəsi olmuşdur. Bundan əlavə, İran əsasən şiələrdən, Tacikistan isə sünnilərdən ibarətdir. Tacikistan Prezidenti 1995 və 2012-ci illərdə Tehrana, İran Prezidenti isə 1997-ci ildə Düşənbəyə səfərlər etmişdir. 1990 - 2000-ci illər ərzində iki ölkə arasında bir çox müqavilə imzalanmışdır. Tacikistandakı vətəndaş müharibəsi zamanı İran iki qrup arasında vasitəçilik etməyi təklif edir, lakin bu səylər heç bir barışığa səbəb olmur.

Ticarət
-------

İki ölkənin ticarət dövriyyəsi 2013-cü ildə Tacikistanın İrana ixracatı 115,6 milyon dollar daxil olmaqla 292,3 milyon dollar təşkil etmişdir. 2013-cü ildə İran Tacikistanın ixracatının 9,9% -ni və idxalın 4,3% -ni təşkil etmişdir. Düşənbənin İrana satdığı əsas mallar pambıq lifi, pambıq ipliyi, quru meyvələr və alüminium teldir. Tehran Orta Asiya respublikasını ərzaq məhsulları, maşın və avadanlıqlar, inşaat materialları ilə təmin edir.

Çağdaş layihələr
----------------

Tehranın dəstəyi ilə 2011-ci ildə İran 180 milyon dollar, Tacikistan isə 40 milyon dollar sərmayə qoyduğu Sanqtuda SES-2 inşa edilir. Tacikistanda İranın özəl biznesi onları tikiş və toxuma maşınları ilə təchiz edərək bir sıra tikiş emalatxanaları yaradır. Tacikistanda enerji sektorunda, inşaatda, kənd təsərrüfatında, nəqliyyatda və s.-də əsasən İranın kiçik müəssisələri fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Шкваря Л. В. Русакович В. И. Лебедева Д. В. Внешнеэкономические связи Республики Таджикистан с государствами Азии: современные тенденции // Управление экономическими системами: электронный научный журнал. — 2015. — № 6 (78). — С. 9
2. ↑  Шкваря Л. В. Русакович В. И. Лебедева Д. В. Внешнеэкономические связи Республики Таджикистан с государствами Азии: современные тенденции // Управление экономическими системами: электронный научный журнал. — 2015. — № 6 (78). — С. 10
3. ↑  Шкваря Л. В. Русакович В. И. Лебедева Д. В. Внешнеэкономические связи Республики Таджикистан с государствами Азии: современные тенденции // Управление экономическими системами: электронный научный журнал. — 2015. — № 6 (78). — С. 11
**Determinizm** (*lat.* determinare) — ümumiyyətlə səbəbiyyət prinsipi olaraq bilinən və hadisələrin bir-birinə müəyyən bir şəkildə bağlı olması, əxlaqi seçimlər daxil bütün hadisələrin bir səbəbi olması, azad iradəni rədd edən, ya da hər şeyin bir səbəbə bağlanaraq açıqlana bilinməsi və ya müəyyən səbəblərin müəyyən nəticələri yaradacağı, eyni səbəblərin eyni şərtlərdə eyni nəticələri verəcəyi müdafiə edən fəlsəfə termini. Eyni səbəb eyni nəticəyə gətirib çıxardığına görə səbəb - nəticə əlaqəsi qəti və dəyişməzdir. 

Determinizmi düşüncə olaraq ilk ortaya qoyanlar Müqəddəs Avqustin ilə Dante olmuşdur. Müasir formasını isə Hegel müdafiə etmişdir.

Determinizm prinsipinə psixi hadisələrin səbəb-nəticə əlaqə və münasibətləri daxildir. Başqa sözlə, insanın daxili aləmində baş verənlərin müəyyən səbəbləri vardır. Və bu məhz niyə bu şəkildə baş verdi, başqa cür yox? Bu əlaqələri fərqli şəkildə əsaslandırmaq olar və psixologiya tarixində bunların bir sıra izah və yanaşmaları, şərhi mövcuddur.Qədim dövrlərdə hesab edirdilər ki, psixikada baş verən proseslərin hamısı qarşılıqlı vəhdətdədir. Determinizm haqqında ilkin fikirləri Anaksaqor və Heraklit söyləmişlər. Onlara görə ümumi Loqos qanunu mövcuddur və o, insanla təbiət arasındakı münasibəti müəyyənləşdirir. Heraklit yazır ki, "Hətta Günəş özü Loqosu poza bilməz." Beləliklə, təbiətdə və insan qəlbində baş verənlərin hamısının müəyyən səbəbləri vardır, amma biz onları bilmirik. Demokrit determinizmdən bəhs edərkən göstərir ki, "İnsanlar təsadüfilik ideyasını ona görə fikirləşmişlər ki, idarə etməyi bacarmadıqlarını və iş bilmədiklərini ört-basdır etsinlər.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Britannica (onlayn) · Catholic (1997—…) · Universalis · Müasir Ukrayna |
| Normativ yoxlama | GND: 4149218-3 · LCCN: sh85037300 · Microsoft: 192183473, 2779973243 · NDL: 00565668 · NKC: ph198706 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fəlsəfə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**XXI əsr Müasir İncəsənət Muzeyi** — Yaponiyanın Kanavaza şəhərində yerləşən müasir incəsənət muzeyi. Yaponiyanın ən əhəmiyyətli incəsənət muzeylərindən biridir.

Haqqında
--------

Yaponiyanın SANAA firmasının memarları Kazuyo Secima və Ryue Nişizava tərəfindən 2004-cü ildə dizayn edilən XXI Əsr Müasir İncəsənət Muzeyi 2004-ci ilin 9 oktyabrında açılmışdır. İstifadəyə verildiyi ilk ildə muzey 1.570.000 nəfər tərəfindən ziyarət edildi.

Muzey dairəvi formaya malikdir. Bu dairənin diametri 112.5 metrdir. Bu cür tikilməsinin səbəbi həcminin az olması, miqyasının azaldılması və muzeyə bir çox nöqtədən daxil olmasına imkan verməsi olub. Muzeydə iclas məkanları, kitabxana, uşqalar üçün zal da yerləşir. Kanavaza şəhərindəki muzeyin yaxınlığındakı Kenrokuen Bağı və İşikava İncəsənət Muzeyi yerləşir.

Kolleksiya
----------

XXI Əsr Müasir İncəsənət Muzeyinin 1980-ci ildən bu yana düzəldilmiş işlərdən ibarətdir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
**Suleyhilər** — Misirdə Fatimilər xilafətinə bağlı müsəlman xanədan (1047–1138). Yəməndə ismaililər məzhəbinin hökmran olmasına şərait yaratmışdır.

Tarixi
------

Ailənin Yəməndəki hökmranlığı, Fatimi dailərinin işbirliyinə dayanan Əli bin Məhəmmədlə (hökmdarlığı 1047-1067) başladı. Öncə dağlıq bölgəni ələ keçirən Əli bin Məhəmməd, daha sonra Tihamə sahil bölgəsində oturan Necahiləri, Sənadakı Zeydiləri (1063) və Ədəndəki Maaniləri (1064) yerlərindən etdi. Ayrıca Hicazdakı Musavi şəriflərin yerinə Haşimi şəriflərin keçmesinə şərait yaratdı (1063). 

Əli əs-Suleyhinin ölümünün ardından yerinə oğlu əl-Məlikül-Mükərrəm Əhməd əs-Suleyhi keçti. Amma əl-Mükərrəm Əhməd əs-Suleyhi dönəmində (1067-1084) Suleyhi torpaqları azalmağa başladı. Şimalda Necahilər yenidən güc-qüvvə qazandılar. Cənubda isə Ədən, İsmailiyyə məzhəbindən başqa bir xanədan olan Zurayilərə verildi. Əhməd hökmdarlığının son illərində feili hakimiyyəti böyük ölçüdə arvadı əs-Seyyidə Ərvaya buraxdı. Ervanın ölümündə (1138) sonra Yəmənin idarəsi Zurayiləre keçdi. Suleyhi məlikləri XII əsrin sonuna kimi Yəməndəki bəzi qalaları əllərində tutdular.

Hökmdarları
-----------

* Əli bin Məhəmməd əs-Suleyhi (1047—1067 və ya 1081)
* əl-Mükərrəm Əhməd əs-Suleyhi (1067 или 1081–1086)
* Ərva bint Əhməd (1086–1138)

İstinadlar
----------

1. ↑  Suleyhiler Arxivləşdirilib 2014-04-07 at the Wayback Machine, Diyanet Islam Ansiklopedisi 37. Cilt 480..

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Monarx, sülalə və ya onların nümayəndələri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Hadı Əliyev Bədəl oğlu** (1900 – 1982) — coğrafiyaşünas alim, professor.

Həyatı
------

Hadı Əliyev 1900-cu ildə anadan olub. Orta təhsilini Bakının Maştağa kəndində Realnı məktəbində almışdır. Azərbaycanda Coğrafiya elminin və coğrafiya təhsilini qoyanlardan biridir. 1927-ci ildən Coğrafiya elminin tədrisi ilə məşğul olmuşdur. 1939-cu ildə coğrafiya elmləri üzrə namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş və Azərbaycanda ilk coğrafiyaşümas alimlərdən biri olmuşdur. XX əsrdə Azərbaycanda coğrafiyaçıların ilk milli müəllimi olnuşdur.

Elmi fəaliyyəti
---------------

O, 1939-cu ildə ADPU-nə müəlimliyə dəvət olunmuşdur. Bir müddət həmin institutun prorektoru vəzifələrində çalışmışdır. 1938-ci ildə keçmiş SSRİ EA-nın Azərbaycan filialında ilk iqtisadi coğrafiya şöbəsini təşkil edir və ona ictimai əsaslarla rəhbərlik edir. 1945-ci ildə Coğrafiya institutuna direktor təyin edilir. Elə o vaxtdan etibarən ADU-də iqtisadi coğrafiyadan dərs deyir. Onun təşəbbüsü ilə 1944-ci ildə universitetdə yeni yaradılmış geologiya-coğrafiya fakültəsinin nəzdində iqtisadi coğrafiya kafedrası açılmış və 1980-ci ilədək həmin kafedraya rəhbərlik etmişdir. H.Əliyev 1960-cı ildən universitetdə yeni yaradılmış "xarici ölkələrin iqtisadi və siyasi coğrafiyası" kafedrasına rəhbərlik edib. Azərbaycan Dövlət Universitetinin böyük elmi şurası H.Əliyevin coğrafiya elmi qarşısında böyük xidmətlərini nəzərə alaraq 1965-ci ildə ona professor adı vermişdir. H.Əliyev böyük ictimayyətçi idi. 1950–1975-ci illərdə o Azərbaycan SSR "Bilik" cəmiyyətinin "Beynəlxalq həyatı" bölməsinin rəhbəri, 1939–1957-ci illərdə Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyətinin sədri, 1970-ci ildə keçmiş SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin fəxri üzvü seçilmişdir. H.Əliyev yüzlərcə elmi məqalənin müəllifidir. Orta məktəb şagirdləri üçün rus və Azərbaycan dillərində "Azərbaycan SSR-in iqtisadi coğrafiyası" və ali məktəb tələbələri üçün "Azərbaycan SSR-in iqtisadi coğrafiyası" dərsliyinin müəllifidir. Onun "Çin Xalq Respublikası", "Misir Ərəb Respublikası" və "Afrika bu gün" kitabları indidə öz əhəniyyətini saxlayır.

Mükafatı
--------

* "Əməkdar elm xadimi" — 1979

Həmçinin bax
------------

* Rəna Qaşqay
* İrina Kuçinskaya

İstinadlar
----------

1. ↑  Budaq Budaqov Azərbaycanın Coğrafiyaçı alimləri "Elm" məşriyyatı Bakı 2013.səh.113
2. ↑  Budaq B.Azərb. Coğrafiyaçı alimləri. "Elm"nəşriyyatı Bakı 2013.səh.114
**IBM PC/AT** <pi-si ey-ti> – (AT – "Advanced Technology" sözlərinin qısaltması) IBM PC kompüterlərinin üçüncü nəsli. 1984-cü ildə IBM 5170 tipli maşın kimi yaradılıb.

AT kompüterinin özəllikləri:
• AT şini (AT BUS): AT ana lövhəsi 16-mərtəbəli verilənlər şininə, 24-mərtəbəli ünvan şininə malik idi. Bu da həcmi 16 Mbayt olan operativ yaddaşı ünvanlamağa imkan verirdi (müqayisə üçün: orijinal IBM PC modelində bu, 640 Kbayt idi). Bununla belə, əski nümunəli kartlarla (verilənlər şini ¬– 8 bit, ünvan şini – 20 bit) uyumluluq təmin olunurdu.
• 84-klavişli klaviatura: 84-cü klaviş SysRq (System Request) idi; rəqəm klaviaturası əsas klaviş blokundan ayrı yerləşdirilmişdi; Caps lock/Scroll lock/Num lock klavişləri üçün indikator. Sonradan IBM PC/AT kompüterləri 101-klavişli klaviatura ilə təmin olundu. 
• Verilənləri saxlamaq üçün 1.2 Mbayt tutumu olan disketləri dəstəkləyən 5¼ düymlük disk qurğuları tətbiq olunurdu (keçmiş IBM PC modelində bu tutum 360 Kbaytdan çox deyildi). Tezliklə IBM PC/AT modeli 3½ düymlük disksürənlərlə təchiz olundu. 
• Tutumu 20 Mbayt olan sərt disk əvvəlki IBM PC/XT modelindən iki dəfə sürətli idi (40 ms). Computer Memories şirkətinin istehsalı olan əvvəlki modellərin bir il istismar müddətində 25-30 % hissəsi sıradan çıxırdı. Bu hal qismən kompüterin söndürülməsi anında MS-DOS 3.0 əməliyyat sisteminin oxuma/yazma başcığının parklanması zamanı istifadə etdiyi FAT alqoritmində olan xəta ilə bağlı idi.
• İlk IBM PC/AT kompüterləri (1984–1986-cı il buraxılışları) CGA, monoxrom MDA, EGA, yaxud PGA videoadapterləri ilə təchiz olunurdu. 1987-ci ildən sonra buraxılmış modellər yalnız VGA videoadapterləri olurdu.
• Sələfi IBM PC kimi, IBM PC/AT kompüteri də sürüşkən nöqtəli ədədlərlə sürətli işləmək üçün Intel 80287 riyazi so-prosessorunu dəstəkləyirdi.

Bütün bu yenilikləri dəstəkləmək üçün PC-DOS 3.0 adlandırılmış əməliyyat sistemində ciddi əlavələr edilmişdi. Bu kompüterlər yeni meydana çıxmış OS/2 əməliyyat sistemi ilə də işləyirdi.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

* Cover story: IBM brings out the big guns, PC Mag 13 Nov 1984, pp. 117–133
* Wiki entry for PC AT at the Vintage Computer Forums Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
* Historycorner.de - The IBM PC AT (IBM 5170) German
* IBM 5170 information at www.minuszerodegrees.net
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Taxtakörpü.

**Taxtakörpüçay** — Zəngəzurda, indiki Ermənistanda çay.

Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Sisian rayonundakı Ərəfsə kəndində Gəvik dağının ətəklərində formalaşıb, kəndin aralıq hissəsində Xırdaçay və Salvartıçay ilə, aşağı məhəllənin orta hissəsində isə Dəliçayla birləşərək, aşağı axarlarında Bazarçay, Bərgüşad və Arazla qovuşaraq, son hesabda Xəzər dənizinə tökülür. Taxtakörpü çayı Salvartıçay və Xırdaçaydan fərqli olaraq, suvarma vasitəsi kimi kəndin təsərrüfat həyatında o qədər də mühüm rol oynamırdı.

Qədim İpək yolunun bir qolu da Naxçıvandan Culfaya, oradan həmin rayonun Ərəfsə kəndinə, Gəviyi aşdıqdan sonra isə Sisian mahalındakı Ərəfsə kəndi vasitəsilə Qarakilsəyə, oradan da Gorus və Qubadlı vasitəsilə Qarabağa, Qafan vasitəsilə də Cənubi Azərbaycana gedirdi. Qədim İpək yolunun qalıqları indi də qalmaqdadır. Müsafirlərin çaydan keçidinin asanlaşdırılması üçün meşənin orta hissəsində Taxtakörpü çayı üzərindən daşdan aşırımlı körpü salınmışdır. Həmin körpünün qalıqları günümüzədək gəlib çatmışdır. Görünür elə bu səbəbdən də çaya Taxtakörpü adı verilmişdir.

Taxtakörpüçayın bir adı da Abuzər çayıdır. Çayın başlanğıc hissələrində meşə başında mədənlər vardır. Görünür qədimlərdə burada qızıl hasilatı ilə məşğul olurmuşlar və bu səbəbdən də çaya həm də Abuzər (farsca — qızıl suyu) çayı adı vermişlər. Çay meşə boyu axdığına görə suyu qarasudur, içmək üçün yararsızdır və köp verir.
Liverpul1892-1893-cü illərdə
"Liverpul"un əsası "Everton"un prezidenti və "Enfild"in sahibi Con Houldinq arasında olan mübahisəsi nəticəsində yaranmışdı. 1891-ci ildə "Everton" İngiltərə çempionu olur. Həmin vaxt Con Holdinq sözügedən komandanın ev oyunlarını keçirdiyi "Enfild Roud" stadionuna sahib çıxır və arenanın icarə haqqını 2 dəfə artırır. "Everton" rəhbərliyi bu məbləği ödəməkdən boyun qaçırır və "Qudison Park"a köçür. Con Holdinq şəxsi klubunu yaratmaq qərarına gəlir. Beləliklə, 1892-ci ildə futbol dünyasında "Liverpul" adlı futbol klubu təşrif buyurur. Holdinq Şotlandiyaya gedərək, oradan 13 peşəkar futbolçunu komandasına gətirir.

"Liverpul" Lankaşır liqasında çıxış etməyə başladı. Artıq 2 il sonra, 1893/94 sezonunda, "Liverpul" 2-ci diviziona qalxaraq, İngiltərənin Futbol Liqasına daxil oldu.

İlk çempionluq titulunu 1900/01 sezonunda qazanan "Liverpul", 5 il sonra, 1905/06 sezonunda, eyni uğuru təkrarlaya bildi. Klubun ilk kubok finalı isə 1914-cü ilə təsadüf edib. İngiltərənin kubokunun finalında "Liverpul" "Bernli"yə 0:1 hesabı ilə məğlub oldu. Buna baxmayaraq 1921/22, 1922/23 sezonlarında "Liverpul" 2 dəfə çempionluq titulunu qazanmışdı. 1922/23 sezonundakı çempionluq 1947-ci ilə kimi "Liverpul"un son nailiyyəti idi. 1947-ci ilə kimi "Liverpul" 1 dənə də olsun kubok qazana bilməmişdi. 1946/47 sezonunda "Liverpul" 5-ci dəfə İngiltərə çempionu oldu. 1950-ci ildə isə "Liverpul" 2-ci dəfə İngiltərə Kubokunun finalında oynadı. 2-ci finalda da "Arsenal"a məğlub oldu - 0:2.
"Sagena" kişi klapa ansamblı Lisinski adına Konsert zalında
**Klapa** (xorv. Klapsko pjevanje) — Xorvatiyanın Dalmaçiya vilayətində ənənəvi a kapella oxuma forması. 2012-ci ildə klapa YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına salınıb.

Haqqında
--------

*"Klapa"* sözü *"dostlar dəstəsi"* kimi tərcümə olunur və onun kökləri sahilboyu kilsə oxumasına gedib çıxır. Ənənəvi klapa oxuması kilsə mərasimləri və sadə insanların gündəlik həyatı ilə bağlı olaraq, xorun köməyilə insanların daxili tələbatlarından yaranan ünsiyyətini səciyyələndirir. Adətən, bayram şəraitində kişilərdən ibarət heyət çıxış edir.

Klapa mahnılarında bayram, sevgi, şərab, vətən və dəniz kimi mövzular daha əsasdır. Bu istiqamətin əsas elementləri harmoniya və ahəngdarlıqdır. Ritm isə çox nadir hallarda vacib hesab olunur. Vəziyyətdən asılı olaraq, mahnı şən və şövqlü, yaxud da kədərli və sirli ola bilər.

Klapa festivalları bugünə qədər də keçirilir. Onlardan ən məşhuru Omiş şəhərindəki "Dalmatin Klapası"dır. Son dövrlərin ən tanınmış qruplarından biri *Klapa Šufit* hesab olunur. Qrup üç il ard-arda (2006-2008) festivalın əsas laureatı olmuşdur. 2013-cü ildə Xorvatiyanın Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi təmsilçisi kimi də məhz klapa qrupu seçildi. *Klapa s Mora* adlı qrup müsabiqədə *"Mižerja"* (*azərb.* Səfalət‎) mahnısı ilə çıxış etdi.

Musiqi elminə istinad etdikdə, klapa oxumasının a kapella kateqoriyasına aid olduğunu müşahidə etmək olar. Klapa oxuması zamanı səsdəki ahəngdarlığı və harmonik quruluşu asanlıqla duymaq mümkündür.

İstinadlar
----------

1. ↑  John Everett-Heath. "Dalmatia." Concise Dictionary of World Place-Names. Oxford University Press. 2005. Encyclopedia.com
2. ↑  "UNESCO: Klapa multipart singing of Dalmatia, southern Croatia". 2015-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-12.
3. ↑  *Josko Caleta.* "Klapa Singing, a Traditional Folk Phenomenon of Dalmatia". Narodna umjetnost: Croatian Journal of Ethnology and Folklore Research. Zagreb: Institute of Ethnology and Folklore Research. 34 (1). April 1997. ISSN 0547-2504. 2021-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-12.
4. ↑  "Festival of the Dalmatian Klapa in Omis". 2017-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-12.
5. ↑  "Mižerja to be the Croatian entry in Malmö". eurovision.tv. eurovision.tv. 2013-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-12.

Xarici keçidlər
---------------

* Hrvatska udruga klapa Arxivləşdirilib 2017-05-19 at the Wayback Machine
* Ministarstvo kulture RH: Rješenje o očuvanju klapskoga pjevanja kao nematerijalnoga kulturnog dobra Arxivləşdirilib 2011-11-12 at the Wayback Machine
**Klassik dixotomiya** makroiqtisadiyyat — klassik və Keynsdən əvvəlki iqtisadiyyata aid edilən, həqiqi və nominal dəyişənlərin ayrı-ayrılıqda təhlil edilə biləcəyi fikridir. Daha doğrusu, iqtisadiyyat nominal həmkarları ilə nə baş verdiyini, məhsulun pul dəyəri və faiz dərəcəsini nəzərə almadan məhsul və real faiz dərəcələri kimi real dəyişənlərin tam təhlil edilə biləcəyi klassik bir ikitirəlik nümayiş etdirir. Xüsusilə, bu, nominal pul kütləsinin səviyyəsini və ya inflyasiya səviyyəsini bilmədən həqiqi ÜDM və digər real dəyişənlərin müəyyən edilə bilməsi deməkdir. Pul neytral olduqda və real dəyişənləri deyil, yalnız qiymət səviyyəsini təsir edərsə, iqtisadiyyat klassik ikiqatlığı nümayiş etdirir. Beləliklə, klassik dixotomiya mövcuddursa, pul mallar arasındakı nisbi qiymətləri deyil, yalnız mütləq qiymətləri təsir edir.

Haqqında
--------

Klassik dixotomiya bəzi Precainsian iqtisadçılarının ("pul örtük kimi") uzunmüddətli iddia kimi düşünməsinin ayrılmaz bir hissəsi idi və bu gün yeni klassik makroiqtisadi nəzəriyyələrdə tapılmışdır. Yeni klassik makroiqtisadiyyatda daima yenidən işlənmiş rasional gözləntilərə uyğun olaraq şaquli olaraq dəyişdirilə bilən qısamüddətli Fillips əyrisi vardır. Qəti mənada pul qısa müddətdə neytral deyil, yəni klassik dixotomiya mövcud deyil, çünki agentlər təklif qərarlarını dəyişdirərək qiymətlərdəki dəyişikliklərə və pul miqdarına reaksiya göstərməyə meyllidirlər. Bununla birlikdə, pul uzun müddətdə neytral olmalıdır və klassik dixotomiya uzun müddətə bərpa edilməlidir, çünki məlumat səviyyəsində qiymətlərlə real makroiqtisadi göstəricilər arasında heç bir əlaqəsi yoxdur. Bu baxışın iqtisadi siyasət üçün ciddi təsiri vardır. Uzunmüddətli dövrdə dixotomiya səbəbindən pul makroiqtisadi göstəricilərə nəzarət etmək üçün təsirli bir vasitə sayılmır, qısa müddətdə qiymətlər və məhsul (və ya işsizlik) arasında qarşılıqlı əlaqə mövcuddur, lakin rasional gözləntilər səbəbindən hökumət bundan sistematik əskiklik yaratmaq üçün istifadə edə bilməz iqtisadi siyasət.

Keynsçilər və monetaristlər qiymətlərin sərt olduğunu iddia etdikləri üçün klassik ikiliyi rədd edirlər. Yəni qiymətlərin qısa müddətdə tənzimlənə bilməyəcəyinə inanırlar, buna görə pul təklifindəki artım məcmu tələbi artırır və beləliklə real makroiqtisadi dəyişənləri dəyişdirir. Post Keynsiyalılar da müxtəlif səbəblərə görə klassik ikiqatlığı rədd edərək, pul dövriyyəsi nəzəriyyəsində olduğu kimi bankların pul yaradılmasında rolunu vurğuladılar.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Galbács, Peter.* The Theory of New Classical Macroeconomics. A Positive Critique. Contributions to Economics. Heidelberg/New York/Dordrecht/London: Springer. 2015. doi:10.1007/978-3-319-17578-2. ISBN 978-3-319-17578-2.

Ədəbiyyat
---------

* Roy Green (1987). "Classical theory of money," *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 1, p. 449.
* Don Patinkin, (1987). "Neutrality of money," *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 3, pp. 639–644.
* Huw Dixon, Of Coconuts, decomposition and a Jackass: the genealogy of the Natural Rate, Surfing Economics, Chapter 3.
**Petrovun binası** — Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Petrovskaya küçəsi ev 36 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin 50-ci illərinin sonlarında inşa edilmişdir. Binanın hazır ki, vəziyyəti idealdır. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Bir mərtəbədən ibarət olaraq müxtəlif dekor elementləri ilə işlənmişdir.

Tarixi
------

Bir mətəbədən ibarət olan bina Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri Petrovskaya küçəsi ev 36 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin 50-cı illərində Mixail Prokofeviç Petrov və həyat yoldaşı olan Yelenaya məxsus olmuşdur. Bina elə məhz Yelennın şərəfinə adlandırılmışdır. Mixail Petrov türmələr üzrə sahədə çalışırdı. 1861-ci ildə Firsov və Trusov ilə birlikdə şəhər arxitektoru olmuşdur. 1964-cü ildə o, Mitrofaniev kilsəsinin tikintisində baş mühəndis olmuşdur. O, artıq gəlirli binaları belə layihələndirirdi. Petrovskaya küçəsi, ev 42 ünvanında yerləşın binanıda layihələndirmişdi. Sonradan binada Pedaqoji instutun filialı yerləşirdi. 1873-cü ildə yenə də binanın sahibi Mixail Petrov olsa da, artıq kollec asessoru rütbəsini daşıyırdı.

1880-ci ildə mülk kollec registratorunun həyat yoldaşı Sofi Talalaevnaya mənsub olmuşdur. Onun əri Nikolay Aleksandroviç quberniya katibi olmuşdur. Onun mülkiyyətində Petrovskaya küçəsi və Nekrasov xiyabanında çoxlu sayda ev vardı. Talalaevlərin dörd övladı vardı: Aleksandr, Dmitri, Fedor və Vera. В 1910-cu ildə binanı Aleksey Andreyeviç İaqosan icarəyə götürmüşdür. 1915-ci ildən Sofya Talalaeva binanın sahibəsi olmaqdan çıxmışdır. 1917-1925-ci illərdə bina E. L. Serqienkonun mülkiyyətinə çevrilmişdir.

Təsviri
-------

Petrovskaya küçəsi ev 36 ünvanında yerləşən bir mərtəbəli bina. Sənıdlərdə o göstərilir ki, bu binanın yerindı taxta ev olmuşdur. Binanın sağında abir əlavə korpus vardır..

İstinadlar
----------

1. ↑  Петрова дом//Энциклопедия Таганрога
2. ↑  "Дом 36. Петровская улица". 2017-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-21.
**Kordestanas** (kürd. Kurdistan/کوردستان; *erm.* Կորդաստանաս/K'rdstanac) — Cəzirədə tarixi vilayət. "Kürdüstan" termininin ilk istifadələrindən biridir.

Tarixi
------

"Kordestanas" adı erməni salnaməçisi Edessalı Matfey tərəfindən Diyarbəkir və Sivərək şəhərləri arasındakı ərazini təyin etmək üçün istifadə edilmişdir. Salnamə 952–1136-cı illərdə baş verən hadisələri üç hissədə təsvir edir, lakin "Kordestanas" bu dövrdə kürdlərin yaşadığı bütün əraziləri özündə birləşdirmirdi. Onlar aysor azlığı ilə birlikdə burada və həmçinin cənubda, indiki Dəhuk və Ninəvə ərazilərində yaşayırdılar. Bundan başqa, Zaqros dağlarının bir hissəsi bir müddətdən sonra səlcuqlar tərəfindən "Kürdüstan" adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Garnik Asatrian.* Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte. erschienen in Iran & the Caucasus Vol. 5. 2001. 41–74.
2. ↑  *Martin Strohmeier und Lale Yalçın-Heckmann.* Die Kurden. 2. Auflage. München. 2003. 20.
**Stilbit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Xassələri
---------

Rəng – rəngsiz, ağ, boz, sarımtıl, açıq-qəhvəyi, narıncı-qırmızı, qırmızı; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – güclü; şüşə, sədəf, ipəyi; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,1-2,2; Sərtlik – 3,5-4,0; Kövrəkdir, Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl, {100} üzrə aydın; Sınıqlar – şüalı, lövhəyəbənzər, tikanlı; Başqa xassələr – molekulyar ələk xassəli; Morfologiya – kristallar: lövhə formalı, sütunvari, «burulmuş» yonqar şəklində; İkiləşmə: {001} üzrə xaçvari qarşılıqlı nüfuzetmə ikiləşmələrinə tez-tez rast gəlinir; Mineral aqreqatları: dərz şəkilli, paralel-çubuq- və – lövhəvari, şüalı əmələgəlmələr, sferolitlər, sekresiyalar, druzalar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Tipik hidrotermal mineral olub, ən çox əsasi effuziv süxurların boşluqlarında və çatlarında inkişaf edir. Gec hidrotermal minerallardan biri kimi bəzi intruziv süxurlarda–siyenit, qranit və qabbroidlərdə, habelə qranit peqmatitlərində və polimetal filizlərində qeyd edilir. Bəzən metamorfik süxurların – müxtəlif şist və qneyslərin boşluq və çatlarında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, epidot, adulyar, kvars, geylandit, şabazit, natrolit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Börjön (Macarıstan); Teyqarhorn (İslanliya); Dalneqorski və Savinski yataqları, Şərqi Sibir (Rusiya). Azərbaycanda Naxçıvan MR-da, Şuşa (Dağlıq Qarabağ), Daşkəsən, Göy-Göl, Laçın, Qazax rayonlarında, Dağlıq Talışda və b. yerlərdə qeyd olunmuşdur.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | GND: 4636257-5 · Microsoft: 2780643479 |

* THE MINERAL STILBITE
**Buxara Kommunist Partiyası** (*fars.* حزب کمونیست بخارا‎; *rus.* Бухарская коммунистическая партия; özb. Buxoro Kommunistik Partiyasi) – 1918–24-cü illərdə Buxara Xalq Sovet Respublikasında mövcud olmuş siyasi partiya.

Tarixi
------

Partiya 1918-ci ildə cədidizm hərakatının bir qolu kimi qurulmuşdur. Partiyanın başçıları N. Husaynovim, A. Aliyev, N. Kurbanovim, A. Turayevim və başqaları olmuşdur. Partiya 1920-ci ilin yayında ikinci Kommunist İnternasional konqresinə nümayəndə göndərmişdir

16–18 avqust 1920-ci ildə baş tutmuş dördüncü partiya konqresi zamanı Buxara işçilərinə silahlı inqilab üçün hazırlaşmaq barədə müraciət edilmişdir. Türkistan Kommunist Partiyasının mərkəzi komitəsi Buxaradakı inqilaba kömək etməsi üçün silahlı döyüşçülər göndərməyə qərar vermişdir. İnqilab 23 avqust tarixində Sakar-Bazarda başlamışdır. İlk bir ay ərzində Buxara ərazisi inqilabçı qüvvələr tərəfindən ələ keçirilmişdir. Mixail Frunzenin başçılıq etdiyi Qızıl Ordu kontinqenti inqilabçılara kömək etmişdir. 14 sentyabrda Tam Buxara İnqilab Komitəsinin əsası qoyulmuşdur. 8 oktyabrda Tam Buxara Xalq Konqresi Buxara Xalq Sovet Respublikasını elan etmişdir. Buxara Kommunist Partiyası bu dövlətin əsas partiyası olmuşdur.

1 fevral 1922-ci ildə Buxara Kommunist Partiyası Rusiya Kommunist Partiyasına birləşmişdir. 1924-cü ildə Sovet Mərkəzi Asiyasının sərhədlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsindən sonra Buxara Kommunist Partiyası ləğv edilmişdir. Onun strukturları əsasında Özbəkistan Kommunist Partiyası və Türkmənistan Kommunist Partiyası qurulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ubiria, Grigol.* Soviet Nation-Building in Central Asia: The Making of the Kazakh and Uzbek Nations (ingilis). Routledge. 2015-09-16. səh. 137. ISBN 978-1-317-50434-4. 2021-12-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-14.
2. ↑  "Delegates to the 2nd Congress of the Communist International (July 19-Aug. 7, 1920)". 2016-09-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-14.
3. ↑  "Бухарская Народная Советская Республика". 2007-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-14.
**Buxara vilayəti** — Özbəkistanda vilayət. Sahəsi 40,3 min km2, əhalisi 1,7 milyon (2011). 13 rayonu, 10 şəhəri, 3 şəhər tipli qəsəbə var. Mərkəzi Buxara şəhəridir.

Təbiət
------

Səthi şimal-qərbə doğru azmeyilli düzənlikdir. Ərazinin çox hissəsini Qızılqum səhrası tutur. Vilayətin şimalında Kulcuktau (785 m) dağları, cənub-şərqində Zərəfşan çayının geniş dərəsi uzanır. Mühüm çayı olan Zərəfşandan və Türkmənistan Respublikası ilə sərhəddəki Amudərya çayından suvarmada istifadə edilir. Şor göllər var. Suvarılan rayonlarda (torpaq fondunun təqribən 2%-i) çəmən, allüvial, bataqlıq-çəmən, səhra-otlaq rayonlarında açıq-boz, qumlu və s. torpaqlar geniş yayılmışdır.

### İqlimi

İqlimi kəskin kontinentaldır. Orta temperatur yanvarda –2°C-dən (cənubda) –8°C-yədək (şimalda), iyulda 28–30°C-dir. İllik yağıntı 125–175 mm-dir. 

### Faydalı qazıntıları

Faydalı qazıntıları: neft, təbii qaz, qrafit, bentonit, mərmər, əhəng daşı, qum, gips və s. 

### Fauna

Səhrada gəvən, cuzğun, efemerlər, efemeroidlər, saksaul və s. bitir; ceyran, sayqak, canavar, tülkü, gəmiricilər, sürünənlər, müxtəlif quşlar və s. var.

Təsərrüfat
----------

Vilayətin ÜRM-ində sənayenin payı 18% təşkil edir. Toxuculuq, ipəksarıma və pambıqtəmizləmə əsas sənaye sahələridir; neftin, təbii qazın, qiymətli metalların hasilatı və emalı mühüm yer tutur. Buxara vilayəti Orta Asiyada iri yanacaq-energetika sənayesi rayonlarından biridir. Buxara neft emalı zavodu ildə 2,5 milyon ton neft və qaz kondensatı emal edir (2010). Zavodun istehsal etdiyi yüksəkkeyfiyyətli benzin, dizel yanacağı, mazut, aviakerosin və digər məhsullar xarici ölkələrə ixrac olunur. Toxuculuq sənayesi üçün başlıca xammal pambıqdır: 2010-cu ildə vilayətdə 106,7 min ton pambıq lifi istehsal edilmişdir. ÜRM-də kənd təsərrüfatının payı 29,6%-dir (2010). Bitkiçiliyin əsas sahələri pambıqçılıq (342 min t) və taxılçılıqdır (620 min t). 

Vilayətdə orta hesabla ildə 150 min ton meyvə, 354 min ton tərəvəz, 79 min ton bostan bitkiləri və 99 min ton üzüm yetişdirilir. Avtomobil yollarının uzunluğu 3994 km-dir. 2010-cu ildə avtomobil nəqliyyat ilə yükdaşımaların həcmi 1242,9 milyon t/km olmuşdur. Dəmiryollarının uzunluğu 452,4 km-dir. 2010-cu ildə vilayətin xarici ticarət dövriyyəsi 659,7 milyon dollar təşkil etmişdir. İxracatın həcmi 336,9 milyon dollara, idxalatın həcmi 322,8 mln. dollara çatmışdır. Pambıq lifi (57,3%), enerji ehtiyatları (19,3%), qida məhsulları (3,5%) və xidmətlər (3,5%) əsas ixracat məhsullarıdır. İdxalatda əsas yeri maşın və avadanlıqlar (16,5%), enerji ehtiyatları (67,1%), mine -
ral və kimyəvi materiallar (4,3%) tutur.

Xarici keçidlər
---------------

* Buxara vilayətində Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi yaradılmışdır

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 49. ISBN 978-9952-441-10-9.

|  |  |
| --- | --- |
| Özbəkistan vilayətləri |  |
| Əndican • Buxara • Fərqanə • Cizak • Xarəzm • Nəməngan • Nəvai • Qaşqadərya • Qaraqalpaqıstan Respublikası • Səmərqənd • Sırdərya • Surxandərya • Daşkənd |
**Buton** — Sulavesi yarımadasından cənub-şərqdə yerləşir. İndoneziyanın ərazisinə daxildir. Ərazisi 4408 km²-dir. Ərazisinə görə dünyada 119-cu, İndoneziyada isə 19-cu yerdə gedir.

Tarixi
------

Koloniyalaşma dönəminə qədər Butunq adı ilə tanınırdı. Ada Ternate adasının əhatə dairəsinə daxil idi. XVI əsrdə Ternat dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri olmuşdur. Əsas ticarət mərkəzlərindən biri olmuşdur.

Coğrafiya
---------

Adanın böyük hissəsi tropik meşə ilə örtülüdür. Buton dünyada iki yerdən biridir ki, burada cırtdan camış olan anoa yayılmışdır. Adada əsas yaşayış məntəqəsi Bau-Baudur.

Əhali və iqtisadiyyat
---------------------

Əhalisi volio və çia-çia xalqlarından ibarətdir. Onlar 2009-cu ildən koreyalıların xanqıl yazısından istifadə edirlər. İndoneziya dili məktəblərdə tədris olunur.

Adada təbii asfaltın iri ehtiyatları vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cia-Cia adopts Hangul to preserve spoken language". 7 August 2009. 26 January 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 October 2017.
**Cavadov Mədaxil Məqatil oğlu (Mədaxil Cavadlı)** — şair, publisist, 2001-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Həyatı
------

Mədaxil Cavadlı 1 mart 1958-ci ildə Ağsu rayonunun Sanqalan kəndində anadan olmuşdur. Kənd səkkizillik məktəbi, Sumqayıt şəhərində 44 saylı peşə məktəbini bitirmişdir. Bakı Sənaye Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirmişdir (1976-1978). Ordu sıralarında hərbi xidməti borcunu yerinə yetirmişdir (1978-1980).

Marksizm-leninizm universitetinin dinləyicisi olmuşdur (1982-1984). Hazırda Sumqayıt şəhərində 14 saylı orta məktəbdə direktor müavinidir (1994-cü ildən). Eyni zamanda Rusiya Federasiyasında nəşr olunan "Gülüstan" qəzetinin Sumqayıt şəhəri üzrə təmsilçisidir (2000).

Yaradıcılığı
------------

XX əsrin 90-cı illərindən dövri mətbuatda lirik şeirləri ilə çıxış edir. "Bu yurdun alınmaz dağları qala", "Sevgi məktubları", "Ümid işığı" və s. almanaxlarda lirik şeirləri çıxmışdır. "Üzü göyə yol gedirik" şeirlər toplusu 2001-ci ildə Hərbi nəşriyyatda çap olunmuşdur.
**Drava çayı**— Mərkəzi Avropada Dunay çayının qoludur.

Axdığı ərazilər
---------------

Çayın uzunluğu 710 km, mənbəyini İtaliya sərhədlərində olan dağlardan götürür və ardıcıl olaraq Avstriya, şimali Sloveniya və Xorvatiya ərazilərindən axır. Uzunluğuna görə Tisza, Sava, Prut, Mureş və ola bilər ki, Siret çaylarından sonra Dunay çayının beşinci və ya altıncı çayıdır. Çayın mənbəyi İtaliyada Cənubi Tyrol əyalətinin Puster vadisində bazar şəhəri olan İnniçen (San Kandido) şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Drava çayı şərqə Avstriyada Şərqi Tirol və Karintiadan Sloveniyanın Stryria regionuna doğru axır. Daha sonra cənub-şərqə doğru dönərək Xorvatiyaya keçir və əsas qolu olan Mur çayı ilə birləşdikdən sonra Dunay çayına qovuşmadan Osijek yaxınlığında Xorvatiya və Macarıstan sərhədinin böyük hissəsini yaradır (95 km).

Həmçinin bax
------------

* Dunay
* Balkan yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  *Utrata Fachwörterbuch: Geographie - Englisch-Deutsch/Deutsch-Englisch* Arxivləşdirilib 2016-06-16 at the Wayback Machine by Jürgen Utrata (2014). Retrieved 10 Apr 2014.
2. ↑  Joint Drava River Corridor Analysis Report Arxivləşdirilib 2016-06-10 at the Wayback Machine, 27 November 2014
**Məmməd Bayramoğlu** — Azərbaycan alimi.

Həyatı
------

Məmməd Bayramoğlu 1939-cu ildə Gürcüstanın Marneuli rayonunda anadan olmuşdur. Ailəlidir. 3 övladı var.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Elmi rütbəsi- professor

İxtisasın adı- Diferensial tənliklər

***Namizədlik dissertasiyasının mövzusu:***

Спектральные свойства некоторых самосопряженных и несамосопряженных операторов

***Doktorluq dissertasiyasının mövzusu:***

Diferensial operator tənliklərin spektral nəzəriyyəsinin sualları

Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı- 150

xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı- 30

**Əsas elmi nailiyyətləri**

* Operator əmsallı diferensial tənliklər üçün qoyulmuş sərhəd məsələlərinin tədqiqi və

uyğun operatorların müxtəlif spektral xassələrinin öyrənilməsi

Seçilmiş Elmi Əsərləri
----------------------

1.М.Байрамоглы, Н.М.Асланова. Распределение собственных значений и формула следа операторного уравнения Штурма-Лиувилля. //Украинский мат.журн. Киев- 2010, т.62, № 7, стр.867-877./

2. M.Bayramoglu, N.M.Aslanova. Formula for second order regularized trace of a problem with spectral parameter dependent boundary condition. Hacettepe Journal of Mathematics and statistics, v.40(5), 2011, pp. 635–647.

3. M.Bayramoglu, N.M.Aslanova. The asymptotic behavior of eigenvalues and trace formula of second order differential operator equation. //Abstr.of the 4 th Congress of the Turkic world mathematical society, Baku, 1-3 July.- 2011.- p. 71/

4. M. Bayramoglu. A.Bayramov.The spectrum and trace of a discontinuous value problem with retarded arqument International Conference on Recent Advances in Pure and Applied Mathematics (ICRAPAM2016) May19-23,2016, Bodrum-Muğla, Turkey.

5. Байрамоглы М, Асланова Н.М.Об обобщенном регуляризованном следе дифференциального оператора четвертого порядка с операторным коэффициентом. Украинский математический журнал, 2014, т.66, N1, с.128-134

6. Aslanova N.M. M.Bayramoglu.On spectrum and trace formula of one class singular problems. An Stiint University Al İ Cuza İasi Math, 2016.

Əsas iş yeri və ünvanı
----------------------

AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu, AZ1141, Azərbaycan Respublikası, Bakı ş. B.Vahabzadə küç. 9 

### Vəzifəsi

Diferensial tənliklər şöbəsinin baş elmi işçisi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-24.
**Aytış** və ya **Aytıs** (*qaz.* айтыс, qırğ. айтыш, başq. әйтеш) — qazax, qaraqalpaq, qırğız və başqırd poeziyasında akınların mahnı yarışı, şifahi xalq şeirinin geniş yayılmış ənənəvi formalarından biri olmuşdur. Bütün xüsusiyyətləri ilə Azərbaycanda şair və aşıqlarının deyişmələrini xatırladır.

**Deyişmə** – poetik söz qüdrətinə güvənən iki aşığın qarşı-qarşıya dayanaraq birinin digərini məğlub etməsi məqsədi daşıyan şeirləşmə. 

Bir neçə mühüm mərhələdən ibarət olan aşıq deyişmələrinin sonunda qalib tərəf məğlub tərəfin sazını əlindən almaq hüququna malik olur. Adətən, ya özünə güvənən bir aşıq tanınmış bir saz-söz ustadının üstünə gedərək onu deyişmə meydanına çəkir, ya da məktub göndərərək qarşı tərəfi öz meydanına çağırır. Dirili Qurbaninin Dədə Yediyarla, Tufarqanlı Abbasın Təbriz aşıqları ilə deyişmə meydanına çıxması birinci, Dərbəndli Zərnigarın Abdalgülablı Valehə, Naxçıvanlı Reyhan xanımın Şəmkirli Aşıq Hüseynə deyişmə dəvəti göndərməsi isə ikinci tip deyişmələrə aiddir.

Həmçinin bax
------------

* Müşairə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti", Bakı, Maarif, 1978, səhifə 8.
2. ↑  *Məhərrəm Qasımlı, Mahmud Allahmanlı.* "Aşıq şeirinin poetik biçimləri və çeşidləri" (az.). Elm və təhsil. 2018. 2021-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-13.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |