recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Düymə** — geyim aksesuarı. 

1760-ci ilə aid düymələr (İngiltərə)

Tarixi
------

İlk düymələr çox-çox əvvələrdən insanlara məlum olmuşdur. Hələ qədim yunanlar və etrusklar köynəklərini çiyindən düymə və ilgəhlərlə bağlayırdılar.

Avropalılar isə köynəklərini sancaqlar və xüsusi iynələrlə birləşdirirdilər. Bu, o vaxtacan davam etmişdir ki, XIII əsrdə düymələr üçün deşik icad edildi.

XIV əsrdə düymələrdən bəzək əşyası kimi istifadə edilirdi. Paltarlara qoldan çiyinə qədər, boğazdan belə qədər düymələr düzürdülər. Bu düymələr qızıldan, gümüşdən və fil sümüyündən hazırlanırdı. Bu da paltarın sahibinin sosial statusundan xəbər verirdi. Yəni – paltar hansı düymələrlə bəzədilirdisə, bu paltar sahibinin maddi durumunu göstərirdi. Məşhur nəsildən olanlar paltarlarının düymələrinin üzərinə nəsillərinə məxsus möhürlərini həkk etdirirdilər.

Hazırlanması
------------

Ümumiyyətlə, əvvəl düymələr müxtəlif materiallardan hazırlanırdı. Belə ki, fil sümüyündən, qiymətli daşlardan, tısbağa çanağından, qiymətli əlvan metallardan müxtəlif formalı düymələr hazırlanırdı.

XVI əsrdə Fransa kralının kaftanı (paltar) 13.000 ədəd qızıl düymələrlə bəzədilmişdir. Bu qızıl düymələrin üzərində tac təsvir olunmuşdur. Napoleon düymə gözəlliyinə çox diqqət yetirirdi. O , zabit və əsgərlərindən geyimlərindəki düymələrin təmiz və parlaq olmasını tələb edirdi.

Lap əvvəllər düymələr daha çox sümükdən, daşdan və keramikadan hazırlanırdı. Sonralar düymələri parçalardan düzəltməyə başladılar. Ən maraqlı düymələr, 200 il bundan əvvəl düzəldilən düymələrdir hansı ki, şüşədən hazırlanır və içərisinə portretlər, kəpənəklər, güllər və s. qoyulurdu. Bu cür düymələrin diametri bir neçə sm olurdu.

Düymələrin hazırlanmasında fransızlar daha çox nailiyyətlər əldə etmişlər. Fransızlar düymələri əsasən, farfordan hazırlayırdılar. XVIII əsrdə Boqemiyada şüşə - xrustal düymələr hazırlanırdı. XIX əsrin əvvəllərində isə Avropada Çin düymələri dəbə düşdü. Bu düymələr çay və dəniz balıqqulaqlarından hazırlanırdı.

1920-ci illərdə zərgərlər tərəfindən hazırlanan düymələr isə yalnız dəbdəbəli geyimlərdə istifadə olunurdu. Gündəlik geyimlərin düymələri, adətən, plastmasdan hazırlanırdı. Dekorativ, bəzək düymələri isə paltarın öz parçasından düzəlirdi.

Əvvəllər əksər hallarda düymələr ağacdan, dəridən, şüşədən və sümükdən hazırlanırdı. Hətta dəmirdən hazırlanan düymələr olurdu. Dəmirdən hazırlanan düymələr müxtəlif formada olurdu: badamvarı, armudvarı, palıd qozası şəklində və s.

Müasir dövrdə
-------------

Düymələr mövcud olduğu dövrdən müxtəlif materiallardan və müxtəlif texnologiyalar üzrə hazırlanmışdır. Onlar müxtəlif rənglərdə hazırlanır və parçanın rənginə uyğun seçilib paltarlara tikilirdi.

ABŞ-də düymə kolleksiya edənlərin klubu fəaliyyət göstərir. Bu klubun 5.000-dən çox üzvü vardır və orada çox nadir və əntiq düymələr nümayiş olunur. Belə bir klub İtaliyada da mövcuddur. Bu klub 1995-ci ildə yaradılıb və 20 üzvü var.

Mənbə
-----

* Balaca düymələrin böyük tarixi Arxivləşdirilib 2014-07-04 at the Wayback Machine
**Vakanda** (/wəˈkɑːndə, -ˈkæn-/ ) — Marvel Comics tərəfindən nəşr olunan Amerika komikslərində görünən uydurma ölkə. Həmin ölkənin Şərqi Afrikada mövcud olduğu təsvir olunur. Saxaradan cənubda yerləşən Qara Afrikada yerləşir və super qəhrəman Qara Panteranın evidir. Vakanda ilk dəfə *Fantastic Four #52-də* (iyul 1966) göründü və Sten Li və Cek Kirbi tərəfindən yaradılmışdır.

Vakanda komikslərdə və müxtəlif media uyğunlaşmalarında, məsələn, Marvel Kinematoqrafiya Kainatında, planetin texnoloji cəhətdən ən inkişaf etmiş milləti kimi təsvir edilmişdir.

Yerləşməsi
----------

Bəzi mənbələr Vakandanı Tanzaniyanın bir qədər şimalında və məhz Ruandada yerləşdirir, digərləri isə – məsələn, *Marvel Atlas #2* – onu Turkana gölünün şimal ucunda, Cənubi Sudan, Uqanda, Keniya və Efiopiya arasında (Azaniya, Kənan və Narobiya və bu kimi uydurma ölkələrlə əhatə olunmuş) göstərir.

Rejissor Rayan Kuqler 2018-ci ildə çəkilmiş Qara Pantera filmindəki Vakanda təsvirinin Cənubi Afrika Lesoto Krallığından ilhamlandığını bildirib.

Vakanda yazıçı Ta-Nehisi Koutsun son hekayələrində Viktoriya gölündə, Mohannda, Kənan, Azaniya və Niqanda digər uydurma xalqların yaxınlığında yerləşir. Bu, real həyatda daha çox Konqo Demokratik Respublikasının şərq yarısına uyğun gəlir.

*Birnin Zana* Vakanda ərazisində yerləşir. Bəziləri onu ağıllı şəhər hesab edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  *GEORGE GENE GUSTINES.* "Marvel's World of Wakanda Will Spotlight Women, on the Page and Behind It". NYT. July 22, 2016. July 25, 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 26, 2016.
3. ↑  *Cronin, Brian.* "A Year of Cool Comics – Day 262". Comic Book Resources. September 19, 2010. July 8, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 23, 2021.
4. ↑  *Fantastic Four* vol. 3 #21
5. ↑  Michael Hoskin, Anthony Flamini, Eric J. Moreels & Stuart Vandal (w). *Marvel Atlas* 2 (May 2008), Marvel Comics
6. ↑  "Searching for Wakanda: The African Roots of the Black Panther Story". 2018-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-22.
7. ↑  *Smith, Tymon.* "How 'Black Panther's' director fell in love with Lesotho & isiXhosa". Times Live. 18 February 2018. 4 January 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 September 2019.
8. ↑  *Jones, Nate.* "Black Panther's Wakanda, Explained". Vulture. 15 February 2018. 4 January 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 September 2019.
9. ↑  "Conceptualizing the Black Panther". The Atlantic. 2018-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-22.
10. ↑  "Finding Birnin Zana" (PDF). 2021-01-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-12-16.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Giant Bomb |
**Azərbaycan SSR əməkdar səmərələşdiricisi** (*azərb-kiril.* Азәрбајҹан ССР әмәкдар сәмәрәләшдириҹиси) — 9 oktyabr 1959-cu ildə təsis edilmiş fəxri ad. Azərbaycan SSR-də istehsalatın təkmilləşdirilməsində ciddi rol oynamış olan, respublikanın xalq təsərrüfatında geniş tətbiq edilən həyata keçirilmiş səmərələşdirmə təkliflərinin müəlliflərinə, habelə istehsalat səmərələşdiriciləri hərəkatının inkişafında və səmərələşdirmə təkliflərinin həyata keçirilməsində böyük xidmətləri olan şəxslərə verilirdi.

Əsasnaməsi
----------

Fəxri ad Azərbaycan SSR xalq təsərrüfatının bütün sahələrində və ölkənin müdafiəsi uğrunda texnikanın tərəqqisində böyük əhəmiyyəti olan səmərələşdiricilər hərəkatını genişləndirmək məqsədilə müəyyən edilmişdir. Fəxri ada layiq görülən şəxslərə gümüş döş nişanı verilirdi.

### Döş nişanı

Fəxri adın döş nişanının nümunə və təsviri Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 10 may 1960-cı il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmişdir. Qərarda döş nişanının təsviri aşağıdakı kimi verilmişdir:

> 
> "Azərbaycan SSR əməkdar səmərələşdiricisi" döş nişanı diametri 26 mm düzgün dairə şəklindədir, nişanın o biri üzünün səthi hamardır. Döş nişanının üz tərəfi 0,6 mm enində nazik haşiyə ilə haşiyələnmişdir.
> 
> 
> "Azərbaycan SSR əməkdar səmərələşdiricisi" sözləri qabarıq hərflərlə yazılmışdır. Nişanın sol tərəfində sallanmış dəfnə budağına dalğalı lent sarılmışdır. Budaq və lent qabarıq təsvir olunmuşdur. Döş nişanı qulp və halqa vasitəsi ilə 26 mm eni olan düzbucaqlı çərçivəyə birləşdirilir. Çərçivəyə eni 21 mm, hündürlüyü 11 mm olan muar lent çəkilmişdir. Lentin yanlarında 3,5 mm eni olan iki ağ zolaq vardır. Göy rəngli lentin ortasından uzununa 3,5 mm enində mavi zolaq keçir, ondan 1,5 mm aralı 0,2 mm enində iki nazik mavi zolaq keçir.
> 
> 
> Döş nişanı neyzilberdəndir, gümüş suyuna çəkilmişdir.
> 
> 
> Döş nişanı paltara sancaq vasitəsilə vurulur.
> 
> 
>

İstinadlar
----------

1. ↑  Азәрбајҹан ССР ганунлары мәҹмуәси, 1963, 316–317
2. 1 2  Азәрбајҹан ССР ганунлары мәҹмуәси, 1963, 319–320
3. 1 2  Азәрбајҹан ССР ганунлары мәҹмуәси, 1963, 321–322

Sənədlər

1. ↑  "Azərbaycan SSR əməkdar ixtiraçısı" və "Azərbaycan SSR əməkdar səmərələşdiricisi" fəxri adlarının müəyyən edilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1959-cu il 9 oktyabr tarixli Fərmanı
2. ↑  1961-ci il 1 aprel tarixli Fərmanla edilmiş dəyişikliklərlə əlavə edilmişdir.
3. ↑  "Azərbaycan SSR əməkdar ixtiraçısı" və "Azərbaycan SSR əməkdar səmərələşdiricisi" döş nişanlarının nümunə və təsvirinin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1960-ci il 10 may tarixli Qərarı
4. ↑  1961-ci il 1 aprel tarixli Fərmanla edilmiş redaktədə verilmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* Азәрбајҹан ССР ганунлары вә Азәрбајҹан ССР Али Совети Рәјасәт Һеј'әтинин фәрманлары мәҹмуәси. 1938—1963-ҹү илләр (az.). Б.: Азәрбајҹан ССР Али Советинин нәшри. 1963. 558 сәһ.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan SSR əməkdar səmərələşdiricilərinin siyahısı
* Azərbaycan SSR əməkdar ixtiraçısı
**Düylün piri** — Ordubad rayonunun Düylün kəndində ziyarətgah. 
Naxçıvan bölgəsində əhalinin hörmət və ehtiramla ziyarət etdiyi ziyarətgahlardan biri də Düylün piridir. Bu pir Ordubad şəhərindən təxminən 20 km qərb tərəfdə yerləşən Düylün cənubunda yerləşir. Ətrafı geniş qəbiristanlıq olan pi¬si binası çiy kərpicdən inşa edilmişdir. Binanın içərisində ziyarət obyekti olan qəbir vardır. Qəbirin üstü təxminən 20 sm hündürlükdə hörülmüş və palçıqla suvanmışdır. Üstündə heç bir yazılı abidə yoxdur. Qəbirin üzərində kitabə olmadığı üçün onun mənsubiyyətini aydınlaşdırmaq mümkün olmamışdır. Ancaq el arasında olan fikirlərə görə bu pirdə şiələrin VII imamı Museyi Kazımın övladlarından Seyyid Şəffan (Səfi) dəfiı olun¬muşdur. Ehtimal etmək olar ki, ataları Museyi Kazımın zəhərlənib öldürülməsindən sonra canlarını qurtarmaq üçün müxtəlif yerlərə qaçan övladlarından biri olan Seyyid Şəffan (Səfi) bu qaziyə gəlmiş və orada yaşamışdır. Öldükdən sonra isə orada dəfn edilmiş və qəbiri ziyarətgaha çevrilmişdir. Müsəlman dünyasının əksər yerlərində, xüsusilə şiələrin yayıldığı ərazilərdə müqəddəs şəxsiyyətlərin qəbirləri yanında dəfn olunmaq təqdir olunduğundan və böyük şərəf sayıldığından onun da qəbirinin ətrafında sonralar dəfn mərasimləri keçirilmiş və böyük bir qəbiristanlıq əmələ gəlmişdir.Qəbiristanlıqda indiyədək qalan sənduqə, daş qoç və qoyun, başdaşı formalı qəbirüstü xatirə abidələrinin bir hissəsi zaman keçdikcə təbii qüvvələrin təsirindən aşınaraq məhv olmuş, bir hissəsi isə nisbətən salamat qalmışdır. Bu abidələr üzərindəki məzar kitabələrinin tarixlərindən aydın olur ki, pir ən geci XIV əsrin ortalarından məşhurlaşmağa başlamış və oraya ziyarətə gəlmişlər. Bütün orta əsrlər boyu davam edən bu ənənə indiyədək qalmışdır. Hazırda bu müqəddəs yerə nəinki ətraf kəndlərin, hətta muxtar respublikanın digər rayonlarının da əhalisi ziyarətə gəlir.Tədqiqatçılar pirin sufiliklə əlaqədar mərkəzlərdən biri və 14 əsrdən əvvəl mövcud olduğunu ehtimal edirlər.

Mənbə
-----

* Düylün piri Arxivləşdirilib 2010-09-27 at the Wayback Machine

1. ↑  Hacıfəxrəddin Səfərli.Naxçıvanın məscid və ziyarətgahları.Naxçıvan "Əcəmi",2018
**Sandakşatru** (e.ə 639-cu il) — Kimmerlərin çarı Tuqdamenin oğlu.

"Sandakşatru" adının mənası haqqında
------------------------------------

Bu şəxsin adında qədim fars dilindəki "xşadra" "hakimiyyət" sözü axtarırlar, lakin adın əvvəlindəki "Sanda" hissəsini izah edə bilmirlər150. Əslində
isə bu ad türk dillərindəki san "ad-san", "şan", "şöhrət", dək "kimi", "elə bil", "sanki" (Azərbaycan dilində də "dək" sözü bu mənadadır: məsələn, "igid tək", yəni "sanki igid"), şat "şahzadə" və ər "igid", "bahadır" sözlərindən ibarət mürəkkəb addır. Demək, bu şəxsin əsl adı Sandakşatər olmuşdur ("Sandakşatru" adındakı "u" səsi assur dilində yer və adam adlarının sonuna adlıq halda əlavə olunan şəkilçidir). Beləliklə, bu ad "Sanlı (şanlı) şahzadə – igid kimi" mənasını verir.

Sandakşatru çar sülaləsindən idi və o, doğulandan sonra qanuni olaraq vəliəhd sayıldığı üçün valideynləri ona belə ad qoya bilərdilər.
Bu adın türk mənşəli olduğunu və onun əvvəlində məhz qədim türk mənşəli san "ad-san", "şan-şöhrət" sözünün durduğunu söyləməyə əsas verən
faktlar vardır. Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində hun tayfa ittifaqına daxil olan türkdilli kuturqurların çarı Sandil adlanırdı.

Qafqaz Albaniyasında IV əsrin əvvəllərində Sanesan və Sanatürk adlı əmirlər qədim erməni mənbələrində qeyd olunur. Çingiz xanın övladları içərisində Sankur (qədim türk dillərində kür "cəsarətli", "cüssəli", "təlatümlü", "çılğın xasiyyətli" və s. deməkdir.) adı da çəkilir. Qaraqalpaq və başqa Orta Asiya türk xalqlarına məxsus "Alpamış"  dastanının bir qəhrəmanı Sandaqaç (əslində Sandıqoç, yəni "adlı-sanlı qoç") adlanır. "Şat" sözü Midiyada bəzi çar və hakim adlarında da vardır. Məsələn, Midiyanın Kizilbunda əyalətinin Uraş qalasının hakimi assur mənbələrində Pirişati adlanır. E. A. Qrantovski bu adı qədim fars dilində pari "əvvəl", "qabaq", və şiyati
"sülh", "əmin-amanlıq", "sevinc", "şad" sözləri ilə əlaqələndirir və onu fars mənşəli Pərizad şəxs adı ilə müqayisə edir151. Halbuki Pərizad ancaq qadın adıdır və "Pəri doğulmuş" deməkdir.

Mənbə
-----

1. ↑  Qeybullayev Q. Qədim türklər və Ermənistan. B. : Azərnəşr, 1992, 140 səh.
2. ↑  Abayev V. İ. Göstərilən əsəri, səh. 126

Həmçinin bax
------------

* Assuriya
* Orta Asiya
* Sak çarlığı
**Azərbaycan SSR əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçisi** (*azərb-kiril.* Азәрбајҹан ССР әмәкдар мәнзил-коммунал тәсәррүфаты вә әһалијә мәишәт хидмәти ишчиси) — Azərbaycan SSR-də mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti sahəsində fərqlənmiş şəxslərə 1983-cü ildən verilən fəxri ad.

Tarixi və əsasnaməsi
--------------------

"Azərbaycan SSR əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçisi" fəxri adı Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 26 avqust 1983-cü il tarixli Fərmanı ilə təsis edilmişdir.

Fəxri ad mənzil-kommunal təsərrüfatı və məişət xidməti sistemi müəssisələrinin, birlik və idarələrinin, elmi-tədqiqat və digər təşkilatlarının bu sahədə azı 15 il işləmiş fəhlələrinə, mühəndis-texnik və digər işçilərinə verilirdi.

"Azərbaycan SSR əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçisi" fəxri adının təsis edilməsi ilə mahiyyətcə oxşar olan "Azərbaycan SSR əməkdar kommunal və əhaliyə məişət xidməti işçisi" fəxri adı ləğv olunmuşdur.

5 fevral 1991-ci ildə Azərbaycan SSR-in Azərbaycan Respublikası adlandırılmasından, daha sonra isə Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsindən sonra "Azərbaycan SSR əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçisi" fəxri adı heç bir hüquqi sənəd qəbul olunmadan 1993-cü ilədək "Azərbaycan Respublikasının əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçisi" adı ilə verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Азәрбајҹан ССР фәхри адларынын мүәјјән едилмәси вә Азәрбајҹан ССР дөвләт тәлтифләри һаггында Әсаснамәнин тәсдиг олунмасы барәсиндә Азәрбајҹан ССР Али Совети Рәјасәт Һеј'әтинин Фәрманы // Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы Али Советинин Мә’луматы. № 16 (654). Бакы: Азәрбајҹан ССР Али Советинин нәшри. 31 август 1983-ҹү ил. С. 14.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan SSR əməkdar hüquqşünası
* Azərbaycan SSR əməkdar texniki peşə təhsili işçisi
* Azərbaycanın fəxri adları
**İçiyo Hiquçi** (*yap.* 樋口 奈津; 2 may 1872, Tokio[d], Yaponiya imperiyası – 23 noyabr 1896[…]) – Yaponiya yazıçısı və şairəsi. **Natsuko Hiquçi** əsl adıdır. Tokioda doğulmuş və həyatının böyük qismini orada keçirmişdir.

Həyatı
------

2 may 1872-ci ildə şəhər bələdiyyəsinin məmurunun ikinci qızı kimi Tokio şəhərində anadan olmuşdur. İçiyo öz "samuray nəsli" ilə fəxr etsə də, atası Noriyoşi əslində Kay əyalətindən olan təhsilli bir kəndlinin oğlu idi. Noriyoşi 1857-ci ildə Ayame Furuya ilə evlənmiş və samuray rütbəsinə çatmaq üçün Tokioya köçmüşdür. Cütlük 10 il boyunca işləyərək hədəflərinə çatmaq üçün gərgin əmək sərf etmiş, hətta Ayame İnaba Dayzenin xidmətçilərindən biri olmuşdur. Noriyoşi 1867-ci ildə samuray olsa da, 1868-ci ildə klan sistemi ləğv olunmuş və Noriyoşi ailəsini dolandırmaq üçün başqa iş axtarmağa məcbur olmuşdur. Dördüncü övladı Natsuko 1872-ci ildə doğulanda 42 yaşı var idi.

Noriyoşi Natsukonu çox sevmiş və həyat yoldaşının narazıçılığına baxmayaraq onu oxumağa cəsarətləndirmişdir. Natsukonu bir buddist rahibi tərəfindən idarə olunan özəl məktəbə göndərmiş, daha sonra isə 1881-ci ildə Honqodan Şitayaya köçdükdən sonra Seikay məktəbinə qoymuşdur. Natsuko oxumağı çox sevsə də, 3 il sonra anası Taki uğurlu evliliyinin olmayacağından narahat olaraq onu məktəbdən çıxarmışdır. Lakin sonda qızının Tokioda ən prestijli poeziya məktəbi olan Haqinoyaya daxil olmasına icazə vermişdir. Burada şairə Utako Nakacimanın başçılığı altında dərslər alan Hiquçi daxil olduğu il şairlik müsabiqəsinin qalibi olmuşdur.

1887-ci ildə atası işini itimiş və elə həmin il böyük qardaşı Sentaro ölmüşdür. Ailə Şibaya köçmüş və Noriyoşi qalan kapitalını da itirmişdir. 1889-cu ildə isə xəstələnərək ölmüşdür. Ailəsinə kömək etmək üçün Natsuko Haqinoyada köməkçi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Higuchi Ichiyo // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4  Ichiyô Higuchi // Babelio (fr.). 2007.

Ədəbiyyat
---------

* *Lewell, John.* Modern Japanese Novelists (ingiliscə). Kodansha America. 1993. 73–79. ISBN 4-7700-1649-2. İstifadə tarixi: 16 fevral 2021.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Vaqif Novruzov.

**Vaqif Novruzov** (*azərb.* Novruzov Vaqif Seyfəddin oğlu‎; 1 iyul 1943, Quba rayonu) — Biologiya üzrə elmlər doktoru, Professor, AMEA-nın müxbir üzvü (2017)

Həyatı
------

Vaqif Novruzov 1 iyul 1943-cü ildə Quba rayonunun Rustov kəndində anadan olub.

Fəaliyyəti
----------

### Elmi əsərləri

1. Флорогенетический анализ лишайников Большого Кавказа. и вопрсы ее охрана (Монография), Баку:Элм,1990,324 с.;

2. Biological varietes of plants in South Caucasus and their protection. Vienna (Аustriya)2005

3. Анализ бриофлоры Гянджачайского бассейна. Журн: Естественные и технические науки» Москва, № 3(47). 2010, с.69-71.

4. Fitosenologiyanın (Geobotanika) əsasları (Dərslik),Bakı:Elm,2010,305 s.10.

5. Kiçik Qafqazın yüksək dağlığında qaya və tökün-tülərin zəngçiçəkliləri (Campanulaceae Juss.). AMEA Xəbərləri, Biologiya və tibb elmləri, cild 68, №1, 2013, s35-39

6. The Seed Productivity of Some Plants in the Rock and Debrises of the High Upland of the Small Caucasus. EUROPEAN ACADEMIC RES- EARCH Vol. I, Issue 12/ March 2014 (5702-5711)Impact Factor: 3.1 (UIF) DRJI Value: 5.9 (B+)

7. Конспект лишайников Азербайджана.(Монография), Баку: Элм,2014,236 с

8. The anthropogenic dynamics and the preservation of vegetation of the Western region of Azerbaijan" Romania,İnternational Multidisciplinary Research Journal, European Academik Research, vol.I, Issue 11,February 2014.

9. The systematic analysis of moss families in Western part of Azerbaijan. International Conference Innovative Approaches to Conservation of Biodiversity.International Conference Innovative Approaches to Conservation of Biodiversity. Conference Program. October 2-4, 2016. Baku, Azerbaijan

10. Флорогенетическое значение анатомических признаков представителей сем.Rosaceae Азербайджана. Материалы XVII Международной научной конференции Биологическое разнообразие Кавказа и Юга России. Нальчик,2015,с.176-179

11. Flora biodiversity of the raines of the Kapaz mountion. Seab 2016. Symposium an euroasion bidisersity, abstract book. 23-27 may, 2016, Antalya, Türkiyə.

12. Genesis of the Flora of Specially Guarded Natural Areas - Geygel National Park, Eldarpinery, Garayazy and Korchay State Natural Reservations. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences ISSN: 2319-7706 Volume 6 Number 2 (2017) pp. 95–99 Journal homepage:

İstinadlar
----------

1. ↑  "Novruzov Vaqif Seyfəddin oğlu". 2021-04-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-31.
**Musayev Vaqif Məmmədyusif oğlu** – nasir, 1967-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1964)

Həyatı
------

1936-cı ilin yanvarın 15-də Quba rayonunun Rustov kəndində anadan olub. Bakıdakı 2 saylı tibb texnikumunda (1954-1956), sonra ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil almışdır (1960-1965). İlk hekayəsi –"Kişi, qadın və qız" 1965-ci ildə "Azərbaycan" jurnalında çap olunub. Əmək fəaliyyətinə "Azərbaycan" jurnalının nəsr şöbəsində ədəbi işçi kimi başlamışdır (1965-1976).

1991-ci ildən ömrünün sonuna kimi Şərq-Qərb nəşriyyatında nəsr şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin plenum üzvü olmuşdur (1991). Yeddi kitabın – o cümlədən çox saylı povest və romanların ("Od, yaxud gecə mahnısı", "Bəyim çayı boyunca", "Səhər mehi", və s.) müəllifidir.

1996-cı il oktyabrın 24-də vəfat etmiş, Rustov kəndində dəfn edilmişdir.

Mənbə
-----

* Vaqif Musa-80[*ölü keçid*]
* Yaddan çıxan, lakin unudulmayacaq bir imza
**Elbrus Təhməzov** (23 avqust 1946, Laçın) — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin üzvü (2000–2005), Laçın rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı (2005–2007).

Həyatı
------

Elbrus Halay oğlu Təhməzov 1946-cı il avqustun 23-də Laçın şəhərində anadan olub. 1970-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun texnologiya fakültəsini bitirmişdir. Ehtiyatda olan zabitdir.

1970-ci ildə Laçın rayon Əhaliyə məişət xidməti kombinatında əvvəlcə istehsalat sahə rəhbəri, sonradan mühəndis vəzifəsində çalışmışdır.

1974–1994 illərdə Rayon İcrayyə Komitəsində Tikinti-memarlıq şöbəsinə, rayonun Təssərüfatlar arası tikinti materialları istehsalat birliyinə, Laçın şəhər İcrayyə Komitəsinə, Rayon Partiya Komitəsində müvafiq şöbəyə, Aqronəqiliyyat müəsisəsinə, Yeraltı sənaye kombinatına rəhbərlik etmişdir.

1994–2000 illərdə Laçın Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının birinci müavini vəzifəsində çalışmışdır.

Elbrus Təhməzov 1994-cü ilin may ayından siyasi fəaliyyətini yüksəltməyə başlamış, qısa müddətdə rayonda Yeni Azərbaycan Partiyasının yerli təşkilatını yaradaraq həmin vaxtdan 2005-ci ilin sonunadək Rayon təşkilatına sədrlik etmiş, Partiyanın bütün qurultaylarında onun seçkili orqanlarında təmsil olunmuş, hal-hazırda da Yeni Azərbaycan Partiyası siyasi şurasının üzvüdür.

Elbrus Təhməzov 2000-ci il noyabrın 5-də Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə deputata seçilmişdir. Milli Məclisinin Aqrar siyasət komissiyasının daimi üzvü kimi ictimai-siyasi fəaliyyəti ilə yanaşı, bu səlahiyyətlərdən istifadə edərək rayonun məcburi köçkünlərinin sosial həyat şəraitlərinin daha da yaxşılaşması, onlara hökumət tərəfindən olunan güzəştlərin daha da artırılması istiqamətində lazım gələn bütün fəaliyyəti göstərmişdir.

Elbrus Təhməzov Müstəqil Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbulundan sonra Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə Laçından seçilən ilk deputat olmuşdur.

71 saylı Laçın-Kəlbəcər seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı seçilmiş Elbrus Halay oğlu Təhməzov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 mart 2005-ci il tarixli sərəncamı ilə Laçın rayonu İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin olunduğundan o, deputat mandatından məhrum edilmişdir.

2005-ci ilin əvvəlindən 2007-ci ilin sonunadək Laçın rayon icra hakimiyyətinin başçısı işləmişdir.

Elbrus Təhməzov 2008-ci ildən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin sabiq deputatı kimi təqaüdə çıxmış və hazırda hökumətin yüksək səviyyədə təminatı ilə əhatə olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "71 saylı Laçın-Kəlbəcər seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı seçilmiş E. H. Təhməzov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 mart 2005-ci il tarixli sərəncamı ilə Laçın rayonu İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin olunduğundan o, deputat mandatından məhrum edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının 9 aprel 2005-ci il tarixli, 6/15 saylı **Qərarı**" (az.). e-qanun.az. 2005. 2016-03-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-18.
**Cerard Svoup** (*ing.* Gerard Swope; 1 dekabr 1872, Sent-Luis, Missuri – 20 noyabr 1957, Nyu-York, Nyu-York ştatı) – yəhudiəsilli ABŞ elektrik mühəndisi və elektrotexnika biznesmeni. Herbert Bayard Svoupun qardaşıdır.

Karyerası
---------

Cerard Svoup Missuri ştatının Sent-Luis şəhərində doğulmuşdur. Atası saat qabı istehsalçısı idi. Svoup uşaq yaşlarından etibarən elektrik sahəsinə böyük maraq göstərmişdir. 1895-ci ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutundan məzun olmuş və tezliklə Western Electric şirkətinin ümumi satış meneceri vəzifəsinə yüksəlmişdir. O, şirkətin ABŞ, Çin və Yaponiyada əlavə filiallarının açılmasında rol oynamışdır. 1913-cü ildə şirkətin vitse-prezidenti və direktoru seçilmişdir.

Birinci dünya müharibəsi zamanı ABŞ ordusunun heyətinə daxil edilmiş və təltif olunmuşdur. O, Fransa və Yaponiyanın da medallarını əldə etmişdir. 1919-cu ildə General Electric şirkətinin prezidenti olmuş, 1922-ci ildə şirkət şurasının sədri seçilmişdir. O, 1939-cu ilə qədər bu vəzifələri yerinə yetirməyə davam etmişdir. Onun başçılığı altında şirkət daha da uğur qazanmışdır. O, 1939-cu ildə şirkətdən ayrılaraq Nyu-York Şəhər Mənzillə Təminetmə Müvəkkilliyi kimi könüllü təşkilatlar üçün xidmət göstərməyə başlamışdır.

Töhfələri
---------

Svoup 1931-ci ildə təqdim olunan Svoup planının müəllifi olmuşdur. Bu plan sənayeni stabilləşdirməyi və işsizliyin qarşısını almağı nəzərdə tutmuşdu.

Svoup radiotexnika sahəsindəki fəaliyyətinə görə də tanınır. O, radionun inkişafında və radio hissələrinin istehsalında iştirak etmişdir. ABŞ Milli Yayım və Radio Korporasiyasının prezidenti olmuşdur. O, bir çox elmi dərəcəyə layiq görülmüş, Huver medalı və Sosial Elmlər üzrə Milli Akademiyanın qızıl medalı ilə təltif olunmuşdur. 1957-ci ildə İsraili ziyarət etmiş və İsrail Texnoloji İnstitutuna bir neçə milyon ABŞ dolları vəsiyyət etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Gerard Swope // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  Encyclopaedia Judaica

Ədəbiyyat
---------

* Encyclopaedia Judaica (ingiliscə). XIX cild (2-ci nəşr). ABŞ: Gale. 2007. 740. ISBN 978-0-02-865947-3. İstifadə tarixi: 3 avqust 2022.
**Ser Cerald Vilyam Latberi** (*ing.* Sir Gerald William Lathbury; 14 iyul 1906 – 16 may 1978) — Britaniya dövlət xadimi və hərbi lider, Cəbəllüttariq qubernatoru (1965–1969). O, İkinci Dünya müharibəsi illərində döyüşmüş, Britaniya Ordusunun hava-desant qüvvələrində fərqlənərək Siciliya, İtaliya və Hollandiyada 1-ci Paraşüt Briqadasına komandirlik etmişdir.

Həyatı
------

Ser Cerald Vilyam Latberi 14 iyul 1906-cı ildə Britaniya Hindistanının Murri şəhərində hərbçi, polkovnik Oskar Latberinin ailəsində anadan olmuşdur. O, Vellinqton Kollecini və Sandherst Kral Hərbi Kollecini bitirmişdir. Latberi 1926-cı ildə Oksfordşir və Bukingemşir Yüngül Piyada Ordusuna daxil olmuşdur. O, 1928–1932-ci illərdə Kral Qərbi Afrika Sərhəd Qüvvələrində (Kot-d'İvuar), 1937–1938-ci illərdə Kemberlidə Britaniya Ordusu Qərargah Kollecində yenidən hazırlıq keçmişdir. Latberi 4 fevral 1929-cu ildə leytenant rütbəsinə yüksəlmişdir, O, 21 mart 1938-ci ildə kapitan olmuşdur. Latberi 8 yanvar 1939-cu ilin yanvarında 8-ci piyada briqadası ilə briqada mayoru olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Gerald William "Legs" Lathbury // TracesOfWar.
2. 1 2 3 4  Gerald William Lathbury // Munzinger Personen (alm.).
3. ↑  "1st British Airborne Division officers  -- L". www.unithistories.com. 2022-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-29.
4. ↑  "No. 33130". The London Gazette. 5 February 1926. səh. 887.
5. 1 2  "King's Collections : Archive Catalogues : Military Archives". 2012-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-29.
6. ↑  "No. 34501". The London Gazette. 12 April 1938. səh. 2454.
7. ↑  "Gerald William Lathbury | ParaData". www.paradata.org.uk. 2023-05-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-29.

Xarici keçidlər
---------------

* British Army Officers 1939−1945
* Generals of World War II

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | The Peerage |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook · Oksford bioqrafik |
**Rapa Rozi** (*rum.* "red ravine - *qırmızı yarğan*) — Rumıniya ərazisində milli park. Təbiət abidələri qorunan milli park ölkənin Alba judetsində yerləşir. Geoloji və flora qoruğu olan Rapa Rozi Sekaşelor yaylasının cənub-qərb ucqarında, Secas çayının sağ sahilindədir. Sebeş şəhəri qoruq ərazisindən 4 km cənubdadır. Sahəsi 24 hektar olan milli park III qorunan ərazilər kateqoriyasına daxildir. Eroziya və səth axınları nəticəsində bölgədə şiş qayalı relyef formaları meydana gəlmişdir. Qayalı ərazilərin sahəsi 10 hektardır. Rapa Rozi qoruğunun yerləşdiyi yüksəkliyin uzunluğu 800 metrdir. Qoruq ərazisinin hündürlüyü 50-125 metr arasında dəyişir. Maksimal hündürlük 984 metrdir. Çox yaruslu sütunlar, piramidalar, yarğanlar mikrorelyef formalaşdırır. Ərazi geomorfoloji baxımdan yararsız torpaqlar kateqoriyasına aiddir. Aşınmış süxurlar uzaqdan qırmızı rəngdə görsənir. Ərazidə əsasən çınqıl, kvars qumu və qumdaşı üstünlük təşkil edir. Yağışlı mövsümdə quru yarğanlarda müvəqqəti axın-çay meydana gəlir.

Rapa Rozi haqqında ilk rəsmi məlumatı 1865-ci ildə W. Schuster vermişdir. Məhs o bu bölgədə Usatov (Coțofeni) mədəniyyətini araşdırırdı. Aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində bir çox qədim əşyalar tapılmışdır.

Qoruq ərazisində nadir və endemik bitkilər var. Çiçəkli bitkilərdən tamkənaryarpaq dovşanalması, ikisünbülcüklü acılıq (*Ephedra distachya)* , [[giləvər]] (*Centaurea atropurpurea)* , *Dianthus serotinus* , *Cephalaria radiate* və *Asplenium nigrum* geniş yayılıb. Rapa Rozi qoruğunda olan 144 bitki növündən 8 növü yoxa çıxmaq üzrədir. Faunasında əsasən quşlar, suda-quruda yaşayanlar və sürünənlər üstünlük təşkil edir.

Rapa Rozi bölgəsində 1965-ci ildən daima paleontoloji araşdırmalar aparılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Nationally designated areas (CDDA) (ing.).
2. ↑  "Râpa Roșie in Romania". 2021-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-01.
3. ↑  "The geological reserve at Rapa Rosie, Sebes, Alba, Romania". Gigapan.com. 11 June 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 April 2013.
4. 1 2  "Academician Alexandru Borza about Rapa Rosie from Transylvania" (Romanian). Dacoromania. 3 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 April 2013.
5. ↑  Apulum: Acta Musei Apulensis (Romanian). Muzeul Regional Alba Iulia. 2006. səh. 45. 12 March 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 April 2013.
6. ↑  "Rezervaţia Naturală Râpa Roşie" (Romanian). Official web site of Rezervaţia Naturală Râpa Roşie. 4 June 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 April 2013.
7. ↑  "Downloads" (pdf). Biodiversity Plants Organization. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 22 April 2013.
8. ↑  "A Sauropod Vertebra at Râpa Roşie (Alba District) Vlad A. Codrea" (PDF). Paleontological Organization. 3 March 2016 tarixində orijinalından (pdf) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 April 2013.
**Nitrolaşma reaksiyası** – üzvi birləşmələrə nitroqrupun (-NO2) müxtəlif üsullarla daxil edilməsi prosesinə deyilir. Karbohidrogen atomunda bir və ya bir neçə hidrogen atomun nitroqrup ilə əvəz olunmasıdan əmələ gələn birləşmələrə nitrobirləşmələr deyilir.

Növləri
-------

Nitroqrupun birləşdiyi karbohidrogen radikalından asılı olaraq nitrobirləşmələr 2 yerə bölünür: aromatik və alifatik nitrobirləşmələr.

Tətbiq sahəsi
-------------

Aromatik nitrobirləşmələr çox böyük tətbiq sahələrinə malikdir. Onlardan boyaq sənayesində, dərman preparatları, partlayıcı maddələr və s. istehsalında istifadə olunur. Nitrobenzol əsasən (90%-ə qədər) anilin istehsalına, boyaların sintezinə (2%-ə qədər), və s. sərf olunur.

Fiziki xassələri
----------------

Aromatik nitrobirləşmələr – rəngsiz və ya açıq sarı rəngdə yüksək temperaturda mayelərdir, ya da aşağı temperaturda əriyən bərk maddələrdir. Yüksək polyarlığına görə nitroarenlər yaxşı həlledicidirlər. Bu maddələr xarakterik acı badam iyinə malikdirlər, suda pis həll olurlar, zəhərlidirlər.

Alınma üsulu.
-------------

Aromatik karbohidrogenlərin nitrat turşusu ilə nitrolaşması bu tənlik üzrə gedir:

```
            	 Ar – H + HONO2 → Ar – NO2 +H2O
```

Nüvədə nitroqrupu olan nitrobirləşmələri aromatik karbohidrogenlərin nitrat və sulfat turşusu qarışığının (nitrolaşdırıcı qarışıq) iştirakı ilə nitrolaşması üsulu ilə alırlar:

HONO2 + C6H6 → C6H5NO2 + H2O

İstinadlar
----------

* N.Ə.Səlimova, B.Ş.Sahpələngova. Ümumi kimya texnologiyasi, Baki – 2013 s. 287-293
* Химическая энциклопедия. Том 3
**Halimocnemis sclerosperma** (*lat.* Halimocnemis sclerosperma) — bitkilər aləminin qərənfilçiçəklilər dəstəsinin pəncərkimilər fəsiləsinin halimocnemis cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Gövdəsiz əsasəndə güclü budaqlanan, 10-20 sm hündürlükdə, boz-göyümtül birillik ot bitkisidir. Yarpaqları 1-5 sm uzunluqda, növbəli, oturaq, yuxarı hissədə sarımtıl, konusabənzər bizvari tikanlıdır. Çiçəklər yarpaq qoltuğunda təkdir, yumurtayabənzər, tikanlı, otvari 2 çiçəkaltlıqlıdır. Erkəkciyi 4, tozcuğu 1-1,5 mm uzunluqda, xətvari, qabarıq oturacaqlıdır, sarı, narıncı və ya göyümtül, uzunsov çıxıntılıdır, tozluğun ölçüsünə bərabər və ya uzundur. Yumurtalıq iki uzun dişicik ağızcıqlıdır. Dişicik ağzı sapvari, 2-3 mm uzunluqdadır, 2-6 dəfə sütuncuqdan uzundur. Meyvəsi 3, 5mm uzunluqda, yumurtavaridir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvəverməsi dövrü iyun-sentyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Düzən sahələrdə taxıllı –şorangəlik qruplaşmaları əmələ gətirir.

Yayılması
---------

Naxçıvan düzənliyi (Böyükdüz, Duzdağ ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Yeganə lokalitetində antropogen təsirləri azalma təhlükəsini sürətləndirir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Ekoloji və antropogen amillər (otarılma, tapdalanma).

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Biotoplarda antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə yasaqlıqların təşkili populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma sahələrinin axtarılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Halimocnemis sclerosperma* | 
* Wikidata: Q15591133
* Wikispecies: Halimocnemis sclerosperma
* EPPO: HXSSC
* EUNIS: 167938
* GBIF: 3760903
* iNaturalist: 929310
* IPNI: 165707-1
* Plant List: kew-2838338
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:165707-1
* Tropicos: 7201195
* WFO: wfo-0000714814

 |
| *Polycnemum sclerospermum* | 
* Wikidata: Q28006924
* GBIF: 3757249
* IPNI: 166422-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:166422-1
* Tropicos: 100349196
* WFO: wfo-0000395274

 |
**Qaradaş ocağı** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunun Axura kəndinin mərkəzində ziyarətgah.

Tarixi
------

Ахurа kəndinin içərisində yеrləşir. Qаrаdаş оcаğınа indi də inаm vаr. Öz ürəyində аrzu və istəyinin həyаtа kеçməsini istəyən şəхslər оcаğа nəzir dеyir və аdаmlаr аrzu, istəklərinə çаtdıqdа nəziri оcаğа аpаrırlаr. Qаradаş оcаğının mərkəzində nəhəng prizmаtik-kоnusvаri fоrmаlı qаrа dаş vаr. Dаşın ətrаfınа bir nеçə kiçik ölçülü dаşlаr düzülmüşdür. Əfsаnəyə görə iri qаrа dаşlаr göydən gəlmiş аnа, ətrаfındа оlаn kiçik dаşlаr isə оnun övlаdlаrıdır. Оdur ki, оcаğа аncаq qаdınlаr və uşаqlаr girə bilər. Kişilərin оcаğа gəlməsi qаdаğаndır. Оcаğа qаb-qаcаq dа gətirilir. Qаrаdаş оcаğının həyətindən iki ədəd şirli sахsı qаb sınıqlаrı аşkаr еdilmişdir. Bu mаtеriаllаr ХIII-ХIV əsrlərə аiddir. Görünür, müqəddəs Qаrаdаş оcаğı dа həmin dövrlərə аiddir. .

İstinadlar
----------

1. ↑  .*Bахşəliyеv, Vəli.* Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Amazoniya ölkələri** - Cənubi Amerikanın mərkəzi və şimal-şərqində yerləşən ölkələrdir. Bura Braziliya, Surinam və Qayana daxildir. Rütubətli tropik iqlim, bol yağıntı, keçilməz tropik meşə və cəngəlliklər, qırmızı, qırmızı-sarı ferrolitli torpaqlar, gursulu çaylar, zəngin hidroenerji ehtiyatları, mineral ehtiyatlar Amazoniya ölkələrinin iqtisadiyyatında mühüm rol oynayır.

Dünyada ən iri boksit ehtiyatları bu ölkələrdədir. Xüsusilə Surinam və Qayananın təsərrüfat həyatı boksit ehtiyatları ilə bağlıdır. Braziliya dünyada ən çox dəmir filizi, mis, qurğuşun, qalay, sink və digər əlvan metallar istehsal edən ölkələrdən biridir.

Adambaşına düşən meşə ehtiyatına görə Surinam, Qayana və Braziliya dünyada tanınır. Bu ölkələrin ümumi ərazilərinin 70%-dən çoxu meşəlikdir. Tropik meşə və cəngəlliklərin qiymətli oduncaq ehtiyatı bu ölkələrin iqtisadiyyatında mühüm rol oynayır.

Amazoniya ölkələri dünyada ən çox şəkər qamışı, kokos yağı, qəhvə, kakao, batat istehsal edilən regionlardan biridir. Braziliya yaylasının savanna və seyrək meşə əraziləri tütün, pambıq, kauçuk, maniok becərilməsi üzrə ixtisaslaşmışdır.

Braziliya yüksək urbanizasiya səviyyəsinə malik sənayeləşmiş ölkədir. Onun ən iri emaledici müəssisələri dənizsahili regionlarda cəmlənmişdir. Rio-de-Janeyro, San-Paulu ən iri maşınqayırma, gəmiqayırma, dəqiq cihazlar, avadanlıqlar, məişət maşınları kimya məhsulları, meşə emalı və mebel, yüngül və yeyinti sənayesi məhsulları istehsal edən mərkəzlərdir.

Braziliyada istehsal olunan dəmir filizi, əlvan metallar və meşə məhsullarının böyük bir qismi ixrac olunur.

Mənbə
-----

* Məktəblinin coğrafiya lüğəti. Bakı,2006
**Hall adası** — Frans-İosif Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Ada arxipelqın cənubunda yerləşir. Ada Çarlz Frensiz Hallın şərəfinə adlandırılmışdır. Adanın sahəsi 1049 km², ən hündür nöqtəsi isə 502 metrdir. Ərazisinin 921 km² buzla örtülmüşdür. Cənubunda buzdan azad iki burun vardır — Teqethoff və Frankfurt.

Tarixi
------

Teqethoff bunu
Hall adası insanlar tərəfindən ilk aşkarlanan Frans-İosif Torpağı arxipelaqına aid olan adadır. Onun ilk rəsmi açılışı 30 avqust 1873-cü ilə təsadüf edir. Ada Avstriya-Macarıstan təbələri olan Yulius Payer və Karl Vayprext tərəfindən kəşf edilmişdir. 1898-ci ilin qışında Valter Vellmanın ekspedisiyası Terethoff burnunda düşərfə salmışdır. Burun Vilhelm Teqethoffın şərəfinə adlandırılmışdır. XX əsrin 90-cı illərində adanın ilk kəşf edənlərin çərəfinə burunda sənədli film çəkilmişdir

İstinadlar
----------

1. ↑  "Вечерний Мурманск — Мурманск B-port.com". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-19.
**Yakob Bryonnum Skavenius Estrup** (16 aprel 1825, Soryo[d] – 24 dekabr 1913) — Danimarka siyasi və dövlət xadimi. Siyasi fəaliyyətinə görə "Danimarka Bismarkı" ləqəbini almışdır.

Bioqrafiyası
------------

1854–55-ci illərdə Folkstinqin, 1864-cü ildən isə fasilələrlə Landstinqin deputatı olmuşdur. 1865–69-cu illərdə Daxili İşlər Naziri, 1875–94-cü illərdə Baş nazir və Maliyyə naziri vəzifələrində çalışmışdır. Sağ mühafizəkar qüvvələrin Höyre partiyasına liderlik etmişdir. Bu ərəfədə lider kimi "Danimarka Bismarkı" ləqəbini almışdır.

Yakob Estrupun idarəçiliyi dövründə hakim Höyre partiyası ilə müxalif Venstre partiyası arasında kəskin qarşıdurma yaşanmışdır. Venstrenin nümayəndələri tərəfindən dövlət büdcəsinin dəfələrlə qəbul edilməməsinə cavab kimi Estrup ilk dəfə 1877-ci ildə formal olaraq parlamentin təsdiqini tələb etməyən müvəqqəti maliyyə qanunları təcrübəsinə əsaslandı. Bu, vergilərin artmasına, 1880-ci və 1890-cı illərin əvvəllərində siyasi mühitin gərginləşməsinə və kəndli həyәcanlarına səbəb oldu. Höyrenin mötədil qruplaşması ilə Venstrenin sağ qanadı arasındakı kompromis Estrupun istefasına gətirib çıxartdı.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Jacob Brønnum Scavenius Estrup // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. 1 2  Эструп Якоб Брённум Скавениус // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
**Pontika yemişanı** (*lat.* Crataegus pontica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin yemişan cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Azərbaycanda, Оrtа Аsiyа Rеspubliкаlаrındа, Türкiyə, İrаq və İrаndа yаyılmışdır.

Azərbaycanda yаyılmаsı
----------------------

Zаqаtаlа-Bаlакən və Nахçıvаn MR (Bаbəк, Şаhbuz) ərаzilərində dəniz səviyyəsindən 800–2000 m yüksəkliklərdə təbii hаldа rаst gəlinir.

Stаtusu
-------

Аzərbаycаnın nadir bitкi növüdür. EN A1abc; Bb(i,ii).

Bitdiyi yеr
-----------

Quru, əsаsən dаşlı, bəzən yаmаclаrdа təк аğаclаrlа bitir, bəzən кiçiк коlluqlаr əmələ gətirir.

Təbii еhtiyаtı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Hündürlüyü 6–10 m-ədəк оlаn, еnli çətirli аğаcdır. Budаqlаrı tünd bоz, illiк budаqlаrı və zоğlаrı tüкcüкlüdür. İynələri yохdur. Yаrpаqlаrı möhкəm, göyümtül yаşıl; аlt yаrpаqlаrı tərs yumurtаvаrı, çох vахt uzunsоv, ucu iridişli və yа üç hissəli, yuхаrı yаrpаqlаrın uzunluğu və еni 4,5-6,5 sm, rоmbvаri və yа еnli tərs yumurtаvаrı, bünövrəsi еnli, dərin 5 bölümlü, çох vахt 3 yеrə bölünmüş оrtа hissəli və yа yеddi yеrə bölünmüşdür. Qаnаdlаrı əsаsən uzunsоv, оnlаrın uzunluğu çох vахt еnindən 3 dəfə çох, кənаrlаrı bütöv, ucundа 1-4 iri dişlidir. Bəzi fərdlərdə bütün yаrpаqlаrı üç qаnаdlıdır. Sаplаğının uzunluğu 1-1,5 sm-dir. Çiçəк qruplаrı yığcаm, diаmеtri 3-5 sm, 8-14 çiçəкli, tüкcüкlü охlu və uzunluğu 3–7 mm оlаn çiçəк sаplаqlıdır. Çiçəкlərin diаmеtri 1,5-2 sm olub каsаyаrpаqlаrı еnli üçкünc, biz, mеyvələrində əyilmişdir. Erкəкciкləri 20, аğ tоzluqludur. Sütuncuqlаrı 2-3-dür. Mеyvələri 1-2 ədəd olub diаmеtri 15-28 mmə qədər olur və rəngi sаrı, yаşıl nаrıncıdаn nаrıncı sаrıyаdəк, bəzən qırmızımtıl olur. Çəyirdəкləri 2-3 ədəd, birinci hаldа hаmаr üst tərəfi, iкincidə кüt, üç hissəlidir. Mаydа iyuldа çiçəкləyir. Sеntyаbrdа mеyvə vеrir.

Çохаlmаsı
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii еhtiyаtının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Bаşlıcа оlаrаq insаn fəаliyyətidir.

Bеcərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul еdilmiş qоrumа tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qоrumа tədbirləri
------------------------

Аzərbаycаnın "Qırmızı Kitаbı"nа dахil еdilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4095575
* Wikispecies: Crataegus pontica
* EPPO: CSCPO
* GBIF: 7271862
* GRIN: 313760
* iNaturalist: 191024
* IPNI: 724025-1
* IRMNG: 11410609
* IUCN: 63523
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:724025-1
* Tropicos: 27804320
* WFO: wfo-0001017930

 |
**Moskovski nablüdatel** (*rus.* Московский наблюдатель) — 1835—1839-cu illərdə Moskvada nəşr olunan tarix və ədəbiyyat jurnalı. 

Ayda 2 dəfə nəşr olunurdu. Jurnalın ilk redaktoru statistika alimi və siyasi iqtisadçı Vasili Androsov idi. Jurnalın aparıcı ədəbi tənqidçisi Stepan Şevıryov idi. Aleksey Xomyakov, İvan Kireyevski, Vladimir Odoyevski və Yevgeni Baratınski jurnalın əsas əməkdaşları idilər.

Moskovski nablüdatel slavyanpərəstlik mövqeyi ilə çıxış edirdi. Jurnal ədəbiyyatın "ticarət" istiqamətini, xüsusən "Oxuma üçün kitabxana" nəşrini tənqid edirdi. 1836-cı ildə Vissarion Belinski "Teleskop" jurnalında "Moskovski nablüdatelinin tənqidi və ədəbi fikirləri haqqında" məqaləsini dərc etdi, bu da Teleskop və Moskovski nablüdatel arasında qızğın mübahisənin yaranmasına bir bəhanə oldu.

Jurnal oxucular arasında o qədər də populyar deyildi. 1838-ci ildə "Moskovski nablüdatel" mətbəəçi N. S. Stepanov tərəfindən alındı, bundan sonra jurnal yönünü dəyişdi. Vissarion Belinski jurnalın qeyri-rəsmi redaktoru oldu, hansı ki Nikolay Stankeviçin dairəsindən gənc yazarları öz yanına cəlb etdi.

İctimaiyyəti əsasən alman və ingilis ədəbiyyatı ilə tanış etmək üçün "xarici biblioqrafiya" şöbəsi açıldı. Şeirlər şöbəsi Aleksey Koltsov, İvan Kalaşnikov, V. Krasov, Polejayev və başqalarının görkəmli əsərlərinin nəşr olduğu yer idi. Əsasən Göte, Şiller, Heyne və Şekspirin əsərləri tərcümə olunurdu. Vasili Botkin musiqi şöbəsinin çalışqan əməkdaşı idi; məhz bu şöbədə Koltsovun dostu Serebryanskinin musiqisinə həsr olunmuş məşhur məqalə dərc edilmişdir. Belinski bir çox tənqidi məqalələrin müəllifi olmuşdur; demək olar ki, o, təkbaşına ədəbi xronikanı tərtib etmişdir. Belinskinin redaktorluğu altında nəşr olunan ilk kitabda həmçinin tərcüməçi Bakuninin müqəddiməsi ilə "Qoqolun gimnaziya nitqləri" əsəri əlavə olunmuşdur. Bu müqəddimə yenilənmiş jurnal üçün proqram kimi xidmət edə bilər; orada Belinskinin fəaliyyətinin ilk dövrünün ümumi fəlsəfi dünyagörüşləri ifadə olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Московский наблюдатель // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
2. ↑  "«Московский наблюдатель»". Российский гуманитарный энциклопедический словарь. 2012-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-09.
**Halkidiki** və ya **Xaldiki** (*yun.* Χαλκιδική) — Yunanıstanın şimal-şərqində, Egey dənizi sahillərində yerləşən yarımada.

Tarixi
------

Yarımadanın adı hələ b.e.ə X əsrdə burada salınmış qədim və böyük yunan şəhəri olan Halkedonun adından götürülmüşdür. Halkidiki adı isə sonradan bütün yarımadaya şamil edilmişdir. Bu yarımada haqqənda ilk məlumatı Heradot vermişdir. Halkidikidə Aristotel anadan olmuşdur.

Coğrafiyası
-----------

Halkidiki eyni adlı yunan vilayətinin böyük hussəsini əhatə edir. Edey dənizinin daxilinə 120 km daxil olur, öz növbəsində üç yarımadaya bölünür:Kassandra, Sitoniya və Afon. Ərazisi əsasən dağlıqdır. Burada ən yüksək zirvə 2033 metr yüksəkliyə malik Afon dağıdır. Ərazisində yayılmış palıd, sahil ərazilərində isə makvis yayılmışdır. Sahil xəttinin uzunluğu 850 km-dir. Sahillərin kiçik körfəz və buxtalarla zəngindir. Qumlu çimərlikləri vardır.

Geoloji baxımdan kristalik suxurlardan təşkil olunmuşdur. Burada polimetal, dəmir, maqnezit ehtiyatları vardır. 
Yarımadanın iqlimi yayı isti və quraq, qışı isə sərin və rütubətli keçir. Orta illik temoeratur 12 °C təşkil edir. Burada ilk insan izləri 600 000 il öncəyə aid edilir. Ənənnəvi sahələrdən meyvə bağları, qoyunçuluq, zeytun təsərrüfatı mühüm yer tutur.

Turizm
------

Halkidiki məşhur avropa turizm zonası hesab edilir. Ən görməli yerləri arasınds Avon yarımadasında yerləşən qayalıqlarda qərarlaşan 20 kişi monastrlarıdır. Burada yaxtinq, kazino, qolf meydançaları serfinq yerləri mövcuddur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ајон-Орос // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 196.
2. 1 2  "Halkidiki". Çağdaş coğrafi adlar. 2016-06-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2013.