recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Vensan Kandela** — Fransa futbolçusu.

Bioqrafiyası
------------

"Tuluza" və "Genqam"da bir neçə mövsüm keçirən fransız 1997-ci ildə ölkə xaricinə çıxmaq qərarına gəldi, nəticədə növbəti komandası "Roma" oldu. Romalıların heyətində ardıcıl səkkiz mövsüm, üstəgəl bununla üst-üstə düşən yığmaya çağırışlar (40 oyun, 5 qol) müdafiəçinin karyerasının zirvəsidir. Avropa və dünya çempionu titulları, eləcə də "skudetto" – oyunçuların böyük əksəriyyəti belə kolleksiyanı yalnız arzulaya bilər. Romadan sonra Vensan iki il ərzində dörd komandada – "Bolton", "Udineze", "Syena" və "Messina"da olub.

2006/07-ci illər mövsümü
------------------------

Yəqin ki, Kandelanın ən pis mövsümü. Zəif "Syena" və "Messina"da çıxış etməklə o, heç əvvəlki etibarlılığına yaxınlaşa da bilmirdi. Bu azmış kimi Siciliya klubu "A" Seriyasını tərk etməli oldu.

Nailiyyətləri
-------------

Dünya (1998) və Avropa çempionu (2000), İtaliya çempionu (2001) və Superkubokunun sahibi (2001).

Sentyabrın əvvəlində Kandela rəsmi şəkildə karyerasını bitirdiyini açıqladı: "Mənim vaxtım çatıb, yolu gənclərə verməyin zamanıdır. "Kalço" dəyişib. Texnika və taktika azalıb, fizika isə əksinə".

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Venta şəlaləsi** (*latış.* Ventas rumba‎) — Avropanın ən enli şəlaləsi. Latviyanın Kuldiqa şəhəri ərazisində yerləşir. Suyun həcmindən asılı olaraq şəlalənin eni 100-110 metr arasında dəyişir. Bəzən isə eni 279 metr olur. Onun hündürlüyü yerindən asılı olaraqda dəyişə bilir. Hündürlük 1,6 - 2,2 metrdir. Əslində bu Venta çayı üzərində olan bir astanadır. Şəlalə boyunca uzanan astanalar ziqzaqvari forma əmələ gətirir. Venta çayı üzərində olan bu şəlalə təbiət abidəsi elan edilmiş və Venta vadisi təbiət yasaqlığına daxil edilmişdir..

Tarixi
------

19-cu əsrdə Kurzeme vilayətinin Rusiya İmperiyasının əlinə keçməsi və Reç Pospotilanın parçalamnması ilə naviqasiya kanallarının çəkilməsi işinə başlanılmışdır. Hədəf Neman çayını Dubisa çayı ilə birləşdirmək olur. Bu tikintidə türk məhbuslarından istifadə edilir. 1831-ci ildə Venta çayında suyun çatışmaması səbəbindən işlər dayandırılmışdır.

Turizm
------

Venta Şəlaləsi Latviyanın ən məşhur turistik bölgələrindən biridir. Kuldiqa şəhəri Venta çayının sahilində yerləşir. Yaz aylarında suyun əhəmiyyətli dəyişiklik səbəbiylə şəlalə cazibədar bir yerə çevrilir. Şəlalədən cənubda Qala Parkı, Köhnə Kuldiqa şəhər mərkəzinin tarixi binaları yerləşir. Şəlalənin yuxarı hissəsində köhnə kərpic körpü 1874-cü ildə tikilmişdir. Körpünün hazırkı, iki avtomobilin sərbəst keçidinə imkan verir.

Balıq ovu
---------

Şəlalə ərazisində balıqçı qayıqları mövcuddur. Təqribi olaraq 1640-cı ildə kurlyandiyalı hersoq Yakob Kettler balıqları çay axarı əksinə üzərkən ovlayan aləti kəşf etmişdir. Bununlada Atlantik qızılbalığı və Xəzər qarasolu kimi balıqları bir başa havada ikən tutmaq olurdu.. Hazırda Venta çayında nərə balıqları olmasa da Xəzər qarasolu və Atlantik qızılbalığıı indidə görülür.


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

İstinadlar
----------

1. ↑  Ventas rumba Arxivləşdirilib 2010-08-11 at the Wayback Machine, latviatourism.lv
2. 1 2  "dabasretumi.lv". 2009-08-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-01.
**Ventotene** (it. Ventotene, *lat.* Pandataria və ya Pandateria, q.yun. Πανδατερία Pandatōría) — İtaliyada, Apennin yarımadasının qərb sahillərində, Tirren dənizində ada. İnzibati cəhətdən Ventotene adası Latsio regionunun Latina əyalətindəki Ventotene bələdiyyəsinə aiddir.

2011-ci ilin məlumatına görə, Ventotenedə 745 nəfər yaşayır.

Coğrafiyası
-----------

Ventotene Pontsa adalarının bir hissəsidir. Ada Qaetadan 21 mil (34 km) məsafədədir. Adanın uzunluğu 3 kilometr (1.9 mil), maksimum eni təxminən 800 metr (2,600 ft) qədərdir. Sahəsi 1,54 km2-dir. Adanın yaranması vulkanik fəaliyyətlə bağlıdır. Ventotene və Santo-Stefano həm quruda, həm də dənizdə qorunan ərazilərə malikdir.

Ədəbiyyatda
-----------

Pandateriya Henrik Senkeviçin "*Hara gedirsən*" romanında "sürgün yeri" kimi qeyd olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *W. Pape; Gustav Eduard Benseler.* Wörterbuch der griechischen Eigennamen (alman). F. Vieweg. 1884. səh. 1121.
2. ↑  *Annamaria Perrotta; Claudio Scarpati; Lisetta Giacomelli; Anna Rita Capozzi.* "Proximal facies of a caldera forming eruption: the Parata Grande Tuff at Ventotene Island (Italy)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 1996. 2011-07-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-12-18.
**Tədris** termini aşağıdakı mənalarda istifadə oluna bilər:

1. təlim;
2. dərs vermə; dərs oxuma, təhsil alma, dərs keçmə. Məsələn, ali məktəbdə xarici dillərin tədrisi, tədris planı.

  

**Tədris fənni** – təhsil müəssisələrində öyrənilmək üçün elmin, texnikanın, incəsənətin, istehsalat fəaliyyətinin müəyyən sahəsindən seçilmiş bilik, bacarıq və vərdişlər sistemi.

  

**Tədris institutları** – elm və mədəniyyətin müxtəlif sahələri üçün ali ixtisas təhsilli mütəxəssis, elmi və pedaqoji kadrlar hazırlayan ali təhsil müəssisələri.

  

**Tədris planı** – hər hansı tədris müəssisəsində öyrənilən tədris fənnlərinin tərkibini və vaxtını müəyyənləşdirən, bunları illik və bütün təhsil müddəti üçün bölüşdürən sənəd.

  

**Tədris proqramı** – hər hansı tədris fənni üzrə təhsilin əsas məzmununu, şagirdlərin mənimsəyəcəkləri zəruri bilik, vərdiş və bacarığın həcmini müəyyənləşdirən, həmçinin bölmə və mövzuların məzmununu tədris ili üzrə bölüşdürən sənəd.

Ədəbiyyat
---------

* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 s.
**Polis Təhlükəsizlik İdarəsi** — Gürcüstanın bütün ərazisində fəaliyyət göstərən hüquqi və fiziki şəxslərin əmlakını və şəxsi qorunmasını qanunsuz və cinayətkar fəaliyyətlərdən qoruyan Gürcüstan Daxili İşlər Nazirliyinin açıq qanunvericiliyinə uyğun hüquqi şəxslərin toplandığı rəsmi idarədir. Təhlükəsizlik Polisi daim yenilənən texnologiya ilə təchiz olunmuş bir xidmət şöbəsidir. Təhlükəsizlik Polisinin əsas missiyası vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin etmək və onların işi üçün sağlam mühit yaratmaqdan ibarətdir.
2008-ci ildə Təhlükəsizlik Polisi yeni MESH texnologiyasına əsaslanan radio mühafizə sistemini təqdim etdi. Bütün Gürcüstan ərazisində Təhlükəsizlik Polisi, obyektləri qorumaq üçün Amerika şirkəti AES Intellinet tərəfindən istehsal edilən yeni nəsil Amerika periferik avadanlıq və ötürücülərindən istifadə edir. Bu sistem yalnız Gürcüstan ərazisindəki təhlükəsizlik polisi tərəfindən istifadə olunur və obyektlərdən siqnalların dispersiyasız alınmasını və onların sürətli işlənməsini təmin edir. Polisin mühafizə tədbirləri təhlükəsizlik polisi tərəfindən gündüz, iş vaxtı, eləcə də gecə-gündüz həyata keçirilir . Təhlükəsizlik Polisi təhlükəsizlik, müşayiət, bank vəsaitlərinin, qiymətli metalların və qiymətli əşyaların nağdlaşdırılmasını təmin edir. Polis İdarəsi vətəndaş cəmiyyətinə xidmət edən və hər bir vətəndaşın təhlükəsizliyini təmin edən dövlət orqanını təmsil edən Gürcüstan Daxili İşlər Nazirliyinin İdarəsidir. Bölmənin əsas funksiyaları ictimai qaydanın və asayişin qorunması, pozuntulara və hər hansı digər mümkün təhlükəyə cavab verilməsi, onların qarşısının alınması və yatırılması, fiziki və hüquqi şəxslərin hər hansı qanunsuz əməllərdən qorunması, yolda təhlükəsizliyin qorunmasıdır. yol hərəkəti iştirakçıları, yol hərəkəti qaydalarına riayət olunmasına nəzarət, yol qəzasının qarşısının alınması üçün müvafiq tədbirlərin görülməsi; onun funksiyalarına qanunsuz miqrasiyaya qarşı mübarizə, onun səlahiyyətləri daxilində onun qarşısının alınması, aşkarlanması və aradan qaldırılması da daxildir.

Xidməti
-------

* Texniki müdafiə vasitələri
* Polis mühafizəçisi
* Təhlükəsizlik və müşayiət
* Mühafizə xidməti
* Nağd pul yığma xidməti
* GPS / GPRS qorunması

Əlaqə məlumatı
--------------

* Məlumat Xidməti: 125
* Hüquqi ünvan: 11 -ci km David Agmashenebeli zolağı, 0131 Tbilisi, Gürcüstan (ölkə) | Gürcüstan
* İctimaiyyətlə Əlaqələr və Etiketləmə Departamenti : (+995) 32 241 94 64; (+995) 32 241 95 97

İstinadlar
----------

1. ↑  "About Us - 125.ge". 2018-08-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
2. ↑  "Service". 2018-08-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
3. ↑  "Contact". 2018-08-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Miltiad (dəqiqləşdirmə).

**Miltiad** (q.yun. Μιλτιάδης; e. ə. VI əsr, Afina – e. ə. VI əsr, Gelibolu yarımadası, Mərmərə regionu) — Frakiya Xersonesosun tiranı və eyniadlı şəhərin banisi.

Həyatı
------

Miltiad Afinada ən nüfuzlu sülalələrindən biri Filaidlər sülaləsindən idi. Onun atası Kipsel idi. E.ə. 559-cu ildə Afinada Pisistratın tiranlığı başlayanda, o, Frakiya Xersonesosun sakinlərinin çağırışına cavab verdi və şimaldan hücum edən düşmənə qarşı müharibədə müdafiə komandanlığını ələ aldı. Həmçinin, Miltiad onun rəhbərliyi altında yürüşdə iştirak etmək istəyən bütün kolonistləri dəvət etdi. Belə təhlükəli adamdan və Afinada olan digər narazı elementlərdən canının qutarmasına sevinən Pisistrat nə ona maneə törətmirdi, nə də Attika icması kimi bu tədbirdə heç iştirak etmədi. Miltadın vətənini tərk etdikdən sonra Xersonesosda tiranın tapşırığı ilə hərəkət etməsinə və ya onunla təmasda olmasına belə dair heç bir sübut yoxdur; onun niyyətində şəxsi müstəqil idarə heyətini yaratmaq var idi. Herodota görə, ölkəni idarə etməyi qəbul etdi və yerli qəbilə doloplar tərəfindən "tiran" edildi, buna sübut onların nəsli onu öz başçısı sayması idi. O, ona göstərilən etimadı doğrultdu. Kardiyadan Paktiyaya qədər bərzəx vasitəsilə divar ucaldaraq o, düşmənin növbəti hücumlarına sipər yaratdı. Yunanların yaşamadığı Paktiya və Miletlilər və Klazomenlilərin çoxdan yaşadığı Kardiya yeni kolonistləri əldə etdi; yarımadanın cənub-qərbində yerləşən Krifot və Elay qəsəbələrinin sakinlərini Miltiad eyni şəkildə məskun etdi. Orta hissədə sonradan Xersonesos şəhərinin təməlini qoydu.

Miltiaddan sonra tiran titulu yarımadaya köçəndə onunla birgə gələn Stesaqora keçdi. Stesaqor Miltiadın ögey qardaşı Kimonun oğlu idi. Stesaqordan sonra hakimiyyət Kimonun başqa oğlu, məşhur sərkərdə kiçik Miltiadın əlinə keçdi.

Ədəbiyyat
---------

* Hammond, N.G.L. Scullard, H.H. eds. Oxford Classical Dictionary, Second Edition (Oxford University Press 1970) (ISBN 0-19-869117-3)
**Böyük oxcüllüt** (*lat.* Limosa limosa) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin çovdarçıkimilər dəstəsinin tənbəlcüllütlər fəsiləsinin oxcüllüt cinsinə aid heyvan növü.

Statusu
-------

Nadirdir.

Kateqoriyası
------------

(VU) Təhlükə həddindədir.

Genefond əhəmiyyəti
-------------------

Azərbaycan faunasında cinsin 2 növündən biridir (amma 2-ci növ (L.lapponica) 5-10 ildə bir dəfə azıb gəlir).

Qısa təsviri
------------

Göyərçindən az böyükdür. Rəngi əlvandır. Başı boz, beli qaramtıl, quyruğu qara, onun dibi isə ağdır. Qarın tərəfi köndələn zolaqlı bozdur. Havada olarkən qanadlarının üstündə bir ədəd enli ağ zolaq görünür və ayaqları quyruğundan çox geriyə çıxır. Dimdiyi uzun və düzdür.

Yayılması
---------

Reproduktiv arealı Avropada və Asiyada yerləşib. Qışlamaq üçün Britaniya adalarına, Afrika, Avstraliya və Yeni Zelandiyaya qədər miqrasiya edir. Azərbaycana qışlamaq üçün gəlir, eyni vaxtda buradan ötüb keçən populyasiyası da var.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Rütubətli çəmənlikləri xoşlayır. Reproduksiya yerində, məsələn, Rusiyada fakultativ koloniya əmələ gətirir. Otun arasında sadə yuva tikir, 3-4 yumurta verir, 23-25 gün kürt yatıb cücə çıxarır, onları bir ay gəzdirib böyüdür. Müxtəlif cücü və bitki yeyir. Yayın axırında sürü əmələ gətirib miqrasiyaya başlayırlar.

Sayı
----

Reproduksiya yerində adi saylı olması qeyd edilir. Lakin Azərbaycana gəlib çatan populyasiyası nadir olur. Ehtimal ki, miqrasiya yolunda qanunsuz ovlanır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Qanunsuz ovlanması.

Əhali üçün əhəmiyyəti
---------------------

Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

İUCN-nin Qırmızı Siyahısına, Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxildir. Azərbaycanda ovlanması qadağan edilib.

Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
-----------------------------------------

Növün qorunmasına ehtiyac olduğuna görə zooloji maarifçiliyə daxil edilməsi vacibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Limosa limosa* | 
* Wikidata: Q18841
* Wikispecies: Limosa limosa
* ABA: bltago
* ADW: Limosa\_limosa
* AFD: Limosa\_limosa
* Avibase: 454B5CD5F5285B77
* BioLib: 8651
* BirdLife: 22693150
* BOLD: 19986
* BTO: BLTGO
* CMS: limosa-limosa
* eBird: bktgod
* EUNIS: 1119
* Euring: 5320
* Fauna Europaea: 96832
* Fauna Europaea (new): 9a7a6328-05ec-4e0c-95b1-b4472c3a6396
* Fossilworks: 368996
* GBIF: 2481685
* GNAB: black-tailed-godwit
* IBC: black-tailed-godwit-limosa-limosa
* iNaturalist: 3947
* IRMNG: 10583440
* ITIS: 176691
* IUCN: 22693150
* NBN: NBNSYS0000000145
* NCBI: 161680
* NZBO: black-tailed-godwit
* NZOR: edc49e8c-6de5-4cb1-ba82-bcfa79e8cac3
* TSA: 9418
* WoRMS: 159035
* Xeno-canto: Limosa-limosa

 |
| *Scolopax limosa* | 
* Wikidata: Q109563471
* GBIF: 4408572

 |
**Ərəbyengicə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Ərəbyengicə yaşayış yeri Şərur rayonunun eyni adlı kəndinin yaxınlığında, Araz çayı ilə Arpaçayın birləşdiyi yerdə salınmışdır. Eneolit və Erkən Tunc dövrünün abidəsidir. Yaşayış yeri 1-1,5 m yüksəklikdə olan oval təpənin üzərindədir. Sahəsi 0,8 hektardır. Yaşayış yerinin böyük bir qismi hazırda əkin sahələrinin altında qalmışdır.

1984-1986-cı illərdə yaşayış yerində aparılan tədqiqatlar nəticəsində abidənin yerləşdiyi sahədən xeyli yerüstü materiallar toplanmışdır. Onlar dən daşları, sürtkəc və keramikadan ibarətdir.

2008-ci ildə A.Q.Seyidov və Vəli Baxşəliyev tərəfindən yaşayış yerində tədqiqatlar aparılmış, mədəni təbəqə 2,4 m dərinliyədək öyrənilmişdir. Tədqiqat zamanı dördrünc və oval formalı binaların qalıqları aşkar olunmuşdur. Keramika əsasən boz və qonur-qara rəngli gil qabların müxtəlif hissələrindən ibarətdir. Əsasən qum, bəzən isə saman qarışığı olan gildən hazırlanmışdır. Onlar küpə, çölmək və kasalarla təmsil olunmuşdur. Saxsı qabların bəzisi çəhrayı astarlıdır. Ağzının kənarı içəridən çəhrayı və qəhvəyi rənglə, xaricdən isə qara rənglə boyanaraq cilalanmışdır. Gil qabların naxışlanmasında spiralşəkilli ornamentdən, oval batıqlardan istifadə edilmişdir. Yaşayış yerindən aşkar edilmiş gil məmulatı Son Eneolit dövrünə,Kür-Araz mədəniyyətinin erkən, əsasən isə orta və son dövrləri üçün xarakterikdir. Yaşayış yeri e.ə. IV-III minilliklərə aid edilir
.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Baxşəliyev, Vəli.* Naxçıvanın arxeoloji abidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
2. ↑  *Baxşəliyev, Vəli.* Azərbaycan arxeologiyası (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2007. 239s. 2020-01-11 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Xınalıq əlifbası** — Xınalıqlı şair-müəllim Rəhim Alxas tərəfindən Xınalıq dili üçün tərtib olunmuş əlifba.

Xınalıq əlifbası
----------------

### Xınalıq Kiril Əlifbası

Xınalıq Latın Əlifbası
2013-cü ilə qədər Xınalıq dilində yazılan bütün yazılı sənədlər xınalıq kiril əlifbası ilə yazılırdı. Xınalıq kiril əlifbası xınalıqlı şair-müəllim Rəhim Alxas tərəfindən tərtib olunmuşdur (Xınalıq və Xınalıqlılar. Rəhim Alxas. Bakı, Şirvannəşr 2003).

### Xınalıq Latın Əlifbası

Hal-hazırda isə Xınalıq dilində yazılan bütün yazılı sənədlər Xınalıq latın əlifbası əsasında hazırlanır. Xınalıq latın əlifbası 2013-cü ildə Məmmədov Elnur tərəfindən tərtib olunmuşdur. 2013-cü ilin may ayında Xınalıq kənd tam orta məktəbində keçirilmiş toplantıda Xınalıq latın əlifbası məktəb kollektivi və xınalıq kənd ictimaiyyəti tərəfindən qəbul olunmuşdur. Məmmədov Elnur tərəfindən Xınalıq əlifbasının kompüter klaviatura proqramı hazırlanmışdır. Hazırda Xınalıq əlifbası üzərində işlər davam edir. Yaxın gələcəkdə Xınalıq əlifbası kitabı və əlifba öyrədici kompüter proqramları istifadəyə veriləcəkdir.(www.xinalig.com Arxivləşdirilib 2016-08-04 at the Wayback Machine)

Həmçinin bax
------------

* Rəhim Alxas
* Elnur Məmmədov (əlifba tərtibçisi)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Xınalıq əlifbası". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-24.
2. ↑  "Xınalıq Latın Əlifbası" (az.). 08-04-2013. 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-26.

Xarici keçidlər
---------------

* Müasir Xınalıq Əlifbası Arxivləşdirilib 2016-08-04 at the Wayback Machine
**Təhlükəsiz Wi-Fi girişi WPA (Wi-Fi Protected Access)**Wi-Fi Protected Access (WPA) və Wi-Fi Protected Access II (WPA2) simsiz kompüter şəbəkələrini təmin etmək üçün Wi-Fi İttifaqı tərəfindən hazırlanmış iki təhlükəsizlik protokolu və təhlükəsizlik sertifikatı proqramlarıdır.

Tarixi
------

WEP protokolunun kriptoqrafik dözümlə əlaqəli bir neçə vacib probleminin həlli üçün 2003-cü ildə standart kimi təklif edilib. WPA2 isə 2004-cw ildə yaradılmışdır

WPA
---

Wi-Fi İttifaqı, WPA-nın tam IEEE 802.11i standartının mövcudluğuna qədər WEP-in yerinə yetirilməsi üçün ara tədbir kimi nəzərdə tutdu. Əsas xüsusiyyəti şifrləmə açarlarının TKIP (Temporal Key Integrity Protocol) protokolu bazasında dinamik generasiyası texnologiyasıdır. Bundan başqa, WPA-da kriptoqrafik nəzarət cəmləri MIC (Message Integrity Code – məlumatın tamlıq kodu) adlı yeni metod ilə hesablanır və AES standartı ilə şifrləmə də dəstəklənir.

Ədəbiyyat
---------

* İmamverdiyev Y.N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.
**Təhmasib Şah (tarixi roman)** - Yunus Oğuz (Yunus İsaxan oğlu Əliyev) tərəfindən tarixi roman janrında yazılmış roman.

Haqqında
--------

Təhmasib Şah (tarixi roman) 2009-ci ildə Bakıda azərbaycan dilində "Apsotrof" nəşriyyatında çap olunub. Səfəvi dövlətinin yaradıcısı olan Şah İsmayıl Xətainin oğlu I Şah Təhmasibin həyatı və hakimiyyət dövrünü əhatə edən bu romanda o dövrün bir çox tarixi hadisələri öz əksini tapmışdır.

Məzmun
------

"Təhmasib şah" adlanan tarixi roman Səfəvilər imperiyasının ikinci hökmdarı, Şah İsmayıl Xətainin oğlu, 52 il hökmdarlıq etmiş və Azərbaycanı bütövləşdirmiş I Təhmasibin həyat və fəaliyyətindən bəhs edir. Əsərdə Səfəvi hökmdarları arasında ən uzun müddət şahlıq etmiş Təhmasibin xarakteri, dini dünyagörüşü, dövlət xadimi kimi xüsusiyyətləri açılır, eyni zamanda dövrün ziddiyyətli, mürəkkəb hadisələri qələmə alınır.

Sujet
-----

Təhmasib şah öz dövründə qüdrətli, əzəmətli bir şah idi və onun timsalında məlum olur ki, dövlətçilik ənənəsinin yaranmasında və möhkəmlənməsində, məmləkətin ədalətlə idarə olunmasında, ən çətin məqamlarda şahlığın, hakimiyyətin və ordunun xalqla birliyində hakim-liderin-şahın əvəzsiz rolu var. Təhmasib şah da atası-Şah İsmayıl kimi hakimiyyətə uşaqkən (on-on bir yaşlarında) gəlmişdi, lakin o, get-gedə müstəqil ağlı, möhkəm iradəsi sayəsində ağıllı və qüdrətli bir hökmdara çevrilir. Səfəvilər dövlətinin, o zamankı Azərbaycan məmləkətinin düşməni olan Osmanlı imperiyası və Sultan Süleyman dörd dəfə yürüş etmişdi ki, Təhmasib şahı və onun hakimiyyətini sarsıtsın. Ancaq hər dəfə onun yürüşü uğursuzluqla nəticələnir. Nizami Cəfərov haqlı olaraq yazır ki, "Yunus Oğuz Təhmasibin hərbi taktikasına haqq qazındır, o, bütövlükdə ordunu yox, xalqı Sultan Süleymanın qarşısına çıxarır. Ordu ilə qalib gəlmir Təhmasib şah Sultan Süleymana, o, həmişə xalqın gücü, xalqın iradəsi ilə qalib gəlir. Bu, həm tarixin faktıdır, həm də əsərin hadisəsidir". Yunus Oğuz da öz tarixi romanında Azərbaycançılığı təbliğ edir və bu cəhət açıq şəkildə nəzərə çarpmasa da, biz əsərin ümumi ruhunda bunu hiss edirik.

Həmçinin bax
------------

* I Şah Təhmasib
* Yunus Oğuz

Xarici keçidlər
---------------

* Bir tarixi roman haqqında
* Yunus Oğuz: "Mən tarixi təhrif edə bilmərəm"

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-05.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-05.
Qortse şəhərində kuliq
Podkova Lesna şəhərində kuliq, fevral ayı 2010-cu il.
**Kuliq** (pol. kulig — kirşə qatarı) — Polşada atlara birləşdirilmiş kirşələrlə gəzmə adəti, hansındaki bir neçə kirşə qoşumu iştirak edir.

Bu özünəməxsus əyləncə növü Böyük pəhrizdən əvvəl son həftədə keçirilir və çox vaxtı tonqal ətrafında musiqi, nəğmə və əyləncə ilə müşayiət olunur, bundan başqa adətə görə, bu vaxt ərzində ət yemək qadağan olunur. Axşamlar kirşə gəzmələri tez-tez məşəl ilə işığlandırılır. XVI əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədər kirşə gəzmələri həm maqnatlar, həm də zadəganlar arasında çox populyar əyləncə növü idi, bununla onlar Polşanın parçalanmasında sonra vətənpərvərlik mərasimini təmsil edirdilər, belə ki kuliqlər Polşa milli adət-ənənəsinin inkişafını simvolizə edərək, düşmənlərə qarşı təşkil olunurdu. Kirşə qatarına ənənəvi olaraq Arlekin adlandırılan bələdçi başçılıq edirdi, onun vəzifəsi marşrutu helə qurmaq idi ki, işğalçılara qarşı birgə silahlı qarşıdurma olarsa bir-biri ilə düşmənçilik edən zadəgan ailələri birləşə bilsinlər. Bu cür kirşə gəzintisi bir neçə gün də davam edə bilərdi.

Kuliq zamanı krakovyak, mazurka, polonez və oberek ilə kuyaviyak kimi polyak xalq rəqsləri və polka və drabantlar kimi regional rəqslər oynanırdı. Ancaq vals və ya tanqo kimi xarici rəqslərin oynanılmasına icazə verilmirdi, bunu edən adamı qatardan ata bilərdilər, belə təhdid həmçinin frak geyinənlərə də şamil olunurdu. 

Müasir zamanda kuliq, bir-birinə ip və ya trosla birləşdirilmiş kirşə gəzintisinə də deyilir və at yerinə traktor və ya avtomobil istifadə olunur. Bu əyləncə məktəblilər arasında çox populyardır, baxmayaraq ki, əslində əsl kuliq ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kulig jedzie! Zje, wypije i pojedzie!". 27.01.2017. 2019-03-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-29.
**Kuliç** Pasxa çörəyinin rus adıdır.

Tarixi
------

Şərq slavyanlarında bayram çörəyi hündür olub, üzəri bəzədilirdi.Silindrik formada olması onun kilsə ilə əlaqəsi ilə bağlıdır.

Təsviri
-------

2011-ci il Pasxa öncəsi Kiyev.
Bu mayalı xəmirdən hazırlanan çörək müxtəlif formalarda olub, yalnız həmişə hündür olmalıdır. Katoliklər mayalı kuliçlərdən başqa şəkərli kuliçlərdə hazırlayırdılar ki, bunu da "babı" adlandırırdılar.Üzəri bəzən kişmişlə, qlazurla və ya şəkər tozu ilə bəzədilir. Dadlandırıcılardan vanil, hind qozundan istifadə edilir. Rusiyanın müxtəlif əyalətlərində kuliçin forması fərqli olur. 

Kuliç

Həmçinin bax
------------

* Pasxa
* Pasxa yumurtası

İstinadlar
----------

Ev kuliçi və paska yumurtaları, 2015-ci il

1. ↑  *Похлёбкин В. В.* Национальные кухни наших народов Arxivləşdirilib 2018-06-19 at the Wayback Machine. — М.: Центрполиграф, 2004. — 640 с. — (Классика кулинарного искусства). — ISBN 5-9524-0718-8.
**Şahnəzərov Nikolay Samsonoviç** (1908, Sabunçu, Bakı qəzası) — Dağlıq Qarabağ vilayət partiya komitəsinin birinci katibi.

Həyatı
------

Nikolay Şahnəzərov 1908-ci ildə Sabunçu kəndində anadan olmuşdur. 1929–1932-ci illərdə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda təhsil almışdır.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

Nikolay Şahnəzərov 1939-cu ildən Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının üzvü olmuşdur. 1946–1947-ci illərdə o, Lənkəran Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. 1954–1958-ci illərdə isə Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədrinin birinci müavini vəzifəsində çalışmışdır.

1 dekabr 1958-ci il tarixindən 25 oktyabr 1962-ci il tarixinədək Nikolay Şahnəzərov Dağlıq Qarabağ Vilayət Partiya Komitəsinin birinci katibi olmuşdur.

1977-ci ildə Nikolay Şahnəzərov Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədrinin idarəetmə üzrə müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

18 fevral 1960-cı ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi olmuşdur.

SSRİ Ali Sovetinin VI, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin isə V çağırış deputatı olmuşdur.

İstinadlar
----------
Fransa Konqosunda Seneqal tiralyeri. 1905-ci il.
**Seneqal tiralyeri** (*fr.* Tirailleurs Sénégalais ) — əsasən Qərbi Afrika xalqlarının nümayəndələrindən ibarət Fransa müstəmləkə qoşunlarının birləşmələri.

Tarixi
------

Seneqal tiralyerlərinin ilk alayı 1857-ci ildə Fransa Seneqalında yaradılmışdır.

Başlanğıcda xidmətə cəlbetmə prosesi yerli kölə sahiblərindən gənc və sağlam kölələrini satması, habelə münaqişələr zamanı əsir götürülmüş hərbi əsirlərin istifadə edilməsi yolu ilə həyata keçirilirdi. Seneqal tiralyerlərinin birliklərinin sayı artdıqca yerli əhali arasında müqaviləli əsgərlərin xidmətə cəlb edilməsi və hərbi çağırış yolu ilə xidmətə cəlb olunmasına başlanmışdır. Onların arasında indiki Qvineya, Mali, Burkina-Faso, Niger, Çad ərazisindən çoxlu immiqrantlar, həm xristianlar, həm də müsəlmanlar var idi. Seneqal tiralyerlərinin zabitləri fransız idi, lakin bu bölmələrdə xidmət etmək istəyən kifayət qədər fransız zabiti olmadığına görə hər otuz Seneqal tiralyerinə yalnız bir zabit düşürdü.

Seneqal tiralyerləri XIX əsrin sonundan XX əsrin əvvəllərinə qədər Afrikada müxtəlif müstəmləkə müharibələrində (xüsusən Dahomeya, Bornu, Aqadez kimi dövlətlərin fəthində) iştirak etdilər.

Müharibələrarası dövrdə Seneqal tiralyerləri Fransanın Afrikadakı mülklərində müstəmləkə rejiminin saxlanmasında iştirak etməyə davam etmiş, xüsusən də Mərakeşdəki rif üsyanının yatırılmasında rol oynamışdır.

İstinadlar
----------

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Илья Полонский. Сенегальские стрелки: черные солдаты Франции//Военное обозрение
**Polşanın sovet işğalı** (*rus.* советское вторжение в Польшу) — Fəhlə və Kəndli Qırmızı Ordusunun Polşa Respublikasının şərq bölgələrində keçirdiyi hərbi əməliyyat. Nəticədə Ukrayna və Belarus SSR-ə (Qərbi Ukrayna və Qərbi Belarusiya) və Litva (Vilnüs bölgəsinin bir hissəsi) SSRİ-yə birləşdirildi. Beləliklə, SSRİ ilə Nasist Almaniyası arasında Polşanın faktiki bölünməsi (bəzən "dördüncü bölgü" adlandırılan) həyata keçirildi ki, bu da Almaniya ilə SSRİ arasında Hücum etməmək Paktının Gizli Protokoluna uyğun gəlirdi. Əməliyyat Almaniyanın Polşaya hücumundan 16 gün sonra - 1939 -cu il sentyabrın 17 -də saat 03.15-də başladı və SSRİ tərəfindən Polşaya rəsmi müharibə elan edilmədi.

Əməliyyatda Kalinin və Moskva hərbi dairələrinin bölmələri tərəfindən gücləndirilmiş Kiyev və Belarus hərbi dairələrinin birləşmələri iştirak etdi. İşğal və daha çox ilhaq ağır nəticələrə səbəb oldu: kütləvi həbslər, Katın qətliamı, xalqların deportasiyası, Stalin repressiyalarına məruz qalan əhalinin sayının əhəmiyyətli dərəcədə artması və s.

Həmçinin bax
------------

* Polşa kampaniyası (1939)
* Polşanın işğalı (1939–1945)
* İkinci Dünya müharibəsi
Salpetrier xəstəxana kompleksi ərazisinə aparan darvaza
**Salpetrier** xəstəxanası və ya **Pitye-Salpetrier** (*fr.* hôpital de la Salpêtrière, Pitié-Salpêtrière) - Paris də **13-cü şəhər dairəsi**ndə yerləşən qədim fransız xəstəxanası; hal-hazırda universitet xəstəxana kompleksidir.

Adı
---

Xəstəxana öz adını yerləşdiyi barıt zavodunun adından götürmüşdür. "Salpetrier"- "şora yığını" deməkdir.

Qısa tarixi
-----------

XV Lüdoviq in əmri ilə 1656 -cı ildən məzlum insanlar üçün xəstəxana kimi tikilməyə başlamışdır. 1684 -cü ildən onun yanında fahişələr üçün həbsxana tikilmişdir. Böyük Fransa inqilabı qabağı dünyada məzlum insanlar üçün ən böyük sığınacaq idi. Həmin vaxt bura 10000 məzlum və 300 həbs olunmuş qadın üçün sığınacaq olmuşdur. 1796-cı ildən isə xəstəxanaya dəliləri gətirilməyə başlanıldı. Dəlilər olan bölmədə novator metodikası ilə xəstələrin müalicə edən həkim Jan-Martin Şarko çalışırdı. XIX əsrdə 4000-ə qədər qadın xəstə üçün ən böyük Paris qadın xəstəxanası idi.

Məşhur həkimlər
---------------

* Filipp Pinel (1745 - 1826)
* Jan-Etyen Dominik Eskirol (1772 - 1840)
* Ziqmund Freyd (1856 - 1939)
* Jan-Martin Şarko (1825 - 1893)
* Jozef Babinski (1857 - 1932)

"Həkim Filipp Pinel 1795-ci ildə Salpetrier xəstəxanasındakı psixi xəstələri zəncirlərdən azad edir" rəssam Rober-Fleri

İstinadlar
----------

1. ↑  base Mérimée (fr.). ministère de la Culture, 1978.
**Dilatometriya**- (latınca dilato - genişləndirirəm ,metriya- ölçürəm) cisim ölçülərinin dəyişməsinin temperatur, təzyiq, elektrik və maqnit sahələrindən, ionlaşdırıcı şüalanmadan və s. asılılığını öyrənən fizika və ölçü texnikasının bölməsidir.

Dilatometrik tədqiqatların əsası
--------------------------------

Dilatometrik tədqiqatların əsası - cisimlərin istilik genişləndirilməsinin və onun müxtəlif anomaliyalarının (faza keçidlərində və s.) müəyyənləşdirilməsidir.

Dilatometriyada istifadə edilən qurğular
----------------------------------------

Dilatometr
Dilatometriyada istifadə olunan cihazlar - dilatometrlər, müxtəlif fəaliyyət prinsiplərinə malikdirlər.

### Optik-mexaniki dilatometrlər

Optik-mexaniki dilatometrlərdə (həssaslıq ~ 10-6 - 10-7 sm), cismin ölçüsünün dəyişməsi optiki güzgünün fırlanmasına gətirib çıxarır; xətti genişlənmə güzgüdən yansıyan işıq saçışının yerdəyişməsinə görə ölçülür.

### Tutumlu dilatometrlər

Tutumlu dilatometrlərində (həssaslıq ~ 10-9 sm), nümunənin ölçüsünün dəyişməsi ötürücü kimi işləyən elektrik kondensatorunun tutumunu dəyişdirir.

### İnduksiya dilatometrləri

İnduksiya dilatometrlərində (həssaslıq ~ 10-9 sm) nümunənin ölçülərinin dəyişməsi, induksiya sarğacının qarşılıqlı tənzimlənməsini və nəticədə onların qarşılıqlı induktivliyini də dəyişir. 

### İnterferensiya dilatometrləri

İnterferensiya dilatometrlərində (həssaslıq ~ 10-9 sm) nümunə interferometrın güzgüləri arasında yerləşdirilir; aralarındakı məsafə dəyişərkən, interferensiya zolaqları yerlərini dəyişirlər.

### Radio-rezonanslı dilatometrlər

Radio-rezonanslı dilatometrlərdə (həssaslıq ~ 10-12 sm) sensor divarları tədqiq olunan materialdan hazırlanmış həcmli bir resonatordur; rezonatorun ölçüsündə dəyişikliklər onun rezonans tezliyindəkı dəyişikliklə qiymətləndirilir.

### X-ray struktur analizi

X-ray struktur analizi dilatometriyanın ən həssas metodlarından biri hesab edilə bilər. O, kristalik strukturun parametrlərindəki dəyişikliklərə görə cismin ölçüsündəki dəyişiklikləri qiymətləndirməyə imkan verir.

Dilatometrlərin konstruksiyasının bəzi xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------------

Dilatometrlərin konstruksiyası, ümumiyyətlə, nümunəyə müxtəlif xarici təsirlərin mümkünlüyünü təmin edir. Dilatometrin hissələrinin ölçülərinin dəyişilməsini nəzarətdə saxlanılmasına xüsusi diqqət yetirilir.
Maye və qazlar üçün yalnız həcmli qenişlənmə nəzərdən keçirilərək, kalibrlənmiş bir kapilyar vasitəsilə, bir-biri ilə əlaqəli borularla, maye ilə tamamıilə dolmuş rezervuardan qızdırıldığı zaman axan mayenın həcmini ölçməklə təyin edilir.

Mənbə
-----

1. Аматуни А.Н. Методы и приборы для определения температурных коэффициентов линейного расширения материалов. М. 1972.
2. Новикова С.И. Тепловое расширение твёрдых тел. М. 1974.
3. Уэндландт У. Термические методы анализа = Thermal Methods of Analysis/ Пер. с англ. под ред.Степанова В.А. и Берштейна В.А. – М.: Мир, 1978, 526 с.
4. Paulik F. Paulik J. Erdey L. Derivatography A complex method in thermal analysis. Talanta, 1966. – 13. – P. 1405-30.
**Salomon qızılböcəyi** (*lat.* Ancylocheria salomonii) — Sərtqanadlılar dəstəsinə, Qızıl böcəklər fəsiləsinə aid növ. Təbii şəraitdə nəslinin kəsilməsi ehtimalı vardır.

Təsviri
-------

Böcəyin bədəni yaşılımtıl – firuzəyi rəngdədir. Qanadüstlükləri və ön döş üzərində narıncı ləkələr vardır, ətrafları yaşıl rəngdədir.

Yayılması və Sayı
-----------------

Çin, İran, Türkiyə, Özbəkistan, Tacikistan, Türkmənistan, Azərbaycan (Zaqatala, Qəbələ, Şəki, Göyçay, Yevlax, Naxçıvan MR) ərazilərində rast gəlinir. 1919-cu ildə M.Vinovski tərəfindən Gəncədə 1 fərd, 1928-ci ildə M.Axnazarov tərəfindən Naxçıvanda 1 fərd, 1929-cu ildə E.Hauser tərəfindən Ordubadda 2 fərd, qeydə alınmışdır. Son illərdə rast gəlinməmişdir.

Həyat tərzi
-----------

Cənubi Qafqaz qovağından ibarət olan çaykənarı tuqay meşələrində məskunlaşır. Növün ekologiyasına dair məlumat yoxdur. Sürfələri qovaq ağacının oduncağında inkişaf edir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Tuqay meşələrinin sahələrinin azalması.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Azərbaycanın Qırmızı Kitabının 1-ci nəşrinə daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Mühafizəsi üçün tuqay meşələrində qovaq ağaclarının qırılmasının qarşısını almaq, köhnə ağacların qırıldığı yerlərdə yeni-cavan ağaclar əkmək, böcəklərin tutulmasının qarşısını almaq, onun sayi və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yasayis ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, II cild, 2013

Ədəbiyyat
---------

1. Богачев А.В. Животный мир Азербайджана. Академия Наук Азербайджанской ССР, Баку, 1951, с. 326;
2. Рихтер А.А. Златки (Buprestidae) \\ Фауна СССР. Насекомые – жесткокрылые, т. XIII, ч. 4, М.-Л. Изд-во АН СССР,1952, 234 с.
3. Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, II cild, 2013
4. Azərbaycan Heyvanlar aləmi, Onurğalılar, III cild.2004.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q25539987
* GBIF: 9518759

 |
**Amundsen — Skott** — hava limanı Amundsen - Skot qütb stansiyasında yerləşir.

Hava limanı buz üzərində üçüş-eniş zolağına sahibdir. Zolağın uzunluğu 3658 m təşkil edir. Hava limanı oktyabrdan fevrala qədər fəaliyyət göstərir. Hava limanı əsasən stansiyaya avadanlıqların daşınmasını həyata keçirilir. LC-130 Hercules təyyarələri xüsusi xizəklərlə təmin olunurlar. Bununla da eniş və uçuşun təminatına imkan verir. Hava limanı bəzən gün ərzində bir necə uçuş həyata keçirilir. Xüsusi ilə yüklər Mak-Merdo stansiyasından daşınır.

Herkules təyyarələri
--------------------

Herkules təyyarələri yük götürmə qabiliyyətinin yüksək olması baxmından stansiyada mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onlar qar üzərinə eniş etməyə uyğunlaşdırılmışdır. Amundsen-Skott stansiyasının yenilənməsi zamanı bu təyyarələrlə 1000-dən çox uçuş həyata keçirilmişdir. Ancaq sərt havalar və ya fırtınalar zamanı uçuşlar zamanı yüklərin daşınması mümkünsüzləşir. Bu zaman yüklərin daşınmasını təmin etmək məqsədi ilə Mak-Merdo — Cənub qütbü şossesi inşa edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Información del Aeródromo Jack F. Paulus en Great Circle Mapper. Arxivləşdirilib 2020-10-28 at the Wayback Machine (en inglés) Fuente: DAFIF (válido a octubre de 2006).
2. ↑  "Hava limanları". 2022-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-14.

Xarici keçidlər
---------------

* Hava limanı haqqında məlumat Arxivləşdirilib 2016-03-20 at the Wayback Machine
**Çester** (*ing.* Chester) — Böyük Britaniyanın qərbində şəhər. Çeşir qraflığının inzibati mərkəzi. Əhalisi 118,2 min nəfərdir (2011). Liverpuldan 25 km. cənubda, Di çayı sahilindədir.

Çester romalıların dövründə Kastra Devana adlı Roma Britaniyasının mühüm mərkəzi idi. Erkən orta əsrlərdə tərk edilmişdir (ehtimal ki, dağıdılmışdır). Anqlsaks dövründə "Legaseaster" adlandırılmışdır (Çester adı da sonralar buradan alınmışdır). XIII əsrin ikinci yarısında İngiltərə krallarının Şimali Uelsi zəbt etmək uğrunda apardıqları mübarizənin mühüm dayaq məntəqəssi olmuşdur. Orta əsrlərdə iri çay portu (XIII əsr - XIV əsrin birinci yarısında daha mühüm rol oynamışdır) olmuş, sonralar tədricən əvvəlki əhəmiyyətini itirmiş, XVIII-XIX əsrlərdə isə port kimi qəti olaraq Liverpul tərəfindən sıxışdırılmışdır.

Çester qədim ticarət mərkəzidir. Suvenir istehsal edilir. Orta əsrlərin faxverkli tikililəri qorunub saxlanılmışdır. Qrovner muzeyi (yerli asari-ətiqə) var. Turizm mərkəzidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V cild, Bakı, 2017, səh,521.
Təzahür Qoşqarçayın aşağı axın hövzəsində Qızqala dağı adlanan yüksəklikdən təxminən 500 m. cənub-şərqdə yerləşir. Təzahür sahəsində kvars-barit, kvars-karbonat, kvars-polimetal damarcıqları daşıyan brekçiyalaşmış süxurların qırıntıları içərisində Cu, Zn, Pb və Ag minerallaşması qeyd olunur. Sahənin litoloji tərkibində tuflar, brekçiyalar, tufqumdaşları iştirak edir. Bu süxurlar Üst təbaşir yaşlı andezit-bazalt tərkibli subvulkanik kütlələr ilə yarılırlar. Filizləşmiş qırıntılardan götürülmüş şırım və nöqtəvi sınaqlarda Ag 3,2-5,6 q/t-dan 28,71-3706, 4 q/t.-a qədər, Au 0,1 q/t, Cu 0,02-1,75 q/t, Zn 0,1-0,33 q/t.- a qədər təşkil etmişdir. Çovdar kəndindən şərqdə, Qoşqarçayın orta axını hövzəsində yerləşir. 

Tektonik cəhətdən Çovdar antiklinalının tağ hissəsini əhatə edir. Təzahür sahəsində üst bayos yaşlı riodasit tərkibli tuflar, tufalevrolitləri, tufqumdaşları iştirak edir. Təzahür sahəsində şimal-şərq istiqamətində uzanan və qalınlığı 25-60 m. arasında dəyişən intensiv dəyişmiş-limonitləşmiş, kvarslaşmış, brekçiyalaşmış süxurlar zonası qeyd olunur. Zona qalenit, sfalerit, xalkopirit möhtəviləri ilə müşayət olunur. Zonadan götürülmüş ayrı-ayrı sınaqlarda misin miqdarı -1 %-ə qədər, sinkin miqdarı isə 0, 3%-ə qədər olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Elnur İbiş oğlu Səfərov "Kiçik Qafqazın faydalı-qazınti yataqları" Bakı-2012
**Çertkov tarix-diyarşunaslıq muzeyi** — Rostov vilayətinin Çertkov rayonu, Çertkov qəsəbəsində yerləşən diyarşunaslıq muzeyi

Muzeyin adresi: 346000, Rostov vilayəti, Çertkov r, Çertkov q, Pionerski x, ev 27

Tarixi və təsviri
-----------------

Rostov vilayətinin Çertkov rayonu, Çertkov qəsəbəsində yerləşən diyarşunaslıq muzeyi Çertov rayon ispolkomu, Xalq deputatlar sovetinin 1983-cü il 21 sentyabr №368 saylı əmri ilə təsis edilmişdir. Muzey Pionerski xiyabanı ev 27-də yerləşirdi. 
Hazırda muzey qeyri kommersiya təşkilatı olaraq fəaliyyət göstərir. Muzey yerli buccənin hesabına fəaliyyətdədir. Rayon mülkiyyətindədir. Muzeyin direktoru Vladimir Filippoviç Olipirdir.

Muzeyin ekspozisiyası əsasən yerli əhali tərəfindən Çertkov rayonunda aparılan axtarış işləri zamanı toplanmışdır. Burada ümumilikdə 2706 ədəd eksponat toplanmışdır ki, onunda əsasını şəkillər, sənədlər, tarixi və mədəni əhəmiyyət daşıyan əşyalardan ibarətdir. Burada həmdə rayonun sakinləri tərəfindən əldə etidən medal və ordenlər belə nümayiş etdirilir. Burada idmançıların kubok və medalları, şəkilləri belə görmək mümkündür. Rayonun təbiətşunaslıq bölməsində burada yaşayan heyvanların müqəvvaları vardır. Onlar arasında maral, samur və quşları görmək mümkündür.

Muzeyin əsas ekpozisiyası Böyük Vətən müharibəsi dönəminə aiddir. Burada bu dövrə aid avtomat, ratsiya, silah üçün yeşiklər, hərbi dəbilqələr, silahlar, mina və digər predmetlər.

Çertkov tarix-diyarşunaslıq muzeyində nümayişlər təşkil edir. Burada gecə muzeyləri təşkil edir. Muzey əməkdaşları məktəblilərə mühazirələr oxuyur. İl ərzində muzeyi 3300 nəfər (2015) ziyarət edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Акт о проведении контрольных мероприятий по проверке исполнения муниципального задания МБУК «Чертковский историко-краеведческий музей» за 2015год

Mənbə
-----

* Чертковский историко-краеведческий музей
* Чертковский историко-краеведческий музей
**Amun Abdullahi**  (İsveç. Amun Abdullahi), ayrıca (İsveç. Amun Abdullahi Məhəmməd; 23 oktyabr 1974, Somali) – Somali və İsveçli jurnalist, ictimai xadim, Somalinin Mogadişo şəhərində qızlar məktəbinin qurucusudur.

Bioqrafiya
----------

Amun Abdullahi Somalidə anadan olub, 1990-cı illərin əvvəllərində ölkəsində baş verən silahlı qarşıdurmaların başlaması nəticəsində qaçqın kimi İsveçə köçüb. İsveçdə əvvəlcə Umeada, daha sonra Somali topluluğu ilə məşhur olan Stokholmun Rinkebyu bölgəsində və nəhayət Çistada yaşayıb, sonradan Mogadişoya dönüb.

Stokholmda, Sveriges Radio International - İsveç radiosunda çalışıb [İsveç] və İsveçdə olduğu müddətdə bir neçə yüksək kefiyyətə malik radio reportajları bir başa keçirib. Bununla bərabər 2009-cu ildə istintaqın nəticəsində Rinkebidəki gənclik mərkəzinin liderinin Somali İslamçı qrupu Harakat ash-Shababa gənclərini cəlb etdiyini açıqlayıb.

Amun Abdullahi etiraf edir ki peşə fəaliyyəti dövründə dəfələrlə fiziki və intellektual hücumlara məruz qalmış, "işinə görə davamlı təhdidlər almışdır". O, həqiqəti söyləmək istəyən bir jurnalist üçün İsveçin 'Mogadişudan daha təhlükəli' olduğunu iddia edir.

### Mükafatlar

* İsveç Publisistləri Birliyi [ru]: Anna Politkovskayanın xatirəsinə 'Söz Azadlığı' mükafatı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "From Somali refugee to Swedish reporter" (eng). 1 mar 2016 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Somali Journalist: PC-Media makes Sweden "more dangerous than Mogadishu"" (eng). May 19, 2013 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Somali Journalist: PC-Media makes Sweden "more dangerous than Mogadishu"" (eng). mar 3, 2016 tarixində arxivləşdirilib.
ABŞ-da "pislərin pisini" müəyyən edən "Qızıl moruq" mükafatının təqdimetmə mərasimi baş tutub. İlin ən pis, uğursuz filmi "Toranlıq. Şəfəq: II hissə" ("The Twilight Saga: Breaking Dawn – Part 2″) seçilib. O, 7 kateqoriya üzrə – **"ən pis film", "ən pis qadın rolu" (Kristen Stüart), "ən pis ikinci dərəcəli kişi rolu" (Teylor Lotner), "ekranda görünən ən pis cütlük" (Teylor Lotner və MakKenzi Foy), "ən pis aktyor heyəti", "ən pis remeyk" və "ən pis rejissor işi" (Bill Kondon)** – "qalib" olub. Bunun reallıq yoxsa piar olmağı hələ ki məlum deyil. Digər "qaliblər" isə bunlardır:

* **"Ən pis kişi rolu" – Adam Sendler "Bu mənim oğlumdur" filmi ("That`s My Boy")**
* "Ən pis ikinci dərəcəli qadın rolu" – Rihanna "Dəniz savaşı" filmi ("Battleship")
* "Ən pis ssenari" - "Bu mənim oğlumdur" filmi ("That`s My Boy")

Maraqlı faktlar
---------------

"Qızıl moruq" qalibləri fəxri "Oskar" mərasimindən bir gün öncə açıqlanır.

Mənbə
-----

* Номинанты премии «Золотая малина» 2013 (ing.)
* youtube.com (ing.)
**Tsherinq Phintso Denzonqpa** (25 fevral 1948, Qanqtok) – daha çox **Denni Denzonqpa** adı ilə tanınan hindistanlı aktyor, rejissor, müğənni. Padma Şri ordeninin kavaleridir. Denni 25 fevral 1948-ci ildə Sikhim krallığının paytaxtı Qanqtokda buddist ailəsində anadan olub. 1964-cü ildə St. Yozef adına kolleci bitirib. Erkən yaşlarında atçılıqla məşğul olub. Kino aktyor olması ilə yanaşı həm də rəssam, yazıçı və heykəltəraşdır. Kinoda daha çox mənfi obrazları canlandırıb. İlk dəfə olaraq rejissor Rackumar Santoşi ona "Çin qapıları" filmində müsbət rol oynamağı təklif edib. 2000-ci illərin əvvəlllərində Denni "Aşoka" və "16 dekabr" kimi filmlərdə yüksək aktyor oyunu ortaya qoyub. Yaratdığı mənfi obrazlar arasında, nadürüst siyasətçini, rüşvətxor polis zabitini, satqını və s. misal göstərmək olar. Denzonqpa eyni zamanda bir sıra xarici kino layihələrdə iştirak edib. Bred Pittin baş rol oynadığı "Tibetdə yeddi il" dramında görüntülənib. 2003-cü ildə karyerasında fasilə etmək qərarına gəlib, belə ki, bundan sonra yalnız güclü rollarda, mənfi rollar olsa belə oynuyacağını qarşısına məqsəd qoyub. Ekranlara böyük qayıdışı 2010-cu ildə baş tutub. Belə ki, Ayşvariya Ray və Racnikantın iştirakı ilə tamil dilində olan "Robot" filminə çəkilib. 2015-ci ildə Akşay Kumarın baş rola çəkildiyi "Tapıb zərərsizləşdirmək" filmində kordinator Firuz Xan rolunu oynayıb. Evlidir. Bir oğlu və bir qızı var.

İstinadlar
----------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · IMDb · Kinopoisk · MusicBrainz |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 16635213r · GND: 143108395 · ISNI: 0000 0001 0999 7503 · LCCN: no2004086825 · NLA: 41898652 · NUKAT: n2008047844 · VIAF: 95123379 · WorldCat VIAF: 95123379 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Ceyhun
**Amudərya** və ya **Ceyhun** (türkm. Ceyhun, Amıderya, özb. Amudaryo, *fars.* آمودریا‎; Âmudaryâ) — Orta Asiyada ən uzun çay. Uzunluğu 1415 kilometrdir. Dünyanın ən uzun Qaraqum kanalı bu çaydan çəkilmişdir. Amudərya çayı Pamir dağlarından tökülür.

Tarixən bu çay Britaniya Hindistanı ilə Rusiya imperiyası arasında sərhəd olmuş. Bu gün isə o, Türkmənistan ilə Əfqanıstan arasında sərhəd rolunu oynayır.

Tarixi
------

Çay qədim zamanlardan bəri məlumdur. Amudərya qədim dövrlərdə bir çox ad daşıyırdı. Zərdüştlər ona "Vakş", "Arhara", "Raha" və ya "Ranha" deyirdilər. Orta əsrlərdə Amudərya boyu Rusiyadan Buxaraya ticarət yolu var idi. I Pyotr fəal şəkildə çayı rus ticarətinə cəlb etməyə çalışırdı. O zaman Amudərya çayı tədqiq edildi. Çayın sistemli tədqiqatları yalnız 20-ci əsrdə başlamışdır. Sonra suyun tərkibini müşahidə etməyə başladılar.

Su hövzəsi
----------

Amudərya çayı — Orta Asiyada ikinci ən uzun və ən böyük çaydır. Uzunluğu 1415 kilometrdir, hövzəsi isə 309 min kvadrat kilometrdən çoxdur. Mənbəyi Pamir dağlarından başlayır. Çay Vaxş və Pənc çaylarının qovuşduğu yerdə əmələ gəlir. Aral dənizinə axaraq delta əmələ gətirir. Çayın suyu uca zirvələrdəki qar və buzlaqların əriməsi hesabına yığılır. İsti yay aylarında suyun səviyyəsi qalxır. Dünyanın ən uzun – Qaraqum kanalı bu çaydan çəkilmişdir.

Amudərya çayı beş dövlətin ərazisindən keçir: Özbəkistan, Türkmənistan, Tacikistan, Qırğızıstan və Əfqanıstan. Əsas axın Tacikistanda — 85% və Şimali Əfqanıstanda — 15% təşkil edir. Çay, 3 böyük sağ qol əmələ gətirir: Şerabad, Kafirnigan və Surxandarya. Kiçik bir sol qolu var — Kunduz. Suyun 80% -i 24 milyard kubmetr həcmində olan 36 su anbarı ilə tənzimlənir. Çayın illik axını 73,6 km 3 təşkil edir. Tarixən bu çay Britaniya Hindistanı ilə Rusiya İmperiyası arasında sərhəd olmuş. Bu gün isə o, Türkmənistan ilə Əfqanıstan arasında sərhəd rolunu oynayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ahmed Rashid *The New Struggle in Central Asia: A Primer for the Baffled Arxivləşdirilib 2020-06-15 at the Wayback Machine*, World Policy Journal Vol. 17, No. 4 (Winter, 2000/2001), pp. 33–45 (p. 33)
2. ↑  "АМУ-ДАРЬЯ". geoman.ru (rus). 2022-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-27.
3. ↑  "Фауна заповедника Бадай-Тугай". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-17.
**Çernışev qumları** ― xüsusi olaraq qorunan ərazi. Elə də böyük olmayan meşəlik ərazidə yerləşir. İnzibati cəhətdən Rostov vilayətinin Oblivski rayonunun şimalında qərarlaşır. Bölgə Çir və Berezyanski çaylarının axarbaxarındadır. 1977-ci ildə təşkil edilmişdir.

Çöl ekosistemi
--------------

Çernışev qumları yerli əhəmiyyətli botanik təbiət abidəsidır. Təbiət abidə yasaqlıqdır. Yasaqlıq insanların yerli istirahət məskəni rolunu oynayır. Təbiət qoruyucu, su qoruyucu və rekreasiya əhəmiyyəti daşıyır. Kifayət qədər ideal vəziyyətdə olsada istənilən yanğın vəziyyəti pisləşdirə bilər.

Tarixi
------

Rostov vilayətində qumluq sahələr olduqca geniş ərazini əhatə edir. İntensiv olaraq qumluqların istifadə xüsusi ilə XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində bəzi rayonların qəsəbə və stansiyalarını qum basmışdı. 1906-cı ildə Çirnıx qumluğunda Çernışev meşəçilik sahəsi təşkil edilmişdir. Meşə təsərrüfatı əsasın şəhər ətrafında, əkin və maldarlığın inkişaf etdirilmsi mümkün olmayan ərazilərdə salınırdı. Əkin üçün əsasən adı tozağacı və krım tozağacı bitliləri əkilirdi. 

Meşəlik əkilərinin böyük hissəsi akasiya, tozağacı olaraq Veşenski, Qundorovskaya, Yelanskaya, Miqullinskaya, Kazanskaya və digər məntəqələrinin ətrafında salınmışdır. 

1926-ci ildə bu ərazidə aqrolesomeliorativ məntəqə təşkil edilmişdi. Onun tərkibində Karaiçevskaya və Oblivskaya bağları daxildir. 

1940-cı ildə 203 ha leşə zolağı salınmışdı ki, onlarda ümumilikdə 4 min ərazini qoruyurdu.

Hazırda Oblivski aqrolesomeliorativ məntəqəsi 9054 ha ərazini əhatə edir. Hazırda Çirski qum massuvi üç terras əmələ gətirir.

Lanşaft
-------

Çernışev qumları regionun relyefi dalğalıdır, suxurları əsasən gumdur. Üstəlik quru suxurlardan təşkil edilmişdir.

Fauna
-----

Ərazisində tülkü, dovşan və diğər canlıların nümayəndələrinə rastlaşmaq mümkündür. Burada nadir və qiymətli canlı növləri belə vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Комплексное освоение чирских песков". www.activestudy.info. 2021-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-01.
2. ↑  "Чернышевские пески". İstifadə tarixi: 2017-03-01.