recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mulde**— Saksoniya və Saksoniya-Anxalt, Almaniyada bir çaydır. Elbanın sol qoludur və uzunluğu 124 kilometrdir.

Ümumi məlumat
-------------

Çay Coldits yaxınlığında Zviçkauer Mulde (Zviçkau içərisindən keçir) və Freiberger Mulde (Sahilində Freiberg ilə) çaylarının birləşməsindən formalaşır. Buradan çay Saksoniyanı (Grimma, Wurzen, Eilenburg, Bad Düben) və Saksoniya-Anxalt (Jeßnitz və Dessau, Anxaltın paytaxtı) keçərək şimala doğru axır. Mulde Dessonun 3 km (2 mil) şimal tərəfində Elbaya tökülür.

2002-ci ilin avqustunda daşqın ciddi ziyana gətirib çıxarmışdır, belə ki, hətta YUNESKO-nun Dünya Mədəniyyəti Mirası "Dessau-Wörlitzer Gartenreich" və Dessau şəhəri təhlükə altına düşmüşdür. Xüsusilə Döbeln və Qrimma şəhərləri daşqın ziyanlarından əziyyət çəkmişdir.

Etimologiyası
-------------

Çayın adı qədim Alman (ehtimal ki, Qothiç) "Mulda" (𐌼 ᚢ 𐌻 ᛞᚨ), yəni "toz" və ingilis dilində bənzəri "mould" adlarından götürülmüşdür. Ancaq daha çox ehtimal odur ki, bu alman dilində "dəyirman" mənasını verən "mahlen"-dən əlaqələnmişdir. Buna görə də, Muldenin mənası ehtimal ki, "dəyirman çayı" deməkdir və bu köhnə dövrlərdə çayda idarə olunan çox sayda su dəyirmanına müvafiqdir. Hal-hazırda orada istifadə olunan hidroelektrik stansiyaları var.

Həmçinin bax
------------

* Elba çayı

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  1911 Encyclopædia Britannica
**Topinambur** və ya **yer armudu** — mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik bitkidir, xarici görünüşdə bir qədər *günəbaxanı* xatırladır. Onun stolonlar üzərində əmələ gələn yumru və ya uzunsov gövdə yumrularından 2-3 metrə qədər hündürlükdə olan güclü, çox şaxələnən zoğları inkişaf edir. Günəbaxanda olduğu kimi, topinamburunda gövdələri özəklə doludur və cod tükcükləri olur. Yarpaqları sallanan, qarşı-qarşıya düzülmüş, ayaları yumurtavari, şişuclu, kənarları dişli olur. Diametri 6-10 sm sarı çiçəkləri olan səbət çiçək qrupuda günəbaxanın çiçək qrupuna çox bənzəyir. Gün qısa olan yerlərdə topinambur daha çox çiçəkləyir.
Topinamburun vətəni - Cənubi Amerikadır, demək olar ki, *kartofun* vətəni olan bölgələridir. XVII-XVIII-ci əsrlərdə bu gövdə yumrulu bitki Avropada geniş sahələrdə becərilirdi. Lakin sonradan onu kartof sıxısdırıb çıxarmışdır. Topinambur nisbətən geniş sahələri hazırda Fransada hələdə var. İqlimə və torpaga qarşı topinambur müqayisədə az tələbkardır. Becərilməsi demək olar ki, kartofda olduğu kimidir. Lakin, ondan fərqli olaraq bir dəfə əkilmiş torpaq bir neçə il məhsul yığmağa imkan verir. Həm yerüstü yaşıl hissələri, həmdə gövdə yumruları istifadə olunur. Yaşıl kütləsini ildə iki dəfə kəsmək olar, lakin bu zaman gövdə yumrularının məhsuldarlığı kəskin aşağı düşür. Yaşıl kütləni silos kimi istifadə edirlər. Yumrular elə də yeməli olmadığı üçün əsasən heyvanların yemini təşkil edir. Onların qabığı zəif olduğu üçün az saxlanılır. Buna baxmayaraq onlar karbohidratlarla zəngin yemdirlər. Düzdür kartofla müqayisədə topinamburda nişasta yox, inulin karbohidratı olur. Onlar həmçinin spirtin hazırlanmasında xammal kimi istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Плоды земли. Гунтер Франке, Карл Хаммер, Петер Ханельт, Ганс-Альбрехт, Гюнтер Нато, Хорст Рейнботе. Издательство. Мир. Москва 1979.
**Topa ocaq**-Ağcabədi rayonunun Kürdlər kəndindən 500 metr aralıda, Qarqar çayının sağ sahilində qeydə alınan maraqlı toponimlərdən biridir.

Tarixi
------

Ağcabədi rayonunun Kürdlər kəndindən 500 metr aralıda, Qarqar çayının sağ sahilində qeydə alınan maraqlı toponimlərdən biridir.Bu sahə çökək yerdə 6 ağacdan ibarət olduğu üçün el arasında ona Topa ocaq deyilir. Bu ocağın yaranma tarixi çox-çox qədimdir.Qocaların dediklərinə görə,keçmiş zamanlarda bu ocağın yaxınlığında qoca bir kişi qoyun otarırmış.Qocanın nəvəsi gündüz radələrində ona yemək gətirir. Qoca arxası ağaclara tərəf oturub çörək yeyirmiş.Birdən qız əlini ağaclara tərəf uzadıb deyirː Baba, ora bax. Qoca dönüb ağaclara tərəf baxır. Ancaq heç nə görmür. Ona görə nəvəsindən soruşurː Nə olub, nədir ki.Qız dinməzcə barmağını ağaclara tərəf uzadır. Qoca sualını təkrar etdikdə qız deyirː Baba orada dayanan boz atlını görmürsənmi.Deyilənə görə qızın gözünə görünən Xızır Peyğəmbər imiş.Elə bu səbəbdən də o zamandan həmin yer müqəddəs hesab olunur. Bu ağacların altında vaxtilə bir bulaq axırmış. Buradan keçən köç arvadlarından biri həmin bulaqda oğurluq qoyunun qarnını yuduğu üçün müqəddəs olan bu bulaq quruyur. Ancaq çox illər keçsə də, ocaq ağacları heç yerdən su içmədiklərinə baxmayaraq heç vaxt qurumazmış. Yaşlı adamların dediklərinə görə, bulağa haram şey dəydiyi üçün o öz suyunu "qurutmuşdur".

Həmçinin bax
------------

Qazantəpə (Ağcabədi)

Kürdlər

İstinadlar
----------


1. ↑  Nazim Tapdıqoğlu Ağcabədi Ensiklopediyası Bakı-2007
**Tikanlı iydə** (*lat.* Elaeagnus pungens) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin i̇ydəkimilər fəsiləsinin i̇ydə cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yaponiyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Həmişəyaşıl, gözəl, sıx yarpaqlı, hündürlüyü 7 m-dək olan, şaxələnmiş budaqlı və qısa,qalın tikanlı koldur. Bəzən qısa, iti bucaq altında, aşağıya əyilmiş, möhkəm, yan budaqlıuzun zoğları olur. Onların köməkliyi ilə digər bitkilərə yapışaraq 10 hündürlüyədək qalxır və beləliklə sarmaşan kola çevrilir. Cavan zoğları qonur xırda yarpaqlarla örtülmüşdür. Yarpaqları uzunsov-ellipsvari, uzunluğu 10 sm-dək, üst tərəfi parlaq, tünd-yaşıl, alt tərəfi gümüşü-qonurdur. Yarpaqların kənarları dalğalı, bəzən qıvrım, saplaqları qonurdur. Çiçəkləri xırda, dəstələrdə 1-3 ədəd, sallaq, üstdən gümüşü-ağ içərisi qızılı rəngdə və çox ətirlidir. Meyvəsi-sulu, uzunluğu 1,5 sm-dək olur; kal meyvəsi yaşılımtıl-açıq-qonur və yetişmiş halda qırmızımtıl çəyirdəkdir, yeməlidir. Meyvəvermə dövründə meyvləri gümüşü yarpaqların fonunda effektli görünür. İlk illərdə yavaş böyüyür, kölgəyə, quraqlığa davamlıdır, torpağı tələbkar deyildir. Toxumlarla və qələmlərlə çoxalır. Sarı-ağ zolaqla haşiyələnmişdir; qızılı yarpaqları tünd-sarı zolaqla haşiyələnmişdir.

Ekologiyası
-----------

Bitkilər zədələnmədən temperaturun -18°C-dək aşağı düşməsinə dözür. Şəhər şəraitini yaxşı keçirir, asanlıqla forma alır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Kür-Araz ovalığında rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Bağ-park tikintisi üçün qiymətli koldur. Canlı çəpərlərdə və xüsusi, şarşəkilli formada gözəl görünür. Sarmaşan kol kimi çəpərlərin, divarların və s. bəzədilməsi üçün yararlıdır. Bir neçə dekorativ forması vardır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q181318
* Wikispecies: Elaeagnus pungens
* AoFP: 1558
* APA: 1713
* EoL: 487838
* EPPO: ELGPU
* FEIS: elapun
* FoC: 200014597
* GBIF: 3039270
* GISD: 273
* GRIN: 14928
* iNaturalist: 162214
* IPA: 4526
* IPNI: 927283-1
* IRMNG: 11357817
* ISC: 20725
* ITIS: 502223
* IUCN: 147482351
* MoBotPF: 279924
* NBN: NBNSYS0500000309
* NCBI: 693372
* NZOR: 457d6b63-170f-4904-8c58-2374d8df78ce
* PfaF: Elaeagnus pungens
* PFI: 3160
* Plant List: kew-2785200
* PLANTS: ELPU2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:927283-1
* Tropicos: 11600009
* WFO: wfo-0000663904

 |
**Tikanlı badam** (*lat.* Prunus spinosissima) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Qərbi Sibir, Orta və Kiçik Asiya, Avropadır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 0,5–2 m olan, dağınıq çətirli, yarpağı tökülən koldur. Düz dayanan, şaxələnmiş budaqları üzərində tikanlar yerləşir. Yarpaqları xətvari-neştərvari və ya uzunsov-oval formalı olub, bünövrəsində daralmışdır. Mart-aprel ayında çiçəkləyir. Çəhrayı və ağ rəngli ətirli çiçəkləri yarpaqlarla eyni vaxtda açılır. Meyvələri iyun ayında yetişir. Meyvələrinin diametri təxminən 2,5 sm, uzunluğu 1–2 sm-dir, yumurtaşəkilli, sıx boz rəngli, cod tüklərlə örtülmüş olur.

Ekologiyası
-----------

Quraqlığa, istiyə, küləyə davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Azərbaycanda mədəni şəraitdə bir çox rayonlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Çox dekorativ bitkidir. Qrup və tək əkinlərdə bordürlərin, massivlərin, alt təpəciklərinin dekorasiyası, quru daşlıq sahələrin və yamacların yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Prunus spinosissima* | 
* Wikidata: Q3408653
* Wikispecies: Prunus spinosissima
* EoL: 632462
* EPPO: PRNSM
* GBIF: 3021640
* GRIN: 30118
* iNaturalist: 992723
* IPNI: 730299-1
* IRMNG: 10590307
* NCBI: 983204
* Plant List: rjp-25468
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:730299-1
* Tropicos: 100436867
* WFO: wfo-0000995863

 |
| *Amygdalus spinosissima* | 
* Wikidata: Q39780039
* GBIF: 5369481
* GRIN: 3043
* IPNI: 927953-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:927953-1
* Tropicos: 27804133
* WFO: wfo-0000986922

 |
**Tikanlı gəvən** (*lat.* Astragalus euoplus) — paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Yarpağı tökülən, 20 sm hündürlüyündə, yastıq əmələ gətirən sıx budaqlı, yarpaqları tikanlı, bütün hissələri nazik, zəif tüklərlə örtülü koldur. Yarpaqlatlıqları 8–12 mm uzunluqda olub, pər-dəşəkilli, saplağının yarısına qədər bitişik, xətli-lanset formadadır. Yarpaq-cıqlarıları 6-9 cüt, ellipsvarı, yaxud uzunsov-yumurtavarı olub, 10 mm uzunluqdadır, ucları itidir. Yuxarıdan çılpaq, aşağıdan seyrək, yaxud sıx tüklüdür. Çiçəkləri yarpaqların qoltuğunda 2-3 ədəd qısa salxım əmələ gətirir. Çiçəkaltlıqları düz pərdəşəkillidir və 13 mm-ə qədər uzunluqdadır. Kasacığı 10–16 mm uzunluqda olub, boruvarı, qalın, qısa, ağ tüklüdür. Dişləri bizvarı, yaşılımtıldır. Tacı 13 mm-ə qədər uzunluqdadır. Yelkəni 7-8 mm enində, uzunsov-ellipsşəkillidir. Qayıqcığı qanaddan qısadır. Dişi-ciyi uzunsov, yatıq tüklü, 16 mm-ə çatan, sapvarı çılpaq sütuncuqludur. Paxlası oturaq, uzunsov, iti, ipəkvarı ağ tüklü, biryuvalı, çox toxumludur. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

Daşlı yamaclarda açıq quru sahələrdə daha çox rast gəlinir. Təbiətdə toxum vasitəsilə çoxalır. Təbii ehtiyatın dəyişilməsi səbəbi başlıca оlaraq insan fəaliyyətinin təsiridir. Becərilməsi haqqında məlumat və qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. Mərkəzi Kiçik Qafqazda, Naxçıvan dağlarının yuxarı dağ qurşağında (Oxçuçay) rast gəlinir.

Ədəbiyyat
---------

* Деревья и кустарники СССР. Т.4. 1951.;
* Флора Азербайджана. т.6.1955;
* Azəraycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər.2005;2006;2008;
* Naxçıvan MR florasının taksonomik spektrı.2008;
* Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması.2011.

Məlumat mənbəsi
---------------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15514637
* EoL: 666510
* GBIF: 5344961
* IPNI: 477368-1
* IRMNG: 10176739
* Plant List: ild-53901
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:477368-1
* Tropicos: 13025869
* WFO: wfo-0000207778

 |
**Əjdər Əlizadə** — şair, jurnalist. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1993). 2001-ci ildən "Kirpi" satira yumor jurnalının feiyeton şöbəsinin redaktorudur.

Həyatı
------

Əlizadə Əjdər Cəbrayıl oğlu 1953-cü ildə Ağdam şəhərində anadan olmuşdur. 1970-1976-cı illərdə Kirovabad Baza İnşaat texnikumu, 1976-1981 İnşaat mühəndisləri institutunda təhsil almışdır. 1982-1984 Moskva Dövlət Universitetinin nəzdində "Jurnalist Sənətkarlığı İnstitutu"nda Jurnalistika ixtisasına yiyələnmişdir. İxtisasca jurnalist, mühəndis, "Tibet" Şərq Təbabəti (Nəbzlə diaqnostika və təbii üsullarla müalicə) mütəxəssisidir. Beynəlxalq PULSE ACADEMY - nin üzvü, İSR PHARMACEUTİCALS Beynəlxalq Şirkətin 2009-dan bəri Azərbaycan Respublikası üzrə rəsmi nümayəndəsi.

Yaradıcılığı
------------

Yazıları "Trud", "İnşaatçı", "Xalq", Ağdamın "Lenin Yolu" qəzetlərində dərc olunmuş, oçerk və reportajları Ağdam Yerli Radio Verilişləri Redaksiyasında mütəmadi səsləndirilmişdir. Gündəlik çıxan "İki Sahil" qəzetində işlədiyi 4 il ərzində 2 mindən çox məqalələri dərc olunmuşdur. 2001-ci ildən "Kirpi" Satira Yumor Jurnalında feiyeton şöbəsinin redaktorudur. 1983-cü ildən SSRİ Jurnalistlər İttifaqının, 1993-cü ildən isə Azərbaycan Jurnalistlər birliyinin üzvüdür. Həsənbəy Zərdabi adına Diplom (2003) və "Qızıl Qələm" Fəxri Media Mükafatı (1983, 2003) laureatıdır. Tikinti sahəsində Səmərələşdirici təkliflər müəllifidir. "Sevgi də bir dünyadır" – adlı sevgi şeirləri kitabının müəllifidir. "Qəzəllər" – müəllifin sayca ikinci kitabıdır. Sayca üçüncü - "Vətənimi sevə-sevə yaşadım" adlı kitabı çapa hazırdır.

Kitabları
---------

* "Sevgi də bir dünyadır" (şeirlər) - "Elm və Təhsil" nəşriyyatı, 2007, 200 səh.
* "Qəzəllər" - "Elm və Təhsil" nəşriyyatı, 2017, 104 səh.
* "Vətənimi sevə-sevə yaşadım"

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin "Həsən bəy Zərdabi" mükafatı (2003)
* Azərbaycan Qızıl qələm mükafatı (1983, 2003)

Xarici keçidlər
---------------

* Qəzəl şairlərin ən az müraciət etdiyi sahədir[*ölü keçid*]
* Ustac.az Əjdər Əlizadə Arxivləşdirilib 2019-08-22 at the Wayback Machine
* Əjdər Əlizadə - "ƏSRİN MÖCÜZƏSİ" şeiri
İrkutsk şəhəri.
 **İrkutskda kütləvi spirt zəhərlənməsi** (*rus.* Массовое отравление метиловым спиртом в Иркутске) - Rusiya Federasiyasının İrkutsk vilayətinin eyni adlı şəhərində 2016-cı ilin 17 dekabr tarixində baş vermiş kütləvi spirt zəhərlənməsi. Hadisə nəticəsində 62 nəfər dünyasını dəyişib. 
Hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları hadisə ilə bağlı zəhərlənməyə səbəb olmuş spirtli içkilərin satış nöqtələrinə çatdırılması ilə məşğul olan 5 nəfəri saxlayıb. Xeyli miqdarda məhsul qanunsuz dövriyyədən çıxarılıb. İrkutskda fövqəladə vəziyyət elan olunub. Spirt məhsullarının məişət və gigiyenik məqsədli istifadəsi qadağan edilib. Kütləvi zəhərlənmənin əsas səbəbi kimi tərkibində *Boyarışnik losyonu* olan müxtəlif spirtli içkilər göstərilir. *Boyarışnik losyonundan* əsasən sabun və şampun ləvazimatlarının hazırlanmasında istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Nechepurenko, Ivan.* "In Russia, Dozens Dies After Drinking Alcohol Substitute". The New York Times. 2016-12-19. 2022-08-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-19.
2. ↑  "State of emergency declared in Russia as 49 die in bath lotion drinking case". CBS News. 2016-12-19. 2016-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-19.
3. ↑  *Isachenkov, Vladimir.* "Alcohol poisoning death toll in Russian city rises to 49". Associated Press. 2016-12-19. 2016-12-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-19.
**O** — Amerika yazıçısı Stiven Kinqin 1986-cı ildə yazdığı qorxu romanıdır. Bu , onun 22-ci kitabı və öz adı ilə yazdığı 17-ci romanı idi. Hekayə qurbanlarının qorxusundan istifadə edərək ovunu ovlayarkən özünü maskalamaq üçün istifadə edən şər varlıq tərəfindən terrora məruz qalan yeddi uşağın nə edəcəyindən bəhs edir.

Məzmun
------

Maine ştatının Derri şəhərində yağış fırtınası zamanı Georgie Denbrough adlı altı yaşlı uşaq yağışlı küçədə üzən kağız qayığının arxası ilə qaçır və qayıqı yağış suyu kanalizasiyaya aparır. Kanalizasiyaya baxan Georgie orada Rəqs edən özünü Pennywise kimi təqdim edən bir təlxəklə qarşılaşır.Georgie, Pennywise tərəfindən aldadılır və təlxək onun qolunu qoparır və onu öldürür. Bu hadisədən sonra Georgienin qardaşı və dostları onun axtarışına çıxırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "IT" (ingilis). 2022-07-09 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "O". 2022-07-09 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Лаборатория Фантастики |
| Normativ yoxlama | GND: 7723444-3 · VIAF: 184071146 · WorldCat VIAF: 184071146 |

* It  (ing.)
* IT Review  (ing.)
* A Chapter-By-Chapter Analysis at It: An Annotated Look at Stephen King  (ing.)
**İrlandiya Homrul hərəkatı** (muxtariyyət hərəkatı-"self-government") — İrlandiyanın Britaniya içərisində avtonomiya qazanması məqsədilə başladılan hərəkatdır.

Başlanğıcı və səbəbləri
-----------------------

Home Rule 1885–1918-ci illərdə irland seçicilərinin böyük hissəsinin başlıca tələbi idi.1801-ci il Birləşmə Aktından sonra Vestminster tərəfindən idarə olunan İrlandiya parlamenti idarəçiliyini milliyyətçilər yenidən İrlandiyaya qaytarmağın yollarını axtarırdılar.
İlk Homrul krizisinin 1885-ci ildə Uilyam Qladston Homrul haqqında çıxış etdikdə başladı. Əvvəlki baş nazirliyi dövründə(1868–1874) o, İrlandiyanı "sakitləşdirməyin" yollarını axtarmış , bunun üçün İrland kilsəsini dövlətdən ayırmış və təsirsiz qalmış 1870-ci il Torpaq Aktını qəbul elətdirmişdi.1879–1881-ci il Torpaq müharibəsindən sonra Qladston konstitusiya dəyişikliyini Birləşmiş Krallığın bütünlüyünü qorumaq üçün tək vasitə kimi görürdü. O, 1886-cı ildə ilk Homrul billini təqdim etdi , ancaq bu bill aşağı palatadan keçmədi,1893-cü ildə təqdim olunan ikinci bill isə Lordlar palatası tərəfindən rədd edildi. İlk Homrul krizisinin İrlandiyada iki əsas nəticəsi oldu: Olsterdə liberal siyasətin sonu gəldi və dini siyasətin başlanğıcı qoyuldu. Katoliklər milliyyətçilərə , protestantlar isə konservativ birlik tərəfdarlarına səs verdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-22.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-22.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-23.
**Piter Henri Abrahams** (*ing.* Peter Henry Abrahams; 19 mart 1919 – 18 yanvar 2017[…]) — Cənubi Afrika yazıçısı.

Həyatı
------

Piter Abrahams *3 mart 1919-cu ildə* CAR-ın kasıb Vrededorp şəhərciyində doğulmuş, 1939-cu ildə ölkəsini tərk etmişdir. 1956-cı ildə Yamaykaya köçməmişdən əvvəl dənizçi və Londonda jurnalist kimi işləmişdir.

Cənubi Afrikanın məşhur qaradərili yazıçılarından biri olan Piter Abrahamsın əsərləri siyasi və sosial problemlərə, xüsusilə irqçiliyə həsr olunmuşdur. Müəllifin ilk işlərindən biri olan "Kömür oğlan" (1946) hekayəsi tənqidçilərin diqqətini cəlb etdi. Onun irqçilik əleyhinə yazılmış digər əsərləri arasında "Qara vəsiyyət" (1942) hekayələr toplusu və "İldırımlı yollarla" (1948), "Maykl Udomo üçün əklil" (1956), "Gecənin hökmündə" (1965), "Koyabadan baxış" (1985) romanlarını qeyd etmək olar.

1966-cı ildə yazdığı "Bu ada indi" romanı Afrikadan bəhs etməyən yeganə əsəridir, bu əsərdə hadisələr Yamaykada və Karib adalarında baş verir.

Məşhur Azərbaycan bəstəkarı Qara Qarayev 1958-ci ildə Piter Abrahamsın "İldırımlı yollarla" (*The Path of Thunder*) romanının motivləri əsasında eyniadlı balet yazmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Абрахамс Питер Генри // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  Literary Icon Peter Abrahams Is Dead. 2017.
3. ↑  Peter Abrahams // Encyclopædia Britannica (ing.).

Keçidlər

*
**Külcə** (uyğ. غۇلجا /Ғулҗа, *qaz.* قۇلجا /Құлжа) və yaxud **İnin** (çin. sadə. 伊宁, pinyin: *Yíníng*) — Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunda qəza, şəhər.

Tarixi
------

Göytürk xaqanlığı dönəmində dağüstü yaylalardan biri *Külcə* adlanırdı.

Hindistan istiqamətində Qerman və Robert Şlaqintveyt qardaşları bu ərəfədə Mərkəzi Asiyaya doğru irələləməkdə idilər. Onlar Təkla-Məkan səhrasının cənubunda yerləşən Xotana qədər gələ bilsələr də Yarkəndə çata bilmədilər.

1865-ci ildə V.Q.Djonson Xotanda on altı gün qalmaqla şəhərin coğrafi koordinatlarını müəyyən etdi. Hindistan topoqrafiya idarəsinin nümayəndəsi Mirzə Şudça Amu-Dəryaya çatır, Çakmak-Kul gölünü aşkar etdikdən sonra Qaşqar istiqamət götürür. Xeyuord həmin ildə Pişəvərdən Yarkəndə daxil olarkən Qaraqaş Yarkənd-Dərya çaylarının ümumi axınını müəyyən etməyə nail oldu.

Səyyahlar 1890-cu ildən sonrakı dövrdə Monqolustan, Tibet və Çin Türkistanında daha böyük nailiyyətlər əldə etdilər. Prejevalski istisna olmaqla ilk əvvəllər Tibet yaylasına şimaldan daxil olmaq müvəffəqiyyətsizliyə uğrasa da sonrakı ekspedisiyalar uğurla nəticələndi. Lakin Çin Türkistanının öyrənilməsində ingilis tədqiqatçısı Litldeylin rolu daha böyük olmuşdur. O, 1893-cü ildə bütün Rusiya ərazisini keçməklə səyahətə başlamaq qərarına gəlir. Səmərqənd, Kaşkar, Aksu və Lob-Noru keçməklə Çinin şimalında Lançjov şəhərinə çatır, daha sonra Pekinə səyahətini davam etdirir. Növbəti ekspedisiyasını Litldeyl Istanbul, Poti, Bakı, Marı, Buxara, Kokand, Kaşkar istiqamətində davam etdirir. Bu ərəfədə Tibetdən Lxasa gedən yolun böyük əhəmiyyət kəsb etmədiyini düşünən Liven Qedin Şimali Tibet və Tarim çayı hövzəsini tədqiq etməyi qərara alır. Xotan və Yarkənd arasından keçərkən qumla basdırılmış şəhərlər müəyyən etməklə Lob-Nor gölünə çatır.

Xarici keçidlər
---------------

* Külcə şəhəri Arxivləşdirilib 2007-02-08 at the Wayback Machine  (çin.)
* Государственная Зона Пограничного Экономического Сотрудничества города Кульджи Arxivləşdirilib 2007-02-14 at the Wayback Machine  (rus.)

Həmçinin bax
------------

* Xotan
* Qaşqar
* Yarkənd
* Turfan


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Çin ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Külah** — Azərbaycanda tarixən mövcud olmuş baş geyim formalarından biri.

Haqqında
--------

Farsca "papaq" mənasını bildirən külah oğuzlar arasında hələ ilk orta əsrlərdən məlum idi. Kəndlilər, şəhər yoxsulları "kulah-namad" adlanan oval formalı keçə külah, orta və yuxarı zümrələr isə konusvarı formalı hündür külah geyirdilər.

Kitabi Dədə Qorqud dastanlarında kişi baş geyim kimi külah haqqında qeyd olunur ki, "...altı ögəc dərisindən, külah etsə, qulaqlarını örtməyən, qolu-budı xaranca, uzun baldırları incə, Qazan bəgün dayısı At ağızlu Aruz qoca çapar yetdi". Bu mətndən bəlli olur ki, oğuzların külahı qoyun dərisindən, xüsusilə erkək qoyun dərisindən tikilərmiş.

Külah tipli konusvarı baş geyiminə Təbriz miniatür məktəbinə mənsub olan incəsənət əsərlərində də tez-tez təsadüf edilir. Bu bir daha göstərir ki, XVI əsrdə Azərbaycan ərazisində külah kütləvi səciyyə daşımışdır. Hətta əsilzadə şəxslərə məxsus olan bəzi təsvirlərdə külahın ətrafına çalma sarındığı müşahidə olunur. Görünür, orta əsrlərdə külah parçadan tikilən baş geyimini də ifadə edirmiş. Son zamanlaradək Azərbaycanın bəzi etnoqrafik bölgələrində, xüsusilə Abşeronda "taskülah", yaxud "şəbkülah" adı ilə bəlli olan kişi baş geyimi hələ dəbdən düşməmişdi. Bakıda yaşlı kişilər gecələr yatan zaman soyuq olmasın deyə başlarına şəbkülah, yəni "gecə papağı" qoyardılar.

Külahın vaxtilə Azərbaycanda geniş yayıldığını orta əsr mənbələri də təsbit edir. XIII əsrə aid farsca yazılmış bir anonim mənbədə vaxtilə Gəncədə gənclərin çoxunun başlarına keçə külah qoyduqları xəbər verilir.

Bu geyim tipi "külah" adı ilə vaxtilə Orta Asiyada, xüsusilə özbəklər arasında geniş yayılmışdı.

Mənbə
-----

* "Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası", II cild. Bakı,2004.
* Ərəb və fars sözləri lüğəti, B. 1996.
* Миклухо-Маклай Н.Д. Географическое сочинение XII века на персидском языке. "Ученые записки Институтута Востоковедении Ан СССР, т.IX, М. 1954.
* Народы Средней Азии и Казакстана, т.I, М. 1962.
Platon, Rafael (1509)
**Platonizm** — Antik yunan filosofu Platonun və onun sələflərinin fəlsəfi təlimi. Bu təlimin tərəfdarlarına görə ideyanın reallığı mütləqdir və ruh ölməzdir.

Platonizmin ilk ardıcılları Platonun e.ə. IV əsrdə əsasını qoyduğu məktəbin — Akademiyanın şagirdləri olmuşdur. Məktəb Platonun özü tərəfindən yaradılmış və b.e.529-cu ilinə qədər mövcud olmuşdur. Afina divarları yaxınlığında yerləşən bu Akademiya imperator I Yustinianın əmri ilə bağlanmışdır.
Adətən Platonizmi üç əsas dövrə ayırırlar: ilkin, orta və neoplatonizm.

Dövrlər
-------

### İlkin platonizm

İlkin (yaxud "qədim") (e.ə. IV əsr), dövr Platon və onun ən yaxın tərəfdarlarının (Spevsipp, Ksenokrat, Pontiyalı Heraklit) adı ilə bağlıdır.

Platonun şagirdləri onun biliklərə fəlsəfi yanaşmasının əsası kimi gündəlikdən istifadə edirdilər. Gündəlik oxunmuş, eşidilmiş, yaxud düşünülmüş mövzular və fikirlər haqqında təəssuratların toplandığı mənbə idi və dəfələrlə oxumaq, təhlil və dərk etmək mümkün idi. Müzakirə olunan mövzular arasında əsas yeri *ideyaların ontoloji statusu* problemi tuturdu. E.ə. I əsrdən başlayaraq platonçular Aristoteldən və pifaqorçuluqdan istifadə edərək naturalizmin bütün elementləri ilə ciddi mübarizə aparmağa başladılar. Bu yeni bir dövrün — "orta platonizmin" başlanması üçün əsas oldu.

### Orta platonizm

Orta (yaxud, aralıq) platonizm (e.ə. I əsr-b.e.II əsri). bu dövr Askalonlu Antiox, İskəndəriyyəli Evdor, Xeroneyli Plutarx, Apuley, Alkinoy, Attik, Numeninin adı ilə bağlıdır.

Skeptisizm dövründən sonra doqmatik platonizm başlayır. E.ə. I əsrdə Posidon platonizmin sistemləşdirilməsi üçün ciddi fəaliyyətə başlayır və bunun üçün Platonun "Timey"inin şərhinə əsaslanır. Bu dövrün əsas xüsusiyyəti platon irsinin dərsliklərdə toplanması, Platonun "Dialoq"larının şərh edilməsi və Platon və Aristotelin təlimləri arasında fərqlərin müəyyən edilməsi vasiləsilə sistemləşdirilməsi hesab olunur. Təxminən üçəsirlik prosesin nəticəsi Neoplatonizm oldu.

Neoplatonizmin banisi Plotin
### Neoplatonizm

 *Əsas məqalə: Neoplatonizm*
Bu dövrdə varlığın başında "Vahid" gələn və ümumilikdə üç üzvdən ibarət iyerarxiyası sistemli şəkildə hazırlandı. İdrakın yüksək sferalarının və "Vahid" haqqında daha dəqiq təlimin işlənib hazırlanması da bu dövr üçün xarakterikdir. Neoplatonizmin tərəfdarları üçün gündəliklər həm də daha sistemli esselərin yazılması üçün əsas mənbə oldu. Bu esselərdə hər hansı bir mənfi təzahür (məs: qəzəb, həsəd, dedi-qodu) və ya hansısa həyati çətinliklərlə(matəm, məyusluq, sürgün) bağlı təsvirlər və mübarizə metodları öz əksini tapmışdır. Neoplatonizmin banisi Plotin hesab olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Platon
* Platonun Akademiyası
* Orta platonizm
* Plotin
* Neoplatonizm
* Pifaqorçular məktəbi
* Neopifaqorçuluq
**Hacı Bədəl körpüsü** — Qubadlı rayonunun Dəmirçilər kəndində yerləşən tağsız körpü. 

ХIХ əsrdə Dəmirçilər kənd sakini, mötəbər insan, şer yazmaqda fitri istedad sahibi оlan Hacı Bədəl tərəfindən Ağa çayı üzərində tikilmişdir.

Körpünün inşasında put daşdan (xüsusi bəzək vurmaqla) əhəng və yumurta sarısından istifadə оlunmuşdur. Bu körpü 15 kəndin Qubadlı rayоnunun mərkəzi ilə əlaqəsini bərpa etmişdir. Körpünün son dərəcə maraqlı arxitekturası vardır. Belə ki, körpü kükrəyən, yaz gələndə yerə-göyə sığmayan, hər an kükrəyib daşan dağ çayının (Ağa çayı) üstündə salınmışdır. Heç vaxt ram olunmayan, dəlisov dağ çayının üstündə salındığından körpü tağbənd formasında idi. Onun ortasında dayaqlar qoyulmamışdı. Belə etməkdə məqsəd kükrəyib daşan dağ çayının maneəsiz axını üçün idi.

Bu tariхi abidə də 31 avqust 1993-cü ilə qədər оlduğu kimi qalırdı. Körpü Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfındən qeydə alınıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Hacı Bədəl körpüsü". 2019-01-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-21.

Mənbə
-----

Qubadlı rayonunun tarixi abidələri[*ölü keçid*]
**Azərbaycantelefilm** — studiya

Tarixi
------

Direktoru: Ramiz Həsənoğlu
Baş redaktoru: Yaqub Əlioğlu
Baş redaktor müavini: Ənvər Çingizoğlu
"Azərbaycantelefilim" Yaradıcılıq Birliyi Azərbaycanda sənədli film istehsalçılarından biridir. Birlik Azərbaycan Televiziyası QSC-nin strukturuna daxil olan hüquqi şəxsdir. Bədii və sənədli filmlərin istehsalı ilə məşğul olan Azərbaycan Televiziyası QSC-nin "Azərbaycantelefilm" YB yarandığı gündən maraqlı yaradıcılıq yolu keçib.

* 1957-1958  : Televiziya idarəsinin kino verilişləri redaksiyası
* 1960-1968  : Bakı televiziya studiyasının kino redaksiyası
* 1968-1973  : "Ekran" Yaradıcılıq Birliyi
* 1973-1977  : "Azərbaycantelefilm" Yaradıcılıq Birliyi
* 1978-1992  : Azərbaycan televiziyasının lent üzərində proqramlar hazırlayan baş redaksiyası.
* 1992-...  : "Azərbaycantelefilm" Yaradıcılıq Birliyi

Azərbaycan Televiziyasında bədii filmlərin istehsalına 1960-cı ildən başlanılıb. O dövrün bədii televiziya filmləri kino filmlərindən həcminə görə xeyli fərqlənirdi. Bu filmlər əsasən 2-4 hissəli olurdu. Televiziya ekranının kiçikliyini nəzərə alaraq iri planlar üstünlük təşkil edirdi, ümumi planlara az yer verilirdi. SSRİ-nin müxtəlif respublikalarından fərqli olaraq Azərbaycan televiziyasında ilk bədii televiziya filmi "Aygün" 9 hissədən ibarət idi. 1961-ci ildə Rauf Kazımovski öz ssenarisi əsasında Azərbaycan Televiziyasında 1 hissədən ibarət "Korun mahnısı" kinosüjetini çəkdi. Müğənni və aktyor Məmmədəli Əliyev İçərişəhərin fonunda H.Cavidin "Şeyx Sənan" tamaşasından kor ərəbin mahnısını ifa etmişdir. Bu kinosüjeti milli televiziyamızda çəkilmiş ilk musiqi klipi hesab etmək olar. Bundan sonra Rauf Kazımovski "Körpə", "Yun şal", "Poçt qutusu", "Bəşir Səfəroğlu", "Aktrisanın təbəssümü", rejissor Kamil Rüstəmbəyov "Zəncirlənmiş adam" və s. bədii filmlərinə quruluş verdilər.

1965-ci ildə rejissor Rasim İsmayılov öz ssenarisi əsasında "Danışan işıqlar" ilk televiziya cizgi filmini çəkdi. Dörd il sonra "Qırmızılar, qaralar və başqaları" adlı ikinci cizgi filmini çəkdi. Beləliklə Azərbaycan televiziyasında cizgi filmlərin müntəzəm istehsalının əsası qoyuldu.

İstehsal etdiyi filmlərin mövzusu şirkətin bədii şurası tərəfindən qəbul olunur. İllik istehsalın həcmi 14 saatdır. Elmi-kütləvi, etnoqrafik janrda çəkilmiş filmlərin istehsalına üstünlük verən birliyin, bədii-müsiqili filmlərin istehsalına da imkanı var. Azərbaycanın tarixi, folkloru, memarlığı, mədəniyyəti, ümumilikdə insanları filmlərin əsas mövzusudur. Mövzular əsasən 3 istiqamətdə formalaşır: Azərbaycan təbiəti, Azərbaycan tarixi, Azərbaycan insanı. Bu günə qədər "Azərbaycantelefilm" Yaradıcılıq Birliyində 800 saat həcmində sənədli televiziya filmləri istehsal edilib və AzTV ilə nümayiş olunub. Bu filmlərin 500 saata qədəri kinolentə çəkilib, qalanı isə videofilmlərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Fehruz. Azərbaycan kinosu dünya yollarında: ["Azərbaycantelefilm" studiyasının direktoru Xamis Muradovla söhbət] // Mədəniyyət.- 2008.- 7 avqust.- S. 6.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan filmlərinin siyahısı
* Azərbaycan Televiziyası
* Azərbaycanfilm
**Monqol səhra qarquşu** (*lat.* Bucanetes mongolicus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin sərçəkimilər dəstəsinin vüroklar fəsiləsinin səhra qarquşu cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

Təsviri
-------

Kiçik, uzunquyruqlu quşdur. Böyük, qısa başı və qalın boz-sarı dimdiyi vardır. Erkəklərin "qaşı" və alt hissələri (sinəsi və böyürləri) çəhrayı xallarla örtülüdür. Qanadlarında ağ və çəhrayı rənglərdə geniş zolaqlar var.

Yayılması
---------

Dünyada böyük bir yayılma arealına malikdir. Türkiyənin şərqindən Qafqaza, eləcə də Orta Asiyadan Çinə qədər; Monqolustanı və Cənubi Kəşmiri əhatə edən ərazidə rast gəlinir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında 1915-ci ildə yazda Bulqan, 1960-1970-ci illərdə Aza (Culfa rayonu) kəndləri ətrafında, müasir dövrdə Culfa rayonunun "Noxuddağ" və "Gendərə" ərazilərində qeydə alınmışdır.

Həyat tərzi
-----------

Quraq dağlıq sahələrdə (1000-4000 m), yarıquraq bölgələrdə, qayalıq yamaclarda yuvalayır. Oturaq növdür.

Sayı
----

Avropada ehtimal olunan sayı 520 cütdən çoxdur (Türkiyə, Ermənistan, Azərbaycan). Azərbaycanda yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasında Culfa rayonunun "Noxuddağ" ərazisində 2010-cu ildə müşahidə olunmuşdur. Sayı hər 5 km2-də 0-1 fərddən çox olmur. Ərazidə ümumi sayı 10-15 cütdən çox deyildir.

Azalma səbəbləri
----------------

Davamsız otarma nəticəsində birki toxumlarının azalması və qayalıqların deqradasiyası.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Ərazinin Ordubad yasaqlığının tərkibinə daxil edilməsi müəyyən qədər faydalı olmuşdur.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Otarmanın məhdudlaşdırılması növün qorunmasına kömək edər.

İstinadlar
----------

1. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.4. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.4

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Bucanetes mongolicus* | 
* Wikidata: Q921335
* Wikispecies: Bucanetes mongolicus
* BirdLife: 22720520
* BOLD: 120134
* eBird: monfin2
* EUNIS: 15529
* Euring: 16750
* Fauna Europaea: 97486
* Fauna Europaea (new): a1439715-bf93-4eb6-9e93-1d7bc2c60d1e
* GBIF: 4408954
* iNaturalist: 145292
* ITIS: 997781
* IUCN: 22720520
* NCBI: 589913
* Xeno-canto: Bucanetes-mongolicus

 |
| *Carpodacus mongolicus* | 
* Wikidata: Q40985116
* EUNIS: 16088
* GBIF: 4408955

 |
**Monqol ləkəsi** — insanın bel və arxa nahiyələrində rast gəlinən göyümtül ləkə. Bu əsasən melamin piqmentinin derma qatına yığılması ilə əlaqədardır. Bu adın verilməsi əsasən ilk dəfə monqol uşaqlarında aşkarlanması ilə əlaqədar olmuşdur. Əslinə qalanda isə nəyinki monqoloid irqinə mənsub insanlarda həm də digər irqin nümayəndələrində belə müşahidə edilir.

Təsvir
------

«Monqol ləkəsi» yeni doğulan uşaqlarda açıq-aşkar şəkildə müşahidə edilən bir izdir. Əsasən uşaqların 12-14 aylığında tamamən yoxa çıxır. Nadir hallarda zəif şəkildə yetkin insanlarda görünə bilir. Sarı-göy-qara rənglərinin yarışığına bənzəyir. Diametri elədə böyük olmayan qəpik böyüklükdə olur. Bəzən diametri 6-10 sm ola bilir.

Yayılması
---------

Bu ləkələr monqol uşaqlarının 90 % rast gəlinir. Ancaq 6 % yetkin insanlarda qalır. «Monqol ləkəsi» Avropa xalqları da belə müşahidə edilir. Buna misal kimi bolqarları göstərmək olar (6 %). Bu ləkələrə yaponlar, qazaxlar, koreyalılar, aynular, eskimoslar və hindularda müşahidə edilir. Rusiyada isə tuvalar, kalmıklar, buryatlar, yakutlarda rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  ləkəsi[*ölü keçid*]
Monotip maşını.
**Monotip** (q.yun. μόνος – tək; τύπος – çap izi) — ayrı-ayrı literlərdən və boşluq materialından ibarət, tələb olunan uzunluqda şrift sətirlərinə uyğun çap yığısı hazırlayan avtomatik hərftökən maşın. Klaviaturalı və hərftökən aparatlardan ibarətdir. Klaviaturalı aparat çap yığısını deşiklərdən ibarət kombinasiyalar (perforasiyalar) ardıcıllığı şəklində kağız lentə (perfolentə) qeyd edir və sözlər arasındakı boşluqların ölçülərini müəyyələşdirir. Hərftökən aparatda isə kağız lent üzərində qeyd olunmuş mətnə və boşluq ölçülərin əsasən uyğun ardıcıllıqda literlər, boşluqlar tökülür, səirlər yığılıq və qrankalar alınır. İdarəetmə proqramının avtomatda hazırlanma sürəti adi yazı makinasında çapetmə sürətinə yaxındır. Monotip dəqiqədə 180-ə qədər liter tökə bilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Монотип // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 52.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Бушунов В. Т. Монотип (Наборная и отливная машины). — М.; Л. 1948.
* Шульмейстер М. В. Монотип. Устройство и эксплуатация буквоотливных наборных машин. — Кн. 1-2. — М. 1961—1963.
**Qara dənizin su altı çayı** — Mərmərə dənizindən Bosfor boğazından keçməklə Qara dənizin içərilərinə doğru axan duzlu axın cərəyan. Bu su altı çayın axdığı nov 35 m dərinliyə, 1 km enə və 50 km uzunluğa sahibdir. Bu axından sular 6,5 km/s sürəti ilə axır. Buradan axas suyun həcmi hər saniyədə 22 min. m³ təşkil edir. Bu su altı axarda çaylara məxsus elementlər vardır. Məsələn sahillər, astanalar, şəlalər müşahidə edilir. 

Qara dənizin dibi ilə axan bu kanallar 6 min il öncə meydana gəlmişdir. Belə düşünülür ki bu novlar, Aralıq dənizindən Qara dənizə axan su axınları zamanı formalaşmışdır. Bu novlarla bu gündə su hərəkət edir.

Bu su altı kanal Lids Universitetinin alimləri tərəfindən 1 avqust 2010-ci ildə kəşf etmişlər. Bu dünyada kəşf edilən ilk su altı çay olmuşdur. Buna bənzər kanallardan biri Amazon çayının mənsəbində başlayır və Atlantik okeanın daxilinə doğru hərəkət edir. Buna bənzər su altı çaylarda təcrübə işi aparmaq ancaq xüsusi qurğularla aparıla bilir..

İstinadlar
----------

1. ↑  "В Черном море течет подводная река". infox.ru. 02.08.2010. 2012-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-08-17.
2. ↑  "Scientists find world's sixth largest river - at the bottom of Black Sea". Oneindia News. 2 августа 2010. 2012-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 августа 2010.
3. ↑  *Gray, Richard.* "Undersea river discovered flowing on sea bed". The Daily Telegraph. 1 августа 2010. 2010-08-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 августа 2010.
4. ↑  "Leeds researchers study undersea rivers with a yellow submarine". Lids Universiteti. 2 августа 2010. 2012-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 августа 2010.

Mənbə
-----

* Revisiting bedform dynamics in the deep-sea
Qərbi Monqolustanın səhra mənzərəsi
**Monqol platosu** — Orta Asiyanın şərqində, 700 – 2500 km ölçüdə geniş yayla. Təxminən 2.6 milyon km² bir ərazini əhatə edir (təxminən 1,4 milyon km² Çinin ərazisinə düşür). Qobi səhrası tərəfindən iki hissəyə bölünür - şimal hissəsi Monqolustanda, cənubu isə Çinin Daxili Monqolustan bölgəsində yerləşir.

Coğrafiya
---------

Yayla şimal-qərbdən Altay, Tannu-Ola və Sayan dağları, şimaldan Xentey öndağlığı ilə, cənubdan Tarim çökəkliyi, qərbdən Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun Cunqar hövzələri ilə həmsərhəddir.

Yaylasın hündürlüyü 915 ilə 1525 m arasında dəyişir. Ulan-Batorun şərqindən cənuba, Çin ilə sərhədə doğru, Monqol platosunun hündürlüyü tədricən azalır. Ən yüksək nöqtə Munx-Xayrxan-Ula (4362 m) dağıdır. Zirvə Monqol Altay silsiləsində yerləşir. Gobi Altay silsiləsi yaylanın qərb hissəsi boyunca uzanır.

Platonun dəniz və okeanlardan uzaqlığı onun iqliminə öz təsirini göstərir. Monqol platosu quru kontinental iqlimə sahib olduğundan az miqdarda yağıntı alır. Kontinentallığın əsas səbəbləri yüksəklik və açıq səmadır. İllin yağıntının miqdarı 200 mm-dir. Temperatur amplitudu olduqca böyükdür. Məsələn: Ulan-Batorda yanvar ayının orta temperaturu -26 °C, iyulda isə +17 °C-dir.

Selenqa və Kerulen çayları yayla ilə axır. Platonun təkcə Çin hissəsində 220-dən çox duzlu göl vardır

Əhali və iqtisadiyyat
---------------------

Yaylasın şimal bölgələri əsasən monqollar, qərbdə isə qazaxlar yaşayır. Daxili Monqolustanın əhalisinin 4/5-də çinlilərdən (Han) ibarətdir. Plato ərazisi iqtisadi cəhətdən nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Yayla müxtəlif dövrlərdə müxtəlif dövlərlərin tərkibində olmuşdur: Xunnu, Syanbilər, Göytürklər, Tan sülaləsi, Liao sülaləsi, Monqol İmperiyası, Tzin sülaləsi və s.

Yayla qısa otla örtülən quru bir çöldür. Köçəri heyvandarlıq inkişaf etdirilmişdir (qoyun, keçi, inək, at və dəvə). Kənd təsərrüfatı iqlim şəraiti ilə məhdudlaşır. Burada buğda, yulaf, digər dənli bitkilər və tərəvəz yetişdirilir. Daxili Monqolustanın suvarılan ərazilərində şəkər çuğunduru və yağlı bitkilər becərilir. Yaylanın Monqolustan hissəsində (Sayn-Şan) kömür, Çin hissəsində isə kömür və dəmir filizi (Baotou) hasil olunur. Bundan əlavə, mis, molibden, furan, qızıl, gümüş və digər minerallar var.

1955-ci ildə Trans-Monqol Dəmiryolu tamamlanır. Bu yol platonun şimalında yerləşən Ulan-Batoru Rusiyanın Ulan-Ude və Çinin Eren-Xoto şəhəri ilə birləşdirir.

Mənbə
-----

* Britannica.com Mongolian Plateau

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Mongolian Plateau *Encyclopædia Britannica Online* ensiklopediyasında
2. 1 2  Zheng Xiyu. Salt lakes on the Inner Mongolian Plateau of China // CHINESE GEOGRAPHICAL SCIENCE. — Science Press, Beijing, China, 1991. — Т. 1, вып. 1. — С. 83--94.
**Mirzəyev Rauf Süleyman Həsən oglu** — rejissor.

Həyatı
------

Rauf Süleyman Mirzəyev 1944-cü ildə Bakıda görkəmli teatrşünas Həsənağa Mirzəyev və Azərbaycan səhnəsinin ən səmimi ana obrazlarının ifaçısı, Azərbaycan SSR əməkdar artisti Ətayə Əliyevanın ailəsində dünyaya göz açıb.

Hələ kiçik yaşlarından teatr mühiti ilə əhatə olunduğundan sənət dünyasında hədsiz bir maraqla böyüyən Rauf Süleyman, orta məktəbi bitirdikdən sonra indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatrşünaslıq fakültəsinə daxil olub.

Təhsil almaqla yanaşı, 1968-ci ildən Azərbaycan Televiziyasında mikrofon operatoru kimi işə başlayıb və beləcə bütün ömrünü televiziyaya bağlayıb.

Bütün rejissor kateqoriyalı dərəcələri keçib və 1997-ci ildə ali dərəcəli rejissor kimi fəaliyyətini davam etdirib.

Bu dövürdə Rauf Süleyman Mirzəyev Azərbaycan televiziyasının müxtəlif redaksiyalarında – "Ədəbi-dram verilişləri" baş redaksiyası, "Gənclik" redaksiyasında rejissor, ali dərəcəli rejissor kimi çalışmaqla - "İdrak", "Zəriflik", "Evrika", "Tələbə dünyası", "Dünyaya sevinc gərək", "Yeddi sual, yeddi cavab", "Ev sizin, sirr bizim", "Qurama" folklor toplusu, "İlham pərisi" kimi tamaşaçılar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanan verilişlər hazırlayıb.

Sırada "Xoşbəxt adam", "Ömür ağacı", "Dostun evi könüllərdir", "Ədalət naminə", "Tariximiz", "Bəxtiyar Vahabzadə", dörd hissəli "Türk Dünyası – Qitədən-Qitəyə" televiziya filmlərini bir rejissor kimi yüksək sənətkarlıqla araya-ərsəyə gətirib.

Bunula yanaşı "Səslər muzeyi", "Ömrün axarı" kimi silsilə proqramlar efirin yaraşıqı olub.

Rauf-Süleyman Mirzəyevin hazırladığı Azərbaycan Televiziyasında ən uzun ömürlü proqramlardan biri olan həftəlik "Turan" verilişinin rejissorudur.

* Rejissor Ramiz Həsənoğlunun qardaşıdır.

Filmoqrafiya
------------

1. Bəxtiyar Vahabzadə (film, 2003)
2. Dostun evi könüllərdir (veriliş, 2007)
3. Xoşbəxt adam (film, 1999)
4. Ömür ağacı (film, 2002)
5. Türk dünyası qitədən qitəyə (film, 2002)

İstinadlar
----------
**Frank Yannik Kessye** (*fr.* Franck Yannick Kessié; 19 dekabr 1996) — Fildişi Sahilili peşəkar futbolçu. "Barselona" klubunun və Fildişi Sahili milli komandasının yarımmüdafiəçisi .

Klub karyerası
--------------

Frank 2010-cu ildə yerli "Stella d Adjame" klubunun uşaq komandasında futbola başlayır. Klubun əsas komandasına 2014-cü ildə qoşulur.

2015-ci ildə İtaliyaya yollanaraq "Atalanta" klubu ilə müqavilə imzalayır. Gənc Frank 26 Avqustda "Çezena"ya bir mövsümluk icarəyə verilir. "Çezena"nın heyətində 26 sentyabrda B Seriyasında "Peruca"ya qarşı oyunda debut edir. .

2016/17 mövsümündən əvvəl "Atalanta"ya qayıdır. 21 avqust 2016-cı ildə A Seriyasında "Latsio" klubuna qarşı oyunda debut edir. Kessye bu oyunda əsas əsas heyətdə meydana çıxır və iki qol vuraraq debüt oyununda dubl edir. Frank 2016/17 mövsümündə "Atalanta" ilə birlikdə A Seriyasında 4-cü yeri tutur.

2017-ci ilin yayında, Kessye məcburi satınalma şərti ilə iki illik icarə əsasında, İtaliyanın Grand klublarından olan "Milan" klubuna transfer olunur. 20 avqust 2017-ci il tarixində "Milan" — "Krotone" oyununda "Milan"ın heyətində debüt edir və ilk oyununda qol vurur.

2022-ci ildə, azad agent kimi İspaniyanın "Barselona" klubu ilə 4 illik müqavilə bağlayır.

Milli komanda karyerası
-----------------------

Kot d'İvuarın U17 milli komandasında oynayıb. 6 sentyabr 2014-cü ildə 17 yaşında Kot-d İvuar milli komandasının əsas heyətində Syerra Leone millisinə qarşı oyunda debüt edir. Ancaq ilk oyun Frank üçun uurlu olmur və 26-cı dəqiqədə görüşün əsas hakimi tərəfindən rəqibin cərimə meydançasında "Macarena" ritual rəqsi oynadığı üçün meydandan qovulur.

İstinad
-------

1. 1 2  Franck Kessié // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Franck Kessié // FBref.com (çd.).

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | AS.com · BDFA · BDFutbol · ESPNFC.com · FootballDatabase.eu · Kicker.de · L’Équipe · National Football Teams.com · Olympedia · Soccerbase (oyunçu) · Soccerway · playmarkerstats.com (oyunçu) · Transfermarkt (oyunçu) · worldfootball.net (oyunçu) |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
**Ermənistanın dövlət sistemi** parlamentli respublika qruluşlu, çoxpartiyalı sisteminə əsaslanan və baş nazirin dövlət başçısı olduğu respublika. Ölkədə icra hakimiyyəti hökumət tərəfindən həyata keçirilir.

Tarixi
------

Ermənilər dövlət müstəqilliklərini itirdikdən sonra 600 il müddətində heç bir dövlət quruluşu əldə edə bilməmişlər. 28 may 1918-ci ildə isə Ermənistan Respublikası Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasında ayrılaraq müstəqil olmuşdur. 2 dekabr 1920-ci ilə qədər müstəqiliyini qorusada bundan sonra Sovet İttifaqına daxil olmuş, bir müdət isə zaqafqaziya Sovet federativ Sosialist respublikasının tərkib hissəsi olmuşdur. ZSFSR 1936-cı ildə ləğv edildikdən sonra Ermənistan SSR adıı ilə SSRİ-nin bir parçasına çevrilir. Sovetlər birliyinin dağılmasından sonra isə 23 sentyabr 1991-ci ildə Ermənistan Respublikası adı ilə müstəqil dövlətə çevrilmişdir.
Ölkənin paytaxtı və ən iri şəhəri — İrəvan. Ölkə 10 vilayət bölünür (*erm.* մարզ [mərz]): Araqacotn, Ararat, Armavir, Geğarkunik, Kotayk, Loru, Şirak, Sünik, Tavuş, Vayocdzor.

SSRİ dağıldıqdan sonra dövlət quruluşu
--------------------------------------

2017-ci ilə qədər yarımprezident idarə quruluşunda olan respublikanı prezident idarə edirdi. ermənistan Respublikasının prezidenti 5 il müddətinə seçilir. Ölkənin daxilində 10 il yaşayan və 35yaşı tamam olmuş hər həs prezidentliyə namizəəd kimi çıxış edə bilər. Üstəlik bu şəxs digər ölkənin ikili vətəndaşlığına malik olmamalıdır.
Ölkənin qanunverici orqanı parlamentdir. 25 yaşı tamam olan hər bir ölkə vətəndaşı ola bilər. Bununla belə burda iştirak etmək üçün 5 ölkə daxilində yaşamaq, ikili vətəndaşlığa sahib olmamaq lazımdır.

Parlament
---------

Parlamentdə 131 deputan olur.

Nazirliklər
-----------

* Diaspor Nazirliyi
* Səhiyyə Nazirliyi
* Xarici İşlər Nazirliyi
* Mədəniyyət Nazirliyi
* Müdafiə Nazirliyi
* Təhsil və elm Nazirliyi
* Təbiəti Mühafizə Nazirliyi
* Fövqəladə Hallar Nazirliyi
* Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi
* İdman və Gənclər Nazirliyi
* Ərazi İdarəsi Nazirliyi
* Nəqliyyat və rabitə Nazirliyi
* Əmək və Sosial işlər Nazirliyi
* Maliyyə Nazirliyi
* iqtisadiyyat Nazirliyi
* enerqetika və Təbii ehtiyyatlar Nazirliyi

İstinadlar
----------

1. ↑  "regionlar". 2010-11-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-29.
Təbii yayılması
---------------

Əsasən Sudanda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1 metr olan yarımkol və ya koldur. Yarpaqları 5 cüt, yarpaqcıqları enli, tərs-yumurtavari, ucdan dəyirmidir. Ləçəkləri qeyri bərabərdir. Paxlası yastı, oraqvari, iri, 3-4 sm uzunluğundadır. Avqust ayında çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

İşığa, istiyə, küləyədavamlı bitkidir. Torpağa tələbkar deyildir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni halda Abşeronda Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsində becərilir.

İstifadəsi
----------

Yolların kənarlarında canlı çəpərlərin salınmasında, qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q7450834
* Wikispecies: Senna italica
* APDB: 125662
* ARKive: senna-italica
* EoL: 704197
* EPPO: CASIT
* FoIO: SENITA
* GBIF: 2957095
* GRIN: 100068
* iNaturalist: 168841
* IPNI: 518341-1
* IRMNG: 10171145
* ITIS: 505157
* NCBI: 346974
* Plant List: ild-1046
* PLANTS: SEIT2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:518341-1
* Tropicos: 13032850
* uBio: 475955
* WoI: 1109
* WFO: wfo-0000164042

 |