Azərbaycanda türk dilinin dövlət dili elan olunması haqqında qərar
**Türk dilinin dövlət dili elan olunması haqqında qərar** — Rusiya işğalından
(1813) bəri Şimali Azərbaycanda türk dilinin dövlət dili kimi işlədilməsi haqqında ilk sənəd.

Qərarın qəbul edilməsi
----------------------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1918-ci il 27 iyun tarixli həmin qərarına əsasən, türk dili bütün ölkə ərazisində dövlət
dili elan edildi.

Bu qərar ana dilinin dövlət dili kimi işlədilməsinə aid ilk sənəddir.

Həyata keçirilməsi
------------------

Bütün məhkəmə inzibati idarəçilik və digər vəzifələrin başında duranlar bu dili lazimi səviyyədə öyrənənədək Hökumət idarələrində rus dilindən də istifadə olunmasına yol verilirdi. Qəranın icrası ilə bağlı, milli kadrlar hazırlanmalı, bu sahədə tədris işi yenidən qurulmalı idi. Təhsilin milliləşdirilməsi bu sahədə atılan ilk addımlardan oldu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci il 28 avqust tarixli qərarına əsasən bütün ibtidai tədris müəssisələrində təhsil ana dilində
aparılmalı və dövlət dili olan türk dilinin tədrisi icbari surətdə həyat keçirilməli idi.

1918-ci il dekabrın 27-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri Səməd bəyin əmri ilə Azərbaycan-türk dili orduda da dövlət dili qəbul edilmişdi. Hökumət 1919-cu il fevralın 11-də Azərbaycan milli ordusunda türk dilində süvari qoşunları nizamnaməsinin təsdiqi haqqında qərar qəbul etmişdi.

Azərbaycan Parlamentinin istifadə etdiyi dil dövlət dili statusuna malik Azərbaycan türkcəsi idi. Digər millətlərin nümayəndələrinin rus dilində çıxış etmələri məqbul hesab edilmişdi. Dövlətin bu ali orqanında yazılı dillə şifahi nitq arasında ciddi fərq olmuşdur. Bəzi istisnalar nəzərə alınmazsa, sənədlərin, təkliflərin dili ümumi, bəlkə də, məcburi bir prinsipə əsaslanmış, şifahi nitqdə isə, bir qayda olaraq, sərbəstliyə imkan verilmişdir.

Dövlət dilini Azərbaycan (türk) dili elan edən ilk rəsmi sənəd çox böyük tarixi rol oynamaqla yanaşı, Azərbaycanda milli dil siyasətinin formalaşmasının, millətin mənafeyinə uyğun düzgün ideoloji mövqeyin əsasını qoydu. AXC hökuməti bu qərarın gerçəkləşdirilməsi üçün dövlət büdcəsindən 351 min manat vəsait də ayırmışdı. Bu qərardan sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər naziri Behbud xan Cavanşir "Azərbaycan" qəzetinə verdiyi müsahibədə dövlətin dil siyasətinin əsaslarını belə şərh etmişdi: "Azərbaycan müəssisələrində rus dilinin işlədilməsi hazırkı dövrün zərurətindən irəli gəlir. Əlbəttə, bu, çox davam etməyəcəkdir. Yüksək vəzifədə işləyən və türk dilini bilməyən məmurlar uzun müddət işləyə bilməyəcəklər. İki ildən sonra Azərbaycanın bütün müəssisələri milliləşdiriləcəkdir. Türk dilini bilməyən məmurlar isə vəzifələrini itirməməkdən ötrü bizim dili öyrənməli olacaqlar".

Azərbaycanda XIX əsrin sonlarında Mizə Fətəli Axundzadə ilə başlayan ərəb əlifbasının islah edilməsi, yeni əlifbanın (latın) qəbulu kimi məsələlər XX əsrin əvvəllərində də aktuallığını qoruyurdu. Ərəb əlifbasının islah edilməsi və latın əlifbasına keçid məsələləri cümhuriyyət dövründə də tez-tez müzakirə olunurdu. Bu dövrdə Azərbaycanda ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçilməsi prosesi çox geniş vüsət almaqda idi və bu məsələdə Fərhad Ağazadə böyük fəallıq göstərmişdi.

Fərhad Ağazadə həmin dövr mətbuat səhifələrində tez-tez əlifba ilə bağlı məqalələrlə çıxış edir, müxtəlif müəlliflər tərəfindən təklif olunan əlifba layihələrini təqdim edir, əlifba məsələsini mətbuatın diqqətdə saxlayırdı. Əlifba məsələsinin olduqca böyük müzakirə obyektinə çevrildiyini görən hökumət məsələyə müdaxilə edir və 21 mart 1919-cu ildə Xudadat bəy Məlik-Aslanovun məruzəsi dinlənilir. Nəticədə 427 saylı "Ərəb əlifbası islahatı üzrə komissiyanın yaradılması haqqında" Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının qərarı qəbul edilir. Qərarda Xudadat bəy Məlik-Aslanovla birlikdə əlifba islahatı ilə bağlı xüsusi komissiyanın yaradılması Xalq Maarifi nazirinə həvalə edilir və bu qərara uyğun olaraq Xalq Maarifi naziri yanında xüsusi komissiya yaradılır.

Fərhad Ağazadə bu komissiyanın üzvü olsa da, o vaxt müəyyən səbəblərdən (böyük ehtimalla xəstəliyinə görə) komissiyanın iclaslarında iştirak edə bilməyib. Buna baxmayaraq, o öz fikirlərini "Azərbaycan" qəzetinin 276, 278, 281, 294, 296 və 302-ci nömrələrində çap etdirdiyi *"Əlifba tarixində türklərin vəziyyəti"* və *"Dilimizin türkləşməyinə çarələr"* adlı silsilə məqalələrində bildirib.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Türk dilinin dövlət dili elan olunması haqqında qərar* maddəsi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Aзepбaйджанская Демократиская Pecnублика (1918–1920), Законодательные акты (сборник документов), Б. 1998
2. 1 2 3  "Dil" (az.).. 24 yanvar 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2024.
3. 1 2 3  *Elçin İBRAHİMOV.* "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dil və əlifba qərarları" (az.).. 24 yanvar 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2024.