recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qerzey mədəniyyəti** və ya **II Naqada mədəniyyəti** - Qədim Misirdə sülalədən öncəsi dövrə aid olan arxeoloji mədəniyyət. Təxminən eramızdan əvvəl 3600-3200 illər arasını əhatə edir və enolit mərhələsinə aid edilir.

Ümumi məlumat
-------------

Qerzey mədəniyyəti Amrat dövründən sonra başlayaraq Naqada arxeoloji irsinin ikinci mərhələsini əhatə edir və buna görə II Naqada adlandırılır. Qerzey ismi ilk artefaktın əldə edildiyi əl-Qirza məntəqəsi ilə bağlıdır.

Bu mədəniyyətin mövcud olduğu illər üzərində müxtəlif fikirlər vardır. Bəziləri e.ə 3600-3200 intervalını, digərləri isə e.ə 3500-3200 illər aralığını göstərirlər. Bu mülahizələrdə olan fərqlər ilkin Qerzey artefaktının aid olduğu ilin müəyyən edilməsindəki problemlərlə bağlıdır.

Ümumi Naqada mədəniyyətinin üç hissəyə təsnifatı ilk dəfə 1894-cü ildə britaniyalı tarixçi Flinders Pitri tərəfindən verilmişdir. Mədəniyyətlər arasındakı fərqlər qablar üzərindəki ornamentlərdəki fərqlər ilə bağlıdır. Qerzey saxsı qablarında heyvan, təbiət bağlı rəsmlər, heroqlifə bənzər işarələr tapılmışdır. Amrata nisbətən burda əl işləri daha mürəkkəb formaya malikdir.

İnsanlar əkinçilik, maldarlıq, ovçuluq, balıqçılıq, bağçılıq və dullusçuluqla məşğul olurdular. Mis və daşdan hazırlanan əmək əşyaları daha da mükəlməlləşmişdi. Bundan başqa əl-Qirzada insan fiqurları, bəzək əşyaları, kosmetika palitrası, fil sümüyü, daş qablar tapılmışdır. İki qəbrdə tapılan dəmir muncuqlar tarixdə ilk dəfə bəzək əşyalarında dəmirdən istifadə olunma halını göstərir.

Aşkara çıxarılan dəfn yerlərində əmək və bəzək əşyaları, fiqurlar, heyvan sümükləri aşkarlanmışdır.

Abidosda aparılan qazıntılar nəticəsində əldə edilən yadelli tapıntılar əhalinin ticarətlə məşğul olduğunu göstərir. Şərab qabları üzümçülük və şərabçılığın inkişaf etdiyi Levant bölgəsi, Qebel əl-Arakdan tapılmış bıçaq dəstəyi Mesopatamiya, gümüş isə Kiçik Adiya ilə olan əlaqələrdən xəbər verir.

Qerzey mədəniyyətinin sonu təxminən Yuxarı və Aşağı Misirin birləşməsi dövrünə düşür.

Periodizasiya
-------------

Qerzey mədəniyyəti üç perioda bölünür:

* Erkən period - e.ə 3600-3500
* Orta period - e.ə 3500-3400
* Son period - e.ə 3400-3300

İstinadlar
----------

1. ↑  Gerzean culture. Britanica. 2022-08-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-02.
2. ↑  "БСЭ. Герзейская культура". 2018-10-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-02.
3. ↑  Shaw, Ian, redaktorThe Oxford History of Ancient Egypt. Oxford University Press. 2000. səh. 479. ISBN 0-19-815034-2.
4. ↑  *University College London.* "Gerzeh, tomb 80". Digital Egypt for Universities. 2012-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-03-22.
**Tizdar** — Krasnodar diyarında, Azov dənizi sahilində yerləşən dağ. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 74,7 metr (1979-cu ilin məlumatı) olan dağ Temryuk rayonunun *Za Rodinu* qəsəbəsindən 1,5 km şimal-qərbdə yerləşir. Dağ Golubitskaya silsiləsinin ən yüksək zirvəsidir. Bölgə sönmüş palçıq vulkanların olduğu ərazi kimi diqqəti cəlb edir.

Etimologiyası
-------------

A.V.Tverdıy dağın adını türk mənşəli hesab edir. Ehtimal ki, ad çoxlu dərələr, uçurumlar mənasını verir. Bu da ərazinin relyefinə uyğundur. Ölkəşünas V.A.Valiyeva görə də söz türk mənşəli olub «rəhbər, başçı» deməkdir. Ümumən dağın əlavə iki adı da var: Sinaya Balka və Azov sopkası. Niyə Azov deyil, Tizdar vulkanı? 2011 -ci ildə Federal Tibbi və Bioloji Agentliyinin Pyatigorsk Dövlət Tədqiqat Balneologiya İnstitutunun və Pyatigorsk Dövlət Balneologiya Tədqiqat İnstitutunun nümayəndələri vulkan palçığından analizi üçün nümunələr götürdülər. Daha sonra sahənin Tizdar adlandırıldığı bir balneoloji nəticə yazıldı və o vaxtdan etibarən "Tizdar" adı vulkana verildi.

Tizdar palçıq vulkanı
---------------------

Dağdan bir az aralı, Mavi Tirə ərazisində fəaliyyətdə olan palçıq vulkanı var. Onun ilkin adı — Azov sopkasıdı (təpə). Azov sopkası 1919-cu ildə partlayışla olan püskürmədən sonra öz konusundan məhrum oldu..Bundan sonra o daha çox Tizdar və ya Mavi Balka (tirə) adı ilə tanınır. Bölgə balneoloji (palçıq) kurortu kimi məhşurdur. Vulkan palçığının əsas 4 istiqamətli təsir mexanizmi var: termik, kimyəvi, mexaniki, adsorbiya edici. Balenoloji mərkəzdə həm də şərab vannaları da mövcuddur.

Paleontoloji tapıntılar
-----------------------

Tizdar dağının sahil bölgəsində, Mavi Balkadan 200 metr şərqdə qədim yaşayış məskəni Kermak mövcuddur. Kermak alt paleolitə aiddir. Ərazidə «Tizdar1» ( MQR11) və «Tizdar 2» ( MQR10) palentoloji qazintı zonası var. Hər iki zona olduvay mədəniyyətinə qədər ki zamana aiddir. Ümumən ərazidə Psekups fauna kompleksi üstünlük təşkil etmişdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Грязевой вулкан Тиздар". Tizdar resort & spa. 2019-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-21.
2. 1 2 3 4  "Грязевой вулкан «ТИЗДАР»". 2022-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
3. ↑  Тесаков А. С. Вангейм Э. А. Певзнер М. А. Находки древнейших некорнезубых полёвок Allophaiomys и Prolagurus на территории Восточной Европы // Докл. Акад. наук. 1999. Т. 366, № 1. — С. 93—94.
**Betula raddeana** (*lat.* Betula raddeana) — tozağacıkimilər fəsiləsinin tozağacı cinsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –Vu C2a(ii). Qafqazın nadir, endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Ağ və ya qonurqabıqlı çoxda böyük olmayan ağacdır. Yarpaqları yumurtavari və ya uzunsov-yumurtavari, yuxarı hissədən iti, yan hissələrdən nahamar dişciklidir. Meyvə verən sırğa çiçək qrupu təkdir, yumurtavari-ellipsşəkillidir, 2-2,5 sm uzunluğunda, 10-14 mm enində, qısa sallanan ayaqcıqda yerləşir. Qozaları yuxarı hissədən böz-tükcüklü, 2-2,5 mm uzunluğundadır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəklənməsi iyul ayında baş verir. Subalp qurşağının aşağı hissəsində karbonatlı dağ süxurları əmələ gələn meşələrdə rast gəlinir. Təmiz və ya Litvinov tozağacı, quşarmudu və s. Cinslərlə birlikdə, bəzən də meşəaltı Qafqaz xanıməlisindən ibarət bitki senozu yaradır. Azərbaycanda tozağacı meşələri yuxarı dağ-meşə qurşağında yerləşməklə böyük torpaqqoruyucu və sutənzimləyici əhəmiyyətə malikdir. Dekorativ bitkidir.

Çохalması
---------

Tохumla və vegetativ yоlla çохalır.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın Quba sahəsi (Quba və Qusar rayonları).

Bitdiyi yer
-----------

Dəniz səviyyəsindən 1600–2200 m yüksəklikdə оlan subalp və alp qurşağı meşÜmumi yayılması: əlDağıstan, Cənubi Osetiya və Şərqi Zaqafqaziyada təbii arealı vardır. vniz ərində və karbonatlı torpağı olan qarışıq meşələrdə daha çox rast gəlinir.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Poplyasiya azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (tozağacı meşələrinin qırılması) və təbii amillərdir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Çoxaldılması və bərpası tələb olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. 1 2 3  Флора Азербайджана, 1952
3. 1 2  Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı; 1989;
4. 1 2  "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
5. ↑  Fərzəliyev V.S. Kərimov V.N. Məmmədov T.S. Mirzəyev O.H. 2013

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1695645
* Wikispecies: Betula raddeana
* ARKive: betula-raddeana
* EoL: 1149349
* EPPO: BETRA
* GBIF: 5331907
* GRIN: 7143
* iNaturalist: 189802
* IPNI: 295190-1
* IRMNG: 11188586
* IUCN: 30748
* NCBI: 312792
* NZOR: f330a1d7-f2b3-493b-b447-12bc1fd70bba
* Plant List: kew-21688
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:295190-1
* Tropicos: 3600318
* WCSP: 21688
* WFO: wfo-0000336516

 |
Qubada landşaft
Şəkide landşaft
Azərbaycan Respublikasının təbii şəraiti mürəkkəb olduğundan onun ərazisində inkişaf etmiş landşaftlar da müxtəlifliyi ilə səciyyələnir.

Azərbaycan Respublikasında təbii landşaftların yüksəkliyə görə dəyişilməsində Böyük və Kiçik Qafqaz, Talış (Lənkəran), Naxçıvan MR landşaft strukturu qrupları ayrılır. Böyük və Kiçik Qafqazın landşaft strukturunda alçaq dağlıqdan yüksək dağlığa doğru yarımsəhra, dağ çölləri, dağ meşələri, dağ çəmənləri və nival landsaft qurşaqları bir-birini əvəz edir. Bunlardan fərqli olaraq Talışda landşaft inversiyası bas verir - alçaq dağlığın meşə landşaftı yüksəkliyə doğru dağ-kserofit landşaftına keçir. Düzənliklərin meşə-çəmən landşaft strukturunda iqlimin quraq keçməsi əsas rol oynayır. Naxçıvan MR-ın Arazboyu düzənliklərinin yarımsəhra və orta dağlıq hissəsində quru çöl, yüksək dağlıq hissəsində dar zonada dağ çəmənləri, ondan yüksəkdə isə nival qurşaq yerləşir.

Landşaftlar dağlıq və düzənlik landşaftlarına bölünür. Bunların daxilində isə bir sıra landşaft tipləri və yarımtipləri ayrılır.

Mənbə
-----

* "Azərbaycanda landşaft planlaşdırılması (ilk təcrübə və tətbiq" R.M.Məmmədov Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------
**Sərxan Əliyev** (29 iyul 1998, Naxçıvan) — Azərbaycanı təmsil edən boksçu. 2021-ci il Dünya Çempionatının bürünc medalçısı.

Həyatı
------

Sərxan Nəriman oğlu Əliyev 1998-ci il avqustun 27-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. Şəxsi məqşçisi Nəriman Əliyevdir. Tayfur Əliyevin qardaşıdır.

Karyerası
---------

Sərxan Əliyev 2021-ci ildə Serbiyanın Belqrad şəhərində baş tutan Dünya Çempionatında mübarizə apardı. Turnirin 1/16 final mərhələsində Şotlandiya nümayəndəsi Stefen Nevnsa (5:0), 1/8 final mərhələsində Yaponiya təmsilçisi Yuta Ahiyamaya (5:0), 1/4 final mərhələsində isə ABŞ nümayəndəsi Obed Barte-Ela (4:1) qalib gələn Sərxan Əliyev, yarım-final mərhələsində Ukrayna təmsilçisi Yuri Zaxareyeva məğlub oldu (0:5) və Dünya Çempionatının bürünc medalına sahib oldu.

Uğurları
--------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Sıra** | **İl** | **Yarış** | **Şəhər** | **Nəticə** |
| 1 | 2021 | Dünya Çempionatı | Serbiya Serbiya | **3.** |

İstinadlar
----------

1. ↑  Sarkhan Aliyev at l'Equipe // .
2. ↑  *Amateur-boxing.strefa.pl idman portalı.* "2021 World Championships — **Results**" (PDF). www.amateur-boxing.strefa.pl ( (ing.)). 22.08.2022. 2022-08-22 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 22.08.2022.
**Təqti**(*ərəb.* تقطع‎ *fasilə*, *bölgü*) və yaxud misradaxili bölgü misra daxilindəki fasilələrdir.

Ritm bütün dillərdə qafiyə ilə yanaşı poeziyanın əsas və universal əlamətidir. Heca, əruz və müxtəlif xalqlarda olan ağ (sillabik) şeir də ritmə əsaslanır. Milli dillərdə poetik ritmin xüsusiyyətləri bu dillərin fonetik quruluşu, saitlərin və sonor samitlərin uzun ya qısa tələffüzünə əsaslanır. Türk dillərində ümumiyyətlə saitlər hamısı qısadır. Ona görə də türk dillərindəki heca vəzninin ritmikliyi misraların təqtilərə bölünməsindən yaranır. 
**Heca təqtiləri**. Təqtilər şeir misrasında daxili ritmin tərkib ünsürləridir. Heca vəznində təqti müəyyən sayda hecalardan sonra verilən durğulara (ritmik fasiləyə) əsaslanır. Məsələn 11 hecalıq qoşmada təqtilər 6+5 , 4+4+3 və s. ola bilir. 

Çərşənbə günündə, (6) çeşmə başında (5)  

Gözüm bir alagöz (6) xanıma düşdü. (5)

Dindirirəm (4) danışmırsan, (4) gülmürsən, (3)   

Xəbər alıb (4) əhvalımı (4) bilmirsən. (3)   

 (Aşıq Ələsgər)

Yeddi hecalıdan 16 hecalıya qədər bütün şeir formalarımda misraları təqtilərə bölmək mümkündür və bununla şeirşünaslıq elmi məşğul olur. Folklorda misraların təqtilərə sabit bölünməsi mütləq bir tələbdir. Yazılı poeziyada bu forma tələbi müəyyən hallarda pozula da bilir. Şeir misralarının təqtilərə bölünməsi bütün dillərdə poeziyanın və onun əsas ünsürü olan poetik misraların başlıca əlamətidir. Əruzda təqtilərə *təfilə* deyilir. Hər dildə təqtini bildirən müvafiq termin vardır və bu müvafiq dillərin poetikasına aiddir. Məsələn, sillabik vəzn adlandırılan şeir ölçülərində çox zaman misranın ritmi ancaq sintaktik təqtilər üzərində qurulur və saitlərin üzərinə düşən vurğu burada əsas rol oynayır. Məsələn, rus şeirində işlənən sillabik vəzn belədir. Səməd Vurğun A.S.Puşkinin "Yevgeni Onegin" romanını tərcümə edəndə rus sillabik təqtilərini Azərbaycan dilində də ustalıqla saxlamış və şeirimizdə orijinal bir hadisə yaratmışdır. Bu ona görə mümkün olmuşdur ki, əslində Azərbaycan dilində də uzun saitlər yoxdur (alınma sözlər istisna olmaqla). 
Unudulmaz şair Mikayıl Müşfiqin, Süleyman Rüstəmin də bir sıra şeirləri sillabik vəzndən istifadə edilərək yazılmışdır. "Yenə o bağ olaydı", "Küləklər", "Çapayev" və s. nümunələr bu qəbildəndir.

Heca vəznində bölgü bütöv söz prinsipinə əsaslanır, yəni misradakı hər hansı bir sözü hissələrə parçalamaq olmaz. Bu qaydaya görə, söz bütövlükdə hər hansı bir bölgünün tərkibində olmalıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əliyev R. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. Bakı: Mütərcim, 2008. s. 272" (PDF). 2021-06-29 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2014-11-14.
**Ultrasurf** proqramı müxtəlif qoruyucu divarları keçərək istifadəçilərə internetə daxil olduqları ərazidə filtrasiya edilmiş məlumatlara daxil olmaq imkanı verir. **Ultrasurf** həmçinin istifadəçilərin IP-ünvanlarını gizlətməklə onlara onlayn kimliklərini qorumağa kömək edir. Bu proqramı istifadə edilib başa çatıqdan sonra ziyarət edilmiş səhifələrin tarixçəsini pozur.

Haqqında
--------

**Ultrasurf** "Ultrareach Internet Corporation"-un məhsulu olub əsas etibarilə Çin internet istifadəçilərinin onlayn təhlükəsizlik və azadlığı üçün yaradılıb. Getdikcə **Ultrasurf** daha da məşhurlaşaraq dünyanın ən məşhur anti-senzura proqramına çevrilib. Hazırda milyonlarla insan onu onlayn kimliyini qorumaq və qoruyucu divarlardan yayınmaq üçün istifadə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-07-09.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-04-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-23.

Həmçinin bax
------------

* Qoruyucu divar
* IP-ünvan
* İnternet senzura
**Özünə aid bir otaq** — Bu məqalə Virciniya Vulfun ilk dəfə 1929-cu ilin sentyabrında nəşr olunmuş məqaləsidir. Məqalə Kembric Universitetində Vulfun qadınlar tərəfindən qurulan kollecləri haqqındadır. Girton və Newnham kollecində tədris etdiyi iki kursa əsaslanır.

Haqqında
--------

Məqaləni feminist prizmadan yazan Vulf ədəbi istehsalda qadınları qeyri-adekvat görən patriarxal düşüncəni də tənqid edib. Bu məşhur məqaləsində Vulf qadınların və xüsusən də qadın sənətçilərinin statusundan bəhz edir, qadının yazmaq üçün pulu və öz otağının olması lazım olduğunu iddia edir. Vulfun fikrincə, əsrlər boyu mövcud olan qərəz, maliyyə və təhsildəki çatışmazlıqlar qadınların yaradıcılığına mane olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kendine Ait Bir Oda (Virginia Woolf), Kitap Özeti, Konusu, Tahlili". 2022-07-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyul 2022.
2. ↑  "Kendine Ait Bir Oda". 2022-07-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyul 2022.
**Səssiz pasiyent**  və ya **The silent palient** — 2019-cu ildə ingilis-kipr yazıçısı Aleks Michaelides tərəfindən yazılmış psixoloji triller romanıdır. Debüt romanı Macmillan Publishers-in bölməsi olan Celadon Books tərəfindən 5 fevral 2019-cu.

Haqqında
--------

Məşhur rəssam Alisiya Berenson əri, fotoqraf Qabriel Berenson un qətlində təqsirli bilinir. Məsuliyyətin azaldılması iddiası ilə o, Grove adlı təhlükəsiz məhkəmə-tibb bölməsinə qəbul edilir. Berenson işinə böyük maraq göstərən məhkəmə psixoterapevti Teo Faber, Grove-da bir vəzifə üçün uğurla müraciət edir. Onun xahişi ilə o, qətl günündən bəri danışmayan Alisiyaya rəhbərlik edir. Terapiya seansları zamanı lal qalmasına baxmayaraq, Alicia Teoya gündəliyini verir. O, qətldən bir neçə həftə əvvəl evində maskalı bir adam tərəfindən izlənildiyini təsvir edir. Bu arada Teo arvadı Ketinin naməlum bir şəxslə nikahdan kənar münasibətdə olduğunu öyrənir. Alicia haqqında daha çox öyrənmək üçün Teo onun əmisi oğlu ilə əlaqə saxlayır. O, anasının intiharından az sonra baş verən uşaqlıqdan bir hadisəni danışır. Alicia'nın atası, həyat yoldaşı üçün dərin matəm içində, Alisiyanın əvəzinə ölməsini yüksək səslə arzuladı. Teo başa düşür ki, bu, onun psixikasına dərin təsir edib. O, epizodu ona təkrarlayır, bu da onu danışmağa vadar edir. Ona deyir ki, maskalı adam onun evinə girib Cəbraili öldürüb. Bir bükülmə ilə Teonun maskalı adam olduğu ortaya çıxdı. O, Berensonun evinə girərək başqa bir şəkildə Teonun arvadı ilə münasibət quran Gabriellə qarşılaşdı, bu da romanın iki fərqli vaxtda danışıldığını göstərirdi. Onları silah gücündə saxlayan Teo Qabrielə ya özünü, ya da arvadını xilas etmək seçimini vermişdi və o, birincisini seçir. Teo heç birini vurmadan getdi, çünki o, yalnız Cəbrayılın eqoistliyini ifşa etmək niyyətində idi. Cəbrayılın xəyanəti Alisiyaya atasını xatırladır və o, onu öldürür. Xəbəri eşidən Teo, Alicia'nın terapevti olaraq aldığı travmadan sağalmasına kömək etməyi planlaşdırdı. Alisiya Teoya maskalı adamın yalan hekayəsini danışanda onun onu tanıdığını anlayır. O, həddindən artıq narkotik qəbul edərək onu komaya salır. Teonun xəbəri olmayan Alisiya huşunu itirməmişdən əvvəl baş verənləri gündəliyinə qeyd edir və polis onu tapır. Teonun evinə gedirlər və Alicia'nın son girişini oxumağa başlayırlar, o isə tutulduqda rahatlıq hiss edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Silent Patient". 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
2. ↑  "The Silent Patient". 2022-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
Su elektrik stansiyasında elektromexaniki mühafizə releləri. Relelər dairəvi şüşə ilə əhatə olunub. Düzbucaqlı şəklində olan qurğular ölçü transformator dövrələrinin izolyasiyası və sınağı zamanı istifadə edilən test əlaqə bloklarıdır.  
**Mühafizə relesi** — sistemdə xəta müəyyən edilən zaman kəsicini dövrədən açan rele qurğusudur. İlk mühafizə releləri elektromaqnetik qurğular idi.  Bu mühafizə releləri yüksək cərəyan, yüksək gərginlik, cərəyanın tərs axını, yüksək tezlik və aşağı tezlik kimi hallar müəyyən edilən zaman kəsicini dövrədən açır.

Elektromexaniki relelər sistemdə yaranan xətanın yalnız yerini və səbəbini elementar olaraq indikasiya etmək imkanına malikdir. Bir çox hallarda vahid mokroprosessorlu relelər iki və daha çox elektromexaniki qurğuların funksiyalarını təmin edirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Lundqvist, Bertil.* "100 years of relay protection, the Swedish ABB relay history" (PDF). ABB. 2016-04-06 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2 iyun 2018.
2. ↑  *Schossig, Walter.* "Protection History". Pacworld. September 2014. 2019-05-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-02.
**Artuk bəy** və ya **Zahirüldövlə Artuk bəy** – Səlcuqlu imperiyasının XI əsrdə fəaliyyət göstərmiş türk sərkərdəsi. O, Qüdsün 1085–1091-ci illərdəki qubernatoru olmuşdur. Artuklu sülaləsinin onun adı ilə adlandırılmasına baxmayaraq, əslində, bu sülalənin əsası ondan sonra oğlanları olan Sökmən və İlqazi bəy tərəfindən qoyulmuşdur. O, həmçinin Alp-Yaruq, Bəhram, Əbd əl-Cabar və 3 başqa övladı olmuşdur.

Oğuzların Döğər boyundan olmuşdur.

Anadoluda
---------

Artuk bəy 1071-ci ildə baş vermiş Malazgird döyüşündə Böyük Səlcuqlu imperiyasının komandanlarından biri olmuşdur. Döyüşdən sonra o, səlcuqlular tərəfindən Anadolunun fəthində iştirak etmişdir. O, 1074-cü ildə Yeşilırmaq vadisini ələ keçirmişdir. O, həm də sultanın əmri ilə 1077-ci il üsyanının yatırılmasında da iştirak etmişdir.

Artuk bəy 1086-cı ildə Diyarbəkirin Mərvanilərdən alınması əməliyyatında da iştirak etmişdir. Bu yürüş zamanı o, ordunun qərərgah rəisi Fəxrəldövlə ibn Cahirlə mübahisəsi yarandı. Mübahisənin səbəbi ibn Cahirin Mərvanilərlə sülh imzalamaq istəməsi idi. Lakin Artuk bəy gözlənilməz hücumla Mərvaniləri məğlub etdi. Hər bir halda, Məlikşah bunu eşitdiyi zaman Artuk bəyə qəzəbləndi.

Suriyada
--------

Artuk bəy döyüş meydanını tərk etdi və Məlikşahın kiçik qardaşı olan, onunla fikirləri uyuşmayan I Tutuşa qoşuldu. Bu hadisə 1084-cü ildə baş vermişdir. Artuk Suriyaya yollandı.

Artuk bəy 1086-cı ildə Tutuşun Qutalmışoğlu Süleyman məğlub edilməsində çox hümü rol oynadı. Süleyman Rum Səlcuqlu dövlətinin hökmdarı idi.

Qüdsdə
------

Qüdsü Tutuşdan iqta alan Artuk bəy öülümünə, yəni 1091-ci ilə qədər buranın canişini olmuşdur. Onun məzarı əl-Davadariya qapılarının yanında yerləşən xanəgahını ilə yanaşıdır. Bu qapılar hal-hazırkı Kral Faysal qapıları adlanır.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

Türkiyə televiziya serialı olan Diriliş:Ərtoğrul-da Artuk bəy Ərtoğrul bəyin yaxın yoldaşı kimi təqdim edilir. Onu bu rolda türk aktyoru Ayberk Pekcan oynayır. Əslində isə, Artuk bəy Ərtoğrul bəydən çox əvvəl yaşamışdır.

Ədəbiyyat
---------

* *Yücel, Yaşar; Sevim, Ali.* Türkiye Tarihi Cilt I. Ankara: AKDTYK Yayınları. 1990.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hillenbrand, Carole, *History of the Jazira, 1100–1150: The Contribution of ibn al-Azraq al-Fariqi,* Ph. D. thesis, University of Edinburgh, 1979, pg. 620
2. ↑  "İslâm Ansiklopedisi Online (in Turkish)" Arxivləşdirilib 2018-12-26 at the Wayback Machine **PDF** Arxivləşdirilib 2017-08-14 at the Wayback Machine *"TDV Encyclopedia of Islam" Arxivləşdirilib 2014-11-10 at the Wayback Machine*. Retrieved 25 March 2015
3. ↑  Yüce- Sevim p.164
4. ↑  Yüce-Sevim, p.68
b.e.ə. I əsrdə Cənubi Qafqaz və ətraf ərazilər
**Ermənistan və Qafqaz Albaniyası sərhəd mübahisəsi** — Ermənistan Krallığı (h. e.ə. 331 — 428) və Qafqaz Albaniyası (h. e.ə. IV əsr — 705) arasında olan sərhəd barədə Azərbaycan və Ermənistan tarixçiləri tərəfindən ortaya qoyulan fərqli görüşlərə verilən ad. Azərbaycan tarixçilərinə görə iki dövlət arasındakı sərhəd Araz çayı boyunca, erməni tarixçilərə görə isə Kür çayı boyunca keçirdi. Bu mübahisənin yaranmasının ən böyük səbəbi Dağllq-Qarabağ münaqişəsidir, çünki Azərbaycan tarixçilərinin ortaya qoyduğu görüşə əsasən, Qafqaz Albaniyası Qarabağ və ətraf ərazilərdə hakimiyyət sürürdü. Bəzi Erməni tarixçilərinin dediklərinə görə, Kür çayının qərbində olan və hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının bir parçası olan ərazilər e.ə. VII əsrdən bəri erməni etnosuna aid idi. Buna əlavə olaraq, Ermənistan tarixçilərinin bəziləri Ermənistan Krallığının e.ə. II əsrdə türk ərazilərini işğal etdiyi iddiasını ortaya atıblar.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
"access network authentication high-level" nümunəsi.
**Giriş şəbəkəsi** və ya **çıxış şəbəkəsi** — abunəçiləri bilavasitə xidmət təminatçısı ilə birləşdirən telekommunikasiya şəbəkəsinin bir növü. Bu, lokal provayderləri bir-birinə bağlayan əsas şəbəkə ilə ziddiyyət təşkil edir. Giriş şəbəkəsi əlavə olaraq qidalandırıcı qurğu və ya paylama şəbəkəsi ilə buraxıcı qurğu və ya kənar şəbəkə arasında bölünə bilər.

Giriş haqqı
-----------

Giriş haqqı lokal mübadilə daşıyıcısı tərəfindən mübadilələrarası daşıyıcı tərəfindən uzaq mübadilə məntəqəsinə ondan aparılan şəbəkə trafikinin yaranması və ya dayandırılması kimi məqsədlər üçün lokal mübadilə vasitələrinin istifadəsi üçün edilən ödənişdir. Bəzi giriş haqları birbaşa mübadilə daşıyıcılarına hesablansa da, bütün giriş haqlarının əhəmiyyətli faizi lokal son istifadəçilər tərəfindən ödənilir.

Mobil giriş şəbəkələri
----------------------

* GERAN
* UTRAN
* E-UTRAN
* CDMA2000
* GSM
* UMTS
* 1xEVDO
* voLTE
* WiMAX-də Wi-Fi

Optik paylama şəbəkəsi
----------------------

Passiv optik paylama şəbəkəsi (PON) xarici zavodda birrejimli fiber-optikdən, şüa bölücülərdə və optik paylayıcı çərçivələrdən istifadə edir. Bu, dupleksləşir ki, həm yuxarı, həm də aşağı axın siqnalları ayrı-ayrı dalğa uzunluqlarında eyni lifi paylaşsın. Daha sürətli PON standartları, bir qayda olaraq, hər bir PON üzrə istifadəçilərin daha yüksək bölünmə nisbətini dəstəkləyir, lakin əlavə əhatə dairəsi tələb olunduğu yerlərdə əhatə dairəsini genişləndirənlərdən də istifadə edə bilər.

Giriş şəbəkələri adətən telefon stansiyasına xüsusi keçid əldə etmək üçün hər hansı xarici zavod ayırıcıdan yan keçən Ethernet kimi "point-to-point" texnologiyalarını dəstəkləməlidir. Bəzi PON şəbəkələri ütün splitterlər mərkəzdə yerləşdirilsin deyə yolkənarı şkafların yalnız peç panellərdən ibarət olduğu "evdə işləmə" topologiyasından istifadə edir. 20% daha yüksək kapital dəyəri gözlənilsə də, ev şəbəkələri daha rəqabətli topdansatış bazarını təşviq edə bilər, çünki provayderlərin avadanlıqları daha yüksək istifadəyə nail ola bilər.

Həmçinin bax
------------

* İnternetə çıxış

İstinadlar
----------

1. ↑  *Stronkowsky, Kevin.* "Enhancing passive optical networks with structured cabling". fs.com. 21 February 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 September 2017.
2. ↑  FTTH Business Guide v2.1, FTTH Council Europe, 2011-10-09 tarixində arxivləşdirilib

Xarici keçidlər
---------------

* "The Network Story". British Telecom. 2005. 5 May 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Interactive presentation introducing the technology and design of access networks
Dodge wc55 m6 37 mm GMC.jpgDodge wc55 m6 37 mm GMC
M6 37 mm KMO ABŞ tərəfindən istehsal edilən və Amerikan Ordusu tərəfindən İkinci Dünya müharibəsi əsnasında tank məhvedicisi olaraq istifadə edilən bir zirehli döyüş vasitəsidir.

Amerikanın istifadəsi
---------------------

1942-ci ilin fevral ayındakı Standartlaşdırmanın ardından 1942-ci ilin aprel və oktyabr ayları arasında 5,380 ədəd M6 37 mm KMO istehsal edildi. Bir ədəd vasitənin xərci 4,265 ABŞ dolları idi. Amerika ordusunun təliminə görə, tankların əsl məqsədi piyada birliklərinə dəstək vermək idi. Düşmən tanklarının məhvi işini tank məhvedici vasitələri aparmalıydı. M6 37 mm KMO Amerikalılar tərəfindən çox az qarşıdurmada istifadə edildi. 1942-ci ilin sonları və 1943-cü il tarixlərində baş vermiş olan Tunis hərəkatı əsnasında Amerikanın 601-ci və 701-ci Tank məhvedici taburlarında istifadə edilmişdir. Bu vasitələrdən müsbət nəticə əldə edilə bilinmədi. İlk olaraq zirehləri yox idi və daşıdıqları anti-tank mərmiləri inkişaf etmiş Alman tanklarına qarşı təsirsiz idi. M6 lar ayrıca az da olsa 1943 və 1944-cü illərdə Sakit okean Cəbhəsində də istifadə edilmişdir. 1943-cü ilin sentyabr ayında bu silah özündən daha güclü 75 mm-lik və 3-düymlük topların çıxması ilə məhdud təsirli sinifinə aid edildi. 1945-ci ilin yanvar ayında isə, bu silahlara zamanı keçmiş silahlar deyilərək, xidmətdən çıxardıldılar.
**GPass** (tam adı: Global Pass) – internet senzura əleyhinə proqramdır, "SOCKS" tunnellərindən istifadə etməklə internetdə məlumat əldə edərkən istifadəçilərin kimliyini qoruyur və işlədilən ərazidə adi halda bloklanmış məzmuna giriş əldə etməyə imkan yaradır. "GPass"-in quraşdırılması kifayət qədər asandır, onu sadəcə endirmək tələb olunur. GPass-ın istifadəsi pulsuzdur.

Skype və GPass
--------------

GPass həmçinin ani mesajlaşma və İP üzərindən zəng etmə proqramı Skype-dan istifadə zamanı daha geniş tətbiq olunur. Belə ki, daim Skype-da anonimliyin təmin olunması məsələsi istifadəçilər tərəfindən müzakirə olunduğundan Skype-dan istifadə zamanı anonimliyi qorumaq üçün GPass-dan istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Gpass – Global Pass". 2006-06-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-19.
2. ↑  ""Gpass" "Skype"-la necə istifadə olunur?". 2016-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-07-27.

Xarici keçidlər
---------------

* Gpass-ın rəsmi veb-səhifəsi Arxivləşdirilib 2006-06-12 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Skype
* İnternet senzura
Paxla (broad bean, faba bean *eng.)* Vitamin və zülal baxımından son dərəcə zəngin bir qida olan paxlanın dənələri təzəykən yaşıl, quruyanda qəhvəyidir. Quru paxla, təzə paxlaya görə daha bəsləyicidir. Quru paxlanın 100 gr.ımında təxminən 26 qr. zülal, 58 qr. karbonhidrat və 341 kalori vardır. Ayrıca paxla B1, B2, B6 və K vitaminlərinin yanında azot, nişasta, kalium və maqnezium mineralları baxımından da olduqca zəngindir.

Faydaları
---------

Paxla həzmi asanlaşdırır. Sidik yollarını təmizləyir. Böyrəklərə olduqca faydalıdır: Böyrək ağrılarını yüngülləşdirər, böyrək qumlarının və daşlarının tökülməsinə köməkçi olur. Sinə xəstəlikləri və öskürəyə yaxşı gəlir.

İstifadəsi
----------

Paxla təzə və quru olaraq istehlak edilə bilər. Çiçəkləri və yarpaqları da istifadə edilir. Paxlanı qabıqlarıyla yemək mineral və vitamin itkisini azaldır. Paxlada nişasta nisbəti yüksək olduğu üçün qan şəkərini yüksəldir. Bu səbəblə şəkər xəstələrinə tövsiyə edilmir.


Vikianbarda Paxla ilə əlaqəli mediafayllar var.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bitki** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Məmmədvəli Kəminə** (1770 - 1840) — XIX əsr türkmən klassik ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən biri.

Həyatı
------

Məmmədvəli Kəminə 1770 - 1840-cı illər arasında yaşamışdır. Təkə türkmənlərinin Toxtamış boyunun Toxlular qoluna mənsub olan Kəminə maddi imkansızlıq səbəbiylə istədiyi təhsili ala bilməmiş, buna baxmayaraq yaşadığı bölgənin mədəniyyət mərkəzlərini diyar-diyar gəzmiş, görərək və söhbətlərdə iştirak edərək öz-özünü yetişdirməyə çalışmış və bunu bacarmışdır. Kəminənin akademik səviyyədə şərq ədəbiyyatına bələd olmamasına baxmayaraq, bu sahənin ədəbiyyatı haqqında əhəmiyyətli məlumatlara malik idi. Onun ərəb və fars dillərində təhsil verən ədəbi məktəblərdən xəbərsiz olduğunu söyləmək mümkün deyil. Kəminənin türk ədəbiyyatının əhəmiyyət kəsb edən şəxsiyyətlərindən başqa fars dilində əsərlər qələmə alan Firdovsidən, Nizamidən, Dəhləvidən, Sadidən, Rumidən, Hafizdən, Məscididən, Müşfiqidən təsirləndiyini söyləmək olar. Türkmən şairi Kəminə həmçinin Yunus İmrə, Bürhanəddin Sivaslı, Lütfü, Nəvai, Füzuli, Nəsimi, Qaracaoğlan kimi böyük şəxsiyyətlərin əsərlərini bilmiş və onun sənət anlayışının meydana gəlməsində bu şairlərin yaradıcılığının böyük təsiri olmuşdur.

Kəminə, Türkmən klassik ədəbiyyatının ən böyük xəlifəsi olan Maxdımqulunun şagirdidir. Kəminə Maxdımqulunu söz sənətinin, ədəbiyyatın şeyxi kimi dəyərləndirmişdir. Bir məclisdə ondan "Necə yazmaq lazımdır?" deyə soruşulduğunda belə cavab vermişdir: "Ustadımız Maxdımqulu şairlik meydanının dənələrini orağıyla yığdı. Bizə yalnız hoşası qaldı" demişdir. Kəminə, şairlik məziyəti ilə yanaşı lətifələriylə də tanınan bir şəxsiyyətdir. İti zəkası, hazırcavablılığı onu digər Türkmən şairlərindən fərqləndirir. Türkmən şairi Kəminənin əsərləri öz həyatı və yaşadığı dövrün ictimai görünüşü ilə yaxından əlaqədardır. Kəminənin əsərlərini şeirləri və bəndləri olmaqla iki qrupda araşdırmaq mümkündür. Kəminənin altmışa yaxın şeiri, iki yüz əlli ətrafında da bəndlikləri mövcuddur. Ancaq yetmiş illik bir həyat yaşamış ağıllı və yaradıcı bir şairin yalnız altmışa yaxın şeir yazdığını qəbul etmək çox da inandırıcı deyil. Kəminənin ədəbi yaradıcılığını bir digər istiqamətini meydana gətirən bəndliklərin hamısının ona aid olduğunu söyləmək də düzgün olmaz. Onun bəzi belə sözləri xalq tərəfindən Kəminəyə aid edilmişdir.

Toplumun axsayan istiqamətlərini satirik bir yanaşma ilə ələ alan, xüsusilə yaşadığı dövrdəki siyasi quruluşu, ədalət sistemini və din adamlarını tənqid etməyi böyük bir ustalıqla bacaran Kəminə hünərini həm şeirlərində, həm də hikmətli sözlərində göstərərək hörmət edilən bir ictimai xadimə çevrilmişdir. Başqalarına aid bəndlərin də Kəminə adına bağlandığı və onun adıyla xatırlandığı da məlumdur. Onun adına çıxarılanlar arasında Molla Nəsrəddinin adına qeydli olanlar da var.

Şeirləri:

* Oğulbikə
* Ağmənli
* Oğulbəy
* Oğulmənli
* Səlbinyaz

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**II Pepi** (e. ə. XXIII əsr – e. ə. 2180-ci illər) — Qədim Misirin VI sülalədən olan fironu. Təxminən e.ə 2279-2219 aralığında hakimiyyətdə olmuşdur.

Həyatı və hakimiyyət illəri
---------------------------

II Pepi I Pepi və II Anxesenpepinin ən kiçik oğlu, II Merenranın qardaşı, firon Tetinin nəvəsi, ilk qadın vəzir Nebetin nəticəsi. Bəzi qaynaqlarda II Pepinin atasının ölümündən sonra 6 yaşında taxta çıxdığını və 94 il hakimiyyətdə qalaraq 100 yaşında vəfat etdiyi göstərirlər. Lakin müasir dövrdə qəbul edilmişdir ki, bu məlumatlar doğruluğu əks etdirmir və tarixi artefaktların yanlış təhlili nəticəsində yaranmışdır. Güman edilir ki, II Pepi az yaşında firon olsa da, yalnız 60-70 il arası hökm sürmüşdür.

Cənubi Sakkar daşlarında II Pepi I Pepinin yox I Merenranın oğlu kimi verilib. Beləki bu yazılara əsasən I Pepinin ölümündən sonra I Merenra onun həyat yoldaşı II Anxesenpepi ilə evlənmiş və izdivacdan II Pepi doğulmuşdur. Belə olan halda I Pepi II Pepinin babası olur. Hal-hazırda bir çox misiroloqlar məhz bu versiyanın doğruluğunu müdafiə edirlər.

II Pepi hakimiyyətə gələndə cəmi 6 yaşı olduğundan ölkə o yetkinliyə çatana qədər anası və çati tərəfindən idarə edilirdi.

Onun dövründə mərkəzi hakimiyyət zəifləyir. Güclənən nomarxlar (Qədim Misir inzibati bölgələri idarə edənlər) mərkəzi hakimiyətə tabe olmayaraq bir-biri və qonşu ölkələrlə mübarizəyə başladılar.

II Pepinin hakimiyyəti zamanı ənənəyə çevrilən Nubiya, Liviyaya yürüşlərlə yanaşı, misir ordusu daha uzaq ərazilərə də hücumlar edirdilər. Məsələn nomarx Harxufun Ekvatorial Afrikaya yürüşü uğurlu alınmış, böyük qənimət ələ keçirilmişdir. Harxuf İam torpaqlarından II Pepi üçün gətirdiyi balaca boy piqmey ( Nilin aşağı axarında yaşayan qəbilə) azyaşlı firon üçün çox böyük hədiyyə idi. Bu cür qullar hökmdarın təlxəyi olurdular.

Nubiyada baş verən üsyanı yatırmaq üçün II Pepi Nomarx Pepinaxt Heqaibi ora göndərir. Bu yürüşün uğurlu bitməsi Pepinaxtın nüfuzunu artırır. Pepinaxtın Nubiyaya yeni hücumu nəticəsində çox böyük qənimət əldə edilir.

II Pepinin piramidası
---------------------

II Pepinin piramidalar kompleksinin müasir vəziyəti
II Pepinin məbəd kompleksi Sakkarda yerləşir. Kompleks əsas piramida, həyat yoldaşları üçün tikilmiş 3 və ayinlər üçün ucaldılmış 4 piramidadan ibarətdir. İlk vaxtlar əsas piramidanın hündürlüyü 78,5 metr olsa da, sonradan zaman keçdikcə hündürlük azalmışdır və hal-hazırda 52 metr təşkil edir.

İstinadlar
----------
**"Parasat" ordeni"** (*qaz.* Парасат ордені) — 1 aprel 1993-cü il tarixli "Qazaxıstan Respublikasının Dövlət Mükafatları haqqında" 2069-XII saylı Qanunla təsis edilmiş Qazaxıstan Respublikasının Sərəncamı.

Qazaxıstan hökumətinin əmridir. 1993-cü ildə qurulmuşdur.

Sərəncam görkəmli elm, mədəniyyət, ədəbiyyat və incəsənət xadimlərinə, habelə dövlət və ictimai xadimlərə, insan haqları müdafiəçilərinə və Qazaxıstanın mənəvi və ya intellektual potensialında əməyi olan digər şəxslərə verilir.

"Parasat" ordeni elm və mədəniyyət işçiləri, ədəbiyyat və incəsənət işçiləri, dövlət və ictimai xadimlər, habelə Cümhuriyyətin mənəvi və intellektual potensialının inkişafında və çoxalmasında böyük şəxsi xidmətləri olan vətəndaşlara və ya insan hüquqlarını və sosial maraqlarını qorumaq üçün fəal iş üçün verilir.

Ordenin dərəcəsi yoxdur.

Haqqında
--------

Orden nişanı tək parça basaraq qızıldan hazırlanmış gümüşdən hazırlanır.

İşarəsi səkkiz guşəli bir ulduzdur, uçları üç dihedral şüa ilə meydana gəlir, ortası xarici olanlardan bir az daha böyükdür; ulduzun ucları arasında kiçik bir işıq.

Həndəsi bir naxış şəklində mərkəzi medalyon: mərkəzdə iki dihedral şüanın uzandığı düzbucaqlı bir romb var; rombun guşələrindən üçbucaqlı dihedral fiqurlar. Medalyon aşağıda "PARASAT" yazısı və üstündə üç almaz olan yaşıl bir mina haşiyəsi ilə əhatə olunmuşdur. Haşiyə ulduzun uclarında olan üçbucaqlı şüalarla əhatə olunmuşdur.

Qazax ornamentinin elementi şəklində bir keçid köməyi ilə ordenin nişanı orden lenti ilə örtülmüş ordenin altı guşəli blokundan asılıb.

Qazaxıstan Respublikasının dövlət bayrağının rəngində, ortada üç sarı zolaq olan, mərkəzi zolağın xarici olanlardan daha geniş olduğu ordenli ipək lent.

Qalereya
--------

* Birinci növ sıralı nişan (1998-ci ilə qədər)Birinci növ sıralı nişan (1998-ci ilə qədər)
* Qazaxıstan 1997-ci il poçt markasında birinci növ sıralı nişanQazaxıstan 1997-ci il poçt markasında birinci növ sıralı nişan
* Orden nişanının təsviri 50 tenqe olan tengəOrden nişanının təsviri 50 tenqe olan tengə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Awards and orders of the Republic of Kazakhstan". Electronic government of the Republic of Kazakhstan. 7 January 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 January 2015.
2. ↑   (rus.) Государственные награды Казахстана Arxivləşdirilib 2016-11-23 at the Wayback Machine Oriental Express Central Asia
3. ↑  "Nazarbayev awards Rahmon state order". 2021-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-19.
4. ↑  "Надежда: Умут Шаяхметова". 14 February 2012. 18 April 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 July 2021.
| *Misir heroqliflərində*Horun gözü |
| --- |
| *Heroqlif* |  |
| *Unikodu* | D10 |
| *Transkripsiyası* | **Udjat** |
| *Mənası* | *düzgün, tam şəkilli, sağlam* |
| *1* | *Gözün ağı (sol)***= 1/2 Heqat\*** |
| *2* | *Bəbək***= 1/4 Heqat** |
| *3* | *Qaş***= 1/8 Heqat** |
| *4* | *Gözün ağı (sağ)***= 1/16 Heqat** |
| *5* | *1.Gözaltı xət (qırış)***= 1/32 Heqat** |
| *6* | *2.Gözaltı xət (qırış)* **= 1/64 Heqat** |
| *7* | *müqəddəs Horusun gözü***= 63/64 Heqat** |
| *8* | \*Tutum vahidi (1 Heqat = 4,8 Litr) |
|  |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Horun gözü** qədim Misirin rəmzi sayılan Horun döyüş zamanı Set tərəfindən çıxardılmış olan Ayı tərənnüm edən sol gözüdür.
Şahin gözünü xatırladır. Bu simvol Ranının gözü yaxud Horun gözü adlanır və Qədim Misir tanrısı Horun sağ gözünü təcəssüm edir. Simvol Günəşi təmsil edir və Günəş tanrısı Ra (Re) ilə əlaqələndirilirdi. Sol göz isə Ay tanrısı Tehutini (Tot) təcəssüm edir. Zədəli sol göz Ayın fazalarını əks etdirir. Rəmzi olaraq onu qədim Misirdə bir çox misirlilər boyunlarında gəzdirirdilər.

Horun gözü

Əfsanələrdə
-----------

Əfsanəyə görə sol göz Horun məkirli qardaşı Set tərəfindən oyulur, cadu tanrısı Tot isə gözü yenidən möcüzəvi şəkildə bərpa edir. Qədim Misirin bu günümüzə gəlib çıxmış yazılarında bu göz haqqında bir çox əfsanə mövcuddur. Bir əfsanəyə görə Set öz barmağını Horusun sol gözünə soxaraq çıxartmışdır. İkinci bir əfsanədə onu tapdalamış, üçüncü bir əfsanəyə görə isə onu udmuşdur. Bir yazıda Hathor ona ceyran südü içirdərək bərpa etmiş və ya sağaltmışdır. Başqa bir yazıda gözün Anubis tərəfindən dağ yamacında basdırıldığı qeyd edilir. Digər bir əfsanəyə görə isə Hor öz gözünü atası Osirisə udduraraq onu diriltmişdir.

Hər iki göz birlikdə bütün kainatı tərənnüm edir və bu baxımdan taoist İn və Yan simvolu ilə eyniyyət təşkil edir. Sağ göz günəş, kişi enerjisini, o cümlədən təfəkkür və riyaziyyatı simvolizə edir. Sol göz qadın və ay enerjisini ifadə edir və intuisiya və cadunu təmsil edir. Birlikdə onlar Horun ali hakimiyyətini tərənnüm edir.

Heroqlif
--------

Misir yazılarında *irt* "göz" deməkdir, onun fel forması isə "wḏȝ" – "qorumaq" belə ki "qoruyan göz" mənasını verir.

Magik qüvvə kimi
----------------

Qədim misirlilər inanırdılar ki, horun gözü şəfalı və qoruyucu gücə malikdir. Horun gözündən qoruyucu həmail və tibbi ölçü cihazı kimi istifadə edirdilər. Dərman preparatlarının hazırlanmasında gözün riyazi ölçülərindən istifadə etməklə məmulatların tərkibindəki inqridientlərin miqdarını təyin edirdilər.

Rəvayətə əsasən Horusun gözünün ölünü diriltməsi, yenidən bərpa olunması onun magik qüvvəyə malik olmasını göstərir. Buna görə də qədim Misirdə insanlar onu yaman gözdən və qəzadan qorunmaq, xəstəliklərdən sağalmaq məqsədilə öz boyunlarından asarmışlar.

Masonluqdakı hər şeyi görən göz və ABŞ dollarının üzərindəki ehtiyatlılığın simvolunun mənşəyi Horun gözüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Coffin Texts IV, 246/247a-250/251b, B9Cb

Mənbə
-----

* Symboldictionary — Eye of Horus
**IFIP**<ay-fip> (en. International Federation of Information Processing ~ ru. Международная федерация по обработке информации, МФОИ ~ tr. Uluslararası Bilgi İşlem Federasyonu ~ az. İnformasiyanın Emalı üzrə Beynəlxalq Federasiya) – 1960-cı ildə YUNECKO’nun himayəsi ilə yaradılmış beynəlxalq qeyri-hökumət, qeyri-kommersiya federasiyası. İnformasiyanın emalı problemləri ilə məşğul olan milli təşkilatları birləşdirmək məqsədilə yaradılıb. IFIP’in tərkibində müxtəlif istiqamətlər üzrə 10-dan artıq texniki komitə fəaliyyət göstərir və hər komitənin öz işçi qrupları var. Müxtəlif beynəlxalq konfranslar və seminarlarla yanaşı, iki ildən bir ümumdünya kompüter konqresi (IFIP World Computer Congress) də keçirir. Baş ofisi Laxenburq (Avstriya) şəhərində yerləşir. 

1960-cı ildə informasiya texnologiyaları sahəsində fəaliyyət göstərən milli cəmiyyətləri birləşdirən İnformasiyanın Emalı üzrə Beynəlxalq Federasiyanın (The International Federation for Information Processing, IFIP) əsası qoyulmuşdur. Bu qeyri-dövlət, qeyri kommersiya təşkilatının üzvləri 48-ə yaxın milli cəmiyyət və elmlər akademiyalarıdır. IFIP YUNESKO-nun egidası altında yaradılmışdır. İlkin olaraq "İnformasiyanın Emalı üzrə Cəmiyyətlərin Beynəlxalq Federasiyası" (ing. International Federation of Information Processing Societies, IFIPS) adlandırılan təşkilata uğuru "Algol 60" proqramlaşdırma dili gətirmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
* Əliquliyev R.M. Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

Xarici keçidlər
---------------

* International Federation for Information Processing
* IFIP Open Digital Library
* The INTERACT IFIP International Conference on Human-Computer Interaction
**Milçəkqıran göbələyi** (Amanita muscaria) — Gəlin göbələyi olaraq da bilinən, Amanitaceae familiyasından zəhərli və halusinogen bir göbələk növüdür.

Tərkibinə İbotenik turşu, müsimol kimi zəhərli birləşmələr daxildir və Pantherina sindromu zəhərlənməsinə gətirib çıxarır. Zəhəri səbəbindən Yaratdığı dəlilik böhranları 4–6 saat davam edır. Bu ondan təsirlənənlərdə; ruh halının dəyişməsi (kefli və ya narahat vəziyyət), səbəbsiz gülmə, xəyal görmə, danışma çətinliyi, əzələ spazmları, görmə və eşitmə pozulması, yorğunluq kimi əlamətlər görünür. Ondan zəhərlənmələrə ölüm hadisəsi nadirdir, xüsusilə kiçik uşaqlarda təhlükəli ola bilər.

Parlaq qırmızı və narıncı rənglərdə olur. Digər amanita növləri kimi ağ rəngli, yumurta şəklində bir kapsuladan çıxır, ümumiyyətlə üzərindəki zarın qalıqlarından yaranan ağ nöqtələr daşıyır.

Avropada milçəkqıran göbələyinin şans gətirdiyinə inanılar. Orta əsrlərdə üzərinə qoyulan ağcaqanadları iflic boğduğu üçün bu göbələyin suyu ağcaqanaddan qorunmaq üçün istifadə edilmişdir. Etimoloji baxımdan araşdırıldığı zaman Yunancada amanitai "detalsız göbələk", musc isə ağcaqanad mənasını verir. Bu göbələk hər zaman insanların marağını çəkmişdir, bəzənmək, uşaq kitablarında qırmızı rəngli ağ xallı sevimli bir göbələk kimi təsvir edilmişdir. Sibirdə şamanlar tərəfindən müxtəlif məqsədlərlə istifadə edilib , Vikinglərin də bir yeri işğal etmədən əvvəl cəsarət verməsi üçün bu göbələyi yedikləri bilinməkdədir. Şamanlar ayinlərinin Qaydalarınca əvvəl bu göbələklərdən yeməli və yuxuya getməlidirlər. Göbələyin gətirdiyi yuxu halı və halüsinojenik təsirlərlə gördükləri yuxuları izah edərək gələcəkdən xəbər verərdilər. Məşhur oyun "Mario"dakı göbələk bu göbələk növündən ilhamlanıb yaradılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Index Fungorum (ing.).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Göbələk ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Asırğalyarpaq mürgəkotu** (*lat.* Epipactis veratrifolia) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin səhləbkimilər fəsiləsinin mürgəkotu cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU C2a(ii). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovları qısadır. Gövdənin hündürlüyü 40-100 sm-dir. Çiçək qrupu oxu ilə birlikdə üst tərəfdə az əyilmiş, alt tərəfdə 3-4 qınlıdır. Yarpaqları böyükdür. Alt yarpaqları enli-ellipsvaridir, ortadakılar ellipsvaridir. Çiçək qrupu 4-20 çiçəkli, biryanlı salxımşəklindədir. Uzunluğu 15-18 mm, dar-oval, sivriləşmiş, xaricdən qismən çox və ya az əyilmiş, çiçəkyanlığının daxildəki ləçəkləri kütdür, qeyri-bərabər yanlıdır. Çiçək dodaqları çiçək yanlığının ləçəklərindən qısadır, onun arxa hissəsi novşəkillidir, ön hissəsi itidir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

İyun-iyul (avqust) aylarında çiçəkləyir. Aşağı dağ qurşağında rütübətli yamaclarda, ovalıqılarda, dağətəyi qurşaqlarda, quru yerlərdə rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Ordubad rayonunun Kotam kəndinin ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyası azalır, yeganə lokalitetində mənfi təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

İqlim və antropogen amillər.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsüsi tədbirlər aparılmır.Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarilması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1514267
* Wikispecies: Epipactis veratrifolia
* APDB: 46952
* BOLD: 433545
* EoL: 1098518
* EPPO: EPPVE
* FoC: 242320685
* FoIO: EPIVER
* GBIF: 5319011
* iNaturalist: 436279
* IPNI: 633362-1
* IUCN: 175945
* NCBI: 1097193
* Plant List: kew-70407
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:633362-1
* Species+: 18349
* Tropicos: 23500315
* WCSP: 70407
* WoI: 620
* WFO: wfo-0000952300

 |
**Nicat Feyzullayev** (22 yanvar 1932, Bakı ― 20 iyul 2001) ― AMEA-nın müxbir üzvü (2001).

Həyatı
------

Nicat Feyzullayev 22 yanvar 1932-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Ali təhsilini 1950-1955-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Biologiya fakültəsində alıb.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Nicat Feyzullayev əmək fəaliyyətinə 1956-cı ildə AMEA-nın Zoologiya İnstitutunda başlayıb. O, 1956-1964-cü illərdə baş laborant, 1964-1974-cü ildə illərdə isə baş elmi işçi kimi çalışıb. 1974-2001-ci illərdə Helmintlərin sistematikası və bio­logiyası laboratoriyasının müdiri vəzifəsini icra edib.

Akademik fəaliyyəti
-------------------

Nicat Feyzullayev Azərbaycanda quşların, balıq və molyuskaların parazitlərinin tədqiqçılarından biri olmuşdur. Alimin işlə­rinə ABŞ, Braziliya, Kanada, Fransa, Almaniya, İspaniya, İtaliya, Böyük Brita­niya, Polşa, Bolqariya, Çexiya, Maca­rıstan, Avstraliya, İsrail, Nigeriya kimi ölkə­lərdən göndərişlər gəlmiş, yaxın və uzaq xarici ölkələrin biologiya fakül­tələ­rinin və tibb universitetlərinin mühazirələrində onun tərəfindən nəzəri cəhətdən işlənib hazırlanmış əsərlər istifadə olunmuşdur.

Nicat Feyzullayev 1962-ci ildə fəlsəfə, 1983-cü ildə elmlər doktoru dissertasiyalarını müdafiə edib. O, 1996-cı ildə professor elmi adına layiq görülüb. 2001-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilib. Alim 140 elmi əsərin müəllifi və həmmüəllifidir. Onlardan 52-si xa­ricdə nəşr olunub. Habelə Bakı, Tiflis və Moskva şəhərlərində nəşr olunan 5 monoqrafiyanın həm­müəl­lifidir. O, "Azərbaycanın heyvanlar aləmi" 3 cildliyinin müəlliflərin­dən biri olub. Alimin elmi rəhbərliyi altında 10 fəlsəfə doktoru dissertasiyası müdafiə olun­ub.

Vəfatı
------

Nicat Feyzullayev 20 iyul 2001-ci ildə vəfat edib.

Mükafatları
-----------

Nicat Feyzullayev SSRİ EA-nın "Akademik Y.N.Pavlovski" və "Akademik K.İ.Skryabin" fəxri medalları ilə təltif edilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  "Feyzullayev Nicat Ağa-Zəki oğlu" (Azərbaycan). science.gov.az. 21.09.2021 tarixində arxivləşdirilib.
2. 1 2 3 4 5 6 7  "Nicat Feyzullayev" (Azərbaycan).