recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qır** - torpağın səthinə tökülən az qatranlı, metanlı və ya metanlı-naftenli neft məhsullarının (bitumlaşmış kütlənin) subaeral (havalı) şəraitdə dəyişilmiş formasıdır. Neftli torpaqların əmələ gəlməsinin genetik xəttinin bütumlaşma qolunun sonuncudan əvvəlki mərhələsini təşkil edir. Bitumlaşmanın bu xəttinə aid olmayan ağır və yüksək qatranlı neftdən və ya maltadan əmələ gələn qır şiddətli turş xassəli olması ilə səciyyələnir. Cavan qırın tərkibində bəzən az miqdarda parafin olur. Müəyyən zaman ərzində torpağın səthinə tökülən neft kütləsi bitumlaşdıqdan sonra aşınmaya məruz qalmaqla qatı yapışqan halından aşağıdakı sxem üzrə kip kövrək hala çevrilir: malta-»asfalt->asfaltenlər-> oksikerit->huminokerit (23). Tarixən qır məvhumu qırlaşmış bituma yox, qırlaşmış süxurlara aid edilmişdir.

Lakin, bu sonralar özünü doğrultmamışdır. Nəhayət son zamanlar qır məvhumu bitum örtüyünün aşınması nəticəsində bərk, lakin kövrək halına keçən qırlaşmış bitum kimi qəbul olunmuşdur.

Qırlaşma
--------

Torpağın səthinə bir neçə dəfə çoxlu miqdarda tökülərək axan neftin uzun çəkən dövr ərzində yaranmış bitum örtüyünün subaeral şəraitdə qır halına keçməsidir. Qırlaşma neftli torpaqların əmələ gəlməsinin genetik xəttinin qır örtüyünün deqradasiyası, pioner bitkilərlə məskunlaşması mərhələsindən əvvəlki mərhələni əhatə edir ki, bu da Azərbaycanın quru subtropik yarımsəhra iqlim zonasındakı neft mədəni yerlərində geniş müşahidə edilir.

Xarici keçid
------------

* qır[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* faydalı qazıntılar

İstinad
-------

1. ↑  Yaqubov Q.Ş. Azərbaycan respublikasının texnogen-pozulmuş torpaqlarının tədqiqi, genetik xüsusiyyətləri və onların rekulvitasiyası Bakı 2003
**Azərbaycan Respublikası Atçılıq Federasiyası (ARAF)** — Azərbaycanda atçılıq idmanının inkişafı məqsədilə yaradılmış xüsusi olimpiya-idman mərkəzi.

Tarixi
------

1996-cı ilin oktyabr ayının 26-da Azərbaycan Respublikası Atçılıq İdmanı Federasiyası (ARAİF) yaradılmışdır. Atçılıq Federasiyasının fəaliyyətində əsaslı dönüş isə 2009-cu ilin mart ayının 5-dən sonra başlandı. Həmin gün Milli Olimpiya Komitəsində keçirilən növbəti hesabat-seçki yığıncağında səsvermənin nəticələrinə əsasən, Elçin Quliyev Federasiyanın prezidenti seçilmişdir və idarə heyətinin yeni tərkibi yaradılmışdır. Az vaxt ərzində federasiyanın yeni nizamnaməsi təsdiq olundu. Federasiyanın adı dəyişdirilərək Azərbaycan Respublikası Atçılıq Federasiyası (ARAF) qoyuldu. Nizamnamənin və adın dəyişdirilməsi Azərbaycanda atçılığın inkişafının yeni istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. ARAF atçılığın yalnız idman sahələrini deyil, qeyri-idman və qeyri-olimpiya növlərinin inkişafını da öz öhdəsinə götürdü.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikası Atçılıq Federasiyası (Haqqımızda)". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-09-01.

Xarici keçidlər
---------------

* Qarabağ atlarını yəhərləyin, yurda qayıtmaq vaxtıdır
* Atçılıq haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu
* Foto qalereya
* Kraliçanı valeh edən Qarabağ atları
**Sulxan-Saba Orbeliani** (gürcücə: სულხან-საბა ორბელიანი) (1658-1725) – Gürcü yazıçısı, monax və siyasətçi.

Həyatı
------

Knyaz nəslindən olan Sulxan-Saba Orbeliani Borçalının İndiki Bolnisi rayonunun tabeçiliyində olan Tanziya kəndində anadan olmuşdur. 1689-cu ildən David Qaraca monastrında Saba ləqəbi ilə monax olmuş, 1692-ci ildən buranı katolik kilsəsinə çevirmişdir. 1703-cü ildən Kartli çarlığında diplomatik xidmətlə məşğul olmuşdur. 

Orbelianinin ictimai fəaliyyətinin əsas qayəsini cəmiyyətin ali zümrəsini katolikləşdirmək olmuşdur. 1713-16-cı illərdə o, gürcü çarı VI Vaxtanqın timsalında buna xeyli dərəcədə nail ola bilmişdir. O, bu kimi fəaliyyətinə görə Gürcü Ortodoks Apostol Kilsəsinin təhdidləri ilə üzbəüz qalmışdır. 1719-cu ildə ortodoks kilsənin iclasında məruz qaldığı ittihamlardan sonra cəmiyyətdən izolə edilən və uğursuzluqlara düçar olan Orbeliani 1724-cü ildə çar Vaxtanqla birlikdə Rusiyaya mühacirət etmiş, ömrünün sonunadək orada yaşamışdır. azsxdcfvgbhnjmk,l.;

Əsərləri
--------

* **Gürcü dili lüğəti**
* **Uydurmanın hikməti** (Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur)
* **Əsərləri, 5 cilddə**
**Azərbaycan Gimnastika Federasiyası** — Azərbaycanda idman gimnastikanin idarəetmə orqani.

Haqqında
--------

2002-ci ildə Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının prezidenti Mehriban Əliyeva seçilib. Mehriban xanımın beynəlxalq aləmdə artmaqda olan nüfuzu Beynəlxalq Gimnastika Federasiyasının bədii gimnastika üzrə dünya kubokunun "A" kateqoriyalı mərhələsinin (2003), Dünya kubokunun (2004), 27-ci Dünya çempionatının (2005), 23-cü (2007), 25-ci (2009) və 30-cu (2014) Avropa çempionatlarının Azərbaycanda keçirilməsinə dair qərarın qəbul olunmasında həlledici rol oynayıb.

Rəhbərlik
---------

* Mehriban Əliyeva — prezident

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Gimnastika Federasiyası". 2015-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-02.
2. ↑  AZƏRBAYCAN GİMNASTİKASI BU GÜN [*ölü keçid*], mehriban-aliyeva.org, 22.06.2003, Yoxlanılıb: 03.10. 2014

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi saytı

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Telegram · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram · YouTube |
**5-ci tank ordusu** — SSRI SQ-nin tərkibində hərbi əməliyyat birliyi.

1-ci formalaşması tarixi
------------------------

5-ci tank ordusunun 1-ci formalaşması Ali Baş Komandanlığının 25 may 1942-ci direktivinə əsasən, 5 iyun 1942-ci ildə formalaşmışdır. Onun tərkibinə 2-ci və 11-ci tank korpusları, 340-cı atıcı diviziya, 19-cu ayrı tank briqadası, 66-cı qvardiya minamyot polku, AEH-nin 661-ci yüngül artilleriya polku, ayrı rabitə batalyonu, ayrı zenit diviziyası, ordu qərərgahının mühafizə bölüyü daxil idi. İyulun əvvəlində onu 7-ci tank korpusu ilə gücləndirdilər.

Döyüşlərdə iştirakı
-------------------

16 iyun 1942-ci ildə ordu Bryansk cəbhəsinin tərkibinə qatıldı.5 iyulda o Voronej-Voroshilovgrad strateji müdafiə əməliyyatında (28 iyun-24 iyul) iştirak etdi və əməliyyatın gedişatında düşmənin şimal birləşməsinə güclü zərbə endirdi. 15 iyul 1942-ci il Ali Baş Komandanlığının № 170511 Direktivinə əsasən 17 iyul 1942-ci ildə dağıdılmış ordunu Ali Baş Komandanlığın ehtiyatına göndərildi.

2-ci formalaşması tarixi
------------------------

5-ci tank ordusunun 2-ci formalaşması Ali Baş Komandanlığının 30 avqust 1942-ci Direktivinə əsasən, 3 sentyabr 1942-ci ildə formalaşmışdır AEH-nən yaradıldı. Onun tərkibinə 1-ci, 2-ci, 26-cı tank korpusları, 119-cu atıcı diviziya və bir neçə ayrı birləşmələr daxil idi.

Döyüşlərdə iştirakı
-------------------

22 sentyabr 1942-ci ildə ordu Bryansk cəbhəsinin tərkibinə qatılmışdır,26 dekarbda 2-ci dəfə formalaşmış Cənub-Qərb cəbhəsinin tabeliyinə verilib və onun tərkibində Stalinqrad döyüşündə (17 iyul 1942 – 2 fevral 1943) iştirak edib.

1943-cü ilin yanvar-fevral aylarında Donbass istiqaməti tərəfinə irəliləyərək, ordunun hissələri Morozovsk (5 yanvar), Taçinski (15 yanvar), Kamensk-Şaaxtinski (13 fevral), Krasnı Sulin (14 fevral) şəhərlərin azad edilməsində iştirak etmişlər. Fevral ayının sonunda Krasnı Luça rayonunda yerləşən Mius çayına yaxınlaşıb, orada müdafiəyə keçdilər.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* 5-ci tank ordusu Tank cəbhəsi saytında.
**Dino Ndlovu** (15 fevral 1990) — Cənubi Afrikalı futbolçu. Türkiyə 1-ci Liqasında "Sakaryaspor"un və Cənubi Afrika milli futbol komandasının heyətində çıxış edir.

Klub karyerası
--------------

### Qarabağ

#### 2016–2017 mövsümü

Ndlovu mövsümü 15 qol ilə bitirdi. Futbolçu "Qarabağ" ilə Azərbaycan Premyer Liqası və Azərbaycan Kubokunun qalibi oldu.

#### 2017–2018 mövsümü

##### UEFA Çempionlar Liqası

Dino yeni mövsümdəki ilk matçına UEFA Çempionlar Liqası II təsnifat mərhələsinin birinci oyununda "Samtredia" qarşısında çıxdı. CAR-lı futbolçu "Qarabağ"ın 5–0 hesabı ilə qalib gəldiyi oyunda 37-ci və 45-ci (P) dəqiqələrdə 2 qol atdı. Digər qolu isə daha yadda qalan oldu. UEFA Çempionlar Liqası III təsnifat mərhələsinin ikinci oyununda "Şerif"ə qarşı keçirilən oyunda ilk qolu atan Dino yazılan tarixin baş rolundakı futbolçulardan biri oldu. "Qarabağ" rəqibinə 2–1 hesabı ilə qalib gəldi. Pley-off mərhələsinə yüksələn "Qarabağ"ın rəqibi Danimarkanın "Kopenhagen" klubu oldu. İkinci oyunda "Qarabağ"ın yeganə qolunu atan Dino Azərbaycan futbolundakı ilki gerçəkləşdirən klubun önəmli futbolçularından biri olduğunu göstərdi. "Qarabağ" UEFA Çempionlar Liqasında "Çelsi", "Atletiko Madrid" və "Roma" kimi nəhəng klublarla bir qrupa düşdü.

##### Azərbaycan Premyer Liqası

"Qarabağ" Azərbaycan Premyer Liqasının ilk turunda "Neftçi" ilə qarşılaşdı. Dino Matçın 62-ci dəqiqəsində Mahir Mədətovun ötürməsindən sonra hesabı 3–0 edən qolu vurdu. Bu oyunda "Qarabağ" rəqibini 3–1 hesabı ilə məğlub etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Dino Ndlovu // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. ↑  Dino Ndlovu // As (isp.). Madrid: Grupo Prisa, 1967.
3. ↑  "Dino Ndlovu unveiled by Kocaelispor". Kick Off. 2021-06-29. 2021-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-02.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-08-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-28.
Çjen Xenin ekspedisiyası (ənənəvi çincə 鄭 和 下 西洋, sadələşdirilmiş 郑 和 下 西洋, pinyin: Zheng He xia Shanxi, sanki: "Çjen Xe Qərb Okeanına gedir") — Min sülaləsindən olan imperatorlar Çju Di və Çju Çjantszinin dövründə böyük Çin donanmasının 1405–1433-cü illərdə Cənub-Şərqi Asiya və Hindistan okeanına yeddi səyahəti. Ekspedisiyanın rəhbərləri imperiya hərəmağaları ("əsas səfirləri" çjenşi 正 使 rütbəsi ilə) və tək Çjen Xe və ya birlikdə Çjen Xe və Van Çzinxun idi. Donanma siya ətrafında ən mühüm ticarət yollarının izlədi, ilk üç səyahət zamanı Cənubi Hindistana, növbəti dörd səfəri zamanı isə Fars körfəzi sahilinə çatmışdı. Donanmanın ayrı ayrı eskadraları isə Ərəbistan dənizinin Ərəbistandakı və Afrika sahillərindəki bir çox limanını ziyarət etmişdi.

Güman edilir ki, bu səyahət əsas məqsədi Min imperiyasının nüfuzunu artırmaq və dənizkanarı ölkələrin Çin sistemi ilə ənənəvi vassal münasibətlərinə daxil edilməsi idi.

Motivləri
---------

XIV əsrin ilk yarısında Min İmperiyasının taxtında oturan imperatorlar Çju Di və onun nəvəsi Çju Çjanzinin dövrləri 300 il çəkən Min sülaləsi üçün son dərəcə qeyri-adi zaman kəsiyi idi. Sələfləri və xələfləri ilə müqayisədə Çju Di və Çju Çjanzinin rejimləri daha enerjili idilər, son dərəcə məsrəfli hərbi və diplomatik fəaliyyət göstərirdilər ki. bu da öz növbəsində Min dövlətinin nüfuzunun artmasına, daha da möhkəmlənməsinə öz töfhəsini verirdi. Çju Dinin iyirmi illik hakimiyyəti zamanı onun səfirləri Çinin bütün yaxın və uzaq qonşularına səfər etmiş, mümknü olarsa imperatorun hakimiyyətini tam, mümkün olmazsa isə formal olaraq qəbul edilməsinə çalışmışdılar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Needham, 1971. səh. 491
**Gödək qoyunu** — Azərbaycanda, Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonunda miqdarca birinci yeri tutan qoyun cinsi. Cins xalq seleksiyası yolu ilə yaradılmışdır və qədim cins hesab olunur.

Cinssin nümayəndələri xırda olması, qısa ayaqları, möhkəm gövdəsi ilə çeçilir. Konstitusiyası quru və möhkəmdir. Ağır şəraitə davamlı, çevik və uzaq yol getməyə qadir, yerli şəraitə uyğunlaşmış qoyunlardır. Qoyunların 80 % ağ, başı və ayaqları qonur və qara rəngli olur. Ətlik-yunluq istiqamətli cinsdir. Dişilərdə diri çəki 30-40 kq, qoçlarda isə 45-50 kq-dır. Ət çıxarı orta hesabla 45,0-48,0 % təşkil edir. İlllik süd verimliyi 45 litr, südünün yağlığı isə 6,4- 7,2 % olur.

Gödək qoyun cinsi orta, qismən ortadan aşağı irilikdə olub quru, lakin bədənin quruluğu möhkəm, nazik sümüklü, quyruq aynası öz boyu və formasına görə fərqlənir. Qabaq ətrafları biləklərdə yaxınlaşır, dırnaqlarında isə çəplik verir və arxa ətraflarda isə çapma oynaqlarında qismən yaxınlaşır. Ön ətraflar arxa ətraflara nisbətən qısa olur. Bu qoyunlar temperamentli olması ilə seçilirlər. Gödək qoyun cinsinin cidov hündürlüyü orta hesabla 52-62 sm, qoçlarınki isə 57-69 sm-dir.

Digər qabayunlu qoyun cinsləri kimi Gödək qoyun cinsinin də yunu qaba və qarışıqdır. Onun tərkibi tiftikdən, keçid tüklərindən və qaba-qılan tüklərindən ibarətdir. Gödək qoyunlarının yunu müxtəlif rənglərdə olmasına baxmayaraq ağ qoyunlar 30 %, ağ-sarımtıl 20 %, qararənglilər 8 %, boz rənglilər 15 %, başqa rənglilər 2 % təşkil edir.

Bu cinsə daxil olan heyvanlar ildə iki dəfə qırxılır (aprel və avqust). Yun qırxımı yüksək olmaması ilə seçilir. Doğar qoyunlarda bu rəqəm 1,5 -2 kq-a çatır. Saf yun çıxarı 68 %-ə qədər olur.

Gödək cinsli qoyunların yununda tiftik 43,08 %, keçid tüklər 31,27 %, qılan 16,55 %, ölü tük 9,2 % olur. Yununun uzunluğu 6-11 sm olur. Yunları saçaqlı, nazik və uzun olması ilə seçilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qoyunçuluq, Gödək qoyun cinsi". 2022-06-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-08.
2. ↑  "Gödək qoyunu". 2021-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-08.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycanda qoyun cinsləri |
| --- |
| **Qoyun cinsləri** | Abşeron qoyunu •
Azərbaycan dağ merinosu •
Balbas qoyunu •
Bozax qoyunu •
Cəro qoyunu •
Herik qoyunu •
Gödək qoyunu •
Ləzgi qoyunu •
Mazıx qoyunu •
Merinos qoyunu •
Qala qoyunu •
Qarabağ qoyunu •
Qaradolaq qoyunu •
Şirvan qoyunu •
Romanov qoyunu • |
**Pirallahı** — Xəzər dənizində, Abşeron körfəzinin eyni adlı Abşeron arxipelaqına aid ada. O, Azərbaycanda yerləşən sahəcə ən böyük adadır. Sahəsi 17,56 km², uzunluğu 12 km, eni 0,2 km-dən 4 km-ə qədərdir.

Etimologiyası
-------------

Adanı atəşpərəstliklə əlaqələndirirlər. İslam dininin buraya gəlməsiylə əlaqədar adanın adı Pirallahı olaraq dəyişdirilmişdir. Ruslar adanı (bojya svyatinya) sonradan Svyatov adını qoymuşdur. 1936-cı ildə ada inqilabçı F.A.Sergeyevin gizli partiya ləqəbinin şərəfinə "Artyom adası" adlandırıldı. 1990-cı ildə adanın köhnə adı rəsmən bərpa edilmişdir.

Tarixi
------

Neftə olan ehtiyacı da nəzərə alaraq SSRİ hökuməti gözünü Pirallahıdakı neft qaynaqlarına çevirir. 1939-cu ildə Azərneftyağ Sənaye Nazirliyi tərəfindən Moskva şəhərində "Damba" tipli körpü tikilməsi üçün layihə təsdiq edilmişdir. Adanı sahilə birləşdirən körpünün tikintisi 1941-ci ildə başlanılıb. 1944-cu ildə başa catdırılır. Bununla da faktiki olaraq, Pirallahı adası yarımadaya çevrilmişdir. Abşeron körfəzi isə iki hissəyə bölünmüşdür. Bir müddət sonra isə damba üzəri ilə adaya dəmir yolu çəkilmişdir. Azərbaycan dəmiryolları Artyom adası stansiyası 13 may 1953-cü ildə istifadəyə verilmişdir. 2012-ci ildə Pirallahını Abşeron yarımadası ilə birləşdirən yeni körpünün tikintisi ilə əlaqədar, elektrik qatarlarının hərəkəti dayandırılmış və dəmir yol xətti sökülərək ləğv edilmişdir. Pirallahı körpüsünün açılışı 2017-ci ilin 11 mayında baş tutmuşdur. Körpünün inşası ilə gəmilər boğazdan sərbəst şəkildə keçmə imkanı əldə etmişlər. 2012-ilin dekabrın 21-də adada yerləşən qəsəbə eyni adlı inzibati rayonun mərkəzinə çevrilir.

Coğrafiyasi və iqlimi
---------------------

Əsasən qum və gilli suxurlar üstünlük təşkil edir. Quru suptropik iqlimə malikdir. Əsas etibari ilə Xəzri küləyi hakimdir. Adanın qərb sahillərini Simali və Cənubi Abşeron körfəzləri yuyur. Adadan cənubda Qu adası, cənub-şərqdə isə Böyük Tava və Tava altı adaları yerləşir.

Ehtiyyatları
------------

Əsas ehtiyatları neftdir.

Mənbə
-----

* Böyük Sovet Ensiklopediyası[*ölü keçid*]
* Weather reports for Pirallahı Island
* Səyahət

İstinadlar
----------

1. ↑  "Youtube.com". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-31.

| ⛭Xəzər dənizi adaları |
| --- |
| Azərbaycan Azərbaycan | Adsız adası • Böyük Zirə • Çigil • Çilov • Daş Zirə • Gil adası • Xərə Zirə • İqnat daşı • Kür daşı • Kür dili • Kiçik Zirə • Qara Su • Qutan • Pirallahı • Səngi Muğan • Zənbil • Böyük Tava • Kiçik Tava • Qarabatdaq adası • Yaşma adası • Yal • Tavaaltı • Aslandaşı |
| Rusiya Rusiya | Batkaçnıy • Böyük Setnoy • Yuxarı Oseredok • Züdev • Nordovıy • Tüleniy • Çeçen adası • Çistaya Banka • Malıy Jemçujnıy • Böyük Zyodostinski adası • Kiçik Zyodostinski adası • Ukatnıy adası • Konevski adası • Bazar adası |
| İran İran | Aşur ada |
| Qazaxıstan Qazaxıstan | Janbay • Spirkin Oseredok • Durnev • Tülen adaları • Kulalı • Böyük Peşnıye adaları |
| Türkmənistan Türkmənistan | Oğurca |
**Təkləmə** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

Ümumi məlumat
-------------

Təkləmə ilaxır çərşənbə və Novruz bayramı günlərində eləcə də digər günlərdə icra olunan uşaq oyunlarından biridir.

Oyunun qaydaları
----------------

Oyunun keçirilmə qaydası belədir: məhəllə uşaqları meydançaya, məhəllə həyətlərinə toplaşıb iki dəstəyə bölünür. Hər dəstənin başçısı oxuyur. Dəstə üzvləri əl çalır. Birinci dəstənin başçısı oxuyur.

Çərək, mərək,  

Bizdən sizə  

Kim gərək?

İkinci dəstənin başçısı cavab verir:

Ölçüsü çərək olmaz,  

Pəyəsi mərək olmaz,  

Bizim dəstə güclüdür,  

Sizlərdən gərək olmaz.

Birinci dəstənin başçısı.

Novruz gələr, yaz olar,  

Göldə ördək, qaz olar,  

Sizdən ikisini allıq,  

Bizim dəstə çoxalar,  

Sizin dəstə az olar.

İkinci dəstənin ayaq tərəfindən iki uşaq ayrılıb birinci dəstəyə qoşulur. Bu vaxt növbə ikinci dəstənin başçısına çatır. O, oxuyur:

Tonqalda közümüz var,  

Danışdıq, sözümüz var,  

Bizim, sizin dəstənin  

Üçündə gözümüz var.

İndi birinci dəstədən üç uşaq ayrılıb ikinci dəstəyə qoşulur. Nəğmələr bu şəkildə davam edir. Uşaqlar bu dəstədən o dəstəyə, o dəstədən bu dəstəyə qoşulur. Axırda başçılardan biri tək qalır. Uşaqların hamısı öz dəstəsinə toplamış başçı tək qalan dəstə başçısına deyir:

Hünərdə hünərin var,  

Biz bülbülük, olma sar,  

Gəl qoşul dəstəmizə,  

Eyləməzsən yeri dar.

Dəstə, beləliklə əl çalır. Tək qalmış dəstəbaşçısı onlara qoşulur. Beləliklə, oyun qurtarır və yenidən başlanır.

Mənbə
-----

* **Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.183.**

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycan xalq oyunları |
| --- |
| Döyüş oyunları | Qurşaqtutma • Zorxana • Azərbaycan milli güləşi |  |
| Strategiya oyunları | Mərəköçdü • Noxud çuxuru • Pula-pula • Qalaqapı |
| Novruz oyunları | Baca-baca • Keçəl • Kos-kosa • Yumurta döyüşdürmə |
| Atüstü oyunlar | Baharbənd • Cıdır • Sür-papaq • Çövkən • Qız-qov |
| Tamaşa oyunları | Dəvə • Çömçəxatun • Gülümey • Gül-gül • Xan-vəzir • Xıdır Nəbi • Nənəcan |
| Uşaq oyunları | Artırma • Barmaq oyunu • Beşdaş • Bənövşə • Cıdır oyunu • Dirədöymə • Dəsmal aldı, qaç • Dəyirman oyunu • Dolama • Çatı götürdü • Çırtı, çırtı • Çiləmə • Çilingağac • Çömçəbaşı bəzəmə • Evcik-evcik • Eşşək beli sındırdı • Əlquşu ilə ov • Ənzəli • Fincan-fincan • Gəlinbacı • Gizlənpaç • Gözbağlıca • Güleynari • Halay • Haxışta • Hoqqa • Hoppana hoppan • Hil-hil oyunu • Xəndəkbacı • Klas-klas • Köşki balaban • Beşdaş • Qərəq • Qığ mərəsi • Qundaq-qundaq • Qurd-qurd • Laldinməz • Mərə-mərə • Mətə-mətə • Molla, haray • Öcəşmə • Papaqaldıqaç • Papaqatdı • Papaqqapdı • Püşk • Sanama • Say saymaq • Şeşpər-şeşpər • Şota • Şöbə-şöbə • Tapmaca • Tapın görək • Təkə • Təkləmə • Turnavurdu • Tuğay Məlik • Usta-şagird • Şatırlar • Yaşıl yarpaq, qızılgül • Yaylıqqaçırtdı • Yeddi ağac • Yeddi daş • Yelləncək • Yoldaş, səni kim apardı? |
**Mustafa Kaya** (1974, İstanbul ili) — siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Mustafa Kaya 1974-cü ildə İstanbulda anadan olub. İbtidai və orta təhsilini İstanbulda Şişli Kuştepe Liseyində alıb. İstanbul Fatih Universiteti İqtisadiyyat və İdarəetmə Bölməsindən məzun olub. İstanbul Bilgi Universiteti Biznesin idarə olunması Bölməsində magistr dərəcəsi alıb.

1989-1992-ci illərdə Şişlidə Milli Gənclər Fondunun (MGV) prezidenti vəzifəsində çalışıb. İqtisadi və Sosial Araşdırmalar İnstitutu (ESAM) çərçivəsində aparılan beynəlxalq proqramların icra edilməsində fəal rol alıb. *Millî Gazete*də məqalələri dərc olunub.

Siyasi fəaliyyəti ərzində Rifah Partiyası, Fəzilət Partiyası və Səadət Partiyasının üzvü olub. Rifah Partiyası və Fəzilət Partiyasında ilçə şöbələrinin sədr müavini olub. 2004-2017-ci illərdə Səadət Partiyası İstanbul il şöbəsinin sədr müavini vəzifəsində çalışıb. 2018-ci ildən Səadət Partiyası sədrinin xarici əlaqələr üzrə müavini vəzifəsində çalışır.

2023-cü il mayın 14-də Səadət Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından İstanbul ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Kəşfiyyat Komissiyasının üzvü və NATO Parlament Assambleyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Mustafa KAYA". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.

| ⛭TBMM-nin 28-ci çağırışında Səadət Partiyasının qrupu (2023—) |
| --- |
| Sədr müavinləri | İsa Məsih Şahin • Bülent Kaya |  |
| Üzvləri | Mustafa Nedim Yamalı • Məsud Doğan • Serap Yazıcı Özbudun • Şərafəddin Kılıç • Mehmet Atmaca • Cemalettin Kani Torun • Sema Silkin Ün • Nəcməddin Çalışkan • Birol Aydın • Selim Temurci • Mustafa Kaya • Doğan Demir • Mustafa Bilici • Mahmut Arıkan • ~~Həsən Bitməz~~ • Hasan Ekici • Ali Fazıl Kasap • Selçuk Özdağ • Mehmet Karaman

---

1. ↑  14.12.2023-cü ildə vəfat edib
 |
Le casino municipal de San Remo, qui a accueilli le festival de 1951 à 1976.
Le théâtre Ariston, où se déroule l'évènement depuis 1977.
**Sanremo Müsiqi Festivalı** (İtaliyanca: *Il Festival della Canzone Italiana di Sanremo*) — İtaliyada olan Sanremo şəhərində həyata keçirilən, yalnız festival üçün xüsusi olaraq bəstələnən mahnıların yarışdığı məşhur bir İtalyan musiqi festivalıdır. Əsasən *Festival di Sanremo* və İtaliya xaricində Sanremo Musiqi Festivalı olaraq tanınır. Festival Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinə ilham qaynağı olmuşdur. Birinci Sanremo Musiqi Festivalı, 29 və 31 yanvar 1951-ci illər arasında, RAI-nin radio kanalı Rete Rossa üzərindən yayımlandı. Festivalın finalına Duo Fasano tərəfindən dəstəklənən Nilla Pizzi ilə Achille Togliani olmaqla yalnız iki adam qatıldı. 1955-ci ildən festival televiziyada canlı yayımlanmağa başladı.

1951-ci ildən 1976-cı ilə qədər festival Sanremo Casinoda reallaşdırıldı, ancaq 1977-ci ildən Ariston teatrında keçirilməyə başladı və Nuovo Mercato dei Fioriddə reallaşdırılan 1990 festivalı istisna olmaqla bütün festivallar burada reallaşdırıldı.

1953–1971-ci illərdə 1956-cı il istisna olmaqla bütün mahnılar yarışmanın bir müğənni yarışmasından çox bir söz yazarı yarışması olduğunu ifadə etmək üçün iki fərqli müğənni tərəfindən səsləndirilmiş, hər bir müğənni öz orkestrindən istifadə etmişdir. Festivalın bu dövründə mahnıların bir versiyasının bir İtalyan bir də beynəlxalq qonaq olan müğənni tərəfindən səsləndirilməsi bir ənənə halını almışdır.

Festival 1956–1966-cı illər arası, 1977, 2011, 2012 və 2013-cü illərdə İtaliyanın Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki nümayəndəsini seçmək üçün istifadə edilmişdir. Festival ayrıca Andrea Bocelli, Paola e Chiara, Giorgia, Laura Pausini, Eros Ramazzotti və Gigliola Cinquetti kimi bir çox məşhur İtalyan müğənninin karyerasının başlanğıcıdır.

Domenico Modugno, 1958, 1959, 1962 və 1966 Sanremo Müsiqi Festivalları qalibi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Sanremo Müzik Festivali
2. ↑
Çe Gevara heykəliÇe Gevara heykəli
**Hasta siempre, Comandante** və ya **Hasta siempre** (*isp.* Hasta siempre, Comandante - hərfi tərcümədə "Əbədiyyətədək, Komandir!) — kubalı bəstəkar, müğənni və gitarist olan Karlos Puebla tərəfindən 1965-ci ildə yazılmış musiqi.

Musiqinin sözləri məşhur inqilabçı və qəhrəman Ernesto Çe Gevaranın Konqo Demokratik Respublikasına yola düşməmişdən öncə öz silahdaşı olan Fidel Kastroya yazdığı vida məktubuna cavab olaraq yazılmışdır.

Musiqidə Kuba inqilabının əsas məqamları və Çe Gevaranın inqilabçı komandir kimi böyük rolu yada salınır. Musiqinin adı məşhur ifadə olan "¡Hasta la victoria siempre!" (Daima qələbəyə doğru!)frazasının bir hissəsidir.

Müxtəlif illərdə musiqinin cover versiyaları ilə Oktober klub, Compay Segundo, Buena Vista Social Club (onların 2003-cü ildə oxuduqları versiyada son bənddəki Fidel sözü Kuba sözü ilə əvəz olunmuşdur), Volf Birman, Oskar Çaves, Natali Kardon çıxış etiblər. Musiqinin instrumental versiyasını məşhur türk musiqiçisi Əhməd Koç saz vasitəsilə yazmışdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Wolf Biermann - Commandante Che Guevara
**Bağırov Aydın Rövşən oğlu** (5 sentyabr 1980, Ağdam) — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti, Qol.az saytının baş redaktoru, "525-ci qəzet"in redaktoru.

Həyatı
------

Aydın Bağırov 1980-ci il sentyabrın 5-də Ağdam şəhərində anadan olub. 1987–1992-ci illərdə Ağdam şəhər 7 nömrəli rusdilli məktəbdə təhsil alıb. Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi ilə əlaqədar sonradan orta təhsilini Ağcabədi və Bakı şəhərlərində davam etdirib. 1996-cı ildə Bakıda 32 saylı Ağdam köçkün məktəbini, 2005-ci ildə Müstəqil Azərbaycan Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib.

1997-ci ilin sentyabrın 1-dən "525-ci qəzet"də jurnalist fəaliyyətinə başlayıb. Müxtəlif illərlərdə qəzetdə müxbir, şöbə müdiri və redaktor vəzifəsində çalışıb.

2008-ci il noyabrın 17-dən fəaliyyətə başlayan Qol.az idman saytının baş redaktorudur.

Daha çox idman, xüsusi ilə futbolla bağlı yazılarına görə tanınır. Televiziya kanallarında idmana dair verilişlərdə ekspert kimi çıxış edir.

Baş redaktoru olduğu Qol.az saytı "Google analytics"in sayğac göstəricisinə əsasən, uzun illərdir Azərbaycanın ən oxunan idman saytları sırasında liderliyini qoruyur. Hər gün orta hesabla 20–24 min İP-dən Qol.az saytına giriş olur. Saytda Azərbaycan və dünya futbolu, idmanı ilə bağlı xəbərlər, analitik yazılar və müsahibələr dərc olunur. Aydın Bağırov həm də baş redaktoru olduğu saytın daimi təhlilçisi, yazarıdır.

Jurnalist kimi özü və rəhbərlik etdiyi Qol.az saytı müxtəlif təşkilatların keçirdiyi rəy sorğularında qalib adını qazanıb.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 22 iyul 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar jurnalist"i fəxri adına layiq görülüb.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Aydın Bağırov (İdman Jurnalistləri Federasiyası)
* Aydın Bağırov: "Bölgələrimizin 95 faizində futbol yoxdur"
**Qazaxıstan Milli Kitabxanası** (*qaz.* Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы) — Qazaxıstanın Milli Kitabxanası, Almatıda yerləşir.

Tarixi
------

1910-cu ildə L. N. Tolstoy adına Vernenski şəhər kitabxanasının əsası qoyuldu. 1920-ci ildə onun əsasında Semireçensk Vilayət Kütləvi Kitabxanası təşkil edildi və sonradan Alma-Ata Vilayət Kitabxanası, sonra isə Rayon Kitabxanası adlandırıldı.
1931-ci ildə kitabxana A. S. Puşkin adına Qazax SSR Dövlət Kitabxanası adlandırıldı. Tezliklə o, regionun ən böyük kitabxanasına, milli kitab deposuna, kitabxanaşünaslıq və qazax kitabının tarixi sahəsində elmi, metodiki və tədqiqat işlərinin əlaqələndirici mərkəzinə çevrildi. 1931-ci ildə cəmi 64 min çap nəşri təşkil edən kitab fondu 1982-ci ildə 4 milyondan çox artdı. 1940-cı ildən 1982-ci ilə qədər oxucuların sayı 9 mindən 55 min nəfərə yüksəldi.
1991-ci il dekabrın 9-da Qazaxıstan SSR Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə A. S. Puşkin adına Qazax SSR Dövlət Kitabxanasının adı dəyişdirilərək Qazax SSR Milli Kitabxanası adlandırılmışdır. 1992-ci ildən Qazaxıstan Respublikasının Milli Kitabxanası Beynəlxalq Kitabxana Assosiasiyaları və İnstitutları Federasiyasının (İFLA), Milli Kitabxanalar Direktorları Konfransının (CDNL), 1993-cü ildən isə "Kitabxana" Qeyri-Kommersiya Tərəfdaşlığının üzvüdür. 2002-ci ildən YUNESKO-nun Dünya Yaddaşı Proqramı üzrə Qazaxıstan Milli Komitəsinə rəhbərlik edir.
Hazırda Qazaxıstan Respublikasının Milli Kitabxanasının fondu 7 milyon kitab təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mayhew, Bradley; Bloom, Greg; Clammer, Paul.* Central Asia. Lonely Planet. 1 November 2010. səh. 177. ISBN 978-1-74179-148-8. İstifadə tarixi: 10 October 2012.
2. ↑  "История библиотеки". www.nlrk.kz (rus). 2021-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-14.
3. ↑  "Главное книгохранилище Казахстана - здесь оберегают рукописи Яссауи, рисунки Эйзенштейна..." mk-kz.kz (rus). 2022-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-24.
**Endirey** — rus tələffüzündəki kimi Andreyevo adlandırılan qədim Enderi kəndi tarixən Aksay tərkilərinə (tərki şamxal kimi şöhrətli hakim titulu olub "bəy", "xan" deməkdir. Məşhur Tarkovskilər soyunun ulu babaları bu yerlərin sahibi, hakimi olmuşlar) məxsus idi. Kənd Ak Taş çayı üzərində Xasavyurtdan azca aralıda yerləşir.

Övliya Çələbi Enderi kəndiylə bağlı öz "Səyahətnaməsi"ndə yazırdı: "Ak taş kənarında Enderi əşirətinin otlaqları uzanırdı".

Əhalinin etnik tərkibi
----------------------

Kəndin yerli əhalisi türk xalqlarından olan (qıpçaq qoluna mənsub) qumuqlar olmuşlar.

Müqtədir araşdırmacılarımızdan olan prof. Dr. Ahmet Caferoğlunun göstərdiyi kimi "özünün geopolitik vəziyyəti üzündən ölkələri VII yüzillikdən etibarən Xəzər dövləti hüdudları içərisinə alınmış və Oğuz-Qıpçaq türk boylarının burada qaynayıb qarışması nəticəsində bir türk uruğu kimi təşəkkül etmiş kumuklar şimali-şərqi Qafqaz ilə Xəzər dənizinin qərb sahillərində, Azərbaycan sərhədlərindən şimala doğru uzanan ərazidə yaşayırlar. Ardınca mərhum Caferoğlunun təsvir etdiyi kimi, kumuklar toplu halda Dağıstan MR-ə daxil olan Xasavyurt, Babayurt, Kızılyurt, Buynak, Qayakənd, Qaytaq əyalətlərində yaşamaqla yanaşı, ayrıca Mahaç Qala, İzberbaş, Dərbənd şəhərlərində və dağınıq halda Çeçenistanda, Qərbi Osetiya kəndlərində yaşayırlar.

Xasay xan Usmiyev
-----------------

Azərbaycan tarixində müəyyən yer tutan Xasay xan Usmiyev bu kənddəndir. (O, Qarabağ xanlığının yeganə varisi Xurşud Banu Bəyim Natəvanın əri və oğulları Mehdiqulu xan Usmiyevin (Vəfa) və qızları Xan Bikənin (Naxçıvan xan evinə gəlin getmişdi) atasıdır.

Z. İ. Yanpolskinin yazdığına görə, Sulaq çayı sahilində indiki Andreevo (Enderi) kəndinin yerində VIII əsrə qədər Xəzər xaqanlığının paytaxtlarından olan Beləncər (Belecar) yerləşirdi. Bəzi etimoloq alimlər, o cümlədən qafqazşünas alim Qədirxocayev bu yer adının tarixini daha əvvəlki çağlarla bağlayır; O Enderi adını əski Bulqar toponimləri sırasına aid edərək yazır: bizim fikrimizcə, bulqar toponimlərinə Kumuk avul, Enderey avul, Başlıkent, Jüngütey, Kermençik və bir sıra digərlərini aid etmək olar.

Çarizmin istilasının ilk çağlarında təbii ki, adın qədim variantı da işlədilirdi. Məsələn: iyulun 23-də Enderi kəndinin (Andrevskoe) əhalisi briqadir Veteraninin komandınlığı altında Astarxandan yola düşən süvari qoşunlarımızın ön hissələrinə basqın etmişdilər

Mənbə
-----

Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlarBakı, Nurlar, 2009, səh.92–93

|  |  |
| --- | --- |
| Rusiya bayrağı | *Rusiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Kənan Cəlilov** (*Kənan Yaqub oğlu Cəlilov) "AKİ İnter" şirkətinin rəhbəri, Özbəkistan Respublikasının Azərbaycan Respublikasında Fəxri Konsulu (dekabr 2023-cü ildən), iqtisadiyyat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru*

Həyatı
------

1980-ci il yanvar ayının 2-si Gəncə şəhərində anadan olmuşdur.  

1986-1996-cı illərdə Gəncə şəhər 18 №-li tam orta məktəbində təhsil alıb.  

1996-2000-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Mühasibat Uçotu və audit ixtissası üzrə ali təhsil alıb.  

2000-2002-ci illərdə Amerika Birləşmiş Ştatların Viskonsin ştatının Medison şəhərində yerləşən Viskonsin-Medison Universitetində təhsil alıb.  

2003-2005-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin MBA programı üzrə magistr təhsili alıb( fərqlənmə).

2011-2016-ci illərdə Taras Şevcenko Adına Kiev Dövlət Universitetinin Hüqüq fakültəsini bitirib.  

2007-2009-cu illərdə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Kembric Universitetinin Strateji Maliyyə İdarəetmə Fakültəsini bitirərək *iqtisadiyyat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD)* elmi dərəcəsi alıb.   

2012-2013-cü illərdə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Oksford Universiteti-Saïd Business School Accelerate Management ixtissası üzrə təhsil alıb.

2013-2014-cü illərdə Anglia Ruskin Universitetində Master of Business Administration fakültəsində Business Administration and Management ixtissası üzrə təhsil alıb.  

Azərbaycan, İngilis, rus və türk dillərini bilir.

Ailəsi
------

Ailəlidir, üç övladı var.

Fəaliyyəti
----------

2001-2002-ci illərdə "First Federal Bank of Wisconsin" kredit departamentinin rəhbəri vəzifəsində çalışıb.

2002-ci ildən "AKİ inter" şirkətinin rəhbəri vəzifəsində çalışır.

2014-cü ildən AKI Inter Group UK. şirkətinin rəhbəri vəzifəsində çalışır.

2023-cü ildən Azərbaycan Özbəkistan Assosiasiyasının idarə heyətinin üzvüdür.

2023- cü ildən Azerbaycan Özbəkistan Ticarət evinin Azerbaycanda və London, Böyük Britaniyadakı Təsiscisi.

2023-cü ildən Özbəkistan Respublikasının Azərbaycan Respublikasında Fəxri Konsulu vəzifəsindədir.

İctimai fəaliyyəti
------------------

Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
---------------------------

Təltif və mükafatları
---------------------

Avropa Biznes Assambleyasının Nominasiya Komitəsi tərəfindən Kraliça Viktoriya adına eksklüziv Britaniya mükafatı - The International Award "Queen Victoria Commemorative Medal"ı ilə təltif olunub

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qaraca qız.

**Qaraca qız baleti** — bəstəkar Əşrəf Abbasovun yaradıcılığın zirvəsində yazdığı uşaq baletidir. Bu, uşaqlar üçün yazılmış ilk böyük səhnə əsəridir. 1965-ci ildə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuş "Qaraca qız" yazıçı Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında hazırlanmışdı. Baletin libretto müəllifi isə xalq artisti Əfrasiyab Bədəlbəyli idi. Elə tamaşanın ilk dirijoru da bəstəkarın özü olmuşdu.

Bu balet haqqında mətbuatda yazılanlardan bəlli olur ki, "Qaraca qız" həqiqətən də klassik balet ənənələrinin ən gözəl nümunələrindən biridir. Xüsusilə də baletmeyster Qəmər Almaszadə bir xoreoqraf kimi əsərə yüksək bədii zövq əks etdirən quruluş verməyə nail ola bilmişdi. Bu yaradıcılığın vəhdətindən doğan "Qaraca qız" isə Azərbaycan musiqi tarixinə uğurlu balet kimi düşərək Əşrəf Abbasovun adını ilkinlər sırasına yazdı. Bu baletə təkcə uşaqlar deyil, böyüklər də maraqla tamaşa edərdilər.

Mənbə
-----

* İlk uşaq baletinin müəllifi
* Исай Рубенчик. Большой Бакинский Балет в 60-70-х годах.
* Azərbaycan balet tamaşaları xronologiyası

Həmçinin bax
------------

* Qaraca qız (film, 1966)
* Süleyman Sani Axundov
Avstriyanın Vyana şəhərində yerləşən *Narrenturm*  xəstəxanası. 1794-cü ildə inşa edilən xəstəxana ruhi-əsəb xəstəliklərindən əziyyət çəkən şəxslər üçün nəzərdə tutulmuşdur. 28 palatası olan xəstəxana bu gün muzey kimi istifadə edilir.
**Ruhi xəstəxana** və ya **dəlixana** — ruhi-əsəb xəstəliklərindən əziyyət çəkən şəxslərin saxlanıldığı və onların müalicəsi üçün nəzərdə tutulmuş xəstəxana. Baş verən ruhi-əsəb (depressiya, şizofreniya, bipolyar pozuntu və ağıl xəstəliyi) xəstəliklərinin növündən aslı olaraq ruhi xəstəxanaların təyinatı dəyişə bilər. Bəzi xəstəxanalar qısa müddətlik müalicə və reablitasiya xidmətləri üçün nəzərdə tutulsada, bir digər növ xəstəxanalarda isə ruhi xəstəliklərdən əziyyət çəkən şəxslər həyatlarının sonlarına kimi saxlanılırlar.

Tarixi
------

Ruhi xəstəxanaların tarixi şərq ölkələrindən başlanır. Ruhi xəstəxana tipli ilk mərkəz 705-ci ildə Bağdad şəhərində açılmışdır. VI Əməvi xəlifəsi I Vəlidin öndərliyi ilə açılan xəstəxana ruhi-əsəb xəstəliklərindən əziyyət çəkən şəxslərin bir yerdə toplanması və saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuşdu. Növbəti bu tip xəstəxana da 800-cü ildə Qahirə şəhərində açılmışdır. 1270-ci ildə Dəməşq şəhərində isə ruhi-əsəb xəstəliklərindən əziyyət çəkən şəxslərin vəziyyətlərinin öyrənilməsi məqsədi ilə ilk institut yaradılır. Dəməşqdə açılan xəstəxana daxili imkanlarına görə əvvəlkilərə nisbətən daha böyük və geniş olmuşdur. Şərq tibb dünyasında ruhi xəstələrin meditasiya, musiqi terapiyası və dərmanlarla sağaldıda biləcəyinə inanılırdı.

Avropada ruhi xəstəxana tipli mərkəzlərin yaradılması XV əsrə təsadüf edir. 1642-ci ildə Paris yaxınlığında Filip Pinel rəhbərliyi altında açılmış Bisetre xəstəxanası Avropa ərazisində açılmış ilk peşəkar mərkəz olmuşdur. Yaradılan xəstəxanalar əsasən qapalı şəkildə fəaliyyət göstərirdi və xəstəxanalara kənar şəxslərin daxil olması, xəstələrin nəzarətsiz bayıra çıxmaları qadağan idi. Bu baxımdan ilk ictimai xəstəxananın Böyük Britaniyada açıldığını qeyd etmək lazımdır. Həmin xəstəxana Nottinqemşir əyalətində 1812-ci ildə açılıb.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX526653 · BNF: 13318477x · GND: 4138163-4 · LCCN: sh85108356 · Microsoft: 2778697850, 2910983944 · NKC: ph250753 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Ülviyyə Könül** (28 sentyabr 1972, Bakı) — klipmeyker, rejissor, ssenari müəllifi. Əməkdar incəsənət xadimi. "Mədəniyyət" telekanalın direktoru.

Həyatı
------

Kərimova Ülviyyə Oqtay qızı 28 sentyabr 1972-ci ildə Bakıda anadan olub.

1989-cu ildə 1 nömrəli Dəmiryol orta məktəbini bitirib. 1991–1995-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin psixologiya fakültəsində təhsil alıb.

1992–1996-cı illərdə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında rejissor assistenti, daha sonra rejissor kimi fəaliyyət göstərib, musiqili kliplər, sosial və digər reklam çarxlarını, 1996-cı ildə isə yazıçı Anarın "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi" əsəri əsasında eyniadlı televiziya filmini çəkib.

2000-ci ildə "Dəşti" klipinə görə "Humay" mükafatına layiq görülüb.

2004-cü ildə Afinada keçirilən olimpiya oyunları çərçivəsində "Azərbaycan günü" üçün Azərbaycan haqqında tanıtım çarxını hazırlayıb.

2004-cü ildə Bədii gimnastika üzrə Dünya Kubokunun açılış və bağlanış mərasimlərinin, 2005-ci ildə Bədii gimnastika üzrə Dünya Çempionatının açılış və bağlanış mərasimlərinin, həmin il Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə Parisdə UNESCO qərargahında təşkil edilmiş tanınmış akademik, alim Yusif Məmmədəliyevin 100 illik yubileyinə həsr edilmiş təntənəli konsertin və digər layihələrin rejissoru olub.

2011-ci ildə tammetrajlı "Vəkil hanı?" filmini çəkib. 2016-cı ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında çəkilən "Həddindən artıq təsadüf" filminin quruluşçu rejissoru olub.

Bir çox mədəni-kütləvi tədbirlərin, reklam çarxlarının, konsert və şou proqramların rejissoru kimi fəaliyəət göstərib.

2019-cu ilin oktyabrından "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" QSC-nin baş rejissoru vəzifəsində çalışıb.

2016-cı ildə Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

2021-ci ilin 18 oktyabrından QSC-nin nəzdində fəaliyyət göstərən "Mədəniyyət" telekanalına direktor vəzifəsinə təyin edilib.

Filmoqrafiya
------------

1. Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi (film, 1996)
2. İstanbul tətili (film, 2007)
3. Azik və Nazik (teleserial, 2008)
4. Vəkil hanı? (film, 2011)
5. Sirr (serial, 2012)
6. Həddən artıq uyğunluq (film, 2016)

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Mədəniyyət" telekanalında yeni DİREKTOR". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-19.
2. ↑  "Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2021-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-25.
3. ↑  "Həddən artıq uyğunluq": Yeni filmin çəkilişləri Azərbaycanda və ABŞ-də aparılır: [Ülviyyə Könülün eyniadlı filmi haqqında] //Mədəniyyət.- 2016.- 13 yanvar.- S.16.
4. ↑  *Lider TV.* ""Həddən artıq uyğunluq" bədii filmi təqdim olundu" (az.). Youtube.com. 16.12.2016. 2023-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-19.
**Açıq səma altında muzey** — Muzeydə eksponatlar açıq səma altında nümayiş olunur və qorunur.

#### Haqqında

Açıq səma altında muzeyin təşkil etməyin vacibliyi ideyası və prinsipləri ilk dəfə olaraq isveçrəli alim Ç.Bonsetten tərəfindən XVIII əsrdə irəli sürülmüşdür. İsveçrə 1891-ci ildə isə Qezelius məşhur "Skansen" muzeyini təşkil etdi. Avropa və Amerika qitələrində belə muzeylər çoxdur (Kopenhagendə – 1897, Osloda – 1902, Arnxemdə – 1912 və s.). Təkcə Polşada belə muzeylərin sayı 35-ə çatmışdır. Finlandiyada Serasaari adasında ənənəvi kəndli malikanəsi və o cümlədən XVIII əsrə aid zəngin etnoqrafik abidələr saxlanmaqdadır. Burada bütün sənətkarlıq emalatxanaları və dəyirmanlar işlək vəziyyətdə nümayiş etdirilir. Almaniyanın Zanvüst şəhərində alman kəndinin 250 illik tarixini izləmək mümkündür. Buxarestdə yerləşən muzey-kənd də diqqəti cəlb edir. Muzeydə 62 kompleks abidə və 18 min eksponat nümayiş etdirilir. 1940-cı ildə Finlandiyanın Turku şəhərində xalq sənətkarlığına aid xüsusi muzey açılmışdır. Burada onlarca sənətkarlıq sahəsi ilkin variantda nümayiş etdirilir. Keçmiş SSRİ məkanında açıq səma altında ilk etnoqrafik muzey 1928-ci ildə Riqada təşkil olunmuşdur. 1957-ci ildə isə Estoniyada "Rokk-al-Mare" muzeyi açılmışdır. Muzey XVIII-XIX əsrlərdə estonların məişətinə dair gözəl təsəvvür yaradır. Novqorod, Tbilisi, Lvov və Suzdal şəhərlərində də belə muzeylər fəaliyyət göstərir. Öz miqyasına görə Kiyev yaxınlığında açılmış muzey diqqəti xüsusilə cəlb edir. Muzey 200 hektar sahəni əhatə edir. İri eksponatların sayı isə 200-ə çatır. Burada 400 illik yaşı olan yaşayış evi nümayiş etdirilir.

Mənbə
-----

* **Kərimov E**. *Açıq səma altında etnoqrafik muzey*. "Azərbaycan" qəzeti, 22 iyul 2008, səh. 6. **anl.az**  (az.)
**Billi Oqastin Uilan** (*ing.* William Augustine Whelan; 1 aprel 1935, Dublin, İrlandiya – 6 fevral 1958, Münxen), **Billi Uilan** (*ing.* Billy Whelan) və ya **Liam Uilan** (*ing.* Liam Whelan) kimi də tanınır ― İrlandiya futbolçusu və "Mançester Yunayted"in Münhen aviasiya qəzasında həlak olan səkkiz oyunçudan biri. Öldüyü vaxt onun 22 yaşı var idi.

Uilan Dublin şəhərində anadan olmuşdur. O, valdeyinləri Con və Elizabet Uilanın yeddi uşağından biri idi. Billi Uilan səkkiz yaşında olarkən onun atası vəfat etmişdir.

Klub karyerası
--------------

Uilan (arxa sıra, solda) 1957-ci ildə "Mançester Yunayted" klubunun heyət şəklində
1953-cü ildə 18 yaşında "Mançester Yunayted"ə qoşulmazdan əvvəl karyerasına "Houm Farm"da başladı. İrlandiya Respublikası millisinin heyətində dörd dəfə forma geyinsə də, qol vura bilmədi. Onun qardaşı Con "Şemrok Rovers" və "Dramkondra" klublarında çıxış etmişdir.

"Yunayted"də ilk oyununa 1954-55 mövsümündə çıxdı və qısa müddətdə əsas komanda oyunçusu olaraq dörd mövsüm ərzində 98 oyuna 52 qol vurmağı bacardı. 1956-57 mövsümündə "Yunayted"in ən yaxşı bombardiri idi: Birinci divizyonda qollarının sayı 26 idisə, bütün turnirlərdə bu say 33-ə bərabər idi. "Mançester" o dönəmlərdə ard-arda ikicni liqa çempionluğu qazanmış və Çempionlar Kuboku və Federasiya Kubokunun yarımfinalına qədər irəlliyə bilmişdir. Klubda rəqabət o qədər güclü idi ki, az keçmədən Bobbi Çarlton ona əsas heyətdə yerini almağa başladı. Münhen aviasiya qəzasından bir gün əvvəl Belqradın "Srvena Zvezda" komandasına qarşı fəlakətli Avropa Kuboku matçı üçün Serbiyanın paytaxtına yollandı, amma oyunda iştirak etmədi.

İrsi
----

"Mançester Yunayted"ə aid şərf ilə bəzədilmiş Uilanın Qlasnevin qəbiristanlığındakı məzarı
8 dekabr 2006-cı ildə Dublin şəhərinin Kabra rayonunda Dalimaunt Parkın yaxınlığındaki Fasa Roud / Daut prospekti qovşağındakı dəmir yolu körpüsünün adı onun şərəfinə adlandırıldı. Körpünün adını dəyişdirmək üçün kampaniya. O, doğulduğu "St Attracta Road" küçəsinə yaxın yerləşir. Açılış mərasimi təyyarə qəzası zamanı Uilanın "Mançester Yunayted"də klub yoldaşı olan Ser Bobbi Çarlton tərəfindən aparıldı.

4 Fevral 2008-ci ildə İrlandiyanın milli poçt təşkilatı An Post hava fəlakətinin 50-ci ildönümü xatirəsinə Billi Uilanın təsvir olunduğu poçt markası buraxdı.

Uilan Qlasnevin qəbirstanlığında dəfn olunub.

Nailiyyətləri
-------------

**Mançester Yunayted**

* Futbol Liqasının Birinci divizyonu (2): 1955–56, 1956–57
* İngiltərə Milli Futbol Superkuboku (2): 1956, 1957

İstinadlar
----------

1. 1 2  Liam Whelan † // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. ↑  "Archived copy". 2012-06-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-11-06.
3. ↑  "Irish Stamps Collectors News 1/08" (PDF). An Post. 2011-07-21 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-02-04.
4. ↑  "The lost genius of Irish football: Remembering Liam Whelan, Dublin's Busby Babe". The 42. 6 February 2018. 31 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 February 2018.
5. ↑  "Billy Whelan". mufcinfo.com. 2016-01-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-18.
**Pol Stretern** (*ing.* Paul Strathern ; {{DVTY}} şablonu boşdur ) — şotland-irland yazıçısı, tarixçi, akademik.

Bioqrafiya
----------

Strathern Londonda anadan olub və Dublindəki Triniti Kollecdə fəlsəfə təhsili alıb, bundan sonra o, iki il ticarət donanmasında xidmət edib. Daha sonra Yunan adalarından birində yaşamışdır. 1966-cı ildə Hindistan və Himalay dağlarına səyahət etdi. Onun *"Həbəşistanda fəsillər"* romanı 1972-ci ildə Somerset Moem mükafatına layiq görülüb 

Beş romandan əlavə, o, elm, fəlsəfə, tarix, ədəbiyyat, tibb və iqtisadiyyatla bağlı kitablar da yazıb. O, iki qısa giriş kitabının müəllifidir: "*Filosoflar 90 dəqiqədə"* və "*Böyük ideya: Dünyanı dəyişən alimlər"*.

Onun kimya tarixinə dair kitabı "Mendeleyevin yuxusu" (2000) Aventis mükafatının qısa siyahısına düşmüşdü və əsərləri iyirmidən çox dilə tərcümə edilmişdir. O, "Medici: İntibah dövrünün xaç ataları", "Misirdə Napoleon", "Rəssam, Filosof və Döyüşçü: Leonardo, Makiavelli və Borgiya - Ölümcül sui-qəsd" (2009) və "Venesiya ruhu: Marko Polodan Kazanovaya" kitablarının müəllifidir. (2012). Onun son əsərlərinə "Dövri cədvəl" (2015), "Əclaflar, əclaflar və Şarlatanlar" (2015) və "Borgialar" (2019), "Yüksəlmə və Eniş: On İmperiyada Dünyanın Tarixi" (2019) daxildir. Florensiyalılar: Dantedən Qalileoya (Atlantik, 2021). İqtisadiyyat tarixinə dair işi olan *Dr. Strangelove's Game* (2001) Google-un ilin biznes kitabı seçildi. Onun *"Dünyanı Dəyişən On Şəhər"* (2022) kitabı Voterstons ilin tarixi kitabı seçilib.

Stretern fəlsəfə və riyaziyyatdan Kinqston Universitetində dərs demişdir.

İstinadlar
----------



1. ↑  "Book Browse website". 2023-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-09.
2. ↑  "Goodreads website". 2023-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-09.
3. ↑  "Aspects of History website". 2023-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-09.
**Anxel Maturino Resendiz** (*isp.* Ángel Maturino Reséndiz) — **Dəmiryolu qatili** kimi tanınmış, 1986–1999-cu illər aralığında Amerika Birləşmiş Ştatları və Meksikada 23 dən çox şəxsi qətlə yetirmiş meksikalı seriyalı qatil. Maturino Resendizin qurbanlarının bir çoxuna qarşı cinsi zorakılıq etmiş və əsasən onları bıçaqlayaraq və digər mətbəx əşyaları ilə döyərək öldürmüşdür.

Qatilin *Dəmiryolu qatili* kimi məşhurlaşmasının səbəbi ölkəni gəzmək üçün istifadə etdiyi qatarlardan tullanaraq dəmir yollarının yaxınlığında törətməsi olmuşdur. Seriyalı qatil 1999-cu ilin 21 iyun tarixindən 13 iyul tarixinə qədər Texas hökumətinin tələbi ilə Federal Təhqiqat Bürosu tərəfindən ən çox axtarılan on şəxs siyahısına daxil edilmiş və siyahıya salınan sayca 457-ci şəxs olmuşdur.

Federal Təhqiqat Bürosunun yerli polis təşkilatları ilə koordinasiyalı şəkildə aparılan araşdırmalarından sonra Anxel Resendiz 1999-cu ilin 12 iyul tarixində təslim olmuş və ABŞ-ın V Dairə Apellyasiya Məhkəməsinin müvafiq qərarına əsasən edam cəzasına məhkum edilmişdir. Cəza 2006-cı ilin 27 iyul tarixində Amerika Birləşmiş Ştatlarının Texas ştatının Hantsvill şəhərində yerləşən *Texas Dövlət Penitensiar müəssisəsinin* edam zalında, zəhərli iynənin bədənə vurulması ilə icra edilmişdir.

Həyatı
------

### Qətllər və metodologiya

### Qurbanlar

### Həbs edilməsi və edamı

İstinadlar
----------

1. ↑  .