recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ağboğaz samur** (lat. Hydrictis maculicollis) — Afrikada, Böyük səhradan cənubdakı ərazilərində yayılmış Dələkimilər fəsiləsinə daxil olan nəməli növü. *Hydrictis* cinsinə daxil olan yeganə növ.

Təsviri
-------

Aşboğaz samurlar 44 - 68 sm uzunluğa sahib olurlar. Onların quyruqları 13,5 - 19,0 sm arasında dəyişir. Çəkiləri isə 3 - 5 kq arasındadır. Erkəkllər bir qayda olaraq dişilərdən böyük olur.

Bədən şux və uzunsov formadadır. İri başa və enli boyuna sahibdir. Xəzinin rəngi tünd qəhvəyidən qırmızı-qəhvəyi arasında dəyişir. Qulaqları qısa və yumrudur. Boğazda və ağız ətrafında ağdan krem rəngi aralığında olan ləkələr vardır.
Fərdlər arasında rəng fərqliliyi müşahidfə edilir. Nadir də olsa albinos fərdlərə rast gəlinir.

Diş formulu: {\displaystyle I{3 \over 3}C{1 \over 1}P{4 \over 3}M{1 \over 2}=36}

Yayılması
---------

Ağboğaz samurlar Afrikanın Böyük səhrasından cənubdakı ərazilərində rastlanılır. Белогорлая выдра широко распространена в Африке к югу от Сахары. Qərbdə Qvineya-Bisaudan, Efiopiyanın cənub-qərbinə, Namibiyanın cənub-qərbindən şimal sərhədlərinə, Botsvana və Zimbabvenın şimal-qərbindən Keniya, Malavi və Tanzaniyanın şərqinə, Mozambikdən Cənubi Afrikanın şərqinə kimi olan ərazilərdə yayılmışdır.

Qidalanması
-----------

Samurlar əsasən balıqlar (*Barbus*, *Clarias*, *Haplochromis*, *Micropterus salmoides*, *Salmo trutta*, *Tilapia*) və qurbağalarla (*Xenopus laevis*, *Rana*) qidalanır. Təbiətdə olar timsahların şikarına çevrilə bilirlər. Balaları isə sahil qartallarının yemicə cevrilə bilər.

Çoxalması
---------

Viktoriya gölündə (Tanzaniya) çütləşmə, iyulda baş verir. Balalar isə sentyabrda doğulur. 1-3 arası bala doğa bilirlər. Bala doğularkən kor olur. Bir il müddətində anasının yanında qalır. Erkəklər onların böyüdülməsində iştirak etmirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2003.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. 1 2  Serge Larivière: Lutra maculicollis. In: Mammalian Species. 712, 2002, S. 1–6 pdf Arxivləşdirilib 2012-01-21 at the Wayback Machine

Ədəbiyyat
---------

* Serge Larivière: Lutra maculicollis. In: Mammalian Species. 712, 2002, S. 1–6


| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Hydrictis maculicollis* | 
* Wikidata: Q577677
* Wikispecies: Hydrictis maculicollis
* ADW: Hydrictis\_maculicollis
* BOLD: 73484
* EoL: 926023
* Fossilworks: 368118
* GBIF: 2434094
* iNaturalist: 417389
* IRMNG: 10419084
* ITIS: 622024
* IUCN: 12420
* MSW: 14001095
* NCBI: 452641
* SeaLifeBase: 71171
* Species+: 9899
* uBio: 1455912

 |
| *Lutra maculicollis* | 
* Wikidata: Q24266216
* ARKive: lutra-maculicollis
* Fossilworks: 157464
* GBIF: 2434098
* IRMNG: 10740555
* ITIS: 621917

 |
**Dənəvərbığlı uzunbığ** (lat. Megopis scabricornis Scop.) — buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinə aid olan növ.

Həyat tərzi
-----------

İmaqo mərhələsinə 2009-cu ildə Novxanı kəndində şam və tut ağacının gövdəsi üzərində rast gəlinmişdir. Sürfələri isə sentyabr ayında Nardaran kəndində, palıd ağacının kökə yaxın gövdəsindən və yerə yıxılmış çürük və quru qovaq ağacından götürülmüşdür. Sürfələr ağacın qabığının altından başlayaraq qidalana-qidalana, gövdənin orta hissəsinə qədər gedib çıxır və oradaca inkişaflarını başa vurub puplaşırlar.
Puplaşma ayrı-ayrı oyuqlarda, barama içərisində gedir. Bu baramalar ağac ovuntularından düzəldilir. İyulun ortalarında böcəklər uçmağa başlayırlar. Bir nəslin inkişafı iki ilədək çəkir. Böcəyə dənizkənarı sahələrdə daha çox rast gəlinir. Kütləvi halda bir neçə ağacı sıradan çıxara bilirlər, ağac məhv olmaqdan başqa öz keyfiyyətini itirir və tamam yararsız hala düşür.

Yayılması
---------

Cənubi Avropa, Asiya, Ukrayna, Qafqaz, Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Gəncə-Daşkəsən, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan MR və Lənkəran vilayəti.

Ədəbiyyat
---------

* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
**Evgeniya Lopata** (1 noyabr 1994, Çernovtsı) — ukraynalı mədəniyyət meneceri və tərcüməçi.

Həyatı
------

Evgeniya Lopata 1994-cü ildə Ukraynanın Çernovtsı şəhərində anadan olmuşdur.

Orta təhsilini həmin şəhərdəki 1 nömrəli gimnaziyada, ali təhsilini isə Çernovtsı Universitetində Biznes idarəçiliyi və menecmentlik üzrə və Qrats Universitetində Alman dili ixtisası üzrə almışdır.

2013-cü ildən "Meridian Çernivtsi" beynəlxalq ədəbiyyat festivalının direktoru və eyniadlı nəşrin naşiridir.

2015-ci ildə Schwarzkopf - Gənc Avropa Fondu tərəfindən "İlin Gənc Avropalısı" seçilmişdir.

Tərcüməçi kimi o, mətnlərin alman və ya ingilis dilindən Ukrayna dilinə çevrilməsi sahəsində fəaliyyət göstərir.

Hazırda Almaniyanın paytaxtı Berlin şəhərində yaşayır. Bundestaqda işləyir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Lopata, Eugenia. Arxivləşdirilib 2019-03-30 at the Wayback Machine Abgerufen am 12. März 2019.
2. ↑  Evgenia Lopata. Arxivləşdirilib 2019-03-30 at the Wayback Machine In: Fokus Lyrik. Abgerufen am 12. März 2019.
3. ↑  Evgenija Lopata / Ukraine – Internationale Literarische Korporation MERIDIAN CZERNOWITZ. Arxivləşdirilib 2021-10-18 at the Wayback Machine Abgerufen am 12. März 2019.

Xarici keçidlər
---------------

* Evgeniya Lopata — Facebook səhifəsi
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Forsaj.

**Forsaj 3: Tokio Drifti** (İngiliscə orijinal adı: **The Fast and the Furious: Tokyo Drift**) 16 iyun 2006-cı ildə yayımlanmış, rejissoru Justin Lin, ssenaristi Chris Morgan tərəfindən edilmiş Forsaj filmlər seriyasının üçüncü filmidir.

Mövzusu
-------

17 yaşlı Sean Boswell, qanunsuz küçə yarışları ilə maraqlanan bir yeniyetmədir. İştirak etdiyi yarışlar həmişə qəzalarla nəticələndiyindən polislə problemlər yaşayır və anası oğlunun həbsxanaya getməsindən qorxduğu üçün, onu Tokioda yaşayan hərbçi atasının yanına göndərir. Özünü tamamilə fərqli bir mədəniyyətin içində görən Seanın Tokiodakı cansıxıcı həyatı, Twinkie ilə tanış olduqdan sonra dəyişməyə başlayır. Twinkie sayəsində o, qəfildən Tokionun drift yarışlarında iştirak etməyə başlayır. Bu yarışlar onun əvvəllər alışdığı küçə yarışlarından çox daha fərqlidir.

Əlavə: Serianın bu filmi digər filmlərdən fərqlidir və vaxt etibarı ilə də onlardan qabaqdadır. Təxminlərə görə bu filmdə baş verən hadisələr zaman etibarı ilə Forsaj 6 filmindən sonrakı hadisələri əhatə edir. Bəzi epizodları ilə isə 6-cı bölümü 7-ci bölümə bağlayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  IMDb (ing.). 1990.
2. 1 2  Box Office Mojo (ing.). 1999.
3. 1 2  The American Film Institute Catalog of Motion Pictures.
4. ↑  Lexicon of international films (alm.). Zweitausendeins.
**Karbon monoksit** bir karbon və bir oksigen atomundan ibarət qeyri-üzvi molekulun adıdır. Karbon oksidində karbon və oksigen arasında üçlü bağ var. Molekulyar formula: CO. Molekulyar çəki M: 28,01 q/mol.

Rəngsiz, qoxusuz, dadsız qazdır. Bəzən göründüyü kimi sobalarda mavi alovla yanır. Çox güclü zəhərdir. Nəfəs alınan havada onun konsentrasiyası artarsa, qana keçir və O2 ilə müqayisədə oksigenin daşındığı hemoqlobinə daha asan bağlanır. Başqa sözlə, bütün karbon monoksitlər tükənmədən O2 bağlana bilməz. Bu baxımdan oksihemoqlobin əmələ gələ bilmir və qanda karboksihemoqlobin artır, oksigen toxumalara daşına bilmir və hüceyrə ölümü baş verir. Karbon monoksit qan hemoqlobininin mərkəzi atomu olan dəmirə bağlanaraq ölümə səbəb olur. İntoksikasiyaya, yəni zəhərlənmə ehtimallarına baş ağrısı, görmə pozğunluğu, yuxululuq, zehni çaşqınlıq və koma daxildir. Mühakimə qabiliyyəti pozulur və intuisiya itir. Nəticədə daimi beyin zədələnməsi baş verə bilər. Həmçinin nevrasteniya və depressiya müşahidə edilə bilər. Əhəmiyyətli sağalma prosesi, oksigen çatışmazlığından sonra ikinci sırada gələn ensefalopatiya ilə müşayiət oluna bilər. Üzvi psixozlar aylarla davam edə bilər, lakin onların sonu nisbətən yaxşı başa çatır. Onun müalicəsi təzyiq altında oksigen tənəffüsü olan hiperbarik oksigen terapiyasıdır. Sənayedə generator qazı, su qazı, qüvvətləndirmə qazı və kömür qazında da istifadə olunur. Yanacaq növü kimi də istifadə olunur. Həmçinin ona siqaretlərində tərkibində rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  carbon monoxide (ing.).
2. 1 2 3  .
]].

:

†  (*Cökə]]*)

**???**:**Manjuriyada cökəsi**
**Tilia mandshurica** (lat. Tilia mandshurica)

Təbii yayılması
---------------

Rusiya, Çin və Koreyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 15(20) m-dək, sıx, enli çətili ağacdır. Zoğlarısarımtıl-yaşıl, tumurcuqları sarımtıl-qonur ulduzvaridir və sadə tükcüklərlə sıx örtülmüşdür.Yarpaq saplaqları yarpaq ayasından iki dəfə qısa, tükcüklü,uzunluğu 4-5 sm-dir, güclü zoğlarda yerləşir. Meyvə verən zoğların yarpaqları yumru və ya enli yumurtavari, uzunluğu və eni 6(8)-1(12) sm, ucu biz, simmetrik, dişli, möhkəm, üstü parlaq,yaşıl, çılpaq və ya az tükcüklü, alt tərəfi ulduzvarı tükcüklü, damarcıqları 6-10 ədəd; steril zoğların yarpaqlarının uzunluğu və eni 20-30 sm-dək, dişlidir. Çiçək altlığının uzunluğu 7-9 (12) sm, eni (1,3) 1,5-2,5 (3) sm-dir, aşağı hissəsi bir az yumru, tükcüklüdür. Çiçək qrupu sallaq, 5 (10) — 12 (15) çiçəkli;çiçək saplağı ağ, ulduzvari və sadə tükcüklüdür. Çiçəklərin diametri 10–12 mm-dir. Meyvələri şarşəkilli və ya uzunsov formalı, 8–11 mm, möhkəm, oduncaqlı, sıx tükcüklü və qabıqlıdır. Sentyabrda meyvə verir.

Ekologiyası
-----------

Çay vadilərində və dağ yamaclarında bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Respublikamızda bəzi rayonlarda mədəni şəraitdə rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Balverən bitkidir; sallaq çiçək qruplarına görə nektar yağışla yuyulmur və arılar hətta yağış vaxtı onu götürür. İri yarpaqları, gümüşü – keçəli hissələrinə görə qiymətli,dekorativ bitkidir. Oduncağı müxtəlif əşyaların düzəldilməsində istifadə olunur.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorasi" V cild, Baki, "Elm", 2019, 370 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q857321
* Wikispecies: Tilia mandshurica
* EoL: 2889399
* EPPO: TILMA
* FoC: 200013634
* GBIF: 7311147
* GRIN: 36686
* iNaturalist: 502263
* IPNI: 835433-1
* IUCN: 116358979
* NCBI: 210368
* Plant List: tro-32200658
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:835433-1
* Tropicos: 32200658
* WFO: wfo-0001142727

 |

1. ↑  Cins:Cökə
**Naqai stadionu** (*yap.* 大阪市 長居陸上競技場) — Osaka (Yaponiya) şəhərində yerləşən stadion 1964-cü ildə inşa edilib və 23 000 tamaşaçı tutumuna malikdir. 1996-cı ildə yenidənqurma işlərindən sonra yerlərin sayı 50 000-ə qədər artırılmışdır. Serezo Osaka futbol klubunun ev arenasıdır. 2002-ci ildə stadion 2002 FİFA Dünya Kubokunun qrup mərhələsinin 2 matçını və bir dörddəbir finalını qəbul edib, 2007-ci ildə stadion təmir edilib və 2007 Yüngül Atletika üzrə Dünya Çempionatının əsas arenasına çevrilib.

2002 Dünya Kuboku
-----------------

Naqai stadionu, 2002 FİFA Dünya Kubokunun üç matçına ev sahibliyi etdi.

Qrup mərhələsi:

* 12 iyun: Nigeriya 0-0 İngiltərə
* 14 iyun: Tunis 0-2 Yaponiya

Dörddəbir final: 

* 22 iyun: Seneqal 0-1 Türkiyə (əlavə vaxtdan sonra)

İstinadlar
----------

1. ↑  Nakamura, Ken (2001-05-25). Day One of the East Asian Games Arxivləşdirilib 2012-10-24 at the Wayback Machine. IAAF. Retrieved on 2010-02-28.

Xarici keçidlər
---------------

* Страница стадиона на WorldStadiums.com
**Pantokrator Monastırı Kilsəsi** və ya **Zeyrek Məscidi** — (yun: Μονή του Παντοκράτορος Χριστού Rom: Mori tu Padokratoros Hristou) — İstanbulun Zeyrek ərazisində yerləşən Şərqi Roma dövrünə aid dini bir binadır. Kilsə bir araya gələn üç ayrı şapeldən ibarətdir. Ayasofyadan sonra İstanbulda sağ qalan ən böyük köhnə kilsədir.

Cənubdakı ilk kilsə II İohan Komnenosun həyat yoldaşı Macarıstanlı İrina tərəfindən XII əsrin birinci rübündə tikilmişdir. Arvadının ölümündən sonra, imperator kilsədən daha şimalda ikinci bir kilsə tikdirir və nəhayət onları birləşdirmək üçün üçüncü bir kilsə inşa edildi.

İstanbulun zəbtindən sonra burada ilk mədrəsə açıldı. Müdərrisi Zeyrek Məhəmməd Ağa idi. Fatih Kompleksi ilə yeni mədrəsələrin inşası başa çatdıqda, buradakı mədrəsələr bağlandı və bina məscidə çevrildi. Hazırda yalnız cənub hissəsi məscid kimi istifadə olunur.

Yerləşdiyi ərazi
----------------

Qızıl buynuza baxan bir təpədə teraslarla düzülmüş geniş bir ərazidə tikilmişdir. Bina kompleksi Fateh səmtinin Fazilet küçəsindədir. Zeyrek Məscidinin adını daşıyan məşhur bir ərazidədir. Köhnə İmarət Məscidindən 1 km cənub-şərqdədir. Şəkil bəzəkləri zədələnmişdir.

Tarix
-----

1118 ilə 1124 arasında Bizans imperatoru II Ioannisin həyat yoldaşı Macarıstanlı İrina bu monastır sahəsini tikdirmişdir. *Christos Pantokrator*a (qüdrətli Məsih) həsr olunmuşdur. Monastır əsas kilsəni əhatə edirdi. Həmçinin Kitabxana və xəstəxanası da mövcud idi. Arvadının ölümündən sonra, qısaca 1124-cü ildən sonra İmperator II İohan ilk kilsənin şimalında başqa bir kilsə tikdi. Onu *Theotokos Eleousa*ya həsr etmişdir. Nəhayət (1136) iki ibadətgah ilə (Müqəddəs Mixailə həsr olunmuş) birləşdi. Komnenos və Paleologos sülalələrinin imperatorluq məqbərəsi oldu. Üstəlik, bir çox yüksək rütbəli Bizanslı, İmperator II Ioannis və həyat yoldaşı Eirene, I Manuelin həyat yoldaşı *Sulzbach*lı Bertha və İmperator V İohan burada dəfn edilmişdirlər.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

İmperatorluq Şapelinin apsisi (arxada) girintili kərpic texnikası üsulu ilə həyata keçirilmişdir.
Daş işləməsi (Orta dövrün Bizans memarlıq simvolu) qismən girintili kərpic texnikasına uyğunlaşdırılmışdır. Bu texnikada divar xəttinin arxasına ardıcıl kərpiclər quraşdırılmış və qarışıq yatağına batırılmışdır. Buna görə qarışıq qatının qalınlığı normal kərpic qatından üç dəfə çoxdur.

Məscidin yaxınlığında (Pantokrator Monastırına aid kiçik Bizans binası əsasında) kiçik Şeyx Süleyman Məscidi yerləşir.

Bu kompleksin bütövlükdə dövrün Konstantinopolunun Bizans üslubunun (orta dövrü) ən tipik memarlıq nümunəsinin nümayəndəsi olduğu deyilir.

İmperator şapeli tağlarla örtülmüşdür və üzərində iki günbəz yerləşdirilmişdir.

Şimal kilsəsi tək bir günbəzə malikdir və saçaq xətti boyunca uzanan üçbucaqlı motivi və köpək dişləri ilə oyulmuş frizi ilə diqqət çəkir.
Kartveli dilləri şəcərəsi
Proto-Cənubi Qafqaz dili və ya Proto Kartveli dili (gürcücə: წინარექართველური ენა, ts'inarekartveluri ena) müasir Cənubi Qafqaz xalqlarının əcdadlarının danışdığı Cənubi Qafqaz dilinin müştərək atasının linqvistik baxımından yenidən yaradılmış dilidir. Bu dilin mövcudluğu mövcud Cənubi Qafqaz dillərini bir-biri ilə müqayisə edərək dilin geniş konturunu yenidən quran linqvistiklər tərəfindən geniş şəkildə qəbul edilir. Linqvistiklər Gerhard Diters və Georgi Klimov proto-Cənubi Qafqaz və Cənubi Qafqaz dilləri arasında Proto-Karto-Zan və ya Proto-Gürcü-Zan adlı proto-dil olduğunu düşünürlər.

Qarşılıqlı təsirlər
-------------------

Proto-Cənubi Qafqaz dillərinin səs dəyişmə qanunauyğunluqları Hind-Avropa dillərinə çox bənzəyir və buna görə də proto-Cənubi Qafqaz dillərinin Hind-Avropa dilləri ilə nisbətən erkən dövrlərdə qarşılıqlı əlaqədə olduğu düşünülür. Bu əlaqə Hind-Avropa dillərindən proto-Cənubi Qafqaz dillərinə keçən sözlərlə möhkəmlənir. Proto Cənubi Qafqaz dillərində "döş" mənasını verən \*Mḳerd sözünün proto Hind-Avropa dillərində "ürək" mənasını verən \*ḱerd sözü ilə əlaqəli olduğu güman edilir. Bundan əlavə, proto-Cənubi Qafqaz dillərində "isti" mənasını verən \*ṭep- sözünün də birbaşa olaraq proto-hind-Avropa dillərində tamamilə eyni mənaya gələn \*tep sözündən alınmış ola bilər.

Proto-Cənubi Qafqaz dilində şərab mənasını verən \*ɣwino kökünün ümumiyyətlə ya proto-hind-Avropa dilindən, ya da proto-erməni dilindən (\*ɣʷeinyo-) götürülməklə yarandığı güman edilir. Digər tərəfdən, bəzi alimlərin fikrincə, bu söz "əymək" mənasını verən və proto kartveli dilinə mənsub olan \*ɣun- kökündən təkamül edərək yaranmışdır.

Varisləri ilə münasibətləri
---------------------------

Proto-Cənubi Qafqaz dillərinin müasir varisləri Gürcü, svan, minqrel və laz dilləridir. Bu dillərdən minqrel və laz dilləri ümumiyyətlə vahid dilin dialektləri hesab edilir və zan dili adlandırılır. Svan dilinin proto-Cənubi Qafqaz dilindən eramızdan əvvəl XIX əsrdən etibarən fərqlənməyə başladığı güman edilir. Buna görə gürcü və zan dilləri Svan dilindən ayrı olaraq Karto-Zan dilləri adlanan qrupda təsnif edilir və bu dillərin mənşəyi başqa bir proto dil olan Proto Karto-Zana əsaslanır. Güman edilir ki, gürcü və zan dillərinin diferensiasiyası eramızdan əvvəl VII əsrdə baş vermişdir.

Proto-Cənubi Qafqaz dillərindəki səs dəyişmə qanunauyğunluqları gürcü və xüsusən də svan dilində, minqrel və ya laz dillərinə görə daha yaxşı hifz edilib saxlanılmışdır.
**Savi şəbpərəsi** və ya **Könlücəyəoxşar şəbpərə** (lat. Hypsugo savii) — Könlücəkimi şəbpərə (lat. Hypsugo) cinsinə aid yarasa növüdür. Növ italyan zooloqu Paolo Savinin (1798-1871) şərəfinə adlandırılmışdır.

Xarici görünüşü
---------------

Ölçüləri əksər könlücələrdə olduğu kimidir. Bədənin uzunluğu 42-45 mm, quyruğun uzunluğu 31-45 mm, qulaqların uzunluğu 11-13 mm, qulağın dəri çıxıntısının uzunluğu isə 4,5-6 mm-dir. Erkək dişidən birqədər kiçikdir. 
Xəzinin rəngi çox dəyişkəndir. Bədənin üst tərəfinin ümumi fonu solğun ağımtıl-sarıdan tünd qırmızı qonura, alt tərəfi isə ağdan tünd yaşılımtıl-boz və ya qonur açıq-sarı rəng arasında dəyişir. Qanad pərdələri bozumtul açıq-sarıdan tünd qonur rəng arasında dəyişir. Qulaqları örtən tüklər daha tünddür. Mövsümi dəyişikliklə yanaşı, onlarda həmçinin kəskin coğrafi rəng dəyişkənliyi də müşahidə olunur. Yaşlılarla müqayisədə cavan fərdlər açıq rəngdə olurlar.

Yayılması
---------

Cənubi Avropanın Aralıq dənizi ətrafındakı ölkələrində, Orta Asiya və Mərkəzi Asiyada, Uzaq Şərqdə yayılmışlar.
Azərbaycanda daha çox Kiçik Qafqaz ərazisindən 1360 m-ə qədər yüksəkliklərdə məlumdur. Böyük Qafqazda yalnız Zaqatala rayonunda, Kür-Araz ovalığında, Mingəçevir yaxınlığında və Qobustanda tapılmışdır.

Həyat tərzi
-----------

Biologiyası zəif öyrənilmişdir. Onlarca fərddən ibarət olan dişi yarasaların koloniyalarının əsas sığınacaqları qayaların yarıqları və evlərin çardaqları hesab edilir. İyunun axırı-iyulun birinci yarısında dişi 2, nadir hallarda 1 bala doğur. Payızın əvvəlində tək-tək və ya kiçik qruplar halında yaşayan erkəklər dişilərin və cavan fərdlərin koloniyalarına qoşulurlar.

Sayı
----

Bütün mövsümlərdə müşahidə edilən nadir və azsaylı növdür.

Mənbə
-----

* 1. Рахматулина И. К. Рукокрылые Азербайджана (Фауна, Экология, Зоогеография) // Баку, 2005, сс. 67-75;
* 2. Рахматулина И. К. Azərbaycan yarasalarının mühafizəsi üzrə hərəkət planı // Bakı, 2008, 51-53.
* 3. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III hissə. Onurğalılar. Bakı, Elm nəşriyyatı, 2004

Xarici keçidlər
---------------

* http://www.iucnredlist.org/details/44856/0 Hypsugo savii
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q660139
* Wikispecies: Hypsugo savii
* ADW: savii/ Hypsugo savii
* ARKive: pipistrellus-savii
* BioLib: 2283
* BOLD: 84638
* CMS: hypsugo-savii
* EoL: 127025
* EUNIS: 1423
* Fauna Europaea: 305402
* Fauna Europaea (new): 5e0999ea-67b4-4357-8194-928283f57b18
* GBIF: 7261861
* ITIS: 946208
* IUCN: 44856
* MSW: 13802235
* NBN: NHMSYS0020774288
* NCBI: 109485
* WoRMS: 1049392

 |


1. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
2. ↑  *Smith A. T. Xie Y. Lunde D. P. Wilson D. E. Wozencraft W. C. Hoffmann R. S. Sung W. MacKinnon J. R.* A Guide to the Mammals of China. (ing.). / A. T. Smith, Y. Xie Princeton: Princeton University Press, 2008. P. 360.
**Serqey Xuqayev** (oset. Хуыгаты Зауырбеджы фырт Сергей, 15 may 1933) — Osetiya, Sovet yazıçı və şairi, həm də rusdilli və xarici müəlliflərin osetin dilinə tərcüməçisi həyata keçirən olaraq da tanınır. Yazıçı və aktyor İrlan Xuqayevin atasıdır.

Bioqrafiyası
------------

Sergey Xuqayev ilk təhsilini doğma kəndində alır. 1944-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Şimali Osetiyaya köçür və burada kənddə məskunlaşır. 1950-ci ildə orta məktəbi bitirir və eyni ildə Şimali Osetiya Pedaqoji İnstitutunun tarix və filologiya fakültəsinə daxil olur.

1954-1964-cü illərdə Dağıstan və Şimali Osetiya məktəblərində çalışmış, M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda qiyabi təhsil almışdır. 

1966-1971-ci illərdə Şimali Osetiya televiziya studiyasının redaktoru olur. 1971-1979-cu illərdə "İr" nəşriyyatının redaktoru olaraq fəaliyyət göstərir. 1979-1981-ci illərdə Max duq jurnalının tənqid və jurnalistika şöbəsinin redaktoru olur. 1981-ci ildən "İr" nəşriyyatının bədii ədəbiyyat və uşaq ədəbiyyatı redaksiyasının baş redaktoru kimi fəaliyyət göstərir.

Yaradıcılığı
------------

Sergey Xuqayev 1976-cı ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzv olur. Onun yaradıcılığının başlanğıcı şeirlərinin respublika mətbuatının səhifələrində çıxdığı XX əsrin 50-ci illərə təsadüf edir. 1962-ci ildə gənc şairlər Kamal Xodov və Şamil Çikayevlə birlikdə "Səhər ulduzu" şeirlər toplusunu nəşr etdirir.

İlk şeirlər toplusu olan "Qonşulara himn" 1968-ci ildə nəşr edilmişdir. Müəllif şeirlərdə müasir bir kəndin həyatı, sevincləri və çətinlikləri ilə, gündəlik çörəkləri, insan vicdanı ilə bağlı qayğıları ilə şəkillər yaradır. Bu illərdə S. Xuqayevin hekayələri dövri mətbuatda yer alır. 1973-cü ildə "Molokovoz" hekayəsi nəşr olunur. Hekayənin əsas personajı kollektiv süd daşıyıcısı Daneldir. 
Sergey Xuqayev həm də sovet və xarici müəlliflərin əsərlərinin osetin dilinə tərcüməçisi kimi tanınır. Əsərləri rus, ukrayna və digər dillərə də tərcümə edilmişdir.

Əsərləri
--------

"NartI Farnaq" 2005.

"İsaxan" 2000.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ossetians.com «Сергей Хугаев»". 2021-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-19.
2. ↑  osetins.info «Хугаев Сергей Заурбекович»[*ölü keçid*]
3. ↑  "allingvo.ru «Исахан»". 2018-01-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-19.
**Sumaqyarpaq göyrüş** (lat. Fraxinus coriariifolia) — zeytunkimilər fəsiləsinin göyrüş cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İran, Türkiyə, Bolqarıstan və Krımda yayılmışdır. Qafqazda bəzən aşağı və orta dağ zolaqları meşələrində rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 25 m-ə çatan ağacdır. Zoğları açıq boz rəngli, məxməri tükcüklü, tumurcuqları qara, tükcüklüdür. Sumaqyarpaq göyrüş adi göyrüşə bənzəyir, ondan yarpaqların sıx tükcükləri və az bilinən dişləri ilə fərqlənir.Yarpaqları ovalvari, sərt çıxıntılı, tünd yaşıl rəngdə, uzunluğu 5-11 sm, eni 1-4 sm olur, 7-15 ədədi bir-biri ilə əks istiqamətdə yerləşir. Meyvələri neştərvari, 35-mm uzunluqda 7–9 mm enində olur. Apreldə çiçəkləyir, meyvələri avqustda yetişir.

Ekologiyası
-----------

Nəmişli, məhsuldar, neytral torpaqlara üstünlük verir. Göyrüş xarici təsirlərə davamlıdır. Tozla, zəhərli qazlarla çirklənən ərazilərin mühafizəsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kiçik Qafqazda aşağı yaruslarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Oduncağın elastikliyinə və möhkəmliyinə görə döyüş ləvazimatı, məişətdə qablar hazırlanır, gəmi tikintisində, mebel sənayesində geniş istifadə edilir. Yarpaqları və qabığı tənəffüs yollarının xroniki xəstəliklərində, radikulit, sidik-qovucu, yarasağaldan vasitə kimi istifadə edilir. Qoruyucu və meliorativ meşə salınmasında istifadə edilir. Bu növün meşə və parklarda, avtomobil və dəmir yollarının kənarlarında, şəhərin bağ və parklarında əkilməsi məqsədyönlüdür.

Ədəbiyyat
---------

* Деревья и кустарники. СССР. т. 4. 1958;
* Флора Азербайджана т.6. 1955;
* Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl kitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; \*Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
**Trebine** (bosn. Trebinje, serb. Требиње / Trebinje, xorv. Trebinje) — Bosniya və Herseqovinaya daxil olan Serb Respublikasının cənub hissəsində yerləşəmn eyni adlı icmanın inzibati mərkəzi.
Şəhər Herzeqovinanın cənub-şərqindəki Trebişnise çayında, Dubrovnikdən (Xorvatiya) cənub-şərqdə, Adriatik dənizindən 24 km məsafədə yerləşir.

Şəhərin tarixi antik dövrlərdən başlayır. Adının özü qədim "Travuniya"-dan gəlir. Bu Adriatik sahilindəki Kotordan Dubrovnikə qədər mövcud şəhər və ətrafındakı dağları əhatə edən ərazinin adıdır. Adı slavyanların terbıne sözündən gəlməsi deyilir. Bununda mənası "təmizlənmiş torpaq, köklü yer" deməkdir.

Trebineni üç dinin şəhəri adlandırmaq olar - burada xeyli sayda pravoslav kilsəsi (şəhər bağçasında Rəbbin Müqəddəs Transfiqurasiyasının Katedral Kilsəsini və Skvine təpəsindəki Herqeqovachka Qracanisa monastırını qeyd etməyə dəyər). 1992-1995-ci illər müharibəsi zamanı dağıdılmış Köhnə şəhərdəki Katolik Katedrali (20-ci əsrin əvvəlləri) və Osman Paşa Məscidi (XVIII əsr) də var. Məscid yalnız 2005-ci ildə müsəlman Bosniyalıların qeri qayıtması ilə bərpa edilə bilir.

İqlimi
------

Trebine Balkan yarımadasının ən günəşli şəhərlərindən biridir. Trebine]də Aralıq dənizi iqlimi hakimdir.

Əhali
-----

2013-cü il siyahıyaalınmasına görə şəhərin əhalisi 25 589 nəfər, icmanın əhalisi isə 31 433 nəfər təşkil etmişdir.

1991-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, şəhərdə 21 870 nəfər yaşayırdı. Bunlardan 68.19% - serblər, 19.33% - Bosniya müsəlmanları, 6.72% - yuqoslavlar və 1.58% - xorvatlar idi.

Trebinedə Serb Respublikasının ən böyük rus icması yaşayır.

İdman
-----

Bosniya və Herseqovina Premyer Liqasında oynayan "Leotar" futbol klubunun bazası Trebine şəhərində yerləşir.

Arxitektura
-----------

Şəhərin görməli yerləri eyni zamanda keçmiş Yuqoslaviyadakı ən böyük yay kafesi ilə sərhəd olan 16 köhnə çinar ağacını və serbiyalı şair və diplomat, Trebine əsilli Yovan Duçiçin abidəsini də əhatə edən parkdır.

Şəhərin cənub-qərbində Popovo Pole dağ arası vadi kənd təsərrüfatı sahəsi və pravoslav cənub slavyanları üçün böyük əhəmiyyətə malik tarixi ərazidir. Burada Tvrdoş monastırını (XV əsr) həmçinin Mrkoniçi Ostroqun kəndində Müqəddəs Vasili Ostojki kilsəsini görə bilərsiniz.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Trebinje". // mirjanadetelic.com. 2016-04-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-1-20.
2. ↑  "Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013" (PDF). 2014-01-24 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-03.
**2014 Türkiyə Prezident Seçkisi** (*türk.* 2014 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimi) — Görevdeki prezidenti Abdullah Gülün səlahiyyət müddətinin 28 avqust 2014-cü sona çatması və yerinə gələcək 12. prezidentini müəyyən etmək üçün ediləcək olan seçki. Seçki tarixi, Türkiyə Yüksək Seçim Kurulu tərəfindən ilk turu 10 avqust 2014 Bazar günü, seçkinin ikinci tura qalması vəziyyətində isə ikinci səsvermə 24 avqust 2014 Bazar günü olaraq təyin olundu. Yurd xaricində yaşayan Türklər üçün olduqları ölkədə səs istifadə etmə tarixləri ilk tur üçün 31 İyul - 3 Avqust 2014, ikinci dövr seçimi isə 17-20 Avqust 2014 olaraq açıqlandı.

Namizədlər
----------

* Ədalət və İnkişaf Partiyasının ən real, yeganə namizədi və Türkiyə Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğandır.

* Rəcəb Tayyib Ərdoğan (İstanbul)**Rəcəb Tayyib Ərdoğan** (İstanbul)
* Əkmələddin Ehsanoğlu (Qahirə)**Əkmələddin Ehsanoğlu** (Qahirə)
* Selahattin Demirtaş (Elazığ)**Selahattin Demirtaş** (Elazığ)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cumhurbaşkanı Seçimi". Türkiye Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu. 25 İyun 2014. 2014-10-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 İyul 2014.
Türkiyədə keçirilən seçkidir. 165 müstəqil namizəd millət vəkili adı uğrunda yarışır. Seçkilərdə əsas mübarizənin hakim AKP (Ədalət və İnkişaf Partiyası) ilə CHP (Cumhuriyyət Xalq Partiyası) arasında gedəcəyi hesab edilir. 
Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) 42,5 faiz səs toplayıb. Ötən seçkilərdən 25,94 faiz səs toplamış Cümhuriyyət Xalq Partiyası (CHP) bu gün keçirilən seçkilərdə 24,9 faiz səs qazanıb. 2011-ci il parlament seçkilərində 12,96 faiz səs qazanmış Milliyyətçi Hərəkat Partiyası bu seçkilərdə səs sayını artıraraq 16,9 faiz səs toplayıb. Seçkilərin sürpriz partiyası olan HDP isə 10 faizlik seçki baryerini aşmağa müvəffəq olub. Səlahəttin Demirtaşın rəhbərlik etdiyi partiya 11,3 faiz səs toplayıb. Bu nəticələrə əsasən, AKP 258, CHP 133, MHP 80, HDP 80 millət vəkili mandatı qazanmış olur.

Türkiyədə koalisiya hökuməti qurulması üçün Konstitusiyada nəzərdə tutulan 45 günlük müddət 13 iyul tarixindən rəsmən başlayıb.
7 iyun parlament seçkilərində ən çox səs almış Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) lideri Əhməd Davudoğlu seçkidə ikinci olmuş Cümhuriyyət Xalq Partiyasının (CHP) lideri Kamal Kılıçdaroğlu ilə görüşüb.

AKP heyətində Numan Kurtulmuş, Ömər Çelik, Cövdət Yılmaz, Ayşə Nur Bahçekapılı və Mücahit Arslan, CHP heyətində isə Haluk Koç, Faik Öztrak, Selin Sayek Böke, Akif Hamzaçebi və Rasim Bölücek təmsil olunub. 

Görüş 1,5 saat davam edib. Görüşün yekunları ilə bağlı hər iki partiya rəsmi açıqlama ilə çıxış edəcək.

Ə. Davudoğlunun iyulun 14-də MHP lideri Dövlət Bağçalı, iyulun 15-də isə HDP həmsədrləri Səlahəddin Dəmirtaş və Figen Yüksəkdağ ilə görüşlər keçirməsi nəzərdə tutulub.

İştirak edən partiyalar
-----------------------

* Anadolu Partiyası,
* Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP),
* Müstəqil Türkiyə Partiyası (BTP),
* Cümhuriyyət Xalq Partiyası (CHP),
* Demokrat Partiya (DP),
* Demokratik Sol Partiya (DSP),
* Xalqın Qurtuluş Partiyası,
* Xalq Demokratik Partiyası (HDP),
* Kommunist Partiyası,
* Milliyətçi Hərəkat Partiyası (MHP),
* Səadət Partiyası (SP),
* Vətən Partiyası,
* Haqq və Özgürlüklər Partiyası,
* Mərkəz Partiyası,
* Liberal Demokrat Partiya (LDP),
* Doğru Yol Partiyası (DYP),
* Yurd Partiyası,
* Toplumsal Uzlaşma,
* Reform və İnkişaf Partiyası,
* Haqq və Ədalət Partiyası

Mənbə
-----

* Türkiyə həyacan içində: AKP, yoxsa MHP? Arxivləşdirilib 2015-07-13 at the Wayback Machine
* Türkiyədə koalisiya hökuməti qurulması üçün AKP-CHP danışıqları keçirilib  Arxivləşdirilib 2015-07-14 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Türkiyə ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**2020-ci il ABŞ Prezident seçkiləri** — 2020-ci il 3 noyabrda ABŞ-da keçiriləcək prezident seçkiləridir. Bu seçkilərin nəticəsi Amerikanın 46-cı prezidentini bəlli edəcək (əgər Donald Tramp 2-ci dəfə prezident seçilməsə). Praymeriz nəticəsinə uyğun olaraq seçkilərə iki namizəd qatıldı. Respublikaçılar Partiyasını təmsil edən Donald Tramp və ona qarşı Demokratlar Partiyasından olan namizəd Co Bayden.

Qaydalar
--------

ABŞ-da mövcud seçki sisteminə görə dövlət başçısı 538 nəfərdən ibarət Seçkiçilər Kollegiyası tərəfindən seçilir. Hər bir ştatı təmsil edən seçkiçilərin sayı Konqresdə həmin ştatın nümayəndələrinin sayına bərabərdir. Seçkiçilər seçkilərdə əvvəlcə onların ştatında qalib gəlmiş namizədə səs verməlidirlər, lakin bunu bir vəzifə kimi tələb edən qanun yoxdur. Beləliklə, namizəd öz opponenti ilə müqayisədə daha çox amerikalının səsini topladığı halda, seçkiçilərin həmin namizədə daha az səs verməsi nəticəsində uduza bilər.

Nəticələr
---------

Noyabrın 4-nə olan nəticələrə əsasən Co Bayden 70.106.680 seçici səsi, Donald Tramp isə 67.356.298 səs qazanıb. 94 faiz bülletenlərin sayılmasından sonra Bayden səslərin 49,3%, Donald Tramp isə 49,1 faizini toplayıb. Beləliklə, Bayden Seçkiçilər Kollegiyasında 248 səsə, Tramp isə 214 səsə malikdir. Seçkilərdə qələbə üçün hər hansı bir namizəd 270 səs toplamalıdır.

Etirazlar
---------

Yekun nəticələrin elan edilməsinə az bir zaman qaldığı vaxtda hər iki tərəfdar arasında davam edən gərginlik artmağa başlayıb. Donald Trampın tərəfdarları Cozef Baydenin irəlidə olduğu Detroytda səs sayma mərkəzinə basqın ediblər. Onlar poçtla verilən səslərin sayılmasını dayandırmağa çalışıblar. Arizonada Tramp tərəfdarları siyahıyaalma mərkəzi və bələdiyyə binaları qarşısında toplaşaraq saymanın dayandırılmasına çağırıblar.

Noyabrın 5-də Donald Tramp ölkədə keçirilən seçkilər çərçivəsində səslərin sayılması prosesinin dayandırılmasını tələb edib. Tramp və onun qərargahı seçki saxtakarlığının olduğunu və ABŞ Ali Məhkəməsinə müraciət edəcəklərini bildirib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "US election 2020 : All you need to know about the presidential race". www.bbc.co.uk. www.bbc.co.uk. 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2020.
2. ↑  "ABŞ-da prezident seçkiləri: Bayden öndədir". 2020-11-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-04.
3. ↑  ABŞ-da gərginlik artır: Tramp tərəfdarları səslərin sayıldığı mərkəzə basqın ediblər
4. ↑  Tramp səslərin sayılmasının dayandırılmasını tələb edir
**Aljir** — Ülviyyə Tahirin Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsi barədə tarixi romanı.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***
Tarixin bu səhifəsinə ən güclü insani duyğular həkk olunub; doğmalarından zorla qoparılmağın dözülməz ağrısı, övladının, sevdiyi insanın aqibətinin məchulluğu... Bir günün içində əzizlərinə "xalq düşməni" damğası vurulmuş, hər şeyini itirərək qula çevrilmiş, təcavüzə uğrayan ziyalı qadınlar, analar... Qışda qarı, yayda qumu göyə sovuran səhra küləkləri, ucsuz-bucaqsız Qazaxıstan çölləri – Akmola düşərgəsi. Qəddar rejim kölələri və şəfqətli yerlilər. Ana qayğısından məhrum edilərək manqurtlaşdırılan körpələr...

Bütün bu dəhşətlər 1937-1938-ci illər ərzində Sovet ölkələrindən Qazaxıstanın Akmola düşərgəsinə toplanan 18.000-dən yuxarı qadının başına gətirilir. Bu qadınlardan 44 nəfəri azərbaycanlı idi; Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə xanım, Fətəli xan Xoyskinin qızı Tamara xanım, Quba Qızlar Seminariyasının rəhbəri Sənubər Eyyubova və onlarla digər ziyalı qadın.

Tariximizin ən qaranlıq səhifələrindən olan ALJİR hadisəsi və yaşanan o faciələr yazıçı və tarixçi Ülviyyə Tahirin qələmi ilə arxiv sənədlər əsasında işıqlandırılır. Bu tarixi romanı oxuduqca Sovet hakimiyyətinin millətimizin kökünə çaldığı baltanın izləri bütün çılpaqlığı ilə gözlər önündə canlanır.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yazıçı Ülviyyə Tahirin "Aljir" adlı yeni romanı çapdan çıxıb" ( (az.)). interaztv.com. 2019-05-09. 2020-02-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-25.

Xarici keçidlər
---------------

* *Mustafa Ruşhan.* "Ülviyyə Tahir "Biz öz həqiqətimizi övladlarımıza deməyi bacarsaydıq, bir əsrdə üç dəfə soyqırıma məruz qalmazdıq."" ( (az.)). fabula.az. 2020-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-25.
* *Ceylan Mumoğlu.* "Ceylan Mumoğlu yazır – Tariximizin qaranlıq səhifəsi" ( (az.)). senet.az. 2018-11-27. 2019-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-25.
* Bayram günlərində oxu: Mart ayı üçün 5 maraqlı kitab

Həmçinin bax
------------

* Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsi
* Şükriyyə taleyim (roman)
* Azərbaycanda Stalin repressiyaları
**Şüalı sovka** (lat. Aedophron phlebophora) — pulcuqqanadlılar dəstəsinin sovkalar fəsiləsinə aid kəpənək növü.

Təsviri
-------

Qanadları açılmış halda 25–30 mm-dir. Ön qanadları naxışsız olub, zəif şəkildə sarımtıl-qırmızıdır, damarları tünd qırmızı şüaya oxşayır, bu da kəpənəyə gözəl görkəm verir.

Yayılması
---------

Kiçik Asiya, Türkiyə, Suriya, Yunanıstan, İran, Qafqaz ərazilərində yayılmışlar. Azərbaycanda isə Naxçıvan MR-da və Talış dağ-səhra ərazisində məhdud halda təsadüf edilir.

Həyat tərzi
-----------

Kserofit dağlıq stasiyalarda. Yaşayış tərzi və qidalandığı bitkilər məlum deyil. Kəpənəyi iyunun əvvəllərindən iyulun axırlarına qədər uçur.

Sayı
----

Azsayda təsadüf edilir, cəmi 4 kəpənəyi tutulmuşdur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
-----------------------------------------

Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Qırmızı Kitabı. 1989 il.
2. ↑  Azərbaycan Qırmızı Kitabı, II Cild, Bakı, 2013.
3. ↑  Алиев С.В. Совки (Lepidoptera, Noctuidae) Азербайджана. Баку: Элм, 1984, 209 с.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycan Qırmızı Kitabı. 1989 il.
2. Azərbaycan Qırmızı Kitabı, II Cild, Bakı, 2013.
3. Алиев С.В. Совки (Lepidoptera, Noctuidae) Азербайджана. Баку: Элм, 1984, 209 с.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4687505
* BioLib: 53710
* EoL: 460546
* EUNIS: 309925
* Fauna Europaea: 449056
* Fauna Europaea (new): d031c6d5-e8d5-4dd2-a9fe-2fd9fceaff29
* GBIF: 1776568
* iNaturalist: 716388
* IRMNG: 11380634
* LepIndex: 252497

 |
**28 iyun** — bədii serial. Rejissor Elmir Süleymanov tərəfindən 2016-cı ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Xəzər televiziyasında istehsal edilmişdir. Filmdə əsas rolları Xanım İbrahimova, İlqar Cahangirov, Qurban İsmayılov, Hikmət Rəhimov və Kəmalə Mehdiyeva ifa edirlər.

Məzmun
------

2006-cı il. 3 dost ova çıxırlar, lakin özləri ov olurlar. Müəmmalı şəkildə kimsə onların üçünü də yaralayır. Xəstəxanaya çatdırıldıqdan sonra həmin gecə növbətçi olan tibb universitetinin tələbəsi Aysel (Xanım İbrahimova) təcrübəsizlikdən xəstələrdən birinə (İlqar Cahangirov) dozadan artıq iynə vurur və xəstə keçinir. Aysel isə həbs olunur...

Filmin üzərində işləyənlər
--------------------------

Ssenarist: Gülay Hüseynova, Zafer Kayim  

Rejissor: Elmir Süleymanov  

Operator: Cavanşir Ağayev, Ramin Bəşirov  

Prodüser: Sarvan Zamanov  

Rəssam: İqbal Əliyev, Nailə Əliyeva

Rollarda
--------

Xanım İbrahimova — Aysel  

İlqar Cahangirov — Azər  

Qurban İsmayılov — Müzəffər  

Hikmət Rəhimov — Ramil  

Kəmalə Mehdiyeva — Tamilla  

İlham Əsədov — Yalçın  

Aysel Nəsirzadə — vəkil  

Asya Atakişiyeva — Qumru  

Adəm Orucov — Camal həkim  

Ülfət Bəşir — Ayda  

Xuraman Əliyeva — Günay  

Rövşən Məmmədov — Eldar  

Corc Qafarov — Famil  

Elçin Əfəndi — Kamil  

Böyükxanım Əliyeva — Səriyyə nənə  

Elvin Əhmədov — Kamran  

Pərvanə Qurbanova — Şəfiqə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Baxımlı serial niyə erkən final etdi? – Müəllif açıqladı". 2017-01-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-06.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

2016-cı ilin Azərbaycan filmləri  

2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
**Adəm ağacı** — keçiqulağı fəsiləsindən ağac cinsi (bəzən biqnoniya fəsiləsinə aid edilir). Əsasən, Şərqi Asiyada 10-a qədər növü var. Avropa, Qafqaz, Krımın bağ və parklarında dekorativ bitki kimi əkilir.

Təbii yayılması
---------------

Uzaq Şərqdə və Cənubi-Şərqi Asiyada bitir: Çin, Laos, Vyetnam, Avropa və Şimali Amerikanın bağ və parklarında keçəli və ya imperator pavlovniyası becərilir. Rusiya, Qafqaz, Krımın Cənub sahili, Ukraynanın cənubu və qərbində mədəni şəraitdə becərilir; şimalda qışda donur.

Botaniki təsviri
----------------

Keçəli pavlovniya yarpağı tökülən hündür ağacdır. Hündürlüyü 15–20 m, gövdəsi düz, çətiri şaxələnəndir. Uzunluğu 30 sm və eni 25 sm-dək, uzun saplaqlı, kənarları bütöv, dərin dişli və ya üç hissəli olan iri yarpaqlı ağacdır. Yarpaq altlıqları yoxdur. Çiçəkləri iri, açıq bənövşəyi, bəzən ağ rəngli olmaqla, zoğların uclarında, düz dayanan, piramidal, süpürgəvari çiçək qruplarında yerləşir. Kasacığı zəngvaridir. Bitki yarpaqları açılana qədər çiçəkləyir. Meyvəsi-qutucuqdur. Qutucuqları bəzən gələn yayadək ağacda qalır. Toxumları xırda, qanadlıdır.

Ekologiyası
-----------

Sərt şaxtalarda yerüstü hissəsi donmaya məruz qalır, yazda asanlıqla bərpa olunur. Rütubət sevəndir. Gillicə torpaqlarda yaxşı bitir,

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Respublikamızın bir çox rayonlarında mədəni şəraitdə park və bağlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində və bəzək bağçılığında geniş istifadə oluna bilər.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Paulownia tomentosa* | 
* Wikidata: Q157393
* Wikispecies: Paulownia tomentosa
* AoFP: 225
* APA: 3486
* APNI: 60480
* BioLib: 40788
* Ecocrop: 8390
* EoL: 592023
* EPPO: PAZTO
* FEIS: pautom
* FoC: 200020800
* GBIF: 3170823
* GISD: 440
* GRIN: 27045
* iNaturalist: 119792
* IPA: 2426
* IPNI: 806727-1
* IRMNG: 10202810
* ISC: 39100
* ITIS: 33460
* MoBotPF: 287035
* NBN: NBNSYS0000033831
* NCBI: 39353
* NZOR: e7586083-03f9-4ebe-b4c0-dd49e9a02aaa
* NZPCN: 3297
* PalDat: Paulownia\_tomentosa
* PFI: 5068
* Plant List: kew-2542391
* PLANTS: PATO2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:185784-2
* Tropicos: 29201196
* WFO: wfo-0000470767

 |
| *Bignonia tomentosa* | 
* Wikidata: Q87637425
* APNI: 229623
* GRIN: 7215
* IPNI: 927400-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:927400-1

 |
**1846-cı il reskripti** - Çar Rusiyasında Azərbaycanlı bəy və ağaların torpaq hüququnu təsdiq edən sərəncamdır.

Sərəncamın məzmunu
------------------

Mixail Vorontsovun Qafqaz canişini təyin edildikdən sonra qarşısında duran əsas məqsədlərdən biri ali müsəlman silkinin hüquqlarının qaydaya salınması idi. Qəbul edilmiş əvvəlki qərarlara etitaz hakimiyyəti güzəştə getməyə vadar etdi Uzun müddət davam edən hazırlıq işlərindən sonra sərəncam hazırlandı. Nəhayət 6 dekabr 1846-cı ildə I Nikolay bəy və ağaların hüquqları haqqında reskript imzaladı.

12 maddədən olan sərəncamda on maddə bəy və ağaların torpaq hüququna, iki maddə isə feodal-kəndli münasibətlərinə aid idi. Bu reskriptdəilk dəfə bəy və ağakara məxsus torpaqların irsi mülkiyyəti kimi qəbul edilirdi. Mülk, mülki-xalisə torpaqları ilə yanaşı tiyul torpaqlarıda rəsmən bəylərin mülkiyyəti elan olunurdu. İrsi istifadəyə verilən torpaqlar alqı-satqıya qoyula, bəxşiş edilə bilərdi. Lakin bəy və ağa torpaqları özgə silklərə keçə bilməzdi.

Bu reskript feodala kəndlilər arasında qayda-qanun yaratmaq və onlar üzərində polis idarə üsulunu həyata keçirmək hüququ verilirdi.

Sahibkar kəndliləri rəiyyət, rəncbər, nökər, elat əvəzinə ümumi olaraq mülkədar tabelisi adlandırmağa başladılar.

Nəticə
------

Reskript müsəlman mülkədarları mərkəzi hakimiyyətə yaxınlaşdırmaq məqsədi güdürdü. Belə "mərhəmət" qarşılığında bəylər dövlətə can-başla xidmət etməli idilər. Bu sənədlə ali müsəlman silki Rusiya zadəganları ilə bərabər torpaq hüququna malik oldular. Ancaq onlar milli ayrı seçkiliyə görə bölgənin idarəsində iştirak edə bilməzdilər.

Ədəbiyyat
---------

* Abdullayev M.Q. Xanlıqlar və rus müstəmləkəçiliyi dövründə Şimali Azərbaycanda aqrar münasibətlər (XIX əsrin 40-cı illərinə qədər). Bakı: 2005
* Ибрагимова Н. Система управления российского царизма в Северном Азербайджане в начале XIX столетия (до 1840-х годов). АКД, Баку: 2008

Həmçinin bax
------------

1847-ci il Kəndli Əsasnamələri
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Azad Rzayev.

**Azad Allahverdi oğlu Rzayev** — 20 yanvar şəhidi.

Həyatı
------

Azad Rzayev 1965-ci il oktyabrın 10-da Bakıda anadan olub. Dərin Dəniz Özülləri zavodunda işləyirdi. İki qızı vardı.

Şəhid olması
------------

Yanvarın 20-də gecə saat 00.04-də Rzayev Azad, Rzayev İlham "Kamaz" markalı maşında Bakıya gələrkən Ələt qəsəbəsinin 2 km-də UAZ-469 hərbi maşını bu maşını ötüb keçmiş və onlara güllə atmağa başlamışdır. "KAMAZ" maşınının qabaq və yan şüşələri tamamilə sıradan çıxmışdır. Sürücü mümkün qədər hadisədən qaçmaq istəmiş, lakin buna müvəffəq olmamışdır. Azad Rzayev ağır güllə yarası almışdır. O, Qobustan rayon xəstəxanasına çatdırılıb, lakin onu qəbul etməyiblər. Hərbi xəstəxanaya yerləşdirilməli olduğunu qeyd ediblər. Yolda olarkən Azad Rzayev şəhid olmuşdur.

Qobustan qəbiristanlığında dəfn edilib.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Dərman acıqıjısı** (lat. Nasturtium officinale) - acıqıjı cinsinə aid bitki növü.

Nasturtium officinale R.Br. – Dərman acı qıjı - Жеруха лекарственная – Medicinal watercress

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 8-60 sm olan çılpaq, çoxillikbitkidir. Gövdəsi boruvari, şırımlıdır. Enli, saplaqlı yarpaqları lələkvari parçalanmış, 3-7 cüt uzunsov yumurtavari və ya diş-dişli oval formalı hissələridən ibarətdir. Çiçəklərin ləçəkləri 4–6 mm ağdırnaqcıqlıdır, qutucuqdan 2 dəfə uzundur. Meyvə çiçək-saplaqları nazik, uzundur. Buynuzcuq meyvələrinin uzunluğu 10–20 mm, eni 2 mm azacıq köpmüş və əyilmiş silindrik formalıdır. Toxumları xırda, iki cərgədir. May-iyulda çiçəkləyir, iyul-avqustda meyvə verir.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Dərman acı qıjı boreal coğrafi tipinin avropa sinfinə aiddir. Avropa, Qərbi Asiyadan Hindistana kimi olan ölkələrdə, Şimali Amerika, Rusiya, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanın əksər rayonlarında (Quba, Qusar, Şabran, Qax, Zaqataladan başqa) arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər) bitir.

Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
------------------------------

Hidrohiqrofitdir, su-bataqlıq və çalçəmən bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən bataqlıq, nəmli yerlərdə, çay kənarlarında və sakit axan sularda ləkələr əmələ gətirir.

Kimyəvi tərkibi
---------------

Saponin, alkaloid, C və E vitaminləri, karotin, piyli yağlar və qlikozidlərlə zəngindir.

Təsiri və tətbiqi
-----------------

Elmi, xalq təbabətində, homeopatiyada, Fransa, İtaliya və Braziliyada geniş tətbiq edilir. Azərbaycanın orta əsrlər

tibbində istifadə olunmuşdur. Əsasən qaraciyər, böyrək, böyrək və öd kisəsi daşı, dəri, sinqa, revmatizm, xoş və bəd xassəli şişlər, şəkərli diabet, yuxarı tənəffüs yolları xəstəlikləri, podaqra, yanıqlar, anemiya, ziyil və döyənək zamanı istifadə olunur. Diuretik, işlədici, abortiv, maddələr mübadiləsini yaxşılaşdıran təsirə malikdir.

İstifadə olunan hissələri
-------------------------

Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, yarpaqları, toxumları və kökü istifadə edilir.

İstifadə formaları
------------------

Cövhər və şirələr.

Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi
------------------------------------------

Yeməlidir**,** toxumları xardal dadlı ədviyyə kimi istifadə olunur. Fransa, İngiltərə və Amerikada tərəvəz bitkisi kimi yetişdirilir. Bal və çiçək tozu verən bitkidir. Ev heyvanları və quşları üçün yem kimi istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
2. ↑  Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi» Bakı,2011

|  |  |
| --- | --- |
|  | *İkiləpəlilər ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |