**Sədr** – Səfəvilərin Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərindən irsən mənimsədikləri əyalət bürokratiyası vəzifələrindən biridir. Qiyasəddin Məhəmməd bin Əmir Yusifi vilayət sədrinə nümunə olaraq göstərmək olar. I Şah İsmayıl hicri 916 (1510)-cı ildə Xorasanı tutduqdan sonra Əmir Qiyasəddini "şəriətin bütün işlərində vahid və müstəqil hakimiyyətlə" Xorasana qazi təyin etdi. Hicri 922 (1516)-ci ildə Təhmasib Mirzə Xorasan hakimi təyin edilərək oraya göndəriləndə, onun lələsi olan Əmir sultan (Əmir xan Türkman) əməli hakim oldu. Əmir Qiyasəddin isə şahzadəyə sədr təyin edildi.

Sədr dini idarəyə rəhbərlik edir və antifeodal bidətçi hərəkatların
qarşısının alınmasıkökünün kəsilməsi, habelə hər yerdə şiəliyin
mövqelərinin yayılması, möhkəmlənməsi üçün məsuliyyət daşıyırdı.
İskəndər bəy Münşi ilk Səfəvilər dövründə sədrin aşağıdakı vəzifələrini
göstərirdi: "Onlar seyidlərə və əmmaməlilərə himayə göstərməli və
onların işlərində nümayəndələr kimi fəaliyyət göstərməlidirlər (yəni
onların mənafeyini müdafiə etməlidirlər); vəqfləri (övqaf) idarə
etməli və şəriət məqsədləri (məarif) üçün pul verməlidirlər"55.
Sədr vəzifəsi və onun vəzifələri ilk dəfə Səfəvilərdə meydana
gəlməmişdir. Teymurilər dövründə, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu
sülalələrinin hakimiyyəti zamanı da biz sədrlərə təsadüf edirik56.
Səfəvilər dövründə ilk sədr Mövlana Şəmsəddin Lahici (Gilani)
olmuşdur. İsmayıl Lahicanda, Kərkiya Mirzə Əlinin sarayında olanda
Mövlana Şəmsəddin İsmayılın tərbiyəçisi olmuşdur. İsmayıl Quranı onun
yanında öyrənmiş, habelə fars və ərəb dillərini mənimsəmişdi57. O, hicri
906 (1501)-cı ildə sədr təyin olunmuş, "vilayətlərin vəqf idarələrini
(mövqufat-i məmalik) əlinə alaraq, inam sığınacağının qapılarını
açmışdır".

Hicri 909 (1503–1504)-cu ildə Qazi Məhəmməd Kaşani
"sədarət"liyə irəli çəkildi. Lakin o, hicri 915 (1509–1510)-ci ildə
günahsız adamların öldürülməsində və digər qəbahət işlərdə
təqsirləndirilərək edam edildi. Xondəmirin hekayəsindən göründüyü
kimi, Qazi Məhəmməd Kaşaninin edam edilməsinə sədrin həddən çox
nüfuzuna paxıllıq edən və onun dövlətin bütün işlərinə qarışmasından
narazı qalan vəkil Nəcməddin Məsudun fitnə-fəsadları səbəb olmuşdu.
Sədr vəzifəsi əmir Seyid Şərifəddin Əli Şiraziyə verildi. Lakin çox
keçməmiş, hicri 917 (1511–1512)-ci ildə vəkil Nəcmi Saninin
düşməncəsinə münasibəti üzündən, o, istefaya çıxmağa məcbur oldu və
şiələrin müqəddəs yerləri olan Kərbəlanı,Nəcəfi ziyarət etmək bəhanəsiilə sarayı tərk etdi. Boş qalmış vəzifəyə Nemətulla Kirmaninin nəslindən
olan Əmir Nizaməddin Əbdülbaqi Yəzdi təyin olundu. Xondəmir
yazırdı: "Əmir Nəcmin (ona) böyük iltifatı sayəsində onun mənsəb və
ləyaqət ulduzu xoşbəxtlik və səadətin yüksək zirvəsinə çatdı". Mavəraünnəhrə
yürüşə yola düşərkən Nəcmi-Sani onu özünə vəkil vəzifəsində
müavin təyin etmişdi. Nəcmin ölüm xəbərini alan kimi, Şah İsmayıl əmir
Nizaməddini rəsmi olaraq vəkil kimi tanıdı.
Bu zaman sədr vəzifəsinə bərpa edilmiş Əmir Şərifəddin Əli Şirazi
yenidən sarayda peyda oldu63 Hər ikisi (vəkil və sədr) Çaldıran
vuruşmasında hicri 920 (1514)-ci il64 həlak olana qədər öz vəzifələrində
qaldılar.

Çaldıran döyüşündən sonra vəkil və sədr vəzifələri boş qaldı.
Əvvəlcə sədr təyin edilən, Azərbaycanın tanınmış seyidlərindən
olan Şəhabəddin Abdulla Lalə öz vəzifəsinin öhdəsindən gələ bilmədi və
tezliklə işdən kənar edildi. Əmir Cəmaləddinh Məhəmməd Astrabadi bu
vəzifəyə təsdiq olundu65 O, "böyük hakimiyyət və qüvvə" sahibinə
çevrildi və 11 il ərzində – hicri 931 (1524–1525)-ci ildə vəfat edənədək
sədr vəzifəsini yerinə yetirdi. Vəkil Mirzə Şah Hüseyn ona həsəd aparır
və ondan qorxurdu. Buna görə də, Əmir Qiyasəddin Mənsuru saraya
çağırdı ki, o, sədr vəzifəsini Cəmaləddin Astrabadi ilə bölüşdürsün.
Lakin bu kələkdən nəticə hasil olmadı.

Həsən bəy Rumlunun məlumatına görə, hicri 935 (1528–1529)-ci
ildə "I Şah Təhmasib Əmir Nemətulla Hillini Əmir Qəvaməddin
Hüseynlə birgə sədarət vəzifəsinə qoydu". Lakin elə həmin tarixçi yazır
ki, çox keçmədən, sonrakı hicri 936 (1529–1530)-cı ildə Əmir Nemətulla
Hilli ilə birgə Əmir Qiyasəddin Mənsur da sədr təyin olundu O dövrdə
tanınmış astronom olan əmir Qiyasəddin Mənsur hicri 938 (1531–1532)-
ci ildə vəzifədən azad edildi. Onun yerinə əmir Müizzəddin Məhəmməd
İsfahani təyin olundu. Sonuncu hicri 943 (1536–1537)-cü ildə vəzifədən
kənar olundu, Əmir Şəmsəddin Əsədulla Məraşi Şüştəri) ilə əvəz edildi.
O vəfat edəndən, yəni hicri 963 (1555–1556)-cü ilədək öz vəzifəsini
yerinə yetirdi. Onun yerini Mir Zeynəddin Seyid Əli tutdu. Qəffarininməlumatına görə, hicri 964 (1556–1557)-cü ildə keçmiş sədr Müizzəddin
Məhəmmədin oğlu Mir Təqiəddin sədr təyin olundu.
Əmir Təqiəddin sədr vəzifəsini hicri 970 (1562–1563)-ci ildə tərk
etdi. Həsən bəy Rumlunun məlumatlarına görə, sədarət Əmir Məhəmməd
Yusif və Əmir Zeynəddin Əli Şüştəri arasında bölüşdürüldü (ərazi üzrə).
Salnaməçi xəbər verirdi: "Zülqədədə (iyun, iyul 1563-cü il) İraq, Fars və
Xuzistanın sədarəti Astrabadın üləma seyidlərindən olan Əmir
Məhəmməd Yusifə həvalə olundu. Zülhiccənin (iyul-avqust 1563-cü il)
ortalarında isə Xorasan, Azərbaycan və Şirvanın sədarəti Əmir
Şəmsəddin Əsədulla Məraşinin oğlu Əmir Zeynəddin Əliyə verildi".
Sədr vəzifəsinə sonrakı təyinat II Şah İsmayılın dövründə rəbbi ələvvəlin
26-da (1577-ci il iyunun 13-də) Mövlana Şah İnayətulla
İsfahaninin simasında oldu. Sonrakı ildə Məhəmməd Xudabəndə Mir
Şəmsəddin Məhəmməd Xəbisi Kirmanini sədr təyin etdi.
Mənbələrdən götürdüyümüz yuxarıdakı misallar onu təsdiq edir ki,
İsmayıl və Təhmasibin şahlığı zamanı vəzir və sədr vəzifələri tez-tez iki
əyan tərəfindən, eyni vaxtda yerinə yetirilirdi. Biz artıq əmin olduq ki,
vəzifənin ərazi əlaməti üzrə iki şəxs arasında bölünməsi yalnız sıdarıtı
deyil, həm də vəzarətə aid idi. Göstərilən iki vəzifənin maraqlı
xüsusiyyətlərini qeyd edərək R. Seyvori belə hesab edirdi ki, onların ərazi
üzrə bölgüsü təsadüfi, müvəqqəti idi. Həm də bu iki şəxsdən hər biri
bərabər hüququlara malik olub oxşar vəzifələri yerinə yetirirdi. İngilis
tədqiqatçısının fikrincə, bu, onların hakimiyyətini məhdudlaşdıprmaq
məqsədilə edilirdi. Bu faktlara izah tapmağa cəhd göstərən R. Seyvori,
fikrimizcə, yeganə mümkün olan fərziyyədən imtina edir. O da bundan
ibarətdir ki, sədr və vəkilin ikili olması məmalik və xassə vilayətlərinin
mövcudluğu (bu barədə mənbələrdə bilavasitə müvafiq göstərişə rast
gəlməsək də) ilə bağlı idi. V. F. Minorski Şardenə əsaslanaraq göstərirdi ki,
xassə idarəsi ilk dəfə Şah I Səfinin (1629–1642) dövründə tətbiq
edilmişdi. Fikrimizcə, bu barədə aşağıdakıları yazan A. Lembton
həqiqətə daha yaxındır: "Şarden dövlət və səltənət torpaqları arasında
fərqin I Şah Səfinin hökmranlığına qədər məlum olmadığını qeyd edir.

Həqiqətən, onun bölgüsü I Şah Səfinin dövründə
dəqiqləşmişdir. Lakin divani (dövlət) və xassə (səltənət) torpaqları
arasında bir qədər geniş, daha ümumi fərq mövcud idi.
Bununla belə, R. Seyvori XVI əsrdə ilk Səfəvilər dövründə
dövlətin ərazisinin məmalik və xassələrə bölünməsinin mümkünlüyünü
yolverilməz hesab edir. Bizə elə gəlir ki, bu mənada "Təzkirət əlmülükün"
mətnində olan göstəriş çox mühümdür. Öz əsərini təqribən
1726-cı ildə bitirmiş naməlum müəllifin fikrincə, sədarət vəzifəsinin
xassə və əmmaya (məmalikə) görə bölgüsü adi təcrübədən irəli gəlirdi. O
yazırdı: "Bəzi hökmdarların vaxtında sədr-i xassə və əmma (vəzifələri)
təkcə bir şəxsə tapşırılırdı".

Keçmişdə bu iki vəzifənin (sədr-i xassə, sədr-i əmma) bəzən bir
şəxsin simasında birləşdirilməsinə dair sitat gətiddiyimiz göstəriş,
nəzərdən keçirilən və Səfəvilər dövlətinin bütün tədqiqatçılarının
sərfnəzər etdikləri məsələni aydınlaşdırmağa da kömək edir. Əks təqdirdə,
əgər onların arasında vəzifə bölgüsü yox idisə, bu vəzifəyə iki şəxsin
təyin olunmasını nə ilə izah etmək olardı. R. Seyvorinin iddia etdiyi kimi,
iki sədrin, iki vəzirin Səfəvilər dövlətinin bütün ərazisində bərabər
hüquqlarla, eyni vəzifələri yerinə yetirdiyini söyləmək məntiqi cəhətdən
ağlasığmazdır. Deməli, vəzifə bölgüsü olmalı idi və bu bölgünün dövlət,
şah vilayətləri əlamətləri üzrə olmadığını söyləmək üçün əlimizdə əsaslar
yoxdur.

Həmçinin bax
------------

* Sədr (titul)
* Qazı İsa Savəci

İstinadlar
----------