**Vəhşi yak** (*lat.* bos mutus) — əsl öküz cinsinə aid heyvan növü.

Yayılması
---------

Rusiyada ərazisində Tıva respublikasının kənd təsərrüfatında (2012-ci ildə təxminən 10 min baş), Buryatiya və Altay Respublikası zooparklarında saxlanılır. Tibetdən başqa digər ölkələrdə də Şimali Hindistan, Çin, Qazaxıstan, Tacikistan, Butan, Əfqanıstan, Pakistan, İran, Qırğızıstan, Özbəkistan, Nepal və Monqolustanın qonşu dağlıq bölgələrində yayılmışdır. Sovet İttifaqında Şimali Qafqaz, xüsusilə Kabardino-Balkar, Qaraçay-Çerkesiya, Dağıstan, Çeçen-İnquşetiya və Şimali Osetiya kimi ərazilərdə yak uyğunlaşdırılmışdır. Ermənistanda isə yakın uyğunlaşdırılması nəticə vermədi.

Xarici görünüşü
---------------

Yak uzun bir bədən, nisbətən qısa ayaqları, geniş, dairəvi tuluqları və ağır, aşağı əyilmiş başı olan böyük bir heyvandır. Ağırlığı 2 m-ə qədər, 1000 kq-a qədər çəki. Yaşlı bir erkəyin bədəninin uzunluğu 4,25 m-dir və ondan 0,75 m quyruğa düşür. Yakın dişisinin uzunluğu 2,8 m, hündürlüyü 1,6 m, çəkisi isə 325-360 kq-dır. Hər iki cinsin boynu uzun, lakin qalın deyil, geniş aralıklıdır, baza tərəflərə yönəldilir və sonra yuxarı və aşağı əyilir; onların uzunluğu 95 sm-ə qədərdir və uçlar arasındakı məsafə 90 sm-dir.

Yakın bədənindən asılı olan və demək olar ki, tamamilə ayaqları əhatə edən uzun bir sürüşkən xəz var. Yun, ağ nişanların tez-tez meydana gəldiyi ağızdan başqa, hər yerdə qara rəngli qəhvəyi və ya boz rənglidir. Yak yazda və yazda böyük qırıqlar içərisində qalmış, qalın, yastıqlı bir paltarı ilə qış soyuqdan qorunur. Yak yunu Tibetlilər tərəfindən geniş istifadə olunur və heyvanlarda öz saçlarından toxunan bir qoşqu görmək mümkündür. Bədənin ən çox hissəsi paltar qalın və hətta əgər, sonra ayaqları, tərəfləri və qarın uzun və şagyə olarsa, demək olar ki, yerə çatan bir növ "yubka" təşkil edir. Quyruq da uzun, ağır saçlarla örtülür və ata bənzəyir. Vəhşi (mutus - səssiz) və yerli (grunniens - grunting) yaklar arasında fərqlənir.

Təsnifat
--------

Əvvəllər tədqiqatçılar bütün növləri bir növ iki qısa növü ilə birləşdirdi - vəhşi yak *B. g. mutus* (Przewalski, 1883) və ev yakı *B. g. grunniens* (Linnaeus, 1766). Hal-hazırda, müəlliflərin əksəriyyəti yabanı və yerli növbəni növlər sırası ilə müxtəlif növlər hesab edirlər - Bos mutus və Bos grunniens. Ev yakları vəhşi yaklara nisbətən daha kiçik olur

Xüsusiyyətləri
--------------

Tarixi olaraq, vəhşi yaklar Tibet dövrünə aid insanlar üçün təhlükəli olan böyük pislərdən biri sayılır. Tibetdə, yabanı yak, ev yakından fərqli olaraq, dronq adlanır.

Vəhşi yaklar insanlar tərəfindən idarə olunan yerlərə dözməzlər və buna görə də sürətlə öləcəklər - indi yalnız Tibet dağlıq ərazilərində, dəniz səviyyəsindən 4300-4600 metr yüksəkliklərdə yaşayırlar. qışda və dəniz səviyyəsindən 6100 m-ə qədərdir. yayda.

Yak yüksək dağ şəraitinə uyğunlaşdırılmışdır. Ovçuluq ərazilərində buğa ilə müqayisədə daha böyük ağciyər və ürək vardır. Yağ qanının ömrü boyunca fetal hemoglobinin əhəmiyyətli bir hissəsinin olması səbəbiylə daha çox oksigen daşıya bilir. Saldırı aşağı temperaturda zəif tolerantlıq və 15 °C-dən yuxarı olan temperaturda aşınma olur. Aşağı temperaturda olan digər adaptasiya yağın subkutan təbəqəsi və ter bezlərinin demək olar ki, tam olmamasıdır.

Tibet platosunda və qonşu dağlıq ərazilərdə (Karakorum, Ladax) yerləşir. Onlar bir neçə rəhbərin ailələrində və ya 10-12 başlı kiçik sürüsündə, yaşlı kişilərdə tək yaşayırlar. Ancaq ilk dəfə yabanı yağı təsvir edən Nikolay Prjevalski kimi, XIX əsrdə də bəhs edir. kiçik buzovlu vəhşi yak sürüləri bir neçə yüz, hətta minlərlə başa çatdı. 6-8 yaşında cinsi yetkinliyə çatır; həyat ömrü təxminən 25 ildir.

Yakların təqibi sentyabr - oktyabr aylarında baş verir. Bu vaxtlar buğalar inək qruplarına qoşulur. Ən çox yarı-korneada ritual döyüşlərdə fərqli olaraq, buğa arasında qəddar döyüşlər baş verir. Mübarizə zamanı müxaliflər tərəfində bir buynuz ilə bir-birinə vurmağa çalışırlar. Bu döyüşlərin ölməsi nadirdir və bəzən çox ciddi xəsarətlərlə məhdudlaşır. Kəsmə zamanı yanğın naxışları eşidilir, digər zamanlarda isə səssizdir. Yumurtalarda yırtıq 9 aylıq gestasyondan sonra iyun ayında baş verir. Dana təxminən bir il anadan ayrılmır.

Yetkin yaklar yaxşı silahlanmış, çox güclü və şiddətlidir. Kurtlar yalnız istisna hallarda, böyük bir sürüyə və dərin qarlara hücum etməyə qərar verirlər. Öz növbəsində, yanaqlar, düşünmədən hücum edən şəxsə hücum edirlər, xüsusən də yanaqlar yaralanır. İrəli yanaq başını və quyruğunu axan bir saçlı sultan ilə tutur.

Yakların görmə və eşitməsi zəifdir.

Xarici keçidlər
---------------

* ARKive — images and movies of the wild yak *(Bos grunniens)* Arxivləşdirilib 2008-09-15 at the Wayback Machine
* Yaks: The Bison of Tibet
* more Information about Yaks / Wildyaks Arxivləşdirilib 2017-06-17 at the Wayback Machine
* Як на Яндекс. Словари (словарь «Кругосвет»)[*ölü keçid*]

İstinadlar
----------

  


|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q26547
* Wikispecies: Bos mutus
* GBIF: 5787030
* iNaturalist: 74112
* ITIS: 898261
* IUCN: 2892
* NBN: NHMSYS0020975279
* NCBI: 72004
* Species+: 7471

 |

1. ↑  *Guo, S.; və b.* "Taxonomic placement and origin of yaks: implications from analyses of mtDNA D-loop fragment sequences". Acta Theriologica Sinica. 26 (4). 2006: 325–330. 2020-11-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-19.
2. ↑  *International Commission on Zoological Nomenclature.* "Opinion 2027. Usage of 17 specific names based on wild species which are predated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia): conserved". Bulletin of Zoological Nomenclature. 60. 2003: 81–84. 2012-06-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-19.
3. ↑  Castello J. R. 2016. Bovids of the World: Antelopes, Gazelles, Cattle, Goats, Sheep, and Relatives Arxivləşdirilib 2022-04-04 at the Wayback Machine. — Princeton University Press. — Pp. 636—639. — 664 p. — ISBN 978-0-691-16717-6
4. ↑  Nowak, R. (1999). *Walker's Mammals of the World, 6th Edition, Volume II*. Baltimore: Johns Hopkins University Press (quoted in Oliphant, M. 2003. "Bos grunniens" (On-line), Animal Diversity Web. Accessed 4 April 2009 Arxivləşdirilib 15 iyun 2011 at the Wayback Machine)
5. ↑  Boitani, Luigi (1984). *Simon & Schuster's Guide to Mammals.* Simon & Schuster/Touchstone Books, ISBN 978-0-671-42805-1
6. ↑  "Bos grunniens (Linnaeus). zsienvis.nic.in". Archived from the original on 16 April 2009. İstifadə tarixi: 2016-12-03.
7. ↑  Wild yak photo – Bos mutus – G13952. ARKive. Retrieved on 2012-12-19.
8. ↑  *Wiener, Gerald; Jianlin, Han; Ruijun, Long.* "4 The Yak in Relation to Its Environment. The Yak, Second Edition" (ingilis). Bangkok: Regional Office for Asia and the Pacific Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2003. ISBN 92-5-104965-3. 2015-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-08-08.
9. ↑  *Sarkar, M.; və b.* "Fetal haemoglobin in pregnant yaks (*Poephagus grunniens* L.)". Veterinary Journal. 158 (1). 1999: 68–70. doi:10.1053/tvjl.1999.0361.  (#explicit\_et\_al)
10. ↑  Yak Arxivləşdirilib 2011-07-25 at the Wayback Machine, Animal genetics training resources version II: Breed Information. Adopted from: Bonnemaire, J. «Yak». In: Mason, Ian L. (ed). (1984). *Evolution of Domesticated Animals*. London: Longman, pp. 39-45. ISBN 0-582-46046-8. Accessed 8 August 2008.