Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Yusif Məmmədəliyev (dəqiqləşdirmə).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **kimyaçı alim** haqqındadır. **Birinci vitse-prezidentin köməkçisi** üçün **Yusuf Məmmədəliyev** səhifəsinə baxın.* |

**Yusif Heydər oğlu Məmmədəliyev** (31 dekabr 1905, Ordubad, Naxçıvan qəzası – 15 dekabr 1961, Bakı) — Azərbaycan-sovet kimya alimi, kimya elmləri doktoru (1942), professor (1942), Azərbaycan SSR EA-nın akademiki (1945) və prezidenti (1947–1951 və 1958–1961), SSRİ EA-nın müxbir üzvü (1958). SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1946). SSRİ Ali Sovetinin (5-ci çağırış, 1958–1961) və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (4-cü çağırış, 1955–1959) deputatı.

Həyatı
------

Yusif Məmmədəliyev 1 dekabr 1905-ci ildə Naxçıvan qəzasının Ordubad şəhərində anadan olmuşdur.

Yusif Məmmədəliyev 1926-cı ildə Vladimir İliç Lenin adına Azərbaycan Ali Pedaqoji İnstitutunu bitirdikdən bir müddət sonra, 1928–1929-cu illərdə İrəvan Azərbaycanlı Pedaqoji Texnikumunda müəllim işləmişdir. O, İrəvan azərbaycanlılarının ictimai həyatında da fəal iştirak etmişdir. Y. Məmmədəliyev həmin dövrdə Ermənistanda azlıqda qalan millətlərlə iş komissiyasının üzvü olmuş, kütlənin hüquqi vəziyyəti, gənclərin, xüsusən də qızların təhsilə cəlb edilməsi ilə əlaqədar mətbuat səhifələrində çıxış etmişdir.

1942-ci ildə kimya elmləri doktoru ("Aromatik karbohidrogenlərin alkilləşdirilməsi və dealkilləşdirilməsi yolu ilə toluolun sintezi" mövzusu) və professor, 1945-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın akademiki olmuşdur. Tam əsasla demək olar ki, Yusif Məmmədəliyev 1945-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nı quranlardan biri olmuşdur. Respublikada elmin inkişafının bütöv bir dövrü bu dahi insanın adı ilə bağlıdır. 1945-ci ildə o, Azərbaycan SSR EA-nın akademiki, Rəyasət heyətinin üzvü və EA Neft İnstitutunun direktoru seçilmişdir. M. Mirqasımov, M. Topçubaşov, Səməd Vurğun, Şirokoqorov, Yesman, Mikayıl Hüseynovla bərabər, o, akademiyanın təsisçisi və Azərbaycanın ilk akademiki olan 15 tanınmış şəxsdən biri idi. 1954-cü illərdə Azerbaycan SSR EA Fizika, Kimya və Neft bölməsinin akademik-katibi, 1954–1958 illərdə S. M. Kirov adına ADU-nun rektoru olmuşdur.

Yusif Məmmədəliyev 15 dekabr 1961-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

1962-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının "Neft-Kimya Prosesləri İnstitutu" akademik Y.H. Məmmədəliyevin adını daşıyır.

Bakı şəhərində Yusif Məmmədəliyevin abidəsi

Elmi fəaliyyəti
---------------

Yusif Məmmədəliyevin əsas elmi işləri, neftin və neft qazlarının katalitik emalı sahəsindədir. Azərbaycanda neft kimyasının əsasını qoymuşdur. O, müxtəlif karbohidrogenlərin katalizator iştirakı ilə xlorlaşdırılma və bromlaşdırılmasının yeni üsullarını təklif etmiş, neft qazlarını, xüsusilə də metanı əvvəllər stasionar katalizator üzərində, sonralar isə qaynar təbəqədə xlorlaşdırmaqla, karbontetra-xlorid, metilxlorid, metilen-xlorid və s. qiymətli məhsullar alınması yollarını göstərmişdir.

Aromatik, parafin və tsikloparafin karbohidrogenlərini doymamış karbohidrogenlərlə katalitik alkilləşdirmə sahəsindəki tədqiqatı aviasiya yanacaqlarının yüksəkkeyfiyyətli komponentlərinin sənaye miqyasında sintezinə imkan vermişdir.

Məmmədəliyev Bakı neftlərinin benzin fraksiyasının katalitik aromatikləşdirilməsi, yuyucu maddələr və silisium-üzvi birləşmələr alınması, piroliz məhsullarından plastik kütlə istehsalı və Naftalan neftinin təsir mexanizminin öyrənilməsi sahələrində də mühüm işlər görmüşdür. Yüksəkixtisaslı elmi kadrlar hazırlanmasında böyük xidməti olmuşdur.

Dünya şöhrətli azərbaycanlı alim Yusif Məmmədəliyev müharibənin o ağır dövründə yüksək oktanlı benzin ixtira etmişdi.

Yusif Heydər oğlu Məmmədəliyev 200-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 6 monoqrafiyanın müəllifidir.

Əsas elmi nailiyyətləri
-----------------------

Y. H. Məmmədəliyev keçmiş SSRİ, ABŞ, İtaliya (1955, Roma), Fransa (1960, Paris), İngiltərə, Polşa Xalq Respublikası (1957–58, Varşava), Macarıstan Xalq Respublikası (MXR) və başqa ölkələrdə keçirilən qurultay, konqres və simpoziumlarda Azərbaycan elmini yüksək səviyyədə təmsil etmişdir.

Akademik Y. Məmmədəliyev benzolu propilenlə alkilləşdirmək yolu ilə izopropilbenzolun sintezi üsulunu işləyib hazırlamış, bu da II Dünya müharibəsi illərində aviasiyamızın yüksək oktanlı yanacaqla təmin edilməsinə kömək etmişdir.

Faşist ordularına qarşı Sovet İttifaqının qələbəsində tank əleyhinə qarışığın kəşfinin çox böyük əhəmiyyəti oldu. Onun tərkibi Y. Məmmədəliyev tərəfindən toluolun — partlayıcı maddələr üçün xammalın — əldə edilməsi əsasında işlənib-hazırlandı. Lakin o vaxt, müharibə dövründə, lap elə müharibədən sonra da çox az adam bilirdi ki, düşmən üçün həmin məhvedici "kokteylin" müəllifi Yusuf Məmmədəliyevdir. Deyilənə görə, Azərb. KP MK I katibi M. C. Bağırov, nümunənin yüksək effektivliyinə şübhə ilə yanaşmış, mayedən bir qədər buxarıya sıçratmışdı. Hündür alov qalxmış, buxarının odadavamlı kərpici ərimiş, metal borular dağılmışdı.

Azərbaycanda Elmlər Akademiyası 1945 ilin yazında yaradılmışdı və istedadlı kimyaçı, alim, yenilikçi, Lenin ordenli, toluolun və yüksək oktanlı yanacağın sənaye istehsalının təşkilatçısı Y. H. Məmmədəliyev onun həqiqi üzvlərinin birincitərkibinə haqlı olaraq daxil edildi. Onun hələ 40 yaşı olmamışdı.

Azərbaycan Astrofizika Rəsədxanası, Əlyazmaları Fondu, Sumqayıt Kimya Elmi Mərkəzi və digər müəssisələrin təşkili Y. Məmmədəliyevin adı ilə bağlıdır. Onun yaratdığı Azərbaycan neft-kimya məktəbi respublikadan çox-çox uzaqlarda tanınır. Yusif Məmmədəliyev Lenin ordeni (1944), "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1954) və "Şərəf nişanı" ordeni (1951), həmçinin medallarla təltif edilmişdir.

Belə ki, Nobel mükafatına namizədlik məsələsi ortaya çıxanda, SSRİ alimlərinin çoxunun Bakıdan olan "ALKİLLƏŞDİRMƏ KRALI"nın namizədliyi üzərində dayanması tamamilə qanunauyğun idi. Y. H. Məmmədəliyev qırıcı təyyarələr üçün keyfiyyətli benzin kəşfinə görə ona Nobel mükafatı verəcəkdilər. Məmmədəliyevin Nobel mükafatına namizədliyi 1957-ci il dekabrın 29-da Sov. İKP MK Siyasi Bürosunun iclasında müzakirəyə çıxarıldı. Baş katib N. S. Xruşşov, büro üzvləri və üzvlüyə namizədlər fikirlərini bildirdikdən sonra sənədlərin Nobel Komitəsinə təqdim olunması haqqında razılığa gəldilər. Elə bu zaman qəfildən iclasa ünvanlanan bir məktub üzə çıxdı. MK katibliyinin təqdim etdiyi məktubda Sovet Ordusu Arxa Təchizat İdarəsinin rəisi marşal Baqramyan, Tank Qoşunları komandanı general Babacanyan dövlət sirri və hərbi sirr olduğu üçün bu ixtiraya dair məlumatın Stokholma göndərilməsini məsləhət görmədilər.[*mənbə göstərin*] SSRİ DTK-nın sədri A. Şepilovun məktubda yazılanlara qəti etirazına baxmayaraq, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini Anastas Mikoyan çıxış edərək məktubun müəlliflərinə haqq qazandırdı və onları dəstəklədi. Beləliklə, üç yüksək vəzifəli erməninin fitvası ilə Yusif Məmmədəliyevin Nobel mükafatına namizədliyinin irəli sürülməsi baş tutmadı.

Faşist Almaniyası üzərində SSRİ-nin qələbəsini təmin edən amillər haqqında müharibədən sonrakı illərdə belə danışırdılar: müharibəni Mikulinin motorları, Yakovlevin təyyarələri, Məmmədəliyevin benzini hesabına udmaq mümkün oldu. Akademikin dünya elminə daha bir misilsiz töhfəsi strateji raketlər üçün 1950-ci ildə yaratdığı duru yanacaq idi. Yerin ilk peyki, Qaqarinin uçuşu — bütün bunlar Baki nefti, Azərbaycanın neft kimyası məktəbinin yaradıcıları olan Y. H. Məmmədəliyevin elmdə qəhrəmanlığı və onun həmfikirlərinin fədakar əməyi sayəsində baş tutdu.

Ailəsi
------

* Atası — Heydər Məmmədəliyev
* Qızı — Sevda Məmmədəliyeva

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
* AMEA-nın həqiqi üzvlərinin siyahısı
* Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası

İstinadlar
----------

1. 1 2  Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. VI ҹилд: Куба—Мисир. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1982. С. 496.
2. 1 2 3  Elm və təhsil Arxivləşdirilib 2020-11-26 at the Wayback Machine. iravan.info  (az.)
3. ↑    (#bare\_url\_missing\_title). 2023-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2024.
4. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2014-08-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-21.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-05-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-18.
6. ↑
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-03.
8. ↑  Zemfira Hacıyeva. AMEA Prezidentləri. Şanlı yolun mərhələləri. Bakı, 2014, səh 33.
9. ↑  M. Fərəcullayeva. Akademik Yusuf Məmmədəliyev. TUTU Nəşriyyatı. Bakı, 2005. səh 34.
10. ↑  M. Fərəcullayeva. Akademik Yusuf Məmmədəliyev. TUTU Nəşriyyatı. Bakı, 2005. səh 39–42.
11. 1 2  M. Fərəcullayeva. Akademik Yusuf Məmmədəliyev. TUTU Nəşriyyatı. Bakı, 2005. səh 45.
12. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-08-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-21.

| ⛭Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidentləri |
| --- |
| 
* Mirəsədulla Mirqasımov
* Yusif Məmmədəliyev
* Musa Əliyev
* Yusif Məmmədəliyev
* Zahid Xəlilov
* Rüstəm İsmayılov
* Həsən Abdullayev
* Eldar Salayev
* Fəraməz Maqsudov
* Mahmud Kərimov
* Akif Əlizadə
* Ramiz Mehdiyev
* İsa Həbibbəyli

 |

| ⛭Bakı Dövlət Universiteti |
| --- |
| Fakültələri | Beynəlxalq münasibətlər və iqtisadiyyat • Biologiya • Coğrafiya • Ekologiya və torpaqşünaslıq • Filologiya • Fizika • İnformasiya və sənəd menecmenti • Geologiya • Hüquq • Jurnalistika • Kimya • Mexanika-riyaziyyat • Sosial elmlər və psixologiya • Şərqşünaslıq • Tarix • Tətbiqi riyaziyyat və kibernetika. **Keçmiş:** Fizika-riyaziyyat • Geologiya-coğrafiya • İlahiyyat |
| Rektorları | Vasili Razumovski (1919–1920) • Sergey Davidenkov (1920–1923) • Aleksandr Qulyayev (1923–1926) • Tağı Şahbazi Simurğ (1926 – may 1929) • Müseyib Şahbazov (22 iyun 1929 – avqust 1929) • Vladimir Yelpatyevski (1929) • Maqsud Məmmədov (1929–1930) • Məmmədkazım Ələkbərli (1934–1935) • Bala bəy Həsənbəyov (1935–1937) • Əziz Əliyev (1937) • Cəbrayıl Ələsgərov (1937–1941) • Şamil Əliyev (1941–1944) • Abdulla Qarayev (1944–1950) • Cəfər Hacıyev (1950–1954) • Yusif Məmmədəliyev (1954–1958) • Şəfaət Mehdiyev (1958–1965) • Mehdi Əliyev (1965–1970) • Faiq Bağırzadə (1970–1987) • Yəhya Məmmədov (1987–1989) • Cəmil Quliyev (1989–1990) • Mirabbas Qasımov (1990–1992) • Firudin Səməndərov (1992–1993) • Murtuz Ələsgərov (1993–1996) • Misir Mərdanov (1996–1998) • Abel Məhərrəmov (1999–2018) • *Firudin Qurbanov (2018-2019)* • Elçin Babayev (2019-) |
| Digər | Qazax filialı • Şəki filialı • Gənc İstedadlar liseyi • "Bakı Universiteti" qəzeti • "Mənim universitetim" filmi • "Bizim universitet" filmi • Konfutsi İnstitutu • TDV BTL • Yunus Əmrə İnstitutu Bakı Türk Mədəniyyət Mərkəzi • İqtisadiyyat və Humanitar Kolleci |