Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cavad .

Sabirabad rayonuCavad (Sabirabad) (Azərbaycan)CavadCavad
**Cavad** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Tarixi Şirvanşahlar və Səfəvilər dövlətinin şəhəri, sonradan 18-ci əsrdə mövcud olmuş eyni adlı Cavad xanlığının və 1868-ci ilin fevralında yaradılan Cavad qəzasının (1916-cı ilədək) mərkəzi.

Cavad şəhəri
------------

Cavad tarixi şəhər olmuş və mənbələrdə adı XVI əsrdən çəkilir. Kür və Araz çaylarının qovşağında yerləşən Cavad kəndi Şirvan bəylərinin əsas şəhərlərindən birinə çevrilmiş, burada sənətkarlıq və ticarət daha çox inkişaf etmişdir. Səfəvi-Osmanlı müharibələri dövründə Cavad Osmanlılar tərəfindən işğal edilmişdir. 1606–1607-ci illərdə Osmanlılar Səfəvilərin Şirvana daxil olmalarının qarşısını almaq məqsədi ilə Cavad bərəsini dağıtmışlar. Cavad XVIII əsrin ortalarından Cavad xanlığının mərkəzi idi. Azərbaycanın və İranın bir sıra şəhərləri ilə ticarət əlaqələri saxlayırdı.

Qədim Cavad Avropa-Şərq ölkələri arasındakı ticarət yolunun üstündəki əsas məntəqələrdən biri sayılırdı. Yazıları bizə gəlib çatmış bir sıra Avropa və rus səyyah və diplomatları – ingilis Antoni Cenkinson (6 oktyabr 1561), rus Artemi Suxanov (1551–1552-ci illər), Fyodor Kotov (avqust, sentyabr 1623), alman Adam Oleari (31 mart 1637), hollandiyalı Yan Streys (1671–1672-ci illər), şotlandiyalı Bel (7 dekabr 1716) Cavadda olmuş, buradakı zəncirlərlə bir-birinə bağlanmış gəmilərin üstündən salınmış körpüdən keçərək İrana getmişlər. Onların bəziləri burada şəhəri xatırladan qəsəbə olduğunu, kərpicdən, qamışdan tikilib palçıqla suvanmış evlər, bağ-bağat, xalça və müxtəlif ipək parçalar istehsal edən çox məşhur sənətkarların yaşadığını, hətta toxucu dəzgahlarını da gördüklərini yazmışlar. "Moskva kompaniyası"nın agenti olan tacir-səyahətçi Antoni Cenkinson bildirir: "Yenə də həmin 1562-ci il oktyabrın 6-da mən öz yoldaşlarımla Şamaxıdan çıxdım və 60 mil getdikdən sonra kralın (Şirvan bəylərbəyisi Abdulla xan Ustaclı nəzərdə tutulur) hər cür növlü meyvələrlə bol bağları olan gozəl sarayının yerləşdiyi CAVAD (Javate) şəhərinə çatdım". Səyyah Adam Olearinin fikrinə görə "cavas" sözündən qaynaqlanır, keçid-bərə mənasını verir. O, 1563-cü ildə İrandan geri qayıdarkən aprelin 6-da Cavadda Şirvan bəylərbəyisi Abdulla xan Ustaclı ilə Cavadda onun sarayında görüşür. O, bəylərbəyidən sərbəst ticarət icazə verən bir sənəd də alır. A. Cenkinsonun xatirələrində surəti saxlanılan bu sənəddə bəylərbəyi onun Cavad şəhərindəki sarayında yazıldığını, hakimiyyətdə olduğunun 12-ci ilində möhürlə təsdiq edildiyini bildirir və özünü "Şirvan və Girganın hakimiyyət başında olan padşahı" adlandırır. Cavad XVII–XVIII əsrlərdə də böyük qəsəbə olmuşdur. Səyyahlardan Övliya Çələbi, İ. Lerx, İ. Qerberq Şirvanın başqa nahiyələri ilə yanaşı Cavadda da ipək parçalar, xalçalar və digər şeylər istehsal edən böyük feodal toxucu ustalarının birləşdikləri "fabrik və manifakturalar" olduğunu görmüş və bu barədə də öz fikirlərini yazmışdır. İ. Q. Qerberq Cavad yaşayış məntəqəsi haqqında 1726-cı ilə dair məlumatlarında qeyd edir ki, Cavad sərhəd zolağında, həm də Rusiyanın tərəfində yerləşir. Onun ətrafında çoxlu tut bağları var və iranlıların hakimiyyəti dövründə buradan ipək qurdu bəsləmək üçün çoxlu məhsul yığılırdı və eyni zamanda çoxlu ipək istehsal olunurdu. Cavad qəsəbəsində isə müxtəlif ipək parçalar istehsal etmək üçün manufaktura olmuşdur. Lakin həmin müəssisə qiyamçılar tərəfindən dağıdılmışdır və yaxın vaxtlarda bərpa olunana oxşamır. Əvvəllər buralarda yaşayan əhali isə dağılışmış, yeni hücumlardan çəkinərək yaşayış yerlərinə qayıtmaq istəmirlər. Qazıqumuxlu Surxay xan və Hacı Davudun başçılığı altında dağlı qiyamçılar 1720-ci ildə tarixi Şirvan torpağının digər bölgələri kimi Cavadı və onun ətrafında olan kəndləri də dağıtmışdılar. 1726-cı ilin payızında general — leytenant Ştof başda olmaqla rus qoşunları Kür çayı üzərindəki Cavad qəsəbəsinə daxil oldular. Qəsəbə Kür üzərində yerləşirdi və qiyamçılar tərəfindən həddindən artıq dağıdılmışdı. Sərhəd Kür çayı ilə Araz çayları ətrafındakı tut bağlarından keçirdi.

Kür çayı üzərində və Araz çayının Kürə töküldüyü yerlə üzbəüz yerləşən, əvvəllər böyük şəhər olan Cavad haqqında indi yalnız xatirələr yaşayır. Səfəvilər dövləti dağılmasından sonra adıyla eyni olan xanlığın mərkəz şəhəri olmuşdur. Azərbaycan xanlıqlarının işğalı prosesində çarizm gəmiçiliyin inkişafı üçün əlverişli yer : ayılan Cavadda gömrük məntəqəsinin yaradılmasını da yaddan çıxartmamışdı. Pavel Sisiyanovun Nikolay Rumyantsevə 29 avqust 1805-ci il tarixli 594 saylı təqdimatında sözügedən məsələ haqqında məlumat verilir. Cavad bu dövrdə hətta XIX əsrin birinci yarısında da avropalıların da istifadə etdikləri dəniz və quru ticarət yolunun üstündə mühüm məntəqə olmuşdur. Həştərxan-Rəşt yolu adlanan bu xəttin bir qolu da "Şamaxı-Cavad" və "Cavad-Lənkəran" olmuşdur. Cavad yolu el arasında da çox şöhrətli olmuşdur. Bununla əlaqədar olaraq hətta belə bir bayatı da yaranmışdır:

Bu yol Cavada gedər,

Dönər Cavada gedər.

Uçubdur könlüm quşu,

Gör nə havada gedər.

Nəhayət, bu da məlumdur ki, qraf Valerian Zubov çar qoşunları ilə Azərbaycana gələndə 1795-ci il noyabrın 21-də Cavad yaxınlığında düşərgə salmışdı. İki çayın qovuşduğu bu ərazidə o vaxt Yekaterinoserd adlı bir şəhər salmaq, orada iki minə yaxın çar əsgəri yerləşdirmək, onları bura gətiriləcək erməni və gürcü qızları ilə evləndirmək, torpaq və kənd təsərrüfatı alətləri ilə təmin edib məskunlaşdırmaq istəyirdilər. Həştərxandan gələn gəmilər yükünü burada boşaltmalı idi. Bu şəhərdən Gürcüstan, Gəncə, Bakı, Salyan, Şamaxı ilə əlaqə yaratmaq, İranla ticarətdə dayaq məntəqəsi kimi istifadə etmək niyyətində idilər. Bu ildə çoxdan düşünülmüş Cavad şəhərini yaratmaq üçün çiy kərpicdən ilk ikimərtəbəli bina və pravoslav kilsəsi tikilir. Lakin sonradan şəhər salmaq fikrindən əl çəkilir.

* Cavad şəhəri.1724-cü il.Cavad şəhəri.1724-cü il.

Tarixi
------

Sabirabad rayonunun ən qədim kəndlərindən biridir. Cavad 1768-ci ildə Quba xanlığına tabe edildi. Lakin Cavadda xan hakimiyyəti saxlanıldı. Azərbaycanın Rusiya ilə birləşdirilməsindən sonra imperiyanın köçürmə siyasəti ilə əlaqədər Cavada xeyli Rus əhalisi köçürüldü.

Tarixin bir az dərin qatlarına nəzər salsaq, onda görərik ki, V–VII əsrlərdən X əsrə qədər Mil və Muğan düzlərində sıx oturaq əhali yaşamış və bu düzənliklərdə çoxlu suvarma kanalları qazılmış, böyük əkin sahələri və zəngin bağlar salınmışdı.
Xanlıq dövründə isə Muğanda yerləşən yaşayış məskənləri bərbad vəziyyətdə idi. XVI–XVII əsrlərdə baş vermiş Osmanlı-Səfəvi müharibələri Muğan düzündə əkinçilik mədəniyyətinin dirçəlməsinə imkan vermirdi və Muğançöldən daha çox qışlaq yeri kimi istifadə olunurdu. Muğan düzünün böyük bir hissəsinə sahib olan Cavad xanlığı — Ərdəbil, Qaradağ, Gilan xanlıqları ərazisindən — Muğançöldə qışlamaq üçün axışan Şahsevən tayfaları qarşısında aciz idi. Tarixi məxəzlərdə Cavad xanlığını idarə etmiş iki xanın — Həsən xanın və Səfi xanın adı saxlanılmışdır. 1780-ci ildə Bakıda olmuş konsul Tumanovski Cavadlı Həsən xanın Kür və Araz çaylan arasında olan əraziləri idarə etdiyini və Fətəli xandan asılı olduğunu təsdiq edir. Həmin dövrdə Cavad xanı Muğanı da idarə edirdi. Bumaşevin 1786-cı ilə dair tarixi məlumatında Muğançöldə yaşayan əhali haqqında qeydlər vardır. O, yazırdı ki, burada Həsən xanın başçılığı altında 1500 ailədən ibarət köçərilik edən tərəkəmə elləri yaşayır.

* Həsən xan MuğanlıHəsən xan Muğanlı
* Cavad xanlığının ərazisiCavad xanlığının ərazisi

Onların özünəməxsus dili var və məhəmmədi dininə inanırlar. Həsən xan Fətəli xandan asılıdır. Mənbələr Cavad xanlığı əhalisinin dilini tatarca, qarışıq türk dili kimi göstərir. Beləliklə, XVIII əsrin 80-ci illərində Muğan xanlığında azəri türkcəsində danışan 1500 ailənin hər birini orta hesabla 6 nəfər götürsək, onda bu erazidə 8000 nəfər əhali yaşadığı məlum olar. Rus hərb tarixçisi P. Butkov isə 1796-cı ilə dair məlumatlarında yazırdı ki, indi — 1796-cı ildə Cavad bölgəsində əksəriyyəti tərəkəmələrdən ibarət olan 470 ailə və ya 1410 nəfərdən ibarət kişi cinsli əhali yaşayır. Buranı Cavad qəsəbəsində əyləşən Səfi xan idarə edir. Kişi əhalinin sayı qədər qadın olduğunu qəbul etsək, onda təqribən Cavadda həmin dövrdə 2820 nəfərin yaşadığı bəlli olar. P. Butkovun məlumatı Cavad xanlığı Muğan mahalı əhalisinin ümumi sayına uyğun gəlir. Xanlığın Rudbar mahalına daxil olan kəndlərin əhalisinin sayı isə rus zabitinin tarixi qeydlərində göstərilmir. XVIII əsrin 80-ci illərində Cavadda əyləşən Səfi xan idarə edir. Kişi əhalinin sayı qədər qadın olduğunu qəbul etsək, onda təqribən Cavadda həmin dövrdə 2820 nəfərin yaşadığı bəlli olar. P. Butkovun məlumatı Cavad xanlığın Muğan mahalı əhalisinin ümumi sayına uyğun gəlir. Xanlığın Rudbari mahalına daxil olan kəndlərin əhalisinin sayı isə rus zabitinin tarixi qeydlərində göstərilmir. XVIII əsrin 80-ci illərində Azərbaycan xanlıqlarında əhalinin siyahıya alınması keçirilmədiyindən polkovnik Bumaşevin Muğan əhalisinin ümumi sayı haqqındakı məlumatları elmi baxımdan şübhə doğurmaya bilməz. Belə ki, Bumaşev digər Azərbaycan xanlıqlannda (Dərbənd, Şəki) yaşayan xristian əhalinin sayım xeyli şişirdir və onun tarixi qeydləri digər statistik qaynaqlarla təsdiqlənmir. Beləliklə, yuxarıdakı rəqəmlər öyrənilən dövrün tarixi reallığım tam əks etdirmir, çünki qışda maldarlığın inkişafı üçün təbii otlaqlarla zəngin olan Muğan düzənliyinin və Cavad bölgəsinin əhalisi gəlmə əhali hesabına xeyli çoxalırdı. XIX əsrə dair tarixi qaynaqlann birində Şirvan əyalətinin tarixi coğrafiyası ilə bağlı qeydlərdə Muğançölün əhalisi haqqında ötəri məlumat verilir. Bu əyalətin əhalisinin sayı ciddi dəyişikliyə məruz qalmışdır. Deyilənlərə görə, təkcə Muğan düzü 40000-ə qədər ailənin məskunlaşdığı yer olmuşdur. Doğrudan da Cavad bölgəsi, həmçinin Muğançöl Rusiya işğalına qədər Araz çayının (o taylı — bu taylı) həm şimalında, həm də cənubunda yerləşən Azərbaycan xanlıqlarının tərəkəmə əhalisinin təbii qışlaq yeri olmuşdur. Rusiya işğalından sonra isə bu ənənə pozulmuşdur. XVIII əsrdə Cavad xanlığında da əhalinin sayımı keçirilmədiyindən buraya gələn və gedən əhalinin miqdarındakı fərqi müəyyən etmək mümkün deyildir. Lakin, buna baxmayaraq, mənbələr Cavad xanlığında yerləşən kəndlərin əhalisinin tarixi-demoqrafik durumu haqqında müəyyən məlumat verməkdədir. Muğan bölgəsi əhalisinin tərkibinə mənfi təsir göstərmiş amillərə nəzər yetirək. Hələ Cavad xanlığı yaran mamışdan xeyli qabaq buranın əhalisi müəyyən demoqrafik dəyişikliyə məruz qalmışdı. Rusiya çarı və İran şahı II Təhmasib arasında 1723-cü il. Osmanlı Portası ilə 1724-cü il müqavilə traktatlarına görə Cavad üç ölkənin sərhəd məntəqəsinə düşüb. 1724-cü il 24 iyun Osmanlı Türkiyəsi ilə Rusiya arasındakı
İstanbul müqaviləsinə əsasən Azərbaycan torpaqları iki yerə parçalanmış Türkiyə və Rusiyaya keçən torpaqlar arasında üç sərhəd ayırıcı qoyulurdu. Üçüncü mərəz Kür ilə Arazın kəsişdiyi Suqovuşan adlı yerə düşürdü. Əlbəttə, belə bir siyasi şəraitdə yerli əhalinin əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtması qeyri — mümkün idi. Göstərilən bölgədə sərhədçilər yerləşdirilirdi. Şəhərin dağıdılmasını digər qaynaqlar da təsdiq edir. Osmanlı Türkiyəsi, Səfəvi dövləti və Rusiya dövlətlərinin sərhədləri Cavadda kəsişirdi. Bölgüyə görə Cavad Rusiyanın payına düşürdü. Beləliklə, hələ Azərbaycan xanlıqlar yaranmamışdan xeyli qabaq Muğan və Cavad əhalisi ciddi demoqrafik dəyişikliyə məruz qalmışdılar.
Muğan düzündə və Cavad şəhərində yaşayan əhalinin demoqrafik vəziyyətinə əsaslı təsir göstərmiş tarixi hadisələrdən biri də Gilan xanı Hidayət xanın 1778-ci ildə bu bölgəyə hücumu ilə bağlıdır. Tarixi ədəbiyyatdan bəllidir ki, dinc yolla Quba xanlığına birləşdirilən Cavad xanlığının xanı Həsən xan tezliklə Fətəli xanın ən yaxın adamlarından birinə çevrilir. Cavad xanı Fətəli xanın ən inanılmış adamlarından biri olub, onun gizli məşvərətlərində iştirak edirdi. İstər yerləşməsi, istərsə də hərbi-strateji baxımdan əhəmiyyətli olan Muğanın xanlığa qatılması sonuncunun getdikcə güclənməsi demək idi. Qubalı Fətəli xanın dövlətçilik mənafeyini üstün tutaraq böyük dövlətlər (Rusiya, Qacarlar, Osmanlı) arasında diplomatik manevr siyasətini Quba xanlığının rəqibləri qəbul etmirdi. Fətəli xanın Muğan düzənliyini və Cavad xanlığını öz torpaqlanna birləşdirməsi bir sıra Cənubi Azərbaycan xanlıqlannm mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Belə ki, yuxarıda göstərilən xanlıqların əhalisinin köçmə maldarlıqla məşğul olan tərəkəmə hissəsinin ənənəvi qışlaq yeri olan Muğançölün böyük bir hissəsinin Fətəli xanın nəzarəti altına düşməsi, eyni zamanda Ərdəbildən və Muğandan şahsevənlərin müəyyən qisminin Quba xanlığına köçürülməsi Gilan, Ərdəbil,Qaradağ və digər xanlıqların mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Əvvəllər Quba xanlığına qarşı diplomatik fitnəkarlıqla məşğul olan bir sıra Cənub xanlıqları Fətəli xanın 1774-cü ildə Gavduşan vuruşmasındakı məğlubiyyətindən bir qədər sonra açıq hərbi müdaxiləyə başladılar. Bu işdə Gilanlı Hidayət xan xüsusilə canfəşanlıq edirdi. O, keçmiş Şamaxı xanı Ağası xan və Qaraqaytaq usmisi ilə ittifaq bağladı. Hidayət xanın qoşunları 1778-ci ilin əvvəllərində Talış xanlığını, sonra isə Salyan hakimliyini qarət etdikdən sonra Muğana çıxıb Cavad xanlığının mərkəzi sayılan Cavad şəhərinə doğru irəlilədilər. 1778-ci ilin aprel ayında Cavad şəhərini darmadığın edən Hidayət xan buranın əhalisini Gilan, Rəşt və Ənzəliyə köçürtdü. Bir məlumata görə şəhərdən 900 nəfər əhali köçürülmüşdü. Digər bir tarixi qaynağa görə isə şəhərdən 7500 nəfər əhali köçürülmüşdü.

* Gilanlı Hidayət xanın Cavad xanlığına hücumuGilanlı Hidayət xanın Cavad xanlığına hücumu

Onları ağır torpaq işlərində, qala tikintilərində və kənd təsərrüfatı işlərində istifadə üçün Rəşt və Ənzəli istiqamətində apardılar. Bu hadisə Cavad xanlığı əhalisinin tarixi demoqrafik durumuna mənfi təsir göstərdi. Cavad şəhəri dağıdıldı və bir daha əvvəlki vəziyyətinə dönmədi. Cavad bölgəsinin təbii-coğrafi mövqeyi Rusiya işğalçılarının da diqqətindən yayınmamışdı. Qafqazda rus ordusunun əsas qüvvələri Yəni Şamaxıdan (Ağsu) hərəkət etdi və noyabrın 21-də Kür və Araz çaylarının qovuşuğunda dayandı. Gələn ilin yazına kimi qışı burada keçirtmək nəzərdə tutulurdu. Dənizdən desant çıxartmaq yolu ilə rus eskadrasının onlara kömək göstəriləcəyini güman edilirdi. Rusiyanın nəzərləri artıq Cənubi Azərbaycana və Xəzər dənizinin cənub sahillərinə yönəlmişdi. Bu hərəkətlər Ağa Məhəmməd şahın hakimiyyətinə güclü zərbə endirməli idi. Haqqında danışılan planı 1797-ci ilin yazında gerçəkləşdirmək nəzərdə tutulurdu. Düşərgə Kür və Araz çaylarının qovuşduğu yerdən bir qədər aşağı, Kürün sol sahillərində yerləşirdi. Rus qoşunları burada yaxşı istirahət etdilər, çünki, Bakıdan dəniz, Kür çayında kifayət qədər balıq var idi, Gürcüstandan donuz sürüləri gətirilirdi. Qoşqu heyvanları və atlar üçün kifayət qədər ot var idi.

Azərbaycanda möhkəmlənməyi qarşısına məqsəd qoymuş rus hakimiyyət orqanları bir sıra siyasi-iqtisadi tədbirlər həyata keçirməyə çalışırdılar. Zubov rus qoşunlarının mövqeyini möhkəmləndirmək və diyarın iqtisadi mənimsənilməsini təmin etmək üçün laihə hazırlamışdı. Bu layihəyə görə Kürlə Arazın qovuşduğu yerin yaxınlığında — Cavad yanında, yəni Qalaqayında II Yekaterinanın şərəfinə *Yekaterinaserd* adlanan qala salınmalı idi. Bura iki min cavan rus əsgəri göndərilməli, gürcü və ermənilər onlara gəlin verməyə məcbur edilməli idilər. Cavad xanlığı mənbələrdən göründüyü kimi, əsasən, indiki Sabirabad, Şirvan və onlara qonşu olan rayonların (İndiki Saatlı və Hacıqabul rayonları da) ərazilərini əhatə etmişdir. Fətəli xanın ölümündən sonrakı dövrdə (XVIII əsrin 90-cı illərində) keçmiş Cavad xanlığının ərazisi əvvəlcə Qarabağ xanlığının, 1795-ci ildən sonra isə Şamaxı xanlığının tərkibinə qatılır.

* Cavad (Dschawat).1804-cü il.Cavad (Dschawat).1804-cü il.

 *Əsas məqalə: Rudbar mahalı*
Şamaxı xanlığındakı 17 mahaldan ikisi — Muğan və Rudbar mahallarının ərazisi Cavad xanlığının tarixi ərazisinə uyğun gəldiyindən, Şirvan əyalətinin Rudbar və Muğan mahalları əhalisinin kəndlər üzrə paylanmasına dair bir neçə tarixi sənəd tədqiqat işinə daxil edilmişdir. Belə ki, xanlıqlar dövrünə dair qaynaqlar sırasında Cavad xanlığında yaşayan əhalinin kəndlər üzrə yerləşməsi, təbii və mexaniki hərəkəti, eləcə də ümumi siyahıya alınması və tərkibinə aid tarixi material olmadığından Şirvan əyaləti əhalisinin 1820-ci il təsviri və 1831-ci il kameral təsvirinin materiallan Muğan və Rudbar mahallarında (tarixi Cavad xanlığı ərazisinin əksəriyyət hissəsini məhz bu mahallar təşkil etmişdir) əhalinin ailə hesabıyla kəndlər üzrə yerləşməsi, kişi cinsli əhalinin ümumi say miqdarına dair məlumat almaq baxımından mühüm elmi maraq kəsb edir. Aşağıdakı cədvəldən göründüyü kimi, Rudbar mahalında 18 kənd üzrə 422 ailə məskunlaşmışdı. Kür çayı boyunca həm üzüaşağı, həm üzüyuxarı sahil boyunca yerləşən kəndlər Rudbar mahalı adı altında birləşmişdi. XIX əsrin əvvəllərinə dair qaynaqlardan məlum olur ki. Cavad qəsəbəsindən sonra Kür çayının aşağı axarı boyunca üç eyniadlı Rudbar kəndi — Aşağı, Orta və Yuxarı Rudbar kəndləri mövcud olmuşdur. Cavaddan sonra Kür çayından üzüyuxarı eyniadlı üç Kovlar kəndi — Aşağı, Orta, Yuxarı Kovlar yerləşir. Mənbədə həmin kəndlər əhalisi çox olan kəndlər kimi qeyd olunur. Mənbədə həmin kəndlər əhalisi çox olan kəndlər kimi qeyd olunur. 1820-ci il təsvirində Rudbar mahalında 18 kəndin yerləşdiyi göstərildiyi halda, 1831-ci il kameral təsvirinin yekun sənədlərində Rudbar mahalında 15 kəndin adı çəkilir. Mahalın naibi Darğa Məmmədxan idi. Nəticədə, tərəkəmə ellərinə başçılıq edən bəylərin siyahısı Rudbar mahalında 524 ailədə 1361 nəfər kişi cinsli əhalinin yaşadığı göstərilir.

### 1)Şirvan əyalətinin Rudbar mahalı əhalisinin kəndlər üzrə yerləşməsi (1820-ci il).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Sıra sayı | Kəndlər | Əhali/ailələrlə |
| 1 | CAVAD | 92 |
| 2 | Bəlvan | 10 |
| 3 | Davağlar | 4 |
| 4 | Qoralar | 15 |
| 5 | Yenikənd | 39 |
| 6 | Qəzili | 58 |
| 7 | Əhmədbəyli | 4 |
| 8 | Quruzmanlı | 22 |
| 9 | Abdulyan | 49 |
| 10 | Yenicə | 5 |
| 11 | Mustafalı | 16 |
| 12 | Axtaçı | 5 |
| 13 | Meyniman | 9 |
| 14 | Həzrət | 51 |
| 15 | Surra-Ağamoğlan | 7 |
| 16 | Surra-Ağabədil | 8 |
| 17 | Surra-Məmməd | 5 |
| 18 | Surra-Abdulla bəy | 23 |
|
| Cəmi | **18** | **422** |  |

**Qeyd:** *Cədvəl general Mədətov tərəfindən 1820-ci ildə həyata keçirilmiş Şirvan əyalətinin təsviri əsasında tərtib olunub.*

### 2)Şirvan əyaləti Rudbar mahalı əhalisinin kəndlər üzrə yerləşməsi (1831-ci il)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Sıra sayı | Kəndlər | Həyətlərin sayı | Kişi cinsli əhali (nəfərlə) |
| 1 | Kavratlı | 93 | 256 |
| 2 | Meyneman | 12 | 26 |
| 3 | Mustafalı | 9 | 21 |
| 4 | Axtaçı | 6 | 14 |
| 5 | Əli-Mədətli | 6 | 18 |
| 6 | Yeni donlu | 17 | 37 |
| 7 | Abdulyanlı | 65 | 188 |
| 8 | Əhmədbəyli | 2 | 6 |
| 9 | Qunızmanlı | 33 | 87 |
| 10 | Qəzili | 62 | 159 |
| 11 | Yenikənd | 46 | 125 |
| 12 | Surra | 52 | 110 |
| 13 | Qaralar | 19 | 50 |
| 14 | Bəlvan-Dabaqlar | 16 | 26 |
| 15 | CAVAD | 86 | 238 |
|
| Cəmi | **15** | **524** | **1361** |  |

**Qeyd:** *Cədvəl Ali Gürcüstan Hökumətinin Xəzinə Ekspedisiyasının kollegiya qeydiyyatçısı Suşko tərəfindən həyata keçirilmiş 1831-ci ildə Şirvan əyaləti əhalisinin kameral təsviri əsasında tərtib olunub.*

* Cavad.1823-cü il.Cavad.1823-cü il.
* Cavad.1818-ci il.Cavad.1818-ci il.

### Cavad xanlığı

Tarixi Cavad xanlığı müasir Cavad kəndinin ərazisində yerləşmişdir. Qarabağ xanlığı ilə Şamaxı xanlığının və Salyan sultanlığının arasında yerləşirdi. Mərkəzi Cavad qalası idi. Nadir Şahın ölümündən sonra 1747-ci ildə yaranmışdır. Cavad xanlığının ilk xanı Qiyas xan olmuşdur. Ondan sonra Həsən xan Taleh (Tala) olmuşdur. Və ardınca İbrahim xan və Səfi xan olmuşdur. Həsən xan və iki oğlu İbrahimlə
Məhəmmədsalah хan Qalaqayında anadan olmuşdur. Həsən xan bəzi mənbələrdə "Tale Həsən xan", "Tala Həsən xan" kimi xatırlanır. Həsən xan 1768-ci ildən Quba xanı Fətəli xanın vassalı olmuşdu. Bir çox döyüşlərə qatılmış, Quba xanının tərəfini tutmuşdu. 1778-ci ildə Gilan hakimi Hidayət xan Kərim xan Zəndin göstərişi ilə Cavada hücum edib Həsən xanı əsir aldı. Aprelin 6-da Gilan xanı Salyanı tutduqdan sonra Cavada hücum eydi.7 dəfə topdan şəhərə atəş açıldı. Şəhər camaatı təşviş içindəydi. Müdafiə oluna bilmirdi. Bundan sonra Həsən xan qardaşı və oğluyla şəhərdən çıxıb Gilan xanının hüzuruna gəldi və əfv dilədi. Tarixi mənbələrə görə Cavaddan 900–7500 nəfər arası əhali əsir olaraq Rəştə köçürüldü. Həsən xan bir müddət sonra əsirlikdən azad oldu. 
Cavad əhalisi əkinçilik,maldarlıq və pambıqçılıqla məşğul idilər.

Tanınmış insanlar
-----------------

* Məhəmməd Xəlilov — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı, İtaliya Xalq Müqavimət Hərəkatının iştirakçısı, İtaliya Qəhrəmanı.
* Mirzə Güllər xanım — xanəndə.

Din
---

Kənddə "Şeyx Böyükağa Ağa" məscidi, "Əbəlfəz" məscidi və "Şeyx Ağa Şirvani" məscidi dini icmaları fəaliyyət göstərir.

Şəhidlər
--------

| Şəkil | Soyad. Ad. Ata adı | Doğum tarixi | Ölüm tarixi | Vəfat yeri |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Orucov Şəmsəddin Əbilhəsən oğlu | 2 avqust 1950 | 23 yanvar 1990 | NeftçalaAzərbaycan SSR |
|  | Cəbrayılov Şiralı Ağanəcəf oğlu | 26 dekabr 1968 | 15 yanvar 1994 | FüzuliAzərbaycan |
|  | Əsədov Şahin Hümbət oğlu | 1973 | 1993 | Azərbaycan |
|  | Burfanov Rasim Rəşid oğlu | 1 sentyabr 1971 | 7 sentyabr 1993 | AğdərəAzərbaycan |
|  | Ağayev Mirpaşa Seyidabas oğlu (itkin düşüb) | 27 aprel 1994 | 17 fevral 1993 | AğdərəAzərbaycan |
|  | Məmmədov Teymur Əhməd oğlu | 19 yanvar 1973 | 29 iyun 1992 | KəlbəcərAzərbaycan |
|

Həmçinin bax
------------

* Qasım bəy Hacıbababəyov
* Cavad xanlığı
* Cavad qəzası
* Qalaqayın

Mənbə
-----

* *Abbasqulu ağa Bakıxanov.* Gülüstani-İrəm (tərcümə edən: M.Əsgərli). Bakı: Minarə. 2000.
* *Prof.S.Əliyarlı.* Azərbaycan tarixi. Bakı. 1996. 870.
* *ŞAHİN FƏRZƏLİYEV- tarix elmləri doktoru, professor.* Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi. Bakı: "Elm". 2012. 336. ISBN 978-9952-453-43-0.
* *Г.Б. Абдуллаев.* Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР. 1965. 620.
* *Абдуллаев Г.Б.* Иранские происки против кубин- ского ханства и Картли - Кахетинского царства в 1776 и 1778 гг. Известия АН Азербайджанской ССР (серия общественных наук). 1960, №4. 13–25.
* *Mustafazadə Tofiq.* Quba xanlığı (PDF) ("Elm"). Bakı: A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. 2005. 480. ISBN 5-8066-1747-5.
* *Nailə Bayramova.* Şamaxı xanlığı. Bakı: Təhsil. 2009.
* *Ənvər Çingizoğlu.* Həsən xanın törəmələri. Bakı: "Soy" dərgisi, 2 (22). 2009.
* *Левиатов В.Н.* Очерки из истории Азербайджана в ΧVΙΙΙ веке. Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР. 1948. 227.
* *Гербер И.Г.* Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря 1728 г. История, география и этнография Дагестана ΧVΙΙΙ-ΧΙΧ вв. М.: Изд-во восточной литературы. 1958. 60–119.
* АКАК Т.ΙΙ. Издание под редакцией председателя ко- миссии Ад. Берже. Тифлис: Главное Управление Наместника Кавказа. 1868. 1238.
* Описание Ширванской провинции, составленное въ 1820 году, по распоряжению главноуправляющего въ Грузии А.П.Ермолова, генералмаером князем Мадатовымъ и действи- тельным статским советником Могилевским. Тифлис: типо- графия Главного Управления наместника Кавказского. 1867. 287.
* Аzərbaycan Respublikası Dövlət Тarix Аrxivi (АRDТА). Bakı.
* *Бутков П.Г.* Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г. Ч.1. СПб. Изд-во Императорской Академии Наук. 1868. 620.
* Обозрение Российских владений за Кавказомь въ статистическомъ, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях. Ч.ΙΙΙ. СПб, типография департамента внешней торговли. 1836. 397.
* *Броневский С.М.* Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. Ч.2. М.: Типография С.Селивановского. 1823. 465.
* *Дубровин Н.* История войны и владычества русских на Кавказе. Т.ΙΙΙ, СПб, типография И.Н.Скороходова. 1886. 550.
* *Левиатов Вадим Николаевич. '**Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке*****. Баку: "Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР". 1948. 227.**
* *Alexander, John T.* Catherine the Great: Life and Legend. Oxford University Press. 1989. 321. ISBN 0199874301.
* "MOḠĀN". Encyclopædia Iranica. 2013-01-21 tarixində arxivləşdirilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Sabirabad rayon icra hakimiyyəti.* "Sabirabad rayon İcra Hakimiyyəti başçısının aparatında rayon (şəhər) məhkəmələrinin baxdığı inzibati xətalar haqqında işlər üzrə protokol tərtib etmək səlahiyyəti olan vəzifəli şəxslərin siyahısı" (az.). 2022-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-12.
2. ↑  *"Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında*" Arxivləşdirilib 2018-08-16 at the Wayback Machinee-qanun.az  (az.)
3. ↑  Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015
4. ↑  VDİ, 1948, № 1
5. 1 2  *Sabirabad rayon icra hakimiyyəti.* "Sabirabad rayonunda fəaliyyət göstərən bələdiyyələr haqqında məlumat" (az.). 2019-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-12.
6. ↑  *Dilavər Əzimli-AMEA-nın A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun "Azərbaycanın orta əsrlər tarixi" şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru.* Beynəlxalq ticarət əlaqələrində Xəzər ticarətinin rolu. Bakı. 2018.
*Orijinal mətn* (az.)  

Moskva tacirləri Qərbi Avropaya xam ipək, ipək parçalar, Hindistandan daxil olan ədviyyatı daşıyır, ölkədən Azərbaycan neftini də aparırdılar. XVI əsrə dair «Ticarət kitabları» nda bu barədə məlumatlar vardır. Həmin kitablara əsasən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, neft Moskva tacirləri vasitə silə Şirvandan Qərbi Avropaya daşınırdı. Şamaxıya Xəzər dənizi vasitəsilə gələn Moskva tacirləri Muğan düzünü keçib Cavad şəhərinə daxil olur, oradan da Ərdəbilə gedirdilər. Onlar Ərdəbildən iki istiqamətdə hərəkət edirdilər. Bu yollardan biri Təbrizə yönəlirdi. Digər yol isə Cənub-Şərq istiqamətində - Qəzvinə və Kaşana gedirdi. Həmin dövrdə bu şəhərlərdə qızğın ticarət gedirdi
7. ↑  Гербер И.Г. 1958. səh. 100
8. ↑  АКАК Т.ΙΙ. Издание под редакцией председателя ко- миссии Ад. Берже. 69, c.II, sənəd 455, 1868. səh. 246
9. ↑  Дубровин Н. cild 3. 1886. səh. 193
10. ↑  Левиатов, 1948. səh. 188
11. ↑  *А.С.Сумбатзаде.* Азербайджанцы – этногенез и формирование народа, АН Азербайджанской ССР. Элм. 1990. 254. ISBN 5806601773, 9785806601774.
12. ↑  *Г.Б.Абдуллаев.* Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения с Россией. 1965.
13. ↑  *T.Mustafayev.* Azərbaycan xanlıqlarının qısa tarixi. 2011. səh:270.
14. ↑  Левиатов В.Н. 1948. səh. 41
15. ↑  Г.Б. Абдуллаев, 1965. səh. 231
16. ↑  ARDTA, iş.581
17. ↑  Бутков П.Г. 1868. səh. 246
18. ↑  Обозрение Российских владений за Кавказомь въ статистическомъ, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях,cild 3, 1836. səh. 37
19. ↑  Броневский С.М. 1823. səh. 433
20. ↑  Prof.S.Əliyarlı, 1996. səh. 484
21. ↑  *Salman Ərzuman oğlu İbişov.* "Quba xanlığının əhalisi" (PDF) (az.). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. 2007. 2019-01-23 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
22. ↑  Г.Б. Абдуллаев, 1965. səh. 233
23. ↑  Prof.S.Əliyarlı. 1996. səh. 527
24. ↑  Абдуллаев Г.Б. 1960. səh. 22
25. ↑  AKAK, c. Vl, his. 2, əlavələr, sən. 38
26. ↑  Зубов
(1873), 889–890)
27. ↑  Alexander, 1989. səh. 321
28. ↑  "Дубровин Н. cild 3. 1886 193"
29. ↑  *Ismail bey Zardabli.* "Ethnic and political history of Azerbaijan.From ancient times to the present day" (ingilis). Published by Rossedale Books 3101 Hillsborough Street Suite 210 Raleigh,NC 27607-5436 United States of America. 2018. səh. 570. ISBN 978-0-244-99782-3. 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib.
*Orijinal mətn* (ing.)  

By the coming of winter Russian troops moved to Mughan,Zubov prepared project about the strenghthening of the positions of Russian troops and providing economic conquer of the area.According to this project there should be build new city near Javad,which would be called by the name Ekaterina ll and there was planned to settle 2 thousand Russian soldiers who were married to georgian and armenian girls here
30. 1 2  А.П.Ермолова, генералмаером князем Мадатовы, 1867. səh. 244-253
31. ↑  Броневский С.М. 1823. səh. 433
32. ↑  ARDTA, siy.2, iş.347, vər.5
33. ↑  *Şahin Fərzəliyev - tarix elmləri doktoru, professor.* "Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi" (PDF) (az.). Elm. 2012. 2021-08-31 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
34. ↑  АRDТА, fond 24, siy.1, iş.347, vər.5
35. ↑  Абдуллаев Г. Б. 1965
36. ↑  ""Şeyx Böyükağa Ağa" məscidi" (PDF) (az.). 2019-12-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2011.
37. ↑  ""Əbəlfəz" məscidi" (PDF) (az.). 2019-12-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016.
38. ↑  ""Şeyx Ağa Şirvani" məscidi" (PDF) (az.). 2019-12-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018.
39. 1 2 3 4 5 6  "Sabirabad LAYF Jurnalı *ŞƏHİDLƏR ÖLMƏZ* Xüsusi buraxılış". 2022-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-28.
40. 1 2 3 4 5 6  "Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda həlak olan, itkin düşən və Azərbaycanın Milli Qəhramanı adına layiq görülən Sabirabadlı döyüşçülər haqqında məlumat". 2020-01-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-26.

Qeyd
----

1. ↑  Ptolemey Sioda toponimini Kürlə Arazın birləşdiyi yerdə (təxminən indiki Cavad kəndinin yerində) olduğunu qeyd edir. Ehtimal ki, bu toponim Suv-ada çayların qovuşduqları yürdə üç tərəfdən su ilə əhatə olunan ada formalı yer sözüdür və Suada toponimi zaman keçdikcə Cavad formasını qəbul etmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* sabirabad-ih.gov.az
* Mülki Cəmiyyətə Doğru Mərkəzi [*ölü keçid*]


Vikianbarda Cavad ilə əlaqəli mediafayllar var.

| ⛭Sabirabad rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Sabirabad |  |
| Kəndlər | Axısxa • Axtaçı • Axtaçı Muğan • Azadkənd • Bala Həşimxanlı • Balakənd • Balvar • Beşdəli • Bulaqlı • Bulduq • Cavad • Cəngan • Çığırğan • Çiçəkli • Çöl Ağaməmmədli • Çöl Beşdəli • Çöl Dəllək • Dadaşbəyli • Əhmədabad • Əlicanlı • Əliləmbəyli • Əsədli • Əsgərbəyli • Ətcələr • Güdəcühür • Hacıbəbir • Həsənli • Həşimxanlı • Xankeçən • Xəlfəli • Kovlar • Kürkəndi • Qalağayın • Qaraağac • Qaragüney • Qaraqaşlı • Qaralar • Qaralı • Qaratəpə • Qaratuğay • Qardaşkənd • Qasımbəyli • Qəfərli • Qəzli • Quruzma • Məmişlər • Minbaşı • Moranlı • Muğan Gəncəli • Muradbəyli • Mürsəlli • Narlıq • Nərimankənd • Nəsimi • Nizami • Osmanlı • Poladtuğay • Rüstəmli • Salmanlı • Sarxanbəyli • Suqovuşan • Surra • Şəhriyar • Şıx Salahlı • Şıxlar • Türkədi • Ulacalı • Yaxa Dəllək • Yastıqobu • Yenikənd • Yolçubəyli • Yuxarı Axtaçı • Zalqaraağac • Zəngənə |