recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Osmanlı-Venesiya müharibəsi** (1499-1503) — Osmanlı-Venesiya müharibələrindən biri.

Müharibənin başlanması
----------------------

1495 ci ildə Avropada həbsdə olan II Bəyazidin qardaşı Cem Sultanın ölümündən sonra Bəyazid müharibəyə başlayır. Osmanlı ordusu Venesiyanın ərazisi olan Lepantoya hücüm edir, daha sonra Venesiyalıları Zonkyo döyüşündə məğlubiyyətə uğradan Osmanlı flotuda Lepantoya yaxınlaşır. 28 avqust 1499 cı ildə Lepanto Osmanlılara keçir. 1499-cu ilin Oktyabrında Osmamlılar bir neçə dəfə Venesiyanın özünə hücüm edir.

Müharibənin gedişi
------------------

1500 ci ildə Osmanlı ordusu Modon döyüşündə Venesiya flotunu məğlubiyyət uğradandan sonra Osmanlılar Modon,Koron və Navarinonu ələ keçirirlər.

1501-ci ildə Venesiya respubliaksı, Papa dövləti və Venqriya krallığı Osmanlı İmperiyasına qarşı müqavilə imzalayırlar.Daha sonra birləşmiş Fransa-Venesiya qüvvələri Lesbos adasına hücüm edirlər, lakin Osmanlı İmperiyası tərəfindən məğlubiyyətə uğradılaraq geri çəkilirlər.

1502-ci ildə Venesiya ordusu Fətxiyəya hücüm edir.

1503-ci ildə Papa dövləti, Venqriya krallığı və Fransanın Venesiyaya köməyinə baxmayaraq Venesiya Osmanlılardan sülh istəyir.

Mənbə
-----

* Con Norviç "Venesiya respublikasının tarixi"
* Finkel Kerolayn "Osmanlı İmperiyasının tarixi"
**Qarmonçu Abutalıb** (doğum adı:*Abutalıb Kərbəlayı Muxtar oğlu Yusifov*; 1884 – 1937) — tanınmış xalq çalğıçısı, qarmon ustası və tarzən.

Həyatı
------

Abutalıb Kərbəlayı Muxtar oğlu Yusifov 1884-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olub. Abutalıbın atası Kərbəlayı Muxtar uzun illər məşhur mərsiyəxan və xanəndə olmuş, tarzən Əli Əsgər ilə birlikdə Qarabağ-İran məclislərində çıxış etmişdir. Artıq Abutalıb iyirmi yaşında kamil bir qarmonçu kimi xalq şənliklərində şöhrət qazanır. Eyni zamanda o, tar çalmağı da öyrənir. Beləliklə, istedadlı çalğıçı toylarda qarmonda oyun havalarını çalmaqla, xanəndəni də sədəfli tarında müşayiət edərdi.

Atası vəfat etdikdən sonra Abutalıb məşhur xanəndə Məşədi Məmməd Fərzəliyevlə birlikdə Gəncəyə, oradan Tiflis şəhərinə gedir.

O, Tiflisdə verilən teatr tamaĢalarında, «şərq konsertləri»ndə, ədəbi gecələrdə yaxından iştirak edir, çoxmillətli Tiflis tamaşaçılarının hədsiz hörmət və rəğbətini qazanır.

Dərin lirizm, zərif duyğu, incə zövq, zəngin xallar, şirin barmaqlar Abutalıbın çalğısı üçün ən səciyyəvi cəhətlər idi. Abutalıbı həmkarlarından ayıran cəhətlərdən biri də onun xalq musiqisinin ən incə nöqtələrini dərk etməsi,şirin və duzlu çalğısı ilə dinləyicini məsti-xumar etməsi, səhnə mədəniyyəti idi. Abutalıb həm də milli muğam ifaçılığı üsuluna möhkəm yiyələnmiş sənətkar idi. Özünəməxsus fərdi yolu, ədası, vərdişi olan virtuoz çalğıçı idi.

İstedadlı sənətkar Abutalıb Kərbəlayı Muxtar oğlu 1937-ci ildə Ağdamda vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

1. "Azərbaycan xalq musiqiçiləri", Firudin Şuşinski, Bakı, Yazıçı, 1985,
**Ktulhu** - məşhur Amerika yazıçısı, qorxu janrının ən tanınmış simalarından olan Hovard Fillips Lavkraft -ın əsərlərində adı keçən mifik obraz, qədim tanrıdır. Əsərdə adı keçən Daqon, Ktulhu və digər tanrılar insanlığa xidmət etmir, uzaq ulduzlardan gəlib okeanın dibində yatırlar və öz qalxış vaxtlarını gözləyirlər. Ktulhu obrazı qorxu janrını sevənlər arasında çox məşhurdur və bir çox fantastika janrında filmlərdə yaradılmış obrazların formalaşmasında təsiri olub.

Həmçinin bax
------------

* Ktulhunun çağırışı
* Ktulhu mifologiyası

İstinadlar
----------



| ⛭H. F. Lavkraftın "Ktulhunun çağırışı" (1926) |
| --- |
| Personajlar | 
* Ktulhu

 |
| Filmlər | 
* *Ktulhunun çağırışı*

 |
| Radiotamaşalar | 
* *Dark Adventure Radio Theatre: The Call of Cthulhu*

 |
| Oyunlar | 
* *Call of Cthulhu*
* *The Card Game*
* *Dark Corners of the Earth*
* *Beyond the Mountains of Madness*
* *Destiny's End*
* *The Wasted Land*
* *The Official Video Game*

 |
| Əlaqəli | 
* Ktulhu mifologiyası
* Ktulhu mifologiyasının antologiyası
* Ktulhu mifologiyası populyar mədəniyyətdə
* Lavkraft qorxu janrı

 |
**Qarovuş nekropolu** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunda eyniadlı yaşayış yerinin cənubunda, çayın sol sahilində meşənin içərisində arxeoloji abidə.

Tarixi
------

Nekropolun ərazisi xalq arasında Alçalı da adlandırılır. Qəbirlərin bir neçəsi aşınma nəticəsində üzə çıxmış və dağıdılmışdır. Qəbirlər dördkünc formada orta həcmli qaya parçalarından iki sıra hörülməklə qurulmuşdur. Talan edilən bəzi qəbirlərin divarları 0,5-0,8 m hündürlükdə salamat qalmışdır. Qəbirlər müxtəüf istiqamətlərə yönəldilmiş vəziyyətdə olub, həcminə görə bir-birindən fərqlənirlər. Dağıdılmış qəbirlərin ətrafında aparılan araşdırmalar zamanı çəhrayı rəngli keramika parçaları aşkar olunmuşdur. Aşkar olunmuş materiallar eramızın ilk əsrləri üçün xarakterikdir. Arxeoloji materiallara əsasən nekropolu (e.ə. II)-(b.e. I) əsrlərinə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Naxçıvan abidələri ensiklopediyası", Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 260.
**Prof. Dr. Turan Yazqan** (1938, İsparta - 22 Noyabr 2012, İstanbul) — Türkiyə akademiki və yazıçısı. Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfinin qurucusu

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Turan Yazqan 1938-ci ildə İspartanın Eğirdir ilçəsində anadan olub. İbtidai təhsilini Zəfər ibtidai məktəbində alıb. Orta təhsilini isə İstanbul Vəfa liseyində sonradan isə Kastamonu Liseyində davam etdirib. Orta təhsilini bitirdikdən sonra 1959-cu ildə İstanbul Universiteti İqtisad Fakültəsini bitirib. Universiteti bitirdikdən sonra hərbi xidmətə yollanıb. Əsgərlikdən gəldikdən sonra bir neçə il müxtəlif vəzifələrdə işləyib. 1979-cu ildə iqtisad elmləri üzrə professor adını qazanıb. Turan Yazqan 1980-ci ildən etibarən qurduğu Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfinin rəhbəri olub. 2000-ci ildə universitetdən təqaüdə çıxsa belə yenə Türk dünyası üçün işlər görməyə davam edib. Türk dünyasında və eləcə də Türkiyədə gördüyü işlərə görə 200-dən çox mükafat alıb.

### Azərbaycandakı fəaliyyəti

1992-ci ildə Turan Yazqanın şəxsi təşəbbüsü ilə Bakıda Türk Dünyası Bakı Atatürk Liseyi və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Türk Dünyası İşlətmə Fakultəsi açılmışdır.

Ölümü
-----

22 noyabr 2012-ci ildə xərçəng xəstəliyindən dünyasını dəyişən Turan Yazqan "Eski Kozlu" qəbiristanlığında dəfn olunub.

Fikirləri
---------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bu Vəqfin qurduğu məktəblər heç zaman şəxsi mənfəət, ucuz şan-şöhrət dalınca qaçmadı. Çünki Turan hocanın bir məqsədi vardı Türk dünyasına xidmət etmək, Türk dünyası üçün yararlı, gerçək türk ruhuna sahib insanlar yetişdirmək. | "|

Xatirəsi
--------

Ölümündən sonra Türk Dünyası Araşıdırmaları Vəqfi "Turan Yazqan" mükafatı təsis edib. Və hər il Türk dünyasına, türklüyə xidmət edən bir şəxsə bu mükafat verilir.

Xarici keçidlər
---------------

* Turan Yazqan haqqında çəkilən sənədli filmin treyleri

İstinadlar
----------

1. ↑  "Turan Yazqan" (*türk.* ).. 27 oktyabr 2011. 27 oktyabr 2011 tarixində arxivləşdirilib  (#archive\_missing\_url).  (#cite\_web\_url)
2. ↑  "Türk Dünyası Bakü Atatürk Lisesi". 2018-10-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
3. ↑  "Türk Dünyası Bakü İşletme Fakültesi". 2019-01-29 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Prof. Dr. Turan Yazgan Ödülü Mustafa Cemil Kırımoğlu'na Verildi" (*türk.* ). www.istanbul.edu.tr. 9 dekabr 2013.
**Barat Vüsal** — Azərbaycanlı şair, publisist, ictimai xadim, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Qazax Bölməsinin sədri. 1998-ci ildə Xəlil Rza Ulutürk, 2008-ci ildə Səməd Vurğun ədəbi mükafatlarına layiq görülüb.

Həyatı
------

Barat Vüsal 1951-ci ildə Qazax rayonunun Kosalar kəndində doğulub. Orta təhsilini burada almışdır. 1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin tarix fakültəsini bitirmişdir.

1968-ci ildə "Sarı sünbül" adlı ilk şeirini yazmışdır. 1988-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü oldu. Şair 1993-cü ildən AYB-nin Qazax bölməsinə rəhbərlik edir. "Göz aydınlığı", "Ürəyimdən bir çay axır", "Yolumuz eşqə bağlıdı", "Ömür bitər, Yol bitməz", "Qazaxda yaşadım mən öz ömrümü", "Ruh gəmisi" və "Kufə əhli" kitablarının müəllifidir. 1998-ci ildə Xəlil Rza Ulutürk, 2008-ci ildə Səməd Vurğun ədəbi mükafatlarına layiq görülüb.

Mənbə
-----

 Arxivləşdirilib 2019-05-04 at the Wayback Machine. Azerbaycan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2012. AZEIS

İstinadlar
----------
**"Qardaşlıq"** (dərgi) — 1961-ci ildə Bağdad şəhərində çap edilmiş dərgi.

Məlumat
-------

1961-ci ildə Bağdad şəhərində çap edilmiş dərgidir. İlk sayı həmin 1961-ci ilin may ayında çap edilmişdir. Dərginin məsul rəhbəri və baş yazarı vəkil Məhəmməd Hac İzzət, katibi Həbib Hörmüzlüdür. Üç ildən sonra dərginin baş yazarı Abdulqadir Süleyman və yenidən Məhəmməd Hac İzzət olub. Dərginin fəaliyyətinin 16-cı ilində 19-cu sayında məsul baş yazar Cəlal Taha Abdulqadir, katibi Dr.Fazil Mehdi Bayat, əməkdaşlıq edən qələm sahibləri Hilmi Osman Məhəmməd, Xəlil Əhməd Əl Huseyni, Adnan Sadullah olub. 2003-cü ilə qədər fasilələrlə olsa da nəşr edilən dərgi Türkman Qardaşlıq Ocağının mətbu orqanı olaraq Səddam rejimindən sonra da fəaliyyətini davam etdirib. Dərginin son sayı 2007-ci ilin oktyabrında Bağdadda çap edilib.

Həmçinin bax
------------

* Əl Turas Əl Şəbi (dərgi)
* Afaq (qəzet)
* Yurd (qəzet)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dr. Şəmsəddin KUZƏÇİ.* İRAQ MƏTBUAT TARİXİ (1869-2019). Bakı: "CBS". səh. 79. ISBN 978-9952-516-66-1.
**Baranovski kənd dairəsi** — Krasnodar diyarınının Xostinski rayonu ərazisində yerləşən inzibati-ərazi vahid. İnzibati vahid Soçi rayon ərazisinə daxildir.

Baranovski kənd dairəsi Soçi çayı hövzəsini və qismən də Psaxe çayı hövzəsini əhatə edir. Dairəyə həm də şəhər hüdüdlarından kənarda olan kənd yaşayış məntəqələrini də əhatə edir.

Baranovski kən dairəsinin ən böyük kəndi Baranovkadır.

Coğrafiyası
-----------

Baranovski dairəsi Baş Qafqaz silsiləsi dağlarının yamaclarında, Soçi çayı hövzəsinin orta və yuxarı hissələrində, eləcə də Şaxe çayının yuxarı axarında yerləşir. Şimaldan Adıgey Respublikası ilə həmsərhəddir. Bu sərhəddə həm dairənin, həm də Xostinski rayonun ən yüksək zirvəsi yerləşir — Fişt dağı (2867,7 m). Baranovski kənd dairəsinin mrkəzi hissələrində Amuko (1918,1 m), Böyük Çura (2250,7 м) və s dağlar yerləşir. Böyük Çuranın şimal yamaclarından Şaxe çayı öz başlağıcını götürür. Eyni zamanda onun qolu olan Bzıç çayınında mənbəyi burdadır. Dağın cənub yamacından isə Soçi çayı öz başlağıcını götürür. mənbələri də burdadır mənbələri və onun qolu Bzych, cənub yamaclarından — Soçi çayı başlayır.

Ərazinin iqlimi əsasən subtropikdir. İsti yay və az qarlı qışI ilə xarakterizə olunur. Dənizdən uzaqlaşdıqca iqlimin kontinentallığı yüksəlir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14,2 ° C-dir və yanvarda orta + 5,3 ° C-dən iyulda + 23,2 ° C-ə qədər dəyişir. İllik orta yağıntı təxminən 1300 mm-dir. Baş Qafqaz silsiləsinin şimal yamacından asılı olaraq, cənub yamacında yağıntının əsas miqdarı qışda düşür.

Tarixi
------

1985-ci ildən etibarən Soçinin Xostinski rayonuna Razdolski və Baranovski kənd soveti daxi idi. 1990-cı illərdə kənd rayonlarına çevrilən Razdolski və Baranovski kənd sovetlərinə tabe idi. 1990-cı ildən isə kənd dairəsi elan edilmişdir.

Əhalisi
-------

2010-cu ilin məlumatıına görə kənd dairəsində 7973 nəfər əhali yaşayır. Milli tərkibi: ruslar, ermənilər və gürcülər.

İnzibati mərkəz
---------------

Baranovski kənd dairəsinin ünvanı: 354003, Soçi şəhəri, Makarenko mikrorayonu və ya Zareçnıy, Plastunskaya küçəsi, ev.155

İstinadlar
----------

1. 1 2  Основные административно-территориальные преобразования на Кубани (1793–1985 гг.). Отв. сост.: А. С. Азаренкова, И. Ю. Бондарь, Н.С. Вертышева — Краснодар, Краснодарское кн. изд-во, 1986, 394 с. — С.153.
2. ↑  Основные административно-территориальные преобразования на Кубани (1793–1985 гг.). Отв. сост.: А. С. Азаренкова, И. Ю. Бондарь, Н.С. Вертышева — Краснодар, Краснодарское кн. изд-во, 1986, 394 с. — С.153.
3. ↑  Микрорайон Макаренко или Заречный входит в соседний Центральный район г. Сочи
4. ↑  "Барановский сельский округ г. Сочи. Контакты". 2018-08-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-27.
**Qarayev Sultanəli Balaca oğlu (Soltan Qara)** (2 iyul 1962 – 11 oktyabr 2011) — Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, tanınmış rəssam.

Həyatı
------

Soltan Qara 1962-ci il iyul ayının 2-də Bakının Əmircan kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini 226 saylı orta məktəbdə almış, 1978 – 1982 illərdə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinində (indiki İncəsənət Kolleci) oxumuşdur. 1986-cı ildən bir çox respublika daxili və beynəlxalq sərgilərin iştirakçısı olmuşdur. 1988-ci ildən Yaradıcı Gənclər Assosiyasiyası və Bakı İncəsənət Mərkəzinin, 1990-cı ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü idi.

Rəssam 2011-ci il oktyabrın 11-də Türkiyənin Konya şəhərində yaradıcılıq ezamiyyətində olarkən faciəli şəkildə həlak olmuşdur. Konya Səlcuk Universitetinin dəvətilə «Səlcukluda elm və sənət» mövzulu böyük bir monumental-dekorativ divar əsərinin mozaika hissələrini işləmək üçün gələn Soltan Qara qonağı olduğu rəssam dostunun emalatxanasının damından yıxılmış, ağır yaralı vəziyyətdə Səlcük Universiteti Məram Tibb Fakültəsi Xəstəxanasına çatdırılsa da, həyatını xilas etmək mümkün olmamışdı. 49 yaşlı rəssamın cənazəsi 13 oktyabr 2011-ci il Bakıya gətirilmiş, doğulduğu Əmircan kəndində torpağa tapşırılmışdır.

Yaradıcılığı
------------

1980-ci illərin axırlarında yaradıcı gənc ziyalıların nümayəndələrinin təşəbbüsü ilə Yaradıcı Gənclər Assosiasiyası, sonra isə Bakı İncəsənət Mərkəzi təşkil edilir. Rəssam Soltan Qaranın yaradıcılıq karyerası da həmin dövrdə başlanmışdır. O illərdə bu qurumlar tərəfindən təşkil edilən sərgilərdə və başqa müxtəlif aksiyalarda rəssamlıq məktəbini yenicə bitirmiş və incəsənətdə özünün məxsusi dəst-xəttini tapmağa çalışan əmircanlı gənc rəssamlardan ibarət kiçik bir qrup çox fəal iştirak edirdi. Soltan Qaranının spesifik fərdi yaradıcılıq siması başqalarından aşkar fərqlənirdi. Süjetləri nüanslar, çalarlar, güclə sezilən emosional hərəkətlər əsasında qurulan əsərlərində insanı düşündürən, onu ehtiyatlı olmağa sövq edən məqamlar çoxluq təşkil edirdi.

Soltan Qara müasir Azərbaycan incəsənətində özünəməxsus dəsti-xətti olan bir rəssam idi. Onun əsərləri fəlsəfi-psixoloji fikirlərlə zənginliyi, simvolik bir ifadə tərzi, eyni zamanda kompozisiya və rəng həlli, yığcamlıq, sadəlik və lakoniklik xüsusiyyətlərilə də diqqət çəkirdi.
Dünyanın bir çox ölkələrində sərgi və yaradıcılıq ezamiyyətlərində olmuşdu. 1999 – 2008-ci illərdə ABŞ-nın Nyu-York və Nort Korelayn şəhərlərində yaşamış və yaradıcılıqla məşğul olmuşdu. Həyatının son illərində Bakıda bir sıra monumental işlər, dekorativ kompozisiyalar yaratmışdı (VTB bankı, Azərbaycan Qarabağ İcmasının binası, ART Garden qalereyası və s.).

2013-cü ilin aprelində "Yeni Gallery" sərgi salonunda Baku Creative Center yaradıcılıq mərkəzinin təşkilatçılığı ilə "Baku Galleries Festival" layihəsi çərçivəsində "Sevinc – Kədər" adlı xatirə sərgisi keçirilmişdir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

<>
**\*.3GP** — multimedia fayl formatı, Üçüncü Nəsil Əməkdaşlıq layihəsiylə (*ing.* **Third Generation Partnership Project (3GPP)** müəyyən edilən 3G UMTS multimedia xidmətləri üçün fəaliyyət göstərən fayl tipi. Müasir mobil telefonlar (3G texnologiyasından asılı olmayaraq) **.3GP** formatında audio və video baxış funksiyalarına malikdir.

3G2 (3GPP2-in fayl formatı) — 3G CDMA2000 multimedia xidmətləri üçün 3GPP2 müəyyən edilən multimedia fayl tipi. 3GP fayl formatına çox oxşardır, amma 3GP-la müqayisədə bəzi genişlənmələrə və məhdudiyyətlərə malikdir.

Bu format — ISO 14496-1 Media Format-ın sadələşdirilmiş versiyasıdır. QuickTime-də istifadə edilən MOV fayl tipinə oxşardır.

**3GP** videonu MPEG-4 və ya H.263 kimi saxlayır. Audio AMR-NB və ya AAC-LC formatlarında qeyd olunur.

3GP-da hazır videoçarxlar başqa formatlarda analoji video ilə müqayisədə kiçik ölçüyə malikdir. Ancaq, aşağı keyfiyyətlidir: məsələn, kadrların rəngli "kvadratlar" şəklində təsvir edilir.
**Uge xan** — 839-cu ildə Külüg Bəyin intiharından sonra 13 sərkərdə tərəfindən xan seçilmişdi. Həmin il 100.000 Yenisey qırğızı Are xanın (阿熱) başçılığı ilə Ordu Balıq şəhərini ələ keçirdi və yandırdı. Uyğurlar Uge xanın başçılığı ilə cənuba köçdülər.

Köç
---

Uyğurların köçə məcbur olması Çini narahat edirdi. Txyan-Te qalasını mühasirəyə alan uyğurlar çinlilərin elçilərini qəbul etmədilər. İmperator uyğurların köçündən qorxurdu. 841-ci ildə xaqan Şofan başda olmaqla onlarla Çin şəhərini yağmaladı və yürüşünə davam etdi. Xaqanın 100.000 əsgəri var idi. Lumunşan dağı yaxınlığında 30.000 əsgərdən 4 aymak da ona qoşuldu. 841-ci ildə Uyğur ordusunda sərkərdə olan Külüg Bəyin qardaşı Umus Çin ordusunda fəaliyyət göstərməyə başladı və Li Sişonq adını aldı. Umusun Çin tərəfinə keçməsini görən digər sərkərdələr Aliçji, Sivuçjo, Ulosi və s. də Çin tərəfinə keçdi. 846-cı ildə Monqolustana çəkilən Uge orda yerli qəbilələr tərəfindən öldürüldü. Xaqana sadiq qalanlar Enyan xanı hökmdar seçdilər. 


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Külüg Bəy |  | **Uge xan**840-846 |  | **XƏLƏF**Enyan |
Çinin son dönəmdə bazara təqdim etdiyi RYAS-lar arasında daha çox diqqət cəlb edəni AR-1A sistemidir. A-100 RYAS–nin təkmilləşdirilmiş modeli olan AR-1A-nın seriyalı istehsalına 2009-cu ildə başlanılıb və həmin il ilk nümunələri Çin Xalq Azadlıq Ordusunun silahlanmasında qəbul edilib. Ermənistanın da adıçəkilən sistemdən açıqlanmayan sayda əldə etməsinə dair məlumatlar mövcuddur. Mütəxəssislər tərəfindən "Smerç"in "dəqiq əksi" adlandırılan AR-1A sisteminin istifadə etdiyi raketlərin işlənib hazırlanmasında Rusiyanın "Splav" Dövlət Elmi Tədqiqatlar İnstitutunun əməyi var. Sələfi A-100-lərdə olduğu kimi AR-1A kompleksi 10 buraxıcıdan ibarətdir. İstehsalçının məlumatına görə, sistemin yürüş halından döyüş halına gətirilməsi 5 dəqiqəyə mümkündür. Sistemin yaylım atəş vaxtı 60 saniyə təşkil edir. AR-1A sistemi üçün hazırlanmış kaset tipli BRE2 raketlərinin uçuş mənzili 60–130 km (döyüş başlığı –fuqas tipli, məhvedici elementlərlə) təşkil edir. Bu raketlərin döyüş başlığının çəkisi 190 kq, effektiv məhvetmə radiusu 100 metrdir. Kaset tipli BRE3 raketlərinin isə uçuş məsafəsi 20–70 km-dir. Bu raketin döyüş başlığında 623 kumulyativ –qəlpəli məhvedici elementlər var. Kumulyativ-qəlpəli məhvedici elementlər (KQME) 80–160 metr məsafəyə səpələnə, 50 mm qalınlığında zirehi deşə bilir. AR-1A üçün xüsusi hazırlanmış kaset tipli BRE4 raketlərinin isə uçuş məsafəsi 60–130 km təşkil edir. BRE4-ün döyüş başlığında 480 KQME var ki, bu da, 80–160 m məsafəyə səpələnir.

Xüsusiyyətləri
--------------

İstehsalçı ölkə:  ÇXR

Tip: Reaktiv Yaylım Atəş Sistemi

İstehsal tarixi: 2009 – davam edir

Xidmətə giriş ili: 2009 – günümüzə

Lülə diametri: 300 mm

Lülə sayı: 10 ədəd

Doldurulma: 20 dəqiqə

Qalxma bucağı: 0º... +55º

Yaylım atış müddəti: 60 saniyə

Minimal atəş məsafəsi: 20 km

Maksimal atəş məsafəsi: 130 km

Şassi: WS2400

Heyət üzvü: 4 nəfər

Ağırlığı: 42.5 ton

Yükqaldırma qabilliyəti: 22 ton

Uzunluğu: 11.44 m

Eni: 3.05 m

Hündürlüyü: 2.97 m

Təkər formulası: 8x8

Mühərrik: Deutz turbo dizel

Güc: 517 at gücü

Maksimal sürət: 75 km/saat

Döyüş radiusu: 650 km

İstifadə edən ölkələr
---------------------

 ÇXR

 Ermənistan
**Maksimov binası** - Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Puşkinskaya küçəsində yerləşən bina. Bina mühəndis Vasili Popovun layihəsi əsasında 1914-cü ildə inşa edilmişdir. İnqilaba qədər binada binada general-mayor İvan Nikolayeviç Zvorıkin yaşamışdır. 1923-1926-cı illər ərzində binada sovet dramaturqu Vladimir Mixayloviç Kirşon yaşayıb-yaratmışdır. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs abidələri siyahısına daxildir.

Tarixi
------

Bina 1914-cü ildə arxitektor Vasili Popovun layihəsi əsasında inşa edilmişdir. Binada bir müddət İvan Nikolayeviç Zvorıkin yaşamışdır. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra bina milliləşdirilmişdir. Burada müxtəlif kontorlar, müəsissələr yerləşdirilir. Bir hissəsi isə yaşayış yeri kimi istifadə edilir. Dekor işlərinin bir qismi tamamən binadan götürülmüşdür.

1923 - 1926 illərdə binada sovet dramaturqu Vladimir Mixayloviç Kirkov yaşamışdır. Onun yaşadığı mənzil 10 nömrəli olmuş və bir başa küçəyə pəncərə açılırdı. Onun həyat yoldaşı Rita Korn-Kirşon belə nəql edirdi: «*Elə də böyük olmayan, təmiz otaqda bir stol, iki stul və bir yataq vardır. Stolun üzərində bir dağ kitab vardı, həmişə təzə jurnallar vardı.*».

2000-ci illərdə binanın ikinci mərtəbəsini Rostov vilayəti qubernatoru Vladimir Fyodroviç Çub alır. O, burada ailə ilə birlikdə qalırd. Bina bərpa edilmiş və yeni italyan lift quraşdırılmışdır.

Arxitektura
-----------

Üçmərtəbəli bina məhəllənin künç hissəsində qərarlaşır. Onun fasadı Puşkinski küçəsinə baxır. Bina modern stilində inşa edilsə də üzərində neoqotika çizgiləri vardır. Binanın fasadı attika elementləri ilə bəzədilmişdir. Əsas giriş atıçılıq hədəfinə bənzəyir. Vaxtı ilə üzərində olan cəngavər heykəlcikləri 1960-cı il restavrasiyası zamanı sökülmüşdür. Hər seksiyada pilləkən və lift vardır.

Memorial lövhə
--------------

1962-ci ildə binanın ön fasadında xarirə lövhəsi yerləşdirilmişdir. Burada yazılırdı: году на "/>:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bu evdə 1923—1926 illər ərzində məşhur sovet dramaturqu Vladimir Mixayloviç Kirşon yazıb-yaratmış və yaşamış, o Rostov yazıçılar cəmiyyətinin yaradıcılarıbdan biri olmuşdur. | "|

İkinci lövhə isə 1997-ci ildə Fyodr Viktorov Timoleviçin şərəfinə yerləşdirilmişdir. Lövhədə yazılır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bu evdə (1932—1964) məşhur don folklorşunası, alim, yazıçı Fyodr Viktorov Timoleviç yaşamışdır | "|

İstinadlar
----------

1. ↑  *Мария Бондаренко.* "Жив еще Ростов купеческий". Независимая газета. 2008-04-21. 2013-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-18.
2. ↑  "Rostov-na-donu". Rostov vilayyətinin rəsmi saytı. 2013-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-18.
3. ↑  "Избушка для губернатора". газета «Южный репортёр». 2013-10-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-18.
**Zöhrab Əfrasiyab oğlu Adıgözəlzadə** (3 iyul 1940, Bakı – 24 may 2012, Bakı) — Azərbaycan pianoçusu, Azərbaycan SSR xalq artisti (1982), professor.

Həyatı
------

Zöhrab Adıgözəlzadə 1940-cı il iyulun 3-də Bakı şəhərində anadan olub. 1962-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirdikdən sonra orada müəllim, dosent, professor kimi fəaliyyət göstərib. O həm də konsert fəaliyyəti ilə məşğul olub, Azərbaycan, rus, Avropa bəstəkarlarının əsərlərini ifa edib. 1990-cı ildən ömrünün sonuna qədər Əskişəhər Anadolu Universitetinin Dövlət Konservatoriyasında kafedra müdiri vəzifəsində çalışıb.

Uzun sürən xəstəlikdən sonra 24 may 2012-ci ildə vəfat edib. Mayın 25-də Bakı Musiqi Akademiyasında onunla vida mərasimi keçirilib..

Ailəsi
------

* Azərbaycan pianoçusu Murad Adıgözəlzadənin atasıdır.

Mükafatları
-----------

Milli musiqi mədəniyyəti sahəsindəki xidmətlərinə görə 1967-ci ildə Azərbaycanın əməkdar artisti, 1982-ci ildə isə xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb.

* Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı — 24.02.1979

Xarici keçidlər
---------------

* Zohrab Adıgozelzade plays Fikret Amirov "Miniatures"

İstinadlar
----------

1. ↑  Xalq artisti, məşhur pianoçu Zöhrab Adıgözəlzadə vəfat edib[*ölü keçid*]
2. ↑  Bakı Musiqi Akademiyasında Zöhrab Adıgözəlzadə ilə vida mərasimi keçirilib[*ölü keçid*]
3. ↑  Respublika ədəbiyyat və incəsənət xadimlərinin Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 24 fevral 1979-cu il tarixli **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2020-01-16 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı
**Kamçiya biosfer qoruğu** (bolq. Биосферен Резерват Камчия — Bolqarıstanın şərqində yerləşən qoruq. Qoruq əsasən Kamçiya çayının subasar ərazilərini və mənsəbini əhatə edir. Çayın subasar hissəsində olan meşələri qorumaq üçün 1951-ci ildə yaradılmışdır. Yaraldılan zamanı daha böyük ərazini əhatə edirdi - 1200 hektar. Kamçiya uzun müddət UNESCO-nun qorunan ərazilər siyahısında idi. Qoruq ərazisinə həmçinin Qara dəniz sahillərində olan kiçik zolaq daxil idi. Qoruqdan qorunma statusu 2017-ci ildən götürülmüşdür.

Coğrafiyası
-----------

Qoruğun əsas sahəsi 842.1 hektardır (bufer zonası 230 ha). Əsas sahənin 764 hektarı meşədir, qalan 78.1 ha meşəsiz ərazilərdir (34.5 ha çəmənliklər, 0.4 ha kanallar, 3.3 ha qobular, 21,8 ha bataqlıq meşələri, 9,9 ha bataqlıqlar və s.). Qoruq ərazisinin uzunluğu 40 km, eni isə 5 km-dir. Çayın aşağı axınındakı "Longoz" meşəsi bütün Avropada bu tip meşələrin ən yaxşısı hesab olunur.

Qoruqda qalıq çay meşələri, çay sahili boyunca qamışlıqlar və kiçik şirin su bataqlıqları, əkin sahələri (əvvəllər Staro-Oryahovski bataqlıqları), qum təpələri olan bir çimərlik və dəniz buxtası var.

Florası
-------

Meşələrdə saqqız ağacı, qarağat, palıd, ağcaqayın və qızılağac üstünlük təşkil edir. Eləcə də yemişan, zoğal, birgöz, ağəsmə və mərəvcə geniş yayılıb.

Faunası
-------

Qoruq zonasında 200 növ quş yaşayır. Onlardan 5 növün nəsli kəsilmək üzrədir və Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyinin Qırmızı kitabına düşüb. Su hövzələrində 25 növ balıq var: adi çəki, qafqaz xulu, cənub tikanbalığı və s.

Kamiya qoruğundakı məməlilərdən avropa cüyürünü, çöldonuzunu, meşə dələsini və tülkünü misal göstərmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "23 new sites added to UNESCO's World Network of Biosphere Reserves". UNESCO. 14 June 2017. 14 June 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 April 2020.
3. 1 2 3  "MAB Biosphere Reserves Directory- Kamchia". ЮНЕСКО. 2008-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 травня 2019.
4. ↑  "BirdLife IBA Factsheet BG045: Kamchia Complex". BirdLife International. 2009-01-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 травня 2019.
**Abdulla Abiddin oğlu Həşimov** (14 aprel 1930, Qax rayonu – 8 aprel 1992) — kənd təsərrüfatı elmləri namizədi.

Həyatı
------

Abdulla Həşimov 14 aprel 1930-cu ildə Qax rayonunun İlisu kəndində anadan olmuşdur. 1946-cı ildə İlisu kənd orta məktəbini bitirmişdir.

1951-ci ildə Gəncədə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitunun Zootexniya fakültəsindəki təhsilini əla qiymətlərlə başa çatdırmışdır, 1954-cü ildə SSRİ-də, Moskva şəhərində Ümumittifaq Elmi-Tədqiqat Yemçilik və Yemləmə Texnologiyası İnstitunun aspitanturasını bitirmiş və 1955-ci ildə müdafiə edərək elmlər namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.

9 aprel 1992-ci ildə Qax rayonunda məzuniyyətdə olarkən vəfat etmişdir.

4 övladı, 5 nəvəsi var.
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, rəssam Aynurə Həşimovanın atasıdı.

Fəaliyyəti
----------

Təhsil aldığı institutun təyinatı ilə 1951–1955-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Torpaqşünaslıq Və Aqrokimya institutunda işləmişdir.
1955–1961-ci illərdə Gəncədə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Heyvandarlıq İnstitutunda böyük elmi işçi vəzifəsi tutmuşdur.

1961–1962-ci illərdə Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirinin müavini işləmişdir.

1962–1965-ci illərdə Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı nazirliyinin Baş elmi idarəsinin rəisi vəzifəsində işləmişdir.

1965–1969-cu illərdə Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı nazirliyinin Baş heyvadarlıq idarəsinin rəisi və Nazirliyin kollegiya üzvü olmuşdur.

1969-cu ildən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Yemçilik və Otlaqlar İnstitutunda laborotoriya müdiri vəzifəsində fəaliyyətini davam etdirmişdir.

70-ə yaxın elmi əsərin müəllifidir.
Rəhbərliyi altında 6 nəfər elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

Kitabları
---------

Məqalələri
----------
*Michael Ray Nguyen Stevenson*, (d. 19 noyabr 1989, Qardina, Kaliforniya), daha çox səhnə adı **Tyga** (Thank you God always, mənası – Hər zaman təşəkkür edirəm sənə, Tanrı) olaraq tanınmış amerikalı reper ilk dəfə Travis Mccoy ilə əməkdaşlığın məhsulu olan "Coconut Juice" adlı sinqlı ilə tanındı.

Həyat və Yaradıcılığı
---------------------

Tyga, 2008-ci ildə "No Introduction" adlı ilk albomunu yayımladı və bu albomda olan sinqllardan biri, "The Diamond Life" məşhur "Need for Speed: Undercover" video oyununda əsas fon musiqisi olaraq yer aldı. Eyni zamanda bu sinqldan ("The Diamond Life") "Fight Without Rules" bədii filmində də saundtrek olaraq istifadə edilmişdir.

Amerikalı reper sinqllarla bərabər Kris Braun, Lil Wayne, Kevin McCall, Bow Wow kimi digər məşhur hip-hop artistlərinin qonaq sənətçi olduqları miksteyplər də yayınlayıb. Adı çəkilmiş sənətçilərlə əməkdaşlığın nəticəsi olan "G-Shit", "Holla At Me", "No Bullshit", və "Deuces" miksteyplərinin hər birinə klip çəkildi. Hətta, "Deuces" 53-cü Grammy mükafatlandırma mərasimində hip-hop janrının ən yaxşı rep sinql namizədləri arasında olmuşdur. 

21 fevral 2012-ci ildə Tyga özünün "Careless World: Rise of The Last King" adlı ikinci studiya albomunu yayımladı. Vaxtilə trend sinqllar hesab olunan "Far Away", "Still Got It", "Rack City" bu albomda yer almışdır. 

9 oktyabr 2012-ci ildə baş tutmuş American Music mükafatlandırma mərasimində Tyga, rəqibləri Drake və Nicki Minaj ilə birlikdə ən yaxshi hip-hop sənətçisi namizədləri arasında olub. 

Amerikalı reper konsertlərindən birində "Careless World: Rise of The Last King" adlı 2ci studiya albomundan sonra "Hotel California" adlı 3-cü albom üzərində işlədiyini bildirib. Sözügedən növbəti albom 9 aprel 2013-cü ildə yayımlandı və bundan düz bir il sonra 24 iyun 2015-ci ildə 4-cü "The Gold Album" albomunu ərsəyə gətirdi. 

Hip-hop sənətçisi olmaqla bərabər, eyni zamanda, "Rack City" adlı pornoqrafik filmin prodüseri olan sənətçinin 2018-ci ildə yayımladığı sinqllarından biri olan "Taste" "Youtube" platformasında 460 milyondan çox baxış sayı əldə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Tyga Signs Multi-Million Dollar Deal With Columbia Records (ing.). NYC: 2002. ISSN 1538-6848
**Kanada Milli Qalereyası** (*ing.* National Gallery of Canada, *fr.* Musée des beaux arts du Canada) Ottavada — muzeydə geniş kolleksiyalar, qrafika, heykəltəraşlıq və fotoqrafiya vardır. Kolleksiyanın əsası Kanadalı incəsənət əsərlərindən ibarətdir
— Tom Tomson, Emili Karr, Aleks Kolvill və iştirakçıları "Yeddi qrupu"nun üzvləri (*Group of Seven*). Sərgidə bir çox məşhur Avropa rəssamlarının əsərləri də təqdim olunur. Qeyd edək ki, Endi Uorxol məşhur əsərləri arasında müasir sənət əsərlərinin toplusu diqqət çəkir.

Tarixi
------

Kanada Milli Qalereyasının interyeri
Kanadanın Milli Qalereyası 1880-ci ildə Kanadanın dördüncü baş qubernatoru Con Duqlas Sazerlend Kempbell tərəfindən təsis edilmişdir. 1882-ci ildən Kanadanın Ali Məhkəməsinin binasında yerləşirdi. 1911-ci ildə qalereya Victoriya Memorial Muzeyinə (indi Kanada Təbiət Muzeyi) köçdü. 1913-cü ildə Milli Qalereyanın fəaliyyətini tənzimləyən Milli Qalereya Aktı qəbul edildi. 1962-ci ildə qalereya yenidən Elgin küçəsiə yerləşdi. Şüşə və qranitin birləşməsi ilə yaddaqalan binası İsrail memarı Moşe Safdi tərəfindən hazırlanmışdır.

 Luiza Burjuanın "Mamaşa" heykəltəraşı, əsas girişdə. Hündürlüyü 9 m

Qalereya
--------

* Qustav Klimt. Ümid I. 1902Qustav Klimt. *Ümid I*. 1902
* Lyubov Popova. Pianoçu. 1914Lyubov Popova. *Pianoçu*. 1914
* Qans Memlinq. Madonna müqəddəs Antoni ilə. 1472Qans Memlinq. *Madonna müqəddəs Antoni ilə*. 1472
* Paulüs Bor. Cəbriil tərəfindən lənətlənmənin ölümünə dair xəbərdarlıq,  1636 və 1640Paulüs Bor. Cəbriil tərəfindən lənətlənmənin ölümünə dair xəbərdarlıq, 1636 və 1640
* Odilon Redon. Qarğa. 1882Odilon Redon. *Qarğa*. 1882
* Moris Kallen. Çay axını. 1895Moris Kallen. *Çay axını*. 1895

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  *Emporis (Firm)* Emporis Building Directory (ing.). Darmstadt: Emporis GmbH.
3. 1 2  archINFORM (alm.). 1994.
4. 1 2  SkyscraperPage. 1998.
5. ↑  .
6. ↑  .

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Kanada Milli Qalereyası** ilə əlaqəli mediafayllar var.
* Kanada Milli Qalereyasının rəsmi səhifəsi
**Abdullah Dağıstani** (14 dekabr 1891, Dağıstan vilayəti – 30 sentyabr 1973, Dəməşq) — türk sufi.

Həyatı
------

Dağıstanın Ganep kazasındaki Kikunu kəndində ( Şeyx Şamil 'in Gimri kəndinə yaxın), həkim ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası həkim, qardaşı isə Rusiya ordusunda ümumi cərrah idi.

1900-cü illərdə kənd əhalisi Osmanlı dövlətinə köç etdilər. Bursada bir il qədər qaldıqdan sonra, Dağıstanlı qaçqınlar ilə birlikdə Güneyköy, Yalova 'ya (köhnə REŞADİYE) daşınıb orada özlərinə yeni bir kənd inşa etdilər.

Mənəvi yolda bir Nakşibendiyye mürşidi olan dayısı Şerafeddin Dağıstaninin şagirdi olmuşdur. Dövründə çox məşhur şəxs idi. 1910-cu ildə Halime xanımla evləndi. 1915-ci ildə Çanaqqalada Osmanlı ordusunda vuruşdu və ağır yaralandı.

1936-cı ildə Şərafəddin Dağıstaninin vəfatından sonra Misirdən başsağlığı istəmək niyyəti ilə Resadiye kəndinə br heyət gəldi. Heyətdəki bir şəxs Abdullah Dağıstaninin qızı ilə nişanlandı və Abdulla əfəndi ailəsi ilə birlikdə Misirə köçdü.

Şeyx Abdullahın qızı boşandıqdan sonra ailəsi ilə birlikdə Suriyaya köçdü. Bir müddət Hələbdə qaldıqdan sonra Xümsə və sonunda Şama, Qasiyuna yerləşdilər.

30 sentyabr 1973-cü ildə Şamda vəfat etdi və Qasiyunda qurulmuş türbədə dəfn edildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Abdullah Ad-Daghistani, Sheikh // AlKindi.
2. ↑  "HZ. ŞEYH ABDULLAH DAĞISTANÎ - BİR "RUH AVCISI"NIN PORTRESİ". 2012-11-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-09.
**Apanteles solitarius** (*lat.* Apanteles solitarius) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pərdəqanadlılar dəstəsinin brakonidlər fəsiləsinin apanteles cinsinə aid heyvan növü.

Həyat tərzi
-----------

Apanteles paraziti bəzək bitkilərinə zərərverən cücülərin (kəpənəklərin) sayının biotənzimlənməsində müstəsna rol oynayır. O, tumurcuq fırfırasının, qızılgül yarpaqbükəninin və yemişan kəpənəyinin tırtıllarını yoluxdurur. Nəbatat bağında və Mərdəkan dendrarisində aparılan müşahidə və hesablamalara əsasən, yaşadığı müddətdə 2000-ə qədər yumurta qoya bilir. Yumurtalar tırtılın bədən daxilinə tək-tək qoyulur. Tırtıl 4-cü və 5-ci yaşa çatdıqda, parazit sürfəsinin də inkişafı başa çatır. İnkişafını başa vurmuş sürfələr sahibin dəri örtüyünü deşərək onun bədən səthinə çıxır və burada barama sarıyaraq pambıq topasına bənzər, sarı rəngli topadan ibarət örtük əmələ gətirirlər. Bu örtüyün içərisində hər bir sürfə kiçik baramacıq düzəldir. Apanteles həm pup halında, həm də axırıncı yaş sürfə mərhələsində qışlayır. Birinci nəslin yaşlı fərdləri (imaqo) aprelin II ongünlüyündə və mayın əvvəlində uçurlar. II nəslin uçuşu isə iyunun əvvəlində başlayır.

Gülçülük təsərrüfatlarında, şəhər və qəsəbələrdə şəxsi həyatyanı sahələrdə aparılan müşahidələrə əsasən, müəyyən edilmişdir ki, apanteles paraziti ildə 3 nəsil verir. Nəsillərin ikisinin yaşlı fərdləri yazda, may ayının axırları və iyun ayının əvvəlləri tırtılların yumurtadan çıxmasına 10-12 gün qalmış görünürlər. Bu vaxt sahibin yarpaqlar üzərində mayalanmış yumurtası olur. Yumurtadan çıxan ilk tırtıllar parazit tərəfindən yoluxur. Parazitlərin inkişafı iyunun əvvəlində başa çatır. Müəyyən edilmişdir ki, apantelesin fəaliyyətində nektarlı bitkilərin də rolu böyükdür (Novxanı, Buzovna). Belə ki, onlar yonca, südləyən, şüyüd və s. nektarlı bitkilərlə qidalandıqda onlarda nəsilvermə qabiliyyəti yüksək olur və sahibin sayının tənzimlənməsində əhəmiyyətli dərəcədə rol oynayırlar. Sahələrdə onların əlavə qidalanmaları üçün yem bazası olduqda, onlar daha fəal olurlar, yem bazası olmadıqda onların sahibi yoluxdurma faizi də aşağı düşür. Digər tərəfdən, zərərvericilərə qarşı sahələrdə aparılan kimyəvi mübarizə tədbirləri isə onların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Təsərrüfat üçün əhəmiyyətli növ hesab edilir.

Yayılması
---------

Palearktikanın hər yerində, Qafqazda, Azərbaycanda (Quba, Xaçmaz, Şuşa, Ordubad, Naxçıvan MR bölgələrində) geniş yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu. Bakı, 2013.

Ədəbiyyat
---------

* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu. Bakı, 2013.
* Azərbaycan heyvanlar aləmi. II-buğumayaqlılar. Bakı, Elm, 2004, -388s.

Xarici keçidlər
---------------

* Apanteles Solitarius (Ratzeburg)
* Apanteles Solitarius (Ratzeburg), An Introduced Braconid Parasite of the Satin Moth

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q31306322
* BOLD: 179499
* EPPO: APANSO
* GBIF: 1268359
* NCBI: 1185538

 |
**Canbaxış Əli oglu Nəcəfov** – professor

Həyatı
------

Canbaxış Nəcəfov 1949-cu ilin aprel ayının 1-də Qubadlı rayonunun Əyin kəndində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Q.İlyasov adına Qubadlı qəsəbə orta məktəbini bitirib, 1968-ci ildə BDU-nun biologiya fakültəsinə qəbul olub. 1973-cü ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Azərbaycan EA-nın Zoologiya İnistitutunun aspiranturasına qəbul olub, 1980-cı ildə uğurla namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Alim 1992-ci ildə Respublika Xalq Təhsili Nazirliyinin Baş pedoqoji kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması inistitutunun biologiya və kimyanın tədrisi metodikası kafedrasına baş müəllim, 1995-ci ildə həmin kafedranın müdiri seçilir. 1996-cı ildə EA-nın Zoologiya İnistitutunda doktorluq dissertasiyasını mudafiə etmiş, bir il sonra isə professor adını almışdır.

1994-cü ildə ABŞ-nin Nyu-York Elmlər Akademiyasının üzvü seçilib.

Azərbaycan Tibb Universitetinin professorudur. Universitetin 2007-ci ildən müsabiqə yolu ilə "Tibbi biologiya və genetika" kafedrasının müdiri vəzivəsinə prof. Canbaxış Əli oglu Nəcəfov seçilmişdir və bu günədək həmin vəzifəni icra edir.

Onun bir çox əsərləri İngiltərədə, Berlində, Budapeşdə, Helsinkidə, Moskvada, Kiyevdə, Xarkovda, Simferopolda, Sankt-Peterburqda və başqa yerlərdə çap edilmişdir.

Canbaxış Nəcəfovun elmi işləri ABŞ, Braziliya, Argentina, Kuba, Kosta-Rika, Fransa, İngiltərə, Polşa, Çexoslavakiya və Rumuniya alimləri tərəfindən böyük maraqla qarşılanmışdır.

Əsərləri
--------

* "Tibbi biologiya genetikanın əsasları", 2008-ci il. (dərslik). (R.Ə.Əliyev və Ə.P.Əzizov ilə ortaqlı)

Mənbə
-----

* Respublika qəzeti. 26 may 2010-cu il.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Canbaxış Nəcəfov". 2016-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-15.
**Fridrix Karl Kristian Lüdviq Büxner** (*alm.* Friedrich Karl Christian Ludwig Büchner‎; d. 29 Mart 1824, Darmştadt - ö. 1 May 1899) — materialist Alman mütəfəkkiri və yazıçı Georq Büxnerin qardaşı.

Həyatı
------

Baxışları L.Feyerbax və P.J.J. Kabanisin ideyalarının təsiri altında formalaşmışdır. Büxner üçün başlanğıc maddə ilə eyniyyət təşkil edən və bir sıraxassələrə, yaxud qüvvələrə (onlardan ə mühümü hərəkətdir) malik materiya anlayışıdır. Büxnerə görə, təbiətin aynası kimi başa düşülən fikir, şüur yüksək təşkil olunmuş materiyanın – beynin məhsuludur və ruhani yalnız beyin funksiyalarının məcmusudur. Büxner sosial darvinizm ideyalarının müdafiəçisi olmuş, yaşamaquğrunda mübarizəni (ka pitalist rəqabətini) sosial inkişafın əsası hesab etmişdir. 1881-ci ildə Azad fikirlilərin Alman İttifaqını yaratmışdır. Büxnerin ideyaları F. En gelsin materiyanın hərəkət formalarını təsnif etməsinə təsir göstərmişdir.

Dialektik olmayan bir materializmin yorulmaz müdafiəçiliyini etmiş olan Büxner, kainata dair açıqlamanın əsas prinsipləri olaraq yalnız güc və maddəni götürmüş, mənəvi bir ruhun yaranmasından heç bir şəkildə söz edilə bilməyəcəyini dilə gətirmişdir.

Bu dialektik olmayan sistem Mexanizm adı ilə də açıqlana bilər. Pol Anri Holbax'ında xələfi olaraq görə biləcəyimiz bu mütəfəkkir, tam bir Hegel əleyhdarı olaraq düşünülə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118667939 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. ↑  **Büxner**// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 146.
**Karl Henrix Ebermayer** (*alm.* Carl Heinrich Ebermaier‎; 4 fevral 1802, Reda-Videnbrük[d] – 1 yanvar 1870, Düsseldorf, Reyn əyaləti[d]) — Almaniya həkimi və müalicəvi bitkilər üzrə yazıçısı. Karl, həkim, əczaçı və tibb yazıçısı olan İohann Xristof Ebermayerin (1768–1825) oğludur.

Bioqrafiya
----------

Karl Henrix Ebermayer 4 fevral 1802-ci il tarixində, o vaxtlar Prussiya krallığının, hal-hazırda Almaniyanın tərkibində olan Reda qəsəbəsində anadan olmuşdur. Karl, əczaçı olan İohann Xristof Ebermayerin oğlu idi. 1824-cü ildə o, Berlin şəhərində tibbi doktoranturasını almış, daha sonra Düsseldorf şəhərinə köçüb, orada tibbi təcrübəsini təkmilləşdirmişdir. Karyerası dövründə Karl, tibbi müşavir və gizli müşavir olaraq fəaliyyət göstərmişdir.

*Ebermaiera* adlı bitki növü (Akantkimilər bitki fəsiləsi) Karlın soyadını daşıyır. Karl "*Handbuch der medicinisch-pharmaceutischen Botanik*" (*azərb.* Müalicəvi Əczaçılıq Botanikası Kitabçası‎) kitabında, nəbabşünas olan Teodor Fridrix Lüdviq Nes fon Ezenbeklə (1787–1837) birlikdə işləmişdir.

Əsərləri
--------

* *Plantarum papilionacearum : monographiam medicam*, 1824
* *Ueber den Schwamm der Schädelknochen und die Schwammartigen Auswüchse der harten Hirnhaut*, 1829
* *Erfahrungen und Ansichten über die Erkenntniss und Behandlung des asiatischen Brechdurchfalls*, 1832.

Tədqiqatçı, botanika taksonlarını təsnif edən. Beynəlxalq Botaniki Adlandırma Kodeksində bu ad qısaldılmış şəkildə belə göstərilir: **«C.H.Eberm.»**.  
**Şəxsi səhifə** IPNI saytında   

|
|  |

İstinadlar
----------

1. ↑  *Staflyo, Frans Antoni; Kouen, Riçard Samner.* "Taxonomic literature : a selective guide to botanical publications". Biodiversity Heritage Library. 2019-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-18.
2. ↑  Dictionnaire encyclopédique des sciences médicales: publié sous. 66. 1885.
3. ↑  *Qledhill, Deyvid.* The Names of Plants.
4. ↑   Arxivləşdirilib 2022-03-15 at the Wayback Machine kitabxanalarda Karl Henrix Ebermayerin yazdığı və ya onun haqda yazılan kitablar (WorldCat kataloqu)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 119547066 · ISNI: 0000 0001 1755 1392 · NKC: xx0070183 · NTA: 144510006 · NUKAT: n2017197613 · VIAF: 30349284 · WorldCat VIAF: 30349284 |

 |
**Kan-i-Qut** (Kaniqut və ya Kani-Qut) — Qırğızstanda karst mağarası. Mağara *Camal-Çul* tirəsinin cənub yamacında, Batken vilayətində, Samarkandık qışlağının 18 km-də yerləşir. Mağara haqqında geniş məlumat artıq X—XI əsrlərdə məlum idi. Məhs bu dövrlərdə mağara ərazisində gümüş və digər qiymətli daşlar əldə etmək üçün qazıntılar aparılmışdır. Sonradan bu ərazi unudulmuş və «Məhf edilmiş filiz» adlandırılmış.

Kan-i-Qut haqqında ilk məlumatlara İbn Sinanın yazılarında rast gəlinir. O yazmış: « Dünyanın hər yerindən toplanılmış qızıl və digər ziynət əşyaları qoruyub saxlamaq çətin idi. Bu səbəbdən Mavəraünnəhr ölkəsində, dağlar arasında yerləşən İsfərə şəhərində Qut adlı yerdə sərvət gizlədilmiş və lənətlənmişdir».

Adlandırılması
--------------

Kan-i-Qut mağarasının (Məhf olmuş filiz) adı Kokand xanı Xudayarla bağlıdır. Cəzalandırılmış insanları mağaraya düşürmüşlər. Onu məcbur edirdilərki mağaranın daha dərinliyinə doğru hərəkət etsin və gizlədilmiş ziynət əşyaları və gümüşü tapsın. Gedənlər ya məhf olur, ya da geri dönməli olurdular. Əyər onlar hansısa yeni məlumatla və ya sərvətlə qayıtsalar öldürülür, ya da yenidən geriyə mağaraya göndərilmiş. Mağaraya gedənlər müxtəlif əfsanələr və hekayələr uydurmuş. Bu fikirlər sonradan digərlərində də bu sərvəti əldə etmək arzusunun yaranmasına səbəb olmuşdur.

Quruluşu
--------

Mağara bir-neçə girişə malikdir. Əsas giriş quru Zankur çay yatağından bir az yuxarıda yerləşir. İkinci giriş birincidən 1 km aralı yerləşir. İki giriş arasında hündürlük fərqi 60 metrdir. Bunlardan başqa iki pəncərə-giriş mövcuddur: İşıqlı qapı və İşıqlı pəncərə. Bunlar da mağara girişləri hesab olunur. Ərazidə iki süni giriş mövcuddur. Mağara ətrafında 30 və 60 metr dərinliyində olan şaxta quyusu mövcuddur. Mağara yerləşdiyi ərazi seysmik cəhətdən fəaldır. Mağara daxilində müxtəlif kristallik formalara rast gəlinir (karbotanlar, kalsit, araqonit, gips və s.). Ölçüsü 6 metrə yaxın olan nəhəng gips "lüsturlar" diqqəti cəlb edir.

Tədqiqat tarixi
---------------

1896-cı ildə Türküstan həvəskar arxeoloqlar dərnəyinin üzvləri Kan-i-Qut mağarasını ziyarət etmişlər ( Malliskiy, Nikolay Qureviç və Andreev, Mixail Stepanoviç). Bu çətin səfər haqqında Malliskiy xüsusi "Məhf olmuş filiz" yazısını yazmış.

İkinci dünya müharibəsi öncəsi mağarada Orta Asiya üzrə tanınmış tədqiqatçı, təbiətşünas, geoloq, dağ və sənaye mühəndisi *Nazarov Pavel Stepanoviç* tədqiqatlar aparmışdır. O mağaranın ikinci yarusuna yetişmiş və geniş araşdırma nəticəsində təsdiq etmişdir ki, mağara tərk edilmiş qurğuşun-gümüş yatağıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Пещера Кан-и-Гут". 2019-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-22.
2. ↑  "ПЕЩЕРА КАН-И-ГУТ". 2021-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-22.
3. ↑  Маллицкий Н. Г. Рудник Погибели (пещера Кан-и-гут) // Протоколы Туркестанского кружка любителей археологии. Год 2-й. (Прил. к протоколу от 11 дек. 1896 г.). — Ташкент, 1897. — С. 1-18

Video görüntü
-------------

*

Xarici keçidlər
---------------

* http://wikimapia.org/17544683/ru/Кан-и-Гут-или-Рудник-Погибели
*
**Ağbaş siyənək** (*lat.* Alosa hrashnikovi grimmi) — siyənək cinsinin nümayəndəsidir.

Yayılması
---------

Astrabad körfəzindən Qaraboğazgöl körfəzinə qədər yayılmışdır. Xəzər dənizinin cənubi - şərqində yaşayır.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

Böyük ağzı, alt çənəsində qabarlı qalınlaşma vardır. Qəlsəmə dişcikləri yoğun, kobud, əyri, küt, çox vaxt ucu qalınlaşmış və ya haçalanmışdır. Alt çənəsi adətən yüngülcə irəli çıxır, üst çənə göz ortasının şaqulisinə çatır. Balığa bu adın verilməsi onun başının ağ-süd rəngində olması ilə əlaqədardır. Başqa siyənəklərdən bəzi morfoloji əlamətlərinə görə də fərqlənir. Uzunluğu 25-29 sm, kütləsi orta hesabla 300 q olur. Lakin ovda bəzən ağırlığı 700 q olan balıqlara da təsadüf olunur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Ağbaş siyənəklər yırtıcı həyat tərzi keçirir. Onlar kilkə, xullar, aterina və yengədə qidalanırlar. Qida miqrasiyası edir.Ağbaş siyənək areal daxilində geniş ərazidə yerini dəyişərək Cənubi Xəzərdən kənara miqrasiya etmir, yalnız tək-tək fərdlər qidalanmaq üçün Orta Xəzərə - Qaraboğazqol ərazisinə miqrasiya edərək Manqışlaq yarımadası sahillərinədək çatırlar. Bu balıqlar əsasən Xəzərin yem və oksigenlə zəngin olan sahələrində toplanır.

Çoxalması
---------

Cinsi yetişkənliyə erkək balıqlar 2-3, dişilər isə 3-4 yaşında çatır. Hər bir dişi balığın verdiyi kürülərin sayı 199,3 min ədədə qədər olur. Cənubi Xəzərin şərq sahillərində - Türkmən körfəzi ilə Krasnovodsk (Türkmənbaşı) körfəzləri arasındakı geniş ərazidə kürü tökürlər. Aprel ayından başlayaraq iyunun axırınadək bu ərazilərdə cinsi vəziləri yetkinlik mərhələsində olan balıqlara təsadüf olunur. Kürüləmə suyun temperaturu 15-23°, duzluluğu 12,6-13,3 % olduqda baş verir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Azərbaycan sularında vətəgə əhəmiyyəti yoxdur.Selektiv ov aləti olmadığından ağbaş siyənəyin ovu məhduddur.Hazırda ağbaş siyənəyin illik ovu 0,45 min tonadək olur.Başqa siyənəklər kimi onun da ovunu artırmaq mümkündür. Lakin yuxarıda göstərilən səbəb üzündən (qurma torlara nərə balıqlarının körpələri düşdüyündən) ağbaş siyənəyin ovunu artırmaq xeyli çətinlik törədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Əsgerov F.S. Zaytsev Y.Y. Qasımov R.Y. Quliyev Z.«Biomüxtəliflik: Xəzərin əsrarəngiz balıqları» "Bəşər-XXI" nəşriyyatı, Bakı, 2003,  səh51.

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 80.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s.

Həmçinin bax
------------