recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Narikala** (*gürc.* ნარიყალა; *azərb.* Narınqala *və ya* İsgəndər qalası‎) – Gürcüstanın paytaxtı Tbilisi və şəhərdən keçən Kür çayını nəzarətdə saxlayan qədim qaladır.

Təsviri
-------

İki qatlı divarlara malik qala, Tbilisi botanika bağı və mineral su hamamları arasındakı hündür təpənin üstündə yerləşir. Qalanın aşağı həyətində yeni restavrasiya edilmiş Müqəddəs Nikolay kilsəsi yerləşir. Bu kilsə, yanğın nəticəsində məhv olmuş XIII əsr kilsəsinin yerində 1996-1997-ci illərdə inşa edilmişdir. Xaçvari plana malik yeni kilsənin üç tərəfində giriş qapıları vardır. Kilsənin interyeri Gürcüstan tarixinə və Bibliya mövzularına həsr olunmuş freskolarla bəzədilmişdir.

* 
* 
* 
* 
* 
*

Tarixi
------

IV əsrdə əsası qoyulmuş qala Suris-tsixe (Qısqanclıq doğuran qala) adlandırılmışdır. VII əsrdə qala Əməvilər, daha sonra Qurucu David (1089-1125) tərəfindən ələ keçirilmişdir. Monqollar qalanın adını dəyişərək "Narın qala" (Kiçik qala) qoymuşlar. Qala daxilində dövrümüzə çatmış binaların əksəri XVI-XVII əsrlərə aid edilir. 1827-ci ildə baş vermiş zəlzələ nəticəsində qalanın bir hissəsi zədələnmiş və sökülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mirzə Məmmədoğlu.* www.multitolerant.gpb.ge "Qədim Tiflisin qədim cizgiləri – İsgəndər qalası" (#bad\_url). «1st Channel» (gürc. «პირველი არხი»). 29 May 2017. 6 November 2017 tarixində arxivləşdirilib.  (#apostrophe\_markup)  (az.)
2. ↑  "About Sights – Narikala Fortress". 2022-02-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-14.
3. ↑  "Narikala Fortress in Tbilisi". 2021-09-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-14.
4. ↑  Nodar Dzhanberidze, Irakli Nikolozis - Architectural Monuments of Georgia, Stroyizdat, 1996, səh. 362

Xarici keçidlər
---------------

* Narikala Geocities saytında
* Narikala World66 saytında Arxivləşdirilib 2008-06-09 at the Wayback Machine
* Narikala Tbilisi şəhərinin rəsmi saytında Arxivləşdirilib 2011-07-21 at the Wayback Machine
NATO-nun silah və hərbi texnikası Suvalki dəhlizində, 20 iyun 2017-ci il.
**Suvalki dəhlizi** "(*ing.* Suwalki Gap, pol. Przesmyk suwalski; amerikan hərbi terminologiyasında "SK dəhlizi") — Belarusu Rusiyanın Kalininqrad vilayəti ilə birləşdirən, təxminən 100 kilometr uzunluğunda olan hipotetik quru "dəhlizi"dir.

Hazırda Polşanın Litva ilə sərhədi bu ərazidən keçir.

Dəhlizin adı onun ərazisində yerləşən Polşanın Suvalki şəhərinin adından götürülmüşdür.

Suvalki dəhlizi NATO-nun xarici sərhədlərinin ən həssas hissəsi və mümkün Rusiya təcavüzü üçün ehtimal olunan hədəf hesab edilir. Belə ki, Suvalki dəhlizinin ələ keçirilməsi Baltikyanı ölkələrin (Estoniya, Latviya və Litva) digər NATO üzvləri ilə faktiki quru əlaqəsini kəsə bilər. Ehtiyatda olan polkovnik Viktor Baranetsin sözlərinə görə, 2017-ci ildə NATO-da bəzi generallar hesab edirdilər ki, NATO-nun qüvvələr qruplaşması Suvalki dəhlizi boyunca Rusiyanın təcavüzünün qarşısını 36 saatdan 60 saata kimi dəf edə bilər. Lakin unutmaq olmaz ki, Rusiya ilə NATO arasında hərbi münaqişə olarsa ABŞ-nin yüksək dəqiqlikli silahları altı saat ərzində Rusiyanın əsas infrastruktur obyektlərini məhv edə və onu müqavimət qabiliyyətindən məhrum edə biləcək.

2017-ci ildə Litva ərazisində keçirilən "Dəmir Qurd 2017" təlimi zamanı NATO-nun doqquz ölkəsinin hərbçiləri Suvalki dəhlizinin qorunması üzrə hərbi əməliyyatlara hazırlaşdılar. Bununla belə, bəzi NATO ölkələrinin nümayəndələri Rusiyanı "Qərb-2017" manevrləri zamanı Suvalki dəhlizini tutmağa hazırlaşmaqda ittiham ediblər.

2018-ci ilin sentyabrında Polşanın müdafiə naziri Mariuş Blaşçak Ukrayna və Belarusla sərhəd yaxınlığında 18-ci Mexaniki Diviziyanın yaradıldığını elan etdi. Həmçinin 8 il əvvəl ləğv edilmiş 14-cü Suvalki tank əleyhinə artilleriya alayının bərpası qərara alınıb. 16-cı mexanikləşdirilmiş diviziyanın silahlanması yeni PT-91 əsas tanklarının gəlməsi ilə əlaqədar modernləşdirilir. 2017-ci ilin yanvarından Litvanın Rukla şəhərində və 2017-ci ilin martından Polşanın Orşiş yaşayış məntəqələrində Almaniya və ABŞ-nin himayəsi altında NATO batalyonunun taktiki qrupları yerləşdirilib. Ümumilikdə bölgədə 4000-dən çox NATO əsgəri var. Regionun nəqliyyat infrastrukturu da Polşadan Baltikyanı ölkələrə yüksək sürətli hərbi avtomobil yolunun tikintisi şəklində modernləşdirilir.
2000-ci ildən əvvəlki İsrail–Livan sərhədi.
**Yaxşı hasar** (ivr. ‏הגדר הטובה‏‎, Ha-Qader Ha-Tova*,* *ərəb.* السياج الجيد‎, əs-Siyəc əl-Cəyid) — 1978-ci ildə Cənubi Livan münaqişəsindən sonrakı dövrdə (Livanda vətəndaş müharibəsi zamanı) İsrailin Livan ilə 80 mil (130 km) uzunluğunda olan şimal sərhədinə aid edilən termin. O zaman Livanın cənubuna Azad Livan Dövləti (1978–1984) və daha sonra Cənubi Livan təhlükəsizlik kəməri administrasiyası formasında maruni xristian milisləri və Cənubi Livan Ordusu nəzarət edirdi.

Zəmin
-----

1948-ci ildə İsrail Dövlətinin qurulmasından 1970-ci ilə qədər İsrailin Livanla sərhədi sakit formada qalmışdı.Odur ki, hətta İsrailin Metula şəhərindən olan fermerlər Livanın daxilindəki Əyun vadisində torpaqlarını əkinçiliklə məşğul olurdular. 1970-ci ildə baş tutan Qara sentyabrda İordaniyadan qovulduqdan sonra FAT Livanın cənubuna nəzarəti ələ keçirməyə və regionda hökm sürən əmin-amanlığı pozmağa başlamışdı.

Tarixi
------

"Yaxşı hasar"ın başlanğıcı 1976-cı ildə Livanda vətəndaş müharibəsinin başlaması və İsrailin Livanın cənubunda üstünlük təşkil edən maruni milislərinə Fələstin Azadlıq Təşkilatı ilə döyüşdə dəstəyi ilə üst-üstə düşür. 1977-ci ildən İsrail marunilərə və onların müttəfiqlərinə İsraildə iş tapmağa icazə vermiş, məhsullarının İsrailin liman şəhəri Hayfa vasitəsilə ixracına kömək etmişdir. Məhsulların və işçilərin keçdiyi əsas sərhəd keçidi Metula yaxınlığındakı Fatimə darvazası idi. Bu, Azad Livan Dövlətinin və sonrakı Cənubi Livan təhlükəsizlik kəməri administrasiyasına əsas iqtisadi sabitliyi təmin etmişdir.

İsrail hökuməti bildirir ki, 2000-ci ildən əvvəl Qərbi Qaliley Xəstəxanasında oftalmoloji xəstələrin təxminən üçdə biri sərhədi "Yaxşı hasar"dan keçən və ödənişsiz müalicə alan livanlılar idi.

2000-ci ildə İsrailin Cənubi Livandan çıxması və Cənubi Livan təhlükəsizlik kəməri administrasiyasının və Cənubi Livan Ordusu milislərinin parçalanması ilə "Yaxşı hasar" öz mövcudluğunu dayandırmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Israel: The Good Fence Policy". 16 August 1976. February 20, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib – www.time.com vasitəsilə.
2. ↑  *Fisk, Robert.* 3 // Pity the Nation: The Abduction of Lebanon. New York: Thunder's Mouth Press / Nation's Books. 2002. səh. 74. ISBN 1560254424.
3. ↑  *admin.* "Doctor at Western Galilee Hospital recalls war's hectic days – j. the Jewish news weekly of Northern California". 27 April 2007. 9 August 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 December 2023.
**Kosovo pasportu** — qismən tanınan Kosovo vətəndaşlarının xaricə getmək üçün istifadə etdiyi səyahət sənədi. Bu sənəd Kosovo vətəndaşlığının sübutu kimi xidmət etməklə yanaşı, beynəlxalq səyahətləri asanlaşdırır. Xarici İşlər Nazirliyindən verilən diplomatik pasportlar istisna olmaqla, pasportların verilməsi yalnız Daxili İşlər Nazirliyinin səlahiyyətindədir. Kosovo pasportları ICAO tərəfindən tövsiyə edilən standarta (ölçüsü, texnologiyası, təhlükəsizliyi, tənzimləmə və s. kimi) pasport dizaynına uyğundur.

Kosovo vətəndaşlarının Serbiya pasportu üçün müraciət etmək hüququ var. Kosovalılara Serb pasportları 2009-cu ilin iyulunda yaradılmış Serbiya koordinasiya direktorluğu tərəfindən verilir. Bu qurum tərəfindən verilmiş Serbiya Pasportunun sahibinə Şengen zonasına vizasız daxil olmağa icazə verilir.

Pasportların dörd növü var: normal, rəsmi, diplomatik və səyahət sənədi. 25 € ərizə haqqı tələb olunur.

Avropa İttifaqı 2012-ci il yanvarın 19-dan etibarən Kosovo ilə vizadan azad olmaq üçün danışıqlar aparır.

2011-ci il oktyabrın 31-dən etibarən Kosovo hakimiyyət orqanları yeni Kosovo biometrik pasportlarının verilməsinə başlayıb.

2016-cı ilin avqust ayı Henley viza məhdudiyyətləri indeksi hesabatına görə, Kosovo vətəndaşları sərhəd qapısında viza ilə və ya vizasız 38 ölkəyə səyahət edə bilərlər. Bununla da Kosovo vətəndaşları səyahət azadlığına görə dünyada 99-cu yerdə qərarlaşıb.

Tarixi
------

İlk pasportlar 30 iyul 2008-ci ildə, 20 may 2009-cu ildən isə Kosovo vətəndaşları üçün 300.000 pasport verilib. Kosovo hökuməti beynəlxalq standartlara uyğun olaraq biometrik pasportların 2012-ci ilin yanvarında veriləcəyini açıqlayıb. Biometrik pasportların 2011-ci ilin oktyabrında paylanması planlaşdırılırdı. Pasportlar Avstriyada hazırlanacaq. INA xəbər agentliyi Avstriyadakı mətbəənin Kosovo pasportlarının çapı üzrə tenderin qalibi olduğunu açıqlayıb.

Yeni milli pasportlardan əvvəl səyahət sənədləri Birləşmiş Millətlər Təşkilatı administrasiyasına maksimum 2 il müddətinə verilirdi (UNMIK Travel Document).

26 iyun 2013-cü il tarixindən etibarən, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv olan 103 dövlət Kosovonu rəsmən tanıyıb. Əslində, bu ölkələr başqa cür göstərilmədiyi təqdirdə Kosovo pasportunu etibarlı səyahət sənədi kimi tanıyır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Şəkildə Alman pasportunda çap olunan Kosovo möhürü Serbiya sərhədində qəbul edilməyib.
Pasportun yeni dizaynı tünd göy rəngdədir, üz qabığının ortasında Kosovo Respublikasının simvolu var. Pasportun üz qabığında alban, serb və ingilis dillərində "Pasport" sözü yazılıb. Pasport sahibinin şəxsiyyəti haqqında məlumatlar da bu dillərdə çap olunur. Yaşı 18-dən yuxarı olan vətəndaşlar üçün pasport verildiyi tarixdən 10 il müddətində etibarlıdır.

Serbiya Kosovo pasportunun etibarlılığını tanımır.

Vizasız səyahət edilə bilən ölkələr
-----------------------------------

* Albaniya
* Şimali Makedoniya
* Monteneqro
* Türkiyə
* Haiti
* Ekvador
* Cibuti
* Honduras
* Kiribati
* Serbiya
* Şimali Kipr Türk Respublikası

İstinadlar
----------

1. ↑  "Pasaportu en güçlü ülkeler - 2016 sıralaması". haberturk.com (türk). 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 mart 2016.
**Fərhad Əhmədbəyli** (tam adı: **Əhmədbəyli Fərhad Soltan oğlu**; d. 12 fevral 1923, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ – ö. 16 noyabr 2015, Azərbaycan) — Azərbaycanlı geoloq; Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor.

Həyatı
------

Fərhad Əhmədbəyli 12 fevral 1923-cü ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur.

1941–1945-ci illərdə İkinci dünya müharibəsində iştirak etmişdir.

1950-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun Geoloji-kəşfiyyat fakültəsini bitirib.

Fərhad Əhmədbəyli 1954-cü ildə geologiya-mineralogiya elmləri namizədi, 1964-cü ildə geologiya-mineralogiya elmləri doktoru elmi dərəcələrini, 1972-ci ildə isə professor elmi adını almışdır. 2001-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilmişdir.

Fərhad Əhmədbəyli 16 noyabr 2015-ci ildə vəfat etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Fərhad Əhmədbəyli geologiya elminə bir sıra töhfələr vermişdir. Onun elmi fəaliyyəti Qafqazın regional geologiyası, geotektonikası, neotektonikası, geodinamikası və seysmik aktivliyinə aid problemlərinin tədqiqinə həsr edilib.

O, 145 elmi əsərin, o cümlədən 12 xəritə və atlasın, 5 monoqrafiyanın müəllifidir.

Tanınmış beynəlxalq jurnallarda əsərlərinə istinad olunur.

Çox sayda beynəlxalq konfrans, simpozium və konqreslərdə məruzə ilə çıxış etmişdir.

Beynəlxalq qrant layihələrinin (STCU, SCOPES, CNRS) iştirakçısı olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əhmədbəyli Fərhad Soltan oğlu" (az.). science.gov.az. 2017. 2017-06-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-20.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Azərbaycanın tanınmış alimi vəfat etdi Arxivləşdirilib 2015-12-20 at the Wayback Machine. 16.11.2015, aktual.az  (az.)
**Un-no Kuçi döyüşü** -- 1536-cı ildə (*yp* 海ノ口城, un-no kuçi jou, sözün əsl mənasında Un-no Kuçi qalası kimi adlandırılır) o zaman on beş yaşlı Takeda Harunobunun ilk böyük qələbəsi idi. Daha sonra Takeda Şingen adını alacaq və Yaponiyanın ən məşhur sərkərdələrindən birinə çevriləcək.

Döyüş
-----

Harunobunun atası Takeda Nobutora, Un no Kuçidəki qalasında Hiraqa Genşinə hücum etdi, lakin geri çəkilməyə məcbur oldu. Harunobu, geri çəkilən qüvvələrin arxasında, qaladan təmizlənənə qədər gözlədi və sonra geri çevrildi və Takedanın qaçdığını görərək, hazırlıqsız tutulan bir qala qarnizonunu məğlub etmək üçün adamlarını apardı.

Sonra
-----

Şingen 1541-ci ildə Takeda lideri olaraq atasını qəsb etdi və Şinano'yu fəth edərək Nobutora'dan üstün olmağa qərar verdi. 1542-ci ildə əyaləti işğal etdi və nəticədə orada iyirmi ildən çox döyüşdü.

İstinadlar
----------

1. ↑  Sato, Hiroaki (1995). Legends of the Samurai. Overlook Duckworth. pp. 206–207. ISBN 9781590207307.
**Kərəm Süleyman oğlu Nəsibov** (11 mart 1945, Qazax rayonu – 11 mart 1995) — Azərbaycan aşığı, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü, Qazax Aşıqlar Birliyinin sədri.

Haqqında
--------

Aşıq Kərəm İncəli 1945-ci il martın 11-də Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində anadan olmuşdur. Ustadı Aşıq Kamandar olmuşdur. Aşıq sənətinə 1960-cı illərdən başlamışdır.

Məclislərdə, respublikanın mədəniyyət tədbirlərində, festival və müsabiqələrdə iştirak edərək diplomlara layiq görülüb. Aşıqların IV qurultayında iştirak etmişdir. Qazax rayonu mədəniyyət evində aşıqlar birliyinin sədri seçilmişdir. İlk saz məktəbinin Qazax rayonu üzrə yaradıcısı, elinin sevimli saz-söz ustadı olmusdur.

Aşıq İlham Aslanbəyli, Saməddin Vəliyev, Mahal Pənahov, Alı Cəfərov, İmralı Məmmədov, Akif Manafov və bir çox aşıqlara ustadlıq etmişdir.

Aşıq Kərəm İncəli 1995-ci il martın 11-də vəfat etmişdir. Aslanbəyli kəndində dəfn olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 . Musiqi Dünyası, 2015" Arxivləşdirilib 2020-07-03 at the Wayback Machine enene.musigi-dunya.az/Aşıq sənəti simalarda  (az.)

Xarici keçid
------------
**Diu döyüşü** — 3 fevral 1509-cu ildə Ərəb dənizində Osmanlı İmperiyası və Portuqaliya İmperiyası arasında baş vermiş dəniz döyüşüdür. Döyüş Hindistanın Diu portu yaxınlığında baş vermişdir. Bu döyüşdə Osmanlı ordusu tərəfdən həmçinin onun müttəfiqləri olan Qucarat Sultanı, Misir Məmlükü və Venesiya Respublikası döyüşüb. Döyüş Portuqaliya donanmasının qələbəsi ilə başa çatdı. Bu hadisə Asiya qitəsində müstəmləkə dövrünün başlanğıcı ilə yanaşı, müsəlman-xristian qarşıdurmasının Hind okeanı regionuna yayılmasının başlanğıcı da hesab olunur.

Döyüşün səbəbləri
-----------------

1498-ci ildə Vasko da Qamanın Hindistana dəniz yolu ilə gəlişindən sonra portuqaliyalılar Kojikode şəhərini ələ keçirməyə keçirməyə çalışırdı. Kojikodenin şimalındakı Qucarat vilayəti isə portuqallar üçün daha vacib idi, çünki bu şəhər çox vacib ticarət əhəmiyyətinə malik idi. Bundan başqa qucaratlılar ticarətdə çox böyük rola malik idilər. Onlar bahalı ədviyyatları Malokkodan, ipəyi isə Çindən alaraq onları avropalılara deyil, ərəblərə və türklərə satırdılar, onlar isə öz növbəsində bu məhsulları çox baha qiymətə Avropaya sataraq çox böyük gəlir əldə edirdilər. Qucaratın ələ keçirilməsi Portuqal İmperiyasının çox gəlirli olan bu ticarəti tamamilə ələ keçirməsi demək idi.

Artıq 1505-ci ildə Portuqaliya kralı öz köməkçisi olan Fransisko de Almeydanı 21 gəmidən ibarət olan donanma ilə birlikdə Hind Okeanına göndərir. De Almeydanın vəzifəsi Şərqi Afrika və Hindistanda Portuqaliyaya üçün müstəmləkələr ələ keçirmək idi. Daha sonra 1507-ci ildə portuqallar Afonso de Albukerkinin rəhbərliyi altında Hind Okeanında yerləşən Sokotra adasının tutdular, bundan az sonra isə Fars körfəzidə Səfəvilər dövlətinə məxsus olan Hörmüzü ələ keçirərək, Səfəvilərin Hind Okeanına çıxış yolunu bağladılar.

Döyüş
-----

Nəticələri
----------

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Lava** (it. lava – doldurur) (*rus.* лава, *ing.* lava) — vulkan püskürməsi zamanı yer səthinə axıb tökülən və ya təzyiqlə sıxışdırılan, əsasən, silikat ərintidən ibarət qızğın maye və ya çox qatı kütlə. Lava soyuyarkən tərkibinə uyğun müxtəlif effuziv süxurlar əmələ gətirir. Güclü püskürmələr zamanı lava bütün səthi dolduraraq lava örtükləri əmələ gətirir. Bu halda adətən dağ düzənlikləri – lava platoları yaranır. Sıxışdırılan közərmiş maye və ya qatı kütlə. Soyumuş l. axmış (effuziv) və ya sıxışdırılmış (ekstruziv) süxurlar əmələ gətirir. Kimyəvi tərkibindən və qazın miqdarından asılı olaraq ərimə temperaturu 700–12000 c arasında dəyişilir. Tərkibinə görə bazalt və turş l. ayrılır.

Morofologiya
------------

### Aa-lava

AA-lava kələ kötür səthə malik bazalt lavasıdır və bir-biri ilə bitişmiş ayrı ayrı posa parçalarından və daha iri künclü sıx lava qırıntılarından ibarətdir. Havay adaları, həmçinin İslandiya və başqa vulkanik ərazilər üçün səciyyəvidir.

Həmçinin bax
------------

* Eroziya fazası
* Fiordlar
* Geoloji proseslər

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.
2. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 5. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Şəmsəddin Qurban oğlu Sultanov** (1917, Pirquluoba, Quba qəzası – 20 oktyabr 1976, Bakı) — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR ticarət naziri (1954), "Azərittifaq"ın sədri (1974–1976).

Həyatı
------

Şəmsəddin Qurban oğlu Sultanov 1917-ci ildə hazırkı Xaçmaz rayonunun Pirquluoba kəndində yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 16 yaşında kolxozun hesabdarı kimi başlamışdır.

1938-ci ildə Bakı Xalq Təsərrüfatı Uçotu Texnikumunu bitirdikdən sonra Voronej Dövlət Universitetinə daxil olan Şəmsəddin Sultanov Böyük Vətən müharibəsi başlandığı üçün təhsilini bitirə bilməmişdir. 1941-ci ildə Sovet Ordusu sıralarına çağırılmışdır. Ordudan tərxis edildikdən sonra o, təhsilini və əmək fəaliyyətini davam etdirmiş, 1950-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdir. Rayon partiya komitəsinin təbliğatçısı, şöbə müdiri, katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Komitəsinin şöbə müdiri, "Azərneft" Birliyi rəisinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

Şəmsəddin Sultanov 1952-ci ildən ömrünün axırınadək təsərrüfat və sovet orqanlarında rəhbər vəzifələrdə olmuşdur. O, istehsal kooperasiyası, Azərbaycan SSR Ticarət Nazirliyi və Dövlət Plan Komitəsi sistemlərində çalışmışdır. Azərbaycan SSR ticarət nazirinin müavini, ticarət naziri, Azərbaycan İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqı idarə heyəti sədrinin müavini, Bakı Şəhər Ticarət İdarəsinin rəisi, Dövlət Plan Komitəsində şöbə rəisi, nazirin birinci müavini vəzifələrini daşımışdır. 1968-ci ildən "Vostokintorq" Birliyi sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1974-cü ildən "Azərittifaq"ın idarə heyətinin sədri olmuşdur.

Şəmsəddin Sultanov Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 9-cu çağırış deputatı seçilmişdir. Ona "Azərbaycan SSR əməkdar ticarət işçisi" fəxri adı verilmişdir. "Qırmızı ulduz", "Qırmızı əmək bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri və bir sıra medallarla təltif edilmişdir.

Şəmsəddin Sultanov 20 oktyabr 1976-cı ildə vəfat etmişdir. I Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Ш. Г. Султанов // Коммунист. № 247 (16376). 22 октјабр 1976-ҹы ил. С. 3.
2. 1 2 3  Султанов Шәмсәддин Гурбанович // Азәрбајҹан ССР Али Советинин депутатлары. Доггузунҹу чағырыш. Бакы: Азәрбајҹан Дөвләт Нәшријјаты. 1976. С. 324.
3. 1 2  Sultanov Şəmsəddin Qurban oğlu // Fəxri Xiyaban. Bakı: Heydər Əliyev Fondu. 2007. səh. 192.

Xarici keçidlər
---------------

* "Shamsaddin G Sultanov" (ingilis). Find a Grave. İstifadə tarixi: 20 mart 2022.
* "Султанов Шамсадин Курбанович" (rus). Память народа. İstifadə tarixi: 20 mart 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan SSR hökuməti (1953–1955)
**Qaratəpə yaşayış yeri** - Beyləqan rayonunun Örənqala kəndi yaxınlığında yerləşən arxeoloji abidə.

Ümumi məlumat
-------------

Abidə e.ə. I minillikdən orta əsrlərə qədərki dövrə aid yaşayış yeridir. Hündürlüyü 4 m, diametri 140 m, sahəsi 2 ha-ya yaxındır. Qazıntılar zamanı qalınlığı 4,6 m olan 3 mədəni təbəqə öyrənilmişdir. E.ə. VII-VI əsrlərə aid alt təbəqədə çiy kərpicdən hörülmüş çoxmənzilli yaşayış binasının qalığı, təndir, ocaq aşkar edilmiş, qara rəngli şirlənmiş gil qablar, nehrə, ipəyirən, dən, dən daşları və s. tapılmışdır. II təbəqədən (e.ə. V-I əsrlər) dördkünc binanın qalıqları üzə çıxarılmış, antropomorf və zoomorf qablar əldə edilmişdir. Üst hissəsi uçub tökülmüş, alt hissəsi isə 36x36x14 sm ölçülü kərpicdən hörülmüş binanın şimal-qərb divarının dibində ocaq yeri aşkar edilmişdir.

Təbəqənin üst qatlarından tapılmış gil qabların bir qismi Yaloylutəpə mədəniyyəti üçün xarakterikdir. Hər iki təbəqənin materialları e.ə. I minillikdə Mil düzündə oturaq əkinçiliklə yarımköçəri maldarlığın eyni vaxtda mövcud olmasına baxmayaraq maldarlığın üstünlük təşkil etdiyini göstərir. Yaxınlıqdakı (4 km) Beyləqan şəhərinin tərəqqi etdiyi dövrdə Qaratəpədə kiçik yaşayış yeri olmuşdur. Bu IX-XIII əsrlərə aid olan III təbəqənin materiallarından (Örənqala tipli şirli və şirsiz qablar, onların qırıqları və s.) da aydın görünür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tarixi-arxeoloji abidələr". beyleqanli.az. 2022-05-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-24.
**Fundamental qarşılıqlı təsirlər**- hissəciklər arasında mövcud olan və hissəciklərin xüsusiyyətlərini və davranışını müəyyənləşdirən təbiət qüvvələridir.  

Dörd qarşılıqlı təsir qüvvəsi məlumdur:

* elektromaqnetizm
* qravitasiya
* zəif nüvə qüvvəsi
* güclü qüvvə

Fundamental qarşılıqlı təsirlər (ingiliscə, fundamental interaction) fizikaya aid ədəbiyyatda təbiət qüvvələri, fundamental qüvvələr kimi də adlandırılırlar.

Ümumi məlumat
-------------

Fundamental qarşılıqlı təsirlər əsasən aşağıdakı meyarlarla təyin olunurlar: 

* təsir qüvvəsinin gücü
* bu qüvvənin effektiv olduğu hədd
* bu təsir qüvvəsinin keçiricisi və ya daşıyıcısı olan hissəciyin təbiəti

**Fundamental qarşılıqlı təsirlər**|  | Güclü təsir | Elektromaqnetizm | Zəif təsir | Qravitasiya |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Təqribi gücü** | 1 | 10−2 | 10−5 | 10−41 |
| **Təsir həddi** (metr) | 10−15 | sonsuz | 10−18 | sonsuz |
| **Güvvəni keçirən hissəcik** | Qluon | Foton | W± və Z bosonları | Qraviton |
|

Qraviton
--------

qravitasiya qarşılıqlı təsirin zərrəciyidir.Qravitasiya qüvvələri qarşılıqlı təsirdə olan cisimlərin hər birinin kütləsi ilə düz mərkəzləri arasındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasib olub həmişə cazibə xarakterlidir.

Foton
-----

elektromaqnit sahəsinin zərrəciyidir.Elektrostatikanın əsas qanunu olan Kulon qanununa görə sükunətdə olan yüklü nöqtəvi cisimlər arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvəsi yüklərin modulları hasili ilə düz, onların arasındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasibdir.Eyni adlı yüklər bir- birini dəf,müxtəlif adlı yüklər isə cəzb edir.Sükunət nisbi olduğuna görə elektrik və maqnit qarşılıqlı təsirlərini bir-birindən təcrid etmək olmaz.

Qlüon
-----

güclü və ya nüvə sahəsinin zərrəciyidir,və mənası ingiliscədən tərcümədə yapışqan deməkdir.Bu ad ona, yaxın məsafəyə və güclü təsir etdiyinə görə verilib.Güclü qarşılıqlı təsir hesabına proton və neytronlardan dayanıqlı nüvə yarana bilir.Güclü qarşılıqlı təsir elektromaqnit qarşılıqlı təsirindən təxminən 100 dəfə böyükdür.Bu qüvvələrin təsir məsafəsi təxminən 10−15m tərtibindədir və cazibə xarakterlidir.

Zəif qarşılıqlı təsir
---------------------

dayanıqlı olmayan zərrəciklərin parçalanmasına səbəb olan təsirdir.Onların təsir məsafəsi daha kiçik olub təxminən 10−17m tərtibindədir.Zəif qüvvələr elektromaqnit qüvvələrinə nisbətən on min dəfələrlə kiçikdir.
Makroaləmdə rast gəldiyimiz qarşılıqlı təsirlər qravitasiya və elektromaqnit qarşılıqlı təsirləridir.

Həmçinin bax
------------

* Standart Model

İstinadlar
----------

1. ↑  "Fundamental interaction". Encyclopædia Britannica. 2015-04-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-18.
2. ↑  *D. Lincoln.* Understanding the Universe. World Scientific. 2004. ISBN 981-238-705-6.

Xarici keçidlər
---------------
**Dəlmə qalası** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda Sabirkəndin yaxınlığında, Dəlmə nekropolundan 700-750 metr qərbdə, dağın zirvəsində arxeoloji abidə.

Qalanın şərq divarının eni 2 metrə qədərdir. Bir neçə keramika fraqmentlərindən başqa yerüstü materiala demək olar ki, rast gəlinmir. Coğrafi mövqeyini əsas götürdükdə, qala sanki gizlədilmişdir. Qaladan qısa müddətdə, ən çoxu bir əsr istifadə olunmuşdur. Bir təbəqəli abidədir. nekropolun ölçüləri və quruluşu da qalaya uyğundur. Qalanın yerləşdiyi dağın cənub ətəklərində iki dairəvi plana malik kürənin qalıqları vardır. Tədqiqat işləri aparılma dığından kürələrin təyinatı haqqında müəyyən bir fikir söyləmək çətindir. Lakin onların qala ilə əlaqədar olduğu şübhəsizdir. Ola bilsin ki, kürələrdə istehsal olunan məhsul bir müddət qalada saxlanmışdır.

Ümumiyyətlə, Gilançayın mənsəbində belə qalalar çoxdur və onların nə məqsədlə inşa olunduğunu yalnız arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində dəqiq müəyyən etmək olar.

Mənbə
-----

* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.76-77  (az.)
**Tatyana Qabriel Maslani** (*ing.* Tatiana Gabriele Maslany) — Kanada aktrisası. Aktrisa elmi fantastika triller serialı olan Kanadada Space ABŞ-də isə BBC America kanalında yayımlanmış *Qara Yetim*-də oynadığı fərqli rollar ilə tanınma əldə etmişdir. Serialdakı performansına görə o Primetime Emmy Mükafatı (2016), TCA Mükafatı (2013), iki Critics' Choice Television Mükafatı (2013 və 2014) və dörd Canadian Screen Mükafatına (2014–17) layiq görülmüş, Qızıl Qlobus və Screen Actors Guild Mükafatlarına namızədliyi irəli sürülmüşdür. Maslani Kanada istehsalı serialında dram kateqoriyasında Emmy Mükafatını qazanaraq ilk Kanadalı aktrisa olmuşdur.

O həmçinin *Heartland* (2008–2010), *Doğum* (2010) və *Erika Olmaq* (2009–2011) kimi teleseriallarda da çəkilmişdir. 2013-cü ildə *Şəkil Günü* filmində Kleir roluna görə ACTRA Mükafatı *Kas və Daylan* filmindəki performansına görə isə Phillip Borsos Mükafatlarını qazanmışdır. O *Ölünün Gündəliyi* (2007), *Şərq Vədləri* (2007), *Əhd* (2012), *Qızıl Qadın* (2015) və *Güclü* (2017) kimi filmlər ilə də tanınır.

Xarici Keçidlər
---------------

* Tatyana Maslani — IMDb səhifəsi
* Tatyana Maslani — Twitter səhifəsi

İstinadlar
----------


1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-08-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-17.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-10-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-17.
**Vənənd hamamı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Vənənd kəndində XVII əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsi.

Hamama birləşən bütün ərazinin "Uzun-küçə" vasitəsilə həm kəndin meydanına, həm də yaşayış məhəllələrinə çıxışı var. Hamamın planlaşdırma strukturu çox dəqiqdir. Uzunluğu 18 metr, eni 15,4 metr olan hamam orta əsrlər texnologiyasına cavab verərək dörd ədəd kvadrata yaxın və ardıcıl yerləşən otaqlardan ibarətdir ki, bu da "T" hərfinə bənzər forma verir. Ümumi sahəsi 189,2 m² olan bu abidənin divarları dağ daşı, tağtavanları və günbəzləri isə bişmiş kərpiclə inşa olunub. Hamama giriş soyunma zalının sağındakı vestibüldəndir. Soyunma zalının diametri 5,1 metrdir. Zalda eni 2,2 metr və 1,1 metr olan 7 ədəd dərin taxça var. Soyunma zalının yuyunma zalı ilə əlaqəsi əks tərəfdən balaca vestibül vasitəsilə yaradılıb. Digər yuyunma zalı 2 bölmədən ibrətdir. Şimal hissədən mərkəzi yuyunma zalına isti su hovuzu və qazanxana birləşdirilmişdir. Hər iki zalın tavanı sferik günbəzlə örtülmüşdür. Hamamın hündürlüyü günbəzlə birlikdə 5,5 metr bərabərdir. Hamamın su ehtiyacı yaxınlıqdakı çeşmənin suyu ilə ödənilirmiş.

Mənbə
-----

* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.463  (az.)
**Qaranquş yuvası qalası** — Krımın ən əhəmiyyətli simvollarından biri olan pəri nağılı qəsridir. Mishor bölgəsində Gaspırada Ay Todor burnundakı 38 metrlik Avrora (Avrorina) uçurumuna başlanğıcda Alman neft əyani Baron Shteingel üçün Amerikalı memar A. Şervodun dizaynı ilə 1912-ci ildə inşa edilmişdir. Orta əsr qalası şəklində hazırlanmışdır. 1927-ci ildəki zəlzələdən sonra qayaların bir hissəsi dənizə düşmüş və quruluş tamamilə qayalığın ən son ucunda qalmışdır. Zəlzələdən sonra zədələnmiş divarları bərpa edilmişdir.

Tikilinin yanında I və III əsrdən qalma tarixi bir Roma qalasının qalıqları mövcuddur. Bölgədə Ay Todor burnunda Ai Todorsky fənəri yerləşir.

Almaniyanın Ren sahillərindəki Rittenburg qəsrinin kiçik bir surəti olan Qaranquş yuvasının gəzinti meydançasından Qara dənizi bütün ehtişamı ilə seyr etmək ayrı bir həzz verir ziyarətçilərə. Hazırda bina içində bir İtalyan restoranı fəaliyyət göstərir. Restoran-kafe qismi olduqca bahalıdır. Vaxtı uyğun olanlar bu restoranda Qara dənizin möhtəşəm mənzərəsi altında yemək yeyə və ya dərhal yanındakı çimərlikdə dənizə girə bilərlər. Yaltadan 10 km kənarda yerləşən qalaya avtomobil yolu ilə getmək olduğu kimi havanın və dənizin uyğun olduğu dövrlərdə dənizyolu ilə də getmək olur.

Mənbə
-----

1. Kırlangıç Yuvası (Lastivchyne Hnizdo / Lastochkino Gnezdo), 1911–1912 [*ölü keçid*]
Coğrafi mövqeyi
---------------

Xalıkeşan nekropolu,Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Sabirkənd və Kələntər Dizə kəndlərinin yaxınlığında arxeoloji abidə.

Haqqında
--------

Nekropol şərti olaraq çayın adı ilə adlandırılmışdır. Əslində Xaraba Gilan şəhər yerinə aiddir. Şəhərə qərbdən giriş yolu nekropolun üstündən keçdiyindən qəbirlər güclü dağıntıya məruz qalmışdır. Nekropolun yerləşdiyi dağ müxtəlif qalınlıqlı sal daş qatlarından ibarətdir. Qəbirlərin qurulmasında bu daşlardan istifadə olunmuşdur. Nekropolun çox hissəsi dağıldığından yalnız bir neçə, nisbətən salamat qalmış qəbir tədqiq edilmişdir. Bəzi qəbirlərin örtük daşlarının bir hissəsi salamat qalmışdır. Qəbirlərin dördbucaqlı planda qurbangahları vardır. Quruluşuna və planına görə Muncuqlutəpə qəbirlərinə oxşayırlar. Lakin Xalıkeşan qəbirlərinin giriş yolu yoxdur. Qəbirlərin çoxunun və qurbangahların divarları yanı üstə dikinə qoyulmuş sal daşlardan ibarətdir. Bəzi qəbirlərin divarları bir neçə qat həmin daşlarla işlənmişdir. Xalıkeşan nekropolundan əldə edilən tapıntılar əsasən qara boz və çəhrayı rəngli keramika məmulatından, tuncdan hazırlanmış xəncər, qolbaq, sırğa və sancaqdan və müxtəlif bəzək əşyalarından ibarətdir. Bu materialların oxşarlarına Naxçıvanın həmdövr abidələrində və Urmiya gölü hövzəsi abidələrinin materiallarında rast gəlinir. Əldə olunan arxeoloji materiallar Xalıkeşan nekropolunu e.ə. II minilliyin sonu, I minilliyin əvvəllərinə aid etməyə imkan verir.

İstinadlar
----------

Ədəbiyyat
---------

* Aslanov Q.M. İbrahimov B.İ. Qaşqay S.M. Xaraba Gilanın qədim nekropolları. Bakı: 2002.

Mənbə
-----

* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.175-176  (az.)

Həmçinin bax
------------

| ⛭Naxçıvan nekropolları |
| --- |
| A | 
* Ağbulaq nekropolu
* Aşağı Daşarx nekropolu

 |
| B | 
* Badamlı nekropolu
* Boyəhməd nekropolları

 |
| C | 
* Camaldin nekropolları

 |
| D | 
* Dizə nekropolu
* Dəmirçi nekropolu
* Dəmyələr nekropolu
* Dəmirli nekropolu

 |
| Ə | 
* Əbrəqunus nekropolları

 |
| H | 
* I Haçaparaq nekropolu
* II Haçaparaq nekropolu

 |
| X | 
* Xalıkeşan nekropolu

 |
| K | 
* Külüs nekropolu
* Kolasu nekropolu

 |
| M | 
* Mahmudoba nekropolu
* Maxta nekropolu
* Muncuqlutəpə nekropolu
* Muğanlı nekropolu
* Mərdangöl nekropolu

 |
| N | 
* Naxçıvan nekropolları
* Nursu nekropolu
* Nəhəcir nekropolu
* Nəzərabad nekropolu

 |
| P | 
* Parçı nekropolu
* Püsyan nekropolu

 |
| S | 
* Sarıdərə nekropolları
* Sabirkənd nekropolu
* Saltaq nekropolları
* I Sarıbulaq nekropolu
* II Sarıbulaq nekropolu
* Sirab nekropolu

 |
| Ş | 
* I Şahtaxtı nekropolu
* II Şahtaxtı nekropolu
* Şortəpə nekropolu

 |
| T | 
* Türkeş nekropolu

 |
| Y | 
* Yaycı nekropolu
* Yurdçu nekropolu

 |
| 
* Kateqoriya:Naxçıvan nekropolları
* Kateqoriya:Azərbaycan abidələri

 |
**Maqomed Mitayev adına Çoçi Yurd cümə məscidi** (çeç.  Цоцин-Эвлахь Мохьмад Митаев цIарах дина маьждиг) — Çeçenistan Respublikasının Kurçaloyevski rayonu Çoçi Yurd kəndində əsas cümə məscidi. Məscid eyni vaxtda 5000-ə qədər insanın ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Tarixi
------

1883-cü ilə qədər Çoçi Yurd kəndində 9 məscid, o cümlədən, əsas Cümə məscidi və 8 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi.

Çoçi-Yurd cümə məscidi məşhur çeçen din xadimi Bamat Giray Hacının nəvəsi — Maqomed Mitayevin adını daşıyır.

Məscidin tikintisinə 2009-cu ilin mayında başlanılıb. Onun inşa layihəsi Hacı Əhməd Kadırov adına Regional İctimai Fondu tərəfindən maliyyələşdirilib. 2010-cu il noyabrın 16-da məscidin təntənəli açılışı olub. Açılışda yerli sakinlər və Çeçenistan Respublikasının rəhbərliyi iştirak edib. Həmçinin rəsmi tədbirə xarici ölkələrdən qonaqlar da dəvət olunub.

Təsviri
-------

Məscidin memarlığı iki üslubu — klassik Osmanlı memarlığı və Bizans üslubunu birləşdirir. Maqomed Mitayevin adəna olan cümə məscidi memarlıq görkəmi ilə respublikanın digər şəhərlərindəki Cümə məscidlərinə bənzəyir. Lakin bununla belə, Çoçi Yurd məscidinin memarlıq görkəmində əhəmiyyətli dəyişikliklər edilib ki, bu da ona özünəməxsus fərdilik verir. Məscidin daxili və xarici interyerinin yaradılmasında ən yaxşı türk daş oyma, ağac üzərində oyma və rəssamlıq ustaları çalışmışlar. Amma binanın bəzəyində milli çeçen ornamentinə məxsus xüsusiyyətlərdə vardır. Məscidin xaricində və içərisində divarları xüsusilə davamlı tikinti materialı travertinlə örtülmüşdür. Məscidin interyerində istifadə olunan ağ mərmər Türkiyədən Mərmərə dənizindəki Mərmərə adasından gətirilmişdir.

Məscidin ümumi sahəsi 2000 kvadratmetr, insan tutumu isə 5 min nəfərdir. Məscid hündürlüyü iyirmidən çox və diametri 15,5 m olan böyük günbəzlə taclanır. Mərkəzi günbəzin altında "Svarovski" daşları ilə bəzədilmiş 6 metrlik qızılla örtülmüş çilçıraq yerləşir. Şimal tərəfdə məscidə bitişik yay qalereyası yerləşir. Bütün bu gözəlliyi 47 metrlik dörd minarə tamamlayır, onların azan oxumaq üçün iki eyvanı var, buradan müəzzinin səsi kənddən çox-çox uzaqda eşidilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Список населенных мест Терской области : По сведениям к 1 янв. 1883 г.. — Владикавказ, 1885". 2017-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-28.
2. ↑  "В Чечне открылась новая мечеть - ГТРК "Ставрополье"". stavropolye.tv (rus). 2022-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-18.
3. ↑  "Мечеть имени Магомеда Митаева". 2021-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-28.
4. ↑  Курбан-байрам отмечают в Чеченской Республике // Вести Республики (Газета).  — 2010. — 16 ноябрь.
5. ↑  "В Чечне в день празднования Курбан-Байрама открылась крупная мечеть". Юга.ру (rus). 2021-11-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-18.
**Misfits** — komediya-fantastika janrlı Böyük Britaniya serialı. Serialın ilk seriyası 12 noyabr 2009-cu il tarixində E4 telekanalında yayımlanıb. Bu günə qədər serialın 45 dəqiqəlik 21 seriyası çəkilib. 2010-cu ildə serial BAFTA mükafatına layiq görülüb. Hal-hazırda dördüncü mövsümün çəkilişi gedir.

Süjet
-----

Qanunları pozan 5 gənc barədə ictimai xidmətdə çalışmaq qərarı verilir. İctimai xidmətin ilk günündə 5 gənci ildırım vurur və onların hər biri mistik güc əldə edir. Natan (Robert Şien) - ölümsüzlük, Simon (İvan Reon) - gözə görünməməzlik, Kelli (Loren Soşa) - digərlərinin fikirlərini eşitmək, Kurtis (Natan Styüart-Carret) - zamanı geri qaytarmağı, Alişa (Antonia Tomas) - yerini dəyişməyi öyrənir. Daha sonradan onlar yeni və çətin missiyaları yerinə yetirirlər.

Heyət
-----

| Rol | Aktyor | Mövsüm |
| --- | --- | --- |
| Curtis | Natan Styüart-Carret | 1—indiyə qədər |
| Rudi | Josef Gilgan | 3—indiyə qədər |
| Jess | Karla Crome | 4—indiyə qədər |
| Finn | Nathan McMullen | 4—indiyə qədər |
| Alex | GA | 4—indiyə qədər |
| Kelli | Lauren Soşa | 1—3 |
| Simon | İvan Reon | 1—3 |
| Alişa | Antonia Tomas | 1—3 |
| Natan | Robert Şien | 1—2 |

Mövsümlər
---------

### Birinci mövsüm (2009)

Birinci mövsümdə 5 gəncin: Natan, Alişia, Curtis, Simon və Kellinin ictimai xidmətə başlamaları göstərilir. İlk gündə ildırımdan sonra hər bir qəhrəman yeni mistik qüvvə əldə edir. Lakin sonda gənclərin təcrübə işçisi Toni onların üzərinə hücum edir. Kelli Tonini başından vurur və öldürür. Daha sonradan yeni təcrübə işçisi ictimai xidmətə gəlir və Simon onu bilməzdən öldürür. Birinci mövsümün son buraxılışında, bir qrup zombilər misfitlərə hücum edir. Sonda Natanı qara geyimli bir adam xilas edir. Sonda Natan Raçel ilə binanın damında mübarizə aparır. Onların hər ikisi damdan düşür. Lakin Natan Young sonda qəbirdə oyanır və anlayır ki, o ölümsüzdür.

### İkinci mövsüm (2010)

İkinci mövsüm başladıqda misfitlərin ictimai xidmətinin sonuna cəmi 6 həftə qalır. Misfitlər onları xilas etmiş maskalı adamı tapmaq istəyirlər. Sonda Alişia bilərəkdən özünü təhlükəyə salır və maskalı adamı onu xilas etməyə vadar edir. Alişia oyandıqda onu xilas etmiş adamı maskasız görür və anlayır ki maskalı adam Simon. Maskalı adam bildirir ki o, Simonun gələcək görünüşüdür və onun missiyası misfitləri təhlükədən xilas etməkdir. Sonda maskalı adam yenidən Alişianı xilas edir və güllə yarası alaraq vəfat edir. İkinci mövsümün son seriyasında Alişia Simona deyir ki, o gələcəkdə maskalı adam olacaq. İkinci mövsümün sonunda misfitlər ictimai xidmətlərini bitirirlər. İkinci mövsümün sonunda qeyri-adi bir adam misfitlərin bütün güclərini alır və onlara yeni mistik güc verir.

### Üçüncü mövsüm (2011)

Üçüncü mövsümün başlanğıcında Natan Las-Veqasa köçür və burada evlənir. Onun yerinə seriala yeni qəhrəman Rudi (Josef Gilgan) gəlir. İlk seriyada Rudi oğurladığı maşına misfitləri mindirir. Polis onları saxlayır və misfitlər yenidən ictimai xidmətə başlayırlar.

Mənbə
-----

* Clerkenwell Films rəsmi saytı
* *Misfits* — Internet Movie Database saytında.

* Rəsmi vebsayt
**İşıqlar yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Cəhri kəndinin şimal-şərqində orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

Təbii cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşmişdir. Sahəsi 46 min m²-dir.

Yaşayış yerinin mərkəzində "Xərtənli bulaq" adlanan çeşmə vardır. Vaxtilə Cəhriçayın sol qolu, Canıçaydan çəkilən arxın qalıqları indi də qalmaqdadır. Bu arxın suyundan son vaxtlara qədər əkinçilikdə istifadə edilmişdir. Təbii aşınma nəticəsində yaşayış yerində əmələ gəlmiş yar ğan larda mədəni təbəqənin qalınlığı aydın izlənilir. Təbəqə müxtəlif qalınlıqda qalmış dır. Abidənin bəzi yerlərində onun qalınlığı 3-5 metrdir. Burada olan yaşayış binaları tamamilə dağılmışdır. Lakin bəzi yerlərdə dörd künc formalı çalalara və divar qalıqlarına təsadüf olunur. Yaşayış yerinin böyük bir hissəsi (təqribən sahəsi 16 min m²-dir.) kül yığınları ilə örtülmüşdür. Kül yığınları içərisində gil qab qırıqlarına tez-tez təsadüf olunur. Belə kül yığınları Nəhəcir orta əsr yaşayış yerində də qeydə alınmışdır. Müşahidələrə əsasən demək olar ki, bu kül yığınları dulus kürələrinin fəaliyyəti ilə bağlı olmuşdur. Şübhəsiz ki, İşıqlar yaşayış yerində dulusçuluq sənətkarlığın əsas sahələrindən biri olmuşdur. Yaşayış yerindən aşkar edilmiş materialları iki dövrə bölmək olar. Birinci dövrə aid olan tapıntılar boz, qara, çəhrayı rəngdə bişirilmiş qab qırıqlarından ibarətdir. Onlar ilk orta əsrlərə aiddir. İkinci dövrə orta əsrlərin inkişaf etmiş mərhələsi üçün xarakterik olan maddi-mədəniyyət qalıqları aiddir. Onlar əsasən çəhrayı rəngdə bişirilmiş, həndəsi və nəbati ornamentlərlə naxışlanmışdır. Qablar naxışlandıqdan sonra şəffaf və qeyri-şəffaf şirlə örtülmüşdür. Yaşayış yerinin nekropolu ondan cənubda yerləşən kiçik təpənin üzərində olmuşdur. Təbii aşınma nəticəsində qəbirlərin əksəriyyəti dağılmışdır. Onlar torpaqda qazılmış müsəlman qəbirlərdən ibarətdir.

Yaşayış yerinin adı qədim türk tayfası ilə bağlıdır. Mənbələrdə bununla bağlı geniş məlumatlar vardır. Aşkar edilmiş arxeoloji materiallara əsasən yaşayış yerini III-XVII əsrlərə aid etmək olar.

Ədəbiyyat
---------

* Qədirzadə H.Q. Cəhriçay vadisi: m.ö. IV minillikdən günümüzədək. N. 2007.

Mənbə
-----

* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh. 212-213  (az.)
**Orta Sibir yaylası** (saxa Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ) — Şərqi Sibir ərazisində, Rusiyanın şərq hissəsidə, Sibir platforması üzərində yerləşən yayla. İnzibati baxımından Saxa, Krasnoyarsk diyarı və İrkutsk vilayəti ərazisinə daxildir.

Cənubda Şərqi Sayan, Pribaikal və Zabaykal silsilələri, qərbdə Yenisey vadisi, şimalda Şimali Sibir ovalığı, şərqdə Lena vadisi ilə məhdudlaşır.

Relyef
------

Mərkəzi Sibir yaylası geniş yaylalar və silsilələrin növbələşməsi ilə xarakterizə olunur. Ərazinin ən yüksək ərazilərinə Putorana alçaq dağlığı (Kamen dağı - dəniz səviyyəsindən 1701 m yüksəklikdə yerləşir) daxildir. Yaylanın qərb kənarında dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyü 900 m olan Yenisey silsiləsinin güclü dağılmış yüksəklikləri keçir. 700–1000 m yüksəkliklərdə olan Orta Anqara silsiləsi aydın şəkildə fərqlənir. Aşağı Tunqus, Anqara və Vilyuynin su ayrıcıları 400–600 m yüksəkliyə sahibdir. Burada qədim lakkolitlərin yerində alçaq silsilələr və qübbəli səthlər xarakterikdir. Düzənliklərin şimal-qərbində buzlaqların fəaliyyət izləri var. Şimal-şərqdə yerləşən Lena-Vilyuy ovalığının (Orta Yakutiya) mütləq yüksəkliyi 100 ilə 200 m, ətrafındakı yerlər isə 400 m-ə qədər yüksəlir.

İqlim
-----

Yaylanın əsas iqlim xüsusiyyətləri Şimali Asiyanın orta hissəsindəki coğrafi mövqeyi, isti dənizlərdən uzaqlığı və Şimal Buzlu okeanının təsiri ilə müəyyən edilir. Yayladakı iqlim kəskin kontinentaldır, isti və soyuq mövsümlərin böyük temperatur amplitudları mövsümlər arasında çox qeyri-bərabər paylanır.

Yanvar ayında cənub və cənub-qərbdə orta temperatur -22 °C, şimalda -44 °C, iyul ayının orta temperaturuna gəldikdə isə cənubda + 25 °C, şimalda + 12 °C-dir. Orta Sibir yaylası üçün şərq əyalətlərində iqlim kontinentallığının əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə xarakterizə olunur. Yakutiyada mütləq temperaturun amplitudları 100°-ə çatır. Ən isti və ən soyuq ayların orta temperaturlarında fərq 55-65°-dir. Ən şiddətli qışlar Vilyuy platosundadır. Burada minimum temperatur tez-tez 60 °C-dən aşağı olur.
yayla ərazisində yağıntının miqdarı qeyri bərabər paylanmışdır - cənubda ildə orta hesabla 250–300 mm, şimalda ildə 400–500 mm (ən çox yağıntı Putorana alçaq dağlığına düşür - ildə 700–800 mm). Yağıntının çox hissəsi yayın ikinci yarısına düşür: tez-tez iyul və avqust aylarında bütün uzun soyuq dövrlə müqayisədə 2-3 dəfə çox yağıntı düşür. Fərqli illər ərzində yağışların güclü dalğalanması da xarakterikdir. Dudinkada quru bir ildə yalnız 125 mm, yağışlı bir ildə isə 350 mm-ə qədər; Krasnoyarskda illik yağıntının miqdarı 127 ilə 475 mm arasında dəyişir.

Faydalı qazıntılar
------------------

Yaylanın ərazisində almaz, nikel, mis, dəmir və alüminium filizləri, kömür, qrafit, daş duzu, neft və təbii qaz yataqları var.

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  "Северо-Сибирская низменность. Средне-Сибирское плоскогорье". 2015-06-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-22.
3. ↑  "Энциклопедия Сибирь-матушка "Среднесибирское плоскогорье". 2015-02-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-13.
4. ↑  "Средняя Сибирь. общая характеристика". 2022-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-13.
**Malik İbrahim qəbiristanlığı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərinin şərqində, Qaradağın ətəyində yerləşən orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Şimaldan cənuba doğru uzanan qəbiristanlığın ümumi sahəsi 2 ha-dan artıqdır. Müasir dövrdə də istifadə olunmaqdadır.

Qəbiristanlıqda indiyədək orta əsr sənətkarlarının əli ilə yaradılmış çoxlu sayda sənduqə və başdaşı tipli qəbirüstü xatirə abidəsi qalmışdır. Bu abidələrin əksəriyyətinin üzərində ərəb və fars dillərində nəsx, süls, süls elementli nəsx və nəstəliq xətləri ilə həkk edilmiş kitabələr vardır. Bu kitabələr üzərində aparılmış tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycanın orta əsrlər dövrü tarix və mədəniyyətinin müxtəlif problemlərinə dair zəngin məlumatlar əldə olunmuşdur. Burada bir sıra görkəmli şəxsiyyətlərin - dövlət xadimlərinin, alimlərin, sufi şeyxlərinin, sənətkarların və s. adları, titulları, vəfat tarixləri, qəbirlərinin yeri müəyyənləşdirilmişdir. Qəbiristanlıqda naxçıvanlı ustalarla yanaşı digər yerlərdən olan, xüsusilə də Qəzvin ustalarının əl işlərinə rast gəlinir.

Şeyx Əbu Səidin qəbri
---------------------

Qəbiristanlıqda qeydə alınmış ən qədim məzar kitabəsi hicri 759, miladi 1357-ci ildə vəfat etmiş, Şeyx Əbu Səidin qəbri üstünə qoyulmuş başdaşı üzərindəki kitabədir. Hazırda bu qəbir Malik İbrahim qəbiristanlığında ziyarətgahdır.

Yerli əhali arasında "Şeyxin qəbri" adı ilə tanınan bu ziyarətgah bir qəbirdən ibarətdir. Qəbirin üzərində qoyulan başdaşı tipli xatirə abidəsinin üzərindəki kitabənin mətnindən aydın olur ki, qəbirdə uyuyan şəxs Ön Asiyada sufizmin banilərindən olan və Nişapurda böyük bir sufi təriqətinə başçılıq edən Şeyx Əbu Səid Əbül-Xeyr Xorasaninin yeddi arxa övladlarından olan Şeyx Əbu Səiddir. Şeyx Əbu Səid sufilik idealarını mənimsədikdən sonra Ordubad şəhərinə gəlmiş, orada xanəgahını yaradaraq ətrafına müridlər toplamış, öz ideyalarını yaymışdır. Həyatını Ordubadda keçirərək hicri 759-cu ilin məhərrəm ayında (miladi 1357-ci il) vəfat etmişdir. Ölümündən sonra Malik İbrahim qəbiristanlığında dəfn edilən Şeyx Əbu Səidin qəbri müridləri və əhali tərəfindən ziyarətgaha çevrilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2019-02-09 at the Wayback Machine. Naxçıvan: 2008, səh.295  (az.)
2. ↑  Səfərli H. Ordubad şəhərinin epiqrafik abidələri. Bakı, 2001.
3. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2019-02-09 at the Wayback Machine. Naxçıvan, 2008, səh. 439  (az.)
4. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2019-02-09 at the Wayback Machine. Naxçıvan: 2008, səh.439  (az.)

Ədəbiyyat
---------

* Nemət M. Azərbaycanda pirlər. Bakı: 1992;
* Səfərli F. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: 2003.

Həmçinin bax
------------

* Malik İbrahim piri
**Mingis məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun inzibati mərkəzindəki Mingis məhəlləsində yerləşən məscid.

Vaxtilə giriş qapısının baş tərəfində qoyulmuş mərmər lövhə üzərindəki kitabədən aydın olur ki, məscid hicri-qəməri təqvimi ilə 1088-ci ildə, miladi 1677-ci ildə Əbdülhüseyn Orduba dinin oğlu Məhəmməd Hadi tərəfindən bərpa etdirilmişdir. Kitabədə adı qeyd olunan və məscidi bərpa etdirən Məhəmməd Hadinin atası Əbdül Hüseyn Ordubadi I Şah Abbasın baş vəziri, Etimad əd-Dövlə Hatəm bəy Ordubadinin qardaşı Hacı Ədhəm bəyin oğludur. Əbdülhüseyn Ordubadi Səfəvi hökmdarı I Şah Səfinin dövründə (1629-1642-ci illər) sarayın baş münşisi-sarayda fəaliyyət göstərən katiblərin rəhbəri olmuşdur. XVII əsrin 2-ci yarısında bərpa etdirilən məscidin inşa tarixi daha əvvəlki dövrlərə aiddir. Zaman keç dikcə dağıntıya məruz qalmış məscid 20 yüzilliyin 70-80-ci illərində yarımuçuq vəziy yətdə idi. Məscidin binası 2001-ci ildə Hüseyn Əli oğlu Qənbərovun övladları tərəfindən yenidən bərpa etdirilmiş, giriş qapısının sol tərəfində divara bu haqda məlumat verən kitabə qoyulmuşdur..Məscidin 1677-ci ildə bərpa edilməsindən xəbər verən kitabə isə bərpa zamanı qapının sağ tərəfində divara hörulmüşdür. Əvvəldə olduğu kimi məscidin girişi şimal tərəfdəndir. İçərisi çox genişdir. Tavan bir neçə sütunun və divarların üstündə oturmuşdur. Mingis məhəlləsində başqa kiçik məscidlər olduğu üçün bu məscid məhəllənin əsas məscidi sayılır. Maili yerdə tikildiyindən şimal tərəfdən bir, cənub tərəfdən iki mərtəbəlidir. Birinci mərtəbədən təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑   Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın məscid və ziyarətgahları. Naxçıvan:"Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2018,216 səh
2. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2019-02-09 at the Wayback Machine. Naxçıvan: 2008, səh.303-304  (az.)

Ədəbiyyat
---------

* Səfərli H. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: 2003.