**Qırmızı kilsə** — Xocavənd rayonunun Binə (keçmiş Domu) və Tuğ kəndlərinin arasında, kiçik təpə üzərində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Qırmızı kilsə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən Dövlət əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınmışdır. Nazirlər Kabitetinin 6 sentyabr 2023-cü il tarixli qərarına əsasən qeydiyyatdan çıxarılmışdır.

Tarixi
------

Kilsənin qərb qapısı üzərindəki kitabədə deyilir: *"Erməni təqvimi ilə 449-cu ilin (miladi 1000) yayında, Musanın oğlu Qaqikin hakimiyyəti dövründə mən, Musanın qızı Voski özüm və valideynlərimin ruhunu xilas etmək üçün Tanrı evini tikdirdim."*

Kilsə memarlıq və bədii dəyəri baxımından böyük əhəmiyyətə malik olsa da, həm də Qafqaz albanlarının tarixi şəxslərinin adlarını saxlayan və ən erkən tarixli alban epiqrafikalarından birinə malik olan abidə kimi dəyərlidir.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Məbədin örtüyü və cənub drvarı dağılmışdır. Onun ətrafında digər tikililərin və habelə təpəni əhatə edən qala divarlarının qalıqları qeydə alınmışdır. Əhali bu ərazini "hökmdar imarəti" adlandırmışdır. Kobud yonulmuş daşlardan inşa edilmiş bu kilsənin uzunluğu 11 m, eni 6,45 m olmuşdur. Məbədin əsas girişi qərbdə, ikinci girişi isə cənubda yerləşmişdir. Qərb divarındakı qapı yerinin yuxarısında erməni dilində inşaat yazısı qeydə alınmışdır. Bu epiqrafika nümunəsi belə tərcümə olunmuşdur: "449 (1000)-cu ildə, Musenın oğlu hökmdar Hagik zamanında mən — Musenin qızı Voski Allah evini tikdim …". Beləliklə, məlum olur ki, bu məbəd şahzadə alban xanımı Voskinin sifarişi ilə X əsrin son ilində (erməni təqviminin 449-cu ilində) inşa edilmişdir. Hagik adlı alban hökmdarı tarixi əsərlərdən məlum deyildir. Yalnız bir fərziyyə kimi belə bir mülahizə söyləmək mümkündür ki, bəlkə də, Hagik və onun atası Muse alban hökmdarı Qriqori Hamamanın nəvəsi İşxanidən sonra Albaniya dövlətinə başçılıq etmişlər. Eyni zamanda istisna etmək olmaz ki, Muse və onun oğlu Hagik 1008-ci ilə kimi mövcud olmuş Albaniya dövlətində vilayət hakimləri olmuşlar. Kilsənin dam örtüyü və cənub divarı dağılmışdır. Ətrafda kilsəni əhatə etmiş digər tikililərin xarabalıqları və təpəni əhatə edən qala divarlarının qalıqları müşahidə olunur. Kobud işlənmiş daşlardan inşa edilmiş kilsə cənub və qərb divarlarında yerləşən iki qapıya malikdir. Kilsə binası ümumilikdə 11 metr uzunluq və 6.45 metr enə malikdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Мкртчян, 1989. səh. 85
2. ↑  "Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı" (PDF). Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. 2 avqust 2001. 2021-07-07 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 18 iyul 2020.
3. ↑  ""Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli 132 nömrəli Qərarında dəyişiklik edilməsi barədə". 6 sentyabr 2023. İstifadə tarixi: 19 aprel 2024.
4. 1 2 3  Бархударянц, 1895. səh. 75
5. 1 2 3  Мамедова, 2004. səh. 86
6. 1 2  *Xəlilov, Mübariz.* Albaniyanın Xristian Abidələri (IV-X əsrlər) (az.). Bakı: AFPoliqrAF. 2011. 98.
7. 1 2  Мамедова, 2004. səh. 85

Ədəbiyyat
---------

* *Мамедова, Гюльчохра,* Зодчество Кавказской Албании, Баку: Чашыоглу, 2004
* *Мкртчян, Ш.М,* Историко-Архитектурные Памятники Нагорного Карабаха, Ереван, 1989
* *Бархударянц, Макар,* Арцах, Баку, 1895
* Xəlilov M. C. Albaniyanın Xristian Abidələri (IV–X əsrlər). Bakı — 2011, s.341

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ⛭Qafqaz Albaniyasının kilsələri |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Qırmızı kilsə (Xocavənd) (Qafqaz Albaniyası)Bideyiz
Mingəçevir
M. Yelisey
Qum bazilikası
Gavurqala
Mazımçay
Təzəkənd
Ləkit
Katex
Kilsədağ
Minkənd bazilikası
M. Yelisey
Qabaqtəpə
Mamrux
Çiçərvəng
Beşikdağ
Gədəbəy
Əyrivəng
Qırmızı kilsə
Qədim Pipan
Pipan
Qəbizdərə
Zəyzid
Vaçar
M. Stepanos
Talalar
Harva
Xilaskar
M.Stefan
M.İohann
Kavakavəng
M. Tanrı anası
Ağ xaç
M.Tanrı anası
M.Qriqoris
Bri
M. Tanrı anası
Bakirə Məryəm
M.Tanrı anası |

 |

 |