recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kilimarası
**Kilimarası** — kilimin arxasında oyuqların iştirakı ilə oynanılan oyun növü.

Oyunun qaydası
--------------

Kilimarası oyunu zamanı oyuqları oynadan kilimin üzərində arxası üstdə uzanır, iki nəfər köməkçisi də kilimin kənarlarından tutub qaldırır. Kilim bir növ pərdə rolu oynayır və oyuqları oynadan şəxsi tamaşaçılardan gizlətməyə xidmət edir. Oyun üç oyuqla oynanır. Oyuqlardan biri qadını, ikisi kişini təmsil edir. Bir nəfər tərəfindən idarə olunan bu oyuqların ikisi ələ, üçüncüsü isə dizə geyindirilir və eyni vaxtda idarə olunur. Oyunda danışıqdan istifadə olunmur, amma oyuqların hərəkətindən, bədən dillərindən oyunun məzmununu oxumaq mümkündür.

Oyun qadını təmsil edən oyuğun səhnəyə çıxması ilə başlayır. "Qadın" əlindəki ağ dəsmalı yellədib camaatı, çalğıçıları salamladıqdan sonra zurnada "Heyvagülü" havası çalınır və o, rəqs edir, camaat da ona əl çalır. "Qadın" xeyli rəqs etdikdən sonra onun əri səhnəyə çıxır, ərlə arvad ikisi bir yerdə oynayır, qucaqlaşırlar. Camaatın gözü qabağında ərinin onu öpməsi qadının acığına gəlir, onunla dalaşır. Kişi acıq eləyib səhnədən çıxır və bir kənarda yatır. Bundan sonra səhnəyə qadının məşuqu daxil olur, onlar bir yerdə rəqs edirlər. Həmin fiqur diz ilə idarə olunur. Qadınla məşuqu rəqs edən vaxt əri yuxudan oyanır, arvadının onu aldatdığını görüb xəncərlə onu və məşuqunu öldürür.

Oyunda istifadə olunan oyuqların hazırlanması vaxtilə xeyli vaxt tələb edirdi. Elçin Aslanovun yazdığına görə, oyuqlar baş barmaqlar istisna olaraq hər iki əlin barmaqlarına 15-20 sm uzunluqda çubuqlar bağlanmaqla hazırlanırdı. Orta çubuq kuklanın başını, yan çubuqlar isə onun əllərini təmsil edirdi. Dizə taxılan kuklanın əlləri isə hərəkətsiz qalırdı. Oyuqların baş nahiyələri orta çubuğun ucuna pambıq qoyulmaqla hazırlanırdı. Oyuqların bədəninə balaca uşaqlara məxsus gerçək paltarlar geyindirilir, həqiqi qurşaq bağlanır, qadının təmsil edən oyuğun başına kəlağayı, kişi oyuğun başına isə motal papaq qoyulurdu. Kuklaların sifət cizgiləri – göz, qaş, ağız, burun nahiyələri isə olmurdu.

Ailə-məişət mövzusunda qurulan bu oyun vaxtilə toylarda bəylə gəlinin önündə oynanılardı. Söyləyicilərin dediyinə görə, gəlini atdan düşürdükdən sonra bəyi gətirərdilər. Bəy sağdiş-soldişlə həyətin bir tərəfində, gəlin də üzündə örpək bir tərəfdə durardı. Onların qarşısında əvvəl "Maral oyunu", sonra "Kilimarası" oynanardı. Bu oyunlara tamaşa etdikdən sonra gəlinin ayağı altında qurban kəsilər və evə keçərdi. Vaxtilə Azərbaycanın qərb və şimal-qərb rayonları üçün xarakterik olan bu oyun hazırda Kəlbəcər rayonunda yaşadılır.

Ədəbiyyat
---------

* Qarabağ: folklor da bir tarixdir, VIII kitab (Kəlbəcər rayonundan toplanmış folklor örnəkləri). Bakı, "Elm və təhsil", 2014.
* Elçin Aslanov. El-oba oyunu, xalq tamaşası. Bakı, "İşıq", 1984.

Xarici keçidlər
---------------

* Kilimarası. AZƏRBAYCAN QEYRİ-MADDİ MƏDƏNİ İRS NÜMUNƏLƏRİNİN DÖVLƏT REYESTRİ Arxivləşdirilib 2020-02-18 at the Wayback Machine
* Kelbecer Kilimarasi oyunu folkloru
**Kijuç** (*lat.* Oncorhynchus kisutch) — Qızılbalıqkimilər dəstəsinə, Sakit okean sümüklüsü fəsiləsinə daxil olan balıq növü.

Təsviri
-------

Kijuçlar iri balıqlar olub, uzunluqları 98 sm, çəkisi isə 14 kq çata bilir. Digər Sakit okean sümüklülərindən əsas fərqi parlaq gümüşü pulcuqlara sahib olmasıdır. Bu səbənbdən yaponlar onları "gümüşü qızılbalıq" adlandırırlar.

Asiyada Anadır çayından tutmuş Oxot dənizinin Kamçatka sahillərinə qədər ki, ərazilərdə müşahidə edilir. Nadir hallarda Saxalinin şərqində, Hokkaydo adaları ətrafında və Amur çayının mənsəbində müşahidə edilir. .

Şimali Amerikada daha geniş ərazidə yayılmışdır. Onlara Alyaskadan tutmuş Kaliforniya sahillərinə qədər olan ərazilərdə müşahidə etmək mümkündür (Sakremento çayı).

Şimali Amerikada olan fərdlərin həcmi Asiyada olanlardan nisbətən böyük olur. Asiya sularında, uzunluqları 88 sm, çəkiləri isə 6,8 kq-dan çox olmur. Aşkar edilmiş ən böyük nümumə 76 sm uzunluğa və 7 kq çəkiyə sahib olmuşdur.

Yetkinliyə üç, dördünçü yaşında çatır. Erkəklərin kürüləmə yerinə kürüləmədən olduqca öncə gəlməsi qeydə alınmışdır. Öz cinsinin digər növlərinə nisbətdə kürüləmə gec baş tutur.

Kürüləmələr yay, payız və qış dövrlərinə bölünür. Yay kürüləməsi sentyabr-oktyabrda, payız kürüləməsi noyabr-dekabrda, qış kürüləməsi isə dekabr-yanvar ayları baş tutur. Martda belə kürüləmə ola bilir. Kürülər göllərdə deyil ancaq çaylarda baş tutur.

Kürüləmə zamanı hər iki fərd tünd moruq rəngdə olur. Bulaqçılar, həşəratlar, kürül və xırda balıqlarla qidalanır.

Dəniz yaşam dövrü 6 ay davam edir. Keçici balıq olan Kijuçlar okeanlarda qışlayır.

Berinq adasında yerləşən Sarannoe gölündə, Petropavlovsk-Kamçatskidəki Kotelnoe gölündə və Maqadan vilayətinin bəzi göllərində müstəqil populyasiya əmələ gətirirlər.

Yetkinliyə tam olaraq 4 yaşında çatırlar.

Sənaye əhəmiyyəti
-----------------

Kijuç qiymətli sənaye balığı sayılır. Ancaq sayları çox deyildir.

**Kijuç ovunun Dünya və Rusiya üzrə göstəriciləri**| **İl** | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| **Dünya üzrə ovu, min. t** | 19,0 | 18,2 | 17,0 | 22,0 | 20,0 | 20,9 |
| **Rusiyadakı ovu, min. t** | 0,9 | 1,3 | 3,7 | 3,65 | 3,7 | 4,9 |

Kijuç ətinin 6,1–9,5 % yağdan ibarətdir. Əti qırmızı və dadlıdır. Tərkibində Astaksatin, B1 və B2 vitaminləri, minerallar və mikrioelementlər vardır — dəmir, molibden, nikel, ftor, sink, xrom.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  "Мировые уловы кижуча в 2005 – 2010 годах". 2013-03-10 tarixində arxivləşdirilib. на сайте NPAFC. org

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
| Normativ yoxlama | LCCN: sh85027767 |

* Rusiyanın onurğalı heyvanları: Kijuç
**Qnomlar** (*ing.* Dwarves, tək h. *Dwarf*) — C. R. R. Tolkinin əsərlərində Orta Dünyanın azad xalqlarından biri, vala Aule tərəfindən yaradılmışdılar, doğuluşdan ən yaxşı mədənçi və filiz bələdləri, fanilər arasında ən bacarıqlı daş kəsənlər, zərgərlər və dəmirçilərdi. Sayları az idi və doğum sayına görə yavaş-yavaş artırdılar, elflər inanırdılar ki, öləndə qnomlar daşa çevrilirlər. Onların özləri isə inanırdılar ki, ölümdən sonra onların yaradıcısı Aule qnomlar üçün başqa bir tale hazırlayır.

Qnomların əmələ gəlmə tarixi
----------------------------

"Silmarilliona" əsasən, İlúvatar Övladlarının (elflər və insanlar) Aradaya gəlişini səbirsizliklə gözləyib dözə bilməyən Aule, daşdan yeni bir irq – qnomları yaratmağa cəsarət edir, lakin onlar azad iradəyə və ağıla malik deyildilər, Aule kimi torpağa, peşəyə məhəbbət bəsləyirdilər, Aule onlar üçün hətta dil icad edir. Lakin tezliklə Eru İluvatar peyda olur və Aulenin varlıqlarının azad iradəyə malik olmamasına diqqət edir, səbəb onların yalnız Onun, İlúvatarın bəxş edə biləcəyi bir ruhun olmamısıdır. Etdiyi əməlinə görə tövbə edən Aule məxluqlarını məhv etmək qərarına gələrək "uşaqlarının" üzərinə çəkic yellədir. Ancaq qnomların onun qarşısında diz çökərək rəhm diləməsinə təəccüblənir. Eru Auleyə rəhm edir, qnomlara ruh bəxş edir, bununla onlara iradə azadlığı verir, Aulenin təvazökarlığına və zəhmətinə görə bir mükafat olaraq onları övladları kimi qəbul edir və Ainur Musiqisinə əlavə edir. Lakin Erunun iradəsi ilə qnomlar, Ardada ilk xalqın - elflərin oyandığı günə qədər yatmalı idilər. Aule qnomların yeddi Ulu babasını müxtəlif mağaralarda yatırdır. Onlardan yeddi qnom klanı törədi, lakin Tolkinin əsərlərində, bir qayda olaraq, yalnız bir qnom klanı iştirak edir - Qundabadda oyanan Durin klanı.

Aule Morqota müqavimət göstərə bilən canlılar yaratmağa çalışırdı, buna görə də qnomlar iri və möhkəm köklü, enlikürək idilər (boyları — 4,5 - 5 fut, yəni 1,4 - 1,5 m), çox böyük güc və yüksək dözümlülüyü ilə seçilirdilər.

Ədəbiyyat
---------

*Tolkin, C. R. R.* "Silmarillion". Allen & Unwin. 1977. ISBN 0-04-823139-8.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Дж. Р. Толкиен.* "Гундабад". 2016-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-06.
2. ↑  *Evans, Jonathan.* Dwarves // In Drout, Michael D. C. (ed.). C. R. R. Tolkin ensiklopediyası.  Routledge. 2013 [2007]. 134–135. ISBN 978-0-415-86511-1.
3. ↑   "Silmarillion Creation Myth" *Silmarillion*, ch. 2 "Of Aulë and Yavanna"

Xarici keçidlər
---------------
**Lantana başınağacı** (*lat.* Viburnum lantana) — bitkilər aləminin fırçaotuçiçəklilər dəstəsinin adoksakimilər fəsiləsinin başınağacı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Cənubi və Qərbi Avropada, Şimal-Qərbi Afrikada və Cənub-Qərbi Asiyada və Qafqazda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Boyu 4 m-ə çatan, çətirli və qövsvari qalxan zoğlu, gözəl, sıxyarpaqlı koldur. Yarpağı qaidə hissədən yumurtavari-ovalvari və ya ürəkvaridir, kənarları zəif dişlidir, uzunluğu 18 sm-dək, üstü tünd-yaşıl, alt tərəfi boz, keçə tüklüdür. Gövdəsinin qabığı tünd-qonur rəngdə olub, məxməri yumşaqdır. Cavan zoğları tükcüklüdür. Ağ, xırda meyvə verən çiçəkləri budaqların uclarındaçətirvari çiçək qruplarına yığılmışdır. May ayında çiçəkləyir, çiçəkləri ikicinslidir, xırdadır, qalxanvarı çiçək qrupunda yerıəşir. Meyvəsi payızda yetişir. Meyvəsi-oval, yeməli olmayan çəyirdəkdir; yetişməzdən əvvəl parlaq qırmızıdır və yetişdikdə qaralır. Yay qələmlərinin 30%-ə qədəri kök atır.

Ekologiyası
-----------

Əlverişli şəraitdə 100 ilə qədər yaşayır. Qışadavamlılığı yüksəkdir. Torpağın nəmişliyinə çox tələbkardır. Kölgəyə, tüstüyə və qazadavamlılığı ortadadır. Günəş yanıqları ilə zədələnir. Torpağa tələbkar, kölgəyə, şaxtaya, quraqlığa davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın yarımrütubətli Şəki-Zaqatala və Lənkəran-Astara bölgələrində mədəni şəraitdə becərilir. Böyük Qafqazda, Kiçik Qafqazda, Cənub bölgəsində, Naxçıvanda dağ meşələrində, əsasən kolluqlarda bitir.

İstifadəsi
----------

Sentyabr-oktyabr aylarında yetişmiş yaşıl-sarı meyvələri bitkiyə dekorativlik verir. Şaquli yaşıllaşdırmanın bütün növləri üçün (çəpər, çardaq və s.) perspektivlidir. Bağ və parkların qrup və tək əkinlərində və canlı çəpərlər salınmasında istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 268.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q158508
* Wikispecies: Viburnum lantana
* APDB: 133354
* BioLib: 40464
* EoL: 488697
* EPPO: VIBLA
* EUNIS: 165334
* GBIF: 2888615
* GRIN: 41380
* iNaturalist: 124741
* IPA: 6603
* IPNI: 326265-2
* IRMNG: 11442620
* ITIS: 35264
* MichiganFlora: 17
* MoBotPF: 278956
* NBN: NBNSYS0000004326
* NCBI: 237945
* NZOR: 5a87e646-6add-4814-beee-42cfbd0d6c64
* PalDat: Viburnum\_lantana
* PFI: 5145
* Plant List: kew-2455932
* PLANTS: VILA
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:326265-2
* Tropicos: 6000173
* VASCAN: 2445
* WisFlora: 5371
* WFO: wfo-0000421166
* WoRMS: 426052

 |
**Qоbu yаşаyış yеri** — Şərur rаyоnunun Ахаmət kəndindən qərbdə yеrləşir. Yаşаyış yеrinin bir qismi kаnаl qаzılаrkən dаğıdılmışdır. Hаzırdа yаşаyış yеrinin ərаzisində kül qаlıqlаrınа, bаd qırıqlаrınа rаstlаnır. Tikintilər еhtimаl ki, möhrədən оlmuş və tаmаmilə dаğılmışdır. Аpаrılаn аrаşdırmаlаr zаmаnı yаşаyış yеrindən çəhrаyı və sаrı rəngdə bişirilmiş kеrаmikа, о cümlədən şirli qаblаrın pаrçаlаrı аşkаr еdilmişdir. Kеrаmikа nümunələri Оrtа əsrlərin inkişаf еtmiş və sоn dövrü üçün хаrаktеrikdir. Yаşаyış yеrinin sаhəsi 5 hеktаrdаn аrtıqdır. Yеrli əhаlinin məlumаtınа görə təsərrüfаt işləri görülərkən аbidənin ərаzisindən təndir qаlıqlаrı və kеrаmikа nümunələri аşkаr оlunmuşdur. Аrхеоlоji mаtеriаllаrа əsаsən yаşаyış yеrini XIV-XIX əsrlərə аid еtmək оlаr.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bахşəliyеv, Vəli.* Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Lansetvari zirinc** (*lat.* Berberis gilgiana) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Orta Asiyada geniş yayılmışdır

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m-ə çatan, budaqları az tüklü, erkən yaşlarında qırmızı-qonur, sarı, yaşlı nümayəndələrdə isə al-qırmızı-qonur rəng alan kol bitkisidir. Budağın üzərindəki iynələr əsasən 3 hissəli, uzunluğu 0,5-2,5 sm-ə qədərdir. Yarpaqların uzunluğu 2,5-4,5 sm-dir, yumurtaşəkilli-ellipsvaridir, uzunsovdur, ucu biz, kənarları dişlidir. Üst tərəfdən tutqun-yaşıl, bir az tüklü və ya çılpaq, alt tərəfdən isə boz-yaşıl rəngli və tüklüdür. Çiçəkləri parlaq yaşıl, diametri təxminən 0,6 sm-dir, uzunluğu 2,5-3,5 sm olan sıx salxımlara yığılmışdır. Meyvələri uzunsov-yumurtaşəkilli, uzunluğu 1 sm-ə qədər olub, al-qırmızıdır.

Ekologiyası
-----------

Soyuğa, küləyə, kölgəyədavamlı olub, torpağa tələbkar deyildir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuşdur. Abşeronda park və bağlarda, həyətyanı sahələrdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ görünüşə malikdir. Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədəuyğundu.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q11151837
* Wikispecies: Berberis gilgiana
* EoL: 5514799
* EPPO: BEBGG
* FoC: 242308192
* GBIF: 3981536
* GRIN: 6864
* IPNI: 106679-1
* NCBI: 218854
* Plant List: kew-2673820
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:106679-1
* Tropicos: 3500549
* WFO: wfo-0000563193

 |
**Təbliğat Analizi İnstitutu** (*ing.* Institute for Propaganda Analysis; abbr. *IPA*) — ABŞ-də 1937-1942 illərdə ictimaiyyətə propaqanda və onu müəyyənləşdirmək yolları haqqında təhsil vermək məqsədi ilə fəaliyəət göstərən qurum.

Tarixi
------

1937-ci ilin martın 29-da Bostonda yerləşən Universitet Klubunda Edvard Filaynın təşəbbüsü ilə "demokratiya üçün təhsil" mövzusu ilə bağlı görüş keçirilib. Alfred Adler, Liman Brayson, Edvard Berneys, Klayd R. Miller və s. bu görüşə qatılanlar arasında olmuşlar. Berneys hesab edirdi ki, bu görüşdən "heç nə alınmadı". Eyni zamanda, görüşdən ilhamlanan Miller Ceyms Mendenholnan birgə növbəti həftə ərzində "təhsil, ictimai fikir və propaqanda araşdırmaları üçün institutunun" layihəsinin qaralamanı hazırlayırdı. İkinci görüş Nyu York şəhərində keçirilib. Orda, Miller hzazırladığı layihəsi üçün Filaynın Good Will Fund-dan 10000 dollar alıb.:129,30 Beləliklə, Kolumbiya Universitetinin Müəllimlər Kollecinin professoru olan Miller Təbliğat Analizi İnstitutu Nyu York şəhərdində 1937-ci ilin oktyabr ayında təsis edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-01.
2. ↑  Sproule, Michael J. (1997) *Propaganda and Democracy: The American Experience of Media and Mass Persuasion*, Cambridge University Press
ISBN 0-521-47022-6
3. ↑  p. 140
**Tava Kolo** (22 dekabr 1902 – 1 may 2021, Mamudzu) — Ən yaşlı insanlar arasında olan Mayotten olan Fransız qadın.

Həyatı
------

Kolo 22 dekabr 1902-ci ildə Mayotte Passamainty şəhərində anadan olub. Eudoxie Baboulun ölümündən sonra, doğulduğu tarixin qeyri-müəyyənliyi səbəbiylə Fransada yaşayan ən yaşlı insan idi. 2017-ci ilin oktyabrında medianın diqqətini çəkən Kolonun doğum qeydləri şübhə doğururdu. Ən yaşlı insan tituluna sahib olan Yapon vətəndaşı Chiyo Miyakonun ölümündən sonra, 22 iyul 2018-ci ildə, 1977-ci ildən əvvəl Mayotte doğum qeydlərinin etibarlı olmadığı hesab edildikdən sonra bu ad Yaponiyanın Kane Tanakaya verildi.

Kolo 118 yaşında, Fransanın Mayotte şəhərindəki Mamoudzouda 1 may 2021-ci ildə vəfat etdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Fichier des personnes décédées.
2. 1 2 3 4  .
3. ↑  "Tava Colo, la Mahoraise doyenne de France s'est éteinte à l'âge de 118 ans". France 1 Mayotte (French). 1 May 2021. 1 May 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 June 2021.
4. ↑  "Soeur André, notre nouvelle doyenne". Le Parisien (French). 22 October 2017. 22 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 June 2021.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Fransa ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Brunsbuttel şəhərindən Kil kanalının mənzərəsi  

Kil kanalı
Kil kanalının xəritəsi, 1888
**Kil kanalı** (*alm.* Nord-Ostsee-Kanal‎; 1948-ci ilə qədər Kaiser-Wilhelm-Kanal *alm.* Kaiser-Wilhelm-Kanal‎) — Almaniyada yerləşən, Baltik və Şimal dənizlərini birləşdirən kanal. Kanal Kiel körfəzindən, Kiel şəhəri yaxınlığındakı (şəhərətrafı rayon Holtenaudan) başlayaraq, Elba çayının ağzına və Brunsbüttel şəhərinə qədər davam edir.

Uzunluğu 98 km, eni 100 m-dən, dərinliyi isə 11 m-dir. Kanal hər tərəfdən bir cüt şlüz ilə bitir, onlardan biri kiçik ölçülü bir donanma üçün nəzərdə tutulub.

Kiel kanalı 20 iyun 1895-də tikintisinə başlandı, tikinti 8 il davam etdi. Kanal avropada ən çox işlədilən gəmi marşrutlarından biridir. Bu yol ilə birlikdə Yutland yarımadasını dövr edərək üzmək ilə müqayisədə təxminən 519 kilometr qədər yola qənaət olunur. Eyni zamanda, kanal təxminən bir gün səyahət vaxtını, həm də dəniz fırtınaları riskini azaldır.

Kil kanalı həm də bərzəx hesab edilə bilər.

Tarix
-----

Şimal və Baltik dənizləri arasında ilk əlaqə Aider çayı yatağından istifadə edən Aider Kanalı idi. Aider Kanalı 1784-cü ildə başa çatdırılmış və Kiel dənizindən 175 km suyundan 43 km qərb sahilindəki Eider hövzəsinə qədər uzanmışdır. 10 m genişlikdə və 3 metr dərinliyə malik idi.

Baltik və Şimal dənizindəki hərbi bazalarının arasında qısa əlaqə qurmaq istəyən alman donanmasının hərbi-dəniz maraqlarının birləşməsi və Danimarka ətrafından gəzərək kommersiya gəmilərinin göndərməsi yeni bir kanalın(bərzəx) tikintisinə təkan verdi. Tikinti 8 il davam etdi. Tikinti işlərinə 9 min işçi qatıldı. 21 iyun 1895-ci ildə kanalı Kaiser Wilhelm II tərəfindən rəsmi olaraq açıldı. 

1907-ci və 1914-cü kanal arasında mülki və hərbi-dəniz donanması tələblərinə cavab verməsi üçün kanal genişləndirilmişdir. Kanalın genişləndirilməsi dreadnought ölçüsündəki gəmiləri kanaldan keçirmək üçün imkan verdi. Bu ən böyük müharibə gəmilərinin, Danimarkanı dövr etmək məcburiyyətində qalmadan asanlıqla və bir gün əvvəldən, Alman dəniz yolu ilə Baltik dənizindən Şimal dənizinə gəlməsi demək idi. Birinci Dünya müharibəsi və Versal müqaviləsindən sonra kanal beynəlxalq istifadəyə girmiş və alman hakimiyyəti altında olmuşdur. Adolf Hitler 1936-cı ildə kanalın beynəlxalq statusunu rədd edir. II Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra kanal beynəlxalq istifadə üçün təzədən açılır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Официальный сайт Arxivləşdirilib 2009-03-10 at the Wayback Machine
* Web-камеры на Кильском канале
**Tanais** (q.yun. Τάναϊς) — Don çayının mənsəbində antik şəhər (e.ə. III əsr — V əsr). Eramızın I əsrində Bosfor dövlətinin tərkibinə daxil idi. Şəhər Rostov-na-Donu şəhərindən 30 km qərbdə, Nedviqovka xutoru yaxınlığında yerləşir.

Tanais qoruğu Rusiyanın ən böyük arxeoloji muzey-qoruqlarından biridir. Qoruq ərazisi təxminən 3 min hektardır. Qoruq ansamblına müxtəlif tarixi abidələr, fərqli zamanların mədəniyyət nümunələri, eləcə də paleolitdən tutmuş XIX əsrə kimi müxtəlif xalqların yaşayış məntəqələri daxildir. Tanais qədim yunan sivilizasiyasının ən ucqar şimal məntəqəsi hesab edilir.

Ümumi məlumat
-------------

Tanaisin əsası e.ə. III əsrdə qoyulmuşdur. Qədimdə Bosfor dövlətindən köçən yunanlar, Tanais çayının (indiki Don) mənsəbində, deltanın əsas qolunda - Myortvı Donesdə Tanaisin əsasını qoymuşdular. Uzun əsrlər boyu Tanais Azov dənizi və Don ətrafı bölgənin vacib siyası-iqtisadi-mədəni mərkəzi olmuşdur. Qədim yunan coğrafiyaçı Strabon şəhəri belə təsvir edirdi: "Çayın gölə töküldü yerdə eyni adlı Tanais şəhəri yerləşir. Əhalisi əsasən elinlərdi". Strabon həm də göstərir ki, Tanais — "Pantikapeyadan sonra varvarların ən böyük satış yeridir". Qədim coğrafiyaçılar və tarixçilər Avropa ilə Asiya arasında olan sərhəddi məhs Tanaisdən çəkirdilər.

Eramızın 237-ci ilində Tanais qotlar tərəfindən dağıdıldı. 140 il sonra isə sarmatlar tərəfindən yenidən bərpa edilmişdir. Tanaris tədricən əkinçilik və sənətkarlıq mərkəzinə çevirilirdi. V əsrin əvvələrindən ərazidə səhralaşma prosesi başlamışdır.

Tanais arxeoloji abidə kimi ilk dəfə 1823-cü ildə aşkar edilmişdir. Paris akademiyasının müxbir üzvü polkovnik İ.A. Stempkovski bu barədə rəsmi məlumat yazmışdır. I Nikolayın sərəncamı ilə ərazidə qazıntı işləri aparılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Большая Советская Энциклопедия, 3 издание, 1970—1977 гг.
2. ↑  Танаис // Советская историческая энциклопедия / Глав. ред. Е.М. Жуков. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 14. — Стб. 103.
3. ↑  "Кулишов В.И. "В низовьях Дона". Москва. "Искусство". 1987". 2022-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-06.
**Anortit** (yun. άνορθός – çəp) – plagioklazlar qrupuna aid süxur əmələgətirən mineral. Albit-anortit izomorf sırasının sonuncu üzvü. Kimyəvi tərkibi Ca(Al2Si2O8) (20,1% – CaO; 36,7% –Al2O3; 43,2% – SiO2). Sinqoniyası triklinikdir. Kristalları prizmatik, lövhəvidir. Yöndəmsiz dənələr formasında, sıx dənəli aqreqatlar şəklində rast gəlinir. Ağ, bozumtul, sarımtıl və s. rənglərdə olur. Şüşə parıltılıdır. Sərtliyi – 6–6,5, sıxlığı 2740–2760 kq/m³. Əsasi və ultraəsasi maqmatik süxurları (bazalt, qabbro və s.) əmələ gətirən mühüm minerallardandır. Xalis Anortit az tapılır. Anortitə meteoritlərdə də təsadüf edilir. Digər plagioklazlarla yanaşı saxsı istehsalında istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 521 – 522. ISBN 978-9952-441-02-4.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2778993962 |
**Təbii metallar** — təbii metal, metalik formasında, saf və ya qarışıq şəkildə təbiətdə rast gəlinən metallar. Tək-tək və ya qarışıqlarda təbii olaraq tapılan metallar arasında alüminium, sürmə, arsen, bismut, kadmium, xrom, kobalt, indiyum, dəmir, manqan, molibden, nikel, renyum, selenium, tantal, tellur, qalay, titan, volfram, vanadium vardır.

Qrupları
--------

Qızıl və platin qrupları vardır. Qızıl qrupu qızıl, mis, qurğuşun, alüminium və gümüşdən ibarətdir. Platin qrupuna platin, iridium, osmiyum, palladium, rodium və rutenyum daxildir. Təbii halda olan ərintilər arasında düyü, tunc, qalay, alman gümüşü, osmiridium, elektrum, ağ qızıl və gümüş-civə və amalgam iştirak etmişdir.

Yaranması
---------

Yalnız qızıl, gümüş, mis və platin metallar təbiətdə böyük miqdarlarda meydana gəlir. Geoloji tədqiqat zamanı, çox az metal oksigenə təbii hava şərtlərinə müqavimət göstərir, bu səbəblə tez-tez qızıl və platin kimi daha az reaktiv metallar yerli metallar olaraq tapılır. Digərləri ümumiyyətlə təbii bir kimyəvi prosesin, metalın ortaq bir tərkibini və ya mədənini azaltdığı və saf metal kimi ortaya çıxar. Təbii qeyri-metal elementlər karbon və kükürddən ibarətdir. Yer altı təbəqələrdə yarı-metal olan silisium tapılmışdır. 

### Tarixi

Yerli metallar tarix əvvəli insanın metallar əldə etməyindən hesablanır, çünki mədənlərin çıxarılması əməliyyatı, əritmə əməliyyatının, metalların ətrafında kəşf edildiyi düşünülməydədir. Bu səbəblə mis və dəmir, mis çağı və Dəmir Çağından əvvəl yaxşı biliməyərkən, texnologiyanın inkişafı nəticəsində hal hazırda metallardan geniş istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-03.
**Səid Əliyeviç Əliyev** (*rus.* Саид Алиевич Алиев; 3 dekabr 1998, Mahaçqala) – rusiyalı futbolçu. Çayka Peçanokopskoye FK-da oynayır.

Həyatı
------

Səid Əliyev Dağıstan Respublikasının Mahaçqala şəhərində, keçmiş futbolçu Əli Əliyevin ailəsində doğulub. Dargi əsillidir.

Klub karyerası
--------------

O, Rusiya Peşəkar Futbol Liqasında Anji-2 Mahaçqala ilə debütünü 19 iyul 2017-ci ildə Çernomorets Novorossiysk ilə oyunda etdi.

Əliyev, Rusiya Milli Futbol Liqasında Lux Vladivostok ilə 7 iyul 2019-cu ildə Ximki-yə qarşı oyunda debüt etdi. O, birinci hissənin sonunda əvəzedici kimi meydana çıxdı və 2–5 hesablı məğlubiyyətdə komandası üçün iki qol vurdu.

11 yanvar 2020-ci ildə Əliyev Nijni Novqorod FK-ya keçdi.

2021-ci ilin fevralında o, Rusiya Premyer Liqasının "Tambov" klubuna keçdi. Ancaq o klubu, Rusiya Kubokunda cəmi bir matçda çıxış etdikdən sonra tərk etdi və 11 mart 2021-ci ildə Krımteplitsiya Molodijne-yə keçdi. Cəmi 1 aydan sonra Krım klubunu da tərk etdi.

Xarici linklər
--------------

* Profile by Russian Professional Football League
* Səid Əliyev — Instagram səhifəsi

İstinadlar
----------

1. ↑
"Mavi geyimli oğlan" (1770), rəssam Tomas Geynsboro
**Balaca lord Fauntleroy** (*ing.* Little Lord Fauntleroy; bəzi tərcümələrdə "Balaca lord") — ingilis-amerikan qadın yazıçısı və dramaturqu Frensis Eliza Börnetin ilk uşaq romanı. İlk dəfə hissələrlə 1885-ci ilin noyabrı və 1886-cı ilin oktyabrında "St.Nicolas" jurnalında çap olunmuşdur. Kitabın illustrasiyalarını isə Recinald Berç çəkmişdir. Kitab sonralar 20 dəfədən artıq nəşr olunmuşdur.

Süjeti
------

Kapitan Errolun oğlu olan 7 yaşlı Sedrik İngiltərədən Amerikaya yollanır, atasının ölümündən sonra anası ilə yaşayır. O çox vaxt çəkmə təmizləyən Dik və baqqal Hobbsla ünsiyyətdə olurdu. Amma bir dəfə qraf Dorinkortun vəkili olan cənab Heviş adlı birisi onların evinə gələrək bildirir ki, Sedrik 2 böyük qardaşının ölümündən sonra yeganə varisdir və o mütləq İngiltərəyə qayıdıb lord Fauntleroy olmalıdır.

Dəbə təsiri
-----------

Recinald Berç tərəfindən çəkilmiş Fauntleroyun kostyumu orta məktəb uşaqlarının rəsmi geyiminə böyük təsir göstərmişdir.

Fauntleroyun kostyumu İngiltərədə yaradılsa da, Amerikada olduğu kimi heç yerdə bu qədər populyar deyildi. Fauntleroyun klassik kostyumu qara məxməri vizitka və bu cür şəkildə dizə qədər olan şalvardan, büzmələnmiş krujevalı böyük yaxalıqlı köynəkdən ibarət idi. Bu cür geyim XX əsrin əvvəllərinə qədər dəbdə olur. Çoxlu oğlan uşaqları Fauntleroyun kostyumunu geyinməsələr də, onun bəzi hissələrindən — bant və naxışlı köynəkdən istifadə edirdilər. Bu cür görkəm 3-8 yaşlı uşaqlar arasında populyar idi.

Bu cür geyim stili XVIII əsrdə I Karlın sarayının əhatəsində olan uşaqlar arasında dəbdə olan "Van Deyk" (*Van Dyke*) stilinin variantı idi. Tomas Geynsboronun "Mavi geyimli oğlan" (*"The Blue Boy"*) rəsm əsəri  **"Van Deyk"** stilini nümayiş etdirir.

Birinci dünya müharibəsinə qədər 10 yaşına qədər olan bütün uşaqlar Fauntleroy kostyumuna xas olan dizə qədər şalvar geyinirdilər.

Xarici keçidlər
---------------

* Balaca lord Fauntleroy — Gutenberg.org  (ing.)
**Tauraqnas gölü** (lit. Tauragnas) — Litvanın şimal-şərqində Aukştaytiya Milli Parkında yerləşir. Ölkənin ən dərin və ən böyük göllərindən biridir. Atlantik okeanının Baltik dənizi hövzəsinə aiddir. Gölün qərb sahilində Tauraqnas şəhəri vardır. Gölün cənub sahilində uzanmış bir təpədə şəhərcik mövcuddur. Gölün şimal sahilindən Tauraqnay — Şeymatis — Daunoryay, qərbdə Utena — Tauraqnay — Kirdekyay.

Gölün sahəsi 5 km²-dir. Hövzəsinin tutumu 74 km²-dir. Göl 164 m yüksəklikdə yerləşir. Bu uzunluğu 9,9 km, orta eni 0,5 km, maksimal dərinliyi 62.5 m (gölün qərbində) və orta dərinliyi 18.4 m-dir. Gölün yerləşdiyi ərazi dominant küləklərin istiqamətindədir.

Gölün səth yamacları mövcud su səviyyəsindən 50–54 m yuxarı qalxır. Gölün maksimal dərinliyi 62,5 m, alt hissəsində göl çöküntülərinin qalınlığı 8–10 metr arasında dəyişir. Beləliklə gölün yerləşdiyi hövzəsinin dərinliyi 100–120 m-ə çatır. Göl novu dördküncvari bir formaya malikdir. Gölün dibi qaralma üfüqünə çatır. Gölün sahilləri yüksək və dikdir. Əsasən ağac və kollarla əhatələnmişdir. Ətrafındakı meşələrdə Qızılağac üstünlük təşkil edir.

Göldə 16 növ balıq yaşayır: Coregonus albul, Osmerus eperlanus, durna balığı, külmə, Leuciscus leuciscus, Qızılüzgəc, Qafqaz üstüzəni, Lilbalıq, Adi şəmayı, Çapaq, Adi ilişgən, ilişkən, Lota lota, Xanı balığı, Gymnocephalus cernuus, Cottus gobi. Gölün sahil hissəsində bolca xanı balığı yaşayır.

1955-ci ildən bəri su səviyyəsinin və temperaturun, həmçinin buz rejiminin ölçüldüyü Tauraqnayada bir hidroloji stansiya qurulmuşdur. Göl orta hesabla dekabrın 19-da donur. Fasiləsiz buz örtüyünün ümumiyyətlə meydana gəlmədiyi qışlar belə müşahidə edilir. Yayda suyun orta şəffaflığı təxminən 5 m-dir. Yayda göl çox istilik yığır, buna görə suyun orta temperaturu oktyabrda 9,7 °C, noyabrda 5,8 °C olur. Termal durğunluq dövründə 58 m dərinlikdəki alt təbəqənin istiliyi 5–6 °C-yə qədər yüksəlir, qışda isə 3,5–4 °C-yə enir. Alt təbəqənin temperaturu bahardan payıza qədər davamlı olaraq artır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Даугудис В. Мардоса Й. Жемайтите З. и др. 300 памятников культуры / Сост. З. Жемайтите. — Вильнюс: Минтис, 1984. — С. 233. — 270 с.
2. ↑  Гарункштис А. А. Седиментационные процессы в озерах Литвы. — Вильнюс: Мокслас, 1975. — С. 23, 31. — 296 с.
**Səid ibn Əmr əl-Həraşi** (d. ? - ö. 735-ci ildən sonra) — Əməvilər dövrü vali və sərkərdələrindən.

Həyatı
------

Qeys Aylan qəbiləsinin qollarından Hariş b. Kəbə mənsubdur. Əslən Kinnəsrinli olub İrminiyədə doğulduğu, anasının Həbəşli olduğu nəql edilməkdədir. Qaynaqlarda həyatıyla ilgili ilk bilgilər, Şəvzəb adlı bir xaricinin çıxardığı üsyanı yatırmasıyla əlaqəlidir.

720-ci ildə Kufə valisi Əbdürrəhman b. Abdullahın, Şəvzəbin çıxardığı üsyanı yatırmaqla Məhəmməd b. Cərir komandasında göndərdiyi ordu məğlub olmuşdu. Xaricilər, daha sonra Əməvi xəlifəsi II Yəzidin göndərdiyi iki ordunu da məğlubiyyətə uğratmışdılar. Bu arada Kufəyə gələn xəlifənin qardaşı Məsləmə ibn Əbdülməlik, xalqın şikayətçi olması üzərinə Səid ibn Əmr əl-Həraşini Şəvzəbin üsyanını yatırmaqla vəzifələndirdi. Aparılan savaşda Həraşi komandasındakı ordu xariciləri məğlub etdi, Şəvzəb də öldürüldü. Həraşi bu uğurundan dolayı Xorasan valiliyinə təyin edildi (721-22).

Xorasanda öncəliklə bir sıra idari və əsgəri nizam-intizam yaradan Həraşinin buradakı ən önəmli uğuru Soğdlular qarşısında qazandığı zəfərdir. Onun xariciləri yenməsi və dərhal ardından Xorasan valiliyinə təyin edilməsi, öncəki vali zamanında cizyə və xərac vergilərini ödəməyən və valiyə qarşı türklərlə iş birliyi quran Soğdluları əndişəyə saldı. Soğdlular, məlikləri Gurəkin qəbul etməməsinə rəğmən yurrlarını tərk edərək Fərqanə hökmdarından sığınma istəyində oldular. Ancaq Həraşi, hələ Fərqanə məlikinin himayəsi altına girmədən Xocənd yolunda onları yaxalayıb bir çoxunu qılıncdan keçirdi; bir qismini də əsir alaraq mallarını müsadirə etdi. Bu arada Xocənd güzərgahında olan Usruşananı ələ keçirib əhalisi ilə bir anlaşma bağladı.

Həraşi, Soğd məsələsini böyük ölçüdə həll etdikdən sonra Süleyman b. Əbüs-Sürrini Soğd vadisində yaşayan Dehqan Deyuştinin üzərinə göndərdi. Süleyman, Deyuştini məğlubiyyətə uğratdı və sığındıqları qalada mühasirə altına aldı. Qala əhalisi uşaqlarına toxunulmaması şərtiylə təslim olmağı qəbul edincə Həraşi Deyuştini tutuqlayaraq İraq valisi Ömər ibn Hübeyrəyə göndərdi.
**Uraninit** — mineral, UO2. Adətən U4+ bir qismi U6+-dək oksidləşir. Daima radiogen Pb qatışığı, çox vaxt Th və TR qatışığı olur. Uraninit Pb miqdarına görə mineralın izotop yaşı təyin edilir. Kubik. Kristal­ları: kublar, oktaedrlər və ya onların kombinasiyaları. Aqreqat: möhtəvilər, böyrəkvari (qatran U-filizi). Qatranı-qara, yaşımtıl-qara. Parıltı qatranı, yarımmetallik. Sərtliyi 5-6. Xüsusi çəki U4+-un U6+ oksidləşəndə azalır. Kristalların xüsusi çəki 8-10, kollomorf növlərinin - 6,5-8,5. Yüksək dərəcədə radioaktivdir. Peqmatitlərdə, Co, Ni, Bi, Ag, As daşıyan hidrotermal damarlarda. Növ müxtəlifliyi: kleveit, nivenit, bregerit.

İstinadlar
----------

1. ↑  rruff. International Mineralogical Association, Arizona Universiteti.
2. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 82844589 |
**Anqara çayı haqqında əfsanə** - Anqara və Yenisey çayları, Baykal gölü və Şaman daşı haqqında qədim buryat əfsanəsi.

### Qısa məzmunu

Qədim dövrlərdə qüdrətli Baykal şən və xeyirxah idi. O, öz yeganə qızı Anqaranı çox sevirdi. Dünyada ondan gözəli yox idi. Gündüzlər o səmadan daha parlaq, gecələr isə buludlardan daha tutqun olardı. Anqaranın yanından keçən hər kəs onun gözəlliyinə heyran olar, onu vəsf edərdi. Hətta köçəri quşlar, durnalar, leyləklər, qazlar da alçaqdan uçaraq ona tamaşa edər, lakin onun sularına nadir hallarda enərdilər.

Qoca Baykal öz qızını göz bəbəyi kimi qoruyurdu. Bir dəfə Baykal yuxuya getdikdən sonra Anqara gənc Yeniseyin yanına qaçdı. Yuxudan oyanan Baykal öz sularını titrətdi. Şiddətli fırtına qopdu, dağlar nərildədi, meşələr silkələndi, göy üzü kədərdən qaraldı, heyvanlar qorxu içində qaçışdılar, balıqlar suyun dərinliklərinə endilər, quşlar günəşə doğru uçuşdular. Qüdrətli Baykal dağdan bir qaya qoparıb uzaqlaşan qızına tərəf tulladı. Qaya gözəl Anqaranın düz boğazının üstünə düşdü. Mavigözlü Anqara yalvarışlı səslə dedi:

- Ata, mən susuzluqdan yanıram, məni bağışla, heç olmasa bir damcı su ver.

Baykal qəzəblə çığırdı:

- Mən yalnız öz göz yaşlarımı verə bilərəm!

Min illərdir ki, Anqara Yeniseyə doğru göz yaşı axıdır. Qoca və tənha Baykal isə qaraqabaq və qəzəblidir. Baykalın öz qızına tərəf atdığı qayanı isə insanlar Şaman daşı adlandırırlar.

Maraqlı faktlar
---------------

* Bu əfsanənin başqa bir versiyasında Yeniseyin əvəzinə İrkut çıxış edir.

Həmçinin bax
------------

* Anqara
**Ilqaz dağları** (*türk.* Ilgaz Dağları) — Anadolunun şimal-qərbində yerləşən silsilə.

Coğrafiyası
-----------

Qara dənizin cənub sahillərinə yaxın ona paralel olaraq uxanır. Bu ərazi boyunca üç silsilə vardır. Ilqaz dağları bu silsilələrin şərq qolunu təşkil edir. Dağın şimal yamacları Kastamon, cənub yamacları isə Çankır illərə ərazisində yerləşir. Dağ sisteminin şərqdən qərbə uzunluğu 150 km, eni isə 30 km təşkil edir.

Silsilənin ən hündür zirvəsi 2587 metr yüksəkliyə sahib olan Nasəttəpə dağıdır. Zirvənin 10 km yaxınlığından Türkiyənin Qara dəniz sahili ilə birləşdirən D-765 magistralı keçir. Ən hündür aşırım,1850 metr yüksəklikdə yerləşir.

Milli park
----------

Ilqaz Milli Parkı (*türk.* Ilgaz Dağı Milli Parkı) 2 iyun 1976-cı ildə Kadtamonu və Çankır inzibati vilayətlərinin ərazisində eyni adlı dağ silsiləsi ərazisində təşkil edilmişdir. Milli park 742,38 ha ərazini əhatə edir.

### Geologiya

Ilqaz dağlarının yerləşdiyi ərazi Şimali və Mərkəzi Anadolu arasında keçid varakteri daşıyan ərzidə yerləşir. Geoloji baxımdan vulkanik suxurlardan təşkil olunmuşdur. Burada Türkiyə ən uzun və ən aktiv geoloji çatı yerləşir (Şimali Anadolu çatı).

### İqlimi

Parkda orta illik temperatur 9,8 °C təşkil edir. Ən soyuq ay yanvardır. Bu ayda orta temperatur -0,8 °C olur. Ən isti ay isə iyul (20 °C) və avqustdur (19,7 °C). Parkda orta illik yağıntının miqdarı 486 mm (19,1 dyum) olur. Vadilərdə yağıntının miqdarı 400 mm, dağlarda isə 1200 mm təşkil edir. Yağıntının böyük qismi ysy aylsrı düşür.

### Turizm

Milli park öz növbəsində bir istirahət bölgəsi sayılır. İnsanlar burada 15 iyundan 15 sentyabra qədər insanlar Qarasu çayında balıq ovu ilə məşğul ola bilərlır. Bundan əlavə bölgə qış turizmi üçündə açılmışdır. İstanbul və Ankaradan çoxlu turist qəbul edir. Ankaraya ən yaxın dağ xizək eniş zolağı «Ankara Qonağı» («Ankara Lodge») adlanır.

Ekologiya
---------

Milli parkın yerləşməsinə uyğun olaraq flora və fauna baxımından zəngin ekosistemə sahibdir. Ərazisinin böyük hissəsini meşələr təşkil edir. Burada əsasən meşəlik ərazilərdə qaban, nəcib maral, qonur ayı, boz canavar. Avropa çaqqalı və tülküyə rast gəlmək mümkündür. Burada ümumilikdə 30 yaxın məməli yaşayır. 1996-cı ildə burada yeni növ həşərat aşkarlanmışdır. 2010-cu ildə yeni aşkarlanan növə yayıldığı yerin adına müvafiq olaraq Merodon Ilgazense adı verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ünal, 2006, səh. 44.
**Uraz Kaygılaroğlu** (30 iyun 1987, İstanbul) — Türk aktyor və aparıcı.

Karyerası
---------

1987-ci ildə İstanbulda anadan olub. Orta məktəb illərində Müjdat Gezen Sənət Mərkəzində aktyorluq kurslarına qatılıb. İstanbul Bilgi Universitetinin Reklam fakültəsini bitirib.

O, aktyorluq karyerasına səkkiz seriyalı Millionda Bir serialında Berke rolunu oynamaqla başlayıb. FOX TV-də yayımlanan Harem adlı serialda Feminen Ağa, "Eski Hikaye" serialında Ömər, "Yedi Güzel Adam" serialında Adil Erdem Bayazıt, Baba Candır serialında Haluk Güney, Əmioğlu Volki rolu. Show TV-də yayımlanan "Klaviaturalı oğlanlar" serialında Gediz Işıklı, Star TV-də yayımlanan Sefirin Kızı serialında rol alıb. Çəkilişləri 2021-ci ildə tamamlanan Erşan Kuneri serialında rol aldı.

Aktyorluqdan əlavə, televiziya müsabiqə proqramlarının aparıcısı olub. O, TRT 1-də yayımlanan Tam Zamanı və Quyruq viktorina verilişinin və Kanal D-də yayımlanan "İzləmə" viktorina verilişinin aparıcılığını edib.

İlk bədii filmi "Məzuniyyət" (2009) olub. Daha sonra Eltilerin Döyüşü, Əjdaha Tələsi, Karakomik Filmlər, Coyotes ilə Rəqs 5, Əjdaha Tələsi, Harada qaldıq, Dönmək sənindir, Kimlə Rəqs edirsən və Bamsı Beyrek kimi filmlərdə rol alıb.

O, 2014-cü ilin iyununda aktrisa Melis İşitenlə ailə həyatı qurub. Onların Ada adlı bir qızı var (5 dekabr 2016-cı il təvəllüdlü). Cütlük 2019-cu ilin iyulunda boşanıb.

2017-ci ilin sonunda açılan Snob Streed Food adlı fast food şəbəkəsinin ortağı oldu.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | IMDb |
**Kallum Con Styles** (d. 28 mart 2000, Buri, İngiltərə ) — ingilis əsilli Macarıstan millisinin futbolçusu. O, yarımmüdafiəçi və sol cinah müdafiəçi mövqelərində oynayır. Çempionşip komandalarından biri olan Barnsley- də oynayır.

Karyera
-------

### Bury

Styles 1 iyul 2016-cı ildə EFL League One komandası Bury- yə qoşuldu. Peşəkar debütünü 8 may 2016-cı ildə Sautend Yunayted ilə mövsümün son oyununda etdi. Növbəti mövsümdə Styles ilk assistini 18 fevral 2017-ci ildə Chesterfield- ə qarşı etdi. 2016-17 mövsümündə 13 oyuna çıxıb və 2 məhsuldar ötürmə edib. Növbəti mövsüm, Bury komandası Stylesi liqada düzgün qeydiyyatdan keçirə bilmədi. 

### Barnsley

6 avqust 2018-ci ildə Styles £500,000 qarşılığında EFL League One komandası Barnsley- ə transfer oldu. Barnsley ilə dörd illik müqavilə imzaladı, lakin yanvar transfer pəncərəsi açılana qədər Bury klubuna icarəyə verildi.  Kluba qayıtmazdan əvvəl Bury üçün bütün yarışlarda 21 oyun keçirdi. 

Styles Barnsley üçün debütünü 9 mart 2019-cu ildə Mamadou Thiam-ı əvəz edən Accrington Stanley-ə qarşı etdi. Növbəti mövsümün son oyununda Barnsley üçün ilk qolunu Brentford- a qarşı vurdu və Yorkshire komandasına Çempionluq statusunu saxlamağa kömək etdi. 

2020-21 mövsümü məşqçi Valérien Ismaël ilə sol cinah müdafiə sahəsinə çevrildi. Barnsley ilə bütün zolaqlarda 50 oyun keçirdi və 5 qol və 4 məhsuldar ötürmə etdi. Karyerasının ən yaxşı mövsümünü keçirən Styles komandasına Çempionşipdə 5-ci yeri tutmağa və pley-off mərhələsinə vəsiqə qazanmağa kömək etdi. Barnsley pley-off yarımfinalında "Suonsi" yə 1:0, 0:0 hesabı ilə qalib gəlib. 

O, 2021-22 mövsümündə menecer Valerien İsmailin West Bromwich- ə transferi ilə yarımmüdafiəçi mövqeyinə qayıtdı. Liqanın dördüncü oyununda 2-2 hesablı heç-heçə ilə liqanın üçüncüsü QPR-ə kömək etdi. Növbəti həftə Birmingem qarşısında qol vurdu və mövsümə yaxşı başladı. Bununla belə, mövsümün qalan hissəsində ötən mövsümün uğurunu qazana bilməyən Barnsli liqanı sonuncu bitirib və aşağı liqaya düşüb. 2021-22 mövsümündə o, bütün zolaqlarda 46 oyun keçirib və 3 qol və 2 məhsuldar ötürmə edib.

Mənbə
-----

1. ↑  Callum Styles // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. ↑  "Callum Styles: "I want to challenge myself."". www.barnsleyfc.co.uk (ingilis). 22 Nisan 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 Temmuz 2022.
3. ↑  "Callum Styles | Football Stats | Barnsley | Season 2018/2019 | Soccer Base". www.soccerbase.com. 8 Haziran 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 Temmuz 2022.
4. ↑  "REPORT: Barnsley 2-0 Accrington". www.barnsleyfc.co.uk (ingilis). 6 Haziran 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 Temmuz 2022.
5. ↑  "Barnsley 0-1 Swansea: Championship play-off, first leg – as it happened". the Guardian (İngilizce). 17 Mayıs 2021. 1 Haziran 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 Temmuz 2022.
Həyatı
------

Şərifəliyeva Səidə Vahid qızı 10 yanvar 1981-ci il tarixdə Neftçala rayonunda anadan olub. 1998-ci ildə orta məktəbi bitirib.1999-cu ildə Bakı Musiqi Akademiyasında vokal fakultəsinə - Xalq artisti Xuraman Qasımovanın sinfinə qəbul olunub. 2002 -2008-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Xor Kopellasında çalışıb.

Yaradıcılığı
------------

2006-cı ildən ÜNS yaradıcılıq səhnəsinin solistidir. 2007-ci ildə Çexiyanın Karlovı-Varı şəhərində A.Dvorjak adına 42-ci Beynəlxalq vokal müsabiqəsində 1-ci yerə, elə həmin il Bakıda keçirilən Bülbül adına 4-cü Beynəlxalq vokal müsabiqəsində 2-ci yerə çıxıb. 2010-cu ildən Q.Vişnevskayanın Opera Mərkəzində (prof. Badri Maysuradzenin sinfi) təcrübədədir. 2014-cü ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının solistidir. Ü.Hacıbəylinin "O olmasın, bu olsun" (Gülnaz), O.Kazımi və R.Heydərin "Qızıl toy" (Aygün), F.Sücəddinov və T.Vəliyevanın "Mən dəyərəm min cavana" (Naz-Naz), R.Hacıyevin "Qafqazlı qardaşqızı" (Lala), R.Mirişli və M.Haqverdiyevin "Qısqanc ürəklər" (Səbinə), F.Allahverdi və Elçinin "Baladadaşın toy hamamı" (Sevil), İ.Kalmanın "Silva" (Silva), E.Sabitoğlu və V.Kalmanovskinin "Bir dəfə Baqdadda" (Zuleyxa) tamaşalarında yaddaqalan obrazlar yaradıb.

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artistidir. 10 may 2019-cu ildə, 7 may 2020-ci ildə və 7 may 2021-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının teatr xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
2. ↑  *President.Az.* "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 10.05.2019. 2019-05-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-10.
3. ↑  *President.Az.* "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 07.05.2020. 2020-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-07.
4. ↑  *President.Az.* "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 07.05.2021. 2021-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-07.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Əli Əkbər.

**Əli Əkbər** (*Ələkbərov Əli Hüseyn oğlu*; 27 aprel 1927, Qovuşuq – 5 iyun 2022, Sumqayıt) — Azərbaycan şairi.

Həyatı
------

Əli Əkbər 1927-ci il aprel ayının 27-də Qərbi Azərbaycanın Dərələyəz mahalındakı Qovuşuq kəndində (Yexeqnadzor rayonu) anadan olub. 1947-ci ildə orta məktəbi bitirməmiş onu rayon xalq maarif şöbəsi oxuduğu məktəbdə müəllim təyin edir. İki il orta məktəbdə müəllim işlədikdən sonra yenidən oxuyub 1950-ci ildə orta məktəbi bitirir. Orta məktəbi bitirdikdən sonra rayon xalq maarif şöbəsi onu yenidən müəllim təyin edir. O, 1950-ci ildən 1965-ci ilə qədər Dərələyəz mahalının Sallı, Hors, Gədikvəng və Qabaxlı kəndlərində müəllim işləyir. Paralel olaraq ali təhsil almaq üçün Bakıya gələrək 1962-ci ildə S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakultəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olur. 1968-ci ildə universiteti müvəffəqiyyətlə bitirir.

1988-ci ilə qədər Dərələyəz mahalının Qovuşuq kənd orta məktəbində azərbaycan dili və ədəbiyyatı fənlərini tədris etmişdir.

1988-ci ildə bədxah ermənilərin təzyiq ilə doğma dədə-baba yurdlarından çıxarılan azərbaycanlılarla birlikdə Əli müəllim də Azərbaycana gələrək Abşeron rayonunun Ceyranbatan qəsəbəsində məskunlaşır. 1993–2011-ci illərdə Abşeron rayonu Ceyranbatan qəsəbə 1 saylı orta məktəbində müəllim işləyib.

5 iyun 2022-ci ildə vəfat edib. Sumqayıt şəhərinin yeni məzarlığında dəfn edilib.

Ailəsi
------

Ailəlidir, səkkiz övladı var.

Yaradıcılığı
------------

Ədəbi yaradıcılığa böyük maraq göstərən Əli müəllim hələ 1957-ci ildən Əli Əkbər təxəllüsü ilə şerlər yazmağa başlamışdır. O, öz şerlərini "Sovet Ermənistanı" qəzetində çap etdirirdi. Onun bir neçə şeiri də 1957-ci ildə çıxan "Ədəbi Ermənistan" məcmuəsində çap olunmuşdur.

Yazdığı əsərləri qəzet və jurnallarda çap etdirir. Yazdığı şerləri, poemaları və dram əsərlərini toplayaraq: 2003-cü ildə "Dərələyəz", 2004-cü ildə "Qəlbin səsi", 2005-ci ildə "Atanın dara çəkilməsi", 2013-cü ildə isə "Vətən həsrəti" kitablarını çap etdirib. Beşinci kitabı da çapa hazırlanır.

### Kitabları

1. "Dərələyəz", 2003-cü il
2. "Qəlbin səsi", 2004-cü il
3. "Atanın dara çəkilməsi", 2005-ci il
4. "Vətən həsrəti", 2013-cü il

İstinadlar
----------
**Qayıb Musa bəy oğlu Qayıbov** — hərbi həkim, mayor. Mirzə Hüseyn bəy Qayıbovun nəvəsi.

Həyatı
------

Qayıb Musa bəy oğlu Qayıbov 1915 ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur.

Qayıb Qayıbov orta təhsilini Şuşa şəhərində almışdır. O, 1934–1939-cu illərdə Azərbaycan Tibb İnstitutunda ali təhsil almış, 1936-cı ildə Bakı Aeroklubunu bitirmişdir. II Dünya Müharibəsindən sonra Moskva şəhərində Partiya Məktəbində oxumuşdur.

Qayıb Qayıbov 3 medala, "Səhiyyə əlaçısı" döş nişanına, müxtəlif illərdə 3 dəfə "Sosializm yarışının qalibi" vahid ümumittifaq döş nişanına layiq görülmüşdür. O, istefada olan mayor idi.

Qayıb Qayıbov 9 fevral 2000-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Qayıb Qayıbov ali təhsilini başa vurduqdan sonra V. P. Çkalov adına Hərbi Aviasiya Məktəbinə həkim göndərilmişdir. II Dünya müharibəsi illərində hərbi həkim vəzifəsində Hərbi Aviasiya Ordusunda xidmət etmiş, təyyarəçinin həyatını xilas etdiyi üçün "Qırmızı ulduz" ordeninə layiq görülmüşdür.

Qayıb Qayıbov uzun illər müxtəlif rəhbər vəzifələrdə çalışmış, AKP MK-də şöbə müdiri işləmişdir.

Mənbə
-----

* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Veysəlli oymağı və Məhəmmədxan ağa nəsli. I kitab. Bakı, 2016
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Məhəmmədxan ağa nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015

Həmçinin bax
------------

* Qayıbovlar
* Mirzə Məhəmmədəli bəy Qayıbov
* Mirzə Məmmədqulu Təbib
* Mirzə Məhəmməd bəy Qayıbov
* Mirzə Əli bəy Qayıbov
* Mirzə Cəfər bəy Qayıbov
* Mirzə Hüseyn bəy Qayıbov
* Mirzə Cavad bəy Qayıbov
* Məsum bəy Qayıbov
* Ağa Qayıbov
* Şuşa
**Diktema** — (*lat.* dico, dixi, dictum – "deyirəm, bildirirəm") dil seqmentlərinin aşağı səviyyəsinin vahidləri kimi bir və ya bir neçə cümlədən formalaşan elementar situasiya-tematik mətn vahidi.

Yaradılış tarixi
----------------

Diktem konsepsiyası 20-ci əsrin ortalarında Cenevrə məktəbindən Ferdinand de Saussure tərəfindən təsvir edilən dilin kommunikativ vahidləri haqqında elmi müzakirə ilə əlaqədar olaraq Mark Blok, həmçinin professor Aleksandr Smirnitski tərəfindən irəli sürülmüşdür. Professor Blox öz növbəsində diqqətdən kənarda qalan dil vahidlərinin səviyyəsini, yəni fonem və morfemin səviyyələrini nəzərdən keçirdi və ona "sərhədləri bulanıq olan strukturların üçüncü inteqral səviyyəsini" - sintaksisi əlavə etdi. Beləliklə, Dionisiy Traks tərəfindən morfologiya və Apolloniy Diskol tərəfindən sintaksis yaradıldıqdan sonra dikteme izolyasiyası qrammatika tarixində daha bir əsas mərhələni təmsil edir.

Struktur
--------

Düzgün genişlənmiş monoloq yazılı mətndə diktem adətən abzasla, dialoq nitqində isə diktem adətən replika ilə təmsil olunur. 
Diktemdə linqvistik ifadənin inteqrativ vahidi kimi dörd əsas funksional əhəmiyyətli cəhət fərqləndirilir: adlandırma, predikasiya, tematikləşdirmə və stilizasiya.

Həmçinin bax
------------

* Morfologiya
* Sintaksis

İstinadlar
----------