recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Prosenoz** – Ümumi (Bıkov, 1957), müvəqqəti qruplaşma (Sukaçov, 1917), pioner senozu (Ramenski, 1938), qruplaşma (Alyoxin, 1938), koloniya (Şaxov, 1946), prosenoz və yalançı fitosenoz (Neuhasl, 1963) – orqanizmlərin birgə məskunlaşmasının qeyri sabit davamsız forması, biosenozun təşəkkül və ya sönmə fazası.

Ümumi məlumat
-------------

Prosenozun başlanğıc mərhələsi üçün aşağıdakılar adi haldır: növlərin təsadüfən yığımı, onların diasporları külək, su və digər amillərlə asanlıqla aparılır; tez inkişaf edən, tez və bol meyvə (toxum) verən (xüsusilə bir-ikillik) və vegetativ çoxalan bitkilər; ekotopun tam tutulması; ilbəil güclü dəyişmə. Tərkibinə görə prosenozlar bir neçə qrupa bölünə bilər.

1. Prosenozlar- kaloniyalar adətən bir ekobiomorfun bir və ya bir neçə növünün məskunlaşması. Onların populyasiyalarının sayı hər il kəskin dəyişir, biosenoloji mühit əmələ gəlmir.
2. Prosenozlar- qruplaşmalar – tərkibi xeyli müxtəlifdir, bir və bir neçə ekobiomorfa aiddir.

Xarici keçid
------------

Həmçinin bax
------------

* Populyasiya
* Biosenoz
* Ekosistem

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
**Şirinsulu ekosistemlər-** şirin sular kontinentin səthində çay, göl və bataqlıqlar əmələ gətirir. İnsan öz ehtiyacı üçün süni göllər və su anbarı yaradır. Deməli, şirin sular axar və nisbi hərəkətsiz (durğun) vəziyyətdə ola bilər.

Şirinsulu ekosistemlər bütün ekosistemlərin olduqca kiçik hissəsini təşkil edərək aşağıdakı xüsusiyyətlərinə görə insanlar üçün daim böyük əhəmiyyət kəsb edir:

* Şirin sular praktiki olaraq məişət və sənaye ehtiyaclarını ödəmək üçün yeganə mənbə sayılır;
* Şirinsulu ekosistemlər tullantıları yenidən işləmək üçün ən əlverişli və ucuz sistem sayılır;
* Şirinsu balığı angel, Montreal Botanical Garden.Şirinsu balığı angel, Montreal Botanical GardenSuyun nadir termodinamik xassəyə malik olaraq mühitin temperatur tərəddüdünü azaltmağa imkan verir.

Qeyd edildiyi kimi su mühitinin limitləşdirici faktorları, temperatur, şəffaflıq, axın, duzluluq və b. hesab olunur. Suda yaşayan heyvanların əksəriyyəti stenoterm sayılır, ona görə də mühitin az da olsa, istilik çirklənməsi onlar üçün təhlükəlidir. Su hövzələrində suyun şəffaflıq dərəcəsi həyat üçün çox vacib sayılır, bu günəş işığının daxil olaraq fotosintez prosesinin mümkün olduğu dərinlik zonası ilə ölçülür. Şəffaflıq dərəcəsi müxtəlif olub çox bulanlıq su hövzələrində bir neçə santimetr dərinlikdən, şəffaf dağ göllərində 30–40 metrə çata bilər. Lotik ekosistemlərdə axım da mühüm limitləşdirici faktor olub orqanizmlərin yayılmasına, qaz və duzların miqdarına təsir göstərir. Su ekosistemlərində oksigenin konsentrasiyası da mühüm limitləşdirici faktor hesab olunur. Biogen duzlardan nitratlar və fosfatlar da adətən limitləşdirici olur, bəzən kalsium və digər elementlərin çatışmazlığı hiss olunur.

Şirinsulu ekosistemlərin növləri
--------------------------------

Bəzi su hövzələri bir vəziyyətdən digərinə keçə bilər. Bununla əlaqədar olaraq şirinsulu ekosistemlər aşağıdakılara bölünür:

* Lentik (*lat.* Lentes- sakit) ekosistemlər. bura göllər, nohurlar, yəni durğun sular aiddir;
* Lotik (*lat.* Lotus- yuyucu, yuyulan) ekosistemlər. Bura çeşmələr, çaylar-axar sular daxildir;
* Bataqlaşmış ərazilər- ilin mövsümləri üzrə səviyyəsi dəyişir. Bura marşlar və bataqlıqlar daxildir.

Həmçin bax
----------

* Lentik ekosistem
* Göl

Xarici keçid
------------

Dünyanın su hövzələrinin çirklənməsi konteksində şirin su ehtiyatlarının azalması" mövzusunda seminar keçirilib

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
2. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ekologiya, ətraf mühit və insan. Bakı-Elm-2006.
**Das adası** (*ərəb.* داس‎) — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə daxil olan Əbu-Dabi əmirliyinin bir parçası. Sahildən 160 km şimal-qərbdə yerləşir. Ada 1,2 x 2,4 km ölçülərinə malikdir. Buradan neft və sıxılmış təbii qaz Avropa və Asiyanın bir çox limanlarına ixrac edilir. Neft hasilatı 1956–1960-cı illərdə gerçəkləşən kəşfiyyat işlərinin ardından baş vermişdir.

Das adası əvvələr tısbağa və dəniz quşlarının yuva qurduğu bir ərazi olmuşdur. Neft və qaz hasilatına baxmayaraq ada yenədə köçəri quşların əsas dayanacaq yerlərindən biridir. Burada qədim insanların, xüsusi ilə islam keramikanın izlərinə rast gəlinir. Balıqçılar və mirvari toplayan üzgüçülər fırtınadan qorunmaq üçün adaya sığınırdılar.

Adada iki şirkət fəaliyyət göstərir: "ADMA-OPCO" (neft) və "ADGAS" (sıxılmış təbii qaz). ümumi işçi personalı 2,5 min nəfər olsa da bəzən 4 min nəfərə çata bilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "PNAS Islands Database". 2016-02-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-07.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Şəmsəddin.

**Şəmsəddin Eltutmuş** (*bilinmir* – 28 aprel 1236, Mehrauli[d]) — Dehli Türk sultanlığı sultanı. dekabr 1210-cu ildən 27 aprel 1236-cı ilədək hökm sürdü.

Həyatı
------

Türk mənşəli olan Sultan Şəmsəddin Eltutmuş, Sultan Qütbəddin Aybəkin ölümündən sonra qısa müddət taxtda qalan Sultan Ərəm şahdan sonra hakimiyyətə keçdi. 1229-cu ildə Xəlifə Müntəsirdən **Nasırü-l-Əmir-ül-Möminin** unvanını aldı. Çingiz xan başçılığında qərbə doğru yayılan Monqol imperiyasının hücumlarına müqavimət göstərdi.

Dalbadal səfərlərlə Sind, Moltan və Benqal bölgələrini hakimiyəti altına aldı. Eltutmuş, Qucaratı ələ keçirməyi bacarmadısa da, racputları məğlubiyyətə uğradaraq torpaqlarını cənuba doğru genişlətdi, həmçinin yavaş-yavaş Dehli Türk sultanlığının Qanq vadisinə hakim olmasını da bacardı.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Müəzzilər dövləti

Xarici keçidlər
---------------
**"Daxili dinamiki tarazlıq qanunu"***-z*əncir reaksiyası daxili dinamiki müvazinətin pozulmasına səbəb olur.

Ümumi məlumat
-------------

İlk dəfə olaraq N. İ. Reymers tərəfindən irəli sürülmüş bu qanun onunla izah olunur ki, hər hansı bir maddə, enerji, informasiya, ayrı-ayrı təbii sistemlərin dinamiki keyfiyyətləri bir-biri ilə o qədər sıx əlaqədə olurlar ki, onların hər hansı birində baş vermiş dəyişiklik digərində müəyyən dəyişikliyin yaranmasına səbəb olur. Həmçinin bu halda sistemin dinamiki, məlumat vermə və energetik keyfiyyətləri saxlanılır. Bu qanun ekosistem və biosfer də daxil olmaqla ayrı-ayrı təbii sistemlərin maddə, enerji, məlumat vermə və dinamiki keyfiyyətlərinin bütövlükdə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu müəyyən edir və bu göstəricilərdən hər hansı birinin hər hansı dəyişməsi sistemim ümumi keyfiyyətinin saxlanılması ilə bütün digər göstəricilərinin funksional struktur kəmiyyət və keyfiyyət dəyişməsinə səbəb olur. Təbii mühitin istənilən bir elementinin dəyişməsindən sonra mütləq zəncirvari reaksiyalar artır ki, bunun da nəticəsində həmin dəyişikliyin neytrallaşmasına cəhd olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, göstəricilərdən birinin cüzi dəyişməsi bütün ekosistem üzrə digər göstəricilərin güçlü dəyişməsinə də səbəb ola bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  N. Ə. Səlimova, B. Ş. Şahpələngova, Ə. İ. Babayev, Mühəndis geologiyası, Bakı-2012
Bilyarsk
--------

Bir çox yüzilliklər boyunca aparılan arxeoloji axtarışlar nəticəsində dönə dönə tədqiq olunan Bilər şəhərinin ərazisinin başdan-başa qədim yaşayış yeri olduğu da dəfələlə təsdiqlənməkdədir. Bu ehtişamlı qədim məntəqənin öyrənilməsi göstərir ki, vaxtilə şəhərin çevrəsi 10–12 km; ərazisi isə 573 hektar olub. Məhz buna görə öz dövrünə görə Bilərə "Böyük şəhər" deyidilər. Rus mənbələrində də X əsrdən adı çəkilən Bilər həmin adla yad edilir.1. O dövrdə Bilər qədər böyük bir şəhər bütün Şərqi Avropada mövcud deyildi. Heç təsadüfi deyildir ki, burada 1207 bina qalıqları üzə çıxarılmış və bunlar da Bilərin həqiqətən abad ticarət mərkəzi olması fikrini təsdiqləyir. Bilərdə pul da buraxılırdı; burada kəsilən ən son sikkə 1423-cü il tarixlidir.
Volqa-Kama bulqarlarınin bu qədim şəhəri özünün maraqlı tərcümeyi halına malikdir: artıq XII əsrdə bulqarlar reallaşan düşmən təhlükəsi qarşısında Bulqar şəhərinin əvəzində Kiçi Çirmişən çayının sağ sahilində yerləşən, Bilər və ya Bülər adlandırılan bu şəhəri paytaxt etdilər. Sonra Rəşidəddində də Bulqarlar ölkəsinin paytaxtı olaraq Bilər "Böyük şəhər" deyə göstərilməkdədir.2.1654-cü ildə isə buraya ruslar yerləşdirilir və qədim şəhərin adı russayağı Bilyarski adlanmağa başlayır.
Tarixçi, rus dövlət adami olan Tatişşev özü burada böyük bir cami və bir çox minarənin mövcudluğundan bəhs edir.
1969-cu ildə Bulqar, Sumar şəhərləri ilə bir sırada Bilər də qoruq şəhər elan olunmuş, bu tarixi ərazidə 1639 (binalar, məzarlıq, qəbir daşları və s.) abidə qeydə alınmışdır

Mənbə
-----

* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009
İngiltərədəki Stounhenc
**Uçalı Stounhenci** (başq. Учалы Стоунхенджы) — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının Uçalı rayonundakı tarixi-arxeoloji abidə. İngiltərədəki qədim Stounhenc abidəsinə bənzəyir.

Tarixi
------

Uçalı Stounhenci 1956-cı ildə Uçalı rayonundakı Yanı Bayramğol kəndinin yaxınlığında "Baqşay" deyilən yerdə tapılmışdır.

12 min illik tarixi olduğu ehtimal edilir.

Araşdırılması
-------------

2004-cü ildə Könsığış İqtisadi-Humanitar Universiteti, Başqırdıstan Respublikasının Milli muzeyi və Uçalı rayonunun rəhbərliyi tərəfindən bu ərazidə arxeoloji qazıntılara başlanılmışdır.

Abidəni araşdıranlar arasında Hindistan, Misir, İtaliya, Çexiya və başqa ölkələrdən mütəxəssislər olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Stounhenc

İstinadlar
----------

1. ↑  Г. Илъясова.Серле Баҡшай. Башҡортостан календары 2008 йылға. (G. İl'yasova. Sîrlî Baqşay. Başqortostan kalendarı 2008 yılğa.)
2. ↑  Шамиль Валеев,Гипотеза о "Башкирском Стоунхендже" подтвердилась. "Российская газета", 26.08.2005 г. (Şamil, Valeyev, Gipoteza o "Başkirskom Stounhendje" podtverdilas'. "Rossiyskaya Gazeta" 26.08.2005 g.)
**NGC 737**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Üçbucaq bürcü istiqamətində yerləşir. **\*3** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Uilyam Parsons tərəfindən 1850-ci ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 737: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 713 |
NGC 714 |
NGC 715 |
NGC 716 |
NGC 717 |
NGC 718 |
NGC 719 |
NGC 720 |
NGC 721 |
NGC 722 |
NGC 723 |
NGC 724 |
NGC 725 |
NGC 726 |
NGC 727 |
NGC 728 |
NGC 729 |
NGC 730 |
NGC 731 |
NGC 732 |
NGC 733 |
NGC 734 |
NGC 735 |
NGC 736 |
**NGC 737** |
NGC 738 |
NGC 739 |
NGC 740 |
NGC 741 |
NGC 742 |
NGC 743 |
NGC 744 |
NGC 745 |
NGC 746 |
NGC 747 |
NGC 748 |
NGC 749 |
NGC 750 |
NGC 751 |
NGC 752 |
NGC 753 |
NGC 754 |
NGC 755 |
NGC 756 |
NGC 757 |
NGC 758 |
NGC 759 |
NGC 760 |
NGC 761 |
NGC 762



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Azərbaycan–Ermənistan sərhəd toqquşması.

**Zəngəzur döyüşləri** — 2021-ci il noyabrın 16-da, Azərbaycan və Ermənistan respublikaları sərhədində baş verən döyüşlərdir. Döyüşlər əsasən Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur bölgəsinin Laçın və Kəlbəcər rayonlarının Ermənistanın Zəngəzur bölgəsi ilə həmsərhəd ərazilərində baş verib. Döyüşlər zamanı Ermənistan silahlı qüvvələrinin döyüş vasitələri, tank əleyhinə qurğu və minaatan məhv edilib.

Zəmin
-----

Noyabrın 13-də saat 07:12-də Azərbaycanın Xankəndi şəhərindən Xankəndi-Laçın şose yolu ilə avtomobillə Laçın şəhəri istiqamətində hərəkətdə olan Ermənistan vətəndaşı "RQD-5" markalı əl qumbarası ilə Azərbaycan Respublikasının ərazisində terror aktı törədir. Belə ki, qəsdən adam öldürmək məqsədilə idarə etdiyi avtomobildən düşərək Şuşa şəhərinin Daşaltı kəndi yaxınlığında xidmət aparan Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının həyatını təhlükəyə atmaqla əl qumbarasını onların istiqamətində atıb. Nəticədə 3 hərbçi müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb. Terrorçu Rusiya sülhməramlıları tərəfindən tutulsa da, tezliklə azadlığa buraxılıb və Ermənistanda qəhrəman kimi qarşılanıb. Bu hadisədən sonra Azərbaycan və Ermənistan hərbçiləri arasında sərhəd boyunca qarşılıqlı atışmalar güclənib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "MN: Ermənistan silahlı qüvvələrinin döyüş vasitələri məhv edilib". 2021-11-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-16.
2. ↑  *Ружанский, Владимир.* "Норайр Мирзоян — настоящий герой". realtribune.ru (rus). 13 ноября 2021. 2023-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 январь 2022.
**Kərmədüz mahalı** — Qaradağ xanlığının bölgələrindən biri.

Mahal haqqında
--------------

Kərmədüz mahalı Qaradağ xanlığının 18 mahalından biri idi. Baş kəndi Həsrətan şenliyi sayılırdı.

Tarixi
------

Zeynalabidin Əli "Təkmilət-ül əxbər" əsərində yazır ki, göstərdiyi igidliyə görə "Tozqoparan" ləqəbini almış Qara Piri bəy Qacar İsmayıl tərəfindən 1501-ci ildə Ağqoyunlu Əlvəndə qarşı göndərilmiş avanqard qoşuna rəhbər təyin edilmişdi. Ağqoyunlu qüvvələri Hüseyn Ağa Şükür oğlunun başçılığı altında Meşkin mahalında Kərmədüz adlı yerdə Qara Piri bəy Qacarın yaxınlaşdığını xəbər tutaraq qaçmış və Sultan Əlvəndin əsas qüvvələrinə qoşulmuşdu.

Əhalisi
-------

Kərmədüz mahalının əsas eli Çələbiyanlı idi.

Tarixi abidələri
----------------

* Kəhran qalası-1190-cı ildə yenidən Həmədan yaxınlığında Qızıl Arslanın üzərinə hücuma keçir, lakin Əmir Fəxrəddin Qutluq qoşununu darmadağın edir, özünü əsir alır.

III Toğrul ümid edir ki, əmisi Qızıl Arslan onu tutmuyacaq. Lakin Atabəy onu qandallayıb Kərmədüzdə Kəhran qalasında tutuqlu edir.
III Toğrulun dustaq saxlandığı qala bir çox qaynaqlarda dürlü yerlərdə göstərilib, Əl-Hüseyni yazır ki, "Azərbaycanda, Təbriz yaxınlığında bir qalaya salır". Əl-Nişapuri Kəhran qalasını dəqiq göstərir. İbn əl-Əsir, əl-Bundari və əl-İsfahani eləcə "qalaların birində" deyə yazıb keçirlər. Anonim "Oğuznamə" də və Rəvandidə "Dizmar qalasında" sultanın tutuqlu yatdığı qeyd olunur.
Tarixçi Fəzlullah Rəşidəddin yazır: …sultanı yaxşı başa düşdülər və 586-cı ilin ramazan ayından bir neçə gün keçəndən (1190-cı il, oktyabr) sonra onun oğlu Məlikşahı Azərbaycana, Araz çayı yaxasında qərar tutan Kiran və İbrahimabad yaxınlığındakı Kəbban vilayətinin Kəhran qalasına göndərdilər Bax: F. Rəşidəddin, Camüəttəvarix. Tehran. 1362. səh. 434. farsca).
Həmdullah Müstofi Qəzvini (740h.q.) Nüzhətülqülub kitabında Azərbaycanın şəhərlərini belə sayır: "Təbriz, Ocan, Təsuc, Ərdəbil, Xalxal, Darmərzin, Şahrud, Meşkin, Ənar, Ərcaq, Təklifə, Xiyav, Dəravərd, Kəhran qalası, Kəleybər, Gilan fəslun, Mərdan qum, Nozər, Xoy, Səlmas, Urumiyə, Üşnəviyə, Sərav(Sərab), Mianc(Miana), Gərmrud, Mərağa, Dehxarqan, Bəsoy, Neylan (Leylan), Mərənd, Dızmar, Zəngian, Zunuz, Kərkər(Gərgər), Nəxcivcan, Ordubad, Əcənan, Azad, Makuye(Maku)."

Məşhur simaları
---------------

* Hacı Rəhim xan Çələbiyanlı-Çələbiyanlı elinin elbəyi, şahpərəst, Qaradağ qoşunun komandanı, Nüsrətüssəltənə, mirpənc (general-leytenant)
* Dəsgiralı xan Mahmudəlili-elbəyi
* Aşıq Hüseyn Cavan-el aşığı

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998, 192 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qaradağlılar, Bakı, "Şuşa", 2008, 160 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

Həmçinin bax
------------

* Qaradağ vilayəti

| ⛭Qaradağ xanlığının mahalları |
| --- |
| Mahallar | Əhər mahalı  • Üzümdil mahalı  • Həsənabad mahalı  • Meşəpara mahalı  • Keyvan mahalı  • Mincivan mahalı  • Kəleybər mahalı  • Kərmədüz mahalı • Çardəngə mahalı • Düdəngə mahalı • Yaft mahalı  • Tiklə mahalı • Vargəhan mahalı • Horand mahalı • Bədəvistan mahalı • Şərqi Dizmar mahalı • Qərbi Dizmar mahalı • Məvazixan mahalı • Üngüt mahalı |
**NGC 843**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Üçbucaq bürcü istiqamətində yerləşir. **\*3** tipli  qalaktikadır.  Henrix Arrest tərəfindən 1865-ci ildə 27.94 sm (11 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 843: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 819 |
NGC 820 |
NGC 821 |
NGC 822 |
NGC 823 |
NGC 824 |
NGC 825 |
NGC 826 |
NGC 827 |
NGC 828 |
NGC 829 |
NGC 830 |
NGC 831 |
NGC 832 |
NGC 833 |
NGC 834 |
NGC 835 |
NGC 836 |
NGC 837 |
NGC 838 |
NGC 839 |
NGC 840 |
NGC 841 |
NGC 842 |
**NGC 843** |
NGC 844 |
NGC 845 |
NGC 846 |
NGC 847 |
NGC 848 |
NGC 849 |
NGC 850 |
NGC 851 |
NGC 852 |
NGC 853 |
NGC 854 |
NGC 855 |
NGC 856 |
NGC 857 |
NGC 858 |
NGC 859 |
NGC 860 |
NGC 861 |
NGC 862 |
NGC 863 |
NGC 864 |
NGC 865 |
NGC 866 |
NGC 867 |
NGC 868



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Reabilitasiya -** Bu, geniş bir əhatə dairəsi olan termin olsa da, onun hərfi mənası itirilmiş funksiyaların bərpası deməkdir. Fiziki müalicə ilə müqayisədə bu, daha uzun bir prosesdir və müalicədə xəstənin də aktiv formada iştirakı və səyi lazımdır.

Reabilitasiya prosesi multidisiplinardır. Bu proses müddəti ərzində fizioterapevtlər, loqopedlər, psixoloqlar, sosial işçilər və digər səhiyyə işçiləri bir yerə yığışaraq xəstənin ehtiyaclarına müvafiq olan bir müalicə planı hazırlayırlar. Bu plan xəstənin tibbi tarixi, cari vəziyyəti və gələcək məqsədləri nəzərə alınmaqla tərtib edilir.

Reabilitasiya prosesi xəstənin bərpa edilməli olan funksiyalarından asılı olaraq müxtəlif üsullar ilə ola bilər. Fiziki reabilitasiya məşq proqramları, manuel terapiya və texnoloji dəstək kimi üsulları əhatə etdiyi halda, nitq və eşitmə reabilitasiyasında isə əsas diqqət dil və ünsiyyət bacarıqlarının yenidən bərpasına yönləndirilir. Eyni zamanda, reabilitasiya prosesi zamanı psixoloji dəstək və məsləhətlər də mühüm bir rol oynayır.

1. ↑  "Rehabilitasyon Nedir? | İSOM Ortopedi ve Travmatoloji | isom". isom.com.tr. 20 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 iyun 2022.
**Fəth əl-Bari** (*ərəb.* **فتح الباري شرح صحيح البخاري**‎) —— Məhəmməd əl-Buxarinin "Səhih"inə İbn Həcər əl-Əsqəlani tərəfindən şərh.

Müəllif
-------

İbn Həcər 1372-ci ildə Qahirədə anadan olmuşdur. O, uşaqlıq illərini doğma yurdunda keçirmiş, burada Qurani-Kərimi, İbn əl-Hacibin "Əl-Havi" və "Əl-Muxtəsər"ini və digər əsərləri əzbərləmişdir. O, qəyyumlarından birinin müşayiəti ilə Məkkəyə gedir və orada məşhur üləmalardan dərs alır. İslam haqqında biliklərini artırmaq üçün Hicaz, Şam və Misirdə hədis alimlərinin dərslərində və mühazirələrində iştirak etmişdir. On il İbn Həcər əl-İraqidən dərs alır. Bundan əlavə, o, əl-Bəlkini və İbn əl-Müləkkindən dərs almışdır.

Səhih əl-Buxari
---------------

*border=none Əsas məqalə: Səhihi-Buxari*
Səhih əl-Buxari altı əsas sünni hədis toplusundan biridir (Kutub əl-sitta). Hədislər orta əsr İslam ilahiyyatçısı Məhəmməd əl-Buxari tərəfindən toplanmışdır, bu hədislər iki yüz il şifahi şəkildə nəql edilmişdir. Sünnilər üçün Səhih əl-Buxari, Səhih Müslim və İmam Malikin Muvattası ilə birlikdə ən etibarlı üç hədis toplusundan biridir. Bəzi ilahiyyatçılar "Səhih əl-Buxari"ni Qurandan sonra ən etibarlı İslam kitabı hesab edirlər.

Kitabın təsviri
---------------

İbn Həcər İslamla bağlı 150-yə yaxın elmi əsərin müəllifidir, lakin onların ən məşhuru haqlı olaraq "Fəthul-Bari"dir.

İbn Həcərin "Səhih əl-Buxari"yə verdiyi şərh İslam dininə dair ən mühüm elmi mənbələrdən biridir, müəllif onu tərtib etmək üçün təxminən 25 il vaxt sərf etmişdir. İbn Həcər "Fəthul-Bari"ni hicri 817-ci ildə, 44 yaşında ikən yazmağa başlamış və hicri 842-ci ilin Rəcəb ayının əvvəlində tamamlamışdır.

İbn Həcər "Fəthul-Bari"ni yazarkən "Səhih" əl-Buxarinin mətnini Əbu Zərra Əbd (ullah) ibn Əhməd əl-Həravinin variantında əsas götürmüşdür.

"Fəthul-Bari" kitabının həcmi (Səhih əl-Buxari ilə birlikdə): 14 cild, 28 bölmə (cildlərin sayı nəşrə görə dəyişir).

İstinadlar
----------

1. ↑  Şablon:ИЭС2007
2. ↑  *Ибн Хаджар аль-Аскаляни / Абд аль-Кадир Шейба аль-Хамд.*  (PDF). Ər-Riyad. 2001  (#bare\_url\_missing\_title). Фатх аль-Бари
**Meğri silsiləsi** (*erm.* Մեղրու լեռնաշղթա) və ya **Mığrı-Güney silsiləsi** — Ermənistanın cənubundan başlayaraq Azərbaycanın Zəngilan rayonu ərazisinə qədər uzanan dağ silsiləsi. Silsilə Zəngəzur silsiləsondən başlayaraq Oxçuçayın qərb sahillərinə və cənub-şərqdə Araz çayına qədər uzanır. Ənhündür nöqtəsi Baqassar dağıdır (3256 m). Şimal hissəsi Sikax qoruğu ərazisindədir. Silsilə subtropik iqlimə malikdir. Qışda daimi küləklər müşahidə edilir. Silsilənin uzunluğu 46 km təşkil edir.

Sulksilə qranit və qranodioritlərdən təşkil olunmuşdur. Şimal yamaclarında 1200 – 1800 m arası palıd yayılmışdır. 3200 metrə qədər isə subalp və alp çəmənlikləri yayılmışdır

Meğri silsiləsi cənubdan isti hava kütlələrinin (İran), şərqdən rütübətli hava (Xəzər dənizi) kütlələrinin təsirinə məruz qalır. Silsilə Ermənistanın cənubunda mülayim-isti iqlimin formalşmasıma təsir göstərir

İstinadlar
----------

1. ↑  "Wikimapia — Let's describe the whole world!". 2011-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-21.
2. ↑  "Meğri silsiləsi / Kiçik Qafqaz". 2014-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-21.
3. ↑  PlusNinety.ru — Природоохранные территории Армении Arxivləşdirilib 2013-10-02 at the Wayback Machine (rus.)

| ⛭Asiya dağ sistemləri |
| --- |
| Altay | Antilivan | Böyük Qafqaz | Bırranqa | Qərbi Sayan | Himalay | Hindikuş | Cunqcur | Şərqi Sayan | İmeon | Qafqaz | Karakorum | Kopetdağ | Kunlun | Kiçik Qafqaz | Pamir | Sixote-Alin | Stanov yaylası | Tyan-Şan | Ural | Hamar-Daban | Elbrus dağı |  |
Elektron topun bir hissəsi
Elektron top
Elektron topun borusu
**Elektron top** (ing. *gun*, ru. *электронная пушка* – elektron-şüa borusunda (CRT) ekranın daxili səthini elektronlarla "atəşə tutan" komponent. Nəticədə lüminator örtüyü işıqlanır.

Elektron-şüa borusu (CRT — cathode-ray tube)– televiziya monitorunun və mikrokompüterin standart displeyinin əsas elementi. Belə displey, içərisində elektron şüalar buraxan bir və ya bir neçə elektron top (GUN) olan vakuum borusunun əsasında qurulur; bu şüalar borucuğun qabaq divarının şüalanma zamanı işıqlanan daxili örtüyünə tuşlanır. Monoxrom elektron-şüa borusunda bir elektron top və, bir qayda olaraq, ağ, yaşıl və ya sarı rənglər verən bir lüminofor gərəkli olur. Rəngli borucuq üçün isə üç elektron top lazımdır: nadir elementlərlə zənginləşdirilmuş və qırmızı, yaşıl və göy rənglər (qeyri-şəffaf boyalar deyil, işıq gücünün müxtəlif səviyyələri qatışdırıldığından, əsas rənglər olaraq, qırmızı-sarı-göy deyil, qırmızı-yaşıl-göy götürülür) verən üç tip lüminiforun hər birini şüalandırmaq üçün bir ədəd. Hər bir şüa, bir dəfəyə bir üfüqi darama sətri yaratmaqla əvvəlcə soldan sağa, sonra isə yuxarıdan aşağıya hərəkət edir. Şüa elektron-şüa borusunun boğazında yerləşən elektromaqnitlər sistemi vasitəsilə əyilir və borucuğun qabaq divarında olan lüminoforun piksellərini şüalandırmaqla görüntünü çəkir. Titrəməni olmaması üçün elektron şüa ekran görüntüsünü saniyədə 30 və ya daha artıq dəfə təzələyir. Görüntünün aydınlığı (dəqiqliyi) ekrandakı piksellərin sayından asılı olur.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

[]
**Optimum qanunu** — hər-hansı ekoloji amilin orqanizmlərə müsbət təsir göstərdiyi bir hədd.

Ümumi məlumat
-------------

Optimum — ekoloji amilin müsbət təsir gücü verilmiş orqanizmdir. Ekoloji amilin çatışmazlığı kimi izafi təsiri də fərdlərin həyatında mənfi nəticələrə səbəb olur. Belə ki, ekoloji amilin maksimal və minimal qiymətləri böhran nöqtələri adlanır. Böhran hədlərindən kənarda orqanizmlər mövcud olmayıb, hətta məhv olur. Ekoloji amilin böhran həddinə yaxın qiymətləri isə pessimum adlanır. Böhran nöqtələri arasındakı dözümlülük həddinə konkret ekoloji amilə görə orqanizmin valentliyi deyilir. Növün mühit amillərinin dəyişkənliyinə uyğunlaşma dərəcəsi orqanizmlərin plastikliyi və ya ekoloji valentliyi adlanır. Ekoloji valentlik ekoloji amillərin elə bir diapazonu ilə ifadə olunur ki, bu diapazonda verilmiş növ normal həyat fəaliyyətini saxlaya bilir. Bu diapazon nə qədər geniş olarsa, ekoloji valentlik də bir o qədər yüksək olar. Ekoloji plastikliyə həm ayrıca bir ekoloji amilə, həm də ekoloji amillər kompleksinə münasibət kimi yanaşmaq olar.

Evri
----

Orqanizmlər abiotik amillərə münasibətinə görə valentliyinin geniş olması amilin adının əvvəlinə *"evri"* sözünü əlavə etməklə göstərilir. Məsələn: \* evriterm (temperatura plastik);

* evrifot (işığa plastik);
* evrihiqroskop (nəmliyə plastik);
* evrioyk (məskunlaşma yerinə plastik);
* evrifaq (qidaya plastik) və s.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Ekologiya, ətraf mühit, insan

Həmçinin bax
------------

* Biosenoz
5 Cersi funtu
5 Cersi funtu (arxa tərəfi)
**Cersi funtu** (*ing.* Jersey pound, *fr.* Livre de Jersey) — Cersinin pul vahidi. 2010-cu ildən əskinazlarda yazılar ingilis (funtlarda) və fransız dillərində (livrdə) göstərilir.

Cersi funtu funt sterlinqə 1:1 nisbəti ilə bağlıdır. Adada Cersi vayutası ilə yanaçı, Böyük Britaniya funtu və Böyük Britaniyananın regional valyutaları da qəbul edilir. Böyük Britaniyanın digər ərazilərində cersi funtu ödəniş vasitəsi kimi hesab edilməsə də ödənişə qəbul edilir. Bu valyuta üçün ISO 4217 standartı ayrıca kod nəzərdə ututmasa da lazım gəldikdə JEP abbveraturasından istifadə edilir.

Əskinaz və sikkələr
-------------------

Dövriyyədə 1/2 (1981-ci ildə ləöv edilib), 1, 2 pens (1971-ci ildən), 5, 10 pens (1968-ci ildən), 20 pens (1982-ci ildən), 50 pens (1969-cu ildən), 1 funt (1982-ci ildən), 2 funt (1998-ci ildən) sikkələr var. Axırıncı ikisi nadir tapılı.

1/13 şillinq sikkəsi 1851, Cersi, Kraliça Viktoriya.
1831-ci ilədəkadanın bütün kilsələri öz əskinazını buraxa bilərdi. 1831-ci ildən 1 və 5 yerli funtlar buraxılmağa başlandı. İkinci dünya müharibəsində Almaniya tərəfindən işğal edildikdən sonra yeni əskinazlar buraxıldı. 1963-cü ildə ilk dəfə seriyalı əskinazlar buraxıldı. Bütün əskinazların üz tərəfində kraliça II Elizabetin portreti verilib. Əskinazlrda qoruma nişanı kimi cersi inəyi verilir.

### Əskinazların arxa tərəfindəki təsvirlər

* 1 funt (yaşıl, 1963, dövriyyədən çıxmaqdadır) — Sent-Helierdəki kilsə
* 5 funt (parıltılı, 1963) — Lya-Korberdəki mayak
* 10 funt (qərməzə, 1972) — "Mayor Prestonun ölümü" rəsm əsəri
* 20 funt (göy, 1976) — Sent-Ouens qəsri
* 50 funt (şabalıdı, 1989) — Hökumət evi

1 funtluq xatirə əskinazları da buraxılıb.

1 iyun 2012-ci ildə II Elizabetin brilyant yubileyinə həsr edilmiş xüsusi. yubiley əskinazı buraxıldı. Əskinaz məhdud sayda kraliçanın hakimiyyətinin tarixi dövrlərini əks etdirən xüsusi folderdə buraxılıb. Əsas rəngləri:bənövşəyi, narıncı və mavidir.

Mənbə
-----

* kommersant.ru — Cersi funtu haqqında
* Cersi hökuməti saytında Xəzinədarlığın səhifəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "£100 Diamond Jubilee commemorative note". 2012-07-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-10-28.

| ⛭Avropa dövlətləri valyutaları |
| --- |
| Avropa | Avro |
| Şimali Avropa | Danimarka kronu • İsveç kronu • İslandiya kronu • Norveç kronu |
| Baltikyanı ölkələr | Latviya latı • Litva litası |
| Böyük Britaniya | Funt sterlinq • (Bristol funtu • Gernsi funtu • Cəbəllüttariq funtu • Cersi funtu • Men adası funtu • Şotland funtu • Brikston funtu • Lyuis funtu • Totnis funtu • Straud funtu) |
| Mərkəzi Avropa | Çex kronu • İsveçrə frankı • Macarıstan forinti • Polşa zlotı |
| Şərqi Avropa | Belarus rublu • Rusiya rublu • Türk lirəsi • Ukrayna qrivnası • Moldova leyi |
| Balkan yarımadası | Albaniya leki • Xorvatiya kunası • Bolqar levi • Makedoniya denarı • Rumıniya leyi • Serbiya dinarı |
| Qafqaz | Azərbaycan manatı • Gürcüstan larisi • Ermənistan dramı |
**II Kvarkvare** - Mesxetiyanın onuncu atabəyi idi. Hakimiyyətə gələndə 35 yaşı olan Kvarkvare daha yetkin olduğu üçün dövləti idarə etmə bacarığını da yaxşı göstərirdi. Hərbi gücünü artıran Kvarkvare 1463-cü illərdə özünü müstəqil elan etdi və Baqrationilərdən VI Baqrat tərəfindən müdafiə olunurdu. VI Baqratın VIII Georgiyə məğlub olmasını bəhanə edən Kvarkvare 1465-ci ildə Paravani gölü sahilindəki döyüşdə Georgini ağır məğlubiyyətə uğradaraq qardaşıoğlu II Konstantin Baqrationi ilə birgə həbs etdi. Bundan istifadə edən VI Baqrat özünü kral elan etdi. Özünə yeni rəqib istəməyən Kvarkvare Georgini sərbəst buraxdı. Lakin sonuncu təkcə Kaxetiyada möhkəmlənə bildi. 1483-cü ildə özünü kral elan etmiş II Konstantin Baqrationini Aradetidə məğlub edərək daha da gücləndi. 1498-ci ildə vəfat etdi. Vardzia monastırında basdırıldı. Onun dövründə Mesxetiya müstəqil dövlət olmuşdu.

Ailəsi
------

Nestan Darecan adlı bir xanımla olan evliliyindən övladları:

* Bahadur Jakeli - sərkərdə
* Mzetçabuki- XII çar
* I Manuçar - XIII çar
* I Keyxosrov - XI çar
* Tamar - X Davidin həyat yoldaşı, Kartli çarı I Luarsabın anası.
**Tiokarbamid** – CS(NH2)2 – tiokarbon turşusunun diamididir, ağ rəngli acı dadan kristaldır. Qızdırıldıqda parçalanır, Tər.180–1820C.
Suda, metanolda, piridində qismən həll olur, piridinin 50%-li sulu məhlulunda yaxşı həll olur.
Tiokarbamiddən üzvi sintezdə dərman preparatlarının alınmasında istifadə edilir.

Sintez
------

Tiokarbamid ammonium rodanidin izomerləşməsindən alnır.
Tiokarbamid, karbamiddən fərqli olaraq, qızdırıldıqda ammonium rodanidlə tarazlıqda olur. Tiokarbamid karbomidin ammonyak və karbon dioksiddən sintezi kimi, həm də ammonium və karbonsulfidin qarşılıqlı təsirindən alınır :

* CS2 + 2NH3 → (NH2)2CS + H2S

Tiokarbamidi H2S və ya ammonium sulfidi qələvi metalla kalsium sianimidin qarşılıqlı təsirindən də alırlar:

* CaCN2 + (NH4)2S + 2 H2O → (NH2)2CS + Ca(OH)2 + 2NH3

Reaksiyaya girmə qabiliyyəti
----------------------------

Tiokarbamid molekulunun quruluşu mezomer kanonik tioamid və tioimid formasında olub, amidin fraqmentindəki kükürd atomu mənfi yük, azot atomu isə müsbət yük daşıyıcısıdır.
Nəticədə kükürd atomu güclü nukleofil mərkəzə çevrilir və tiokarbamid kükürd atomunun protonları vasitəsilə qüvvətli turşularla duzlar əmələ gətirir. Yumşaq elektrofillərin hücumları da kükürd atomuna yönəldilir : tiokarbamid alkilhalogenidlər və alkil sulfidlərlə izotiuronium duzları əmələ gətirməklə alkilləşir/
Analoji olaraq tiokarbamid arildiazonium duzları ilə də reaksiyaya girir. Reaksiya şəraitindən asılı olaraq, tiokarbamidin karbon turşularının halogenanhidridlər və anhidridləri ilə asilləşməsi yumşaq şəraitdə kükürddə, sərt şəraitdə isə azotda gedir. Tiokarbamidə aldehidlər və ketonlar birləşdikdə hidroksialkiltiokarbamid əmələ gəlir ki, bu da suyun ayrılması nəticəsində N-tiokarbamoiliminə çevrilir.

* H2NC(S)NH2 + R2CO → H2NC(S)NHC(OH)R2
* H2NC(S)NHC(OH)R2 → H2NC(S)N = CR2

Tətbiqi
-------

Tiokarbamidin alkilləşməsindən alkiltiuronium duzlarının əmələ gəlməsi və onların qələvi ilə hidrolizində, alifatik tiolların sintezində metod kimi istifadə olunur.

Bu metodun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, tiuronium duzlarının perekristalizasiya ilə təmizlənməsində tiolların ümumi çıxımı kifayət qədər çox olur.
Tiokarbamiddən həm heterotsiklik birləşmələrin sintezində, həm də metalların turşuluq korroziyasının inhibitoru kimi də geniş istifadə olunur.

Qeydlər
-------

* Тиомочевина // Большая Химическая Энциклопедия
* Zeynizadeh, Behzad ; Samal Yeghaneh (2008). "Solvent – Free Conversion of Epoxides to Thiiranes by Thiourea / NH4 Cl System "Phosphorus, Sulfur, and Silicon and the Related Elements 183(9) : 2280–2286. DOL:10.1080/10426500801960703

Mənbə
-----

* О.Я.Нейланд. Органическая химия. – М : Высшая школа, 1990. – 751 с. – 35000 экз. – İSBN 5-06-001471-1.
* Источник – "https: //ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Тиомочевина &oldid=72743903"
**Karvansara mineral su bulağı** — Şahbuz rayonundakı Gömür kəndindən 7 km şimal-şərqdə, okean
səviyyəsindən 2260 m. yüksək ərazidədir. Gömür çayın mənbəyində olan bulaqlar hidrogen-sulfidlidir.
Hər iki bulaq suları termaldır. Ultrabərk qatılığa malik, zəif minerallaşmış, sulfadlı-hidrokarbonatlı, kalsiumlu-natriumlumaqneziumlu termal (qaynar) sudur.

Əhəmiyyəti
----------

Daxili və xarici orqanların müalicəsində vanna qəbul etməklə (10 dəfə, T 30–40 Cº) əhəmiyyətlidir.
Mineral sudan heyvanlarındakı qoturluğun müalicəsində də istifadə etmək olar.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası, AMEA, Bakı, 2002, 596 səh.
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri — Naxçıvan, 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bulaq** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
| Şahbuz rayonu | *Şahbuz rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
***Beş dəqiqəlik konsert*** qısametrajlı sənədli film-konserti rejissor Vladimir Yeremeyev tərəfindən 1941-ci ildə çəkilmişdir. Bakı Kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Film-konsertdə əməkdar incəsənət xadimi Q.Salahovun rəhbərliyi altında Azərbaycan Rəqs və Nəğmə Ansamblının ifasında beş ən yaxşı xalq rəqsi göstərilir.

Məzmun
------

Xüsusi buraxılışdır. Film-konsertdə əməkdar incəsənət xadimi Q.Salahovun rəhbərliyi altında Azərbaycan Rəqs və Nəğmə Ansamblının ifasında beş ən yaxşı xalq rəqsi göstərilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu — 2 (filmlərin izahlı kataloqu (1898-2002)). Bakı: 2003, səh. 42

Mənbə
-----

Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 84-85.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

1941-ci ilin Azərbaycan filmləri  

1940-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
**Lazer impuls analizi** — maye, bərk və pastavari maddələrin istilik keçiriciliyini və termal diffuziyasını ölçmək üçün son illərdə istifadə olunan metoddur.

Ümumi məlumat
-------------

Materialların termofiziki xüsusiyyətləri və alınnan son məhsullarda istilik köçürmələrinin optimallaşdırılması barədə məlumatlar sənayedə istifadə üçün vacib amillərdən biridir .
Yarımkeçirici materialların, LED-lərin, optik disklərin yazılması və onların yaddaşı üçün texnologiyaların öyrənilməsində, düz ekranlar yaratmaqda incə plyonkaların termofiziki xüsusiyyətləri getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Bu, sənaye sahələrində cihaza xüsusi bir funksiya vermək üçün altlıqda ince bir tətbiq olunur. İncə plyonkaların fiziki xüsusiyyətləri həcmli olan materialların xüsusiyyətlərindən fərqləndiyindən, bu məlumat istilik proseslərinin dəqiq proqnozlaşdırıla bılən nəzarətinə ehtiyac duyur.
Qalınlığı 80 nm-dən 20 mikrona qədər olan incə plyonkaların termofiziki xüsusiyyətlərini analiz etmək üçün, ümumi olaraq tanınan lazer flaş üsulu əsasında, məsələn, LAZER impuls cihazı LİNSEİS (TF-LFA) bir sıra yeni imkanlar təklif edir.

Yuksək sürətli lazer flaş metodu
--------------------------------

(nümunənin arxa tərəfinin istiləşməsi, ön deteksiyası (RF))
İncə təbəqələrin və plyonkaların istilik xüsusiyyətləri həcmli olan müvafiq materialların xüsusiyyətlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndiyindən, onların tədqiqi ücün klassik lazer flaş metodunun məhdudiyyətlərindən üstün bir üsul tələb olunur — yuksək sürətli lazer flaş metodu.
Ölçmə, həndəsi standart lazer flaş üsulu ilə eynidir: detektor və lazer nümunənin qarşı tərəfində yerləşir. İQ detektorları incə qatların ölçməsi üçün çox asta olduğundan, deteksiya termo-əks (reflective) etdirici üsul ilə həyata keçirilir. Bu üsulun əsas məğzi, materialın qızdırıldığı zaman, onun səthinin əksedirici qabiliyyətinin dəyişilməsi istilik xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün istifadə edilə bilər. Əks etmə əmsalı zamanla müqayisədə ölçülür və əldə edilən məlumatlar istilik xüsusiyyətlərinə uyğun olan model ilə əlaqələndirilə bilər.

Sabitləşməmiş rejimdə olan termiki əks etdirmə metodu
-----------------------------------------------------

(Ön isitmə — ön deteksiya)
Ölçmə həndəsi "ön isitmə — ön deteksiya" adlanır, çünki detektor və lazer nümunənin bir tərəfində yerləşir. Bu metod qeyri-şəffaf altlıqlarda nazik təbəqələr üçün istifadə oluna bilər, bunun üçün RF üsulu uyğun deyil.

Mənbə
-----

* Gavin D. Reid, Klaas Wynne "Ultra-fast Lazer Technology and Spectroscopy", Encyclopedia of Analytical Chemistry, Johu Willy&Sous Ltd, Chichester, 2000.
* Й.Херман, Б.Вильгеми "Лазеры сверхкоротких световых импульсов" М.Мир 1986.
* П.Г.Крюков "Лазеры ультракоротких импульсов". Квантовая электроника, 31, № 2 (2001), с.95.
**Randals** (*ing.* Randalls Island) — 1.11 km² sahəyə malik və Nyu-Yorkun bir hissəsi olan ada. O, Manhetten, Bronks və Kuins rayonları arasında, Harlem çayının İst-River boğazına töküldüyü yerdə yerləşir. Bronks Kill boğazı adanı Bronksdan ayırır. Randals adası bir vaxtlar ayrı olan Uords adası ilə birləşdirilib.

Avropalıların gəlişindən əvvəl Randals adasının adı hindu dilində Minnehanok (*ing.* Minnehanonck) idi. 1637-ci ildə adalar Yeni Niderland qubernatoru Vuter van Tvillerin mülkiyyətinə keçdi. Burada məskən salmış fermer Barent Yansenin şərəfinə adanın adı Kleyne Barent oldu, O illərdə adaların əraziləri əsasən əkin sahələri üçün istifadə olunurdu. Randals adasında belə sahələr 50 hektar təşkil edirdi. 17-ci əsrin sonunda adada 1698-ci ildə ucaldılmış ilk Üç Üqnum Kilsəsi üçün daşlar çıxarılırdı.

Sonradan adaların adları bir dəfədən çox dəyişdirildi. Belə ki, 1772-ci ildə Britaniya mühəndisi Con Montrezor Randals adasını satın aldı və ona öz adını verdi. Lakin cəmi 12 il sonra adanı Conatan Rendall və Bartolomyu Uord adlı fermerlər aldılar. Adalar hələ də onların adını daşıyırlar. Rendall 1830-cu ildə ölümünə qədər adanın ərazisini becərirdi. 1835-ci ildə Rendallın nəsil davamçıları adanı Nyu-York səlahiyyətlilərinə 60.000 dollara satdılar (2012-ci il məzənnəsi ilə təxminən 1.300.000 dollar).

1930-cu illərdə Uords adasında MTA şirkətinin Körpü və Tünel Agentliyinin mərkəzi qərargahı quruldu. Onun rəhbərliyi altında adalar ümumi uzunluğu təxminən 27 km olan kompleks körpü sistemi ilə əhatə olundu. Elə həmin illərdə adalar arasındakı axarlar torpaqla dolduruldu və bu da adalarda bir neçə böyük açıq idman kompleksi tikməyə şərait yaratdı. Onlar arasında 22.000 yerlik Con Dauninq futbol stadionu yer alır. O, 2002-ci ildə söküldü və 2005-ci ildə onun yerinə Karl Aykan adına stadion inşa edildi. 2009-cu ildə adada 20 kortu ehtiva edən böyük tennis mərkəzi açıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  *Eugene L. Armbruster.* Long Island: its early days and development. 29. 1914. 42–43.
3. ↑  *Jennifer Keeney.* WHAT'S HAPPENING AT RANDALL'S ISLAND? // The Daily Plant . XVII. № 3675. New York City Department of Parks & Recreation. 2012.
4. ↑  "GNIS Detail - Randalls Island" (ingilis). USGS. İstifadə tarixi: 2014-02-24.[*ölü keçid*]
5. ↑  *Norval White, Elliot Willensky, Fran Leadon.* Randall's Island Tennis Center // AIA Guide to New York City (5). Oxford University Press. 2010. ISBN 0199758646.

Ədəbiyyat
---------

* *Gerard R. Wolfe.* Randalls Island // The Encyclopedia of New York City (2). Yale University Press. Kenneth T. Jackson, Lisa Keller, Nancy Flood. 2010. 1084. ISBN 0300182570.
* *Sharon Seits, Stuart Miller.* The Other Islands of New York City: A History and Guide (3). Countryman Press. 2011. ISBN 1581578865.

Xarici keçidlər
---------------

* "Historical Timeline" (ingilis). Randall's Island Park Alliance. 2014-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-24.
**İtuçan şəlaləsi** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Şin kəndi ərazisində yerləşən şəlalə.

Haqqında
--------

İtuçan şəlaləsi elmi ədəbiyyata yeni daxil edilən şəlalələrdən biridir. AMEA-nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin Ekoloji coğrafiya şöbəsinin əməkdaşı Elvin Qarayev tərəfindən 2023-cü ilin avqust ayında Şəki rayonu Şin çayı, çayın qolları və ətraf ərazilərində regionun ekoturizm potensialının öyrənilməsi istiqamətində aparılan tədqiqatlar zamanı şəlalə aşkar edilib. Şəlalə Şin çayının sağ sahilində, dəniz səviyyəsindən 1299 metr hündürlükdə, tarixi Axtı-Şəki yolunun üzərində yerləşir.

Alim Qafqaz Ağabalayev verdiyi məlumata görə, Elvin Qarayev tərəfindən aşkar edilən yerli əhalinin "İtuçan" adlandırdığı şəlalə bugünə qədər elmi mənbələrdə qeyd olunmayıb. Şəlalə yerli əhali tərəfindən İtuçan adlandırılır. Şəlalənin yerli əhali tərəfindən "İtuçan" adlandırılmasının əsas səbəbi isə əvvəlki vaxtlarda həmin şəlalənin yerləşdiyi bu yoldan bir çoban itinin yıxılıb ölməsi ilə bağlıdır.

Şəlalə 14 metr hündürlükən tökülməkdədir və koordinatları (41°23’9" N, 47°9’17" E-dir.

Həmçinin bax
------------

* Xudgər şəlaləsi
* Qoçyataq şəlaləsi
* Xalıt şəlaləsi
* Mucuq şəlaləsi

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Şəkidə yeni şəlalə qeydə alınıb". science.gov.az. 28 fevral 2024. İstifadə tarixi: 5 mart 2024.
**Somali cərəyanı** — Hind Okeanın qərbində Somali və Oman sahillərində hərəkət edən və Atlantik okeanındakı Qolfstrim cərəyanına bənzəyən soyuq okean cərəyanıdır.

Xarakteristikası
----------------

Somali cərəyanına mussonlar tərəfindən çox təsir göstərilir və okeanın qərb sərhəddində baş verən yeganə böyük yüksəliş sistemidir. Axım tərəfindən yüksəldilən su başqa bir yüksəlmə sistemi ilə birləşir və okeanda ən məhsuldar ekosistemlərdən birini yaradır.

Somali cərəyanı cənub-qərb musson və şimal-şərq mussonları təsirlənən mövsümi dəyişikliklər ilə xarakterizə olunur. İyun-sentyabr aylarında isti cənub-qərb mussonları sahil sularını şimal-şərqə doğru hərəkət etdirərək, sahil sularını yüksəldir. Yüksəlmiş su Ekman nəqliyyatı ilə dənizdən keçirilir və açıq dənizdəki yuxarıya doğru səthə gətirilən su ilə birləşir. Dar aşağı səviyyəli olan Findlater atmosfer hava axını, həmçinin, cənub-qərbi musson dövründə inkişaf edir və Somali ve Oman sahillərinə paralel olaraq Hind okeanı boyunca diaqonal zərbələrə səbəb olur. Nəticədə, küləyin sağında Ekman nəqliyyatı yaradılır. Hava axınının mərkəzində su nəqli maksimaldır, sağa və sola doğru azalır. Hava axınının solunda mərkəzə doğru axına nəzərən daha az su hərəkəti var, üst qatda divergensiya yaranır və yüksəliş hadisəsinə baş verir. Bu sahil yüksəlişi ilə açıq okean yüksəlişinin birləşməsi böyük bir yüksəlişə səbəb olur. Dekabrdan fevral ayına qədər baş verən şimal-şərq mussonu, Somali cərəyanının tərsinə çevrilməsinə səbəb olaraq sahil sularını cənub-qərb istiqamətində hərəkət etdirir. Soyuq hava səth suyunun soyumasına səbəb olur və dərin qarışdırma meydana gətirir, səthə zəngin qida maddələrini gətirir.

Həmçinin bax
------------

* Hind okeanı
* Dəniz cərəyanları
* Somali

İstinadlar
----------

1. 1 2  McCreary, J. P.; Kohler, K. E.; Hood, R. R.; Olson, D. B. (1996). "A four compartment ecosystem model of biological activity in the Arabian Sea". *Progress in Oceanography*. **37**: 193–240. doi:10.1016/s0079–6611(96)00005–5.
2. 1 2 3  Mann, K. H. Lazier, J. R. N. (2006) "Dynamics of marine ecosystems: biological-physical interactions in the oceans." Oxford: Blackwell Publishing Ltd. ISBN 1-4051-1118-6
**Əmir Məmməd oğlu Rüstəmov** (10 (23) dekabr 1909, Şuşa – 13 aprel 1979, Bakı) — general-mayor.

Həyatı
------

Əmir Məmməd oğlu Rüstəmov 5 dekabr 1909-cu ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. Kiçik yaşlarından ailəsi ilə birlikdə Aşqabada köçmüşdü. İnşaat texnikumunu bitirdikdən sonra (1931) SSRİ Baş Pambıqçılıq Komitəsinin Tacikistan SSR tikinti trestində mühəndis işləmişdir. 1932-ci ildən Sovet Ordusunda xidmət etmişdir. 1937-ci ilə qədər Orta Asiyada müxtəlif hərbi dəstələrin tərkibində basmaçıların qalıqlarına qarşı mübarizə aparmışdır. 1941-ci ildə V. V. Kuybışev adına Hərbi Mühəndislik Akademiyasını bitirmişdir. 1942–1943-cü illərdə Rostov altında, Qafqaz uğrunda gedən vuruşlarda fəal iştirak etmişdir. Böyük Vətən müharibəsindən sonra Quru qoşunların mühəndis xidməti qərargahı əməliyyat söbəsinin rəisi təyin olunmuşdur. 1952-ci ildə K. J. Voroşilov adına Hərbi Akademiyanı bitirmişdir. Almaniyada Sovet qoşunları qrupunun tərkibində ordu mühəndis qoşunlarının rəisi (1952–56), Sibir Hərbi Dairənin mühəndis qoşunlarının rəisi (1956–66), V. V. Kuybışev adına Hərbi Mühəndislik Akademiyasında kafedra rəisi (1966–69) işləmişdir. 1969-cu ildə ehtiyata buraxılmışdır.

Mükafatları
-----------

Qırmızı Bayraq, Qırmızı Ulduz ordenləri və medallarla təltif olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Rüstəmovlar, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2009, № 12, səh.51–54

İstinadlar
----------
**Boz-qəhvəyi torpaqlar** — yayıldığı quru bozqır landşaft tipi Lənkəran-Astara iqtisadi-coğrafi rayonunun şimal qurtaracağında formalaşmışdır.

Morfoloji tərkibi
-----------------

Bu torpaqlarda humus qatının qalınlığı 40–50 sm-dir və dənəvər-xırda kərtənli struktura malikdir. Qranulometrik tərkibcə ağır gillicəlidir. Məsaməliliyi 54–58%-da tərəddüd edir. Qrunt suyu 3,0–4,0 m dərinlikdə yerləşir. Suya davamlı aqreqatların miqdarı 50–60%-dir. Boz qəhvəyi torpaqlar taxıl, tərəvəz və üzümçülük altında istifadə olunur və gələcəkdə üzüm plantasiyalarının inkişaf etdirilməsi üçün çox əlverişlidir.

İqlimi
------

Quru subtropik bozqır iqlimi mülayim qışı və isti yayı ilə səciyyələnir. Orta illik temperatur 13,0–14,20C arasında dəyişir. Yağıntının orta illik miqdarı 280–320 mm təşkil edir və onun yüksək miqdarı ilin soyuq dövründə düşür. Yay aylarında isə əksinə çox quru olur. Ərazi relyefi dağətəyi düzənliklərdən və alçaq dağlığın bir hissəsini əhatə edir.

Torpaqəmələgətirən süxurlar karbonatlı-dellüvial, prolüvial gilli, gillicələr və gilli şistlərdən ibarətdir. Ərazidə yarımsəhra və çöl bozqırların efemerler və friqanoidlər geniş yayılmışdır, onlar yaz və payız fəsillərində yaxşı inkişaf etmişdir.

Yarımtipləri
------------

Boz qəhvəyi torpaqlar fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə iki yarımtipə ayrılır:

1. Tam inkişaf etmiş
2. Zəif inkişaf etmiş

İstinadlar
----------

1. ↑  Kovalyov P. V. Lənkəran vilayətinin torpaqları (rus dilində). Bakı: 1966, 372 s.
2. ↑   Məmmədova S. Z. Azərbaycanın Lənkəran vilayəti torpaqlarınnı ekoloji qiymətləndirilməsi və monitorinqi. Bakı: Elm, 2006, 369 s.
3. ↑  Həsənov B. İ. Azərbaycan meşə torpaqlarında qonur torpaq əmələgəlməsi (rus dilində). Bakı: 1983, 240 s.