Tarixi
------

1832-ci ildə "Tiflis əxbarı" qəzeti və 1845-ci ildə "Zaqafqazski vestnik" qəzetinə "Qafqazın bu tərəfin xəbəri" adlı Azərbaycanca buraxılan əlavə milli mətbuatın yaradılması istiqamətində atılmış ilk addımlar olmuşdur. Rəsmi bülleten xarakteri daşıyan həmin nəşrlər sözün əsl mənasında hələ qəzet adlandırıla bilməzdi.

Bünövrəsi 1875-ci il iyulun 22-də "Əkinçi" qəzetinin ilk nömrəsinin nəşri ilə qoyuldu. Qəzetin ərsəyə gəlməsində Mirzə Fətəli Axundov, Seyid Əzim Şirvani, Nəcəf bəy Vəzirov, Əsgər ağa Gorani yaxından iştirak etmişdir..

"Əkinçi" elm, maarif və mədəniyyətin, ədəbiyyat və incəsənətin inkişafına, yeni tipli məktəblərin yaradılmasının zəruriliyinə aid materiallar dərc edirdi. Qəzetin qazandığı ən böyük uğurlar ilk növbədə onun dilinin xalq dilinə yaxın, sadə və səlis olması idi. Xalqın elmi və mədəni cəhətdən tərəqqi etməsi uğrunda çalışan "Əkinçi" qadın azadlığı və qadın təhsili ideyasını təbliğ edən ilk Azərbaycan qəzeti olmuşdur. O, dini mövhumata, xurafata və cəhalətə qarşı kəskin çıxışlar edirdi. Qəzetdə təbiət elmləri və kənd təsərrüfatının inkişafı ilə bağlı elmi-kütləvi məqalələr verilirdi. "Əkinçi" Azərbaycandan kənarda da — Gürcüstan, Dağıstan, Özbəkistan və başqa yerlərdə yayılırdı.

1877-ci ildə "Əkinçi" qəzeti bağlandıqdan sonra müxtəlif səylər göstərilməsinə baxmayaraq Azərbaycanda bir müddət Azərbaycanca mətbu orqan çıxmamışdır. Ölkədə cərəyan edən ictimai proseslər və cari məsələlər bir müddət yerli rusdilli mətbuatda öz əksini tapırdı. Bakıda rus dilində çıxan ilk qəzet isə birinci nömrəsi 1871-ci ilin mart ayında işıq üzü görən "Bakinski listok" olmuşdur. 1876-cı ildə ikinci rusdilli qəzet "Bakinskiye izvestiya" nəşrə başlamışdır. Rusdilli qəzetlər içərisində daha uzunömürlü olmuş "Kaspi"nin 1897-ci ildən etibarən nəşirliyini Hacı Zeynalabdin Tağıyev öz üzərinə götürmüş və təxminən həmin dövrdən onun redaktoru Əlimərdan bəy Topçubaşov, sonralar isə Əlibəy Hüseynzadə olmuşdur. Rus dilində nəşr edilən qəzetlər Azərbaycan səhifəsi yaratmaq təşəbbüsü göstərsələr də buna nail ola bilməmişlər. 1879-cu ildə Hacı Səid Əfəndi Ünsizadə Tiflisdə "Ziyayi-Qafqaziyyə" qəzetini çıxarmağa nail olmuşdur. Qəzetin cəmi 104 nömrəsi çıxdıqdan sonra 1880-ci ildə o, çapını dayandırmışdır. 1883–1891-ci illərdə Tiflisdə "Əkinçi" üslubunu davam etdirən "Kəşkül" qəzeti və jurnalı çıxırdı.

### XX əsrin əvvəlində Azərbaycan mətbuatı

XX əsrdə isə Azərbaycan dilində çıxan ilk qəzet Məhəmməd ağa Şahtaxtinskinin 1903-cü ildə Tiflisdə buraxdığı ictimai-siyasi, iqtisadi, elmi, ədəbi "Şərqi-rus" qəzeti olmuşdur. Qəzetin Azərbaycanda ictimai fikir tarixinin inkişafında xüsusi yeri olmuşdur. Qəzetdə dünyəvi elmlər, ana dili, qadın azadlığı ilə bağlı mütərəqqi fikirlər öz əksini tapırdı. "Şərqi-rus" qəzeti Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Abbas Səhhət, Ömər Faiq Nemənzadə , Hüseyn Cavid, Məmməd Səid Ordubadi, Əliqulu Qəmküsar, Əli Nəzmi kimi böyük maarifçiləri öz ətrafında birləşdirə bilmişdi. Qəzetin ən böyük xidmətlərindən biri də Cəlil Məmmədquluzadəni bir jurnalist kimi üzə çıxarması oldu. O, mətbuatda demokratik cərəyanın bərqərar edilməsində mühüm rol oynayan peşəkar bir redaktor kimi məhz bu qəzetdə yetişmişdir.

Çar hökumətinin oktyabr bəyannaməsindən sonra ölkənin hər tərəfinə yayılan mətbuat, buluddan sivrilib çıxan ulduzlar kimi parlamağa başlamışdı. O dövrdə Azərbaycan ziyalıları arasında siyasi-ictimai fikrin istiqamətini, məslək mübarizələrini müəyyən etmək, bunların nə qədər ziddiyyətli, mürəkkəb şəraitdə getdiyini bilmək üçün 1917-ci ilə qədər çıxan, qapanan və yenidən çıxan, adını, ünvanını, hətta yolunu dəyişən müxtəlif qəzet və məcmuələri gözdən keçirmək kifayətdir. Bakıda "Kaspi" mətbəəsindən əlavə Tiflisdə və Gəncədə kiçik mətbəələr yaranmışdı. Xüsusilə Orucov qardaşlarının bu sahədəki fəaliyyəti nəticəsində mətbəələr genişlənir, istər qəzet, məcmuə və istərsə kitab nəşri üçün böyük imkan yaranırdı. Şuşa, Naxçıvan kimi şəhərlərdə də zəif, məhdud imkanla olsa da, çapxana binası qoyulurdu.

"Təkamül" ilk nömrəsini Məhəmməd Hadinin "El fəryadı" adlı azadpərəst şeiri ilə başlayır. Şair millətin səadətini hürriyyətdə görür. "Təkamül" uzun müddət davam edə bilmədi. 1907-ci ildə onun əvəzinə "Yoldaş" nəşr olundu, o da tez bağlandı. Bu dövrdə müxtəlif dünyagörüşləri təmsil edən qəzet və jurnallar nəşr olunur, sürətlə bir-birini əvəz edirdilər ki, bunlardan "Molla Nəsrəddin", "Dəvət-Qoç", "Bakinski raboçi", "Dəbistan", "Hilal", "Tərəqqi", "Tuti", "Kəlniyyət", "Babayi Əmir" və s. göstərmək olar.

Qəzetlər arasında az-çox ardıcıl demokratik xətti Haşım bəy Vəzirovun nəşr etdirdiyi "Tazə həyat" (1907–1908), "İttifaq" (1908–1909), "Səda" (1909–1911), "Sədayi-vətən" (1911–1912), "Sədayi-həqq", "Sədayi-Qafqaz"da (1915–1916) görmək olar.

"Məzəli" jurnalı "Molla Nəsrəddin"dən sonra mətbuat tarixində ən məzhəkə jurnalıdır. Burada günün siyasi həyatı kəskin bir qələm ilə əks olunur. "Məzəli" yalnız ümumi məsələlərdən yox, ölkənin daxili vəziyyətindən, şəhər həyatından da bəhs edirdi. Burada köhnə pərəstlər, avamlar, maarif və mədəniyyət düşmənləri, rüşvətxorlar, yalançı ruhanilər şiddətlə tənqid olunurdular. "Məzəli"də Əli Nəzmi, Məmməd Səid Ordubadi, Əliağa Vahid, Cənnəti və s. qüvvətli qələm sahibləri iştirak edirdilər.

"Dəbistan" (1906–1907), "Rəhbər" (1906), "Məktəb" (1911–1918) isə tərbiyə və məktəb məsələlərindən bəhs edən pedaqoji məcmuələr idi. Burada sadə dildə şeirlər, hekayələr, nağıllar, məsəllər çap olunurdu. Süleyman Sani Axundovun "Qorxulu nağıllar"ı, bir sıra müəlliflərin (Abdulla Şaiq, M. A. Əliyev, Ə. M. Mustafayev və b.) yazdığı "Gülməli nağıllar" bu nəşrlərin ən faydalı yazılarındandır.

"Şərqi-rus" qəzeti ətrafında formalaşmış yaradıcı heyət Azərbaycanda mətbuatın inkişafının yeni mərhələsinin başlanması üçün zəmin yaratdı. Cəlil Məmmədquluzadənin təşəbbüsü, redaktorluğu və naşirliyi ilə 1906-cı il aprelin 7-də Tiflisdə həftəlik illüstrasiyalı ilk Azərbaycan satirik jurnalı — "Molla Nəsrəddin" işıq üzü gördü. "Molla Nəsdəddin" jurnalı 1906–1918-ci illərdə Tiflisdə, 1921-ci ildə Təbrizdə, 1922–1931 illərdə Bakıda nəşr edilib.748 nömrəsi (340-ı Tiflisdə, 8-i Təbrizdə, 400-ü Bakıda) çıxıb.

  

### SSRİ dövrü

Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra mətbuatın inkişafı daha çox partiyalı mövqe ilə bağlı idi. Respublikanın "Kommunist" (ilk nömrəsi 1919-cu ildə çıxmışdır), "Bakinski raboçi" (1906-cı ildən çıxır), "Vışka" (1928-ci ildən çıxır), "Azərbaycan gəncləri", "Molodyoj Azerbaydjana" (ilk nömrələri 1919-cu ildə çıxmışdır), "Bakı", "Baku" (1958-ci ildən çıxır), "Ədəbiyyat və incəsənət" (1934-cü ildən çıxır) və sair tanınmış mətbuat orqanlarında kommunist ideologiyası ilə bağlı məsələlərlə yanaşı respublikanın iqtisadi, elmi, mədəni inkişafı ilə əlaqədar problemlər də öz əksini tapırdı. 

1919-cu ildə 20-dən çox bolşevik qəzeti nəşr olunmuşdur. Azərbaycan dilində "Bakı Fəhlə Konfransının Əxbarı", "Azərbaycan gəncləri", "Hürriyyət","Haqq", "Füqəra sədası", "Zəhmət sədası", "Oktyabr inqilabı", "Gənc işçi", "Azərbaycan füqərası", rus dilində "Nabat", "Molot", "Proletari", "Raboçi put", "Qolos truda", "Bednota", "Molodoy raboçi", "Novı mir", və başqaları Azərbaycan bolşeviklərinin nəşr etdikləri qəzetlər idi. Doğrudur, bu qəzetlərin ömrü çox az olmuş, bəzilərinin cəmi bir və ya bir neçə nömrəsi çıxmışdır. "Kommunist" qəzeti "Hümmət’’, "Qoç-Dəvət", "Təkamül", "Yoldaş", "Hümmət" (1917–1918-ci il-lər), "Bakı Şurasının Əxbarı" kimi bolşevik qəzetlərinin davamçısı olaraq meydana atıldı.

"Kommunist" 1919-cu il avqustun 29-da həyata gəldi. "Kommunist" in 1919-cu il gizli çıxan nömrəsini Ruhulla Axundov redaktə etmişdi. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1920-ci il aprelin 30-da Əliheydər Qarayevin redaktorluğu ilə"Kommunist" leqal şəkildə öz nəşrinə başladı.

Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin ilk illərində "Kommunist" və "Bakinski raboçi" qəzetlərinin səhifələrində qəzalardan tez-tez materiallar dərc olunurdu. 1923-cü il iyunun 16-da Bakıda "Kəndçi qəzetəsi"nin birinci nömrəsi çapdan çıxdı. Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Mərkəzi Komitəsi (KPMK) 1923-cü il iyulun 2-də Bakıda Şərq qadınlarının, xüsusilə Azərbaycan qadınlarını ictimai-siyasi həyata alışdırmaq məqsədilə aylıq, ədəbi, ictimai və siyasi jurnal olan "Şərq qadını"nın nəşr olunmasını qərara aldı. "Şərq qadını"jurnalının 1-ci nömrəsi 1923-cü ilin noyabrında 40 səhifədən ibarət 1000 nüsxə tirajla çapdan çıxmışdır. Jurnalın ilk redaktoru Ayna Sultanova olmuşdur. 1938-ci ildən "Şərq qadını", "Azərbaycan qadını" adı ilə nəşr olunmağa başlayıb.

1927-ci ilin fevralında "Pioner" jurnalı kütləvi tirajla çıxmağa başladı.

1934-cü il sentyabrın 2-də "Kommunist maarifi" qəzeti nəşrə başladı. 1938-ci ildə adı dəyişdirilərək "Müəllim qəzeti" adlandırıldı. Qəzet 1941-ci ilin iyununadək bu adla nəşr olundu. 1946-cı ilin aprelindən "Azərbaycan müəllimi" adı ilə yenidən nəşrə başlayan qəzet sonrakı illərdə də bu adla yaşadı.

İdman mətbuatınının ən böyük tarixə malik nəşri olan "İdman" qəzeti həm də Azərbaycan mətbuatının ən qocamanlarından biri sayılır. 1932-ci ildə ilk dəfə "Azərbaycan bədən tərbiyəçisi" ("Fizkulturnik Azerbaydjana") adı altında işıq üzü görmüş "İdman" qəzetinin artıq 70 — dən çox yaşı var. Sonrakı illərdə "Ədəbiyyat" (1933)", Azərbaycan pioneri" (1938), "Kirpi" jurnalı (1952), "Bakı "(1958) və s. qəzetləri meydana gəlmişdir. Sovet ideologiyasına xidmət etməsinə baxmayaraq, "Kirpi" müxtəlif nəsillərə mənsub olan peşəkar karikaturaçı rəssamları bir araya gətirə bilmişdi. Jurnala marağın artması, oxunaqlı olması bu sahəyə 1950–1960-cı illərdə Azərbaycanın rəssamları olan T. Salahov, K. Kazımzadə, G. Müstafayeva kimi şəxsiyyətləri cəlb etmişdi. Dövrün eybəcərliklərini əks etdirən felyeton, atmaca və karikaturalarla oxuyucularının pozulmuş hüquqlarını bərpa edir. 2012-ci il iyul ayının 10-u "Kirpi" jurnalının nəşrə başlamasının 60 illiyinə həsr olunmuş tədbir və sərgi keçirilmişdir. 30-cu illərdən başlayaraq Azərbaycan mətbuatı insanların cəzalandırma, represiya olunması alətinə çevrildi. Öz şəxsi əmlakını kolxoza verməyənlər, kollektivləşməyə etinasız yanaşanlar mətbuat səhifələrində xalq düşməni elan edilirdi. Jurnalistlər bu tip insanların aşkarlanıb cəzalandırılmasında partiya-sovet orqanlarının köməkçisi funksiyalarını daşıyırdılar: "Stalin şəxsiyyətinə pərəstiş formalaşması da 30-cu illərin ortalarından başlayır. Təkcə fəhlə və kəndlilərin deyil, xalqın dəyərli ziyalılarının ədiblərinin, elm adamlarının 37-ci ilin represiya "maşınında" məhv edilməsi prosesinə hazırlıq aparılırdı. Bu cür kütləvi təqib-təzyiq mexanizmlərinin işlədiyi, insanların əmlakının zorla alınıb fərdi təsərrüfatların, təşəbbüslərin ləğv edildiyi dönəmdə yeni sovet insanının savadsızlığını aradan qaldırmaq üçün tədbirlər də həyata keçirildi. 30-cu illərin başlanğıcında savadsızlığın ləğvi sahəsində kütləvi tədbirlərə başlanıldı. "Savadsızlığı ləğv etmək işi haqqında 1929-cu il may ayının 17-də qəbul edilmiş partiya qərarında milli respublikalarda savadsızlığın ləğv edilməsi bütün mədəni işin əsas və ən mühüm vəzifəsi kimi qeyd olunur. Aparılan tədbirlərin nəticəsində fəhlə və kəndlilərin oxuyub-yazmağa marağı getdikcə artırdı. Azərbaycan mətbuatı bu işin həyata keçirilməsində böyük fədakarlıqlar göstərir, qəzetlər əlifbanı öyrənənlər üçün xüsusi səhifələr ayırır, metodiki məqalələr çap edir, qabaqcıl "mədəni əsgərlərin" iş təcrübəsini yayırdılar. "Kommunist", "Kəndli qəzeti", "Komsomol" jurnalının bütöv səhifələri "Savad kursları"na həsr olunurdu. 1930-cu ildən başlayaraq bir çox savad məktəblərində, qruplarında əlifbanı öyrətməklə yanaşı, "siyasi dərslər" təlim olunurdu, ölkədəki vəziyyət, partiyanın siyasəti izah edilirdi. Savadsızlığın ləğv edilməsi işinin zəhmətkeşlərin siyasi maariflənməsi ilə əlaqələndirilməsi partiya və hökumətin maraqlarına tam cavab verirdi. Çünki bu yolla hakim "siyasət və ideologiya" kütlələrin şüuruna yeridilməli, onlar "sosializm"in tərəfdarları kimi tərbiyələndirilməli idilər.

Savadsızlığın ləğv edilməsi tədbiri əlifba islahatının keçirilməsi ilə paralel aparıldı. Azərbaycan MİK və Azərbaycan SSR XKS 1928-ci il iyulun 21-də "Azərbaycanda yeni türk əlifbasının icbari və qəti olaraq tətbiq olunması" haqqında qərar qəbul etdi. "Bakinski raboçi" qəzeti 22 iyul 1928-ci il tarixli sayında əlifba islahatı ilə bağlı yazırdı: "Azərbaycanın əldə edəcəyi ümumi savadlılıq yalnız yeni əlifba sayəsində mümkündür". Yeni türk əlifbasının tətbiqi üçün yaradılan komissiyaya Səmədağa Ağamalıoğlu rəhbərlik edirdi. Q. Musabəyov, Ə. Qarayev, A. Məmmədov, İ. Konuşkin, Q. Hüseynov, K. İşkova və M. Quliyev komissiyanın üzvü kimi fəaliyyət göstərirdilər. 1929-cu il yanvarın 1-dən Azərbaycan SSRİ-nin yeni əlifbaya keçməsi rəsmən elan olundu və hökumətin "Azərbaycanın bütün fəhlələri və kəndlilərinə" müraciəti qəbul edildi. "Yeni yol" qəzeti bu barədə 21 iyun 1928-ci il sayında yazırdı: "Yeni əlifbanın tətbiqi savadsızlığın ləğv edilməsi işini xeyli asanlaşdıracaq, kütlələrin maariflənməsi yüksəlişinə böyük maraq yaradacaq". Böyük rus yazıçısı Maksim Qorki Azərbaycanın bu işdə qabaqcıl rolunu xarakterizə edərək yazırdı: "Azərbaycan xalqı bütün Şərq xalqlarının gözü önündə qəti addımlar atıb və əlifba islahatını həyata keçirməklə bütün xalqlara gələcəyin yolunu göstərib". Latın qrafikalı yeni əlifbanın Azərbaycanda tətbiqi xəbəri ölkənin sərhədlərindən də kənara çıxdı. Əlifba islahatı Türkiyədə də həyata keçirildi. 1928-ci ilin əvvəlində "Əş-Şura" qəzeti xəbər verirdi ki, Türkiyə ictmaiyyətinin səlahiyyətli nümayəndələrinin İstanbulda keçirilən konfransı qərara alır ki, xalq latın əlifbasından istifadə etməlidir. Həmin ilin iyununda BMM-in yığıncağında yeni əlifbanın tətbiqi üçün xüsusi komissiya yaradıldı, payızda isə Türkiyə latın əlifbasına keçdi. Vahid şəklə salınmış latın əlifbası Azərbaycanda 1932-ci ilin iyununda qəbul edildi. Lakin diqqət və elmi müzakirələr nəticəsində hazırlanmış, bir çox cəhətdən təkmilləşdirilərək vahid şəklə salınmış latın əlifbası təəssüf ki, uzun müddət davam etmədi. Artıq 30-cu illərin ortalarında Sovetlər İttifaqının latın əlifbasına keçmiş digər respublika və vilayətlərində olduğu kimi Azərbaycanda da rus-kiril yazı qrafikasına keçirilməsi uğrunda hərəkat başlanıldı. Rus qrafikasına keçirilməsinə heç bir zərurət olmasa da bu, əslində Mərkəzin "hakim, şovinist iddiasından doğan" məcburi tədbir idi. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin növbəti sessiyası 1939-cu ilin iyulunda latın əlifbasının kirillə əvəz edilməsi haqqında qanun qəbul etdi və bu qanun 1940-cı ilin yanvarın 1-dən qüvvəyə mindi. Bununla da ölkədə rus dilinin fəaliyyət dairəsi genişləndirildi. Beləliklə tarixən qısa zaman kəsiyində Azərbaycanda iki dəfə əlifba dəyişildi və çoxcəhətli, rus şovinizmindən doğulan milli mədəniyyətlərin sıradan çıxarılmasına yönələn bu tədbir Azərbaycan mətbuatının jurnalistikasının inkişafının qarşısını aldı, savadsızlığın ləğvi ilə oxucu auditoriyası qazanan qəzetlər öz oxucularının bir qismini itirdi.

Müəllif əsərində qeyd edib ki, həmin dövrdə qəzetlər rəsmi dövlət siyasətinin "marksist-leninçi" ideyalarının təbliği, sosialist qurucuları olan yeni insanların formalaşması üçün güclü partiya silahı idi. Qəzetlərin keyfiyyətli çapı üçün mətbəələrin yaradılması prosesinə diqqət yönəldilirdi: "1933–1934-cü illərdə Bakıda böyük texniki imkanlara sahib "Mətbuat sarayı" adlı mətbəə fəaliyyətə başladı. SSRİ məkanında aparılan inzibati-ərazi dəyişikliyi ilə əlaqədar olaraq1930-cu ilin avqustunda qəzet şəbəkəsinin yenidən qurulması, inkişafı haqqında qərar qəbul edildi.

Həmin qərarın əsasında SSRİ məkanında olduğu kimi Azərbaycanda rayon qəzetlərinin geniş şəbəkəsinin yaradılmasına başlanıldı. Yeni rayon qəzetləri işıq üzü gördü. Bu dövrdə rayonlarda yeni mətbəələrin qurulması və inkişafı MK-nın rəhbərliyi altında Bakı poliqrafiya tresti tərəfindən həyata keçirilirdi. Artıq 1932-ci ilin axırlarında respublikamızın 32 rayonunda mətbəə təşkil edildi. Aparılan statistik göstəricilərə görə, 1939-cu ildə Azərbaycan dilində 80-dən artıq qəzet nəşr olunurdu. Bir çox müəssisələrin, sovxoz və kolxozların da öz qəzetləri vardı. 1937-ci ildə 834 min nüsxə tirajla 45 jurnal çıxırdı. Fəhlə-kəndli müxbirləri hərəkatı 1934-cü ildə 18 min nəfəri əhatə edirdi.

Müasir mətbuat
--------------

Bütün Sovet Sosialist Respublikası İttifaqında (SSRİ) başlayan yenidənqurma havası Azərbaycana da çatdı və ictimai mühitə kəskin təsir göstərdi. Millətin dirçəliş dövrü kimi tarixdə qalan 1989-cu ildə "Azərbaycan" qəzeti yaradıldı. Müstəqil mətbuatın qaranquşları hesab edilən "Səhər" qəzeti 1989-cu ilin 4 avqust tarixində və "Azadlıq" qəzeti 1989-cu ilin 24 dekabr tarixində işıq üzü gördülər. "Səhər"ə tanınmış jurnalist Məzahir Süleymanzadə, "Azadlıq"a tanınmış jurnalist Nəcəf Nəcəfov rəhbərlik edirdilər.

1990-cı ildə "Zerkalo", "Səs", 1991–92-ci illərdə "Yeni Müsavat", "İki Sahil", "525-ci qəzet", "Yeni Azərbaycan" qəzetləri nəşr olunmağa başladı.

1998-ci ilin avqust ayının 6-da prezident Heydər Əliyevin imzaladığı xüsusi Sərəncamla Azərbaycanda mətbuat üzərindən senzura götürüldü. Həmçinin, 1999-cu ildə Kütləvi İnformasiya Vasitələri (KİV) *haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununun (ARQ), digər hüquqi-normativ aktların qəbulu həyata keçirilib.*

Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2008-ci il tarixli Sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin (KİV) inkişafına Dövlət Dəstəyi Konsepsiyası (DDK) *kimi mühüm bir sənəd təsdiq olunmuşdur. Konsepsiyaya uyğun olaraq 22 may 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu (DDF) yaradılmışdır.*

Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bir çox milli-mənəvi dəyərlərə qayıdış mətbuat sahəsində də özünü göstərdi. Bu gün ölkəmizdə yüzlərlə mətbuat orqanı-qəzet və jurnal fəaliyyət göstərir. Milli mətbuatımız illər keçdikcə daha da büllurlaşacaq, saflaşacaqdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərancamı ilə "Əkinçi" qəzetinin nəşrə başladığı gün — 22 iyul Milli mətbuat və jurnalistika günü kimi qeyd olunur.

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev, Bakı, 27 mart 2000-ci il, № 308.
* Azərbaycan mətbuat tarixi Akif Şahverdiyev, Əhməd Vəliyev. "Təhsil "nəşriyyatı, 2006–248 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov E. E. M. F. Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasının dövri mətbuat fondu: tarixi, müasir vəziyyəti, oxuculara xidmət və inkişaf perspektivləri (1923–2007-ci illər): Monoqrafiya / E. E. Məmmədov; Elmi redaktor: t.ü.e.d. prof. A. A. Xələfov; Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi, ADMİU. Bakı: Mütərcim, 2018, 256 s. ISBN: 978-9952-28-402-7.
2. ↑  "M.F.Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasının dövri mətbuat fondu". 2022-03-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-08.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-12-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-25.

* Arxivləşdirilib 2014-06-30 at the Wayback Machine

* (PDF)  (#bare\_url\_missing\_title).

Mənbə
-----

* Mir Cəlal. Azərbaycanda ədəbi məktəblər. Bakı: "Ziya-Nurlan" NPM, 2004, 392 səh.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan legionerlərinin mətbuat fəaliyyəti
* Azərbaycan Şimali Amerika mətbuatında
* Azərbaycan mediası
* Azərbaycan qəzetləri
* Azərbaycan jurnalları
* Dövri mətbuat

| ⛭Azərbaycan mədəniyyəti |
| --- |
| Mədəniyyət | Dil • Yazı sistemi • Folklor • Dastanlar • Ədəbiyyat • Fəlsəfə • Mifologiya • Memarlıq • Ev • Bağ • Təsviri incəsənət • Miniatür • Kalliqrafiya • Keramika • Xalçaçılıq • Heykəltəraşlıq • Milli geyim • Kosmetika • Musiqi • Muğam • Aşıq sənəti • Rəqs • Balet • Teatr • Yumor • Kino • Animasiya • Mətbuat • Radio • Televiziya • Təhsil • İdman • Döyüş sənətləri • Oyunlar • Dövlət bayramları • Festivallar • Tarixi təqvimlər • Mərasimlər • Milli Yeni il • Evlilik • Atəşfəşanlıq • Kulinariya • Çay mədəniyyəti • Şərabçılıq • Etika • Köçərilik • Ziyarətgahlar • Xalq təbabəti |
| Həyat tərzi | Köçərilik • Köləlik • Ovçuluq (Pələng ovu) • Qədeş |
| Mədəniyyət tarixi | Azərbaycan xalqının formalaşması • Eldəniz dövrü • Monqol əlaqələri • Təsəvvüf • Orta Azərbaycan dili dövrü • Türkmən üslubu • Çağatay əlaqələri • Qaraqoyunlu dövrü • Ağqoyunlu dövrü • Səfəvi dövrü • Azərbaycanlılaşma • Azərbaycan milli oyanışı • Böyük Qayıdış |
| Cəmiyyət | Tarix • Din • Elm (Ölçü vahidləri) • Hüquq • Mentalitet • Milli kimlik • Etnik qruplar • Tayfa quruluşu • Aristokratiya • Dillər • Dialektlər • Milliyətçilik • Diaspor |
| İrs | Mühit • Mədəni təsir • Ümumdünya irsi • Tarixi qoruqlar • Qeyri-maddi mədəni irs • İxtiralar və kəşflər • Coğrafi göstəricilər |
| Rəmzlər | Odlar yurdu • Qız qalası • Qobustan • Nar • Qarabağ atı • Tar • Buta • Xarıbülbül • Neft Daşları |

| ⛭Azərbaycan Azərbaycan mətbuatı |
| --- |
| Çar dövründə | 
*Açıq söz* •
*Asari-həqiqət* •
*Arı* •
*Babayi-Əmir* •
*Bakinets* •
*Bakinskaya nedelya* •
*Bakinskaya poçta* •
*Bakinskaya zvezda* •
*Bakinski den* •
*Bakinski dnevnik* •
*Bakinski dosuq* •
*Bakinski listok* •
*Bakinski proletari* •
*Bakinski profesionalnı vestnik* •
*Bakinski raboçi* •
*Bakinski teatralnı kuryer* •
*Bakinski torqovo-promışlenı listok* •
*Bakinski veçer* •
*Bakinskiye izvestiya* •
*Bakinskiye qubernskiye vedomosti* •
*Bakinskiye novosti* •
*Bakinskiye otqoloski* •
*Bakinskiye strelı* •
*Bakinskiye vesti* •
*Bakinskoye exo* •
*Bakı həyatı* •
*Baku* •
*Bəhlul* •
*Bəsirət* •
*Bürhani-Həqiqət* •
*Bürhani-Tərəqqi* •
*Dəbistan* •
*Dəvət* •
*Dirilik* •
*Doğru söz* •
*Duma* •
*Əkinçi* •
*Füyuzat* •
*Günəş* •
*Haqq yolu* •
*Həqiqət* •
*Həqiqəti-əfkar* •
*Həyat* •
*Hilal* •
*Hümmət* •
*İqbal* •
*İqdam* •
*İrşad* •
*İşıq* •
*İttifaq* •
*Kaspi* •
*Kəlniyyət* •
*Kəşkül* •
*Qafqazets* •
*Qafqazın bu tərəfinin xəbəri* •
*Qolos Baku* •
*Qudok* •
*Qurtuluş* •
*Lək-lək* •
*Məlumat* •
*Məktəb* •
*Məzəli* •
*Məzhər* •
*Mirat* •
*Molla Nəsrəddin* •
*Neftyanoye delo* •
*Nicat* •
*Prikaspiyskaya jizn* •
*Proqres* •
*Rəhbər* •
*Rus-İran dostu* •
*Səda* •
*Son xəbər* •
*Sosialist* •
*Sovqat* •
*Şəlalə* •
*Şərqi-rus* •
*Şəhabi-saqib* •
*Şkola i jizn* •
*Şuşinskaya jizn* •
*Şuşinski listok* •
*Tazə həyat* •
*Tazə xəbər* •
*Təkamül* •
*Tərəqqi* •
*Tiflis əxbarı* •
*Trudovoy qolos* •
*Tuti* •
*Vesti Baku* •
*Vestnik Baku* •
*Volna* •
*Vostok* •
*Yelisavetpolski listok* •
*Yelisavetpolski vestnik* •
*Yelisavetpolskiye otqoloski* •
*Yeni füyuzat* •
*Yeni həqiqət* •
*Yeni iqbal* •
*Yeni iqdam* •
*Yeni irşad* •
*Yoldaş* •
*Yujnı Kavkaz* •
*Zənbur* •
*Ziyayi-Qafqaziyyə*
 |
| İnqilab dövründə | 
*Bakı ətrafı fəhlə, əsgər və matros şurasının əxbarı* •
*Cavanlar şurası* •
*Cənub tauşi* •
*El həyatı* •
*Əkinçi* •
*Gənclər sədası* •
*Hümmət* •
*Hürriyyət* •
*İttifaqi-mütəəllimin* •
*İttihad* •
*Qardaş kədəri* •
*Qardaş köməyi* •
*Lətayif* •
*Möhtaclara kömək* •
*Musulmanskiye İzvestiya* •
*Müsavat* •
*Müsəlmanlıq* •
*Naş qolos* •
*Türk sözü* •
*Yeni həyat*
 |
| AXC dövründə | 
*Al bayraq* •
*Azərbaycan* •
*Azərbaycan füqərası* •
*Azərbaycan hökumətinin əxbarı* •
*Bakinskaya jizn* •
*Bakinskoye slovo* •
*Bakinskoye utro* •
*Bakı fəhlə konfransının əxbarı* •
*Bednota* •
*Doğru yol* •
*El* •
*Əfkari-mütəəllimin* •
*Əfkari-nəfisə* •
*Fəhlə və əkinçi* •
*Fəhlə və mədəniyyət* •
*Füqəra sədası* •
*Gələcək* •
*Gənc işçi* •
*Gənclər yurdu* •
*Haqq* •
*Hürriyyət* (*1919*, *1920*) •
*Xalq sözü* •
*Xəlqçi* •
*Kommunist* •
*İstiqlal* (*qəzet*, *toplu*) •
*Qafqaz Kommunası qəzeti* •
*Qarabağ* •
*Qolos truda* •
*Qurtuluş* •
*Mədəniyyət* •
*Məşəl* •
*Molodoy proletari* •
*Molodoy raboçi* •
*Molot* •
*Müdafieyi-millət* •
*Nabat* •
*Naşa jizn* •
*Naşe vremya* •
*Oktyabr inqilabı* •
*Övraqi-nəfisə* •
*Proletari* •
*Raboçaya pravda* •
*Rəhbər* •
*Tartan-partan* •
*Sabah* •
*Şeypur* •
*Vperyod* •
*Yedinaya Rossiya* •
*Yeni həyat* •
*Yoldaş* •
*Zəhmət həyatı* •
*Zəhmət sədası* •
*Zənbur* •
*Znamya truda*
 |
| Sovet dövründə | 
*168 saat* •
*Abşeron* •
*Ağdaş* •
*Arazın səsi* •
*Astara* •
*Aydınlıq* •
*Azadlıq* •
*Azərbaycan* (*qəzet*, *jurnal*) •
*Azərbaycan dili və ədəbiyyat tədrisi* •
*Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı* •
*Azərbaycan gəncləri* •
*Azərbaycan Kimya Jurnalı* •
*Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin əxbarı* •
*Azərbaycan kommunisti* •
*Azərbaycan qadını* •
*Azərbaycan məktəbi* •
*Azərbaycan müəllimi* •
*Azərbaycan pioneri* •
*Azərbaycan SSR Ali Sovetinin məlumatı* •
*Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər* •
*Azərbaycanı öyrənmə yolu* •
*Bakinski komsomolets* •
*Bakinski raboçi* •
*Bakı Universiteti* •
*Bauer und Arbeiter* •
*Bolluq uğrunda* •
*Cənub xəbərləri* •
*Çeşmə* •
*Dan ulduzu* •
*Daşkəsən* •
*Dərbənd* •
*Dönüş* •
*El həyatı* •
*Elm* •
*Elm və həyat* •
*Ədəbiyyat və incəsənət* •
*Əqrəb* •
*Gələcək* •
*Gənc müəllim* •
*Gəncənin səsi* •
*Göyçay* •
*Göyərçin* •
*Göyəzən* •
*Həyat* •
*İdman* •
*İqtisadçı* •
*İqtisadiyyat və həyat* •
*İpəkçi* •
*İstiqlal* (*1921*, *1990*) •
*Kirpi* •
*Kür* •
*Qarabağ* •
*Qəbələ* •
*Qızıl qələm* •
*Qızıl Şərq* •
*Qobustan* •
*Qusar* •
*Laçın* •
*Lenin bayrağı* (*Nuxa*, *Vartaşen*) •
*Lenins Weg* •
*Lənkəran* •
*Literaturnı Azerbaycan* •
*Meydan* •
*Məhsul* •
*Millət* •
*Mingəçevir işıqları* •
*Molodıye boytsı vostoka* •
*Molodoy kommunist* •
*Muğanın səsi* •
*Müxalifət* •
*Oğuz səsi* •
*Oğuz yurdu* •
*Səhər* •
*Sənətkar* •
*Səs* •
*Sovet Ermənistanı* •
*Sovet Gürcüstanı* •
*Sovet Kürdüstanı* •
*Sumqayıt* •
*Şəki* •
*Şərq qapısı* •
*Şərurun səsi* •
*Şuşa* •
*Texnoloq* •
*Türkologiya* •
*Ulduz* •
*Ülfət* •
*Vışka* •
*Yeni fikir* •
*Yeni gün* •
*Yeni Həyat* •
*Yeni Tərtər* •
*Yeni yol* •
*Yeni Müsavat* •
*Zaqatala* •
*Zəka*
 |
| Mühacirət dövrü | 
*Azərbaycan Yurd Bilgisi* •
*Azəri Türk* •
*Bildiriş* •
*Qafqaz* •
*Qurtuluş* •
*Mücahid* •
*Odlu Yurd* •
*Yaşıl yarpaq* •
*Yeni Qafqaziya*
 |
| Müstəqillikdən sonra | 
*7 gün* •
*20 yanvar* •
*525-ci qəzet* •
*Abituryent* •
*Axtarış* •
*Ailəm* •
*Alternativ* •
*Araz* •
*ATV maqazin* •
*Avropa* •
*Aydınlıq* •
*Ayna* •
*Aysel* •
*Azad Azərbaycan* •
*Azerbaijan International* •
*Azerbaijan Today* •
*Azerbaydjanskiye İzvestiya* •
*AzerNews* •
*Azərbaycan arxeologiyası* •
*Azərbaycan ərazisində seysmoproqnoz müşahidələr* •
*Azərbaycan Ordusu* •
*Azərbaycan tarixi şəcərə cəmiyyətinin xəbərləri* •
*Azərbaycanın vergi jurnalı* •
*Bakinets* •
*Bakı Xəbər* •
*Baku* •
*BakuPost* •
*Bioqrafiya* •
*Birja* •
*Birlik* •
*Bizim Əsr* •
*Bizim Yol* •
*Borçalının səsi* •
*Boz qurd* •
*Bu gün* •
*Bütöv Azərbaycan* •
*Carçı Express* •
*Caucasus International* •
*Cəmiyyət və Din* •
*Coğrafiya və təbii resurslar* •
*Cümhuriyət* •
*Çapar* •
*Dalğa* •
*Demokrat* •
*Dədə Qorqud* •
*Dərələyəz* •
*Dəryaz* •
*Dil və Ədəbiyyat* •
*Din araşdırmaları jurnalı* •
*Diplomat* •
*Dodo* •
*Dövlət və Din* •
*Dövran* •
*Ejednevniye novosti* •
*Ekspress* •
*Elm Tarixi* •
*Elman* •
*Exo* •
*Euro Xəbər* •
*Ədalət* •
*Əlyazmalar yanmır* •
*Film Fiction* •
*Filologiya və sənətşünaslıq* •
*Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi* •
*Fokus* •
*Fraza* •
*Futbol+* •
*Füyuzat* •
*Geostrategiya* •
*Göyqurşağı* •
*Gün Səhər* •
*Günay* •
*Gündəlik Azərbaycan* •
*Gündəm* •
*Haqqın nuru* •
*Hesabat* •
*Həftə içi* •
*Hərbi and* •
*Həyat Elmləri və Biotibb* •
*Hürriyyət* •
*Xalq Cəbhəsi* •
*Xəzan* •
*Xəzər* (*qəzet*, *jurnal*) •
*Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı* •
*Xəzər Xəbər* •
*Xürrəm* •
*İki sahil* •
*İqtisadi araşdırmalar* •
*İqtisadi və Siyasi elmlər jurnalı* •
*İlahiyyatçı* •
*İmpuls* •
*İncəsənət və mədəniyyət problemləri* •
*İnformasiya Cəmiyyəti Problemləri* •
*İnformasiya Texnologiyaları Problemləri* •
*İşıq* •
*JPEG* •
*Karvan* •
*Kimlik* •
*Kimya Problemləri* •
*Kitabşünaslıq və redaktor sənəti* •
*Komanda* •
*Kredo* •
*Kurikulum* •
*Qanun* •
*Qarabağa aparan yol* •
*Qarapapaqlar* •
*Qələm* •
*Qoroskop* •
*Le Carrefour* •
*Laçın yurdu* •
*Maarif* •
*Metafizika* •
*Meydan+* •
*Məktəbli* •
*Mənlik* •
*Mərkəz* •
*Milli Zəka* •
*Minority* •
*Monitor* •
*Mübariz keşikdə* •
*Müəllim sözü* •
*Mühacir* •
*Müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq* •
*Müstəqil Qəzet* •
*Mütərcim* •
*Naxçıvan* •
*Nargis* •
*National Geographic Azərbaycan* •
*Nedelya* •
*Novoye vremya* •
*Nöqtə* •
*Oxu məni* •
*Olaylar* •
*Olimpiya dünyası* •
*Ozan dünyası* •
*Palitra* •
*Panorama* •
*Poetika.izm* •
*Polygon* •
*Region Plus* •
*Rezonans* •
*Respublika* •
*Satira* •
*Savalan* •
*Soy* •
*Şəffaflıq* •
*Şərq* •
*Şərq fəlsəfəsi problemləri* •
*Tarix, insan və cəmiyyət* •
*Tarix və onun problemləri* •
*Təbib* •
*Təhsil* •
*Tək səbir* •
*Təzadlar* •
*Tolışon Sədo* •
*Tribun* •
*Tumurcuq* •
*Türküstan* •
*Ulus* •
*Unikal* •
*Urbanizm* •
*Ustad* •
*Üç çizgi* •
*Vedi inform* •
*Vedibasar* •
*Vətən* •
*Vətəndaş həmrəyliyi* •
*Visions of Azerbaijan* •
*Yada düşdü* •
*Yaşat* •
*Yeni Azərbaycan* •
*Yeni nəbz* •
*Yeni Təfəkkür* •
*Yom* •
*Yurd* •
*Zaman Azərbaycan* •
*Zarafat* •
*Zerkalo* •
*Zənbur* •
*World of Azerbaijan (jurnal)*
 |