**Jak René Şirak** (*fr.* Jacques René Chirac, fransız: [ʒak ʁəne ʃiʁak]  ( dinlə); 29 noyabr 1932[…], V arondisman (Paris) və ya Paris – 26 sentyabr 2019[…], VI arondisman (Paris) və ya Paris) — Fransız siyasətçisi, Fransa Respublikasının 22-ci Prezidenti, (1995–2007).

Həyatı
------

Fransanın siyasi və dövlət xadimi. 1974–1976 və 1977–1986-cı illərdə Fransanın Baş naziri, 1988–1995-ci illərdə Paris şəhərinin meri olub. 1974–1976-cı illərdə qollistlərin Respublikanın Müdafiəsi naminə Demokratik İttifaqı Partiyasının Baş katibi, 1976-cı ildən Respublikanın Müdafiəsi naminə Birlik Partiyasının sədridir. 1995-ci ildə Fransa Respublikasının Prezidenti seçilmişdir.

### Təhsil və karyera başlanğıcı

Şirakın valideynləri, Abel Fransua Şirak (1893–1968) və Marie-Louise Vallette (1902–1973), əslən Fransanın cənubundakı Correz şöbəsindən, onun hər iki babası müəllim idi, sonrakı əcdadları da Limousin kəndliləri. Soyadı Occitan'dan gəlir. Ailənin yeganə sağ qalan uşağı (bacısı körpəlikdə ölmüşdür).

Carnot və Böyük Liseydə təhsil almışdır. Jak 15–18 yaşlarında ikən müəllimlərindən biri ona keçmiş rus dilini öyrədən keçmiş Ağ Qvardiya zabiti idi. 18–19 yaşlarında, o, bütün Evgeniy Oneqin fransız dilinə tərcümə etdi, hansı ki, o dövrdə heç bir nəşriyyat tərəfindən qəbul edilmədi və Şirak tanınmış bir siyasətçi olanda çox sonra nəşr olundu.

Üç ay nəqliyyat gəmisində işləyib. Fransa ordusunda xidmət etdi, 1956–1957-ci illərdə Əlcəzair müharibəsində iştirak etdi və yaralandı. Fransanın ən nüfuzlu təhsil müəssisələrini — Siyasi Tədqiqatlar İnstitutunu və Milli İdarəetmə Məktəbini bitirib (1957). Bitirdikdən sonra dövlət qulluqçusu (Hesablama Palatasının auditoru, 1959) karyerasına başlamış və qısa müddətdə siyasi fəaliyyətə qoşulmuşdur. Gəncliyində kommunist fikirlərini bölüşdü, "Humanite" qəzetinin distribyutoru idi. 1962-ci ildə ailəsinin gəldiyi Sent-Fereolda bələdiyyə məclis üzvü seçildi.

Prezidentlik
------------

### Birinci müddət (1995–2002)

1995-ci ildə Paris meri yenidən prezident seçkilərinə namizəd oldu. Bu dəfə ona sosialist Lionel Jospin əleyhinə çıxdı, Şirak ilk turda cüzi hesabla məğlub olaraq ikinci hissədə onu məğlub etdi. Şirakın rəhbərliyi ilə Fransada prezidentlik müddəti 7 ildən 5 ilə endirildi. 7 illik müddətlə son prezident və 5 illik müddətə seçilən ilk prezident oldu. Ümumilikdə, Şirak 12 ilini Çamps Elyseesdə keçirdi və bununla da prezidentliyini 14 illik Mitterrand hakimiyyətindən sonra Fransa tarixində ikinci ən uzun müddət etdi.

Bill Klinton və Jak Şirak
Şirakın rəhbərliyi altında Fransa qallizm siyasətinə qayıtdı, müəyyən şəkildə ABŞ-dən uzaqlaşdı və Mururoa Atollda Sakit Okeanda nümayiş xarakterli nüvə sınaqları keçirdi. Daxili siyasətdə ənənəvi sağçı liberalizm (aşağı vergi dərəcəsi, qiymət nəzarətinin olmaması) onunla (dövlət müdaxiləsi) və sosial siyasət təcrübəsi nəzərə alınmaqla birləşdirildi; dəfələrlə "Anqlo-Saxon ultra liberalizmi" tənqid etmişdir. Tənqidçilər Şirakı uyğunsuz iqtisadi siyasət və seçki vədlərini yerinə yetirməməkdə günahlandırdılar. 1997–2002-ci illərin beşinci ildönümü hökumətə rəhbərlik edən Jospin ilə artıq prezident olan Şirakın yeni bir siyasi "birlikdə yaşaması" ilə qeyd olundu.

### İkinci müddət (2002–2007)

2002-ci ildə Şirak ikinci prezidentlik müddətinə yenidən seçildi. Bu, Milli Cəbhənin lideri Jan-Mari Le Penin ikinci tura gözlənilməz girməsi ilə nəticələndi, nəticədə kifayət qədər aşağı reytinqə sahib olan və ilk turda cəmi 20% qazanan Şirak ikinci hissədə 82% səs topladı. İkinci turdan əvvəl bütün sol partiyalar (Əmək mübarizəsi Arlette Lagieux istisna olmaqla) tərəfdarlarını "oğru üçün, amma faşist üçün deyil" və "burnundakı paltarı ilə səs ver" şüarları altında Şiraka səs verməyə çağırdılar. Gələcəkdə Şirakın reytinqi aşağı səviyyədə qaldı və dəstəyin 35% -ni keçmədi.

Seçkidən iki ay sonra, 14 iyul 2002-ci ildə Yeliseydə keçirilən parad zamanı Şiraka sui-qəsd edildi. Sui-qəsd keçənlər tərəfindən tərksilah edildi, psixiatrik müalicəyə məruz qaldı və mənsub olduğu sağçı qrupun qadağan olundu.

Le Pen ilə bağlı vəziyyət, ikinci dövrədə istefa verən baş nazir Jospinin istefa etməsini, sosialistlərin böhran vəziyyətində olmasını və geniş sağçı bir koalisiya yaratdıqlarını — nümayəndələri Jan Pyer Raffaren və Dominik de Villepin hökumətə rəhbərlik etdiyi Prezident Prezidentliyi üçün Birlik yaratdı. Chiracın ikinci dövrü ərzində. Bir sıra sağçı və mərkəzçi, hakim əksəriyyətə daxil edilmədi və Avro-skeptiklərin müxtəlif partiyalarını yaratdılar. 2003-cü ildə Fransa NATO-nun İraqdakı hərbi əməliyyatına dəstək vermədi. 2005-ci ildə, Şirakın fəal şəkildə təşviq etdiyi Aİ konstitusiyası referendumda rədd edildi, bundan sonra Raffaren istefa verdi. Avropa miqyasında, Fransa referendumunun nəticəsi bu layihənin tərk edilməsinə səbəb oldu.

Mirası
------

2019-cu ildə 83 yaşlı Şirak sətəlcəm xəstəliyi səbəbiylə Mərakeşdəki məzuniyyətini yarımçıq qoyub. Sentyabrın 18-nə keçən gecə iki xüsusi təyyarə keçmiş prezidenti və ailəsini Parisə çatdırıb. Onlarla birlikdə iki həkim də olub. Sentyabrın 26-da Jak Şirak dünyasını dəyişib.

Şirak hakimiyyətdə olduğu dövrdə prezident səlahiyyətinin müddəti 7 ildən 5 ilə endirilib. Ümumilikdə, Şirak Yelisey sarayında 12 il keçirib, bununla da o, 14 il prezident olan Fransua Mitterandan sonra uzun müddət prezident olan ikinci şəxsdir. 2019-cu ildə aparılan sosial sorğunun nəticələrinə görə, Jak Şirak V Respublikanın ən yaxşı Prezidenti olub. Onun fransızlara daha yaxın olduğu qeyd edilib.

Mükafatları
-----------

* 29.01.2007 — Azərbaycan "Heydər Əliyev" ordeni

İstinadlar
----------

1. ↑  Fichier des personnes décédées.
2. 1 2  Jacques Chirac // Sycomore (fr.). / Assemblée nationale
3. 1 2  Jacques Chirac // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
4. 1 2  .
5. 1 2  Jacques Chirac (86) er død (бук.). Norge: Schibsted, 1945. ISSN 0806-0894
6. 1 2 3  Fichier des personnes décédées mirror.
7. 1 2 3  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
8. 1 2 3 4 5  Francie. Prezident (1995-2007 : Chirac) // Czech National Authority Database.
9. ↑  L'inhumation de Jacques Chirac aura lieu lundi au cimetière du Montparnasse. LCI, 2019.
10. ↑  Jacques Chirac sera inhumé au côté de sa fille à Paris (fr.). // *Le Monde* / J. Fenoglio Paris: Société éditrice du Monde, 2019. ISSN 0395-2037; 1284-1250; 2262-4694
11. ↑  *Lorraine Millot.* "Chirac, un poète à l'accent poutinien". Libération (fransız). 2008-06-13. 2017-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-29.
12. ↑  "Jak Şirak xəstəxanaya yerləşdirildi". 2021-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-29.
13. ↑  "Jak Şirak xəstəxanaya yerləşdirildi". 2021-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-29.
14. ↑  "Fransa Jak Şirakla vidalaşır". 2021-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-29.
15. ↑  *"Jak Şirakın "Heydər Əliyev" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında"* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 yanvar 2007-ci il tarixli, 1912 nömrəli **Sərəncamı**. **e-qanun.az** Arxivləşdirilib 2012-03-14 at the Wayback Machine  (az.)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Jak Şirak ilə əlaqəli mediafayllar var.

| ⛭"Heydər Əliyev" ordeni ilə təltif edilənlərin siyahısı |
| --- |
| İlham Əliyev • İhsan Doğramacı • Jak Şirak • Mstislav Rostropoviç • Viktor Yuşşenko • Tahir Salahov • Sabah əl-Əhməd əl-Cabir əs-Sabah • Lex Kaçinski • Valdis Zatlers • Trayan Besesku • Georgi Pırvanov • Emoməli Rəhmon • Arif Məlikov • Abdullah Gül • Viktor Yanukoviç • Rəcəb Tayyib Ərdoğan • Mehriban Əliyeva • Aleksandr Lukaşenko • Zeynəb Xanlarova • Nursultan Nazarbayev • Ömər Eldarov • Serco Mattarella • Allahşükür Paşazadə • Ramiz Mehdiyev • Xoşbəxt Yusifzadə • Polad Bülbüloğlu |