recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nüsnüs hamamı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi.

Bu hamam yeraltı hamamlar qrupuna aiddir.

XIV-XV əsrlərə aiddir.

Hamamın planı düzbucaqlı formada olub, yuyunma salonu və onlara bitişik köməkçi otaqlardan ibarətdir. Uzunluğu 22,6 m, eni 9,4 m olmaqla, ümumi hündürlüyü 5,6 metrdir. Ümumi sahəsi 213 m² olan hamamın soyunma və yuyunma salonu, ona birləşdirilən köməkçi otaqlar iki sferik günbəzlə örtülmüşdür. Soyunma və yuyunma salonu bir-biri ilə kiçik tamburlar vasitəsilə birləşdirilmişdir.

İsti su hovuzu yuyunma salonuna bitişik inşa olunub. Keçmişdə xəzinəyə su dağdan çəkilmiş saxsı borular ilə gətirilirmiş. Su xəzinənin arxasında inşa olunmuş su anbarına toplanaraq oradan hamama və hovuza verilirmiş. Hamamda yuyunan adamlar isti suyu yuyunma salonuna açılan hovuzdan, soyuq suyu isə digər borular vasitəsi ilə xəzinənin yanında yerləşdirilmiş otaqdan götürürdülər. Yuyunma otağı və ona birləşən otaqların altından isti havanın keçməsi üçün borular keçir. Kanal ilə bacanın keçidləri arasında əlaqə vardır.

Hamamın 3 bacası var: Yuyunma salonunun cənub hissəsində ocağın üstündə, digər ikisi isə yuyunma salonunun şimal hissəsində, qərb və şərq divarlarında. Ocaq xəzinənin altında yerləşir, giriş oyması var.

Yuyunma otağı və ona birləşən otaqların altından isti hava verən kanallar gedir. Kanalın bir ucu ocağa digər ucu isə bacaya birləşdirilib. Hamamın salonlarının tavanını dairəvi günbəzlə, otaq və dərin taxçalar tağtavanla qapanıb. Hamamı digər orta əsr hamamlarından fərqləndirən cəhəti onun divalarının, günbəz və tağ tavanlarının dağ daşı ilə inşa olunmasıdır. Hamamın içərisi günbəz və tavanının mərkə zində qoyulmuş baca vasitəsilə işıqlandırılır. Keçmiş zamanlarda hamamı qızdırmaq üçün samandan və odundan istifadə edirmişlər. Saman ocağa qoyulduqdan sonra ocağın bacası və ağzı qapanır, yaranan istilik həm xəzinədəki suyu qızdırır, həm də hamamın döşəməsinin altında yerləşdirilən borulardan keçərək yuyunma zalını qızdırırdı.

Hal-hazırda bərpaya ehtiyacı var.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2019-02-09 at the Wayback Machine. Naxçıvan: 2008, səh.382  (az.)
2. ↑  Naxçıvan tarixi. Arxivləşdirilib 2020-11-26 at the Wayback Machine Üç cilddə. I cild. Naxçıvan: 2013, səh.279.  (az.)
3. ↑  Naxçıvan ensiklopediyası. 2 cilddə. Cild 2. Naxçıvan: 2005, s.131-132, 382-383
4. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası Arxivləşdirilib 2019-02-09 at the Wayback Machine. Naxçıvan: 2008, səh.383  (az.)
5. ↑  *Baku TV.* "18-ci əsrə məxsus memarlıq abidəsinin baxımsız qalmasına səbəb nədir?" (az.). Youtube.com. 28.02.2024. 2024-02-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-28.
**El-Qamal sxemi** — 1985-ci ildə Sahib El-Qamal tərfindən təklif olunmuşdu. Bu sxem elektron imza və şifrləmə (encryption) üçün istifadə olunur. El-Qamal alqoritmi Diffie-Hellman alqoritminə əsaslanır. O, Diffie-Hellman alqoritmini iki alqoritm şəklində ifadə etmişdi.
El-Qamal sxemi vasitəsi ilə şifrləmə 3 kompanentdən ibarətdir:

* Xüsusi açarın generasiyası
* Şifrləmə alqoritmi (Encryption algorithm)
* Deşifrlmə alqoritmi (Decryption algorithm)

Xüsusi açarın generasiyası.

* n bit uzunluğunda təsadüfi p sadə ədədi generasiya olunur.
* Zp çoxluğundan təsadüfi g primitiv elementi seçilir.
* Elə təsadüfi x tam ədədi seçilir ki, 1<x<p-1
* "y=gx mod p" hesablanır
* Burada açıq açar (p,g,y) üçlüyü, qapalı açar isə x-dır

Şifrləmə alqoritmi
------------------

Hər hansı "M" məlumatı aşağıdakı şəkildə şifrlənir

* Sessiya açarı seçilir - Elə təsadüfi k ədədi seçilir ki, 1<k<p-1 intervalında dəyişsin
* "a=gk mod p" və b=ykM mod p hesablanır
* (a,b) ədədlər cütü şifrlənmiş mətindir

Asanlıqla görmək mümkündür ki, şifrlənmiş mətnin uzunluğu daxil edilmiş M mətnindən iki dəfə çoxdur. Digər tərəfdən k-nı göstərilən intervalda deyil, 1-ə və ya p-1-ə bərabər götürsək onda verilmiş məlumatın deşifrlənməsi ilk addımda baş verər ki, buda çox göndərilən məlumat üçün çox təhlükəlidir.

Deşifrləmə alqoritmi
--------------------

x qapalı açarını bilməklə (a,b) şifrlənmiş mətnindən qəbul edilən mətni aşağıdakı düstur vasitəsi ilə əldə etmək olar:

* M=b(ax)-1 mod p
* Asanlıqla görmək olar ki, (ax)-1 ≡ g –kx (mod p)

bu səbəbdən b(ax)-1 ≡ (ykM)g-xk ≡(gxkM) g-xk ≡ M (mod p) hesablamaq olar.

* Praktiki hesablamaq üçün aşağıdakı düsturdan istifadə edilir:

M≡b(ax)-1 mod p= b\*a (p-1-x) mod p 

El-Qamal sxeminə aid aşağıdakı misala baxaq:

* Şifrləmə:

Fərz edək ki, M=5 məlumatını şifrləmək tələb olunur.
Xüsusi açarın generasiya edək: Fər edək ki, p=11, g=2, x=8
y=gx mod p = 28 mod 11 =3

Göründüyü kimi, burada (p,g,y) üçlüyü (11,2,3) qapalı açar x isə 8-ə bərabərdir.
Məlumatın şifrlənməsi üçün k=9 götürək. 
a=gk mod p=29 mod 11=512 mod 11=6 hesablanır.

b=ykM mod p =395 mod 11=19683\*5 mod 11=9
Nəticədə alırıq ki, (a,b)=(6,9) şifrlənmiş məlumatdır.

* Deşifrləmə

(a,b)=(6,9) şifrlənmiş məlumatından və x=8 qapalı açarından M=5 məlumatını almaq tələb olunur 

* M≡b(ax)-1 mod p= b\*a (x) -1 mod p = 9 (68)-1 mod 11=5

Alırıq ki, ilkin mətn M=5-dir.

k-nın təsadüfi seçilməsi səbəbi ilə El-Qamal sxeminə ehtimal şifrləməsi və ya təsadüfi şifrləmədə deyilir.El-Qamal sxemi ilə şifrləmə zamanı çatışmayan əsas xüsusiyyət onun sonda alınan mətnin uzunluğunun daxil edilmiş mətindən iki dəfə uzun olmasıdır.
**Diferensial hesabı** — riyaziyyatın funksiyaların xassələrini törəmə və diferensiallar vasitəsilə öyrənən bölməsi. D.h. mahiyyəti ondan ibarətdir ki, funksiyanın lokal (ayrı-ayrı nöqtələrin ətrafındakı) xassələrini araşdırmaqla onun xassələrini bütövlükdə təsvir etsin. D.h. bəzi məsələlərinə hələ qədim yunan riyaziyyatçıları diqqət yetirmişlər. D.h. bir çox məsələləri öz həllini, həm də yüksək səviyyədə, fransız riyaziyyatçıları R. Dekartın, P. Fermanın və başqalarının işlərində tapmışdır.

Amma buna baxmayaraq diferensial hesabının əsasını qoyanlar ingilis alimi İssak Nyuton və alman alimi H. Leybnis hesab edilir. Onların işlərində diferensial hesabının əsas anlayışları olan törəmə və diferensial anlayışları verilmişdir. Bu anlayışların əsasında limit anlayışı durur. Ancaq o dövrdə hələ limit anlayışı riyazi mənada tam əsaslandırılmamışdı.

XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq diferensial hesabı limitlər nəzəriyyəsinin teoremləri ilə əsaslandırıldı (O. Koşi, B. Bolsano, K. Hauss).

Diferensial hesabının ilkin anlayışlarının daha dərindən analizi çoxluqlar nəzəriyyəsinin inkişafı ilə bağlıdır.

XVIII əsrdən başlayaraq diferensial hesabı müxtəlif elm sahələrinin — diferensial həndəsə, variasiya hesabı, diferensial tənliklər və s. yaranmasına səbəb oldu.

Diferensial həndəsə
-------------------

Riyaziyyatın üçölçülü Evklid fəzası, yaxud Affin fəzasında əyrilərin və səthlərin xassələrini, o cümlədən, çoxölçülü səthləri və s. həndəsi obrazları riyazi analizin üsulları ilə öyrənən sahəsidir.

Ədəbiyyat
---------

1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.
3. "Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi" jurnalları, 2000–2012-ci illər, Bakı.
Kömür ütü XIX —XX əsr
Ütü günümüzdə
**Ütü** (Türk. \*ütüɣ, Az. ütü) — paltar, parça və s. ütüləmək üçün işlədilən, kömür və ya elektriklə qızdırılan dəmir alət.

Sözün mənşəyi
-------------

İlk dəfə 1070-ci ildə Türk dünyasının böyük dilçisi və lüğət yazıçısı Kaşqarlı Mahmud "Divani-lüğətül Türk" kitabında bu sözü "ütük" şəklində göstərib. "Ütü" sözü "ütmək", yəni tükləri yandırmaq felindən törəyib (tüküm ütüldü). Əski Türkcədə məsdər düzəltmək üçün başqa şəkilçilər də var idi- ük, üt. Beləliklə "üt" və "ük" hissəciklərinin birləşməsindən "ütük", sonralar isə "k" səsinin sözün sonundan düşməsi nəticəsində söz "ütü" şəklində işlənilib. İndiki türk dillərində bu sözə "ütü" və ya "ütük" deyilir. "Ütü" sözü ruscaya "utyuq", farscaya isə "utu" şəklində keçmişdir.

Tarix
-----

Ütünün kəşfi 17-ci əsrin əvvəllərinə dayanır. İlk başlarda geyimləri düzləştirmək üçün isidilmiş ağır və yastı daşlardan istifadə olunurdu. Daha sonra saplı düz dəmir parçalar odda isidilərək ütü əvəzi istifadə olmağa başlanıldı. Keçmişdə Romada ütü yerinə çəkicə bənzəyən alətlərdən istifadə edirdilər. Yunanlar isə silindirdən, vikinglər isə tərs dönmüş göbələk formasında qızdırılmış dəmirdən istifadə edirdilər. 

Kömür ütü (Macarıstan)
18-ci əsrin ortalarında içində isti kömür ilə işləyən ütülər icad edildi. Bu dəmir ütünün qıraqlarında dəliklər olurdu. Ütünü daha yaxşı isitmək üçün həmin dəliklərə üfürürdülər və kömür öz növbəsində daha yaxşı dəmiri qızdırmağa başlayırdı. O dövrün bütün ütüləri ağır çəkiləri ilə bir-birindən fərqlənirdilər. Bəzi dəmir ütülərin çəkisi məhz 10 kiloqram olurdu. Daha sonra buxar, qaz və hətta spirtlə işləyən ütülər icad edildi.
1920-ci ildə Amerikada buxarlı ütünün meydana çıxması ilə bu ütülərin istifadəsi azaldı. 1882-ci ildə Amerikalı Henri Sili elektrikli ütünü icad etdi. 1905-ci ildə isə ilk dəfə son dərəcə yüngül elektrikli ütü satışa buraxıldı.

* Düz ütüDüz ütü
* Mangal kömürlü ütüMangal kömürlü ütü
* Mangal kömürlü ütü (açık)Mangal kömürlü ütü (açık)

Ütü taxtası
-----------

16 fevral 1858-ci ildə V. Vandenburg ve J. Harvey paltar qırışlarını və şalvar ayaqlarını daha asan ütülənməsi təmin edən taxtanın patentini aldılar. Qatlanan ütüləmə taxtasının patenti isə 1875-ci ildə Kanadanın Yeni Şotlandiya əyalətinin Yormut şəhərində yaşamış John B. Porter tərəfindən alındı. Bu icad ayrıca qırış, paltar qolunu ütüləmək üçün istifadə edilən səyyar ütü masasına malik idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ironing temperature[*ölü keçid*]
2. ↑  U.S. Patent 19.390
3. ↑  Mario Theriault, *Great Maritme Inventions 1833-1950*, Goose Lane, 2001, p. 31

Xarici keçidlər
---------------

* Öz Türkcəmiz - Ütü
**Lener Dominqes Peres** (*isp.* Leinier Domínguez Pérez) (1983-cü ilin 23 sentyabrda Havanada anadan olub) Kubalı qrosmeyster.

O, 2002, 2003, 2006, 2012-ci illərdə Kuba Şahmat Çempionatının qalibi olub. 2004-cü ildə Fide Dünya Şahmat Çempionatında 1/4 finalda Teymur Rəcəbova taybreykdə uduzub. Onun ən yaxşı nəticəsi 2006-cı ildə Barselonada olub. O, turnirdə 9 oyundan 8 xal yığıb. Həmin turnirdə 2932 reytinqli Vasili İvançuk iştirak edirdi.

2008-ci ildə CPA şahmat turnirinin və 43-cü Kapablankanın xatirə turnirinin qalibidir. Eyni ildə Biel-də keçirilən turniri Evgeny Alekseyev ilə birinci yerdə bitirdi (amma taybreykdə ona uduzmuşdu). Həmin turnirdə dünya çempionu Maqnus Karlsen də iştirak edirdi. 2008-ci ilin 8 noyabrında Qazaxıstanın Almatı şəhərində keçirilən Dünya Blitz Çempionatında 15 oyundan 11.5 xal qazandı. Oyunda Vasili İvançuk, Pyotr Svidler, Aleksandr Qrişçuk və digər yüksək reytinqli qrosmeysterlər iştirak edirdi. 2013-cü ilin iyununda ilk dəfə Thessaloniki-də 12 elit oyunçunun iştirak etdiyi Fide Qran Prinin qalibi oldu. Oyunçular arasında Fabiano Kariana, Veselin Topalov və Aleksandr Qrişçuk vardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  ratings.fide.com (ing.).
**İzotiazol** (1,2-tiazol) — piridin iyli rəngsiz mayedir.

Fiziki xassələri
----------------

Suda və üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Güclü turşularda N-atomu protonlaşır. Əsasların təsirindən 3 və 5 vəziyyətlər dönərliklə deprotonlaşmaya məruz qalır. İzotiazol üçün C-4 atomunun yanında elektrofil əvəzetmə, C-3 və C-5 atomlarının yanında nukleofil əvəzetmə, C4H9Li-nin təsirindən 5 vəziyyətində metalla əvəzetmə xarakterikdir. İzotiazolun halogenli törəmələri nukleofillərlə reaksiyaya girərək, məs. hidroksi-, alkoksi-, siantörəmələr əmələ gətirirlər. Borflüorid trietiloksonium kimi alkilləşdiricilər İ.-ni azot atomu üzrə alkilləşdirir. 3 — və 4-Metilizotiazollar yan zəncir üzrə radikal mexanizmi ilə bromlaşırlar. İzotiozol oksidləşdirici və reduksiyaedicilərin təsirinə qarşı davamlıdır (yalnız katalizatorların iştirakında reduksiya olunur). İşığın təsirindən tiazola izomerləşir.

Alınması
--------

İzotiozolu və onun homoloqlarını 2000C-də Al2O3 üzərində olefinlərin SO3 və NH3-ə təsirindən; P2S5 iştirakında β-tioniminlərin oksidləşdirici tsiklləşdirilməsi ilə sintez edirlər. İzotiozolu həmçinin propargil aldehidinin Na2SO3 və NH3 ilə qarşılıqlı təsirindən alırlar.

Tətbiqi
-------

İzotiozol nüvəsi bir sıra dərman preparatlarının, məsələn, sulfazonizol, izotiazolilpensilinin tərkibinə daxildir.

Mənbə
-----

* Соколов С.Д. "Успехи химии", 1979, т. 48, в. 3, с. 533–562.
* Slack R. Wooldridge K. R. H. Advances in heterocyclic chemistry, N. Y. 1965, v. 4, p. 107, 120.
**Atropatan qaraşəngi** (*lat.* Scrophularia atropatana) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin qaraşəngikimilər fəsiləsinin qaraşəngi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN A2c + 3c. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

İkiillik ot bitkisidir. Gövdəsi 6-30sm hündürlükdədir. Gövdə yarpaqları yumurtavari və ya uzunsov-yumurtavari, 3-5 sm uzunluğunda, 1,5-3 sm enindədir. Çiçək qrupu uzunsov, dar, gövdənin ortasından, bəzən əsasından başlayandır. Çiçəklər budaqlarda oturaqdır. Kasacığın hissəcikləri uzunsov, dilimli, kənardan ağ pərdəli, 2 mm uzunluqdadır. Tac tünd-qırmızı, qonur rənglidir. Staminodi yumurtavari və ya uzunsovdur. Qutucuq 3,5-4 sm uzunluğunda, dairəvi, iti çıxıntılı və dərin uzunsov şırımlı, ikiqatlıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə may-iyun, meyvə əmələgətirmə iyun aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına kimi daşlı-çınqıllı yerlərdə və çağıl daşlarının üstündə rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsidir (Şahbuz rayonu –Qarababa və Kolanı kəndlərinin ətrafı; Ordubad rayonu – Parağa və Kotam kəndlərinin ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın ehtiyatı məhduddur və azalır.

Məhdudlaşdırıcı amillər antropogen və zoogen amillərdir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Yeni yayılma yerlərinin axtarılması tələb olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17745672
* Wikispecies: Scrophularia atropatana
* BioLib: 902814
* GBIF: 3739028
* IPNI: 809037-1
* NCBI: 1685567
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:809037-1
* Tropicos: 29205569
* WFO: wfo-0000495591

 |
Beynəlxalq Kosmik Stansiyadan Qütb parıltısının görünüşü
**Qütb parıltısı** — günəşin hərəkəti nəticəsində kosmosa atılan külli miqdarda yüksək enerjili elektron və ionların yerin maqnit sahəsinə daxil olması hadisəsi, yerin maqnit sahəsinə daxil olan elektronlar Lorens qüvvəsinin təsiri nəticəsində qütblərə doğru hərəkət edir və qütb oblastlarında toplanır. Qütblərə toplanan belə yüklərin təsirindən hava atomları ionlaşır və "həyəcanlanır". Bunun nəticəsində də qütb parıltısı baş verir.

Haqqında
--------

Günəş küləyi əslində tacın daim genişlənməsidir. Genişlənmə sürəti Günəşdən uzaqlaşdıqca saniyədə bir neçə km-dən 300–400 km çatır. Kimyəvi tərkibi (əsasən proton və elektronlar) Günəş tacı ilə eynidir. Günəş küləyinin maqnit sahəsinin təsiri ilə Yer atmosferi Günəş istiqamətində 10 Yer radiusu qədər sıxılır, əks istiqamətdə isə onlarca yer radiusu qədər uzanır. Külək hissəciklərinin bir hissəsini Yerin maqnit sahəsi saxlayır və nəticədə Yerin radiasiya qurşaqları yaranır. Küləyin intensivliyinin artması maqnit fırtınalarına qütb parıltısına səbəb olur. Tərkibində helium və digər elementlər var. Qütb parıltısı və ya Aurora qütb bölgəsində görünən, dünyanın maqnit sahəsi ilə Günəşdən gələn yüklü zərrəciklərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində əmələ gələn təbii işıqlardır. Roma Şəfəq tanrısının adıdır. 60–72 0 şimal və cənub paralelləri arasında görünür. Görünmə ehtimalı şimal maqnit qütbünə yaxınlaşdıqca artır. Uzaqdan şimal qütbünü yaşılımtıl bir parlaq işığa boyayır. Bəzən insanda Günəş başqa istiqamətdə doğacaq kimi bir fikir yaradır. Yaşıl rəng Auroraların ən məşhur rəngidir. Çox yüksəklərdə olan Auroralar qırmızı və çəhrayı da ola bilir. Atmosferin 100 ilə 1000 km aralığında meydana gəlir və atmosfer boyunca 1000-lərlə km üfüqi uzunluğa sahib ola bilir. Əsas mənbəyi Yer kürəsindən keçən Günəş fırtınaları və Günəş küləyi kimi plazmalardır (ionlaşmış qazlar).
**Ağacşəkilli xostək** (*lat.* Caragana arborescens) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin xostək cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yabanı halda Şimali və Qərbi Monqolustanda bitir. Buna bəzən sarı akasiya da deyilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 3 m olan ağac və ya kol bitkisidir. Gövdəsi hamar, yaşılımtıl, qabığı boz rənglidir. Cavan budaqları yaşılımtıl, tilli, boz, uzunsov zolaqlıdır. Yarpaqları cütlələkvari olub, 1 sm uzunluqda 4-8 cüt yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqcıqları 10–35 mm uzunluqda, 5–13 mm enində, uzunsov-ellipsvari və ya tərs-yumurtavari olub, üstdən açıq yaşıldır. Cavan vaxtı yarpaqcıqlar və budaqlar ipək tüklü olub, sonradan çılpaqlaşır. Yarpaqaltıqları şişkin və ucu bizvaridir. Çiçəkləri tək-tək və ya cüt-cüt yerləşir. Çiçəktacı sarı, 5 ləçəkli, 16–20 mm uzunluğunda, kəpənək-varidir. Yumurtalığı çılpaq və ya tükcüklüdür. Çiçəkyanlığı qıf formasındadır. Kasacığı zəngvari, tükcüklü, enli, qısa dilimlidir. Paxla meyvəsi xətvari-silindrik olmaqla, 3-6 sm uzunluğunda, 3–5 mm enindədir. Hər paxlada 5-8 ədəd qonur rəngli toxum yerləşir. 3-5 yaşından başlayaraq toxum verir və toxumları 4-5 il cücərmə qabiliyyətini saxlayır. 1000 ədəd toxumun çəkisi 25-44 qramdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvəsi iyun və iyul aylarında yetişir. Paxlaları yetişənə yaxın yığılır və kölgəli yerdə qurudularaq toxumları təmizlənir. Toxumları yığıldıqdan sonra payızda, yaxud bir ay stratifikasiya edildikdən sonra yazda səpilir. Toxumla asan çoxalır, həmçinin kökündən pöhrə verir.

Ekologiyası
-----------

Bitmə şəraitinə az tələbkar, tezböyüyən, quraqlığadavamlı, işıqsevən bitkidir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Abşeronda, Kür-Araz ovalığında təsadüf edilir.

İstifadəsi
----------

Təsərrüfat üçün qiymətli olub, yarpaqlarından göy rəng alınır və tərkibində 285-400 mq C vitamini vardır. Ballı bitkidir, çiçəyi 1-4 mq nektar verir. Bunun tərkibində 18%-ə qədər şəkər vardır. 1 hektar sahədən 350 kq-a qədər bal almaq mümkündür.

Sinonimləri
-----------

* *Aspalathus arborescens* Amman
* *Caragana inermis* Moench
* *Caragana sibirica* Medik.
* *Robinia altagana* Pall.
* *Robinia caragana* L.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ağacşəkilli xostək:''*The Plant List* saytında takson barədə məlumat. (ing.)

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q162124
* Wikispecies: Caragana arborescens
* BioLib: 39912
* Calflora: 1473
* Ecocrop: 12852
* EoL: 703831
* EPPO: CRAAR
* EUNIS: 170788
* FNA: 200011995
* FoC: 200011995
* GBIF: 2943190
* GRIN: 8923
* iNaturalist: 159827
* IPA: 9925
* IPNI: 483792-1
* IRMNG: 11373171
* ITIS: 26529
* IUCN: 147642122
* MichiganFlora: 1278
* MoBotPF: 280588
* NBN: NBNSYS0200003416
* NCBI: 20484
* NZOR: 3462be9e-ab6b-4527-8828-07ae2decdccd
* PFI: 11458
* Plant List: ild-8707
* PLANTS: CAAR18
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:483792-1
* Tropicos: 13049161
* uBio: 454465
* VASCAN: 5699
* WisFlora: 2870
* WFO: wfo-0000213639

 |
Dörd nöqtənin mürəkkəb nisbəti (ABCD) ilə işarə olunur. Proyektiv fəzanın bir düz xəttinə aid olan dörd nöqtənin mürəkkəb nisbəti üç nöqtənin sadə nisbətlərinin bölünməsindən alınan qismətə deyilir, yəni

{\displaystyle (ABCD)={\frac {[AB,C]}{[AB,D]}}}

Burada {\displaystyle [AB,C]} {\displaystyle A}, {\displaystyle B} və {\displaystyle C} nöqtələrinin sadə nisbətləridir. Analoji qaydada dörd düz xəttin (şüanın) mürəkkəb nisbəti təyin olunur.

{\displaystyle (abcd)={\frac {[ab,c]}{[ab,d]}}}

Burada {\displaystyle [ab,c]} {\displaystyle a}, {\displaystyle b} və {\displaystyle c} xətlərinin sadə nisbətidir.
Mürəkkəb nisbət proyektiv həndəsənin əsas anlayışlarından biridir və proyektiv çevirmənin çox mühüm variantıdır. Dörd nöqtənin mürəkkəb nisbəti proyektiv həndəsədə bir sıra teoremlərin isbatında istifadə olunur. Məsələn, Çeva və Meneley teoremləri bu nisbətin köməyi ilə isbat olunur. Dörd nöqtənin mürəkkəb nisbəti istənilən həqiqi ədədə bərabər ola bilər. Əgər dörd nöqtənin mürəkkəb nisbəti {\displaystyle (-1)}-ə bərabər olarsa, onda o, harmonik dördlük adlanır.

Ədəbiyyat
---------

1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.
**Müasir Hüquqşünaslar Assosiasiyası** (*türk.* Çağdaş Hukukçular Derneği) — Türkiyədə, Ankarada yerləşən hüquq assoasiyası. Onun məqsədi bəşəriyyətin minlərlə illik tarixi nailiyyətləri işığında hüququn inkişafı, insan azadlığına və demokratiyaya əsaslanan, sosial şüurla təmin edilmiş hüquq sisteminin qurulmasına, fundamental hüquqlara, xüsusilə yaşamaq hüququna və insan ləyaqətinə hər cür qəsdlərin qarşısının alınmasına çalışmaq.

18 yanvar 2013-cü ildə Terrorla Mübarizə Şöbəsinə bağlı polis qrupları İstanbul, İzmir, Ankara, Antalya, Bursada "qanunsuz DHKP/C Təşkilatı Araşdırması" çərçivəsində olduğu iddia edilən araşdırmalar aparmışdır. Əməliyyatlar çərçivəsində Çağdaş Hüquqşünaslar Dərnəyinin (ÇHD) Ankara Baş Qərargahında və İstanbul şöbəsində və ÇHD üzvü vəkillərin evlərində də axtarışlar aparılmışdır.

Filiallar
---------

* Adana
* Alanya
* Antalya
* Ankara
* Bursa
* İzmir
* İstanbul
* Kocaeli
* Myrtle
* Şırnak
* Şanlıurfa
* Van

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2024-03-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-01.
**İlqar Mahmud oğlu Sarıyev** - Azərbaycanlı şəhid.

Həyatı
------

Sarıyev İlqar Mahmud oğlu 10 mart 1970-ci ildə Gədəbəyin Heriknaz kəndində anadan olub. 6 may 1994-cü ildə şəhid olub.

Təhsili
-------

O, 1987-ci ildə Gədəbəy rayonu Hacıalılar kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1987-ci il sentyabr ayında Abşeron rayonu 147 saylı peşə məktəbinə daxil olub, ekskavator maşinisti peşəsinə yiyələnmişdir. 1991-ci il 2 fevralda isə Gədəbəy şəhəri 148 saylı TPM-ə daxil olmuş, 4 noyabr 1991-ci ildə 5-ci dərəcəli baytar operatoru peşəsini almışdır.

Hərbi xidməti
-------------

20 iyun 1988-ci ildə hərbi xidmətə getmiş, 19 iyun 1990-cı ildə xidmətini başa vurmuşdur. 1993-cü ilin noyabr ayında Milli Ordumuz yaradılarkən könüllü olaraq torpaqlarımızın azadlığı uğrunda döyüşə yollandı. Bir ay Seyfəlidə poliqonda iştirak etmiş, orada pulemyotçuluğu öyrəndikdən sonra Ağdam rayonu uğrunda gedən döyüşlərdə fəal iştirak etmişdir.

Vəfatı
------

6 may 1994-cü ildə şəhid olub.

İstinadlar
----------

* "Gədəbəy Şəhidləri".
**Bakı Həmkarlar İttifaqları Şurası (BHİŞ)** — könüllü ictimai təşkilat.

Yaradılması
-----------

Əsası 1917 il martın 24-də qoyulmuşdur. Həmin tarixdə Bakı şəhəri həmkarlar ittifaqları nümayəndələrinin yığıncağı özünü təsis yığıncağı elan etmmiş və Azərbaycanda ilk ittifaqlararası təşkilat olan Həmkarlar İttifaqlarının Mərkəzi Bürosunu seçmişdir. III Ümumrusiya konfrasnsının qərarına əsasən, mərkəzi büro 1917 il 6 iyul tarixli iclasında Bakı Həmkarlar İttifaqları Şurasına çevrildi.

1918 il mayın 23-də BHİŞ-in yeni rəyasət heyəti seçilmişdir. Onun ilk tədbirlərində biri sənayenin milliləşdirilməsində həmkarlar ittifaqlarının iştirakı məsələsinin həlli və bütün həmkarlar ittifaqları nümayəndələrinin ümumbakı konfransını çağırmaq olmuşdur. 22 həmkarlar ittifaqının idarə heyətlərinin iclaslarından birində — 1918 il iyulun 9-da həmkarlar ittifaqlarının nümunəvi nizamnaməsi qəbul edilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1919 il noyabrın 1-nə olan məlumata görə, BHİŞ-ə 16 həmkarlar ittifaqı daxil idi. Şura eser-menşeviklərin təsiri altında idi. Bakı Xalq Komissarları Sovetinin (BXKS) hakimiyyəti dövründə Şuraya rəhbərlik bolşeviklərin əlinə keçdi. BXKS-nin süqutundan sonra həmkarlar ittifaqlarına nəzarət etmək uğrunda bolşeviklərlə eser-menşeviklər arasında mübarizə yenidən qızışdı. Bu mübarizə 1919 ilin yazında bolşeviklərin həmkarlar ittifaqları üzərində tam nəzarəti ilə nəticələndi. Sentyabrda bolşeviklər sağ sosialistlərin son dayağı olan BHİŞ-i ələ keçirdilər. Bolşeviklərin bu quruma rəhbərliyi həmkarlar ittifaqlarını Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hakimiyyətinə qarşı mübarizədə mürtəce alətə çevrildi.

BHİŞ Bakı proletariatının kollektiv müqavilənin bağlanması uğrunda mübarizəsində, mədənzavod komissiyalarının təşkilində mühüm rol oynamışdır. O sahibkarların qanunsuz hərəkətlərinə qarşı həmkarlar ittifaqlarının mübarizəsində fəal təşkilatçılıq işi görür, əmək haqqının artırılması, əməkçilərin müxtəlif kateqoriyaları üçün sabir əmək haqqı dərəcələrinin işlənib hazırlanmasında, həbs olunmuş rəhbərlərin azad edilməsində, həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyətinin leqallaşdırılmasında fəhlələrin tələblərini dəstəkləyirdi.

1920 ilin iyununda vahid respublika orqanının — Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurasının yaradılmasından sonra BHİŞ ləğv edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Həmkarlar ittifaqı
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Xarici keçidlər
---------------

* BAKI HƏMKARLAR İTTİFAQLARI ŞURASI (BHİŞ)

Mənbə
-----

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 215–216
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Balabəy Əlibəyov.

 **Əlibəyov Balabəy İsa oğlu**  (1910, Lənkəran, Lənkəran qəzası – 1988) — texnika elmləri doktoru, professor

Həyatı
------

Əlibəyov Balabəy İsa oğlu Azərbaycan Respublikasının Lənkəran şəhərində anadan olmuşdur. 1935-ci ildə "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirmişdir. 1935–1941-ci illərdə "Leninneft" NQÇİ-də neft hasilatı ustası, mühəndis, müdir işləmişdir. Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısıdır. 1945-ci ildən "Orcenikidzeneft" trestinin rəhbəri işləyib. 1954–1969-cu illərdə "Leninneft" trestinin müdiri olub. 1961-ci ildə "Dik hündürlük boyu enən neft yataqlarına (Qoşanohur-Balaxanı-Sabunçu-Ramanı yatağı sahəsinin V horizontu timsalında) kombinə edilmiş təsir prosesinin və aşağı lay təzyiqli və intensiv qum təzahurlu yataqların istismarının texnika və texnologiyasının xüsusiyyətlərinin tədqiqi" mövzusunda namizədlik, 1966-cı ildə isə doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 1968–1977-ci illərdə Azərbaycan EA DNQYPİ-da elmi işlər üzrə direktor müavini işləyib. 1977–1988-ci illərdə AzNKİ-nun "Sənayedə iqtisadiyyatın təşkili və idarə edilməsi" kafedrasının müdiri, "Neft quyularının işlənilməsi və istismarı" kafedrasının professoru olub.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Əlibəyov B. İ. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.
Elmi tədqiqatların sahəsi: dik hündürlük boyu enən neft yataqlarına kombinə edilmiş təsir məsələləri; mürəkkəbləşmələrlə mübarizə üsulları; intensiv qum təzahürü məsələlərinin tədqiqi.
Əlibəyov 40-dan artıq elmi məqalənin və bir sıra monoqrafiyaların müəllifidir.
Əlibəyov B. İ. Lenin ordeni ilə mükafatlanıb və "Azərbaycanın əməkdar mühəndisi" adına layiq görülüb.

İstinadlar
----------
**İsfəndiyar Mühacir oğlu Mədətov**  (10 iyun 1973, Cəngəmiran, Lerik rayonu – 11 aprel 1994, Talış, Tərtər rayonu) — Birinci Qarabağ doyüşləri şəhidi olmuşdur.

Həyatı
------

Mədətov İsfəndiyar Mühacir oğlu 1973-cü il iyun ayının 10-da Lerik rayonun Cəngəmiran kəndində anadan olub.

Təhsili
-------

1990-cı ildə Cəngəmiran kənd orta məktəbini bitirib.

Hərbi xidməti
-------------

1992-ci ilin 13 may tarixində Azərbaycan Milli ordu sıralarına çağrılır. Ağdərə, Ağdam, Fizuli uğrunda gedən qanlı döyüşlərin iştirakçısı olur. Ağdərə rayonunun Vaqauz kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə əsl qəhrəmanlıq nümünəsi göstərir. 12 sentyabr 1992-ci ildə həmən döyüşdə 6 nəfər yoldaşı ilə birlikdə düşmən mühasirəsinə düşür, qeyri-bərabər döyüşdə döyüş yoldaşlarının hamısını itirsə də, son gülləsinə qədər silahı yerə qoymur. Şəhid olmuş yoldaşlarının meyidlərini götürmək məqsədi ilə həmən yerə gələn əsgərlərimiz orada 32 nəfər erməni cəsədini də aşkar edirlər. Bu döyüşlə bağlı "SƏS" qəzetinin 8 sentyabr 1993-cü il tarixli sayında məqalə dərc olunur. İsfəndiyar Mədətovun son döyüş yeri Ağdərə rayonunun Talış kəndi olur. 11 aprel 1994-cü ildə döyüşdə ağır yaralanan İsfəndiyar Mədətov həyatını xilas etmək mümkün olmur. O gözlərini əbədi yumaraq şəhidlik zirvəsinə ucalır. 13 aprel 1994-cü ildə cənazəsi Cəngəmiran kəndinə gətirilərək Xəlifə Zəkəriyyə qəbiristanlığının Şəhidlər kompleksində torpağa tapşırılır.

Məqalə
------

1. 
2.

İstinadlar
----------

1. ↑
**Allahverdi Sabir oğlu Xəlilov** — "Azərbaycan Bayrağı" ordeni və "Hərbi xidmətə görə" medalı laureatı.

Həyatı
------

Allahverdi Xəlilov 1974-cü il iyulun 30-da indiki Ermənistanın Noyemberyan rayonundakı Ayrım qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1991-ci ildə 263 saylı orta məktəbi bitirən Allahverdi Dəmiryolu texnikumuna qəbul olundu. 1992-ci ilin oktyabrında Azərbaycan ordusunda hərbi xidmətə çağırıldı. O, Qubadlı, Zəngilan, Füzuli, Ağdam, Ağdərə, Kəlbəcər, Qazax bölgələrində gedən döyüşlərdə iştirak etmiş, düşmənə arxa çevirməyətək vətənimizin hər qarış torpağı uğrunda cəsarətlə vuruşmuşdur. Tərtər cəbhədinfə gedən qanlı döyüşlərdə iştirak etmiş və qorxmazlığı ilə fərqlənmişdi.18-22 aprel 1994-cü ildə gedən qanlı döyüşlərdə dəfələrlə ölümlə üz-üzə gəlməyinə baxmayaraq, özünü itirməmıiş, neçə düşməni məhv etmiş, ermənilərin hücumunun dəf edilməsində şücaət və qəhrəmanlıq göstərmişdi. Onun xidmət etdiyi manqa düşmənin PDM-2-ni sıradan çıxartmışdı. Əks hücum zərbələrinə tab gətirməyən düşmən geri çəkilmiş və komandamız çoxlu hərbi sursat ələ keçirmişdi.1994-cü ilin aprelin 24-də ermənilər böyük qüvvə ilə növbəti hücuma keçmişdilər. Allahverdi son damla qanına kimi düşmənlə vuruşacağına and içmişdi. Bu qanlı döyüşdə Allahverdi Xəlilov xüsusilə fərqlənmiş, öz mövqeyini tərk etməmiş, qəhrəmancasına həlak olmuşdur.Allahverdi Xəlilov döyüş yoldaşları arasında böyük hörmət və rəğbət qazanmışdı. Onun qəhrəmanlığı nəinki yoldaşları arasında, hətta Azərbaycanın bir çox bölgələrində söylənilir. Allahverdi Sabir oğlu Xəlilovun xidmətləri hərbi rəhbərliyin diqqət mərkəzində olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, ona bir neçə dəfə təşəkkür elan edilmiş və fərmanla təltif olunmuşdur.

Ölümündən sonra isə Allahverdi Sabir oğlu "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

23 sentyabr 1994-cü il 10/107 saylı qərara əsasən 263 saylı orta məktəbə Allahverdi Sabir oğlu Xəlilovun adı verildi.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti Cənab İlham Əliyevin 2010-cu il 24 iyul tarixli 976 nömrəli Sərəncamı ilə Allahverdi Sabir oğlu Xəlilov "Hərbi xidmətə görə" Azərbaycan Respublikası medalı ilə təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------
**Cənubi Amerika Birləşmiş Vilayətləri** (*isp.* Provincias Unidas de Sud América) — Cənubi Amerikada, 1810–1830-cu illərdə mövcud olmuş dövlət. Dövlət May inqilabı nəticəsində Rio-de-la-Plata vitse-krallığının (bəzən Rio-de-la-Plata birləşmiş vilayətləri adlanır) İspaniyadan müstəqillik elan etməsi ilə meydana gəlmişdir. Bu dövlətin ərazisi muasir Argentina, Uruqvay kimi dövlətlərin bütöv ərazisi və Boliviya, Braziliyanın müəyyən vilayətlərini özündə birləşdirirdi.

Rio-de-la-Plata birləşmiş vilayətlərinin müstəqilliyi 25 may 1810-cu ildə May inqilabı zamanı baş verir. Bu zaman vitse kral qovulur və birnci xunta yaradılır. 9 iyun 1816-cı ildə San-Migel-dе-Tukumanda konqres Rio-de-la-Plata birləşmiş vilayətlərinin adının dəyişdirilərək Cənubi Amerika birləşmiş vilayətləri (*isp.* Provincias Unidas de Sud América) adlandırılmasına qərar verir və bu ad rəsmi olaraq 1920-ci ilə qədər qalır.

1825-ci ildə birləşmiş vilayətlərdən Boliviya ayrılır. 1828-ci ildə isə Argentina və Braziliya müharibəsi nəticəsində Sisplata vilayəti müstəqil Uruqvay dövlətinə çevrilir. Bundan sonra dövlətin adı dəyişilərək Argentina Konfederasiyası adlandırılır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 7730649-1 · LCCN: n88244682 · VIAF: 147574191 · WorldCat VIAF: 147574191 |
**Pand**- Albaniyanın Artak əyalətində monostır adı.

Toponimikası
------------

Pand həm də Murovdağın ətəyində dağ adıdır. Dağ Pand kilsəsinin adı ilə adlanmışdır. əsrə aid mənbəyə görə albanların xristian dini katolikosu Pandalion tikmişdir.("Albaniya tarixi", II kitab, 50-ci fəsil). Başqa adı Pandalion. Cənubi qafqazda Azərbaycanda Öküzdağ (Tovuz rayonu Qarabağlılar k.); Öküzdağ 6 Tovuz rayonu Qəribli k. : Öküzdağlı (Tovuz rayonu Dondarlı k.); Öküzdağ (Gədəbəy rayonu Qoşabulaq k.); Öküzölən (əsli Oğuz olan), Laçın rayonu ikinci Tığıq k. Öküz təpəsi (Gədəbəy rayonu Dəyə-Qarabulaq k.); Öküzcədərəsi (Cəbrayıl rayonu Qaraçanlı k.): Öküzdağları (Daşkəsən rayonunda Alunitdağ); Öküz yalı (Tovuz rayonu Qarabağlılar k.); Öküzyatan yaylaq (Gədəbəy rayonu Çaldaş k.), Öküzyatantəpə (Gədəbəy rayonu Çay-Rəsulluk.); Öküzgüneyi (Kəlbəcər rayonu) Qaraxançallı k.) ; Öküzöləndərə Zəngilan rayonu Çöpədərə k.)% Öküzölən dərə (Kəlbəcər rayonu İstibulaq k.) və s. Zaqatala rayonun Çökəkoba kəndi ərazisində Ucuzdərə və Ucuztəpə oronimləri də vardır.
Ermənistanda : Öküzbulaq (İrəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində); Ökuzbulaq (İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında); Öküzlü (İrəvan quberniyasının sürməli qəzasında) və s. Gürcüstanda: Qara.küzlü, Öküztəpəsi, Öküzdağ, Öküzlü və b.. Oğuzların Boz Ox qolu Bozoxlu və bəzəkli toponimlərində qalmışdır.

Həmçinin bax
------------

Albaniya

Xarici keçid
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  B. Budaqov. Q. Qeybulklayev Yuxarı Qarabağın Toponimləri Bakı-2005
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Səməd Abdullayev.

**Səməd Kamil oğlu Abdullayev** (11 oktyabr 1961, Yuxarı Veysəlli, Füzuli rayonu – 12 avqust 1993, Füzuli rayonu) — Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Səməd Abdullayev 1961-ci ildə Füzuli rayonunun Yuxarı Veysəlli kəndində anadan olub. 1978-ci ildə Füzuli rayonu Yuxarı Veysəlli kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1979-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universiteti nəzdində hazırlıq fakültəsinə daxil olmuşdur. 1981-1983-cü illərdə Tallin Baltik dəniz donanmasında hərbi xidmət keçmişdir. 1983-cü ildən Daxili İşlər Nazirliyinin Suraxanı Rayon Polis İdarəsinin post–patrul xidməti rotasında əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1990-cı ildə N.Rzayev adına Xüsusi Milis məktəbinə daxil olmuş, 1992-ci ildə həmin məktəbi bitirmişdir. Vətənə olan məhəbbəti onu Füzuli rayonuna döyüş bölgəsinə aparmışdır. 16 sərhəd kəndinin (Qaradağlı, Xatınbulaq, Körazallı, Pirəhmədli, Qarakollu və s.) müdafiəsində iştirak etmişdir. 1993-cü ilin 12 avqustu Füzuli Rayon Polis şöbəsinin sahə inspektoru polis leytenantı Səməd Kamal oğlu Abdullayevin son döyüş tarixi olmuşdu. Səməd Abdullayev Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir.

İrsi və xatirəsi
----------------

Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 17 sentyabr 1996-cı il tarixli 124 №-li qərarı ilə Suraxanı rayonu Yeni Günəşli "D" yaşayış sahəsində yerləşən 290 №-li orta məktəbə şəhid Səməd Kamal oğlu Abdullayevin adı verilmişdir. Məktəbin həyətində onun büstü ucadılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "FƏXRİMİZ". 2022-02-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-20.
**Şirəlican Muxtar** (1991, Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu) — Çində atıcılıq vəzifəsində oynayan və hazırda Çinin "Nancinq Manki Kinqs" klubunda oynayan uyğur əsilli Çinli basketbolçudur. Elit üç nöqtə atıcı və ətraf müdafiəçisidir, hazırda bütün zamanların 10-cu üç xal lideridir. Şirəlican 11 il "Sincan Uçan Pələnglər"-lə oynadı və 2009–2011-ci illərdə ardıcıl üç Böyük Finalın və 2016–17 mövsümündə ilk çempionluqlarının vacib bir hissəsi oldu. O, "Sincan Uçan Pələnglər"-in ən simvolik oyunçusu və bütün zamanların ən yaxşı "Uçan Pələngləri" üçün məşhur bir iddiaçı kimi qəbul edilir.

Karyera
-------

Şirəlican Muxtar Sincan Uçan Pələnglərin ilk komandasına yüksəldi və 2008–09 mövsümündə Çin Basketbol Birliyində debüt etdi. O, komandanın 2008–09, 2009–10 və 2010–11 mövsümlərində ardıcıl üç dəfə Böyük Finala getməsinin vacib bir hissəsidir və komandanın elit bir ətraf müdafiəçisi rolunu oynayırdı. Mövsümlər boyunca elit üç nöqtə atıcı oldu və hal-hazırda 10-cu bütün zamanların üç xal lideridir.

2016–2017 mövsümündə Şirəlican oynadığı 45 normal mövsüm oyunundan 30-na başladı və oyunda ortalama 30.0 dəqiqə iştirak etdi. Ayrıca, oyunda ortalama 8.5 xal, 3.0 ribaunt, 2.2 üç göstərici, 1.8 top atma və 1.7 asist etdi. "Sincan Uçan Pələnglər" üçün ilk CBA çempionatında əhəmiyyətli bir rol oynadı.

2018–2019 mövsümündən əvvəl Şirəlican ən yaxşı ticarətlə "Quanju Lunq Layns" komandasına bir il icarəyə verildi. Eyni ticarət Sincana satılan Yao Tianyi və Sun Minqyanq üç il üçün Quanjuya icarəyə verildi. Bir illik icarə bitdikdən sonra Şirəlican "Sincan Uçan Pələnglər"-ə qayıtdı.

2019–2020 mövsümündən sonra Şirəlicanın "Sincan Uçan Pələnglər" ilə müqaviləsi ləğv edildi və o, azad agent oldu. "Nancinq Manki Kinqs" ilə ildə ortalama 8 milyon yuan (1,2 milyon ABŞ dolları) olan üç illik maksimum (tip D) müqavilə imzaladı. Yenidənqurma ilk ilində Nanjing Monkey Kings üçün ən diqqət çəkən pulsuz agent seçimidir.

Ad
--

Onun adına bir neçə alternativ variant var. Şirəlican və ya alternativ olaraq Xirəlican adının doğma uyğur dilindən birbaşa köçürülməsidir. Alternativ olaraq, bəzi mənbələr dolayı yolla onun adını Mandarin Çini (西 热力 江) vasitəsi ilə Xirelijiang kimi transliterasiya etmişlər. Onun patroniminin Uyğur dilindən birbaşa tərcüməsi Muxtar və ya alternativ olaraq Muhtardır. Mandarin (木 合 塔尔) vasitəsi ilə dolayı transliterasiya Muhetaerdir. Bu səbəbdən tam adının alternativ variantlarını da ehtiva edir

* Şirəlican Muxtar,
* Xirəlican Muxtar,
* Şirəlican Muhtar,
* Xirəlican Muhtar və
* Xirəlican Muhetaer.

Bəzi mənbələr onun patroniminin Mandarin vasitəsi ilə Mugedaer kimi dolayı tərcüməsini səhv etdilər. Bəzi mənbələr adının mənşəyinin Çindən gəldiyini deyərək səhv edir, beləliklə, adını soyad kimi qəbul edir, Şərq ad sırasını tətbiq edir.

Şirəlican şəxsin öz adı, Muxtar, Şirəlicanın atasının adıdır. Ümumiyyətlə, adətən soyad tələb edən bir kontekstdə də yalnız Muxtar adından istifadə edərək ona müraciət etmək qəbuledilməzdir. Ona Şirəlican Muxtar və ya Şirəlican kimi müraciət etmək olar.

İstinadlar
----------
**Çantellər** — Nepalda xalq.

Nepalda çantellərə məxsus ev
Çantellərin sayı təqribən 16 min nəfərdir, onların əksəriyyəti ölkənin qərbində yaşayırlar. Sin-Tibet dil ailəsinin mərkəzi qrupuna aid çantelkura dilində danışırlar. Çantellər arasında Nepali dili də geniş yayılmışdır. Dindarları buddistdir. İki qrupa bölünürlər. Şərqi Çantellər Dhaulagiri dağ silsiləsində, Myaqdi distriktində ("8 min dağ ölkəsi") Myaqdi-Khola və Rauqhat-Khola çayları vadisində yaşayırlar..

Şifahi rəvayətlərə görə Çantellər qərbdən köçüb gəlmişlər. Rəsmi sənədlərdə və siyahıyaalmalarda çox vaxt maqarlar kimi qeyd olunurlar, belə ki, Böyük Britaniya və Hindistan ordusunda xidmət zamanı özlərini qəsdən yaxşı əsgər adını qazanmış şimali maqarların bölməsinə aid edirdilər.

Əsas məşğuliyyətləri
--------------------

Hələ XX əsrin əvvəllərində əsas məşğuliyyətləri mis hasilatı idi və zəruri malları misin mübadiləsi vasitəsilə əldə edirdilər. Tədricən maqarlardan mənimsənilmiş terraslarda yerləşən dəmyə əkin torpaqlarında xış əkinçiliyinə keçmişlər. Kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan Çantellər qarğıdalı, arpa, buğda, qarabaşaq, tərəvəz, nadir hallarda darı və çətənə (satış üçün) becərir, kartof və düyünü alırdılar. Çantellər arasında maldarlıq (qaramal və davar, nadir hallarda kəl) inkişaf etmişdir. Mal-qaranı kəndlərin ətrafında, biçilmiş sahələrdə və uzaqlarda yerləşən otlaqlarda otarırlar (hər 6–8 həftədən sonra mal-qara yeni yerlərə sürülür). Varlı Çantellərin 100 baş və daha çox mal-qaradan ibarət naxırı olur. Yığıcılıq da yayılmışdır.

Etnoqrafik xüsusiyyətləri
-------------------------

Qərbi Çantellərin məskunlaşdıqları kəndlər pərakəndə, şərqi Çantellərin məskunlaşdıqları kəndlər isə yığcam formadadır. Hər bir küçədə toplantı yeri və iş mərkəzi olan daşla döşənmiş meydançalar yerləşir. Keçmişdə bambuk və ya samandan damları olan birmərtəbəli daş evlər tikilirdi. Əkinçiliyə keçdikdən sonra şimali maqarların evlərinə oxşar şifer damı və verandası olan ikimərtəbəli daş evlər tikməyə başladılar. Pəncərəsi olan yuxarı mərtəbə anbar kimi istifadə olunur, işıq düşməyən aşağı mərtəbədə isə mətbəx (açıq ocaqla) və yaşayış otaqları yerləşir. Soyuq havalarda burada mal-qara da saxlanılır. Yayda evlərin yanında və otlaqlarda mal-qara üçün bambuk həsirlərdən müvəqqəti sığınacaqlar quraşdırırlar. Geyimləri maqarların paltarlarına oxşardır. Yeməkləri əkinçilik və yığıcılıq məhsullarından, həmçinin ətdən bişirilir. İnək və camış südündən əridilmiş yağ — qhiu hazırlanır. Sosial strukturları öyrənilməmişdir.

Din
---

Yerli allahlara (Bhuli, Bara və Siddha), iblislərin və ölülərin ruhuna inanc qorunub saxlanılmışdır. Şamanizm və cadugərlik də yayılmışdır.

Mənbə
-----

* Miller R. A. Rev.: Chantyal Dictionary and Texts by M. Noonan; R. P. Bhulanja; J. M. Chhantyal; Wm. Pagliuca. *Journal of the American Oriental Society* Vol. 120, No. 4, 2000, pp. 640–642.
* Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 447. ISBN 978-9952-441-10-9.
Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyasının emblemi
**Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyası** (BTF, International Federation of Translators) müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən yazılı və şifahi tərcüməçilərin, dilçilərin assosiasiyalarını bir araya gətirən beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatıdır. Federasiyanın üzvü olan 100-dən çox peşəkar assosiasiya dünyanın 55 ölkəsindən olan 80000-dən çox tərcüməçini təmsil edir. Federasiyanın məqsədi təmsil etdiyi sahələrdə peşəkarlığı təşviq etməkdir. Tərcüməçilərin bütün ölkələrdə əmək şəraitini yaxşılaşdırmağa səy göstərən federasiya, həmçinin onların hüquqlarını və ifadə azadlıqlarını da qorumaqamalını güdür. Fransada qeydiyyata alınıb. Katibliyi İsveçrənin Cenevrə şəhərində yerləşir.

Məqsədlər
---------

BTF-nin məqsədləri aşağıdakılardır:

•Yazılı və şifahi tərcüməçilər, dilçilər assosiasiyalarını bir araya gətirmək və bunlar arasında körpu qurmaq

•Assosiaspomların mövcüd olmadığı ölkələrdə onları yaratmaq üçün təşviq və yardım etmək

•Üzv assosiasiyaları peşə ilə bağlı iş şəraiti barədə məlumatlandırmaq, onları texnoloji alətlər, ilkin və davamlı təlimlərlə təmin etmək

•Müxtəlif assosiyasiyalar arasında tərcümə maraqlarına xidmət edən əlaqələri inkişaf etdirmək

•Tərcüməçilərin maddi və mənəvi hüquqlarını təmin etmək

•Cəmiyyətdə yazılı və şifahi tərcümə, terminologiya ixtisaslarının tanınmasını, onu elm və incəsənət kimi təşviq etmək.

İdarəedici orqan
----------------

BTF-nin ali şurası qanunla müəyyən edilmiş şəkildə 3 ildən bir keçirilən konqresdə müəyyən edilir. Bu seçki BTF-nin bütün üzvlərini bir araya gətirir, üzv assosiasiyalar öz növbəsində "Şura" üzvlərini seçir. Şura isə 3 il müddətinə "İcraedici Komitə"ni səs vermə yolu ilə təyin edir. İcraedici komitə hər il "Şura"ya özlərinin fəaliyyətləri və konqreslə ilə bağlı hesabat verir.

Regional mərkəzlər
------------------

Hal-hazırda 3 regional mərkəz aktiv səkildə fəaliyyət göstərir. Bunlar BTF Avropa, BTF Latın Amerikası, BTF Şimali Amerikadır. BTF Asiya mərkəzinin yaradılması isə nəzərdən keçirilir. Bu mərkəzlər BTF-nin regionlarda fəaliyyətini təmin edir, assosiasiyalar arasıda mübadilə işinin gücləndirilməsi üçün iclaslar təşkil edir, BTF ilə birbaşa əlaqələr qurur.

Ümumdünya Tərcümə Konqresi
--------------------------

BTF tərəfindən 3 ildən bir təşkil olunan Ümumdünya Tərcümə Konqresi yazılı və şifahi tərcüməçiləri, terminoloqları, tələbələri və müəllimləri, yeni gələnləri və təcrübəli peşəkarları, tərcümə xidmətləri üçün avadanlıq və xidmət təminatçılarını bir araya gətirən beynəlxalq səviyyəli konfransdır. Konfrans 3 gün müddətində davam edir və bu zaman ərzində müxtəlif təqdimatlar, panel müzakirələri və ən son model tərcümə avadanlıqlarının nümayiş olunduğu sərgilər keçirilir. Son 3 konqres ardıcıl olaraq 2008-ci ildə Şanxayda, 2011-ci ildə San-Fransiskoda, 2014-cü ildə Berlində keçirilmişdir. 2017-ci ildə Ümumdünya Tərcümə Konqresi Avstraliyada keçirilib. Azərbaycanlı nümayəndə heyəti isə ilk dəfə Azərbaycan Gənc Tərcüməçilər Assosiasiyasının (AGTA) təşkilatçılığı və Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə 2014 və 2017-ci ildə keçirilən Konqreslərdə iştirak edib.

Mənbə
-----
**Şeyx Əbülhəsən Xərqani** (963-1033)— sufi şair, arif.

Həyatı
------

Bu görkəmli arif 351 ya 352-ci hicri ilində Qəleno kəndində anadan olub və 425-ci hicri ilində 73 yaşında anadan olduğu kənddə əbədiyyətə qovuşub.Şeyx Əbülhəsən Xərqaninin tanınmış şagirdlərindən olan Xacə Abdullah Ənsari 5-ci hicri əsrinin tanınmış ariflərindən olub.

Kəraməti
--------

Maraqlı bir dastanda deyilir ki, Xərəqan vilayətində Şeyx Əbülhəsən Xərəqani adlı arif yaşayarmış. Onun şöhrəti yaxın və uzaq ətrafa yayılıbmış. Bir gün həqiqət axtarışında olan bir şəxs nəsihət almaq üçün şeyxin görüşünə gəlir. Şeyxin arvadı qapıya çıxıb yolçunun istəyini soruşur. Öz ziyarət qəsdini açıqlayan şəxs qadının təhqirlərinə mə᾽ruz qalır. Qadın hətta öz əri haqqında nalayiq sözlər işlədir. Yolçunun əl çəkmədiyini görüb şeyxin səhraya çır-çırpı yığmağa getdiyini deyir. Yolçu deyilən istiqamətdə yola çıxıb, bir müddət sonra şeyxin çır-çırpı ilə qayıtdığını görür. Şeyx Xərqani ilə görüş həyəcanı yolçunun bədənini lərzəyə salır. Amma şeyxə yaxınlaşdıqca onu dəhşət bürüyür, az qala gözləri hədəqəsindən çıxsın. Şeyxin topladığı çır-çırpını belində gətirən vəhşi şir yolçuya yuxu kimi görünür. Nəhayət, şeyx yerində donub qalmış yolçuya yetişir. Yolçu dodaqları əsə-əsə soruşur: «Ya şeyx, bütün gördüklərim məni heyrətə gətirir. Amma bir şeyə daha çox təəccüb edirəm: belə bir kəramət sahibi rəzil bir qadınla necə yaşayır?». Şeyx Xərqani gözlərini yerə dikmiş halda buyurur: «Allahın mənə əta etdiyi kəramətin səbəbi bu qadın qarşısında göstərdiyim səbrdir…».

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Qaya göbəyi** — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU B1b (i, iii) c (i, iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Kökümsovu qısa, yoğun, çoxlu sayda kökətrafı yarpaq və gövdə əmələ gətirir. Kökətrafı yarpaqlar 5–10 sm uzunluğunda, ayaları yumurtavari, əsasında ürəkvari və ya dəyirmi; gövdələri nazik, zəif, əyri-üyrü, sallanan,10 (15) sm uzunluqdadır. Gövdə yarpaqları uzunsov və ya yumurtavari, 5–7 sayda, daha xırda, yuxarıdakılar salxımın əsasında oturaqdır. Salxımı tək, boş və azçiçəklidir. Tac mavi rəngdədir. Fındıqçaları 2,5–3 mm uzunluqda ensiz, kənarları azaciq enli dişli qanadlıdır.

Bioloji, ekoloji, fitosenoloji xüsusiyyətləri
---------------------------------------------

Çiçəkləmə may-iyul, meyvəvermə iyun-avqust aylarına təsadüf edir. Orta və yuxarı dağ qurşaqlarının (dəniz səviyyəsindən 2000 m yüksəklikdə) qayalı, daşlı və gilli yamaclarında, töküntülü və əhəngli yerlərdə, çayların yataqlarında rast gəlinir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın qərb hissəsidir.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın təbii bərpasının zəif olması, iqlimin mənfi təsirlərinin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur. Azalma tendensiyasına meyillidir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (ekstremal iqlimə malik ərazilərdə yayılması, kortəbii otarılma, tapdalanma), iqlim və ətraf mühit amillərinə həssaslıqdır.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması tələb olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
2. 1 2  Флора Азербайджана, 1957
3. 1 2 3  Аскерова Р. К. Керимов В. Н.1999
4. 1 2 3  Əsgərov A. M. 2006
5. ↑  Məmmədov Q. Yusifov E. Xəlilov M. Kərimov V. 2012

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bitki** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |