recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**La Violensiya** (*isp.*  La Violensiya) — Bu hərbi toqquşma 1948-1958 ci illərdə Kolumbiyada baş vermiş vətəndaş müharibəsidir.Münaqişə tərəfləri Konservativlər və Kolumbiya Liberal Partiyası olmuşdur.

Kolumbiyanın hökumət binası
Müharibənin başlaması haqqında müxtəlif fikirlər var.Bəzi tarixçilər münaqişənin 1946-ci ildə Kolumbiya Konservativ Partiyasıın hakimiyyətə gəlməsi ilə başladığını deyirlər.Bəziləri isə münaqişənin tarixini Xorxe Qaytanın öldürülməsindən sonra başladığını hesab edirlər.

Münaqişənin tarixi
------------------

9 aprel 1948 -ci ildə Liberallar partiyasının üzvü Xorxe Qaytan öldürülür.O ölkə əhalisinin kasıb təbəqəsi arasında öz xoş niyyətli fikirlərinə görə seçilirdi.Onun ölümü Boqotada toqquşmalara gətirib cıxarır.2000 nəfərin həyatına son qoyulur.Bu hadisələrdən sonra digər regionlarda da üsyanlar baş qaldırır.Liberallar və Kommunistlər partiyası tərəfdarları partizan müharibəsinə başlayır.Onlar hag hökumət qüvvələrinə ,gah da öz aralarında toqquşurlar.Bu toqquşmalar nəticəsində kəndlər tərk edilir ,ölkədə milyonlarla evlər boşaldılır.Müharibə şəraitində 1949-cu ildə Konservativlərin nümayəndəsi Laureano Eleuterio Qomes Kastro prezident seçilir.O kongresi buraxır,senzura tətbiq edilir və protestantlar təqib edilir.Bu ərəfədə ölkədə iki cevriliş olur.1953-ci ilin iyun ayında hakimiyyətə general Roxas Pinilya gəlir.Müharibənin sona catdıracağına söz verir.1957-ci ilin may ayında O,kongres cağırır hansı ki onu növbəti prezidentlik müddətinə təsdiqlənir.Bu ölkədə növbəti üsyanlar dalğası yaradır. 10 may da yeni hərbi cevriliş baş verir.

Münaqişənin sonu
----------------

Ölkədə vəziyyətin nəzarətdən çıxacağını görən Konservativlər və Liberallar ümumi razılığa gəlirlər. 'Milli Cəbhə' yaradılır ki, 12 il müddətində ölkəyə rəhbərlik etməyi onun üzərinə qoyulur. 21 dekabr 1957-ci ildə müqavilə imzalanır. Bu müharibə 200.000 insanın həyatına son qoyur.
Bununla belə ölkədə sabitlik uzun sürmür. Ölkə növbəti Kolumbiya vətəndaş müharibəsi (1964 - davam) yaşayır. Müharibə günümüzdədə davam edir.

İstinadlar
----------
**Qafqaz zümrüdçiçəyi** (*lat.* Scilla siberica subsp. caucasica) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin zümrüdçiçəyi cinsinin sibir zümrüdçiçəyi növünə aid bitki yarımnövü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B2ab (i,ii,iii). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, soğanaqlı 6-20 sm hündürlükdə ot bitkisidir. Soğanaq enli-yumurtavari, bəzən yumurtavari, 2,8 sm hündürlükdə, 2,2 sm enindədir. Boz, bəzən qara qınla örtülüdür. Yarpaqları 2-4 ədəd, yaşəl, enli-xətvari, 6-15 mm enində, gövdədən qısa, təpə hissədə qapacıq var. Çiçək qrupu çox və ya az salxımdır. Çiçəkyanlığı uzunsov-ellipsivari, küt, 12 mm-ə qədər uzunluqda, tündmavi, bənövşəyi, orta hissədən qara zolaqıdır. Erkəkcikləri göy rəngli tozcuqludur, çiçəkyanlığının yarısından qıadır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə, meyvə əmələgəlmə may-iyul aylarına təsadüf edir. Kserofit, duza davamlıdır. Soğanaqla çoxalır. Orta dağ qurşağında meşəvə kolluqlarda bitir. Dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissələrində, Lənkəran rayonunun və Naxçıvan Muxtar Respublikasının dağlıq hissələrində.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Fraqmentləşmiş sahənin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davam edən azalması müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (infrastrukturun inkişafı).

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Scilla siberica subsp. caucasica* | 
* Wikidata: Q28806923
* Wikispecies: Scilla siberica subsp. caucasica
* GBIF: 2767329
* IPNI: 886424-1
* Plant List: kew-287820
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:886424-1
* Tropicos: 100256501
* WCSP: 287820
* WFO: wfo-0000739222

 |
| *Scilla caucasica* | 
* Wikidata: Q38493284
* GBIF: 2767331
* IPNI: 540715-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:540715-1
* Tropicos: 18405350
* WFO: wfo-0000735269

 |
Hava nəqliyyatı-Ən sürətli və dinamik inkişaf edən nəqliyyat növü hesab olunur.

Tarixi
------

**Hava nəqliyyatı -** Ən sürətli və dinamik inkişaf edən nəqliyyat növü hesab olunur. Aviasiya vasitəsi ilə sərnişinlərin və yüklərin daşınmasına yalnız I Dünya müharibəsindən sonra başlanmışdır. Əgər 1937-ci ildə dünyada hava nəqliyyatı ilə 4 mln. nəfər səmişin daşınmışsa, XXI əsrin əwələrində bu göstərici 2,2 mlrd. nəfər təşkil etmişdir.

Ümumi məlumat
-------------

Sərnişinlərin və xüsusi dəyərli yüklərin lazım olan məntəqəyə qısa müddətə çatdırılması hava nəqliyyatının üstün cəhətlərini müəyyən edir. İstifadə edilən təyyarələrin fərqli texniki xüsusiyyətləri hava məkanında müxtəlif hündürlüklərdə hava xətləri şəbəkəsinin yaradılmasına imkan vermişdir. Müasir dövrdə belə hava xətləri şəbəkəsinin ümumi uzunluğu 10 mln. km təşkil edir.

**Hava nəqliyyatı ilə sərnişin daşınmalannın materiklər uzrə paylanması**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Regionlar | Sərnişin daşımalarmda xüsusi çəkisi, %-lə |
| 1 | Şimali Amerika | 40 |
| 2 | Qərbi Avropa | 22 |
| 3 | Asiya | 20 |
| 4 | Şərqi Avropa | 5-6 |
| 5 | MDR'ölkələri | 5-6 |
| 6 | Cənubi Amerika | 5-6 |
| 7 | Afrika | 2 |

Statistikası
------------

Dünyanın əsas beynəlxalq hava xətlərinin istiqaməti beynəlxalq təyyarə limanlarının coğrafıyası ilə bağlıdır. 2009-cu ildə dünyada 1150 ədəd beynəlxalq təyyarə limanı istifadə etmişdir. Bu təyyarə limanlarının vasitəsi ilə hər il təxminən 70 milyon sərnişin daşınır. Şimali Atlantika və Sakit okean hövzələri üzərində istifadə edilən hava xətləri sərnişin daşımalarında aparıcı yerləri tutur. Materiklər üzrə sərnişin daşımalannda aparıcı yerləri Şimali Amerika (40%) və Avropa (28%), sonuncu yeri isə Afrika (2%) tutur

Azərbaycanda hava nəqliyyatının yaranması
-----------------------------------------

Azərbaycanda hava nəqliyyatı 1924-cü il yaradılıb. Bu vaxt Bakıdan Tbilisiyə aviasiya xətti açılıb. Son vaxtlar xarici ölkələrlə əlaqələrin genişlənməsi prosesində bu sahə sürətlə inkişaf edir. Azərbaycandan Avropa və Asiyanın bir çox ölkələrinə təyyarələr uçur. Bakıda respublikanın ən böyük təyyarə limanı yerləşir. Gəncə və Naxçıvanda da aeroportlar var. Respublika daxilində olan hava nəqliyyatında Gəncə, Naxçıvan, Yevlax, Şəki və Lənkəran olan aeroportlar mühüm rol oynayır. Aviasiyanın xidmətindən dağlıq rayonlarla əlaqə yaratmaq üçün də istifadə edilir.
Bununla belə işğaldan azad edilmiş rayonlarımızdan bəzilərində yeni hava limanları inşa edilmişdir

Həmçinin bax
------------

* Hava nəqliyyatına nəzarət
* Nəqliyyat
* Nəqliyyat növləri
* Hava limanı
* Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyası

Xarici keçidlər
---------------

* 
* Arxivləşdirilib 2017-09-13 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Dünyanın iqtisadi və sosial coğrafiyası, dərslik, səh 595
**Mikroödəniş** və ya **mikrotranzaksiya** — endirilə bilən məzmunun yayılması və ya aşağı qiymətə xidmətlərə giriş üçün biznes modeli.

Bu model xüsusilə müxtəlif MMORPG oyunlarında geniş yayılmışdır və tez-tez abunə haqqı modelini əvəz edir.

2013-cü ildən bəri mikroödənişlər kriptovalyutaların fiat pullar üzərində rəqabət üstünlüklərindən biri kimi qeyd olunur. Söhbət 1 ABŞ dolları və ya daha az məbləğdə köçürmələrdən gedir. Bu cür məbləğlər yüksək əməliyyat xərclərinə görə adi və elektron ödəniş sistemləri üçün əlverişsizdir. Odur ki, kriptovalyutalarda, ödənişin ölçüsündən asılı olmayaraq, sadəcə çox aşağıdırlar. Ödəniş sistemlərinin hər köçürmə üçün aldığı komissiya (məsələn, "PayPal"də bu, təxminən 3%-dir), həm də komissiyası 1%-dən az olan kriptovalyutaların lehinə olan arqumentdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Бесплатный вход в Средиземье [*ölü keçid*]
2. ↑  "В соц. сетях появилась возможность ставить лайки биткойнами" (rus). b-online.ru. 2014-09-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-01.
3. ↑  *Аксенов В.С.Дудин Д.Д.* "Трансакционные издержки платежей" (rus). cyberleninka.ru. 2014-12-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-05.
4. ↑  "Структура комиссионных сборов PayPal" (rus). paypal.com. 2014-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-05. за транзакцию
**Məhəmmədəli Rüşdi** - Təbriz tamaşaçılarının xüsusi rəğbət bəslədikləri sənətkar olub. Populyar və şöhrətli aktyor realist oyun üslubunda istifadə etdiyi ifadə vasitələrinin təbiiliyi, cazibədarlığı və səmimiyyəti ilə geniş kütlənin rəğbətini qazanıb. Səhnədə 25 ildən çox aktyorluq edib və Təbrizdə milli teatrın inkişafında hər cür məhrumiyyət və əzablara mətanətlə sinə gərib.

Həyatı
------

Məhəmmədəli Rüşdi 1906-cı ildə Təbrizdə dünyaya göz açıb. Atası müəllim idi və buna görə də oğlunu ziyalı görmək üçün ona mükəmməl təhsil verib. O, Təbrizdə darülmüəllimi bitirdikdən sonra müxtəlif təhsil ocaqlarında dərs verib. Müəllimlik edə-edə həm məktəblərdə hazırlanan tamaşalarda, həm də şəhərin müxtəlif həvəskar teatr dəstələrində kiçik rollar oynamağa başlayıb. Əvvəlcə qız rollarında səhnəyə çıxıb. Tədricən qabiliyyəti və bacarığı, səhnədə sərbəst və inamla davranması ilə maraq doğuran aktyora daha sanballı rollar tapşırılıb.

Məhəmmədəli Rüşdi dramatik rollarda, realist səpkili psixoloji obrazların ifasında daha uğurla, daha inamla çıxış edib. İfadə vasitələri sadəliyi, koloriti və anlaşıqlı olması, xalq folklorundan gələn zərif, incə yumoru ilə fərqlənib. Qorxmaz, İmamverdi, Babakişi ("Od gəlini", "1905-ci ildə", "Sevil", Cəfər Cabbarlı), Cəmşid ("Xəyanət və vəfa", Rza Quluzadə Şərqli), Rüstəm ("Dəmirçi Gavə", Şəmsəddin Sami), Doktor Əflatun ("Damədi fərari", Jan Batist Molyer. Bu, dramaturqun "Zorən təbib" komediyasıdır), Rüstəm bəy, Süleyman ("Məşədi İbad", "Arşın mal alan", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Ayrapet ("Namus") rolları Təbriz tamaşaçılarının rəğbətinin qazanıb.

Fədakar aktyor rejissorluqla da məşğul olub. Qrim sənətinin incəliklərinin dərindən öyrənə bilib və aktyor yoldaşlarının əksəriyyətini mürəkkəb obrazların ifasında məhz Məhəmmədəli Rüşdi qrim edib. Yaradıclığının daha səmərəli dövrü Təbrizdəki Sovet Mədəniyyət Evinin dram dəstəsi ilə bağlı olub. Təbriz Dövlət Dram Teatrının yaradıcılarındandır.

Mənbə
-----

* İlham Rəhimli. Təbriz Azərbaycan Teatrı. Bakı: Çaşıoğlu, 2005, səh. 146-147.
**Yusif Məmməd oğlu Bağırov** (20 yanvar 1924, Bakı – 15 avqust 1995, Gəncə) — Azərbaycan teatr və kino rejissoru, Gəncə Dövlət Dram Teatrının quruluşçu (1952–1956) və baş rejissoru (1966–1995), Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1982).

Həyatı
------

Yusif Bağırov 20 yanvar 1924-cü ildə Bakıda anadan olub. İlk təhsilini Bakıda alıb. 1941-ci ildə Bakı Teatr Texnikumuna olsa da, cəbhəyə yollanaraq təhsilini yarımçıq qoyur. 1945-ci ildə müharibədən qayıtdıqdan sonra Bakı Teatr Texnikumunun aktyorluq fakültəsində Mehdi Məmmədov, Məhərrəm Haşımov və Aleksandr Tuqanov və başqalarından dərs alaraq təhsilinə davam edir. Burada təhsil aldığı müddətdə Ağasadıq Gəraybəylidən səhnə texnikası, Kazım Ziyadan isə səhnə danışıqları istiqamətində məsləhətlər alır. Yusif Bağırov 1947-ci ildə Bakı Teatr Texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun (hazırkı Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) rejissorluq fakültəsinə daxil olur və buranı 1952-ci ildə başa vurur. Diplom işi olaraq Ağəli Dadaşovun səhnələşdirmiş olduğu Mir Cəlal Paşayevin "Dirilən adam" əsərini tamaşaya hazırlayaraq ilk debütünü həyata keçirir.

Yusif Bağırov təhsilini başa vurduqdan sonra fəaliyyətini Gəncə Dövlət Dram Teatrına bağlamış, 1952–1956-cı illərdə teatrın quruluşçu rejissoru, 1966–1995-ci illərdə isə baş rejissoru kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Yusif Bağırov 1956-cı ildən 1966-cı ilə qədər Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında işləyib. Həmin illərdə "Koroğlu", "Kölgələr sürünür", "Əhməd haradadır?", "Mən rəqs edəcəyəm" bədii filmlərinin ikinci rejissoru kimi fəaliyyət göstərib. Ümumiyyətlə, Yusif Bağırov karyerası ərzində 100-dən artıq bədii filmi Azərbaycan dilinə dublyaj edib. 1959-cu ildə Şəmsi Bədəlbəyli ilə birgə Fikrət Əmirovun "Gözün aydın" əsərini Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının səhnəsində tamaşaya hazırlayıb. Rejissor, həmçinin 1961–1963-cü illərdə M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda aktyor sənətindən dərs deyib.

Yusif Bağırov Gəncə Dövlət Dram Teatrında 33 illik fəaliyyəti dövründə yüzlərlə əsərə quruluş vermiş və onlar Gəncə Dövlət Dram Teatrının repertuarının əsasını təşkil etmişdir.

Rejissor 15 avqust 1995-ci ildə Gəncədə vəfat edib.

Filmoqrafiya
------------

* Kölgələr sürünür (film, 1958)
* Koroğlu (film, 1960)
* Əmək və qızılgül (film, 1962)
* Əhməd haradadır? (film, 1963)

İstinadlar
----------

1. ↑  Rəhimli, 2017. səh. 388
2. 1 2 3  Bürcəliyev, 2018

Ədəbiyyat
---------

* *İlham Rəhimli.* Azərbaycan Teatr Ensiklopediyası (3 cilddə). 3-cü cild. Bakı: Azərnəşr. 2017. 416 səh. ISBN 5-86874-179-X.
* *Bürcəliyev, A.* "Gəncənin sənət fədaisi". Kaspi. 23 yanvar 2018. 24 mart 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 mart 2021.
**Günel Mövlud** (9 oktyabr 1981, Mehdili, Cəbrayıl rayonu) — azərbaycanlı şairə, jurnalist, publisist, tərcüməçi.

Həyatı
------

Günel Mövlud 1981-ci ilin 9 oktyabrında Cəbrayıl rayonunun Mehdili kəndində doğulub.

2003-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatrşünaslıq fakültəsini bitirib. 2000-ci ildən dövri mətbuatda yazıları çap olunur. "Alma" qəzetinin əməkdaşı olub. 2006-cı ildə "Qaranlıq və ikimiz", 2010-cu ildə "5XL — Bu bir bədən ölçüsüdür", 2013-cü ildə isə "Axşamçağına cavab" adlı şeirlər kitabları işıq üzü görüb. Sonuncu kitabı — "Axşamçağına cavab" həbsdə olan 7 N!DA-çı gəncə həsr olunub. Azad Yazarlar Ocağının üzvüdür. 2013-cü ildə bir illik müddətə bu təşkilata sədr seçilmişdir.

Tərcümələri
-----------

* Viktor Pelevin. Omon Ra (roman).
* Mariya Matios. Qiyamət günü (hekayə).
* Tatyana Tolstaya. Sevimli Şura (hekayə).
* Tatyana Tolstaya. Peters (hekayə).
* Qabriel Qarsiya Markes. Yüz ilin tənhalığı (roman).
* Haruki Murakami. Norveç meşəsi (roman).
* Stendal. Qırmızı və qara (roman).
* Vera Tulyakovanın xatirələri
* Soljenitsin. İvan Denisoviçin bir günü

Filmoqrafiya
------------

1. Yalan (film, 2005)
2. Buqələmun (film, 2012)

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Günel Mövlud [*ölü keçid*]
Türbənin xarixi görünüşü
**Sultan Mustafa türbəsi** — İstanbulun Fateh rayonunda yerləşən XVIII əsrdə inşa olunan Laləli külliyəsinə aid türbə.

Haqqında
--------

Fateh rayonunun Laləli səmtində yerləşən bu türbə 26-cı Osmanlı sultanı III Mustafa tərəfindən 1759–1763-cü illərdə inşa olunan Laləli külliyəsinin strukturuna aiddir. Türbənin memarı dövrün saray memarı Mehmed Tahir ağadır. Tamamilə mərmərlə örütülü olan türbə onbucaqlı formasında olub, barokko üslubunda inşa edilmişdir. Türbənin həyət qapısı üzərində Ənkəbut surəsinin 57-ci ayəsi, türbənin öz giriş qapısı üzərində isə xəttat Mehmed Əmin Əfəndi tərəfindən Fəcr surəsinin 27,28,29 və 30-cu ayələri işlənmişdir. Türbədə Osmanlı mənsublarının məzarları ilə yanaşı Qədəm-i Şərif də ziyarət olunur.

Türbənin daxilində III Mustafa və oğlu III Səlim ilə yanaşı aşağıdakı şəxslər dəfn edilmişdir:

* Sultan Mustafanın xanımı Aynülhəyat Sultan (ö. 21 iyul 1764)
* Sultan Mustafanın xanımı Adilşah Sultan
* Sultan Mustafanın oğlu Şahzadə Mehmed (d. 10 yanvar 1767 — ö. 12 oktyabr 1772)
* Sultan Mustafanın qızı Hibətullah Sultan (d. 14 mart 1759 — ö. 7 iyun 1762)
* Sultan Mustafanın qızı Mihrimah Sultan (d. 5 fevral 1762 — ö. 6 oktyabr 1762)
* Sultan Mustafanın qızı Mihrişah Sultan (d. 9 yanvar 1763 — ö. 21 fevral 1769)
* Sultan Mustafanın qızı Fatma Sultan (d. 9 yanvar 1770 — ö. 26 may 1772)
* Sultan Mustafanın qızı Şah Sultanın qızı Şərifə Həvva xanım Sultan (ö. 1780)
* Sultan Səlimin xanımı Safizər Sultan (ö. 30 may 1792)
* Sultan Səlimin xanımı Tabısəfa Sultan (ö. 15 mart 1855)
* Sultan Səlimin xanımı Nurişəms Sultan (ö. may 1826)
* Sultan Səlimin xanımı Hüsnümah Sultan (ö. 1814)

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2018-07-06 at the Wayback Machine
«Böyük alman reyxi» (*alm.* «Großdeutsches Reich»‎)
**Şərqdə həyati məkan** (*alm.* Lebensraum im Osten‎) — Şərqi Avropada german xalqlarının (nasist rəhbərlərinin anlayışına görə "arilər") ərazilərinin məskunlaşdırılması planlarını əks etdirən nasional-sosialist təbliğat termini. İlk dəfə bu termin Vilhelm dövründə meydana gəlsə də, sonradan nasistlər ona irqi və bioloji bir kontekst vermişdir. "Məkansız insanlar" (*alm.* Volk ohne Raum‎) üçün geniş ərazilər əldə etmək istəyi Henrix Himmler tərəfindən hazırlanan "Ost" Baş Planının ideoloji əsaslarından biri olaraq xidmət etdi. "İrqi baxımdan arzuolunmaz" əhalinin genişmiqyaslı deportasiyasını, əsarətini və iqtisadi istismarını təmin edirdi.

Fridrix Ratsel (1844-1904) bu termini "Siyasi coğrafiya" (1897) və "Həyati məkan" (1901) adlı elmi əsərlərində irəli sürmüşdür. Eyni zamanda o, Çarlz Darvinin heyvanlar aləmində yaşamaq uğrunda mübarizəyə dair nəzəriyyələrini xalqlar arasındakı münasibətlərə köçürmüş və dövlətləri davamlı olaraq yaşayış sahəsi uğrunda mübarizə aparan, mövcudluğunun varlığından asılı olan canlılar kimi təsvir etmişdir.

Bu termin Xalq hərəkatı (Völkische beewegung) və Ümumalman ittifaqı (Alman Alldeutscher Verband) tərəfindən götürülmüş və Şərqi Avropada o zaman çoxsaylı Alman azlıqları (Volksdeutsche) və onların genişlənmə planları ilə əlaqədar istifadə edilmişdir. Hesab olunurdu ki, onların sahib olduğu torpaqlar itirilməməli, məqsəd yeni qəsəbələr salmaq olmalıdır. Eyni zamanda Almaniya imperatorluğunun xaricdəki koloniyalarına münasibət mənfi idi.

Həmçinin bax
------------

* Nasist irqi siyasəti

İstinadlar
----------

1. ↑  "Dokumentation Obersalzberg: Utopia: The "Greater Germanic Reich of the German Nation"" (alman). www.obersalzberg.de. 2018-09-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-25.
**Marlen Əsgər oğlu Əsgərov** (17 noyabr 1936 – 16 sentyabr 2018) — "Azərenerji" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin sabiq vitse-prezidenti (2005–2018).

Həyatı
------

Marlen Əsgər oğlu Əsgərov 1936-cı il noyabr ayının 17-də Ağdam rayonunda anadan olmuşdur. 3 övladı var. 16 sentyabr 2018-ci ildə vəfat etmişdir.

Təhsili
-------

1955-1960-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında (indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti) Elektrik stansiyaları, şəbəkə və sistemləri üzrə mühəndis-elektrik ixtisasına yiyələnmişdir.

Əmək fəaliyyəti
---------------

1960-cı ildə "Azərbaycan Energetika İdarəsi"ndə əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1960-1961-ci illərdə "Azərbaycan Energetika İdarəsi"nin Mərkəzi İzolyasiya Xidmətinin mühəndisi, 1961-1962-ci illərdə "Əli-Bayramlı DRES"in Elektrik sexinin rəisi, 1962-1974-cü illərdə "Krasin adına DRES"-nin Elektrik sexinin rəisi, 1974-1979-cu illərdə "Azbaşenerji"nin Kirov adına Elektrik şəbəkəsinin baş mühəndisi, müvəqqəti direktoru və direktoru, 1979-1980-ci illərdə SSRİ Energetika Nazirliyinin "Enerjişəbəkəlayihə" İnstitutunun baş mühəndisin vəzifəsini müvəqqəti icra edən, 1980-1991-ci illərdə SSRİ Energetika Nazirliyinin "Enerjişəbəkəlayihə" İnstitutunun baş mühəndisi, 1991-ci ildə "Qafqazenerjitəmir" Trestinin sədr müavini, 1991-1993-cü illərdə "Azərenerji" İstehsalat Birliyinin baş mühəndisinin vəzifəsini müvəqqəti icra edən, 1993-cü ildə "Azərenerji" Dövlət Şirkətinin Enerjinin İstehsalı və Ötürülməsi Birliyinin baş mühəndisin müavini, 1993-1995-ci illərdə "Azərenerji" Dövlət Şirkətinin Perspektiv inkişaf, informasiya, elm və texniki işlər üzrə şöbəsinin rəisi, 1996-2001-ci illərdə "Azərenerji" Dövlət Şirkətinin Enerjinin İstehsalı və Ötürülməsi Birliyinin Texniki İstehsalat şöbəsinin rəisi, 2001-2002-ci illərdə "Azərenerji" ASC-nin Enerjinin İstehsalı Birliyinin Texniki İstehsalat şöbəsinin rəisi, 2002-ci ildə "Azərenerji" ASC-nin Enerji İstehsalı İdarəsinin Texniki İstehsalat şöbəsinin rəisi, 2002-2005-ci illərdə "Azərenerji" ASC-nin baş mühəndisi vəsifələrində işləmişdir. 2005-ci ilin sentyabr ayından ömrünün sonunadək "Azərenerji" ASC-nin vitse-prezidenti olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Azərbaycan energetiklərinin ölkə iqtisadiyyatının inkişafındakı xidmətləri nəzərə alaraq imzaladığı 2015-ci il 19 oktyabr tarixli, 1050 nömrəli Sərəncama əsasən "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qəfil vəfat edən yüksək vəzifəli şəxslə bağlı açıqlama". 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-17.
2. ↑  "Marlen Əsgərov". 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-17.
3. ↑  Marlen Əsgərovun ölüm səbəbi açıqlandı[*ölü keçid*]
Demilitarizasiya zonası və onun cənubunda Kuanqçi vilayətinin bir hissəsi.
**Vyetnam silahsızlaşdırılmış zonası** (*ing.* Demilitarized Zone, qısaldılmış DMZ) — 1950–1970-ci illərdə Vyetnamı iki dövlətə bölən zona. Vyetnam müharibəsi zamanı bura fəal hərbi əməliyyatların aparıldığı yerə çevrilmişdir.

Tarixi
------

1954-cü ildə Fransanın Hind-Çindəki müstəmləkə müharibəsinə son qoyan Cenevrə razılaşmasına əsasən, Vyetnam müvəqqəti olaraq fərqli siyasi sistemə malik iki hissəyə bölünmüşdür. Ölkənin birləşməsi 1956-cı ildə keçirilən ümumi azad seçkilərdən sonra baş tutmalı idi.

Şimali və Cənubi Vyetnam 17-ci paralel boyunca hərbi qurğuların və ya hərbi hissələrin yerləşdirilməsinin qadağan edildiyi silahsızlaşdırılmış zona ilə bölünmüşdür. Bir neçə kilometr enində olan bu zona Vyetnamın bölünməsinin simvoluna çevrilən Benhay çayının hər iki sahilində Kuanqçi və Vinlin şəhərləri arasında uzanırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Дэвидсон Ф.* Война во Вьетнаме (1946—1975). М.: Изографус, Эксмо. 2002 [Vietnam at War: The History 1946-1975]. 816.

Xarici keçidlər
---------------

* Краткая информация о ДМЗ на сайте U-S-History.com  (ing.)
* Brush P. Big Guns of Camp Carroll  (ing.)
**Valeh Hacılar** (15 aprel 1951, Darbaz, Bolnisi rayonu – 23 yanvar 2010, Tbilisi) — İ. Çavçavadze adına Tbilisi Dövlət Pedaqoji Universiteti, Gürcüstan ƏA-nın akademiki, professor.

Həyatı
------

Valeh Hacılar 1951-ci ildə Gürcüstanın Borçalının ağır ellərindən olan Darbaz kəndində dünyaya göz açıb. İmirhəsən məktəbində ilk, Darvaz məktəbində orta, M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Dillər institutunun rus-Azərbaycan filologiyası fakültəsində ali təhsil almışdır (1968–1973).

1973-cü ildə Azərbaycan və Gürcüstan Yazıçılar Ittifaqlarının zəmanətləri ilə Tbilisi Dövlət pedaqoji institutuna işə göndərilmişdir.

1985-ci ildən filologiya elmləri namizədi, dosent, 1993-cü ildən filologiya elmləri doktoru, professor, 2000-ci ildən isə Gürcüstan Ədəbiyyatşünaslıq Akademiyasının həqiqi üzvü, akademikidir.

1989-cu ildə TDPI-nin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının müdiri seçilmişdir. Ədəbi əlaqələr və folklorşünaslıq sahəsində görkəmli alimlər sırasındadır. Azərbaycan-gürcü ədəbi-mədəni əlaqələrinin inkişafındakı şəxsi xidmətlərinə və səmərəli elmi-pedaqoji fəaliyyətinə görə 1998-ci ildə Gürcüstan prezidenti tərəfindən Şərəf ordeni ilə təltif edilib. On yeddi kitab müəllifidir. Elmlə yanaşı, poeziya da onun yol yoldaşıdır. Şeirlərinin bir qismi gürcü dilinə tərcümə olunub. Gürcü, rus, ukrayna və abxaz poeziyasından dilimizə çoxsaylı tərcümələr edib. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Gürcüstan Azərbaycanlı Ziyalılar Birliyinin sədri olub.

2010-cu ildə vəfat edib. Vəsiyyətinə əsasən doğulduğu Darbaz kəndində torpağa tapşırılıb.



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Alim ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

Məqalələri
----------

* "Ahıskalı sənətkarlar". "Ozan dünyası" jurnalı, № 2(5). 2011-ci il.

Əsərləri
--------

* Borçalı Mehralı bəy tarixi həqiqətlərdə, Tbilisi-Bakı, 2001. Arxivləşdirilib 2005-08-26 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2005-08-26 at the Wayback Machine
* 525-ci qəzet [*ölü keçid*]
* Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 1097148025 · ISNI: 0000 0000 3680 8416 · LCCN: n2007081495 · VIAF: 70847688 · WorldCat VIAF: 70847688 |
Batda ingilis parkı
**İngilis (peyzaj, irrequlyar, landşaft) parkı** — bağ-park sənətində, barokko və Andre Lenotrun "fransız stilindəki" requlyar parkı ilə kontrastda, XVIII əsr İngiltərəsində formalaşmış istiqamət.

Yaranması
---------

Fransız və ingilis parkı bağ-park sənətinə yanaşmada klassisizm estetikasının fərqli tərəflərini əks etdirir. Versal tipli park düzxətli yolları və kolların səliqəli kəsilmiş fiqurlu formaları ilə insanın təbiət üzərində hökmranlığını vurğulayır. İngilis parkı isə daha da uzağa gedərək təbiətdən seçilməyən sənətə daha üstün qiymət verir.

* Klaremontda parkKlaremontda park
* Sturheddə parkSturheddə park
* Uilton-haus bağlarıUilton-haus bağları
* ErmenonvilErmenonvil
* Pavlovsk parkıPavlovsk parkı

Xüsusiyyətləri
--------------

Repton peyzaj parkının aşağıdakı prinsiplərini irəli sürüb:

* Sərbəst planlaşdırma.
* Təbii landşaftların istifadəsi — təbii gözəlliyin vurğulanması və landşaftdakı çatışmazlıqların gizlədilməsi. İlk peyzaj parklarından biri (Stourhed, İngiltərə).
* Peyzaj kompozisiyalarının yaradılması zamanı onlara təbiilik illüziyasının verilməsi.
* Parkın bütün elementlərini bir vəhdətə tabe etmək.

Dünyadakı peyzaj parkları
-------------------------

Böyük Britaniya:

* Uilton-haus
* Çizik-haus
* Bleys-kasl
* Uobörn-Ebbi
* Çatsuot-haus
* Stourhed
* Klermont
* Stou
* Stadli Royal park Almaniya:
* Vörlits
* Oranienbaum
* Luizium
* Muskau
* Kromlau
* Branits Polşa:
* Lazenki
* Arkadiya Rusiya:
* Yekaterina parkı (Çarskoye selo)
* Aleksandr parkı (Çarskoye selo)
* Pavlovsk parkı
* Qatçinski parkı
* Aleksandriya (Peterhof)
* Monrepo
* Sarisino Çexiya:
* Veltrusı qala parkı
* Lednitse-Valtitse mədəni landşaftı
* Vlaşim qala parkı
* Kinski parkı

Digər binalar
-------------

1781-ci ilin avqustunda, Quarenghi'nin layihəsinə görə, ənənəvi rus üslubunda bir ağcaqayın evi tikildi. Günlük divarları çöldən ağcaqayın qabığı ilə örtülmüşdü, damı çəmənlə örtülmüşdü, ancaq düz fasadın arxasında qonaq otağının zərif interyerləri, oval salon və güzgülər, incə bəzək rəsmləri və parket döşəmələri olan altı kiçik otaq gizli. Əyri güzgülərin quraşdırıldığı Rusiyada ilk ev. Böyük Vətən Müharibəsi zamanı yandı.

Eyni Quarenghi peyzaj memarlığı ilə də tanınır. Parkda ya xarabalıq şəklində müxtəlif dizaynlı, ya da qəsdən kobud şəkildə işlənmiş bloklar, korkuluklar və kökləri kəsilməmiş ağac gövdələri ilə hasarlanmış 11 körpü var idi. II Yekaterinanın ölümündən sonra, anası tərəfindən edilən hər şeyi dəyişdirmək istəyən Paul I, İngilis Parkındakı yarımçıq köşklərin qırılmasını və Balina Havuzundakı (Aşağı Park) bir kürsü üzərində Roma çeşmələri tikmək üçün istifadə olunan daşın əmrini verdi.), və sair.

Böyük Vətən Müharibəsi illərində Oranienbaum yamasının müdafiə cəbhəsi parkın içindən keçdi və bütün binalar dağıldı.

Ədəbiyyat
---------

*. ISBN 5-222-06328-3. — УДК 71(035.3)
*. ISBN 5-93457-088-9.
* (1000 nüs.). ISBN 5-8360-0403-X.

Xarici keçidlər
---------------

* Сайт журнала "The English Garden"  (ing.)(ing.)
* Английский ландшафтный парк (1600–1818)  (ing.)(ing.)
*
**İbn Bibi** (tam adı: Əmir Nasırüddin Hüseyn bin Məhəmməd bin Əli əl-Cəfəri ər-Razi) — XIII əsr tarixçisi.

Həyatı
------

İbn Bibi: "İbnul-Bibi əl-Münəccimə" olaraq məşhur Əmir Nasırüddin Hüseyn bin Məhəmməd bin Əli əl-Cəfəri ər-Razi, XIII əsrın tanınmış İranlı tarixçi və müəlliflərindəndir. "İbnul-Bibi" deyə məşhur olmasının səbəbi, Nişapur Şafiiləri lideri Kəmalüddin Simnaninin qızı olan "Bibi Münəccimə" adıyla məşhur olan anasından dolayıdır. İbn Bibinin, ana tərəfindən nəsəbi Qazan fitnəsində öldürülən Xorasanın böyük fəqihi İmam Məhəmməd bin Yəhyaya çatır. Bibi Münəccimə, astronomiyada istedadlıydı və dönəmin padişahlarının saraylarında özəlliklə də Sultan Cəlaləddinin yanında çox dəyərli və yaxındıydı. İbnul-Bibinin atası, Məcdəddin Məhəmməd Tərcuman deyə ünlüydü. Həyat yoldaşı Bibi Münəccumə səbəbiylə də Əlaəddin bin Keyqubad sarayında katiblik məqamına gəldi və Rum sultanlığının əmirləri arasında yer aldı. Şəmsəddin Sahibdivan-i Cüvəyni Anadolu işləriylə ilgili vəzifəyə gəldikdən sonra İbnul-Bibi ilə Cüveyni xanədanı özəlliklə də Əlaəddin Ataməlik Cüveyni arasında yaxın bir ilişki oldu. Bundan dolayı da İbn Bibi, kitabını əl-Əvamirul-Əlaiyyə deyə adlandırdı və onu Ata Məlikə təqdim etdi.

Rum səlcuqluları padişahlarının tarixi mövzusunda yazdığı və yazarının müqəddiməsində bunun Cüveyninin Cihanguşəsinin bir zeyli olduğunu söylədiyi əl-Əvamirul-Əlaiyyə kitabı "Səlcuqnamə" adıyla da bilinir. Bu isimlə adlandırılmasının səbəbi, bəlkə də İbn Bibinin I Qiyasəddin Keyxosrov, İzzəddin Keykavus və I Əlaəddin Keyqubad dönəmləriylə ilgili mövzuları Qənii-yi Tusinin "Səlcuqnamə"sindən almış olması və Qiyasəddin Məsud bin Qılıcarslan dönəminə qədərki kimi mövzuları da ona əlavə etmiş olmasındandır.

İbn Bibinin bu kitabdaki yazı üslubu çətin, ərəbcə və yabançı kəlimələrdən yaralanma nöqtəsindəki aşırılığı yorucu və sıxıntı vericidir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarixçi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Tük hiqrometr
Metal hiqrometr
**Hiqrometr** — rütubət ölçən cihazdır. Yunan sözü *hiqros* — "nəm" deməkdir. İki növ hiqrometr vardır: kondensasyalı metal hiqrometr və tük hiqrometri.

Kondensasyalı metal hiqrometr bilavasitə şeh nöqtəsini təyin etməyə imkan verir. O, bir üzü yaxşı cilalanmış metal qutudan ibarətdir. Qutuya temperaturu ölçmək üçün termometr və efir vurmaq üçün rezin kürəcik birləşdirilir.

*Şeh nöqtəsi* — havadakı su buxarının doymuş buxar halına keçdiyi temperatura deyilir. Efir buxarlandırmaqla qutunun hamar üzündə şeh yaranmasına nail olunur. Bu hala uyğun tempraturu bilməklə cədvələ əsasən havadaki mütləq rütubət təyin edilir.

*Mütləq rütubət* — ədədi qiymətcə havanın bir m3 həzmindəki su buxarınən kütləsinə bərabər olan kəmiyyətə deyilir, *ρ=m/V*. Ölçü vahidi 1 q/m3.

*Nisbi rütubət* — verilmiş temperaturda havanın mütləq rütubətinin, həmin temperaturda doymuş su buxarının sıxlığına olan nisbətinin faizlərlə ifadəsinə deyilir , *φ=ρ/ρ0·100%.*

*Tüklü hidrometr* — iş prinsipi insan tükünün rütubətlə uzanmasına əsaslanan cihazdır. Şkalanın üzərindəki əqrəb havanın nisbi rütubətini göstərir.

*Psixrometr* — havanın nisbi rütubətini təyin etməyə imkan verən cihazdır və əsasən iki termometrdən ibarətdir. Omlardan biri-quru termometr havanın temperaturunu göstərir. Digər termometrin kürəciyi ucu suya salınmış parça ilə sarınmışdır. Su buxarlanır və termometr soyudur və bu səbəbdən quru və yaş termometrlərin göstərişləri arasında fərq yaranır. Həmin farq havanın nisbi rütubətindən asılıdır. Termometrlərin göstərişlərinə əsasən xüsisi cədvəllərin köməyi ilə havanın nisbi rütubərini təyin etmək mümkündür. Psixrometr hiqrometrə nisbətən rütubəti daha böyük dəqiqliklə təyin etməyə imkan verir. Texnoloji proseslərdə rütubəti ölçən və tənzimləyən başqa vasitələr də vardır.

Mənbə
-----

M. Murquzov və b. VIII sinif üçün Fizika. Bakı, 2005, səh. 126
Diggerlərin manifesti, 1649
**Diggerlər** (*ing.* Diggers, "yerqazanlar"), özlərini adlandırırdılar — "**həqiqi levellerlər**" (*ing.* True Levellers) — 1649-cu ildə, İngiltərə burjua inqilabı illərində meydana gəlmiş şəxsi mülkiyyət, ilk növbədə isə torpaq üzərində şəxsi mülkiyyət əleyhinə çıxan yoxsul kəndlilər hərəkatı.

Tarixi
------

Diggerlər özlərini "həqiqi levellerlər" adlandırırdılar. Diggerlər xüsusi mülkiyyətin əleyhinə idilər. Torpaq sahibliyinə qarşı çıxan diggerlər dinc yolla mübarizə aparırdılar. Onlar icma torpaqlarını belləyir və bütün yoxsulları onlara qoşulmağa çağırırdılar. Torpaq sahibliyinə qarşı çıxan diggerlər dinc yolla mübarizə aparırdılar. Onlar icma torpaqlarını belləyir və bütün yoxsulları onlara qoşulmağa çağırırdılar. Diggerlər bu yolla çoxlu tərəfdar toplamağa və xüsusi mülkiyyət olmayan bir cəmiyyət qurmağa ümid edirdilər. Onlar əslində özlərini həqiqi xalq müdafiəçiləri adlandırırdılar. Diggerlərin rəhbəri Cerard Uinstenli olmuşdur. Ancaq diggerlər istəklərinə nail ola bilmədilər.1649-cu ildə islahatları konstitusiya yolu ilə keçirməyin mümkünsüzlüyünü anlayan levellerlər Solsberidə üsyana başladılar. Kromvel və Ferfaks onlara qarşı süvari qoşunların ən yaxşı hissələrini göndərdilər. 14 maydan −15 maya keçən gecə üsyançılar darmadağın edildilər. Ancaq inqilabın demokratik qüvvələrinin dağıdılması respublikanın sosial bazasını daraltdı və bu da son nəticədə Respublikanın süqutunu şərtləndirdi.

Ədəbiyyat
---------

* 

* The Digger Movement in the Days of the Commonwealth Qutenberq layihəsində.
* *Hill, Christopher.* Levellers and True Levellers // The World Turned Upside Down: Radical Ideas During the English Revolution. London: Temple Smith. 1972. ISBN 0-85117-025-0.
* *Petegorsky, David W.* Left-wing Democracy in the English Civil War: Gerrard Winstanley and the Digger Movement. Stroud: Alan Sutton. 1995 [1940]. ISBN 0-7509-1053-4.
* Johannes Agnoli. Subversive Theorie (Subversive Theory)
* *Kennedy, Geoff.* Diggers, Leveller and Agrarian Capitalism : Radical Political Thought in Seventeenth Century England. United States: Lexington Books. 2008.

İstinadlar
----------
**Məhəmməd Eldar oğlu** — Usta Eldaroğlu Məhəmməd kimi taninan XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində yaşamış görkəmli memar.

Həyatı
------

Zaqatala dairəsinin İlisu kəndində anadan olmuşdur. Həyatı haqqında səhih məlumatlar qalmasa da onun Azərbaycanın müxtgəlif bölgələrində (Şəki-Zaqatala, Gəncəbasar və Qarabağ mahallarında) inşasına rəhbərlik etdiyi onlarla məscid, mədrəsə binası və xüsusi sifarişli fərdi evlər bu gün də öz memarlıq üslubu və davamlılığı ilə seçilir. Məhəmməd Eldaroğlunun 1920-ci ildə Gəncə şəhər Xeyriyyə Cəmiyyətinin dəvətilə Gəncədəki məşhur Şah Abbas məscidinin bərpasını apardığı da məlumdur. Məhəmməd Eldaroğlunun həyatı haqqında geniş məlumatımız olmasa da Azərbaycanın el sənətkarı aşıq Molla Cümənin ona ithaf etdiyi Usta rədifli qoşması məlumdur. Qoşmadan bir parça:

Salam olsun sənə, usta Məhəmməd, Bu mədhi eşitsin qulağın usta. Sənə kömək olsun Allahus Səməd, Başa kimi yansın çırağın, usta.  

  

Məskənin İlisu, familin Eldar, Dalında tədbirli sahib kamandar, Elmdə mahirsən gün kimi aşkar, Çatıbdır hər yerə sorağın, usta.

İstinadlar
----------

* Şamil Fətullayev "XIX əsr və XX əsrin əvvəlində Azərbaycanda şəhər tikintisi və memarlıq" Bakı 1989
* Şahmərdan Əhmədli "Təsəvvüf, biz və elmimiz" Qax 1995
* Molla Cümə Əsərləri Bakı-2006 s219
**"Mühacirlərin dönüşü"** — yazıçı-jurnalist Dilqəm Əhmədin 2017-ci ildə yazılmış kitabı. "Mühacirlərin dönüşü" Dilqəm Əhmədin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Azərbaycan mühacirəti mövzusunda qələmə aldığı ikinci əsəridir. Kitabda Azərbaycan mühacirət tarixi ilə bağlı yeni sənədlər, məktublar, fotoşəkillər yer alır, mühacirlərin həyatından maraqlı fraqmentlər, yeni məlumatlar öz əksini tapır.

Haqqında
--------

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı və müstəqil respublikanın süqutu nəticəsində təqiblərdən qurtularaq dünyanın bir çox ölkələrinə səpələnmiş, ömrünü qürbətdə başa vurmağa məhkum edilmiş, həm oxşar, həm də fərqli taleli məşhur azərbaycanlı siyasi xadimlərin, ədiblərin, ziyalıların ictimai-siyasi, ədəbi-bədii irsi hələ də tam aşkarlanmayıb və öyrənilməyib.

Bəzilərinin şəxsi arxivləri və ya onlara aid materialların yer aldığı digər arxivlər müxtəlif elmi mərkəzlərə, universitetlərə, muzeylərə verilib, bir çoxlarının zəngin irsi əldən-ələ düşüb, dağılıb, məhv olub, başqalarınınkı isə bu sahənin tədqiqatçılarının üzünə uzun müddət bağlı qalıb.

Bu kitab araşdırmaçı-jurnalist Dilqəm Əhmədin həmin mövzuda qələmə aldığı ikinci əsərdir. Kitabda Azərbaycan mühacirət tarixi ilə bağlı yeni sənədlər, məktublar, fotoşəkillər yer alır, mühacirlərin həyatından maraqlı fraqmentlər, yeni məlumatlar öz əksini tapır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə, Abbasqulu Kazımzadə, Əbdülvahab Yurdsevər, Məhəmməd Əli Rəsulzadə, Almas İldırım, Mustafa Vəkiloğlu, Əziz Alpoud, Səməd Ağaoğlu kimi şəxsiyyətlərə aid materiallar müəllifin yeni araşdırmaları nəticəsində əldə edilib və oxuculara ilk dəfə təqdim olunur. Bütün bunlar mühacirlərin şəxsi həyatı ilə birbaşa bağlı olduğuna görə xüsusi maraq doğurur.

Kitab Azərbaycan Cümhuriyyəti tarixinin, o dövrün görkəmli şəxsiyyətlərinin həyat və yaradıcılığının tədqiqatçıları üçün unikal mənbədir. Geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulub.

Xarici keçidlər
---------------

* Mühacirlərin dönüşü — Dilqəm Əhməd / TEAS Press nəşriyyat evi Arxivləşdirilib 2017-04-06 at the Wayback Machine
**Təbəssüm Ordeni** (pol. Order Uśmiechu) — böyüklərin göstərdiyi mehribanlıq, dostluq və səbrə görə uşaqlar tərəfindən dünyada verilən yeganə orden.

Mükafat 1968-ci ildə "Polşa kuryeri" jurnalı tərəfindən təsis edilib. 1979-cu ildə isə BMT tərəfindən təsdiq olunub. Hazırda orden dünyanın ayrı-ayrı ölkələrindən 50 nəfər böyükdən ibarət müstəqil Təbəssüm Ordeninin Kapitulası tərəfindən təqdim edilir. Təqdimetmə mərasimində Kapitula Təbəssüm Ordeninin kavalerini sarı gülümsəyən günəş rəmzi ilə bəzəyir. Bundan başqa, təqdimetmə zamanı əsas şərtlərdən biri də kavalerin üzündə təbəssümlə bir stəkan limon şirəsini içməsidir. Qeyd edək ki, bu mükafatı alanlar sırasında Hillari və Bill Klintonlar, Papa II İohann Pavel, İsveç şahzadəsi Silviya, Tereza Ana və başqa məşhur şəxslər də var.

Kapitula tarixində Polşa tərəfindən "Təbəssüm Ordeni"nə layiq görülən ilk azərbaycanlı Ələkbər Hüseynovdur. Uşaqların sevimlisi Ələkbər əmi kimi tanınan aktyor və rejissor Ələkbər Hüseynov uşaqlara gülüş və xoş əhvali-ruhiyyə bəxş etdiyi üçün bu mükafata layiq görülüb. Mükafatın təqdimetmə mərasimi 2007-ci il martın 13-də Rəşid Behbudov adanı Mahnı Teatrında keçirilib. Mükafatı xüsusi olaraq bu məqsədlə Bakıya gələn Təbəssüm Orbeni Kapitulasının sədri Marker Mixalak şəxsən təqdim edib.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi saytı
HMS Audacity müşayiət gəmisi
**Müşayiət gəmisi** və ya **müşayiət aviadaşıyıcısı**, Bu, II Dünya Müharibəsi zamanı Kral Hərbi Dəniz Qüvvələri, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri, Yapon İmperator Donanması və Yaponiya İmperator Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə edilən kiçik və yavaş tipli təyyarə gəmisi idi. Onlar adətən daha böyük donanma gəmilərinin uzunluğunun yarısı uzunluğunda olan və subasımının üçdə bir həcmində, daha yavaş sürətə, daha az təyyarə daşıma qabiliyyətinə və daha yüngül silah və zirehlərə malik idilər. Müşayiət gəmiləri daha ucuz idi, çünki onlar əsasən kommersiya gəmisinin gövdəsi üzərində inşa olunurdular və istənilən vaxt tez bir zamanda tikilə bilərdilər. Donanma gəmilərinin sayca az olması şəraitində onlara müvəqqəti olaraq çoxlu sayda vəzifələr verilirdi və bu da onların üstünlüyü idi. Bununla belə, mühafizənin olmaması müşayiət gəmilərini həssas vəziyyətə salırdı və bəziləri məhz buna görə batırılmışdır. Yüngül təyyarədaşıyıcılar bir çox cəhətlərinə görə müşayiət gəmilərinə oxşar bir konsepsiya idi, lakin donanma gəmiləri ilə birlikdə xidmət etmək üçün lazım olan daha yüksək sürətə sahib idilər.

Müşayiət gəmiləri donanma gəmiləri, döyüş gəmiləri və kreyserlərdən ibarət olan əsas qüvvələr ilə ayaqlaşa bilməyəcək qədər yavaş idilər. Bunun əvəzinə, konvoyları müşayiət etmək və onları düşmən sualtı qayıqlarının və təyyarələrinin törədə biləcəyi təhdidlərdən mühafizə etmək üçün istifadə olunurdular. Materik Avropası və Sakit Okean adalarına edilən hücumlarda müşayiət gəmiləri amfibiya əməliyyatları zamanı quru qüvvələrinə yaxın hava dəstəyi verirdilər. Müşayiət gəmiləri, donanma gəmilərinə əlavə təyyarələrin daşınması və bütün hərbi xidmətlərin çatdırılma məntəqələrinə çatması üçün bərə təyyarələrinin daşınması kimi müxtəlif missiyalarda da istifadə edilmişdirlər.

Atlantik Döyüşündə konvoyları u-botlardan mühafizə üçün müşayiət gəmilərindən istifadə olunurdu. Əvvəlcə müşayiət gəmiləri ticarət gəmilərini müşayiət edərək, təyyarə və sualtı qayıqların hücumlarını dəf etməyə kömək edirdi. Müharibənin sonunda onların sayı artdıqca, müşayiət gəmiləri müəyyən bir konvoya bağlı olmaqdansa, sualtı qayıqları axtaran ovçu-qatil qruplarının bir hissəsini təşkil edmişdirlər.

İkinci Dünya Müharibəsi zamanı ABŞ-də tikilmiş 151 təyyarədaşıyan gəmidən 122-si müşayiət gəmisi idi. Bu günə qədər heç bir nümunəsi qalmasa da, *Kasablanka* sinfi 50 təyyarə ilə ən çox sayda təyyarədaşıyıcı sinfi idi. İkincisi isə, 45-i buraxılmış olan *Bogue* sinfidir .
**Azad Əsgərov** (20 avqust 1971-ci il) - Azərbaycanlı qaydasız döyüşçü və həmçinin güləşçidir. Qaydasız döyüş və güləş üzrə dünya çempionudur. Azad Əsgərov 50 döyüş keçirmişdir. Döyüşlərdən 45-ni qazanmışdır. 3 dəfə məğlub olmuş, 2 dəfə heç-heç etmişdir.

Həyatı
------

Azad Əsgərov peşəkar rinqdə əlliyə yaxın döyüş keçirmişdir, onlardan üçünü uduzmuşdur (onlardan ikisi alınmış zədələrə görə hesaba alınmışdır), iki dəfə heç-heçə ilə nəticələnən döyüş keçirmiş və 45 döyüşdə qalib gəlmişdir. Onun rəqibləri döyüş zamanı yalnız üç dəfə sona qədər gəlib çıxa bilmişlər. Qalanları isə döyüşün ilk dəqiqələrində məğlub olmuşdur.

O, uşaq ikən qardaşları kimi güclü olmaq arzusunda olmuşdur. Uşaq yaşlarından idmana olan məhəbbət Azadın həyatında çox böyük rol oynamışdır. O, 9 yaşında ikən futbol oynamağa başlamış, lakin 2 il keçdikdən sonra Azadın təkbətək döyüş növünə olan marağı onun əla futbolçu olmaq arzusuna üstün gəlmişdir. Düşünürük ki, bu zaman dünya ən yaxşı futbolçularından birini itirmiş, əvəzinə isə boksçu, güləşçi, karate ustası, başqa sözlə desək, Şərq təkbətək döyüş növləri üzrə ustasını qazanmışdır.

Bir il sonra Azad Yunan-Roma güləşi üzrə ərazi üzrə birinciliyi əldə etmişdir. Onun Azərbaycanda qazandığı müvəffəqiyyətlər öz məntiqi nəticəsini göstərmişdir. Azad 1987-ci ildə Yunan-Roma güləşi üzrə SSRİ çempionu olmuşdur. Onun maraq dairəsi yalnız güləşlə məhdudlaşmır, 80-ci illərin sonlarında milyonlarla öz həmyaşıdı kimi o vaxtlar bütün dünyanın rəğbətini qazanan Şərq təkbətək döyüş növlərinin fanatına çevrilmişdir.

İcbari hərbi xidmət illərində (1989-1991) Azad intensiv şəkildə karate idman növü ilə məşğul olmağa başlamışdır.

Hərbi xidmətdən sonra Azad idman məktəbində məşqçi kimi çalışmağa başlamışdır. 1992-1997-ci illər ərzində Azad peşəkarlar arasında güləş üzrə 20-yə yaxın beynəlxalq turnirlərin və həmçinin müxtəlif növ Şərq təkbətək döyüş yarışlarının qalibi olmuşdur.

1999-cu ildən başlayaraq, Azad peşəkar pankration idman növü ilə məşğul olmağa başlamışdır. İlk döyüşündə (Rusiya Federasiyası Pankration Federasiyasının reytinq döyüşü) Azad öz rəqibini bir dəqiqə otuz saniyə ərzində məğlub etmişdir. Bu minvalla Azad Əsgərov öz adının pankration idman növü üzrə dünya təkbətək döyüş növü tarixinə daxil olunmasına nail olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azad Əsgərov qaydasız döyüşçüləri Latviyaya aparır". 2011-07-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-21.
2. ↑  "Azad Əsgərov: "Yetirmələrimə ümidim böyükdür"". 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-21.
3. ↑  "A list of participants in Mayor Cup-2007 is set!". 2009-02-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-21.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt Arxivləşdirilib 2009-04-22 at the Wayback Machine
**Alp vudsiyası** (*lat.* Woodsia alpina) — vudsiyakimilər fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir. Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, 6–8 sm hündürlüyündə, kiçik bitkidir. Yarpaqları tutqun-yaşıl, pərdəşəkilli, pulcuqlu, saplağı sarımtıl-boz, yarpaq ayasından qısa, qaidəsində bir ötürücü topalı, seqmentləri 6–8 cüt ovalşəkilli, sorusları yetişəndə öz aralarında qovuşandır, sporun səthi xırda yuvacıqlıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Sporların yetişmə dövrü iyul-sentyabr aylarına təsadüf edir. Yüksək dağ və alp qurşaqlarında, nadir hallarda meşə zolaqlarında, qayalıqlar və daşlıq ərazilərdə rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın Quba sahəsi, Böyük Qafqazın şərq hissəsi (Oğuz rayonu, Fil-Fil kənd ətrafı), Böyük Qafqazın qərb hissəsi (Sidlov dağı), Kiçik Qafqazın Şimal hissəsi (Göygöl və Cəbrayıl qəsəbəsi ətrafı), Diabar(Lerik rayonu), Lənkəranın dağlıq hissəsi (Yardımlı rayonu).

### Sayı və tendensiyası

Az sayda, məhdud biotoplarda rast gəlinən populyasiyalara malikdir.

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Təbii areallarının çox məhdud olması. Antropogen amillər. Ətraf mühit amillərinə həssaslıq.

### Mühafizə tədbirləri

Vaxtaşırı monitorinqlərin aparılması.

Sinonimləri
-----------

* *Woodsia ilvensis ssp. alpina* (Bolton) Asch.
* *Woodsia intermedia* Rupr.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Woodsia alpina* | 
* Wikidata: Q661822
* Wikispecies: Woodsia alpina
* BioLib: 3141
* EoL: 597331
* EPPO: WODAL
* EUNIS: 150064
* FNA: 233501345
* FoC: 233501345
* GBIF: 5275066
* iNaturalist: 170333
* IPNI: 17234640-1
* IRMNG: 10584613
* ITIS: 17738
* MichiganFlora: 2809
* NBN: NBNSYS0000002062
* NCBI: 1303118
* PFI: 107
* Plant List: tro-26602657
* PLANTS: WOAL
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:17234640-1
* Tropicos: 26602657
* VASCAN: 5439
* WFO: wfo-0001109457

 |
| *Acrostichum alpinum* | 
* Wikidata: Q95920159
* GBIF: 3913913
* IPNI: 17000880-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:17000880-1
* Tropicos: 26604908
* WFO: wfo-0001111172

 |
**Maravah adası** (*ərəb.* **مروح**‎) — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə daxil olan Əbu-Dabi əmirliyinin bir parçası. Fars körfəzində yerləşən ada. Əbu-Dabi əmirliyi ərazisinə daxildir. Eyni adlı biosfer parkının ərazisinə daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Ada əmirlik mərkəzndən 100 km qərbdə, sahildən isə 15 km aralıda yerləşir. Maravah ətrafında bir neçə ada vardir.

Geoloji baxımdan relikt əhəng daşından təşkil olunub. Burada duzlu sahələr vardır.

Tarix
-----

Ada haqqında ilk məlumat 1829-cu ildə Ost-hind şirkətinin araşdırması zamanı əldə edilmişdir.

1992-ci ildə genişmiqyaslı arxeoloji araşdırmalar aparılmışdır. Nəticədə 13 arxeoloji obyekt daş dövrünə, 14 tikili isə erkən islam dönəminə aid olan maddi mədəniyyət nümunələri aşkarlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Marawah" (ingilis). Abu Dhabi Islands Archaeological Society. 2012-05-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-30.
2. ↑  "A Walk Through Time: Marawah" (ingilis). UAEinteract. 2012-07-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-30.
**Vəl** — Azərbaycanın etnoqrafik bölgələrində geniş yayılmış universal döyüm aləti. Vəl ağır və möhkəm oduncaqlı ağacdan, əsasən, palıddan düzəldilirdi. Yerli iqlim şəraitindən, taxıl növünün bəlimindən və qoşqu qüvvəsindən asılı olaraq, vəlin tay və qoşa olmaqla, quruluşca iki növünə təsadüf olunurdu.

Vəl taylarının uzunluğu təxminən 1,5–1,7 m-ə qədər, eni 60–70 sm, qalınlığı isə 7–8 sm olurdu. Döyüm prosesini sürətləndirmək və məhsuldar etmək üçün vəlin işlək alt hissəsində açılmış gəzlərə xırda daş parçaları pərçimlənirdi. Bəzən bu daşları xırda metal parçaları ilə də əvəz edirdilər. Bu isə döyüm prosesini xeyli tezləşdirməyə imkan verirdi.

Vəlin qabaq hissəsi bir qədər yuxarıya doğru qatlanmış vəziyyətdə düzəldilirdi. Bunun sayəsində vəlin xırmanda hərəkəti nizama salınır və küləşin topalanıb bir yerə yığılmasının qarşısı alınırdı. Vəlin qabaq hissəsində "vəlbənd" adlanan düzbucaqlı formalı xüsusi çıxıntı düzəldilirdi. Vəli boyunduruğa qoşmaq üçün vəlbəndin kənarlarında kərt açılırdı. Vəlbəndə keçirilən ip və ya zəncir vasitəsilə vəl boyunduruğa birləşdirilirdi.

Vələ, adətən, tək at və ya bir boyun öküz qoşulardı. Taxıl döyümündə vaxtilə daş vəldən də istifadə olunmuşdur. Daş vəl, əsasən, bazalt daşından hazırlanırdı. Onun uzunluğu təxminən 70–80 sm, eni 50–60 sm, qalınlığı 18–20 sm, ağırlığı isə 70–80 kq-a qədər olurdu.10 Əsasən, dağavar bölgələrdə işlənən daş vəlin girdə növünə də təsadüf olunurdu. Qabırğalı formada yonulmuş girdə vəli hərəkət etdirmək üçün onun hər iki başında oyuq açılırdı. Daş vəlin ağac çərçivəsinin ox rolunu oynayan çıxıntıları həmin oyuqlara keçiriləndən sonra o, boyunduruq və ya gərdənbəndə qoşulurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əkinçilik alətləri". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-15.

Həmçinin bax
------------

* Carcar

| ⛭Kənd təsərrüfatı alətləri |
| --- |
| Bağban qayçısı  • Bel  • Dəryaz  • Dırmıq  • Kotan  • Oraq  • Toxa  • Yaba  • Vəl  • Cüt  • Xış  • Ding  • Şana  • Kürək  • Xəlbir  • Şadara  • Hövsər |