recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Naxçıvan gavalısı** (*lat.* Prunus nachichevanica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda, Azərbaycanda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

5 m hündürlüyündə, qışda yarpağını tökən, böyük kol və ya kiçik ağacdır. Kiçik gövdələri əvvəlcə bir az tükcüklü, sonradan çılpaq olur. Yarpaqları böyük, yaşıl, yumurtavari formada, uzunluğu 2-6 sm, eni 1-3 sm olub, kənarları dişlidir. Alt yarpaqları bəzən iynəlidir. Apreldə çiçəkləyir və iyunda meyvə verir. Çiçəkləri ağ və ya çəhrayı, qısa yan budaqlarda nazik saplaqlarda yerləşib, uzunluğu 1-3 sm-ə çatır. Hər çiçəyin beş yumru kasayarpaqları və beş ləçəyi olub, çoxsaylı erkəkciklərdən ibarətdir. Ətli, sarı və ya qırmızımtıl meyvələri 15-25 mm olub, yumru formada, yetişdikdə yaşıldan sarıya və ya qırmızımtıl rəngə qədər dəyişir.

Ekologiyası
-----------

Şaxtaya davamlıdır. Kasıb torpaqlarda, dəniz səviyyəsindən 800-2000-m hündürklərdə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-da Şahbuz rayonuda, Batabatda təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Payızda yarpaqları qırmızı və ya bənövşəyi çalarları olub, dekorativ görünüşə malikdir. Meyvələri çox yumşaq və suludur, qidada istifadə edilir, turşu hazırlanır, müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində istfadə edilir. Yerli sakinlər onu göyçə adlandırır.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15546192
* EoL: 793284
* GBIF: 3020560
* IRMNG: 10583613
* Plant List: tro-27804696
* Tropicos: 27804696
* WFO: wfo-0001131883

 |
**Aşıq Əsəd** (1857, Naxçıvan – 1947) — tanınmış Naxçıvan aşıqlarından biri.

Həyatı
------

Eyvazov Əsəd Məmiş oğlu 1857-cu ildə Qabıllı kəndində (indiki Kəngərli rayonu) anadan olub. O, aşıq məclislərində Azərbaycan, Əfqanistan, İraq, İran və Türkiyədə qədim dövrlərdə yaşanmış "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib", "Əmrah", "Tahir və Zöhrə", "Koroğlu" kimi həqiqi dastanlar ilə ifa edərmiş. Yəni, Aşıq Əsəd Eyvazalı saz və söz məclislərində qədim dövrlərdə yaxın şərqdə yaşanmış qəhrəmanlıq, məhəbbət və ibrətamiz hadisələri saz ilə nəql edirmiş.

Aşıq Əsəd Eyvazalının iştirak etdiyi məclislər bir tamaşa xarakteri daşıyarmış. Bu tamaşada musiqi improvizatoru, söz və şer sətirlərinin müəllifi, musiqi alətində – sazda ifaçı və rəqs edən, bir simada – müxtəlif obrazların canlandrılması, Aşıq Əsəd Eyvazalı’nın nəinki usta sənətkar olduğunu, hətta dərin müdrikliyə sahib olduğunun təzahürüdür. Aşıq Əsəd aşıq şeirinin qoşma, gəraylı, təcnis, müxəmməs şəkillərində şeirlər yaradan aşıq olmuşdur. 1947-ci ildə Qabıllı kəndində vəfat edib.

Mənbə
-----

* Naxçıvan aşıqları və el aşıqları. Səfərov Yusif Səfər oğlu
* Qabıllı etnogenezi kitabı[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Eyvazalılar
**Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivi** — 741 fond üzrə 260992 iş, 4410 kino, 83597 fotosənəd saxlanılır.

Tarixi
------

Naxçıvan Muxtar Respublikasmın Dövlət Arxivi Naxçıvan MSSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1925-ci il 13 dekabr tarixli qərarı ilə yaradılımısdır. 1941-ci ildən Naxçıvan MR Mərkəzi Dövlət Arxivi adlandırılmışdır. Naxçıvandadır. Arxivdə 1832-2002 illərə aid 741 fond üzrə 260992 iş, 4410 kino, 83597 fotosənəd qorunub saxlanılır. Naxçıvan MR Dövlət Arxivində 19 əsrin əvvəllərindən başlayaraq son dövrləri də əhatə edən qiymətli sənədlər var.

Haqqında
--------

XIX və XX əsrin əvvəllərinə aid sənədlər arasmda İrəvan quberniya idarəsinin, İrəvan quberniya və Qars vilayəti torpaq və əmlak idarəsinin, hərbi mükəlləfiyyətlərin şəhər və kənd işləri üzrə idarələrin Naxçıvan və Şərur-Dərələyəz polis idarələrinin, Naxçıvan notariatının, Culfa və Şahtaxtı gömrükxanalarının Qıvraq, Təzəkənd, Cananab, Cəhri, Şahtaxtı kredit cəmiyyətlərinin, Naxçıvan şəhər xəzinədarlığının arxivdə saxlanılan fondlarında kəndli iğtişaşlarından və üsyanlarından, dəyirmanlardan, sudan, otlaqlardan istifadə etməyə icazə verilməsi haqqında kəndlilərin müraciətlərindən, kəndli torpaqlarının bəylər tarifindan zorla ələ keçirilməsindən və mükəlləfiyyətlərin qoyulmasından, gömrük, pul-kredit əməliyyatlarından bəhs edən xeyli material vardır. Arxivdə Naxçıvanda Muxtar Respublikanın yaradılması uğrunda gedən mübarizəni əks etdirən qiymətli sənədlər qorunub saxlanılır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin (MR MİK), Ali Sovetin, Xalq Komissarları Sovetinin (Nazirlər Sovetinin), müxtəlif nazirliklərin, komitələrin, dövlət idarələrinin, qəza, rayon icraiyyə komitələrinin və b. təşkilalların fondlarındakı sənədlərdə Muxtar Respublikada təsərrüfatın bərpası, sənaye və kənd təsərrüfatının inkişafı, şəhər, qəsəbə və kəndlərin abadlaşdırılması, xalq təhsili və səhiyyənin inkişafı, əhali arasında mədəni-maarif işlərinin aparılması, adamların maddi və mədəni səviyyəsinin yüksəldilməsi sahəsində görülən işlər öz əksini tapmışdır. Arxivin kino-foto sənədləri Naxçıvanda aparılan işlərin vüsətini, savadsızlığın ləğvini, sənaye obyektlərinin tikilməsini, yolların çəkilməsini, şəhər, qəsəbə və kəndlərin inkişafım işıqlandırır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" (PDF). 2016-03-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-07-19.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikası Dövlət Səs Yazıları Arxivi
* Azərbaycan Respublikası Dövlət Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Arxivi
* Azərbaycan Respulikası Dövlət Elm və Texnika Sənədləri Arxivi
* Salman Mümtaz adına Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivi

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. Elmi Mərkəzi. Bakı-2007. səh.731.
I Vasak erməni katolikosu I Ananiya Mokaçi tərəfindən dağıtdırılaraq lənətlənmiş Tatev monastırını yenidən bərpa etdirmişdi.
**I Vasak** (doğum tarixi naməlumdur — 1040) – Sünik knyazlığının 998 – 1040-cı illərdə hakimiyyətdə olmuş II knyazı.

Bioqrafiya
----------

I Vasak taxtda atası I Smbatı əvəz etmişdi. Ani çarı I Qagikdən vassal asılılığını qəbul etməyə məcbur olmuş I Vasak onun 1003-cü ildə Azərbaycanın Parisos vilayətinə təşkil edilmiş yürüşündə də iştirak etmişdi. Baqratuni sülaləsindən olan Ani çarı I Qagik I Vasakın qızı Ketramidə ilə evlənmişdi.

O, kəndli hərəkatını yatırmış, X əsrin ortalarında erməni katolikosu I Ananiya Mokaçi tərəfindən dağıtdırılaraq lənətlənmiş Tatev monastırını yenidən bərpa etdirmiş və müdafiə sistemini möhkəmlətmişdir. Onun hakimiyyət dövrü əsasən sülhlə keçmişdir ki, bu da ölkənin iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və tikinti işlərinin aparılmasına imkan vermişdir. I Vasak və onun varisi II Smbatın hakimiyyəti dövründə Sünik knyazlığı öz çiçəklənmə dövrünü yaşamış, Qafanda geniş quruculuq işləri aparılmışdı. Oğlu olmadığına görə, o, ömrünün sonunda qızının övladları – Smbat və Qriqora (ataları Aşot Aşotyan) dövlət idarəçiliyini öyrətmişdi. I Vasakın ölümündən sonra Sünik taxtına II Smbat keçmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Q. Qriqoryan — Sünik çarlığı (X–XII əsrlər) Arxivləşdirilib 2015-06-30 at the Wayback Machine, 2006, səh. 144
2. ↑  Stepannos Orbeli — Sisakan tarixi, İrəvan, 1986, səh. 256
3. ↑  BSE, Sünik çarlığı Arxivləşdirilib 2009-12-29 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
| П: | "Qafqaz Albaniyası" portalı |

* Sünik sülaləsi
* Sünik knyazlığı

| Sünik çarları |
| --- |
| I Smbat • I Vasak • II Smbat • I Qriqor • II Şahanduxt • Sənəkərim • II Qriqor • Həsən Herakaraçi |

| ⛭Xürrəmilər hərəkatı |
| --- |
| Şəxslər | Babək  • Müaviyə  • Səhl ibn Sunbat  • I Vasak  • Stepan Ablasad  • Hovannes  • Atrnerseh  • Feofil  • Yesai Əbu Musa  • Buğa əl-Kəbir  • Afşin  • Cavidan  • Əbu İmran  • ibn Müslim  • Əbu Xalid  • əl-Əzdi  • əl-Tusi  • əl-Fəzl  • ibn Tahir  • ibn Hişam  • ibn Müsəb  • Müaviyə  • Abdullah  • Adin  • Rostam  • Tarxan  • ibn Bəis  • əl-Kurdi  • Xəlifə Mötəsim  • Xəlifə Müaviyə  • Məzyar |  |
| Hərbi münaqişələr | Həştadsər vuruşması  • Pavlikanlar hərəkatı  • I Həmədan döyüşü  • II Həmədan döyüşü  • Bəzz döyüşü |
| Əsərlər | Babək (balet)  • Babək (film, 1979)  • Babək Hürrəmi (film, 2008)  • Bəzz qalası (kitab) |
**Naxçıvançay düzənliyi** — Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsində coğrafi yer. Düzənliyin şimal sərhəddi Xalxal meşəsi yaxınlığından keçərək, Dərələyəz və Zəngəzur dağlarının cənub yamacları ilə hüdudlanmışdır. Naxçıvançayın kiçik qollarının qobuları ilə və dayaz yarğanlarla mürəkkəbləşmişdir. Bunlardan əlavə, Naxçıvançayın aydın seçilən terrasları düzənliyin qərb və şərq kənarlarına doğru ucalan pillələr yaratmışdır. Belə terrasların sayı 4-ə çatıb, Naxçıvançayın müasir yatağından 2, 10, 13–50 və 70 m hündürlükdə yerləşmişdir.

Düzənliyin əsas hissəsini allüvial-prolüvial çöküntülər təşkil edir. Dördüncü dövr çöküntülərinin qalınlığı düzənliyin dağətəyi hissəsindən Arazın kənarına doğru 10–15 m –dən 35 m-dək artır. Naxçıvan şəhəri ərazisində çöküntülərin qalınlığı 5,8 m-dən 46 m-dək dəyişir.

Düzənliyin Arazkənarı hissəsində sulu çöküntülərin eni 6 km –ədək yaxın bir zolaq şəklində Araz çayı boyunca uzanmışdır. Sulu zolaq düzənliyin şimal-qərb və cənub-şərq hissələrində ensizləşir. Çöküntülərlə müncər olan qrunt sularının yatım dərinliyi şimaldan dağətəyi hissədən cənuba, Araz çayına doğru və düzənliyin kənarlarından mərkəz hissəyə, Naxçıvana doğru azalır. Düzənlik ərazisində qrunt sularının yatım dərinliyi 2,0–30 m arasında tərəddüd edir.

Çöküntülərin süzülmə əmsalı onların litoloji tərkibindən asılı olaraq 1,5 m/sut. arasında tərəddüd edir. Qrunt sularının minerallaşması 1 q/l-ə qədərdir. Suların codluğu 4–9 mq/ekv, temperaturu 11–14°Cdir. Yeraltı axımın mailliyi 0,0025–0,0057 –dir. Sukeçiricilik əmsalı 3–145 m/sut. arasında dəyişir. Suların kimyəvi tərkibi hidrokarbonatlı – kalsiumlu –maqneziumlu və hidrokarbonatlı – sulfatlı maqneziumlu-natriumludur.

Düzənliyin şimal-qərb, Arazkənarı hissəsində qrunt suları əsasən Araz çayı vasitəsilə, qismən də buxarlanma yolu ilə sərf olunur. Həmçinin Naxçıvançayın gətirmə konusu hüdudlarında 20-dən artıq kəhriz və Cəhriçayın məcrasının suları hesabına qidalanan bir çox kəhrizlər mövcuddur ki, onlar da əhalinin su ilə təminatında mühüm rola malikdirlər.
**Ceyms Beluşi** (*ing.* James Adam Belushi; 15.6.1954) — ABŞ aktyoru.

Həyatı
------

Maraqlı faktlar
---------------

Hollivudun məşhur aktyoru Ceyms Beluşi reklam çəkilişi üçün ailəsi ilə birlikdə Türkiyənin İstanbul şəhərinə gəlib.

Aktyor jurnalistlərə verdiyi müsahibədə ona ən çox xoş təsir bağışlayan şeylərin "Sultan Əhməd" (məscidi) və şəhərin taksi sürücüləri olduğunu deyib. "8 yaşlı oğlum bizi müşayiət edən rəhbərdən dəstəmaz almağı və namaz qılmağı öyrəndi. Sonra isə məscidin içində yerə yıxılaraq namaz qılmağa çalışdı".

Aktyor "Yerəbatan Sarnıcı"na getdiklərini, oğlunun bu yeraltı məkanda qorxduğunu və "yaxşı ki, namaz qıldım və Allaha dua etdim" dediyini bildirib. "Ayasofiya"ya da getdiklərini bildirən aktyor bu tarixi məkanın bağlı olduğunu dedi.

Beluşi azan səsinin də böyük təsir qüvvəsinə malik olduğunu bildirib: "Azan səsini eşitmək insanın tüklərini biz-biz edən müdhiş bir təcrübədir. Çox böyük təsiredici gücü var".

Özünün pravoslav olduğunu deyən aktyor İstanbulu Pravoslav kilsəsinin mərkəzi hesab etdiyi üçün bu şəhəri ziyarəti özü üçün vacib hesab etdiyini bildirib.

Bundan başqa Ceyms Beluşi şəhər sakinlərinin əlaçıq, xoşməramlı olduqlarını, hamının da onu tanıyaraq birlikdə şəkil çəkdirmək istədiyini, bunun üçün çox xoşbəxt olduğunu vurğulayıb.

Beluşi İstanbulda olan taksi sürücülərinin də avtomobildən istifadə etməsinə heyran qaldığını deyib: "Buna inanmaq çox çətindir. Onlar dar küçələrdə avtomobili elə sürürlər ki, heç səs siqnalından da istifadə etmirlər. Mən Nyu-Yorkda siqnal səsinə ancaq 15 dəqiqə dözə bilirəm".

Seçilmiş filmoqrafiya
---------------------

* 1989: K-9
* 1992: Bir dəfə qanunu pozaraq
* 1995: Daş və pinqvin

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt
* Ceyms Beluşi — IMDb səhifəsi
* Ceyms Beluşi Voice Chasers Database.com saytında Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
* Ceyms Beluşi peoplesru saytında

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Danish Film Database · Discogs · Filmportal · Internet Broadway Database · IMDb · Kinopoisk · MusicBrainz · Rotten Tomatoes |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Notable Names Database |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX1152839 · BNF: 140081823 · GND: 141041579 · ISNI: 0000 0001 0939 6492 · LCCN: n92058119 · NKC: xx0078697 · NLP: A12761709 · NTA: 075080044 · NUKAT: n2009143523 · SUDOC: 079715257 · VIAF: 120293682 · WorldCat VIAF: 120293682 |

 |

1. ↑  .
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Zahid.

**Zahid Qocayev** (*Qocayev Zahid Adıgözəl oğlu*; 8 avqust 1951. Bərdə rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Texnika elmləri doktoru, professor. Ümumrusiya Elmi‑Tədqiqat Kənd Təsərrüfatının Mexanikləşdirilməsi İnstitutu direktorunun innovasiya və tətbiq fəaliyyəti üzrə müavini.

Həyatı
------

Qocayev Zahid Adıgözəl oğlu 1951-ci il avqustun 8-də Azərbaycan SSR-nin Bərdə rayonunda anadan olub. N.E.Bauman adına Moskva Dövlət Texniki Məktəbinin aspiranturasını bitirdikdən və 1979-cu ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə etdikdən sonra Elmi Avto-Traktor İnstitutunda (EATİ) işləyib. 1982-ci ildən mobil maşınların yüklənməsi və möhkəmliyi nəzəriyyəsi, hesablama metodları və proqram təminatının yaradılması və mobil maşınların möhkəmliliyi sahəsində kompüter hesablamalarının hazırlanmasında çoxmeyarlı optimallaşdırmanın tətbiqi və eksperimental məlumatların emalı üzərində işləyib. Konstruksiyaların struktur elementlərinin yüksəlməsinin statistik tədqiqat metodlarını, traktor və yük maşınlarının hədd rejimlərini modelləşdirməyi öyrənən Z.Qocayev 1994-cü ildə EATİ-də doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. Z.Qocayev avtotraktor texnikasının hesablama-eksperimental tədqiqatları sahəsində aparıcı mütəxəssislərdən biridir. Bu sahədə onu Elmi-Tədqiqat İnstitutunun işgüzar, məqsədyönlü rəhbəri, təcrübəli müəllim və bütöv elmi istiqamətin yaradıcısı kimi tanıyırlar.

Təltif və mükafatları
---------------------

2000-ci ildə Z.Qocayev Rusiya Federasiyası Prezidentindən təşəkkürnamə alıb. Dəfələrlə SSRİ Kənd Təsərrüfatı Avtomobilləri Nazirliyinin fəxri fərmanları ilə təltif edilib. 2011-ci ildə "Rusiyanın fəxri maşınqayırmaçısı" nişanı ilə mükafatlandırılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
**Zahid Avşar Eloğlu** (*Zahid Hacıqulu oğlu Quliyev*; 1952, Avşar, Ağcabədi rayonu) — Azərbaycan şairi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü; İdman ustası; Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü (2008).

Həyatı
------

Zahid Avşar Eloğlu 1952-ci ildə Ağcabədi rayonunun Avşar kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə Ağcabədi rayon Nizami adına Avşar kənd 1 saylı tam orta məktəbini, 1978-ci ildə Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirmişdir.

1970-ci ildə keçmiş DQMV-nin Şuşikənd kənd orta məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır. 1972–1974-cü illərdə Sovet ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olmuşdur. Ordudan tərxis olunduqdan sonra Ağcabədi rayonunun Şənlik və Qaradolaq kənd orta məktəblərində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi, Ağcabədi rayon UGİM-də məşqçi-müəllim işləmişdir. İdman ustasıdır. Komsomol işçisi olmuşdur.

Hal-hazırda N.Abdullayev adına Avşar kənd 2 saylı tam orta məktəbində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləyir.

Yaradıcılığı
------------

Zahid Avşar Eloğlunun şeirləri müxtəlif qəzet və dərgilərdə mütamadi çap olunur.

"Yadıma sən düşürsən" (Bakı, Şirvannəşr, 2005), "Dağlar dağımdır mənim" (Bakı, Şirvannəşr, 2008), "Şəhriyarla söhbət" (Bakı, Yazıçı, 2011), "Haqdan gələn səs" (Bakı, Yazıçı, 2011), "Qoca palıdın dastanı" (Bakı, "Elm və təhsil", 2021) kitablarının müəllifidir.

Üzvülüyü
--------

Zahid Avşar Eloğlu 2011-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin V qurultayının və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin XII qurultayının nümayəndəsi olmuşdur. 2008-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

Mükafatları
-----------

Zahid Avşar Eloğlu "Qızıl qələm" mükafatına layiq görülüb. Prezident təqaüdçüsüdür.

Orta Asiya Yazarlar və Tarixçilər Birliyi Yönetiçiləri Konseyi "Yanqi Ovoz" və Böyük "Turan Birimdiqi" medalı ilə tətif olunub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan" jurnalının dekabr sayı çapdan çıxıb Arxivləşdirilib 2022-01-24 at the Wayback Machine. senet.az, 28 dekabr 2017
2. ↑  Adil Misirli. Şairin yeni kitabı işıq üzü görüb Arxivləşdirilib 2021-12-25 at the Wayback Machine. "Aran" qəzeti, 15 oktyabr 2021
3. ↑  Zahid Avşar Eloğlunun şeirləri Arxivləşdirilib 2021-12-24 at the Wayback Machine. — "525-ci qəzet", 23.11.2016
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Zahid Əliyev.

**Zahid Bayram oğlu Əliyev** (23 mart 1963, Şidli, Vedi rayonu, Ermənistan SSR, SSRİ – 19 yanvar 1990, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Qanlı Yanvar şəhidi.

Həyatı
------

Zahid Əliyev 23 mart 1963-cü ildə Qərbi Azərbaycanın Vedibasar mahalının Vedi rayonunun Şidli kəndində anadan olmuş, orta məktəbi elə həmin rayonda bitirmişdir.

1980-ci ildə hərbi xidmətə çağrılmış, 1982-ci ildə hərbi xidməti başa vurmuşdur.

1988-ci noyabr-dekabr aylarında Ermənistandan, öz dədə-baba yurdlarından qovulanlar arasında Zahid və onun ailəsi də olmuşdur. Öz ailəsi ilə birgə Suraxanı rayonunda yerləşmişdir.

Ailəli idi. Bir qızı yadigar qalmışdır.

Qanlı Yanvar faciəsi
--------------------

70 il Sovet imperiyasi tərkibində yaşayan Azərbaycan xalqi əsarət altinda yaşamaqdan bezib azadlıqa can atirdi. Azadlıq istəyən xalq dircəliş hərəkatina başlamışdı. Bakidakı hərəkatin iştirakçılarından biri də Zahid idi. Hər gün işdən çıxıb hərəkat iştirakçılarının yanina gedər, onlara ərzaq aparardi. 19 Yanvarda belə günlərdən biri idi. Olacaqlardan xəbərsiz axşam vaxtı işdən evə gəlmiş, ailəsi ilə biraz vaxt keçirtdikdən sonra hərakat iştirakçılarının yanina getdi.

Sovet hakimiyyəti azadliq istəyən xalqı susdurmaq və cəzalandırmaq məqsədi ilə XI Qızıl ordunu Bakıya göndərdi. Əliyalın xalq top atəşinə tutuldu. İşğalçı sovet əsgərlərinin tarixi cinayətinin Zahid günahsiz qurbani olaraq şəhidlik zirvəsinə ucaldı.

Şəhidlər xiyabanında dəfn olunmuşdur.

Xatirəsi
--------

Suraxanı rayonunda yaşadığı küçəyə adı verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""20 Yanvar Şəhidi" fəxri adının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 17 yanvar 2000-ci il tarixli 259 saylı **Fərmanı**". 2022-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-17.
2. ↑  "Qara Yanvar şəhidləri" (PDF). 2015-07-17 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-07-17.

Xarici keçidlər
---------------

* "Şəhidlərimiz, qürur mənbəyimiz" rubrikasında Zahid Əliyev
* 
*
**Donqar** — mizrabla çalınan qədim Azərbaycan simli musiqi aləti.

Tarixçə
-------

Donqardan XIX əsrin I yarısında geniş istifadə edilib. Rus rəssamı Q. Q. Qaqarin Qafqazda hərbi xidmətdə olarkən (1840-1850) Azərbaycanı da gəzmiş və bir sıra qiymətli əsərlər yaratmış. O, "Şamaxı rəqqasələri" adlı tablosunda bir sıra Azərbaycan çalğı alətləri ilə yanaşı, donqarı da təsvir edir. Bu tablo hazırda Sankt-Peterburqda şəhərinin Rus Dövlət Muzeyində qorunur. 

Nə yazıq ki, alət sonralar unudulub. Ancaq onu asanlıqla bərpa edib peşəkar alətə çevirmək olar.

Söz açımı
---------

"Donqar" sözü Azərbaycan türkcəsində insan və ya heyvan bədənində çıxıntıya deyilir. Çanağında yöndəmsiz çıxıntı olduğuna görə alət belə adlandırılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Abbasqulu Nəcəfzadə.* Çalğı alətlərimiz Arxivləşdirilib 2022-03-25 at the Wayback Machine. Bakı, 2004.
2. ↑  *Abbasqulu Nəcəfzadə.* Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti Arxivləşdirilib 2022-03-03 at the Wayback Machine. Bakı, 2004.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan musiqisi
* Azərbaycan mədəniyyəti
**Məhəmməd xan Bəluc üsyanı** — Nadir xan Əfşara qarşı Samarra döyüşündən sonra meydana çıxmış üsyan. Üsyan elə onun sərkərdələrindən biri olan Məhəmməd xan Bəluc tərəfindən başladılmışdır.

Üsyanın başlaması
-----------------

Nadir xanın Osmanlı İraqında Samarra döyüşündə məğlub olmasından sonra bu yürüş zamanı Bağdadı mühasirəyə almış 12 minlik dəstənin komandanı olan Məhəmməd xan Bəluc Mesopotamiyadan qaçaraq İranın cənubuna gəldi. O, Nadirin Topal Osman Paşa qarşısında fəaliyyəti boyunca ilk və sonuncu dəfə məğlubiyyətə uğramasından sonra Məhəmməd xan Bəluc onun nüfuzunun sasıldığı qənaətinə gərələrək üsyan qaldırdı. Onun üsyanı İran körfəzi bölgəsində cərəyan edən Şeyx Əhməd Mədani üsyanı ilə ittifaq halında idi.

Nadir xan Şiraz valisini üsyanı yatırmaq üçün Meqasetsə göndərdi. Lakin oraya çatdıqdan sonra o da Nadir xana qarşı üsyan qaldırdı və İsfahana yürüşə edə bilmək üçün ordu toplamağa başladı. Bu əsnada Məhəmməd xan Bəluc döyüşçü toplamaq üçün Bəndərə yollandı və orada ona qoşulmaq istəməyən bəzi sakinləri qətlə yetirdi. Razılaşanları orduya topladıqdan sonra Şiraza getdi və buradan İsfahan yürüşlərinə hazırlaşmağa başladı.

Nadir xanın məktubu
-------------------

Nadirin məktubunda bunlar yazılmışdı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Sən nə edirsən? Sən mənim sadiq xidmətçim idin və ancaq yaxşı işlər görürdün. Mən səni ucaltdım və sən mənim ən yaxşı generalım idin, indi niyə mənə silah qaldırırsan? Tövbə et və seçdiyin yoldan qayıt. Allah sənin gözlərinin bir də qarışmasını qadağan edər!* | "|

Məhəmməd xan Bəluc Nadir xanın təklifini rədd etdi və bu məktubu belə cavabladı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Mən seçdiyim yolda özümü fəda etmək fikrində qətiyəm. Qoy Allah sənə də, mənə də istədiyini versin. Ya mən sənin əlindən öləcəm, ya da sən mənim əlimdən öləcəksən. Bunu bil!* | "|

Döyüş
-----

Nadir bu cavabı öyrəndikdən dərhal sonra danışıqları dayandırdı və Şiraza doğru hərəkətə başladı. Nadirin şəhərə yaxınlaşmasından xəbər tutan Məhəmməd xan şəhəri tərk etdi və onunla düzənlik bir ərazidə qarşılaşdı. Döyüşdə üsyançı ordu darmadağın edildi və Məhəmməd xan döyüşdən qaçaraq canını qurtara bildi. Məhəmməd xan Bəndər yaxınlığındakı bir qalada gizləndi.

Məhəmməd xan Bəlucun öldürülməsi
--------------------------------

Məhəmməd xan Bəluc Şiraza gələrək Fars körfəzindəki quldurların da yardımı ilə adalardan birinə qaçmaq istəyirdi. Lakin o bunu bacarmadı və həbs edilərək Nadir xanın hüzuruna gətirildi. Nadir onun gözlərinin çıxarılmasını əmr etdi. Həmçinin Nadirin əmrinə görə üsyana qarışmış tayfalar uzaq şərqə sürgün edildilər. Üsyanı dəstəkləmiş şəhər əhalisinə qarşı cəzalandırma tədbirləri həyata keçirildi. Gözünün çıxarılması zamanı aldığı yaralara görə Məhəmməd xan Bəluc vəfat etdi.

Həmçinin bax
------------

* Nadirin yürüşləri

İstinadlar
----------

1. ↑  Axworthy, 2009. səh. 139
2. ↑  Axworthy, 2009. səh. 140
3. ↑  Axworthy, 2009. səh. 141
4. ↑  Axworthy, 2009. səh. 143

Mənbə
-----

* *Michael Axworthy.* The Sword of Persia: Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant. I. B. Tauris. 2009. ISBN 978-1-84511-982-9.
**Petra Vlqova** (slovak. Petra Vlhová 13 iyun 1995, Liptоvski Mikulаş) — Slovakiyalı dağ xizək idmançısı, nəhəng slalom üzrə 2019 dünya çempionu (Slovakiya tarixində ilk dağ xizək idmanı üzrə çempionu), Dünya kubokunun 9 mərhələsinin qalibi. İlk Gənclər Olimpiya Oyunlarının çempionu. Texniki fənlər üzrə ixtisaslaşmışdır.

Karyerası
---------

Petra 2010-cu ilin noyabrında qitə səviyyəli yarışlarda çıxış etməyə başlayır.

2012-ci ilin yanvarında bir slovakiyalı olaraq İnsbrukda ilk Gənclər Olimpiya Oyunlarında çıxış edir. Orada aydın üstünlüklə slalom yarışmasında qalib gəlir (ikinci yeridən yarım saniyədən bir qədər çox müddətdə qalib olur). Super kombinasiyada və nəhəng slalomda da dördüncü yerləri tutur. Elə həmin mövsümün sonunda slalomda Dünya Gənclər Birinciliyinin bürünc mükafatçısı olur.

2012-ci ilin dekabr ayında Avstriya Semmerinqdə keçirilən karyerasının ilk mərhələsində slalomda 11-ci olmaqla, Dünya Kuboku mərhələsində debüt etir.

Soçidəki Olimpiya Oyunlarında Vlqova texniki fənlər üzrə çıxış edir və hər iki dəfə slalomda 19-cu, nəhəng slalomda 24-cü olur.
2015/16 mövsümündə slovakiyalı kayakçı Dünya Kubokundakı ilk qələbəsini qazanır. İsveçin Ore şəhərində keçirilən yarışmada qalib gəlir. Bir neçə həftə sonra Lientsdəki slalom mərhələsində mükafatçı olaraq uğurunun təsadüfi olmadığını sübut edir.

2016/17 mövsümündə Amerika Aspenində slalomda birinciliyi əldə edərək İkinci Dünya Kuboku mərhələsini qazanır. Dünya kubokunun ümumi hesabında Petra 10-cu olur. Sant-Moritsdə keçirilən Dünya Çempionatında komanda yarışlarında gümüş medal qazanır.

2017/18 mövsümündə Petra slalomda Dünya Kubokunun iki mərhələsini qazanır. Dünya kubokunun ümumi təsnifatında Slovakiya beşinci, slalom təsnifatında isə dördüncü olur. Pxyonçxan Olimpiya Oyunlarında slalomda mükafatlar üçün iddiaçı sayılırdı, ancaq 13-cü yeri tuta bilir. Həmçinin Vlqova nəhəng slalomla 13-cü olur və kombinasiyada beşinci yeri tutur.
2018/19 mövsümündə Petra nəhəng slalomda əhəmiyyətli dərəcədə irəliləyir. Dünya Kubokunun üç mərhələsini qazanır, Vlqova slalom və paralel slalomda daha bir qələbə əldə edir. Ümumi hesabda Vlqova Mikaela Şiffrin-dən sonra ikinci olur. Petra slalom və nəhəng slalom duruşlarında da ikinci olur. 2019-cu il Ore Dünya Kubokunda Petra üç mükafat qazanır: kombinasiyada gümüş, nəhəng slalomda qızıl və slalomda bürünc. Nəhəng slalomdakı qələbə Slovakiya xizəkçiləri üçün dünya çempionatları tarixində bütün fənlər üzrə ilk olur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Olympedia (ing.). 2006.
2. ↑  "Náš tím". Petravlhova.sk. 26 February 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 February 2014.
3. ↑  "Petra Vlhova wins first-ever World Championships gold for Slovakia". International Ski Federation. 14 February 2019. 15 February 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 February 2019.

Mənbə
-----

* Petra Vlhová World Cup standings at the International Ski Federation
**I Vilyam** — Siciliyanın 2-ci kralıdır. Əslində kral olmağa hazır olmayan Vilyam özündən böyük bütün qardaşlarının ölümündən sonra məcbur taxta çıxmışdı.

Hakimiyyəti
-----------

1155-ci ildə Bizans ordusunun Bari, Taranto, Ciovinazzonu ələ keçirməsi və Brindizini mühasirəyə alması xəbərləri gələrkən Vilyam tələsik donanma ilə Brindiziyə gələrək Bizans ordusunu məğlub etdi və Barini geri aldı. 1157-ci ilin yayında cavab vermək üçün 154 gəmidən ibarət nəhəng donanmanı Evbeya və Almira adalarını qarət etməyə göndərdi. Afrikadakı torpaqlarını isə çoxdan itirmişdi. Vilyamın siyasətindən xoşlanmayan əyanlar onu taxtan qovmaq barədə fikirləşməyə başladılar.

Üsyan
-----

Əyanlar kralı devirmək üçün üsyana başladılar və onlara ilk kömək Taranto knyazı Simon Hoytvill (II) və Tankred (Siciliya kralı) Tankreddən gəldi. Kral həbs edildi və oğlu IV Rocer kral elan edildi, lakin hələ tac qoymağa imkan tapmamış Vilyam qaçdı və xalqın köməyi ilə üsyançıları məğlub etdi. Oğlu Roceri isə edam etdirdi.

Ölümü
-----

Vilyam 7.5.1166də vəfat etdi və Palermo kafedralında dəfn edildi.

Ailəsi
------

Mariya Jimenez ilə evlənmişdi. Övladları:

1. IV Rocer
2. III Robert
3. II Vilyam
4. Henri
**Nefteyuqansk** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Xantı-Mansi muxtar dairəsinə daxildir

Tarixi
------

Balık- müasir Nefteyuqansk Tümen vilayətində sənaye şəhəri. 1967-ci ildə adı dəyişdirilərək ərazisində çıxarılan neftə görə Nefteyuqansk adlandırılmışdı.
Oykonomik termin olan "balık" tarixən "şəhər, qala "mənasını ifadə etmişdir. "Qala və saray" mənasını ehtiva edən balık kəlməsinə türkcə mənbələrdə "şəhər" anlamında ilk dəfə Orxon abidələrində rastlanır. Göytürklər İlteriş Kaqanın 680 ilində dövləti yenidən təşkilatlandırdığını eşidincə "balıkdakılar dağa çıxmış, dağdakılar da aşağı enmişdi"1. Malov müvafiq şəkildə "balıq begi" sözünün də şəhərin hakimi mənasında işləndiyini qeyd edir. N. Baskakov da balıkçı sözünün "hakim, qubernator"
vəzifəsinin adını bildirdiyini göstərir.=2. Əski türkcə olan bal~pal (baçıq/palçıq bu sözdəndir) evlərin çamur-topraq,yəni palçıqla tikilməsi ilə bağlı yaranmışdır. Bəzi Çin qaynaqlarında Asiya Hunlarının evlərini əzilib yoğrulmuş torpaqdan tikdiyi göstərilir. Balıq sözü Uyqurların son zamanlarına doğru yerini Soğdicə olan kənd və əsli farsca olan şehir sözünə buraxılaraq unudulmuşdur.3. 
Bu mənada da türk ölkələri tarixi toponimiyası tərkibində əks olunduğu faktlara da sıx-sıx rast gəlinir.Məsələn, Tatarıstanla bağlı Aruk Balık, Simez Balık, Yanqı Balık və s.
Sarıtsin (müasir Volqoqrad) şəhərinin bir hissəsi tarixən Xan Balık (Xan şəhəri) adlanırdı. Burada xanın iqamətgahı yerləşirdi. Orxon çayının sol sahilində (müasir MXR-da) xarabalıqları günümüzədək qalan Ordu Balık (840-cı ildə dağıdılmış, tənəzzülə uğramışdı), Özbəkistanda Balıkçı qəsəbəsi adında mühafizə olunur. Bununla yanaşı Beş Balık (indi Sin tsyan), Xan Balık (Pekinin orta əsrlərdə adı olmuşdur) kimi maraqlı faktlar məsələyə ciddi yanaşmağı tələb edir.Tatarıstanda Balık Bistəse şəhərinin adını yanlış olaraq, yəni "balık" sözünə birmənalı yanaşmaqla Rıbnoe Slaboda kimi tərcümə edərək dəyişmişlər. Ümumiyyətlə, Xan Balıq coğrafi adı barədə ayrıca onu demək mümkündür ki, o, paytaxta və mühüm şəhərlərə verilən ad idi. Dastanlarımızda ("Muqim şah dastanı") həmin məqamda rast gəlinir.

Başına döndüyüm gül üzlü xoca,

Xocam, bu yol Xan Balığa gedirmi?

Nə gündüzüm gündüz, nə gecəm gecə

Xocam, bu yol Xan Balığa gedirmi?

Dastanlardan məlum olur ki, Xan Balıq Qəndəhar yolunda bir diyarın adıdır. 
Ermənistanda, tarixi Oğuz diyarında Quşçu Balıq adlı yaşayış məntəqəsi var idi. Yurdumuzun yer adları içərisində rast gəlinən Balıq kəndi (İsmayıllı r.) , Tovuz rayonunda Qara Balıq yer adı, Qəbələ rayonunda Dizaqlı kəndi ərazisində Balıq yeri, Quba rayonu Aydın kənd ərazisində Balıq xaraba kənd yeri və s. nümunələr termin səciyyəli "balık" sözünün Türk dünyasının hər bucağında işlənən aydın, əlverişli söz olduğunu göstərir.

Mənbə
-----

* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şəhər** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Pazl
**Pazl** (*ing.* jigsaw puzzle) — oyun-tapmaca növüdür. Bu oyunda, müxtəlif formalı şəkil fraqmentlərindən (hissələrindən) ibarət mozaikanı qurmaq tələb olunur.

Psixoloqların fikrincə, pazl oyunu diqqət, götürmə qabiliyyəti, bədii və məntiqi düşüncənin (forma, ölçü, rənglər və s. üzrə ayrı-ayrı elementlərin fərqləndirilməsi) inkişafına imkan yaradır; hissələrin arasında əlaqəni tam və düzgün qəbul etməyi öyrədir.

Pazl oyunun növləri
-------------------

Hal-hazırda pazl oyunun çoxlu müxtəlif modifikasiyaları mövcuddur. Lakin vahid hədəf — ayrı-ayrı elementlərdən ibarət vahid şəkili qurmaqdır. Pazl ölçüsü elementlərinin ölçüsü və ya vahid şəklin ölçüsü üzrə təyin olunur. Pazl oyununda mürəkkəblik dərəcəsi onun ayrı-ayrı elementlərinin sayından asılıdır. Beləki natamam hissələr nə qədər çox (və ya kiçik ölçülü) olarsa oyunun mürəkkəbliyi bir o qədər də artır.
Kiçik pazllarda elementlərin klassik miqdarı — 54 elementli (260 elementə qədər uşaqlar üçün hesab edilir). 
500 elementdən ibarət pazlın standart ölçüsü — 47×33 sm-dir.

Elementləri azsaylı və böyük ölçülü pazllar balaca uşaqlar üçün nəzərdə tutulur.

Elementlərinin sayı 260-dan çox olan pazl böyük auditoriyaya daha uyğundur. Çox elementli (6 min elementdən yuxarı) pazllarda adətən Bibliya səhnələri, məşhur rəsm əsərləri, qədim coğrafi xəritələr təsvir edilir. Onların quraşdırılması çox vaxt tələb edir.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Pazl*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

Mənbə
-----

1. ↑  Advertising Puzzles Arxivləşdirilib 2012-05-01 at the Wayback Machine History of Puzzles
**Qaraboğaz düzənliyi** — Abşeron yarımadasının şimal-qərbində yerləşən dağ ətəyi düzənlik. Sumqayıt şəhərindən 6–7 km şimalda yerləşir. Abrazion-akkumlyativ dördüncü dövrə aid suxurlar yayılmışdır. Düzənlikdə əsasən Sumqayıt şəhərinin sənaye müəssisələri yerləşir. Ekoloji baxımdan olduqca çirklənmişdir. Sumqayıtçayla Tuğ çayının arasında yerləşir.

İqlimi
------

Yayı quraq, qışı mülayim isti keçən yarımsəhra və quru çöl iqliminə sahibdir. Yay ayları yüksək temperatur, zəif rütubətlilik xarakterikdir. İl ərzində 200–300 mm yağıntı düşür. İlin quraq dövründə (aprel-sentyabr) cəmi 100 mm, rütubətli dövründə isə 150–200 mm yağıntı olur. İlin cəmi 70-90 günü yağıntı yağır. Qar örtüyü yerdə cəmi 10-20 gün arası qalır. Orta ilik temperatur 10-14 °C-dir. Yanvar ayının orta temperaturu 0 +3 °C, iyul ayının isə 25-27 °C olur. Buxarlanma olduqca yüksəkdir.

Lanşaftı
--------

Bölgə düzənlikdən ibarətdir. Boz, boz-qonur, şoran torpaqları vardır. Küləyin fəaliyyəti və yüksək buxarlanma torpaq yaranma prosesini yavaşıdır. Torpaqların tərkibində gilli suxurların faizi yüksəkdir. Üstəlik içərisində qum, əhəngdaşı çınqıl elementləri belə vardır. Torpağın humus qatı olduqca zəifdir.

Florası
-------

Yarımsəhra-quru çöl iqliminə sahib olduğundan istiyə və şoranlığa davamlı kol və ot bitkiləri bitir. Burada əsasən yovşan, efemerli, kserofit ot bitkiləri yayılmışdır. Ərazidə bölgənin endemik bitkisi olan Bakı cuzğununa rast gəlinir. Yulğunlar lokalda olsa sıx keçilməzliklər əmələ gətirə bilir (əsasən Sumqayıtçay ətrafında).

Florası
-------

Düzənlikdə daha çox çöl heyvanlarını görmək olar. Burada canavar, tülkü, çaqqal, dovşan kimi məməlilər yaşayır. Quşlardan qağayı, göyərçin, sığırçın, sərçə, qarğa kimi quşlar yayılmışdır. Sumqayıtçayda isə bataqlıq tısbağası görülür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qaraboğaz düzənliyi" (PDF). 2022-07-07 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-04-16.
2. ↑  "Qaraboğaz düzənliyi". 2016-10-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-02.
3. ↑  Qaraboğaz düzənliyi // Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. II cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. səh. 19. ISBN 978-9952-34-156-0.
**Paşa bəy Rüstəmov** - praporşik 
1914-cü il iyulun 24-də Azərbaycan süvari alayına qəbul edilib. 1916-cı il dekabrın 5-də kiçik uryadnik, 
1917-ci il sentyabrın 15-də baş uryadnik, həmin il oktyabrın 1-də podpraporşik 
rütbəsilə təltif olunub. 1916-cı il mayın 31-də döyüşlərdə göstərdiyi igidliyə görə 
"Müqəddəs Georgi" ordeninin dördüncü dərəcəsi ilə təltif olunub. 
1918-ci ilin oktyabrından Milli Azərbaycan ordusunda hərbi xidmətə 
başlayıb. Qarayazıda yerləşən Azərbaycan süvari alayının komandiri, polkovnik 
(sənəddə adını oxumaq mümkün olmadı - Ş.N.) Azərbaycan Əlahiddə 
korpusunun komandirinə yazır ki, xalqımıza sidq-ürəklə xidmət edən podpraporşik 
Paşa bəy Rüstəmovun praporşik rütbəsilə təltif olunmasını tamamilə qanuni hesab 
edirəm. 
Arxivdə saxlanan bir sənddə 1918-ci il oktyabrın 14-də Paşa bəyin 
bolşeviklərə qarşı döyüşdə göstərdiyi igidliyi təsvir olunmuşdur: "Zığ yüksəkliyi 
yaxınlığındakı döyüşdə zabitlərin sayının çatışmazlığı üzündən kiçik gizir Paşa bəy 
Rüstəmov yarımbölüyə komandirliyi qəbul etdi. Onda Hövsan tərəfindən 
yüksəkliyə hücumu süvari ilə bizim piyada aparırdı. 
Kiçik gizir Paşa bəy Rüstəmov Suraxanı tərəfdən rəqibin cinahına çıxaraq, 
öz cürətli hücumu ilə daşnak və bolşevikləri tutduqları səngərlərdən qovmağa 
kömək etdi. 
Ümumiyyətlə, arxa cəbhədə olduğu kimi, ön cəbhədə də kiçik gizir Paşa bəy 
Rüstəmov tapşırılmış zabit vəzifələrinin hamısını layiqincə yerinə yetirirdi". 
Paşa bəy 1895-ci il mayın 12-də Gəncə qəzasının Yuxarı Ayıblı kəndində 
anadan olub. Subaydır. Müharibədən əvvəl təsərrüfatda işləyib. 

Savadlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑
|  |
| --- |
| **Ermak** |
|  |
| **Ümumi məlumatlar** |
| Adı: Ermak |
| Orijinal adı: *ing.* Ermac |
| Yaradıcı: |
| İlk görünüş: Ultimate Mortal Kombat 3 |
| Səsləndirən: Con Turk (UMK3, MKT), Con Medlen (MKAn) |
| **Xüsusiyyətləri** |
| Ailə: |
| Cins: Kişi |
| Dostları: Şao Kannın tərəfdarları |
| Düşmənləri: Kunq Laonun tərəfdarları |
| Silah: |
| Ləqəbləri: |
| Görünüş: İnsan |
| Döyüş növü: Hua Çuan |
| Dünya: Yaxşı |
| Doğum yeri: Yer |
| Məşğuliyyəti: |
| Qabiliyyəti: |

**Ermak** (*ing.* Ermac) - "Mortal Kombat" oyun seriyasının personajlarından biridir.

Ermak haqqında ilk məlumatlar
-----------------------------

Bir sıra jurnallarda Ermak personajının Mortal Kombat videooyunun birinci hissəsində gəldiyini dərc edirdilər. Əslində, Ermak personajı səhv nəticəsində yaranmışdır. "Skorpion" personajının qırmızı rəngə boyanan zaman oyunda belə bir ifadə çıxmışdır: "Error Mace". Məhz bu sözün sayəsində həmin personaj "Ermak" adını qazanmışdır.

Həyatı
------

Ermak personajı bir çox ruhların birləşməsindən yaranmışdır. Kano-nun qulu olmuşdur. Ondan yaxşı qatil çıxırdı. Bu halından normal hala dönməsini isə gözləri görməyən, yaxşı qılınc oynadan Kenşi təmin etmişdir. Ermak bunun əvəzində ona telekinezanı öyrətmişdir. Kanodan qisas almaq üçün Liu Kenqin ruhu ilə birləşərək, Şao Kannın əsgərlərinə qarşı vuruşmağa başlayır.

Mortal Kombat: Armageddon
-------------------------

Oyunun bu hissəsində Bleyz üzərində qələbə çaldıqdan sonra onun gücü Ermakı bir çox döyüşçüyə ayırır. Onların hamısının beyinləri bir ümumi beyin ətrafında birləşmişdir.

Mortal Kombat (2011)
--------------------

Oyunun bu hissəsində onların ağlı artıq bir ağıl ətrafında birləşməmişdir. Lakin onların ruhları kral Cerrod ətrafında birləşmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Ermak Mortalkombat.wikia.com

| ⛭Mortal Kombat |
| --- |
| Oyunlar | Mortal Kombat • Mortal Kombat 2 • Mortal Kombat 3 • Mortal Kombat 4 • Mortal Kombat: Deadly Alliance • Mortal Kombat: Deception • Mortal Kombat: Armageddon • Mortal Kombat • Mortal Kombat X |
| Addonlar və portlar | Ultimate Mortal Kombat 3 • Mortal Kombat Trilogy • Mortal Kombat Gold • Mortal Kombat Advance • Mortal Kombat: Tournament Edition • Mortal Kombat: Unchained |
| Arkad oyunları | Mortal Kombat Mythologies: Sub-Zero • Mortal Kombat: Special Forces • Mortal Kombat: Shaolin Monks • Mortal Kombat vs. DC Universe |
| Filmlər | Ölümcül döyüş  • Ölümcül döyüş 2: Məhv etmək |
| Personajlar siyahısı | Mortal Kombat personajlarının siyahısı |
| Özgə | Fatality |
**Primore** — Monteneqronun bütün Adriatik sahili boyunca uzanan tarixi ərazi.

Tarixi vilayət şimal-qərbdəki Kotor körfəzindən cənub-şərqdə Boyana çayının mənsəbinə qədər 230 km məsafədə uzanırdı. Çimərlik tətili üçün bir yer olmuşdur. Bardakı dəniz limanı, Bar - Belqrad dəmir yolu xətti, Tivat beynəlxalq hava limanı əsas nəqliyyat qovşağlarından biri idi. Orta əsr şəhərləri: Kotor, Budva və s. Yuqoslaviyanın yaranmasından əvvəl Monteneqro Primoresi, Monteneqro Krallığının bir hissəsi deyildi, əksinə Avstriya-Macarıstan İmperiyasının sərhədyanı bir bölgəsi olmuşdur. Sonda Sloven, Xorvat və Serb Dövlətinin bir hissəsi idi.

Tarixi
------

Orta əsrlərdə Monteneqro sahilləri Serbiya torpaqlarının bir hissəsi idi. XV əsrdə Albaniya Venetası adı altında Venesiyanın bir hissəsi olur. XVI əsrin sonlarında Venesiya Primorye ərazisinin çox hissəsini Osmanlı İmperiyasına verməyə məcbur olur. Bar və Ulsin şəhərləri ilə Primoryenin bu hissəsi Monteneqro-Türk müharibəsi (1876-1878) nəticəsində Monteneqroya birləşdirilir.

1809-1815-ci illərdə İlliriy əyalətlərinin bir hissəsi olur. Belə ki bölgə Birinci imperiya tərəfindən işğal olunur. Sonra Habsburg imperiyasına daxil edilir - Dalmatiya Krallığının bir hissəsi olaraq.

1918-ci ildə yeni qurulan Sloven, Xorvat və Serb Dövlətində daxil olunur. Dövlət ləğv edildikdən sonra eyni ildə Yuqoslaviyaya birləşdirilir. 1918-1922-ci illərdə Dalmatiya əyalətinin bir hissəsi olur, 1922-1929-cu illərdə tarixi Monteneqronun qalan torpaqları ilə birlikdə Zeta bölgəsinə, 1929-1941-ci illərdə isə Zeta banovinasına daxil edilir. 15 aprel 1979-cu ildə Monteneqronun bu hissəsində 9 bal gücündə zəlzələ baş verir.

Əhalisi
-------

Monteneqronun bu hissəsinin əhalisi böyük qismi monteneqrolulardır. Serb Pravoslav Kilsəsinin üzvləridirlər. Əksəriyyəti serb dilində danışır.

| millət | say(nəf.) | % ümumi əhaliyə görə |
| --- | --- | --- |
| Ümumi | 142 507 | 100,00% |
| Monteneqrolular | 57401 | 41.37% |
| Serblər | 45483 | 33.06% |
| Albanlar | 16591 | 12.06% |
| Xorvatlar | 4951 | 3.60% |
| digərləri | 8280 | 6.02% |
| qeyd etməyənlər | 9801 | 7.13% |

Coğrafiyası
-----------

Bölgə iqlim baxımından Aralıq dənizi iqlim tipinə xasdır. Kotor şəhəri Kotorun Təbii və Mədəni-Tarixi bölgəsi adlandırılan Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.

Bələdiyyələr
------------

Bölgəyə hazır ki bələdiyələr daxildir:

* Herseq Novi bələdiyyəsi
* Tivat bələdiyyəsi
* Kotor bələdiyyəsi
* Budva bələdiyyəsi
* Bar bələdiyyəsi
* Ulsin bələdiyyəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ćorović, Vladimir.* Istorija Jugoslavije (Serbian). Beograd: Narodno Delo. 1933. 10 April 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 April 2011. Год. 1499. припојена је била Црна Гора скадарском санџакату. Али, год. 1514. одвојио је султан поново и поставио јој за управника, као санџак-бега, потурченог Станишу, односно Скендер-бега Црнојевића.
2. ↑  Мийович, П. Balkan cultural heritage and seismic problems. — Черногорская академия наук и искусств, 1983. — С. 47.
**Primula carniolica** (*lat.* Primula carniolica) — bitkilər aləminin erikaçiçəklilər dəstəsinin novruzçiçəyikimilər fəsiləsinin novruzçiçəyi cinsinə aid bitki növü. Sloveniya üçün endemikdir.

Təsviri
-------

3–12 santimetr (1.2–4.7 düym) hündürlüyünə qədər böyüyür və gövdəsi əsasən 1–4 santimetr (0.39–1.57 düym) genişliyində olur. Kökləri, gövdəsi və yarpaqları parlaq yaşıl rəngdə, ətlidir və fəsilənin digər nümayəndələrində görünən örtüyə malik deyil. Çiçəklər 20-25 mm enində və açıq-qırmızı, gül rəngi və ya bənövşəyi rəngindədir. Bitki çiçəkləri aprel-may ayları arasında çiçəkləyir.

Bitkinin yayıldığı ərazi Sloveniyanın 5,000 km2 (1,900 mil2) sahəsi ilə məhdudlaşır. Bitki şimala baxan nəm Əhəng daşı qayalarında, 900-1000 m hündürlüyündəki çəmənlik və yarğanlarda bitir.

Bu, 1922-ci ildən bəri Sloveniyada qorunan bir növdür və çiçəkləri dərmək qadağandır. *Primula carniolica* nadir hallarda becərilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1786314
* Wikispecies: Primula carniolica
* EoL: 5506141
* EUNIS: 178867
* GBIF: 5640361
* GRIN: 29604
* iNaturalist: 442594
* IPNI: 701684-1
* IUCN: 161964
* NCBI: 184180
* Plant List: kew-2565038
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:701684-1
* Tropicos: 26400648
* WFO: wfo-0000483542

 |
**Erkin Şamxal oğlu Məmmədov** — Azərbaycan alimi, kimya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

E.Ş.Məmmədov 1940-cı il fevralın 15-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1947–1957-ci illərdə Bakı şəhəri 6 saylı məktəbdə oxumuşdur. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) kimya fakültəsinə qəbul olunmuş, 1962-cil ildə oranı bitirmişdir. 1962–1975-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Y.Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda əvvəlcə kiçik, sonra isə böyük elmi işçi vəzifələrində işləmişdir. 1976-cı ildə o, Azərbaycan EA-nın Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Azərbaycan EA Kimya Problemləri İnstitutuna keçirilmiş və orada yeni yaradılmış Selenüzvi və biokimya laboratoriyasına müdir seçilmişdir.

1966-cı ildə "Feniletilenqlikolun alkoksimetil efirlərinin sintezi və tədqiqi" mövzusunda namizədlik, 1985-ci ildə isə "Tərkibində selen və oksigen saxlayan heterotsiklik birləşmələr" mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1991-ci ildə "Element üzvi birləşmələr" ixtisası üzrə professor elmi adına layiq görülmüşdür.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Professor E.Ş.Məmmədov respublikada üzvi kimyanın nisbətən az öyrənilmiş sahələrindən biri olan selenüzvi birləşmələrin sintezi, tədqiqi və tətbiqi sahəsində yeni istiqamətin ilk tədqiqatçılarından biri olmuşdur.

Professor E.Ş.Məmmədov tərəfindən istər günəş enerjisinin çeviriciləri kimi, istərsə də üzvi fotokeçiricilərin sensibilizatorları kimi istifadə oluna bilən selendiimidlərin sırasından olan fotoaktiv üzvi birləşmələr sahəsində də elmi araşdırmalar aparılmışdır.

Elmi-təşkilatı fəaliyyəti
-------------------------

Erkin Məmmədov Bakı şəhəri Səbail rayon sovetinin deputatı, həmçinin Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Ekspert Şurasının üzvü olmuşdur.

Elmi Tədqiqatları
-----------------

Professor E.Ş.Məmmədovun elmi tədqiqatlarının nəticələri 190-dan artıq elmi əsərdə cəmləşmişdir ki, onlardan 53-ü müəlliflik şəhadətnaməsidir. Onun rəhbərliyi ilə 2 elmlər doktoru və 8 elmlər namizədi dissertasiya müdafiə etmişdir.

Vəfatı
------

E.Ş.Məmmədov 2003-cü il noyabr ayının 3-də qəflətən vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun alimləri: bioqrafik portret, elmə və təhsilə töhfələr. "Müəllim" nəşriyyatı. Bakı 2019. s.112–113.
**Echinochasmus petrowi** (*lat.* Echinochasmus petrowi) Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Yetişkən parazitlər nisbətən kiçik olub, 1,69-2,87 mm uzunluğa və qarın əmziyi haşiyəsində 0,52-0,67 mm maksimal enə malikdir. Baş yaxalığın eni 0,25-0,48 mm olub, 24 tikanla təchiz olunmuşdur. Tikanlar lateral hissədə ara verməklə bir sıra əmələ gətirmişdir. 2 kənar tikanlar 0,009-0,021 mm еnə, 0,0038-0,054 mm uzunluğa, qalan 22 tikan isə bərabər ölçüdə olub, 0,046-0,067 mm uzunluğa və 0,012-0,025 mm enə malikdir. Terminal yerləşmiş ağız əmziyi dairəvi olmaqla ölçüsü 0,067-0,005х0,063-0,105 mm-dir. Prefarinks 0,072-0,123 mm uzunluqdadır. Farinks oval şəkildə olub, 0,096-0,130 mm uzunluqda və 0,067-0,113 mm еnə malikdir. Qarın əmziyindən sonra bağırsaq çıxıntıları böyüyür. Qarın əmziyindən sonra bağırsaq çıxıntıları böyüyür və 0,0765 mm uzunluqda divertikullar əmələ gətirir. Qida borusunun uzunluğu 0,215-0,365 mm-dir. Cinsi bursa qarın əmziyinin altında dorzal yerləşmişdir. Toxumluq qovuğu burulmayıb, 2 hissəyə bölünmüşdür. Qarın əmziyi böyük və dairəvi olub, 0,34-0,63 mm uzunluğa 0,37-0,61 mm enə malikdir. Dairəvi yumurtalıq 0,084-0,197 mm uzunluğa , 0,092-0,197 mm enə malikdir. Qabaq toxumluğun ölçüsü 0,13-0,23х0,17-0,30 mm, dal toxumluğu isə 0,17-0,38х0,17-0,36 mm-dir. Yumurtalar 0,067-0,038-0,050 mm ölçüdədir.

Həyat tərzi
-----------

Azsaylı-Endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Ardea cinerca, Ardeola ralloides) bağırsağında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir.

Yayılması
---------

Dünyada 38, Azərbaycanda 16, Qafqazda isə 3 növlə təmsil olunmuşdur. Lənkəran rayonu (Qızılağac Dövlət Qoruğu) və Naxçıvanda yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Фейзуллайева О.В. Махмудова Й.А. Уч.зап.АГУ, сер.биол.н. Б. 1969, вып. № 3, стр. 39-44.
2. ↑  Фейзуллайева О.В. Махмудова Й.А. Уч.зап.АГУ, сер.биол.н. Б. 1969, вып. № 3, стр. 39-44.

Həmçinin bax
------------
**Primus inter pares** (*azərb.* Bərabərlərin birincisi‎) ― eyni rütbə, vəzifə və ya mövqeyə sahib insanlar arasında ən üstün olanı göstərmək üçün istifadə olunan termin.

Haqqında
--------

Bu termin latınca eyni mənaya gələn *Primus inter pares* terminindən törəmişdir.

Bu termin bu terminin aid olunduğu şəxsin texniki anlamda digərləri ilə bərabər mövqedə olduğunu, lakin digərləri tərəfindən xüsusi rola və ya avtoritetə layiq görüldüyünü bildirir. Bəzən, qrupun qeyri-rəsmi və ya gizli lideri mənasında da istifadə olunur.

Günümüzdə İngilis Millətlər Cəmiyyətinin baş nazirləri, Avropa Komissiyasının rəhbərləri, Roma Katolik Kilsəsinin kardinalları və Şərqi Pravaslav Kilsəsinin patriarxları arasında iyerarxiyanı müəyyən etməkdə istifadə olunur. Bundan əlavə, Roma imperatorları tərəfindən xalqın gözündəki diktator görüntüsünü yox etmək üçün Princep (vətəndaşların birincisi) formasında istifadə olunmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Civis romanus sum
* Roma hüququ

İstinadlar
----------

1. ↑  *Hutchinson Encyclopedia*. "Primus inter pares". 2007. Hosted at Tiscali. Arxivləşdirilib noyabr 29, 2005, at the Wayback Machine
2. ↑  *Weatherhead, Timothy.* "Xi is no longer 'the first among equals' in China; just the first". The Hill. 28 February 2018. 24 June 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 June 2018.