recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Maduray sultanlığı**— 1334-1378-ci illərdə Hindistanda hökm sürən səltənət.

Tarixi
------

1334-cü ildə Dehli sultanlığının tərkibindən çıxan Maduray öz sultanlığını elan etdi.

Tuğlaqilərin görkəmli nümayəndəsi Qiyasəddin Tuğlaqi (1325-1351) əlindən çıxan torpaqları sultanlığa qaytardı. 1326-cı ildə isə paytaxtı Dehlidən ölkənin mərkəzində yerləşən Deoqir şəhərinə köçürdü. Dehli şəhəri bundan sonra tənəzzül edərək, əvvəlki əhəmiyyətini itirdi. Mərkəzin yarımadanın içərilərinə köçürülməsi şimalda sultanın mövqeyinin zəiflməsinə səbəb oldu. Bundan monqol xanları və Dehli fe­odalları istifadə etdilər. Ölkənin şimalını bürümüş qiyamların qarşısını almaq məqsədilə Qiyasəddin böyük bir ordu yarada bildi. Bu məqsədlə əhali üzərinə yeni vergilər qoyuldu.

Qiyasəddin Tuğlaqi 1329-cu ildə vəziyyətdən çıxış kimi qoşuna gümüş pula verilməli olan məvacibi mis pullarla ödəmək haqqında fərman verdi. Lakin bu tədbirlər də boşalmış xəzinəni, ümumilikdə tənəzzülə uğramış təsərrüfatları xilas edə bilmədi. Ölkədaxili qiyamlar yenidən qızışdı. Qucaratdakı qiyamı yatır­mağa gedən Qiyasəddin Tuğlaqi üsyançılar tərəfindən öldürüldü. Sultanın əmisi oğlu Firuz iri feodallarla mübarizədən əl çəkdi. Benqaliya və Dekanın ölkədən ayrılması ilə barışmalı oldu. Lakin sultan var qüvvəsi ilə Qucaratı əlin­də saxlamağa çalışırdı. Çünki bu liman şəhəri vasitəsilə ilə Ön Asiya ölkələri ilə iqtisadi əlaqələr saxlanılırdı.

Sultan Firuz bütün iqtanın feodallara nəsildən-nəslə miras kimi keçməsi ba­rədə fərman verdi. Qoşuna çəkilən xərcləri azaltmaqla maliyyə böhraına son qoyuldu. Camna və Sətləc çayları arasında böyük suvarma kanalının çəkilməsi Dehli ətafında təsərrüfatın dirçəlişinə səbəb oldu. Sultan Firuz vəfat etdikdən sonra Tuğlaqilər arasında hakmiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsindən istifadə edən Malva, Qucarat və Xandəş vilayətləri sultanlıqdan ayrıldı.

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Hindistan sultanlıqları |
| --- |
| Şimali Hindistan | Dehli sultanlığı (1206—1526, 1539—1555) • Kəşmir sultanlığı (1339—1589) • Kalpi sultanlığı (1400—1443) • Caunpur sultanlığı (1399—1479) • Malva sultanlığı (1401—1531, 1537—1542, 1555—1562) |  |
| Şərqi Hindistan | Benqal sultanlığı (1352—1576) |
| Qərbi Hindistan | Handəş sultanlığı (1399—1601) • Qucarat sultanlığı (1407—1573, 1583—1583) • Berar sultanlığı (1490—1574) • Əhmədnaqar sultanlığı (1490—1636) |
| Cənubi Hindistan | Maduray sultanlığı (1334—1378) • Bəhməni sultanlığı (1347—1527) • Bidər sultanlığı (1527—1619) • Bicapur sultanlığı (1490—1686) • Qolkonda sultanlığı (1512—1687) |
**Estados adası** (**Ştatlar Torpağı**, *isp.* Isla de los Estados) — Odlu Torpaq arxipelaqına daxil olan və əsas adadan şərqdə yerləşən ada. İnzibati cəhətdən Argentinaya məxsusdur. Sahəsi 534 km² təşkil edir. Lemer boğazı ilə Odlu Torpaqdan ayrılır.

Coğrafiya və iqlim
------------------

Dağlıq ərazilərdən ibarətdir. Sahilləri parçalıdır. Şərqdən qərbə uzunluğu 63 km, eni isə 4–8 km arasında dəyişir. Buzlaq məşəlli gölləri vardır.

Ada haqqında J. Qabriel "Dünyanın sonunda yerləşən mayaq" povest yazmışdır. O, adnın iqlimini dəqiq təsvir etməmişdir. Qışı rütubətli, qar örtüyü kövrək olur. Yay ayları ada bütünküklə yaşıla bürünür. Küləklərdən qorunan hissələrdə Notofaqus yayılmışdır. Qışda temoeratur 0°S, yayda isə (qündüz) — 12–15 °S olur.

Tarix
-----

Ada 25 dekabr 1615 ildə hollan dənizçiləri olan Yakob Lemer və Bill Kornelis Sxauten tərəfindən kəşf edilir. Onlar adanı Ştatlar Torpağı adlandırırlar. Onlar adanı Naməlum cənub torpağının şimal ərazisi hesab edirdilər.

Mənbə
-----

* Isla de los Estados — InterPatagonia.com
* Isla de los Estados reserve Arxivləşdirilib 2006-06-14 at the Wayback Machine (Spanish)
XVIII əsrin ortalarında gərgin emosiyalı, əzəmətli barokko musiqisi öz əhəmiyyətini tədricən itirməyə başlayır. Daha dürüst, tarazlaşdırılmış musiqi formalarına meyl yeni, Klassisizm cərəyanının bərqərar olmasına gətirib çıxarır. O zaman Avropanın «musiqi paytaxtı» sayılan Vyananın zəngin bədii ənənələrindən bəhrələnmiş Haydn, Motsart və Bethoven yaradıcılığı klassisizm üslubunun ən parlaq təzahürüdür. Bu üç dahi sənətkar musiqi tarixinə Vyana klassikləri adı ilə daxil olmuşlar. Vyana klassiklərinin bədii nailiyyətləri musiqi sənətinin inkişafında çox yüksək, tarixi əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, Avropa musiqisinin ən nəhəng janrı simfoniya, eləcə də onun «yaxın qohumlar»ı sonata və kvartet məhz bu bəstəkarların yaradıcılığında klassik səviyyəyə çatdırılmışdır. Avropa musiqisinin yaraşığı və fəxri olan simfonik orkestr də Haydn, Mosart və Bethovenin əsərlərində formalaşmışdır. Vyana klassik məktəbini təmsil edən hər bəstəkar özünəməxsus obrazlar aləmi və fərdi dəst-xətti ilə seçilir.

  


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Universalis |
| Normativ yoxlama | GND: 4189851-5 · LCCN: sh85088769 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Musiqi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Maffin** (*ing.* muffin) — keksin amerikan variantı, kiçik dairəvi və ya oval formasında şirniyyat, əsasən şirin olur, tərkibinə müxtəlif, xüsusilə də meyvə içliyi daxildir. Adətən, maffin yetkin bir insanın ovucu boyda olur. Maffinlər həmçinin qarğıdalı unundan hazırlana bilər. Maffinə qaragilə, şokolad yonqarı, moruq, darçın, balqabaq, qoz-fındıq, banan, portağal, şaftalı, çiyələk, kök, limon və s. əlavə edilə bilər.

Tarixi
------

pekan və kapuçino ilə maffin
Maffin adının yaranması ilə bağlı bir neçə versiya vardır. Bunlardan birinə görə, maffin sözü IX əsrdə Böyük Britaniyada yumşaq çörək mənasını verən *mouflett* fransız sözündən götürülmüşdür. Digər versiyaya görə, maffin çörəyin bir növü olan alman sözü *muffe* ilə əlaqəlidir.

ABŞa maffini Böyük Britaniya immiqrantları gətirmişlər. Samuel Tomas 1880-ci ildə Nyu-Yorkda "Maffin Haus" adlı çörəkxana açmışdır. Maffin 1893cü ildə Çikaqoda keçirilən Ümumdünya sərgisində satışından sonra ABŞ məşhurluq qazanmışdır.

Maffinlər, ehtimal ki, kiçik pirojnanın qarğıdalı çörəyindən hazırlanan növüdür. Bugünkü maffinlərin ulu babaları kiçik şiriniyyatlar olmuşdur, lakin onların dəqiq növləri məlum deyil. Maffinlərin hazırlanması tez və sadə olduğundan səhər yeməyi üçün yaxşıdır. 50-ci illərdə meydana gələn maffin üçün qatışıqların satışını *Spacey's* (ABŞ) və *Cadbury* (Böyük Britaniya) həyata keçirmişdir.

Maffinlərin növləri
-------------------

Maffinlərin iki növü vardır: ingilis və amerikan. İngilis maffinlərinin hazırlanmasında maya xəmiri, amerikan maffinlərinin hazırlanmasında isə tərkibində yumşaldıcı olan xəmir və ya şirniyyat üçün olan sodadan istifadə olunur.

Simvol kimi
-----------

* Qarğıdalılı maffin Massaçusetsin rəsmi dövlət maffinidir.
* Qaragiləli maffin Minnesotanın rəsmi dövlət maffinidir.
* Qarğıdalılı maffin Nyu-Yorkum rəsmi dövlət maffinidir.

Həmçinin bax
------------

* Keks

Ədəbiyyat
---------

* Muffins. // Andrew F. Smith. Fast Food and Junk Food: An Encyclopedia of What We Love to Eat. ABC-CLIO, 2011. С. 490.  (ing.)

İstinadlar
----------


Vikianbarda ***Maffin*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  



1. ↑  *Oxford English Dictionary* 2nd Ed. (1989)
2. ↑  *Harper, Douglas.* "Online Etymology Dictionary". 26 August 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 April 2006.
3. ↑  *Beecher, Catharine Esther.* Miss Beecher's domestic recipe book. Harper. 1871. səh. 99.
4. ↑  American muffins Arxivləşdirilib 2019-01-28 at the Wayback Machine at cakebaker.co.uk; retrieved 3 Sept 2017
5. ↑  "Minnesota North Star". 2012-04-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-07.
6. ↑  "Minnesota North Star". 2012-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-07.
7. ↑  "State Symbols USA". 2015-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-07.
Nürnberq yumurtası
**"Nürnberq yumurtası"** — İntibah dövründə Nürnberq şəhərində ixtira olunmuş saatlar. Bu saatlar öz formasına görə yumurtaya oxşadığından belə adlanmış və ondan istifadə edən şəxslər onu öz kəmərlərinə zəncirlə bərkidirək üstlərində gəzdirərmişlər.

Tarixi
------

1510-cu ildə Nürnberq şəhərinin sakini Peter Henlayn dairəvi formada olan cib saatlarını ixtira etmişdir. Onun tərəfindən ixtira olunmuş bu saatları pul kisəsinə və cibə qoymaq mümkün olurdu. Bu saatlar təkcə öz quruluşuna görə yumurtanı xatırlatmırdı. Belə ki, latıncadan "saat" sözü ilə alman dilindəki "yumurta" sözünün tələffüzü bir-birinə çox oxşar səsləndiyindən belə adlanmışdır. Bu saatlar Qərbi Avropa ölkələrinin saray əhlinin arasında tez bir zamanda geniş yayılmağa başlamışdır. Müasirləri onun saatları haqda bunları qeyd etmişdilər:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *"Cavan oğlan olan Peter Henlayn ən istedadlı riyaziyyatçıları belə heyrətləndirən cihazlar düzəldir. Belə ki, o bir dəmir parçasından çox çarxlı bir saatlar düzəldir.Belə saatları istənilən vəziyyətdə vəziyyətdə gəzdirmək olar, çünki onlar çəki daşlarına malikdirlər."* | "|

Saatlar şarja qoyulmadan təxminən 40 saat işləyə bilirdi. Bu saatların cəmi bir ədəd saat əqrəbi var idi. Almaniyada orta əsrlərdə baş vermiş Reformasiyanın məşhur xadimi olan Martin Lüterə Henlayn özünün düzəltdiyi bu saatlardan birini hədiyyə vermişdir. Lüter bunu öz iş masasının üzərinə qoysa da burda şeytan əməlinin olmasına şübhə etdiyindən heç vaxt istifadə etməmişdir.

Keçidlər
--------

* Saatlar. Qnomondan atom saatlarına qədər
* 
* Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
**Magellan boğazı** (*isp.* Estrecho de Magellenes). Boğaz Odlu Torpaq arxipelaqı ilə Cənubi Amerika materikini bir-birindən ayırır. Boğazın bəzi yerlərdə eni 3,5 km-ə çatır. Sahil hissələrində fiortlara rast gəlinir ki, bu da həmin hissədə gəmiçiliyə mane olur. Boğazın şərqdən qərbə ümumi uzunluğu 575 km təşkil edir. Ən dayaz yeri 20 m-dir. Bu boğazı keçən ilk avropalı Fernando Magellan olmuşdur. Uzun müddət Cənub torpağı adlı qitəsinin bir parçası olma ehtimalı vardı.

Tarixi
------

21 oktyabr 1520-ci ildə güclü küləklər Magellanın gəmisini boğazın girişində olan buxtaya salır. Sonra boğazın içərilərinə doğru üzərək boğazı keçirlər. Bununla da Magellan tarixdə ilk dəfə Sakit okeanında üzən avropalı olur. Onlar 1 noyabrda boğazın içərilərinə doğru irəliləyərkən həmin gün 'Müqəddəslər günü' olduğundan bu günün şərəfinə *port.* Estreito de todos os Santos adlandırır. Lakin İspan kralı boğazın adını dəyişərək Fernando Magellanın şərəfinə *isp.* Estrecho de Magellanes adlandırır. Magellan boğazını 21 oktyabr — 28 noyabr ərzində üzüb keçir. Boğazın daxil olduğu bölgənin ilk qubernatoru Pedro Sarmento de Qamboa olur. 1584-cü ildə Peyu-Don Felipe yaşayış məntəqəsi inşa edilir ki, o da indiki Punta-Arenasadan cənubda yerləşirdi. Çox sərt iqlimi ilə seçildiyindən yaşayış demək olar ki mümkünsüz idi. İlk kolonistlər burada cəmi üç il tab gətirə bilirlər. 2000 kolonistdən yalnız biri sağ qala bilir ki, o da limana yan alan ingilis gəmisinin sayəsində qurtulur. 200 il ərzində bu ərazi *isp.* Puerto del Hambre yəni "Aclıq limanı" adını alır.

Coğrafiyası
-----------

Magellan boğazı və Cənubi Amerika materikini bir-birindən ayırır. Şərq hissədə Virjin burnundan başlayır və qərbə doğru 53 dərəcə ilə qərbə doğru uzanır. Şərq hissədə sahillər sıldırımlı və dik olması ilə fərqlənir.Qərb hissə Frovard burnundan başlayır və demək olar ki, düz istiqamətdə yerləşir. Odlu Torpaqla materik arasında Müqəddəs Klarensa, Müqəddəs İnesa adaları yaxınlıqlarında fiordlarla zəngindir. Bu hissədə güclü burulğanlar baş verir. Bitkiləri əsasən mamır və alçaq boylu ağaclar geniş yayılmışdır. Sakit okeanına cıxış olan hissədə Narboro adası yerləşir. Boğazda maksimal axın sürəti 25 km/s təşkil edir. Əsas liman isə Çilinin şəhəri olan Punta-Arenasdır.

* 
* 
* 
*

Mənbə
-----

* Маgellan boğazı.Hərbi ensiklopediya — 1911–1914 Arxivləşdirilib 2013-10-14 at the Wayback Machine
* Маgellan boğazı. — 1969–1978 Arxivləşdirilib 2013-10-14 at the Wayback Machine
* The Straits of Magellan and Oceanographical Setting Arxivləşdirilib 2008-03-06 at the Wayback Machine (ing.)
**Mülki bənd** (*alm.* Zivilklausel‎) və ya **vətəndaş bəndi** — akademik qurumlar tərəfindən müstəsna olaraq mülki (yəni qeyri-hərbi) tədqiqatlarla məşğul olmaq üçün könüllü öhdəlik.

İdeya Yaponiyada yaranmışdır. 1950-ci ildə Yaponiya Elm Şurası üzvlərinin hərbi ilə bağlı tədqiqat layihələrində iştirakdan imtina edəcəyini müəyyən etmişdir. Belə bir bəyannamə 1967-ci ildə və 2017-ci ildə təkrarlanmışdır.

Almaniyada Bremen Universiteti ilk olaraq mülki bəndi qüvvəyə mindirmişdir. Onun 1986-cı il tarixli 5113 saylı qətnaməsində deyilir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Elmin və tədqiqatın hərbi məqsədlərlə və ya məqsədlə hər hansı iştirakı akademik senat tərəfindən rədd edilməlidir. Xüsusilə mülki bənd universitet üzvlərindən silah texnologiyasına xidmət edə biləcək tədqiqat layihələrindən və maliyyələşdirmədən imtina etməyi tələb edir. | "|

Bu bəyannamə 1992-ci ildə və 2020-ci ildə yenilənmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Science Council of Japan March 27, 2017: *Statement on Research for Military Security*
2. ↑  Universität Bremen's Civilian Clause Confirmed (2020)

Xarici keçidlər
---------------

* German Initiative for Civil Clauses
* Zivilklausel Universität Köln
* Military use of research pushback in Japan and South Korea
**Kutaisi klassik gimnaziyası** (*gürc.* ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია) — Rusiya imperiyası dövründə Kutaisi şəhərində orta təhsil müəssisəsi.

Tarixi
------

1830-cu ildə Kutaisi şəhərində əyalət məktəbi açılmışdır. Məktəbin açılmasında məqsəd Rusiya imperiyası üçün etibarlı təbəələr yetişdirmək idi. 1850-ci ildə məktəb inkişaf edərək əyalət gimnaziyası kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. 1878-ci ildə isə Kutaisi əyalət gimnaziyası əsasında daha mötəbər Kutaisi klassik gimnaziyası təşkil edildi.

Kutaisi klassik gimnaziyası ilk dövrlər polkovnik Seretelinin evində yerləşirdi. Daha sonra gimnaziyaya xüsusi bina tikildi. Bina memar Enfiaziyevin layihəsinə uyğun olaraq inşa edildi. Kutaisi şəhər duması Qızıl Məhəllə (müasir Rustaveli küçəsində) ərazisində tikinti üçün ayrıca torpaq sahəsi ayrıldı.

1901-1903-cü illərdə memar Lukaşev (Pyatigorsk və Novorossiysk gimnaziyalarının binalarının müəllifi) Kutaisi klassik gimnaziyas üçün başqa bir böyük bina (indiki Mavi Göy binası) inşa etdi. 

1897-1906-cı illərdə gimnaziyaya Osip Osipoviç Çebiş rəhbərlik edirdi.

Məşhur məzunları
----------------

Gimnaziya önündə Takaişviliyə qoyulmuş abidə.
Kutaisi klassik gimnaziyası elitar məktəb statusu daşıyırdı. Bu səbəbdən burda ancaq Gürcüstanın seçilmiş ailələrinin övladları və imkanlı ailələrdən çıxan şəxslər təhsil ala bilərdilər. Gimnaziya fəaliyyət göstərdiyi 30 il ərzində Gürcüstanın mədəni, siyasi və elmi həyatında onlarla görkəmli şəxs yetişdirmişdir. Məzunlar araslnda Gürcüstan Demokratik Respublikasının onlarla xadimi, Tiflis Dövlət Universitetinin və Gürcüstan Elmlər Akademiyasının yaradıcıları da vardır. Kutaisi klassik gimnaziyasının məzunları arasında Akaki Sereteli, Ekvtime Takaişvili, Nikolay Marr və Titsian Tabidze, Dmitri Uznadze kimi alimlər olmuşdur. Məşhur sovet şairi və futurizm cərəyanının banisi Vladimir Mayakovskidə Kutaisi gimnaziyasında təhsil almışdır. Bundan əlavə gimnaziyanı bitirən məşhurlar arasında Kirill Lordkipanidze, Mamiya Gurieli, Georgi Sereteli, Niko Nikoladze, Sergey Mesxi, Vaso Abaşidze, Kote Mexsi, Silovan Xundadze, İosif Otsxeli, Niko Abordiadze, Şalva Nutsubidze, David Kakabadze, Paolo Yaşvili, Valerian Qaprindaşvili və başqaları vardır.

Gimnaziya binasının yaxınlığında iki görkəmli məzunun - V.Mayakovski və E.Takaişvilinin abidələri ucaldılmışdır.

Məşhur müəllimlər
-----------------

Məşhur ukraynalı alim və pedaqoq S.F.Qruşevski gimnaziya açıldığı ilk illərdə burda dərs demişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ангела-хранителя сокровищ Грузии Эквтиме Такаишвили не стало 65 лет назад". 2019-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-13.
2. ↑  История русской литературы XX века (20-90-е годы) (10 000 nüs.). М.: ru:Филологический факультет МГУ им. М.В. Ломоносова. Отв. ред. С. И. Кормилов. 1998. 8. ISBN 978-5-04125950-1.

Ədəbiyyat
---------

«საქართველოს ძველი ქალაქები: ქუთაისი», 2006 წელი, ISBN 99940-0-923-0
Ölməyə qadağa qoyulan ərazilər
**Ölümə qadağa** — xüsusi ərazilərdə ölümə qoyulan hüquqi qadağa. Qadağa ölmüş insanın ailəsinə cərimə formasında tətbiq olunur.

Tarixdə bu tip qadağaya e.ə. V əsrdə Yunanıstanda rast gəlinir. Müqəddəs Delos adasında dini inanclar zəminində ölümə qadağa qoyulmuşdu. Böyük Britaniyada ehtimal olunur ki, parlamentin Vestminster sarayında ölərək oranı murdarlamaq qəbul edilməzdi. Əgər bu baş verərsə kralın hesabına dəfn edilərək təmizlənmə həyata keçirilir.

Müasir dövrdə bir çox yaşayış məntəqələri ölümə qadağa qanunu qəbul etmiş. Buna səbəb ərazidə qəbiristanlıq yerinin dolması olur və aidiyyatı qurumlardan bu yolla yeni ərazinin ayrılmasına nail olmaqdır.

Belə qanun İspaniyanın Əndəlus vilayətinə aid olan Lanjaronvə Fransanın cənubunda yerləşən üç yaşayış məntəqəsində — Kyuno, Le-Lavandu və Sarpurans, eləcədə Norveçin Şpitsbergen adalarında yerləşən Lonqyirbyuen şəhərində güvvədədir.
Bundan başqa Braziliyanın Biritiba -Mirim şəhərində də, belə bir qanun lahiyyəsi planlaşdırılmış. Şəhərin meri bu təklifi belə əsaslandırmışdır: şəhər bir neçə çayın birləşmə hissəsində yerləşir və içməli su məhs bu bölgədən götürülür. Yeni dəfn olunanlar qəbiristanlıqların artmasına səbəb olacaq və sonda ətraf əraziyə, içməli su mənbələrinə ciddi təhlükə yaradacaq.

Lonqyirbyuen şəhərində mövcud olan ölümə qadağanında tam başqa bir səbəbi var. Əgər ərazidə kiminsə ölmək ehtimalı varsa təcili olaraq şəhərdən çıxarılır, yox əyər ölüm baş veribsə yenə də, onu başqa ərazidə basdırırlar. Bu qərarın qəbul olunmasının səbəbi, ərazidə daima donuşluğun olması və parçalanmayan, çürüməyən cəsədlərin ağ ayıların diqqətini cəlb etməsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Spanish Mayor Outlaws Death". Stiffs. 2 October 1999. Archived from the original on 26 August 2012.
2. ↑  ""Forbidden to die because of lack of room". Weird Globe News. 25 November 2007". 28 May 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 May 2008.
3. 1 2  *Bartlett, Duncan.* "Why dying is forbidden in the Arctic". BBC News.com. Norway: BBC. 2008-07-12. 2012-03-13 tarixində arxivləşdirilib.
**Faiq Əlizadə** (tam adı: *Əlizadə Faiq Əhdülhüseyn oğlu*; 10 yanvar 1953, Ağcabədi – 20 yanvar 1990, Bakı) — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

1953-cü il 10 yanvar tarixində Ağcabədidə anadan olub. *Binəqədi rayon təmir-tikinti idarəsində* fəhlə işləyib. Üç uşağı qalıb. Hadisə gecəsi Gənclik metrostansiyası yaxınlığında olan Faiq Əlizadə elə oradacada güllələnib. Onu 5 nömrəli xəstəxanaya aparırlar. Yanvarın 20-də səhər saat 9-da iki naməlum şəxs evə gəlib deyib ki, Faiq yaralanıb, xəstəxanadadır. Onlar xəstəxanaya çatana kimi Faiq canını tapşırıbmış. Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

Ünvan
-----

* Bakı, 7-ci mikrorayon, Axundov küçəsi, ev 6,

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
Həyatı
------

Karyerasına 1987-ci ildə ilk albomu "*I Sogni Di Laura*" ilə başlayan və 1993-cü ildə qatıldığı Sanremo Musiqi Festivalında ("La Solitudine" mahnısı ilə) qazandığı birincilikdən sonra fəalyyətində ümumi olaraq 30 milyon albom satışı reallaşdıran və bir də Grammy mükafatları qazanan ilk İtalyan qadın müğənnidir. Mahnılarını Latın pop, soft rock, pop üslubunda oxuyan İtaliyanın məşhur müğənnisi İtalyan, İspan, İngilis, Fransız və Portuqal dillərində mahnılar oxumaqdadır.

1974-cü ildə İtaliyada anadan Laura Pausini, musiqiçi olan atasının da dəstəyiylə kiçik yaşda musiqilə maraqlanmağa başladı. 8 yaşındaykən atasının səhnə aldığı məkanlarda ona səsiylə yoldaşlıq edən kiçik Laura, 13 yaşındaykən atasının prodüserliyində yazılan "I sogni di Laura" albomuyla professionallığa ilk addımını atdı. Albom tamamilə əldəki imkanlarla hazırlanmışdı. Bu səbəbdən səs gətirməsi gözlənilmirdi. Lauraya əsas müvəffəqiyyəti 1993-cü ildə qatıldığı və "La Solitudine" adlı parçanı səsləndirdiyi Sanremo Musiqi Festivalı gətirdi. Yarışmada birinci olan sənətçi, dərhal Warner Bros İtaliyanın marağını çəkdi və sonra gələn val razılaşmasıyla ilk albomu "Laura Pausini"ni 1993-cü ildə musiqi dünyasına tanıtdı. Albom İtaliyada olduğu qədər Fransa və Hollandiyada da uğurlu oldu.

İkinci albom "Laura" 1994-cü ildə musiqi marketləri rəflərində yerini aldı. Bu albomun müvəffəqiyyətindən sonra müqavilə bağladığı şirkəti Lauraya mahnılarını İspanca səsləndirməsi üçün təklif etdi. Beləcə, 1994-cü ildə ilk iki albomdan seçilən 10 mahnının İspan versiyalarından ibarət bir albom hazırlandı. Laura Pausininin şöhrəti İspan dilli ölkələrin hamısını təsiri altına almağa başlamışdı. Daha sonra bəzi mahnılarını İngilis, Portuqal və Fransız dillərində də səsləndirdi.

İstinadlar
----------

* Laura Pausini Club [*ölü keçid*]
* Il Mondo di Laura

1. ↑  Montreux Jazz Festival Database.
**Laura Tesoro** (d. 19 avqust 1996, Antverpen, Belçika) — Belçika müğənnisi və aktrisası. O, Belçikanı 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir. Laura eyni zamanda Belçikanın *The Voice* səs yarışmasında iştirak etmiş və ikinci yeri tutmuşdur.

Həyatı və musiqi karyerası
--------------------------

### 1996-2014: Erkən illəri və karyeranın başlanğıcı

Laura Tesoro 19 avqust 1996-cı ildə Belçikanın Antverpen şəhərində anadan olmuşdur. Onun atası italyan, anası isə belçikalıdır. 2008-ci ildə Laura Belçikanın *Witse* teleserialında Evi Kuypers rolunu ifa etmişdir. Bu onun ilk aktrisalıq təcrübəsi olmuşdur. Daha sonra o, bir neçə müzikllarda da rol almışdır. 2009-cu ildə isə Laura Ketnetpop festivalında çıxış etmişdir. 2012-ci ildən 2014-cü ilə kimi o, Belçikanın *Familie* teleserialında Şarlotta rolunu canlandırmışdır. 2014-cü ildə Laura Belçikanın *The Voice* səs yarışmasında iştirak etmiş və nəticədə yarışmada ikinci yeri tutmuşdur. İfaçının "Outta Here" adlı debüt sinqlı da məhz həmin ildə buraxılmışdır. Mahnı Belçika hit paradlarında Top 30-da yer almışdır.

### 2015–hal-hazırda: Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

Laura Tesoro Avroviziya 2016 səhnəsində
2015-ci ildə Laura Tesoronun "Funky Love" adlı yeni sinqlı təqdim olunmuşdur. Həmin ilin noyabr ayında ifaçının Belçikanın VRT telekanalının təşkil etdiyi milli seçim turunda iştirak edən beş finalçıdan biri olduğu öz təsdiqini tapmışdır. Laura ifa etdiyi "What's the Pressure" mahnısı ilə nəticədə həm SMS, həm də münsif səsləri ilə ən çox səs toplayaraq, seçim turunun qalibi elan edilmişdir. Beləliklə, ifaçı "What's the Pressure" mahnısı ilə Belçikanı İsveçin paytaxtı Stokholmda keçirilən 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək hüququ əldə etmişdir. Laura uzun məşqlərdən sonra 12 may tarixində baş tutan yarımfinal mərhələsində 18-ci nömrə altında səhnə almışdır. Nəticədə 274 xalla 3-cü yeri tutaraq, final mərhələsinə vəsiqə qazanmışdır. Müsabiqənin finalında bir daha öz mahnısını ifa edən Laura 26 ölkə təmsilçisinin mübarizə apardığı şouda 181 xal toplayaraq, 10-cu yeri tutmuşdur.

2017-ci ilin aprel ayında Laura Tesoronun "Higher" adlı yeni sinqlı təqdim olunmuşdur. Mahnı Belçika hit paradlarında Top 30-da yer almışdır. Həmin ilin oktyabr ayında ifaçının növbəti sinqlı olan "Beast" buraxılmışdır.

Diskoqrafiya
------------

### Sinqllar

| Mahnı adı | İl |
| --- | --- |
| "Outta Here" | 2014 |
| "Funky Love" | 2015 |
| "What's the Pressure" | 2016 |
| "Higher" | 2017 |
| "Beast" |
|

İstinadlar
----------

1. ↑  "Belgium: Laura Tesoro wins Eurosong 2016!". Avropa Yayım İttifaqı. 17 yanvar 2016. 2016-01-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-13.

|
|  |
|
| Əvvəlki:**Loik Notte  "Rhythm Inside"** | **Belçika Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində** **2016** | Sonrakı:**Blanş  "City Lights"** |

Xarici keçidlər
---------------
Gürcüstandakı etnik Azərbaycanlılar "Elat mədəniyyət günləri" adlı bayram keçirirlər. Həmin gün dünyanın dörd bir yanından olan türk köklü xalqlar bir yerə toplanır. Elat mədəniyyət bayramı ənənəvi olaraq Gürcüstanın Dmanisi rayonunun Armudlu yaylasında təşkil edilir.

Tarixi
------

Elat nə deməkdir?
Bayramın adının Elat olması da təsadüfi seçilməyib. Elat "köçərilik, tərəkəməlik" mənasını verir. Yəni yerini dəyişən, yaylaqdan qışlağa köç edən, zəhmətkeş, əli qabarlı xalqı tərənnüm edir. Bu bayram günü həm də təsərrüfatçıların arandan yaylağa qayıtdığı zamana təsadüf edir. Məhz bu bayramın həvəsinə dağlara çəkilmiş fermerlər malqarasını geri qaytarmağa tələsir. Yaylaqda mal- qara otaran Zaur Məmmədovun sözlərinə görə "Elat bayramı" günü bütün maldarlar Armudluqda olacaq. O da illərdir həmin gün meydanda at çapıb yarışlar edirmiş. "Mənim 300 baş mal-qaram var. Dolanışığım bundan çıxır. İlin 3 ayını dağlara çəkilirik. Mal-qara sərində yaxşı qidalanır. Həm südlük mal qaramız var, həm də damazlıq, yəni ətlik. May ayının ortalarından çıxırıq dağlara. Ancaq iyulun sonunadək qayıdırıq ki, Elat bayramında mütləq yaylaqda olaq. Həmin gün çox maraqlı olur. Mən at çapıram, qardaşım, qohumlarım güləşirlər…. Biz özümüzü, mədəniyyətimizi tapırıq bu gün. Yadımızdan çıxan adətlərimizi xatırlayırıq, uşaqlarımıza öyrədirik".
Dmanisidə dağlara çəkilən təkcə iribuynuzlu heyvan saxlayanlar deyil. Arıçılıqla məşğul olanlar da yay fəslini sərin yerlərdə, hündür təpələrdə bitmiş faydalı çiçəklərdən bal toplamaqla keçirirlər. Dmanisi müxtəlif növ faydalı çiçəklərlə bol olduğundan bu yerlərin balı da Gürcüstanda xeyli məşhurdur. Gürcüstanda yaşayan aborigen Azərbaycanlılar danışırlar ki, Elat bayramı digər bayramlardan ona görə fərqlənir ki, bu gün sırf azər-tükr ənənələri, etnik azərbaycanlıların sosial birliyi nümayiş etdirilir. Bu bayram günü çadırlar qurulur, milli xörəklər hazırlanır, cavanlar at çapır, gənc qızlar milli geyimdə milli müsiqilər çalıb, oynayır, xanımlar təndir yapır, ahıllar adətlərindən gənc nəsillərə danışırlar.

Günümüzdə
---------

Bu gün bir çox tarixi bayramların unudulmaq üzrə olmasına baxmayaraq, Dmainisi rayonunun Armudlu yaylasında elat bayramı 2009-cu ildən etibarən hər il keçirilir. 2016-cı ildən bayram tədbiri "Dmanisoba" adlandırılıb və Dmanisi rayonunda yaşayan müxtəlif etnik azlıqların birlik və bərabərlik bayramı kimi təqdim edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Elat" bayramı yoxsa "Dmanisoba"?". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-09.
2. ↑  "Gürcüstan azərbaycanlıları elat bayramı keçirirlər". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-09.
3. ↑  "Gürcüstanın Dmanisi rayonunda "Borçalı türklərinin elat mədəniyyəti günü" bayramı keçirilmişdir — 2010". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-09.
Kitabxananın xarici görünüşü
Kitabxananın vestibülünün pilləkəni. 1555—1571. Mikelanjelo tərəfindən hazırlanmış B. Ammanati
Kitabxananın oxu zalının interyeri
**Mediçi Lorenso Kitabxanası, Laurensiana Kitabxanası** (*lat.* Biblioteca Medicea Laurenziana) — əlyazmaları ilə məşhur olan İtaliyanın dövlət kitabxanasıdır.
Florensiyada yerləşir.
11000-dən çox əlyazma və 4500 qədim çap olunmuş kitab saxlanılır.
Kitabxana Mediçilərin hakimiyyəti dövründə yaradılmışdır.
Kitabxana 1571-ci ildə açılmışdır.
Kitabxana Laurenziana adını babası Qoca Kozimo Medicinin kitabxanasını əhəmiyyətli dərəcədə zənginləşdirən Möhtəşəm Lorenso Mediçi şərəfinə almışdır.

Kolleksiyanın yığılma tarixi
----------------------------

Qoca Kosimo Medici 1444-cü ildə özünün geniş əlyazma kolleksiyasından ev kitabxanası qurdu.
1437-ci ildə dostu, humanist və bibliofil, qədim əlyazmalara düşkün olan Nikolo Nikkolinin ölümündən sonra Kosimo onun kolleksiyasını miras aldı və onu qismən San-Marko monastırına verdi. 1497-ci ildə Mediçilər Florensiyadan qovulduqda kitabxana Sinoriyanın mülkiyyətinə keçdi və San-Marko monastırına göndərildi.
1512-ci ildə Florensiyaya qayıtdıqdan sonra Mediçilər şəhərdə öz hakimiyyətlərini bərpa etdilər, həmçinin kitab, əlyazmalar və sənət əsərləri kolleksiyalarını geri aldılar.

Binanın tarixi
--------------

Kitabxananın adını qoyan I Möhtəşəm Lorensonun qardaşı oğlu Julio de Mediçi (1478-1534) 1523-cü ildə VII Klemens adı ilə papa oldu.
1524-cü ildə o, Mikelancelo Buonarrotiyə ailə kitabxanası üçün bina tikməyi tapşırır.
Tikinti 1525-ci ildə başlayır. Lakin 1534-cü ildə Mikelancelo Florensiyanı tərk edərkən yalnız oxu zalının divarları tamamlanmışdı.
Nikkolo Tribolo, Corco Vazari və Bartolomeo Ammanati Mikelancelonun planları və şifahi göstərişləri əsasında iş davam etdirdilər.
Kitabxana 1571-ci ildə açıldı.

Laurenzian Kitabxanası Mikelancelonun ən mühüm memarlıq nailiyyətlərindən biridir.
Hətta müasirləri də dərk edirdilər ki, bu layihədəki yeniliklər o dövrün memarlıq fikrinin inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Sistema Cultura. 2015.
3. ↑  Medicean-Laurentian Library. Encyclopædia Britannica, 2007
4. ↑  Lotz W. Howard D. Architecture in Italy. 1500—1600. — New Haven: Yale University Press, 1995. — Рp. 91—94
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Mahmud Əliyev.

**Mahmud İsaq oğlu Əliyev** (10 iyun 1931, Toğana, Nərimanov rayonu – 2011) — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan SSR meliorasiya və su təsərrüfatı naziri (1980–1988).

Həyatı
------

Mahmud İsaq oğlu Əliyev 10 iyun 1931-ci ildə Nərimanov rayonunun (hazırkı Göygöl rayonu) Toğana kəndində anadan olmuşdur. 1938-ci ildə kənd orta məktəbinin birinci sinfinə daxil olmuş, 1948-ci ildə isə bitirmişdir. 1949-cu ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna daxil olaraq 1954-cü ildə buranı fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuş, təyinatla Sabirabada göndərilmişdir. Sabirabad rayonunda 18 nömrəli tikinti-quraşdırma idarəsində iş icraçısı, böyük iş icraçısı işləmişdir. 1955-ci ildə 18 nömrəli tikinti-quraşdırma idarəsi Yuxarı Şirvan kanalının tikintisi üçün Ağdaş rayonuna köçürülmüş və o, həmin idarədə iş icraçısı, baş mühəndis, idarənin rəisi vəzifələrində çalışmışdır.

Mahmud Əliyev 1963-cü ildə Ağstafaçay su anbarının tikintisi üçün 7 nömrəli tikinti idarəsinə rəis vəzifəsinə keçmişdir. 1964-cü ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bürosunun qərarı ilə "Kür-Araz su tikintisi" Baş İdarəsinin rəis müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1967-ci ildə SSRİ Enerji Nazirliyinin Naxçıvanda olan "Arazhidrotexniki" tikinti idarəsində baş mühəndis, rəisin birinci müavini vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. 1971–1979-cu illərdə "Azərenerjitikinti" trestinin Horadizdəki 2 nömrəli TQİ-də rəis, trestin baş mühəndisi və müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Mahmud Əliyev 1980–1988-ci illərdə Azərbaycan SSR meliorasiya və su təsərrüfatı naziri vəzifəsində işləmişdir.

Mahmud Əliyev Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu və 11-ci çağırış deputatı seçilmiş, Azərbaycan KP Təftiş Komissiyasının üzvü olmuşdur. O, iki dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni, "Əmək igidliyinə görə", "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalları və iki dəfə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir. Fəaliyyət dövründə dövlət əhəmiyyətli iki ixtira müəllifi olmuş və Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin 2 gümüş, 1 qızıl medalına layiq görülmüşdür. Ona "Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi" fəxri adı verilmiş və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü olmuşdur. Azərbaycan Ağsaqqallar Şurası Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *İbrahimov, B.; Allahverdiyev, Z.* Əliyev Mahmud İsax oğlu // Azərbaycan Tikinti Kompleksinin Ensiklopediyası (ATKE). I cild. Bakı: Yeni Poliqrafist. 2011. səh. 111. 400 tiraj.
2. ↑  Әлијев Маһмуд Исаг оғлу // Азәрбајҹан ССР Али Советинин депутатлары. Он биринҹи чағырыш. Бакы: Азәрбајҹан ССР Али Совети Рәјасәт Һеј'әтинин нәшри. 1985. С. 140.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Xalqbank.

**Halkbank** — Türkiyədə fəaliyyət göstərən dövlət bankı.

Tarixi
------

Halkbank 1933-cü ildə qurulmuş və 1938-ci ildən başlayaraq xidmətə başlamışdır. 1938-1950-ci illər arasında, Türkiyədə iqtisadi böyüməyə dəstək olmaq üçun kiçik sahibkarlara kredit verən bir kredit ittifaqı kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1950-ci ildə yeni filiallarını açmağa və digər müştərilərə də kreditlər verməyə başlayır. 1964-cü ildə Halkbank, kapitalının artırılması və Türkiyənin bütün ərazilərini əhatə edəcək ümummilli filial şəbəkəsi yaradacaq bir layihəyə başlayır.

Halkbank ötən əsrin 90-cı illərinin sonlarından etibarən bir neçə kiçik dövlət banklarının satınalmasını həyata keçirmişdir(1992-ci ildə Töbank, 1993-cü ildə Sümerbank, 1998-ci ildə Etibank və 2001-ci ildə Emlakbank). Halkbank üçün ən böyük dönüş nöqtələrindən biri, 2004-cü ildə "Pamukbank"ın aksiyalarının alınmasıdır. Bundan sonra özəlləşdirməyə hazırlaşmaq üçün əhəmiyyətli bir yenidənqurma prosesi keçirilmişdir.

10 May 2007-ci il tarixində Halkbank səhmlərinin 24.98 faizi İstanbul Fond Birjasına çıxarılmış və satılmışdır. 16 Noyabr 2012 tarixində satılmış səhmlərin faizi 48.9-a yüksəlmişdir.

2016-cı ildə bankın toplam ǝmanǝt miqdarı 130,5 milyard lirəyə yüksəlir və 2016-ci ilin ilk yarısında toplam kreditlərinin mǝblǝği 183,4 milyard , ǝldǝ etdiyi xalis gǝlir isǝ 1 milyard 566 milyon lirə tǝşkil edir.

Halkbankın baş ofisi 2015-ci ilin iyun ayında Ankaradan İstanbula köçürülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Halkbank Annual Report, 2019. səh. 4
2. 1 2 3  Halkbank Annual Report, 2019. səh. 149
3. ↑  Halkbank Annual Report, 2019. səh. 5
4. ↑
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-25.
6. ↑  "Halkbank In Brief" Arxivləşdirilib 2020-04-12 at the Wayback Machine Retrieved 2020-04-12.
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-25.
**Əmir Şamil oğlu Həbibzadə** — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor

Həyatı
------

23 yanvar 1916-cı ildə anadan olmuşdur. 1941-ci ildə BDU-nun Fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. 1944-1947-ci illərdə Azərbaycan EA-nın Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda aspirant olmuşdur. 1948-ci ildə namizədlik, 1970-ci ildə isə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

1948-ci ildən Bakı Dövlət Universitetində baş müəllim, dosent, professor vəzifələrini tutmuş, 1965-1992-ci illərdə isə funksiyalar nəzəriyyəsi və Funksional analiz kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Onun rəhbərliyi altında 54 nəfər elmlər namizədi elmi dərəcəsi almışdır. Onlardan bir çoxu Özbəkistan, Türkmənistan, Dağıstan, Misir, Kuba vətəndaşlarıdır. Sonralar 7 yetirməsi elmlər doktoru olmuşdur. Funksional analiz və kompleks analiz üzrə mütəxəssisdir. Xətti normallaşmış fəzalarda operator sinqulyar inteqral tənliklərin tədqiqi sahəsində mühüm nəticələr almışdır. Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bakı Dövlət Universitetinin professorları/ Bakı, 2014
**Halet Çambel** (*türk.* Halet Çambel; 27 avqust 1916, Berlin – 12 yanvar 2014, İstanbul) — Türk arxeoloq və qılıncoynadan. Olimpiya Oyunlarında iştirak edən ilk müsəlman qadın.

Bioqrafiyası
------------

Halet Çambel 27 avqust 1916-cı ildə Berlində anadan olmuşdur. Atası Həsən Cəmil bəy, hərbi attaşe idi və Mustafa Kamal Atatürkün dostu olmuşdur. Çambelin anası Rəmziyə Xanım, o dövrdə Osmanlının Almaniyadakı səfiri vəzifəsini icra etmiş keçmiş Vəzir İbrahim Haqqı Paşanın qızı idi.

Halet Çambel Arnavutköy Amerikan Qızlar Məktəbində oxumuşdur (daha sonra bu məktəb Robert Kolleci adlanır). Məktəbdə oxuyarkən qılıncoynatma ilə məşğul olmağa başlayır. 1933-39-cu illərdə Paris Universitetində arxeologiya təhsili alır. 1940-cı ildən İstanbul Universitetində köməkçi işləyir. 1944-cü ildə doktorluq dərəcəsini alır. İki il Almaniyanın Saar Universitetində qonaq professor olaraq çalışır. 1984-cü ildə o, emerita dərəcəsinə yüksəlir.

1936-cı ildə Olimpiya Oyunlarında qılıncoynatmada Türkiyəni təmsil edir. Olimpiya oyunlarına qatılan ilk müsəlman qadın hesab olunur. 
İkinci Dünya müharibəsi bitdikdən sonra İstanbul Universitetində arxeologiya dərsləri verən Alman memarı Helmut Bossertin yanında təhsil alır. Birlikdə eramızdan əvvəl XII əsrə aid yaşayış məskəni olan Karatəpədə qazıntılar aparırlar. Qazıntılarda eramızdan əvvəl Bahadır Alkımda iştirak edir.

Halet Çambel Türkiyənin mədəni irsinin qorunmasını müdafiə edir. Arxeologiya üçün dəyərli ərazilərin su basmasına səbəb ola biləcəyi üçün Ceyhan çayı üzərində bənd tikilməsinə qarşı çıxır. Halet Çambel əlahiyyətliləri daşqının qarşısını almaq üçün suyun səviyyəsini endirməyə inandıra bilir.

2004-cü ildə Çambel Hollandiyalı Şahzadə Klaus mükafatına layiq görülmüşdür.

12 yanvar 2014-cü ildə İstanbulda vəfat edir.

Şəxsi həyatı
------------

Olimpiya oyunlarından qayıtdıqdan dərhal sonra Çambel jurnalist və memar Nail Çakırxanla tanış olur. Çambel ilə Nail Çakırxan ikincisinin ölümünə qədər təxminən yetmiş il evli olmuşlar.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Halet Çambel // .
2. 1 2  Freebase Data Dumps. Google.
3. ↑  "Halet Çambel - obituary - Telegraph". 2022-03-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-25.
4. ↑  "Halet Çambel vefat etti Hitler'in elini sıkmamıştı". Cumhuriyet (Turkish). 2016-01-12. 2018-05-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-26.
5. ↑  "Karatepe-Aslantaş Azatawitaya ve Halet Çanbel" (türk). Arkeoloji Dünyası. 2012-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-26.
6. ↑  *Sattar, Marium.* "New fields to conquer for Muslim sportswomen". The Daily Star (Lebanon). 30 May 2012. 19 October 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 June 2012.
**Əmir Kır** (17 oktyabr 1968, Şarlerua, Eno) — Türk əsilli belçikalı siyasətçi, Brüsselin 19 bələdiyyəsindən biri olan Sen-Joss-ten-Nodenin bələdiyyə sədri.

Həyat və faliyyəti
------------------

2000-ci ildə Brüsselin Sen-Joss-ten-Node bələdiyyəsinin sədr müavini vəzifəsinə seçilmişdir. Təhsil sahəsində əsasən əcnəbilərin dil öyrənməsinə əsaslanan işlər görmüşdür.

2003-cü ildə federal seçkilərə qatılmış, lakin, 220 səs fərqi ilə federal parlamentə seçilməmişdir. 13 iyul 2004-cü ildə keçirilən bölgə seçkilərinə qatılmış və Brüssel Bölgəsindən 7409 səs toplayaraq partiyasının ən çox səs toplayan ikinci namizədi kimi bölgə məclisinə seçilmişdir. 6 partiyalı koalisiyada frankofonların (Fransızca danışanların) qurduğu Sosialist Partiyanın tutacağı iki nazir mandatından biri Əmir Kıra verilmişdir.

2012-ci ilin oktyabrında keçirilən bələdiyyə seçkilərində Brüssel Hökuməti Dövlət Naziri və Sen-Joss-ten-Node bələdiyyə sədrliyinə namizəd olmuş və o dövrdə sədr olan Yan Demannezi keçmişdir. Əmir Kır 1916 səs toplarkən, Demannəz yalnız 1215 səs toplaya bilmişdir. Bu nəticə daha öncə bələdiyyə sədri ilə əldə edilən razılığa əsasən 2013-cü ildə Əmir Kırın bələdiyyə sədri kimi vəzifəsinin icrasına başlamağa şərait yaratmışdır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Əmir Kır rəsmi facebook səhifəsi
**Kövsər çayı** — Cənnət çaylarından biridir. Adı Qurani Kərimdə və Məhəmməd (s) peyğəmbərin sirəsində çəkilir. Qurani Kərimdə Allahın Kövsəri Hz. Məhəmmədə verdiyi və bunun Kövsər surəsində olduğu bildirilir.
"Həqiqətən, Biz Kövsəri sənə bağışladıq"

Vəsfi
-----

Süd kimi ağ, baldan şirin, torpağı müşkdən ətirli, yaqut üzərində daşınır.
"Kövsər Cənnəti bir çaydır. Onun iki qırağı qızıldan, məcrası dürr və yaqutdandır. Torpağı müşkdən ətirli, suyu baldan şirin, qardan ağdır". 
Orada Hz. Məhəmmədin (s) hovuzu var.

Hz. Məhəmməd (s) bir gün aramızda idi. Həzrət bir anlıq mürgülədi, sonra təbəssüm edərək başını qaldırdı. Mən soruşdum: Ey Allahın rəsulu sizi güldürən nədir? Həzrət buyurdu: "İndicə mənə bir surə nazil oldu, sonra oxudu: "Mərhəmətli və Rəhimli Allahın adı ilə! 1. Həqiqətən, Biz Kövsəri sənə bağışladıq. 2. Sən də Rəbbin üçün namaz qıl və qurban kəs! 3. Doğrusu, sənə ədavət bəsləyənin özü sonsuzdur. Sonra buyurdu: "Heç bilirsiz Kövsər nədir?" Dedik: "Allah və Onun rəsulu daha yaxşı bilir". Həzrət buyurdu: "O Allahın (Əzə və Cəlla) mənə vəd etdiyi bir çaydır, onun çox xeyiri var, o Qiyamət günü ümmətimin kənarına gətiriləcəyi hovuzdur. Nimçələri ulduzların sayı qədərdir. Bəndə onlardan titrəyər, mən də deyərəm: Ey Rəbbim o mənim ümmətimdəndir". Allah cavab verər: Səndən sonra ümmətinin nə etdiyi bilmirsən. İbn Hicr öz hədisində əlavə etmişdir: Həzrət peyğəmbər məsciddə bizim aramızda idi. O buyurdu: "Səndən sonra nə etdiyini bilmirsən". 

"Allah rəsulu (s) bir anlıq mürgülədi, sonra təbəssüm edərək başını qaldırdı. Ya onlara dedi, ya ona ona dedi: Ey Allah rəsulu (s) nə üçün güldünüz? Allah rəsulu (s) buyurdu: "İndicə mənə bir surə nazil oldu və oxudu: "Mərhəmətli və Rəhimli Allahın adı ilə! 1. Həqiqətən, Biz Kövsəri sənə bağışladıq. Sonra surəni sonadək oxudu. Surəni oxuyub bitirdikdən sonra buyurdu: Heç bilirsiz Kövsər nədir? Onlar dedi: Allah və rəsulu daha yaxşı bilir. Həzrət (s) buyurdu: "Həqiqətən o, Rəbbimin mənə vəd etdiyini Cənnətdə bir çaydır. Orada çox xeyir var. Qiyamət günü ümmətimin kənarına gələcəyi hovuzumdur. Nimçələri ulduzların sayı qədərdir".

İstinadlar
----------
**Köçəri qəbristanlığı** —Naxçıvan Muxtar Respublikası Ordubad rayonu ərazisində arxeoloji abidə.

Tarixi
------

Qəbiristanlıq Ordubad rayonunun Üstüpü kənindən 7-8 kilometr şimal şərq tərəfdə yüksək dağlıq ərazidə yerləşir. Burada orta əsrlər zamanı yaradılmış və üzərində ərəb əlifbası ilə kitabələr həkk edilmiş, çoxlu sənduqə formalı, daşdan hazırlanmış qoç və qoyun tipli qəbirüstü xatirə abidələri qalmışdır. Abidələrin bir hissəsinin üzərində müxtəlif təsvirlər, o cümlədən, ox, kaman, günəş və s. həkk olunmuşdur. Zaman keçdikcə bu kitabələrin və təsvirlərin bir hissəsi təbii qüvvələrin təsirindən aşınaraq məhv olmuşdur. Qəbiristanlıqda hicri 1003 (1594-1595), 1030 (1620-1621) illərə aid və başqa kitabələr tədqiq olunmuşdur. "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"ndə (1727 il) qəbiristanlığın mənsub olduğu Köçəri kəndi haqqında məlumat verilmişdir. Həmin vaxt kənddə 13 nəfər vergi ödəyən kişi yaşamış, onlar 2621 ağça vergi ödəmişlər. 19 yüzilliyin əvvəllərində kəndin əhalisi buranı tərk edərək Arazın cənubuna köçmüş, bundan sonra qəbiristanlıqda dəfn mərasimləri dayanmış- dır. Qəbiristanlığı 11-19 əsrlərə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Naxçıvan abidələri ensiklopediyası", Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 223.
**Kövrək şoran** - (lat. *Salsola futilis* Iljin.) Tərəçiçəkkimilər – (*Chenopodiaceae* Vent.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın **nadir** növüdür. Qafqaz endemikidir.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Gövdəsiz, kövrək, qonur qabıqla örtülü, çılpaq, 15-20 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları 15–25 mm uzunluqda, 2-2,5 mm enində, yarımsilindrik, xətvari, göyümtül, kütdür. Çiçəkləri tək-tək, çiçəkaltlığı yarpaqlarının qoltuğunda sünbülvari çiçək qrupunda toplanmışdır. Qanadları tünd –qırmızı rəngdədir, aşağı üç qanadı bir qədər genişdir, böyrəkvari-dairəvi, digərləri tərs - yumurtavaridir. Tozcuq cıxıntıları lansetvaridir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Düzən, dağətəyi sahələrdə şoranlı, taxıllı, müxtəlifotluluq, qruplaşmaların tərkibində rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvan düzənliyi (Ordubad rayonu – Kotam və Kilit kəndləri ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər sayılır (otarılma, tapdalanma).

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq üçün yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
3. ↑  Флора Азербайджана, 1952
4. ↑  Ахундов Г.Ф. 1972; Ахундов Г.Ф. Гогина Е.Е. Прилипко Л.И. 1978; Мовсумова Ф.Г. 2005; Musayev S.H. 2005
**Seyhan çayı** (qədim adı: q.yun. Σάρος **Saros)** və ya digər adı ilə **Sarus** (türk dilində *Sarus Su*) ― Kilikyanın və Türkiyənin Aralıq dənizinə tökülən ən uzun çayı. Çay 560 km uzunluğundadır və Anti-Tavr dağlarının zirvələrindən başlayır və geniş delta yaradaraq Aralıq dənizinə tökülür. Onun əsas qolları Adana ilində, Aladağ şəhərində birləşərək çayı əmələ gətirən Zamantı və Göksu çaylarıdır.

Seyhan çayının mənbəyinin Tavr dağlarında olduğu bildirilmişdir. Çay Komana qəsəbəsi ilə irəliləyərək Kapadokyadan, daha sonra isə Kilikiyadan keçir. Çayın adı Liviy, Ksenofon, Prokopi, Strabon, Ptolomey, Appian, Böyük Plini və onu səhvən *Sinarus* adlandırmış Selanikli Estafiy də daxil olmaqla bir çox qədim müəllif tərəfindən qeyd edilmişdir.

Seyhan çayı mənsəbindən 50 km məsafədə çayın üzərində yerləşən yeganə yaşayış yeri olan Adana şəhərindən keçir. Adanada çayın üzərində II əsr Roma körpüsü olan Taşköprü də daxil olmaqla bir neçə körpü mövcuddur. Çay, *Dəli burnunda* Aralıq dənizinə tökülür.

Tarix
-----

Qədim Yunan-Roma əfsanəsində Adana şəhərinin adının qardaşı ilə birlikdə çayın yanında şəhər quran yunan tanrısı Uranusun oğlu Adanusdan gəldiyi qeyd edilir. Həmin çaya isə onun qardaşı *Sarusun* adı verilir.

Sarus çayı başlağıcda dağlardan axır, daha sonra isə Kilikiyadan keçərək Aralıq dənizinə doğru irəliləyir və bu hissəsində *Seyhan* adlandırılırdı.

2009-cu ildə Seyhan çayında 29 yerli, 3 tanıtılmış və 4 endemik növ də daxil olmaqla ümumilikdə 33 balıq növü aşkar edilmişdir. Çayda həmçibib səkkiz amfibiya nvü siyahıya alınmışdır və onlardan ikisinin (*Rana holtzi* və *Triturus vittatus cilicensis*) çay üçün endemik olduğu bildirilir. 

Adananın yuxarı hissəsindəki böyük Seyhan bəndi suvarma,hidroelektrik enerji və daşqınla mübarizə üçün xidmət göstərir. Çay üzərində Yedigöze, Çatalan və Kavşak bəndləri də daxil olmaqlar eyni məqsədlər üçün tikilmiş başqa bəndlər də var. Çay hal-hazırda hidroelektrik enerji və suvarma üçün geniş inkişaf mərhələsindədir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  John Garstang and O.R. Gurney *The Geography of the Hittite Empire (1959)*, səh. 51, Google kitablar
2. ↑  Ksenofon, *Anabasis* 1.4.1.
3. ↑  Prokopi, *de Aedif.* 5.4.
4. ↑  *Strabon*. *Coğrafiya*. XII, 2, 3; s. 536
5. ↑  *Ptolemey*. *Coğrafiya*. 5.8.4.
6. ↑  Appian *Syr.* 4.
7. ↑  Plini. *Təbii tarix*. 6.3.
8. ↑  *Selanikli Estafiy, Dionisiy Perieqet .867*
9. ↑  *Anton, Charles.* Classical Dictionary: Containing an account of the principal proper names mentioned in ancient authors... New York: Harper & Brothers. 1841.
10. ↑  Charles Pye *A New Dictionary of Ancient Geography, exhibiting the modern in addition to the Ancient Names of places (1803)*, səh. 299, Google kitablar
11. ↑  "Cumulative Impact Assessment Baseline Monitoring Report for the Goksu-Seyhan Hydropower Cascade" (PDF). EnerjiSA. February 2011. 10 April 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 31 may 2013.