recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**As çayı** — Cənubi Afrika Respublikası ərazisində çay

Ümumi məlumat
-------------

As çayı Cənub—Şərqi Azad Dövlətində Lebenbergsvley çayının bir qoludur. 1968-ci ildən etibarən Bezlehemin şərqindəki sonuncu çay ilə birləşən Sol Plaatje Barajı (əvvəllər: Saulspoort Barajı) tərəfindən məhv edilmişdir. Onun mənşəyi Klarens yaxınlığında, Ruyberqenin şimal yamaclarında, Baytlam şəhərindən təxminən 35 km cənubdadır. 1998-ci ildə Lesoto Dağları Su Layihəsinin şimala çıxışı üçün tunelin açılması ilə kiçik axın güclü bir çaya çevrildi

Suyun çatdırılması
------------------

As Çayı Lesoto Dağları Su Layihəsi üçün boşalma nöqtələrindən biridir. 2004-cü ildən etibarən saniyədə 18 kubmetr su çıxarılır  və çay axını mövsümi dəyişkən deyil.
Mənsəbin aşağı hissəsində yerləşən Stortemelk Barajı, su axını və məhdud eroziyanı sabitləşdirmək üçün Su İşləri İdarəsi tərəfindən görülən bir tədbir idi.2004-cü ilədək, dörd dəfə inşa edilmişdir.

Enerji istehsalı
----------------

İki xüsusi hidroelektrik stansiya, Sol Plaatje və Merino, 2009 və 2012-ci illərdə ardıcıl istifadəyə verilmişdir və elektrik şəbəkəsinə 7 MVt ilə təmin edir.Botterkloof Barajında Avtomatlaşdırılmış və aşağıda saxlanılan Stortemelk Hidroenerji Layihəsi 2016-cı ilin iyul ayından etibarən elektrik şəbəkəsinə 4,4 MVt əlavə etmək üçün nəzərdə tutulub

Ekoloji təsir
-------------

1998-ci ildə şimala çıxış tunelinin açılması, suyun həcminin artması,suyun temperaturunun azalması, çay kanalının təmizlənməsi və Saulspoort Barajında çox miqdarda çöküntü olduğu üçün fiziki və kimyəvi dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Kükürd və largemuz sarımsağı kimi əsas göstəricilərin populyasiyaları azaldı və çayın yeddi dənizin balıq növü yoxa çıxdı. Onurgasızların bərpası yalnız bir neçə kilometr aşağı hissədə idi və su yüksək həcmdə sərbəst buraxıldığı zaman təsirsiz oldu. Çox yaşayış sahəsi hələ də mövcud olsa da, su orqanizmləri ilə çayın su kütləsi, aşağı su temperaturu və eroziya potensialı ilə məhdudlaşır.

Etimologiya
-----------

Ad tez-tez Afrikan dillərindən ingilis dilinə "Ash River" kimi tərcümə edilir. Əfsanəyə görə çay yaxınlığında öküz vaqonu (Ox-wagon) gedirmiş. "Ox-wagon" adından "Axle River" adı yaranmış və "As River" kimi dəyişmişdir. Ona görə də çayın adı "As çayı" yox "Axle çayı" kimi tərcümə oluna bilər

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  Arxiv
2. ↑  "Ədəbiyyat" (PDF). 2015-09-24 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-16.
3. ↑  "Qlobal mühəndislik". 2022-09-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-16.
4. ↑  "Kats Dam hekayəsi" (PDF). 2015-09-24 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-16.
**As I Lay Dying** — 2000-ci ildə San-Dieqoda (Kaliforniya) Tim Lambezis tərəfindən yaradılan ABŞ metal musiqi qrupu.

Haqqında
--------

Tim Lambezis əvvəllər zərb alətlərində ifa etmək istəyib, lakin bunu yaxşı bacarmadığına görə sonra qrupun vokalisti olub. Qrup mahnı sözlərini və qrupun adını məşhur yazıçı Uilyam Folknerin 1930-cu ildə yazdığı "As I Lay Dying" adlı romanından götürüb. Qrupun ilk debüt albomu 2001-ci ildə Pluto Records şirkəti ilə birgə "Beneath the Encasing of Ashes" adlı albomu olmuşdur. 2003-cü ildə qrup Metal Blade Records albom şirkəti ilə müqavilə imzalayaraq ikinci "Frail Words Collapse" adlı albomlarını çıxardaraq, metalcore üslubun da ən məşhur qruplardan biri oldu. Çünki bu albomdan sonra MTV kanalında albomun "94 Hours" və "Forever" mahnıları kanal da ən çox reytinq toplayan mahnılardan biri oldu. Bu da qrupun tanınması üçün çox əlverişli oldu.

Daha sonra qrup Killswitch Engage, In Flames, Shadows Fall, Lamb of God, Hatebreed, Everytime I Die, The Black Dahlia Murder, Scarlet, Chimaira, Soilwork, Papa Roach, Soul Embrace, Bleeding Through, Sworn Enemy, Danzig, 3 Inches Of Blood, Haste, Zao, Six Feet Under və The Agony Scene kimi qruplarla eyni səhnələr də yer alaraq konsertlər də çıxış etdi.
Bundan əlavə qrup Metal Blade Records albom şirkəti ilə birlik də 2005-ci ildə "Shadows Are Security", 2007-cı ildə "An Ocean Between Us",2010-cu ildə "The Powerless Rise" və 2012-ci ildə "Awakened" albomlarını buraxmışdır.

2013-ci ilin mayında qrupun vokalisti Tim Lambesis keçmiş arvadını öldürtmək üçün gizli qatil tutmasından həbs edilərək istintaqa cəlb edilmişdir.

Qrup üzvləri
------------

### İndiki üzvləri

* Tim Lambesis – vokal (2000–present)
* Jordan Mancino – zərb alətləri (2000–present)
* Phil Sgrosso – ritm gitara, köməkçi vokal (2003–present)
* Nick Hipa – gitara, köməkçi vokal (2004–indiyədək)
* Josh Gilbert – bas gitara, köməkçi vokal (2007–indiyədək)

### Keçmiş üzvləri

* Justin Foley - zərb alətləri (2009)
* Chris Lindström - ritm gitara (2003-2004)
* Brandon Hays - bas gitara (2002-2003)
* Chad Ackerman - ritm gitara, köməkçi vokal (2002)

Diskioqrafiya
-------------

### Studiya albomları

* Beneath the Encasing of Ashes (2001)
* Frail Words Collapse (2003)
* Shadows Are Security (2005)
* An Ocean Between Us (2007)
* The Powerless Rise (2010)
* Awakened (2012)

### DVD-lər

This Is Who We Are (2009)
**Ərsan İlyasova** (**Əsl adı:** *Arsen İlyasov*; 15 may 1987, Əskişəhər) — Türk Milli Basketbol Komandasının oyunçusudur.

Türkiyənin Eskişehir şəhərində dünyaya gələn idmançı, 2003-cü ildə Türkiyə vətəndaşlığına keçirildi. Krımdan Özbəkistana sürgün edilən Krım Tatarı bir ailənin övladıdır. Atası Ənvər İlyasov və anası İraliyə İlyasova Krıma qayıdış yasaqının qalxmasından sonra sürgündən Krıma dönmüşdür. Gənc yaşda qabiliyyəti kəşf edilərək Ülkerspor infrastrukturu tərəfindən yetişdirilməyə başlandı və Türkiyə Vətəndaşlığına keçirildi. Əsl adı Arsen İlyasov olan Ərsan İlyasova 2004–2005 mövsümündə qısa müddətli də olsa Ülkersporda forma geymə şansı qazandıqdan sonra 2005 NBA seçmələrində Milwaukee Bucks tərəfindən otuz altıncı sıradan seçildi. Bir çoxları tərəfindən bir il daha Türkiyə Basketbol Liqasında təcrübə qazanması lazım olduğu şərhi edilmiş olsa da 23 avqust 2005 günü Milwaukee Bucks ilə iki illik müqavilə imzaladı. Ancaq mövsüm başlamadan, təcrübə qazanması məqsədiylə, NBA komandalarının daha çox, gənc oyunçularını yetişdirmək üçün istifadə etdiyi, National Basketball Development League (d-Liqa) komandası Tulsa 66ersə göndərildi. Bu komandada bir mövsümdə oynadığı 46 matçda 12,5 say və 7,0 ribaund ortalamayla oynadı.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İdmançı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |


1. ↑  Basketball-Reference.com (ing.).
2. ↑  Ersan Ilyasova // Enciclopèdia de l'esport català (kat.). Grup Enciclopèdia, 2012.
**Sabir Adil** (*Sabir Xasay oğlu Əhmədov*; 10 may 1950, Bəydövül, Göyçay rayonu – 7 fevral 2005) — Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü, Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü, Kinematoqraflar ittifaqının üzvü.

Həyatı
------

Sabir Xasay oğlu Əhmədov 1950-ci il may ayının 10-da Azərbaycanın Göyçay rayonunun Bəydövül kəndində anadan olmuşdur. Atası Xasay şair çox kiçik yaşlarında olarkən vəfat edib. Sabir Adil anası Nadilə və dayısı Bahadurun köməyilə böyüdülmüşdür. Göyçay rayonunda orta məktəbə daxil olub. Orada orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində təhsil almışdır (1969-1974).

Sonra C.Cabbarlı adına kinostudiyada senarist, H.Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında ədəbi hissə müdiri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyində məsləhətçi, həmçinin müxtəlif mətbuat orqanlarında işləmişdir. Tələbəlik illərindən ədəbi fəaliyyətə başlamışdır.

Onun ssenarisi əsasında "Papaq" ("Evlənmək istəyirəm") bədii fılmi çəkilmişdir.

Şerləri və digər yazıları "Azərbaycan", "Ulduz", "Qobustan" jurnallarında, "Ədəbiyyat" qəzetində və digər mətbuat orqanlarında çap olunmuşdur.

1974-cü ildə ailə həyatı qurmuşdur. Bu nigahdan 1 oğlu, 2 qızı dünyaya gəlmişdir.

"Üz tutduğum adamlar" (1986), "Ağlayan divarlar" (2003) şerlər kitabının və "Yüz böyük türk" tərcümə kitabının müəllifidir. Bir çox şerıəri rus dilinə tərcümə edilmişdir. 1986-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvüdür. Həmçinin Teatr Xadimləri İttifaqının, Kinomatoqraflar ittifaqının üzvüdür.

2005-ci ilin fevral ayının 7-də qəflətən keçirdiyi infarkt xəstəliyindən dünyasını dəyişib.

İstinadlar
----------

[*mənbə göstərin*]

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Sardana Platonovna Oyunskaya** (*rus.* Сардана Платоновна Ойунская; 6 sentyabr 1934, Yakutsk – 13 iyul 2007) — yakut folklorşünası, ədəbiyyatşünas, filoloq, Rusiya Elmlər Akademiyasının Sibir şöbəsinin fəxri veteranı, filologiya elmləri namizədi, Elmlər Akademiyasının Sibir filialının əməkdar veteranı.

Həyatı
------

Sardana Oyunskaya Moskvada yakut ədəbiyyatşünası Platon Oyunskinin ailəsində anadan olmuşdur. 1962-ci ildə Yakutsk Dövlət Universitetini bitirdi və həmən universitetin Dil, Tarix və Ədəbiyyat İnstitutunda işləməyə başladı. Yakut xalq nağılları və xalq mahnıları toplamaq ilə məşğul idi. 1962–2007-ci illərdə Elmlər Akademiyasının Humanitar Tədqiqatlar İnstitutunda işləmiş və laboratoriya işçisindən elmi işçi vəzifəsinə qədər qalxmışdır. 1989-cu ildə "Yakut xalq tapmacaları" mövzusunda filologiya elmləri üzrə alimlik dərəcəsi almaq üçün namizədlik dissertasiyasını müdafiə etdi.

1988-ci ildə Platon Oyunskinin ədəbi və elmi irsinin öyrənilməsi və nəşri ilə məşğul olmağa başladı. Yakut ədəbiyyatına nəzərə çarpan töhfəni verən onun "Atanın parlaq adı" (Yakutsk, 1999, 2003) kitabı oldu. Kitabda onun poetik əsərləri, esseləri, populyar elmi məqalələri, atası və onun ətrafındakıları ilə bağlı xatirələri yer aldı.

P. Oyunski İctimai Fondun sədri və Hökumət Komissiyasının üzvü idi. 1993-cü ildə Saxa Respublikası və YUNESKO arasında yubiley tədbirlərinin təşkili və keçirilməsində fəal iştirak etmişdir. Onun rəhbərliyi ilə 1992–1993-cü illərdə bir qrup ədəbiyyatşünas alimlər tərəfindən P. Oyunskinin sənət və elm əsərlərini özündə cəmləşdirən 3 cildlik toplu hazırlandı.

Oyunskaya Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü, Taatta ulusunun fəxri vətəndaşıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Писатели Якутии - Сардана Ойунская". pnbglaz.narod.ru. August 16, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: Aug 16, 2019.
2. ↑  "About Platon Oyunskiy". Google Arts & Culture. August 6, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: Aug 16, 2019.
3. ↑  "Сардана Ойунская — дочь, достойная великого отца — Сахапечать". August 16, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: Aug 16, 2019.
4. ↑  "Лауреат Государственной премии Республики Саха (Якутия) имени П.А.Ойунского Ойунская Сардана Платоновна". www.sakha.gov.ru. August 16, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: Aug 16, 2019.
5. ↑  "Таттинская МЦБС". 2020-06-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-30.
**Fətulla bəy Kərbəlayı Abbas bəy oğlu Kərimbəyov** — Kiyev universitetinin məzunu, notarius, sahibkar.

Həyatı
------

Fətulla bəy Kərimbəyov 1869-cu ildə Cəbrayıl qəzasının Kərimbəyli kəndində anadan olmuşdu. Qarğabazar kəndindəki rus-tatar məktəbinin 3-cü sinifini, Cəbrayıl kəndindəki məktəbin 5-ci sinifini, Şuşa şəhəri real məktəbin 7-ci sinifini bitirmişdi. Bakıda gimnaziyada oxuyandan sonra Kiyev şəhərinə yollanıb universitetə qəbul olur. Universiteti tamamlayandan sonra Bakı şəhərinə dönmüşdü. Uzun illər şəhər notariusunun rəisi vəzifəsində çalışmışdı. Bakı şəhərində 40 mənzillik üçmərtəbəli, 60 mənzillik ikimərtəbəli evlər tikdirmişdi. 60 mənzilli ev köhnə Ketsxoveli küçəsindəki Şəhər polisi ilə üzbəüz olan binadır.

Fətulla bəy repressiya illərində Stavrapol şəhərinə köçmüşdü. Orda vəfat edib.

Fətulla bəyin Vəli bəy adlı oğlu vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Kərimbəyovların bir qolu. III yazı. "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №2, səh.12-21.

Həmçinin bax
------------

* Kərimbəyovlar
**Məkan** — daha çox fəlsəfə, riyaziyyat və fizika kimi elmlərdə istifadə olunan termindir. Nyutonun klassik mexanikasında əsaslandırılır ki, məkan sonsuzdur, uzunluğu bütün istiqamətlərdə bircinslidir, hər hansı bir nöqtəsində həmişə eyni 
universal qanunlar mövcuddur.

Dünyanı dərk etmək təşəbbüsündə olan qədim insanlar məkanı daha çox abstraktlıqla bağlamışlar. Ona görə ki, ulu əcdad gördüklərinin mahiyyətini öyrənmək barədə düşünmüşdür. Dünya, ilk növbədə, onun özünün doğulub məskən saldığı, oturub-durduğu, qidasını tapdığı, əyləndiyi, üstündə gəzdiyi ərazi, soyuqdan, yağışdan qorunduğu mağaralar idi. Buna uyğun olaraq məkan landşafdan – dağ, çay, düz, meşə, göl, dəniz, çöldən kənarda ağla gətirilə bilməzdi. Məkanın ayrı-ayrı bölgələr üzrə xarakterindəki əkslikləri izaha gələndə məsələnin əsil səbəbini anlamaqdan hələ onlar çox uzaq idilər. Ona görə də əsas meyar kimi məhz yerin fiziki xüsusiyyətləri, maddi ünsürlərin çatışmazlığı deyil, kənar abstrakt qüvvələrin mövcudluğu, təsiri götürülür və məkanın özünün də fövqəltəbiiliyi, qeyri-adi qüvvələr – xeyir, yaxud şər ruhlar tərəfindən idarə olunduğu qənaəti irəli sürülürdü.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qafarov R.O. Azərbaycan Türklərinin mifologiyası" (PDF). 2011-10-14 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-14.
**"Livorno FK"** (it. Associazione Sportiva Livorno Calcio SrL) — İtaliya futbol klubu. 1915-ci ildə İtaliyanın eyni adlı şəhərində yaradılıb. Hal hazırda İtaliya D Seriyasında çıxış edir.

Tarixi
------

"Livorno"nun tarixi 1915-ci ildə, "Livorno Calcio" futbol klubunun yarandığı vaxtdan başlayır. 1915-ci ildə, qurulduğu ildə "Livorno", İtaliya çempionatının ən yüksək liqasının üzvu olur.

1919/20 mövsümündə komanda Milan Liqanın final oyununda "İnter" klubuna məğlub olaraq gümüş medal qazanır.

1923-cü ildə "Livorno" finalda "Verona"ya 2:1 hesabı ilə qalib gələrək İtaliya Kubokunu qazanır.

1929-cu ildə A Seriyası qurulduqdan sonra "Livorno" İtaliyanın lider klublarından biri idi, lakin 1930-cu illərdən başlayaraq "Livorno" milli çempionatdakı mövqeyini itirməyə başladı. Komanda 1920-ci ildəki uğurlarını yalnız 1942/43 mövsümündə təkrarlamağı bacardı. "Livorno" o zaman yenilməz klub olan "Torino" klubuna məğlub oldu.

II Dünya Müharibəsindən sonra klub daha da zəiflədi və 1949-cu ildə A Seriyasını tərk etdi. Klub B Seriyasında və hətta C Seriyasında uğursuzluğa düçar oldu, lakin buna baxmayaraq, o, azarkeşlər arasında populyarlığını itirmədi.

1991-ci ildə "Livorno" peşəkar statusundan məhrum edildi və klubda yenilənmə getdi. Ancaq yeni yaradılan klubun altıncı diviziondan A Seriyasına gedən yolu keçmək üçün cəmi 13 il çəkdi, uzun fasilədən sonra elitada ilk mövsümündə 9-cu yeri tutdu və klubun uğurlarında bombardir hücumçusu Kristiano Lukarelli xüsusi əməyi oldu.

2005/06 mövsümündə komanda əvvəlki mövsümdəki uğurlarını təkrarlamağı bacardı. Üstəlik, "Yuventus", "Milan" və "Latsio" klublarının diskvalifikasiyası sayəsində "Livorno" 1/16 finala çıxdığı UEFA kubokunda oynamaq hüququ qazandı .

14 aprel 2012-ci il tarixində, B Seriyasının 35-ci turunun "Peskara" ilə səfər oyununda (0: 2), "Livorno"nun futbolçusu Pyermario Morosini həyatını itirir Morosininin xatirəsinə Livorno ona oynadığı 25 nömrəsini ömurluk toxunulmaz saxladı.

İtaliya çempionatının dvizionlarında mövsum sayı
------------------------------------------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Dvizion | Mövsüm sayı | Debüt | Son mövsüm |
| **A** | **18** | 1919/20 | 2013/14 |
| **B** | **27** | 1931/32 | 2019/20 |
| **C** | **42** | 1952/53 | 2020/21 |
| **D** | **1** | 1992/93 | 1992/93 |

Tanınmış oyunçuları
-------------------

* Marko Ameliya
* Luka Vidciani
* Françesko Koko
* Kristiano Lukarelli
* İqor Protti
* Vikash Doraso
* Tomas Danilevicius
* Mozart Santos Batista Junior

Azarkeşlər
----------

 Roma ilə matç zamanı Livorno azarkeşləri. Mövsüm 2006/2007
Livorno ultrasları, solçu siyasi fikirlərə bağlılığı və Latsio, İnter, Verona, Milan kimi klubların sağ yönumlu azarkeşləri ilə və "Romanın bəzi azarkeş qrupları ilə şiddətli və tez-tez qarşıdurmaları ilə tanınır. Kommunist və anarxist simvollar ev tribunasında geniş istifadə olunur, Stalin və Çe Gevaranın obrazları çox populyardır.

Xarici keçidlər
---------------

* Klubun rəsmi saytı  (ital.) )
* Azarkeş saytı  (ital.) )
**Osman Qazi körpüsü** — İzmit körfəzi üzəridə, 5 magistralın bir hissəsi olaraq inşa edilən körpü. Körpü Dilova ilçəsinin sahilində yerləşən Dil burnu ilə Altınova ilçəsinin Hersek burnu arasında inşa edilmişdir. İki sahil arasında məsafə 1.550 metr, körpünün ümumi uzunluğu isə 2.682 metr təşkil edir. Türkiyənin dördüncü asma körpüsüdür. Körpü 1 iyul 2016-cı il tarixində açılışdır. Fateh Sultan Mehmet körpüsünü üstələyərək Türkiyənin ən uzun körpüsü və mərkəzi arasında uzunluğa görə dünyada altıncı ən uzun asma körpü olur.

Körpünün uzunluğunun hazırda Dardanel boğazı üzərində qurulan Çanaqqala 1915 körpüsünün uzunluqda onu keçəcəyi gözlənilir.

Layihə
------

Qebze-Oxanqazi-İzmir avtomobil yolunun davamı çərçivəsində Osman Qazi körpüsü də daxil olmaqla 384 kilometr avtomobil yolu və 49 kilometr əlaqə yolu inşa edilir. Körfəzdən keçən körpüdən istifadə etməklə səyahət 2 saatdan 6 dəqiqəyə qədər azalacaq. Bütün layihə başa çatdıqda ortalama 8 saatlıq İstanbul-İzmir yolu 3,5 saata qədər azalacaq. Səyahət vaxtının azalmasının əsas səbəbi, mövcud dövlət yolundan 95 kilometr daha qısa müddətdə tikiləcək yeni avtomobil yolunun əvəzinə körpü keçidindən istifadə etməklə zamanı 1.5 saat qənaət edilməsidir. Mövcud dövlət yolu bir çox şəhər mərkəzindən keçdiyinə görə, magistral sürət qaydaları tətbiq olunmur.

Layihə başa çatdıqda ildə 650 milyon dollar milli qənaət əldə ediləcəkdir. Körpünün dəyəri 1,2 milyard dollardır. Bütün körpü və magistral yolun dəyəri 6.9 milyard dollardır və bütün bunları Otoyol A.Ş ödəyəcək.

Tikinti mərhələsi
-----------------

21 mart 2015-ci ildə körpüdə əsas kabelləri daşıyan Catwalk adlı bələdçi kabellərindən biri qırılır. Qırılmış kabelin quraşdırılması mayın 31-dən iyunun 4-dək aparılmışdır. Kabelin qırılmasına görə özünü məsul bilən yapon mühəndis Kişi Ryoiçi qəzanı şərəf məsələsi kimi qiymətləndirmiş və intihar etmişdir. Tikinti mərhələsində 8000 işçi çalışmışdır.

Açılış
------

30 iyun 2016-cı il tarixində körpü Türkiyənin motosiklet pilotu Kenan Sofuoğlu, prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və baş nazir Binəli Yıldırımın da qatıldığı mərasimlə açılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-04.
2. ↑   Arxivləşdirilib 2016-09-27 at the Wayback Machine Köprü maliyeti (sayfa 4)
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-04.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-04.
5. ↑  "Halat koptu mühendis intihar etti". 2016-01-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-04.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-04.
Liviya Milli Ordusu (LMO), 2019-cu ilin Noyabr ayından etibarən Həftar Silahlı Qüvvələri (HSQ) olaraq bilinən İkinci Liviya Vətəndaş müharibəsində rol oynayan hərbi qüvvədir. Xəlifə Həftar başçılıq edir və Tobruqdakı Nümayəndələr Palatasına bağlıdır. 

Liviya Milli Ordusu, 2011-ci ildə Liviyadakı vətəndaş müharibəsi zamanı Liviya Silahlı Qüvvələrinin NATO tərəfindən ağır məğlubiyyətindən sonra yeni Liviya hökuməti tərəfindən quruldu. 2014-cü ildə İkinci Liviya Vətəndaş Müharibəsinin başlaması ilə ordu Xəlifə Həftarın nəzdindəki terrorla mübarizə qrupuna və Abdulsalam əl-Obidinin rəhbərlik etdiyi qanuni qrupa bölündü. Qısa bir müddət sonra, eyni ildə Nümayəndələr Palatası Xəlifə Həftəri ordunun rəhbəri təyin etdi və ordunu tək bir dam altında yenidən bir araya gətirdi. Nümayəndələr Palatasının komandanlığı altında Həftər, Baş Milli Konqresə qarşı "Qürur Əməliyyatı" adlı bir əməliyyat başlatdı. İkinci Liviya Vətəndaş Müharibəsi davam edərkən, beynəlxalq səviyyədə tanınan Tripoli mərkəzli Milli Konsensius Hökuməti 2016-cı ildə quruldu. Xəlifə Həftər tabeliyindəki Liviya Milli Ordusu, bu hökuməti sona çatdırmaq üçün 4 aprel 2019 tarixindən etibarən Tripoliyə hücuma başlamışdır və hücum 2020-ci ildə Türkiyənin regiona müdaxiləsi ilə Liviya Milli Ordusu üçün məğlubiyyət ilə başa çatmışdır.

Liviya Milli Ordusu böyük ölçüdə muzdlulardan və ya militanlardan ibarətdir. Bu quruluşda sələfi təşkilatlar, Sudan, Çad və Rusiyadan olan muzdlular vardır. Quru qoşunları ilə yanaşı, Liviya Milli Ordusuna bağlı hərbi hava qüvvələri də mövcuddur, lakin dəniz qüvvələri baxımından çox da güclü deyildirlər. 

Liviya Milli Ordusu tez-tez seçilmiş insanlara qarşı Liviyada müdaxilələr həyata keçirmişdir. Bu müdaxilələr nəticəsində Liviya Milli Ordusunun əsgərləri seçilmiş insanları əvəz etmişdirlər.
**Nor** (*fr.* Nord, hərfən — «şimal») — Fransanın şimalında yerləşən, O-de-Frans regionun departamentlərindən biri. Sıra nömrəsi — 59. İnzibati mərkəzi — Lill. Departamentin cənub hissəsində «ş’ti» (*fr.* le ch'ti) adlandırılan fransız dilinin pikard dialektindən istifadə edirlər.

Coğrafiyası
-----------

Nor departamenti O-de-Frans regionun bir hissəsidir , Pa-dе-Kale, Ena və Belçika ilə sərhəddir. Sahəsi — 5743 km².

Tarixi
------

1790-cı ilin mart ayında yaradılmış ilk 83 departamentdən biridir. Departament üç regionun ərazisində yerləşir — Flandriya, Eno və Kambre.

IV-VI əsrlərdən etibarən Roma imperiyasında Bulonidən Kölnə qədər yol boyunca ərazini qoruyan alman qəbilələrini cəlb etmək praktikası VIII-ci əsrə qədər davam edən bir alman-roman linqvistik baryer yaratdı. Departamentin Saxon kolonizasiyası onu IX-cu əsrdə cənubda dəyişdi və Lillin şimalındakı ərazidə yaşayan əhalinin əksəriyyəti Hollandiyanın yerli dialektinə üstünlük verdi və əhalinin bu xəttinin cənubundakı Romalı dialektləri istifadə edildi. Bu linqvistik baryer hələ də bölgədəki bir sıra yerlərin adları ilə qorunub saxlanılır. IX-cu əsrdən etibarən şimal-şərqə keçməyə başlamış və son dövrdə bu proses Fransa hökumətinin ölkə daxilində yeganə dövlət dili olaraq tanınan siyasətinə görə intensivləşmişdir. Hal-hazırda, Dünkerk bölgəsində təxminən 20.000 nəfər Qərbi Flamand dilində (Holland ləhcəsi) danışır.

İnzibati bölgüsü
----------------

Departamentə 6 rayon, 41 kanton və 648 kommun daxildir.

Rayonlar:

* Aven-sür-Əlp (Avesnes-sur-Helpe)
* Kambre (Cambrai)
* Due (Douai)
* Dünkerk (Dunkerque)
* Lill (Lille)
* Valansyen (Valenciennes)

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Fransa departamentlər siyahısı

Xarici keçidlər
---------------

* Şimali departament // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
* Prefecture website (fr.)
* Conseil Général website (fr.)
* links DMOZ[*ölü keçid*] (ing.) — Open Directory Project
**Osman Nizami Paşa** (*türk.* Osman Nizami Paşa) (1856, İstanbul - 1939, İstanbul) — Türk əsgər və diplomat.

Həyatı
------

1856-cı ildə İstanbulda anadan olmuşdur. 1856-cı ildə İstanbulda anadan olmuşdur. O, Berlində türk səfiri olan Əli Nizami Paşanın oğlu idi. 1876-cı ildə Məktəb-i Sultanini bitirdi. Osmanlı Hərbi Kollecinə daxil oldu və Qərargah zabiti olaraq bitirdi. 1877-ci ildə Rusiya-Osmanlı müharibəsinə qoşuldu.

Fəaliyyəti
----------

1908-ci ilin sentyabrından 1913-cü ilin yanvarına qədər Türkiyənin Berlindəki səfiri, 1913-cü ilin iyun ayından dekabr ayına kimi Nəqliyyat naziri vəzifəsində çalışmışdır.

Balkan müharibələrindən sonra sülh komitəsində vəzifəyə təyin edildi. Lakin razılaşmanın şərtləri ağır olduğundan Türkiyənin məğlubiyyəti hesab olunan raqzılaşmanı qətiyyən imzalamayacağını və əgər imzalayarsa, belə bir əlin kəsilməsinin daha uyğun olduğunu söyləyərək sülh heyətindən istefa verdi.

20 avqust 1921-ci ildən 30 avqust 1922-ci ilədək Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Romadakı nümayəndəsi kimi xidmət etdi. Cümhuriyyət dövründə heç bir vəzifədə xidmət göstərməmişdir. Bu dövrdə təqaüdə çıxdı. 1939-cu ildə İstanbulda vəfat etmişdir.

Almanca və fransızca səlis danışa bilirdi.

Mustafa Kamal Atatürk haqqında fikirləri
----------------------------------------

Həmçinin bax
------------

* Balkan müharibələri
* Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877-1878)

İstinadlar
----------
Fucivara no Teyka tərəfindən XIII əsrdə yazılmış bir nüsxəsi.
**Saraşina Nikki** (更級日記, **azərb.* Saraşina gündəliyi‎*?) – Heyan dövründə yaşamış bir saray xanımı tərəfindən 1059-cu ildən sonra yazılan nikki. Şəxsi adı naməlumdur, əsasən Suqavara no Takasuenin qızı və ya Xanım Saraşina kimi xitab edilir. O, alim, şair və saray rəsmisi olan Suqavara no Miçizanenin nəslindən idi.

Haqqında
--------

"Saraşina Nikki" dövrün Heyan gündəliklərindən fərqlənir; həcm baxımından genişdir və müəllifin 12 yaşından 50 yaşına qədər olan həyatını təsvir edir. Müəllif atasının vitse-hakim olduğu Kazusa əyalətində böyümüşdür. 1020-ci ildə ailə ilə birlikdə Yaponiyanı səyahət edərək Kiotoya gəlmişdir. Gündəlikdə Fuci dağını, təbiət möcüzələrini və 3 aylıq səyahətində qarşılaşdığı insanları təsvir etmişdir. Daha sonra Kiotoda qalmış, lakin dini ziyarətlərə davam etmişdir. Qısa müddət ərzində imperatorluq şahzadəsinin xidmətçisi kimi fəaliyyət göstərdikdən sonra Şinano əyalətinin hakimi Taçibana no Toşimiçi ilə evlənmiş və 3 uşağı olmuşdur.

Əri də daxil olmaqla ona yaxın olan bir neçə insanın ölümündən sonra buddist rahibəsi olmuşdur. Gündəlik onun həyatındakı kədərli anlar və romantik hekayələr üzərindən davam edir. Gündəlikdə xalası olan Murasaki Şikibu tərəfindən ona "Gencinin hekayəsi" romanının bir nüsxəsinin verildiyi qeyd olunmuşdur.

"Saraşina Nikki" ingilis dilinə ilk dəfə 1963-cü ildə İvan Morris tərəfindən "Arzular körpüsünü keçəndə" adı altında nəşr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Perkins. səh. 292
2. 1 2 3  Perkins. səh. 293

Ədəbiyyat
---------

* *Perkins, Dorothy.* Encyclopedia of Japan: Japanese History and Culture, from Abacus to Zori. Roundtable Press. 1991. səh. 292-293. ISBN 0-8160-1934-7. İstifadə tarixi: 6 may 2022.
**Liviya Hava yolları reys 1103** (*ing.* Libyan Arab Airlines Flight 1103) — Liviya Hava yollarına məxsus *Boeing 727–200* modelli təyyarə ilə gercəkləşdirilən Benqazi-Tripoli daxili xətt reysinin həyata keçirilməsi zamanı baş vermiş təyyarə qəzası. Qəzanın səbəbi kimi təyyarənin havada olduğu zaman Liviya Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-23 döyüş təyyarəsi ilə toqquşması göstərilir. MiQ-23-də olan iki pilot xilas olmağı bacarmışdır.

Arxa plan
---------

Liviya Hava yollarına məxsus *Boeing 727–200* modelli təyyarə ilə ölkənin ən böyük iki şəhəri arasında müntəzəm uçuşlar gercəkləşdirilməkdə idi. 1992-ci ilin 22 dekabr tarixində baş tutan Benqazi-Tripoli səfəri də bu uçuşlardan biri idi. Benqazi şəhərinin mərkəzi hava limanından havalanan təyyarə, uçuşun böyük bir qismini arxada qoyaraq Tripoli mərkəzi hava limanına doğru enişə keçməyə hazırlaşarkən 3.500 fit (1.067 m) hündürlükdə Liviya Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-23 qırısıcısı ilə toqquşmuşdur.

Qəza nətcisədinə MiQ-23-də olan iki pilot xilas olmağı bacarmış, *Boeing 727–200* təyyarəsində olan 147 sərnişin və 10 heyət üzvünün hamısı həlak olmuşdur. Liviya Hava yolları reys 1103 ölkə daxilində baş vermiş ən faciəvi təyyarə qəzası hesab olunur. Dövlət rəsmilərinin verdiyi açıqlamalarda qəzanın günahkarı kimi MiQ-23-ün pilotları göstərilmiş və hər iki pilot həbs edilmişdir.

20 il sonra
-----------

Qəzadan 20 il sonra hadisə barədə bəzi yeni detallar ortaya çıxmağa başladı. Qəzanın təsadüfi olmadığı, keçmiş ölkə başçısı Muəmmər Qəddafinin nəzarəti altında gercəkləşdirildiyi fikiri ortaya atıldı. Təyyarə ilə toqquşduğu bildirilən MiQ-23 qırıcısının pilotu Abdel Məcid Təyyari hadisə günü *Boeing 727–200* ilə aralarındakı məsafəni qoruduğunu və təyyarənin gözləri qarşısında partladıldığını bildirimişdir.

Muəmmər Qəddafi dövrünün diplomatlarından olan Əli Aujali Lokkerbi faciəsidən sonra ölkə üzərində yaranmış beynəlxalq təziqin azaldılması üçün sözügedən təyyarənin qəsdən partladıldığı bildirmişdir. London-Nyu-York reysi üzrə hərəkət edən təyyarənin partladılmasından sonra Muəmmər Qəddafiyə yaxınlığını ilə bilinən şəxslər əsas şübhəli kimi təqdim olunmuşdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Olgiati, Christopher.* "Libya: Muammar Gaddafi's secrets finally revealed". BBC News. 2 February 2014. 2 September 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 February 2014.

| ⛭
* ← 1991
* Aviasiya qəzaları və insidentləri (1992 (1992))

 |
| --- |
| 
* 28 yan → Şuşa yaxınlığında Mi-8 vertolyotunun vurulması
* 3 mart → Seyidlər kəndi yaxınlığında Mi-26 vertolyotunun vurulması
* 13 iyun → Su-25 təyyarəsinin vurulması (1992)
* 6 avq → Mi-24 vertolyotunun vurulması (1992)
* 11 okt → Mi-2 vertolyotunun vurulması (11.10.1992)
* 22 dek → Liviya Hava yolları reys 1103

 |
**Osmancıqlı İmamzadə Xəlil Paşa** - Osmanlı Dövləti sədrəzəmlərindəndir. 18 dekabr 1406 tarixindən 1413-ci ilə qədər Fetrət Dövrü dönəmində I. Mehmedə vəzir-i əzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamıdır.

Həyatı
------

Atası Heydər Paşadır. Doğum yeri Çorum'un bugünkü rayonu olan Osmancıqdır. 1402-ci ildə Ankara müharibəsində İldırım Bəyazidin, Teymuri ordularına məğlub olmasından sonra başlayan Fetrət Dövründə Osmanlıların yenidən bir araya gəlməsində Osmancıqlı Xəlil Paşanın, Çələbi Mehmedin Osmanlı gücünü yenidən toplamasında çox qiymətli yardımları olmuşdur. Bunun müqabilində Xəlil Paşa, əvvəl Anadolu Bəylərbəyi edilmiş daha sonra 18 dekabr 1406 Çələbi Mehmedin sədrəzəmliyinə yüksəldilmişdir. 1413-ci ilə qədər ona sədrəzəmlik etmişdir.

Xəlil Paşanın oğlu Osmancıqlı (Amasyalı) Qoca Mehmed Nizamüddin Paşa 1429-1438 dönəmində II. Muradın sədrəzəmi olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Fetrət Dövrü
* I. Mehmed
* Quruluş dönəmi Osmanlı sədrəzəmləri
Osman Mühəmmədəli oğlu - Başqırd milli hərəkatının xadimi.

Həyatı
------

Osman Mühəmmədəli oğlu 1897-ci ildə Orenburq quberniyasının Orsk rayonunun Ziyançurino kəndində anadan olub. 1917-ci ilin iyulunda Orenburqda başqırd qurultayında iştirak etdi. Başqırd mərkəzi icraiyyə komitəsinin üzvü seçilmişdir. 1919-cu ilin 20 iyunundan — Başqırd hərbi-inqilabçı komitəsinin torpaq bölməsinin Kollegiyasının üzvü olub. Almaniyada emiqrasiyada olub. Sonra Bakı tibbi institutunda dərs deyib. 1956-cı ildə, Azərbaycan SSR, Bakı şəhərində vəfat edib.

Ailəsi
------

Atası: **Kuvatov, Mühəmmədqalim Əbdülqani oğlu** — maarifçi.
Qardaşı: **Kuvatov, Qumer Qalim oğlu** — Başqırd milli hərəkatının aktiv iştirakçısı, BMSSR (1919 — 1928), ictimai və dövlət xadimi, cərrah.

Ədəbiyyat
---------

Ярмуллин А. Ш. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.

Mənbə
-----

Osman Kuvatov (rus dilində) Arxivləşdirilib 2016-04-09 at the Wayback Machine
**Aypara adası** (norv. Halvmåneøya, *ing.* Half Moon Island) — Şpitsbergen arxipelaqına daxil olan elədə böyük olmayan ada. Edj adasından cənub-şərqdə yerləşir. 1973-cü ildən adanı ziyarət etmək yerli faunanı qorumaq məqsədi ilə qadağandır. Ada ilk dəfə 1625-ci ildə Moskva şirkətinin xəritəsində əsk olunmuşdur. Ona ilk adı isə 1663-cü ildə Hedrik Donker vermişdir. Dörd rus dənizçisi — Aleksey İnkov, Xrisanku İnkov, Stepan Parapov və Fedor Veriqin — 1743-cü ilin may ayından gəmi qəzası səbəbindən adada 6 il yaşamalı olmuşlar. Onlardan ancaq 3 sağ qalmışdır. Yazıçı Devid Roberts bu gözəl hekayəni "Dörd nəfər Arktikaya qarşı" kitabıda əks etdirmişdir. Roberts etdiyi araşdırma ilə dənizçilərin Edj adasında yaşamaq istədikləri nəzəriyyəni yalanlamışdı.

Mənbə
-----

* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press. (ing.)

İstinadlar
----------

1. ↑  Остров Полумесяца Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine Place names in Norwegian polar areas
placenames.npolar.no
2. ↑  Four Against the Arctic: Shipwrecked for Six Years at the Top of the World. (2003). Simon & Schuster. ISBN 0743224310
Hovard Karter Tutanxamon türbəsinin qapılarını açır. Onun arxasında misirli bir işçi və Artur R. Kallender dayanır.
**Fironların lənəti** — iddiaya görə, Qədim Misirin kraliyyət şəxslərinin məzarlarına və mumiyalarına toxunan insanın başına gələn lənət. Lənət əsasən 1922-ci ildə Tutanxamon türbəsinin açılmasından sonrakı bir neçə il ərzində baş verən ölümlərlə əlaqələndirilir. Bəzən lənət Misirdən kənarda qədim məzarların açılmasına da aid edilir: Səmərqənddə Əmir Teymurun məzarı (1941), Krakovda Böyük Kazimirin məzarı (1973), Alp dağlarında Ötzinin mumiyası (1991), Altay Respublikasında Ukok şahzadəsinin məzarı (1993). Lənətin sehrli mahiyyəti elmdə inkar edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Мельница мифов: Тутанхамон не виноват! Arxivləşdirilib 2012-11-10 at the Wayback Machine // Правда.ру, 09.11.2012
2. ↑  *Norman Davies.* Europe: A History. Oxford University Press. 1996. ISBN 9780198201717. "Arxivlənmiş surət". Archived from the original on 2014-09-17. İstifadə tarixi: 2022-05-25.
3. ↑  *Антон Лучанский.* Мракобесие в эфире Первого канала // Сибирские огни. № 12. 2006. 2019-04-23 tarixində arxivləşdirilib.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Day J.* The Mummy's Curse: Mummymania in the English-speaking World. Routledge. 2006. ISBN 978-0415340229.
**Dekartelizasiya** — kartellər, sindikatlar, trestlər və digər növ inhisarçı birliklər şəklində iqtisadi potensialın təmərküzləşməsinin dövlət tərəfindən qanunvericiliklə məhdudlaşdırılması.

Haqqında
--------

Dekartelizasiyanın müasir nümunəsi 1945-ci ildə Üçüncü Reyxin süqutundan sonra Almaniya iqtisadiyyatının yenidən qurulmasıdır.

Kartel şirkətlər arasında rəsmi müqavilədir. Kartellər adətən az sayda satıcının olduğu və adətən homojen məhsulların istehsalı ilə əlaqəli olan oliqopolist sənayedə baş verir. Kartel üzvləri qiymət, ümumi sənaye məhsulu, bazar payı, müştəri bölgüsü, torpaq sahəsinin ayrılması, tenderlərin saxtalaşdırılması, birgə satış müəssisələrinin yaradılması və mənfəətin bölüşdürülməsi və ya bunların birləşməsi kimi məsələlərdə razılığa gələ bilərlər. Belə sövdələşmənin məqsədi rəqabəti azaltmaqla ayrı-ayrı üzvlərin gəlirlərini artırmaqdır. Rəqabət qanunları kartelləri qadağan edir. Kartellərin müəyyən edilməsi və məhv edilməsi əksər ölkələrdə rəqabət siyasətinin mühüm hissəsidir, baxmayaraq ki, karteli sübut etmək çox nadir hallarda asan olur, çünki firmalar ümumiyyətlə müqavilə müqavilələrini kağız üzərində yazmaq üçün kifayət qədər diqqətsiz deyillər.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2016-03-30 at the Wayback Machine "Unknown". İstifadə tarixi: January 5, 2020.[*ölü keçid*] Aids/2015\_Finding\_Aids/AG-004.pdf
 Arxivləşdirilib 2016-03-31 at the Wayback Machine
2. ↑  HCC Helps Public Officials to Detect Cartels in Public Procurement Request for tender - European Commission
 Arxivləşdirilib 2021-10-26 at the Wayback Machine
3. ↑  Wollheim Memorial
 Arxivləşdirilib 2021-10-28 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
*
**Din Şillinqsvortun** (*ing.* Dean James Shillingsworth; 25 fevral 2005 — 11 oktyabr 2007) cəsədi [1] 17 oktyabr 2007-ci ildə Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels ştatının Ambarvale şəhərindəki Mandurama qoruğundakı gölməçədə uşaqlar tərəfindən tapıldı. Körpənin cəsədi tartan çamadanın içərisində iki plastik torbaya bükülmüşdü. Körpənin suda qaldığı müddətə görə bədəni parçalanıb. Yerli polis, NSW Polis Ədliyyə Xidmətləri Qrupu tərəfindən araşdırılan cinayət yeri qurdu. [2] Araşdırma və təhqiqatın sübutları oğlanın anasına gətirib çıxardı. Daha sonra polis onun yaxınlıqdakı Rosemeadow şəhərində yaşayan anası Reyçel Pfitzneri həbs edib. O, Dekanı öldürməkdə ittiham olunurdu. [1] [3] O, zaminə buraxılması üçün müraciət etməyib və barəsində həbs qətimkan tədbiri seçilib. [4]

Arxa planda
-----------

Pfitznerin ayrılmış atasının dediyinə görə, onun hər birinin fərqli atası olan üç övladı var idi. Dinin böyük bacısı və kiçik bacısı var idi. [1] [3]
**Cümhuriyyət** — Azərbaycan Respublikasında Qusar rayonu ərazisində, Böyük Qafqaz sıra dağlarında dəniz səviyyəsindən 3740 metr hündürlükdə, Tufandağın yan silsiləsində yerləşən zirvə.

Haqqında
--------

Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və "Regional İnkişaf" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 100 illik yubileyi münasibətilə yeni zirvə fəth olunub.

İlkin olaraq İlqar İsrafilov və İlqar Məmmədovun iştirakı ilə Babək İsgəndərovun rəhbərliyi altında 3 may 2018-ci il tarixində zirvəyə marşrut açılıb. 25 may 2018-ci il tarixində isə Böyük Qafqaz sıra dağlarında Tufandağın yan silsiləsində dəniz səviyyəsindən 3740 metr hündürlükdə yerləşən zirvəyə "Cümhuriyyət" zirvəsi adı verilib.

Layihə Prezident İlham Əliyevin 2018-ci ilin Azərbaycan Respublikasında "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ili" elan edilməsi haqqında sərəncamına əsasən həyata keçirilən tədbirlər çərçivəsində reallaşıb.

Cümhuriyyət zirvəsi Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin dəstəyi ilə yaradılmşdır.

### İdeya və layihə rəhbərləri

1. Sirxan Məmmədov
2. Elçin Quliyev
3. Mürsəl Qasımov

### Büsdü hazırlayan

Azad Əliyev - əməkdar rəssam

### Layihədə iştirak edənlər

1. Nərgiz Qurbani (RİİB)
2. Zaur Mirzəyev, fotoqraf (BMM)
3. Elman Məmmədov. operator (BMM)
4. Nərmin Carçalova (PA)

### Azərbaycan alpinistləri

1. İlqar İsrafilov
2. Sima Səfərova
3. Babək İsgəndərov
4. Sirxan Məmmədov

Təyin olunmuş zirvənin, əsas marşurut xətti (3740 metr hündürlükdədi ). Zirvəyə yol 
Qubanın Xınalıq kəndindən keçir, zirvəyə gedəcək vaxt məsafəsi, 2 gün və 26 km.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikasında ən yüksək dağ zirvələri

İstinadlar
----------

1. ↑  "3740 metrlik zirvəyə "Cümhuriyyətin 100 illik zirvəsi" adı verildi - moderator.az". 2019-08-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-28.
2. ↑  "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi münasibətilə yeni zirvə fəth olunub - Trend". 2022-08-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-28.
3. ↑  "Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi münasibətilə yeni zirvə fəth olunub - Lent.az". 2018-05-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-28.

Xarici keçidlər
---------------

* "Cümhuriyyətin 100 illik zirvəsi" — YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| Qusar rayonu | *Qusar rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Pol Avenel** (*fr.* Paul Avenel; 9 oktyabr 1823 – 14 aprel 1902[…], Parisin 9-cu rayonu) — Fransa yazıçısı, şairi, qoqetyesi və mahnı müəllifi, dramaturqu və jurnalisti. Tarixçi Jorj Avenelin böyük qardaşıdır.

Gəncliyində kommersiya fəaliyyətinə hazırlaşsa da, sonra özünü tamamilə ədəbiyyata həsr etmişdir. Avenelin ədəbi fəaliyyəti çox müxtəlifdir. Qəzet yazışmaları və qəzetlərdə dramaturgiya sənətinə dair felyetonlarla başlayan Avenel tezliklə çoxsaylı teatr tamaşalarının, romanların və şeirlərin müəllifi kimi ad çıxarmışdır. Onun "*Alcôve et boudoir*" (1855) adlı şeir və şeirlər toplusu əxlaqsızlığa görə məhkəmə qərarı ilə müsadirə olunmuş, lakin 1885-ci ildə yenidən nəşr edilmişdir. Ən böyük uğuru onun "*Chanson politiques*" adı ilə çıxan siyasi mövzularda mahnıları, İkinci imperiya hadisələri haqqında satira əsəri idi. Bu toplu üzə çıxanda Viktor Hüqo müəllifə yazırdı: "Nəğmə kitabındakı şairi təbrik edirəm, şairdəki vətəndaşı salamlayıram".

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Archivio Storico Ricordi. 1808.
3. 1 2  Archives de Paris. S. 14.
4. ↑  Авенель, Поль // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Pol Avenel** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Ayrım mahalı** — Gəncə xanlığının mahallarından biri.

Mahal haqqında qısa bilgi
-------------------------

* Sahəsi —
* Əhalisi — Ayrımlar
* Yaranması — 1747-ci il
* Paytaxtı —
* Sərhədləri —

Mahalın tarixi
--------------

1831-ci ildə dairədə keçirilmiş kameral təsvir sənədləri Yelizavetpolun 6 mahaldan ibarət olmasını qeyd edir. Onlardan biri də bütün dairəyə səpələnmiş, köçəriliklə məşğul olan Ayrumlar mahalıdır.

Arxiv materiallarının təhlili əsasında aydınlaşdırıldı ki, Əsasnamələrin təsir dairəsi Şimali Azərbaycanın bütün ərazisini əhatə etməmiş, Yelizavetpol bölgəsinə, Ayrım mahalına və Zaqatala dairəsinə şamil olunmamışdı.

Ayrım mahalının nаibləri
------------------------

| Titul | Adı | Başlanığıcı | Sonu |
| --- | --- | --- | --- |
| Naib |  | 1747 | 1762 |
| Naib |  | 1762 | 1775 |
| Naib |  | 1775 | 1783 |
| Naib |  | 1783 | 1810 |
| Naib |  | 1810 | 1822 |

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

* Gəncə xanlığı

İstinadlar
----------

1. ↑  Rusiya Mərkəzi Dövlət Arxivi, fond 1268, siy.5, iş 266; siy.15, iş 17

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Gəncə xanlığının mahalları |
| --- |
| Mahallar | Samux mahalı  • Kürəkbasan mahalı  • Dağlıq mahalı  • Şamxor mahalı  • Ayrım mahalı  • Şəmşəddil mahalı  • Qazax mahalı  • Borçalı mahalı |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cümə namazı.
**Cümə** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca beşinci ( bəzilərində altçncı ) günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin beşinci günüdür.

Cümə həftədə cümə axşamı günü ilə şənbə günü arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə cümə bəzən qısaldılmış şəkildə **c.**- da yazılır.

" Cümə "sözü ərəb dilindəki "يوم CM'A ""toplanmak" ( toplam ) sözündən irəli gələrək yaranmışdır.

Qədim Romada cümə günü gözəllik ilahəsi Veneraya, qədim alman tayfalarında Freyya qadın allahına həsr edimişdi.Ona görə də ingilis dilində cümə günü *Friday*  adlanır.

Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə cümə günü istirahıət günüdən əvvəlki gün olduğundan işçilərin işə bir qədər laqeyd yanaşması hiss edlir.

Rusiyada Pasxa dini bayramından sonra on həftə ərzində hər cümə günü ticarət yarmarkası keçirilirdi.

İslam ölkələrində cümə günü qeyri – iş günüdür və kütləvi surətdə inasnlar məscidlərdə namaz qılırılar.
ABŞ-də cümə günü haqqında deyirlər "TGIF" —"**T**hank **G**od **I**t’s **F**riday" (" Sağ ol, Allah , bu gün cümədir!")

Qədim türk dilində bu günün adı, **Altıncı Gün** və **Altınç** dır.

Cümə ayrıca kişi şəxs adı da vardır.

Xristianlıqda Pasxadan öncəki **Cüma** günü İsanın çarmıxa çəkildiyi üçün yas günü sayılır.
Ayın 13 – nün **Cüma**yə düşdüyü günler bəzi inanclara görə uğursuz qəbul edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Узбекские новости

| Həftənin günləri |
| --- |
| Bazar ertəsi ·  Çərşənbə axşamı ·  Çərşənbə ·  Cümə axşamı ·  Cümə  ·  Şənbə ·  Bazar |
Ərdəbil aşı
**Ayran aşı (Ərdəbil)** yaxud **Ərdəbil aşı** Güney azərbaycan mətbəxinə aid olan ənənəvi yeməklərdən biridir.Bu növ aşın mənşəyi də sırf Ərdəbil şəhəridir.

Ayran aşı (I)
-------------

### Lazım olan ərzaqlar

* + - 2 litr ayran
		- 2 litr qatıq
		- 1 ədəd yumurta
		- 1 stəkan düyü
		- 2,3 stəkan çiy noxud
		- 500 qram tərə və keşniş
		- Duz və istiot

### Hazırlanma qaydası

Ərdəbil aşı qazanda bişərkən
İlk olaraq noxudu kifayət qədər su ilə bişirin.Bu şorbanın hazırlanmasında vacib məqam yemək bişirərkən ayran və qatıqdan çəkinməyə çalışmaqdır, buna görə qatığı əl qarışdırıcı ilə qarışdırırıq ki tamamilə vahid olsun.Sonra ayranı yoğurtun üzərinə əlavə edin və qarışdırıcı bərabər olana qədər yenidən əl qarışdırıcı ilə qarışdırın.İndi yumurtanı üzərinə tökün və yumurta tamamilə həll olana qədər əl qarışdırıcı ilə yenidən çalın. Yumurta yemək zamanı mayanı kəsməməyə kömək edir.Şorbanı güclü odun üstünə qoyun və yuyulmuş düyü əlavə edin və qatıq və ayranın kəsilməsinin qarşısını almaq üçün davamlı qarışdırın.Maya qaynadıb sızlamağa başlayana qədər qarışdırmağa davam etməliyik.Bu mərhələdə çox incə və ya çox qaba doğramadığımız tərəvəzləri əlavə edin və odunu biraz azaldın.Tərəvəz bişdikdə, bişmiş noxud əlavə edin və kifayət qədər duz və istiot əlavə edərək, şorbanın hazırlanmasına icazə verin.

Ayran aşı (II)
--------------

Bu növ aş ətli küftə ilə yeyilməsinə görə, birinci növ aşdan azda olsa fərqlənir.

### Lazım olan ərzaqlar

* + - 1 stəkan düyü
		- 1 ədəd yumurta
		- 2 litr turş qatıq
		- 1,5(bir yarım) stəkan noxud
		- 200 qram çəkilmiş ət
		- 1 doğranmış soğan
		- 2 litr su
		- 0,5 kilo keşniş,tərə və ispanaq (İstəyə görə)
		- 5 ədəd sarımsaq
		- Duz

### Hazırlanma qaydası

Əvvəlki aş kimin bişirilir, ancaq ayran və noxudu əlavə edəndən sonra , çəkilmiş ətlər və öncədən doğranıb, qızardılmış soğanları qataraq,kiçik (fındıq qədər) küftə hazırlayıb, şorbaya əlavə etməliyik.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bərtərinha". 2021-05-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-26.
2. ↑  "Nəmnak". 2021-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-26.
**Boyar** — rus knyazlıqlarında və sonralar Rusiya dövlətinin ilk vaxtlarında Böyük
knyazdan sonra dövlətin idarə edilməsində mühüm rol oynayan yüksək zümrə, iri
əyan.

  

Rus boyarları

Etimologiya
-----------

Boyar sözünün etimologiya-sı ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürülməkdədir. Bəzi alimlər boyar sözünün slavyan mənşəli olduğunu və döyüş mənasına gələn "boy" sözündən əmələ gəldiyini hesab edirlər. Digər alimlər isə sözün türk mənşəli olduğunu və varlı kişi mənasını daşıyan "bay ar" sözlərindən törədiyini iddia edirlər.

X-XIII əsrlər
-------------

İlk dövrlərdə boyarlar torpaq sahibliyi ilə yanaşı həm də knyazın məsləhətçisi hesab olunurdular. Onlar varislərin təyin edilməsində, diplomatik danışıqlar zamanı və s. yaxından iştirak edirdilər. boyarların toxunulmazlıq, habelə digər bir knyazın xidmətinə keçmək hüququ var idi. Onlar həmçinin döyüşlərdə knyaz ordusunda vuruşmalı idilər. XII əsrdə mərkəzi hökumətin zəifləməsi ilə birlikdə boyarların gücü də artmışdı

XIV-XVII əsrlər
---------------

XIV əsrdən etibarən bəzi xırda knyazlar da boyar adlanmağa başlandı və əmlak boyarları adı verilən boyarlar meydana gəldi. Əmlak boyarları knyaz saraylarında yaşayır və müxtəlif vəzifələr icra edirdilər (mehtərbaşı, şərabdar və s). boyar dumasının təşkilindən sonra yüksək vəzifə daşıyan dövlət məmurları da boyar adlanmağa başlandı. Mərkəzləşmiş rusiya dövləti yaradıldıqdan sonra boyarların hüquqları məhdudlaşdırıldı. Boyarlara ən ağır zərbəni isə IV Ivan-ın opriçnina siyasəti vurdu. 1714-cü ildə votçina-nın ləğvi ilə dvoryanlarla boyarlar arasındakı fərq aradan qaldırıldı və boyar sinfi ortadan qalxdı.

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

* Rusiya
* Opriçnina
* Votçina

Xarici keçidlər
---------------
**Prokliyan gölü** (xorv. Prokljansko jezero) — Xorvatiyanın Dalmaçiya regionunda, Skradin və Şibenik şəhərlərinin yaxınlığında yerləşən göl.

Coğrafiyası
-----------

Prokliyan gölü Xorvatiyanın ən böyük 3-cü gölüdür. Krka Milli Parkında və Krka çayının cənubunda yerləşən göl, 11,1 kvadrat kilometrlik bir sahəni əhatə edir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 0,5 metrdir. Gölün ən dərin yeri 25 metrdir. Gölün dənizlə əlaqəsi olmasına baxmayaraq yüksək duzluluq dərəcəsinə sahib deyil. Gölün aşağı təbəqələrində su duzludur, səthinin yaxınlığında isə şirinsu mövcuddur. Gölün şimal hissəsi dayazdır. Gölün şimal hissəsinin orta dərinliyi təxminən 4 metrdir. Cənub hissəsi isə 20 ilə 25 metr arasındadır. Gölün əsas qolu, mənbəyi Bosniya və Herseqovina-Xorvatiya sərhədinin yaxınlığında yerləşən Krka çayıdır. Çay Knin şəhərindən keçərək, Skradin şəhərinin yaxınlığında yerləşən Prokliyan gölünə axır.

Görməli Yerləri
---------------

Gölün şimal hissəsində antik dövrdən orta əsrlərə qədər gedib çatan xarabalıqlara sahib olan Stipanas adında kiçik bir adacıq mövcuddur.

İqtisadiyyatı
-------------

Krka Milli Parkı, Skradin şəhərindən təxminən on beş kilometr uzaqlıqda yerləşən və hər il təxminən 700 min ziyarətçini cəzb edən məşhur bir turizm mərkəzidir.

Balıqçılıq
----------

Prokliyan gölündə bütün il balıq ovçuluğu olur. Şirinsu və duzlu suya sahib olduğundan ötəri bu balıqlar ovlanılır:

* Çipura balığı
* Pilot balığı
* Adi palamud
* Tuna balığı
* Kalmar
* Anguillidae
* Treska balığı
* Kumja balığı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  ""Coğrafi və meteoroloji məlumatlar"" Arxivləşdirilib 2016-08-03 at the Wayback Machine (PDF). *Statistika İlliyi*. Xrovatiya Statistika Şöbəsi. 2009. Alındı 2011-09-20.