recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hipermastiginlər dəstəsi** (*lat.*  Hypermastigida ) — Heyvan qamçılıları yarımsinfinə aid olan dəstə.

Haqqında
--------

Çoxqamçılıların bəzilərində nüvələrin , qamçıların , aksostilin miqdarı çox olur. Belə qamçılıların hipermastiginlər dəstəsində birləşdirir. Termitlərin bağırsağında bu dəstənin Calonymphidae fəsiləsindən olan nümayəndələri parazitlik edir. Termitlərlə simbioz həyat tərzi keçirən *C.grassii* növündə nüvələrin, bazal dənəciklərinin, aksostilin və parabazal aparatın miqdarı çox olur. Hər bazal dənəciyində uzanan 3–4 qamçı bütöv qamçılı sahə əmələ gətirir. *C.grassii* növü termitin bağırsağında oduncaqla qidalanır. Məlumdur ki, termitlərin özü sellülozanı parçalaya bilmir. Təcrübədə sübut edilmişdir ki, bağırsağında qamçılılar çıxarılmış termit oduncaqla qidalandırıldıqda, onlar acından məhv olurlar.

Mənbə
-----

**B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası.** Bakı , "Təhsil" 2008 , 568 səh

Həmçinin bax
------------

* Heyvan qamçılıları
* Kökqamçılılar dəstəsi

İstinad
-------

1. ↑  B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı , "Təhsil" 2008 , 568 səh
**Hiperoartiyalar** (*lat.* Hyperoartia) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinə aid heyvan sinfi.

Bu sinfin ən çox yayılmış tipik nümayəndəsi çay ilanbalığıdır (Lampetra fluviatilis). Qida sənayesində onlardan istifadə edirlər. İlanbalıqlarında çənələrin və ətrafların olmaması onların aşağı pilləli onurğalılara aid olduğunu göstərir. Müasir dəyirmiağızlılar çənəsizlər adlanan qədim onurğalı heyvanlardan əmələ gəlmişdir. Onların bədənləri ilanabənzər çılpaq formada və seliklə örtülü, ağız hissəsi çənəsiz və qıfvarı formada olur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda yalnız 1 növə - Xəzər ilanbalığına (Caspiomyzon wagneri) Yalamadan Astarayadək ərazi sularında rast gəlinir. Xəzər ilanbalığı keçici növ olub, dənizdə yaşayır və yalnız çoxalma dövrü çaylara daxil olur. Xəzər endemi olan bu növün sayı XX əsrin ikinci yarısından kəskin azaldığından "Azərbaycanın Qırmızı Kitabı"nın birinci nəşrinə daxil edilmişdi. Əsas səbəb su elektrik stansiyalarının və bəndlərin inşası nəticəsində onların biotoplarının kəskin azalması idi. Lakin növün yüksək məhsuldarlığı (14-40 min kürü) və yeni mühitə yaxşı uyğunlaşmaq qabiliyyəti nəticəsində onun sayı bərpa olunmuşdur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q188549
* Wikispecies: Hyperoartia
* Fossilworks: 91450
* NCBI: 117569

 |
1924-cü ildə Tovuz rayonunun Bozalqanlı kəndində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya-biologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1941-1945 Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olub. İlk pedaqoji fəaliyyətinə Xatınlı kənd 7 illik orta məktəbində başlayıb. Daha sonra A.S.Puşkin, Y.Sadıqov və N.Tusi adına orta məktəbdə ixtisası üzrə dərs deyib. Fəaliyyəti dövründə Tovuz rayonunda kimya olimpiyadaları təşkil edərək gəncləri elmə cəlb edib.

Azərbaycan SSR üzrə "respublika kimya olimpiyadası"nın Y.Sadıqov adına orta məktəbdə keçirilməsinə nail olub. Həmin dövrdə ən böyük və zəngin kimya laboratoriyasını yaradıb. (İndi həmin laboratoriyadan əsər-əlamət qalmayıb.) Yetirmələri ən yüksək vəzifələrdə çalışır.

SSRİ Maarif əlaçısı, metodist müəllim, Qabaqcıl maaarif xadimi,Böyük Vətən Müharibəsi Veteranı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Azərbaycanın əməkdar müəllimi fəxri adlarına və prezident təqaüdünə layiq görülüb.

2011-ci il 6 fevral tarixində 87 yaşında vəfat edib. Dünyaya göz açdığı Tovuz rayon Bozalqanlı kəndində- kənd qəbristanlığında dəfn olunub. Hələ sağlığında onun əməyi dövlət tərəfindən qiymətləndirilib.

Təxminən 2005-2006-cı illərdə Y.Sadıqov adına orta məktəbdə təhsilində fərqlənən əlaçı gənclərə "Məhər Quliyev adına mükafat" verilib.

Filmoqrafiya
------------

* Məhərin məktəbi (film, 1982)

İstinadlar
----------

1. ↑  "SOSİALİST ƏMƏYİ QƏHRƏMANI MEHER QULIYEV HAQQINDA RUS DILINDE FİLM". 2019-01-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-31.

Xarici keçidlər
---------------

* SOSİALİST ƏMƏYİ QƏHRƏMANI MEHER QULIYEV HAQQINDA RUS DILINDE FİLM

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Hiperqlikemiya** — bu diabetli xəstənin elə vəziyətidir kı, bu zaman qanda şəkər həddindən çox yüksək olur. Dərhal belə bir sual meydana çıxır – nə qədər yüksək? Qanda qlükozanın hansı səviyyəsini hiperqlikemiyanın obyektiv əlaməti hesab etmək olar? Ciddi hiperqlikemiyadan söhbət gedirsə, onun aşağı həddini 13,2 - 15 mmol/l (238 – 270 ml/q %) hesab etmək olar. Yüngül hiperqlikemiyada isə belə qəti cavab yoxdur. Bir tərəfdən belə hesab edirlər ki, qanda şəkəri 4-8 mmol/l (70-164 ml/q%) arasında saxlamaq lazımdır. Yaşlı adamlarda maksimum 10 mmol/l (180ml/q/%) olar. Belə halda yüngül hiperqlikemiyanın həddini 10 mmol/l (180 ml/q%) hesab etmək olar. Digər tərəfdən 65 yaşdan yuxarı insanlar üçün 11-12 mmol/l (200-216 ml/q%) qanda şəkər elə katastrofik hesab olunmur. Baxmayaraq ki, qanda şəkərin belə yüksəkliyi xroniki ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər, lakin onlar tədricən inkişaf etdiyi üçün yaşlı insanlar belə şəkərlə öz həyatlarını sona kimi yaşaya bilərlər. Lakin gənc insanlar üçün yuxarıdaki göstəricilər həddindən artıq arzu edilməzdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hiperqlikemiya və ketoasidoz. — **diabet.az** saytı
**Rusudan** (*gürc.* რუსუდანი}) — Gürcüstan krallığının Baqrationilər sülaləsindən olan çariçası (1223–1245). Çariça Tamar və David-Soslanın qızı. Rusudanın hakimiyyəti illəri Abxaziya və Gürcüstan tarixinin qızıl dövrünün sonunu əhatə edir.

Həyatı
------

Monqollarla döyüşdə ağır yaralanan qardaşı IV Georqun ölümündən sonra 1223-cü il yanvarın 18 — də taxta çıxdı.

Rusudanın hakimiyyətinin üçüncü ilində, 1225-ci ilin payızında, Xarəzmşah qoşunları Cəlaləddin Mənguberdinin başçılığı altında Gürcüstanı işğal etdilər. İoann Mxarqrdzelinin sərkərdəlik etdiyi gürcü qoşunları Qarnisi döyüşündə ağır məğlubiyyət uğradıldı. Bundan sonra Xarəzm qoşunlarının Tiflis, Qars və Gəncəyə yolu açıldı. Cəlaləddin Mənguberdinin Tiflisi mühasirəyə alması səbəbindən çariça və ailəsi Kutaisiyə çəkildi.

1224-cü ildə Rusudan Dmitri adı ilə xristianlığı qəbul edən Səlcuqlu şahzadəsi Məhəmməd Muğisəddin Türkan Şahla (sultan II Qılınc Arslanın nəvəsi) evləndi. Rusudanın qızı Tamar (Gürcü xatun) isə Səlcuqlu sultanı II Qiyasəddin Keyxosrov ilə evlənmişdi.

1227-ci ildə Cəlaləddin ikinci dəfə yenidən Tiflisə daxil oldu, lakin Rusudan Rum-səlcuq sultanlığı ilə ittifaq qurduğu üçün Cəlaləddin şəhəri tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Ancaq bütün şərqi Gürcüstan 1230-cu ilə qədər Xarəzmşahların tabeliyində oldu.

1236-cı ildə Monqolların III yürüşü zamanı Xarəzmşahlar tərəfindən zəiflədilmiş Gürcüstan onlara müqavimət göstərə bilmədi. 1242-ci ildə Rusudan monqollar ilə sülh müqaviləsi bağladı. Müqavilənin şərtlərinə əsasən Rusudan Monqol imperiyasının vassalı olduğunu qəbul etdi.

Rusudan özündən sonra oğlu VI David Narinin taxt keçməsini istəyirdi. Bu səbəbdən qardaşı oğlu VII David Ulunu Gürcüstandan uzaqlaşdırmaq üçün onu Rum-səlcuqlu sultanı II Qiyasəddin Keyxosrovun sarayına göndərir. Öz oğlunu isə hökmdar olaraq tanınması üçün Qızıl Orda hökmdarı Batı xanın sarayına göndərir.

Rusudan 1245-ci ildə vəfat etdi. Onun ölümündən sonra Gürcüstan çarlığı parçalandı.

Ədəbiyyat
---------

* Suny, R. G. The making of the Georgian nation / R. G. Suny. — 2nd ed. — [Bloomington, IN] : Indiana University Press, 1994. — 418 p. — ISBN 0-253-20915-3.
* Wilhelm Baum (2007). "Rusudani (Russutuna)". In Bautz, Traugott (ed.). Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) (in German). 27. Nordhausen: Bautz. cols. 1179–1184. ISBN 978-3-88309-393-2.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mikaberidze, Alexander.* Historical Dictionary of Georgia (ingilis). Rowman & Littlefield. 2015-02-06. 576. ISBN 9781442241466. 2021-05-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-29.
2. ↑  A. Manvelichvili, *Histoire de la Géorgie*, Nouvelles Éditions de la Toison d'Or, Parigi, 1951. p.38
3. ↑  C. Toumanoff, *Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle : Tables généalogiques et chronologiques*, Roma, 1990.p.50
4. ↑  A. Manvelichvili, *Histoire de la Géorgie*, Nouvelles Éditions de la Toison d'Or, Parigi, 1951.p.88
5. ↑  A. Manvelichvili, *Histoire de la Géorgie*, Nouvelles Éditions de la Toison d'Or, Parigi, 1951.p.90
**Məhərrəm Qacar oğlu Mustafayev** — tibb elmləri doktoru, professor.

Ümumi məlumatlar
----------------

Məhərrəm Qacar oğlu Mustafayev Şəki rayonunda anadan olmuşdur.

* Təvəllüdü: 1906
* Təhsil (məktəbin adı və ixtisası): Azərbaycan Dövlət Universiteti (indiki BDU)- pedaqoji fakültəsi, Azərbaycan Dövlət Tibb Universiteti- fiziologiya fakültəsi

Əsas elmi nailiyyətləri
-----------------------

1926-cı ildə seminariyanı bitirən Məhərrəm Mustafayev ibtidai məktəbdə dərs vermək hüququ qazanır, ilk müəllimlik fəaliyyətinə kənddə başlayır. Lakin həmin ilə (1926) xalq təhsili komissarlığının qərarı ilə təhsilini davam etdirmək üçün ali məktəbə göndərilir. Beləliklə, Məhərrəm Mustafayev Azərbaycan Dövlət Universiyetinin pedaqoji fakültəsinə daxil olur. Pedaqoji texnikumun nəzdindəki nümunəvi məktəbdə də müəllimliyini davam etdirir. Bu nümunəvi məktəbin əsasında 1927-ci ildə Bakı 48 №-li orta məktəb yaranmış və Məhərrəm Mustafayev onun birinci direktoru işləmişdir. 1930-cu ildə aspiranturaya daxil olur, insan və heyvan fiziologiyası kafedrasında çalışır.
1933-cü ildə ADTİ-na daxil olur, 1938-ci ildə bitirir. 1932–1942-ci illərdə oxuya-oxuya tibb texnikumunda biologiya, fiziologiya və anatomiyadan dərs demişdir. 1942-ci ildə dərs hissə müdiri təyin edilmişdir. Məhərrəm Mustafayev 1943–1945-ci illərdə Bakı Feldşer və Diş Həkimi Texnikumuna başçılıq etmişdir.

M. Q. Mustafayev 1952-ci ildə tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb, 1968-ci ildən professor olub.

Pedaqoji fəaliyyəti
-------------------

Azərbaycan Tibb İnstitutuna dəvət olunan Məhərrəm Mustafayev 1948–1954-cü illərdə dekan işləmiş, gələcək həkimlərin yetişməsində böyük əmək sərf etmişdir. 1954-cü ildə Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitutut Fiziologiya kafedrasına müdir seçilir və ömrünün sonuna qədər (1986) burada işləyir.
Mustafayevin rəhbərliyi altında namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir.

Elmi-təşkilatı fəaliyyəti
-------------------------

* Respublika Fizioloqlar Cəmiyyəti sədrinin müavini olmuşdur.
* 1954-cü ildə Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitutut Fiziologiya kafedrasına müdir seçilir və ömrünün sonuna qədər (1986) burada işləyir.

Təltif və mükafatlar
--------------------

Qayğıkeş müəllim, tanınmış fizioloq bir çox orden və medallarla təltif edilmişdir.

Elmi əsərləri
-------------

Məhərrəm Mustafayev 80-dən çox elmi işin, 5 dərsliyin, 40 elmi məqalənin müəllifidir.

Mənbə
-----

1. Ənvər Mete. O torpağın övladları. – Bakı, – "Nurlan", 2006, s. 389–390
2. A. Abiyev, R. Qayıbov. Böyük alim, səmimi insan// Azərbaycan, 21 aprel, 2006, № 86, s. 7.

Həmçinin bax
------------

Məhərrəm Mustafayev tibb elmlər doktoru, professor, uşaq cərrahı Arif Mustafayevin atasıdır.
**Şimali Makedoniya bulqarları** — Kubrat xanın oğlu Kuber xanın başçılığı ilə Şimali Makedoniyaya köçmüş xalq.[1]

Tarixi
------

680-ci ildə 70.000 nəfərdən ibarət olan ordası ilə hazırkı Şimali Makedoniyaya torpaqlarında yerləşmişdir. Burda öz xanlığını quraraq Balkanlardakı ikinci Bulqar dövlətini quran Kuberin adı 680-ci illərdən sonra çəkilmir. Lakin Tervel xanın yürüşlərində "Makedoniyadakı əmiləri"ndən kömək aldığı məlumdur.[2] 800-cü illərdə bulqarlar artıq yerli slavyan qəbiləsi olan Draqobitlər ilə qaynayıb-qarışmışdı. I Presian dövründə Şimali Makedoniya bulqarları yenidən digər bulqarlar ilə birləşdirilmişdi.[3]

Şimali Makedoniya Bulqar xanı Mavrosun pulu

Arxeolojik məlumat
------------------

Şimali Makedoniyalı arxeoloq İvan Mikulçikin başçılıq etdiyi qazıntılar nəticəsində Şimali Makedoniyada nəinki bulqar izləri, hətta tam geniş arxeoloji mədəniyyəti kəşf edilmişdir. Bu mədəniyyət Şimali Makedoniyadan şərqi Albaniyayacan uzanırdı. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində bulqarlara aid qalalar, qəbirlər, metallurgiya nümunələri, saxsı qablar, pul xəzinələri, totemlər tapılmışdır.[4]

İstinadlar
----------

1. ↑  Curta, Florin (2006). Southeastern Europe in the Middle Ages, 500-1250. Cambridge Medieval Textbooks. ISBN 0-521-81539-8.
2. ↑  Веселин Бешевлиев, "Първобългарски надписи", Издателство на Българската академия на науките, София, 1979, стр. 94 / "Protobulgarian inscriptions", Publishing house of the Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, 1979, p. 94
3. ↑  Fine, Jr, John V.A (1991). The early Medieval Balkans; A critical survey from the sixth to the late twelfth century. The University of Michigan Press. ISBN 0-472-08149-7.
4. ↑   Иван Микулчиќ, "Средновековни градови и тврдини во Македониjа", Скопjе, "Македонска цивилизациjа", 1996, стр. 29-33 / "Medieval towns and strongholds in Macedonia", Skopje, Publishing house "Macedonian civilization", 1996, səh. 29-33, Makedonca
**Hiperion** (*ing.* Hyperion) və ya **Saturn VII** — Saturn planetinin təbii peyki. 1848-ci ilin 16 sentyabrında Villiam Bond, Corc Bond və Villiam Lassel tərəfindən kəşf olunmuşdur. Peyki digərlərindən fərqləndirən əsas cəhəti kürə formasında olmamasıdır.

Adlandırılması
--------------

Peyk öz adını yunan mifologiyasında Kronun ögəy qardaşı olan İşıq tanrısı Hiperiondan almışdır. Ekvivalent ad kimi Saturn VII-dan dan istifadə olunur. Çünki bu ingilis astronom Con Herşelin kəşf etdiyi 6 Saturn peykindən sonra 7-ci peykdir.

Haqqında
--------

Saturndan 1.5 milyon km uzaqlıqda olan və planetin ətrafında dövrəsini 21 günə başa çatdıran Hiperion yumurta formalı olub 360 km uzunluğunda və 250 km enindədir.

Səthinin niyə bu qədər meteor izi daşıdığı bilinmir. Peykin sıxlığı isə suyun sıxlığından belə azdır.

Hiperion o qədər yüngüldür ki, qaçış sürəti müxtəlif yerlərdə müxtəlif cür olub 45–100 metr/saniyə arasındadır. Yəni atılan düşən yerə düşməyə bilər və ya bir sıçrayışla onlarla metr hündürlüyə çatmaq mümkündür. Peykin cazibə qüvvəsi çox zəif olduğundan səthində gəzmək çox çətindir.

Öyrənilməsi
-----------

Peykin səthi Kassini-Hügens aparatı vasitəsi ilə bir neçə dəfə çəkilmişdir. İlk təmas 2005-ci ilin 26 sentyabrında 500 km məsafədən olmuşdur. İkinci təmas 2011-ci ilin 21 avqustunda baş tutmuşdur. Üçüncü təmas isə 16 sentyabr 2011-ci ildə olmuşdur.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Berry A.* A Short History of Astronomy (brit. ing.). London: John Murray, 1898.
2. ↑  .
3. ↑

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Hiperion*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Kassini missiyası Arxivləşdirilib 2016-04-10 at the Wayback Machine
* Hiperion profili Arxivləşdirilib 2007-06-09 at the Wayback Machine
* Planet Cəmiyyəti:Hiperion
* NASA

| ⛭Saturnun peykləri |
| --- |
| Halqada dolanlar | 
* *S/2009 S 1*
* Kiçik peyklər
* Pan
* Dafnis
* Atlas
* Prometey
* Pandora

 | Titan, Mimas və Reya peykləri. |
| Koorbitallar | 
* Epimetey
* Yanus

 |
| G halqası | 
* Eqeon

 |
| Daxili  (troyalarla) | 
* **Mimas**
* **Enselad**
* **Tefiya**
	+ Telesto
	+ Kalipso
* **Diona**
	+ Elena
	+ Polidevk

 |
| Alkinodilər | 
* Mefona
* Anfa
* Pallena

 |
| Xarici | 
* **Reya**
* **Titan**
* Hiperion
* **Yapet**

 |
| İnuitlər | 
* Kiviok
* İcirak
* Paliak
* Siarnak
* Tarkek

 |
| Qall | 
* Albioriks
* Befind
* Erripo
* Tarvos

 |
| Norje | 
* Feba
* Skadi
* *S/2007 S 2*
* Skoll
* *S/2004 S 13*
* Qreyp
* Hirrokkin
* Mundilfari
* Yarnsaksa
* *S/2006 S 1*
* *S/2004 S 17*
* Narvi
* Berqelmir
* Eqir
* Suttunq
* *S/2004 S 12*
* Bestla
* Farbauti
* Hati
* *S/2004 S 7*
* Tryum
* *S/2007 S 3*
* *S/2006 S 3*
* Surt
* Kari
* Fenrir
* İmir
* Loqi
* Fornyut

 |
| 
* Saturnun halqaları ∅
* Kassini-Hyuyqens
* Femida
* Xiron
* Ədəbiyyatda

 |
**Amerika-Rusiya ticarət şirkəti** (hərdən Rus Amerikası ticarət şirkəti), ARTŞ (*ing.* American Russian Commercial Company, ARCC) — Amerika səhmdar şirkəti.

Müəssisə
--------

1852-ci ilin payızında  (digər mənbələrə görə — 1853-cü ildə ) bir qrup San-Fransisko taciri tərəfindən Rus Amerikasından (Alyaska bölgələri) Kaliforniyaya çatdırılan buzun satılması məqsədi ilə qurulmuşdur. Amerika Birləşmiş Ştatlarının bu bölgəsində çatışmazlıq və bu səbəbdən böyük mənfəət vəd etdi. Şirkət bir müddət "Buz" da adlandırıldı. ARTŞ yaradılmadan əvvəl buz Cənubi Amerikanın cənub ucundan böyük çətinliklərlə Kaliforniyaya nəql edildi.

Şirkətin ilk prezidenti Beverli Şyun Sanders (*ing.* Sanders, Beverly Chune) (1808–1883) idi. Şirkəti qurmağa kömək edən Rus-Amerikan Şirkətinin (RAŞ) agenti Peter S. Kostromitinov və gələcəkdə Rusiyanın San-Fransiskodakı Konsulu Peter S. Kostromitinova görə, yeni şirkətin iş şərtləri "olduqca faydalı idi" "RAŞ üçün, sonuncudan bəri," kapital xərcləmədən və heç bir şey risk etmədən, təxmini hesablamalara görə, ona 2.50 dollardan çox olmayan bir ton üçün 25 dollar dəyirmi bir rəqəm aldı ".

ARTŞ və Krım müharibəsi
-----------------------

Krım müharibəsi zamanı RAŞ rəhbərliyi, Sakit okean sahili boyunca nisbətən qorunmayan müstəmləkələrin və ticarət gəmilərinin İngilis Hudzon körfəzi şirkəti (hücumları Kanadanın qərbində, xüsusən də Vankuver Adasında) tərəfindən olacağından qorxurdu. Maraqlarını qorumaq üçün RAŞ uydurma şəkildə nəqliyyat aktivlərini ARTŞ-nə "satdı" və bu da təhlükəsiz şəkildə neytral bir Amerika bayrağı altında nəqliyyatı həyata keçirə bilər. Satış böyük ölçüdə farse olsa da, razılaşmanın ən real nəticəsi ARTŞ -nin Rusiya Amerikasındakı ixrac-idxal ticarəti üzərində nəzarəti əldə etməsi və bu vəziyyətin Şimali Amerikadakı RAŞ və Rusiya İmperiyasının təsirini azaltmağa kömək etməsi idi.

Fəaliyyətlərin tamamlanması
---------------------------

ARTŞ-nin uğuru nisbətən qısa davam etdi. Dəmir yolunun gəlişi və şərqə doğru Syerra-Nevada silsiləsinə doğru genişlənməsi Kaliforniyalılara yeni, daha ucuz bir buz mənbəyi verdi. Biznesin şaxələndirilməsi, ARTŞ-nin digər kommersiya layihələri heç vaxt buz ticarəti qədər uğurlu olmadı və şirkət 1860-cı ildən sonra fəaliyyətini dayandırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Иванян Э. А.* Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века. Москва: Международные отношения. 2001. ISBN 5-7133-1045-0.
2. 1 2  "ARCC: The American Russian Commercial Company – ARCCoM" (ingilis). 2019-10-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-05.

Mənbə
-----

* Norman Saul. California-Alaska Trade, 1851–1867: The American Russian Commercial Company and the Russian America Company and the Sale/Purchase of Alaska. Journal of Russian American Studies. 1-10-2018
* ARCC: The American Russian Commercial Company
**Atar** (*ərəb.* أطار‎) — Mərakeşdə şəhər, Adrar yaylasında ən böyük yaşayış məntəqəsi.

Məlumat
-------

Şəhər bazarı
Dəniz səviyyəsindən 270 metr yüksəklikdə, Şum şəhərindən cənubda yerləşir. Adrar vilayətinin və Atar departamentinin mərkəzidir. Şəəhərdən Dakar rallisinin marşrutu keçir. Atarda aeroport, muzey və 1674-cü ildə tikilmiş məscid vardır. Şəhərin iqlimi səhra istisidir.

Atarda Mavritaniya hərbi hava qüvvələrinin yay məktəbi yerləşir.

Əhalisi
-------

2013-cü il məlumatına görə əhalisi 33 008 nəfərdir.

*Şəhər əhalisinin illər üzrə artım dinamikası:*

| 1989 | 1997 | 1998 | 2013 |
| --- | --- | --- | --- |
| 21 400 | 26 379 | 27 005 | 33 008 |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atar, Mauritania Page" (ingilis). Fallingrain Global Gazetteer. 2013-02-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-09.
2. ↑  "The Directorate of Air". 2017-08-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-13.
3. ↑  "Āţār" (ingilis). World Gazetteer. 2013-02-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-04.
**Kolturi Lara** (15 noyabr 2006, Turin) — 2022-ci ildən Albaniya millisində çıxış edən italyan-alban dağ xizəkçisi. Sankt-Antonda nəhəng slalomda 2023-cil il Superqiqant Junior Dünya Çempionatında bürünc medal qazanır.

Bioqrafioyası
-------------

2006-cı ildə Turində, idman ailəsində anadan olub. Ana ─ Daniela Ceccarelli, Solt-Leyk-Sitidə keçirilən 2002 Qış Olimpiya Oyunlarında super nəhəngdə Olimpiya çempionu olur. Ata ─ Alessandro Kolturi, xizək sürmə üzrə məşqçidir. Hazırda ailəsi ilə birlikdə Cesana Torinesedə yaşayır.

O, valideynlərinin rəhbərliyi altında , onların idarə etdikləri xizək klubunda məşq etməyə başlayır. 13 yaşına qədər fiqurlu konkisürmə yarışlarında da iştirak edir.

2022-ci ildə anası Albaniyanın dağ xizək idmanı üzrə milli komandasının texniki direktoru vəzifəsinə təyin edilib. Məhz bu səbəbdən Lara 16 yaşına az qalmış Albaniya bayrağı altında Beynəlxalq Xizək Federasiyasının yarışlarında debüt etmək qərarına gəlir.

O, 2022-ci ilin iyulunda Albaniya millisində beynəlxalq debüt edir.

Sonra o, Cənubi Amerika Kubokunda iştirak edir, burada altı yarış qazanır və ümumi təsnifatda, həmçinin nəhəng slalom, xüsusi slalom və birləşmiş yarışlarda qalib gələrək iki dəfə ikinci yeri tutur.

19 noyabr 2022-ci ildə o, əvvəllər heç bir alban xizəkçisinin yarışmadığı Alp dağlarında xizək üzrə Dünya Kubokunda debüt edir. Levidə Xüsusi Slalomda, ikinci qaçışa vəsiqə qazanmadan; bir həftə sonra, noyabrın 26-da o, Killinqtonda nəhəng slalomda 17-ci yeri tutaraq yüksək yarışda ilk xallarını qazanır.

O, Milanda 2026 Qış Olimpiya Oyunlarının səfiridir ─ Kortina d'Ampezzo. 7 fevral 2023-cü il səhəri o, super-G-də məşq edərkən və qısa müddət sonra Meribeldə dünya çempionatı üçün təyin olunmuş sınaqda iştirak etməli idi, lakin o, ağır zədələnir və sağ dizinin çarpaz bağını sındırır. Mövsümün başlamasından və bitməsindən əvvəl birləşmiş yarışlar istisna olmaqla, 4 yarışda iştirak etməli olduğu Dünya Çempionatını başa vurur. Bərpa müddəti altı ay olaraq qeyd edilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  "16-летняя горнолыжница травмировалась за день до гонки чемпионата мира". ski-atlas.ru (rus). 2023-02-08. 2023-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-24.
3. ↑  "Il caso di Lara Colturi: l'Italia perde un talento atteso, la piemontese correrà per l'Albania". NEVEITALIA.IT (italyan). 2022-05-26. 2022-10-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-24.
4. ↑  "Colturi shock, lesione al legamento crociato: niente Mondiale, stagione finita". gazzetta.it (italyan). 7 February 2023. 17 April 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 February 2023.
**Məhərrəm Zamanov** (d.8 avqust 1959, Şərur r. Maxta k. - ö.18 yanvar 2013, Bakı ş.) — yazıçı, Azərbaycan Yazıçıları Birliyinin və "AQRA" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyinin üzvü.

Həyatı
------

Məhərrəm Zamanov 8 avqust 1959-cu ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonu Maxta kəndində anadan olub. Zamanov 1967-1977-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında orta təhsil alıb. 

Ali təhsillə əlaqədar Ukraynaya köçmüş, Xarkov İnşaat Mühəndisləri İnstitutuna daxil olmuşdur. 1990-cı ildə ailəsi ilə birlikdə vətənə qayıtmış, 1992-ci ildə vətənin müdafiəsi məqsədi ilə könüllü olaraq cəbhə bölgəsinə yollanmışdır. 1993-cü ildə döyüş bölgəsində ağır yaralanmış, ordudan tərxis edilmişdir.

Əmək fəaliyyəti
---------------

1994-cü ildə Azərbaycan Vətən Müharibəsi Veteranlar Birliyinin Xətai rayon şöbəsinin sədri vəzifəsinə təyin edilmişdir.  1999-cu ildə birliyin fəaliyyətinin dayandırılması ilə əlaqədar olaraq vəzifəsindən azad edilmişdir. 2000-ci ildə "Vətəndaş naminə" qəzetini təsis etmiş və qəzetin baş redaktoru vəzifəsində çalışmışdır. 2004-cü ildə "İdeal demokatratiya" qəzetində baş redaktor qismində çalışmışdır.

### Yaradıcılığı

Məhərrəm Zamanov Azərbaycan Yazıçıları Birliyinin və "AQRA" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyinin üzvü olmuşdur. 2004-cü ildən başlayaraq yaradıcıq fəaliyyətini inkişaf etdirmişdir. 

2005-ci ildə "Süzgün baxışlar" adlı ilk şeir kitabı işıq üzü görmüşdür. 2007-ci ildə ilk "Axirətdən dönmüş məhəbbət" adlı romanını nəşr etdirmişdir. Bunlardan başqa bir sıra kitabların, eyni zamanda, hekayə və məqalələrin müəllifi olmuşdur. Yazıçı əsərlərində vətənpərvərlik hislərini, mənəvi dəyərləri ön plana çəkmiş, əsərlərinin bir çoxunda ermənilərin xislətini əks etdirmişdir.

#### Əsərləri

* "Axirətdən dönmüş məhəbbət"
* "Başsız meyit"
* "Sonsuz erməni vandalizminin iç üzü"
* "Süzgün baxışlar"
* "Hava canavarı"
* "Əfqanıstan şahini"
* "Atıcı"
* "Qalx"
* "Qızılı saçlı"
* "Manyak"
* "Həqiqətlərin məkanı"
* "Son zəng"
* "Aydın Əzimbəyov – Tarixlə səsləşən ömür yolu"
* "Maxtalı"

Yazar sonuncu "Maxtalı" tarixi romanında XIX əsrdə Naxçıvan və Qafqazda məşhurlaşan, ancaq şəxsiyyəti və fəaliyyəti indiyə qədər müxtəlif səbəblərə görə tarixçilər və tədqiqatçılar tərəfindən öyrənilməmış maarifçi-demokrat Hümbət Maxtalının (1801-1859) bədii tarixi obrazını canlandırıb. Romanda XIX əsrdə baş vermiş Rus-İran müharibəsi və sonrakı dövrlər öz əksini tapıb.

Vəfatı
------

Məhərrəm Zamanov ürək tutmasından 2013-cü ilin yanvar ayının 18-də Bakı şəhərində vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  "Məhərrəm Zamansız ötən bir il". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-10.

Xarici keçidlər
---------------

* Məhərrəm Zaman və Elman Əliyevin anım mərasimi.
* Qalx, Məhərrəm Zaman
Mustafa Kamal Atatürkün doğulduğu ev, Apostolu Pavlu pr.17, Agiu Dimitriu məh. Saloniki, Yunanıstan
**Atatürk evi muzeyi** — geniş yayılmış fikrə görə Mustafa Kamal Atatürkün 1881-ci ildə Salonikidə doğulduğu və bu gün muzey kimi istifadə edilən ev.

Saloniki bələdiyyəsi, Türkiyə Respublikasının 10 illiyi münasibətilə 1933-cü ildə evi satın alaraq Mustafa Kamala hədiyyə etmək qərarını vermiş; satınalma işləri tamamlanıb hədiyyə edilməsi 1937-də baş tutan ev 1953-də muzey olaraq açılmışdır.

Ev-muzeyi ildə 50 mindən artıq insan ziyarət edir. Evin bağçasında Atatürkün atası Əli Rza Əfəndi tərəfindən əkildiyi rəvayət olunan tarixi nar ağacı, tarixi və mədəni dəyəri səbəbilə muzeyin ən çox diqqət çəkən nöqtələrindəndir.

Ev 2011-də Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən "müasir abidə" kimi təsdiq edilmişdir.

Ünvanı
------

"*Agiu Dimitriu məhəlləsi, Apostolu Pavlu pr.17*" ünvanında yerləşən evin Osmanlı dönəmindəki ünvanı "*Koca Kasım Paşa məhəlləsi, İslahane prospekti və ya Numan Paşa prospekti*" şəklindədir.

Surətləri
---------

### Atatürk Meşə Ferması Atatürk Evi

Atatürkün 100 illiyi münasibətilə türk xalqının atasına sevgi və hörmətinin dəlili olaraq Salonikidəki Atatürk evinin eyni plan və ölçülər içərisində bir surəti, Ankara Ticarət Palatasının dəstəyi ilə Çarmıqlı qardaşları tərəfindən Atatürk Meşə Fermasının ərazisində inşa etdirilərək 1981-ci il 10 noyabr günü mərasimlə ziyarətə açılmışdır. Bu fəaliyyətlər çərçivəsində Əkinçi Atatürk Abidəsi də ucaldılmışdır. Atatürk evi Atatürk Meşə Ferması idarəsi tərəfindən idarə olunmaqdadır.

### Ovçular Atatürk Evi

Ovçular Anbarlı Məhəlləsində yaradılan bu monumental əsər, Atatürkün Salonikidə doğulduğu ev model alınaraq hazırlanmışdır. Əli Külək və Tuncay Gürpınarlı tərəfindən Atatürkün Salonikidəki evi layihələndirildikdən sonra, Memar Müslüm Kaptan tərəfindən Ankara, Sivas və Ərzurumda araşdırma gəzintiləri aparılaraq lazımi məlumat və sənədlər toplandı. Orijinalına sadiq qalınaraq yaradılan bu əsər üçün 650 milyard lirə xərclənmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Veysi Akın, **Selanik Atatürk Evi ve Müze Haline Getirilmesi**, *Atatürk Araştırma Merkezi dergisi, cilt XVI, Sayı 48, Kasım 2000*". 2016-09-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-26.
2. 1 2  "Yorgo Kırbaki, **Ata'nın Evi Hazır**, *Hürriyet gazetesi, 22.07.2013*". 2015-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-26.
3. ↑  "Süleyman Çoban, **Maintenance and conservation of historical pomegranate tree in the garden of Thessaloniki Ataturk's House (Selanik'te bulunan Atatürk Evi Bahçesi'ndeki tarihi nar ağacına uygulanan bakım ve koruma önlemleri)**, *İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi Cilt 66 Sayı 1 Yıl 2016*". 2016-09-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-26.
4. ↑  "**Atatürk'ün Doğduğu Pembe Ev Kapılarını Açtı**, *HT gazete, 17.08.2013*". 2016-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-26.
**Amund-Riqnes** (*ing.* Amund Ringnes Island, *fr.* Île Amund Ringnes) — Kanada Arktik arxipelaqının Sverdrup adaları qrupunun tərkibinə daxildir. Adada daimi yaşayış yoxdur. İnzibati cəhətdən isə Nunavut vilayətinin Kikiktani bölgəsinə daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Kosmosdan adanın çəkilimi
Adanın sahəsi 5 255 km² təşkil eedir. Bu göstəriçi ilə Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 112-ci, Kanadada isə 25-ci yeri tutur. Adanın sahil xətdinin uzunluğu 500 kilometrdir..

Açılışı
-------

Ada 16 aprel 1900-cü illərdə Otto Sverdrup tərəfindən kəşf edilir. O, adanı tətqiq etmək üçün ekspedisiyanın iki üzvünü (Qunnar İsaksen və Serra Hassel) adaya göndərir. Amund-Rinqnes adı ekspedisiyanı maliyyələşdirən Oslodan olan piyvəçi iki darrdaşdan böyüyünün şərəfinə adlandırılmışdır.

1902-ci ildən ada Norveçə məxsus idi. 1930-cu ildən isə adanı Kanadanın lehinə öz hüququndan imtina etmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* William James Mills, Exploring polar frontiers: a historical encyclopedia, Vol. 2

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2012-01-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-07.
2. ↑  Книга William James Mills "Exploring polar frontiers…" на books.google.ru
**Makedoniya Respublikasında boşnaklar** (mak. Македонски бошњаци) Makedoniya Respublikasında yayılmış xalqlardan biridir. 2001-ci ildə Makedoniya Respublikasının Konstitutsiyasına görə milli azlıq olaraq təstiqlənmişdir. 2001-ci il siyahıya alınmağa görə Makedoniyada 17018 nəfər boşnak yaşayır. Bu isə ümumi əhalinin 0,84% təşkil edir. 
Makedoniya ərazisində yayılmış boşnaklar əsasən Skopye və ətrafı ərazilərdə yayılmışdır. 8 fevral 2007-ci ildən ölkədə 28 sentyabr beynəlxalq boşnak günü kimi qeyd edilir. İcma üçün isə həmin gün istirahət günüdür. Boşnakların ölkədə iki siyası partiyası vardır: Boşnakların Demokratik Liqası və Demokratik Hərəkat partiyası.

Tarixi
------

Boşnaklar Makedoniya ərazisində bərabər yayılmışdır. Makedoniya ərazisində ilk boşnaklar Bosniya və Herseqovinanın 1875—1878 illərdə Avtriya-Macarıstan tərəfindən işğalından sonra meydana gəlmişdir. Balkan müharibələrindən sonra boşnakların bir qismi Türkiyə köçmüşdür. Makedoniya Sosialist Respublikası qurulduqdan sonra boşnaklar 1950-1960-ci illərdə Sancak ərazisindən əsasən Tutin, Plav, Qusine və Novi-Pazar ərazilərindən gəlmişdirlər. Türkiyə və Yuqoslaviya arasında anlaşmaya görə müsəlmanlar Makedoniya ərazisindən keçməklə Türkiyəyə gələ bilərlərdilər. Ancaq əhalinin bir qismi burada qalmışlar. Boşnakların yaşadığı Batins, Sredno-Konyari və Qorno-Orizari kəndlərində cəmləşmişdilər ki, burada da çoxlu sayda türk yaşayırdı. Hazırda isə boşnakların böyük qismi Skopye rayonu, Yorbeşiya, Prilep vilayətləri və Babuna, Topolka çayları vadisində cəmləşmişdir. Boşnaklar süni-müsəlmanlardır.

Əhali
-----

2001-ci ildə aparılan siyahıya alınmağa görə boşnakların yaşayış icmaları:

| İcma | Ümumi əhali | Boşnaklar |
| --- | --- | --- |
| Skopye | 467.257 | 6.465 |
| Veles | 57.602 | 2.406 |
| Studeniçani | 17.246 | 1.662 |
| Dolneni | 11.583 | 1.633 |
| Petroves | 8.255 | 1.442 |

Tanınmış nümayəndələri
----------------------

* Fehim Xuskoviç, rəssam
* Ferid Muxiç, filosof
* Mayya Muxiç, katib
* Damir Xaciç,
* Elvir Mekiç, müğənni
* Almira Papiç, Tv xəbər aparıçısı.
* Elvira Paxiç, müğənni
* Xido Turkuqolu, türk basketbolçusu.
* Rafet Muminoviç, Makedoniya deputatı.
* Safet Bişevas, jurnalist.
* Necat Memiç, jurnalist
* Elvir Kurtanoviç, 1994-cü ildə Karate üzrə Avropa çemionu.

Mənbə
-----

* U Ljubinu nadomak Skoplja otvorena prva škola na bosanskom jeziku u Makedoniji
* Jesu li Bošnjaci Makedonije zaboravljeni?[*ölü keçid*]

İstinadlar
----------

1. ↑  "Republic of Macedonia, 2002 census" (PDF). 2007-07-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-05-02.
**Atatürk Mədəniyyət, Dil və Tarix Yüksək Qurumu** — Türkiyə Konstitusiyasının 134-cü maddəsinə görə, Atatürkçü fikirləri, Atatürkün prinsiplərini və islahatlarını, Türk mədəniyyətini, Türk tarixini və Türk dilində elmi araşdırmalar aparmaq, tanıtmaq və yaymaq üçün 1983-cü ildə quruldu.

Qurumun qanuni varlığı Türkiyə Cümhuriyyəti Konstitusiyası ilə təmin olunmuşdur:

**Konstitusiya: Maddə 134** — Atatürkçü fikirləri, Atatürkün prinsiplərini və islahatlarını, Türk mədəniyyətini, Türk tarixini və Türk dilində elmi araşdırmalar aparmaq, tanıtmaq və yaymaq məqsədi ilə; Atatürkün mənəvi himayəsində, Prezidentin nəzarəti və dəstəyi ilə, Prezident tərəfindən təyin olunan nazirə bağlı; Atatürk Araşdırma Mərkəzi, Türk Dili Cəmiyyəti, Türk Tarix Qurumu və Atatürk Mədəniyyət Mərkəzi Başçılığından ibarət olan, ictimai hüquqi şəxsiyyətə sahib olan "Atatürk Mədəniyyəti, Dili və Tarixi Yüksək Qurumu" qurulur.

**2876 saylı qanun** ilə də, müəssisənin işçilərinin vəzifə təlimatları və şəxsi hüquqları tənzimlənir.

Bağlı təşkilatlar
-----------------

Qurum aşağıdakı alt qurumların yoxlanılması ilə tapşırılmışdır:

* Türk Tarix Qurumu
* Türk Dili Cəmiyyəti
* Atatürk Araşdırma Mərkəzi
* Atatürk Mədəniyyət Mərkəzi Başçılığı

Prezidentləri
-------------

| Adı | Başlanğıc | Son |
| --- | --- | --- |
| Em. Korg. Suat İlhan | 1983 | 1991 |
| Prof. Dr. Utqan Qocatürk | 1 yanvar 1992 | 19 iyul 1993 |
| Prof. Dr. Rəşad Gənc | 2 avqust 1993 | 14 avqust 2000 |
| Prof. Dr. Sadıq Tural | 27 sentyabr 2000 | 6 avqust 2009 |
| Prof. Dr. Bahyəddin Yeddiyıldız | 6 avqust 2009 | 2 noyabr 2012 |
| Prof. Dr. Dərya Örs | 2 noyabr 2012 | 15 yanvar 2019 |
| Prof. Dr. Məhəmməd Həkimoğlu | 15 yanvar 2019 | vəzifədə |

Həmçinin bax
------------

* Atatürk Beynəlxalq Sülh Mükafatı
* Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi

İstinadlar
----------

1. ↑  "2017 Yılı TBMM Bütçe Görüşmeleri" (türk dili). www.tbmm.gov.tr. 2016-12-14 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  15 Ocak 2019 - 23 Nisan 2020 tarihleri arasında vekil

Xarici keçidlər
---------------

* Atatürk Mədəniyyət, Dil və Tarix Yüksək Qurumu rəsmi saytı
**Laqo-Naki** (Laqonaki; *adıge.* Лэгъо-Накъ) — Adıgey Respublikası və Krasnodar diyarı sərhəddində yerləşən yayla. Yayla Qərbi Qafqaza aid olub mütləq hündürlüyü 2200 metrdir. Yaylanın orta hündürlüyü 2000 metrdir. Ümumi sahəsi 800 km²-dir. Ərazi öz alp çəmənlikləri ilə tanınır.

Ümumi məlumat
-------------

Yaylanın demək olarıki əsas hissəsi Adıgey Respublikasının Maykop rayonu ərazsisinə daxildir. Çox kiçik şimal və qərb hissəsi, Kurjips çayı vadisi və Messo dağı yamacları Krasnodar diyarının Apşeron rayonu ərazisinə aiddir.

Apşeron rayonuna daxil olan ərazi istisna olmaqla bütün yayla Qafqaz qoruğuna daxildir. Yayla ərazisi 13 avqust 1992-ci ildə Adıgey hakimiyyətinin 234 nömrəli «Laqo-Naki otlaqlarının Qafqaz dövlət biosfer qoruğuna verilməsi haqqında» qərarına əsasən verilmişdir.

Yayla yamacında dağ-xizək turizm bazası yerləşir. Laqo-Nakidən № 30 saylı ümumrusiya turist marşrutu keçir. Əvvəllər bu marşrut «Ekoloji turizm marşrutu 1» adlanırdı. Yayla kənarlarında, çay vadilərdə relikt qarışıq meşələr mövcuddur.

Laqo-Naki yaylasında karst proseslər aktivdir. Ərazidə karst qıfları və mağaralar üstünlük təşkil edir. Bunlardan ən böyükləri Böyük və Kiçik Aziş mağaralarıdı.

Coğrafiyası
-----------

Yayla iki silsilə arasında yerləşir: şərqdən onu *Kamennoe more* silsiləsi, qərbdən isə Messo silsiləsi əhatələyir. Cənub-qərbdən isə Fişt-Oşten dağ massivinə birləşir. Yayla yarım meyilli rifogen əhəng daşlı süxurlardan təşkil olunub. Yura dövrünə aid olan bu süxurlar iri və kişik çaylar vasitəsi ilə dar kanyonlara parçalanıb. Kanyonların hündürlüyü 10 metr və daha yüksəkdir. Ərazidə olan çox saylı kanyonlar və daş dənizləri ərazidə hərəkətin çətinləşməsinə səbəb olur. Laqo-Naki yaylasında Belaya (Kubanın qolu), Kurjips və Sisa çayları başlağıcını götürür. Bölgədə çoxlu termal bulaqlar mövcuddur. Bəzilərinin temperaturu +50 C yaxındır.

Flora
-----

Qafqaz rododendronu, alçaq boylu ardıc, qaymaqçiçəyi, unutmaməni, pişikotu, kəklikotu, şam, ağcaqayın, şümşad və fıstıq kimi bitkilər yayla üçün xarakterikdir.

Ədəbiyyat
---------

* *Лозовой С. П.* Лагонакское нагорье. — Краснодар: Кн. изд-во, 1984. — 160, [16] с.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Ковешников В. Н.* Очерки по топонимике Кубани. — Краснодар, 2006. — 252 с.
2. ↑  Казеев К. Ш. и др. Зональная изменчивость почв Северного Кавказа //Известия Российской академии наук. Серия географическая. — 2006. — №. 5. — С. 36-45.
3. ↑  Костин П. А. Карст массивов Фишт, Оштен, плато Лаго-Наки и прилегающих территорий //Северный Кавказ, Ставрополь. — 1969
4. ↑  "Плато Лаго-Наки". 2021-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
5. ↑
6. ↑  "Описание границ Кавказского заповедника". 2021-01-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
7. ↑  "Плато Лаго-Наки в Адыгее". 2021-11-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
***Lapsi*** — erkən xristian kilsəsində Roma səlahiyyətlilərinin təqibləri altında imanlarından imtina edən mürtədlər. Bu termin öz imanından üz döndərmiş, ancaq sonradan ona qayıdan şəxslərə aiddir.

Tarixi
------

250-ci ildə Roma imperatoru Desi Trayan Roma imperiyasının bütün vətəndaşlarından ənənəvi tanrılara ictimai şəkildə qurban kəsmələrini tələb edən bir fərman vermişdir. Fərman on səkkiz ay qüvvədə qalmışdır. Bir sıra görkəmli xristianlar, o cümlədən Papa Fabian, Antioxiyalı Vavila və Yerusəlimli Aleksandr qurban kəsməkdən imtina etdiklərinə görə öldürülmüşdür.

Desinin fərmanı kilsə daxilində iğtişaşlar yaratmışdır. Təzyiqlərə boyun əyən və ictimai qurbanlar verən xristianlara "*lapsi*" deyilirdi. Qurban kəsilməsi başa çatdıqdan sonra fərdlər Roma dininə uyğunluğu təsdiq edən qanuni sənəd, yəni şəhadətnamə alırdılar. Bu sınaqdan qaçmaq üçün bir çox ruhanilər öz icmalarını lidersiz qoyub qaçmışdır.

Əksər kilsələrdə dindən dönənlər xristianlığa yenidən qəbul edilirdilər. Əksinə, bəzi Afrika yeparxiyaları onları yenidən qəbul etməkdən imtina etmişdilər. Desinin hakimiyyəti dövründə baş tutan təqiblər birbaşa şizmatik novasianizm hərəkatına gətirib çıxarmışdır. Hərəkatın tərəfdarları təqiblər baş tutan dövrdə imanlarını etiraf etməyən dindən dönmüş xristianların dinə yenidən qəbul olmasını dəstəkləmirdilər.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  Encyclopedia Britannica, 1998
2. 1 2  Frend, 1984. səh. 319
3. 1 2  Frend, 2008. səh. 393–394
4. ↑  Moss, 2012
5. ↑  Chapman, 1911

### Ədəbiyyat

* Decius // Encyclopedia Britannica (ingilis). 1998.
* *Frend.* Martyrdom and Persecution in the Early Church (ingilis). James Clarke & Co. 2008. ISBN ‎0227172299.
* *Chapman.* Novatian and Novatianism // The Catholic Encyclopedia (ingilis). 11. New York: Robert Appleton Company. 1911.
* *Moss, Candida R.* Ancient Christian Martyrdom: Diverse Practices, Theologies, and Traditions (ingilis). Yale University Press. 2012. ISBN 9780300154658.
* *Barnes, T. D.* "Legislation against the Christians". The Journal of Roman Studies (ingilis). 58. 1968. doi:10.2307/299693. JSTOR 299693.
Qubada sulama məqsədli arx
**Arx** ya da **kanal** — insan əli ilə düzəlmiş, sulama ya da nəqliyyat məqsədi ilə istifadə edilən su yollarıdır. Axma sürəti çox olmayan çaylar keçmişdən günümüzə dək həmişə nəqliyyat üçün istifadə edilmişdilər. Bu çayların bir-birlərinə yaxınlaşdığı yerlərdə kanallar açılmaq surətiylə nəqliyyat daha da asan hala gətirilmişdir.

Suyu mənbədən sahəyə axıtmaq üçün dayaz suvarma kanalı. Arxlardan, əsasən, Cənubi Qafqazda, Orta Asiya və Qazaxıstanda, Yaxın və Orta Şərq ölkələrində geniş istifadə olunur; səhra və yarımsəhra zonaları şəraitində sahələr il boyu Arxların öz axını ilə suvarılır. Arxlar daimi və müvəqqəti olur. Daimi Arxlar şəbəkəsinə əsas (magistral) və paylayıcı Arxlar daxildir. Magistral Arx mənbədən (çay, göl və s.) götürdüyü suyu paylayıcı Arxlara verir. Su paylayıçı Arxlar vasitəsilə əkin sahələrinə, oradan da müvəqqəti Arxlarla suvarma zolaqlarına axıdılır.

Tarixi
------

Arxların çəkilməsinin tarixi çox qədimdir. Hələ eramızdan 4400 il əvvəl Misirdə Nil çayı vadisində və e.ə. 3-cü minillikdə Çində əkinçilikdə istifadə üçün Arxlar çəkilmişdi. 3 min il əvvəl qədim Xarəzm dövlətində suvarma Arxlarından istifadə olunmuşdur. Azərbaycanda e.ə. 1-ci minilliyin ortalarından geniş süni suvarma sistemi mövcud idi. Bu dövrdə Muğan və Qarabağ düzlərində çoxlu Arxlar çəkilmişdir. Naxçıvan ərazisində qədim tarixi olan Fərhad arxının izləri indi də qalır. Antik və orta əsr mənbələrində Azərbaycan ərazisində Kür və Araz çaylarından suvarma Arxlarının çəkildiyi barədə məlumat verilir. Mil düzündə çəkilmiş Govurarx 4–6 əsrlərə aid edilir. Kanal-arx sisteminə daxil olan müasir Arxlarda su sərfinin tənzimi və suyun bölüşdürülməsi üçün hidrotexniki qurğular tətbiq edilir. Su itkisini azaltmaqdan ötrü Arxların dibi və divarları beton və s. materiallarla bərkidilir.

Bilinən ən əski arx miladdan əvvəl təxminən 4000-li illərdə Mesopotamiya da düzəlmişdir. əski zamanların ən uzun kanalı isə Böyük Çin arxıdır. 1794 km uzunluğundakı arx İmperator Yang Guangı Beijing və Hangzou arasında daşımaq üçün düzəldilmişdir. Proyekt rəsmi olaraq 605 ilində başlamış olsa da ilk təməlləri miladdan əvvəl 486 ilində atılmışdır. Amerikanların açdığı Panama arxı yer üzündəki ən əhəmiyyətli arxlardandır.

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Arx*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
Pablo Eskobar
**Medellin Karteli** — Kolumbiyanın Medellin şəhərində fəaliyyət göstərən narkotik istehsalçısı və qaçaqçısılığı ilə məşgul olan karteldir. 1970-ci illərin ortalarında əməliyyatlara başlayan kartel, əsasən, kokain işləriylə məşğul olurdu. Boliviya, Kolumbiya, Peru, ABŞ, Orta Amerika, Kanada və Avropada fəaliyyət göstərmişdir. Jorge Luis, Juan David və Fabio Ochoa Vazquez qardaşları ilə birliktə Pablo Escobar, George Rodriguez Gacha tərəfindən qurulub. 1993-ci ildə Kali karteli ilə Kolumbiya hökumətinin dəstəklədiyi qrup olan Los Pepes və ABŞ-nin hökuməti tərəfindən parçalanmış, üzvləri həbs edilmiş və ya öldürülmüşdür.
Fəalliyətlərinin zirvəsində kartel hər həftə dünyada onlarca ölkələrdə tonlarca kokain satır, gündə 60-100 milyon dollar gəlir əldə edirdi. Bir müddət ABŞ kokain bazarının 96%-nı, dünya kokain bazarının isə 90%-nı əlində tutmağı bacarmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Miller Llana, Sara.* "Medellín to keep the peace". The Christian Science Monitor. 25 October 2010. 2 July 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 September 2011.
İkipilləkənli amvonu olan ikonotas. Macarıstan.
**Amvon** (*yun.* ἄμβων; q.slav. amvón) — xristian kilsəsində Bibliya mətnləri, moizələr və litaniyaların oxunduğu yer. Şərqi ortodoks xristianlıq, Antixalkidon kilsələrində, Şərqi Katolik Kilsələrində işlənir.

Etimologiya
-----------

Tədqiqatçıların əksəriyyəti hesab edir ki, "amvon" sözü yunan dilindəki "anabayno" – "yuxarı çıxmaq" felindən törəmiş bir isimdir. İstənilən təfsirdə bu söz yüksəkliklə əlaqələndirilirdi.

Tarixi
------

Erkən xristian və Bizans kilsələrində amvon xorun hər iki tərəfində və ya mərkəzi günbəzin altında yerləşdirilən kafedra idi. Amvona qalxan bir-iki pilləkən olurdu. Rus kilsəsində bu, kral qapılarının qarşısında yerləşən soleyanın yarımdairəvi hissəsidir. Amvon İsanın məzarının girişini bağlayan daşı simvolizə edirdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Телицын, В. Л.; Багдасарян, В. Э.; Орлов, И. Б. eds.АВГУРЫ // Символы, знаки, эмблемы. Энциклопедия (rus). М.: ЛОКИД-ПРЕСС. 2005.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Ambo (in the Russian and Greek Church), *Catholic Encyclopedia*.
* Early Christian ambo from Hagia Sophia in Constantinople.
* *Kazhdan, Alexander.* "A Note on the Middle-Byzantine Ambo". Byzantion. Peeters Publishers. 57 (2). 1987: 422–426.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Pravoslav · Britannica (onlayn) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
**McLaren komandası** — 1963-cü ildə, Yeni Zellandiyalı Bruce McLaren (1937-1970) tərəfindən qurulmuş Formula 1 komandasıdır. McLaren Mercedes adıyla yarışan komanda Scuderia Ferraridən sonra ən uğurlu komandadır. Hal-hazırda Vodafone McLaren Mercedes adıyla yarışır. Bu komanda Formula 1-dən başqa Indianapolis 500 Mil Yarışı, Kanada-Amerika Challenge Kuboku və

Fale F1 Monza 2004 73 Le Mans 24 Saat Yarışı kimi təşkilatlarda da iştirak etmişdi. Məşhur pilot Ayrton Senna da ən uğurlu sezonlarını burada yaşamışdır. Martin Withmarsh tərəfindən idarə olunan komanda McLaren Groupun bir quruluşu olan McLaren Racing tərəfindən nəzarət edilməkdədir. 1999-ci ildə Mercedes komandanın 40 faiz hissəsini satın almışdır. Ron Dennis və Mansour Ojjeh'nin 30 faiz hissəsi vardır. Son illərdə Mersedesin, komandanın hamısının alacağı haqqında söz-söhbətlər tez-tez qarşımıza çıxır. McLarenin 11 sürücülər çempionluğu, 8 komanda çempionluğu var. 2007-ci ildə günahkar olduqları casusluq skandalı səbəbiylə bütün balları silinmişdir.  

Fernando Alonso 2007 Belgium (crop)

Uğurlar
-------

Sürücülər Çempionluğu: 11  

Komandalar Çempionluğu: 8  

Yarış Qazanma: 156  

Podyumlar: 417  

Bir mövsümdə ən çox xal: 199

Məşhur McLaren Pilotları
------------------------

  

Bruce Mclaren  

Emerson Fittipaldi  

James Hunt  

Alain Prost  

Keke Rosberg  

Niki Lauda  

Ayrton Senna  

Gerhard Berger  

Mika Häkkinen  

David Coulthard  

Kimi Raikkonen  

Fernando Alonso  

Luis Hemilton  

Heikki Kovalainen  

Jenson Button  

Serxio Perez  

Kevin Magnussen  

Stoffel Vandoorne  

Karlos Sayns  

Lando Norris  

Daniel Rikiardo

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***McLaren*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

| ⛭Komandalar və sürücülər. Formula 1 2021-ci il mövsümü |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Alfa Romeo-Ferrari | AlphaTauri-Honda | Alpine-Renault | Aston Martin-Mercedes | Ferrari |
| 
* 7. Kimi Raykkonen
* 99. Antonio Covinassi

 | 
* 10. Pyer Qasli
* 22. Yuki Tsunoda

 | 
* 14. Fernando Alonso
* 31. Esteban Okon

 | 
* 5. Sebastyan Fettel
* 18. Lens Stroll

 | 
* 16. Şarl Lekler
* 55. Karlos Sayns (oğul)

 |

 |

 |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Haas-Ferrari | McLaren-Mercedes | Mercedes | Red Bull-Honda | Williams-Mercedes |
| 
* 9. Nikita Mazepin
* 47. Mik Şumaxer

 | 
* 3. Daniel Rikkardo
* 4. Lando Norris

 | 
* 77. Valtteri Bottas
* 44. Lyuis Həmilton

 | 
* 11. Serxio Perez
* 33. Maks Ferstappen

 | 
* 6. Nikolas Lətifi
* 63. Corc Rassell

 |

 |

 |
**Mdauruş** (*ərəb.* مداوروش‎ həmçinin **M'Dauruş**, tarixən **Madavra**) — Əlcəzairin şimal-şərqində, Suk-Ahras vilayətində şəhər. 1998-ci il siyahıyaalınmasına görə, əhalisi 24,919 nəfər idi. İkinci Pun müharibəsi zamanı Roma koloniyası kimi qurulmuşdur. Roma yazıçısı və filosofu Apuleyin doğma şəhəri və Müqəddəs Avqustinin təhsil aldığı yerdir.

Tarixi
------

Madavra şəhəri e.ə. II–I minilliklərdə İkinci Pun müharibəsi zamanı və ya bitdikdən sonra Roma veteranları və onların ailələri üçün yaşayış məntəqəsi kimi yaradılmışdır. Şəhərtuareqlərin mülkləri ilə Numidiyanın sərhəddində yerləşərək fəth edilmiş torpaqlarda formalaşan Afrikanın Roma əyalətinin sərhədlərindəki müdafiə istehkamları və yaşayış məntəqələri zəncirinə daxil olmuşdur. Roma imperiyasında veteranların imperiya sərhədlərinə köçürülməsi onlara torpaq və müəyyən imtiyazların verilməsi ilə həyata keçirilirdi. Bunun məqsədi onların düşmən basqınları zamanı daimi qarnizonları əvəz edə bilmələri idi. Sonrakı dövrlərdə belə köçkün əsgərlər limitanei ("sərhəd") adlanırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Madaurus, or Madaura" (ingilis). Catholic Encyclopedia. 2013-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-08.
2. ↑  "Ветераны". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-08.