recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Asferik optika**-səthi sferik olmayan optik detallardan və ya onlardan qurulmuş sistemlərdən ibarətdir. Bir qayda olaraq "A.o." termini optik oxa nəzərən 2-ci tərtib simmetriya səthinə malik (paraboloidal, ellipsoidal) və ya simmetriya oxu olmayan sistemlərə (silindrik) tətbiq olunur.
Asferik optikanın (A.o) sferik optikaya nisbətən əsas üstünlüyü-aberrasiyaları düzəltmək mümkünlüyüdür. Verilmiş aberrasiyalı optik sistemin hesablanması zamanı bir asferik səth iki-üç sferik səthlə əvəz oluna bilər ki, bu da sistemin detallarının sayının kəskin azalmasına gətirib çıxarır. Bir sıra hallarda, məs. xüsusi genişbucaqlı obyektivlərin hesablanmasında A.o.-nı tətbiq etmədən məsələnin həlli mümkün olmur. Silindrik linzalı optik sistemlər (oxlu simmetriyası olmayan A.o.) optik oxdan keçən müxtəlif müstəvilərdə müxtəlif fokus məsafələrinə, yəni astiqmatizmə malikdirlər. Eynəklərdə gözün astiqmatizmini düzəltmək, anamorfot sistemlərdə isə mцxtəlif istiqamətlərdə, fərqli masştablı xəyalların (bax. Anamorfot taxma) alınması üçün tətbiq olunur. A.o.-nın hazırlanmasının və nəzarətin mürəkkəbliyi onun yayılmasını məhdudlaşdırır.

İstinadlar
----------

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Физический энциклопедический словарь (1 тн)
* Martin L."Техническая оптика", ingilis dilindən tərcümə M.1960;
* Rusinov M. M, "Техническая оптика", L. 1979.
**Niyazabad şəhəri** — Xaçmaz şəhərindən 14 km şərqdə, Xəzər dənizi sahilində yerləşən Niyazabad bir zamanlar Xəzər dənizinin qərb sahilindəki ən mühüm limanlardan biri idi. Azərbaycanın cənubundan başlayan ticarət yolu bu liman şəhərindən keçərək Dərbəndə çatırdı.

Türk səyyahı Övliya Çələbi (XVII əsr) bu şəhər haqqında təfsilatlı məlumat verir. Müəllif yazır: ‚Əvsafi-şəhri-Niyazabad: Şirvan hüdudundadır. Yəzdigərd şah tərəfindən bina edilmişdir. Qədim zamanlarda böyük şəhər imiş. Hələ də mövcud olan binaları bir vaxtların ehtişamından xəbər verir. Moğollar, sonra da dağıstanlı qumuq, qaytaq və.s tayfalar buraya hücum edib təxrib etmişdirlər. Sultan III Muradın böyük komandanı Qoca Fərhad paşa bu şəhərdə qışlamış, sonra ordusu ilə Şirvan tərəfə hərəkət etməmişdən əvvəl Niyazabad qalasını təmir etdirmişdi. Bura Dağıstanla Şirvan arasındadır. Şəhərdə qırx məhəllə və qırx minbər (məscid) var. Şəhərdə cümə camesi, karvansara, hamam və bazar var. Niyazabad ayrıca sultanlıqdır, minə qədər nökəri (əsgəri-N. Ə), on iki hakimi var. Şəhərin kələntəri Niyazabadda 6000bağ-bağçalı evin olduğunu deyir. Abad, gözəlləri çox, əkinə yararlı torpaqları bol olan yerdir. Lakin şəhərin ortasındakı qala divarları xarabadır. Belə məhsuldar, ab-havası lətif yerdə qalanın olması çox vacib ikən uçub dağılmışdır. Niyazabadda xacə Əhməd Yəsəvinin nəslindən olan Əfşar babanın türbəsi var. Əcəmlərin bu şəxsin təriqətinə inam və ehtiramları vardır. Belə ki, buradakı təkyədə yüzdən çox füqəra (dərviş-E. N) var. Təkyədə gələn gedənə yemək verilir. Bu şəhərin əhalisi hənəfi məzhəbindədir.

Həmçinin bax
------------

* Xaçmaz

İstinadlar
----------

1. ↑   Vaqif PİRİYEV, Azərbaycanın Tarixi-Siyasi Coğrafiyası, s. 33, Bakı 2006.
2. ↑   ÖVLİYA ÇƏLƏBİ, Səyahətnamə, C. II, s. 292–293.

  


| ⛭Qədim Azərbaycan şəhərləri |
| --- |
| Azərbaycan | Təbriz • Ərdəbil • Marağa • Təxti Süleyman • Həsənlitəpə • Kənduvan • Nəriz şəhəri • Xunə | Azərbaycan, Aran, Şirvan, Muğan |
| Muğan | Həməşəra şəhəri • Hasıllı şəhəri • Mahmudabad • Bərzənd • Bəcirəvan • Varsan • Şəhriyar |
| Şirvan | Dərbənd • Quba • Şamaxı • Qədim Şirvan • Qədim Şabran • Yunan • Moz şəhəri • Niyazabad şəhəri • Xursan • Bəndovan • Qırxçıraq şəhəri |
| Arran | Qədim Gəncə • Qədim Qəbələ • Xaçın (Albaniya) • Xunan şəhəri • Qədim Beyləqan • Nuxa (indiki Şəki) şəhəri • Bərdic şəhəri • Xanarxı • Atəşpərəstlər daxması • Ərşə • Xılxına şəhəri |
| Naxçıvan | Naxçıvan şəhəri • Qarabağlar şəhəri • Cuğa şəhəri • Astabad • Əncan
 |
**Müsnəd İmam Əhməd** (*ərəb.* **مسند الإمام أحمد**‎) — Məhəmməd peyğəmbərin (s.a.v.) həyat və fəaliyyətinə dair, müəllifi görkəmli hədis alimi, zahid, imam, hənbəli məzhəbinin banisi - Əhməd ibn Hənbəl əl-Şeybani tərəfindən toplanan hədislər toplusu.

Müəllif
-------

Şablon:Main:Əhməd ibn Hənbəl
Əhməd ibn Hənbəl 780-ci ildə Bağdadda anadan olmuşdur. Əhməd hələ çox gənc olanda atası vəfat edib. Atasının ölümündən sonra onun bir az dolanışıq vasitəsi və anası ilə birlikdə yaşadığı ev qalıb.

15 yaşından 20 il hədis və fiqh elmləri ilə məşğul olub. O, müsəlman ilahiyyatının əsas mərkəzlərini ziyarət etmiş, dövrünün demək olar ki, bütün qabaqcıl üləmaları, o cümlədən Əbu Yusif və Şafii ilə görüşmüşdür. O, Hicaz, Suriya və İraqın Vəki ibn əl-Cərrah, Yezid ibn Harun, Yəhya ibn Main kimi nüfuzlu şəxsləri ilə əlaqələr qurur. Dərin biliyi, təqvalı həyat tərzi və əlaqələri sayəsində Əhməd ibn Hənbəl tədricən şöhrət qazanır.

Əhməd ibn Hənbəl hicri 241-ci ildə, yəni miladi təqvimlə 855-ci ildə Bağdadda vəfat etmişdir.

Kitabın təsviri
---------------

Məcmuənin "Müsnəd" (*ərəb.* مسند‎) adı ona görədir ki, bu əsərdə hədislər əhatə olunan mövzuya (Muvatta İmam Malik və ya "Səhih əl-Buxari"də olduğu kimi) deyil, Məhəmməd peyğəmbərdən (s.a.v.) səhabələrdən hansından alınmasına görə toplanmışdır. Müsnəddə hədislərin sayı 40 minə çatır ki, İmam Əhmədin bildiyi 700 minə yaxın hədis arasından seçmişdir. Bunlardan 10 minə yaxın hədis bu və ya digər şəkildə təkrarlanır. Hədislərin nəql olunduğu Məhəmmədin (s.a.v) səhabələrinin sayı 904 nəfərdir.

"Müsnəd"in mətnində müəllifin özünün topladığı hədislərdən əlavə, kitabın iki əsas rəvisindən (rabisindən) az sayda hədislər var: İmam Əhmədin oğlu Abdullah ibn Əhməd və Əbu Bəkr əl-Katii (*ərəb.* أبو بكر القطيعي‎)

Müsnədin araşdırılması
----------------------

Aşağıdakı kitablar İmam Əhmədin yaradıcılığının öyrənilməsi və araşdırılmasınma\* həsr edilmişdir:

* Hasais əl-Müsnəd Hafiz Əbu Musa əl-Mədini (vəfatı hicri 581).
* əl-Məsəd əl-Əhməd fi xətm Müsnəd əl-İmam Əhməd hafiza Şəmsuddin İbn əl-Cəzəri (hicri 833-cü ildə vəfat etmişdir).
* əl-Qaul əl-musaddad fi-z-zabb ’an əl-Musnəd, Hafiz İbn Həcər əl-Askalyani.
* Zeyl Kaul əl-müsəddad qədiyyə Məhəmməd Sibqatullah əl-Midrasi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ахмад ибн Ханбаль / Мухаммад ахмад Шакир / Хамза аз-Зейн.*  (PDF). 1. Qahirə: Дар аль-Хадис. 1995  (#bare\_url\_missing\_title). Муснад Ахмада ибн Ханбаля
**Vorontsovka döyüşü** — Qafqaz İslam Ordusu ilə Gürcüstandakı Alman qoşunları arasında olmuş hərbi toqquşma.

Arxa plan
---------

Osmanlı dövləti Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan ilə ayrı-ayrı dostluq və əməkdaşlıq müqavilələri imzalamaq üçün çalışırdı. Türkiyə Qafqazda edəcəyi hərbi hərəkatın təhlükəsiz bir şəkildə yürüdülə bilməsi üçün bəzi strateji bölgələrlə dəmir yollarını nəzarəti altına almaq və erməni və gürcü qüvvələrinin türk hərbi hərəkatına müdaxilə edə bilməyəcək bir vəziyyətə gətirilməsini təmin etmək istəyirdi. Türklərin gürcü və ermənilərə qəbul etdirməyə çalışdığı bu istəklərə almanlar şiddətlə qarşı çıxdı. Almanlar gürcülərlə Potidə imzaladıqları müqavilə ilə Batum-Tiflis dəmir yolunun nəzarətini ələ keçirdilər. Bununla da kifayətlənməyən almanlar ruslara əsir düşən əsgərlərindən birliklər qurmağa başladılar. Ermənilər isə Tiflis-Culfa dəmir yolunun nəzarətini almanlara vermək istəyirdilər. Osmanlı dövləti bu dəyişikliklər qarşısında lazım gələn çalışmaları sürətlə tamamlayaraq, istəklərini qəbul etdirdi. Batumda 31 may 1918-ci ildə ermənilərlə, 3 iyun 1918-ci ildə də gürcülərlə dostluq və əməkdaşlıq müqavilələri imzaladı.

Bu yenilik Almaniya ilə Osmanlı dövlətinin arasını açmaqda gecikmədi. Başkomandan vəkili Ənvər paşa Türkiyə ilə Almaniya arasında ortaya çıxan bəzi anlaşılmazlıqları çözmək üçün Osmanlı Orduları kurmay başqanı alman generalı Von Seeckt ilə Batuma getdi. Məsələ burada gen-bol araşdırıldı.

Döyüş
-----

3-cü Ordu komandanı Vəhib paşa Gümrüdəki türk hərbi birliklərinin Tiflis üzərinə yürüməsini əmr etdi. 10 iyun 1918-ci ildə irəli hərəkata başlayan birliklər qarşılarına çıxan gürcü-alman birləşmiş qüvvələrini dağıtdı. Bəzi alman zabit və əsgərlərini də əsir etdilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu döyüş I Dünya Müharibəsində müttəfiqlərin bir-biri ilə döyüşə girdiyi yeganə döyüşdür.

Nəticə
------

Alman baş qərargahının Ənvər paşa nəzdində dövrəyə girməsi nəticəsində əsirlər sərbəst buraxıldı, türk əsgəri də irəli hərəkatı dayandırdı. Bu dəyişikliklərə rəğmən almanlar qısa bir müddət sonra türk əsgərinin Gürcüstandakı dəmir yollarından faydalanmasına müxtəlif əngəllər çıxarmağa davam etdilər.

Vəhib paşa vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Reynolds, Michael A. (May 2009). "Buffers, not Brethren: Young Turk Military Policy in the First World War and the Myth of Panturanism".
2. ↑  Ajun Kurter, *Türk Hava Kuvvetleri Tarihi*, Cilt: IV, 3rd edition, Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı, 2009, p. 92. (in Turkish)
3. ↑  Kurat, Türkiyə və Rusiya, s. 529

Həmçinin bax
------------

* Sınıq körpü döyüşü
* Qafqaz İslam Ordusu
**Zəfəranlı eli**— İranın Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan və Xorasan əyalətlərində yaşayan konfederasiya.

Tarixçəsi
---------

Zəfəranlı konfederasiyası 8 böyük, 24 kişik eldən ibarətdir.

### Zəfəranlı eli

Zəfəranlı eliin başçılarından biri Məhəmmədhəsən xan idi. O, Nadirə qarşı qiyam qaldırmışdı.

Bu konfederasiyanın ən böyük qollarından viri Cəmişgəzək (Çemişkəzək) elidir.

### Cəmişgəzək eli

Dərsimin (indiki Tuncelinin) Çemişkezek qəzasından çıxan bu el əvvəlcə Ağqoyunlu tayfa birliyinə, sonra Qızılbaşların tərkibinə qatıldı.

Cəmişkəzəkli elinin kökəni haqqında müxtəlif fikirlər var. Şərəfnaməyə görə, Çemişkezek demək, kürdlük deməkdir. Kürdlər arasında, "Çemişkezek deyincə, ağla kürd gəlir" deyir.
Digər tərəfdən, yenə Şərəfnamənin bu qeydi, Cəmişkəzəkli elinin türklüyünü sübut edir:

"Çemişkezek hökmdarlarının bu Məlikşahın soyundan gəlmiş olmaları və "Məlikşah' sözünün Kürd dilinde 'melikiş' biçimində dəyişmiş olması ehtimaldır, başqa yandan Çemişkezek hökmdarlarının adları da onların türklərin övladlarından və törəmələrindən olduqlarını dəqiqləşdirir, çünki adlarının heç bir yandan ərəb və kürd adlarıyla ilgisi yoxdur; Ərəb və kürd adlarına heç də bənzəmir.". Yuxarıda bildirdiyimiz kimi, Cəmişkəzəkli eli, Türkmandır.

Bu konfederasiyanın əsas hissəsi Xorasanda məskunlaşmışdı.

1727-ci ildə Mirzə Mehdi xan Astrabadi yazır: "Nadir bu tayfanı cəzalandırmaq üçün tələsirdi, ona görə də öz qoşununu hazırlıq vəziyyətinə gətirdi. Əmr verildi ki, Camışgəzək və Qaraçorlu ellərinin nümayəndələri onun düşərgəsinə gəlsinlər. Onlar təşkil olunmuş ekspedisiyada iştirak edəcəkdilər. Camışgəzək elinin başçısı Məhəmmədhüseyn xan Qaraçorlu ellərinin nümayəndələrini qızışdırdı ki, yürüşdən boyun qaçırsınlar. Onlar da Nadirin təklifini rədd etdilər. Kürdlərin başçıları isə Kərmənəxan bölgəsinin Mane və Semelqan adlı yurdlarında üsyan qaldırdılar və çox sayda dəstə topladılar". [Mirzə Mehdi xan Astrabadi, Tarixi-Nadiri, Tehran, 1263, (hicri qəməri).]

Nadir şah Avşar (1730–1747), Bruniessenə görə Şadlılarınn bir qolu olan Qaraçorlu və Əmirli ellərini də gətirib Xorasana yerləşdirmişdi. Beləcə Qaçarlar hakimiyyəti zamanında Xorasanın bəzi bölgələri elxan ünvanı verilən Camişgəzəkli və Şadli ellərindən olan xanlar tərəfindən idarə edilmişdi. [Prof. Dr. Martin van Bruinessen, Kürtlük, Türklük, Alevilik & Etnik ve Dinsel Kimlik Mücadeleleri].

Cəmişkəzəkli elinin başçılarından biri, vəkil Sam bəy idi. Sam bəyin qızını Nadirə ad eləmişdilər. Nadir Qoçana, bu qızın ardınca adam göndərmişdi. Saray adamlarının öyrətməsiylə II Şah Təhmasib Səfəvi də qıza elçi yolladı. Nadir cəld tərpənib qızla evləndi.

Sam bəyin Məhəmmədhüseyn bəy adlı oğlu vardı.

Cəmişkəzəkli elinin başçılarından biri Şəkər bəy idi. Şəkər bəy II Şah Təhmasib Səfəviyə qarşı qiyam qaldırmışdı.

Etimologiyası
-------------

Zəfəranlı = Zəfəran (Saffron) + lı Türk suffiksindən yaranıb.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Zəfəranlı eli, "Soy" dərgisi, 9 (41), 2010, səh. 31–33.

Xarici keçidlər
---------------

*
**Vinilxlorid** (**xloretilen**, **monoxloretilen**), CH2=CHCl, halogenli doymamış karbohidrogendir.

Xassələri
---------

Vinilxlorid havadan ağır, zəif xloroform iyli, rəngsiz qazdır, asanlıqla alışıb yanır. Vinilxlorid dixloretan, xloroform, efir, neft karbohidrogenlərində yaxşı, suda isə çox pis həll olur.

Alınması
--------

Vinilxlorid ilk dəfə 1835-ci ildə Viktor Reno tərəfindən dixloretanı natrium hidroksidin spirtli məhlulu ilə işləyərək almışdır.

### Sənayedə

* Asetilenin qaz və maye fazada katalizatorun (HgCl2) iştirakı ilə hidroxlorlaşdırılması ilə :

CH≡CH + HCl → CH2=CHCl

* 1,2-dixloretanın dehidroxlorlaşdırılması ilə:

CH2Cl−CH2Cl +NaOH → CH2=CHCl+ NaCl+ H2O

Kimyəvi xassələri
-----------------

* Vinilxlorid öz-özünə polimerləşir.Katalizatorun iştirakı ilə maye halında polimerləşdikdə termoplastik qatrana çevrilir:
* Vinilxlorid halogenləri və hidrogen-halogenidləri asanlıqla özünə birləşdirir:

CH2=CHCl + HCl → CH3−CHCl2

Tətbiqi
-------

Vinilxloriddən alınan polivinilxlorid, eləcə də onun vinilasetat, vinilidenxlorid və s. vinil birləşmələri ilə birgə polimerləri sənayenin müxtəlif sahələrində geniş tətbiq olunan mühüm materiallardır. Plastik kütlə, sintetik lif, boya maddələri, süni dəri və s.istehsalında çox işlədilir.

Təhlükəsizliyi
--------------

Vinilxlorid keyidici narkotik maddədir. Havada az miqdarda olduqda insanın başı gicəllənir, çox olduqda 
isə insan şüurunu tamam itirir.

Mənbə
-----

N.Ə.Səlimova, B.Ş.Şahpələngova. Ümumi kimya texnologiyası.Bakı 2013.

1. ↑  .
2. ↑  .
**Avropa Kredit Köçürməsi Sistemi** (*ing.* European Credit Transfer System) — öyrənmə nailiyyətlərini ölçmək və müqayisə etmək yollarını və onların bir
müəssisədən digərinə köçürülrməsini təmin edən kredit sistemi. Bu sistem ilkin olaraq Erazmın (Erasmus) (1989–1996) proqramı əsasında qurulmuşdur
və Avropa Birliyinin bütün Üzv Dövlətlərində və Avropa İqtisadi Ərazisı ölkələrində 145 ali təhsil müəssisəsinin cəlb olunduğu pilot layihəsində 6 il müddətində sınaqdan keçirilmişdir.

1997–1998-ci illərdə Sokrat/Erasmus proqramında Müəssisə Müqaviləsinin təqdimatından bəri bütün Avropa universitetləri Avropa Kredit Köçürməsi Sistemində iştirak edə bilərlər. Tədris proqramının şəffaflığını yaratmaq və akademik tanınmanı asanlaşdırmaq üçün Avropa Kredit Köçürməsi Sistemi Avropa boyu mütəhərrikliyi, irəliləməni dəstəkləyir.

Şəffaflıq tədris proqramı və onun dərəcəyə uyğunluğu ilə bağlı ətraflı məlumatı təmin etməklə yaradılır. Avropa Kredit Köçürməsi Sisteminin fəaliyyət göstərməsi və akademik tanınmani asanlaşdırmaq üçün istfadə olunan əsas vasitələr öyrənmə razılıq paketi və sənədlərin surətinin transkripsiyasıdır(surətinin çıxarılması)

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük katalan |
| Normativ yoxlama | BIBSYS: 99019328 · GND: 4998062-2 · LCCN: n2008084584, no2015046208 · VIAF: 152674255, 315194910 · WorldCat VIAF: 152674255, 315194910 |
**Borden yarımadası** — Baffin Torpağının şimalında yerləşən yarımada. Kanadanın Nunavut vilayəti ərazisinə daxildir. Lankaster boğazının cənubunda qərarlaşır. Yarımadanın şimal-şərq ərazisində Sirmilik Milli Parkı təşkil olunmuşdur.

Coğrafiya
---------

Yarımada 225 km şimala, 169 km şərqə uzanır.

Şimala rayonu, o cümlədən Hras dağları kövrək qayalardan ibarətdir. Burada hündürlük 914 mertrə çatır. Admiraliti buxtası yarımadanın qərb sahillərini, Admiraliti Soveti buxtası isə onun şərq sahillərini təşkil edir. Şərqdən Baylot adasından buxta ilə ayrılır.

Əhalisi
-------

Yarımadanın qərb sahillərində inuitlərə aid Arktik-Bey adlı kənd vardır (823 nəf. (2011)).

Sənaye
------

Uzun on illiklər boyunca yarımadada faydalı qazıntıların hasilatı həyata kreçirilir (əsasən almaz).

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Borden Peninsula". The Columbia Gazetteer of North America. bartleby.com. 2000. 2005-04-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-09-22.
2. ↑  *Iwanaka, Derek.* "Committee Bay Resources Ltd.: Kimberlite Discovered at Borden Peninsula, Nunavut, Canada". finance.yahoo.com.
**Cozef Qrimaldi** (*ing.* Joseph Grimaldi; 18 dekabr 1778[…] və ya 1779[…], London – 31 may 1837[…], London) — ingilis aktyoru, təlxəklik sənətinin atası.

Həyatı
------

Qrimaldi hələ 3 yaşı olanda teatr tamaşalarında iştirak etməyə başlamışdır. Pantomim, akrobatika və sehirbazlıq sahəsində olan bacarıqları sayəsində Qrimaldi bütün İngiltərədə məşhurluq qazanmışdır. Yozef Qrimaldi artıq gənc yaşlarında Kral Teatrında çıxış edirdi. *Böyük Təlxək* adı ilə tanınan, Qrimaldi, ilk dəfə olaraq, pantomim sənətində, ağ rənqli üz boyasından, uzun ayaqqabılardan və təlxək başlıqından istifadə etmişdir. Həyatının sonuna qədər sənəti ilə məşğul olan Qrimaldi 1837-ci ildə 31 may tarixində vəfat etmişdir. Cozef Qrimaldinin xatirəsi üçün hər il fevral ayının ilk həftəsində London şəhərində yüzlərlə pantomim aktyorunun iştirakı ilə karnaval təşkil edilir.


1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Joseph Grimaldi // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  Joseph Grimaldi // *(unspecified title)*.
4. ↑  Joseph Grimaldi // .
**Stoqovo** (mak. Стогово) — Makedoniya Respublikasının qərb hissəsində yerləşən dağ massivi. Onun ən hündür zirvəsi Qolem-Rid dağıdır. Zirvənin maksimal hündürlüyü 2273 metrdir. Digər zirvələr: Banın-Sırt (2241 m), Stoqovo (2218 m), Kaneş (2216) və hündürlüyü 2000 metrdən yuxarı olan 7 zirvə. Dağlar qərbdə Qara Drin, şərqdə isə Sateska çayları arasında yerləşir. Şimaldan Bıstra-planina dağları ilə sərhədlənir. Stoqovo cənubda Qaraorman dağları ilə birləşərəK vahid dağ massivi əmələ gətirir. Bu massivin ümumi sahəsi 522 km² təşkil edir.

Atoqovo massivi cavan dağlardan hesab edilir. Belə ki, massiv alp qırışıqlığı zonasında yerləşir. Pleystosen dönəmində dağlar bir-birindən ayrı olmuşdur. Hazırda burada müxtəlif növ buzlaq mənşəlli relyef formaları vardır:morenlər, buzlaq vadiləri və s. Burada üç buzlaQ mənşəlli göl vardır: Yuxarı, Aşağı və Maruşa gölləri. Dağ massvi ərazisində dəmir filizi aşkarlanmışdır. Bu isə ərazinin ordovik dövründə belə formalaşdığını deməyə əsas verir.

Massivin bitki örtüyü zolaqvaridir. Belə ki, əvvəlcə enliyarpaqlı meşələr yerləşir. Bu meşələr əsasən palıd ağaclarından ibarətdir. Bundan yuxarıda isə iynəyarpaqlı meşələr uzanır. Daha sonra isə alp çəmənlikləri yayılmışdır. Bu çəmənliklər otlaq sahəsi kimi istifadə edilir. 2012-ci ildə Stoqovo dağlarının şərq ətəklərində vaşaqların nadir yarımnövü olan Balkan vaşaqı müşahidə edilmişdir.

Stoqovo massivinə asanlıqla Makedoniyanın paytaxtı olan Skopyedən Debara gedən avrobusda getmək olar. Bölgənin təbiəti demək olar ki, olduğu kimi qorunmuşdur. Buna səbəb isə ərazinin iri yaşayış məntəqələrindən uzaqda yerləşməsidir. Ərazini əsasən alpinistlər ziyarət edir. Silsilənin şimal hissəsi Myaçiyata və Rostuşo-Marovo rayonları arasına sərhədi təşkil edir. Silsilənin qərbi Jula vilayətinə daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Стојмилов, Александар (2011). *Географија на Република Македонија*. Универзитет за туризам и менаџмент. стр. 56. (maked.)
2. ↑  Стојмилов, Александар (2011). *Географија на Република Македонија*. Универзитет за туризам и менаџмент. стр. 64. (maked.)
3. ↑  Реферативный журнал, Выпуск 1;Выпуски 3–12. 1969
**İvrit dili**, həmçinin **ibri dili** və ya **ibrani dili** (ivr.: *עִבְרִית*, ʿĪvrīt, tələffüzü [ivˈʁit]  ( dinlə) və ya [ʕivˈrit]  ( dinlə); səm.: ࠏࠁࠓࠉࠕ) — sami dillərinin Kənan dilləri qrupuna daxil olan dil. 1948-ci ildən İsrailin rəsmi dilidir. E.ə. II–I minilliklərdə Fələstin yəhudiləri bu dildə danışırdılar. Qədim yəhudi dilinin mühüm abidəsi olan "Əhdi-ətiq"in ən qədim hissəsi e.ə. XIII–XII əsrlərə aiddir. Eramızın əvvəlindən arami dilinin sıxışdırdığı ivrit dili mədəniyyət və din dili kimi qalmışdı. Orta əsrlərdən bədii, fəlsəfi, elmi və dini ədəbiyyat dilidir. XIX əsrin sonundan XX əsrin əvvəlindən yenidən danışıq dili kimi istifadə olunur. Müasir ivrit dili qədim yəhudi dilinin morfoloji xüsusiyyətlərini saxlamaqla, semantik və sintaktik cəhətdən idiş və digər german, Habelə slavyan dillərinin təsirinə məruz qalmışdır.

İvrit əlifbası

Əlifba haqqında
---------------

İvrit əlifbasında 22 hərf mövcuddur. Əlifba bütünlüklə samitlərdən ibarətdir. Saitlər, bir qayda olaraq yazılmır, yalnız istisna hallarda, məsələn:
-sözün əvvəlində və ya sonunda;
-alınma sözlərin yazılışında;
-sözün oxşar yazılan başqa sözlə səhv salınmaması üçün saitlər yazılır. Bunun üçün alef (א), yod (י), hey (ה), vav (ו), ayin (ע) hərflərindən istifadə olunur. Yazı zamanı hərflər sağdan sola düzülür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ethnologue (ing.). 25, 19 Dallas, Texas: SIL International, 2022. ISSN 1946-9675
2. 1 2  Иврит дили // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. IV ҹилд: Елдәҝәз—Итабира. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1980. С. 369.
3. ↑  "Dəyirmi masa: İbri dili və ədəbiyyatının tədrisində ənənəvilik və innovativ metodlar". azertag.az.
4. ↑
5. ↑  "Günə bir saat oxumaqla necə yeni dil öyrənmək olar?". 2023-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-18 – www.bbc.com vasitəsilə.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
[[Dosya:SanYsidroBorderCrossing.JPG|right|thumb|ABŞ və Meksika sərhədi arasında yerləşən San Dieqo-Tijuana dövlət sərhəd keçid məntəqəsi dünyanın ikinci ən işlək dövlət sərhəd keçid məntəqəsidir.]]
**Dövlət sərhəd keçid məntəqəsi** və ya **gömrük buraxılış məntəqəsi** əsasən iki ölkənin sərhəd məntəqələrində sərnişinlərin və malların keçidinə nəzarət etmək məqsədi ilə yaradılmış olan məntəqələrdirlər. Hər hansısa bir ölkənin dövlət sərhədlərinə daxil olmaq üçün adətən keçid icazəsi tələb edilir. Gömrük buraxılış məntəqələri sərhədlərin müəyyən ərazilərində və yaxud da az sayda məntəqələrdə yerləşdirilir. Keçid məntəqələrindəki nəzarət bir tərəfdən Şengen razılaşması kimi razılaşmalarla yumşaldıldığı halda, digər tərəfdən isə, gömrük və immiqrant hərəkətliliyi səbəbindən ağırlaşdırılır.

Nəzarət-buraxılış məntəqələri əsasən iki məqsəd üçün yaradılır:

* Arzuolunmaz şəxslərin (cinayətkarların, dövlətin təhlükəsizliyini təhdid edən şəxslərin və s.) və ölkəyə girişinə qadağa qoyulmuş olan şəxslərin keçməsinin qarşısını almaq.
* Qeyri-qanuni, məhdudiyyətlərə məruz qalan və yaxud da keçirilməsi gömrük rüsumu tələb edən məhsulların keçirilməsinin qarşısının alınması.
Zəvvarlar susuzluqlarını yatırırlar
**Zəm-zəm suyu** (*ərəb.* زمزم‎) — Məkkə şəhərində, Məscidül-həramın ərazisində, İslam dininin ən müqəddəs yeri sayılan Kəbədən 20 metr şərqdə yerləşən bulaqdır. İslam inanclarına görə, bu bulaq min illər əvvəl, İbrahim peyğəmbərin körpə oğlu İsmayıl susuzluqdan ağladığı vaxt möcüzəvi şəkildə Allah tərəfindən yaradılmışdır. Hər il milyonlarla zəvvar Həcc və ya Ümrə ziyarətləri zamanı bu bulağın suyundan içir və özü ilə götürür.

Yaranması
---------

İslam tarixində qeyd olunur ki, İbrahim peyğəmbər Allahın əmri ilə öz körpə oğlu İsmayılı və onun anası Həcəri Hicazda qoyub gedir. Həcər susuzluqdan əziyyət çəkən oğlu üçün su axtarsa da, tapa bilmir. Çünki Məkkə isti və quru havası və çox az su mənbəyi olan yerdə yerləşir. Həcər su axtarışında 7 dəfə Səfa və Mərva dağları arasındakı məsafəni gedib gəlir. Susuzlayan İsmayıl ayaqları ilə yeri sürtdükdə həmin yerdən su çıxmağa başlayır. Bu hadisənin başqa bir versiyasında Allah Cəbrayılı göndərir və o öz əsası (digər versiyada qanadı) ilə yerə toxunur və həmin yerdən su çıxır.

Zəm-zəm sözü ərəbcə "dayan" mənasını verən *Zome* sözündən yaranmışdır. Belə ki, bu sözü Həcər bulaqdan su doldurduqdan sonra onun dayanmasını istəyərkən təkrarlamışdır.

Texniki məlumatlar
------------------

Zəm-zəm quyusunun dərinliyi 30m, diametri 1,08 metrlə 2,66 metr arasında dəyişir.

| Mineral konsentrasiyasıKral Səud Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən bildirilir |
| --- |
| Minerallar | Konsentrasiyası |
| mq/L |
| Natrium | 133 |
| Kalsium | 96 |
| Maqnezium | 38.88 |
| Kalium | 43.3 |
| Bikarbonat | 195.4 |
| Xlorid | 163.3 |
| Flüorid | 0.72 |
| Nitrat | 124.8 |
| Sulfat | 124.0 |
| Ümumi mineralizasiya | 835 |

Yüz illərdir ki, bu su öz keyfiyyətini itirmir, qurumur, suyun həcmi azalmır, tükənmir, onun tərkibinə heç vaxt xlor əlavə edilmir. İllərlə saxlansa belə xarab olmur, öz keyfiyyətini quyudan təzə çıxmış kimi saxlayır. Başqa quyulardan fərqli olaraq onun divarlarında mamır və başqa bitkilər bitmir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nour Al Zuhair, et al. A comparative study between the chemical composition of potable water and Zamzam water in Saudi Arabia Arxivləşdirilib 2012-12-24 at the Wayback Machine. *KSU Faculty Sites*, Retrieved August 15, 2010
**Yönlük hal və ya ismin yönlük halı.** İsmin yönlük halı **kimə?, nəyə?** və ya **haraya?** suallarından birinə cavab verir. Yönlük hal fellərdən obyektə verilən sualların yuxarıda verilmiş suallardan birinə uyğun olması və ya;

Yönlüyün yönlük hal tələb etməsi nəticəsində işlənilir. Yönlük hal da əsasən digər hallar kimi artikl, yiyəlik əvəzliyi, işarə əvəzliyi, sual əvəzliyi və ya digər izləyici sözlərlərin müvafiq olaraq yönlük halda yazılması ilə ifadə edir. Yönlük hal hərəkətin yönümünü, istiqamətini və ya son nöqtəsini bildirir. İsimlər yönlük halda samitlə bitən söz köklərində –a, ə, saitlə bitənlərdə isə –ya, yə («y» bitişdirici samitdir) şəkilçisini qəbul edir, kimə?, niyə?, haraya? Suallarından birinə cavab olur. Məs. Murada (kimə?), quzuya (nəyə?), kən-də (haraya?) və s.

  

Sonu a, ə açıq saitləri ilə bitən isimlər yönlük halda işlənərkən tələffüz zamanı həmin saitlər ahəngə uyğun olaraq qapalı saitlərdən (ı,i,u,ü) birinə keçir.

| ⛭İsmin halları |
| --- |
| Adlıq hal • Yiyəlik hal • Yönlük hal • Təsirlik hal • Yerlik hal • Çıxışlıq hal |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



1. ↑  "İsmin yönlük halı" (ingilis). kayzen.az. İstifadə tarixi: 7 may 2021.
**Məhəmmədsəlim bəy Gərmərudi** (?-?) — şair, yüzbaşı.

Həyatı
------

Məhəmmədsəlim bəy Sərab vilayətinin Gərmərud mahalının Baslıq kəndində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qızılbaş ordusunda xidmət etmişdi. Yüzbaşı rütbəsi vardı.

Məhəmmədsəlim bəy şair idi. Əfqan təxəllüsü ilə qəlboxşayan şeir yazırdı. Ünlü bioqraf Məhəmmədəli xan Tərbiyyət onun haqqında yazır: "Əfqan Məhəmmədsəlim bəy yüzbaşı Azərbaycanın Gərməri mahalından, söz ustalarındandır. Onun 600 beytdən ibarət qəzəllər və rübailər divanı vardır. Aşağıdakı rübailər ondandır:

Yaradıcılığı
------------

  Səni axtaranda mənim ayaqlarım titrəyir,  

 Günahdan qorxub, duada dodaqlarım titrəyir.  

 Camalın gülüstanını görmək həvəsilə mən,  

 Gecə həm gündüz nəsim kimi gözlərim titrəyir.  

  

 Tikdi məscid binası – bir sığıncaq, Əfqan,  

 Hər axşam faydalansın gələnlər oradan.  

 Allahın fəzlilə bu bina çatdı sona,  

 "Min Fəzlillah" sözünü tarix etdim ona.  

 (Hicri qəməri 1037\1627)

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Sərab xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2012. 232 səh.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
Vikipediyada bu təxəllüslü müxtəlif şəxslər haqqında məqalələr var, bax: Kəsəmənli. 

**Rəşad Nüsrət oğlu Kəsəmənli** (20 iyul 1975, Bakı) — Azərbaycanlı aktyor.

Həyatı
------

Kəsəmənli Rəşad (Reşat) Nüsrət oğlu 1975-ci il iyulun 20-i Bakı şəhərində anadan olub.

Əslən Qazaxın (Ağstafanın) Qıraq Kəsəmən kəndindəndir. 1982-ci ildə 95 saylı orta məktəbə daxil olub və 2 il sonra 173 saylı orta məktəbdə təhsilini davam etdirib. 10 yaşından 14 yaşına kimi aktyorluq dərnəyinə gedib.

1992-ci ildə orta təhsilini bitirib, Təfəkkür Universitetinin Beynəlxalq hüquq fakültəsinə daxil olub. Bir il təhsil aldıqdan sonra könüllü olaraq ordu sıralarına yazılıb. 1995-ci ildə hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra isə yarım qalan hüquq təhsilini davam etdirməyib.

Sənədlərini uşaqlıqdan həvəsində olduğu ADMİU aktyorluq fakültəsinə verib və yüksək balla qabiliyyət imtahanından keçib.

Aktyor sənəti müəllimi Azərpaşa Nemətov olub. 1999-cu ildə ali təhsilini bitirib. Daha çox 1999-cu ildə Nazpəri Dostəliyevanın "Mənim göz yaşımı görməyəcəksən" adlı mahnısına çəkilən kliplə tanınmağa başlayıb.

Bu zamana (1999–2020) kimi 15 klipdə, 12 serialda ("Küləklər şəhəri", "Həkimlər", "Bir ailəm var", "Günəşim ol", "Son ümid", "Uçurum", "O gecə", "Zərbə", "Bir qadın", "Sayrışan İşıqlar", "Gecə yarısı", "Son nəfəs") və 3 bədii filmdə ('Yaşamaq istəmirəm", "Mən klounam", "Nisan") rol alıb. 2017–2018'ci ildə tamaşaçı rəylərinə əsasən "İlin ən yaxşı aktyoru" adına layiq görülüb. 2018-ci ildə Türkiyədə "Türkiye-Azerbaycan kardeşlik ödülleri" mükafatlandırma mərasimində "ilin ən yaxşı serial aktyoru" mükafatına layiq görülüb. 2022-ci ildən Bakı Bələdiyyə Teatrında çalışır. Tamaşalar:
"Şuşada ürəyim qaldı" (Hüseynqulu xan)
"Həzi Aslanov" (Səməd Vurğun)
"Ana tarla" (Suvankul), "Şekspir" (Stalin) "Unutqanlıq böyük bəladır" 

Özəl kurslarda aktyor sənəti dərsləri deyir, və 29 ildir peşəkar olaraq ağır atletika məşğul olub. 2-ci dərəcəli idman ustasıdır. Bir çox yarışların mükafatçısıdır.
Qonokami məbədində yerləşən bir maymayzu-ido.
**Maymayzu-ido** (まいまいず井戸?, hərf. "ilbiz su quyusu") – Yaponiyanın Musaşino regionuna xas olan qədim su quyusu növü. Bu su quyuları spiral formasında qazıldığı üçün bu cür adlanmışdır.

Xüsusiyyətlər
-------------

"Maymayzu-ido" hərfi tərcümədə "ilbiz su quyusu" deməkdir. Bu cür adlanmasının səbəbi quyunun spiral formasında qazılması və yuxarıdan ilbiz qabığına oxşamasıdır. Musaşino platosunun gilli toprağın şaquli formada quyu qazmaq topraq sürüşməsi təhlükəsinə səbəb olduğu üçün su quyuları spiral formasında qazılırdı. Maymayzu-idolar orta əsrlərdə Tokio və ətraf ərazilərin əsas içməli su mənbələrindən biri olmuşdur.

Quyular
-------

Ome-Şinmaçi böyük su quyusu
Ome şəhərinin Şinmaçi bölgəsində yerləşir və böyük maymayzu-idodur. Ome–Çiçibu yolundan keçən yolçular tərəfindən 400-500 il əvvəl qazıldığı güman olunur. Quyu 33 metr enində və 7 metr dərinliyindədir. Quyu ərazisi 1987-ci ildə aşkar olunmuş və tarixi əhəmiyyəti səbəbilə həmin il Oido parkında bərpa olunmuşdur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Məhəmməd Füzuli (dəqiqləşdirmə).

Məzmun
------

Film XVI əsr Azərbaycan ədəbiyyatının dahi nümayəndəsi, dünya şöhrətli şair Məhəmməd Füzulinin vəfatının 400 illiyinə ithaf olunmuşdur.

Filmdə Hüseynqulu Sarabski, Cabbar Qaryağdıoğlu kimi böyük sənət xadimləri çıxış edir. Xüsusən unudulmaz aktyor Kazım Ziyanın ifasında şairin lirikası səslənir.

Film Vətənimizin qədim tarixi abidələrini, mənzərələrini göstərən kadrlarla başlayır. Sonra karvan gedən səhra, Kərbəla, Bağdad şəhərlərinin panoramı ekranda görünür. Füzulinin ata-babasının Azərbaycandan İraqa köçməsi, şairin Kərbəlada anadan olması və yaradıcılığı barədə diktor izahat verir.

Filmdə xalqın şairə bəslədiyi böyük sevgiyə, Bakı və Moskvada keçirilən xatirə gecələrinə, xarici qonaqların bu mərasimlərdə iştirakına geniş yer verilmişdir. Biz filmdə həmçinin şairlərin, memarların, bəstəkarların, rəssamların böyük şairə həsr etdikləri ən yaxşı əsərləri ilə də tanış oluruq.

Haqqında
--------

Azərbaycan kinosunda bir epizodla da olsa Füzulinin bədii obrazı aktyor Əli Qurbanov tərəfindən ilk dəfə olaraq bu filmdə yaradılmışdır.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Rejissor:** Niyazi Bədəlov
**Ssenari müəllifi:** Süleyman Vəliyev, Niyazi Bədəlov, Boris Seytlin
**Operator:** Seyfulla Bədəlov, Rasim Ocaqov
**Rəssam:** Nadir Zeynalov
**Musiqi tərtibatı:** German Krupkin
**Səs operatoru:** İqor Popov

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 130-139.

* 

| ⛭**Məhəmməd Füzuli** |
| --- |
| Əsərləri\* | 

|  |  |
| --- | --- |
| Azərbaycanca | Divan • «Leyli və Məcnun» • «Bəngü-Badə» • «Söhbətül əsmar» • «Hədisi-ərbəin» • «Şah və ked» • «Hədiqətüs-süəda» • «Şikayətnamə» |
| Farsca | Divan • «Həft cam» • «Ruhnamə» • «Rindü-zahid» • «Səhhət və Mərəz» • «Anis əl-qəlb» |
| Ərəbcə | Divan • «Mətləül-etiqad» |

 | Füzulinin rəsmi |
| Heykəlləri | Bakı • Füzuli • Gəncə |
| Filmləri | Məhəmməd Füzuli (1958) • Məhəmməd Füzuli (1989) • Füzuli-500 • Füzuli rindu şeydadı |
| Portretləri | Əzim Əzimzadə • Səttar Bəhlulzadə |
| Qəzəllərinin istifadəedildiyi əsərlər | Leyli və Məcnun • O olmasın, bu olsun • Arşın mal alan |
| Füzulinin şərəfinəadlandırılmış yerlər | Füzuli şəhəri • Füzuli rayonu • AMEA Əlyazmalar İnstitutu • Füzuli küçəsi • Füzuli meydanı • Füzuli Dövlət Dram Teatrı |
| Digər | Füzuli (simfonik poema) |
| \*Şablonda şairin yalnız məşhur və qismən məşhur əsərləri qeyd edilmişdir. |
**Samtsxe mühasirəsi** — 1416-cı ildə Qaraqoyunlular ilə Gürcüstan krallığı arasında baş vermişdir.

Gürcü səfəri
------------

Qara Yusif 1416-cı ildə Gürcü məmləkətinə girdi və Axalsıx şəhərini fəth etdi, o bu səfər sonucu şəhərdə olan oğlanların çoxunu öldürərək qadın və uşaqları əsir aldı.O dövrdə yaşayan bir xristiyan yazar,Qara Yusifin bu yürüşünün səbəbini onların çoxalan günahlarından qaynaqlandığını bildirir və Qara Yusifin bu səfər ilə çox sayda aldığı əsirlər Bağdada,Misirə və Xorasana göndərilərək Müsəlmanlığı qəbul etdirilir. Öldürülənlərin isə həddi hüdudu yoxdu.Bu yürüş ilə Qara Yusif və Qaraqoyunlular Qafqazlarda yeni torpaqlar əldə etdi və Qafqaslardaki ərazilərini olduqca böyütdülər

İstinadlar
----------

1. ↑  [Yusif dövrü]
2. ↑  Mustafa Yasin Kara Yusuf ve Zamanı, s.92
3. ↑  H. Andreasyan Türk Tarihine ait kronoloji ve kolofonlar s.87
4. ↑  Kazım Paydaş, Kara Koyunlu ve Ak koyunlu Türkmenlerinin Gürcüstan'a yaptığı seferler 180–181

Xarici keçidlər
---------------

* Qaraqoyunlular
* Qara Yusif
* Gürcüstan krallığı
**Hartmannellidae** (*lat.* - Hartmannellidae) — ibtidailərin amöbozoylar tipinin fəsiləsidir. Vezikulyar nüvəli bütün limaks amöblərini əhatə edir.

Cinsləri
--------

Hartmannella
Saccamoeba
Cachia
Gleseria
Rhizamoeba

Yayılması
---------

Azərbaycanda yalnız Hartmannella cinsinin nümayəndələri tapılmışdır. Cinsə cəmi 30 növ daxildir. Son illərdə cinsin təftişi aparılmışdır. Cinsin nümayəndələri ABŞ, İngiltərə, Fransa, AFR, Rumıniya, eləcə də Rusiya, Litva, Orta Asiya, Zaqafqaziya və Ukraynanın şirinsu hövzələrində və torpaqlarında tapılmışdır.

Azərbaycanda 5 növü aşkar edilmişdir (Əmiraslanova, 1967; İbadov, 1981, 1985): H. Aquarum Jollas – Şirvan düzünün boz torpaqlarında və Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında; H.horticolla Lepsi – Şirvan düzünün boz torpaqlarında, Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında və Dağlıq Qarabağın şabalıdı torpaqlarında; H.hyalina Lepsi, H.lamellipodia Glaeser – Dağlıq Qarabağın şabalıdı torpaqlarında; H. Rhisodes Singh – Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında və Dağlıq Qarabağın şabalıdı torpaqlarında.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
2. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
**Sean Bosvell** — Forsaj franşizasından Lukas Blekin canlandırdığı uydurma personaj.

Şon anası ilə Amerikada yaşayan 17 yaşlı orta məktəb şagirdidir. Şon küçə yarışlarına görə daim polis tərəfindən saxlanılır və onlar daim anası xanım Bosvellə köçməli olurlar. Nəhayət, anası Şonu atasının yaşadığı Tokioya göndərmək qərarına gəlir. Burada məskunlaşan Şon məktəbə başlayır və burada da küçə yarışlarına qatılır. Məktəbdə gördüyü özü kimi Qaycinə aşiq olan Şon buna görə də Tokioda Yakuza liderinin qardaşı oğlu Takaşi ilə düşmən olur. Takaşinin yaxın dostu Han Lue Şonla dost olur, ona drift etməyi öyrədir və müəllimlik edir. Daha sonra Şon atasının evindən ayrılıb Han Luenin qarajında məskunlaşır. Burada olarkən Takaşinin qaraja daxil olması nəticəsində, Tokio küçələrəndi avtomobilli qaçdı-tutdu başlayır və Han ölür. Hanın ölümündən sonra Şon Hanın oğurladığı pulu Takaşinin əmisi Kamata götürür və Takaşi ilə yarışmaq üçün icazə istəyir. Kamata icazə verir, Şon Takaşini məğlub edir və azadlığına qovuşur. Daha sonra sevgilisi Neela və dostları ilə küçə yarışlarının keçirildiyi yerdə əylənərkən, Dominik Toretto Şon ilə yarışmaq istədiyini deyir və yarış başlayan kimi film sona çatır. O, sonuncu dəfə "Forsaj 7"də qısa müddətə görünüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sean Boswell Furious.wiki". fastandfurious.wikia.com. 17 iyul 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyul 2015.
|  |
| --- |
| Məqalələr seriyasından  |
| **Fiqh üsulu** |
| Allah |
| Fiqh
* Təqlid
* İctihad
* İcma
* Məzhəb
* Qiyas
* Adət-ənənə
* Bidət
* Mədrəsə
* İcazət
* İstihlal
* İstihsan
 |
| Əhkam
* Savab
* Halal
* Fərz
* İstishab
* Mübah
* Müstəhəb
* Məkruh
* Haram
* Batil
* Səhih
* İslamda büyük günah
 |
| Dini unvanlar
* Xilafət
* Üləma
* Fiqh
* Əl-Əzhar Böyük İmamı
* Baş Müfti
* Mərceyi-təqlid
* Dai
* Hüccət
* Hüccətülislam
* Hakim
* İmam
* Hafiz
* Hatip
* Mövlanə
* Məvləvi
* Allamə
* Ayətullah
* Müfəssir
* Müfti
* Mühaddis
* Mücəddid
* Müctəhid
* Qazi
* Rəiül-üləma
* Şeyx
* Şeyxülislam
* Ustad
 |
| * b
* m
* r
 |

**İstihsan** (*ərəb.* مرجع تقليد‎) — islam hüququ termini.

Hərfi mənada "istislah" bir şeyi yaxşı görmək, bir şeyin yaxşı olmasını istəmək deməkdir.

İslam şəriətində nəsihət növlərindən biri olan Məsləh-i mürsələ göndərilən nəsihət adlandırmaq olar. Mesalih-i mürsələ, "əsas dəlil" (Quran, Sünnə, icma və qiyas) lehinə və ya əleyhinə heç bir dəlili olmayan məsələlərə verilən addır. İstislah Malik ibn Ənəs (713-795) tərəfindən işlənib tətbiq edilmiş və Maliki məzhəbinin əsas fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biridir. Bütün əsas məzhəblər tərəfindən bu və ya digər dərəcədə istifadə olunur. Hənəfi məzhəbində müstəqil hüquqi kateqoriya deyil. Şafiilər istislahı istihsanın bir hissəsi hesab edirlər. Bu üsuldan hənbəli məzhəbinin banisi Əhməd ibn Hənbəl tərəfindən də istifadə edildiyi məlumdur. Məhəmməd peyğəmbərin səhabələri müstəsna hallarda istihsandan istifadə edirdilər.

İstihsanın növü hesab olunur ki, qiyasla hökmü islah etmək üsuludur və ondan kənarda tətbiq oluna bilməz. İstihsandan fərqli olaraq istislah Quran və Sünnədən tamamilə müstəqildir.

İstislah anlayışı müsəlmanların dinini və həyatını qorumaq, onların qayğısına qalmaq, nəsil artırmağı təmin etmək və mallarını qorumaq ideyasına əsaslanır. "İstislah tərəfdarları hesab edirlər ki, Quranda, sünnədə və ya əshabların yekdil rəylərində dəqiq cavablar olmadığı halda, yuxarıda qeyd olunan maraqlar nəzərə alınmaqla məsələlər həll edilməlidir. Üstəlik, sonuncular toqquşduqda, üstün olanlara üstünlük verilir və möminlərin ümumi mənafeləri ayrı-ayrılıqdan öndə olur".

İstinadlar
----------

1. ↑  Али-заде, 2007
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sevil.

**"Sevil" vokal-instrumental ansamblı** — 1971–1977-ci illərdə mövcud olmuş və Azərbaycanın qadınlardan ibarət ilk caz qrupu və vokal kvarteti.

Tarixi
------

Vaqif Mustafazadə Eliza Mustafazadə ilə 1969-cu ildə Azərbaycana qayıtdıqdan sonra 1971-ci ilin noyabr 1-də Sevil qrupunu yaradır. Qrupun adı Cəfər Cabbarlının eyniadlı əsərindən götürülmüşdü. Ansambl 1971-ci ilin dekabrın 31-də ilk dəfə televiziyada çıxış edir. 1975-ci ildə Rəna Talıbova qrupa qatılır və ansambl Tiflisdə "Zaqafqaziya baharı" festivalında iştirak edir. Bundan bir il sonra qrup Varşavada konsert verməyə dəvət olunur.

Ansamblın üzvləri yalnız qadın vokalistlər olsa da, Vaqif Mustafazadə qrupu pianoda müşayiət edir və bədii rəhbərlik edirdi. Müxtəlif vaxtlarda tarda Azər Rzayev, saksafonda Tofiq Şabanov, orqanda Çingiz Tağıyev, həmçinin Tahir Rzayev, Heybət Məmmədbəyli (bazqitara),David Poysman və Yalçın Rzazadə olmaqla qrupu müşayiət edən musiqiçilər də dəvət olunmuşdur.

Qrup 1977-ci ildə fəaliyyətini dayandırmışdır. Qrupunun dağılma səbəblərindən biri qrup üzvlərinin şəxsi həyatları ilə bağlı olmuşdur. Ansambl dağıldıqdan sonra Vaqif Mustafazadə "Muğam" caz üçlüyünü yaratmışdır.

Üzvlər
------

* Eliza Mustafazadə (1971–1977)
* Sədaqət Dadaşova (1971–1974)
* Sevil Allahverdiyeva (1974–1977)
* Rəna Talıbova (1975–1977)
* Dilarə Cahangirova
* Rəna Hüseynova

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Retro Lounge - Sevil qrupu (video)" (az.). YouTube. İstifadə tarixi: 24 sentyabr 2018.
2. 1 2  "«Sevil»in dörd gözəli" (az.). Mədəniyyət qəzeti. 25 February 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 sentyabr 2018.
**Dəryanur xalçası** — Azərbaycanın bütün xalçaçılıq məntəqələrində toxunan əla növ xovlu xalça.

Ümumi məlumat
-------------

Azərbaycanın bu xalçaları "Dəryanur xalçası" adını almışdır, lakin onun adlanması Dəryavar kəndinin adi ilə bağlıdır. Bu kənd Azərbaycanın cənubunda, Yardımlı rayonunun mərkəzindən 5 km şərqdədir. Hələ qədim zamanlardan Dəryavar kəndi xalça və xalçaçılıq məmulatlarına görə çox məşhurdur. "Dəryanur" xalçalarının XIX əsrdən başlayaraq, Şuşa, Ağdam, Bərdə, Cəbrayıl və digər şəhərlərdə istehsal olunmasına baxmayaraq, onun əsas istehsal mərkəzi Dəryavar kəndi olaraq qalmaqda idi. Bu ərazidə xalçaçılığın belə inkişaf etməsi təsadüfi deyildi. Bu kənd şimalda Qarabağ və Muğan kimi, cənubda isə Təbriz kimi böyük xalçaçılıq mərkəzlərinə yaxın yerləşirdi. Bu da yerli xalçaçılara öz müsbət təsirini göstərmişdir və burada xalçaçılıq özünün yüksək səviyyəsinə çatmışdır.

Bədii analiz
------------

"Dəryanur" xalçalarının orta sahəsinin kompozisiyasını şaquli istiqamətdə bir – birinin ardınca yerləşdirilmiş göllərdən ibarətdir. Formasına görə, bu göllər "Xanlıq xalçası" və "Açma-yumma xalçası" xalçalarının gölləri ilə oxşarlıq təşkil edir, lakin orta sahədə yerləşməsinə görə özünəməxsusuluğa malikdir. Göllərin daxili bəzəyini simmetrik olaraq yerləşdirilimiş səkkiz islimi təşkil edir. Şaquli və üfüqi istiqamətdə göllərin dörd tərəfində yerləşdirilən başlıqlar məhz bu xalçaların özünəməxsusuluğudur. Sol və sağ tərəfdən orta sahə tünd – göy rəngli fonu olan böyük meydanla əhatələnmişdir. Bu meydan dişcik formasındadır. Onu bəzəyən naxışlar xalçanın orta sahəsinin göllərini bəzəyən naxışlarla eynidir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu xalçanın həm orta sahəsi, həm də haşiyə zolaqları bir zamanlar (təxm. XV – XVI əsrlərdə) əyrixətli bitki ornamentləri ilə bəzədilən xalçalardan iqtibas edilmişdir. Zaman keçdikcə bu əyrixətli ornamentlər qırıqxətli naxışlarla əvəz olundu. Türkiyədə Anatoliyada "Uşak" adı ilə istehsal olunan xalçalar bədii və texnoloji xüsusiyyətlərinə görə, Dəryavarda və Şuşada toxunan "Dəryanur" xalçalarına bənzərlik təşkil edir.

Texniki xüsusiyyətlər
---------------------

Əksər hallarda "Dəryanur" xalçaları xalı formasında, yəni 180X280 sm-dən 200X300 sm-dək ölçülərdə olur. Bəzi hallarda uzunsov formada gəbələr – yanlıqlar da istehsal olunur. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 35X35 –dən 42X42-dək düyün yerləşir ( hər kvadrat metrdə 16 000-dən 176 000-dək düyün). Xovun uzunluğu 6 – 8 mm-dir.

"Dəryanur xalçaları" Azərbaycan xalçalarının ən yüksək kateqoriyasına aiddir.

Həmçinin bax
------------

* Dəryavar

İstinadlar
----------

1. ↑  Zəncan. **carpet.intangible.az** Arxivləşdirilib 2011-08-07 at the Wayback Machine  (az.)
**Aqşin Yenisey** (29 aprel 1978, Cəlilabad) — Azərbaycanlı yazıçı, şair, publisist.[*mənbə göstərin*]

Həyatı
------

Aqşin Yenisey 1978-ci ildə Cəlilabad rayonunda anadan olub. Bakı Dövlət Universitetinin coğrafiya fakültəsini bitirib. Yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələrindən biridir. Azad Yazarlar Ocağının üzvü olub.

Aqşin Yenisey bir müddət siyasətçi Bədrəddin Quliyevin rəhbərlik etdiyi Cümhuriyyət Xalq Partiyasının üzvü olmuşdur.

Ailəsi
------

Şair Aqşin Yenisey yazıçı Aysel Əlizadə ilə ailəli olub, bir qızı var.

Şairin ikinci həyat yoldaşı Turana Rəsulovadır. 2014-cü ilin əvvəlindən Turana Rəsulova Almaniyaya köçüb orada yaşayır və aprel ayında oğlu Almaniyada doğulub. Bununla da Aqşin Yenisey ikinci dəfə oğul atası olub.

Yaradıcılığı
------------

Aqşin Yeniseyin ilk kitabı 2000-ci ildə dərc olunub – "Unutmaq sözünün şəkli". 2005-ci ildə ikinci şeirlər kitabını – "Sizin eradan əvvəl"i çap etdirən Aqşinin qələmə aldıqları türk, gürcü, fransız dillərinə tərcümə edilib.

Beş kitabın — "Unutmaq sözünün şəkli" (2000), "Sizin eradan əvvəl" (2005), "Cənnətdə terror aksiyası" (2009), "Yüz qırx yeddi dənə sən" (2012), "Məbədin sükutu" (2013) və yüzdən artıq məqalənin müəllifidir.

"Cənnətdə terror aksiyası" (2009) adlı kitabda "Göləqarğısancan" adlı roman, "Cənnətdə terror aksiyası" adlı hekayə və "Xəstə şərqin Rafiq Tağıya dedikləri" adlı şeri toplanıb. Əsərin əsas mövzusu Azərbaycanın üzləşdiyi və çıxmağa heç bir yol qalmayan mənəvi böhrandır.

"Yüz qırx yeddi dənə sən" (2012) A. Yeniseyin sayca dördüncü kitabıdır. Son illərdə yazdığı və əvvəlki kitablarında çap olunmamış şeirləridir. İlk dəfədir ki, oxuculara təqdim olunur.

"Məbədin sükutu" (2013) adlı bu kitabda yazarın heç bir kitabında çap olunmamış hekayələri, satirik, publisistik yazıları və müasir ədəbiyyatımızın istedadlı simalarına həsr olunmuş məqalələri toplanmışdır.

Kitabları
---------

* Unutmaq sözünün şəkli. Bakı: 2002.
* Sizin eradan əvvəl. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2005
* Cənnətdə terror aksiyası. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2009.
* Yüz qırx yeddi dənə sən. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2013.
* Məbədin sükutu. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2013.
* Tarix və Tale. Bakı: "Teas Press" nəşriyyatı, 2019.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İsa Qəmbəri başa düşmürəm…". 2023-04-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-10.
2. ↑  *Musavat.com.* "Aysel Əlizadə Aqşin Yeniseyin səhhətindən danışdı" (az.). musavat.com. 24 may 2014 12:48. İstifadə tarixi: 2014-05-26.
3. ↑  *Axar.az.* "Aqşin Yeniseyin oğlu oldu" (az.). publika.az. 29 aprel 2014 - 17:00. 2015-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-05-26.
4. ↑  *Media Forum.* "Aqşin Yeniseyin "Cənnətdə terror aksiyası" adlı nəsr kitabı çıxdı" (az.). kult.az. 26 noyabr 2009. İstifadə tarixi: 2014-05-26.[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Aqşin Yenisey ədəbi düşüncələr — YouTube saytı
* "Aqşin Yeniseyin son şeirləri" (az.). kulis.az. 2014-09-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-05-26.
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Vəzirov.

**Fərrux bəy Mirzə Həmid bəy oğlu Vəzirov** (1857, Şuşa – 1920, Petroqrad) — Bakı Şəhər Dumasının üzvü, mühəndis, xeyriyyəçi.

Həyatı
------

Fərrux bəy (solda əyləşən 2-ci) Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qızlar məktəbinin açılışında
Fərrux bəy Vəzirov 1857-ci ildə Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdi. 1882-ci ildə Bakı real məktəbini bitirib Sankt-Peterburq Dağ-Mədən İnstitutuna daxil olmuşdu. 1886-cı ildə institutu dağ mühəndisi ixtisası ilə tamamlamışdı. Fərrux bəy Azərbaycanın ilk Avropa təhsilli mühəndisidir.

Uşaqlıqdan işgüzar, enerjili və bacarıqlı adam olan Fərrux bəy işə başladığı çağdan bir ay ötməmiş Kultin duz mədəninin başçısı təyin edilir. Altı aydan sonra öz xahişinə əsasən Bakı şəhərinə, Dağ-mədən dairəsinə rəis yardımçısı vəzifəsinə dəyişdirilir. Burada da bacarığı sayəsində vaqon-sisternlərinin bölüşdürülməsi komitəsinin sədri seçilir.

Fərrux bəy bir il sonra "Xəzər yoldaşlığı" ortaqlığının başçısı, eyni zamanda "Dağıstan vilayətinin Çıryurd qurğuşun hasili yoldaşlığı" şirkətinin yaradıcılarından və payçılarından biri olur. O, "Xəzər yoldaşlığı"nda beş il çalışdıqdan sonra aralanıb özünün neftçıxarma idarəsini təsis edir. "Naftalan neft istehsalı yoldaşlığı"nın paylarından çoxunu ələ keçirir.

Fərrux bəy kənd təsərrüfatı sahəsində də özünü sınamaq istəyir. Şuşa qəzasının Hindarx kəndində xeyli torpaq sahəsi alır. Mülkündə Avropa tipli binalar inşa etdirir. Yeni aqrotexniki qaydada pambıq əkir, ilkin olaraq pambıqtəmizləmə zavodu tikir.

Fərrux bəy Qarabağ köhlənlərinin bəslənməsinin qayğısına da qalır. Böyük at zavodu yaradır. O, Hindarx kəndində məktəb və xəstəxana tikdirir. Böyük şəhərlərdən müəllimlər və həkimlər dəvət edir. Onun məktəbində oxuyan uşaqlar pulsuz dərsliklərlə və geyimlə təmin olunmuşdular.

Fərrux bəyin zəhməti kölgəsində kənd camaatına poçt da xidmət göstərirdi. Hindarx kəndi nahiyə mərkəzi olduğundan qonşu kəndlər də bu xidmət sahələrindən istifadə edirdi.

Fərrux bəy 1906-cı ildə Sankt-Peterburq şəhərinə köçür. O, burada ictimai, siyasi və iqtisadi məsələlərlə məşğul olur. İmperiyanın mərkəzində bütün müsəlmanların haqqını müdafiə edir. Qafqaz və Orta Asiyada torpaq, dini, milli, iqtisadi və digər məsələlərdə kimin işi əyilirdisə, düzəltməyə Fərrux bəyin üstünə gəlirdi.

Fərrux bəyin mülkü müşavir çini vardı.

Fərrux bəy 1920-ci ildə vəfat edib.

Ailəsi
------

Fərrux bəy Xurşid bəyim Məhəmmədəli xan Cavanşirin qızı İbrahimbəyova ilə ailə qurmuşdu. Əlmurad bəy adlı oğlu vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Hacılılar. Bakı: "Soy" dərgisinin özəl nəşri, 2004, 238 səh.