**Radiodalğalar** — təbiət etibarilə elektromaqnit dalğaları olub, fəzada işıq sürəti ilə yayılır: c≈3·108. Radiodalğalar dalğa uzunluğu (λ) və ya tezliklə (f) xarakterizə olunur: λ=c/f və ya f=c/λ.

Diapazonları
------------

Radiodalğalar çox geniş tezlik intervalını (3·103 ÷ 3·1012)Hs əhatə edir. Cədvəldə radiodalğaların diapazonları və adları göstərilmişdir.

| Dalğa diapazonlarının adları | Dalğa diapazonu | Tezlik diapazonu | Tezlik diapazonlarının adları |
| --- | --- | --- | --- |
| Miriametrlik (ifrat uzun dalğalar) | 10÷100 km | 3÷30 kHs | Çox alçaq tezliklər |
| Kilometrlik (uzun dalğalar) | 1÷10 km | 30÷300 kHs | Alçaq tezliklər |
| Hektometrlik (orta dalğalar) | 100÷1000 m | 300÷3000 kHs | Orta tezliklər |
| Dekametrlik (qısa dalğalar) | 10÷100 m | 3÷30 MHs | Yüksək tezliklər |
| Metrlik (ultraqısa dalğalar) | 1÷10 m | 30÷300 MHs | Çox yüksək tezliklər |
| Desimetrlik (ultraqısa dalğalar) | 1÷10 dm | 300÷3000 MHs | Ultra yüksək tezliklər |
| Santimetrlik (ultraqısa dalğalar) | 1÷10 sm | 3÷30 QHs | İfrat yüksək tezliklər |
| Millimetrlik (ultraqısa dalğalar) | 1÷10 mm | 30÷300 QHs | İfrat yüksək tezliklər |
| Desimillimetrlik (ultraqısa dalğalar) | 0,1÷1 mm | 300÷3000 QHs | Hiper yüksək tezliklər |
|

Qeyd etmək lazımdırki, hər bir diapazonun praktiki tətbiqi bir sıra faktorlarla: rabitə kanalının uzunluğu və onun "tutumu", dalğanın yayılma yolunun relyefi, küylərin səviyyəsi, verici qurğuların gücü, ilin fəsilləri, havanın meteoroloji xüsusiyyətləri və s. ilə əlaqədardır.

Yayılma xüsusiyyətləri və tətbiq sahələri
-----------------------------------------

### Miriametrlik və kilometrlik dalğalar

Miriametrlik və kilometrlik dalğa diapazonlarından əvvəllər radioteleqrafda geniş istifadə olunurdu. Bu diapazonlardakı dalğaların əsas yayılma kanalı *Yer-ionosfera* kanalıdır. Bu dalğalar Yer səthilə çox yaxşı yayılır. Lakin bu diapazondakı dalğaları yayımlamaq üçün çox güclü və ölçüləri böyük olan antenalar tələb olunur. Miriametrlik və kilometrlik dalğalar həm yerin səthindən, həm də ionosferin aşağı təbəqələrindən (yer səthindən 80–100 km hündürlüklərdə yerləşən) kifayət qədər yaxşı əks olunur. Bu dalğaların radiorabitə cəhətdən əsas çatışmazlığı rabitə kanalının ensiz olmasıdır ki, bu da öz növbəsində mürəkkəb radiosiqnalların ötürülməsinə imkan vermir. Bundan başqa, göstərilən dalğalar yayılarkən enerji itkisi çox olur. Son vaxtlar miriametrlik dalğalardan yeraltı radiorabitə məqsədi ilə istifadə etmək sahəsində intensiv tədqiqat işləri aparılır; bu dalğalar dəniz suyunda az udulduğundan sualtı radiorabitədə də geniş tətbiq olunur.

### Hektometrlik dalğalar

Hektometrlik dalğalar, əsasən, səth dalğaları kimi yayılır, intensivliyi yerin səthin də maksimal olub, hündürlük artdıqca eksponensial olaraq azalır. Bu dalğalar səth dalğaları ilə yanaşı, fəza dalğaları kimi də yayılır. Fəza dalğaları atmosfer təbəqələrindən əks olunaraq səth dalğaları ilə görüşüb müəyyən nöqtələrdə interferensiya hadisəsi nəticəsində bir – birini zəiflədərək "sönmə effekti" ni yarada bilər. Bu dalğalar diapazonu üçün gündüz vaxtı uzaq məsafələrə yayılmasının məhdudlaşdırılması və gecə vaxtı yayılma məsafəsinin artması tipikdir. Gündüz vaxtı fəza dalğaları praktiki olaraq yayılmır. İonosferin *D qatında* bu dalğalar az sayda udulmaya və sınmaya məruz qalır. Amma *E qatına* daxil olarkən, onlar güclü udulmaya məruz olduqları üçün, qeri qayıtmırlar. Bu səbəbdən gündüz vaxtı orta dalğalarda əlaqə yalnız səthi dalğalar ilə həyata keçirilir. Praktiki olaraq səthi dalğaların təsir məsafəsi 1000–1500 km məsafəsilə məhdudlaşdırılır. Axşam və gecə vaxtları ionosferdə dalğaların udulması azalır. Fəza dalğası *E qatından* əks olunur və ionosferin bu qatında udulma az olur. Orta dalğaların gecə vaxtı ionosferdə yayılmasının öz xüsusiyyətləri var. Bu xüsusiyyətlərindən biri qəbul nöqtəsində siqnalın amplitudasının donub qalmasıdır (azaldılması) və bununla mübarizə aparmaq kifayət qədər çətindir. Bu hadisənin qarşısını almaq üçün ən effektiv vasitə bir qəbuledici antena əvəzinə bir-birindən müəyyən məsafədə (200–300 m) yerləşdirilmiş iki-üç antenadan istifadə etməkdir. Bu dalğa diapazonunun digər çatışmazlığı atmosfer və sənaye küylərinin böyük səviyyədə olmasıdır.

Dalğaların yayılmasına rabitə xəttinin keçdiyi yolun relyefinin təsiri böyükdür. Ona görə də hektometrlik dalğa diapazonu, bir çox ölkələrdə, əsasən, yerli radio verilişlərinin təşkili üçün əsas diapazon kimi götürülür.

### Dekametrlik dalğalar

İonosferdən və yerin səthindən çoxqat əks olunaraq yayıldığından, rabitə kanalının uzunluğunu praktiki olaraq istənilən qədər artırmağa imkan verir. Bu dalğaları şüalandırmaq üçün adətən istiqamətləndirmə xassəsinə malik antenalardan istifadə edilir. Yerin səthində isə bu dalğalar kifayət qədər udulduğundan qısa dalğalar diapazonunda səth dalğaları ilə radiorabitə, demək olar ki, mümkün deyil. Qısa dalğalar diapazonundan radiorabitədə, radioverilişlərində, radionaviqasiyada geniş istifadə olunur. Bu halda radiosiqnalın spektral eni kiçik olduğundan əsasən rəqslərin amplitud modullaşmasından istifadə edilir.

### Metrlik, desimetrlik və santimetrlik dalğalar

Böyük tezlik "tutumlarına" malik olduğundan yuxarıda qeyd olunan məqsədlər üçün daha böyük imkanlara malikdir. Bu isə tezlik, impuls və digər modullaşma növləri ilə işləyən və eləcə də küylərə qarşı daha dayanıqlı olan radioelektron qurğuları yaratmağa imkan verir. Bu diapazonlardakı dalğaları asan istiqamətləndirmək mümkün olduğundan, radioastronomiyada, radiolokasiyada, radioteleidarəetmədə, televiziya verlişlərində və s. sahələrdə genış tətbiq olunur. Göstərilən diapazonlardakı dalğaların tətbiqini məhdudlaşdıran cəhətlətdən biri onların verici və qəbuledici antenalar arasında yalnız görünən zonada yayılmasıdır.

### Millimetrlik və desimillimetrlik dalğalar

Son vaxtlarda intensiv tədqiq edilir və praktiki olaraq mənimsənilməyə başlanmışdır. Bu diapazonlara olan böyük maraq onların çox böyük tezlik "tutumuna" və kiçik bucaq altında şüalandırma qabiliyyətinə malik olmaları ilə əlaqədardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Радиоволны". 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-28.
2. ↑  Радиоволны и частоты. Статья
3. ↑  "Радиоволны". 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-04.
4. ↑  "Распространение гектометровых (средних) волн". 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-04.
5. ↑  "Распространение радиоволн". 2022-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-04.
6. ↑  "Распространение ультракоротких волн". 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-04.
7. ↑  "Ультракороткие волны". 2022-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-04.

Xarici keçidlər
---------------

* What is Radio Propagation: RF propagation
* Данные о распространении радиоволн для проектирования наземных линий связи пункта с пунктом

Ədəbiyyat
---------

* *Davudov B. Daşdəmirov K.* Radiofizika. Dərs vəsaiti. Bakı: «Bakı Universiteti». 2008.-392 səh.
* *А.М. Пашаев, А.Р. Гасанов.* Антенны и распространение радиоволн. Баку: НАА. 2007.-135 с.
* *Д.Ю. Муромцев, Ю.Т. Зырянов, П.А. Федюнин и др.* Электродинамика и распространение радиоволн: учебное пособие. Тамбов: ФГБОУ ВПО «ТГТУ». 2012.-200 с.
* *Дружин Г.И.* Антенны и распространение радиоволн. Часть II. Учебное пособие. Петропавловск-Камчатский: КамчатГТУ. 2003.-56с. ISBN 5-328-00047-1.

| ⛭Telekommunikasiyalar |
| --- |
| Tarixi | 
* Baken
* Yayım tarixi
* Kabel mühafizə sistemi
* Kabel televiziyası
* Xəbərləşmə peyki
* Kompüter şəbəkəsi
* Verilənlərin sıxlaşdırılması
	+ audio
	+ DCT
	+ şəkil
	+ video
* Rəqəmsal media
	+ İnternet videosu
	+ onlayn video platforması
	+ sosial media
	+ yayım mediası
* Kommunikasiyada nağara
* Edholm qanunu
* Elektrikli teleqraf
* Faks
* Helioqraf
* Hidravlik teleqraf
* İnformasiya Çağı
* Elmi-texniki inqilab
* İnternetin tarixi
* Kütləvi informasiya vasitələri
* Mobil telefonların tarixi
	+ Smartfon
* Optik kommunikasiya
* Optik teleqraf
* Peycer
* Fotofon
* Öncədən ödəməli mobil telefonların tarixi
* Radio
* Radiotelefon
* Xəbərləşmə peyki
* Semafor
* Yarımkeçirici
	+ cihaz
	+ MOSFET
	+ tranzistor
* Tüstü siqnalı
* Telekommunikasiya tarixi
* Teleavtoqraf
* Teleqrafiya
* Teletayp
* Telefon
* *Telefon İşləri*
* Televiziya
	+ rəqəmsal
	+ yayım
* Sualtı rabitə kabeli
* Videotelefon tarixi
* Fısıltı dili
* Simsiz rabitə

 |  |
| Şəxslər | 
* Nəsir Əhməd
* Edvin Hovard Armstronq
* Məhəmməd Atalla
* Con Berd
* Pol Beran
* Con Bardin
* Aleksandr Bell
* Emil Berliner
* Tim Berners-Li
* Frensis Bleyk
* Caqdiş Bos
* Çarlz Borlsol
* Ualter Houzer Bratteyn
* Vint Serf
* Klod Şapp
* Yoqen Dalal
* Daniel Davis (oğul)
* Donald Davis
* Eymos Dolbear
* Tomas Edison
* Li de Forest
* Filo Farnsuort
* Recinald Fessenden
* Elişa Qrey
* Oliver Xevisayd
* Robert Huk
* Erna Huver
* Harold Hopkins
* Qardiner Habbard
* İnternet pionerləri
* Robert Elliot Kan
* Kan Devon
* Çarlz Kao
* Narinder Kapani
* Hedi Lamarr
* İnnosenzo Manzetti
* Qulyelmo Markoni
* Robert Metkalf
* Antonio Meuççi
* Samuel Morze
* Cunici Nisidzava
* Çarlz Peyc
* Radya Perlman
* Aleksandr Popov
* Tivadar Puşkaş
* Filip Reys
* Klod Şennon
* Elmon Braun Stroucer
* Henri Sutton
* Çarlz Teynter
* Nikola Tesla
* Kamil Tissot
* Alfred Vail
* Tomas Vatson
* Çarlz Uitston
* Vladimir Zvorkin

 |
| Transmissiyamühiti | 
* Koaksial kabel
* Fiber-optik kommunikasiya
	+ Fiber-optik
* Sərbəst məkan optik rabitəsi
* Molekulyar rabitə
* Radiodalğalar
	+ naqilsiz
* Ötürmə xətti
	+ telekommunikasiya dövrəsi

 |
| Şəbəkə topologiyasıkommutasiyası | 
* Buraxılış zolağının eni
* Bağlantılar
* Şəbəkə qovşağı (node)
	+ terminal
* şəbəkə kommutatoru
	+ dövrə
	+ paket
* Avtomatik telefon stansiyası

 |
| Multipleksləşdirmə | 
* Kosmik
* Tezlik
* Vaxt
* Qütbləşmə
* Orbital bucaq momentumu
* Kod

 |
| Konsepsiyalar | 
* Verilənlərin ötürülməsi protokolları
* Kompüter şəbəkəsi
* Verilənlərin ötürülməsi
* Saxla və irəlilə
* Telekommunikasiya avadanlığı

 |
| Şəbəkənin növləri | 
* Mobil şəbəkə
* Ethernet
* ISDN
* LAN
* Mobil
* NGN
* İctimai telefon şəbəkəsi
* Radio
* Televiziya
* Telex
* UUCP
* WAN
* Simsiz şəbəkə

 |
| Məşhur şəbəkələr | 
* ARPANET
* BITNET
* CYCLADES
* FidoNet
* Internet
* Internet2
* JANET
* NPL şəbəkəsi
* Toasternet
* Usenet

 |
| Yerlər | 
* Afrika
* Amerika
	+ Şimali
	+ Cənubi
* Antarktika
* Asiya
* Avropa
* Okeaniya
* (Telekommunikasiyanı tənzimləyən orqanların siyahısı)

 |
| 
* П:  **Telekommunikasiya portalı**

* Category Kateqoriya
* List-Class article Konturlar
* Commons page Vikianbar

 |