**German Ştaudinger** — German Ştaudinger (*alm.* Hermann Staudinger‎; 23 mart 1881[…], Vorms, Hessen knyazlığı[d] – 8 sentyabr 1965, Frayburq im Breisqau, Baden-Vürtemberq) -polimerlər kimi təsvir etdiyi makromolekulların varlığını nümayiş etdirən alman üzvi kimyaçısıdır. O, kimyanın bu sahəsindəki fəaliyyətinə görə 1953-cü ildə Nobel mükafatına layiq görülüb. Bundan əlavə, alimin görkəmli xidmətləri ketenlərin kəşfi və Ştaudinger reaksiyasıdır.

Bioqrafiyası
------------

Ştaudinger 23 mart 1881-ci ildə Reyn çayının Vorms şəhərində anadan olub. Bitkilərə və çiçəklərə olan marağından Halle Universitetində Georg Klebsin yanında botanikanı öyrənməyə başladı. 1899-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra atası ona botanikanı daha dərindən başa düşmək üçün kimya kursu almağı təklif etdi. Atasının məsləhətinə qulaq asan German Halle, Darmstadt və Münhen universitetlərində kimya üzrə təhsil alır. Tədricən kimya onun əsas marağına çevrildi və artıq 1903-cü ildə, cəmi 22 yaşında Daniel Vorlenderin rəhbərliyi ilə Halledə elmlər doktoru dərəcəsi aldı. Ştaudinger üzvi kimya üzrə tədqiqatlarını Strasburq Universitetində D. Tielenin laboratoriyasında davam etdirib. Orada karboksilik turşuların birləşmələrini tədqiq edərkən ketenləri kəşf etdi. 1907-ci ildə ketenlərin kimyası ilə bağlı elmi işini başa vurduqdan dərhal sonra Ştaudinger 26 yaşında Roland Şollu əvəz edən Karlsrue Texnologiya Universitetində adi professor vəzifəsinə təyin edildi. Karlsruhedə o, Karl Enqler və Qaber (yüksək təzyiq kimyasının banisi) kimi dövrün görkəmli kimyaçıları ilə tanış oldu. Eyni zamanda, Ştaudingerin tədqiqatları ketenlərin kimyasına, oksalilxlorid, alifatik diazo birləşmələrinin iştirakı ilə reaksiyalara, butadien və izoprenin istehsalına yönəlmişdir.

1912-ci ildə üzvi kimya üzrə dünya lideri H. Villstetter Berlin-Dalemdə yeni yaradılmış Kayzer Vilhelm Kimya İnstitutunun direktoru təyin edildi. ETH Sürix (Eigenössische Technische Hochschule) Ştaudingerə vakant kimya kafedrasını təklif etdi ki, hansıki ilk kitabını "Ketenlər haqqında" orada nəşr etdirmişdi. Sürixdə Ştaudinger üzvi sintez sahəsində tədqiqatlarını davam etdirdi. Bundan əlavə, o, fizioloji aktiv təbii birləşmələri araşdırmağa başladı. Leopold Ruzicka (1939-cu ildə kimya üzrə Nobel mükafatını qazanan) ilə birlikdə Ştaudinger təbii piretrinlərin strukturunu müəyyən etdi və bu mühüm təbii insektisidlərin sintezi üçün yollar hazırladı.
Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Ştaudinger müharibə zamanı çatışmayan təbii məhsulların əvəzediciləri olan dadlandırıcılar üzərində də araşdırmalar apardı. Sintetik bibər əvəzedicisinin uğurlu hazırlanmasına əlavə olaraq, Ştaudinger və Reyxşteyin təbii qəhvə dadlandırıcılarını təhlil etdilər. Tədqiqatın sonunda onlar sintetik əvəzedicini — sənaye üsulu ilə istehsal etməyə başladıqları metil merkaptan qarışığı ilə furfuril merkaptanı təklif etdilər. Bu dövrdə Ştaudinger üzvi kimya elminin tipik praktik kimyaçısı idi, Adolf fon Bayer, Emil Fişer və Riçard Villstetterin rəhbərlik etdiyi, artıq çox köhnə idi. 1914-cü ilə qədər üzvi kimyaçılar müxtəlif sənaye sahələrində, o cümlədən boyalar və əczaçılıqda istifadə edilən 100.000-dən çox kimyəvi birləşməni sintez etdilər. 40 yaşına çatmazdan əvvəl Ştaudinger aparıcı üzvi kimyaçı hesab olunurdu. 1920-ci illərdə Ştaudinger polimer kimyasının yüksəklikləriylə üzləşmək üçün üzvi kimyanı tərk etmək qərarına gəldi. Ştaudingerin yenilikçi ruhu ona mühafizəkar kimyaçıların tipik düşüncəsindən ayrılmağa və yeni inqilabi konsepsiyalar hazırlamağa imkan verdi. 1926-cı ildə o, Frayburqdakı Albert Lüdviq Universitetində kafedra müdiri təyin edildi və burada bütün səylərini polimer elminin sərhədlərini qurmağa və irəliləməyə sərf etdi. Onun tədqiqat maraqlarına təbii kauçuk, sellüloza və daha mürəkkəb biopolimerlər üçün model sistemlər kimi baxdığı polioksimetilen, polistirol və polietilen oksid kimi sintetik polimerlər daxil idi. Ştaudinger yeni sintetik polimerlər yaratmaqla yanaşı, son qrupları analiz etməklə, polimer məhlullarının viskozimetriyasını həyata keçirməklə və elektron mikroskopiyadan istifadə etməklə polimerlərin molekulyar çəkilərini təyin etməyə çalışmışdır. Ştaudinger tədqiqatları üçün vəsait əldə etmək üçün həmişə sənaye ilə sıx əlaqələr saxlayır və plastik və rezinlə maraqlanan firmalara texniki məsləhətçi kimi çıxış etməyə hazır idi. Uzun illərdir ki, Makromolekulyar Kimya İnstitutunun "Förderverein" (dəstək birliyi) Frayburqda polimer tədqiqatlarına sponsorluq edən müxtəlif şirkətlərin elmi direktorları tərəfindən yaradılmışdır. 1950-ci ildən başlayaraq Ştaudingerin elmi seminarları həm akademik, həm də sənaye kimyaçılarını bir araya gətirdi və tezliklə polimer kimyası üzrə ən böyük illik konfransa çevrildi (1990-cı illərdə 700-dən çox daimi iştirakçı ilə keçirilən). Ştaudingerin tədqiqatı cəmi 10.000 çap səhifəsi ilə 800-dən çox nəşrdə dərc edilmişdir. Bundan əlavə, o, 1970-ci ildə nəşr olunan "Arbeitserinnerungen" ("Üzvi kimyadan makromolekula") adlı iş xatirələri kitabında öz tədqiqatını yekunlaşdırmışdır. Onun Das Wissenschaftliche Werk von Hermann Staudinger (German Ştaudingerin Elmi Əsərləri) adlı toplanmış əsərləri Magda Ştaudinger tərəfindən redaktə edilmiş və 1969–1976-cı illər arasında nəşr edilmişdir. Uzun illər Ştaudingerin 1932-ci ildə Berlində nəşr olunan Die hochmolekularen organischen Verbindungen Kautschuk und Cellulose (Yüksək Molekullu Üzvi Birləşmələr Kauçuk, Rezin və Sellüloza) dərsliyi bir çox elm adamları üçün kimyəvi "İncil" idi. 1947-ci ildə Ştaudinger Wepf & Company ilə birlikdə Bazeldə nəşr olunan Makromolekulare Chemie (Makromolekulyar Kimya) adlı yeni elmi jurnal yaratdı. 50 ildən artıqdır ki, bu jurnal polimer kimyası sahəsində aparıcı jurnallardan biridır.

Tutduğu vəzifələr
-----------------

Universitetlərdə professorluğu:

* 1908–1912: Technische Hochschule Karlsruhe
* 1912–1926: Sürixdəki Federal Ali Məktəb
* 1926–1951: Freiburg Universiteti
* 1940–1956:Dövlət Makromolekulyar Birləşmələr İnstitutunun direktoru.

Nobel mükafatı
--------------

Kimya üzrə Nobel Mükafatı (1953):
German Ştaudinger Nobel nitqini elmin gələcəyinə baxışının təsviri ilə bitirdi: "Makromolekulyar birləşmələrin kimyasında yeni kəşflərin işığında həyat möcüzəsi canlı maddə üçün xarakterik olan strukturların müstəsna müxtəlifliyini və mükəmməlliyini göstərir".
Təbiət hüceyrə strukturlarında, nəqlində, katalizində və təkrarlanmasında xüsusi funksiyaları olan çoxlu sayda biopolimerlər istehsal etmək üçün amin turşuları və monosaxaridlər kimi çox az monomerdən istifadə edir. Bu gün həyat elmlərində, xüsusən də biotexnologiyada yeniliklər molekulyar arxitektura və bioloji aktivliyə görünməmiş nəzarət ilə yeni sintetik biopolimerlərin yaradılmasına təkan verəcəkdir. Beləliklə, makromolekulyar nəzəriyyə canlılar kimyası ilə polimerlər haqqında elmləri birləşdirdi.

Digər mükafatları, fəxri adları, xatirə nişanları
-------------------------------------------------

* 1929 Heidelberg Elmlər Akademiyasının fövqəladə üzvü
* 1930 — Emil Fişer medalı
* 1932 — "Leopoldina" Alman Təbiətşünaslar Akademiyasının üzvü
* 1952 — Böyük Federal Xidmət Xaçı
* 1999-cu ildə Almaniya Kimya Cəmiyyəti tərəfindən Frayburqdakı universitet binasına xatirə lövhəsi qoyulmuşdur. Vorms və Frayburqdakı məktəblər, Erlenbaxdakı gimnaziya G. Ştaudingerin adını daşıyır. İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutu Sürix makromolekulyar kimya üzrə G. Ştaudinger mükafatını təsis edib.

Ailəsi haqqında
---------------

1927-ci ildə Ştaudinger bitki fiziologiyası üzrə mütəxəssis olan Maqda Voyt ilə evləndi. Əri üçün işində sadiq yoldaş oldu. Ailədə uşağı olmadı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Hermann Staudinger // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  Hermann Staudinger // nobelprize.org (ing.). Nobel Foundation.
4. 1 2  Hermann Staudinger GERMAN CHEMIST // *(unspecified title)*.
5. ↑  Вопросы истории естествознания и техники. — Наука, 1982.
6. ↑   Hermann Staudinger. Ketene, eine neue Körperklasse // Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft.. — 1905. — Т. 38, № 2. — С. 1735–1739.
7. ↑  Maja Köhn, Rolf Breinbauer. The Staudinger Ligation—A Gift to Chemical Biology (англ.) // Angewandte Chemie International Edition. — 2004–06-14. — Vol. 43, iss. 24. — P. 3106–3116. — ISSN 1521–3773. — doi:10.1002/anie.200401744. Архивировано 16 ноября 2016 года.
8. ↑  Maja Köhn, Rolf Breinbauer. The Staudinger Ligation—A Gift to Chemical Biology (англ.) // Angewandte Chemie International Edition. — 2004–06-14. — Vol. 43, iss. 24. — P. 3106–3116. — ISSN 1521–3773. — doi:10.1002/anie.200401744. Архивировано 16 ноября 2016 года.
9. ↑  Hermann Staudinger. Das wissenschaftliche Werk von Hermann Staudinger / Magda Shtaudinger. — Hüthig & Wepf.
10. ↑  Hermann Staudinger. Die Hochmolekularen Organischen Verbindungen — Kautschuk und Cellulose. — Springer-Verlag. — 540 с. — ISBN 3642922848.
11. ↑  Heinrich Hopff. Hermann Staudinger 1881–1965 (англ.) // Chemische Berichte. — 1969–05-01. — Vol. 102, iss. 5. — P. XLI–XLVIII. — ISSN 1099–0682. — doi:10.1002/cber.19691020502. Архивировано 16 ноября 2016 года.
12. ↑  taudinger H. Macromolecular Chemistry (англ.) // Nobel Lecture : нобелевская лекция. — 1953. — 11 December. Архивировано 2 апреля 2016 года.
13. ↑  Hermann Staudinger — Biographical. www.nobelprize.org. Дата обращения: 15 ноября 2016. Архивировано 19 ноября 2016 года.
14. ↑  Ogilvie, Marilyn Bailey; Harvey, Joy Dorothy (2000). The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z. New York, New York: Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-92040-7.
15. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-03.