recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Haramı.

**Haramı** (*Hərəmi*) — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1316,7 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsində, Qaradərə-Gilançay suayırıcısında, Biləv kəndindən 4 km qərb-cənub-qərbdə zirvə. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Dərəlik lay dəstəsinin  terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir.  Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin cənub-qərb cinahına aid Gilançay antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir.

**HƏRƏMİ** **DAĞI** – Ordubad rayonu ərazisində Haramı dağının *əhali arasında işlədilən başqa adı.*

Həmçinin bax:
-------------

* Almalıdağ
* Xarxat dağı
* Kəsəndağ
* Keçəltəpə
* Arısu
* Haramı aşırımı

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan Ensiklopediyası. I cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. səh. 596. ISBN 5-8066-1468-9.
**Qаrışıq vulkаn** və ya **strаtоvulkаn** — Vulkan lava ахınlаrındаn və qırıntаl-оvunuq mаteriаl yığnalаrındаn ibarət pоligen vulkаn. Belə vulkаnlаrdа püskürmə аdətən qırıntаl-оvunuq mаteriаl – bоmbа, lаpil, kül və b. аtılmаsı ilə bаşlаnır. Sоnrа qırıntаl-оvunuq аtqılаr lava ахınlаrı ilə örtülür.

Strаtоvulkаn, mərkəzi vulkаn tiplərinin ən geniş yаyılmış fоrmаsıdır. Onun kоnusu bir neçə yüz metrdən bir neçə kilometrə çаtır. Krаteri əksərən divаrlаrının çökməsi nəticəsində diаmetri bir kilometr və dаhа çох genişlənmiş çаlаdаn ibаrət оlur. Strаtоvulkаnlаrın fəаliyyət tərzi dаimа kəskin dəyişir. Belə ki, sırf eksplоziv, vulkаnın sоnrаkı оyаnışındа yenidən effuziv-ekstruziv fəаliyyətlə əvəz оlunur. Bu gedişаt vulkаnın bütün оyаnışlаrındа аrdıcıl təkrаr edilir və nəticədə vulkаn qurğusu dəfələrlə pirоklаstik аtqılаrı ilə lаvа örtüklərinin lаylаşmış növbələşməsindən yığcаmlаşır. Həm də pirоklаstik аtqılаr dаhа qаlın laylardan ibаrət оlur.

Bu vulkanlar dik yamaclarıyla və periodik partlamalarıyla tanınırlar. Bunlardan qaynayan lavanın axışı azdır və çox uzağa yayılmadan əvvəl soyuyar və sərtləşər. Maqmaları asit ya da yüksək-orta səviyyədə silisium (riolit, andesit, dasit) məzmunludur. Buna qarşı bəzi məzmunlu maqmanın axışı yüksəkdir və Havaydakı qalxan formalı Mauna Kea və Mauna Loa dağı kimi dağları meydana gətirər. Bir çox stratovulkanın yüksəkliyi 2500 metrdən çoxdur. Türkiyədəki Ağrı dağı və Nəmrud dağı bir stratovulkan tipindəki vulkanlardır.

Mənbə
-----

* H. Bağırov , Ə.Kərimov. Afrika geologiyası. Bakı, 2011.
**Əbülxeyr Fəzullah ibn Ruzbehan əl–Xunci əl–İsfahani əl–Əmini** (1457–1521) — tarixçi.

Həyatı
------

Xacə Mövlana-yi İsfahani kimi tanınan Əbülxeyr Fəzullah ibn Ruzbehan 1457-ci ildə İsfahanın Xunəc qəsəbəsində doğulmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı.

Fəzullah Xunci 13 aprel 1521-ci ildə Buxara şəhərində vəfat etmişdir.

Əsərləri
--------

* Tarixi-aləm arayi-Əmini
* Mehmannameyi-Buxara. İsfahan farsı olan Fəzlullah ibn Ruzbihan Hunəcinin Səfəvilərə olan tükənməz nifrətini sübut edən sənədi Osmanlı dövlət yazışmasında saxlanıb:

Bunlardan, "qeyri-vətənpərvər farsın(söhbət Rüzbihan Huncidən gedir)" sultan Səlimə ithafən yazdığı, onun İsmail Səfəvi üzərində qələbəsini alqışlayan iki poema aşkar olunub. Poemaları aşkar edən Əhsən ət-Təvarixin müəllifi Feridun bəy Fəzlullah İbn Rüzbihanı Xoca İsfahani adlandırır. Fars poemasında 28 beyt var və müəllif Osmanlı sultanının üzərinə hər cür xeyir dua diləyir, və onu Qızıl börklilər üzərində qələbəsini alqışlayaraq, İsmailın başını kəsərək, İskəndər Zülgərnəyn kimi İranı Ruma birləşdirməsini diləyir.

Mənbə
-----

* Б.А. Ахмедов. Государство кочевых узбеков. Наука, 1965.
* В. В. Трепавлов. История Ногайской Орды. Москва. Издательская фирма "Восточная литература", РАН

İstinadlar
----------

1. ↑  Münşeat, İstanbul, 1264, I, s.367, yaxud 1274, s.416–18.
2. ↑  E. Q Brayn (A Literary History of Persia, IV.s. 367
3. ↑  Fəzlullah İbn Rüzbihan Hunəci, Tarix aləm-arayi-əmini Bakı 1987. Səh. 19

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Buz mağarası** — Goranboy rayonunda mağara.

İnzibati yeri
-------------

"Buz mağarası" adlanan təbiət abidəsi Goranboy rayonunun Buzluq kəndinin cənub qurtaracağında, Kürəkçayın sol tərəfində, dəniz səviyyəsindən 1800 m hündürlükdə, Goranboy Meşə Mühafizəsi və Bərpası Müəsisəsinin xidməti ərazisinin meşə ilə örtülü sahəsi ilə həmsərhəd Buzluq kəndinin bələdiyyə mülkiyyətinə aid torpaq sahəsində yerləşir.

Tarixi
------

Mağara uzaq keçmişdə təbii fəlakət zamanı bərk süxurlardan ibarət iri qaya parçalarının mütləq hündürlüyü daha çox olan ərazilərdən yuvarlanaraq qala şəklində Kürəkçayın məcrasına toplanması nəticəsində əmələ gəlmişdir. İri qaya parçalarının toplandığı ərazi 0,22 hektar sahəni təşkil etməklə hər bir təərəfi ağaçlarla əhatələnmişdir. Buz mağarası təxminən onun mərkəzi hissəsində qaya parçalarının altında yerləşir və içərisində daim buz olur. Mağaraya daxil olmaq üçün qaya parçalarının arasından 3-3,5 metr şaquli istiqamətdə çox çətinlikə keçilə bilən dar keçidlərlə aşağıya düşmək lazım gəlir. Yay fəslinin və ərazidə yüksək hərarətin olmasına baxmayaraq mağaradan buz parçaları çıxarılır.
**Paris** (v. 67) — Domisiya Lepidanın köləsi, sonradan azad insan, aktyor.

Həyatı
------

Paris öz azadlığını satın ala biləcək qədər varlanmışdır. O, azadlığını əldə etdikdən sonra **Lusi Domisi Paris** (*lat.* Lucius Domitius Paris) adını almışdır. Bunun müqabilində Domisiya Lepida azad edilmiş kölələrdən biri olan Atimet vasitəsilə nüfuzlu və məşhur anası Aqrippinanın onu vəzifədən salmaq üçün plan hazırladığına dair uydurmalarına Neronu inandırmaqda istifadə etmək üçün ona təsir etmişdir.

Bununla belə, Paris teatrsevər Neronun rəğbətini o qədər yüksək tutmuşdu ki, hətta plan uğursuzluğa düçar olanda belə, sui-qəsdçilər arasında yalnız o cəzalandırılmamışdı və hətta az sonra imperator tərəfindən "azad doğulmuş" elan edilmişdir. Beləliklə, Domisiya onu azad etmək üçün aldığı məbləği geri ödəməli olmuşdur. Buna baxmayaraq, Neron sonradan Parisi özünə rəqib aktyor kimi görməyə başlamışdır. E.ə. 67-ci ildə Parisin ona pantomima sənətini öyrətməkdən imtina etməsindən narazı qaldığından onu edam etdirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Tac. Ann. xiii. 19 Arxivləşdirilib 2023-07-27 at the Wayback Machine - 22
2. ↑  Tac, Ann. 27 Arxivləşdirilib 2023-07-27 at the Wayback Machine; Dig. 12. tit. 4. s. 3. § 5
3. ↑  Dio, 63.18 Arxivləşdirilib 2014-02-07 at the Wayback Machine; Suet. Ner. 54. Arxivləşdirilib 2021-07-13 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* Smith
**Dengizkul** (özb. Dengizko‘l, Денгизкўл — «Dəniz-göl») — azca şor suya malik göl. Göl Özbəkistan ərazisində reyləşir. Ərazisi dövlət təbiət yasaqlığı elan edilmişdir. Ramsar konvensiyasına daxil edilmiş su-bataqlıq ərazisidir. Burada köçəri quşların yaşaması ilə əlaqədar beynəlxalq əhəmiyyət daşıyır.

Təsviri
-------

Dengizkul gölü Buxara vilayətinin Altay tümənliyinə daxildir. Türkmənistan sərhəddindən bir qədər aralıda yerləşir. Tektonik çökəklikdə dəniz səviyyəsindən 181,5 metr yüksəklikdə yerləşir.

Su tutarının sahilləri daimi deyildir. 1987-ci ilə olan məlumata görə gölün uzunluğu 43,3 km, eni isə ən enli yerdə 9 km təşkil edir. Gölün ən ensiz yeri cəmi 22 metr təşkil edir. Gölün sahəsi 267 km², su tutumu isə 2,7 km³-dir. Gölün maksilal dərinliyi 1,5 metr təşkil edir.

Dengizkul gölü əsasən bir becə kollektorun qidalandırıcı suyu ilə öz səviyyyəsini qoruyur. Üstəlik suvarılan tarlalardan gələn su gölün mövcudluğunu mümkün edir. Gursululuq dövründə gölə Zərəfşan çayının qolu olan **Тaykır** tökülür.

Gölün suyu kifayyət qədər duzludur. Bununla belə onun suyundan təbabətdə istifadə edilir. Gölün dibinə xörək duzu toplanmışdır. Bu səbəbdən ondan məyişətdə istifadə etmək mümkündür.

Tarixi məlumat
--------------

Dengizkul gölü hələ tarixi orta əsrlərdən xatırlanılır. X əsrdə ərəb coğrafiyaçısı tərəfindən təsvir edilmiş vı *Bahr uı-Buxaro* — «Buxara dənizi» olaraq adlandırılmışdır. Onun müasiri Məhəmməd Narşahi yazırdı: göl 20 fərsəng uzunluğa malikdir (140—160 kilometrdir).

1960-cı illərin sonu 1970-ci illərin əvvəllərində göldə səviyyə fərqi yüksək idi. Belə ki, 40–60 km² su tutumu olarkən 25—30 santımetr, 80–100 km² sututumu olarkən isə 1—1,5 meyr dərinliyə malik oludu. 1970—80-ci illərdı ıtraf ərazilərin pambıqçılığa cəlb olunması ilə əlaqədar gölü sahəsində sıxna suların hesabına artım müşahidə edilirdi.

Fauna
-----

Gölün səthində hazlrda belə qutan, kiçik qarabadtaq, Adi ərsindimdik və s. görmək mümkündür. Qışda göldə 5000 baş göydimdik ördəklər müvəqqəti də olsa belə yaşayır. Hansı ki, bu canlılar məhv olma astanasındadır və xüsusi ilə qorunur.

1973-cü ildən gölün ornitoloji əhəmiyyəti ilə ıəlaqədar olaraq onun ətraf əraziləri ilə birlikdə dövlət təbiət yasaqlığı elan edilmişdir. 2001 ildə göl əvəzsiz və beynəlxalq əhəmiyyət daşıyan su-vataqlıq obyekti kimi Ramsar konvensiyasına daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси, ст. «Денгизкўл»  (özb.)
2. 1 2  "Özbəkistanda turizm — Özbəkistanın su tutarları". 2018-11-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-16.
3. ↑  Ramsar konvensiyasının rəhbərliyi. Mərkəzi Asiyanın su-bataqlıq əraziləri
**Qumar turizmi** — qumar oynamaq üçün bir yerə yığılan oyunçuları, eyni zamanda bu səyahəti və oyunu təşkil edən sektoru ifadə edən ümumi anlayış. Qumar turizminin Las- Veqas, Kıbrıs, Macarıstan, Portuqaliya, Sinqapur, Yaponiya, İspaniya, Dubay, Vyetnam və s. mərkəzləri vardır.

Qumar turizmi ölkəyə gələn turistlərin sayını artırmaqla yanaşı, həm də məşğulluq imkanlarının təmin edilməsinə və artırılmasına kömək edir.

Kazinoların adətən otel, kurort, restoran və s. bənzər tipli obyektlərin sıx olduğu ərazilərdə yerləşdirilir. Bu obyektlər və kazinolar müxtəlif formalarda əməkdaşlıq edirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, qumar turizmi başqa turizm növlərinə nisbətən daha bahalı hesab olunur.

ABŞ-də qumar turizmi
--------------------

ABŞ Dünya miqyasında ən böyük qumar turizm mərkəzlərindən biridir. ABŞ-də ən böyük qumar bazarları bunlardır: Las-Veqas, Nyu-York, Detroit, Atlantik Citi və s. ABŞ-də qumar və kazinoların sürətlə inkişafı təkcə yerli amerikalıların bu sahədə qızğın fəaliyyətlərini əks etdirmir. 2018-ci ildə Ali Məhkəmənin yeni qərarından sonra bir çox ştatlar kazinolara qoyulan məhdudiyyətləri yumşaltdı, idman mərc oyunlarını leqallaşdırdı.

Çində qumar turizmi
-------------------

### Makao

Makao Las-Veqasın ən böyük xarici rəqiblərindən hesab olunur. Belə ki, Makaonun qumar sənayesində nəhəngə çevrilməsiylə 2010-cu ildə qumar daxilolmalarına görə Las-Veqası geridə qoya bildi. Las-Veqasda olduğu kimi Makaoda da əsas diqqət böyük məbləğlər xərcləməyə meyilli olan VİP müştəriləri yüksək xidmətlərlə təmin etməyə yönəlmişdi. Nəticədə 2013-cu ildə bu sektor üzrə turistlərin axınında böyük artış baş verdi. Təbii ki, bu qəfil artım 2014-cü ildə Xi Jinping hökümətinin anti-korrupsiya tədbirləri ilə dayandırıldı. Nəticədə, turistlər başqa bazarlara yönəldi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qumar turizminin faydaları". 2021-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-02.
2. ↑  "Oyun və qumar turizmi". 2021-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-02.
3. ↑  "Qumar turizmdə böyük biznesdir". 2021-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-02.
**Qumaclar** — 1157-ci ildə Xorasan çevrəsində, Nişapurda qurulmuş və 18 may 1187-ci ilədək iqtidarda olmuş Səlcuqlu atabəyliyidir.

Tarixi
------

Səlcuqlular bölgələrə hakim olaraq təyin edilen şahzadələrin yanına atabəy olaraq adlandırılan təcrübəli dövlət adamları verilirdi. Atabəylər, dövlətin zəiflədiyi dönəmlərdə olduğu bölgədəki idarəni ələ keçirib dövlət qururdular. Qumaclar da Böyük Səlcuqlu sultanı Sultan Səncərın ölümündən (1157) sonra müstəqil hərəkət etməyə başladılar. Atabəyliyin adı Sultan Sultan Məlikşahın saray nazirliyini və Məlikşahın oğlu Məlik Səncərın atabəyi olan Əbu Bəkr Qumacdan gəlir.

Hökmdarları sırasıyla bunlardır:

* İmadəddin Ay Aba (1157–1174)
* Əbu Bəkr Toğan (1174–1185)
* Səncərşah Ay Aba (1185–1187)

Atabəylik, Xarəzmşahlar tərəfindən ortadan qaldırıldı.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

**Page Şablon:Asbox/styles.css has no content.**

|  |  |
| --- | --- |
| Stub icon | This Monarx, sülalə və ya onların nümayəndələri is a stub. You can help Wikipedia by expanding it. |
**Butuan** — Filippində şəhər. Aqusandel-Norte əyalətinin inzibati mərkəzi, Karaqa rayonunun ən böyük şəhəri.

Əhalisi
-------

Əh. 309,7 min (2010).

Coğrafiyası
-----------

Mindanao adasının şimalında, Aqusan çayının Mindanao dənizinin Butuan buxtasına töküldüyü yerdədir. Transfilippin avtomagistralında avtomobil yolları qovşağı. Bərə yolu Mindanao adasını Manila ilə birləşdirir. Yerli dəniz portu. Aeroport.

Tarixi
------

İndiki Butuandan 5 *km* aralı olan ərazidə yaxşı vəziyyətdə qalmış ağacdan düzəldilmiş bir neçə dəniz gəmisi – "balanqay(uz. 15 *m*, eni 3 *m*) aşkar olunmuşdur. Gəmilər 320 ilə aid edilir. 7–15-ci əsrlərdə Butuan buxtasındakı məskən Çin, Şrivicayya və Macapahit İndoneziya dövlətləri ilə ticarət əlaqələri saxlamışdır. Məskənin "Butuan" adı ilk dəfə 11-ci əsrin əvvəllərində qeyd olunur. 1521-ci ildə F. Magellanın ekspedisiyası buraya çatmışdı; hesab edilir ki, Butuanda yerli racəsinin yanında Filippin İspaniyanın müstəmləkəsi elan olunmuşdu. Butuanda 1899-cu ildə Mindanao adasında ilk dəfə olaraq birinci Filippin respublikasının bayrağı (millətə məxsus müqəddəs əşya kimi xüsusi xəzinədə saxlanılır) qaldırılmışdı. 1901-ci ildən ABŞ-nin nəzarəti altında idi; 1907-ci ildən Aqusan  (1914-cü ildən Regionun tarixi və mədəniyyəti muzeyi (arxeologiya və etnoqrafiya ekspozisiyaları), "balanqay" qayıqları muzeyi; yepiskopluğun kilsə varidatı muzeyi; "Süprem" və s. teatrlar, ekoloji "İlk pasxa messası parkı" var.

Sənayesi
--------

Butuan Aqusan çayı vadisi rayonunun ticarət-paylaşdırıcı (meşə tədarükü, qızıl hasilatı; abak, yağlı və kokos palması, banan, kasava və s. becərilməsi) mərkəzidir. Kənd təsərrüfatı xammalı, balıq və dəniz məhsullarının emalı müəssisələri fəaliyyət göstərir; sallaqxana və soyuducu var. Sərinləşdirici içkilər, tikinti materialları, taxtadan məmulatlar, bəzək əşyaları istehsal olunur. Aqusan-del-Norte) əyalətinin inz. mərkəzi olmuşdur. 1950-ci ildə şəhər, 1985-ci ildə iri şəhər statusunu almışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Butuan// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 134.

Xarici keçidlər
---------------

* Butuan Şəhəri rəsmi vebsaytı Arxivləşdirilib 2006-04-27 at the Wayback Machine
* 
* Butuan şəhərinin Facebook səhifəsi
**Şümşadyarpaq zirinc** (*lat.* Berberis microphylla) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Cənubi Amerikada, Argentina, Çili və Magellan boğazından Maldivə qədər yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 3 m-ə çatan, həmişəyaşıl, qonur, tükcüklü zoğları olan yığcam koldur. Çoxsaylı zoğları və enli, şaxələnmiş çətiri olan iynəli koldur. Kök sistemi möhkəmdir, köçürülməni yaxşı keçirir. Yarpaqları sadə iri, qırmızımtıl-yaşıl, ellipsvari, yumurtavari formalı, ucu biz, kənarları xırdadişli bütöv olub, uzunluğu 5 sm-dəkdir. Yazda və yayda parlaq yaşıl, payızda qızılı-qırmızı və ya qırmızıdır. İynələrin uzunluğu 1,5 sm-dəkdir. Çiçəkləri sarı-narıncı, 1-2 ədəd yığılmış, uzunluğu 2,5 sm-dək olan çiçək saplaqlarında yerləşir. May ayında çiçəkləyir. Meyvələri uzunsov, qırmızı, parlaq olur, payızın əvvəlində yetişir, uzun muddət tökülmür, yeməlidir.

Ekologiyası
-----------

Torpağa tələbkar olmayan bitkidir, qumlu və quru torpaqda, yerlərdə yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərkəzi Nəbatat Bağında və Mərdəkan Dendrarisində introduksiya edilmişdir.

İstifadəsi
----------

Alpinarilərdə istifadə edilir. Alp təpəciklərinin, miksborderlərin, rokarilərin salınmasında istifadə edilir. Bu növ yaxşı budandığı üçün kiçik tərtibatda istifadə edilir. Meyvələri yeməlidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q998775
* Wikispecies: Berberis microphylla
* EoL: 5514583
* EPPO: BEBBU
* GBIF: 7300375
* GRIN: 6915
* iNaturalist: 84707
* IPNI: 31472-2
* NCBI: 186729
* Plant List: kew-2674137
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:31472-2
* WFO: wfo-0000563531

 |
**Şərq üsgüyotu** (*lat.* Consolida orientalis) — birillik bitki.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Birillik bitkidir. Gövdəsi düz, sadə və ya budaqlanan, hündürlüyü (10) 30-50 (70) sm, qısa sıx tükcüklü bitkidir. Aşağı gövdə yarpaqları uzun saplaqlı, yuxarı yarpaqlar demək olar ki, oturaq, çoxdəfəli dar barmaqvari xətti hissələr bölümlü, hissələri iti, çılpaq və ya sıx qısa tükcüklüdür. Çiçəkqrupu uzun salxım, olduqca sıx, çiçək saplaqları qısa, 5-20 sm uzunluqdadır. Çiçəkləri fırfır-bənövşəyi, bənövşəyi və ya tündqırmızı rənglidir. Aşağı və yan çiçəkyanlığının yarpaqcıqları yumurtavarilansetvari və uzunsov-yumurtavari, yuxarı kənardakılar demək olar ki, dəyirmi, az ürəkvaridir; mahmızı düz və ya bir az əyridir. Çalov (meyvə) qısa tükcüklü, silindrvaridir.

Yayılması
---------

BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi və Xəzər sahili ovalıqları, Qobustanın rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Əkin sahələrində, çöldə, bağ və bostanlarda, meşə kənarlarında, çay kənarlarında, quru çınqıllı daşlarda bitir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019
2. ↑  Флора Азербайджана. Баку: Изд. АН Азерб.ССР, 1950-1961, Т. I-VIII.

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Consolida orientalis* | 
* Wikidata: Q163383
* Wikispecies: Consolida orientalis
* APDB: 151889
* BioLib: 38331
* EoL: 594550
* EPPO: CNSOR
* EUNIS: 177096
* GBIF: 3033828
* GRIN: 50025
* iNaturalist: 160839
* IPNI: 1000018-1
* IRMNG: 11435355
* ISC: 113427
* ITIS: 18761
* NBN: NHMSYS0000457469
* NCBI: 565971
* NZOR: 24fec74c-7fd3-41f2-83db-7350f57d7088
* PalDat: Consolida\_orientalis
* Plant List: kew-2735695
* PLANTS: COOR4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:1000018-1
* Tropicos: 27100360
* WFO: wfo-0000619559

 |
| *Delphinium orientale* | 
* Wikidata: Q39766983
* APDB: 151927
* EUNIS: 177222
* GRIN: 13458
* IRMNG: 11296432
* ITIS: 512149
* NZOR: 98985681-5ecc-4a24-9593-b93b79b063bf
* Tropicos: 27101788

 |
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Lətafət.

**Lətafət Məmmədova** (1954, Bakı) — rəssam.

Həyatı
------

Lətafət Hafiz qızı Məmmədova 1954-cü ildə Bakıda anadan olmuşdur. O, əməkdar incəsənət xadimi Hafiz Məmmədovun qızıdır.

Lətafət Məmmədova Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq məktəbini və Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetini bitirmişdir.

Lətafət Məmmədova bir müddət Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinde kafedra müdiri vəzifəsində işləmişdir.

O, 2001-ci ildə Türkiyə dövlətinin dəvəti ilə İstanbulun müxtəlif sənət qurumlarında dərs demişdir.

2005-ci ildə İstanbulun Yeşilkoy səmtində öz sənət emalatxanasını yaratmışdır.

Türkiyədə təşkil etdiyi sərgilərdə əsərlərim auksioniarda satışa çıxarılmış, bir çöx əsərləri Türkiyənin muzeyləri tərəfindən satın alınmışdır.

Lətafət Məmmədova Türkiyədə 10 fərdi sərgi açmışdır. Onun əsərləri Rusiyanın, Avropanın, ABŞ-nin muzey və kolleksiyalarında saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  İstanbulda Lətafət Məmmədova va tələbələrinin qrup sərgisi açılıb. "Səs" qəzeti,13 mart
2. 1 2 3  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-01-10.

Mənbə
-----

* İstanbulda Lətafət Məmmədova va tələbələrinin qrup sərgisi açılıb. "Səs" qəzeti,13 mart.
*
**Şərq yarmarkası**— (*alm.* Deutsche Ostmesse Königsberg‎)Königsberqdə keçirilən ticarət və sənaye sərgisi (1920-ci ildən II Dünya Müharibəsinə qədər. Şərq Sərgisi Almaniyadakı ikinci ən əhəmiyyətli sərgi idi, yalnız Leipzig Ticarət Sərgisindən sonra. Şərq Sərgisi, Almaniya ilə SSRİ arasındakı ticarət əlaqələri üçün əhəmiyyətli idi.

Tarixi
------

Almaniya prezidenti Fridrix Ebert 1920-ci ildə yarmarkanın açılışında 
Texnologiya evi

  

Şərq Sərgisinin təşkil edilməsində məqsəd, Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Şərqi Prussiya ilə Almaniyanın qalan hissəsi arasında şəhərin və bölgənin iqtisadiyyatına böyük ziyan vurmuş ticarət və iqtisadi əlaqələri bərpa etmək idi.

İlk dəfə Şərq Yarmarkası 1920-ci ilin sentyabrında Königsberg Zooparkının ərazisində keçirildi. Sərgi uğurlu keçdiyindən müntəzəm olaraq keçirilməsinə qərar verildi. Sərginin ehtiyacları üçün bir sərgi kompleksi tikildi

İstinadlar
----------

1. ↑  Валерий Аркадьевич Цветков КЁНИГСБЕРГСКИЙ ЖУРНАЛ НА РУССКОМ ЯЗЫКЕ Arxivləşdirilib 2017-01-06 at the Wayback Machine // Балтийский альманах /Составитель: А.Б. Губин Балтийский альманах Калининград Калининградский клуб краеведов 2002 N 3
Butunqlar
**Butunqlar** (butonlar) — İndoneziyada (Butunq, Muna və digər adalarda) xalq.

Təsviri
-------

Sayları 150 min nəfərdir (1995). Avstrasiya dil ailəsinin Qərbi Avstroneziya qrupuna aid dillərdə və dialektlərdə danışırlar: butunq, yaxud volio, sia-sia, tukanqbesi və s. Həmçinin İndoneziya, bugi, makasar dilləri yayılmışdır. Qonşu Vovoni, Tukanqbesi, Muna adalarının əhalisi ilə birlikdə bunqkular, morilər və lalakilərə qohum olan mədəni-dil birliyini təşkil edirlər. Dindarları müsəlmandır, Butunqların layololar subetnik qrupunda xristianlar da var.

Tarixi
------

Butunqlar dənizçi və tacir olmuşlar, 19–20-ci əsrlərdə muzdla və mövsümi iş yayılmışdır. Şərqi İndoneziyada, xüsusilə Molukk adalarında geniş şəkildə məskunlaşmışlar. Qohum xalqlar və Sulavesinin cənub-şərqindəki bəzi sahilboyu rayonların əhalisi ilə birlikdə 17–20-ci əsrlərdə Butunq sultanlığının tərkibində olmuşlar. Ənənəvi məşğuliyyətləri tropik toxa əkinçiliyidir (qarğıdalı, quru dərələrdə yetişdirilən çəltik, darı, batat, kokos palması). Balıqçılıq, xırda pərakəndə ticarət, gəmiçilik, muzdlu işlə də məşğul olurlar. Sənətkarlıq sahələri: qayıq düzəldilməsi, mis emalı, toxuculuq, həsir və zənbil hörülməsi. Yaşayış məskənləri pərakəndədir. Taxtadan tikilən evləri yortacəsaslıdır. Kişi geyimi avropasayağıdır, qadın geyimi saronqdur. Yeməkləri, əsasən, düyü, qarğıdalı sıyığı, tərəvəz sousu, təzə və fermentləşdirilmiş balıqdır Əyanlara və azad icma üzvlərinə ənənəvi bölgü saxlanılmışdır. Nikah matrilokal, sonra neolokaldır. Başlığa dair razılıq vasitəçi qismində çıxış edən kəndxuda ilə əldə olunur. Ənənəvi etiqadları animizm və əcdadların kultudur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Butunqlar// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 134.

Xarici keçidlər
---------------

* A Possession-Trance Ritual on Bonerate, Indonesia
|  |
| --- |
| **Liberalizm** |
|  |
| **İdeyalar** |
| Azadlıq |
| Kapitalizm • Bazar iqtisadiyyatı |
| İnsan hüquqları |
| Hüquqi dövlət |
| İctimai müqavilə |
| Bərabərlik • Millət |
| Plüralizm • Demokratiya |
| **İdeyadaxili hərakatlar** |
| Libertarianlıq |
| Neoliberalizm |
| Sosial-liberalizm |
| [şablon] |

**Klassik liberalizm** — özəl mülkiyyəti, maneəsiz bazar iqtisadiyyatını, hüququn aliliyini, din və mətbuat azadlığının konstitusional qarantiyalarını, eləcə də azad bazara əsaslanan beynəlxalq sülhü dəstəkləyən ideologiyanı təyin etmək üçün istifadə edilən termin. Liberalizmin bir qoludur.

Klassik liberallar fərdi azadlığa əsaslanan və bu azadlıqların qorunması ilə məhdudlaşdırılmış, cəmiyyətə yüksək üstünlük təmin edəcək bəzi xidmətlər göstərən bir dövlətin olması, geriyə qalan bütün funksiyalar azaldılaraq sərbəst bazar tərəfindən qarşılanmalıdır.
İdeyaları klassik liberalizmə təsir edən insanlar arasında Con Lokk, Jan Batist Sey, Tomas Maltus və David Rikardo var. Onların fikirləri Adam Smitin Xalq Sərvətlərindən Biri Kitabında irəli sürülən klassik iqtisadi fikirlərə və təbii qanuna, utilitarizmə və tərəqqiyə inam üzərində quruldu.

XX əsrdə iqtisadçılar Fridrix fon Hayek və Milton Fridmenin rəhbərliyi ilə klassik liberalizmə marağın canlanması baş verdi. Bəziləri klassik liberalizmin müasir inkişafını "neoklassik liberalizm" adlandırır.

Etimologiyası
-------------

Klassik liberalizm XIX əsrdə Avropa və ABŞ-də inkişaf etmişdir. XVIII əsrdə Klassik liberalizmin məlum ideyalar üzərində qurulmasına baxmayaraq, bu, yeni bir cəmiyyət tipinə, sənaye inqilabına və urbanizasiyaya cavab olaraq meydana gələn, hökumətə və ictimai münasibətlərə yönəlmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Maarifçilik dövrü
* Kapitalizm

İstinadlar
----------

1. ↑  *Zayıdzadə, Ayxan.* "Klassik liberalizm nədir?". Rasional.org (az.). 9 avqust 2020. 2021-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-20.
2. ↑  Steven M. Dworetz, *The Unvarnished Doctrine: Locke, Liberalism, and the American Revolution* (1994)
3. ↑  Joyce Appleby, *Liberalism and Republicanism in the Historical Imagination* (1992) p. 58
4. ↑  Gerald F. Gaus and Chandran Kukathas, *Handbook of Political Theory* (2004) p. 422
5. ↑  Hunt, p. 54
6. ↑  Richardson, p. 43
**Klara Aleksandrovna Zamenhof** (qızlıq soyadı *Zilbernik*; 5 oktyabr 1863, Kaunas, Kovno quberniyası[d], Rusiya imperiyası – 6 dekabr 1924, Varşava, Polşa) — esperantist, Lüdviq Zamenhofun həyat yoldaşı.

Kovno (indiki Kaunas, Litva) şəhərində sabun fabrikinin sahibi Aleksandr (Sender Leyboviç) Zilbernikin ailəsində anadan olmuşdur.

1886-cı ildə Lüdviq Zamenhof ilə tanış oldu və 1887-ci ildə onlar evləndilər. Onların Adam (1888—1940), Zofiya (1889—1942) və Lidiya (1904—1942) adlı üç uşağı oldu.

O, beynəlxalq dil esperantonu yaratmaq istəyində ər ilə həmfikir idi. O, 10 min rubl dəyərində olan cehizini bağışladı ki, Unua Libro adlı ilk esperanto dərsliyinin nəşr olunmasında əməyi olsun.

Həyatı boyu ərinin köməkçisi, tez-tez şəxsi katib vəzifəsini icra edirdi. L. Zamenhofun vəfatından sonra esperantonun dünyaya yayılması işində aktiv olmağa davam etdi.

1921-ci ildə Konkordo adlı Varşava Esperantistlər Cəmiyyətinin yaradılması təşəbbüsünü irəli sürmüşdür. 1905-1924-cü illər arasında keçirilən bütün Ümumdünya Esperanto Konqreslərində iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Tuider B.* Die Lingvo Internacia des Dr. Esperanto (alm.). 2017.
2. ↑  *Wendy Heller.* Lidia: la vivo de Lidia Zamenhof, filino de Esperanto. 2007. ISBN 9077066365.
3. ↑  *Edmond Privat.* Vivo de Zamenhof. 1967.
4. ↑  "Заменгоф, Клара Александровна".. 2019-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-26.
Baron Rio Branko danışığın əsas fiqurlarından biri
17 noyabr 1903-cü ildə Boliviya və Braziliya arasında ərazi mübadiləsini nəzərdə tutulurdu. Bu anlaşmaya əsasən tanınmamış Akri Respublikasının varlığına son qoyulur.

Tarix
-----

Akri Respublikası 1 mayda öz müstəqilliyini elan etsə də Braziliya ordusu ərazini Boliviyaya qaytarır. Kauçuk istehsalı ilə məşğul olan gəlmə braziliyalıların bölgə əhalisinin 90% təşkil etməsi onların söz sahibi olmasına səbəb olur. 1901-ci ildə bölgə Boliviya tərəfindən ABŞ şirkətinə icarəyə verir. Bundan sonra Akri yenidən Respublika elan edilir. Braziliya və Boliviya torpaqları dəyişdirmə haqqında razılığa gəlinir. Belə ki, bölgə (191.000 km² ərazi ) Braziliyaya verilir. Buna qarşılıq Braziliya öz ərazisindən 3000 km² ərazini Boliviyaya güzəştə gedir. Bu ərazi Rio-Madeyra və Rio Abunga çayları olan bölgəni əhatə edirdi. Üstəlik 2 milyon funt-sterlinq verməli idi. Həmçinin Quajara-Mirindən Braziliyanın Qibraltar limanına dəmir yolu çəkməyi Braziliya öz üzərinə götürür. Bu anlaşmaya əlavə Braziliya və Peru arasında sərhəd anlaşmazlığı Argentinanın rəhbərliyi ilə sülh bağlanır. 1909 Petropolis anlaşması imzalanır. Anlamaya əsasən Braziliya Peruya 39.000 km² ərazi verir və ABŞ şirkətinə dəymiş zərərə görə 110.000 funt sterlinq konpensasia ödəyib.

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Lətif Muxtar oğlu İmanov** (15 sentyabr 1922, Şuşa – 12 mart 1980, Bakı) — fizik, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1976), pedaqoq, Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi (1979).

Həyatı
------

Lətif İmanov 15 sentyabr 1922-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini 4 saylı Şuşa şəhər məktəbində almışdır. 1944-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin Fizika-riyaziyyat fakültəsini Fizika ixtisası üzrə bitirmişdir.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Lətif İmanov əmək fəaliyyətinə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda başlamışdır. O, əvvəlcə kiçik elmi içşi, 1944-cü ildən
1954-cü ilə qədər isə böyük elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1954–1980-ci illər ərzində laboratoriya rəhbəri vəzifəsini icra etmişdir.

Lətif İmanov keçmiş SSRİ EA Spektroskopiya Elmi Şurasının üzvü olmuşdur. O, həmçinin Radiospektroskopiya problemi üzrə Respublika Elmi Şurasının sədri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Lətif İmanov 1954-cü ildə fizika üzrə fəlsəfə doktoru, 1964-cü ildə fizika üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsini almışdır. O, həmçinin 1966-cı ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür. 1968-ci ildə AEA-nın müxbir üzvü olan Lətif İmanov 1976-cı ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir.

Radiospektroskopiya üzrə tanınmış alim olan Lətif İmanov elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri olan molekulyar qaz radiospektroskopiyası, dielektrik relaksasiya, elektron-paramaqnit rezonans və nüvə maqnit rezonans spektroskopiyası sahələri üzrə əsaslı elmi nəticələr əldə etmişdir. Alimin rəhbərliyi ilə mürəkkəb qaz readiospektrometr qurğuları yaradılmış, müxtəlif molekulların və onların izotop formalarının mikrodalğa spektrləri öyrənilmiş, spirt və merkaptan molekullarının yeni dönmə izomerləri aşkar edilmişdir.

İmanovun yaratdığı ölçü qurğuları vasitəsilə üzvi maye və bərk maddələrin tədqiqi sahəsində uğurlar qazanmış, şüşələrin elektron-paramaqnit rezonans spektrini və elektrik xassələrini öyrənmişdir. Alim 150-dən çox məqalənin müəllifidir, onlardan 10-u müəlliflik şəhadətnaməsidir. Bu məqalələr xarici və respublika jurnallarında çap olunmuşdur. Lətif İmnanovun rəhbərliyi ilə 1 elmlər doktoru və 10 fəlsəfə doktoru yetişdirilmişdir.

Pedaqoji fəaliyyəti
-------------------

Lətif İmanov elmi tədqiqat işi ilə paralel olaraq pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olmuşdur. O, Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinin tələbələrinə radiofizikadan və fiziki elektronikadan mühazirələr oxumuşdur.

Mükafatları
-----------

Lətif İmanov 1979-cu ildə "Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Vəfatı
------

Lətif İmanov 12 mart 1980-ci ildə ürək xəstəliyindən vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  "İmanov Lətif Muxtar oğlu" (Azərbaycan). science.gov.az. 16-09-2021 tarixində arxivləşdirilib.
2. 1 2 3 4 5  *Abbas Cilovdarlı.* "Böyük alim və pedaqoq" (Azərbacan). anl.az. 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* AkademikLətif İmanovun 100 illik yubileyinə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
**Buxar** və ya **buğ** — fizika, kimya və mühəndislikdə buxarlaşmış suyu ifadə edir. 100 dərəcə ətrafındakı istilikdə və standart atmosferik təzyiqdə buxar, safdır, şəffaf qaz halındadır və maye haldakı sudan 1600 qat daha həcimlidir. Buxar suyun qaynama nöqtəsindən daha istidir. Daha yüksək temperaturlardakı buxara qızdırlmış buxar deyilir.

Maye haldakı su, çox isti maye bir maddə ilə təmas etdiyində (məsələn lava və ya ərimiş metal), çox tez olaraq buxar halına gələ bilər. Buna buxar partlaması deylir. Bu partlayış xüsusilə bağlı sahələrdə ani təzyiq dəyişikliyi səbəbiylə, son dərəcə böyük ziyanlara səbəb ola bilər.

Buxar maşınında buxar vasitəsi ilə turbin və ya porşenin hərəkətini təmin etmək mümkün olur. Digər sənaye proseslərində buxar borular vasitəsi ilə yığdığı enerjini istilik transferi ilə köçürür. Buxardakı yığılmış təzyiqin səbəbi suyun yüksək buxarlanma istiliyidir. Mühəndislər buxar maşınlarını modellemek üçün ideal termodinamik çevrim olan Rankine çevrimini istifadə edirlər.

Buxar 2 cür olur: **Doyan** və **doymayan** buxar. Doyan buxar öz mayesi ilə dinamik tarazlıqda olan, doymayan buxar isə öz mayesi ilə dinamik tarazlıqda olmayan buxardır

Entalpi-entropiya diaqramı
--------------------------

Buxar, sənaye xaricində sauna və hamam kimi yerlərdə də istilik və insanlar üzərindəki müalicə təsirləri təmin etmək üçün istifadə edilər.

ABŞ-də elektrik enerjisi istehsalının 90%-ından çoxu axıcı olaraq buxar istifadə buxar turbinləri ilə təmin edilməkdədir. Buxar türbininde enerji səmərəsini maksimizə etmək üçün aşağı təzyiqdə, buxarın soyuqladmaqla su halına gəlməsi tez-tez meydana gəlir. Lakin bu vəziyyətin (yaş-buxar), korozyona səbəb olmaması üçün müddət çox diqqətli bir şəkildə nəzarət edilməlidir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Türkan xatun** və ya **Cəlaliyə xatun** Qaraxani xatunu. Atası Qaraxanilər dövlətinin hökmdarı İbrahim Tamğaç xan idi.

Həyatı
------

1068. ildə Mərv şəhərində böyük bir şənliklə Türkan xatun və I Məlikşah nikahlandı. Türkan xatunun böyük bir cehizi var idi. O, Mərv şəhərindəki Səlcuq sarayına cehizindən başqa min türk qul və cariyə gətirmişdir.

1094. ildə İsfahanda vəfat etmişdir.

Ailəsi
------

### Şahzadə Davud xan Səlcuq (Xatunzadə Davud xan Qaraxani)

Davud xan vəliəhd elan edildikdən bir il sonra uşaq yaşda 1084. ildə vəfat etdi.

### Şahzadə Əhməd xan Səlcuq (Xatunzadə Əhməd xan Qaraxani)

Əhməd xan 1077. ildə Mərv şəhərində anadan oldu. Atadan Səlcuqlu anadan Qaraxani qanı daşıyan Əhməd xan vəliəhd elan edildi. Amma qardaşı Davud xan kimi uşaq yaşda 1088. ildə 11 yaşında vəfat etdi.

### Şahzadə Mahmud xan Səlcuq (Xatunzadə Mahmud xan Qaraxani)

Mahmud xan 1087. ildə anadan oldu. Anası Türkan xatun Bağdaddakı Abbasi xəlifəsi və yeznəsi Müqtədiniyə xəbər verdiki Bağdadda I Mahmudun adına xutbə oxusun. Atası Məlikşahın ölümündən 6 gün sonra, 25 Noyabr 1092-də beş yaşında Səlcuqlu sultanı elan edildi. 1094-cü ildə Sultan Mahmud çiçək xəstəliyinə tutularaq vəfat etdi.

### Şahzadə Mah Mələk xatun Səlcuq (Xatunzadə Mah Mələk xatun Qaraxani)

Abbasi xəlifəsi Mah Mələk xatunu özünə istəyir. Bu məqsədlə vəzirini İsfahana göndərir. I Məlikşah əmri ilə vəzir Türkan xatunla görüşür. Türkan xatun vəzirə qızını Qaraxani və Qəznəvi hökümdarlarının da istədiyini, 400.000 dinar qarşılığında qızı Mah Mələk xatunu Xəlifə Muktədi-Biemrillah verəcəyini bildirmiş. Xəlifənin narazılığına görə həm 50.000 dinar süt haqqı və 100.000 dinar mehir verməsi, həm də xəlifənin başqa arvadı cariyəsi olmaması şərti ilə Türkan xatun qızını verməyə razı olmuşdur. 1087. ildə nikah bağlanır və bu nikahdan Ebül-Fazl Cəfəri adlı bir oğlan doğuldu. I Məlikşah Xəlifə Muktədi-Biemrillahdan Müstazhir-Billahı vəliəhdlik dən azad edib yerinə qızi Mah Mələk xatundan olan nəvəsi Ebül-Fazl Cəfəri vəliəhd elan etməzini istiyir, amma Muktədi-Biemrillahdan bunu qəbul etmir. Ramazan ayının 24-dü 485. ildə (28 sentyabr 1092) Bağdada səfər edən I Məlikşah xəlifəyə öz istəyi ilə taxtan əl çəkib Bağdaddan Bəsrəya getməsini istəyir. Mühüm din xadimlərinin istəyi ilə Xəlifəye on gün möhlət verilir. Amma bu günlərdə I Məlikşah zəhərlənir və Şəvval ayının 16-sı 485. ildə (19 Noyabr 1092) Bağdadda vəfat edir. Mah Mələk xatun oğlu ilə birlikdə İsfahana qayıdır.
Orta –Son Miosen epoxası
------------------------

Azərbaycan relyefinin inkişafının maykop əsrindən orta-son miosen epoxasına keçid mövcud dağlıq ərazilərin qalxması və dənizin reqressiyası ilə səciyyələnir. Böyük Qafqazın relyefinin bu dövrdəki inkişaf tarixinin təhlili burada mövcud olmuş relyef formalarının morfostruktur əsasda bərpasını həyata keçirməyə imkan yaratmışdır. Məlum olmuşdur ki, bu ərazidə geoloji zaman kəsimi boyunca müxtəlif morfoloji və genetik xarakterli morfostrukturlar formalaşmışdır. Relyefin inkişafının orta-son miosen epoxasında Kiçik Qafqazın ümumi qalxması fonunda dənizin reqressiyası onun müvəqqəti transqressiyaları ilə əvəz olunur. Dənizin Qazax və Həkəri körfəzləri ərazinin dərinliklərinə qədər irəlləyir və onun inqressiyası ensiz və dayaz körfəzlər şəklində Kəkil (Qazax çökəkliyi) və Qabaxtəpə (Şəmkir massivi) məntəqələrinə çatır. Kiçik Qafqazqabağı çökəklik qismən quruya çevrilir və ərazinin əsas oroqrafik ünsürləri böyüməkdə davam edir və denudasion parçalanmaya məruz qalır. Vulkanizmin canlanması ilə əlaqədar olaraq lava platoları əmələ gəlir, bəzi morfostrukturların morfoloji görünüşündə dəyişikliklər baş verir və keyfiyyətcə yeni tip morfostrukturlar yaranır. Relyefin inkişafının həmin epoxasında Orta Araz tektonik zonasında Mehri-Ordubad batoliti formalaşdıqdan sonra Zəngəzur horst-qalxmasının əmələ gətirdiyi eyniadlı silsilə qalxmaqda davam edir və erolzion parçalanmaya məruz qalır. Bu dövrdə Ordubad sinklinor çökəkliyinin əsasının qoyulması müasir relyefin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Sinklinoriunun daxilində müasir yüksəkliklər və çökəkliklərin inkişafı baş verir. Naxçıvan törəmə çökəkliyini dəniz tərk edir və burada bir sıra antiklinal tirələr və sinklinal çökəkliklər formalaşır. Orta — son Miosen əsri Talış zonasının relyefinin inkişafında da mühüm mərhələ olmuşdur. Bu mzaman üfüqi və onların doğurduğu şaquli tektonik hərəkətlərin güclənməsi nəticəsində morfostrukturlar xeyli genişlənir Yardımlı dağarası depressiyası, Talış, Peştəsər və Burovar silsilələri qalxır və denudasiyaya məruz qalır.

Həmçinin bax
------------

* Epoxa

Xarici keçidlər
---------------

* epoxa

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası. Fiziki coğrafiya. I cild, Bakı-2015
**Sabir Etibarlı** (Etibarlı Sabir Abdul oğlu; 1953, Göylər, Şamaxı rayonu) — Azərbaycan alimi, neyrocərrah, əməkdar həkim, tibb elmlər doktoru, professor. 2004-cü ildə Neyrocərrahlıq üzrə Azərbaycan dilində çap olunmuş ilk dərsliyin müəllifidir.

Həyatı
------

Sabir Etibarlı 23 avqust 1953-cü ildə Şamaxı rayonunun Göylər kəndində anadan olmuşdur. 1971-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetinə müalicə işi ixtisası üzrə daxil olmuş, 1977-ci ildə məzun olmuşdur. 1983-cü ildə Kiyev şəhərində Kəkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda ixtisaslaşma kursu keçmişdir.

20 sentyabr 2010-cu ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin əməkdaşlarına fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycanda tibb təhsilinin və elminin inkişafındakı xidmətlərinə görə Sabir Etibarlıya Əməkdar Həkim fəxri adı verilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

### Elmi fəaliyyəti

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Azərbaycan Tibb Universiteti | Professor Sabir Etibarlı". amu.edu.az. 2023-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-27.
2. 1 2  "AZƏRBAYCAN MİLLİ ENSİKLOPEDİYASI". ensiklopediya.gov.az. 2020-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-27.
3. ↑  "Azərbaycan Tibb Universitetinin əməkdaşlarına fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi". president.az (az.). 2023-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-27.
Radiolümenesensiya (bu vəziyyətdə — tritium) arxa işığı olan brelok
**Radiolümenesensiya** — ionlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalma nəticəsində yaranan bir maddənin Lüminessensiyası.

Texnologiyada, qamma şüaları, alfa və ya beta hissəcikləri yayan radionuklidlər daimi fəaliyyət göstərən yüngül kompozisiyaları (SPD) aktivləşdirmək üçün geniş yayılmışdır. Məsələn, torium və ya radium-226. SPD fosforu sink sulfid əsasında istehsal edilmişdir. Belə SPT-lər çox uzun müddət — bir neçə il və hətta onilliklər ərzində işıq yayma qabiliyyətinə malikdirlər).

Radiolümenesensiya işıq mənbələri işıq mənbəyinin yüksək muxtariyyətinin tələb olunduğu texnologiya sahələrində — dəniz şamandıraları, vertolyotun rotor ölçülərinin gecə təyin edilməsi üçün ampul edilmiş mənbələr, partlayıcı mühitlərdə işləmək üçün işıq mənbələri (mina və mədənlərdə), müxtəlif növlərdə tətbiq tapmışdır. Təcili və avtonom işıqlandırıcılar, göstəricilər, alət kadranları üçün işıq mənbələri, silah mənzərələrinin işıqlandırılması və s.

Bu maddənin qaranlıqda tətbiq etdiyi simvolları ayırmaq və ya bunun əsasında saat kadranlarının və digər cihazların daimi işıqlandırılmasını həyata keçirmək üçün tələb olunan minimum lüminesans maddənin miqdarını təyin edən beynəlxalq ISO 3157 və NIHS 97–10 standartları mövcuddur.

Parıltı intensivliyi, kompozisiyanın keyfiyyətinə əlavə olaraq, örtükün səth sahəsinə və təbəqənin qalınlığına da bağlıdır. Vaxt keçdikcə radionuklid istehlak olunur və sabit izotoplara çevrilir. Fosfor da azalır, işıq mənbəyi parlaqlığını itirir. Buna baxmayaraq, parlaqlığını itirmiş SPT-lər də artan radiobioloji təhlükə mənbəyidir və xüsusi atılmaya məruz qalırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2018-07-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-06-24.
2. ↑  Максимальный пробег бета-частиц в разных средах в зависимости от энергии
3. ↑  *Tykva, Richard; Sabol, Jozef.* Low-Level Environmental Radioactivity: Sources and Evaluation. CRC Press. 1995. 88–89. ISBN 1566761891. 2019-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-24.
4. ↑  "Apollo Experience Report – Protection Against Radiation" (PDF). NASA. 14 November 2014 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 9 December 2011.
***Rhynchocorys orientalis* L.**

Qısa morfoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------

Hündürlüyü 15-50 (70) sm olan, gövdəsi zəif, düz, sadə və ya budaqlanmış olan az tükcüklü birillik ot bitkisidir.

### **Yarpaq**

Yarpaqları oturaqdır, yumurtrşəkilliuzunsov və yaxud yumurtaşəkilli-neştərvaridir. Qaidə hissəsi demək olar ki, ürəkşəkilli, küt və ya sivridir, kənarları küt-mişarvaridir.

### **Çiçək**

Çiçəkləri təkdir, qarşı-qarşıya düzülmüş yarpaqların künclərində yerləşmişdir. Çiçək saplağı yarpaqlardan qısadır. Çiçək tacı sarı rənglidir, üst dodağı qaidə hissəsində iki ədəd qısa, dəyirmi yan bölümlüdür. Alt dodağı iridir, xaricdən tükcüklü, üç bölümlüdür.

### **Meyvə**

Qutucuq meyvənin uzunluğu 8 mm, dəyirmi, yumulmuş və tüklüdür. Toxumları uzunsov və dərin şırımlı olub, uzunluğu 3 mm-dir.

### **Çiçəkləməsi**

İyun-Avqust

### **Meyvə verməsi**

İyul-Avqust

**Azərbaycanda yayılması**
--------------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Nax. dağ. Orta dağ qurşağından subalp qurşağına qədər. Dağ çəmənlərində, meşə talalarında, əkin sahələrində alaq kimi bitir.

**Yaşayış mühiti**
------------------

Dağ çəmənliklərində və meşə talalarında, tez-tez əkin sahələrində alaq kimi rast gəlinir.

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bitki** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |

1. ↑  Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019
2. ↑  Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
Bəzi tarixi fəaliyyətdə olan vulkanlar (qırmızı üçbucaqlarla) və Afar üçbucağının(mərkəzdəki kölgə) göstərildiyi Afrika xəritəsi. Üçlü bağlantı və ya üçlü nöqtə də adlandırılan Afar üçbucağı 3 tektonik plitənin bir-birindən ayrıldığı nöqtədə yerləşir: Ərəbistan pilitəsi və Afrika pilitəsinin iki hissəsi — Nubiya və Somali pilitələri Şərqi Afrika rift zonası boyunca ayrılırlar.
**Şərqi Afrika rifti** və ya **Şərqi Afrika rift sistemi** — Şərqi Afrikada yerləşən, aktiv materik riftidir. Bu rift təxminən, 22–25 milyon il əvvəl, Miosen dövrdə inkişaf etməyə başlamışdı. Əvvəllər bu riftin Anadoluya qədər genişləyən Böyük Rift Dərəsinin bir hissəsi olduğu düşünülürdü.

Dar bir ərazini əhatələyən rift Afrika pilitəsinin Somali və Nubiya adlanan 2 ayrı pilitəyə illik 6–7 mm (0.24–0.28 düym) sürətlə bölündüyü divergent tektonik tava sərhəddində formalaşır. Genişləmə davam etdikçə, litosferik ayrılma 10 milyon il ərzində baş tutacaq: Somali pilitəsi materikdən tamamilə qopacaq və yeni okean hövzəsi formalaşacaq.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ebinger, Cynthia.* "Continental break-up: The East African perspective". Astronomy and Geophysics. 46 (2). April 2005: 2.16–2.21. doi:10.1111/j.1468-4004.2005.46216.x.
2. ↑  *Fernandes, R.M.S.; Ambrosius, B.A.C.; Noomen, R.; Bastos, L.; Combrinck, L.; Miranda, J.M.; Spakman, W.* "Angular velocities of Nubia and Somalia from continuous GPS data: implications on present-day relative kinematics". Earth and Planetary Science Letters. 222 (1). 2004: 197–208. Bibcode:2004E&PSL.222..197F. doi:10.1016/j.epsl.2004.02.008.
Beşiktaş Elmi Cəmiyyəti, XIX əsrin əvvəllərində Türkiyədə qurulmuş olan ilk xüsusi elm dərnəkdir. Dərnəyin başçısı İsmayıl Fərrux Əfəndi idi. Qurucu üzvləri isə dövrün salnaməçi professorlarından olan Şanizadə Ataullah Əfəndi, Kethüdazadə Arif Əfəndi və fars dili müəllimi Fəhim Süleyman Əfəndi idi. Dərnək üzvləri həftənin bir günü mütəmadi olaraq İsmayıl Fərrux Əfəndinin Ortaköydəki evində toplaşırdılar. Bu görüşlərdə mühazirələr və konfranslar verilirdi. Mələkpaşazade Əbdülqədir bəy dərnəyin rəhbərliyinə cavabdeh olduğu müddətdə Fərrux Əfəndi, Ataullah Əfəndi və Arif Əfəndi də elm və fəlsəfə ilə maraqlanırdılar. Dərnəyin xərcləri mühazirə və konfranslarda iştirak edən iştirakçılar tərəfindən ödənilirdi. Həftədə bir dəfə müxtəlif ədəbi müsabiqələr keçirilirdi. Dərnək tərəfindən Nevadir ül-âsar adlı şeir antologiyası dərnək tərəfindən nəşr olunmuşdur. Dərnəyin bağlanması isə II Mahmudun dövründə Yeniçəri korpusunun ləğvi və Bektaşi lojalarının bağlanması ilə sinxronizasiya edildi və dərnək rəhbərləri sürgünə göndərildi.
**Beşdilim tıs-tıs** (*lat.* Acantholimon quinquelobum) — plumbaqokimilər fəsiləsinin tıs-tıs cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqaz, Cənub-Qərbi Asiyada geniş yayılmışdır. İlk dəfə İranın Xorasan əyalətində təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

30- 40 sm diametrində, seyrək və yarımkürəşəkilli yastığa malik alçaq koldur. Yarpaqları yaşıl, üçtilli, kənarları kirpikli və kələ- kötürdür. Xarici çiçəkaltlığı daxili çiçəkaltlığından çox qısadır. Daxili çiçəkaltlıqları kasacıq borucuğuna bərabər və ya bir azca ondan qısadır. Kasacığın büküyünün pərdələri kəsimli və qısalmış damarcıqlar arasında yerləşmişlər. Çiçək saplaqları budaqlı, çılpaq və ya aşağı hissədən qısa tükcüklü olub, yarpaqlardan çox hündürdür. Sünbülün oxu azca kələ-kötür olub, qırılandır. Sünbülcüklər 9–10 mm uzunluqdadır. Kasacığın uzunluğu 10 mm-ə qədərdir. Kasacıq borucuğu 6–7 mm uzunluqda olub, çılpaq və büküyü 1,5–2 mm enindədir. Tacı parlaq çəhrayı, ləçəkləri isə çəhrayıdır. May-iyun ayında çiçəkləyir, iyun- iyulda toxumları yetişir.

Ekologiyası
-----------

Kserofitdir. Dəniz səviyyəsindən 700–1500 m hündürlükdə yaxşı bitir. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir. Naxçıvan MR ərazisində beşdilim tıs-tıs əsasən aşağı və orta dağlıq qurşaqlarda, quru, əhəngli, daşlı və çınqıllı yamaclarda (friqanoid bitkiliyində) yayılmışdır. Torpağa tələbkar olmayan, işıqsevən bitkidir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Sədərək və Ordubad rayonu ərazisində, yamaclarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yastıqvari formasına, çəhrayı çiçəklərinə görə dekorativ bitki kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dağlıq sahələrin bərkidilməsində istifadə edilə bilər.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12229650
* Wikispecies: Acantholimon quinquelobum
* EoL: 5490511
* GBIF: 7297974
* iNaturalist: 831071
* IPNI: 686105-1
* NCBI: 1526264
* Plant List: kew-2614875
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:686105-1
* Tropicos: 25400275
* WFO: wfo-0000513466

 |
**Beşyarpaq dişotu - *Dentaria quinquefolia* Bieb.**

Hündürlüyü 20-40 sm, gövdəsi düz, sadə, çılpaq, aşağı hissədə yarpaqsız, yuxarıda üç yarpaqdan ibarət olan köbəli çiçək qrupu altında üfüqi pulcuqlu kökümsovları olan çoxillik
ot bitkisidir.

Yarpaq
------

Yarpaqları lələkvaridir, 3-5 neştərə oxşar-xətvari sivri dişli yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqların qoltuğunda soğanaq əmələ gəlmir.

Çiçək
-----

Salxımlar 6-15 ədəd çiçəkdən ibarət olub, kifayət qədər sıxdır. Ləçəkləri 10-15 (20) mm uzunluğunda olub, əksinəyumurtaşəkilli pazvaridir və bənövşəyi, bəzən çəhrayı rəngdə olur. Qını 35-50 mm uzunluğunda, eni 2-5 mmdir, köndələn formada üzüyuxarı durmuş və uzunluğu 3-4 mm olan sütuncuğa daralmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, Lənk.-dağ. Lənk.düz. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti
--------------

Qaranlıq meşələrdə, əsasən fıstıq meşələrində üstünlük təşkil edir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Kökümsovu bişmiş halda yeyilir. Dekorativ bitkidir.

Mənbə
-----

1. Eldar Şükürov. İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016