İspaniya və Portuqaliya arasındakı müstəmləkə demarkasiya xətləri
**Tordesiyas müqaviləsi** (*port.* Tratado de Tordesilhas, *isp.* Tratado de Tordesillas) —İspaniya və Portuqaliya arasında dünyada nüfuz sahələrinin bölünməsi haqqında saziş. 7 iyun 1494-cü ildə Tordesillas şəhərində (Kastilya) sona çatdı. Katolik padşahları tərəfindən 2 iyul, Portuqaliya — 5 sentyabrda təsdiqləndi. 1506-cı ildə Roma Papası II Yuliy tərəfindən təsdiqləndi.

Müqavilədə bir il əvvəl Papa VI Aleksandr "İnter caetera" nın öküzündə qurulan bölmə xətti göstərilmişdir. Portuqaliya tərəfinin təkidi ilə hər iki qütbdən keçən və Atlantik okeanından keçən demarkasiya xətti, Azor arxipelaqı və Kape Verde arxipelaqının adalarından hər hansı birinin qərbindən 100 liqa, Zelenyi adalarından qərbdə 370 liqaya (1770 km, 1100 mil) çəkilən bir xəttdən köçürüldü. Qapaq müasir koordinatlardadır, bu 49 ° 32'56 "W" və ya "papal meridian" dır. Bu xəttin şərqindəki dənizlər və torpaqlar Portuqaliya krallığına, qərbə — Kastiliya və Araqonun şəxsi birliyinə (əslində bu dəfə İspaniyada birləşdi).

Hadisələrin xronologiyası
-------------------------

1452–1456-cı illərdə Papa V Nicholas və III Kalikstus Portuqaliyaya Kape Bohadordan cənub və şərqdə "hindilərə açıq" torpaqlara sahib olmaq hüququnu verdi. Kastiliya 1479-cu ildə bu hüquqları tanıdı və 1481-ci ildə Papa IV Sixtus , "Aeterni regis" adlı öküzü ilə bir daha Portuqaliyanın Kanar adalarının cənubundakı bütün torpaqları verdi.

Bu vaxt Kolumbun ilk ekspedisiyası geosiyasi konteksti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi. 15 mart 1493-cü ildə Kolumbun ilk ekspedisiyasından qayıtması, "Qərbi Hindistan" ın guya kəşf edildiyi Portuqaliyanı həyəcanlandırdı — bu kəşf ona daha əvvəl verilmiş ərazi hüquqlarını etibarsız etdi. İndi Kastilya və Araqon ilk kəşf etmək hüquqlarını əsas gətirərək papanın mükafatlarını tanımaqdan imtina etdilər. Münaqişəni yalnız Katolik Kilsəsinin başçısı həll edə bilərdi.

Araqonese Valensiyadan olan Papa VI Aleksander 3 may 1493-cü il tarixində, Kape Verdenin 100-liqlik qərbindən keçən meridianın qərbində kəşf etdiyi və ya açacağı bütün torpaqların ona aid olduğunu elan etdi və bunun şərq bölgələrində kəşf ediləcək yeni torpaqların olduğunu bildirdi, üstəlik, bu qayda artıq xristian ölkələrinin hakimiyyəti altında olan ərazilərə şamil edilmədi. Bu hökm Portuqaliya kralı II Juanı, dərhal Araqon kralı II Ferdinand və həyat yoldaşı, Kastiliya kraliçası I İzabella ilə bu mövzuda bu xətti qərbə köçürmək haqqında danışıqlara girdi.

Tordesiyas müqaviləsinin bağlandığı ev

Nəticələr
---------

Cənubi Amerikadakı erkən Tordesiyas xətləri (1495–1545)
Əvvəllər Kastiliyalılar və Portuqallar tərəfindən qismən müstəmləkə edilmiş Maqreb üçün 1496-cı ildə aşağıdakı şərt qoyuldu: Maqreb bölmə xətti, demək olar ki, yarıya bölünən Peñon de Velez de la Gomera adasından başladı, lakin müqavilədə adanın özü göstərilmədi. Portuqaliya bölmə xəttinin qərbinə, İspaniyanın şərqinə sahibi oldu.

Tordesiyas müqaviləsini bağlayarkən, ümumiyyətlə hər iki tərəf hələ də Atlantikanın həqiqi coğrafiyasını qeyri-müəyyən təsəvvür edirdilər. Beləliklə, 1500-cü ildə Pedro Alvareş Kabrala ekspedisiyasının nəticəsində məlum oldu ki, İspaniya Portuqaliyanı Braziliyaya "hədiyyə" etmişdir.

Bundan əlavə, Amerika Sakit Okean haqqında bilmədiyi üçün, qarşısıalınmaz Qərb maneəsi hesab olunurdu. Okeanı görən ilk avropalı İspan fateh Vasko Nunyes de Balboa idi. 1513-cü ildə yoldaşları ilə Panama keçidini keçərək naməlum bir okeanın sahilinə getdilər. Cənuba açıq bir buxtada okeana çatdıqda, Vasko Nunyes de Balboa onu "Cənubi dəniz"i adlandırdı. 28 noyabr 1520-ci ildə Fernand Magellan 1519–1522-ci illərdəki bir ekspedisiya zamanı açıq okeana girdi. Sonra demarkasiya xəttinin Şərqdə hara getməsi ilə bağlı sual kəskin şəkildə ortaya çıxdı. Nəhayət, 1529-cu il tarixli Zaraqoza müqaviləsi ilə Molukasın şərqindən 257.5 liq məsafədə quruldu. Beləliklə İspaniya bu dəyərli ədviyyat mənbəyinə sahib olmaq hüququnu itirdi, bunun üçün ona müəyyən bir pul kompensasiyası verildi.

Meridianı təsvir edən Kantino planisferi, 1502
Tordesiyas müqaviləsi İspaniya və Portuqaliyanın qeyri-Avropa dünyasında əbədi və inhisarçı hökmranlığını nəzərdə tuturdu. Bu, bu iki ölkənin o dövrdə ən inkişaf etmiş dəniz texnologiyasına və naviqasiya sahəsində biliklərə sahib olduğu böyük coğrafi kəşflərin öncülləri olması sayəsində mümkün olmuşdur.

Bununla birlikdə, digər Avropa gücləri (Fransa, İngiltərə, Hollandiya) bu vəziyyəti tanımaqdan imtina etdi və özləri üçün rəsmi olaraq bağlanmış Dünya Okeanında piratçılıq üçün fəal ovlandılar. Onların iddialarının ideoloji əsaslandırılması coğrafi kəşflər məsələsində Papanın gücünün legitimliyinə meydan oxumaq idi. Fransa kralı I Frensisin bu münasibətlə verdiyi hazırcavab bəyanat məlumdur:

> "Adəmin iradəsində belə bir yer yadımda deyil, bu məni Yeni Dünyaya sahib olmaqda bir paydan məhrum edərdi."
> 
> 
> 

XVII əsrdə İspan-Portuqal müstəmləkə hakimiyyətinin gün batımı başladı. Tordesiyas müqaviləsi yalnız Cənubi Amerikada qüvvədə qaldı, burada İspaniya və Portuqaliya (Cənubi Amerikada koloniyaları olan Hollandiya müqaviləyə məhəl qoymadı) arasındakı sərhəd mübahisələrinin həllində istifadə edilməyə davam edildi. Tordesiyas müqaviləsi 1777-ci ildə San Ildefonsodakı müqavilə ilə rəsmi olaraq ləğv edildi.

Ədəbiyyat
---------

* *Bernd Schröter et Karin Schüller* Tordesillas y sus consecuencias: la política de las grandes potencias europeas respecto a América Latina, 1494–1898. (congrès scientifique international du Département d’Histoire ibérique et latino-américaine de l’Université de Cologne, décembre 1994) — Vervuert, Francfort-sur-le-Main ; Iberoamericana, Madrid, 1995.
* *Jesús Varela Marcos.* El Tratado de Tordesillas en la política atlántica castellana. — Universidad de Valladolid, 1997. ISBN 84-7762-686-3
* *Michel Balard, Alain Ducellier.* Le partage du monde : échanges et colonisation dans la Méditerranée médiévale. (actes du 3 Congrès sur la colonisation médiévale organisé par le Groupement de recherche n° 927 du CNRS) — Publications de la Sorbonne, Paris, 1998. ISBN 2-85944-345-2
* *Régis Debray.* Christophe Colomb, le visiteur de l’aube. Suivi des Traités de Tordesillas. (traduits de l’espagnol par Bernard Lesfargues et présentés par Bartolomé Bennassar) — La Différence, Paris, 1991. ISBN 2-7291-0727-4
* *Luís Adão da Fonseca, Maria Cristina Cunha.* O Tratado de Tordesilhas e a diplomacia luso-castelhana no século XV. — Ed. Inapa, Lisbonne, 1991. ISBN 972-9019-36-3
* *Ланге П. В.* Горизонты Южного моря. История морских открытий в Океании. — М.: Прогресс, 1988.
* *Robert Rézette.* The Spanish Enclaves in Morocco. — Nouvelles Editions Latines, 1976.
* Хроники открытия Америки. Кн. I. — М.: Академический проект, 2000.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Rézette, Robert* The Spanish Enclaves in Morocco. 1976. Издательство Nouvelles Editions Latines. стр. 35–36.

Həmçinin bax
------------

* San İldefonso anlaşması (1777)
* Vasko Nunyes de Balboa

Xarici keçidlər
---------------

* XIII əsr Kitabxana saytı  (rus.)

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Treccani · Universalis |
| Normativ yoxlama | GND: 4185720-3 · LCCN: n82219907 · Microsoft: 8990634 · VIAF: 232145857902923021282, 225068382 · WorldCat VIAF: 232145857902923021282, 225068382 |

| ⛭Portuqaliyalı dəniz səyyahları |
| --- |
| Səfərlərə dəstək vermiş Portuqaliya kralları | Gəmici Henri  • V Alfonso  |  |
| Səyyahlar | Vasko da Qama  • Pedro Alvarez Kabral  • Dieqo Kao  • Bartolomeu Dias  • Kasper Korte Real  |
| Mövzu ilə bağlı | Kasa de İndia  • Elmina qalası  • Tordesiyas müqaviləsi  • Padrao  • Karavella  • Döyüş topu  |