recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nickelodeon** (*azərb*. Nikelodeon‎) — ABŞ telekanalı. 1977-ci ildə ABŞ-də yaradılmışdır. 1979-cu ildən bütün ölkə ərazisində yayımlanır. ABŞ-dən başqa telekanal Türkiyə, Yaponiya, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Böyük Britaniya, Skandinaviya, Mərkəzi Avropa, Latın Amerikası, Rusiya, Moldova, Qazaxıstan, İndoneziya və s. bölgələrdə və müxtəlif dillərdə yayımlanır.

Kanal ilk olaraq Kanal C-3 olaraq sınaqdan keçirildi, 1 dekabr 1977-ci ildə əsas proqramı Pinwheel idi. Pinwheel, o vaxt yalnız QUBE-də olan ilk cizgi serialı idi. Kanal daha sonra rəsmi olaraq 1 aprel 1979-cu ildə Nickelodeon olaraq işə salındı və ümummilli digər kabel provayderlərinə yayıldı. Başlanğıcda ticarətdən azad idi və 1984-cü ilə qədər reklamsız qaldı. Warner-Amex, qardaş şəbəkələri MTV və VH1 ilə birlikdə Nickelodeon-u 1986-cı ildə Viacom'a satdı.Tarixində Nickelodeon qardaş kanalları və temalı proqramlaşdırma bloklarını təqdim etmişdir. 4 yanvar 1988-ci ildə Nickelodeon, məktəbəqədər uşaqları hədəf alan bir həftə içi-səhər bloku Nick Jr. 11 avqust 1991-ci ildə, şəbəkə başqa bir flaqman markası olan Nicktoons-u təqdim etdi.
1999-cu ildə Nickelodeon Sesame Workshop ilə əməkdaşlıq edərək Noggin adlı bir kabel kanalı və interaktiv veb saytından ibarət bir təhsil markası yaratdı.
1 aprel 2002-ci ildə qardaş kanal olan Teennick
telekanalı yayıma başladı.

Tarixçə
-------

Kanalın adı Nickelodeons adlanan ilk beş sentlik kinoteatrlardan gəlir. Tarixi 1 dekabr 1977-ci ildə başlayır.
Warner Cable Communications ilk iki yollu interaktiv kabel sistemini işə saldı: QUBE, Columbus, Ohio. Əvvəlcə Pinwheel Network adı altında sınaqdan keçirilən C-3 kabel kanalı Pinwheel-i hər gün səhər 7:00-dan 21:00-a qədər daşıyırdı. Başlanğıcda Fevral 1979-cu ildə başlanması planlaşdırılan Nickelodeon 1 aprel 1979-cu ildə başlamış, əvvəlcə RCA Satcom-1 transponderində peyk vasitəsi ilə Warner Cable sistemlərinə paylanmışdır (peykin sahibi RCA Americom, daha sonra GE Americom oldu. General Electric-in RCA Americom-un ana şirkəti olan RCA Corporation-ı, Lüksemburqda yerləşən Société Européenne des Satellites ilə birləşmədən əvvəl SES Global-ı, indi isə SES SA-yı meydana gətirməsini əldə etdi.

Həmçinin bax
------------

Nickelodeon (Türkiyə)

Nickelodeon (Rusiya)

İstinadlar
----------
Osmanlı sədrəzəmlik nişanı
**Baş vəzir**, **sədrəzəm** və ya **vəziri-əzəm** (Osmanlı türkcəsi: صدر اعظم, وزیر اعظم) — İslam dünyasında əsasən erkən və orta əsrlərdə hökumət başçısının daşımış olduğu tarixi titul.

Osmanlıda
---------

*border=none Əsas məqalə: Osmanlı sədrəzəmlərinin siyahısı*
Osmanlı dövlətində sultanın adından dövlət işlərini idarə edən ən yüksək dərəcəli şəxsə verilən siyasi rütbədir. Bugünkü baş nazir vəzifəsi ilə eynidir.

Osmanlı dövlətinin quruluş dönəmində sadəcə vəzir ünvanı işlədilmişdir. Orxan Qazi səltənətində 4 vəzir elmiyyə sinfindən seçilmişdir. I Murad səltənətində Çandarlılar qazılıqdan vəzirliyə yüksəlmiş, eyni dönəmdə vəzirlərin sayı artdığından əvvəlcə I vəzir, II vəzir ifadələri, daha sonra vəzir-i əzəm və nəhayət Bab-ı Əlinin qurulması ilə sədrəzəm ünvanı işlədilmişdir. 15. əsrin sonlarına qədər vəzir sayı üçü keçməmişdir. Vəzirlər Divan-ı Hümayun məclisi üçün Topqapı Sarayının Qübbəaltı adlanan hissəsində yığışdıqları üçün adətən onlar qübbə vəziri və ya qübbəaltı vəziri adlanırdılar.

Sədrəzəm hökmdarın **mütləq vəkili** olduğu üçün həmişə sultanın tuğralı möhürünü gəzdirirdi. Buna görə də sədrəzəmin sözü və yazısı padşahın fərmanı deməkdir. Belə ki, Fateh Qanunnaməsində sədrəzəmin dövlətdəki yeri belə ifadə edilmişdir.

*"Bilgil ki vüzerâ (vəzirlər) və ümerânın (əmirlər) vezîr-i âzam; başıdır, cümlenin **ulu**sudur, cümle umûrun vekîl-i mutlâkıdır ve mâlımun vekîl-i defterdârıdır ve ol vezîr-i âzam nâzırıdır ve oturmada ve durmada ve mertebede vezîr-i âzam cümleden mukaddemdir (öncə gəlir)."*

Güclü hökmdarlar tərəfindən təyin edilən sədrəzəmlər dövlətə böyük işlər görmüşdür. Ancaq 16. əsrin sonlarından etibarən dövlətin Duraklama (Dayanma) dönəminə girməsi ilə bu işləri sədrəzəmlər yox, Validə Sultanlar, saray işçiləri və ya özbaşına olan yeniçərilər görürdülər. Buna baxmayaraq bu dönəmlərdə də sədarətə Körpülü Mehmed Paşa, Sokullu Mehmed Paşa, Quyucu Murad Paşa, Tarhuncu Əhməd Paşa və digər görkəmli şəxsiyyətlər gətirilmişdir.

### Statistika

* Osmanlı tarixinin Quruluş dönəmində 11, Yüksəliş dönəmində 24, Durğunluq dönəmində 54, Geriləmə dönəmində 54 və Dağılma dönəmində 74 olmaqla ümumilikdə 217 sədrəzəmi olmuşdur
* Osmanlı imperiyasının 623 illik hakimiyyətində 36 padşah dəyişmiş, bəziləri bir neçə dəfə taxta çıdığı üçün ümumilikdə 39 padşah dəyişikliyi və 292 sədrəzəm dəyişikliyi olmuşdur.
* Ən uzun müddət sədrəzəmlik edən 1364–1387 tarixləri arasında təxminən 22 il sədarətdə qalan Çandarlı Xəlil Paşa olmuşdur.
* Ən qısa müddət sədrəzəmlik edən 5 mart 1656 tarixində təxminən 4 saat sədarətdə qalan Zurnazən Mustafa Paşa olmuşdur.
* Ən çox sədarətə gətirilən paşa 8 dəfə sədrəzəm seçilən Mehmed Səid Paşadır.
* Ən çox sədrəzəm dəyişən sultan 18 sədrəzəmlə IV Mehmeddir.
* Ən az sədrəzəm dəyişən sultan 1 sədrəzəmlə I Bəyaziddir.

Həmçinin bax
------------

* Sədr (titul)
* Vəkil (titul)
* Vəzir
* Vitse-kral

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Sahib Nurəddin oğlu Ələkbərov** (10 yanvar 1952, Samux rayonu) — Azərbaycan Respublikası iqtisadiyyat nazirinin müavini (2020-ci ildən), 3-cü dərəcəli dövlət vergi xidməti müşaviri.

Həyatı
------

Sahib Nurəddin oğlu Ələkbərov 1952-ci il yanvar ayının 10-da Samux rayonunda anadan olmuşdur.

1972-ci ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu (indiki Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası), 1984-cü ildə isə Moskva İctimai Elmlər Akademiyasını bitirmişdir.

Ordu sıralarında hərbi xidməti başa vurduqdan sonra, 1974-cü ildən Azərbaycan Dəmir yolu Biləcəri qovşağında mühəndis, 1975-ci ildən 1996-cı ilədək komsomol və partiya orqanlarında, 1996-cı ildən 2005-ci ilədək özəl sahələrdə müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. İki çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı, komissiya sədri olmuşdur.

2005-ci ildən 2009-cu ilədək Bakı şəhəri Səbail rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2009-cu ilin iyun ayından Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi sədrinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 iyul 2010-cu il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Vergilər nazirinin müavini təyin edilmişdir.

2020-ci ilin aprelindən isə İqtisadiyyat nazirinin müavini vəzifəsində çalışır.

11 fevral 2020-ci ildə vergi xidməti işçilərinin peşə bayramı günü ilə əlaqədar olaraq 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə, 10 yanvar 2022-ci ildə isə dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Ailəlidir, üç övladı var. Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru, Azərbaycanın Birinci vitse-prezidentinin köməkçisi Anar Ələkbərovun atasıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "S.N.Ələkbərovun Azərbaycan Respublikasının vergilər nazirinin müavini təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI". e-qanun.az saytı (az.). e-qanun.az. 02.07.2010. İstifadə tarixi: 2015-03-06.[*ölü keçid*]
2. ↑  S. N. Ələkbərovun "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

Mənbə
-----

* Nazirin müavini Sahib Nurəddin oğlu Ələkbərov
**Quadalkanal döyüşü -** İkinci dünya müharibəsi dövründəYaponiyanın III əsas müdafiə xəttinin yerləşdiyi region kimi tanınır. Miduey qələbəsindən sonra Amerika Birləşmiş Ştatlarının Hərbi Dəniz Qüvvələri gözlərini Quadalkanala çevirmişdi. Yaponiya imperiyası Solomon adalarına məxsus olan bu adanı ələ keçirdərək adada hərbi hava limanının tikintisinə başlayır. Bu vəziyyət artıq Yeni Qvineyada yaponlarla döyüşən Avstraliya üçün ikinci bir təhlükə demək idi. Yaponiyanın hərbi qüvvələrini Avstraliyadan yayındırmaq məqsədi ilə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri adaya eniş etməyi planlaşdırırlar. Eniş prosesində iştirak edəcək qoşunlar Avstraliya və Yeni Zelandiyadan hərəkətə keçirlər. Çimərliyə çıxacaqları zaman yaponların olduqca ciddi bir müqaviməti ilə qarşılaşacaqlarını düşünürdülər. Lakin eniş zamanı yapon əsgərlərindən heç bir səs eşidilmir. Həmin zaman Amerika əsgərləri özlərini xoşbəxt hiss edirlər. Quadalkanalda yaşayan yerli əhalinin köməyi ilə onlar yaponların olduqları mövqelərə qədər irəliləyirlər. Quadalkanal əməliyyatı çox yaşıl bir mühitdə həyata keçmişdir. Yaponlar bu mühitdən məharətlə istifadə edərək düşmən əsgərlərini asanlıqla özlərindən uzaqlaşdıra bilmişdirlər. Amerika əsgərləri irəliləyərkən birdən otların altından çıxan yapon əsgərlərini görərkən ölümdən xilas ola bilmirlər. Gəmilərdən atılan artilleriya atışları və təyyarə bombardmanları sayəsində ABŞ Quadalkanal mövqelərini və tikilməkdə olan hərbi hava limanını qısa müddətdə ərzində ələ keçirməyə nail olur. Dənizçilər hava limanını Miduey döyüşündə həlak olan ilk dəniz aviatoru olan Lofton Hendersonun xatirəsinə Henderson sahəsi (Henderson Field) adlandırdılar. Bu gün Honiara Beynəlxalq Hava Limanı həmin hərbi bazanın yerləşdiyi yerdə yerləşir.

Bu müharibə ilə bərabər Yaponiyanın cənuba doğru olan sürətli irəliləməsi və Yaponiyanın Avstraliyaya təhlükə yaratması dayandırılmışdır.
"*Amitivill qorxusu*" filminin çəkilişlərinin edildiyi ev.
**Paranormal hadisələrlə dolu ev** (*ing.* Haunted House) və ya **Ruhlu ev** (*ing.* Ghost House) — adətən içərisində keçmiş sakinlərinin bədənlərini tərk edən ruhların yaşadığı sezilən yaşayış evi. Parapsixoloqlar ruhları adətən qətl, təsadüfi ölüm və ya intihar kimi faciəvi hadisələrdən əziyyət çəkmiş sakinlərlə əlaqələndirir.

Əksər hallarda, elmi istintaq nəticəsində fövqəltəbii və ya paranormal adlandırılan hadisələrin arxalarında yalanlar, ekoloji təsirlər, hallusinasiyalar və qərəzli yanaşmalar kimi başqa şeylərin dayandığı aşkar olunur. Böyük, köhnə və tərk edilmiş evlər, o cümlədən qalalar içərisində baş verən paranormal hadisələrlə bilinir. Baş verdiyi iddia edilən hadisələrə cırıldama səsləri, tərpənməz əşyaların hərəkəti və ruhların görünməsi aiddir.

2005-ci ildə üç ölkədə – ABŞ, Kanada və Böyük Britaniyada keçirilən sorğuya əsasən, insanlar siyahıda qeyd olunan digər paranormal hadisələr əvəzinə, ruhlu evlərə inanır.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  *Watts, Linda S.* Encyclopedia of American Folklore. Infobase Publishing. 2007. 192–. ISBN 978-1-4381-2979-2. 21 April 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 May 2012.

### Ədəbiyyat

* *Fielding, Yvette; O'Keeffe, Ciaran.* Ghost Hunters: A Guide to Investigating the Paranormal. Hachette UK. 2011. ISBN 978-1-4447-4029-5.

Xarici keçidlər
---------------

* "Haunted Houses: The Film Genre That Won't Die". CNN.
* "Hong Kong's Hot Market in "Haunted" Houses". CNN.
**Cavanşir-Qızılbaş tayfası** — Nadir şahın Xorasana sürgün etdiyi Cavanşir elinin qalığı. Cavanşirlər Xоrasanın Sərəxs yörəsində məskunlaşdılar. Nadir şah Cavanşir elindən bir çоx bəyləri yanına çağırıb əhəmiyyətli vəzifələrə təyin etdi. Əmir xan Yağləvəndli-Cavanşir Kəşmirin hakimi, Fəzləli bəy Sarıcalı-Cavanşir eşikağası оldu. Оnlardan başqa bir neçə Cavanşir bəyi sarayda fərraş, külahdar, gülabdar, teştdar və sairə vəzifələri tuturdular.

Əfqanıstanda
------------

Ən yüksək vəzifəyə nail оlmuş Cavanşir əmiri Əmir xan Nadir şahın ölümündən sоnra Kəşmiri müstəqil idarə etməyə başladı. Bir sürə sоnra, 1773-cü ildə Əfqanıstanın şahı Teymur şah Dürraniylə düz dоlanmadığından savaşmağa məcbur оldu. Öncə qalib gəlsə də, sоnradan bəlluçların satqınlığı nəticəsində əsir düşdü.

Cavanşir eli Əfqanıstanda, Kabil şəhəri civarında yerləşmişdi. Əfqanlar çоx zaman оnları qızılbaş adlandırırdılar. Elin nümayəndələri Dürranilər dövlətində və sоnrakı qurumlarda yüksək vəzifə tuturdular. Abdali tayfasından olan Əhməd şah Dürraninin hakimiyyəti illərində Vəliməhəmməd xan Cavanşir əfqan ordusunun sərkərdələrindən biri idi. Xanşirin xan Cavanşir Abdalilər sülaləsinin sevimlisi оlmuşdu. Xanşirin xanın оğulları Həbibulla xan və Əmir Məhəmməd xan Əfqanıstan dövlətinin seçkin adamlarından sayılırdılar. 

Həbibulla xanın оğlu Qulamhüseyn xan XIX əsrin sоnlarında Əfqanıstanın üzdə оlan adamlarından biri idi.

Məhəmmədhüseyn xan Cavanşir 1884-cü ildə hökumət tərəfindən Cəlalabad vilayətinin maliyyə məsələlərini yоxlamağa getmişdi.

XIX əsrin sоnlarında Xanbaba xan Cavanşir Cəlalabad vilayətinin Kunnər qala-qəsəbəsinin hakimi оlmuşdu.

Əfqanıstan cavanşirlərinin ünlü nümayəndələrindən biri də Musa xandır. Musa xanın qızı Zeynəb bəyim Sərəfraz xan Barakzayla ailə qurmuşdu.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Fazil Baxşəliyev. Qarabağın el və obaları. Bakı: Şuşa, səh. 82.
* Ənvər Çingizoğlu. Hacılılar. Bakı: "Soy" dərgisinin özəl nəşri, 2004, 238 səh.

Xarici keçidlər
---------------

*

Həmçinin bax
------------

* Cavanşir eli
* Əfqanıstan qızılbaşları
**Rodonit CaMn4 [Si5O15]** — triklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Faulerit (5-8 %-dək ZnO, 3-9 %-dək FeO, 6-7%-dək CaO), sixutsunit–maqneziumlu rodonit.

Xassələri
---------

Rəng – səciyyəvi cəhrayıdan tünd- və qəhvəyimtil-qırmızıyadək; bu fonda çox vaxt törəmə Mn hidroksidlərinin qara ləkələri, damarcıq və dendritləri müşahidə edilir; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə, sədəfi, donuq; Şəffaflıq – qeyri-şəffafdan yarımşəffafadək, bəzən şəffaf; Sıxlıq – 3,67-3,76; Sərtlik – 5,5-6,5; Ayrılma – {110} üzrə 92° bucaq altında mükəmməl, {010} üzrə – orta; Sınıqlar – dənəvərlik dərəcəsindən asılı olaraq hamar, qabıqvarı, pilləri; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda izometrik lövhə şəkilli, bəzən prizmatik; Mineral aqreqatları: bütöv sıx və dənəvər kütlələr, tək-tək hallarda–nodullar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Əsasən metamorfik yolla əmələ gəlir. Çökmə manqan filizlərinin regional və kontakt metamorfizmi nəticəsində meydana çıxır, gilli və kristallik şistlərdə, habelə bəzi başqa metamorfik süxurlarda rast gəlir. Kontakt-metasomatik yolla da əmələ gəlir. Manqanla zəngin ətraf süxurları assimilyasiya etmiş qranit peqmatitlərində qeyd edilir. Bəzən mineralın hidrotermal əmələgəlmələrinə də rast gəlinir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: braunit, manqanit, tefroit, franklinit, bustamit, Mn – qranat, kalsit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər : Sverdlovsk (monolitləri 47 tonadək) və Maqnitoqorsk şəhərləri yaxınlığında, Primorsk ölkəsi (Rusiya); Kapnits, Rozia Montana (Rumıniya); Devonşir, Kornuoll (Böyük Britaniya); Boriyeva, Qradişşe (Bolqarıstan); Lonqban (İsveç); Bxandra (Hindistan); Broken-Xill (Avstraliya); Xonsyu ad. (Yaponiya); Ksonotla (Meksika) və b. Azərbaycanda mineralın kiçik yığınları Dəlidağ qranitoid intruzivinin endokontakt zonasında Qaranlıq sahəsində aşkar edilmişdir.

Tətbiqi
-------

Yaxşı məmulat daşıdır. Rodonitin oksidləşmə məhsullarının mühüm yığınlarından manqan filizi kimi qara metallurgiyada istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (11-ci) · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2777336604 |

* THE MINERAL RHODONITE
**Kəpəy** — Kiçik Qafqazda, Göygöl rayonu ərazisində, Murovdağ silsiləsinin şimal yamacında yerləşən dağ.

Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonu ərazisində, Ağsu çayının mənbəyindədir. Hündürlüyü 3066 m-dir. Cənub yamacı nisbətən meylli, şimal yamacı dik və uçurumludur. Yuranın əhənkdaşılarından təşkil olunmuşdur. Güclü zəlzələlər nəticəsində Kəpəzdə bir neçə dəfə uçqunlar olmuşdur. Son uçqun 2016-cu ildə baş vermişdir. Uçqun materialları Ağsu çayının məcrasını kəsərək dağ gölləri olan Göygöl, Maralgölü əmələ gətirmişdir.

Tarixi
------

Kəpəz dağı uzaqdan
Kəpəz dağı Göygöl rayonu ərazisində, Murovdağ silsiləsinin şimal yamacındadır. 1139-cu il sentyabrın 30-da baş vermiş zəlzələ nəticəsində bu dağdan böyük qaya parçaları qoparaq Ağsu çayının dərəsinə tökülmüş və çayın qabağını kəsmişdir. Nəticədə çayın yatağında Göygöl, Maralgöl və b. göllər əmələ gəlmişdir. Bəzi tədqiqatçılara görə, kəpəz sözü türk dillərində "qaya" və ya "su kənarında qaya" mənasındadır. Bir qrup tədqiqatçılar isə oronimin kəp (Azərbaycan dilinin bəzi dialektlərində "pillə", "pilləli qaya") və kəz/gəz (dağ başında batıq, çökək) komponentlərindən ibarət olub, "zirvəsi çökəkli, pilləli, qayalı dağ" mənasını bildirdiyini göstərirlər. Dağın bu adı alması, görünür, onun zəlzələdən sonra pilləli, qayalı şəklə düşməsi ilə əlaqədardır. XII-XIII əsr müəllifləri (N.Gəncəvi, Zəkəriyyə əl-Qəzvini və b.) dağın adını Hərək kimi qeydə almışlar. Türkmənistan ərazisində də Hərəkdağ adlı dağ mövcuddur. Dağın zəlzələdən əvvəlki adı olan Hərək türk dillərində "ikihürgüclü dəvə" mənasında izah edilir. Belə güman edilir ki, zəlzələdən əvvəl bu dağın görünüşü ikihürgüclü dəvəyə bənzədiyinə görə belə adlandırılmışdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Каково древнее название горы Кяпяз, которую армяне пытаются переименовать в Алхарак?
* Памятник природы "Гора Кяпаз"
* С. А. гызы Мамиева. Воздействие количественных показателей рельефа на особенности гемодинамической напряженности горных территорий Азербайджанской части Малого Кавказа (на примере Северо-восточного склона)//Естественные науки. Геология, № 2 (10), 2015, с. 120-135

Həmçinin bax
------------

* Bazardüzü
* Bazaryurd
* Xınalıq
* Şahdağ (zirvə)
* Azərbaycan Respublikasında ən yüksək dağ zirvələri

İstinadlar
----------

1. ↑  Гиясаддин Аскер оглы Гейбуллаев. Топонимия Азербайджана: историко-этнографическое исследование. Баку: Элм, 1986, с. 131-133

| ⛭Azərbaycan dağları Azərbaycan |
| --- |
| Böyük Qafqaz | 
* Babadağ
* Bazardüzü
* Beşbarmaq
* Gəmiqaya
* Şahdağ
* Xınalıq
* Şəkər əsası dağları

 |  |
| Kiçik Qafqaz | 
* Alaqaya
* Avey
* Göyəzən
* Keçəldağ
* Kəpəz
* Murovdağ
* Qapıcıq
* Gamışdağ
* İlandağ
* Qazangöldağ
* Küküdağ
* Qırxqız

 |
| Talış dağları | 
* Gömürgöy
* Qızyurdu

 |
**Bahriyə Üçox**  (1919, Trabzon – 6 oktyabr 1990, Ankara) Türk tarixçi və siyasətşünası, ehtiyat kadrdan senator, Ordu millət vəkili və Sosial-demokrat Xalqçı Partiya Məclis üzvü.

Həyatı
------

Hamit Ataçın qızıdır. Ankara Universiteti Hüquq fakültəsinin müəllimi Coşqun Üçox ilə evlənmiş və Qumru adlı bir qızı olmuşdur. İlk və orta məktəbi Orduda oxuyan Üçox, İstanbul Kandilli qız liseyini bitirdi. Ali təhsilini Ankara Universiteti Dil və tarix-coğrafiya fakültəsi orta əsr türk-islam tarixi ixtisası üzrən alıb. O, eyni zamanda Ankara Dövlət Konservatoriyasının Opera bölümündə də təhsil almışdır. Samsun və Ankarada on bir il müəllimlik etdikdən sonra, 1953-cü ildə Ankara Universiteti İlahiyat fakültəsində müəllim kimi çalışdı. O, bu fakültənin ilk qadın müəllimidir.

1957-ci ildə doktor, 1964-cü ildə "İslam Dövlətlərində Qadın Hökmdarlar" adlı dissertasiyası ilə də dosent olmuştur. Farsca və ərəbcəni yaxşı dərəcədə bilirdi.

### Sui-qəsd

1988-ci ildə televiziyada yayımlanan müzakirə verilişində "İslamda qapanmanın və oruc tutmağın məcburi olmadığını" açıqlamasından sonra, "İslami hərəkat" adlı təşkilatın təhdidləri ilə üzləşmişdir. 1990-cı ilin oktyabr ayında Çankayada, Koroğlu prospektindəki evinə Ekspress Poçt tərəfindən çatdırılan və göndərən olaraq Elmi Araşdırmalar Vəqfinin göründüyü kitab paketini saat 16:30 radələrində qapısının önündə açmağa çalışarkən paketin içinə yerləşdirilmiş bombanın partlaması ilə ağır yaralanmışdır. Ağır yaralı olaraq Hacettepe Universiteti Tibb fakültəsinin təcili yardım bölümünə çatdırılan Üçox axşam saat 8 radələrində burada vəfat etmişdir. Cənazəsi 9 oktyabr günü Maltəpə məscidindən qaldırılmış və Qarşıyaxa məzarlığına dəfn edilmişdir

Fransızca, ərəbcə və farsca bilən Üçox "İslam'dan dönənlər", "Yalançı peyğəmbərlər" və "İslam dövlətlərində qadın hökmdarlar" adlı üç kitab yazmışdı. Ölümünün ardından onun şərəfinə İzmirdə meydan, Artvin və Ankarada isə bir prospekt onun adı ilə adlandırılmışdır..

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

1971-ci ildə prezident Cövdət Sunay tərəfindən ehtiyat kadrdan senator seçildi və beləcə aktiv siyasi yaşama başlayaraq beş il boyunca Cumhuriyət Senatının Rəyasət Heyətinin üzvü oldu. 1983-cü ildə keçirilən seçkilərdə Xalqçı Partiya sıralarından Ordu ili üzrə Türkiyə Böyük Millət Məclisi üzvü seçildi.

Üçox 1977-ci ildə Cümhuriyyət Xalq Partiyasına üzv oldu. 12 sentyabr hərbi çevrilişindən sonra Cümhuriyyət Xalq Partiyasının varisi kimi qurulan Xalqçı Partiyanın qurucularından biri olmuşdur. 1986-cı ildən etibarən Sosial-demokrat Xalqçı Partiyaya üzv olmuşdur. 1990-cı ildə həmin partiyanın Partiya Məclisinə üzv seçilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Bahriye Üçok // NUKAT. 2002.
**Rodoxrozit – Mn [CO3]** — triqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

 Növ müxtəliflikləri
--------------------

Ferrorodoxrozit, kalsiumlu (1-19% CaO), kobaltlı (2,33%-dək CoO) rodoxrozitlər.

Xassələri
---------

Rəng – təzə sınıqlarda müxtəlif intensivlikli çəhrayı və ya moruğu, getdikcə oksidləşərək ağ, bozumtul-ağ, yaşılımtıl-boz, sarımtıl-qəhvəyi, qara rəng alır; nadir hallarda rəngsiz olur; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə; Şəffaflıq – işıqkeçirən, yarımşəffaf; Sıxlıq – 3,5-3,7; Sərtlik – 4; Kövrəkdir; Ayrılma – romboedr {1011} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – pilləli; Morfologiya – kristallar: nadir rast gəlir; qalın lövhəvari, prizmatik, romboedrik, skalenoedrik; yəhərvari əyilmiş üzlər səciyyəvidir; İkiləşmə: {0112} üzrə nadir hallarda; Mineral aqreqatları: dənəvər, sıx, gizlikristallik kütlələr, böyrək-, salxım- və qabıqvarı, kollomorf əmələgəlmələr, konkresiyalar, sferolitlər, oolitlər, kalsit üzrə psevdomorfozalar və b.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Mineralın ən iri, çox vaxt sənaye əhəmiyyətli yığınları dəniz tipli çökmə manqan yataqlarında, konkresiyaları – müasir dəniz çöküntülərində rast gəlir. Rodoxrozitin hidrotermal əmələgəlmələri, adətən, orta- və aşağıtemperaturlu polimetal və qızıl-polimetal filizlərində, bəzən isə volframit, kvars və başqa minerallarla birlikdə yüksək temperaturlu damarlarda müşahidə edilir. Mineralın bəzi peqmatitlərdə, metamorfikləşmiş manqan yataqlarında, manqan və dəmir-manqan filizlərinin aşınma qabığında tapıntıları məlumdur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: rodonit, manqanit, braunit, tefroit, qausmannit, hötit, hidrohötit, sfalerit, qalenit, markazit, pirit, arsenopirit, sərbəst qızıl, volframit, kvars, barit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Polunoçnoye, Cida (Rusiya); Qara-Oba (Qazaxıstan); Kalaxari (Botsvana), Byutt (ABŞ) və b. Azərbaycanda Tutqunçay hövzəsində (Kəlbəcər rayonu) rast gəlir.

Tətbiqi
-------

Metallurgiyada və kimya sənayesində işlədilən manqan filizidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Rhodochrosite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (11-ci) · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2776597492 |

* THE MINERAL RHODOCHROSITE
**Mirzə Kiçik xan** (gil. ميرزا کۊجي خان) (*fars.* میرزا كوچک خان‎; 12 oktyabr 1880, Rəşt, Qacar dövləti – 2 dekabr 1921, Xalxal şəhristanı, Ərdəbil ostanı) - İran inqilabçısı, Gilanda (İran) antiimperialist partizan (cəngəlilər) hərəkatının təşkilatçısı və rəhbəri.

Həyatı
------

İran inqilabının (1905-11) iştirakçısı olmuşdur. Gilanda milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi dövründə (1920-1921) İran kommunistləri ilə vahid cəbhədə çıxış etmişdir. Gilan respublikası müvəqqəti inqilabi hökumətinin sədri (1920, 5 iyun-18 iyul), sonra isə 1921-ci il mayın 8-də yaradılmış Gilan respublikası yeni hökumətinin - İnqilab Komitəsinin sədri olmuşdur. Rusiya bolşevik hökuməti ingilis əsarətinə qarşı barışmaz mübariz olan Kiçik xanın qüvvələrindən öz maraqları yönündə istifadə etmişdir. Sovet hökuməti Kiçik xana ingilislərlə əməkdaşlıq edən L. Biçeraxovun öz silahlı qüvvələri ilə Bakıya gəlməsinə imkan verməsinə dair məktub göndərmişdi. Lakin Kiçik xan İran Kommunist Partiyası üzvlərinin və Sovet hökuməti tərəfindən İrana ezam edilən şəxslərin sosialist məzmunlu inqilabi hərəkatı genişləndirmək, xüsusi mülkiyyətə qarşı çıxmaq, aqrar dəyişikliklər etmək, kommunist rejimi yaratmaq cəhdləri ilə barışmamışdır. Nəriman Nərimanov Sovet hökumətinin İranda həyata keçirdiyi radikal tədbirləri kəskin surətdə pisləyir, İranın xarici əsarətdən azadlıq mübarizəsini mümkün reallıq kimi qiymətləndirərək, bu baxımdan Kiçik xanı dəstəkləməyi, onunla əlaqədə bütün İranı ingilis əsarətinə qarşı qaldırmağı tövsiyə edirdi. İranın müstəqilliyi uğrunda vuruşan Kiçik xan bolşevik hökumətinin müdaxiləsinin mahiyyətini anlayanda əks mövqe tutmuş, 1921-ci il sentyabrın 29-da İran kommunist Partiyasına qarşı çıxmışdır. Yaranmış vəziyyət İran hökumətinin Gilanda milli azadlıq hərəkatını yatırmasını asanlaşdırmışdı. Kiçik xan Gilan meşələrinə çəkilmiş, Talış dağlarında həlak olmuşdur. Onun azadlıq savaşı ingilis tarixşünaslığında ekstremist, terrorçu hərəkat, sovet tarixşünaslığında isə inqilabi mübarizəyə xəyanət kimi qiymətləndirilmişdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Heydər Xan Əmoğlu

Xarici keçidlər
---------------

* Socialist Republic of Gilan: The First Offensive Move of the October Revolution
* General Dunstervill's diary - Great War Primary Documents Archive
* 
*
|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |


**Karr döyüşü** — Mesopotamiyanın şimal-qərbində yerləşən qədim Karr(indiki Xarran, Türkiyə) şəhərinin yaxınlığında e.ə 9 may 53-cü ildə Roma-Selevki müharibəsinin həlledici döyüşü baş verdi.

Mark Krassın başçılığı altında 50 minlik Roma ordusu Parfiya hüdudlarına daxil oldu. 10 min döyüşçüsü olan İran-Parfiya sərkərdəsi Surena həlledici döyüşdən boyun qaçıraraq, düşməni ölkənin içərilərinə çəkmək və onu yoraraq məğlub etməyi düşünürdü. Bu geriyə çəkilmə vaxtı parfiyalılar Krassın oğlu Publinin başçılığı altında olan romalı suvarilərini darmadağın etdilər. Sonra isə, romalıların Karrdan cənubda olmağından, susuz səhrada uzun yol gəlməyindən və vəziyyətin dolaşıq olması səbəbi ilə ruhdan düşmələrindən istifadə edərək, əks-hucuma keçdilər. Romalıları hər iki cinahdan bağlayaraq və onların sıx döyüş səflərinə ox yağdıraraq, onları darmadağın etdilər. Romalıların yaxın döyüş cəhdləri nəticə vermədi. Parfiyalılar yaxın döyüşə girişməyərək və düşməni oxa tutaraq, geriyə çəkilirdilər. Əkshucuma 500 oxçu və 1300 suvari ilə gücləndirilmiş 8 koqorta piyada göndərən Krass bununla böyük səhvə yol verdi. O göndərdiyi korpusun əsas qüvvələrdən aralanmasına imkan verdi. Surena dərhal bundan istifadə etdi. Geriyə çəkilməni imitasiya edərək o düşmən korpusunu ardınca apardı, və romalıların əsas qüvvələrdən xeyli uzaqlaşdığını görərək, onları mühasirəyə salıb məhv etdi. Parflar tərəfindən öldürülən Krassın mənəvi cəhətdən sarsılmış ordusunun qalıqları, Fərat çayının arxasına keçdilər. Roma ordusu Karr yaxınlığında 20 min ölü və 10 min əsir itki verdilər. Romalıların Karrda məğlubiyyəti Roma-Parfiya müharibəsində dönüş nöqtəsi oldu, təşəbbüs Parfiyanın əlinə keçdi.

Karr yaxınlığındakı döyüş, müharibələr tarixində ilk hallardan biridir ki, az qüvvə və əkshucum nəticəsində düşmənin daha böyük qüvvəsini məğlub etmək mümkün oldu.

Mənbə
-----

Военная энциклопедия в восьми томах 3 "Д" — квартирьер Москва. Военное издательство 1995 səh. 493
**Fərat vulkanı** (*ərəb.* بُرْكَان الْفُرَات‎, Burkan əl-Furat) — Suriyada vətəndaş müharibəsi zamanı qurulan birgə əməliyyat otağı və koalisiya. Əsasən Suriya kürdlərinin Xalq Müdafiə Birlikləri (XMB) və Azad Suriya Ordusunun (ASO) müəyyən fraksiyalarından ibarət olmuşdur. Qrup İraq və Şam İslam Dövlətini Hələb və Rəqqə mühafəzələrindən çıxarmaq üçün mübarizə aparmışdır. 2015-ci ilin oktyabrında Vaşinqtonda yerləşən "Institute for the Study of War" qurumu "Fərat vulkanı"nı Hələb mühafəzəsindəki "güc vasitəçilərindən" biri hesab etmiş, ilk növbədə "İŞİD-ə qarşı" olduğunu, lakin mütləq "rejim əleyhdarı" olmadığını əlavə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Jennifer Cafarella; Genevieve Casagrande.* "Syrian Opposition Guide" (PDF). Backgrounder. Institute for the Study of War. 7 October 2015. səh. 3. 6 February 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 5 December 2015.

Xarici keçidlər
---------------

* Burkan al-Furat Archives - ARA News
Viiki — Helsinkidə aşağı enerji sərfiyatına malik binalardan ibarət kvartal. Binaların fasadına günəş panelləri yerləşdirilmişdir.
**Yaşıl tikinti** (həmçinin, **Ekoloji tikinti**, **Ekotikinti**, **Ekodevelopment**) — binaların tikilməsi və istismarının ətraf mühitə minimal təsir göstərən növüdür. Məqsədi binanın mövcud olduğu müddət boyunca enerji və maddi ehtiyatlardan istifadənin azaldılmasıdır. Bura binanın layihələndirildiyi yerin seçilməsi, tikintisi, istismarı, təmiri və hətta sökülməsi də aiddir.

Yaşıl tikintinin digər məqsədi binaların keyfiyyətinin qorunması və ya artırılması, onların daxili mühitində rahatlığın təmin edilməsidir. Bu tikinti növü klassik tikinti-layihə ənənələrini qənaətlilik, faydalılıq, uzunömürlülük və rahatlıq kimi anlayışlarla təkmilləşdirir.

Yaşıl tikinti texnologiyaları daim təkmilləşir və onların əsas məqsədi tikilinin ətraf mühitə və insan sağlamlığına ümumi zərərini azaltmaqdır. Buna aşağıdakılar sayəsində nail olmaq mümkün olur:

* enerji, su və digər resurslardan daha səmərəli istifadə etmək;
* insanların sağlamlığına və işçilərin effektivliyinin artırılmasına diqqət yetirmək;
* tullantıları və ətraf mühitə digər təsirləri azaltmaq.

Bənzər yanaşmaya malik olan, lakin daha kiçik miqyaslı təbii tikinti təbii və yerli materiallardan istifadəni nəzərdə tutur.

Həmçinin bax
------------

* Təbii tikinti

İstinadlar
----------

1. ↑  "«Зелёное» строительство в России становится всё более востребованным". Коммерческая недвижимость CRE. 21 noyabr 2011. 2012-11-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-11-01.
2. ↑  Yan Ji and Stellios Plainiotis (2006): Design for Sustainability. Beijing: China Architecture and Building Press. ISBN 7-112-08390-7
3. ↑  U.S. Environmental Protection Agency. (October 28, 2009). Green Building Basic Information. İstifadə edilib: 10 dekabr 2009; Sayt:  Arxivləşdirilib 2006-09-22 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* Sustainable Architecture at the Open Directory Project
* LEED Green Building Certification Scheme profile on a database of Market Governance Mechanisms Arxivləşdirilib 2014-08-12 at the Wayback Machine
**Ələddin Musa oğlu Quliyev** (1927-1983) — Azərbaycan SSR EA-nın həqiqi üzvü (1980).

Həyatı
------

Ələddin Quliyev 1927-ci il iyulun 30-da Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Sənaye İnstitutunu muhəndis-kimyaçı texnoloq ixtisası üzrə bitirmişdir (1949).

Ə.Quliyev 1955-ci ildə kimya üzrə fəlsəfə doktoru və 1967-ci ildə kimya üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsini, 1968-ci ildə professor elmi adını almışdır. 1972-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın müxbir üzvü, 1980-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir.

Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun laboratoriya müdiri (1959-1965), Ümumittifaq Elmi Tədqiqat Qaz İnstitutunun (ÜETQİ) Azərbaycan filialının direktoru (1965-1974), ÜETQİ əsasında yaradılmış Təbii qazın nəqlə hazırlanması və emalı üzrə Ümumittifaq Elmi Tədqiqat və Layihə İnstitutunun direktoru (1974-1979), ADNA-da yeni yaratdığı kafedra müdiri vəzifələrində (1979-1983) çalışmışdır.

Akademik Ələddin Quliyev 1983-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Təltif və mükafatları
---------------------

Ə.Quliyev "Qaz sənayesinin əlaçısı" döş nişanı, Qaz sənayesinin "Fəxri işçisi" adma layiq görülmüş, "Şərəf nişanı" ordeni, Azərbaycan Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "QULİYEV ƏLƏDDİN MUSA OĞLU" (az.). nkpi.az. 2016-08-15. 2019-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-18.
**HƏMAS–UNRWA Holokost mübahisəsi** — 31 avqust 2009-cu ildə Qəzzə zolağında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Yardım və İşlər üzrə Agentliyinin (UNRWA) ərazisində fəaliyyət göstərən məktəblərin hazırlıq kurslarının səkkizinci sinif kurrikuluma Holokostdan bəhs edən insan hüquqlarına dair kursu daxil etməyi planlaşdırdığına dair təsəvvürdən sonra alovlanmış mübahisə. Qəzzə zolağına nəzarət edən HƏMAS silahlı islamçı hərəkatı buna etiraz edərək Holokostu "sionistlərin uydurduğu yalan" adlandırmış və təhqiredici məzmunun tədris planından çıxarılmasını tələb etmişdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının bəzi rəsmiləri əvvəlcə onun məktəblərində Holokost fənninin öyrədildiyini və ya yeni kurrikulumda onu tədris etməyi planlaşdırdığını inkar edərək cavab vermişdilər. Bu təkzib müxtəlif qruplar və şəxslər tərəfindən tənqidlərə səbəb olmuşdur.

Zəmin
-----

UNRWA Qəzzə zolağında 600-dən çox ibtidai və orta məktəbdən 221-ni idarə edir, 6–15 yaş arası təxminən 200,000 uşağa təhsil verir. Qəzzə zolağı 2007-ci ilin iyununda Fələstin prezidenti Mahmud Abbasın təhlükəsizlik qüvvələrini məğlub edərək anklavda nəzarəti ələ keçirdikdən sonra HƏMAS tərəfindən idarə olunur. "Associated Press"in məlumatına görə, "HƏMAS Qəzzəyə nəzarəti gücləndirməyə çalışır, BMT agentliyi isə getdikcə kölgə hökuməti kimi görünür və Qəzzənin 1,4 milyon əhalisinin təxminən 1 milyonuna xidmət göstərir".

Holokost İordan çayının qərb sahilində, Suriyada, İordaniyada və Livanda BMT-nin idarə etdiyi fələstinli qaçqınlar üçün məktəblərdə, həmçinin İordan çayının qərb sahili və ya Qəzzədə yerləşən Fələstin hökumət məktəblərində tədris edilmir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Saud Ramadan, Emad Drinly.* "Hamas, UNRWA argue over "Holocaust" lessons in Gaza". Xinhua News. August 31, 2009. March 14, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 19, 2018.
2. 1 2 3  *Laub, Karin.* "UN caught in Gaza dispute over study of Holocaust". Newsday. Associated Press. September 8, 2009. January 19, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 19, 2018.
3. ↑  *Nidal al-Mughrabi.* "Hamas slams UN over "Holocaust classes" in Gaza". Reuters. August 31, 2009. January 26, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 19, 2018.
**Gəncə mədrəsəsi** — Gəncə şəhərinin əsas meydanında vaxtilə mövcud olmuş mədrəsə binasıdır. Şah Abbas məscidini əhatə edən mədrəsə binasının dövrümüzə yalnız məscidin qərb tərəfində həyə boyunca yerləşən dörd otaq və divarlar qalmışdır.

Tarixi
------

Gəncə mədrəsəindən bəhs edən B.N.Zavıpkin yazır: *"Məscid...hücrələrdən təşkil edilmiş bina ilə əhatə olunmuşdur. Bu hücrələrin bəzisi boşdur, bəzilərində isə məsciddə xidmət edən şəxslər yaşayırlar. Lakin, şəhərə qonaq gələn müsəlmanlar və qeyri-müsəlmanlar, o cümlədən məscidin alimlərindən dərs alan gənclər də burda sığınacaq tapırlar."* Gəncə mədrəsəsinin memarlıq quruluşu və planı haqqında ətaflı məlumat Rusiya Dövlət Mərkəzi Hərbi-Tarixi Arxivində saxlanan Gəncə qalasının 1797-ci ilə aid planında verilmişdir.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Mədrəsənin dövrümüzə çatmış qalıqları çox da böyük olmayan bir mərtəbəli otaqlardır. Bu otaqların hər biri böyük oxvari tağ vasitəsiylə həyə açılan müstəqil girişə malikdir. Otaqlar, aralarında inşa edilmiş kar divarlar vasitəsiylə bir-birindən ayrılmışdır. Otaqların tağvari örtüyü ara divarlara söykənir. Mədrəsənin kənar divarları onu ətraf küçələrdən tamamilə izolyasiya edir ki, bunun da nəticəsində qapalı daxili həyət yarnır. Gəncə mədrəsəsi yaxınlıqda yerləşən Şah Abbas məscidi kimi bişmiş kərpic və gəc məhlulundan inşa edilmişdir.

Mədrəsənin eynitipli oxvari tağlardan əmələ gələn memarlıq kompozisiyası kompleksin bütün ərazisini əhatə edən qalereya formalaşdırır (bu baxımdan Şuşadakı Aşağı Gövhər ağa məscidini əhatə edən və qapalı həyət yaradan mədrəsə Gəncə kompleksinin memarlığını təkrarlayır), kompleksin mərkəzində qalan məscid və giriş portalı isə qalereya fonunda effektiv fərqlənirdi.

Məşhur müəllimləri
------------------

* Mirzə Şəfi Vazeh

Məşhur tələbələri
-----------------

* Mirzə Fətəli Axundzadə

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Алиев, 1954. səh. 672
2. ↑  *Завыпкин, Б. Н.* Архитектура Средней Азии. Москва. 1948. 95.
3. ↑  Саламзаде, 1964. səh. 28
4. ↑  Алиев, 1954. səh. 673

Ədəbiyyat
---------

* *Алиев, М.* Джума-мечеть в Кировабаде (Искусство Азербайджана, Т. 4). Баку. 1954.
* *Л. С. Бретеницкий, А. Саламзаде.* Кировабад. Москва. 1960.
* *Саламзаде, А.* Архитектура Азербайдана XVI-XIX вв. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. 1964.

| ⛭Şeyx Bəhai |
| --- |
| Əsərləri | Şah Abbas məscidi (XVI əsr) · Şah Abbas məscidi (1601-1606) · Çökək hamam (1606) · Uğurlu Xan karvansarası (XVII əsr) · Şah Abbas karvansarası (XVII əsr) · Gəncə mədrəsəsi (XVII əsr) |
| Haqqında | Şeyx Bəhaəddin (heykəl) · Şeyx Bəhaəddin (film) · Şeyx Bahəddin küçəsi |

|  |
| --- |
| 
П:  **Gəncə** portalı  П:  **Memarlıq** portalı 
 |
**Ərəb atı** — insan tərəfindən yaradılan çox qədim at cinslərindən biridir. Ərəb atının vətəni Ərəbistan yarımadasıdır.

Cins әrәb atı — әn qәdim minik atı cinslәrindәn biri. 7 әsrdә әrәb istilaları zamanı Ərәbistan y.-a.-nda yetişdirilmiş, Avropaya orta әsrlәrdә gәtirilmişdir. Qiymәtli minik (cins minik atı, Terek atı) vә löhrәm yerişli (Orlov löhrәmi) cinslәrinin yaradılmasında böyük rolu olmuşdur. Çox iri deyil (cidov hünd. 150-160 sm), zәrif skeletli (bilәk qucumu 18-20 sm) vә bәrk әzәlәlidir. Rәngi, әsasәn, kürәn, kәhәr, bozdur. Mәhsuldarlığı yüksәkdir. 3 yaşından müxtәlif at idmanı növlәrindә istifadә edilir. Hәrәkәti gözәldir. Az tәlәbkardır, uzun mәsafәlәrә (100–160 km) qaçışda dözümlüdür. Müasir Ərəb atının cәldliyi 1000 m-dә 1 dәq. 5,4 san, 10.000 m-dә 15 dәq. 25 san-dir. Damazlıq işi sürәtin vә 4 cinsdaxili tipin tәkmillәşmәsinә yönәldilmişdir. Ərəb atı Ümumdünya әrәb atıçılıq tәşkilatına (World Arabian Horse Orqanization) daxil olan 70 ölkәdә yetişdirilir. Bәzi ölkәlәrdә başqa minik atları cinslәrinin (Budyonnı atı, Don atı vә digәr) keyfiyyәtinin yaxşılaşdırılmasında Ərəb atından istifadә olunur.

Asiya və Avropada müxtəlif at cinslərinin yaradılmasında Ərəb atının çox böyük rolu vardır. Xüsusən Orlov
at cinsinin yaradılmasında xüsusi rolu olmuşdur. Çox təsadüf edilən rəngi boz, kəhər və qızılı-parlaq kürəndir.
Ərəb atı orta boylu, enli və dərin gövdəli, quru ətraflara malik bir atdır. Ərəb atı yüksək iş qabiliyyətinə malikdir. Təmizqanli minik atı yaradılana qədər, o sürətinə görə dünyada birinci yeri tuturdu. Hazıra isə qısa məsafələrdə ikinci yer tutduğu halda, uzaq məsafələrdə yenə də birinciliyi özündə saxlayır.

Tarixi
------

Qədim tarixi kitablarda Ərəb atının bizim eradan 1500 il əvvəl Ərəbistan yarımadasında yaradılması qeyd edilir.

Xüsusiyyəti
-----------

* Ərəb atı gözəl xarici görünüşə malikdir. Onun əsas xüsusiyyətləri belədir:
* başı kiçik;
* alnı enli;
* profili düz və ya bir qədər batıq;
* gözləri iri və hərəkətli;
* burun dəlikləri enli;
* boynu orta uzunluqda və enli;
* cidovu orta;
* ayaqları nazik;
* dalı düz;
* beli enli, gödək;
* sağrısı enli, azca maili;
* qabaq ətrafı düzgün duruşlu;
* dal ətrafı bəzən azca qılıncvari;
* dırnağı kiçik və möhkəm;
* dərisi nazik, tükləri incə və parlaqdır.

Cidov hündürlüyü ayğırlarda 150,8 sm, madyanlarda isə 148,9 sm-ə bərabərdir.
Rekordçular iki yaşında 1200 metr məsafəni 1 dəqiqə 18 saniyəyə qət etmiĢdir. 3 yaşında isə 200 metr məsafəni 3dəqiqə 52 saniyəyə qət etmiĢdir. Ən yaxĢı sürəti 1600 metr məsafəyə 1 dəq. 50 san. (Skala), 300 metrə isə 3 dəq. 29,4 san-dir (Sputnik).Uzaq məsafəli yürüĢlərdə ərəb atı yüksək iĢ qabiliyyətli və davamlıdır. Bu atlar 644 km. məsafəni 5 sutkaya getmişdir.

Azərbaycanda dilboz atı cinsinin yaradılmasında Ərəb at cinsinin ayğırlarından istifadə olunmuşdur.

Həmçinin bax
------------


Vikianbarda Ərəb atı ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər
---------------

* Ərəb atçılıq zavodu üzrə beynəlxalq təşkilat
* Arabian Horse site (AR)  Arxivləşdirilib 2015-05-31 at the Wayback Machine

| ⛭ **Azərbaycan atları** |
| --- |
| Dilbaz atı • Ərəb atı • Qarabağ atı • Quba yorğası • Şirvan atı |
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Afaq.

**Afaq Böyük-Ağa qızı Hüseynova** — Azərbaycan rəssamı, xoreoqraf, Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, Yaradıcı Qadınlar Assosiasiyasının rəhbəri Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü (1988).

Həyatı
------

1955-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1973-cü ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbini, 1980-ci ildə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dekorativ-təbiqi sənət fakültəsini bitirib.

1980–85-ci illərdə Azərbaycan Bədii Fondunun rəssamı, 1985–91-ci illər Azkonsertin solisti işləyib. 1991–2003-cü illərdə Azərbaycan muzey sərvətlərinin və əşyalarının bərpası mərkəzinin elmi işçisi olub. 2003-cü ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun elmi işçisidir.

1999-cu ildən "Yaradıcı Qadınlar Assosiasiyası"nın prezidentidir.

1976-cı ildən — Azərbaycan və beynəlxalq sərgilərdə iştirak edib, əsərləri Almaniya, Portuqaliya, Monqoliya, Amerika, Turkiyə, Fransa, Danimarka nümayiş etdirilib. 1998–99-cu illər — Sabirabad rayonu çadır şəhərçiyində qaçqın uşaqların folklor seksiyasının bədii rəhbəri olub (Norvergin Refuqee Council).

2013-cü ildən- Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru

Diplomları
----------

* United States Agency for International Development (Certificate of Achievement).
* Mental Health Problems in Environment of Severe Social Stress (Certificate of Participation).
* Certificate from Humid bloc Laboratory at National History Museum of Azerbaijan

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qadın rəssamların əl işləri nümayiş olunub". 2010-04-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-06-09.

Xarici keçidlər
---------------

* Afaq Hüseynova, Yaradıcı Qadınlar Assosiasiyasının sədri Arxivləşdirilib 2007-11-02 at the Wayback Machine
**Ağdam Atçılıq Zavodu**

Tarixi
------

ХХ əsrdə Qarabağ cinsinin tariхində ən önəmli hadisə kimi iхtisaslaşmış Ağdam Atçılıq Zavodunun yaradılmasının əvəzsiz rolu olmuşdur. Zavod rəsmi olaraq SSRİ Nazirlər Sovetinin 8 oktyabr 1948-ci il tariхli, 1681 saylı, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin isə 27 may 1949-cu il tariхli, 583 saylı qərarları əsasında yaradılmışdır. Zavodun komplektləşdirilməsi üçün əvvəlcədən hazırlıq işləri görülərək hələ 1946-cı ildə Хalq Torpaq Komissasrlığının хüsusi komissiyası (N.Əfəndiyev, S.Cəfərov və S.Aquşeviç) Qarabağ atlarının keçmişdə geniş yayıldığı Ağdam, Şuşa, Xocavənd, Bərdə, Yevlax, Tovuz rayonlarını gəzmiş və cinsin хarakterik əlamətlərini özündə saхlamış 60 baş Qarabağ atı, o cümlədən 59 baş madyan və 1 baş ayğır seçmişdilər.

1947-ci ilin payızında seçilmiş həmin atlar Azərbaycan SSR Sovхozlar və Kənd Təsərrüfatı Nazirliklərinin mütəхəssisləri (U.Əlibəyov, S.Həsənov, İ.Əfəndiyev və S.Aquşeviç) tərəfindən bir daha baхışdan keçirilərək onlardan 27 baş madyan daha tipik Qarabağ atı kimi müəyyən edildi və 1948-ci ilin yazında həmin madyanlar balaları ilə birlikdə Хaldan quşçuluq sovхozuna gətirildi və beləliklə zavodun əsası qoyulmuşdur. Sovхozlar Nazirliyinin хüsusi komissiyası (R.Səttarzadə, S.Zülfüqarov, A.Zaхoyev və S.Həsənov) tərəfindən həmin atlar bonitirə edilərək damğalanmış, onlara ad verilmiş, eksteryeri təsvir edilmişdir.

Lakin yeni yaradılan at zavodu üçün Хaldan quşçuluq sovхozunun ərazisi əlverişli deyildi. Buranın yay ayları həddən artıq isti, torpaq və bitki örtüyü Qarabağınkından хeyli fərqli idi. Bütün bunlar əsas gətirilərək zavod 1949-cu ilin sentyabr ayında Ağdamın yaхınlığındakı Göytəpə adlanan yerə, vaхtilə Хan zavodlarına məхsus atların məskunlaşdığı yerlərdən birinə köçürüldü.

Qarabağ atçılıq zavodu yaradıldığı zamandan etibarən uğurla fəaliyyətə başladı. 1952-ci ildə 6 baş tipik Qarabağ atı seçilərək Ümumittifaq kənd təsərrüfatı sərgisində iştirak etmək üçün Moskvaya göndərildi.

Ağdam Atçılıq Zavodunun yaradılması Qarabağ atının yaxşılaşdırılmasına imkan verib. Zavodda və ətraf yaşayış məntəqələrində yetişdirilən atların müsbət bioloji xüsusiyyəti kimi, madyanların kifayət qədər südlülüyü, yüksək dölvermə və çox yaşama qabiliyyəti qeyd edilməlidir.

Ağdam Atçılıq Zavodunda yetişdirilən "Sumqanda" adlı at iki yaşında 1600 metr məsafəni 1 dəqiqə 54 saniyəyə, üç yaşında isə 2400 metri 2 dəqiqə 52 saniyəyə qaçaraq rekord sürət göstərib.

1993-cü ildə Ağdam rayonunun erməni təcavüzkarları tərəfindən işğal edilməsindən sonra Azərbaycanın milli sərvəti, yerli genefondumuzun əsaslarından olan Qarabağ atları köçkünlük həyatı yaşayır. Ağdam Atçılıq Zavodu 1994-cü ildən Ağcabədi rayonunun Xamtorpaq ərazisində fəaliyyət göstərir.

Mənbə
-----

* Fransız qadınlarını heyrətləndirən Qarabağ atları…  (az.)

İstinadlar
----------

1. ↑  SSRİ Nazirlər Sovetinin 8 oktyabr 1948-ci il tariхli, 1681 saylı **Qərarı**
2. ↑  Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin isə 27 may 1949-cu il tariхli, 583 saylı **Qərarı**
3. ↑  "Qarabağ atları". 2014-07-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-23.

Həmçinin bax
------------

* Qarabağ atı
**Elektrik sahəsi** — elektromaqnit sahәsinin xüsusi halı; elektrik yükünün hәrәkәt sürәtindәn asılı olmayan qüvvәnin (sahә tәrәfindәn) yükә tәsirini müәyyәn edir. Elektrik sahəsi haqqında anlayış 19-cu әsrin 30-cu illәrindә M. Faradey tәrәfindәn daxil edilmişdir. Faradeyә görә, sükunәtdә olan hәr bir yük onu әhatә edәn fәzada elektrik sahəsi yaradır. Bir yükün sahәsi digәr yükә tәsir edir vә әksinә; yüklәrin qarşılıqlı tәsiri (yaxınatәsir konsepsiyası) belә hәyata keçirilir. Elektrik sahəsinin әsas kәmiyyәt xarakteristikası – elektrik sahәsinin intensivliyidir ({\displaystyle \mathbf {E} }); fәzanın verilәn nöqtәsindә elektrik sahәsinin intensivliyi bu nöqtәdә yerlәşәn yükә 

*(*{\displaystyle q}) tәsir edәn {\displaystyle \mathbf {F} } qüvvәsinin hәmin yükә olan nisbәtinә bәrabәrdir: 

**{\displaystyle \mathbf {E} ={\mathbf {F} \over q}}**

Mühitdә elektrik sahәsi intensivliklә yanaşı, elektrik induksiyası vektoru ({\displaystyle \mathbf {D} }) ilә dә xarakterizә olunur. Fәzada elektrik sahəsinin paylanmasını elektrik sahəsi intensivliyinin qüvvә xәtlәrinin kömәyi ilә tәsvir etmәk olar. Elektrik yüklәrinin doğurduğu qüvvә xәtlәri müsbәt yüklәrdә başlayır vә mәnfi yüklәrdә qurtarır (vә ya sonsuzluğa gedir). Dәyişәn maqnit sahәsinin yaratdığı burulğanlı qüvvә xәtlәri qapalıdır.

Tarixi
------

Həmçinin bax
------------

* Videman-Frans qanunu

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. ISBN 978-9952-441-00-0.