Cəbri qeyd
**Cəbr notasiyası**(və ya **AN**) şahmat oyununda hərəkətləri qeyd etmək və təsvir etmək üçün standart üsuldur. Standart notation da adlanır , o, koordinat notasiyasına , şahmat taxtasındakı hər kvadratı unikal şəkildə müəyyən etmək üçün koordinatlar sisteminə əsaslanır. Əksər kitablar, jurnallar və qəzetlər tərəfindən istifadə olunur. İngilis dilli ölkələrdə təsviri qeydin paralel üsulu təxminən 1980-ci ilə qədər şahmat nəşrlərində istifadə olunurdu. Bir neçə oyunçu hələ də təsviri notasiyadan istifadə edir, lakin bu, beynəlxalq şahmat idarəetmə orqanı olan FİDE tərəfindən artıq tanınmır.

"Cəbr qeydi" termini səhv adlandırıla bilər , çünki sistemin cəbrlə əlaqəsi yoxdur .

Kvadratların adlandırılması
---------------------------

Şahmat taxtasının hər kvadratı Uaytun nöqteyi-nəzərindən unikal koordinat cütü — hərf və rəqəmlə müəyyən edilir. Fayllar adlanan kvadratların şaquli sütunları Uaytin solundan (queenside) sağa (kral tərəfi) a -dan h kimi etiketlənir. Sıralar adlanan kvadratların üfüqi cərgələri lövhənin Uayt tərəfindən başlayaraq 1 -dən 8-ə qədər nömrələnir. Beləliklə, hər kvadrat fayl məktubunun unikal identifikasiyasına və ardınca sıra nömrəsinə malikdir. Məsələn, Uayt padşahının ilkin kvadratı "e1" olaraq təyin olunur.

Parçaların adlandırılması
-------------------------

Hər bir parça növü (piyadalar istisna olmaqla) böyük hərflə müəyyən edilir. İngilis dilli oyunçular kral üçün K , kraliça üçün Q , qala üçün R , yepiskop üçün B və cəngavər üçün N hərflərindən istifadə edirlər (çünki K artıq istifadə olunur və cəngavərdə səssiz hərfdir). S (alman Springer- dən) cəbri qeydin ilk günlərində cəngavər üçün də istifadə edilmişdir və hələ də bəzi şahmat problemlərində istifadə olunur (burada N gecə atlı deməkdir, məşhur pəri şahmat parçası).

Başqa dillər tərəfindən fərqli başlanğıc hərflər istifadə olunur. Şahmat ədəbiyyatında, xüsusən də beynəlxalq auditoriya üçün nəzərdə tutulmuş, dilə aid hərflər çox vaxt hamı tərəfindən tanınmış parça simvolları ilə əvəz olunur ; məsələn, **Nc6** yerinə **♞c6**. Bu üslub Figurine Algebraic Notation (FAN) kimi tanınır. Unicode Müxtəlif Simvollar dəstinə FAN üçün lazım olan bütün simvollar daxildir.

Həm standart cəbri qeydlərdə, həm də FAN-da piyadalar hərf və ya simvolla deyil, birinin olmaması ilə müəyyən edilir.

Hərəkətlər üçün qeyd
--------------------

Qısa cəbri notasiyada (SAN), parçanın hər bir hərəkəti parçanın böyük hərfi, üstəgəl təyinat kvadratının koordinatı ilə göstərilir. Məsələn, \*Be5 (yepiskop e5-ə keçir), \*Nf3 (cəngavər f3-ə keçir). Piyon hərəkətləri üçün piyadanı göstərən hərf istifadə edilmir, yalnız təyinat kvadratı verilir. Məsələn, \*c5 (piyada c5-ə keçir).

Tular
-----

Bir parça ələ keçirdikdə , təyinat kvadratından dərhal əvvəl "x" işarəsi daxil edilir. Məsələn, \*Bxe5 (yepiskop e5-də parçanı çəkir). Piyon ələ keçirdikdə, piyonu müəyyən etmək üçün piyonun getdiyi fayldan istifadə edilir. Məsələn, \*exd5 (e-fayldakı piyada d5-dəki parçanı tutur). Köhnə alman, rus və ya italyan nəşrlərində bəzən "x" əvəzinə iki nöqtə (:) işarəsi istifadə olunur, ya "x" hərfinin gedəcəyi yerdə (\*B:e5) və ya sonunda (\*Be5:).

En passant ələ keçirilməsi, ələ keçirən piyadanın gediş faylı, "x", təyinat kvadratı (tutulan piyadanın kvadratı deyil) və (istəyə görə) tutulmanın en passant olduğunu göstərən "ep" şəkilçisi göstərilməklə göstərilir. Məsələn, exd6 ep

Şahmat Açılışları Ensiklopediyası (ECO) kimi bəzi mətnlərdə ələ keçirildiyinə dair hər hansı bir işarə yoxdur. (Məsələn, \*Bxe5 əvəzinə Be5 ; exd6 və ya exd6 ep əvəzinə ed6) Bunu etmək birmənalı olduqda, piyadanın tutulması bəzən yalnız iştirak edən faylları göstərməklə təsvir olunur (\*exd və ya hətta \*ed). Bu qısaldılmış formalara bəzən qısaldılmış cəbri qeyd və minimal cəbr qeydi deyilir .

Anlamsız hərəkətlər
-------------------

İki (və ya daha çox) eyni hissə eyni kvadrata keçə bildikdə, hərəkət edən parça parçanın hərfini, ardınca (üstünlük azalan ardıcıllıqla) göstərilməklə unikal şəkildə müəyyən edilir:
1.gediş faylı (əgər onlar fərqlidirsə)

2.gediş rütbəsi (fayllar eynidirsə, lakin dərəcələr fərqlidirsə)
Nəzəri olaraq, əsəri müəyyən etmək üçün heç biri kifayət deyilsə, həm faylı, həm də gediş rütbəsini müəyyən etmək lazım ola bilər, lakin bu, praktikada demək olar ki, heç vaxt baş vermir, çünki bu, ən azı iki irəli sürülən parçanın (məsələn, üç kraliçanın) zəruri olmasını tələb edir. Diaqramda hər iki qara çəngəl qanuni olaraq f8-ə keçə bilər, buna görə də d8-qüllənin f8-ə hərəkəti **Rdf8** kimi aydınlaşdırılır. Hər ikisi a3-ə keçə bilən a-faylında ağ çəngəllər üçün hərəkət edən parçanın dərəcəsini , yəni **R1a3 — ü** təmin etmək lazımdır .

h4-də ağ kraliçanın e1-ə keçməsi vəziyyətində, digər ağ kraliçalardan fərqləndirmək üçün nə rütbə, nə də sənəd kifayət deyil. Beləliklə, bu hərəkət **Qh4e1** yazılır .

Yuxarıda göstərildiyi kimi, ələ keçirmək üçün "x" daxil edilə bilər; **məsələn, əgər son hal tutma olsaydı**, **Qh4xe1** kimi yazılacaqdı .

Piyon promosyonu
----------------

Piyada irəlilədikdə , irəli sürülən parça hərəkət qeydinin sonunda göstərilir, məsələn:

Piyon promosyonu
----------------

Piyada irəlilədikdə , irəli sürülən parça hərəkət qeydinin sonunda göstərilir, məsələn: **e8Q (kraliçaya irəliləyir). Standart FİDE notasiyasında durğu işarələrindən istifadə edilmir; Portable Game Notation (PGN) və bir çox nəşrlərdə piyada irəliləməsi bərabərlik işarəsi ilə göstərilir** (e8=Q)**. Şahmat ədəbiyyatında istifadə edilən digər formulalara mötərizələr (məsələn,** e8(Q)**) və irəli cizgi (məsələn,** e8/Q**) daxildir.**

Təklif çəkmək
-------------

FİDE hesab vərəqəsində hərəkətdən sonra mötərizədə "(=)" ilə bərabərlik işarəsi ilə qeydə alınacaq püşkatma təkliflərini müəyyən edir. Bu adətən nəşr olunan oyun xallarına daxil edilmir. Castling

Castling **0–0** (kingside castling üçün) və **0–0-0** (queenside castling) xüsusi qeydləri ilə göstərilir. Cəbr qeydinin FIDE təsviri sıfır rəqəmindən istifadə etdiyi halda **(0–0 və 0–0-0)**, PGN böyük O hərfindən **(OO və OOO)** istifadə edir.

Yoxlayın
--------

Rəqibin padşahını nəzarət altına alan hərəkətə adətən "+" işarəsi əlavə olunur. Alternativ olaraq bəzən xəncər (†) və ya "ch" abbreviaturası istifadə olunur. Bəzi nəşrlər aşkar edilmiş çeki "dis ch" kimi abbreviatura ilə və ya xüsusi simvolla göstərir. İkiqat çek adətən çeklə eyni şəkildə göstərilir, lakin bəzən xüsusilə köhnə şahmat ədəbiyyatında xüsusi olaraq "dbl ch" və ya "++" kimi təqdim olunur. ECO kimi bəzi nəşrlər hər hansı yoxlama işarəsini buraxır.

Şah mat
-------

Hərəkətlərin sonunda şah mat standart FİDE notasiyasında və PGN-də "#" simvolu ilə təmsil olunur. Əvəzində adətən mate sözü işlədilir; arabir qoşa xəncər (‡) və ya qoşa artı işarəsi (++) istifadə olunur, baxmayaraq ki, padşah eyni vaxtda iki düşmən parçası tərəfindən hücuma məruz qaldıqda "ikiqat yoxlama "nı göstərmək üçün də istifadə olunur. Şahmat macOS şahmat proqramında "≠ "(bərabər deyil işarəsi) ilə təmsil olunur. Rusiya və keçmiş SSRİ nəşrlərində tutmaların ":" işarəsi ilə göstərildiyi, mat "X" və ya "x" ilə də göstərilə bilər.

Oyunun sonu
-----------

Hərəkətlərin tamamlanmasında 1–0 qeydi Ağın qalib gəldiyini, 0–1 Qaranın qalib gəldiyini və ½–½ heç-heçəni göstərir. Məğlubiyyət halında, 0–0, ½-0 və 0-½ ballar da mümkündür. Əgər oyunçu(lar) defolt olaraq itirilibsə, nəticələr +/−, −/+ və ya −/− olur.

Çox vaxt oyunçunun necə qalib gəldiyi və ya uduzduğuna dair heç bir əlamət yoxdur (matdan başqa, yuxarıya baxın), ona görə də sadəcə olaraq 1–0 və ya 0–1 yazıla bilər ki, bir oyunçu vaxta nəzarət və ya məğlubiyyət səbəbindən istefa verib və ya uduzub. Eynilə, oyunun heç-heçə ilə bitməsinin birdən çox yolu var. Bəzən birbaşa məlumat "Ağ istefa verir" və ya "Qara istefa verir" sözləri ilə verilir, baxmayaraq ki, bu notasiyanın bir hissəsi hesab edilmir, əksinə ətrafdakı hekayə mətninə qayıdışdır.

Oxşar qeydlər
-------------

Artıq təsvir edilmiş standart (və ya qısa) cəbri qeyddən başqa, bir neçə oxşar sistemdən istifadə edilmişdir.

Uzun cəbri qeyd
---------------

Tam/tam genişlənmiş cəbri notasiya kimi də tanınan uzun cəbr qeydində (LAN) həm başlanğıc, həm də son kvadratlar müəyyən edilir, məsələn: **e2e4**. Bəzən bunlar tire ilə ayrılır, məsələn, **Nb1-c3** , çəkilişlər isə **"x"**, məsələn, **Rd3xd7** ilə göstərilir. Uzun cəbri notation daha çox yer tutur və çapda daha çox istifadə edilmir; lakin aydınlıq üstünlüyü var. Əsasən qısa cəbri notasiyadan istifadə edən bəzi kitablar əvvəllər təsvir edilən aydınlaşdırma formalarının əvəzinə uzun notasiyadan istifadə edir. Həm qısa, həm də uzun cəbri qeydlər FİDE reytinqli oyunlarında istifadə üçün məqbuldur.

Qrafik şahmat proqramlarının şahmat mühərrikləri ilə (məsələn, AI üçün) əlaqə yaratmasının ümumi üsulu olan Universal Chess Interface (UCI) standartı tərəfindən uzun cəbri qeyd forması (parça adları olmadan) də istifadə olunur .

ICCF rəqəmli notasiyası
-----------------------

Beynəlxalq yazışma şahmatında cəbri qeydlərdən istifadə çaşqınlığa səbəb ola bilər, çünki müxtəlif dillərdə fiqurlar üçün fərqli adlar (və buna görə də fərqli başlanğıc hərflər) istifadə olunur və bəzi oyunçular Latın əlifbası ilə tanış ola bilərlər. Beləliklə, poçt və ya e-poçt vasitəsilə hərəkətlərin ötürülməsi üçün standart ədədi koordinatlardan istifadə edərək kvadratları müəyyən edən və həm gediş, həm də təyinat kvadratlarını müəyyən edən ICCF rəqəmsal qeydidir. Məsələn, 1.e4 hərəkəti 1.5254 kimi göstərilir. Son illərdə yazışma oyunlarının əksəriyyəti e-poçt və ya poçt vasitəsilə deyil, on-line serverlərdə oynanılıb və bu, ICCF rəqəmli notasiyasından istifadənin azalmasına gətirib çıxarıb. PGN demək olar ki, bütün şahmat proqramları ilə işlənə bilər, həmçinin insanlar tərəfindən asanlıqla oxuna bilər. Məsələn, Əsrin Oyunu PGN-də aşağıdakı kimi təmsil oluna bilər:

PGN
---

Portativ Oyun Notasiyası (PGN) şahmat oyunlarının saxlanması üçün mətn əsaslı fayl formatıdır, burada standart ingilis dili cəbri notasiyası və az miqdarda işarələmə istifadə olunur.

Formatlama

Oyun və ya bir sıra hərəkətlər ümumiyyətlə iki üsuldan birində yazılır; iki sütunda, Ağ/Qara cütləri kimi, hərəkət nömrəsi və nöqtədən əvvəl:

**1. e4 e5**
**2. Nf3 Nc6**
**3. Bb5 a6**
və ya üfüqi:

**1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6**
Hərəkətlər şərhlər adlanan şərhlərlə kəsilə bilər. Oyun hesabı Qara hərəkətlə davam etdikdə , Ağ hərəkətin mövqeyini ellips (…) doldurur, məsələn:

**1. e4 e5 2. Nf3**
Ağ qara elektron piyadaya hücum edir.
**2… Nc6**
Qara eyni zamanda müdafiə edir və inkişaf edir.
**3. Bb5**
Uayt Ruy Lopezi oynayır .
**3… a6**
Qara Morfinin Müdafiəsini seçir .

Annotasiya simvolları
---------------------

Əsas məqalə: Şahmat annotasiya simvolları Texniki cəhətdən cəbri qeydin bir hissəsi olmasa da, aşağıdakılar annotatorlar tərəfindən tez-tez istifadə olunan bəzi simvollardır, məsələn, Chess Informant və Chess Openings Ensiklopediyasında hərəkət və ya mövqe haqqında redaksiya şərhi vermək üçün.

Seçilmiş simvol sadəcə olaraq hərəkət qeydinin sonuna əlavə olunur, məsələn, Soller Qambitində : 1.d4 e5?! 2.dxe5 f6 3.e4! Nc6 4. Bc4+

Hərəkətlərdə
------------

Hərəkətdə| Simvol | Məna |
| --- | --- |
| **!!** | parlaq və adətən təəccüblü hərəkət |
| **!** | çox yaxşı hərəkət |
| **!?** | ən yaxşısı olmaya biləcək maraqlı bir hərəkət |
| **?!** | asanlıqla təkzib olunmayan şübhəli bir hərəkət |
| **?** | pis hərəkət; Bir səhv |
| **??** | kobud səhv |
| **⌓** | oynadığı hərəkətdən daha yaxşı hərəkət |
| **□** | məcburi hərəkət ; yeganə ağlabatan hərəkət və ya mövcud yeganə hərəkət |
| **tn** (və ya **n** ) | nəzəri yenilikdir |

Vəzifələr üzrə
--------------

Vəzifələrdə| Simvol | Və ya | Məna |
| --- | --- | --- |
| **=** |  | Hər iki oyunçunun şansları bərabərdir. |
| **+/=** | **⩲** | Ağın bir az üstünlüyü var. |
| **=/+** | **⩱** | Qaranın bir az artısı var. |
| **+/−** | **±** | Ağın aydın bir artısı var. |
| **−/+** | **∓** | Qaranın aydın bir artısı var. |
| **+−** |  | Ağın qalibiyyət üstünlüyü var. |
| **−+** |  | Qaranın qalibiyyət üstünlüyü var. |
| **∞** | Example | Hər iki tərəfin üstünlüyə malik olub-olmadığı aydın deyil; "atma". |
| **=/∞** | **⯹** | Kimin maddi vəziyyəti aşağıdırsa, onun kompensasiyası var. |

Tarix
-----

Fransız əlyazmasında tapılan şahmat diaqramı (1173)
Təsviri qeyd orta əsrlərdə Avropada adi hal idi. Müsəlman şahmatından götürülmüş cəbri şahmat qeydinin bir forması Avropada 12-ci əsr əlyazmasında "MS. Paris Fr. 1173 (PP.)". Fayllar cari standart cəbri notasiyada olduğu kimi a -dan h -a qədər işləyir. Hərf olmadığı üçün fərqlənən 8-ci dərəcə istisna olmaqla, dərəcələr də hərflərlə təyin olunur. Sıralar tərs hərflərlə yazılır — 7-dən 1-ə qədər: k , l , m , n , o , p , q. Yalnız hərflərdən istifadə edən başqa bir qeyd sistemi Orta əsr şahmatının Rechenmeister Jacob Köbelin 1520-ci il tarixli Schachzabel Spiel kitabında görünür.

Yakob Köbelin orta əsr şahmatına dair alman kitabından şahmat diaqramı , Schachzabel Spiel (1520)
Cəbri qeyd müxtəlif formalarda və dillərdə mövcuddur və 1730-cu illərdə Philipp Stamma tərəfindən hazırlanmış sistemə əsaslanır. Stamma kvadratların müasir adlarından istifadə etdi (və rqankları ilk nömrələyən şəxs ola bilər), lakin o, p hərfindən istifadə etdi və piyon hərəkətləri üçün parça adının ilk hərfi əvəzinə p hərfindən və parçanın böyük orijinal faylından ( A - H ) istifadə etdi. indi istifadə edildiyi kimi.
Parça hərfləri 1780-ci illərdə Moses Hirschel tərəfindən təqdim edildi və Johann Allgaier Aaron Alexandre ilə birlikdə 1810-cu illərdə müasir tökmə notasiyasını inkişaf etdirdi.

Howard Staunton's The Chess Player's Handbook'da (1866) cəbri qeydləri göstərən şahmat diaqramı
Cəbr notasiyası ingilis dilində 1847-ci ildə Howard Staunton tərəfindən "Şahmatçının Əl Kitabı" kitabında populyarlaşdı. Staunton bu ideyanı alman müəlliflərinə, xüsusən də "Alexandre, Jaenisch və Handbuch [ des Schachspiels ] "ə verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Şahmat üçün Oksford yoldaşı (2-ci nəşr).[*ölü keçid*]
2. ↑  ""Veb brauzerlərdə Unicode dəstəyi üçün test"". 2023-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-20.
3. 1 2  "handbook.fide". 2023-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-20.
4. ↑  "Kitab mənbələri". 2023-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-01.
5. ↑  "Bill Wall tərəfindən şahmat notasiyası". 2023-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-01.
6. ↑  "Şahmatçının kitabçası". 2023-07-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-01.