|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Xristianlıq**

İsa 

|  |
| --- |
| Bakirə Məryəmin doğması ·  İsanın çarmıxa çəkilməsi ·  İsanın dirilməsi ·  Pasxa ·  İsa Xristianlıqda |


Erkən Dövr

|  |
| --- |
| Həvari ·  Kilsə ·  İnanc ·  İncil ·  Allahın Padşahlığı ·  Septuaginta ·  Yeni Əhd |


Bibliya

|  |
| --- |
| Əhdi-Ətiq ·  Əhdi-Cədid · Xristian kanonları  ·  Apokrif |


Teologiya

|  |
| --- |
| Bağışlanma ·  Vəftiz ·  Xristologiya ·  Ata ·  Oğul ·  Müqəddəs Ruh ·   İnsan ·  Xilas ·  Esxatologiya ·  Üç üqnum  |


Tarix və Ənənələr

|  |
| --- |
| Xronologiya ·  Məryəm ·  Pyotr ·  Pavel  ·  Erkən  ·  I Konstantin ·  Kilsə məclisi ·  Xristianlıqda bölünmə ·  Xaç yürüşləri ·  Reformasiya |


Məzhəblər və Hərəkatlar

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Qərbi |
| --- |
| Adventist ·  Anabaptist ·  Anglikan ·  Baptist ·  Kalvinizm ·  Evangelizm ·  Müqəddəslik ·  Luteran ·  Medotist ·  Qədim Kilsə ·  Protestant ·  Əllinci ·  Katolik kilsəsi |

| Şərqi |
| --- |
| Pravoslav ·  Katolik kilsəsi ·  Şərqi Pravoslav ·   Konstantinopol Pravoslav Kilsəsi |

| Hərəkatlar |
| --- |
| Yehova şahidləri · Sonuncu gün · Unitarianizm · Kristafel · Birlik pentekostalizmi |

 |


Əsas mövzular

|  |
| --- |
| Mədəniyyət ·  Xristianlığın tənqidi ·  Ekumenizm ·  Ayin ili ·  Liturgiya ·  Musiqi ·  Vəftiz  ·  Digər dinlər ·  Dua ·  Vəz ·  Simvolizm

 |

 |
| 
Xristianlıq |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Həvarilər** (yunanca **ἀπόστολος** – elçi, səfir) — xristianlıqda İsa Məsihin seçib xidmətə göndərdiyi on iki ardıcılı; daha sonra həvarilərin sayı artmışdır. Həvarilər erkən xristian cəmiyyətinin nüvəsi olmuş, xristianlığın yayılması onların fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir.

12 həvari
---------

Həvari Yəhyanın qəbri. Türkiyə, Selçuk, Müqəddəs Yəhya Bazilikası. On İkilər içində əzabkeş ölümü ilə ölməyən yeganə həvari Yəhya olmuşdur**On iki həvari** (**apostol**, yunanca səfir) — xristianlıqda İsa Məsih ilə seçilmiş onun ən yaxın ardıcıllarının kollegiyası (qardaşlar Pyotr və Andrey, Böyük İakov və İlahiyyatçı İoann, Filipp, Varfolomey, Matfey, Foma, İakov Alfeyev, Faddey, Simon Zilot və İuda İskariot). İncilə görə İsa "on iki adam təyin etdi ki, onunla bərabər olsunlar və onları təbliğ etməyə göndərsin, onların xəstələri sağaltmağa və cinləri qovmağa səlahiyyətləri olsun. İudanın satqınlığı və intiharından sonra onun yerinə püşk vasitəsilə Matfiy seçilmişdir. Həvarilər erkən xristian icmasının nüvəsi olmuş, xristianlığın yayılmasını onların fəaliyyəti ilə əlaqələndirir. Bununla yanaşı, həvari Pavel da olmuşdur. Əhdi Cədiddə Həvarilər Əməlləri kitabı var.

İncildə sıralanan on iki həvarilər bunlardır:

* Andrey
* İoann
* Filipp
* Pyotr (Simon)
* Zevedey oğlu İakov
* Varfolomey
* Matfey
* Foma
* Alfey oğlu İakov
* Faddey
* Kənanlı Simon
* İuda İskariot

İuda İskariot İsa Məsihə etdiyi xəyanətə və sonra intihar etdiyinə görə, onun yerinə İsanın şagirdi Mattiya seçildi. Həvarilərin İşləri Kitabında bu əhvalat belə təsvir olunmuşdur:

> Həmin günlərdə təxminən yüz iyirmi bacı-qardaşdan ibarət olan toplantı arasından Peter qalxıb dedi:   
> 
> 
> 
> "Qardaşlar, İsanı tutanlara yol göstərən Yəhuda haqqında Müqəddəs Ruhun Davudun dili ilə əvvəlcədən dediyi Müqəddəs Yazı sözləri yerinə yetməlidir.   
> Yəhuda bizə qoşuldu, bu xidmətdən ona da pay düşdü.   
> Bu adam etdiyi haqsızlığın haqqına bir tarla satın aldı, sonra da oradan kəlləmayallaq aşıb qarnı yırtıldı və bağırsaqları töküldü.   
> Bütün Yerusəlim əhalisi bunu eşitdi və o yeri öz dillərində "Haqal-Dema", yəni "Qan tarlası" adlandırdı.   
> Axı Zəbur kitabında yazılıb:   
> "Məskəni viran olsun,   
>  Kimsəsiz, boş qalsın" və   
> "Vəzifəsini başqası tutsun".   
> Buna görə də Rəbb İsanın aramıza gəlib-getdiyi müddət ərzində, yəni Yəhyanın vəftizindən başlayaraq Rəbb İsanın göyə qaldırıldığı günə qədər yanımızdakılardan bir kişi Onun dirilməsinə bizimlə birgə şahid olmalıdır".  
> Beləliklə, iki nəfəri – Barsabba çağırılan, həm də Yust adlanan Yusifi və Mattiyanı namizəd göstərdilər.   
> Sonra dua etdilər: "Ya Rəbb, Sən hamının ürəyindən xəbərdarsan. Bu iki nəfərdən birini seçib bizə göstər ki,   
> qoy onlardan biri bu xidmətə – həvari vəzifəsinə keçsin. Çünki Yəhuda öz yerini tutsun deyə bu işi atdı".  
> 
> 
> 
> Sonra püşk atdılar. Püşk Mattiyaya düşdü və o, həvari sırasına – on bir nəfərin yanına keçdi.
> 
>

Həvari siyahısı
---------------

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **No** | **Adı** | **Adının yunancası və oxunuşu** | **Ləqəbi** | **Vəfat səbəbi və yeri** | **Yaşadığı tarix** | **Xatirəsinə qeyd olunan gün** |
| 1 | Şimon | Σίμων ο Κανανίτης, Simon o Kananitis | Pyotr |  |  |  |
| 2 | Andrey | Ανδρέας, Andreas |  |  |  | 30 noyabr |
| 3 | Böyük Yəqub |  |  |  |  | 25 iyul |
| 4 | İoann | Ιωάννης, Yoannis |  |  |  | 27 dekabr |
| 5 | Filip | Φίλιππος, Filipos |  |  |  | 1 may |
| 6 | Varfolomey | Βαρθολομαίος, Vartolomeos |  |  |  | 24 avqust |
| 7 | Tomas | Θωμάς, Tomas |  | Hindistanda nizə ilə öldürülüb. |  | 21 dekabr |
| 8 | Matta |  |  | Efiopiyada qılıncla öldürülüb. |  | 21 iyun |
| 9 | Matias (həvari) | Ματθίας, Mathias |  |  |  |  |
| 10 | Yəqub | Ιάκωβος ο Μικρός, Yakovos o Mikros |  |  |  | Ş. P. K. 10 oktyabr, Q. K. 1 may |
| 11 | Faddey | Ιούδας, Yudas |  |  |  |  |
| 12 | Şimon |  |  |  |  |  |
|

Həvari Paul
-----------

Həvari Paul On İkilərdən deyil idi. Lakin həvariliyə İsa Məsih tərəfindən təyin edildiyini deyirdi. Digər həvarilər və möminlər onun həvari olduğunu təsdiq etmişlər. Paul özü onun vasitəsilə baş verən "əlamətlər, xariqələr və möcüzələri", həm də onun göstərdiyi "böyük dözümlülüyü" onun həvariliyinin "nişanələri" olduğunu deyirdi.

Paul əvvəllər xristianları təqib və həbs edtiyinə görə, "mən həvarilərin ən kiçiyiyəm və Allahın cəmiyyətini təqib etdiyim üçün həvari adlanmağa layiq deyiləm" deyirdi.

Onun Məsihə iman gətirməsindən Həvarilərin İşləri 9-cu fəslində yazılmışdır:

> Şaul Rəbbin şagirdlərinə qarşı hələ də ölüm hədələri yağdırırdı. Baş kahinin yanına gedib   
> 
> 
> 
> ondan Dəməşq sinaqoqlarına yazılan məktublar istədi ki, orada İsa yolunu tutan kişi və qadınlardan kimi tapsa, əl-qolunu bağlayıb Yerusəlimə gətirmək üçün səlahiyyəti olsun.   
> Dəməşqə yollanıb oraya yaxınlaşanda birdən göydən gələn bir işıq onun ətrafında parladı.   
> Şaul yerə yıxıldı və bir səs eşitdi, ona deyirdi: "Şaul, Şaul, niyə Məni təqib edirsən?"   
> Şaul ona dedi: "Ey Ağam, Sən kimsən?" O cavab verdi: "Mən sənin təqib etdiyin İsayam.   
> 
> 
> 
> Qalx ayağa, şəhərə get və nə etmək lazımdırsa, sənə deyiləcək".
> 
>

Həvarilərin vəfatı
------------------

Xristian ənənəsinə görə, həvari Yəhya istisna olmaqla On İki Həvarilərin hamısı əzabkeş ölümü ilə ölmüşlər. Əhdi-Cədiddə yalnız Yaqubun ölümündən bəhs olunur. Digər həvarilərin ölümü haqqında ənənədən öyrənirik:

* Peter – Romada imperator Neronun dövründə başı aşağı çarmıxa çəkilib.
* Andrey – Yunanıstanda X hərfi şəklində bir çarmıxa çəkilib. Bu səbəbdən belə çarmıx "Andrey xaçı" adlandırılıb.
* Zavday oğlu Yaqub – Bax: Həvarilərin İşləri 12:1–2 "O vaxtlar padşah Hirod cəmiyyətin bəzi üzvlərinə zülm etməyə əl atdı. Yəhyanın qardaşı Yaqubu qılıncdan keçirib edam etdirdi".
* Yəhya – öz ölümü ilə öldü.
* Filip – İndiki Türkiyə ərazisində (Pamukkale) Hiyerapolisdə başı aşağı çarmıxa çəkilib.
* Bartalmay – Ermənistanda çarmıxa çəkilib.
* Matta – Efiopiyada qılıncla öldürülüb.
* Tomas – Hindistanda nizə ilə öldürülüb.
* Halfay oğlu Yaqub – çarmıxa çəkilib.
* Tadday – Erməni çarı Sanatrukun əlilə əzabkeş olub. Çarmıxdan asılaraq oxlarla öldürülüb.
* Kənançı Şimon (həmçinin Millətçi adlanırdı) – ya Gürcüstanda, ya da İranda çarmıxa çəkilib.
* Yəhuda İskaryotun yerinə seçilmiş Mattiya – Yəhudeyada daşa basılıb, sonra başı kəsilib.

Həvarilərin xristianlıqda əhəmiyyəti
------------------------------------

İsa Məsihdən başlayan xristianlıqda həvarilər təməl rol oynamışlar. Xristian kilsəsi pravoslav, katolik və protestant məzhəbləri ilə İsa Məsihin həvarilərinin ənənəsi əsasında inkişaf etmişdir və etməkdədir. Bütün xristianlar həvari ənənəsi əsasında kanonlaşdırılmış Əhdi-Cədid kitabına etiqad edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mark, 3:14–15
2. ↑  Matta 10:1–4, Mark 3:13–19, Luka 6:12–16
3. ↑  Həvarilərin İşləri 1:15–26
4. ↑  Bax: Rom. 1:1; 1Kor. 1:1; 9:1
5. ↑  2 Korinflilərə 12:12
6. ↑  1 Korinflilərə 15:9
7. ↑  Həvarilərin İşləri 12:1–2 "O vaxtlar padşah Hirod cəmiyyətin bəzi üzvlərinə zülm etməyə əl atdı. Yəhyanın qardaşı Yaqubu qılıncdan keçirib edam etdirdi".
8. ↑  Bax: Протоиерей Серафим (Слободской). Закон Божий. Краткие сведения о проповеди и о судьбе св. Апостолов  Arxivləşdirilib 2022-03-27 at the Wayback Machine; Josh McDowell. Marangozdan Da Öte. Türkçe çevirisi. s.44  Arxivləşdirilib 2012-11-24 at the Wayback Machine
9. ↑  Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi. Mxitar Qoş. Alban salnaməsi. Bakı, "Avrasiya Press", 2006. s.27.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük katalan · Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Pravoslav · Britannica (onlayn) · Catholic (1997—…) · New International · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 119524741 · GND: 4002455-6 · LCCN: sh85006053 · LNB: 000049065 · Microsoft: 2776705036 · NDL: 00571282 · NKC: ph118552 |

 |