**Bildiriş qəzeti** (*türk.* Bildiriş gazetesi) - Türkiyədə yaşayan azərbaycanlı mühacirlərin 1930-1931-cü illərdə nəşr etdiyi ilk həftəlik siyasi və sosial-ictimai qəzet.

1930-cu ilin 7 avqustunda nəşrə başlayan qəzetin ilk sayının imtiyaz sahibi A.Kazımzadə, məsul müdiri Kamal olmuşdur. Lakin qəzetin 45-ci sayından məsul müdir vəzifəsini B. Süleyman, 56-cı saydan etibarən isə Ümumi Nəşriyyat və Yazı İşləri müdirliyi M.B.Məmmədzadə tərəfindən yerinə yetirilmişdir. "Orhaniyyə" mətbəəsində nəşr ediən qəzet 37-ci sayından başlayaraq "Öztürk" mətbəəsində nəşr edilmişdir. Qəzet həftədə bir dəfə cümə axşamı 4 səhifədən ibarət olaraq nəşr olunurdu. Qəzetin son sayı 1931-ci il 10 sentyabr tarixinə aiddir.

Tarixi
------

Azərbaycan ruslar tərəfindən işğal edildikdən sonra ölkələrini tərk etmək məcburiyyətində qalan Azərbaycan ziyalıları müstəqilliklərini bərpa etmək üçün milli mübarizələrini Azərbaycandan kənarda da davam etdirdilər. Onlar özlərinə mərkəz seçdikləri yerlərdə milli mübarizəni davam etdirməyə çalışırdılar. Bu mərkəzlərin ən əhəmiyyətlilərindən biri də İstanbul idi. Azərbaycan Milli Hərəkatını yaşatmaq, Rusiyada yaşayan xalqların dərdlərini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq üçün ilk dəfə 1922-ci ildə İstanbulda "Yeni Qafqaz" adlı jurnal nəşrə hazırlanmışdır. Jurnal sabiq Buxara Respublikası Prezidenti Osman Hocanın adı ilə yayıma başlamışdı. Ayda iki dəfə nəşr olunan jurnalın 1927-ci ilə qədər 94 nömrəsi işıq üzü görmüşdü. Mühacirət dövründə çıxan bir çox qəzet, jurnal və kitabların redaktoru olmuş Mirzə Bala Məmmədzadə "Yeni Qafqaz"ı "təkcə azərbaycanlıların deyil, rus əsarətində olan bütün türklərin ilk jurnalı" adlandırırdı. Jurnalda Azərbaycandan başqa Dağıstan, Gürcüstan, Polşa, Rusiya, İran və Türkiyə ilə bağlı xəbərlərə tez-tez yer verilirdi. Sovet İttifaqının güclü təzyiqi nəticəsində 1927-ci il sentyabrın 1-də "Yeni Qafqaz" jurnalı bağlandı.

Mühacirlər bu təzyiqlərdən çəkinməyərək "Azəri Türk", "Yaşıl Yarpaq" və "Odlu Yurd" jurnallarını nəşr etdilər. Bu jurnalların proqramı da "Yeni Qafqaz"la eyni idi. Sovet İttifaqının təzyiqləri artdıqca qaçqınların vəziyyəti daha da çətinləşirdi. Nəticə də, bu jurnallar da bağlandı.

Türkiyədə azərbaycanlı mühacirlərin nəşr etdiyi ilk həftəlik siyasi və sosial-ictimai qəzet Bildirişdir. Mirzə Bala Məmmədzadənin rəhbərliyi ilə nəşrə başlayan qəzetin ilk nömrəsi 7 avqust 1930-cu il cümə axşamı günü işıq üzü görmüşdür.

"Bildiriş"in məqsədi
--------------------

Rusiyada baş verən hadisələri dünya ictimai rəyinə çatdırmağı qarşısına məqsəd qoyan Bildiriş qəzeti ilk nömrəsinin birinci səhifəsində dərc etdiyi təqdimatda qəzetin məqsədi və məzmunu ilə bağlı aşağıdakı cümlələrə yer vermişdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bu gündən etibarən hər həftə mütəmadi olaraq nəşr olunacaq "Bildiriş" qəzeti yaxın, orta və uzaq şərq başda olmaqla, siyasi, milli, mədəni və ictimai hərəkatlar haqqında aktual məlumatlar verərək Türkiyə ictimai rəyini işıqlandırmağa çalışacaq. "Bildiriş" oxucularına Türk dünyasının yeganə müstəqil dövləti, Şərqin tək Cümhuriyyəti olan Türkiyədə gedən ümumbəşəri islahat hərəkatı, bu istiqamətdə Türkiyənin hərtərəfli iqtisadi, mədəni, ədəbi və sosial yenilikləri haqqında məlumat verəcək.. "Bildiriş" təkcə Azərbaycan, Türküstan, İdil-Ural, Şimali Qafqaz, Krım, Gürcüstan və Ukraynada baş verən hadisələri deyil, həm də Sovet Rusiyasının. siyasi, iqtisadi və sosial həyatın mərhələlərini göstərən hadisələrə işıq salacaq.

"Bildiriş" İran, Əfqanıstan, Hindistan kimi şərq ölkələri haqqında məlumat verəcək; Hətta Misir, Suriya, Fələstin, Hicaz kimi ərəb dünyasındakı hadisələr də öz köşələrində yer alacaq və Avropadakı mühüm xəbərləri qeyd etməyə çalışacaqdır | "|

Qəzetin proqramını açıqladığı bu təqdimatdan da anlaşılacağı kimi Bildiriş Türkiyədəki siyasi və ictimai vəziyyətlə bağlı məlumat verəcəyini, eyni zamanda Azərbaycanda başda olmaqla Türküstan, İdil-Ural, Şimal Qafqaz, Krım, Gürcüstan və Ukrayna baş verən prosesləri çatdıracağını açıqlamışdır.

Dörd səhifəlik qəzetin birinci səhifəsində "Bildiriş" imzası ilə dərc olunan başlıqla yanaşı Rusiyada baş verən digər hadisələr, o cümlədən Azərbaycanla bağlı xəbərlərin əhəmiyyətindən bəhs edilərkən, ikinci səhifədən digər ölkələrə dair xəbərlər davam edirdi. Aşağı hissədə xarici ölkələrlə bağlı hadisələrə yer verilmiş, vaxtaşırı silsilə yazılar dərc olunmuşdu. Üçüncü səhifənin bir hissəsi Türkiyəyə həsr olunduğu halda, xatirə kitabının nəşrinə də cəhd edilmişdi. Dördüncü səhifədə Türk Dünyası xəbərləri və birinci səhifənin davamı olan xəbərlər yerləşirdi.

Qəzet ilk sayından etibarən verdiyi sözə və məzmununa sadiq qalmağa çalışmışdı. Birinci sayda; "Sovet Rusiyasında", "Amerikada GPU", "Qafqazda siyasi vəziyyət", "Son xəbərlər", "Yeni rus-çin qarşıdurması?", "İki ayda 18000 vəzifə" məqalələri dərc edilmiş və bir elan verilmişdir. Elanda "Solovkidə gördüklərim... Növbəti sayımızda Solovkinin maraq dairəsində olan gənc azərbaycanlı istiqlal fəalının maraqlı xatirələrini oxuyun!" cümlələri yer alırdı.

Redaksiya heyəti
----------------

Bildiriş qəzeti də digər mühacir nəşrləri kimi rusların təzyiqinə məruz qalmışdı. Ona görə də qəzetin nəşr olunduğu müddətdə bəzi məqalələr anonim olaraq dərc edilmiş, bəzi müəlliflər isə ixtisar və ya təxəllüslərdən istifadə etməli olmuşdu. Bu səbəbdən də müxtəlif mənbələrdə qəzetin naşirləri və yazarları haqqında müxtəlif məlumatlar vardır. Ancaq bir çox mənbə, nəşriyyat və müəllif; Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə,Krımlı Cəfər Seyidəhməd, Əbdülqadir İnan (Fəthilqadir Süleymanov) adlar üzərində razılaşmışdır.

1930-cu ilin 7 avqustunda nəşrə başlayan qəzetin ilk sayının imtiyaz sahibi A.Kazımzadə, məsul müdiri Kamal olmuşdur. Lakin qəzetin 45-ci sayından məsul müdir vəzifəsini B. Süleyman, 56-cı saydan etibarən isə Ümumi Nəşriyyat və Yazı İşləri müdirliyi M.B.Məmmədzadə tərəfindən yerinə yetirilmişdir.

Xaləddin İbrahimlinin yazdıqlarına görə B. Süleymanov və Mirzə Bala Məmmədzadə eyni şəxs idi. Lakin Əli Hüseynoğlu bu məlumatı təkzib edərək əksinə B. Süleymanovun Mirzə Bala yox Əbdülqadir İnan olduğunu yazmışdı.

Bildiriş qısa müddətli nəşr olsa da, Azərbaycanın istiqlal mübarizəsinin mühüm sütununu təmsil edirdi. Çünki Bildirişin müəllifləri zəngin ömür sürən, siyasi keçmişi olan, yüksək həyat təcrübəsi olan ziyalı insanlar idi. Bildiriş ətrafında toplaşan bu şəxsiyyətlərin ideya və mülahizələrinə Azərbaycan xalqı böyük əhəmiyyət verirdi. Bu şəxsiyyətlərin başında Rusiyanın Azərbaycan siyasətinə qarşı mübarizə aparan və mübarizəsini yorulmadan davam etdirən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə dayanır.

Mirzə Bala Məmmədzadə "Bildiriş"in məsul meneceri idi və qəzet hətta onun rəhbərliyi ilə nəşr həyatına başlamışdır. Mirzə Bala Bildirişdə "Mirzə Bala", "M.B" kimi ixtisar və imzalardan istifadə etmişdir. Onun tərəfindən qələmə alınan və 13 sayı ərzində yayımlanan "Azərbaycanda kəndli hərəkatları" məqalələri Kommunist Partiyasının həyata keçirməyə çalışdığı praktikaların yanlışlığına diqqət çəkirdi.

"Bildiriş" qəzetinin 10 sentyabr 1931-ci ildə çapdan çıxmış 58-ci nömrəsindən sonra bağlanması ilə M. B. Məmmədzadə, M. Ə. Rəsulzadə və s. immiqrantlar Türkiyəni tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. 

Məhəmməd Əmin Rasulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə və Abbasqulu Kazımzadə
"Bildiriş" qəzetinin sahibi kimi fəaliyyət göstərən **Abbasqulu Kazımzadə** 1905-ci ildə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasına üzv olmuş və 1911-ci ildə Müsavat Partiyasının yaradılmasında qabaqcıl şəxslərdən biri olmuşdur. Kazımzadə 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamentində də çalışmışdır. Abbasqulu Kazımzadə də Azərbaycanın ruslar tərəfindən işğalından sonra M. Əmin Rəsulzadə ilə birlikdə Azərbaycanı tərk edənlərdəndir. O, "Bildiriş" dən əvvəl Rəsulzadənin baş redaktorluğu ilə "Odlu Yurd" jurnalında çalışmışdır.

**Əbdülqadir İnan (Fəthəlqadir Suleymanov)**

 *Əsas məqalə: Əbdülqadir İnan*
"Bildiriş"qəzetinin geniş mövzuları işıqlandırmasında Sovet İttifaqının hər bölgəsində xəbərlər çıxaran, məqalələr yazan ziyalıların, yazıçıların olması böyük rol oynadı. Bu yazarlardan biri də "Bildiriş" qəzetində "B.Süleyman" imzası ilə fəaliyyət göstərən Əbdülqadir İnandır. Əsl adı Fəthəlqadir Süleymanovdur. O, azərbaycanlı mühacirlərin qəzet və jurnallarında məqalələr dərc etdirmiş, Odlu Yurd və Bildiriş qəzetlərində çalışmışdır. Bildiriş qəzetinin ilk sayında "Əsas Sahib: A. Kazımzadə, Məsul Müdir: Kamal" olduğu görünsə də, 1931-ci il iyunun 11-dən avqustun 13-dək nəşr olunan 13 nömrədə "Əsas sahibi: A. Kazımzadə, məsul müdir: B. Süleyman" yazısına rast gəlirik. Bundan əlavə, M.Ə. Rəsulzadənin redaktorluğu, A. Kazımzadənin rəhbərliyi, Kamal və B. Süleymanın məsul müdirliyi ilə Odlu Yurd jurnalı nəşr edilmişdir. "Bildiriş" qəzetinin 4 iyun 1931-ci il tarixli 44-cü sayından başlayaraq 25 iyun 1931-ci il tarixli 47-ci nömrəsinə qədər "Başqırdıstan məsələsi və Başqırd əməliyyatı" başlığı altında "Müəllif: Başqırdıstanlı Abdulkadir" imzası vardır. Buradan da anlaşıldığı kimi, bu məqalənin müəllifi Əbdülqadir İnandır. Məktəb müəllimi, universitet professoru, jurnalist kimi çalışan Əbdülqadir İnan türk xalqlarının etnoqrafiyası, folkloru, ədəbiyyatı, dili ilə bağlı 350 elmi əsər çap etdirmişdir.

**Cəfər Seyidəhməd Krımər**

 *Əsas məqalə: Cəfər Seyidəhməd Krımər*
Rəsulzadə və Mirzə Bala Məmmədzadənin önəmli yoldaşlarından biri də antisovet fəaliyyəti ilə tanınan, böyük türkçü Qaspıralı İsmayılın məktəbini davam etdirən Cəfər Seyidəhməd Krımərdi. Cəfər Krımər 1 sentyabr 1889-cu ildə Krımın Yafta vilayətinin Kızıltac kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycanlı mühacirlərin nəşrlərinə hər fürsətdə kömək etməyə çalışan Cəfər Seyidəhməd Krımər 1930-1931-ci illərdə "Bildiriş" qəzetinin səhifələrində Krım-tatar xalqının tarixi, ədəbiyyatı və sivilizasiyası ilə bağlı məqalələr dərc etdirmişdir. Onun Bildirişdə dərc olunan "Krım istiqlal müharibəsinin səbəbləri və əsasları", "Sovet Rusiyasının son vəziyyəti" adlı məqalələri SSRİ ərazisində yaşayan qeyr-rus xalqların yaşayışı barədə məlumat verirdi.

"Bildiriş"in əsas mövzuları
---------------------------

Bildiriş qəzeti Azərbaycan, Sovet Rusiyası, Türkiyə, Krım, Şimali Qafqaz, İdil-Ural bölgəsi, Başqırdıstan, Qazax-Qırğız bölgəsi, Türküstan, İran və Ukraynadan xəbərləri işıqlandıran daimi müəllifləri varidi. Qəzet mənbə kimi Sovet İttifaqında və xarici ölkələrdə çıxan qəzet və jurnallardan, o cümlədən Sovet İttifaqından, Türküstandan, Qazaxıstan-Qırğızıstandan və s. bölgələrdən olan müxbirlərin hazırladığı xəbərlərdən də istifadə edirdi.

Bildiriş qəzeti əsasən yuxarıda adı çəkilən coğrafiya ilə bağlı xəbər və məqalələr dərc etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Lakin Bildirişin əsas məqsədi bolşevik işğalından sonra sovet idarəsinin Azərbaycanda həyata keçirməyə çalışdığı siyasətlərə (milli şüuru öldürmək) qarşı ictimaiyyəti xəbərdar etmək, Azərbaycan milli mübarizə ruhunu yaşatmaq, bolşeviklərin zülmkar münasibətini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq idi. Bildirişdəki xəbərlər və məqalələr də məhz bu məqsədlə dərc olunurdu.

Qəzetdə əhatə olunan əsas mövzular bunlardır:

* **Sovet hökumətinin idarəetmə siyasətinin əleyhinə olan xəbərlər və məqalələr**

Bildiriş qəzetində Azərbaycan türklərinin sovet idarəçiliyindən narazılığına və bunun bəzi hallarda necə şiddətləndiyinə diqqət çəkən xəbərlər varidi. Bu xəbərlərlə Azərbaycan türklərinin səsini sovet idarəçiliyi ilə yanaşı xarici ictimaiyyətin rəyinə çatdırmaq o cümlədən, sovet idarəçilərinin Moskvada yerli xalqlar əleyhinə həyata keçirdikləri siyasətin xalqlara iqtisadı ziyan vurmasına diqqət çəkmək nəzərdə tutulmuşdu. Məsələn, Bakinski Raboçinin 18 iyun 1930-cu il tarixli nüsxəsindən götürülmüş və 140 nömrəli məqalədən istifadə edilməklə hazırlanan Bildirişin "Qafqazda siyasi vəziyyət" bölməsində "Azərbaycanda vəziyyət ağırdırmı?" sərlövhəsi ilə təqdim olunan xəbər məqaləsində qeyd olunan məqsəd güdülmüşdü. Bakinski Raboçinin xəbərinə görə, Gürcüstan və Ermənistanda vəziyyət ciddidir. Kəndlilər üsyan qaldırdılar. Azərbaycanda vəziyyət daha pisdir. Naxçıvan, Zaqatala və Şəki quberniyalarında ümumi kəndli üsyanları baş verir, hökumət məmurları ilə kəndlilər arasında az qala müharibəyə çevrilən münaqişələr yaşanırdı. Bununla belə, Azərbaycanın Sovet iqtisadiyyatında yeri çox önəmlidir. Pambıq və neft kimi sərvətlər Sovet İttifaqının iqtisadiyyatı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir, lakin KP bu bölgəyə biganə yanaşır. Bildiriş bu xəbəri KP-nin ən böyük təbliğat vasitələrindən biri olan sözügedən qəzetdən sitat gətirərək oxucularına təqdim etməklə, Azərbaycanın niyə bolşeviklər tərəfindən işğal edildiyini xarici ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq istəyib. Bundan əlavə, o, üsyanların Sovet hökuməti üçün nə qədər başağrısı yaratdığını daxili ictimaiyyətə çatdırır, kəndliləri bu mövqeyi davam etdirməyə sövq etməyə çalışırdı.

* **Rusiya Kommunist Partiyasına (KP) zərbə vurmağa yönəlmiş xəbərlər və məqalələr**

Rusiyada idarəçiliyi əlində saxlayan Kommunist Partiyasının praktikalarının çoxu uğursuz olsa da, ictimaiyyətə rəğmən bu təcrübələr davam edirdi. Məsələn, Rusiyanın demək olar ki, bütün regionlarında "ərzaq toplanması" praktikası nəzərdə tutulduğu kimi həyata keçirilmirdi. Lakin 5 illik inkişaf planı da həyata keçirilə bilməmiş və 5 illik plan 10 illik plana çevrilmişdi. Bu və bu kimi uğursuz təcrübələr ictimaiyyətin reaksiyası ilə qarşılaşmış, proqramların həyata keçirilməsində israr olduğu üçün tez-tez qarşıdurmalar yaranmışdı. Bu qarşıdurmalar qeyri-rus xalqları üzərində cəmləşmiş, xüsusən də türk əsilli xalqlara qarşı təzyiq və zülmü artırmışdır. Bildiriş, Rusiyada yaşayan xalqlara, rus olmayan cəmiyyətlərə və dünya ictimai rəyinə qarşı bu təzyiq və zülmü, ona səbəb olan siyasəti və beləcə bu siyasətin icraçısı olan Kommunist Partiyasını gözdən salmaq məqsədi daşıyırdı. Bu səbəblə qəzet KP əməllərini tez-tez gündəmə gətirmiş, hər zaman da gündəmdə qalmasına çalışmışdır.

* **Ruslaşdırma siyasətinə qarşı xəbərlər və məqalələr.**

Kommunist Partiyası kommunizm siyasətinin həyata keçirilməsində müəyyən çətinliklər yaşayırdı.Bu çətinliklər xüsusilə qeyri-rus xalqları ilə iş zamanı daha da böyük ölçülərə gəlib çatmışdı. Bu məqsədlə Rusiya rəhbərliyi SSRİ ərazisində yaşayan qeyri-rus xalqları ruslaşdırma siyasətini həyata keçirməyə başladı. Beləliklə həm istədiyi siyasəti asanlıqla həyata keçirə biləcək həm də qeyri-rus xalqları guya qazanmış olacaqdı. Bu məqsədlə həyata keçirmək istədiyi ruslaşdırma siyasəti çərçivəsində sovet idarəsi ilk növbədə qeyri-rus xalqlarının dillərini, mədəniyyətlərini, inanclarını dəyişdirməyi planlaşdırıb, həyata keçirdi.

Bildiriş qeyri-rus xalqlarını, xüsusən də SSRİ ərazisində yaşayan türk toplumlarını bu məkrli plana qarşı xəbərdar etmək və onların bu əməllərə qarşı müqavimət göstərmələrini təmin etmək məqsədi daşıyırdı.Bu məqsədlə qəzet öz səhifələrində ruslaşdırma siyasəti ilə bağlı xəbərlər və məqalələr dərc etməklə hədəfə alınan insanları xəbərdar etmiş, bu "assimilyasiya" siyasətlərinə qarşı dünya ictimaiyyətini məlumatlandırmışdır.

* **Milli şüuru oyaq tutmaqla bağlı xəbərlər və məqalələr**

Bildiriş Azərbaycan başda olmaqla Rusiyada yaşayan bütün türk soylu xalqların milli mübarizələrini davam etdirmələri üçün böyük səylər göstərmişdir. Bildirişin az qala hər sayında, hətta hər səhifəsində qəzetin əsas məqsədi olan milli şüuru oyaq tutmaq səyini görmək mümkündür.

Bildiriş öz səhifələrində milli şüuru yaşatmağa yönəlmiş çoxlu xəbər və yazılara yer verib. Lakin bu yazılardan bəlkə də ən önəmlisi "Solovkidə gördüklərim" bölməsində yazılanlar olmuşdur. Bu bölmədəki yazılarda rusların qarşı qeyri-insani rəftar və təqiblərinə diqqət çəkilmiş, yaşanan iztirab və qəddarlıq bu hadisələrin şahidi olanların dili ilə oxuculara çatdırılmışdır.

* **Kommunist Partiyasındakı münaqişələrə dair xəbərlər və məqalələr**

Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra Rusiyada yaşayan xalqlara verdikləri vədləri unudub, hətta qeyri-rus xalqlarının həyat şəraitini çox çətinləşdirən siyasətlər həyata keçirməyə başladılar. Kommunist Partiyası yanında hökumətin əksəriyyəti zorakılıqdan ibarət olan praktikaları cəmiyyətin demək olar ki, bütün təbəqələrində narazılıq yaratmışdı. İş o yerə çatdı ki, bu narazılıq hətta Kommunist Partiyasının daxilində də özünü göstərdi. Bildiriş ictimaiyyət tərəfindən qəbul olunmayan bu praktikalarla birlikdə KP-dəki fikir ayrılıqlarını, çatları gündəmə gətirərək həm Rusiyada, həm də dünya ictimai rəyində KP-ni gözdən salmağı hədəfləyib və bu istiqamətdə xəbərlər dərc etmişdir.

* **Qeyri-rus xalqlara edilən zülmə dair xəbərlər və məqalələr**

Rusiya ərazisində yaşayan qeyri-rus cəmiyyətləri Fevral və Oktyabr inqilablarının onların xeyrinə nəticə verəcəyinə ümid edərək, bu inqilablarını dəstəkləmişdilər. Əslində inqilabların mahiyyət etibarı ilə olmasa da, guya bu cəmiyyətlərə gətirdikləri böyük hüquqlar var idi. Bu hüquqların veriləcəyinə inanan yüz minlərlə insan olduqca məyus olmuşdu. Bolşeviklər çox keçmədən Çar dövründən də ağır praktikalar həyata keçirməyə başladı. Bunların əksəriyyəti fəhlə və kəndlilərin yaşayışına mənfi təsir göstrərmişdi. Sovet rəhbərliyi sözügedən kəsimin qəbul etməyəcəyi bu təcrübələri həyata keçirməkdə israrlı, zorakı bir rəftar nümayiş etdirmiş, qarşısını almağa çalışanları isə cəzalandırmışdı. Sözügedən bu tutuma qarşı müqavimət göstərən, qarşı çıxan xalqlara qarşı edilən "təztiq və zülmlər" Bildiriş səhifələrində işıqlandırılmış, qəzet demək olar ki, bu xalqların səsi olmuşdu. Bildirişin əsas məqsədi bu zülm və təzyiqləri dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq idi.

* **Türk soylu xalqlara edilən təzyiq və zülmə qarşı məqalə və xəbərlər**

Bildiriş sovet rəhbərliyinin türk soylu xalqalara etdiyi ədalətsiz əməlləri öz səhifələrində payalaşaraq həm dayatma formasında həyata keçirilən bu siyasətlərə qarşı xalqın reaksiyasını əks etdirmiş, həm də bu yanlış və haqsız siyasəti dünyaya çatdırmağa çalışmışdır.

* **Slavyan mənşəli qeyri-rus xalqlarına edilən zülmə qarşı xəbərlər və məqalələr**

Rusların təzyiqləri təkcə türk soylu xalqlara qarşı yönəlməmişdi. Rusiya ərazisində yaşayan bütün xalqlar və xüsusən də müstəqillik istəyənlər bolşeviklərin təzyiqlərinə məruz qalmışdılar. Rusiyada yaşayan slavyan mənşəli xalqlar da bu ədalətsiz əməllərə qarşı çıxmış, nəticədə ağır cəzalara məruz qalmışdılar. Bildiriş, sovetlərin tətbiq etdiyi zülmün təkcə türk əsilli xalqlara aid olmadığını, bu zülmün Rusiyada yaşayan milyonlarla müxtəlif millətlərdən olan insanı da əhatə etdiyini dünyaya bəyan etmək üçün bu xalqlara tətbiq edilən zülmü də öz səhifələrinə daşımışdı.

* **Bolşevik hakimiyyətindən sonra Azərbaycanda vəziyyətin ağırlaşması ilə bağlı xəbərlər və məqalələr**

Azərbaycan çarlıq dövründən SSRİ üçün bir çox cəhətdən böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Azərbaycanda neftin kəşfi bu torpaqların əhəmiyyətini daha da artırmışdı. Ona görə də bolşeviklər Azərbaycanı həmişə öz əllərində saxlamaq istəyir və bunun üçün böyük səylər göstərirdilər. Azərbaycan, enerji, ticarət, istehsal, kənd təsərrüfatı və s.sahələrdə üstünlüyü ilə demək olar ki, Sovet Rusiyasının ürəyi idi. Lakin Rusiya üçün əksər sənaye sahələrində, xüsusən də energetikada aparıcı rol oynayan Azərbaycan Sovet işğalından sonra demək olar ki, talan edilmiş, kənd təsərrüfatı işləri lazımi qaydada həyata keçirilməmiş, sənaye istehsalı azalmış, sexlərin əksəriyyətində məhsuldarlıq aşağı düşmüşdür. Azərbaycan (xüsusən də Bakı) köhnə parlaq günlərindən uzaqlaşmışdı. Bildiriş bu vəziyyəti bütün dünyaya, xüsusən də bu torpaqların ilkin sahiblərinə çatdırmaq üçün Azərbaycanda vəziyyətin pisləşdiyi barədə xəbərlər dərc etmişdir.

Bildirişdəki yazı və xəbərlər dünya ictimai rəyi tərəfindən diqqətlə izlənilib. Sovet administrasiyası bu xəbərlərdən narahatlığını tez-tez dilə gətirmişdir. Dünya ictimai rəyinə çatdırılan bu xəbər və məlumat axınının qarşısını almaq və mənbələri məhv etmək üçün ruslar mühacir mətbuatını izləyərək, bu insanları deportasiya etmək üçün müvafiq dövlətlərə təzyiq göstərirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Yaqublu, 2014. səh. 18
2. 1 2  İbrahimli, 1966. səh. 119
3. ↑  Nalcıoğlu, 2004. səh. 65
4. 1 2  Bildiriş, 1930. səh. 1
5. ↑  *Xaləddin İbrahimli.* Azərbaycan mühacirəti tarixi. Bakı: ADPU nəşriyyatı. 2012. səh. 108. 2023-04-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-04.
6. ↑  AXC Ensiklopediyası, 2004. səh. 165
7. ↑  İnce, 2016. səh. 550
8. 1 2 3  İnce, 2016. səh. 551
9. ↑  Nağıyev, 2001. səh. 252
10. ↑  Ənsərli, 1998
11. 1 2  İnce, 2016. səh. 552
12. 1 2 3  İnce, 2016. səh. 553
13. 1 2 3 4  İnce, 2016. səh. 554

Mənbə
-----

* *Nəsiman Yaqublu.* Azərbaycan Mühacirət Mətbuatı (PDF). Bakı: «Elm və təhsil». 2014. səh. 152.
* AXC Ensiklopediyası. Bakı: «Lider» nəşriyyat. 2004.
* *M.Ənsərli.* Cəfər Seyid Əhməd Krımər. Bakı: «Qartal» nəşriyyat. 1998.
* *Fazıl, R. və Nagayev, S.* Kırım Tatar Edebiyatının Tarihi. 2001.
* *İbrahimli, H.* Azərbaycan Siyasi Mühacirəti. Bakı: Elm nəşriyyatı. 1996.
* *Nalcıoğlu, B. U.* Azerbaycan Siyasi Muhaceretinin İstanbul’daki Basın Etkinliklerinin (1923-1931) Kamuoyu Oluşturmadaki Rolü",. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi yayınları. 2004.
* *Tahirli.A.* Azərbaycan Mühaciəry Mətbuatı. Bakı: Grapp. 2002.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycan Azərbaycan mətbuatı |
| --- |
| Çar dövründə | 
Açıq söz •
Asari-həqiqət •
Azərbaycan •
Arı •
Babayi-Əmir •
Bakinets •
Bakinskaya nedelya •
Bakinskaya poçta •
Bakinskaya zvezda •
Bakinski den •
Bakinski dnevnik •
Bakinski dosuq •
Bakinski listok •
Bakinski proletari •
Bakinski profesionalnı vestnik •
Bakinski raboçi •
Bakinski teatralnı kuryer •
Bakinski torqovo-promışlenı listok •
Bakinski veçer •
Bakinskiye izvestiya •
Bakinskiye qubernskiye vedomosti •
Bakinskiye novosti •
Bakinskiye otqoloski •
Bakinskiye strelı •
Bakinskiye vesti •
Bakinskoye exo •
Bakı həyatı •
Baku •
Bəhlul •
Bəsirət •
Bürhani-Həqiqət •
Bürhani-Tərəqqi •
Dəbistan •
Dəvət •
Dirilik •
Doğru söz •
Duma •
Əkinçi •
Füyuzat •
Günəş •
Haqq yolu •
Həqiqət •
Həqiqəti-əfkar •
Həyat •
Hilal •
Hümmət •
İqbal •
İqdam •
İrşad •
İşıq •
İttifaq •
Kaspi •
Kəlniyyət •
Kəşkül •
Qafqazets •
Qafqazın bu tərəfinin xəbəri •
Qolos Baku •
Qudok •
Qurtuluş •
Lək-lək •
Məlumat •
Məktəb •
Məzəli •
Məzhər •
Mirat •
Molla Nəsrəddin •
Neftyanoye delo •
Nicat •
Prikaspiyskaya jizn •
Proqres •
Rəhbər •
Rus-İran dostu •
Səda •
Son xəbər •
Sosialist •
Sovqat •
Şəlalə •
Şərqi-Rus •
Şəhabi-saqib •
Şkola i jizn •
Şuşinskaya jizn •
Şuşinski listok •
Tazə həyat •
Tazə xəbər •
Təkamül •
Tərəqqi •
Tiflis əxbarı •
Trudovoy qolos •
Tuti •
Vesti Baku •
Vestnik Baku •
Vostok •
Yelisavetpolski listok •
Yelisavetpolski vestnik •
Yelisavetpolskiye otqoloski •
Yeni füyuzat •
Yeni həqiqət •
Yeni iqbal •
Yeni iqdam •
Yeni irşad •
Yoldaş •
Yujnı Kavkaz •
Zənbur •
Ziyayi-Qafqaziyyə
 |
| İnqilab dövründə | 
Bakı ətrafı fəhlə, əsgər və matros şurasının əxbarı •
Cavanlar şurası •
Cənub tauşi •
El həyatı •
Əkinçi •
Gənclər sədası •
Hümmət •
Hürriyyət •
İttifaqi-mütəəllimin •
İttihad •
Qardaş kədəri •
Qardaş köməyi •
Lətayif •
Möhtaclara kömək •
Musulmanskiye İzvestiya •
Müsavat •
Müsəlmanlıq •
Naş qolos •
Türk sözü •
Yeni həyat
 |
| AXC dövründə | 
Al bayraq •
Azərbaycan •
Azərbaycan füqərası •
Azərbaycan hökumətinin əxbarı •
Bakinskaya jizn •
Bakinskoye slovo •
Bakinskoye utro •
Bakı fəhlə konfransının əxbarı •
Bednota •
Doğru yol •
El •
Əfkari-mütəəllimin •
Əfkari-nəfisə •
Fəhlə və əklinçi •
Fəhlə və mədəniyyət •
Füqəra sədası •
Gələcək •
Gənc işçi •
Gənclər yurdu •
Haqq • 
Hürriyyət (1919, 1920) •
Xalq sözü •
Xəlqçi •
Kommunist • 
İstiqlal (qəzet, toplu) •
Qafqaz Kommunası qəzeti •
Qarabağ •
Qolos truda •
Qurtuluş •
Mədəniyyət •
Məşəl •
Molodoy proletari •
Molot •
Müdafieyi-millət •
Nabat •
Naşa jizn •
Naşe vremya •
Oktyabr inqilabı •
Övraqi-nəfisə •
Proletari •
Raboçaya pravda •
Rəhbər •
Tartan-partan •
Sabah •
Şeypur •
Vperyod •
Yedinaya Rossiya •
Yeni həyat •
Yoldaş •
Zəhmət həyatı •
Zəhmət sədası •
Zənbur •
Znamya truda
 |
| Sovet dövründə | 
168 saat •
Abşeron •
Ağdaş •
Astara •
Aydınlıq •
Azadlıq • 
Azərbaycan (qəzet, jurnal) •
Azərbaycan dili və ədəbiyyat tədrisi •
Azərbaycan gəncləri •
Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin əxbarı •
Azərbaycan kommunisti •
Azərbaycan qadını •
Azərbaycan məktəbi •
Azərbaycan müəllimi •
Azərbaycan pioneri •
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin məlumatı •
Bakinski komsomolets •
Bakı Universiteti •
Bauer und Arbeiter •
Bolluq uğrunda •
Cənub xəbərləri •
Çeşmə •
Dan ulduzu •
Daşkəsən •
Dərbənd •
Elm •
Elm və həyat •
Ədəbiyyat və incəsənət •
Əqrəb •
Gənc müəllim •
Gəncənin səsi •
Göyçay •
Göyərçin •
Göyəzən •
Həyat •
İdman •
İqtisadçı •
İqtisadiyyat və həyat •
İpəkçi • 
İstiqlal (1921, 1990) •
Kirpi •
Kür •
Qarabağ •
Qəbələ •
Qobustan •
Qusar •
Laçın • 
Lenin bayrağı (Nuxa, Vartaşen) •
Lenins Weg •
Lənkəran •
Literaturnıy Azerbaydjan •
Meydan •
Məhsul •
Məktəbəqədər və ibtidai təhsil •
Millət •
Mingəçevir işıqları •
Molodıye boytsı vostoka •
Molodoy kommunist •
Molodyoj Azerbaydjana •
Muğanın səsi •
Müxalifət •
Oğuz yurdu •
Səhər •
Səs •
Sovet Ermənistanı •
Sovet Gürcüstanı •
Sovet Kürdüstanı •
Sumqayıt •
Şəki •
Şərq qapısı •
Şuşa •
Texnoloq •
Ulduz •
Ülfət •
Vışka •
Yeni fikir •
Yeni gün •
Yeni Həyat •
Yeni Tərtər •
Yeni yol •
Yeni Müsavat •
Zaqatala
 |
| Mühacirət dövrü | 
Azərbaycan Yurd Bilgisi •
Azəri Türk •
Bildiriş •
Qafqaz •
Qurtuluş •
Mücahid •
Odlu Yurd •
Yaşıl yarpaq •
Yeni Qafqaziya
 |
| Müstəqillikdən sonra | 
7 gün •
20 yanvar •
525-ci qəzet •
Abituryent •
Axtarış •
Araz •
ATV maqazin •
Avropa •
Aydınlıq •
Ayna •
Aysel •
Azad Azərbaycan •
Azerbaijan International •
Azerbaydjanskiye İzvestiya •
AzerNews •
Azərbaycan Arxeologiyası •
Azərbaycan Ordusu •
Azərbaycan tarixi şəcərə cəmiyyətinin xəbərləri •
Azərbaycanın vergi jurnalı •
Bakı Xəbər •
Baku •
BakuPost •
Binəqədi •
Birlik •
Bizim Əsr •
Bizim Yol •
Borçalının səsi •
Boz qurd •
Bu gün •
Bütöv Azərbaycan •
Carçı Express •
Caucasus International •
Cəmiyyət və Din •
Coğrafiya və təbii resurslar •
Cümhuriyyət •
Çapar •
Dalğa •
Demokrat •
Dədə Qorqud •
Dərələyəz •
Dəryaz •
Diplomat •
Dodo •
Dövlət və Din •
Dövran •
Ejednevniye novosti •
Ekspress •
Elman •
Exo •
Euro Xəbər •
Ədalət •
Çapar •
Əlyazmalar yanmır •
Film Fiction •
Futbol+ •
Füyuzat •
Göyqurşağı •
Gün Səhər •
Günay •
Gündəlik Azərbaycan •
Gündəm •
Haqqın nuru •
Hesabat •
Həftə içi •
Hərbi and •
Hürriyyət •
Xalq Cəbhəsi •
Xəzan • 
Xəzər (qəzet, jurnal) •
İki sahil •
İqtisadi və Siyasi elmlər jurnalı •
İlahiyyatçı •
İmpuls •
İncəsənət və mədəniyyət problemləri •
İnformasiya Cəmiyyəti Problemləri •
İşıq •
Karvan •
Komanda •
Kredo •
Qarabağa aparan yol •
Qarapapaqlar •
Qələm •
Qoroskop •
Le Carrefour •
Laçın yurdu •
Maarif •
Metafizika Jurnalı •
Meydan+ •
Mənlik •
Mərkəz •
Milli Zəka •
Monitor •
Mübariz keşikdə •
Müəllim sözü •
Mühacir •
Müstəqil Qəzet •
Mütərcim •
Nargis •
National Geographic Azərbaycan •
Nedelya •
Novoye vremya •
Nöqtə •
Oxu məni •
Olaylar •
Olimpiya dünyası •
Ozan dünyası •
Palitra •
Panorama •
Region Plus •
Rezonans •
Respublika •
Satira •
Savalan •
Soy •
Şəffaflıq •
Şərq •
Şərq fəlsəfəsi problemləri •
Təbib •
Tək səbir •
Təzadlar •
Tolışon Sədo •
Türküstan •
Ulus •
Unikal •
Urbanizm •
Ustad •
Vedi inform •
Vedibasar •
Vətən •
Vətəndaş həmrəyliyi •
Visions of Azerbaijan •
Yada düşdü •
Yeni Azərbaycan •
Yeni nəbz •
Yeni Təfəkkür •
Zaman Azərbaycan •
Zarafat •
Zerkalo •
Zəka •
Zənbur
 |