Budapeşt
**Budapeşt** (mac. Budapest) — Macarıstanın paytaxtı. Budapeşt 1873-cü ildə Dunay çayının şərqində yerləşən Peşt, qərbində yerləşən Buda və Obuda şəhərlərin birləşməsindən yaranıb.

Tarix
-----

E.ə. I əsrdə Budapeştin hazırda yerləşdiyi ərazidə ticarət və sənət mərkəzi olan Ak-İnk adlı kelt yaşayış məntəqəsi mövcud olmuş, romalıların gəlişindən sonra isə ərazi e.ə. 89-cu ildə Pannoniya əyalətinin tərkibinə daxil edilmişdir. 106-cı ildə Ak-İnkin adı Akvinkuma dəyişilmiş, şəhər isə əyalətin inzibati mərkəzinə çevrilmişdir. O zaman 20 min sakini olmuş şəhərdə Roma qarnizonu yerləşirdi. Sözügedən zaman dövründən qalmış ictimai binaların, evlərin, akvedukların xarabaları bu gün də görmək mümkündür. IV əsrə qədər Akvinkum Yeni Pannoniyanın inzibati mərkəzi idi.

450-ci il üçün romalıların yerini hunlar və ostqotlar tutmuş, şəhər isə Hun imperiyasının mərkəzinə çevrilmişdir. Kiçik yaşayış məntəqəsi olmuş və *Contra Aquincum* ("Akvinkuma qarşı") adlanmış hazırkı Peştin əsası xan Krumun hakimiyyəti dövründə qoyulmuşdur.

Macar tayfalarının Dunaya gəlməsi təxminən 895-ci ilə təsadüf edir. Adı adı ilk öncə Buda, sonradan isə Obudaya ("Köhnə Buda") dəyişilmiş Akvinkum Macarıstanın ilk siyasi mərkəzi olmuşdur. Yüz il bundan sonra burada macar dövləti elan edilmişdir. 1241-ci ildə baş vermiş monqol hücumun nəticəsi olaraq, Buda və Peşt dağıdılmışdır. Bundan sonra kral IV Bela Qala dağında Buda istehkamını tikdirmişdir. 1361-ci ildə Buda macar dövlətinin paytaxtına çevrildi. 1473-cü ildə burada ilk macar kitabı dərc olunmuşdur.

1541-ci ildə Buda və Peşt Osmanlı imperiyası tərəfindən zəbt olunmuşdur. Vilayətlərin birinin paytaxtına çevrilmiş şəhər tənəzzül etməkdə idi, lakin 1686-cı ildə təxminən 40 gün sürən mühasirənin nəticəsi olaraq Buda qalasını türklərdən azad etmək mümkün oldu və şəhər Habsburq imperiyasının tərkibinə daxil oldu.

XVIII əsrdə ticarət mərkəzi kimi inkişaf etməyə başlayan Peştin əhalisi 1800-cü il üçün Budanın və Obudanın toplam əhalisindən çox idi. Sonrakı illərdə bu fərq yalnız artırdı.

Üç şəhəri birləşdirməyə doğru ilk səylər 1848–1849-cu illərin inqilabı ilə bağlıdır, lakin inqilabın məğlubiyyəti və Habsburqların restavrasiyası yenidən parçalanmaya gətirib çıxardı. Birləşmə 17 noyabr 1873-cü il tarixində baş verdi. 1900-cü ildə birləşmiş şəhərin əhalisi 730 min nəfər təşkil etmişdir. Bu zaman üçün Budapeştdə elektrik fənərlər (1873-cü ildən bəri), şəhər telefonu (1885), tramvay (1887) və kontinental Avropanın ilk metrosu (1896) istifadəyə verilmişdir. Macarıstan 1918-ci ildə respublikaya, 1919-cu ildə isə sovet respublikasına çevrilmişdir. Bundan sonra hakimiyyətə admiral Mikloş Horti gəlmişdir. Hortinin hakimiyyətdən kənarlaşdırılmasından sonra, 1944-cü ilin mart ayında Budapeşt alman qoşunları tərəfindən zəbt olunmuşdur. 1944-cü ilin sonunda şəhər Qırmızı Ordu tərəfindən 102 gün davam etmiş və 13 fevral 1945-ci il tarixində uğurla bitmiş mühasirəyə alınmışdır. Bununla belə, Budapeştin bütün körpüləri və binaların dörddə biri məhv olunmuşdur. İşğaldan öncə 250 min nəfər təşkil etmiş yəhudi əhalisinin böyük qismi holokostun nəticəsi olaraq qırılmışdır. Şəhərin bərpası 1960-cı illərədək davam etmişdir. 1956-cı ilin üsyanı zamanı şəhərə daxil olmuş sovet qoşunları kommunist rejiminin süqutuna qədər burada saxlanılmışdır.

2006-cı ilin 17–18 sentyabr tarixlərində Budapeştdə kütləvi etiraz aksiyaları baş vermişdir. Bunun səbəbi baş nazir Ferents Dürçanyın seçiciləri aldatma halını sübut edən audioyazıların üzə çıxması idi. 10 minə yaxın nümayişçi baş nazirin istefasını tələb edərək Budapeştin mərkəzində toplaşmışdır. İğtişaşlar Dürçanyın partiyasının tam məğlubiyyətə uğradığı 1 oktyabr seçkisinə qədər davam etmişdir.


I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
VIII.
IX.
X.
XI.
XII.
XIII.
XIV.
XV.
XVI.
XVII.
XVIII.
XIX.
XX.
XXI.
XXII.
XXIII.

Nəqliyyatı
----------

Budapeştdə bütün şəhər nəqliyyat növləri (metro, tramvay, trolleybus, avtobus, şəhərətrafı elektrik qatarları) "BKV" adlanan qurumun nəzarətindədir və vahid nəqliyyat şəbəkəsi mövcuddur. Bu isə nəqliyyatın daha asan idarə olunması və onlayn təchizatının qurulması üçün çox əlverişlidir.

Təhsil
------

Budapeşt Texnologiya və İqtisadiyyat Universitetinin əsas kampusunun 1909-cu ildə çəkilmiş fotosu. 1782-ci ildə əsası qoyulmuş bu ali məktəb texnologiya üzrə dünyanın ən qədim ali məktəblərindən biridir
 *Əsas məqalə: Macarıstanda təhsil*
Macarıstanda xeyli təhsil müəssisələri Budapeştdə təmərküzləşib, ən böyük və məşhur ali təhsil müəssisələri bunlardır:

* Eötvöş Lorand Universiteti
* Budapeşt Beynəlxalq Biznes Məktəbi
* MET (keçmiş BKF)
* Andraşi Universiteti
* Korvinus Universiteti
* Sent İştvan Universiteti
* Budapeşt Biznes Məktəbi
* Budapeşt Texnologiya və İqtisadiyyat Universiteti
* Mərkəzi Avropa Universiteti
* Obuda Universiteti

Qardaş şəhərlər
---------------

* Almaniya Almaniya **Berlin**, *(1991)*
* Avstriya Avstriya **Vyana**, *(1990)*
* Litva Litva **Vilnüs**
* İrlandiya İrlandiya **Dublin**, *(2006)*
* Xorvatiya Xorvatiya **Zaqreb**, *(1994)*
* Slovakiya Slovakiya **Koşitse**
* Portuqaliya Portuqaliya **Lissabon**, *(1992)*
* Ukrayna Ukrayna **Lvov**, *(1993)*
* ABŞ ABŞ **Nyu-York**, *(1991)*
* Türkiyə Türkiyə **İstanbul**
* İsrail İsrail **Tel-Əviv**, *(1989)*
* ABŞ ABŞ **Fort-Uort**, *(1990)*
* Almaniya Almaniya **Frankfurt**, *(1990)*

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Macarıstan
* Macarıstan şəhərləri

İstinadlar
----------

1. ↑ . 2001.
2. ↑  "Qwe.az - Rəşad Mehbaliyev: "Get orda kimdən soruşsan deyəcək" və ya şəhər nəqliyyat sisteminin onlayn təminatı". 2011-09-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-02.

Vikianbarda Budapeşt ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər
---------------

Budapeştdə gəzməli yerlər

 

| ⛭Budapeştin görməli yerləri |
| --- |
| Rayon və məhlələr | 
Marqit adası •
Qellert dağı •
Akvink 
 |  |
| Küçələr, meydanlar və körpülər | 
Vöröşmarti meydanı •
Andraşi prospekti •
Qəhrəmanlar meydanı •
Ferens List meydanı •
Mora Yokai meydanı •
Oktoqon meydanı •
Azadlıq körpüsü •
Azadlıq meydanı •
Vats küçəsi 
 |
| İctimai binalarvə obyektlər | 
Macar opera teatrı •
Drekslera sarayı •
Qreşem sarayı •
Ferens List Musiqi Akademiyası ‎ •
Budapeşt kukla teatrı •
Budapeşt operetta teatrı •
Keçmiş incəsənət sarayı •
Macarıstanın incəsənət Universiteti •
Buday qalası •
Vaydaxunyad qəsri •
«Viqado» konsert zalı •
Mərkəzi bazar •
Macarıstanın parlament binası 
 |
| Muzeylər və abidələr | 
Macarıstanın milli muzeyi •
Macarıstanın milli qalereyası •
Dəmiryolu muzeyi •
Budapeşt tarix muzeyi •
Tətbiqi incəsənət muzeyi •
Etnoqrafik muzeyi •
Lüdviq muzeyi •
Kiştselli muzeyi •
Xolokost muzeyi •
Poçt muzeyi •
Terror muzeyi •
Ferens List ev-muzeyi •
Zoltan Koday ev-muzeyi •
Uzaq Şərq İncəsənət Muzeyi •
Tuna çayınındakı ayaqqabı 
 |
| Məbədlər və monastırlar | 
Böyük sinaqoq •
Müqəddəs Stefan bazilikası 
 |
| Parklar, abidələr və qəbiristanlıqlar | 
Varoşliqet •
Memento parkı •
Kerepeşi •
Farkaşreti
 |
| Kafe, restoran | 
Jebro kafesi 
 |

| ⛭Avropa paytaxtları |
| --- |
| Afina  • Amsterdam  • Andorra-la-Velya  • Ankara  • Astana  • Bakı  • Belqrad  • Berlin  • Bern  • Bratislava  • Brüssel  • Budapeşt  • Buxarest  • Dublin  • Helsinki  • İrəvan  • Kişinyov  • Kiyev  • Kopenhagen  • Lissabon  • London  • Lüksemburq  • Lyublyana  • Madrid  • Minsk  • Monako  • Moskva  • Nikosiya  • Şimali Lefkoşa • Oslo  • Paris  • Podqoritsa  • Praqa  • Priştina  • Reykyavik  • Riqa  • Roma  • San-Marino  • Sarayevo  • Skopye  • Sofiya  • Stokholm  • Tallin  • Tbilisi  • Tirana  • Vaduts  • La Valletta  • Varşava  • Vatikan  • Vilnüs  • Vyana  • Zaqreb |

| ⛭Macarıstan Macarıstanın inzibati mərkəzləri |
| --- |
| Budapeşt
 • Keçkemet
 • Peç
 • Bekeşçaba
 • Mişkolts
 • Seqed
 • Sekeşfexervar
 • Dyör
 • Debretsen
 • Eqer
 • Solnok
 • Tatabanya
 • Şalqotaryan
 • Kapoşvar
 • Nyiredxaza
 • Seksard
 • Sombatxey
 • Vesprem
 • Zalaeqerseq |


| ⛭Macarıstanda yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Budapeşt  • Holloko kəndi  • Aqqtelek Milli Parkı  • Pannonhalma monastırı  • Hortobad Milli Parkı  • Peç şəhərindəki qədim nekropol  • Noyzidler gölü  • Tokay bölgəsi |  |