recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Zübeir**-İraqın Bəsrə mühafəzəsində,Küveyt və BƏƏ ən yaxın şəhəri.

Haqqında
--------

Əl-Zubeyr şəhəri İraqın cənubundakı Bəsrə şəhərinin cənub-qərbində yerləşir və şəhər Ərəbistan yarımadası ilə Ərəb körfəzi bölgəsi və İraq arasındakı səyahət mərkəzləri və Badia ilə yaxınlığı var.Onu Nəcd çöllərindən gələn İraq Bədiyyələri və onlarla ticarət mübadiləsi üçün gələn hər kəs bir bölgə etdi.

Əl-Zubeyr, İraq şəhəri olaraq tarixi statusa sahibdir və yarandığı bir neçə əsr ərzində miras və hadisələrlə doludur. Ayrıca İraqın şimalından və şərqindən kənarda olan Allahın Müqəddəs Evi olan Həcc ziyarətinə gələn və gedənlər üçün bir yerdir.

Etimologiyası
-------------

E.ə 38–658-ci ildə orada dəfn olunmuş Əl-Zubeyr İbn Əvam ilə əlaqədar olaraq bu ad verildi və o, Məhəmməd Peyğəmbərin əmisi oğlu və Cənnətin on təbliğatçısından biridir. Əl-Mirbadın arxeoloji məkanı ilə xəlifə Ömər bin Əl-Xattabın dövründə Ataba Bin Qazvan tərəfindən qurulmuş qədim Bəsrə şəhəri arasında yerləşir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *İraq ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Stone İsland** — İtalyan şirkəti, yüksək-səviyyəli geyim istehsalçısı.

Şirkətin tarixçəsi
------------------

1982-ci ildə Stone İsland geyim markası C.P.Company adını daşıyan şirkətin məhsulu kimi yaranıb. Onun işi nəticəsində Stone İsland markası altında həm materialın keyfiyyətinə, emal texnologiyalarına, həm də ekstremal dizayna görə nadir əşyaların sırasına peyda olmağa başladı.

Stone İsland məhsullarının istehsalı zamanı istifadə edilən texnoloji prosedurların kökləri tez-tez qeyri-standart geyim istehsal etməyə imkan verən müxtəlif sənaye sahələrinə gedir.

Yuxarıda sadalanan texnoloji gedişlərin tətbiqi nəticəsində şirkət Avropada populyarlıq qazanmağa başlayıb. Stone Island geyimləri tekstil brendlərinin A (lüks) seqmentinə daxildir.

Marka nişanı
------------

Məşhur Stone İsland Nişanı
Stone İsland paltarının əsas və ən vacib detallarından biri, kompas şəklində bir şirkət emblemi ilə bir yamaq tikmədir. Adətən o sol qolda iki düymə (bəzi modellərdə — çiyində) bərkidilir. 1980-ci illərin ortalarında, əsasən, bu dizayner tapıntısı sayəsində Stone Island markası altında olan geyim eyni İngilis futbol azarkeşləri arasında populyarlaşdı.

Stone İsland geyimlərinin vəziyyətində bu yamaq elementi, hətta paltardan belə vacib detala çevrildi. Marka emblemi ilə kiçik ölçülü parça bu parçanı fərqli bir xüsusiyyətə çevrildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Fashionbi". 2015-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-15.
2. ↑  History of the iconic Stone Island Patch. Arxivləşdirilib 2022-03-27 at the Wayback Machine İstifadə tarixi: 15 May, 2019
3. ↑  Hooligans undercovered with new firm Arxivləşdirilib 2015-12-28 at the Wayback Machine | BBC. İstifadə tarixi: 15 May, 2019
4. ↑  Тайна происхождения знаменитого патча-нашивки Stone Island Arxivləşdirilib 2022-04-10 at the Wayback Machine. İstifadə tarixi: 15 May, 2019
5. ↑  "Stone Island Sells 30% Stake to Temasek". Arxivləşdirilib 2019-12-14 at the Wayback Machine *The Business of Fashion*. 2017-08-01. İstifadə tarixi: 2017-08-01
Mərcan rifindəki bio müxtəliflik. Böyük Sədd riifi, Avstraliya.Mərcan rifindəki bio müxtəliflik. Böyük Sədd riifi, Avstraliya.
**Mərcan rifi**-— kolonial mərcan poliplərinin həyat fəaliyyəti nəticəsində və əhəngli yosunların, foraminiferlərin iştirakı ilə okean və dənizlərdə yaranmış qurğular.

Mərcan rifləri isti suların- ekvatorial və tropik enliklərin, demək olar ki, bütün ada və materik sahillərini haşiyələyir. Riflərdə qazıntı halında karbonatlı süxurlara da rast gəlinir.

Mərcan riflərinin dominant orqanizmləri kalsium karbonatdan yaranmış, xarici skeletdən ibarət daş mərcanlar və kolonik işçilərdir. Skelet materialları dalğaların hərəkəti və bio-eroziya ilə əlaqədar parçalanıb, yığılaraq mərcanlar, müxtəlif heyvan və bitkilərin yaşaması üçün kalsiumlu bir forma meydana gətirir.

Mərcan qayalığı okeanların səthinin təxminən bir hissəsini əhatə edir. Xüsusilə Sakit okeanda tropik sularda dayaz dərinliklərdə yerləşir. Lakin dərin və soyuq su mərcanları da kiçik miqyasda yerləşmişdir. Mərcan rifləri dünyanın ən zəngin və ən müxtəlif ekosistemlərindəndir.

Mərcan rifi tipləri
-------------------

Mərcan rifi xüsusiyyətlərinə görə üç tipə bölünür:

### Sahil rifləri

Sahil rifləri bilavasitə materikin və ya adanın çəkilmə zolağından başlanaraq, onu terras şəklində haşiyələyir. Çay mənsəbləri və manqır cəngəlliklərində onların sahələrinin arası kəsilir.

### Sədd rifləri

Sədd rifləri sahildən bir qədər aralı, sahilə paralel yerləşərək, ondan dayaz laquna ilə ayrılır.

### Sualtı və ya dib rifləri

Sualtı və ya dib rifləri okean və dəniz dayazlıqlarında əmələ gəlmiş və su səviyyəsindən aşağıda yerləşən mərcan rifləridir. Belə riflər gəmiçilikdə böyük təhlükələrin yaranmasına səbəb olur.

Həmçinin bax
------------

* Mərcan adaları
* Sədd rifi
* Böyük Sədd rifi
* Atoll

Xarici keçidlər
---------------

* Böyük sədd rifi[*ölü keçid*]
* Karibdəki mərcan rifləri yastılaşıb
* Sakit okeanın mirvarisi - Marşal adaları

İstinad
-------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
**Mərcanvari herisium** (*lat.* Hericium coralloides) —

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar"kateqoriyasına aiddir – CR B1b(i, iii) + 2b(ii, iii). Nadir növdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Meyvə cismi oduncaqda inkişaf edir, birillik, mərcanvari budaqlanmış, möhkəm ayaqcıq əsaslı, 5-13 sm diametrindədir, cavan meyvə cismi ləti liflidir, qar kimi ağ, sonradan və ya əl ilə toxunduqda, xüsusi qurudulduğu zaman qonur rəng alır. Ləti ağ, lifli, xoş göbələk ətirlidir. Himenofor tikanlıdır, tikanlar budaqların alt hissəsində, konusvari, 4-10 mm uzunluğunda, mumvari konsistensiyalıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

ksilotrofdur, oduncağın çürüməsini törədir. Quercus cinsinin növlərində, əsasən gövdəsində rast gəlinir. Meyvə cisimləri tək-tək, payız mövsümündə rast gəlinir.

Hericium coralloides

Yayılması
---------

Balakən rayonunun Mahamalar kəndi ətrafında.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Yaşama ərazisi məhdudlaşır, populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

İnkişafı üçün çürümüş enliyarpaqlı ağac növlərinə tələbatdır.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Populyasiyanın vəziyyətinə nəzarət, yeni əmələgəlmə yerlərini aşkarlamaq və mitselilərini kultura kolleksiyasında saxlamaq. Çox nadir hallarda təsadüf edildiyi üçün qorunması vacibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı - nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri", "Şərq-Qərb" nəşriyyatı, Bakı, 2013, 676 s.
3. ↑  Васильева Л.Н. 1973
4. ↑  Sadıqov A.S. 2001
**Yaz zirinci** (*lat.* Berberis vernae) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni şimal-qərbi Çindir. Tyan-Şanın şərq (Çin) hissəsinin dağlarında yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m-dək olan, yarımdərili yarpaqlı və uzun (5 sm-dək) iynələri olan koldur. 8 yaşında hündürlüyü 1,4 m-ə, çətirinin diametri 140 sm-ə çatır. Vegetasiyası aprelin ikinci yarısından oktyabrın ortalarına qədərdir. Yavaş böyüyür və 6 yaşından hər il çiçəkləyir, meyvə verir. İyunun ortalarında təxminn 10-12 gün çiçəkləyir. Meyvələri oktyabrın əvvəllərində yetişir. Yay qələmlərinin 50 %-i kök atır.

Ekologiyası
-----------

Qışadavamlıdır, torpaqlara tələbkar deyil. Günəşli, yarımkölgəli yerlərdə yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Müxtəlif kompozisiyaların qurulmasında, tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1754169
* Wikispecies: Berberis vernae
* EoL: 5515387
* EPPO: BEBVN
* FoC: 242308277
* GBIF: 3980793
* GRIN: 6988
* IPNI: 107178-1
* NCBI: 258207
* Plant List: kew-2674591
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:107178-1
* Tropicos: 3500539
* WFO: wfo-0000564005

 |
Faza nəzarət relesiFaza nəzarət relesi
**Faza nəzarət relesi** - aşağıdakı hallarda üç fazalı şəbəkədən qidalanan elektrik mühərriki və ya elektrik qurğusunun mühafizəsi üçün nəzərdə tutulmuş qurğudur: 

* fazaların heç olmasa birinin olmaması ("fazanın itməsi"),
* gərginliyin qoyulmuş həddən aşağı düşməsi,
* gərginliyin qoyulmuş həddən yuxarı qalxması,
* fazın əks ardıcıllığı
* neytralın qırılması,
* cərəyanların və gərginliklərin qeyri-simmetrikliyi

Bundan əlavə, faza nəzarət relesinin bəzi konstruksiyaları maksimal və minimal gərginliyə görə işləmə qiymətlərinin, həmçinin işləmə vaxtının (dözmə müddəti) tənzimlənməsini təmin edir. Adətən, faza nəzarət relesində çıxış elementi kimi rele kontaktları dəstindən (normal bağlı və normal açıq) istifadə olunur. Rele həmçinin fazaların mövcudluğunu və qeyri-normal rejimin növünü göstərən indikasiya elementləri ilə təchiz oluna bilər.

İş prinsipi
-----------

Faza nəzarət relesinin iş prinsipi fazanın itməsi zamanı şəbəkədə meydana çıxan əks ardıcıllıqlı harmoniklərin təcrid edilməsinə əsaslanır. Əks ardıcıllıqlı gərginlikləri ayırmaq üçün əks ardıcıllıqlı filtrlərdən istifadə olunur, ən sadə halda bunlar çıxışında elektromaqnit relesi qoşulmuş aktiv və reaktiv elementləri olan (aktiv-tutum dövrələri) olan passiv analoq filtrlərdir.

Sənaye növləri
--------------

Faza nəzarət relesinin növlərindən biri, adətən "faza itkisi relesi" adlandırılan E - 511 (SSRİ) relesidir. Onun modifikasiyaları 100 V, 220 V və 380 V xətt gərginliyinə hazırlanırdı, buna görə də qoyuluş qiymətləri gərginliyə görə tənzimlənirdi. Müasir faza nəzarət releləri (məsələn, "Rele və Avtomatika" MMC tərəfindən istehsal olunan EL-11, 12, 13, 15 seriyaları) gərginliyə və zamana görə parametrlərlə təchiz edilirlər.

Ədəbiyyat
---------

* *«Справочник по наладке электроустановок», под ред. А. С. Дорофеюка, А. П. Хечумяна, М. «Энергия», 1975 г*
* *Чернобровов Н.В. «Релейная защита», М. «Энергия», 1974 г.*

İstinadlar
----------

* Реле контроля фаз: принцип работы, конструкция, схемы подключения
* Реле контроля фаз — артефакт истории или взгляд в будущее?
**Mərcani məscidi** — Rusiyanın daxilində muxtar dövlət olan Tatarıstanın paytaxtı Kazanda yerləşən məscid. həmçinin əl-Mərcani, Marcani və Mərdcan deyə tələffüz edilir. Məscid 1766-1770-ci ildə Rusiya imperiyası imperatriçası Katerinanın və yerli şəhər əhalisinin ianələri hesanbına tikilmişdir.
Məscid hal-hazırda Mərcani adlandırılır. Məscidə Mərcani adı burada 1850-ci ildən imam kimi işləyən Şəhabətdin Mərcaninin adından götürmüşdür.

Haqqında
--------

Əvvəllər kafedral məscid idi. 1766-1770-ci illərdə rus çariçası II Yekaterina tərəfindən şəhərin müsəlman əhalisinə ərmağan edilmişdir. Rusiya imperiyasının müsəlman əhaliyə qarşı etdiyi zülümlərdən sonra tikilməsinə icazə verilən ilk məsciddir. Kazandakı ən qədim məscid olan Mərcani məscidi Sovet hakimiyyəti dövündən də salamat çıxmağı bacarmışdır.
Ənənəvi tatar orta əsrlər memeari üslubu ilə barokka stilində inşa edilmişdir. Memarının Vasili Kaftırev olduğuna inanılır. Qaban gölü sahilində Kazanın qədim taatr məhəlləsində yerləşir. Məscid iki mərtəbəli və iki salonludur. Məscidin daxili Peterburq barokkosu üslübunda tikilmişdir. 1861-ci ildə İ.G.Yunusov əlavə binanı və pilləkənləri inşa etmişdir. 1863-cü ildə isə mehrab uzatmasını və yeni məscidin əlavəsii tikdi. Bu dövrdən sonra məscid Yusunovun məscidi adlandırılmışdır. 1885-ci ildə tacir Z.Osmanov minarənin yenilənməsini həyata keçirmişdir. 1887-ci ildə isə tacirlərdən V.İzzətullin və M. Valişin minarəyə malkon terrasını əlavə edilər.
1850-ci ildən etibarən imam olaraq işləyən tatar elm adamı Şəhabətdin Mərcanidən sonra məscidin indiki adı onun adıyla anılır.

Məsciddə minarə və kiçik memarlıq elementləri, ağ rəngli divarlar, yaşıl çatılar, yaxşı gecə memarlıq işıqlandırmaları ilə zərif ipuçları var. Mərtəbə - xidmət. İkinci mərtəbədəki namaz otaqlarında tağlar və divarlar mavi, yaşıl, qızıl rəngli və çiçək mövzularının zərli naxışları olan ləkəli qəliblərlə bəzədilib.

Qazan xanlığı dövrünün Məhəmməd-Qəli bəyin məzar daşı da məsciddə saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Шарипов М. П.* Познавательный путеводитель по Казани. Kazan. 2008. səh. 84. ISBN 978-5-9900864-2-5.
2. ↑  "Надмогильный камень времени Казанского ханства в мечети Марджани (Казань)". 2020-06-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
**Orfoqrafiya**, **yazı qaydaları** (q.yun. ὀρθογραφία, ὀρθός — "düzgün" и γράφω — "yazıram") — yazıda nitqin qrammatik formaları və sözlərin həmahəng ifadəsi. Həmçinin, bu həmahəngliyi təmin edən qaydalar toplusudur və bununla məşğul olan dilçiliyin sahəsidir.

**Orfoqrafiya** — sözlərin düzgün yazılışını öyrənən, bir linqvistikanın sahəsidir.

Yazılışın həmahəngliyi deyilişin individual və dialektik xüsusiyyətlərini aradan qaldırır, bu isə öz növbəsində təkrar soruşmaq imkanı olmadıqda qarşılıqlı anlaşmaya gətirib çıxarır.

Orfoqrafiyanın quruluşunun prinsipləri
--------------------------------------

Orfoqrafiya ilə yazının bilavasitə əlaqəsi olduğundan, yazının əmələ gəlməsi orfoqrafiyanın prinsiplərin formalaşmasında əsas təsir göstərən amildir. Bəzi dillərdə yazı çox qədimdir və heçvaxt islahat keçirilməyib, bu zaman demək olar ki, yazı dilin qədim formasını ifadə edir və həyatdan geri qalıb(misal üçün, ingilis dili).

Xarici keçidlər
---------------

Azərbaycan dilinin onlayn Orfoqrafiya lüğəti Arxivləşdirilib 2018-02-27 at the Wayback Machine

Android üçün Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya lüğəti (Google Play)

Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya lüğəti (PDF, yükləmək)
**Yaz xaçgülü** (*lat.* Senecio vernalis) — xaçgülü cinsinə aid bitki növü.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Birillik, cavan vaxtı torvari-tüklü və ya yunvari, aşağı hissəyə doğru demək olar ki, çılpaq bitkidir. Kökümsovu milşəkilli, açıq qəhvəyi rənglidir. Gövdəsi (2) 15-60 (80) sm hündürlükdə, düz, çox vaxt tək, boş qalxanvari budaqlanandır. Gövdəətrafı yarpaqlar saplağa daralan, belvari və ya uzunsov-belvari, kənarları seyrək dişli; aşağı gövdə yarpaqları qısa saplaqlı, lələkvaribölümlü, hissələri uzunsov seyrək dişlidir; orta yarpaqlar oturaq, yuxarı yarpaqlar dar hissələrə lələkvari bölünmüşdür. Səbət boş qalxanvari-süpürgəvari çiçəkqrupundadır (nadir hallarda tək çiçək). Sarğı silindrvarizəngvari, 4-7 mm enində, solğun. Dilcikşəkilli çiçəklər qızılı-sarı, sarğıdan 2 dəfə uzundur. Toxumcaları silindrvari, 3 mm uzunluqda; kəkili ağ, toxumcadan 2 dəfə uzundur.

Yayılması
---------

BQ bütün rayonlarında arandan subalp qurşağına kimi yayılmışdır. Yovşanlı yarımsəhralarda, çağıl daşlarında, kolluqlarda, qaya töküntülərində, bağlarda, əkin sahələrinin kənarında, zibilli yerlərdə, ev tikililərinin ətrafında, dənizkənarı qumluqlarda bitir.

Mənbə
-----

1. ↑  Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019
2. ↑  Флора Азербайджана. Баку: Изд. АН Азерб.ССР, 1950-1961, Т. I-VIII.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1084114
* Wikispecies: Senecio vernalis
* BioLib: 41421
* EPPO: SENVE
* EUNIS: 161179
* GBIF: 6063730
* GRIN: 410181
* iNaturalist: 336378
* IPNI: 248179-1
* MichiganFlora: 2909
* NBN: NBNSYS0000014790
* NCBI: 93496
* PalDat: Senecio\_vernalis
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:248179-1
* Tropicos: 50038985
* WoI: 455
* WFO: wfo-0000088033

 |
**Əhməd Hüseyn Ədl** (1898, Təbriz – 1962) — Kənd Təsərrüfatı naziri, Kərəc Kənd Təsərrüfatı Məktəbinin təsisçisi , İran müasir kənd təsərrüfatının yaradıcılarından biri. Ədllər ailəsinə mənsub olmuşdur.

Bioqrafiyası
------------

Əhməd Hüseyn Ədl 1898-ci ildə Təbrizdə dünyaya gəlmişdir. Atası Mirzə Məsud xan Ədlülmülk və babası Hacı Seyid Hüseyn xan Şamqazani Azərbaycanın mülkiyyətçiləri və zənginlərindən idilər.

1963-cü ildə İsfahandan Tehrana gedərkən avtomobil qəzasında vəfat etmişdir.

### Təhsili

Orta təhsili aldıqdan sonra ali təhsil almaq üçün Fransaya yollanmışdır. Orada kənd təsərrüfatı üzrə ali təhsil almışdır. 1922-ci ildə ali təhsili başa vurduqdan sonra İrana geri dönmüşdür.

Fəaliyyəti
----------

O, üç dəfə Əhməd Qəvamın müxtəlif kabinetlərində, bir dəfə Mirzə İbrahim xan Həkiminin kabinetində və bir dəfədə Fəzlullah Zahidinin kabinetində İranın kənd təsərrüfatı naziri təyin edilib, o həmçinin İsfahan Sənayeçiləri İttifaqının prezidenti olmuşdur. Əhməd Hüseyn Ədl İranın yeni kənd təsərüfatının atası kimi tanınır.

1922-ci ildə xaricdən geri döndükdən sonra İctimai Münasibətlər nazirliyində işləməyə başlamışdır. 1930-cu ildə Aqronomiya Kollecində direktor kimi çalışmağa başlamışdır. Kəracdakı Kənd Təsərrüfatı fakültəsində müəllim kimi çalışmışdır. Sonradan Fəzlullah Zahidinin hökumət kabinetində kənd təsərrüfatı naziri kimi çalışdıqdan sonra özəl sahədə çalışmağa başlamışdır.

Onun əsasını qoyduğu Kərac Kənd Təsərrüfatı Məktəbi sonradan Tehran Universitetinin tərkibinə qatılmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Ədllər
* İran azərbaycanlıları
* İran azərbaycanlılarının siyahısı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Bāqer ʿĀqeli.* "ADL, Aḥmad-Ḥosayn". Iranica Online. 2022-05-17 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "عدل، احمدحسین". Rasekhoon.net. İstifadə tarixi: 2014-02-17.[*ölü keçid*]
3. ↑  "Archive of SID" (PDF). Sid.ir. 2015-09-24 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2014-02-17.

İstinadlar
----------
**Sultan Qiyasəddin Əhməd Cəlairi** — Cəlairilər sülaləsindən olan Azərbaycan sultanı.

Həyatı
------

Əhməd Cəlayır Şeyx Həsən Cəlayırın oğludur. Qardaşı Sultan Hüseyn dövründə Ərdəbil və ətrafını idarə edirdi. Sultan Hüseyn zəif şəxsiyyətə malik olduğu üçün idarəetmə əmirlərdən Adil ağanın əlinə keçmişdi. Bu səbəbdən Əhməd Cəlayır 1382-ci ildə Təbrizə basqın təşkil edərək qardaşını devirdi və Cəlayır taxtını ələ keçirdi. Bu dövrdə Sultaniyəyə qaçan qardaşı Bəyazid, Adil ağa tərəfindən hökmdar elan edildi. Digər qardaşı Şeyx Əli isə taxt üçün Bağdaddan Təbrizə doğru hərəkətə başlasa da, Qaraqoyunlu hökmdarı Qara Məhəmməd tərəfindən məğlub edildi. Bundan sonra Sultan Əhməd Qara Məhəmmədin qızıyla evlənərək Qaraqoyunlularla əlaqələrini möhkəmləndirdi. Digər qardaşı Bəyazidlə sülh bağlamağa nail olduqdan sonra isə Bağdada daxil oldu.

Əhməd Cəlayır Təbrizin əvvəlcə Toxtamış, sonradan isə Əmir Teymur tərəfindən ələ keçirilməsi və ara müharibələri səbəbindən paytaxtı Bağdada köçürdü, lakin 1393-cü ildə Teymurun Bağdada yaxınlaşması ilə Məmlüklərə sığındı. Əmir Teymur Səmərqəndə döndükdən sonra yenidən Bağdada qayıtdı və burda bir neçə il hakimiyyətdə qaldı, lakin Əmir Teymurun üzərinə qoşun göndərməsi ilə yenidən Məmlüklərə sığındı. Məmlüklər Teymurdan çəkindikləri üçün onu və Qara Yusifi qəbul etmədilər. Bu səbəbdən müttəfiqlər Osmanlı hökmdarı İldırım Bəyazidə sığındılar.

1402-ci ildə Osmanlılar və Teymurilər arasında baş vermiş Ankara döyüşünün səbəblərindən biri də İldırım Bəyazidin müttəfiqləri Əmir Teymura təhvil verməməsi idi. Döyüşdə Osmanlıların məğlubiyyətindən sonra müttəfiqlər yenidən Məmlüklərə sığınsalar da Məmlük sultanı Fərəcin əmri ilə həbs edildilər və Əmir Teymurun 1405-ci ildə vəfatından sonra sərbəst buraxıldılar.

Əhməd Cəlayır geri döndükdən sonra Bağdadı və Xuzistanda Teymurilərin əlindəki qalaların bir çoxunu ələ keçirdi. 1409-cu ilin 18 dekabrında Təbrizə, Qara Yusifə elçi göndərərək Həmədan yaylağının ona verilməsini tələb etdi. Qara Yusif isə bu tələbi rədd etdi və elçini geri qaytardı. Bu tərəflər arasında münasibətlərin pozulmasına gətirib çıxardı. 1410-cu ilin 30 avqustunda Sultan Əhmədlə Qara Yusif arasında Təbriz yaxınlığındakı Əsəd kəndi yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Əhməd Cəlayır məğlub oldu və öldürüldü.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *islamansiklopedisi.org.tr.* "AHMED CELÂYİR" (türk). FARUK SÜMER. 1989 (dərc olunma tarixi). 2022-10-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-16.
2. ↑  Ebu Bekr-i Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, çev. Mürsel Öztürk, Ankara 2001, s. 47–48
3. ↑  Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında. Bakı: Çaşıoğlu, 2000. s.24.

Həmçinin bax
------------

* Cəlairilər sülaləsi

Xarici keçidlər
---------------

* 

* VikiMənbənin loqotipi Vikimənbədə **Əhməd Cəlayır** haqqında mətn var.
**İslahat** (lat. reformo) — qanun səviyyəsində həyata keçirilən dəyişikliklər. İslahatlar zərurətdən yarandığına görə dövlət hakimiyyəti tərəfindən yuxarıdan başlanır. İslahatların məqsədi cəmiyyətdə qanunların səmərəli işləməsini və həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasını təmin etməkdir. İslahatlar gedişində siyasi sitemin əsasları dəyişilmədən bir hissəsi dəyişdirilir. Bununla belə islahatlar heç də həmişə deyilənlərin tezliklə baş verməsini təmin etmir.

Sferalar üzrə
-------------

### İqtisadi islahat

Nicat Muradzadəyə görə iqtisadi islahat, "məhsuldarlıq və effektivlik nöqteyi-nəzərindən mövcud iqtisadi institutları təkmilləşdirmək, habelə zərurət halında yenilərini formalaşdırmaq məqsədilə bilavasitə iqtisadi aktorların davranışlarını istiqamətləndirməyə və zaman-zaman onları transformasiya etməyə hesablanmış uzunmüddətli və kompleks bir prosesdir."

### Sosial islahat

### Siyasi islahat

### Hüquqi islahat

Həmçinin bax
------------

* İqtisadiyyat
* Siyasət
* Hüquq

Mənbə
-----

1. ↑  *Nicat Muradzadə.* "İqtisadi islahatlar cəmiyyətə nə vəd edir?". 2021-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-22.
**Məmmədov Tacəddin Abdulla oğlu** — şair, jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü idi.

Həyatı
------

Tacəddin Abdulla oğlu Məmmədov (Şahdağlı) 29 mart 1928-ci ildə Qəbələ rayonunun Xırxatala kəndində dülgər ailəsində anadan olmuşdur. Şair 9 aprel 2019-cu ildə Qəbələ şəhərində vəfat etmişdir. Şairin bir oğlu, beş qızı, 14 nəvəsi, 15 nəticəsi var.

Təhsili və əmək fəaliyyəti
--------------------------

İbtidai təhsilini Qutqaşen (indiki Qəbələ) rayonunun Xırxatala kəndindəki ibtidai məktəbdə (1935 – 1939), orta təhsilini isə rayonun Bum kənd orta məktəbində (1939 - 1945) almışdır. O, Ağdaş Pedaqoji texnikumunda (1945 – 1948), Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat (1953 – 1957) və Azərbaycan Dövlət Universitenin jurnalistika fakültəsində (1969 – 1975) təhsil almışdır.

1950-1952-ci illərdə orduda xidmət edərək, kiçik leytenant rütbəsində ehtiyata buraxılmışdır.

Qəbələ rayonunun müxtəlif məktəblərində və Xaldan rayon məktəbində Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi işləmişdir.

Qəbələdə vaxtilə çıxan "Qalibiyyət" qəzeti redaksiyasında əvvəlcə ədəbi işçi, baş ədəbi işçi, şöbə müdiri və redaktor vəzifəsində çalışmışdır.

Ədəbi fəaliyyəti
----------------

Şair Azərbaycan Yazıçlar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü idi. Şair, eləcə də, SSRİ Jurnalistlər Birliyinin üzvü olmuşdur.

  

Şair 19 kitabın müəllifi idi.
"İki yuva" adlı ilk şeirlər kitabı 1970-ci ildə Gənclik nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilmişdir. Sonrakı kitablarına daxildir: "Rəna və quşlar" (1979), "İşıqlar, uşaqlar" (1983), "Dağlara qar yağıb" (1986), "Yaxşılıq" (1990), "Mənim altı ürəyim" (1998), "Qəbələnin əfsanəsi" (1998), "İbrahimin nəğmələri" (1999), "Salam, Dağlar" (2001), "Gülnaz" (2002), "Üzeyir sevgisi, Səməd istəyi" (2003), "Ərəş elləri" (2004), "Gecə durnalar gedər" (2005), "Mən qocalardım" (2006), "Dahilər görüşür" (2007), "Çiçəklər dərsdən gəlir" (2009), "Cürətsizin cürəti" (2009)

20-dən çox şeirinə Azərbaycanın tanınmış bəstəkarları, o cümlədən, Bəxtiyar Kərimov, Cahangir Zülfüqarov, Əfsər Cavanşirov, Ələkbər Tağıyev, Nazim Qəmərlinski, Ramiz Mustafayev, Sevda Məmmədli, Vasif Adıgözəlov və müğənni, SSRİ Xalq artisti Zeynəb Xanlarova mahnı bəstələmişdir.

Mahnılarını SSRİ Xalq artisti Zeynəb Xanlarova, Xalq artisti Şövkət Ələkbərova, Akif İslamzadə, Elmira Rəhimova, Aygün Bəylər, İlqar Muradov, Elton Hüseynəliyev və b. ifa etmişlər. 

Şerilərində daha çox ana yurdu Azərbaycanı, onun füsunkar təbiətini, tarixini, görkəmli şəxsiyytələrini tərənnüm edən şair, uşaqlar üçün də çoxlu şeirlər yazmışdır. Dövrünün əyriliklərinə biganə qalmayan şair satirik şeirlərində bu əyrilikləri ustalıqla qılınclamış, bu yolla oxucularını cəmiyyətdəki mənfilikərə biganə qalmamağa çağırmışdır.

Şeirləri rus və ingilis dillərinə də tərcümə olunmuşdur.

  


 Arxivləşdirilib 2019-04-23 at the Wayback Machine


 Arxivləşdirilib 2019-04-23 at the Wayback Machine


 Arxivləşdirilib 2019-04-23 at the Wayback Machine
**Curvularia** — Göbələklər aləminin Ascomycota şöbəsinin Euascomycetes sinifinin Culvularia cinsinə daxildirlər.

Təsviri və təbii mühiti
-----------------------

Culvularia cinsli göbələklər piqmentli filamentar göbələklərdirlər.Bu cinsli göbələklərin əksər növləri tropik və subtrropik regionlarda taxılların,torpağın,bitkilərin fakultativ patogenləridirlər.Zərərverici olmaları ilə yanaşı onlar həm də insan və heyvanlarda da patogenlik edirlər.

Növləri
-------

Culvularia cinsli göbələklər Curvularia brachyspora,Culvularia clavata,Curvularia pallescens,Curvularia lunata ,Curvularia geniculata,Cuvularia verruculosa və digər bu kimi bir neçə növləri əhatə edir.Curvularia lunata bu cinsli göbələklər içərisində insan və heyvanlarda ən geniş patogenlik edən növdür.

Makroskopik xüsusiyyətləri
--------------------------

Curvularia cinsli göbələklər 25C də PDA mühitində sürətlə böyüyən yumuşaq koloniyalar əmələ gətirir. Koloniyanın rəngi başlanğıcda ağdan çəhrayımtıl boz rəngdə olur,getdikcə koloniuyanın rəngi yetkinlik ilə əlaqədar olaraq zeytuni qəhvəyi yaxud qara rəngdə olur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Tacqoyma kilsəsi** (*rum.* Catedrala Încoronării) ― Üç üqnum və müqəddəsləri olan Arxangel, Mikayıl və Cəbrayıla həsr edilmiş provoslav kilsə kafedralıdır. Kilsə Rumıniyanın Alba-Yuliya şəhərində yerləşir. Kilsə Rumıniya ilə Transilvaniyanın birləşməsindən sonra tikilmişdir. Mitropolit Alba-Yuliyanın iqamətgahı hesab olunur.

Tarixi
------

Kilsə və onu əhatə edən digər binalar Alba-Yuliya qalasının qərb hissəsində — Roma platosunun yaxınlığında, qarovulxananın yerində tikilmişdir. Kilsə mitropolit Alba-Yuliyanın keçmiş iqamətgahına əlavə olaraq fikirləşilmişdir. Həmin ərazidə 1597-ci ildə Cəsur Mixay tərəfindən daş məbədi tikilmişdir. Qabsburqlar sülaləsinin hakimiyyəti dövründə həmin məbəd dağıdılmışdır. Onun yerində yeni kilsənin qurulması üçün tikinti-inşaat işləri başlanmışdır. Kilsənin tikintisi 1713-14-cü illər aralığında başa çatdırılmışdır. Hal-hazırda həmin ərazidə şəhər dəmiryolu vağzalı yerləşir.

Böyük Rumıniyanın hökmdarları olan kral Ferdinandın və onun arvadı kraliça Mariyanın tac qoyma mərasimi üçün kilsə 1921-1922-ci illər aralığında yenidən tikilmişdir. Tacqoyma mərasimi 15 oktyabr 1922-ci ildə baş tutmuşdur. Mərasim Alba-Yuliya şəhərində keçirilmişdir. 1918-ci ilin sonunda rumınların həyata keçirdiyi qurultay bu kilsədə keçirilmişdir. Rumıniya, Transilvaniya və Bukovinin birləşməsi haqqında qərar bu kilsədə qəbul edilmişdir. Ancaq Ferdinand bir katolik olaraq, pravoslav kilsəsində tac qoymaqdan imtina etdi. Buna görə də mərasim məbədin həyətində keçirildi. Kilsənin ərazisində 2008-ci ildə hadisənin qeyd edilməsi ilə bağlı olaraq kralın və kraliçanın büstləri ucaldılmışdır.

Arxitektura
-----------

Kilsə binalar qrupunun bir hissəsidir. XIX əsrin sonundan başlayaraq binalar milli rumın stilində tikilirdi. Bu binalar memar İona Minku və Pyotr Antoneskunun cəhdləri sayəsində inşa olunurdu. Kilsənin xarici fasadını dekorativ elementlər, taxçalar, sütunlar və kapitellər, ətrafını isə muncuqlar, qövslər bəzəyir. Günbəzlər Matey Basaraba və Konstantin Brınkovyanunun dövründə Valaxiya kilsələrini xatırladır. İnteryer Kostinom Petresku və onun şagirdlərininin çəkdiyi freskalarla bəzənmişdir. Onlar freskaları Bizans incəsənətinin ənənəvi üslubu ilə çəkmişdilər. Amma bəzi hissələrdə qərb təsirini də aydın görmək mümkündür..

* Zəng qülləsiZəng qülləsi
* Pavilyon və qalereyalarPavilyon və qalereyalar
* Cəsurun Mixaili təsvir edən mozaikaCəsurun Mixaili təsvir edən mozaika
* İkonostasİkonostas

İstinadlar
----------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database. 2017.
2. 1 2  "Arhiepiscopia Ortodoxă Română Alba Iulia - Site-ul oficial al Arhiepiscopiei Ortodoxe Română Alba Iulia" (rumın). Arhiepiscopia Ortodoxă Română Alba Iulia. 2012-04-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-28.
3. ↑  "Visiting the Coronation Cathedral" (ingilis). Visit Alba Iulia. 2017-02-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-28.
4. ↑  "Alba Iulia: Catedrala Încoronării regilor Ferdinand şi Maria (GALERIE FOTO)". adevarul.ro (ingilis). İstifadə tarixi: 2017-03-28.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: İskəndər.

**İskəndər** (*türk.* İskender) — türk yazıçısı Elif Şafakın romanıdır. 2011-ci ilin iyul ayında "Doğan kitap" nəşriyyatında işıq üzü görüb. Orijinal versiyası ingiliscə olan romanı türk dilinə Omca Korugan tərcümə edib. Elif yaradıcılığına xas olan sufilik əlamətləri bu romanda da özünü göstərir.

Romanda hadisələr əsərin adını aldığı anti-qəhrəman İskəndər ətrafında cərəyan edir. Süjet olaraq əsər Londona köçmüş türk-kürd əsilli bir ailənin timsalında köçkün həyatı yaşayan insanların hekayəsindən bəhs edir. Kitab bazarına çıxdığı vaxtdan üz qabığı ilə bağlı müxtəlif rəylər söylənilən romanın hətta plagiat olması da iddia edilir.

Romanın yazılması və nəşri
--------------------------

Yazıçı romanı yazmağa İstanbulda olarkən başlamış və Londonda davam etmişdi. Əsər bir il yarıma ərsəyə gəlib. İngiliscə yazılan "İskəndər" Omca Korugan tərəfindən türk dilinə çevrilsə də, Şafak türkcə tərcüməni alıb yenidən yazdı. Kitabın üz qabığında Şafakın özü İskəndər obrazı olaraq yer almışdır. Kitab Uğurcan Ataoğlu tərəfindən dizayn edilib.

Romanın 2011-ci il 1 avqust tarixində satışa çıxacağı gözlənilirdi. Lakin ilk olaraq 200 min tirajla çıxarılan kitab hələ mətbəədə ikən kitab dükanlarından 165 min sifariş aldı. Bu səbəbdən nəşriyyat kitabı planlaşdırılan tarixdən əvvəl satışa çıxardı.

Romanın mövzusu
---------------

Elif Şafakın "İskəndər" romanı Fərat çayı sahillərindəki bir kürd kəndində yaşayan, sonra isə Londona qədər gedib çıxan kürd-türk əsilli bir ailənin faciəsini təsvir edir. Roman İskəndərin bacısı Əsmanın dilindən söylənən bir hekayə olaraq yazılıb. Əsərdə 11 əsas obrazın iştirakı ilə baş verən faciə — İskəndərin öz anasını qətlə yetirməsi başgicəlləndirici bir şəkildə təsvir edilmişdir. Romanın bölmələri ayrı-ayrı qəhrəmanların adları ilə adlandırılmaqla hadisələrin inkişafı addım-addım onların dilindən söylənir və bu üslub həmin qəhrəmanların xarakterlərinin açılmasına yardım etmiş olur.

Roman sirlərlə doludur. Və romanın hər bölməsində bir sirrin açılması ilə yeni sirlərin ortaya çıxması oxucunu daima gərgin maraq içərisində saxlayır. Əsər dünya, həyat, cəmiyyət, eşq, ailə, mənəvi dəyərlər haqqında fəlsəfi deyimlərlə, aforizm səviyyəsində söylənilmiş fikirlərlə zəngindir.

Şafakın romanda nəzərə çatdırdığı mövzulardan biri qadına qarşı şiddətdir.

Romanı azərbaycan dilinə tərcümə edən Hunay Sadaydır.
**Aranjiman** (*fr.* arranger — *"tərtib etmək, uyğunlaşdırmaq"*) — musiqi əsərini, ilkin formasından fərqli, yeni formada təqdim etmək məqsədilə hazırlama və adaptasiya etmə sənəti. Orkestrasiyadan ilkin materialın dəyişdirilməsinin — harmoniyanın dəyişdirilməsi, transpozisiyanın və modulyasiyaların tətbiqi, yeni materialın əlavə edilməsi, giriş və sonluğun əlavə edilməsinin mümkün olması ilə fərqlənir.

Həmçinin, hər hansı musiqi əsərinin eyni musiqi aləti üçün daha sadə versiyasının yaradılması da aranjiman adlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Aranjiman" (az.). İstifadə tarixi: 2016-10-31.

Xarici keçidlər
---------------

* Основы аранжировки
* *Гаранян, Георгий Арамович* Аранжировка для эстрадных инструментальных и вокально-инструментальных ансамблей. — М. : Музыка, 1986. — 224 с. нот.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Musiqi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Maral Bahadur qızı Poladova** (18 sentyabr 1949, Qasım İsmayılov) — "Elm və həyat" jurnalının məsul katibi.

Həyatı
------

Maral Poladova 1949-cu ildə Goranboy rayonunda doğulub. 1966-cı ildə 1 saylı orta məktəbi bitirərək 1966–68-ci illərdə rayonda çıxan "Mübariz" qəzeti redaksiyasında korrektor vəzifəsində çalışıb. 1968–1973-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil alıb.

1980–1983-cü illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmaları Fondunda baş laborant vəzifəsində çalışıb və həmin vaxtdan "Elm və həyat" jurnalı redaksiyası ilə əməkdaşlığa başlayıb.
1983-cü ilin iyul ayından jurnala müxbir vəzifəsinə işə qəbul olunub. 1995-ci ilədək ədəbi işçi, baş ədəbi işçi vəzifələrində çalışıb. 1995-ci ildən jurnalın məsul katibidir.

M.Poladovanın 2004-cü ildə nəşr olunmuş "Ömrün izləri" adlı kitabında "Elm və həyat" jurnalında çap edilmiş yazılarının bir hissəsi toplanmışdır. O, "Elm və həyat" nəşriyyatında çapa hazırlanan onlarla kitabın redaktoru olub.

M.Poladova 1984-cü ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Azərbaycanın tarixi memarlıq abidələrinin öyrənilməsi, qorunması və bərpası barədə hazırladığı materiallara görə Azərbaycan KİV İşçiləri Həmkarlar İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatına və 3 dəfə (2001, 2004 və 2011-ci illərdə) Jurnalistlər Birliyinin Zərdabi Diplomuna layiq görülüb.

M.Poladova 2010-cu ildə AMEA-nın Fəxri Fərmanı ilə təltif olunub.
Maral Poladova 2014-cü ilin sentyabrında jurnalistlik fəaliyyətinin 45 və anadan olmasının 65 illiyi münasibətilə Zərdabi Mətbuat Mərkəzinin Diplomuna layiq görülüb.

2013-cü ildən AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda baş mütəxəssis vəzifəsində çalışır.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Sovetdənqalma" jurnallar: adları nostalji doğurur, vəziyyətləri kədər…". 2012-05-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-11.
2. ↑  "Mətbuat Şurasında "Elm və həyat" jurnalının 50 illik yubileyilə bağlı tədbir keçirilib". 2020-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-11.
3. ↑  Ömrün izləri[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Yeri görünən Aydın[*ölü keçid*]
* Tanınmış alim və ictimai xadim[*ölü keçid*]
* "Elm və həyat" jurnalını redaksiya heyəti[*ölü keçid*]
**Maral böcək** (*lat.* Lucanus cervus) — Sərtqanadlılar dəstəsinə, Buynuzlu böcəklər

fəsiləsinə aid böcək növü.

Təsviri
-------

Bığcıkları dizlikli, buğumları isə toppuzşəkilli olub 3-6 ədəddir. Mandibuaları çox güclü olub, erkək fərdlərdə dişilərə nisbətən daha iridir. Bədənin rəngi əksər hallarda qəhvəyimtil qaradır. Qanadüstlükləri və çənələri şabalıdı – qəhvəyidir. Sürfləri ağ rəngdə olub, S formasında əyilmiş vəziyyətdə olurlar. Sürfələrin bədən uzunluğu 14 sm – dir. Erkək fərdlərin bədəninin uzunluğu mandibulaları ilə birlikdə 83 mm, dişi fərdlərinki isə 45 mm – dir.

Yayılması
---------

Mərkəzi, Cənubi və Qərbi Avropa, Kiçik Asiyada yayılmışlar. Azərbaycanda isə Böyük Qafqazda rast gəlinir

Həyat tərzi
-----------

Böcəklər may ayından iyul ayınadək təbiətdə görünürlər. Yetkin böcəklər isə ağac və kolların gövdələrindən axan şirə ilə qidalanırlar. Yumurtalarını çürüməkdə olan və ya artıq çürümüş ağacların qabığı altına qoyurlar. Yumurtadan çıxmış sürfələr çürümüş oduncaqla qidalanırlar. Yaşayış yerinin termiki xüsusiyyətlərindən asılı olaraq bir genarasiya 4 – 6 il davam edə bilir. Maral böcək Azərbaycanda bu fəsilənin ən iri nümayəndəsidir.

Qorunması
---------

Sayı azalan növdür. Səbəb isə arealının insanlar tərəfindən daraldılması yəni torpaqların istifadəsi və özlərinin isə kolleksiyaçılar tərəfindən tutulmasıdır. Azərbaycsndan başqa Danimarka, Almaniya, Polşa, Latviya, Estoniya, Belarus respublikası, İsveç, Ukrayna və Rusiya federasiyasının Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir.

Yarımnövləri
------------

Lucanus cervus cervus Linnaeus, 1758

* Scarabaeus cervus cervus Linnaeus, 1758
* Lucanus cervus americanus Hope & Westwood, 1845
* Lucanus cervus antennatus Rey, 1890
* Lucanus cervus armiger Herbst, 1790
* Lucanus cervus capitalis Mollenkamp, 1910
* Lucanus cervus capra Olivier, 1789
* Lucanus cervus capreolus Fuessly, 1775
* Lucanus cervus dorcas Muller, 1776
* Lucanus cervus grandis Haworth, 1807
* Lucanus cervus hircus Herbst, 1790
* Lucanus cervus inermis Marsham, 1802
* Lucanus cervus longipennis Von Rothenburg, 1900
* Lucanus cervus lusitanicus Hope & Westwood, 1845
* Lucanus cervus major Burmeister, 1847
* Lucanus cervus microcephalus Mulsant, 1842
* Lucanus cervus nigrinus March, 1931
* Lucanus cervus ornatus Bernau, 1929
* Lucanus cervus scapulodonta Weinreich,
* Lucanus cervus validus Mollenkamp, 1912
* Lucanus cervus vicinus Hope & Westwood, 1845

---

Lucanus cervus akbesianus Planet, 1896

* Lucanus cervus var. poujadei Planet, 1897
* Lucanus cervus motschulskyi Benesh, 1960

---

Lucanus cervus fabiani Mulsant & Godart, 1855

* Lucanus cervus heptaphyllus Abeille de Perrin, 1867
* Lucanus cervus pentaphyllus Reiche, 1853
* Hexaphyllus cervus pontbrianti Mulsant, 1839
* Lucanus cervus reichei Motschulsky, 1870

---

Lucanus cervus turcicus Sturm, 1843

* Lucanus cervus var. smyrniacus Didier & Seguy, 1953
**Qazaxıstan belarusları** - Qazaxıstan ərazisində yayılmış belarus diasporası.

Statistika
----------

12 yanvar 2012-ci il məlumatına görə Qazaxıstan ərazisində 63 694 belarus yaşayır. Belarusların böyük qismi Kostanay (21 min), Karakanda (18 min), Akmola (16 min), Şimali-Qazaxıstan (9 min) vilayətlərindı yaşayır. Qazaxıstan ərazisində aparılan siyahıya alınma (belarusların say dinamikası): 1926 il — 25584 nəfər, 1939 il — 31 614, 1959 il — 107 309, 1970 il — 198 430, 1979 il — 181 821, 1989 il — 178 325, 1999 il — 111 924, 2009 il — 66 476.

Tarix
-----

Qazaxıstan ərazisində ilk belarus diasporası Konstantin Semyonoviç Kalinovskinin üsyanından sonra meydana gəlmişdir. Üstəlik XX əsrin əvvəllərində Stolıoinin həyata keçirdiyi aqrar islahatlar zamanı belarusların bir qismi Qazaxıstana köçürülmüşdür. Onlar özləri ilə birlikdə mədəniyyətlırini gətirirdilər. 

İkinci Dünya müharibəsi ilə əlaqədar olaraq Qazaxıstan ərazisinə 10,7 min dövlət işçisi ailəsi ilə birlikdə köçürülmüşdür. Bura Belarus opera və balet, dramaturgiya teatrlarının kollektivləri belə köçürülmüşdür. 4 sentyabr 1941-ci ildən 1942-ci ilin aprelinədək onlar 8 konsert, 12 tamaşa və 21 hərbi qospital konserti vermişlər. Almatada Belarus opera və balet teatrının müğənnisi Larisa Pompeaevna Aleksandrovskaya yaşamışdır. O, qazax artisti Kulyaş Jasımova ilə birlikdə Almata və Karakanda işçi klublarında çıxışlar etmişlər. Almata kinostudiyalarında belaruslu Vladimir Vladimir Korş-Salbın 1942-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi dönəmində ilk Belarus filmini çəkmişdir. 1974-cü ildə Qazaxıstan SSR ərazisində Belarus ədəbiyyatı günləri keçirilmişdir.

Müstəqil Qazaxıstanda belaruslar
--------------------------------

XX əsrin 90-cı illərində Qazaxıstan ərazisində mədəniyyət mərkəzləri təşkil edilmişdir. Onlar əsasən Pavlodar, Ust-Kamennoqorsk, Astana, Kostanay, Karakanda, Kokşetau, Petrovavlosk ərazilərində yerləşir. Bu mədəniyyət mərkəzlərinin sayı 10-dur. Misal: Almata - rəhbəri L. M. Pitalenko, Pavlodar — İ. L. Boqnat, Karakanda - A. A. Xuka, Şimali-Qazaxıstan — V. R. Solapava, Kostanay — V. L. Şevçenko, Astana — F. A. Romanov.

Ədəbiyyat
---------

* Беларускае замежжа // Энцыклапедыя. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2010. — 480 с. : іл. Цвёрдая вокладка. На беларускай і рускай мовах. ISBN 978-985-11-0534-8

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qazaxıstanın 1970-ci il siyahıya alınması". 2015-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-10.
**Şanyü Huçuquan** (v. 216) — 41-ci şanyü.

Hakimiyyətə gəlişi
------------------

Huçuquan Yufuluonun devrilməsindən sonra yerinə gələn Suybu sülaləsindən olan Suybu Quduxunun da öldürülməsindən sonra, 195-ci ildə şanyü seçilmişdi. Nikita Biçurin onun Yufuluonun ögey qardaşı olduğunu deyir. Buna görə də Luanti sülaləsindən olması səbəbi ilə şanyülüyü legitim idi. Onun dövrü ilə əlaqədar çox şey bəlli deyil, çünki Çin mənbələri bu dəfə öz vətəndaş müharibələri ilə məşğul idi. Onun dövründə hun əhalisi 100.000dən çox idi. Huçuquan 215-ci ildə Şərqi Xan imperiyasının baş naziri Tsao Tsao tərəfindən qonaq olaraq dəvət olundu. Qonaqlığa gələn şanyü gözlənilmədən həbs olundu və imperator tərəfindən titulları əlindən alındı. Çinlilər tərəfindən devrildikdən sonra Hun İmperiyasının bir dövlət olaraq varlığına son qoyuldu. İmperator qardaşıoğlu Baonu qəbilə başçısı, Kubeyi isə Sol Müdrik şahzadə təyin etdi. Lakin o artıq hunları bir dövlət kimi yox, qəbilə kimi qəbul edirdi. Huçuqanın sonrakı taleyi məlum olmasa da, 220-ci ildə hələ də sağ idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nikita Biçurin, -İakinf. Sobranie svedeniy o narodax, obitavşix v Sredney Azii v drevnie vremena. M.-L. 1950. str.-225

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Yufuluo |  | **Huçuquan**195 - 215 |  | **XƏLƏF**dövlət ləğv edildi  Tayfa başçısı: Bao |
Çox vaxt futuristik kosmik gəmilər, robotlar və ya digər texnologiya ilə müşayiət olunan elmi fantastika; yerdənkənar həyat formaları, yad planetlər və zamanda səyahət kimi xəyali hadisələrin spekulyativ və elmi əsaslı təsvirlərindən istifadə edən film janrıdır. Elmi fantastika filmi keçmişdən bu günə qədər siyasi və sosial mövzularda sosial tənqid və "bizi insan edən nədir?" kimi fəlsəfi problemlərin araşdırılması üçün tez-tez istifadə olunan bir film janrı olmuşdur.

Elmi-fantastika janrı səssiz kinonun ilk illərindən - Corc Melisin "Aya Səyahət" (1902) filminin çəkilişindən bəri mövcuddur və bu film tamaşaçıları çətin foto effektləri ilə valeh edir. Elmi-fantastika filmləri 1930-cu illərdən 1950-ci illərə qədər aşağı büdcəli B filmləri kimi çəkilmişdir. Lakin Stenli Kubrikin bir dönüş nöqtəsi etdiyi "2001: Bir kosmik dastan" (1968) filmindən sonra elmi-fantastika film janrı daha ciddi bir film janrı kimi qəbul olunmağa başlanmışdır. 1970-ci illərin sonlarında xüsusi effektlərlə zənginləşdirilmiş yüksək büdcəli elmi-fantastika filmləri kinosevərlər arasında populyarlaşmışdır. 1977-ci ildə çəkilmiş və olduqca təsirli filmlər olmuş "Ulduz müharibələri" və "Üçüncü növ yaxın görüşlər" adlı filmlər, "E.T." (1982) və "Qara Geyinən Adamlar" (1997) filmləri kimi qarşıdakı onilliklərdə çəkiləcək böyük büdcəli elmi fantastika filmlərinin yolunu açmışdır.
**Qazaxıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası** (qaz. Qazaq Aptonom Sotsijalistik Sovettik Respublikasь, Qazaƣьstan, qaz Қазақ Автономиялы Социалистік Кеңестік Республикасы, Қазақстан) - Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası (RSFSR) tərkibində 1925-1936 illər arası mövcud olmuşdur.

Tarix
-----

Qazaxıstan MSSR ilk dəfə 26 avqust 1920-ci ildə Qırğızıstan MSSR olaraq (indiki müstəqil Qırğızıstan dövlətinin ərazisindəki Qara-Qırğız Muxtar Vilayəti ilə dəyişik salınmamalıdır) yaradılmış və RSFSR-in bir hissəsi olmuşdur. Rusiya inqilabından əvvəl Rusiyada qazaxlar "Qırğız-Qazax" və ya sadəcə "Qırğız" olaraq tanınırdı. Bu təcrübə erkən sovet dövründə də beləcə davam etdi və beləliklə, Qırğızıstan MSSR qazaxların milli respublikası oldu. Lakin, 15-19 iyun 1925-ci ildə 5-ci Sovet Qazaxıstanı Konqresi Qazaxıstan Muxtar Sosialist Sovet Respublikası adını dəyişmək qərarına gəldi. Keçmiş Qırğızıstan MSSR paytaxtı Ağməscid Qazaxıstan MSSR-in paytaxtı olaraq saxlanılmış, lakin adı Qızılorda olaraq dəyişdirilmişdir. 1927-ci ildə Almatı şəhəri MSSR-in yeni paytaxtı kimi təyin edildi.

Sahə və Əhali
-------------

Sahəsi ( 1 yanvar 1933 ) 2 853 min kv. km. idi. 1 yanvar 1931-ci kimi 7,260 milyon əhali (o cümlədən 1926-cı il siyahıyaalmasına əsasən ərazi qeydiyyatı olan 9112 nəfər) qeydə alınmışdır.

Mənbə
-----

1. ↑  .
2. ↑  The 1911 *Encyclopædia Britannica*: "Kirghiz" (scanned version) (ing.)
3. ↑  Grigol Ubiria. Soviet Nation-Building in Central Asia: The Making of the Kazakh and Uzbek Nations. Routledge, 2015. p. 124. ISBN 9781317504351 (ing.)
**Betti Alver** (est. Betti Alver 23 noyabr 1906[…], Yıgeva – 19 iyun 1989[…], Tartu) — Estoniya şairəsi, nəsr yazıçısı, tərcüməçi. Aleksandr Puşkinin Yevgeni Onegin romanını eston dilinə tərcümə etmişdir. Estoniya SSR-nin əməkdar yazıçısı (1966). Estoniya SSR xalq yazıçısı (1981).

Bioqrafiyası
------------

Elizabet Alver 23 noyabr 1906-cı ildə Yıgevada anadan olmuşdu. 1924-cü ildə Tartudakı gimnaziyanı bitirir. 1924-1927-ci illərdə Tartu Universitetində eston dili və ədəbiyyatını öyrənir.

1927-ci ildə "Küləyin sevgilisi" romanı nəşr olunur. Betti Alverin ilk kitabı "Toz və atəş" 1936-cı ildə çap edilir. Betti Alver Aleksandr Puşkinin "Yevgeni Onegin" romanını (1964), Maksim Qorkinin "Uşaqlıq" və "Mənim Universitetlərim" şeirlərini eston dilinə tərcümə etmişdir. Kristyan Jaak Petersonun şeirlərini də tərcümə edir. Betti Alverin şeirləri rus, polyak, alman, ingilis, çex, italyan və digər dillərə tərcümə edilmişdir. Betti Alver şeirlərini rus dilinə Yunna Morits tərcümə etmişdir.

Betti Alverin şərəfinə, doğma şəhəri Yıgevada "Ulduz saatı" poeziya payız günləri keçirilir. 2013-cü ildə Merkuri üzərində bir krater (Alver) Betti Alverin şərəfinə adlandırılmışdır.

Yuhan Smuula adına Estoniya SSR Ədəbi Mükafatının qalibidir (1980).

Ailəsi
------

Şair Hayti Talviklə evli olmuşdur. 1956-cı ildə Marta Lepik (ədəbiyyatşünas, Ədəbiyyat Muzeyinin ilk direktoru, 1940-45.) ilə evlənir. Qohumları - Eduard Alver (Azadlıq müharibəsini komandiri) və Siim Kallas (Estoniyanın baş naziri).

Betti Alverin şeirlər kitabı
----------------------------

* "Toz və Atəş" (1936);
* "Ulduzlu saat" (1966);
* "Həyatın qırıqları" (1971);
* Betti Alverin 2006-cı ildəki Estoniya poçt markası üzərindəki təsviri."Uçan şəhər" (1979);
* "Emajognin mərcanları" (1986).

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Betti Alver // FemBio database (alm.).
3. 1 2  Альвер Бетти // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. 1 2  Betti Alver // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag