1868-ci ildə İmperator Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz şöbəsi tərəfindən nəşr olunan Qafqaz diyarıın xəritəsi
Qafqaz diyarı xəritəsi
**Qafqaz diyarı** — XVIII əsrdən başlayaraq Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altında olan Qafqaz adlı təbii-coğrafi ərazinin rəsmi adıdır.

1844–1882-ci illərdə Qafqaz diyarının (eyni zamanda Qafqaz Hərbi Dairəsi qoşunlarının komandiri və bütün Qafqaz (Kuban və Terek) kazak qoşunlarının hərbi əmri atamanı vəzifələrini tutdu) başında Qafqaz canişini dayanırdı. 1882–1905-ci illərdə Qafqazdakı mülki birləşmənin baş komandanı, 1905–1917-ci illərdə yenidən qubernator oldu. Qafqaz diyarının mərkəzi Tiflis şəhəri idi. Canişinin iqamətgahı burada yerləşirdi.

Coğrafiyası
-----------

Qafqaz diyarı Qara (Azovla) və Xəzər dənizləri (Qafqaz və ya Ponto-Xəzər bərzəx) ilə (46½-38½ ° Ş. Və 37 ° 20'-50 ° 20 'Şərqdə. Qrinviçdən) cənubda Türkiyə və İran ilə, şimalda Avropa Rusiyası ilə (Həştərxan vilayəti və Don Kazak vilayəti) həmsərhəd idi.

### Şimal sərhəddi

Bölgənin şimal sərhədi, Yei çayının Azov dənizinin Taqanroq körfəzinin Yey limanına birləşməsindən başlayaraq, bu çay üzrə keçirək, Kugo-Ye çayı, orta Yeqorluq, Manıç gölü, qərb və şərq Manıç-Qudila çayları və Kumski enişi və ya Kultuk olaraq bilinən Xəzər dənizinin körfəzinə axan Heyduk çayı xətti boyunca keçir.

### Cənub sərhədi

Qafqaz diyarının cənub sərhədi Rusiyanın Türkiyə və İranla dövlət sərhədi ilə üst-üstə düşürdü. Qərbdə, Qara dəniz sahilində, Kol-mış burnundan 26 dərəcə Batumi şəhərindən cənub-qərbdə; cənubdan və cənub-şərqdən Ponti silsiləsi boyunca gedərək Çorox çayı üzərindən Artvin ətrafından, Olta şəhərinin üstündəki Olty-çay, Saganlug silsiləsi boyunca uzanır. Araz və Fərat (Murad-çay) hövzələrini ayıran Egri-dağ və ya Şah-iol-dağ silsiləsindəki Kesa-dağ zirvəsinə daxil olur. Adı çəkilən silsilənin üzəri boyunca B istiqamətinə doğru gedən Türkiyə ilə sərhəd Böyük Ağrı dağıın zirvəsindən keçir və Kiçik Ağrı dağ arasındakı şəhərə (Sərdar-Bulak) enir. Qafqazla Türkiyə arasındakı sərhədin ümumi uzunluğu 521 min km-dir.

İnzibati bölgüsü
----------------

Qafqaz diyarına aşağıdakı quberniyalar, vilayət və rayonlar daxil idi:

* Stravropol quberniyası
* Terek vilayəti
* Kuban vilayəti
* Qara dəniz vilayəti (Rusiya imperiyası)
* Kutaisi quberniyası
* Tiflis quberniyası
* Suxum dairəsi
* İrəvan quberniyası
* Bakı quberniyası
* Yelizavetpol quberniyası
* Qars vilayəti
* Zaqatala dairəsi
* Dağıstan vilayəti

İstinadlar
----------

1. ↑  Край, Энциклопедический словарь "Конституционное право России"[*ölü keçid*]
2. ↑  Кавказский край // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
3. ↑  "Дмитрий Арапов, Управление духовными делами мусульман Кавказа в Российской империи". 2018-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-29.
4. ↑  Кавказский край. Кутаисское генерал-губернаторство. Военно-статистическое обозрение Российской империи, т. 16, ч. 5, Генеральный штаб, 1858 г.

Ədəbiyyat
---------

* Национальные окраины Российской империи: становление и развитие системы управления. — М. 1998.
* Кавказский край. Кутаисское генерал-губернаторство // Военно-статистическое обозрение Российской империи. — Генеральный штаб, 1858. — Т. 16, Ч. 5.