recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Atsinanana rütubətli meşələri** — 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir və Madaqaskarın şərqində yerləşən altı milli parkdakı 13 xüsusi ərazidən ibarətdir:

1. Maroceci Milli Parkı
2. Masuala Milli Parkı
3. Zahamena Milli Parkı
4. Ranumafana Milli Parkı
5. Andrinqitra Milli Parkı
6. Andohahela Milli Parkı

Atsinanana meşələri adanın şərq hissəsi boyunca paylanır. Bu relikt meşələr Madaqaskarın adanın geoloji tarixini əks etdirən bənzərsiz biomüxtəlifliyinin yaşaması üçün zəruri olan ekoloji proseslərin davam etdirilməsi üçün çox vacibdir. 60 milyon il əvvəl Madaqaskar bütün digər torpaq kütlələrindən ayrılmasını tamamladı və bitki və heyvan həyatı təcrid olunaraq inkişaf etdi. Rütubətli meşələr həm ekoloji, həm bioloji proseslər, həm də biomüxtəlifliyi və təhlükə altına alınan növlər üçün əhəmiyyətinə görə diqqətəlayiqdir. Ərazidəki bir çox növ nadirdir və xüsusilə də lemur və digər primatların nəsli təhlükə altındadır.

Həmçinin bax
------------

* Təhlükədə olan Dünya İrsinin siyahısı
**Ortarus yüksəkliyi** — Şərqi Avropa düzənliyində yerləşən bir yüksəklik. Şimalda Oka çayı vadisinin enlik seqmentindən cənubda Donetsk silsiləsinə qədər uzanır. Şimal-qərb Smolensk-Moskva silsiləsi ilə həmsərhəddir. Qərbdə Polesskaya, cənub-qərbdə Dnepr yaylası və şərqdə Oka-Don düzənliyi (Tambov düzənliyi) ilə həmsərhəddir. Uzunluğu təxminən 1000 km, eni 500 km-ə qədər, hündürlüyü 200–253 m (ən hündür nöqtəsi — 305 m). Cənub-şərq hissəsi Kalac yüksəkliyi adlanır.

Relyef və geologiya
-------------------

Kembridən əvvəlki kristal təməl yüksəkliyin orta hissəsində ən yüksək səviyyədədir və Don çayı vadisində, Pavlovsk və Boquçar şəhərləri arasındakı ərazidə səthə çıxır. Şimalda Devon və Daş kömür dövrünün əhəng daşları, Yura və Alt Təbaşir dövrünün qumlu-gilli yataqları ilə, cənubda Mergel qumları, gillər, qum daşları ilə örtülmüşdür.

Minerallar: Kursk maqnit anomaliyasının dəmir filizi (ən əhəmiyyətli Mixaylovski yatağı), əhəng daşı və təbaşirin böyük ehtiyatları, Moskva kömür hövzəsinin qəhvəyi kömürü, uran filizinin sənaye ehtiyatları. Qranit, sement xammalı və digər tikinti materialları yataqları.

Eroziya relyefi yarğan-dərə-vadidir. Parçalanma sıxlığı 1 km²-ə 1.3–1.7 m-ə qədər, dərinliyi 50 m-dən 100–150 m-ə qədərdir. Yerlərdə karst inkişaf etmişdir.

Hirdologiya
-----------

Ortarus yüksəklliyi Xəzər, Qara və Azov dənizləri arasında su hövzəsidir. Yüksəklikdən böyük çaylar axır — Oka (Zuşa, Vıtebet, Upa, Jizdra və başqaları ilə), Desna, Seym, Psyol, Vorskla, Don (Şimali Donets axını ilə).

Əhali
-----

Yüksəkliyin ərazisində 7 milyon insan yaşayır.

Kənd sakinlərinin payı ərazi əhalisinin 35% -dən çoxunu təşkil edir.

Ən böyük şəhərlər: Xarkov, Voronej, Lipetsk, Tula, Kursk, Bryansk, Belqorod, Kaluqa, Oryol, Sumı, Starıy Oskol, Novomoskovsk, Yelets, Jeleznoqorsk.

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  Жмакин Е. Я. Жмакина Н. В. Барятинско-Сухиничская равнина — это Среднерусская или Смоленско-Московская возвышенность? / / Природа и история Поугорья. Выпуск 4. Калуга: ИЦ "Постскриптум" — 2006 °C. 36–40

Mənbə
-----

* Ortarus yüksəkliyi
* Ortarus yüksəkliyi photoukraine.com saytında
Yaponiyada yetişdirilmiş kvadrat qarpız.
**Kvadrat qarpız** (*ing.* Square watermelon) — kub formasında xüsusi şəraitdə yetişidirilmiş qarpız çeşidi. Kvadrat qarpızlar əsasən Yaponiyada yetişdirilməkdədir və bir ədədi 100 ABŞ dolları dəyərində qiymətləndirilir.

Məqsəd və istifadəsi
--------------------

Kvadrat qarpızların ilk dəfə Yaponiyada istehsal olunmuşdur. Belə qarpızları ilk dəfə 1978-ci ildə Kaqava prefekturasının Zentsuci şəhərinin Fudeoka rayonunun fermerləri onların soyuducuya rahat yerləşməsi üçün istehsal ediblər. Sonradan Yaponiyanın qərbində yerləşən Kanaqava prefekturasını fermerləri dördbucaq qarpızların ölkə bazarlarına göndərilməsinə başlayıblar. XXI əsrdən etibarən məşhurluq qazanan qarpızların Amerika Birləşmiş Ştatlarında da istehsal olunmasına başlanılıb.

Qarpızların bu formada yetişdirilməsi üçün xüsusi hazırlanmış istixanalardan istifadə olunur. Kvadrat qutuların içərisində yetişidirlən qarpızlara daimi nəzarət və qulluq tələb olunur. 2001-ci ilin məlumatlarına görə bu tip qarpızlar ədədi 83 ABŞ dollarına bərabər olduğundan əsasən zəngin və dəbdəbəli istehlakçılara xitab etmək üçün hazırlanmışdır.

Görünüşü səbəbindən diqqəti cəlb edən kvadrat qarpızların yetişdirilməsi bir zamanlar zərurət səbəbindən meydana çıxsa da, bu gün qiyməti baxımından məhdud şəkildə həyata keçirilir. Düzgün formanı qoruması üçün tam yetişməməşidən əvvəl becərilməsi tələb olunduğundan bu tip qarpızlar şəxsi təsərrüfatlarda istehsal oluna bilinmir.

Meyvə və tərəvəzlərə müxtəlif formaların verilərək yetişdirilməsi ənənəsi daha əvvəllərdə mövcud olmuşdur. Almaniyada ürək və piramida formalı qarpızların yetişdirildiyi məlumdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Molding process for a natural fruit of a fruit-tree or vegetable, a molding frame therefor and molded above fruit. US 4187639 A". 2017-01-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-10.
2. ↑  "Square fruit stuns Japanese shoppers". BBC. 15 June 2001. 26 September 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 July 2015.
3. ↑  "A de-vine idea: square watermelon". Reading, Pennsylvania. Reading Eagle. 15 June 2001. səh. B10. 20 June 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 July 2015.
4. ↑  *Allen, Rick.* "Watermelons are nature's sweet way of fending off summer's heat" (63.337). Ocala, Florida. Ocala Star-Banner. 3 August 2006. 1C, 4C. 20 June 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 July 2015.
5. ↑  *Pinchko, Alexey; Mingazev, Sergey.* "Square watermelons Japan. English version". YouTube. YouTube. 6 November 2013. 30 July 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 June 2018.
6. ↑  "Square fruit: Odd-shaped melons herald Japan summer". CTVNews. 4 July 2015. 5 July 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 July 2015.
7. ↑  *Paton, Callum.* "Japan: Heart-shaped melons go on sale as part of country's tradition of extravagant fruit gifts". International Business Times UK. 3 July 2015. 6 August 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 July 2015.

Ədəbiyyat
---------

* *Maurice Chin.* Grow Your Own Square Watermelon. MMC Associates. March 2006. ISBN 978-0-9780399-1-2.
**Kuşşaro gölü** (屈斜路湖, *Kussharo-ko*?) – Yaponiyanın Hokkaydo prefekturasının şərqində, Akan Milli Parkında yerləşən kaldera gölü. Hokkaydoda yerləşən bir çox toponim kimi bu gölün də adı Aynu dilindəndir. Səthinin sahəsinə görə Yaponiyanın ən böyük kaldera gölü, ümumilikdə isə 6-cı ən böyük gölüdür. Həmçinin Yaponiyada qışda tamamilə buz bağlayan ən böyük göldür.

Haqqında
--------

Kuşşaro kalderası və Maşu kalderası.
Gölün ortasında yerləşən Nakacima adası (Toya gölündə yerləşən eyniadlı ada ilə qarışdırmamalı) qarışıq vulkandır. Vulkan qazları gölün suyunun turşumasına səbəb olur, buna görə də gölə çay tökülən hissələr istisna olmaqla göldə çox az balıq növü yaşayır. Turşuluğa davamlı olan al-əlvan qızılxallı süni şəkildə gölə buraxılıb. 1951-ci ildə göldə nadir sikada növü (*Oncotympana maculaticollis*) kəşf edilmişdir və hökumət tərəfindən mühafizə olunur. Göl həmçinin harayçı qu quşlarının miqrasiya yolunun üzərində yerləşir.

Gölün sahilində bir neçə isti bulaq yerləşir. Gölə daxil olan Vakoto yarımadasında bir neçə aktiv kükürd çıxışı yerləşir.

Göl Yaponiyanın Lox Nessi kimi tanınır. 1973-cü ildə göldə Kuşşi adlandırılan bədheybətin göründüyünə dair məlumatlar yayılmışdır.

Qalereya
--------

* Tsubetsu dağ keçidindən görünüşü.Tsubetsu dağ keçidindən görünüşü.
* Mokoto dağından görünüşü.Mokoto dağından görünüşü.
* Nakacima adası.Nakacima adası.
* Harayçı qu quşları.Harayçı qu quşları.

Həmçinin bax
------------

* Yaponiyada turizm

İstinadlar
----------

1. ↑  Geographical Survey Institute map 25000:1 屈斜路湖

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Kuşşaro gölü*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Kuşşaro öncəsi | Kuşşaro kalderası | Kuşşaro Nakacima
* Kuşşaro - Smitsonian İnstitutu: Qlobal Vulkanizm Proqramı
* Teşikaqa Navi Arxivləşdirilib 2014-02-19 at the Wayback Machine - Teşikaqa qəsəbəsi  (yap.)

| ⛭Yaponiya gölləri |
| --- |
| Çubu regionu | 
* Suva

 |
| Hokkaydo regionu | 
* Saroma
* Kuşşaro
* Şikotsu
* Toya
* Notoro
* Fuuren
* Abaşiri
* Akkeşi
* Maşuu
* Kutçaro
* Akan
* Kuttara

 |
| Kansay regionu | 
* Biva

 |
| Kanto regionu | 
* Kasumiqaura
* Kitaura
* Çuuzenci
* İnba

 |
| Kyuşu regionu | 
* İkeda

 |
| Sanin regionu | 
* Nakaumi
* Şinci

 |
| Tohoku regionu | 
* İnavaşiro
* Oqavara
* Tovada
* Haçiro
* Tazava
* Cuusan gölü
* Hibara

 |
| Tokay regionu | 
* Hamana

 |
Hindistan Hərbi Dəniz Qüvvələri INS Vikrant.
**Donanma daşıyıcısı** və ya **donanma gəmisi** bir ölkənin donanmasının əsas donanması ilə işləməsi üçün nəzərdə tutulmuş təyyarə daşıyıcısıdır. Bu termin, İkinci Dünya müharibəsi zamanı donanma gəmisini müşayiət gəmilərindən və digər daha az qabiliyyəti olan gəmilərdən fərqləndirmək üçün hazırlanmışdır. Bir çox orta ölçülü daşıyıcılardan əlavə, super daşıyıcılar və bəzi yüngül daşıyıcılar da donanma daşıyıcıları kimi təsnif edilirlər.

İkinci Dünya Müharibəsindəki donanma gəmilərinin müqayisəsi
-----------------------------------------------------------

Aşağıdakılar tam siyahı deyildir, lakin İkinci Dünya Müharibəsi zamanı aktiv olan donanma gəmilərinin üç növündən bəzi nümunələr müqayisə edilərək əlaqə təqdim edilmişdir.

| ad | Növ | Mənşə | Subasımı | Sürət | Təyyarə | Mənbə |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Akagi | döyüş kreyserinin çevrilməsi | Yaponiya | 36.500 ton | 31 düyün | 72 |  |
| *Lexington* | döyüş kreyserinin çevrilməsi | ABŞ | 36.000 ton | 34 düyün | 88 |  |
| *C*ourageous | döyüş kreyserinin çevrilməsi | Böyük Britaniya | 22.500 ton | 30 düyün | 42 |  |
| *Yorktaun* | Vaşinqton Dəniz Müqaviləsi | ABŞ | 19.800 ton | 32 düyün | 79 |  |
| *Ark Royal* | Vaşinqton Dəniz Müqaviləsi | Böyük Britaniya | 22 min ton | 31 düyün | 54 |  |
| *Hiryu* | Vaşinqton Dəniz Müqaviləsi | Yaponiya | 17.300 ton | 34 düyün | 64 |  |
| Illustrious | müqavilədən sonrakı istehsal | Böyük Britaniya | 23 min ton | 30 düyün | 33 |  |
| Shokaku | müqavilədən sonrakı istehsal | Yaponiya | 25.675 ton | 34 düyün | 72 |  |
| <i id="mwhQ">Essex</i> | müqavilədən sonrakı istehsal | ABŞ | 27.100 ton | 33 düyün | 90 |  |
|
**Petrovaradin müharibəsi** (*alm.* Varad‎, *serb.* Petrovaradin, mac. Petervarad), 5 avqust 1716-cı il tarixində indiki Serbiyanın Novi Sad bölgəsində Osmanlı ordusunun Avstriya ordusuna qarşı döyüşüdür. Müharibədə Avstriya ordusu qalib gəlmişdir.

Müharibənin səbəbi
------------------

Osmanlı İmperiyası, 1699-cu ildə Karlovitsa müqaviləsi ilə Venesiya Respublikasına verilən Peloponnes torpaqlarını 1714-cü ilin dekabrından etibarən yerli xalqın köməyi ilə geri almağa başladı. Ancaq Venesiya ilə ittifaq bağlayan Avstriya, Peloponnesin Venesiyaya qaytarılması üçün təzyiq göstərirdi. Osmanlı İmperiyası bu zülmə müharibə elan etməklə cavab verdi. Beləliklə, 1715-1718-ci il Osmanlı Avstriya-Venesiya müharibəsinin ən vacib döyüşü Petrovaradin müharibəsi oldu.

Müharibə
--------

Osmanlı ordusuna sədrəzəm silahdar Əli Paşa (1667-1716), Avstriya ordusuna isə Savoy şahzadəsi Eugen (1663-1736) rəhbərlik edirdi. Döyüş başladıqdan sonra mərkəzdə silahdar Əli Paşa sağ qanadda isə Anadolunun valisi Əhməd Paşa Avstriyalıları geri çəkməyə müvəffəq oldular. Ancaq avstriyalılar sağ qanaddakı geri çəkilməni dayandırmaq üçün ehtiyatda olan Avstriya süvariləri ilə əks hücuma keçdilər. Üstəlik, Dunay çayı üzərindəki Avstriya donanması da top atışları ilə qanadı silkələməyə başladı. Bu vaxt Əhməd Paşanın da vurulması ilə sağ qanadın məğlubiyyət əlamətləri görülməyə başladı. Mərkəzdəki vəziyyəti düzəltməyə çalışan silahdar Əli Paşanın vurulması isə ümumi məğlubiyyətə səbəb oldu. Beləliklə, müdafiə olunan Avstriya ordusu özündən daha böyük bir ordunu məğlub etdi. Tarixçi Jeremy Blaka görə Osmanlı itkisi 30 minə qədərdir.

Meydan döyüşünün müharibəyə təsiri
----------------------------------

Meydandakı döyüşdə qalib gələn avstriyalılar, daha sonra əvvəlki müharibədə Avstriya ordusuna uğurla müqavimət göstərən Banat əyalətinin mərkəzi Timişoara qalasını mühasirəyə aldılar. Uzun bir mühasirədən sonra avstriyalılar 15 oktyabr tarixində Osmanlı İmperiyasının əlindəki son Macar qalasını da ələ keçirdilər. Bir il sonra avstriyalılar Belqradı ələ keçirdilər. Osmanlı tərəfi sülh istəyirdi və 1718-ci ildə Pasarofça müqaviləsi bağlandı.

Müharibədən sonra
-----------------

Osmanlılar bu müharibədə həm Belqradı, həm də Timişoaranı itirdilər. 1735-1739-cu illər Osmanlı Rusiya-Avstriya müharibəsi zamanı Belqradı geri almağı bacardılar. Lakin Timişoara avstriyalıların əlində qaldı.

Həmçinin bax
------------

* Xaçova döyüşü
* Sentqothard döyüşü
* Pasarofça müqaviləsi

Mənbə
-----

1. 1 2 3  J. Black, *Savaş ve Dünya* Sh.:176
2. ↑  ""Petervaradin Muharebesinde (1716) Habsburgların Osmanlılardan Ele Geçirdiği Silahlar ve Harp Teçhizatı" Tarih Dergisi, Sayı 59, Sayfa 85, dipnot 26, 2014/1:İstanbul. Hakan Karagöz". 2016-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-04.
3. ↑  Prof. Dr. Yaşar Yücel-Prof Dr Ali Sevim:Türkiye tarihi Cilt III,Sabah yayınları,1991,sf 269
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: 19 (dəqiqləşdirmə).

**On doqquz** — say sistemində ədədlərdən biridir. On səkkizdən sonra, iyirmidən əvvəl gəlir.

Riyaziyyatda
------------

### Əsas hesablamalarda

### Say sistemində

* **On doqquz ədədi** — sadə ədəd olmaqla yanaşı həm də tək ədəddir.

Elmdə
-----

Dində
-----

19 ədədi gizli şəkildə Qurani-Kərimin ayələri və ümumiyyətlə, mətninin strukturunda yer alır. Quranda "RƏHİM VƏ RƏHMAN ALLAHIN ADI İLƏ" ifadəsi orijinal, yəni ərəb variantında 19 hərfdən ibarətdir. Bu ifadənin tərkibindəki 4 söz Quranda 1919 ayədə istifadə olunur və onlarin hər birinin işlədilmə sayı 19-a tam bölünən ədədlərdir. Quranda 114 surə var, yəni 19x6. Quranda ilk nazil olan 96-ci surənin (Əl-Ələq) Quranın son surəsindən hesablamağa başlasaq 19-cu surədir. Surədə 19 ayə var. Ayələrdə isə 285 hərf var, yəni 19x15. Quranın son nazil olan 110-cu surəsi (Ən-Nəsr) 19 sözdən ibarətdir. İlk ayəsi isə 19 hərfdən ibarətdir. Quranda "Bismillah" ifadəsi 114 dəfə istifadə olunub, yəni 19x6. Quranda "Vahid" (tək) kəlməsi 25 dəfə istifadə olunsa da, yalnız 19 dəfə bu söz Allahın sifəti kimi işlədilir. Eyni zamanda "RƏHMAN VƏ RƏHİM OLAN ALLAHIN ADI İLƏ" vahid kəlməsinin 19 dəfə Allahın sifəti kimi istifadə olunduğu surə və ayələrin nömrələrinin cəmi 361 edir, yəni 19x19.

İnam və etiqadlarda
-------------------

### Qurani-Kərimdə

* Cəhənnəm (Səqər) gözətçilərinin sayının da 19 olduğu qeyd olunur

Digər sahələrdə
---------------

Mənbə
-----

İstinadlar
----------

1. ↑  "19 ədədinin gizli tərəfləri". 2011-03-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-03.
2. ↑  Biz onu Səqərə atacağıq (orada yandıracağıq). (Ya Peyğəmbər!) Sən nə bilirsən (haradan bilirsən) ki, nədir Səqər! O (heç kəsi sağ) qoymaz və (salamat) buraxmaz! İnsanı yandırıb-yaxar! Onun üstündə on doqquz (nəfər gözətçi mələk) vardır. Muddəssir surəsi, 26-30

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Kordapulovun evi** (bolq. Кордопулова къща) — Balkanlarda bolqar intibahının ən böyük yaşayış binalarından biri. Melnik şəhərinin şərq hissəsində yerləşir və əsas turistik yerlərindən biridir. Evin yaxınlığında bir ailə kilsəsinin xarabalıqları vardır.

Ev 1754-cü ildə inşa edilmişdir. Tikili varlı yunan tacirləri və şərabçıları olan Kordopulos ailəsinə məxsus idi. (Qeyd etmək lazımdır ki, 1913-cü il İkinci Balkan müharibəsindən əvvəl yerli yunan sakinləri Melnik əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirdi). Ev şərab istehsalı, saxlanması və ticarəti üçün istifadə olunurdu.

Ev indi özəl muzey kimi istifadə olunur. Şərab zirzəmilərinə baş çəkmək və şərab dequstasiyasını da daxil olmaqla daim keçirilən turlar vardır.

Memarlıq
--------

Evin memarlığı intibah üslubunda hazırlanmışdır. Orijinal şəklindədir və çox yaxşı vəziyyətdədir. Evin bərpası 1974-1980-ci illərdə aparılmışdır. Yeraltı dəhlizlər nisbətən sıx və dardır. Tunelin divarları sikkələrlə örtülmüşdür. Turistlər bir istək edərək, divara bir sikkə yapışdırırlar. Oların düşüncəsnə görə əgər sikkə divara yapışarsa, istək gerçəkləşəcəkdir.

Tarixi
------

Kordopulos ailəsinin son nümayəndəsi Manolis, Balkan müharibəsi zamanı ölür. 1912-ci ildə Manolis Bolqarıstan inqilabçısı, Melniki Osmanlı hakimiyyətindən azad edən Yan Sandanskiyə sığınır. 1912-ci ilin oktyabrında üsyançı qüvvələrə əlaqəsi və dəstəyi şübhəsi ilə Manolis Kordopulos şəhəri tərk etmiş türklər tərəfindən öldürülür. Balkan müharibəsi zamanı Melnik şəhəri əhəmiyyətli bir dağıntıya uğrayır və praktiki olaraq xarabalığa çevrilr. Lakin Kordopulovun evi o dövrdə ciddi bir zərər görmür. Manolisin ölümündən sonra ev Aqnes adlı yerli sakinə miras olaraq qalır. Aqnesin Kordopulovun bacısı, ya da qulluqçusu olması deyilir. Qeorqi Tsintsar ilə evlənən Aqnes evin xanımına çevrilir. Tsinstar ailəsi övladsız olduğundan qardaşı oğlu Cəbraili övladlığa götürürlər. İndi ev Cəbrayılın oğlu Nikolay Paspalevə məxsusdur.

Əhəmiyyəti
----------

Kordopulosun ailə evi Bolqarıstanda yüz milli turizm yerlərindən biridir və onların arasında dördüncü yerdədir.

1998-ci ildə Bolqarıstan Mədəniyyət Nazirliyi Kordopulovun evini memarlıq, bədii və tarixi mədəniyyət abidəsi elan etmişdir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. 1 2  Кордопулова къща История Arxivləşdirilib 2018-08-26 at the Wayback Machine  (bol.)
2. 1 2  "Достопримечательности Болгарии. Благоевград. Мельник. Дом семьи Кордопулос". 2019-05-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-21.
3. ↑  «Drjaven vestnik» qəzetinin № 25 4 mart 1998-ci il buraxlışı, səhifə 8 Arxivləşdirilib 2019-05-08 at the Wayback Machine,  (bol.)

Mənbə
-----

* Kordopulovun evinin rəsmi saytı
* «Drjaven vestnik» qəzeti
**Kordiyerit** — mineral, Al3Mg2 [AlSi5O18]. Mg Fe-la əvəz olunması adi haldır.

Haqqında
--------

Kordiyerit - rombik, psevdoheksaqonal- aşağı temperaturlu b-kordiyerit. Kordiyerit yüksək temperaturlu polimorf modifikasiyası - heksaqonal, indialit. Kordiyerit indialitə keçid 600-8300 C-də baş verir. Habitus prizmatik. İkiləşmə {110} və {130} üzrə sadə, polisintetik, sektorial üçlüklər və altılıqlar. Ayrılma {010} üzrə orta, {001} və {100} üzrə qeyri-mükəmməl. Aqreqat: dənəvər. Rəngi bozumtul-abı, göy. Sərtliyi 7. Xüsusi çəkisi 2,53-2,78. Muskovit, xlorit və pinitə keçir. Termiki metamorfizmə uğramış gilli-qumlu çöküntülərdə, regional metamorfizmin yüksək pilləli süxurlarında, qranit və peqmatitlərdə rast gəlinir. Növ müxtəlifliyi: ferrokordiyerit. Sinonim: *İolit, Dixroit.*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Cordierite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
2. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
İraqda meydana gələn bir qum fırtınası (27 Aprel 2005)
**Qum fırtınası** və ya **toz fırtınası** - quraq və yarı quraq bölgələrdə məşhur olan meteoroloji hadisə. Qum fırtınası, Bora cəbhəsinin zəif qum və tozun uçurulduğunda ortaya çıxar. Hissəciklər, uçurulma və dayandırılma ilə nəql edilər və bir yerdə torpaq erozyonuna və başqa yerdə depozisyona səbəb olar.

Səhra və Ərəb Yarımadası ətrafındakı quraq torpaqlar, İran, Pakistan və Hindistandan gəlib Oman dənizində yığılan bəzi qatqılar ilə birlikdə, havadan enən qum və toz başlıca mənbədir. Çindəki fırtınalar isə Böyük Okeana tozları yerləşdirər.

Səhra və Ərəb Yarımadasının xaricində ABŞ ilə Kanadada Rocky dağlarının şərqi boyunca uzanan Böyük Düzlüklər, Çinin Daxili Monqolustan Muxtar bölgəsindən Monqolustan Respublikasına uzanan Qobi səhrasına və Çinin Sincan Uyğur Muxtar Bölgəsində olan Təkləməkan Çölündə meydana gələn qum fırtınası bilinər.

Qum fırtınası və toz fırtınası
------------------------------

Qum fırtınası termini əksəriyyətlə səhradakı qum fırtınası məzmununda istifadə və xüsusilə Səhrada görünürlüğünü salan incə hissəciklərin yanında, əhəmiyyətli bir miqdarda daha böyük qum parçacıqlarının səthə yaxın yerlərdə uçurulduğunda istifadə edilir.

Toz fırtınası termini isə daha incə hissəciklərin uzun məsafələrdə uçurulduğunda və xüsusilə şəhər sahələrində yoluxanda istifadə edilir.

Xarici keçidlər
---------------

* Elm adamları ScientificAmerican.com 10 Avqust 2007 qasırğalar Afrika toz linki araşdırmaq
* Arxivləşdirilib 2007-06-29 at the Wayback Machine azalır TORPAQ Lester R. Brown
* Səth toz konsentrasiyaları 12 saatlıq ABŞ xəritəsi 'Səth Toz konsentrasiyaları üçün sətirdə bir saat blok Mouse-over'
* Slide Show of a Dust Storm Arxivləşdirilib 2004-06-23 at the Wayback Machine Lubbock, Texas dekabr 15, 2003
* *Dust in the Wind*
* Al Asad İraq, 27 aprel 2005-ci ildə bir toz fırtına Video Arxivləşdirilib 2007-09-02 at the Wayback Machine
* Photos of the April 14 1935 and September 2 1934 dust storms in the Texas Panhandle hosted by the Portal to Texas History.
* Aeolian Araşdırma Biblioqrafiyası Arxivləşdirilib 2014-07-08 at the Wayback Machine
* *Arizona Toz modeli Səhifə Universiteti* Arxivləşdirilib 2011-07-16 at the Wayback Machine
* Photos of a sandstorm in Riyadh in 2009
* Dust storm in Phoenix Arizona via YouTube
**Butrinti Milli Parkı** (алб. *Parku Kombëtar i Butrintit*) — Albaniyanın cənubunda yerləşən milli park. Milli park Saranda şəhərindən 18 km cənubda yerləşir. Parkın sahəsi 9424 hektardır (94,244 km²) və ərazi üçün təpəliklər, şirin sulu göllər, bataqlıqlar, düzənliklər və adalar xarakterikdir. Park ərazisində 1200 dən çox bitki və heyvan qorunur. Qorunan təbii obyektlərdən Butrinti gölünü, Vivari boğazını, Ksamil adasını və qoruq-muzey olan qədim Butrinti şəhərini misal göstərmək olar.

Milli park Korfu boğazının şərq sahillərində, ölkənin ən ucqar cənubunda yerləşir. Yarımada boyu uzanan park Butrinti gölü və Vivari boğazı ilə əhatələnib. Boğaz gölü İon dənizi ilə birləşdirir. Dənizə yaxınlıq ərazidə aralıq dənizi iqliminin hakim olması ilə nəticələnib: yumşaq qış, qızmar və quru yay. Park ərazisinin əsas hisəsi önəmli arxeoloji məkandır. Antik şəhər Butrinti, orta əsrlərə aid qala divarlıarı, böyük bazilka, roma teatrı və iki qala parkın önəmli tarixi yerlərindən biri hesab olunur.

Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi Butrintini milli park kimi II kateqoriyaya aid edir. 1992-ci ildən mili park və muzey UNESCO-nun Ümumdünya irsinə daxil edilmiş. Su-bataqlıq hövzəsi hesab olunan laqunlar Ramsar konvensiyası ilə qorunma altındadır. Butrinti gölü müxtəlif önəmli quşların və bitkilərin məkanı hesab olunur.

Coğrafiyası
-----------

Butrinti Milli Parkı İon dənizi sahillərində — 39 və 44-cü paralel, 20 və 21-ci meridian arasında yerləşir. Butrinti şəhəri alban-yunan sərhəddindən bir neçə km şimalda yerləşir. Qış ayları rütubətli keçir. İllik yağıntıların miqadarı 1500 mm-dir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "RRJETI I ZONAVE TË MBROJTURA NË SHQIPËRI" (PDF) (alban). 2017-09-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-01-12.
2. ↑  "BUTRINT NATIONAL PARK MANAGEMENT PLAN". academia.edu (ingilis). səh. 33. 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-24.
3. ↑  *Ramsar.* "The list of wetlands of international importance" (PDF) (ingilis). Ramsar. August 4, 2010. səh. 5. 30 May 2012 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 14 August 2010.
4. ↑  *BirdLife International.* "Lake Butrinti". datazone.birdlife.org (ingilis). 2019-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-24.
5. ↑  *IUCN, World Wide Fund for Nature, Plantlife.* "Important Plant Areas of the south and east Mediterranean region" (PDF). portals.iucn.org (ingilis). səh. 75. 2019-02-01 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-05-24.
Generalissimus Çan Kayşi, Franklin Ruzvelt və Vinston Çörçill Qahirə konfransında, 25 noyabr 1943-cü il
**Qahirə konfransı** — İkinci dünya müharibəsi dönəmində Asiyada baş verən hərbi əməliyyatlar haqqında və Yaponiyaya qarşı qərarlar qəbul etmək üçün Misirin paytaxtı Qahirə şəhərində 22-26 noyabr 1943-cü il tarixində keçirilmiş konfransdır. Görüş ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt, Böyük Britaniya baş naziri Vinston Çörçill və Çin Respublikasının prezidenti Çan Kayşi arasında olmuşdur. SSRİ rəhbəri İosif Stalin Yaponiya ilə gərginliyin ola biləcəyindən ehtiyatlanaraq bu konfransda iştirak etməmişdi ( 2 dövlət arasında 1941-ci ildə bağlanmış 5 illik Sovet-yapon bitərəflik paktına görə bu hadisə baş vermişdi və 1943-cü ildə SSRİ Yaponiya ilə müharibədə deyildi).

Qahirə konfransı ABŞ-nin Misirdəki səfiri Aleksandr Kirkin iqamətgahında keçirilmişdi.

2 gün sonra İosif Stalin Franklin Ruzvelt və Vinston Çörçill ilə Tehran konfransında görüşdü.

Qahirə bəyannaməsi, 27 noyabr 1943-cü ildə imzalandı və radio ilə 1 dekabr 1943-cü ildə elan edildi, müttəfiqlərin Yaponiyanın qeyd-şərtsiz təslim olmasına qədər müharibə edəcəkləri ərz olundu. Qahirə bəyannaməsinin əsas müddəaları bu idi ki, Yaponiya təcavüzkarlığının qarşısı alınmalıdır, Mancuriya, Formosa və Peskadores daxil olmaqla, bu ərazilər Çin Respublikasına qaytarılmalı idi. Yaponiya müstəmləkəçilik etdiyi ərazilərdən məhrum edilməli, Koreya azad və müstəqil dövlət olmalı idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Life*: Noel F. Busch, "Alexander Kirk," August 13, 1945 Arxivləşdirilib may 5, 2016, at the Wayback Machine, accessed January 23, 2011
2. ↑  "Cairo Communique, December 1, 1943". Japan National Diet Library. December 1, 1943. July 26, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 27, 2015.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qafqaz İstiqlal Komitəsi.

**Qafqaz İstiqlal Komitəsi** — Qafqaz xalqlarının milli azadlıq mübarizəsinə rəhbərlik və xaricdə onu təmsil etmək üçün yaradılmış ümumqafqaz mərkəzi.

Komitənin yaradılması
---------------------

M.Ə.Rəsulzadə 1952-ci ilin dekabrında Münhendə keçirilən Ümumi Qafqaz Konfransında iştirak edir. Konfransın qərarına əsasən, Azərbaycanın, Gürcüstanın və Şimali Qafqazın təmsil olunduğu Qafqaz İstiqlal Komitəsi yaradılır.

Komitənin fəaliyyəti
--------------------

Qafqaz respublikalarının müstəqilliyinin bərpası uğrunda birgə fəaliyyətin əsaslarını hazırlamaq və müzakirə etmək üçün 1952-ci il dekabrın 11-16-da üç Qafqaz respublikasının nümayəndələri Münxendə Ümumqafqaz konfransına toplaşdılar. Konfrans "Qafqaz İstiqlal Komitəsi"nin vəzifələrini müəyyənləşdirdi. Konfransın qəbul etdiyi bəyannaməni Azərbaycan Milli Mərkəzinin sədri M.Ə.Rəsulzadə, Gürcüstan Milli Siyasi Mərkəzinin sədri NJordaniya və Şimali Qafqaz Milli Komitəsinin sədri Əhməd Maqoma imzaladılar. Bəyannamədə göstərilirdi ki, konfrans Qafqaz xalqlarının ruslaşdırılması siyasəti yeridən Moskvamn milli-müstəmləkə zülmünə qarşı müqaviməti gücləndirmək və Qafqaz respublikalarının müstəqilliyini bərpa etmək uğrunda mübarizəni genişləndirmək məqsədilə bu xalqların Milli Mərkəzlərinin birgə fəaliyyətini təşkil etməyi zəruri sayır eyni zamanda, konfrans Qafqaz respublikalarının suverenliyinin bərpasından sonra da onların Qafqaz Konfederasiyası prinsipləri əsasında sıx birliyini zəruri hesab edirdi. Konfrans, həmçinin, Qafqaz xalqlarının milli azadlıq mübarizəsinə rəhbərlik və xaricdə onu təmsil etmək üçün "Müstəqil Qafqaz Komitəsi" adlı orqanın yaradıldığını bəyan etdi. Qafqaz İstiqlal Komitəsi qafqazlıların mühacirətdə yaratdıqları sonuncu müştərək təşkilat oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Xalq qəzeti".-2014.-1 fevral.-N 21.-S.5" (PDF). www.elibrary.az. 2022-05-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 sentyabr 2021.
2. ↑  "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ensiklopediyası. II cild. səh 108" (PDF). ebooks.az. 2022-07-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 sentyabr 2021.

Xarici keçidlər
---------------

* "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti". axc.preslib.az. İstifadə tarixi: 21 sentyabr 2021.

Mənbə
-----

* Qafqaz İstiqlal Komitəsi (1952) // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 108. ISBN 9952-417-44-4.

Həmçinin bax
------------

* Qafqaz İstiqlal Komitəsi (1927)
**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gömrük Xidməti Dəstələri** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisini qeyri-qanuni ticarətdən və qaçaqmalçılıqdan qorumaq məqsədilə yaradılmış sərhəd mühafizə və yoxlanış qurumları.

Qanun
-----

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti gömrük sisteminin fəaliyyətə başlamasını təmin edən sənəd. 1918-ci ilin avqustun 10-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən qəbul edilmişdi.

Qərara əsasən, ilk vaxtlar ən çox ehtiyac duyulan yerlərdə və zəruri sayda işçilər götürülməklə, gömrükxanalar yaradılırdı. Gömrükxanalar yaradılarkən müvafiq təşkilatı strukturlar da formalaşdırılırdı.

Fəaliyyəti
----------

Parlamentin 18 avqust tarixli qanununa əsasən, qaçaqmalçılıqla mübarizə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisini qeyri-qanuni ticarətdən qorumaq məqsədilə Azərbaycanın sərhədlərində 99 post yaradılmışdı və bu postlarda 992 muzdlu keşikçi vardı. Zabit komanda heyəti olan postlar quberniyalar üzrə sərhəd mühafizəsi rəislərinin tabeliyində birləşirdilər. Sərhəd mühafizəsinin təşkilinə rəhbərlik etmək və onun işini gömrük idarəsi ilə uzlaşdırmaq üçün maliyyə nazirliyinin dəftərxanasında xüsusi sərhəd mühafizəsi şöbəsi yaradılmışdı. 1919-cu ilin mayında Zaqatala mahalının Qabaqçöl və Mazımçay kəndlərində, Gəncə quberniyası Qazax qəzasının Şıxlı və Salahlı kəndlərində gömrük postları var idi. 1919-cu il iyulun 10-da Azərbaycan parlamenti Ağstafa gömrükxanasından keçən nəqliyyat vasitələrini və sərnişinlərini yoxlamaq məqsədilə Qazax qəzasının Poylu dəmiryol stansiyasında və Çaxmaqlı kəndində də ön gömrük postlarının yaradılması haqqında qanunlar qəbul edildi.
1919-cu il sentyabrın 29-da Cümhuriyyət Hökuməti Qızılağac gömrük postunun fəaliyyətinin bərpası barədə qərar qəbul etdi. Parlamentin və hökumətin qanun və qərarlarına əsasən, sərhəd mühafizə və yoxlanış məntəqələrinin sayı artırılmaqda idi. Aprel işğalı (1920) bu sahədə də işlərin tam başa çatdırılmasına mane oldu.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gömrük xidməti dəstələri* maddəsi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  "Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində gömrük işi" (PDF). 2023-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-05.
2. ↑  Gömrük Komitəsində Xalq Cumhuriyyəti ilə bağlı tədbir keçirilib[*ölü keçid*]
**Tanşan zəlzələsi** (əsrin faciəsi) — 1976-cı il iyul ayının 28-də Çinin Xubey əyalətinin Tanşan şəhərində baş verən zəlzələ.

1976-cı il iyul ayının 28-də Çinin Xubey əyalətinin Tanşan şəhərində baş verən zəlzələnin nəticələri çox ağır olmuşdur. Tarixə XX əsr faciəsi kimi düşmüşdür.

Çin rəsmiləri zəlzələnin 242 min nəfərin həyatına son qoyduğu barədə məlumat yaydılar. Ancaq dağıntı yerində xarici ölkə nümayəndələri azı 800 min nəfərin həlak oduğu qənaətinə gəldilər. Zəlzələ o qədər güclü idi ki, onun təsirindən nəinki Tanşan şəhəri yerlə yeksan oldu, həm də hadisə yerindən 140 kilometr məsafədə yerləşən Pekin və Tyanstzin şəhərində dağıntılar baş verdi. Ümumiyyətlə isə, zəlzələ 5,3 milyon evin dağılmasına yol açdı. Bu zəlzələ tarixdə həcminə görə, Şensi (1556-cı il) və Hind okeanında (2004) baş verən zəlzələlərdən sonra üçüncü ən böyük təbii fəlakət hesab edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Immanuel C.Y. Hsü* The Rise of Modern China (ing.). 6 USA: OUP, 2000. P. 766. 1136 p. ISBN 978-0-19-512504-7
2. ↑  Dünyanı silkələyən zəlzələlər (2) — **zaman.az** saytı[*ölü keçid*]

| ⛭1975 ← • 1976-cı ildəki zəlzələlər • → 1977 |
| --- |
| İyul | Tanşan zəlzələsi (1976) |
**Tanrının dili** — Amerikalı bioloq Frensis Kollinsin bestseller kitabı.

Kitab
-----

Adətən inancı qeyri-müəyyənlikdə, elmi də insanı maddi tərəfindən başqa, heç bir mənası olmayan həyatla məhdudlaşdırmaqda ittiham edirlər. Beləliklə, iki əks qütb kimi təqdim olunan elm və mənəviyyat arasında barışmaz "müharibə" yaranır.

"Tanrının dili" kitabında elm və din arasındakı düşmənçiliyin yorğun stereotiplərini inkar edən Frensis Kollins oxucularını həm inancı, həm də rasionallığı əhatə edən biliyin vəhdətini tapmağa çağırır.

Həm inanclı, həm aqnostik, həm də ateist üçün yazılmış bu kitab sübut edir ki, ağrı və əzabların ortasında qərar tapmış insan, məntiqi addımlardan yayınmadan iman gücünə istinad etməklə sıxıntılardan qurtula bilər. Kollinsin inanc yolundakı şübhələrlə mübarizədən bəhs edən şəxsi hekayəsi də xüsusi maraq doğurur.

Bizi əhatə edən dünyaya baxışımızı formalaşdıracaq çoxsaylı yaradılış möcüzələri ilə tanış olmaq istəyirsinizsə, bu kitab mükəmməl seçimdir.

Müəllif
-------

 *Əsas məqalə: Frensis Kollins*
Amerikanın tanınmış genetika alimi, fəlsəfə doktoru Frensis Kollins ˝Tanrının dili˝ əsərində bütün subyektiv yanaşmaları bir kənara qoyaraq ˝bir alim inanclı ola bilərmi?˝ və ya ˝inanclı insanın elmi qəbul etməsi etiqadı ilə ziddiyyət təşkil edirmi?˝ suallarına səmimiyyətlə cavab verməyə çalışır.

ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutlarının rəhbəri, Amerikanın iki ən yüksək təltifindən biri olan Prezident Azadlıq medalı, Templeton mükafatı da daxil olmaqla bir çox medal və mükafatların, fəxri adların sahibi, dəyərli elmi əsərlərin müəllifindən elm və inancın sazişi barəsində əsər, sözsüz ki, xüsusi çəkiyə sahibdir.

Əsərin daha bir özəlliyi müəllifin uzun və keşməkeşli yollar qət etdikdən sonra bu kitabı qələmə almasıdır. Uzun illər özünü bütünlüklə elmə həsr etmiş və heç bir etiqadı qəbul etməyən Frensis Kollins məhz elm sahəsində dərin araşdırmalar apardıqdan sonra inancla elmin bir-birini təkzib deyil, əksinə, təsdiq etməsi qənaətinə gəlir.

"Tanrının dili" kitabı dünyanın aparıcı alimlərindən birinin öz inancı barədə güclü və təsirli bir etirafıdır. Sahilin hər iki tərəfində dayanmış biri kimi Frensis Kollinsin çoxcəhətli, maraqlı təhlilləri oxucuları düşünməyə vadar edəcək.

Tərcümə
-------

Kitab 2021-ci ildə Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, Qədim Qala nəşriyyatında 248 səhifədə, 60/84 ölçüsündə nəşr edilib.

Həmçinin bax
------------

* Elm və din
* Bəs Yaradan ölmüşdü?
* Onlar Allaha inanırdılar (50 Nobel mükafatçısı)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tanrının dili". 2022-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.

Xarici keçidlər
---------------

* Tanrının dili
**Suraxanı Maşınqayırma Zavodu** – Azərbaycanda maşınqayırma zavodu.

Zavod yeraltı neft-mədən avadanlıqlarının istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır. Zavod 1923-cü ildə "Azneft" Birliyinin emalatxalarının bazasında yaradılmış və 1925-ci ildə burada ştanqlı quyu nasoslarının istehsalı təşkil edilmişdir.1930-cu ildə zavoda F. Dzerjinski adı verilmiş, 1991-ci ildən isə Suraxanı maşınqayırma zavodu kimi fəaliyyət göstərir. Zavodun istehsal etdiyi məhsulların nomenkulaturasına ştanqlı quyu nasosları, silfonlu qazlift klapanları, mexaniki və hidravliki pakerlər, quyu tros alətləri, quyu kameraları, hidrostatik qumtəmizləyici qurğular, qaz-qum lövbərləri, boru ştaqlı nasos qurğuları və onların ehtiyat hissələri daxildir. Zavodun mövcud istehsal gücü, texniki və texnoloji imkanları, normativ sənəd bazası normal və mürəkkəb (abraziv, böyük miqdarda qaz və mexaniki qarışıqlar olan mühitdə) istismar şəraitləri olan AZS və API 11 AX standartlarına müvafiq bütün ölçü və icralı ştanqlı dərinlik nasosları və digər neft-mədən avadanlıqlarını layihələndirməyə, istehsal etməyə və zəmanətlə sifarişçilərə göndərməyə imkan verir. Zavodda həcmi azotlaşdırma, detalların xarici işlək səthinə bərklik vermək üçün qazotermik püskürmə yolu ilə metal tozu vasitəsilə örtülməsi kimi texnologiyalar tətbiq edilir, müasir sınaq laboratoriyası fəaliyyət göstərir. 2004-cü ildən zavodda İSO Beynəlxalq standartı fəaliyyət göstərir və ştanqlı quyu nasosları Amerika Neft İnstitutunun APİ Spec 11 AX Monoqrammı əsasında istehsal olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
**Sur** (*ərəb.* صور‎; finikiycə **𐤑𐤅𐤓** *Tsor* — daşlı ada; q.yun. Τύρος *Túros*) —Finikiyada qədim şəhər. Bəzən bu şəhərin adını "yeni şəhər" kimi yozurlar.

Tarixi
------

Finikiyalılar Aralıq dənizinin şərq sahillərində bir çox şəhərlər saldılar. Sonralar bu şəhərlərin hər biri ayrıca dövlətə çevrildi. Sayda, Sur, Kabil belə şəhərlərdən idi. 

Geniş ticarət Sur şəhər-dövlətinin yüksəlməsinə şərait yalatdı. Sur qaya ada
üzərində tikilmişdi. Adaya torpaq və daş tökülmüş və genişləndirilmişdi. Dəniz ticarəti nəticəsində finikiyalılar Aralıq dənizi sahillərində, Kipr, Siciliya, Sardiniya adalarında məskunlaşmışdılar. 

Sur şəhəri tərəfindən e.ə. 825-ci ildə Karfagen şəhərinin əsası qoyuldu. E.ə. VII-VI əsrlərdə Şimali Afrikada ən böyük dövlətlərdən biri olmuşdur. Uzun müddət Romaya qarşı müharibələr aparmış, e.ə. 146-cı ildə romalılar tərəfindən məğlub edilmiş və onun yaratdığı sivilizasiya məhv olmuşdu.

Xarici keçidlər
---------------

* Justinus, Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus, 18.3 — Yustinin əsərlərində Surun əsasının qoyulması

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Böyük rus · Qısa yəhudi · Universalis · RİA istinad |
| Normativ yoxlama | BNF: 11973663k · GND: 4061314-8 · LCCN: n85064197 · SUDOC: 027763781 · VIAF: 124395803, 248971129 · WorldCat VIAF: 124395803, 248971129 |

| ⛭Livanda yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Qədim Əncər şəhəri  • Qədim Bəəlbək şəhəri  • Qədim Cübeyl şəhəri  • Müqəddəs Qadişa vadisi və Tanrının sidr ağacları  • Qədim Sur şəhəri |  |
supramolekulyar ansambl

**Supramolekulyar kataliz** (ingil. supramolecular catalysis) – katalizatorun özünün və ya keçid vəziyyətinin supramolekulyar ansambl təşkil etdiyi reaksiyada sürət dəyişməsidir.

Təsvir
------

Yüksək effektli və selektiv katalizatorların yaradılması supramolekulyar kimyanın mühüm məsələlərindən biridir.
Supramolekulyar kataliz reaksiyalarında katalizatorun özü, eləcə də onun substratla kompleksi (keçid vəziyyət) – supremolekulyar hissəcik ola bilər.
Supramolekulyar kataliz iki əsas mərhələdən ibarətdir: substratın (reaqentin) katolizatorla kompleks əmələ gətirməsi və substratın kompleks daxilində sonradan sərbəst katalizatorun ayrılması ilə gedən məhsullara çevrilməsi.
Hər iki mərhələ üçün molekulyar müəyyənlik - başqa sözlə katalizatorun, substratın və məhsulların strukturları arasında supremolekulyar kimyanın metodları ilə əldə edilən həndəsi uyğunluq labüddür. 
Eləcə də energetik faktor, yəni katalizatorun və substratın reseptor mərkəzləri arasında güclü qarşılıqlı təsirin olması mühüm rol oynayır. 
Əgər katalizator özü reaksiya məhsuluna çevrilirsə, onda sistem bərpa bacarığına malikdir, başqa sözlə sistem DNT-nın(Dezoksiribonuklein turşusu) sintetik analoqunu təmsil edir.
Təbii supramolekulyar katalizə ferment katalizini misal göstərmək olar. Sintetik supramolekulyar katalizatora sadə misal ATF-in(Adenozintrifosfat), ADF(Adenozindifosfat) və fosfata qədər hidrolizini nəzərə çarpan dərəcədə gücləndirən və bununla da ATF-aza fermentinin analoqu olan [24] – N6O2 makrotsiklini göstərmək olar.

Mənbə
-----

* Лен Ж.-М. Супрамолекулярная химия. Концепция и перспективы. — Новосибирск: Наука, 1998. Гл. 5.
* Стид Дж. В. Этвуд Дж.Л. Супрамолекулярная химия. Т. 2. — М.: Академкнига, 2007. Гл. 7.9.
Səməd bəy Mehmandarov 
**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Hava Qüvvələri** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun tərkibində formalaşdırılmış qoşun
növü.

Zəmin
-----

Mudros barışığının (1918) şərtlərinə əsasən, 1918 ilin noyabrında Bakını zəbt etmiş ingilis qüvvələri Xəzər dənizindəki hərbi gəmiləri hidrotəyyarələrlə birlikdə öz nəzarətləri altına aldılar. Sonra isə Xəzərdəki Hərbi Dəniz Qüvvələri Denikinə təhvil verildi və bununla Azərbaycan mövcud olan az-çox aviasiya texnikasından da məhrum edildi.

Fəaliyyəti
----------

Hərbi hava qüvvələrinin təşkilinin zəruriliyini nəzər alaraq, hərbi nazirlik bu işə ən əvvəl müvafiq kadrlar hazırlanmasından başladı. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov 1919 il yanvarın 22-də Azərbaycanın Gürcüstandakı nümayəndəsi Məmməd Yusif Cəfərova məktubla müraciət edərək, azərbaycanlıların Tiflisdəki Aviasiya məktəbinə göndərilməsinin mümkünlüyünü öyrənməsini xahiş etdi. Azərbaycan-Gürcüstan hərbi əməkdaşlıq müqaviləsi (1919) bağlandıqdan sonra Azərbaycandan bir qrup əsgər və zabit Gürcüstana ezam olundu. Onlardan 9 nəfəri hərbi təyyarəçi peşəsinə yiyələnməli idi. Kapitan Firidun Mirzə Qacar, praporşiklər Əlihüseyn Dadaşov, Teymur Mustafayev, Gəncinski, Həsənzadə və Qaraşarov həmin zabitlərdən idi.

Milli ordunun hərbi-hava strukturunun formalaşdırılmasından əvvəl onun rəhbərliyi müəyyənləşdirildi. Hərbi nazirin 1919 il 19 avqust tarixli əmri ilə podporuçik Teymur xan Əfşar Aviasiya dəstəsinin rəis müavini təyin edildi. Dəstə birbaşa Baş ərkani-hərbə tabe idi. 1919 il sentyabrın 14-də Aviasiya dəstəsinin ştatı təsdiq olundu. Ştatda 5 zabit, 4 məmur, 54 nizami əsgər və 4 qeyri-nizami əsgər var idi.

Milli kadrlara olan ehtiyacın ödənilməsi üçün hərbi nazirlik 1920 ildə Azərbaycanda hərbi təyyarəçilər məktəbi açmağı qərara aldı. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov 1919 il noyabrın 27-də xarici işlər nazirliyinə məktub yazaraq, Aviasiya məktəbində tədrisin təşkili üçün İngiltərədən və İtaliyadan təcrübəli mütəxəssislərin dəvət olunması imkanlarının öyrənilməsini xahiş etdi. Lakin 1920 ilin əvvəlindən hərbi şəraitin mürəkkəbləş məsi və Aprel işğalı (1920) hərbi-hava qüvvələrinin möhkəmləndirilməsi sahəsindəki işləri yarımçıq qoydu.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

1. 1 2 3  Manaf Süleymanov, Azərbaycan Ordusu (1918–1920), Bakı, 1998.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
* Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri
**Məşədi Məsih Hacı İmamqulu oğlu Qarabağı** — (1780, Şuşa), divanbəyi, vəkil.

Həyatı
------

Məsih Hacı İmamqulu oğlu 1780-ci ildə Şuşa şəhərində doğululmuşdu. (Bəzi mənbələrdə onun 1760-cı ildə doğulduğu yazılır ki, ağlabatan deyil). Mədrəsə təhsili almışdı. İbrahimxəlil xan Sarıcalı-Cavanşirin, Mehdiqulu xanın divanxanasında çalışmışdı. Rus üsul-idarəsi dönəmində əyalət məhkəməsində işləmişdi. Divanbəyi adlanırdı. Pak Xorasan torpağını, Məşhədi-müqəddəsi ziyarət etmişdi.

Sənəd: 1838-ci il martın 2-də çərşənbə günü iştirakçılar Qarabağ əyalət məhkəməsinə gəldilər. Qarabağ komitəsi və məhkəmə sədri vəzifəsini yerinə yetirən mayor, knyaz Baratov idi. Iclasçılar poruçik Rüstəm bəy, podporuçik Xandəmirov, Umbiri Ohanov və Məşədi Məsih idi. Eşidildi: Məruzə: Mərhum İbrahim bəyin oğlu İsmayıl bəy verdiyi ərizədə bildirmişdir ki, Qarabağın və başqa əyalətlərin bütün sakinlərinə məlumdur ki, onun babası Mirzə Vəli Qarabağın hörmətli şəxsiyyətlərinin sırasında olaraq kəndliləri vardı və öz bəy mülkiyyəti olaraq ona məxsus Baharlı obasını idarə edirdi.

Məşədi Məsih Rusiya-İran savaşları dönəmində Şuşa qalasının müdafiəsində fəal iştirak etdiyinə görə medalla təltif olunmuşdu. Şəhərin deputatı olmuşdu.

Ailəsi
------

Məşhədi Məsih Şərəflə ailə qurmuşdu. Hacı, Cəfərqulu, İmamqulu adlı oğlanları, Bədir, Hüsnü adlı qızları vardı.

* Şair Fərruxinin babasıdır.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Hacı İmamqulu uşağı, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2008, № 11 (19), səh.22–25

Həmçinin bax
------------

* Qarabağ
Türk məktubları Turcicae epistolae, 1595 nəşri
Ogier Ghiselin de Busbecqin XVII əsrdə çəkilmiş qravürü
**Türk məktubları**, Qanuni Süleyman dövründə Osmanlı imperiyasında səfir olmuş Avstriya diplomatı Ogier Ghiselin de Busbecqin əsəridir. Busbek Osmanlı ölkəsi, xüsusən də İstanbulla bağlı müşahidələrini Türk məktublarında çatdırır. Əsrlər boyu bu əsər Qərbin XVI əsr Osmanlı imperiyasını tanımasının əsas səbəbi olmuşdur.

Busbek Osmanlı imperiyasında olduğu müddətdə diqqətli müşahidələr aparmış və müşahidələrini dostu, macar diplomatı *Nikolas Michault*a yazdığı dörd məktubda (üçü İstanbulda olarkən yazılmış) cəmləmişdir.

Dini ayrılığın çox vacib olduğu və müharibə narahatlığının hökm sürdüyü bir vaxtda Busbekin Osmanlı imperiyası ilə bağlı müşahidələrinin çox ədalətli olacağını gözləmək olmaz. Məsələn, Busbek İranla müharibələrdən bəhs edir, Osmanlı imperiyası ilə İran arasındakı müharibələrin Avropanı xilas etdiyini iddia edir. Buna baxmayaraq, məktublar o dövrün standartları daxilində kifayət qədər neytraldır. Busbek bəzi tənqidlər səsləndirsə də, xoşuna gələn şeyləri bildirməkdən də çəkinməmişdir. Ordunun nizam-intizamı, türk hamamları və türklərin bədən təmizliyinə verdiyi əhəmiyyət Busbekə təsir etmişdir. Busbek, həmçinin Osmanlı imperiyasında qadınların hüquqi statusundan da təqdirlə danışmışdır. Məsələn, Busbek bildirir ki, türk qadınları boşanma tələb edə bilər və bu baxımdan Osmanlı imperiyası Avropanı qabaqlayır.

Bu baxımdan "Türk məktubları" həm səyahət ədəbiyyatının ilk nümunələrindən biri, həm də o dövrdə Osmanlı imperiyasının həyatını təsvir edən mühüm tarixi sənəddir.
Şirin bəy Kəsəmənli 
**Xaçmaz Hərbi Dəstəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusunun qrupu.

Yaradılmasında məqsəd
---------------------

Azərbaycana Anton Denikinin hücum təhlükəsinin gözlənildiyi dövrdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri general Səməd bəy Mehmandarovun əmri ilə 1919 ilin yayında yaradılmış
xüsusi taktiki qrupdur. Ölkənin şimal sərhədi boyunca
müdafiə mövqeləri tutmuşdu.

Tərkibi
-------

* Quba piyada alayı,
* 3-cü Gəncə piyada alayının bir taboru,
* 1-ci Tatar süvari alayı,
* 1-ci topçu briqadasının 2-ci divizionu,
* İstehkam məktəbinin Şəxsi heyəti daxil idi.

Rəhbərlik
---------

General-mayor İbrahim ağa Usubov dəstənin komandiri, general-kvartirmeyster vəzifəsinin müvəqqəti icraçısı podpolkovnik Zeynalov qərargah rəisi təyin edilmişdi.

1919 ilin iyulunda Xaçmaz dəstəsinə rəhbərlik *Quba piyada alayı*nın komandiri polkovnik Şirin bəy Kəsəmənliyə tapşırıldı. 1-ci Tatar süvari alayı istisna olmaqla, digər hissə və bölmələr polkovnik Şirin bəy Kəsəmənlinin əməliyyat tabeliyinə verildi.

Ləğvi
-----

1919 ilin noyabrında *Xaçmaz dəstəsi* ləğv edilərək, onun bazasında Quba Hərbi Dəstəsi yaradıldı. Bununla əlaqədar olaraq Şimal sərhədlərinin qorunması ilə bağlı vəzifələr Quba dəstəsinə həvalə olundu.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, II cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

1. ↑  Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B. 2001;
2. 1 2  Süleymanov M. Azərbaycan ordusu (1918–1920), B. 1998
3. ↑  Osmanlı H.ġimal sərhədləri və Bakı rayonunun müdafıəsi tarixindən, B. 1999.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
* Şimal sərhədinin müdafiə sistemi
**Deepwater Horizon** – Transocean'a məxsus olan ultra dərin bir suları, dinamik mövqe tutmuş, yarı sualtı dəniz qazma qurğusu idi. 2001-ci ildə Cənubi Koreyada Hyundai Heavy Industries tərəfindən inşa edilmiş, [8] qurğu R&B Falcon (sonradan Transocean-ın aktividir) tərəfindən istismara verilmiş, Majuroda qeydiyyatdan keçmiş və 9 ildən 2001-ci ilə qədər BP-yə icarəyə verilmişdir. [10] 2009-cu ilin sentyabr ayında qurğu, tarixin ən dərin neft quyusunu şaquli dərinlikdə 35,050 fut (10,683 m) qazdı və Keathley Canyon 102-dəki Tiber neft yatağında 35.055 fut (10,685 m) [11] dərinlikdə qazıldı, təxminən 250 Hyustondan cənub-şərqdə 400 km məsafədə, 4.132 fut (1.259 m) su içində.

20 aprel 2010-cu ildə Macondo Prospektində qazma işləri apararkən, partlayış 11 ekipaj üzvünün ölümünə səbəb olmuş və 40 mil (64 km) məsafədən görünən bir atəş otağını alovlandıran qurğuda partlayışa səbəb oldu. [13] Yanğın söndürülməz idi və iki gün sonra, 22 apreldə Horizon quyunu dənizin dibinə ataraq tarixin ən böyük dəniz neftinin tökülməsinə səbəb oldu.