**Həmdulla əfəndi Əfəndizadə** (1870, Qələgah, Quba qəzası – 3 iyul 1929, Nargin adası, Abşeron rayonu) — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri; Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü; Sovet dönəmində Quba üsyanının başçılarından biri.

Həmdulla əfəndi məşhur alim və övliya şeyx İbrahim əfəndinin (Əfəndi baba) nəvəsi, İsmayıl əfəndinin oğludur.

Həyatı
------

Həmdulla əfəndi Əfəndizadənin atası İsmayıl əfəndi
1870-ci ildə Quba qəzasında (indiki Şabran rayonu, Qələgah kəndində) anadan olub. İlk təhsilini kənd mollaxanasında və Qubadakı mədrəsədə almışdır. Daha sonra ikisinifli rus məktəbini bitirmiş (1906), ərəb, fars və rus dillərini öyrənmişdir.

Dəvəçi nahiyəsinin Qələgəh kəndindəki ata-baba mülkündə yaşayan Həmdulla Əfəndi bütün mahalda böyük nüfuza malik olan məşhur ruhani ailəsinə mənsub idi. Əfəndilər nəslinin tanınmış nümayəndələrindən biri olan Həmdulla əfəndinin babası İbrahim əfəndinin məzarı müsəlman əhalinin ziyarət yeri olmuş, atası İsmayıl əfəndi və əmisi Əbdülvəhhab əfəndi hələ 1880-ci ildə, "müridizmi qızışdıranlar" kimi Sibirə, "azad" məskunlaşmaya sürgün edilmişdilər. İsmayıl əfəndi orada vəfat etmiş, Əbdülvəhhab əfəndi isə yalnız 17 ildən sonra vətənə qayıtmışdı.

Həmdulla əfəndi özü bütün qəzada ictimai xadim, şərəfli və ədalətli insan kimi tanınırdı. Bu da ona yalnız müsəlmanlar arasında deyil, bütün əhali arasında böyük nüfuz qazandırmışdı. Ölkədə hökm sürən anarxiya və hərc-mərclik illərində Həmdulla əfəndinin silahlı dəstələri qəzanın Dəvəçi nahiyəsində qayda-qanunun və sabitliyin qorunmasına nəzarət edirdilər. 1918-ci ilin Quba hadisələri zamanı Həmdulla əfəndinin bir neçə yüz nəfərdən ibarət olan tərəfdarları Möhübəli əfəndinin və Cağarlı Hətəm ağanın başçılıq etdikləri ləzgi dəstələri ilə birlikdə bolşevik-erməni hərbi birləşmələrinə qarşı müqavimət göstərmişdi.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan dərhal sonra Həmdulla əfəndini həbs etmək cəhdi 1920–1921-ci illərdə qəzada sovet hakimiyyəti əleyhinə üsyanın başlanmasına səbəb olmuş, üsyanın yatırılması "yüzlərlə qızıl əsgərin həyatı hesabına" başa gəlmişdi. Bu hadisələrdən bir müddət sonra dağlarda gizlənən Həmdulla əfəndi hakimiyyət qarşısında "bəraət qazana bilmiş" və azad dinc yaşamaq üçün hökumətdən "mandat" almışdı. 1920–1926-cı illərdə respublika DİXK DSİ tərəfindən dəfələrlə Həmdulla əfəndini "aradan götürmək" üçün müxtəlif tədbirlər görmüş, lakin bütün bu cəhdlər əhalinin ayıqlığı və "onun bacarıqlı siyasəti" nəticəsində boşa çıxmışdı. DSİ-nin bütün məxfi yazışmalarda Həmdulla əfəndi Sovet hakimiyyəti üçün "*təhlükəli element*" sayılırdı: "Bığıcı, Zığlı, Gəndob, Ügah, Leyti, Ləcəd və digər kəndlərin Əfəndiyevin təsiri altında olan kəndlilərindən heç biri hakimiyyətin gördüyü işlərdə fəal iştirak etmir, bütün seçkilər Əfəndiyevlərin göstərişi və qərarları ilə keçirilir, hətta bu kəndlərin heç birində partiyaçıya və ya komsomola rast gəlmək mümkün deyildir, çünki Əfəndiyev buna icazə vermir …".

1927-ci ildə, bütün ölkədə "əksinqilabi elementlərin ləğv edilməsi" üzrə fəal kampaniya aparılarkən və SSRİ DİXK tərəfindən böyük siyahılar tərtib edilərkən, Həmdulla əfəndinin adı Az. SSR Dəvəçi rayonu üzrə belə bir siyahıya başçılıq edirdi. O, 1927-ci ilin avqustunda həbs edilərək Bakıya gətirilir və burada, Az. DSİ tərəfindən Az. SSR Cinayət Məcəlləsinin 76-cı maddəsi ilə – quldurluqda ittiham edilir. Lakin belə bir gərgin və son dərəcə mürəkkəb siyasi şəraitdə qohumları və dindaşları ilə bərabər Quba qəzasının hətta erməni kəndi Kilvarın əhalisi də Həmdulla əfəndinin müdafiəsinə qalxır. Həmdulla əfəndinin istintaq işində bu kəndin 90 nəfər erməni kəndlisi tərəfindən imzalanmış bir sənəd var. Bu sənəddə deyilir:

> 
>  Biz, 1927-ci ilin 19 avqust tarixində, aşağıda imza edən Kilvar kəndinin sakinləri, öz imzamızla təsdiq edirik ki, Gələgah kəndinin sakini vətəndaş Həmdulla Əfəndiyev bizə qarşı həmişə xeyirxah olmuşdur, bizə xeyirdən başqa heç bir pisliyi dəyməmişdir; əlavə olaraq, 1905-ci ildə iğtişaşlar zamanı qonşu kəndlərə bizimlə daima dinc dolanmağı məsləhət görmüşdür və hər cür münaqişələrin qarşısı alınmışdır. 1918-ci ildən 1920-ci ilədək həm bizə, həm də bizim əmlakımıza toxunmağa heç kimə imkan verməmişdir, ümumiyyətlə heç vaxt bizimlə qonşularımız arasında milli ədavət aparmamışdır. Bütün bu yuxarıdakı işləri o, mənfəət niyyəti ilə yox, açıq ürəkdən etmişdir. Bu səbəbdən biz, aşağıda imza edənlər, yuxarıda deyilənləri nəzərə almağınızı xahiş edirik və imzalayırıq". 
> 
> 

Bu məktub, təbii ki, həbsdə olan Həmdulla əfəndinin taleyinə təsir göstərmir. 4 mart 1928-ci il tarixində o, "Sovet quruluşu idarəçiliyinə qarşı cinayətlərdə və quldurluqda iştirakda" ittiham edilir, 17 iyul 1928-ci ildə isə Az. DSİ Kollegiyası tərəfindən "sosial müdafiənin yüksək cəzasına – güllələnməyə" məhkum edilir. (333) Hökm Oktyabr İnqilabının 10 illiyi münasibətilə elan olunmuş amnistiyanın Həmdulla əfəndi Əfəndizadəyə şamil edilməməsi haqqında Az. SSR təhlükəsizlik orqanlarının vəsatəti təsdiq edildikdən dərhal sonra – 1929-cu il avqustun 3-də yerinə yetirilir.

Fəaliyyəti
----------

### Siyasi fəaliyyəti

Əfəndizadə Azərbaycanın siyasi həyatında yaxından iştirak etmiş, İttihad Partiyasının fəal üzvlərindən olmuşdur. Azərbaycan Milli Şurasının "**Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanun**"una (19 noyabr 1918) əsasən, Quba qəzasından Cümhuriyyət Parlamentinin tərkibinə daxil edilmiş, İttihad fraksiyası üzvü olmuşdur.

### Hərbi fəaliyyəti

Həmdulla əfəndi Əfəndizadə ermənilərin 1918-ci ildə Azərbaycanlılara qarşı həyata keçirdiyi soyqırımı zamanı daşnakların vəhşiliklərinin qarşısını almaqda xüsusi xidmətlər göstərən şəxslərdən olub. O Quba qəza komissarı Əli Bəy Zizikskinin komandanlığı altında ermənilərə qarşı təşkil olunan mübarizə dəstələrində vuruşub. 1918-ci ilin aprelində Dəvəçi nahiyəsinə soxulmuş erməni daşnakları dinc azərbaycanlılara qarşı soyqırımına başladıqda, Həmdulla əfəndi "sağ əli" Qaçaq Mayılla birlikdə xalqı ayağa qaldıraraq ermənilərə qarşı vuruşmuşdur.

1920-ci il aprelin 27-də bolşeviklərin zirehli qatarı Azərbaycana soxulduqda, Həmdulla əfəndi Əfəndizadə öz tərəfdarları ilə birlikdə Şabran rayonu Sarvan stansiyasinda zirehli qatarın qarşısını kəsməyə cəhd göstərmiş, lakin qüvvələr qeyri-bərabər olduğundan geri çəkilməyə məcbur olmuşdur.
Ümumiyyətlə Həmdulla əfəndi, 18-ci illərdə David Gelovaninin, Amazapsın, Martıkyanın, Çurayevin, Abraab Velnutsun, 20-ci illərdə isə İ. Miluninin, Moravskinin, Şalomovun, Molonovun, Moyerin orduları ilə dəfələrlə üz-üzə gəlmiş, Şamaxıda qırğın törədən Lalayanı şəxsən öldürmüşdür.

### Quba üsyanında iştirakı

Avqustun 23-də Quba qəzasında Kuzun kəndinin əhalisi silahlı üsyana qalxır. Onlar kənddə iki nəfər milisi öldürüb və yeni hakimiyyətə itaətsizliklərini bəyan edirlər. Üsyanın qarşısını almaq üçün qəza komitəsi kəndə 4-cü süvari alayından 45 nəfərlik (30 nəfər süvari, 15 nəfər piyada) dəstə göndərir. Lakin dəstə üsyanı yatıra bilmədi və çoxlu itki verdi. Dəstədən yalnız 6 nəfər xilas ola bilir. Qubanın hərbi komissan Kuzun kəndində sovet hakimiyyətinin bərpa olunması üçün bir taqım və pulemyotçu göndərir. Avqustun 26-da Kuzun kəndinin üsyançıları ilə sovet qüvvələri arasında yeni döyüş baş verir. Kənd əhalisi bu dəfə də sovet qüvvələrinə ciddi müqavimət göstərir. Avqustun 29-da Qubanın 4 verstliyində sovet qüvvələri ilə üsyançılar arasında yeni vuruşma baş verdi. 100 nəfərlik sovet qüvvələri xeyli itki verdilər. Avqustun sonu sentyabnn əvvəllərində üsyançıların silahlı dəstəsi tam formalaşmışdı. Cümhuriyyət ordusunun podpolkovniki Əfəndizadənin rəhbərlik etdiyi dəstədə türk zabitləri də vardı. Üsyançılar xeyli pulemyot və beşaçılan tüfəng əldə etmişdilər. Sentyabrın 3-də səhər saat 7-də üsyançılar Dəvəçi-Xaçmaz üzərinə hücum edirlər. Onların qarşısına 7-ci süvari dəstəsi çıxarılır. Gərgin döyüşdən sonra sovet-bolşevik döyüşçüləri mövqelərini qoruyub saxlaya bildilər. Quba ərazisində mövcud olan güclü dəstələrdən birinə də Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin keçmiş deputatı Həmdulla Əfəndi Əfəndizadə rəhbərlik edirdi.

Sovet rejimi üçün təhlükəli xarakter alan bu üsyanlar Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 1920-ci il sentyabrın 9-da keçirilən plenumunda ciddi müzakirə edilmişdi.

Plenum Quba üsyanını yatırmaq üçün Əliheydər Qarayev və Qoqoberidzeni ora ezam etmək barədə qərar qəbul etdi. Üsyan sentyabrın birinci ongünlüyünün sonlarına qədər davam etdi. Çətinliklə yatırılan Quba üsyançılarının böyük silahlı dəstələrindən birinin rəhbəri Həmdulla əfəndi Şamaxı ilə sərhəd olan yüksək dağ kəndlərinə çəkildi. Üsyançı kəndlər isə qırmızıların nəzarəti altına keçdi.

Azərbaycanda Sovet hökuməti qurultuqdan sonra (Mircəfər Bağırov Respublikada olmadığı vaxtda) Həmdulla əfəndi, 25 oktyabr 1928-ci ildə həbs edilmiş və 3 iyul 1929-cu il tarixində Nargin adasında güllələnmişdir. Bəzi qaynaqlar isə ayağına daş bağlanaraq Nargin adasından dənizə atıldığını söyləmişlərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Şahin Fazil. Quba tarixi. (Redaktorlar: Akademik Yaqub Mahmudov; tarix üzrə elmlər doktoru, prof. Tofiq Mustafazadə) II nəşr. Bakı: TEAS Press Nəşriyyat evi, 2016, 700 s. səh 415.
2. ↑  *Solmaz Rüstəmova-Tohidi.* Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə (PDF). Bakı. 2013. səh. 107.
3. ↑  *Solmaz Rüstəmova-Tohidi.* Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə (PDF). Bakı. 2013. səh. 107.
4. ↑  *Solmaz Rüstəmova-Tohidi.* Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə (PDF). Bakı. 2013. səh. 107.
5. ↑  *Solmaz Rüstəmova-Tohidi.* Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə (PDF). Bakı. 2013. səh. 108.
6. ↑  *Solmaz Rüstəmova-Tohidi.* Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə (PDF). Bakı. 2013. səh. 108.
7. ↑  "BOLŞEVİKLƏRİ LƏRZƏYƏ SALAN ÜSYAN". 2019-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-08.
8. ↑  Həmdulla əfəndi Əfəndizadə // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 352. ISBN 9952-417-14-2.

Ədəbiyyat
---------

* Qaffarov T. Azərbaycan tarixi (1920–1991), B. 1999;
* Rəhmanlı N. Çıraqqala yurdunun övladlan, B. 2002.
* Rüstəmova-Tohidi S. Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə. B. 2013.
* Şahin Fazil. Quba tarixi. II nəşr. B. 2016.

Xarici keçidlər
---------------

* Həmdulla əfəndi haqqında "Azadlıq mücahidi" filmi
* Həmdulla əfəndi. Qələgah kəndi YouTube saytında
* İstiqlal yolunun şanlı mücahidləri — Cümhuriyyət dövrünün dövlət və hökumət xadimləri

Həmçinin bax
------------

* Quba üsyanı (1920)
* Sovet işğalına qarşı üsyanlar (1920-22)

| ⛭Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvləri |
| --- |
| Bitərəf | Behbud xan Cavanşir  • Bəhram bəy Axundov  • Baxşəli bəy Sultanov  • Əbdüləli bəy Əmircanov  • Əhməd bəy Ağayev  • Əliağa Həsənov  • Teymur bəy Makinski |
| Daşnaksutyun | Abqar Papyan  • Aleksandr Ter-Azaryan  • *Arşak Malxazyan* • Boqdan Balayans  • Xoren Amaspür  • Poqos Çubaryan  • Yervan Taqianosov |
| Erməni | Arşak Arutunyan  • *Arşak Paronyan* • İsak Xocayev  • Stepan Taqianosov  • Stepan Şahnazarov  • Şaqen Şahnazarov |
| Əhrar | Abdulla Qəbulzadə  • *Aslan bəy Qardaşov* • Baba bəy Qəbulzadə  • Bayram Niyazi Kiçikxanlı  • Hacı Əli Qasımoğlu  • Hacı Hüseyn Əfəndiyev  • Hacı Molla Əhməd Nuruzadə  • Qərib Kərimoğlu  • Məşədi Səməd Həsənoğlu  • Muxtar Əfəndizadə |
| İttihad | Ağa Zeynal Tağıyev  • Bəhram bəy Vəzirov  • Cəmil bəy Lənbəranski  • Əli bəy Zizikski  • Əsəd bəy Əmirov  • Heybətqulu Məmmədbəyov  • Həmdulla əfəndi Əfəndizadə  • İsgəndər bəy Axundov  • Qara bəy Əliverdilər  • *Qara bəy Qarabəyov* • Qazı Əhməd bəy Məhəmmədbəyov  • Mir Yaqub Mehdiyev  • Sadıq bəy Ağabəyzadə  • Sultan Məcid Qənizadə  • Zeynal bəy Vəzirov |
| Milli azlıqlar | Qriqori Tsxakaya  • *Lorens Kun* • Moisey Quxman  • Stanislav Vonsoviç  • Vasili Kujim  • Vladimir Ollonqren |
| Müsavat və bitərəflər | Abbasqulu Kazımzadə  • Abuzər bəy Rzayev  • Ağa Aşurov  • Ağa bəy Səfərəliyev  • Ağa Əminov  • Asəf bəy Şıxəlibəyov  • Baxış bəy Rüstəmov  • Cavad bəy Məlik-Yeqanov  • Cəlil bəy Sultanov  • Əhməd Həmdi Qaraağazadə  • Əli Əsgər bəy Mahmudbəyov  • Əsədulla Əhmədov  • Əşrəf bəy Tağıyev  • Fətəli xan Xoyski  • Firidun bəy Köçərli  • Hacı Səlim Axundzadə  • Həmid bəy Şahtaxtinski  • Həsən bəy Ağayev  • Xəlil bəy Xasməmmədov  • Xosrov bəy Sultanov  • İbrahim ağa Vəkilov  • İslam bəy Qəbulzadə  • Qulamhüseyn bəy Kazımbəyov  • Mehdi bəy Hacıbababəyov  • Mehdi bəy Hacınski  • Məhəmməd Əli Rəsulzadə  • *Məhəmməd Əmin Rəsulzadə* • Məmməd Yusif Cəfərov  • Məmmədbağır Şeyxzamanlı  • Məmmədhəsən Hacınski  • Məmmədrza ağa Vəkilov  • Mir Hidayət bəy Seyidov  • Mirzə Cəlal Sadıqov  • Mirzə Əsədullayev  • Mirzə Sadıq Axundzadə  • Murtuza Axundzadə  • Musa bəy Rəfiyev  • Mustafa Mahmudov  • Mustafa bəy Vəkilov  • Müseyib bəy Əxicanov  • Nəriman bəy Nərimanbəyli  • Nəsib bəy Yusifbəyli  • Rəhim bəy Vəkilov  • Rəşid bəy Axundzadə  • Rza bəy Ağabababəyov  • Şəfi bəy Rüstəmbəyli  • Yusif Əhmədzadə  • Yusifəli Əliyev |
| Slavyan-rus Cəmiyyəti | Aleksandr Dubrovski  • Aleksandr Kazarov  • Fyodr Kotilevski  • İqnatyev • İlya Janin  • Lujov • Mixail Vinoqradov  • Sergey Mixaylov  • Strevutin • Vasili Kravçenko  • *Viktor Klenevski* • Zaxarov |
| Sol müstəqillər | Abdulla bəy Əfəndizadə |
| Sosialistlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Hümmət* | Əhməd bəy Pepinov  • Əkbər ağa Şeyxülislamov  • Əliheydər Qarayev  • Hacı Kərim Sanılı  • İbrahim Əbilov  • Qasım bəy Camalbəyov  • *Səməd ağa Ağamalıoğlu* |
| *Xalqçı* | *Aslan bəy Səfikürdski* • Camo bəy Hacınski  • İbrahim İsmayılzadə  • Rza bəy Qaraşarlı |
| *Digər* | Abbas Atamalıbəyov  • Bağır bəy Rzayev  • Vladimir Bakradze |

 |
| Fraksiyasız | Əlimərdan bəy Topçubaşov  • Xudadat bəy Məlik-Aslanov  • Səməd bəy Mehmandarov |
| *Parlamentdən xaric edilən və ya edilməyən bütün üzvlərin parlament üzvü olduqları müddətdə ən son aid olduqları fraksiya və partiyalara görə bölmələrə ayrılmışdır.* |


| ⛭Sovet işğalına qarşı üsyanlar |
| --- |
| Baş vermişüsyanlar | Gəncə üsyanı   • Lənkəran üsyanı   • Qarabağ üsyanı   • Zaqatala üsyanı   • Tərtər üsyanı   • Quba üsyanı   • Şəki üsyanı | New York Times qazetində Gəncə üsyanı ilə bağlı xəbər |
| Üsyanlarıniştirakçıları | Aslan Hacızadə  • Baba bəy Behbud  • Cahangir bəy Kazımbəyli  • Cavad bəy Şıxlinski  • Danyal bəy Həlləcov  • Həmdulla əfəndi Əfəndizadə  • İsrafil İsrafilov  • Qaçaq İsaxan  • Qaçaq Qəmbər  • Qaçaq Məmmədqasım  • Qiyas bəy Şıxlinski  • Lütvəli bəy Zülqədərov  • Məhəmməd Mirzə Qacar  • Məhəmmədəli Xəlifəzadə  • Məmməd Ağpolad  • Məmməd Qazax  • Mirzə Abbas Abbaszadə  • Rəşid ağa Cavanşir  • Sadiq bəy Balacayev  • Sarı Ələkbər  • Teymur bəy Novruzov  • Yunis Şəkərov |
| Üsyanlarıyatıranlar | Aleksandr Şirmaxer  • Çingiz İldırım  • Dadaş Bünyadzadə  • Əliheydər Qarayev  • Həmid Sultanov  • Levan Qoqoberidze  • Mixail Levandovski  • Mixail Velikanov  • Nəriman Nərimanov  • Pyotr Kurışko |
| Xatirəsi | 1930-cu il Şəki üsyanı filmi |