recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Toxtamış Atəş** (1944-2013) — professor, publisist

Həyatı
------

Professor Toxtamış Atəş 1944-cü ildə İstanbulda anadan olub. Türkiyədə şərqşünaslıq-fars filologiyasının əsasını qoyan Fuad Körpülü, Zəki Vəlidi Toran kimi Cümhuriyyət dövrünün böyük və məşhur professorlarından olan Kürd Əhməd Atəşin orludur. Əhməd Atəş Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın yaxın dostu kimi onunla tez-tez görüşmüş, həm də "Heydərbabaya salam" poemasını ilk dəfə Türkiyədə nəşr etdirərək onu dünya türkoloji dairələrinə tanıtmışdı. O, Güney Azərbaycan ədəbiyyatı başda olmaqla şərqşünaslıq və türkologiya sahəcində Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucu alimlərindən ən birincisi kimi zoxlu sayda əsər yazmışdı.Toxtamış Atəş orta və lisey təhsilini Avstriya orta məktəbində və Vəfa Liseyində alıb, daha sonra Istanbul Universitetinin iqisadiyyat fakültəsində oxuyub, 1967-ci ildə həmin universiteti bitirib, 1968-ci ildə orda siyasət elimləri doktoru, 1974-cü ildə dosent, 1982-ci ildə isə professor olub. Müxtəlif dövrlərdə ABŞ və Almaniya universitetlərində dərs deyib. İstanbul Universiteti iqtisad fakültəsi beynəlxalq münasibətlər kafedrasında müəllimi, eyni zamanda Bilgi Universitetinin qurucularından biri və idarə heyətinin üzvüdür. "Cümhuriyyət" qəzetində köşə yazarıdır, ayrı-ayrı mətbuat orqanlarında məqalələr nəşr etdirir. Indiyədək 30-dan artıq kitabı çapdan çıxıb.Evli və bir uşaq atası olan Toxtamış Atəş 1968-cı il hadisələrinin önündə gedən gənc liderlərindən olub.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

1. ↑  "Bir Kürt niçin Kemalist olur?". YENİ ASYA - Gerçekten haber verir. İstifadə tarixi: 2023-11-29.
**Beynəlxalq Tərcüməçilər Günü** — tərcüməçilərin peşə bayramıdır.

Bibliyanı (Vulqatı) latın dilinə tərcümə etmiş və ənənəyə görə tərcüməçilərin hamısı hesab olunan İeronim Stridonski.

Bayram haqda
------------

Çoxsaylı peşə bayramlarından biri də Beynəlxalq Tərcüməçilər Günüdür. Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyasının (FİT) qərarı ilə bu bayram 1991-ci ildən etibarən hər il sentyabrın 30-da qeyd edilir.

Bu tarixin seçilməsi təsadüfi deyildir: Bibliyanı (Vulqatı) latın dilinə tərcümə etmiş və ənənəyə görə tərcüməçilərin hamısı hesab olunan İeronim Stridonski 420-ci il sentyabrın 30-da dünyasını dəyişmişdir. Çox zəngin intellekt sahibi olmuş çılğın xarakterli bu şəxs çoxlu səyahət etmiş, cavanlığında Müqəddəs Torpağı ziyarət etmişdir.

Sonradan dörd il ərzində Halkid səhrasında tərkidünya dərviş kimi ömür sürmüşdür. Burada yəhudi və haldey dillərini öyrənmişdir. Özünün dediyinə görə bu dövrdə onun ətrafında canlı qismindən yalnız əqrəb və vəhşi heyvanlar olmuşdur. Səhrada yaşadığı dövrdə bir neçə dəfə Qiyamət Gününün çatmasını bildirən şeypur səsləri eşitmişdir. Qərbi Avropa rəssamları onu çox vaxt başının üstündə şeypur çalan mələkləri dinləyən vəziyyətdə təsvir edirlər.

386-cı ildə İeronim Vifleyemdə məskunlaşır. Burada uzun illər boyu Bibliyanı (Əhdi-Ətiqi və Əhdi-Cədidi) latın dilinə tərcümə edir. 11 əsrdən sonra Trident kilsəsi məhz bu tərcüməni Müqəddəs yazının (Vulqatın) rəsmi latın mətni elan etmişdir. Bundan əlavə, İeronim "qlaqolitsa" deyilən qədim slavyan əlifbasının banisi hesab edilir.

Geniş yayılmış bir rəvayətə görə, İeronim şirin pəncəsinə batmış bir tikanı çıxarandan sonra şir onun vəfalı dostu olmuşdur. Müqəddəs İeronimin saysız-hesabsız şəkillərində o, hücrədə əyləşərək yazı yazan alim kimi təsvir edilir. Vəfalı dostu şir də onun yanındadır.

Tərcüməçilər bayramının populyarlığı ilbəil artır. Hər il bu münasibətlə açıqcalar buraxılır.

Müxtəlif illərdə Tərcüməçilər Günü müxtəlif devizlər altında qeyd edilmişdir: "Tərcümə çoxdilliliyin və mədəni müxtəlifliyin əsasıdır", "Tərcüməçinin öz peşəsi və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti", "Dillər çoxdur, peşə - bir", "Birlikdə işləyirik" və s. Aleksandr Sergeyeviç Puşkin tərcüməçiləri obrazlı şəkildə "Tərəqqinin poçt atları" adlandırırdı. Babil qülləsinin dağıdıldığı vaxtdan tərcüməçi peşəsinin bütün bəşəriyyətin həyatında çox böyük əhəmiyyəti var, hərçənd bunu bəzən hiss etmirik.

Mənbə
-----

* 1


1. ↑  "ATA Celebrates International Translation Day 2018" (ingilis). www.atanet.org. September 30, 2018.  (#archive\_missing\_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2023.
**Gülçöhrə Məmməd qızı Şəfiyeva** (23 aprel 1949 – 23 dekabr 2023) — Azərbaycan rejissoru, Prezident təqaüdçüsü (2018–2023).

Həyatı
------

Gülçöhrə Şəfiyeva 1949-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirib. 

Aktyor Səyavuş Şəfiyevin bacısı idi.

Sənətkar uzun müddətdir şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkirdi, iyun ayında bir ayağı amputasiya edilmişdi. 23 dekabr 2023-cü ildə 74 yaşında vəfat edib.

Fəaliyyəti
----------

Uzun illər Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi mərkəzi aparatında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb.

G. Şəfiyeva 1994-cü ildən bu günə kimi Heydər Əliyev adına Sarayın baş rejissoru olub.

Gülçöhrə Şəfiyeva Rusiyada (Moskva, Sankt-Peterburq), Gürcüstanda, Türkiyədə, Fransada Azərbaycan mədəniyyətini təbliğ etmək məqsədilə hazırlanan tədbirlərin, Rusiyada, Misirdə, Birləşmiş Ərəb Əmirliyində keçirilən Azərbaycan Mədəniyyət Günlərinin, Azərbaycanda Rusiya Federasiyası İlinin açılış mərasiminin quruluşçu rejissoru olmuşdur.

G. Şəfiyevanın uğurlu işləri sırasında Ü. Hacıbəyov və M. Maqomayevin 110, Bülbülün 100, S. Aşurbəylinin 90, M. Maqomayev 60 illik yubiley tədbirlərini və "Gülüstan" Sarayında, habelə Bakı Əyləncə Mərkəzində keçirilən konsert proqramlarını xüsusi qeyd etmək lazımdır.

İstedadlı rejissor gənc müğənnilərin və ifaçıların — Zülfiyyə Xanbabayevanın, Faiq Ağayevin, Röya Ayxanın, Almaz Ələsgərlinin, Nazpəri Dostəliyevanın yaradıcılıq gecələrinin keçirilməsinin təşəbbüskarı və müəllifidir. 9 may 2012-ci ildə, 30 aprel 2014-cü ildə, 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə və 1 may 2017-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür. 9 may 2018-ci ildə Azərbaycanın Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Gülçöhrə Şəfiyeva vəfat etdi
2. ↑  "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2018-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-30.
3. ↑  "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2018-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-03.
4. ↑  "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2017-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-06.
5. ↑  *President.Az.* "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 01.05.2017. 2017-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-03.
6. ↑  *President.Az.* "Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdlərinin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 09.05.2018. 2021-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-10.
**Xəlifə** (*ərəb.* خليفة‎‎ — müavin, çanişin, varis, xələf) — Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından (632) sonra müsəlman icması və teokratik müsəlman dövlətinin (Xilafət) dini və dünyəvi başçısı. Xəlifələr əvvəllər Məhəmməd peyğəmbərin, Ələvilər dövründən isə Allahın yer üzündə canişini (müavini) hesab edilirdilər. Abbasilər xilafətinin süqutundan (XIII əsr) sonra Məmlük xilafəti (1250 - 1517) tarix səhnəsində öz yerini almışdır. Yavuz Sultan Səlimin Misiri fəth etməsilə (24 yanvar1517) xəlifə ünvanı İslamçı bütün ünsürlərin yetkin beyəti ilə Osmanlı xilafətinə (indiki Türkiyə Cümhuriyyəti) keçmişdir. Xəlifəlik ünvanına 1924-cü il Türkiyə Böyük Millət Məclisinin uyğun qərarı ilə xitam verilmişdir.

İlk xəlifələr Əbu Bəkr (8 iyun 632-ci ildə xəlifə seçilib), Ömər ibn Xəttab, Osman ibn Əffan və Əli ibn Əbu Talib olmuşlar.

Həmçinin bax
------------

* [[Ərəb xilafəti

Ərəb Dövləti]]

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭İslamda ruhanilik |
| --- |
| İlahiyyatçılar | 
* Hafiz
* İmam
* Xəlifə
* Xatib
* Molla
* Mövləvi
* Müfəssir
* Mühəddis
* Şeyx
* Şeyxülislam
* Üləma

 |
| Hüquqşünaslar | 
* Faqih
* Mücəddid
* Müctəhid
* Müfti
* Qazı

 |
| Şiə titulları | 
* Ayətullah
* Böyük Ayətullah
* On iki imam
* Mərcə ət-təklid
* Höccət əl-İslam

 |
| Sufi titulları | 
* Arif
* Dərviş
* Əbrar
* Əfəndi
* Fəqir
* İşan
* Övliya
* Qütb
* Mürid
* Mürşid
* Pir

 |
| Digər | 
* Axund
* Əmir əl-möminin
* Mövlanə
* Mücahid
* Mürəbit
* Müəzzin
* Naib
* Nakib
* Hacı
* Şəhid

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İslam** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Villi Obameyanq** (16 fevral 1987, Paris) ― qabonlu keçmiş futbolçu.

Həyatı
------

16 fevral 1987-ci ildə Parisdə doğulub.

Klub karyerası
--------------

Aubameyang ilk komandası Milan-da rəsmi bir oyun belə keçirməyib. İlk qolunu Milan forması ilə 6 yanvar 2007-də Yuventusa vurmuşdur. İcarə əsasında Avellinoda oynamışdır. Sonra Belçika çempionatında Eupendə oynamışdır. 2013-cü ildə Sent-Etyendən Borussiya Dortmunda transfer olmuşdur. Almaniya Bundes Liqasının ilk turunda Auqsburq-Borussiya Dortmund oyununda het-trik etmişdir. Bununla Almaniya çempionatında ilk oyununda het-trik etmiş altıncı oyunçu olmuşdur. Müsahibələrində Useyn Boltdan sürətli olduğunu söyləmişdir. İsveçrə alimlərinin araşdırmalarına görə ilk 30 metrdə Boltdan daha sürətlidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  William-Fils Aubameyang // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Willy Aubameyang // FBref.com (çd.).

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Bencamin Solomon Karson** (18 sentyabr 1951[…], Detroyt, Miçiqan) — Amerikalı siyasətçi, 17-ci United States Secretary of Housing and Urban Development-ə xidmət edən sabiq cərrahdır. Trump Administration-ı altında xidmət edir. Onun kabinet vəzifəsindən əvvəl, 2016-cı ildə ABŞ-nin prezidentliyinə Respublika başçılarına namizəd oldu.

Həyatı
------

Michigan ştatının Detroit şəhərində doğulub və Yale Universiteti və Miçiqan Tibb Universitetinin məzunu olan Carson tibbi karyerası və siyasi duruşları ilə bağlı çoxsaylı kitabların müəllifidir. 2009-cu ildə bir televiziya draması filminin mövzusu oldu.

1984-cü ildən Merilenddə Johns Hopkins Xəstəxanasında Uşaq Neyrocərrahiyyəsi Direktoru oldu və 2013-cü ildə təqaüdə çıxdı.

Hələ ilk neyrocərrahiyəyə başlayan vaxtlarda Karson'un nailiyyətləri başın arxası birləşdirilmiş əkizlərin müvəffəqiyyətlə ayrılmasını həyata keçirir; Bətnindəki bir dölə ilk müvəffəqiyyətli neyrcərrahi prosedurunu qabaqcadan təyin edən; tip-2 vertikal kraniopagus əkizlərinin ilk tamamilə uğurlu ayrılması; beyin kök şişlərini müalicə etmək üçün yeni üsulların hazırlanması; və nöbetlərin idarə olunması üçün hemisferektomiya texnikasınıyaradır. 33 yaşınadək ölkədə uşaq neyrocərrahinin ən gənc başçısı olur. O, 60-dan çox fəxri doktorluq dərəcəsi, onlarla milli qiymətli sitatlar və 100-dən çox neyrocərrahiyə nəşr yazmışdır. 2008-ci ildə ABŞ-də ən yüksək mülki mükafata layiq görüldü.

Carson, 2013-cü ilin Milli Dua Qəlyanaltı çıxışında ictimai və siyasi mövzulardakı fikirlərinə görə mühafizəkar şöhrət qazandı. 2015-ci il mayın 4-də o, 2016-cı il prezident seçkilərində Respublika namizədliyi üçün onun məmləkəti Detroyt şəhərində keçirilən mitinqdə iştirak etdiyini bildirdi. 2016-cı ilin martında, Super Salı gündəmindən sonra, o, kampaniyasını dayandırdı və məsihçiləri səs vermək üçün vətəndaş məsuliyyətini tətbiq etməyə təşviq edən bir qrup olan My Faith Votes-ın yeni milli sədri olacağını elan etdi. Daha sonra Donald Trump namizədliyini təsdiqlədi.

2 mart 2017-ci ildə Carson, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Senatı tərəfindən 58–41 səs ilə mənzil və şəhərsalma üzrə katibi olaraq təsdiqləndi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Ben Carson // Nationalencyklopedin (швед.). 1999.
2. 1 2  *Rogers K.* Ben Carson // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  *Belluck.* "With Ben Carson, the Doctor and the Politician Can Vary Sharply". The New York Times. July 8, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 20, 2016.
4. ↑  "Senate roll call vote PN34" (ingilis). 2018-07-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-02.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Linkedin · Twitter · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | IMDb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Notable Names Database |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNC: a10934686 · BNE: XX5612725 · BNF: 125368535 · CONOR: 271417443 · GND: 121223035 · GTAA: 1206592 · ISNI: 0000 0001 1070 0201 · LCCN: n90607854 · NKC: xx0004541 · NUKAT: n2004086369 · PTBNP: 791988 · SUDOC: 079443176 · VIAF: 71503552 · WorldCat VIAF: 71503552 |

 |
Vaksinasiya prosesi
**Vaksinasiya** — müəyyən xəstəliklərin müalicəsi üçün müəyyən bir yoluxucu agentə qarşı aktiv qoruyucu immunitet formalaşdırmaq üçün bədənə antigenə xas olan komponentlərin (peyvəndlərin bir hissəsi olaraq) daxil edilməsinə yönəlmiş tədbirlər kompleksidir. Uğurlu peyvənd immunizasiya ilə nəticələnir. "Peyvənd" və "immunizasiya" anlayışları praktikada çox vaxt bir -birini əvəz edir, lakin peyvənd yalnız bir peyvəndin tətbiq edilməsi prosesinə aiddir, immunizasiya həm bir peyvəndin vurulması prosesinə, həm də sonradan xəstəliyə qarşı immunitetin formalaşmasına aiddir. Vaksinasiya yoluxucu xəstəliklərdən onların patogenləri ilə təmasdan əvvəl qorunmanın sadə, təsirli və təhlükəsiz bir yoludur və təsir mexanizmi bədənin təbii müdafiə mexanizmlərini işə salmaq üçün azaldılır. Peyvənd eyni zamanda ümumi xəstəlikləri idarə etmək, ehtiva etmək, aradan qaldırmaq üçün bir strategiyadır.

Vaksinasiya tarixin ən əhəmiyyətli tibbi inkişaflarından biridir. Vaksinasiyanın həyatı təhdid edən yoluxucu xəstəliklərə nəzarət və onları aradan qaldırmaq üçün təsirli, təhlükəsiz və qənaətcil bir vasitə olduğu sübut edilmişdir. Vaksinasiya hər il təxminən 2–3 milyon insanın həyatını xilas edir. Ancaq peyvənd yolu ilə kollektiv immunitetə nail olmaq üçün əhalinin vaksinasiyası əhatə dairəsinin müəyyən bir xəstəliyə xas olan həddən yuxarı olması vacibdir. Vaksinasiyanın əhəmiyyətli bir uğuru, SSRİ -nin 1958-ci ildə təklif etdiyi və 1979-cu ildə uğurla başa çatan beynəlxalq proqramın köməyi ilə dünyada çiçək xəstəliyinin tamamilə yox edilməsidir. Çiçək xəstəliyi əsrlər boyu bəşəriyyəti dəhşətə gətirib və təkcə XX əsrdə 300 milyondan çox insanın həyatına son qoyub. Nəticədə, dünyanın əksər ölkələrində vaksinasiya hökumətin prioritetinə çevrildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Вакцинация Arxivləşdirilib 2020-10-19 at the Wayback Machine // Ветеринарный энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 640 с.
2. ↑  "Вакцинация". Публикации в СМИ (rus). Сеченовский университет. 2021-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-07.
3. ↑  "40 лет без оспы. В ВОЗ напоминают о важном достижении человечества". Новости ООН (rus). ООН. 2019-12-10. 2021-08-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-10.
**Canet Kaplan** — 1958-ci ildə doğulmuşdur. Amerikalı şair və professor olan Canet Kaplan eyni zamanda dörd tammetrajlı kitabın müəllifidir: The Groundnote (Alice James Books, 1997), The Glazier's County, Fordham University Press' 2003 Poets Out Loud Mükafatı, Xeyriyyəçinin Dreamlife: Nəsr Şeirləri və Nəsr Sonnetləri. , 2011 Ernest Sandin Mükafatı (Notre Dame Press Universiteti) və Ecotones (Eyewear Ltd. 2021-ci ildə gözlənilir) qalibi.
Onun mükafatlarına Yaddo, Virciniya Yaradıcı İncəsənət Mərkəzi və İllinoysdakı Ragdale Fondunda təqaüdlər daxildir. O, Bronx İncəsənət Şurasının Poeziyada Mükəmməlliyə görə BRIO Mükafatını və Nyu York İncəsənət Poeziya Təqaüdü Fondunu almışdır. 2011-ci ildə onun məhdud sayda olan Ascending Descending (BroBroo Books) broşürü soprano Martin Hennessy tərəfindən mahnı silsiləsində operaya uyğunlaşdırılmışdır. 2011-ci ildə onun məhdud sayda olan Descending Ascending (BroBroo Books) adlı kitabçası soprano Martin Hennessy tərəfindən mahnı silsiləsində operaya uyğunlaşdırılmışdır.

Təhsili
-------

Amerikan yazıçısı Canet Kaplan Lehman Kollecində və Kolumbiya Universitetində təhsil almışdır.

Karyerası
---------

Bir neçə il Kaplan Fordham Universitetində iqamətgahda şair kimi çalışmışdır. Hal-hazırda o, beynəlxalq rəqəmsal ədəbiyyat jurnalı olan AMP-nin redaktoru olduğu Hofstra Universitetində şeir və yaradıcı yazıdan dərs deyir. 2011–2015-ci illərdə o, Kate Greenstreet, Edwin Torres, Margaret Deal və Patricia Spears Jones və başqalarının adları ilə kiçik bir nəşriyyat olan Red Glass Books-u redaktə etdi, dizayn etdi və nəşr etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kaplan, Janet, 1958-..." viaf.org. 25 April 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 November 2018.
2. 1 2  "Janet Kaplan | Directory of Writers | Poets & Writers". Pw.org. 2011-06-13. 2019-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-02.
3. ↑  "Home". JanetKaplan-Litworks. 2018-08-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-02.
4. ↑  "Performances & Premieres". Martin Hennessy. 2019-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-02.
5. ↑  "Poet In Residence". 2012-10-06 tarixində arxivləşdirilib.
**Nəqliyyat növləri** — mühitdən və yerinə yetirdiyi vəzifədən asılı olaraq nəqliyyat su nəqliyyatına, o cümlədən sualtı və suüstü, yerüstü və hava nəqliyyatına bölünür.

Su nəqliyyatı
-------------

Su nəqliyyatı — dəniz və çay nəqliyyatı olmaqla iki hissəyə ayrılır. Bunların da hər birinin sərnişin və yük daşıma bölmələri vardır.

Su nəqliyyatında istifadə olunan nəqliyyat vasitələri:

* Gəmi
* Qayıq
* Kater
* Sal
* Bərə
* Kələk
* Kolaz
* Pələ
* Şxun
* Barj
* Sandal

Dəmiryol nəqliyyatı
-------------------

Dəmiryol nəqliyyatının da sərnişin və yük daşıma bölmələri vardır.

Dəmiryol nəqliyyatında istifadə olunan nəqliyyat vasitələri:

* Qatar
* Konka
* Tramvay
* Lokomotiv

Avtomobil nəqliyyatı
--------------------

 *Əsas məqalə: Avtomobil nəqliyyatı*
* Avtobus
* Taksi

Hava nəqliyyatı
---------------

* Təyyarə
* Helikopter
* Hava şarı

Boru kəməri nəqliyyatı
----------------------

 *Əsas məqalə: Boru kəməri nəqliyyatı*
* Pnevmatik

Xüsusi nəqliyyat növləri
------------------------

* Hərbi nəqliyyat

Həmçinin bax
------------

* Metro
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Van (dəqiqləşdirmə).

**Van**(*türk.* Van, *erm.* Վան, — Van ilinin mərkəzi, Türkiyədə şəhər.

Tarixi
------

 Qədim şəhərin xarabalıqları.
"Van və Bitlisdə müsəlman əhalisinin cəmi 10 faizi sağ qalmışdı. Maddi dəlillər bizi belə bir ümumi faktlar həqiqətinə gətirib çıxarır ki, ermənilər müstəsna qəddarlıqla geniş miqyasda müsəlmanları qırmışlar. Nəticədə əhalinin dörddə bir qismi ancaq sağ qalmışdı. Ölkə dağılmışdı .

Van qayasından şəhərin görüntüsü
Van Türkiyənin şərqində yerləşən bir şəhərdir. Tarixi eramızdan 7 min əvvələ gedib çıxır. Əhalisi təqribən 1,2 milyon nəfər, ərazisi 19 min km²-dır. Sahəsinə görə Türkiyənin ən böyük şəhərlərindən sayılır. Şəhər cənubda İranla həmsərhəddir.

Coğrafiyası
-----------

İqtisadiyyatı
-------------

Məlumat
-------

Van şəhərində 125 məktəb və 10 lisey fəaliyyət göstərir. Şəhər xrom, dəmir, maqnezium, qızıl, kükürd, duz, kömür və s. təbii ehtiyatlara sahibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  .
3. ↑  Samyuel A.Uimz. Ermənistan terrorçu "xristian" ölkənin gizlinləri. Bakı, 2004

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

* Van ili


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Türkiyə ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Sanlav** — İslam əvvəli şamanlık dövründə istifadə edilən türkcə bir sözdür. Şamanlık dövründə hər kəndin ya qəbilənin bir "hörmətli kişisi" var idi. Bu adamın cəmiyyət içindəki yeri Ələvi cəmiyyətindəki "dədə" mövqeyi ilə eynidir və eyni mədəniyyətin bir davamıdır.

Sanlav, içində olduğu cəmiyyətin "hörmətli kişisi" sifətiylə davranar və qərarlar verirdi. Bu qərarlar inzibati və siyasi qərarlar olmayıb tamamilə töreye uyğun davranışların nizamı ilə əlaqədar idi. Bu məzmunda sanlav, kənddə və ya qəbilədə doğulan uşaqların yetkinlik çağına qədər daşıyacaqları ilk adlarını verərdi. Bu uşaqların yetkinlik çağından sonra daşıyacaqları adlarını isə kəndin ya qəbilənin rəisi verərdi. Uşağın ana ya da atası uşaqlarına ad verməzdilər. Bu işi sanlav və qəbilə rəisi edərdi.

Bu davranışa bağlı olaraq indiki vaxtda belə bir çox türk mədəniyyət dairesindeki birliklərdə ana-atalar öz böyüklərinin yanında (öz ana-ataları) uşaqlarını qucaqlarına götürməzlər. Bu davranış türk mədəniyyətindən təsirlənən digər qonşu və birlikdə yaşanan mədəniyyətlərə də əks olunmuşdur. Bu tətbiq günümüzə qədər qismən dəyişərək gəlmişdir. İndiki vaxtda ailədə doğulan uşaqlara ya ailənin hörmətli bir şəxsi ad verməkdədir ya da kişinin ya da qadının ailəsindəki hörmətli bir adamın adı və ya güvəndikləri, inandıqları şəxslərin adı verilir. Nəticə olaraq, sanlav sözü "ad verən, ad qoyan" mənasında bir sifətdir günümüzə qədər qismən dəyişərək gəlmişdir.

Həmçinin baxın
--------------

* Ağsaqqallı
* Ağsaçlı
* Adsız

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Xorasan ostanı (dəqiqləşdirmə).

**Xorasan** (*fars.* خراسان‎ – gün çıxan yer) — İranın şərqində tarixi vilayət. Xorasan qədim yaşayış yeri olub dünya şöhrətli memarlıq abidələri və xalçaları ilə tanınır. 29 sentyabr 2004-cü ildə vahid Xorasan ostanı üç ostana bölünmüşdür:

* Şimali Xorasan ostanı (mərkəzi: Bocnurd)
* Cənubi Xorasan ostanı (mərkəzi: Bircənd)
* Rəzəvi Xorasan ostanı (mərkəzi: Məşhəd)

Əhalisinin etnik tərkibi
------------------------

25 %-ini türklər təşkil edir. Azərbaycanlılar (20%), farslar , Xorasan türkləri , türkmənlər , kürdlər , həzaralar, bəluclar, puştunlar və s. ibarətdir. Məşhəd şəhərində 500 mindən çox azərbaycanlı yaşayır.

İqtisadiyyatı
-------------

İqtisadiyyatının əsas sahələri — avtomobil, elektrotexnika, neft-kimya, metallurgiya, kənd təsərrüfatı, qida (buğda, arpa, şəkər çuğunduru, pambıq, zəfəran, üzüm, pomidor, raps), dəri, ayaqqabı, toxuculuq, keramika sənayesi, energetika, tikinti materiallarının istehsalı, silisium, turizm və səyahət, nəqliyyat, ticarət, neft, qaz hasilatı, firuzəni, mis filizi, qızıl, daş duz.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Rəzavi Xorasan ostanı Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | *İran ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Firudin Qasım oğlu Köçərli** (28 dekabr 1920, Gədəbəy — 2004, Bakı) – Azərbaycan filosofu, fəlsəfə elmləri doktoru (1966), akademik, AEA-nın həqiqi üzvü (1976), professor (1968).

Həyatı
------

Firudin Köçərli 28 dekabr 1920-ci ildə Gədəbəy rayonun İsalı kəndində anadan olmuşdur. 1926–1935-ci illərdə İsalı kənd orta məktəbində təhsil almışdır. O, 1936–1940-cı illərdə Gəncə Pedoqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirmişdir. Texnikumu bitirdikdən sonra İsalı kəndinə qayıdaraq müəllimlik fəaliyyətinə başlamışdır.

Firudin Köçərli 1945-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin nəzdində olan Fəlsəfə şöbəsinə daxil olmuşdur. Universitetdə Tələbə Həmkarlar Təşkilatının sədri seçilən Köçərli universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Firudin Köçərli 1953–1958-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universiteinin Fəlsəfə kafedrasının dosenti vəzifəsini icra etmişdir. O, 1958–1967-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə sektorunun rəhbəri olmuş, 1967-ci ildən 1985-ci ilə qədər Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun direktoru vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir. Akademik ömrünün sonunadək bu institutda fəaliyyət göstərmişdir.

Firudin Köçərli 1950–1953-cü illərdə M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin aspirantı olmuş və dissertasiya müdafiə edərək fəlsəfə elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. Daha sonra 1966-cı ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək fəlsəfə elmləri doktoru elmi adına layiq görülmüşdür. 1968-ci ildə SSRİ AEAK-nın qərarı ilə ona fəlsəfə tarixi üzrə professor elmi adı verilmişdir. Firudin Köçərli 1966-cı ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1976-cı ildə həqiqi üzvü seçilmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Akademik Firudin Köçərlinin elmi-tədqiqat fəaliyyəti əsasən Azərbaycanda fəlsəfə və ictimai fikir tarixinin, dialektik və tarixi materializmin, etika və estetika problemlərinin tədqiqinə yönəldilmişdir. Azərbaycanın bir çox elm və mədəniyyət xadimlərinin fəlsəfi baxışlarına dair tədqiqatlar aparmış, həmin tədqiqatlırın nəticələri onun nəşr etdiyi kitab və monoqrafiyalarında öz əksini tapmışdır. Habelə F. Köçərlinin apardığı tədqiqatlar Moskvada nəşr olunan "SSRİ də fəlsəfə tarixi" adlı kitaba daxil edilmişdir.

Akademik F. Köçərli uzun illər SSRİ Fəlsəfə Cəmiyyəti Azərbaycan bölməsinin sədri olmuşdur. O, Çexoslovakiya, Kanada, Skandinaviya ölkələrində çıxışlar etmişdir.

Ailəsi
------

Firudin Köçərli Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, tarix elmləri doktoru, professor Tofiq Köçərlinin qardaşıdır.

Vəfatı
------

Firudin Köçərli 2004-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* AMEA-nın həqiqi üzvlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  "Köçərli Firudin Qasım oğlu" (Azərbaycan). science.gov.az. 16-9-2021 tarixində arxivləşdirilib.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Firuz Mustafa.* "Firudin Köçərli bütövlüyü" (Azərbaycan). 525.az. 2022-05-20 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Müdriklik və sadəlik mücəssiməsi
```
**İordaniyalılar** — İordaniya ərazisində yaşayan ərəblər. Ölkə əhalisinin əsas hissəsini təşkil edirlər. Ümumi sayları 2 350 000 nəfərdir.
```

Yayılması
---------

İordaniyalılar — İordaniya əhalisinin əsas hissəsini təşkil edirlər. Bundan əlavə Küveyt ərazisində də 350 min iordaniyalı yaşayır. Onlar əsdasən neft çıxarılan ərəb ölkələrinə emiqrasiya edirlər.

Dil
---

İordaniyalıların böyük əhsəriyyəti Ərəb dilinin siro-livan dialektində danışırlar. Ərəb dili İordaniyanın dövlət dilidir.

Yaşayış şəraiti
---------------

iordaniya ərazisinmin böyük hissəsi alçaq dağlıq ərazilər təşkil edir. Orta yüksəklik 1754 m-dir. Qərbində tekrokin Qxor vadisi yerləşir. üstəlik ölü dənizi və İordan çayının vadisi ölkənin ən dayaz nöqtələrindəndir. İqlimi quru subtropikdir. Yanvar ayının orta temperaturu 8—14 °C, iyulda isə 24—30 °C təşkil edir. İl ərzində 100 – 700 mm yağıntı düşür. Ərazisi əsasən səhra və yarımsəhralardan ibarətdir.

Etnik tarixi
------------

İordaniya qədimlərdə semit qəbilərəri tərəfindən məskunlaşdırıəlmışdır. VII əsrdə isə Ərəb Xilafətinin tərkibninə keçmişdir. XVI əsrdən.—1918-ci ilə qədər isə Osmalı imperiyasınıın tərkib hissəsi olmuşdur. Birinci Dünya müharibəsindən sonra isə Böyük Britaniyanın Fələstin mandatlığına daxil erdilmişdir. 1921-ci ildə isə Transiordaniya adı ilə manadatlıq təşli edilmişdir.verilmişdir. 1946-cı ildən müstəqil krallıqdır. Birinci İsrail-ərəb münaqişəsi zamanı İordan çayımnın qərb sahili ilə birləşmişdir. 1967-cü ildə isə əırazi İsrail tərəfindən işğal olunmuşdur. İordaniya 1991-ci ildən Yaxın Şərq probleminin həllində tərəf kimi çıxış edir. 1994-cü ildə isə İsraillə imzalanan müqaviləyə görə 1967-ci ildə işğal olunmuş ərtazilərin bir qismi İordaniyaya qaytarılmışdır. İordaniya ərazisində ilk ərəb dövləti b.e.ə III əsrdə yaranmışdır.

Təsərrüfat məşğuliyyəti
-----------------------

Əkinçilik — iordaniyalılar əkinçiliyin taxılçılıq, bağçılıq və bostançılıq sahələri ilə məşğul olurlar. Ölkədə, buğda, qarğıdalı,strus meyvəlkəri, üzüm, zeytun, pomidor, badımcan vcə s bitkilər əkilir.

Heyvandarlıq — iordaniyalılar yarımköçəri maldarlıqla da məşğul olurlar. Köçərilər əsasən (sayları 50 mindir) qoyun, keçi və dəvə saxlayırlar.

Sənaye — bir qisim əhali dağ-mədən, neftnasilatı sahələrində çalışır. ölkədə tekstil sahəsidə mövcuddur.

Ticarət
-------

İordaniya kənd təsərrüfatı ölkəsidir. Dövlət nəzarətində olan əsas sənaye sahələri:Fosfatların çıxarılması və emalı, kağız, tekstil, polad istehsalı. Elektrik istehsalı 4,8 milyard KVt (1993). Dəmir yollarının uzunluğu 677 km, avtomobil yolları 7 min km (1994). Dəniz limanı - Akaba. İxraclar: mineral gübrələr, fosfatlar, deterjanlar, tərəvəzlər və meyvələr, əczaçılıq və digər sənaye məhsulları. Əsas xarici ticarət tərəfdaşları: Hindistan, Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, İndoneziya, Türkiyə və s. Pul vahidi İordaniya dinarıdır.

Din
---

Ölkə əhalisinin 90 % müsəlmandır az bir qismi nsiə xristiandır.

Mənbə
-----

* İordaniya xəritəsi
* Языки Иордании на Ethnologue: Languages of the World*, 15th edition. SIL International.*
**Coursera** — əsası Stanford Universiteti professorları Andrew Ng və Daphne Koller tərəfindən qoyulan onlayn təhsil şirkətidir. Fəaliyyətə 2012-ci ilin aprel ayından başlayıb. Dərslər onlayn verilir. Fevral 2013-cü il məlumatına görə 2.7 milyondan çox istifadəçi qeydiyyatdan keçibdir.

Coursera istifadəçilərə mühəndislik, kompüter elmləri, hüquq, tibb, biologiya, sosial elmlər, riyaziyyat və başqa sahələrdə kurslar təklif edir. Kurslar dünyanın məşhur universitetləri tərəfindən təqdim edilir.

Coursera həmçinin universitetlərlə əməkdaşlıq edərək magistratura kursları təklif edir. Məsələn, HEC Paris platforması innovasiya və sahibkarlıq sahəsində Executive Master-ın tərəfdaşıdır. 100% onlayn, bu proqram 18 ay ərzində bu iki sahədə ixtisaslaşmış top menecerləri yetişdirməyi hədəfləyir. 2017-ci ilin mart ayında açılıb.

Həmçinin bax
------------

* Udacity

Xarici keçidlər
---------------

* Coursera
* Bloq Coursera
* Universities Reshaping Education on the Web // The NY Times 17-07-2012
* Is Coursera the Beginning of the End for Traditional Higher Education?

1. ↑  .
2. ↑  .
3. ↑  MSc in Innovation and Entrepreneurship
4. ↑  Exclusif. HEC se lance dans un diplôme… 100 % en ligne
5. ↑  HEC lance un programme diplômant 100 % en ligne
**Mariupol** [mariˈupʌlʲ] (*ukr.* Маріуполь, *rus.* Мариу́поль, *yun.* Μαριούπολη; Sovet dövrünün müəyyən zamanlarında: Zhdanov / Jdanov (Ukraynca ve Rusca: Жда́нов) — Ukraynanın ən böyük şəhərlərindən biridir (Donetsk vilayəti). Şəhər Ukraynanın cənub-şərqində, Azov dənizinin şimal sahilində, Kalmius və Kalçık çaylarının mənsəbində yerləşir. Şəhərin əsası 1778-ci ildə Krımdan gələn yunanlar tərəfindən qoyulub. İndi şəhərdə əsasən (90%) ukraynalılar və ruslar yaşayır. 2021-ci ildə əhalinin sayı 400.000 nəfərdən çoxdur. İqtisadiyyatın əsas sahələri metallurgiya, maşınqayırma, nəqliyyat (dəmir yolu stansiyası, dəniz ticarət limanı, magistral yollar, şəhər nəqliyyatı: avtobus, tramvay, trolleybus) təşkil edir. Bir neçə ali təhsil müəssisəsi, idman qurğuları (qapalı stadionlar, qapalı konkisürmə meydançaları), teatr, müasir kinoteatrlar və istirahət parkları. Şəhər yüksək sənaye və elmi potensiala, inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturuna, geniş maliyyə institutları şəbəkəsinə və əlverişli biznes mühitinə malik Ukraynada investisiyalar üçün ən cəlbedici yerlərdən biridir. Dənizkənarı tətillərə üstünlük verən turistlər üçün şəhərin cəlbediciliyi qalır: çoxlu günəş, ozon və mineral duzlarla doymuş dəniz havası. Turistlər ənənəvi istirahətlə yanaşı, tədbir, mədəni, təhsil və qastronomik turizmə də maraq göstərirlər.

Səhiyyə
-------

Mariupol Donetsk vilayətinin cənubunda yerləşən böyük tibb mərkəzidir.

Dövlət xəstəxanalarının siyahısı (2021):

* Mariupol regional İntensiv müalicə xəstəxanası
* Mariupol şəhər 1 saylı xəstəxana
* Mariupol şəhər 4 saylı xəstəxana
* Mariupol şəhər 9 saylı xəstəxana

Şəhər telefon kitabçası
-----------------------

Zəng kodu + 380 629

Polis - 102, təcili yardım - 103, xilasetmə xidməti - 101, dəmir yolu stansiyası - 547 267, avtovağzal - (+ 380 97) 077 6600, Spartak oteli - 331 088, REIKARTS oteli - 595 800, Moryak oteli - (+ 380 96) 143 7898

Həmçinin bax
------------

* Ukrayna şəhərləri
* Donetsk vilayəti
* Donbass müharibəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Административно-территориальное устройство. Мариупольский городской совет". 2022-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-15.
2. ↑  "державна служба статистики "Чисельність наявного населення України на 1 січня 2017 року"". 2018-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-15.

Xarici keçidlər
---------------

* Şəhərin rəsmi veb-saytı Arxivləşdirilib 2018-05-25 at the Wayback Machine
* Mariupolun tarixi və mədəniyyəti Arxivləşdirilib 2017-10-14 at the Wayback Machine
* Mariupol şəhərinin tarixi
**Sənan Mustafayev** — Əməkdar elm xadimi.

Həyatı
------

Sənan Mustafayev 1929-cu ildə İsmayıllıda müəllim ailəsində anadan olub.

1946-cı ildə Tibilisi Dəmir yol Mühəndisləri İnstitutunun Bakı filialına daxil olub, 1951-ci ildə tərkibinə birləşdirilmiş Azərbaycan Politexnik İnstitutu fərqlənmə diplomu ilə bitirərək institutda saxlanılıb, baş lobarant, assistent vəzifəsində işləyib.

1953-cü ildə Azərbaycan Neft və Kimya institutunun aspiranturasına daxil olub və 1956-cı ildə aspiranturanı bitirdikdən sonra assistent, baş müəllim, dosent vəzifələrində çalışıb. 1971-ci ildə professor elmi adını alıb.

S.Mustafayev 1961-1963-cü illərdə Ali və orta ixtisas Təhsil Nazirliyində elm idarəsinin rəisi, 1963-1964-cü illərdə Ali məktəblər idarəsinin rəisi, 1964-1974-cü illərdə nazirin birinci müavini, 1975-ci ildə yeni yaradılmış Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun rektoru,1978-1983-cü illərdə Əfqanıstanda təhsil məsələləri üzrə müşavirlər qrupunun rəhbəri, 1983-1984-cü illərdə Ali və orta ixtisas Təhsil Nazirinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini, 1984-cü ildən 2005-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının "Materialşünaslıq və materialların texnologiyası" kafedrasının müdiri olub.

Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülüb, "Şöhrət" ordeni, SSRİ medalları və Əfqanıstanın "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası müəllimlərinin təltif edilməsi haqqında, Azərbaycan prezidentinin fərmanı". 2017-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-04.
2. 1 2 3 4 5  "Azərbaycan Təhsil Nazirinin sabiq müavini vəfat edib". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-04.
3. 1 2 3  "Şərəfli ömür yolu - Azərbaycan müəllimi". 2018-01-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-22.
4. ↑  "Şərəfli ömür yolu - Azərbaycan müəllimi". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-04.

Həmçinin bax
------------
**Biokibernetika** – Biokibernetika-bütün canlı orqanizmin öyrənilməsi. Kibernetika ideyaları və metodları Biologiya və fiziologiyada özünütənzimləmə proseslərini öyrənmək üçün istifadə olunan elmi bir intizamdır.

Bioloji Kibernetika canlı sistemlərdə informasiyanın idarə edilməsi, saxlanması, emalı və ötürülməsi qanunauyğunluqlarını öyrənir.

Biokibernetikaya həsr olunmuş məqalələr və tədqiqatlar molekulyar Kibernetika, neyrokibernetika və hüceyrə kibernetikası da daxil olmaqla bir çox oxşar adlar altında tapıla bilər. Belə sahələrə canlı orqanizmin öyrənilməsinin müəyyən aspektlərini dəqiqləşdirən fənlər aiddir (məsələn, neyrokibernetika orqanizmlərdə nevroloji modellərin öyrənilməsinə yönəlmişdir). Biokibernetika özü, canlı orqanizmlərdə müxtəlif səviyyələrdə (molekulyar, hüceyrə və s.) idarəetmə proseslərini öyrənir. Fizioloji kibernetika fizioloji informasiyanın toplanması və təhlili, fizioloji proseslərin idarəolunması və təşkili ilə məşğuldur, neyrokibernetika beyində, sinir sistemində idarəetmə proseslərini və idarəedici strukturları tədqiq edir. Tibbi kibernetika isə, əsasən, patoloji proseslərin idarə olunması, diaqnostika və müalicə üçün tibbi informasiyanın toplanması və təhlili üsullarını öyrənir, idarəolunan protez və stimulyatorların işlənib hazırlanması ilə məşğul olur.

İstinadlar
----------

* Scientific portal on biological cybernetics (ing.)
* UCLA Biocybernetics Laboratory (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Müasir Ukrayna |
| Normativ yoxlama | GND: 4006846-8 · LCCN: sh85014173 · Microsoft: 108426073 · NKC: ph114158 |
**Chameleon botneti** 28 fevral 2013-cü ildə "spider.io" təhlükəsizlik araşdırma şirkəti tərəfindən müəyyən edilmiş botnetdir .120,000-dən çox kompüterin yoluxduğu və reklam trafikindən ayda orta hesabla 6 milyon ABŞ dolları qazana bilmişdir. Bu trafik yoluxmuş sistemlərdə yaradılaraq, reklam kontenti çıxararaq, təhlükəsiz görüntü yaratmağa çalışırdı, buna görə də qanuni veb trafiki kimi görünürdü. Təsirə məruz qalan kompüterlərin əksəriyyəti şəxsi kompüterlər (yaşayış sistemləri) olmaqla, hamısı Windows kompüterləri idi.  

Proqramın hərəkətlərini daha çox insan davranışına bənzətmək üçün o, yoluxmuş sistemlərin mousunu brauzerlərdə səhifələr ətrafında hərəkət etdirməyə məcbur etdi və seanslar bağlananda onlari restart edərək yenidən işə saldı. 

Bundan əlavə, həm Adobe Flash, həm də JavaScript skriptlərinin yoluxmuş sistemlərdə icra edilməsi mürəkkəb idi.

Botnet tə

rəfindən hədəf alınan ən azı 202 veb-sayt var idi və onlardan 9 milyarddan çox reklam ona xidmət göstərirdi. 

Botnet tərəfindən yaradılan veb-trafikin yan təsiri olaraq, yoluxmuş sistemlər, ehtimal ki, ümumi əməliyyat gecikməsindən və yavaş şəbəkə bağlantısından əziyyət çəkdi. Bu əlamətlər kompüterin yoluxmuş olmasının göstəriciləri idi. ClamWin və Exterminate It kimi zərərli proqram aradan qaldırılması proqramı ilə, infeksiya yoluxmuş sistemdən çıxarıla bilər. Həmçinin yoluxmuş Windows PC-nin reyestrini əl ilə dəyişdirməklə zərərli proqramı deaktiv etmək mümkün olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "'Chameleon Botnet' takes $6-million-a-month in ad money". 2017-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-18.
2. 1 2  *Kumparak.* "New "Chameleon" Botnet Could Be Costing Advertisers Up To $6 Million A Month". 19 March 2013. 28 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 April 2023.
3. ↑  "spider.io — Discovered: Botnet Costing Display Advertisers over Six Million Dollars per Month". www.spider.io. 2017-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-18.
4. ↑  "Chameleon Removal Tool. Remove Chameleon Now". www.exterminate-it.com. 2017-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-18.
5. ↑  *Geater.* "How To Remove Chameleon (Instructions)". www.solvusoft.com. 2018-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-18.

Xarici linklər
--------------

* Chameleon botnetində Spider.io saytı
**Borneo fili** (*lat.* Elephas maximus borneensis) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin xortumlular dəstəsinin fillər fəsiləsinin asiya fili cinsinin adi asiya fili növünə aid heyvan yarımnövü.

Xarakteristikası
----------------

Ümumi olaraq, Asiya fili Afrika filindən daha balacadır və başının ən yuxarı hissəsində ləkə var. Xortumun forması təkbarmaqvaridir. Belləri qabarıq və ya hamardır.

Malayziya yarımadasından 15, Sabahdan 6 Borneo filinin morfolojik ölçüləri götürülmüş və hər bir fil üçün 3 dəfə təkrarlanılmış və ortalaması əldə edilmişdir. Nəticələrə görə, iki fərqli ərazidə yaşayan fil populyasiyası arasında ciddi bir fərq yoxdur.

Borneo filləri həddən artıq cansıxıcı və passivdirlər. Bəzi alimlərin fikrinə görə bu xüsusiyyət onlara qədim daxili kolleksiyadan gəlir.

Yayıldığı ərazilər
------------------

Əsasən, Kalimantan adasının şimal və şimal-şərq hissələrində yaşayırlar. 1980-cı illərdə Malayziyanın Sabah ştatında iki fərqli populyasiya tapıldı. Kalimantan adasında əsas yaşadıqları ərazi Sembakunq çayının şərq hissəsidir.

Borneo adasının başqa yerlərində yaşayış sahələri olsa da, Kalimantan və Sabahdakı vəhşi fillərin ərazi çeşidliliyi son yüz il də çox az dəyişib. Bəzi nəzəriyyələrə görə, vəhşi fillərin adada yayılması torpağın qeyri-münbitliyi və mineral mənbələrin azlığı ilə məhdudlaşıb.

1992-ci ildə Sabah ştatındakı Tabin Vəhşi Həyat Qoruğu, Kinabatanqan rayonu və Deramakot Təbiət Qoruğunda aparılan araşdırmalar nəticəsində Borneo fil sayının 500-2000 aralığında olduğu aşkar edilmişdir.

Təhdidlər
---------

Növün qarşılaşdığı ən böyük təhdidlər yaşayış sahəsinin azalması və məhv edilməsidir.

Mühafizəsi
----------

1986-ci ildən bəri Elephas maximus Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi (IUCN) tərəfindən son üç nəsildə (65-70 il) populyasiyası ən az 50% azaldığı üçün nəsli kəsilməkdə olan növlər arasında göstərilmişdir.

Taksonomiya tarixi
------------------

Taksonomik təsnifatı hələ də mübahisə mövzusudur. *Elephas maximus borneensis* alt növü olaraq təsnifatlandırılmaq üçün geniş diametrli morfometrik və genetik işlərin nəticələnməsi gözlənilir.

Tarixi
------

XVIII əsrdə Sulu sultanı filləri Kalimantana gətirərək meşəyə buraxmışdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q835120
* Wikispecies: Elephas maximus borneensis
* EoL: 10586017
* iNaturalist: 569284
* NCBI: 1239296

 |
**Amerikan qotikası** (*ing.* American Gothic) — Çikaqo İncəsənət İnstitutunun kolleksiyasına daxil edilmiş, Qrant Vudun 1930-cu ildə rəsm etdiyi əsər. Rəsmdə Vudun bacısı olaraq düşünülən gənc qızla yanında dayanan orta yaşlı fermer təsvir edilmişdir. Əsər regionalizm cərəyanının nümunəsidir.

Tarixi
------

Regionalizm axımına xas rəsm nümunəsi yaratmaq qərarına gələn Qrant Vud 1930-cu ildə ayovalı gənc rəssam Con Şarpla birgə Ayova və ətrafının maşınla gəzir. Bu zaman onlar, dülgər qotikası adlanan memarlıq tərzində inşa edilmiş Dibl evinə rast gəlirlər. Vud bu evdən "dözümsüz incə odunda inşa edilmiş və rahatlıqla boyanan bir ev" olaraq bəhs etmişdir. Evin sahiblərindən icazə aldıqdan sonra rəssam ertəsi gün evin eskizini yağlı boya ilə müqəvva üzərinə rəsm edir. Bu eskizdə pəncərə olduğundan daha iti və dik quruluşda təsvir edilmişdi. Əsərdə qadın obrazı kimi Vudun bacısı Nan Vud, yaşlı adam isə diş həkimi Bayron Mekkibi təsvir edilmişdir.

Rəsm ABŞ-dən kənarda ilk dəfə 2016–2017-ci illərdə Parisdəki Musée de l'Orangerie və London Kral İncəsənət Akademiyasında nümayiş etdirilmişdir.

Təsviri
-------

"Qotika dövrü" orta əsrlərə xas üslub olan və xüsusilədə memarlıqda qarşımıza çıxan, səmaya doğru sivrilən binaların inşa edildiyi dövrdür. Rəsmdə təsvir edilən və "Gothic Revival" adlanan pəncərə sistemi də məhz bu dövr üçün xarakterikdir. Bu səbəbdən rəsm əsəri "Amerikan qotikası" adlandırılmışdır.

Rəsmdə ilk baxışda ayovalı cütlük olduğu düşünülən obrazlar əslində ata və qızıdır. Kişinin əynindəki paltarlar 1930-cu illərə xas fermer geyimidir. Onun əlindəki yaba fiquru həm üzərindəki geyimdə həm də arxa planda təsvir edilən pəncərədə nəzərimizə çarpır. Yaba rəsm edilən adamın fermer olduğunu vurğulamaq üçün istifadə edilmişdir.

Fermerin qızı isə daha mühafizəkar simada rəsm edilmişdir. Rəsmdəki hər iki şəxsin paltarlarındakı detallar Vudun Qərbi Avropa səfərləri zamanı holland incəsənətindən təsirləndiyini göstərir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2  Art Institute of Chicago. 1879.
3. ↑  .
4. ↑  "About This Artwork: American Gothic". The Art Institute of Chicago. 28 May 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: June 20, 2010.
5. ↑  *Cumming, Laura.* "American Gothic: a state visit to Britain for the first couple". The Guardian. 5 fevral 2017. 2019-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2017 – The Guardian vasitəsilə.
**Kergelen kələmi** (*lat.* Pringlea antiscorbutica) — Bioloji növ olaraq kələmkimilər fəsiləsinə daxil olan yumşaq yarpağa malik olan, böyük səbət quruluşu əmələ gətirən bitki.

Bu növ Kergelen adasında ən çox yayılan ot bitkilərindəndir. Adınıda müvafiq olaraq ən çox yayılan adanın adından götürmüşdür. Üstəlik Kroze adaları, Prins-Eduard adaları, Herd adası və Makdonald adalarında da yayılmışdır.

Bu kələm növü sərt və güçlü küləklərin təsirinə dözümlüdür. Hind okeanının sunantarktik quşağda yerləşməsinə baxmayaraq şaxtalara qarşı dözümlü olur, xüsusi ilə çiçəkləmə dönəmində.

Bitki C vitamini ilə zəngindir. Bu səbəbdən əvvəllər ərazidən keçən gəmilər ondan Sinka xəstəliyinə qarşı vastə kimi istifadə edirdilər. Latın dilində "*antiscorbutica*" "*sinkaya qarşı*" mənasını verir.

"*Pringlea*" adı ona Şotlandiyalı həkim-fizioloq Con Prinqlın şərəfinə verilib.

İlk ətraflı məlumatı XIX əsrin əvvəllərində ingilis Cozef Dalton Huker verir.

Kələmin yayıldığı arealda uçan həşəratlar olmadığından bitki öz-özünə tozlanır.

İnsan tərəfindən adalara gətirilən dovşanın əsas qidasını təşkil edir.

Qalereya
--------

* Kergelen kələmiKergelen kələmi
* Cavan bitkilərCavan bitkilər
* Köhnə bitkilərKöhnə bitkilər

İstinadlar
----------

* "Kergelen kələmi". 2012-05-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-23.
* Subantarktik kələm növləri Arxivləşdirilib 2007-06-08 at the Wayback Machine
* Markalar üzərində olan Kergelen kələminin şəkilləri
* *Kergelen kələmi*: GRIN saytında informasiya

1. ↑  Australian Plant Name Index (ing.).
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sinqapur (dəqiqləşdirmə).

**Sinqapur** — Sinqapur adasında olan çay. Şəhərin Mərkəzi regionu boyunca axaraq Sinqapur boğazına tökülür.

Tarixi
------

Sinqapur çayı şəhərin tarixi ərazisi hesab edilir. Əfsanəyə görə məhz bu çay yaxınlığında şahzadə Sanq Nila Utama şiri görmüş və burdanda adanın, çayın və şəhərin adı meydana gəlmişdir — *sinqa pura*, "şir şəhəri". 1819-cu ildə Rafflz Stemford çayda britaniya ticarət bazası yaratmış və müasir şəhərin əsası olmuşdur. Çay əsas magistral nəqliyyat vasitəsi kimi ərazinin məskunlaşmasında böyük rol oynamışdir.

Şəhərin böyüməsi və çaydan intensiv istifadə sonda çayın güclü çirklənməsinə gətirib çıxarmış. Müstəqillik qazandıqdan sonra görülən ilk işlərdən biri bu tarixi ərazinin və çayın əvvəlki vəziyyətinin bərpası oldu. 1960-cı illərdə şəhərin yenidən planlaşdırılması həyata keçirildi, 1970-ci ildən çayda yük daşınması digər çaya — Keppele keçirilidi və bununla da şəhərin su nəqliyyat xətlərinin yenidən bərpasına başlanıldı.

1977-ci ildən Ətraf mühütün müdafiəsi nazirli çox çətin bir işə başladı: Sinqapur çayının təmizlənməsi. Altı il sonra, 1983-cü ildə inanılmaz naliyyət əldə edildi. Daha sonra sahil boyu ərazilərin yenidən tikintisinə başlanıldı. Çayın təmizliyinə və ümumi bərpaya 10 il sərf edildi. 1987-ci ilin sentyabrında işlər yekunlaşdı və ölkədə ümumi bayram edildi.

Xarakteriskası
--------------

Çayın ümumi uzunluğu 3 km-dir. Sinqapur çayının mənbəyi Kim Senq körpüsü yaxınlığındadır. Mənsəbi isə — Esplanada parkı yaxınlığında, Sinqapur boğazına tökülərək bitir. Şəhərdə görülən böyük mühəndis işləri nəticəsində çay mənsəbdən əks istiqamətə 2 km uzadılıb. Mənsəb olan bölgədə isə çayın dərinliyi və eni artırılmış. Bununla da bu hissə Sinqapur boğazının bir hissəsinə çevrilmişdir. Çay öz axarı boyu üç dəfə dönür və döngə hissələri Klark, Robertson və Qayıqlı adlanır.

Müasir dövrdə çay şəhəri içməli su ilə təmin edən su anbarının bir hissəsi hesab olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "The History of Singapore River". 2013-05-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-10.
2. ↑  "Singapore River". Heritage Trails. 2009-08-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-10.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | LCCN: sh85122821 · VIAF: 315526754 · WorldCat VIAF: 315526754 |