| İnformasiya elmi |
| --- |
| Ümumi aspektlər |
| 
* Giriş
* Arxitektura
* Davranış
* Menecment
* Əldə etmək
* Axtarışı
* Cəmiyyət
* Bilik təşkilatı
* Ontologiya
* Fəlsəfə
* Elm və texnologiya tədqiqatları
* Taksonomiya

 |
| 
Əlaqədar sahələr və alt sahələr |
| 
* Bibliometriya
* Kateqoriyalaşdırma
* Senzura
* Təsnifat
* Kompüter məlumatlarının saxlanması
* Mədəniyyətşünaslıq
* Data modelləmə
* İnformatika
* İnformasiya texnologiyaları
* İntellektual azadlıq
* Əqli mülkiyyət
* Kitabxanaşünaslıq və informasiya elmləri
* Yaddaş
* Qoruma
* Gizlilik
* Kvant informasiya elmi

 |
| * b
* m
* r
 |

**İnformasiya axtarışı**— İnformasiya sisteminin başlıca vəzifəsi olub, sorğulara cavab verən informasiyanın axtarılıb — tapılması və istifadəçilərə çatdırılmasıdır.

Ümumi məlumat
-------------

İnformasiya axtarışı istifadəçinin sorğusuna uyğun cavabları özündə əks etdirən sənədlərin və ya həmin sənədlərin göstəricilərinin tapılması prosedurundan ibarətdir. Faktoqrafik informasiya sistemlərindlə istifadəçinin sorğusuna cavab kimi konkret faktlar (verilənlər) təqdim edilir, sənədli sistemlərdə isə informasiya axtarışı nəticəsində istifadəçiyə onun sorğusuna uyğun sənədlər verilir. Bəzən elə hallar olur ki, istifadəçiyə sənədlərin özü yox, onların göstəriciləri (saxlandıqları yer və ya şəbəkə ünvanı (URL) təqdim edilir. İstənilən sənədli və faktoqrafik sistemlərdə informasiya axtarışı, istifadəçinin informasiyaya olan tələbatlarını ödəmək üçün verdiyi sorğu əsasında aparılır.

Bu münasibətlərin istifadə edilməsi üçün İAS-nin nəzəriyyəsinə iki fundamental axtarış daxil edilmişdir. Onlar pertinentlik və relevantlıqdır. Pertinentlik dedikdə sənədin məzmununun istifadəçinin informasiya tələbatına uyğunluğu başa düşülür. İnformasiya tələbatını ödəyən sənədlərə pertinent sənədlər deyilir. Relevantlıq sənədin məzmununun informasiya sorğusuna uyğunluğunun göstəricisidir. Sorğulara cavab verən sənədlərə relevant sənədlər deyilir. İstənilən sistemlərdə lazım olan informasiyanın axtarışı prosesində sənədin axtarış sürətini sorğunun axtarış sürəti ilə müqayisə etməklə sənədin və sorğunun məzmunlarının uyğunluq dərəcəsi müəyyənləşdirilir. Bu cür müqayisə əsasında sənədin sorğuya relevant olub-olmaması təyin edilir.

Ümumiyyətlə informasiya — axtarış sistemlərinin yaradılması üçün əvvəllər proqramçılar və ya mütəxssislər tərəfindən çoxlu sayda proqramlar tərtib edirdilər. Bu proqramların müəyyənləri sənədlərin saxlanması üçün informasiya bazasının (İB) yaradılmasına, müəyyənləri isə istifadəçilərin sorğularına əsasən informasiya axtarışının aparılmasına və alınmış nəticələrin abunəçilərə çatdırılmasına qulluq edirdilər. Hal-hazırda V nəsil maşınlar olan fərdi kompyuterlərdə, yuxarıda göstərilən proseslər tətbiqi proqram paketlərinin (TPP) köməyi ilə yerinə yetirilir.

İstifadəçilər sistemlə interfeys vasitəsilə əlaqə saxlayırlar. Müasir İAS-də istifadəçilərin sistemlə rahat işləmələri üçün müxtəlif menyulardan, formalardan, düymələrdən və s. ibarət olan qrafik interfeysdən istifadə olunur. Burada sistemin girişinə daxil olan sənədlər kağız formada, həm də müxtəlif formalı elenktron variantda ola bilər. Fərdi kompyuterlərə daxil olan sənədlər və sorğular daimi yaddaş qurğusunda (vinçesterdə) fayllar şəklində saxlanılır. Fayllar vinçesterdə cığırlara ardıcıl şəkildə yazılır və onların ünvanları (cığır və sektorlarda) FAT 16 — da yerləşir. Hər bir ünvan üçün 2 bayt və ya 16 bit ayrılır. Onda ümumi ünvanların və faylların sayı 65536 bərabər olacaq.

Sistemin istifadəçiləri
-----------------------

Ümumiyyətlə informasiya — axtarış sistemləri formallaşdırılarkən sistemə daxil edilən informasiya kompyuterləri daimi yaddaş qurğularında müəyyən üsullar vasitəsilə yazılırlar. Həmin üsullardan (metodlardan) ardıcıl yazılma, birbaşa, assosiativ və s. metodları göstərmək olar.

İnformasiya-axtarış displeylərin köməyi ilə dialoq rejimində aparılır. Sistemin istifadəçilərini şərti olaraq müxtəlif qruplara bölmək olar. Məsələn :

* sistemlə alqoritmik dillərdə işləyən mütəxəsislər, proqramçılar ;
* sorğu və alqoritmik dillərin köməyi ilə sistemlə işləyən istismarçılar ;
* dialoq rejimində sistemlə formallaşdırılmış sxemlə işləyən mütəxəsislər.

Axtarış şərtləri
----------------

İşlənib hazırlanmış İAS-da sistemin istifadəçilərinin və mütəxəssislərinin sorğularına görə müxtəlif rejimlərdə axtarış aparmaq olar. Onlara aşağıdakıları misal göstərmək olar.
1.\* Əgər informasiya axtarışı, bütün informasiya bazası və ya onun istənilən bir hissəsi üçün aparılırsa, İAS — nin işi iki rejimə bölünür :

* retrospektiv rejimdə informasiya axtarışı;
* seçki rejimində informasiya axtarışı.

2.\* Sistemlə əlaqə metodu rejimində işlənirsə aşağıdakı rejimləri misal göstərmək olar:

* paket rejimində sorğuların emalı;
* dialoq rejimində sorğuların emalı.

Yuxarıda göstərilən rejimlərdə istifadəçilərin sistemə müraciətlər iki növ sorğuların köməyi ilə aparılır:

* Həmişə fəaliyyətdə olan (reqlamentli) sorğular;
* Birdəfəlik (fərdi) sorğular.

Qabaqcadan tərtib olunmuş reqlament (sorgu dilinə çevrildikdən sonra) növlə sorğular fayllar şəklində xarici yaddaş qurğularında yadda saxlanılır. Burada hər bir sorğunun şifri (açarı) və ya ünvanı qeyd olunur. Sonradan sistemlə işləyən şəxs emal üçün həmin sorğuları əməli yaddaş qurğusuna çağırır və sorğulara görə axtarış aparılır. Buna misal olaraq istənilən neft emalı zavodlarında istehsal olunan neft məhsullarının keyfiyət göstəricilərinin gündəlik, həftəlik, aylıq, kvartallıq və illik qrafik hesablamalarını göstərmək olar (bu halda sorğuların sayı onlarla və ya yüzlərlə ola bilər).

Beləliklə reqlament növlü sorğular adətən paket şəklində olurlar və buraya daxil olan sorğuların sayı yüzlərlə olur.

Sorğular əsasında axtarış
-------------------------

İAS-a daxil olan birdəfəlik sorğuların məzmunu və axtarışın tezliyi, reqlament sorğulara nəzərən qabaqcadan məlum olmur. Ona görə hər dəfə birdəfəlik sorğular üzrə İS-da axtarış aparılır. Sistemin informasiya bazasından, birdəfəlik sorğulara görə istənilən informasiyanı almaq olar.
İstənilən avtomatlaşdırılmış İAS-lar müxtəlif iş rejimlərində işləyirlər. Onlardan retrospektiv, seçmə və dialoq rejimlərini göstərmək olar. Retrospektiv axtarış rejimində, İAS bütün VB üzrə tələb olunan informasiyalar axtarılır. Belə rejimdə sorğuların əsas hissəsi birdəfəlik sorğulara aid edilir. Lakin elə hallar olur ki, bazada uzun müddət saxlanmış massivlərdə, retrospektiv rejimdə informasiya axtarışında reqlament tipli sorğulardan istifadə olunur. Ona misal olaraq neft emalı sahəsində neftdən alınan aylıq göstəriciləri göstərmək olar.

Seçmə rejimində informasiya axtarışında, reqlament tipli sorğulardan istifadə olunur. Burada istifadəçilərin tələbləri əsasında informasiya axtarışı müəyyən olunmuş vaxtlar arasında aparılır. Belə halda informasiya axtarışı yalnız İB daxil edilmiş yeni sənədlər üzərində aparılır. Dialoq rejimində informasiya axtarışında birdəfəlik sorğulardan istifadə olunur və sorğular müəyyən təhlildən sonra maşına klaviaturanın köməyilə daxil edilir, sonra bütün İB üzrə axtarış aparılır. Sistemdə informasiya axtarışının tapılmış nəticələri abunəçilərin rəyindən asılı olaraq ya çap və ya displey qurğusuna çıxarılır.
Sənədli və faktoqrafík informasiya sistemlərində, informasiya axtarışında müxtəlif axtarış metodlarından istifadə edilir. Onlardan açarsız və açarlı axtarış üsullarını göstərmək olar.

Axtarış açarlardan istifadə olunub-olunmamasından asılı olaraq, yuxarıda göstərdiyimiz kimi, axtarış metodlarına açarlı və açarsız siniflərə bölmək olar. Faylın nizamlanmış olub-olmamasından asılı olaraq açarlı axtarış nizamli və nizamsız aparıla bilər. Nizamlı axtarış bloklarla axtarış, iki bölmə ilə axtarış və indekslərlə axtarış metodları aiddir.

Yazıları açarlara malik olan nizamsız faylda axtarış ardıcıl və birbaşa aparıla bilər. Ardıcıl axtarışda faylın yazıları onların yaddaşda yerləşmə ardıcıllığı ilə emal olunur. Bu cur axtarışa çox vaxt sərf olunduğundan praktikada nisbətən az istifadə olunur.

Birbaşa axtarış üsulu yazılara onların fiziki ünvanları vasitəsilə müraciət etməyə əsaslanır. Həmin ünvan ya bilavasitə sorğuda verilir, ya da ki, açarın ünvana çevrilməsi vasitəsilə təyin edilir. Birbaşa axtarış üsulu yalnız ünvanalaşdırıla bilən daşıyıcılar üçün (əməli yaddaş, maqnit disk yaddaşı və s.) mümkündür.
Açarsız axtarış iki üsulla aparıla bilər:

* ardıcıl;
* assosiativ.

Ardıcıl axtarışda sorğuda və yazılarda açarlar olmadığından, axtarışa daha çox vaxt sərf olunur, ona görə ki, sorğunun əlamətləri bir-bir yazıdakı əlamətlərlə müqayisə olunur. Ardıcıl axtarışı sürətləndirmək üçün assosiativ-ünvanlı əlaqələr üsulundan geniş istifadə olunur. Bu üsulda yeni əlamətə malik olan yazılar bir-birilə zəncirvari əlaqələri ilə əlaqələndirilir. Bu cür axtarışa assosiativ axtarış deyilir. Bəzi informasiya daşıyıcıları üçün (məsələn maqnit lenti) ardıcıl axtarış yeganə mümkün olan üsuldur.

Sənədli informasiya sistemlərində informasiya axtarışı sorğuda göstərilmiş bütün əlamətlərə (terminlərə) görə aparıldığından, əsasən ardıcıl və ya assosiativ axtarış metodlarından istifadə edilir.

Yuxarıda baxılan axtarış metodlarının birgə tətbiqi də mümkündür. Məsələn, ikiyə bölmə və ya indekslə axtarış metodları ilə maqnit diskində axtarılan yazının yerləşdiyi cığırı tapılan, cığırın daxilində isə yazının özünün axtarış ardıcıl metodla aparılır. İnformasiya axtarışı prosesində sənədin axtarış sürətini sorğunun axtarış sürəti ilə müqayisə etməklə sənədin və sorğunun axtarış sürəti ilə müqayisə etməklə sənədin və sorğunun məzmunlarının uyğunluq dərəcəsi müəyyənləşdirilir. Bu cür müqayisə əsasında sənədin sorğuya relevant olub-olmaması təyin edilir.
Baxılan sənədin sorğuya cavab verib-verməməsi haqqında qərar sənədin axtarış sürəti və sorğunun axtarış sürəti (SOAS) arasında mənа oxşarlılığının dərəcəsini təyin edən müəyyən qaydalar əsasında qəbul edilir. Bu cür qaydalar dəstinə məna oxşarlığının dərəcəsini təyin edən müəyyən qaydalar əsasında qəbul edilir. Bu cür qaydalar dəstinə тəпа oxşarlıq kriterisi (МОК) deyilir. Elə hallar olur ki, sənədin axtarış sürəti ilə sorğunun axtarış sürətinin müəyyən hissəsinin üst-üstə düşməsi kriteriyası ilə kifayətlənirlər.

Əgər biz SAS-ın və SOAS-ın üst-üstə düşmələrini faiz hesabı ilə P işarə etsək

R = (100 \* С) / P

olar. Burada P ► SAS-ın daxilində olan ümumi deskriptorların sayı, С ► isə SOAS-da olan deskriptorların sayını göstərir. Ən sadə halda SAS-ın və SOAS-ın deskriptorları tamamilə üst-üstə düşürlərsə (с=p), onda R=100% olacaq. Lakin praktiki hallarda kifayətdir ki, R>25 % olsun.

| ⛭İnformatika |
| --- |
| Cihaz | 
* Sxem lövhəsi
* Periferiya qurğuları
* İnteqral sxem
* Çox geniş miqyaslı inteqrasiya
* Çip üzərində sistem
* Yaşıl hesablama
* Elektron dizaynın avtomatlaşdırılması
* Cihazın sürətləndirilməsi

 |  |
| Kompüter sistemlərinin təşkili | 
* Kompüterin arxitekturası
* Gömülü sistemlər
* Real vaxtda hesablama
* Etibarlılıq

 |
| Şəbəkələr | 
* Şəbəkə arxitekturası
* Verilənlərin ötürülməsi protokolları
* Şəbəkə avadanlığı
* Şəbəkə planlayıcısı
* Şəbəkə performansı
* Şəbəkə servisi

 |
| Proqram təminatının təşkili | 
* İnterpretator
* Aralıq proqram təminatı
* Virtual maşın
* Əməliyyat sistemi
* Proqramın keyfiyyəti

 |
| Nəzəriyyə və alətlər | 
* Proqramlaşdırma paradiqması
* Proqramlaşdırma dili
* Kompilyator
* Domenə özəl dil
* Modelləşdirmə dili
* Freymvork
* İnteqrasiya olunmuş inkişaf mühiti
* Proqram konfiqurasiyasının idarə edilməsi
* Proqram kitabxanası
* Repozitoriya

 |
| Proqram tərtibatı | 
* Nəzarət axını
* Proqram təminatı prosesi
* Tələblərin təhlili
* Proqram dizaynı
* Proqramın qurulması
* Proqramın yerləşdirilməsi
* Proqram təminatı mühəndisliyi
* Proqram təminatının texniki qulluğu
* Proqramlaşdırma komandası
* Açıq mənbəli proqram təminatı

 |
| Alqoritmlər nəzəriyyəsi | 
* Hesablama modeli
* Formal dillər
* Avtomatlaşdırma nəzəriyyəsi
* Hesablama nəzəriyyəsi
* Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsi
* Məntiq
* Semantika

 |
| Alqoritmlər | 
* Alqoritmin dizaynı
* Alqoritmin analizi
* Alqoritmik səmərəlilik
* Təsadüfi alqoritm
* Hesablama həndəsəsi

 |
| Hesablama riyaziyyatı | 
* Diskret riyaziyyat
* Ehtimal
* Statistika
* Riyazi proqram təminatı
* İnformasiya nəzəriyyəsi
* Riyazi analiz
* Ədədi analiz
* Nəzəri informatika

 |
| İnformasiya sistemi | 
* Verilənlər bazası idarəetmə sistemləri
* Kompüter məlumatlarının saxlanması
* Müəssisə məlumat sistemi
* Sosial proqram
* Coğrafi informasiya sistemi
* Qərar qəbuledici dəstək sistemi
* Prosessə nəzarət sistemi
* Multimedia verilənlər bazası
* Data mining
* Elektron kitabxana
* Kompüter platforması
* Rəqəmsal marketinq
* Ümumdünya hörümçək toru
* İnformasiya axtarışı

 |
| Kibertəhlükəsizlik | 
* Kriptoqrafiya
* Formal metodlar
* Təhlükəsizlik xidməti
* Müdaxilənin aşkarlanması sistemi
* Cihaz təhlükəsizliyi
* Şəbəkə təhlükəsizliyi
* İnformasiya təhlükəsizliyi
* Tətbiq təhlükəsizliyi

 |
| İnsan-kompüter qarşılıqlı əlaqəsi | 
* Qarşılıqlı təsir dizaynı
* Sosial hesablama
* Hər yerdə hesablama
* Vizualizasiya
* Kompüter əlçatanlığı

 |
| Paralellik | 
* Paralel hesablama
* Paylanmış hesablama
* Çoxaxınlılıq
* Çoxprosesli

 |
| Süni intellekt | 
* Təbii dilin emalı
* Bilik təmsili və əsaslandırma
* Kompüter görünüşü
* Avtomatlaşdırılmış planlaşdırma
* Optimallaşdırma
* İdarəetmə nəzəriyyəsi
* Süni intellekt fəlsəfəsi
* Paylanmış süni intellekt

 |
| Maşın öyrənməsi | 
* Nəzarət olunan öyrənmə
* Nəzarət olunmayan öyrənmə
* Möhkəmləndirici öyrənmə
* Çox tapşırıqlı öyrənmə
* Çapraz doğrulama (statistika)

 |
| Qrafika | 
* Animasiya
* Render
* Foto manipulyasiyası
* Qrafik prosessor
* Qarışıq reallıq
* Virtual reallıq
* Şəklin sıxışdırılması
* Solid modeling

 |
| Tətbiqi hesablama | 
* Elektron ticarət
* Müəssisə proqram təminatı
* Hesablama riyaziyyatı
* Hesablama fizikası
* Hesablama kimyası
* Hesablama biologiyası
* Hesablama sosial elmləri
* Hesablama mühəndisliyi
* Sağlamlıq informatikası
* Rəqəmsal sənət
* Elektron nəşriyyat
* Kibermüharibə
* Elektron seçki
* Videooyunlar
* Mətn prosessoru
* Əməliyyat araşdırması
* Kompüter-dəstəkli təlim
* Sənəd idarəetmə

 |
| 
* Category **Kateqoriya**
* **Əsasları**
* Commons page **Vikianbar**

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX535604 · BNF: 122132635 · GND: 4072803-1 · LCCN: sh85066148 · Microsoft: 23123220, 2776561884 · NDL: 00575010 · NKC: ph163856 |

 |