recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alliqator** (*lat.* Alligator) — Alliqatorlar fəsiləsinə aid cins. Alliqator cinsi özündə 2 müasir: Amerika və ya Missisipi alliqatoru (*Alligator mississippiensis*) və Çin alliqatoru (*Alligator sinensis*) növlərini birləşdirir.

Təsviri
-------

Hər 2 növün bədəninin rəngi daha tünddür (demək olar ki, qaradır) və yaşadığı suyun rəngindən asılı olaraq dəyişilir. Ən iri Missisipi alliqatorunun bədən uzunluğu 4,5 m-ə yaxın olmuşdur. Çin alliqatoru xeyli kiçikdir, onun uzunluğu 2 m-dən böyük deyildir.

Yayılması
---------

Bu cinsin nümayəndələri, göründüyü kimi, dünyada yalnız Amerika Birləşmiş Ştatlarında və Çində yayılmışlar. Amerika alliqatoru ABŞ-nın şərq sahili boyunca, Şimali Karolinadan tutmuş Texasa qədər bütün ərazilərdə sıx yayılmışdır. Florida ştatında fərdlərin sayı bir milyondan artıqdır. Qış yuxusuna gedə bilir. Çin alliqatoru isə yalnız Yantszı çayının məcrası boyu yayılmışdır. İtməkdə olan növdür, mühafizəsinə ehtiyac var.

Həyat tərzi
-----------

Missisipi alliqatoru əldə edə bildiyi hər bir canlı ilə qidalanır. Böyüdükcə daha iri ölçülü qurbanlara üstünlük verir. İnəklərə, ayılara və atlara da hücum etdiyi qeydə alınmışdır. Kiçik ovunu çənəsində əzib bütöv uda bilir. İri qurbanı suyun altına çəkib boğur və parçalayıb yeyir. Çin alliqatoru isə kiçik bədən ölçülərinə görə çoxlu miqdarda kiçik heyvanlarla qidalanır. Hər 2 növ cəmdəkdən də imtina etmir. Timsahlardan fərqli olaraq bu cinsin nümayəndələri insanlara qurban kimi baxmırlar, çox nadir hallarda onlara hücum edirlər. Bununla belə Amerika timsahı onu hirsləndirdikdə insana hücum edib onu öldürə bilər. Çin alliqatoru dəstənin ən sakit nümayəndəsidir, insana qətiyyən hücum etmir.

Çoxalması
---------

Alliqatorların cinsi yetkinliyi onların bədən ölçülərindən daha çox asılıdır. Belə hesab edirlər ki, Missisipi alliqatorunun boyu 1,8 m-dən, Çin alliqatorunun boyu isə bir metrdən artıq olduqda çoxalma qabiliyyətli olurlar. Cütləşmə yazda baş verir. Dişi sahildə otdan yuva qurur, 20–70 ədəd yumurta qoyur. Yuvanı dişi qoruyur, balalarını bir ilədək mühafizə edir.

Yetişdirilməsi
--------------

Dərisinə görə Florida, Luizana və Texas ştatlarında alliqator geniş bəslənilir. ABŞ-də ildə 45 min ədəd dəri istehsal edilir. Hər il 150 min kq alliqator əti bazara çıxarılır. Cin alliqatoru isə növün saxlanılması naminə xüsusi fermalarda çoxaldılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2012.
2. ↑  "Louisiana Fur and Alligator Advisory Council". 2014-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2006-11-23.
3. ↑  "The IUCN Red List of Threatened Species". IUCN Red List of Threatened Species. 2021-06-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-12.
4. ↑  *Mark W. J. Ferguson; Ted Joanen.* "Temperature of egg incubation determines sex in *Alligator mississippiensis*". Nature. 296 (5860). 1982: 850–853. doi:10.1038/296850a0. PMID 7070524.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q530397
* Wikispecies: Alligator
* ADW: Alligator
* EoL: 35688
* EPPO: 1ALGTG
* Fossilworks: 38423
* GBIF: 2441367
* iNaturalist: 26154
* IRMNG: 1039645
* ITIS: 174366
* NCBI: 8495
* WoRMS: 886664

 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cümə məscidi.

**Digah "Cümə" məscidi** — Abşeron rayonu Digah qəsəbəsində yerləşən cümə məscidi. Məscid qəsəbənin daxilinə uzanan Hacı Zeynalabdin Tağıyev küçəsində yerləşir.

Tarixi
------

Digah Cümə məscidinin inşa tarixi dəqiq məlum deyil. Məscidin təməlinin qoyulması 1430-31-ci illər olması qeyd edilir. Bununla belə məscid hazır ki, formasını alana qədər yenidən tikilmiş və ya təmir-bərpa işləri həyata keçirilmişdir. Məscidin ilkin sahəsi 54 m² olmuçşdur. XIX əsrin əvvəllərində isə əlavə olaraq 81 m² sahə əlavə edilmişdir. 1988-1989-cu illərdə qadınlar üçün tikilmiş hissəsinin sahəsi isə 96 m²-dir.

Tikili
------

Məscidin divarlarının qalınlığı 1 metrdir. Tikilinin ümumi uzunluğu 22 m, eni isə əlavə tikililəri ilə birlikdə 12 m olmuşdur. Yerdən tavanadək hündürlüyü 5 m, günbəzədək hündürlük isə 10 metrdir. Məscid karxana daşları ilə tikilib. Günbəzi 4 sütun üzərində dayanıb. Sütunlar tağlarla birləşib. Damı dəmir təbəqə ilə örtülüb. Məscid sadə konstruksiyaya malikdir. Sonradan yanında yardımçı tikililər inşa edilmişdir. Minarəsi sonradan əlavə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cümə məscidi (Digah)". 2021-08-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-27.
2. ↑  "Abşeron memarlığı" (PDF). 2019-09-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-09-27.
Tenrikyo dininin simvolu.
**Tenrikyo** (天理教?) və ya **tenriizm** – Yaponiyada yaranan yeni dinlərdən biri. "Tenrikyo" hərfi tərcümədə *"İlahi müdriklik dini"* mənasına gəlir. Dünyada 2 milyona yaxın şəxs bu dinə inanır.

Tarix
-----

Tenrikyo dininin əsası 1838-ci ildə Nakayama Miki tərəfindən qoyulmuşdur. Nakayama əkinçiliklə məşğul olan adi qadin idi və iddia edirdi ki, bədəni Tenri-O-no-Mikoto adlı kami tərəfindən ələ keçirilmişdir. Onun iddiasına görə Tenri-O-no-Mikoto onun bədənindən istifadə edərək "ilahi müdriklik" (tenri) vəhyi ilə inancını yaymağa çalışmışdır. Nakayamanın inancı bir çox təqibçini özünə cəlb etmişdir. Onlara görə Nakayama "yaşayan tanrı" (ikaqami) idi. Nakayama deyirdi ki, insanlar eqoistliklərindən əl çəksələr və özləri ilə "baş tanrı" (oyaqami) arasında harmoniya qursalar xoşbəxt həyata çata bilərlər. Onun fikirləri təqibçilərinə ümid vermişdi ki, bu inancın köməyi ilə fərdi əzablar və sosial ədalətsizlik beləcə başa çata bilər.

Yaponiya hökumətinin bir sıra təzyiqlərinə baxmayaraq Nakayama öz vəhylərini yazaraq Tenrikyo mətnlərini ortaya çıxarmışdır. O, həmçinin dinin əsas ritualı olan "qurtuluş rəqsi"ni (kaqura-zutome) də yaratmışdır. Tenrikyo yeni dinlər arasında çoxlu sayda təqibçi toplayan ilk dinlərdən biri idi. Nakayamanın şagirdi və davamçısı olan İzo İburinun başçılığı altında din güclü şəkildə təşkilatlanmışdır. 1908-ci ildə Yaponiya hökuməti Tenrikyonu şintoizmin rəsmi bir sektası olaraq tanımışdır.

Vəziyyət
--------

Dinə mənsub olan bir çox insan dinin qurulduğu olan Nara prefekturasının Tenri şəhərinə ziyarətə gedirlər. Əfsanəyə görə Nakayama Mikinin ruhu Tenri şəhərindəki məbəddə saxlanılan *ciba* adlı müqəddəs nöqtədə yaşayır.

Dinin Yaponiyada 1,75 milyon, bütün dünyada isə 2 milyon təqibçisi mövcuddur. Tenrikyo dininə aid kitabxana, muzey, xəstəxana, radio stansiyası mövcuddur. 1925-ci ildə Yaponiyada Tenri Universiteti qurulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Perkins
2. ↑  Japanese Ministry of Education. *Shuukyou Nenkan, Heisei 14-nen* (宗教年鑑平成14年). 2002.
3. ↑  Stuart D. B. Picken. *Historical dictionary of Shinto*. Rowman & Littlefield, 2002. p. 223. ISBN 0-8108-4016-2

Ədəbiyyat
---------

* *Perkins, Dorothy.* Encyclopedia of Japan: Japanese History and Culture, from Abacus to Zori. Roundtable Press. 1991. səh. 351. ISBN 0-8160-1934-7. İstifadə tarixi: 16 may 2022.
**Bosniyalı Mehmed Paşa** (ö. sentyabr 1623) — II Osman və I Mustafa səltənətlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi, Misir bəylərbəyi.

Həyatı
------

Doğum tarixi haqqında məlumat yoxdur. Əslən boşnaq olub, II Osman səltənətində Bostancılar ocağında təlim-tərbiyə edilərək bostançıbaşı oldu. Bu vəzifədə ikən içkili məkanlara basqınlar verməklə vəzifələndirildil. Ardından 1621-ci ildə Sivas bəylərbəyi təyin edildi. Sultan Osmanın Lehistan səfəri əsnasında vəzir rütbəsiylə İstanbul naibi oldu. Səfərin ardından 1622-ci ilin martında Misir bəylərbəyi olub 75 gün sonra vəzifədən alındı. Vəzifədən alınma səbəbi isə hamisi olan Sultan Osmanın devrilməsi və taxta əqli cəhətdən zəif olan Sultan Mustafanın çıxarılması idi. Bir müddət gözlərdən kənar qalsa da, dövrün sədrəzəmi Kəmankeş Əli Paşa tərəfindən özünə rəqib görüldü və davam edən iğtişaşlardan istifadə edilərək 1623-cü ilin sentyabrında edam edildi.

Mənbə
-----

* Sicill-i Osmani IV, səh. 17
**Kamçatka çayı** (*rus.* Камчатка) — Rusiyanın Uzaq Şərq regionunda, Kamçatka yarımadasından axan çay. Çay Sakit okeanına daxil olan Kamçatski körfəzinə tökülür. Çayın bəzi hissələri gəmiçilik üçün yararlıdır. Çay boyunca Milkovo, Klyuçi və Ust-Kamçatsk yaşayış məntəqələri yerləşir.

Coğrafiyası
-----------

Çayın uzunluğu 758 km, hövzənin sahəsi 55.900 km², orta hövzənin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 560 metr yüksəkdir. Çayın ümumi düşməsi 1200 m, orta mailliyi 1,58 ‰ -dir. Başlanğıcını yarımadanın mərkəzi hissəsindəki dağlardan götürür və Pravaya çayı ilə birləşmədən əvvəl Ozernaya Kamçatka adlanır. İki çayın birləşməsindən başlayaraq mənsəbə qədər sahil boyunca Petropavlovsk-Kamchatsk—Ust-Kamchatsk avtomobil yolu keçir

Üst hissədə çox sayda astana vardır. Orta axarda çay Mərkəzi Kamçatka ovalığına çatır və düzənlik xarakterini alır. Kamçatka çayının bu hissəsə çox dolama forması alır. Bəzi yerlərdə qollara bölünür. Aşağı axınlarda çay Klyuçevskaya Sopka massivini dolanaraq şərqə dönür və aşağıda Kumroç silsiləsinə çatır.

Ağzında çay qum və çınqıl yığınlarından ibarərət olan adacıqların arası ilə axaraq bir deltanı əmələ gətirir. Deltanın konfiqurasiyası daim dəyişir. Kamçatka çayının okeana birləşdiyi yerdə, Nerpiçye gölündən axan Ozernaya çayı ilə birləşirr. Deltanın şimalındakı yarımadaya da çayın adı verilib.

### Qolları

Çay hövzəsində ümumi uzunluğu 30 352 km olan 7707 kiçik çay vardır. Onların əksəriyyətinin uzunluğu 10 km-dən azdır. Kamçatka çayının qollarının böyük əksəriyyəti qızılbalıq və bəzi digər balıq növləri üçün kürü tökmə sahələridir. Ən böyük qolları: Kensol, Andrianovka, Jupanka, Kozırevka, Kreruk, Elovka (sol qollar); Kaviça, Kitilqin, Levaya Vaxvina, Urs (sağ qollar). Bunlardan ən əhəmiyyətlisi Elovka çayıdır.

Kamçatka çayının bəzi qolları olduqca uzun və Su Kadastrında çaylar hesab olunur, məsələn: uzunluğu 30 km olan Protoka Kamenskaya.

Yaşayış məntəqələri
-------------------

Ust-Kamchatsk, Milkovo, Nijnekamchatsk şəhəri (1968-ci ildə yoxa çıxan şəhər), Kraxca (1974-cü ildə ləğv edildi), Krestı kəndi (İkinci Dünya müharibəsindən sonra boş idi), Berezonı Yar və Çyornı Yar.

Təbiəti
-------

Çayın meandrı
Çay balıqla zəngindir, bir çox dəyərli qızılbalıq növləri, o cümlədən çavıça qızılbalığı üçün kürü tökmə yeridir. Buna görə çayfda sənaye və həvəskar balıqçılıq davam edir. Buraya köçürülmüş Gümüşü daban balıq, Amur sazanı kimi növlərə ratlamaq mümkündür. Çay tez-tez turistlər tərəfindən Ust-Kamçatskdan su səfərləri üçün istifadə olunur.

Çay vadisi boyunca Kamçatka yarımadasında ən çox geniş yayılmış iynəyarpaqlı meşələr vardır. Burada Larix ochotensis və Picea ajanensis kövləri yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 20. Камчатка / под ред. В. Ч. Здановича. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 260 с.
2. ↑  Бугаев В. Ф. Рыбы бассейна реки Камчатки (численность, промысел, проблемы). — Петропавловск-Камчатский: Камчатпресс, 2007. — 192 с.
**Cümə məscidi** — Azərbaycanın Quba rayonunun ərazisində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi.

Tarixi
------

Zəngin memarlıq üslubuna malik olan ən qədim məscidlərdən biri olan Cümə məscidi 1802-ci ildə Qazi Nəsrullah əfəndinin oğlu Qazi İsmayıl əfəndinin maddi yardımı ilə tikilmişdir. Binanın tikilisi 1792-ci ildə başlanmış və müəyyən fasilələrlə 10 ilə başa çatdırılmışdır. Bu məscid təkcə Qubada deyil, ölkənin bütün şimal-şərq bölgəsində ən qədim dini mərkəzlərdən biri olub.

Bu məscid təkcə Qubada deyil, şimal-şərqi Azərbaycanda ən qədim dini mərkəzlərdən biri olmuşdur. Məscid və onun nəzdində olan mədrəsə 1924-cü ilədək fəaliyyət göstərmiş, qırmızı imperiya dövründə onun fəaliyyəti qadağan edilmişdir. 1933-cü ildə mədrəsə, minarə, sonralar isə digər tikililər dağıdılmışdır. Məscidin dağıdılacağını bilən rayon əhalisi, gecə ilə dəyirman daşlarını və çuvallarla buğdalarını gətirib məscidi dəyirmana çevirib ki, onu dağıdılmaqdan xilas etsinlər. Bir müddətdən sonra bura anbar kimi istifadə olunub. Daha sonra isə burada xalça muzeyi fəaliyyət göstərib.

Azərbaycan müstəqillik yoluna qədəm qoyduqdan sonra məscid yenidən dindarların istifadəsinə verilmiş və dini qurum kimi ədliyyə nazirliyində qeydiyyatdan keçmişdir. Qısa müddət ərzindən məscidin ətrafına şəbəkəli hasar çəkilmiş, su-konalzasiya xətləri qoşulmuş, dəstəmazxana və mədrəsənin tikintisi də başa çatmişdır və digər abadlıq işləri də görülmüşdür. Türkiyənin Dini İşlər Nazirliyinin Azərbaycandakı nümayəndəliyi məscidə 5 min dollar dəyərində minbər bağışlayıb. Həmin qurum, qubalı dindarların xahişlərini nəzərə alaraq, burada hündürlüyü 50 metr olan minarə də inşa etdirib.

Memarlıq
--------

Məscid səkkiztinli prizma şəklində olub içəri tərəfdən hündürlüyü 28 m, sahəsi 400 m2-dir.

Məscidin tikintisində istifadə olunan zığ kərpiclər, rayonun 8-10 kilometrliyində yerləşən İqrığ kəndində hazırlanıb. Quba camaatı həmin kənddən kərpicləri əlləri ilə bir-birinə ötürə-ötürə məscid tikilən yerə gətirib. Məscidin tikintisində, əsasən un, yumurta və əhəngdən istifadə olunub. Məscidin mehrab hissəsi (yəni qiblə olan tərəfi) Mədinə şəhərində olan Quba məscidində olduğu kimi işlənib.

Qalereya
--------

* TavanıTavanı
* ÇılçıraqÇılçıraq
* İnteryeriİnteryeri
* MinarəsiMinarəsi
* Namaz qılınan xalçaNamaz qılınan xalça
* 
*

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  "Quba əhalisindən misilsiz qəhrəmanlıq". Sputnik (az.). 28 parel 2017. 2019-01-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 iyun 2018.
2. 1 2 3  "Quba şəhəri, Cümə məscidi". Dini Qurumlar üzrə Dövlət Komitəsi. (az.). 2017-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 iyun 2018.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda Quba Cümə məscidi ilə əlaqədar mediafayllar var
Serb Pravoslav Ozren monastırı
**Bosniya və Herseqovinada pravoslavlıq** mürəkkəb və mübahisəli bir tarixə malikdir. Elə Roma İlliriyasının özündə xristianlıq hələ son antiklik dövründə yayılmışdır ki, ona romanlaşmış valaxlar inanırdılar. Bu dağlıq təpəli ərazinin slavyanlar tərəfindən kütləvi şəkildə məskunlaşması 7-9-cu əsrlərdə başlamışdır. Slavyan istilalarının səbəb olduğu müvəqqəti qarışıqlıqdan sonra Bizans İmperiyası, XI-XII əsrlərin pravoslav yunan-slavyan dövlətinə çevirilərək Balkan bölgələri üzərində nəzarəti yenidən qazandı. Ancaq Bosniya və Herseqovinanın cənub slavyanları imperiyanın kənarında, Qərb (katolik) dünyası ilə sərhəddə yerləşirdi. 1054-cü ildə Qərb və Şərqi Pravoslav kilsələri bir-birlərini lənətliyəndən sonra daim davam edən dinlərarası ziddiyyətlər səbəbindən, təcrid olunmuş dağlıq bölgələrdə yaşayan Bosniya və Herseqovinanın slavyanları da müəyyən oriyentir itirdilər. Boqomilçilik adlanan sekta yayılmağa başlayır. 1220-ci ildə Müqəddəs Sava Bosniya ərazisində Dabar Yeparxiyasını qurdu. Dini çəkişmələrdən bezən boqomillər, XV-XVIII əsrlərdə, Osmanlı hakimiyyəti dövründə fəal şəkildə İslamı qəbul etdilər. Bosniya və Herseqovinanın qərb bölgələri katolikliyə keçdi. Müsəlman əraziləri ilə birlikdə müasir Xorvat-Müsəlman Federasiyasını (ərazinin 51%-nı) təşkil edirlər. Müasir BH-nin şərq və şimal-qərb bölgələri (hazırda bu torpaqlar Muxtar Serb Respublikasının əraziləri və ya Bosniya və Herseqovina ərazisinin 49%-ıdır) pravoslavlıq inanclarını saxlayırlar.

CIA World Factbook kitabına görə, pravoslav xristianlar ölkə əhalisinin 31% -ni təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "CIA World Factbook". 2018-03-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-08.
**Ördəktutan qızılquş** (*lat.* Falco columbarius) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin qızılquşkimilər dəstəsinin qızılquşlar fəsiləsinin qızılquş cinsinə aid heyvan növü. Bioloji xüsusiyyətlərini tam əks etdirmədiyini və ölçücə kiçik olan bu quşun təbiətdə ördək ovlanması faktının yanlış olduğunu əsas götürərək, sərçəkimilərə aid kiçik quşlarla qidalanan bu qızlıquş növünün adı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutu tərəfindən 2019-cu ildə sərçəçalan kimi dəyişdirilib.

Təsviri
-------

Qızılquşlar fəsiləsinin kiçik nümayəndələrindən biridir. Qanadları qısadır. Üst tərəfi və başı tünd-göy, alt tərəfi isə cizgili ağımtıl-kürəndir. Quyruğu köndələn zolaqlıdır. Dişisinin bel tərəfi qonurdur.

Yayılması
---------

Avropa, Asiya və Şimali Amerikada yayılıb. Qışlamaq üçün Afrikaya köçür. Azərbaycanda aran və dağətəyi rayonlarda olur. Buraya qışlamaq üçün gəlir və buradan miqrant populyasiyası da keçir. Payız köçü sentyabrda-noyabrda, yaz köçməsi isə mart-apreldə olur.

Həyat tərzi
-----------

Ətrafı açıq sahə ilə əhatə olunmuş seyrək meşələrdə yaşayır. Geniş və sıx qaranlıq meşə massivindən qaçır. Ördəktutan adlanmasına baxmayaraq əsas yemi xırda quşlar (titrəkquyruq, sərçə, torağay, cüllüt, sığırçın və s.) və siçanabənzər gəmiricilərdir. Şikarını alçaqdan uçmaqla (belibağlı kimi) axtarır, yerdən və havadan çalıb götürür. Bəzən ağacvari Şorəngə kolunun dibində gizlənib şikarını pusmaqla ovlayır.

Sayı
----

XX əsrin ortalarına qədər Kür-Araz və Lənkəran düzənliyində, xüsusən də Qızılağac körfəzi ətrafında çoxsaylı qışlayıb. 1970-ci illərdən başlayaraq Aran və Tuqay meşələrinin kəskin transformasiyası, zərərli quş bilib tələf edilməsi, texnosferin genişlənməsi və səs-küyün çoxalması, yem obyektlərinin azalması və zəhərlənməsi ilə sayı kəskin azalaraq Qırmızı Kitaba düşüb. XX əsrin axırında yanvar-fevral aylarında cəmi 60 quş, bundan 10 il sonra isə 35 quş sayılıb.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Ovlanması qadağandır. Qızılağac və Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruqlarında, Şirvan, Ağgöl Milli Parklarında və digər Milli Parklarda qorunub saxlanılır. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131918
* Wikispecies: Falco columbarius
* ABA: Falco\_columbarius
* ADW: Falco\_columbarius
* Avibase: F3DA111CC8A6841B
* BioLib: 8546
* BirdLife: 22696453
* BOLD: 10295
* CMS: falco-columbarius
* eBird: merlin
* EUNIS: 1034
* Euring: 3090
* Fauna Europaea: 96741
* Fauna Europaea (new): a6353de9-7e13-49d7-a008-8d040e8c7c25
* Fossilworks: 369249
* GBIF: 9813242
* GNAB: merlin
* IBC: merlin-falco-columbarius
* iNaturalist: 4672
* IRMNG: 11121578
* ITIS: 175613
* IUCN: 22696453
* NBN: NHMSYS0000530743
* NCBI: 8953
* Neotropical: merlin
* Species+: 7740
* WoRMS: 159152
* Xeno-canto: Falco-columbarius
* ZooBank: CCFE8464-4FB8-481F-95F2-24CD2E359259

 |
**RSS** — xəbər, məqalə, bloq və s. bu kimi informasiya mənbələrində olan dəyişikliklərinin təsviri üçün nəzərdə tutulmuş XML-formatının bir növü. RSS formatında müxtəlif mənbələrdən təqdim edilmiş informasiya proqram aqreqatorlar və ya onlayn xidmətlər vasitəsilə yığcam, emal edilmiş şəkildə istifadəçiyə çatdırılır.

RSS-in müxtəlif versiyaları mövcuddur:

* **Rich Site Summary** (RSS 0.9x) — bu versiyada informasiya zənginləşdirilmiş məlumatla təqdim edilir;
* **RDF Site Summary** (RSS 0.9 və 1.0) — mənbə resurslarından istifadə edərək şəkillərlə təsvir edilir;
* **Really Simple Syndication** (RSS 2.x) — çox sadə, yığcam informasiya toplusu.

İstifadəsi
----------

Adətən RSS 2.0-ın köməyi ilə saytda yeni çı informasiyanın qısa təsviri verilir və bu informasiyanın tam versiyasına istinad edilir. RSS formatında olan internet-resurs RSS-kanal, RSS-lent və ya RSS-fid (feed) adlanır.

Müasir brauzerlər, poçt-klientlər və internet-peycerlər RSS-lentləri icra edə bilir. Bunlara misal olaraq Google Chrome, Safari, Maxthon, Miranda, Mozilla Firefox, Mozilla Thunderbird, Opera, Opera Mini, Microsoft Internet Explorer (7-ci versiyadan başlayaraq) göstərmək olar. Bundan başqa, informasiyanı yığcam və emal edilmiş şəkildə yığan ixtisaslaşmış proqramlar (RSS-aqreqatorı) mövcuddur.

មីតា៏៏
------

1. ↑  "The application/rss+xml Media Type". Network Working Group. May 22, 2006. 2012-06-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-08-16.
Şimali Lansarote və Çinixo arxipelaqı.
**Lantserotto Maloçello** və ya **Lançelotto Maloçello** (*lat.* Lanzarotus Marocelus, it. Lanzerotto Malocello; 1270 – 1336, Genuya) — genuyalı , Kanar adalarından biri olan Lansarote adasının adını daşıyan səyyah.

Maloçellonun 1291-ci ildə Hindistana gedərkən Kanar adalarında olan və taleyi bilinməyən Vandino və Uqolino Vivaldi qardaşlarını axtarmağa getdiyinə inanılır. Maloçello 1312-ci ildə adalara gəldi və quançilər üsyanı tərəfindən qovulana qədər təxminən iyirmi il orada qaldı. Bu qiyam haqqında məlumat çox azdır, lakin onun adadakı varlığı, bir əsr sonra yazılmış və Maloçello tərəfindən tikilmiş qalanın adada hələ də tapıla biləcəyini söyləyən Jan de Betankurun salnamələri də daxil olmaqla müxtəlif mənbələr tərəfindən təsdiqlənir. Maloçello qalası müasir Teqisenin üstündə və ondan uzaqda yerləşirdi.

Maloçello adada görünəndə Zonzamas adlı bir kral tərəfindən idarə olunurdu. Ardınca qızı İko, əri Quanarteme ilə gəldi. Onların oğlu Quadarfia, 1402-ci ildə Jan de Betankurun ekspedisiyasını qarşılayan adanın hakimi idi.

Kartoqrafçı Ancelino Dalorto adaya ilk dəfə Maloçello (*Insula de Lanzarotus Marocelus*) adını vermiş, Lansarotenin yerli sakinləri adaya *Tit-Roy-Qatra* adını vermişlər. Lançelotto — Lanselot adının İtalyan formasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* Lanzarotto Malocello // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  "Diccionario Ínsuloamaziq". Ignacio Reyes García. 2013-10-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
3. ↑  "Nuova pagina 0". 2021-05-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-17.
4. ↑  ""Lanzarote honors Lancelotto Malocello on the 700 anniversary of his arrival on the island", *La Voz*, April 27, 2012". January 22, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 17, 2021.
5. ↑  Wikisource Kisholm, Hyu, ed.Malocello, Lanciloto // Britannika Ensiklopediyası. 17 (XI). Cambridge University Press. 1911. səh. 494.

Ədəbiyyat
---------

* *Acosta, José Juan; Félix Rodríguez Lorenzo; Carmelo L. Quintero Padrón.* Conquista y Colonización. Santa Cruz de Tenerife: Centro de la Cultura Popular Canaria. 1988. 23.

Xarici keçidlər
---------------

* Kanar adalarının tarixinə dair sənədlər və biblioqrafiya  (isp.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | İtalyanların bioqrafiyası · Prabook · Treccani |
| Normativ yoxlama | BNF: 169125745 · ISNI: 0000 0004 5100 2065 · VIAF: 316738248 · WorldCat VIAF: 316738248 |
Qısaldılmış tiyəli burğac
**Burğac** — çilingər aləti olub, yivli bərkidici hissələrin bağlanması və açılması üçün yerinə yetirilən burma hərəkətini icra etmək üçün tətbiq edilir.

İlk dəfə burğacın tətbiqinə 17-ci əsrdə rast gəlinir. Metal burğacların 19-cu əsrdə metaləksən dəzgahların ixtirası ilə əlaqədar olaraq əhəmiyyəti artmağa başlamışdır. Ona görə ki, metalların emalı ona qədər çətin olduğundan vintlərin istehsalı da məhdud idi. Vintlər əllə bülövlənirdilər.

Burğac dəstəkdən və tildən ibarətdir. Dəstək adətən ağac və ya rezindən, til olan hissə isə metaldan hazırlanır. Dəstəyin diametri 10-40 mm civarında yerləşir. Bu ölçü yivli hissəyə tətbiq olunan fırladıcı momentin qiymətindən asılı olaraq seçilir. Kiçik hissələrin bərkidilməsində dəstəyi kiçik olan burğaclardan istifadə edilir ki, tətbiq olunan qüvvə hissəni zədələməsin. İş zamanı tilin yeyilməsinin qarşısını almaq üçün o çox zaman yeyilməyə davamlı materiallardan düzəldilir.

Xaç formalı tilə malik burğac
Burğacların tili vintlərin başlarına uyğun olaraq hazırlanırlar. yarıqlı vintlər üzün düz tilli, kəsişən yarıqlı vintlər üzün xaçfırmalı tilə malik burğaclar mövcuddurlar. Phillips firması iki müxtəlif burucu növü işləmişdir:
Phillips — xaçformalı yarığa mlik burğaclar üçündür. Hal-hazırda köhnəlsə də elektronikada geniş tətbiq olunur, çünki az yer tutur.
Pozidriv — Phillips başlığının təkmilləşdirilmiş formasıdır. Yarıq çox dərin olduğundan yalnız başlığı böyük olan burğaclarda tətbiq olunur. 
Altıüzlü yarıqlı- böyük fırlanma momenti əldə etməyə imkan verir. 
Torks (Torx) böyük fırlanma momenti tətbiq etməyə imkan verir. Maşınqayırmada geniş tətbiq olunur.

İstinadlar
----------

* ISO 2380-1 Vintlər üçün burğaclar - Hissə 1: Əll maşınla işlədilən burğaclar
**"Teseyin gəmisi"** və ya **Tesey paradoksu** - əşyaların mahiyyətinə dair paradoksdur. "Əgər obyektin bütün tərkib hissələri dəyişdirilibsə, obyekt həmin obyekt olaraq qalırmı?".

Yunan mifologiyasında "Teseyin gəmisi"
--------------------------------------

Plutarxın ötürdüyü yunan mifində deyilir ki, Teseyin Kritdən Afinaya qayıtdığı otuz avarlı gəmi Falerli Demetrinin dövrünədək afinalılar tərəfindən mühafizə olunub saxlanırdı. Gəmi təmir olunduqca köhnə lövhələr tədricən yeniləri ilə əvəz olunurdu və buna görə də, filosoflar arasında "bu hələ həmin gəmidirmi?" mövzusunda mübahisələr yaranmışdı .

Paradoksun həlli yolları
------------------------

Yunan filosofu Heraklit bu paradoksun həlli yolu kimi "bir çaya iki dəfə girmək olmaz" iddiasını səsləndirmişdir .

Aristotelin fəlsəfi məktəbinə uyğun olaraq, obyektin bir neçə xarakteristikası var: forma, material və əşyanın mahiyyəti. Aristotelin təliminə görə, əşyanın mahiyyəti ən vacib əlamətdir və "Teseyin gəmisi"nin mahiyyəti dəyişmədiyindən o, həmin gəmi olaraq qalır.

Digər bir yanaşmaya görə, əşyalar kəmiyyət və keyfiyyət əlamətlərinə görə eyniləşdirilə bilərlər. Bu halda, lövhələr dəyişdirildikdən sonra Teseyin gəmisi kəmiyyətcə həmin gəmi olsa da, keyfiyyətcə artıq başqa gəmidir.

Filosof Con Lokkun nəzərdən keçirdiyi variantda söhbət corabdan və yamaqlardan gedir və ilkin corabla tamam yamaqlardan ibarət corab qarşılaşdırılır

"Teseyin gəmisi" kütləvi mədəniyyətdə
-------------------------------------

* Teseyin gəmisi paradoksu Terri Pratçettin "Beşinci elefant" kitabında xatırlanır. Kitabda mütəmadi olaraq yeni tutacağı və ya ağzı peyda olan baltadan söhbət gedir və kitabın personajları hesab edirlər ki, bu balta fiziki olaraq həmin balta sayıla bilməsə də, emosional olaraq həmin baltadır.
* "Oz ölkəsinin sehrbazı" uşaq kitabında odunçunun lənətlənmiş baltası növbə ilə onun əl-ayağını kəsirdi və dəmirçi odunçu üçün dəmirdən yeni əl-ayaq düzəldirdi və axırda odunçu tamamilə Dəmir Odunçuya çevrilir.
* Bir çox amerikan müəllifləri bu paradoksun."Babamın baltası", "Corc Vaşinqtonun baltası" , "Abraham Linkolnun baltası"  kimi variantlarından istifadə edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Плутарх. Тесей и Ромул". 2018-02-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-06-20.
2. ↑  *Plutarch.* penelope.uchicago.edu "On the 'E' at Delphi" (#bad\_url). İstifadə tarixi: 2008-07-15.
3. ↑  *Cohen, M.* Philosophy for Dummies. Chichester: John Wiley & Sons. 2010.
4. ↑  *Browne, Ray Broadus.* Objects of Special Devotion: Fetishism in Popular Culture. Popular Press. 1982. səh. 134. ISBN 0-87972-191-X.
5. ↑  "Atomic Tune-Up: How the Body Rejuvenates Itself". National Public Radio. 2018-11-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-06-20.
**URL** (*ing.* Uniform Resource Locator) — faylın və ya resursun Web-də yerləşdiyi ünvanı və ya yeri göstərir.İnternetdə resursu, sənədi, yaxud onun bir hissəsini axtarmaq üçün veb-brauzerin istifadə etdiyi ünvan. Tim Berners-Li (Tim Berners-Lee) tərəfindən təklif olunub. URL ünvanı, adətən, protokolun adının (məsələn, əgər sənəd FTP-serverdədirsə, ftp:, əgər o, veb-saytdadırsa, http:) göstərilməsi ilə başlayır. Sonra konkret informasiyanın identifikatoru, məsələn, serverin aid olduğu domenin adı, təşkilatın adı, yaxud bu serverdəki faylın adının yolu gəlir. Başqa sözlə, URL-ünvanı iki hissədən ibarətdir: birinci hissə istifadə olunan protokolu göstərir, ikinci hissə isə resursun yerləşdiyi IP-ünvanı, yaxud domen adını müəyyənləşdirir. Məsələn,  URL-ünvanında http:// protokoldur və resursun veb-səhifə olduğunu göstərir. Sonra gələn www hərfləri saytın Veb’də yerləşdirildiyini bildirir və onun domen adı bakineshr.az’dır. URL İnternetdə yerləşən bütün verilənlərlə əlaqə saxlamağa imkan verir, yəni İnternetdə yerləşən hər bir fayl və ya resurs identifikasiya edilir: URL serverdə istifadə olunan protokolun adı ilə başlayır: http://

URL ünvanı bir neçə hissədən ibarətdir: protokol, host və sənədin yerləşdiyi qovluğu göstərən yol. Məsələn, URL ünvanı aşağıdakı şəkildə ola bilər, məsələn:

* 
* http:// – serverlə əlaqə protokolu;
* www – qovşağın tipi;
* science – qovşağın adı;
* .az – yuxarı səviyyəli domen.

Tarixi
------

1990-cı ildə Tim Berners-Li internetlə işləyən hər bir kəsin tanıdığı vahid resurs lokatoru (URL) adlanan internet ünvanın yazılışının əvvəli kimi  işarəsini icad edib.

Tim Berners-Li 2009-cu ildə Vaşinqtonda keçirilən və gələcəyin texnologiyalarına həsr olunmuş simpoziumda deyib ki, əslində ikili sləşə heç ehtiyac yoxdur: "Mən bunu yenidən yaratsaydım, onsuz keçinərdim. Bu gün istifadəçilər bu cür diqqətsizliyin tam miqyasını hiss etmirlər. Müasir brauzerlər daxil edilən resursun simvolunu avtomatik sürətdə təqdim edir. Lakin əvvəllər yığılması narahat olan bu işarənin daxil edilməməsi sintaktik səhvə gətirib çıxarırdı".

Bundan əlavə, Tim Berners-Li bu illər ərzində lazımsız işarənin çap olunması üçün istifadə edilən kağız və printer mürəkkəbinin sərf edilməsinə təəssüfləndiyini dilə gətirib.

Xarici keçidlər
---------------

* 
* Arxivləşdirilib 2009-10-19 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İnternet** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Buryatiya Respublikasının əhalisi 2019-cu ilə olan məlumata görə 983 273 nəfərdir. Buryatiya əhalisinin əsas hissəsini ruslar (64,9%; 2010) təşkil edir. Buryatlar – 29,5%, soyotlar – 0,4%, evenklər – 0,3%-dir. Digər qruplardan ukraynalılar (0,7%), tatarlar (0,7%), ermənilər (0,2%), almanlar (0,1%) yaşayırlar. Ölüm səviyyəsi 1000 nəfərə 11,8, doğum səviyyəsi 1000 nəfərə 17,6 nəfərdir (2013). Gözlənilən orta ömür müddəti 66,8 ildir (2012). 1996-cı ildən əhalinin sabit miqrasiya axını (10 min nəfərə 38 nəfər) səciyyəvidir, ən yüksək həddi 1997–2001-ci illərdə (10 min nəfərə 46 nəfər) qeydə alınmışdır. Əhalinin orta sıxlığı 1 km²-də 2,8 nəfərdir. Respublikanın mərkəzi və cənub hissəsi, xüsusilə Selenqa çayı və onun qolları boyu əhali daha sıx (1 km²-də 8 nəfər) məskunlaşmışdır.

Şəhər əhalisi 59%-dir (2013; 1959-cu ildə 41%; 1989-cu ildə 61,6%; 2005-ci ildə 57%). Buryatiya əhalisinin 36%-indən çoxu və bütün şəhər əhalisinin 62%-dən çoxu Ulan-Ude şəhərində yaşayır (421,4 min nəfər; 2014). Digər iri şəhərləri (min nəfər): Severobaykalsk (24,2), Qusinoozyorsk (23,4), Kyaxta (20), Zakamensk (11,4). Dindarların əksəriyyəti buddist və xristiandır; yəhudi və müsəlman icmaları da var.4

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. ISBN 978-9952-441-00-0.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года". 2019-02-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-15.
**İkiqat lələkyarpaq yalançı sabunağacı** (*lat.* Koelreuteria bipinnata)

Təbii yayılması
---------------

Şimali Çin, Kоrеya və Şərqi Mоnqоlustanda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 8 m-ə çatan dеkоrativ ağacdır. Yarpaqları lələkvaridir. Yarpaq bölünməsinin üç hissəli olması bitkiyə daha çox dekorativ görünüş verir. Bölünmənin birinci cərgəsi cüt-lələkvari, ikincisi (xırda yarpaqların hissələrə bölünməsi) cüt olmayan lələkvaridir. Yayın ortalarında, çiçəkləmə dövründə, tünd yaşıl çətiri çoxsaylı və iri sarı çiçəklərlə örtüldükdə çox gözəl olur. Çiçəkləri yazda cüt, ağ, içərisi yumru, xırda, qara- qonur, bərk toxumludur. Çiçəkləyir və cücərmə qabiliyyətinə malik tоxum vеrir. Tоxumlar və kök pöhrələri ilə çоxalır. Meyvələri nazik divarlı, ucu yumru, uzunluğu 4-5 sm olan qabarıq qutucuqlardır. Sentyabrda meyvə verir. Yetişmə dövründə narıncı-qonur rəngli olur, yarpaqlar töküldükdən sonra ağacları bəzəyir. Tоxumlar və kök pöhrələri ilə çоxalır.

Ekologiyası
-----------

Tоrpağa az tələbkardır. Abşеrоnun iqliminə dözür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı və Talışda təbii halda rast gəlinir. Mərdəkan dеndrоlоji bağında intrоduksiya еdilmişdir.

İstifadəsi
----------

Abşеrоnda, dağətəyi zоnalarda və Kür-Araz düzənliyində suvarma şəraitində yaşıllaşdırmada dеkоrativ ağac kimi gеniş istifadə еdilir.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorasi" V cild, Baki, "Elm", 2019, 370 səh.
**Boxinsko gölü** (sloven. Bohinjsko jezero, *alm.* Wocheiner See‎) — Sloveniya ərazisində yerləşən sahəsinə görə ən böyük göl. Gölün sahəsi 3,18 km²-dir. Əslində Şerknisa gölü 30 km² əraziyə malik olsa da quraq mövsümdə ərazisi tamamən quruyur. Göl 525 m dəniz səviyyəsindən yuxarıda, Boxin icması ərazisində yerləşir. Triqlav Milli Parının ərazisinə də daxildir.

Coğrafiya
---------

Boxinsko gölü və*Ribčev Laz* kəndi
Göl 4,2 km məsafədə uzanır. Maksimal eni isə 1 kilometrə yaxındır. Buzlaq mənşəlli göldür. Buzların ekzarasiya fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlmişdir.

Gölə tökülən ən böyük axar Savina çayıdır («Kiçik Sava»). Savina çayı , Qara göldən qidalanır (sloven. Črno jezero). Qara gölün özüdə Triqlava göllər vadisində ən iri göldür. Boxinsko gölünün şərq hissəsindən Ozernisa çayı başlayır (sloven. Jezernica). Bu çayda Mostniseylə birləşdikdən sonra Sava Bohinkanı meydana gətirir. Bu çayın özüdə Sava-Dolinka ilə birləşərək Sava çayını əmələ gətirir. Təbiətşünas alim Baltazar Ake hələ XVIII əsrdə müəyyən edir ki, Boxinsko gölünə tökülən suyun miqdarından daha çox göldən su axır. Bu da olunla izah edilir ki, göl əlavə yeraltı enerji mənbələrlə qidalanır.

Gölün təmiz sularında Alabalıq, Nalim, Qafqaz enlibaşı, Adi enlibaş, Salvelinus alpinus, səkkiz növ molyusk, həmcinin çoxlu sayda yosun növü yayılmışdır. Göl məşhur turizm ərazisi sayılır. Gölə çimmək və digər idman növləri ilə məşqul olmaqdan ötrü gəlirlər. Sahilində şair Rudolf Baumbax tərəfindən tarixini ölümsüzləşdirən əfsanəvi Zlatoroq qarapaçasının heykəli vardır.

Boxinsko gölünün yerləşdiyi bölgədə çoxlu sayda dağ-xizək mərkəzləri vardır. Onlar arasında ən iriləri – Sorişka Platina, Voqel, Kolba.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Alpine likes" (PDF) (ingilis). 43. 2018-11-09 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-24.
2. ↑  Hlad, Branka. Skoberne, Peter, ed.Characteristics of Biological and Landscape Diversity in Slovenia // Biological and Landscape Diversity in Slovenia: An Overview. Ljubljana: Environmental Agency of the Republic of Slovenia, Ministry of the Environment and Spatial Planning. 2001. səh. 13. ISBN 961-6324-17-9.
3. ↑  Royal Geographical Society (1856) «Wocheiner-See» *A Gazetteer of the World: or, Dictionary of geographical knowledge, compiled from the most recent authorities, and forming a complete body of modern geography — physical, political, statistical, historical, and ethnographical* A. Fullarton, Edinburgh, Scotland, p. 529 Arxivləşdirilib 2018-03-08 at the Wayback Machine, OCLC 20348227.
4. ↑  Baedeker, Karl (1879) "Terglou: The Valley of the Wocheiner Save" *The Eastern Alps: Including the Bavarian Highlands, the Tyrol, Salzkammergut, Styria, and Carinthia* (4th ed.) Dulau and Co. London, p. 353 Arxivləşdirilib 2017-11-07 at the Wayback Machine, OCLC 4018143
5. ↑  "Boxinsko gölü". 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-22.

Mənbə
-----

* Gölün veb saytı  (ing.)
**İkiçiçək dağlaləsi** (*lat.* Tulipa biflora) — bitkilər aləminin zanbaqçiçəklilər dəstəsinin zanbaqkimilər fəsiləsinin dağlaləsi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu. "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Nadir növdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 7-17 sm hündürlüyündə bitkidir. Soğanaq böyük deyi l,1-1,5 sm diametrində, xaricdən parlaq qonur, dərivari, daxildən yüngül hörümçək toruna bənzər qınla örtülmüşdür. Gövdə nazik, çilpaq, yarpaqlar 2 ədəd, dar-neştərşəkilli və ya xətvari, böyük hissəsi oraqvari əyilmiş göyümtüldür. Çiçəkləri 1 ədəd, bəzən 2, çiçəkyanlığı yarpaqcıqları 1,5-2,5 sm uzunluğundadır. Erkəkcik çiçəkyanlığından kiçikdir. Sapı sarı, 2-2,5 dəfə tozcuqdan uzundur. Qutucuq 1-1,5 sm uzunluğundadır.

Bioloji, ekoloji, fitosenoloji xüsusiyyətlər
--------------------------------------------

Bozqırlarda və orta dağ qurşaqlarında, qış otlaqlarında, quru-otlu yamaclarda, gilli, çınqıllı, daşlı yerlərdə yayılır. Çiçəkləməsi aprel, meyvələməsi may ayına təsadüf edir. Kseromezofitdir.

Yayılması
---------

Qobustan, Abşeron, Kür-Araz ovalığı, Naxçıvan düzü (Duzdağ, Darıdağ, Aracıq dağ ətəklərində) .

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyalarına az rast gəlinir. Antropogen amillər azalma təhlükəsini yaradır

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Əhali tərəfindən intensiv toplanması və zoogen amillər.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Təbii ehtiyatları azdır. Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər hazırlanmayıb. Yasaqlıqların yaradılması vacibdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q232322
* Wikispecies: Tulipa biflora
* APDB: 170120
* EoL: 1082948
* EPPO: TULBI
* EUNIS: 188107
* FoC: 240001619
* FoIO: tulpol
* GBIF: 5299549
* GRIN: 40724
* iNaturalist: 344757
* IPNI: 542845-1
* NCBI: 468982
* Plant List: kew-289785
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:542845-1
* Tropicos: 18400812
* WCSP: 289785
* WFO: wfo-0000745045

 |
Koordinat:Sky map 12s 45d 6,1sn; +3º 3' 12″

**NGC 4664** — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. **SB0-a** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Uilyam Herşel tərəfindən 1784-cü ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 4664: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 4640 |
NGC 4641 |
NGC 4642 |
NGC 4643 |
NGC 4644 |
NGC 4645 |
NGC 4646 |
NGC 4647 |
NGC 4648 |
NGC 4649 |
NGC 4650 |
NGC 4651 |
NGC 4652 |
NGC 4653 |
NGC 4654 |
NGC 4655 |
NGC 4656 |
NGC 4657 |
NGC 4658 |
NGC 4659 |
NGC 4660 |
NGC 4661 |
NGC 4662 |
NGC 4663 |
**NGC 4664** |
NGC 4665 |
NGC 4666 |
NGC 4667 |
NGC 4668 |
NGC 4669 |
NGC 4670 |
NGC 4671 |
NGC 4672 |
NGC 4673 |
NGC 4674 |
NGC 4675 |
NGC 4676 |
NGC 4677 |
NGC 4678 |
NGC 4679 |
NGC 4680 |
NGC 4681 |
NGC 4682 |
NGC 4683 |
NGC 4684 |
NGC 4685 |
NGC 4686 |
NGC 4687 |
NGC 4688 |
NGC 4689



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Elxani sikkələri**- 1256–1353-cü illərdə mövcud olmuş Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan (1256-1265) tərəfindən yaradılmış dövlətə məxsus pullar.

Ümumi məlumat
-------------

AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatika Fondunda qorunan,Elxanilər dövlətinin dövrünə aid dirhəmlər Elxani (və ya Hülakülər) xanları (1256 - 1358) dövrünə aid Azərbaycan zərbxanaları, uyğun dövrün pul dövriyyəsi haqqında
məlumat toplamağa yardım edir.

Səciyyəvi xüsusiyyətləri
------------------------

Üst tərəfinə "tovhid" ifadələri, zərbxana, hicri qəməri təqvimə müvafiq zərb ili, arxa tərəfində Elxani xanlarının titulları və adları həkk edilmiş belə gümüş dirhəmlər Təbriz, Tus, Həmədan, Marağa, Bərdə, Şirvan, Əlincə, Naxçıvan və d. zərbxanaların fəaliyyətini təsdiq edir.

**Abaqa xanın sikkəsi**

Şəkil 1. Elxanilər. Abaqa (1265 - 1282), Təbriz, 678 = 1279/1280,2,5 q(üst tərəfində - 3 sətirdə "tovhid", kənarında zərbxana və zərb ili, arxa tərəfində - 5 sətirdə uyğurca xanın titulları və adı həkk edilib).

**Əhməd Tekudarın sikkəsi**

Şəkil 2.Elxanilər. Əhməd Tekudar (1282-1284), Təbriz, 682 =1283/1284, 2,5 q(üst tərəfində mərkəzdə - 3 sətirdə "tovhid" kənarlarda zərb tarixi və zərb ili,arxa tərəfində 3 ədəd altıguşəli ulduzlar, aşağıdakı 4 sətirdə uyğurca xanın titulları,5-ci sətirdə ərəbcə: "Əhməd").

**Ulcaytu xanın sikkəsi**

Şəkil 3.Elxanilər. Ulcaytu (1304-1317), Təbriz, 714 =1314/1315,3,9 q(üst tərəfində mərkəzdə: 6 sətirdə ərəb dilində - xan titulları və adı həkk edilib), ətrafında zərbxana, zərb ili; arxa tərəfində mərkəzdə: "tovhid",
"Muhəmmədən rəsulullah" sözlərindən aşağıda "Əliyyən vəliyullah", 6-cı sətirdə -Təbriz; ətrafında: 12 imamın adları.

Həmçinin bax
------------

Münke xaqanın sikkələri

İstinadlar
----------

1. ↑  AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatika Fondu İnventar NF 19987
2. ↑  AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatika Fondu İnventar NF 6014
3. ↑  AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatika Fondu İnventar NF 19548
**Albert Aqarunovun heykəli** — Azərbaycanın yəhudi əsilli Milli Qəhrəmanı, Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Albert Aqarunova 2019-cu ildə Bakı şəhərində qoyulmuş heykəl. Heykəl Albert Aqarunovun 50 illik yubileyinin şərəfinə qoyulub.

Haqqında
--------

Heykəlin layihəsi Ömər Eldarovun rəhbərliyi ilə Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının Heykəltəraşlıq kafedrasının müəllimləri Zamik Rzayev və Rahib Qarayev tərəfindən hazırlanıb. Layihənin eskizi Zamik Rzayev və Rahib Qarayev tərəfindən hazırlanıb, Ö.Eldarova təqdim edilib. Mədəniyyət Nazirliyi təsdiq etdikdən sonra 2019-cu ilin aprelindən işlərə başlanılıb. Heykəlin əsas hissəsi tuncdan tökülüb, postamenti isə beton və bürüncdən hazırlanıb. Zamik Rzayev və Rahib Qarayev bu işi təmənnasız görüblər. Heykəl Nərimanov rayonunda Milli Qəhrəmanın adını daşıyan küçədə qoyulub.

Şəkilləri
---------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Samir İsayev.* "Albert Aqarunovun heykəlinin müəllifləri qonorardan imtina ediblər". oxu.az. 5 sentyabr 2019. 7 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Bakıda Milli Qəhrəman Albert Aqarunovun heykəli qoyuldu". baku.ws. 3 sentyabr 2019. 7 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Şahin Sərdarov.* "Milli Qəhrəman Albert Aqarunovun heykəli". azvision.az. 3 sentyabr 2019. 2019-09-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Albert Aqarunova heykəl qoyulub/REAL TV
* Bakıda milli qəhrəman Albert Aqarunovun abidəsi ucaldılır/ Xəzər Xəbər
* Bakıda Milli Qəhrəman Albert Aqarunova heykəl ucaldılıb/ Report News Agency
* Milli qəhrəman Albert Aqarunovun heykəli yaradılıb
**Cabbar Yolçu oğlu Abdullayev** (16 mart 1936, Arış, 
Qaryagin rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Azərbaycann pedaqoqu, Azərbaycan Respublikasının qabaqcıl maarif xadimi.

Həyatı
------

Cabbar Abdullayev 16 mart 1936-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Qaryagin rayonunun (indiki Füzuli rayonu) Arış kəndində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Füzuli rayonunun Qarğabazar kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1955-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna (indiki ADPU) daxil olmuşdur. 1960-cı ildə həmin institutun Fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. 1960- 1965-ci illər Zəngilan rayonunda fizika-riyaziyyat müəllimi kimi çalışmışdır. 1965-1972-ci illərdə Jdanov (indiki Beyləqan) şəhər 1 saylı orta məktəbində fizika-riyaziyyat müəllimi işləmişdir. 1992-ci ildə Füzuli rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Füzuli şəhəri üzrə nümayəndəsi vəzifəsində çalışmışdır. 1992-1993-cü illərdə Qarabağ döyüşlərində fəal iştirak etmişdir. 1993-cü ildə Füzuli şəhər sovetinin sədri vəzifəsində işləmişdir. 1995-2011-ci illərdə Salyan rayonunun Qaraçala inzibati ərazi vahidində yerləşən Şatrovka (indiki Çadırlı) kənd əsas məktəbində fizika-riyaziyyat müəllimi işləmişdir.

5 yanvar 1977-ci il tarixdə Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyi tərəfindən "Qabaqcıl maarif xadimi" döş nişanı ilə təltif edilmişdir.

5 qız və 1 oğul atası olmuşdur.

Tarix
-----

### Sənədlər

Füzuli Rayon Ziyalıları
Füzuli Rayon Ziyalıları kitabı

İstinadlar
----------
**Zərif meşənovruzu** (*lat.* Cyclamen elegans) — bitkilər aləminin erikaçiçəklilər dəstəsinin novruzçiçəyikimilər fəsiləsinin meşənovruzu cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B2 ab (i,ii,iii,). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Kök yumrusu yastılaşmış dairəvi, bəzən diskvari, 3-7 sm dimaterindədir. Yarpaqlar kökyanı rozetdədirlər. Yarpağın lövhəsi dairəvi-yumurtavari, dairəvi-oval və ya oval–tumurcuqlu, əsasda ürəkvari, 3-3,5 sm uzunluqda, 3,5 -6 sm enində, üst tərəfdə tünd–yaşıl, alt tərəfdə bənövşəyi-qırmızıdır. Kasacıq qonur-qırmızı, 5 enli-lansetvari, iti dilimli, 4-5 mm uzunluqdadır. Çiçəklər iri, çəhrayı və ya bənövşəyi-çəhrayı, çıxıntının dar hissəsində bənövşəyi ləkəlidir. Erkəkciklər 5, bunların saplaqları qısa, tozcuqlar sraı, lansetvari, est tərəfdə tili yoxdur. Yumurtalıq üst tərəfdə, 1 yuvalıdır. Sütuncuq uzun, tacı enli əsnəyindən çıxır. Qutucuq dairəvi, 8 dişiciklə açılandır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü yanvar-dekabr aylarına təsadüf edir. Palıd-dəmirağac, fıstıq, ağcaqyaın meşələrində, dağ dərələrində, çaykənarı meşələrdə rast gəlinir. Dərman bitkisidir.

Yayılması
---------

Lənkəran ovalığı və Lənkəran dağlıq hissəsidir.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın təbii bərpası azalır, yegane lokalitetində mənfi iqlimə və antropogen təsirlrə həssaslıq müşahidə olunur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma) və iqlim dəyişikliyidir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması və mütəmadi monitorinqlərin aparılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3436919
* Wikispecies: Cyclamen elegans
* GBIF: 4005066
* GRIN: 430774
* IPNI: 700715-1
* ITIS: 836252
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:700715-1
* Tropicos: 26400541
* WFO: wfo-0000631763

 |
**Nişka-Banya** (*serb.* *Ни́шка Ба́ња/Niška Banja*) — Serbiyada, Niş şəhəri yaxınlığında yerləşən şəhər, kurort. Eyni adlı Nişka-Banya icmasının mərkəzi. 2011-ci ilin siyahıya alınmasına görə şəhərin əhalisi 4180 nəfərdir.

Ümumi məlumat
-------------

Nişka-Banya şəhəri Niş şəhərindən, Niş-Sofiya avtomaqistraldan 9 km cənubda yerləşir. Şəhər Suva Planina dağlarının ətəyindədir. Şəhərə ən yaxın hava limanı — Niş Hava Limanıdır. Ölkə paytaxtı Belqraddan şəhəri 250 km-lik məsafə ayırır. Şəhərin dəniz səviyəsindən orta hündürlüyü 248 metrdir.

İlk dəfə şəhər haqqında 448-ci ildə məlumat verilmiş. 1920-ci illərdə Nişka-Banya şəhəri sürrətlə inkişaf etməyə başlamış. Sahil zonası və parklar, komfortlu mehmanxanalar inşa edilmişdir. 1929-cu ildən Niş şəhərindən Nişka-Banyaya tramvay marşrutu fəaliyyətə başlamışdır. Müasir dövrdə artıq tramvay fəaliyyət göstərmir, ancaq avtobus və taksilərlə şəhərə gəlmək mümkündür.

Nişka-Banya kurortu Serbiyanın tanınmış müalicəvi mərkəzlərindən biridir. Sokobaniya və Vrnyaçko Bani kurortlarından sonra reytinq baxımdan üçüncü şəhərdir. Şəhər özünün müalicəvi termal bulaqları ilə məşhurdur. Termal bulaqlar radon tərkiblidir. Suyun temperaturu 36-38 °C arasında dəyişir. Termal bulaqların əsas beş mənbəyi var: *„Əsas bulaq", „Quru hamam", „Məktəbli bulağı", „Banisa", „Pasyaça"*. Yay aylarında şəhərdə müxtəlif mədəniyyət festivalları keçirilir. Şəhərdə yerləşən əsas mehmanxanalar: Partizan, Radon, Serbiya, Ozeren və Terme. Nişka-Banya Avropanın tarixi ənənəsi olan baleneoloji mərkəzidir. Ərazinin müalicəvi özəlliklərə məxsus olmasının səbəblərindən biri də bölgənin yumşaq, mülayim-kontinental iqlimə məxsus olmasıdır. Orta illik temperatur 11,74 °C-dir. İllik düşən yağıntının orta göstəricisi 589 mm-dir.

Qardaşlaşmış şəhər — Yunanıstanın Sofades şəhəridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Издаје и штампа — Републички завод за статистику Србије (ISSN 1450-9075, январь 2009) — Раздел «Общие данные», страницы № 15-19
2. ↑  "Курорты Сербии. Нишка-Баня | Статья на awaytravel.ru". www.awaytravel.ru. 2020-01-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-09.