recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fosgen** — kimyəvi formulu COCl2 olan, boğucu təsirli zəhərli maddədi, adi vəziyyətdə rəngsizdi. Əsasən ağ ciyərləri zədələyir.

İzahı
-----

Fosgen (COCl2 karbonilxlorid, xlorqarışqa turşusunun xloranhidridi) ilk dəfə 1812-ci ildə ingilis alimi Devi tərəfindən dəm qazı ilə xlorun günəş şüaları altında qarşılıqlı təsirindən alınmışdır. Yunanca tərcüməsi "işıqda doğulmuş" mənasını verir. Adi halda rəngsiz qazdır, buxarları havadan 3,5 dəfə ağırdır. 8,20 C-də uçucu mayeyə çevrilir. Az miqdarda qatılıqda çürümüş alma iyi verir. Suda pis həll olur, ancaq suya düşdükdə hidroliz olaraq HCl və CO2 əmələ gətirir. Ağ ciyərlərə təsir göstərir, onlarda şiş əmələ gətirir, nəticədə orqanizmin oksigenlə təchizatı pozulur. Havada 0,006 mq/l qatılıqda ölümlə nəticələnir. Fosgenlə nəfəs aldıqda ağızda şirin dad, sonra öskürək, baş gicəllənməsi və ümumi zəiflik hiss olunur. Zəhərli zonadan çıxdıqdan sonra adətən 2–12 saat ərzində adam özünü yaxşı hiss edir. Bu period gizli period adlanır. Bundan sonra adamda kəskin dəyişiklik baş verir. Əgər vaxtında həkim yardımı göstərilməsə, ölümlə nəticələnə bilər. Deqazasiya – havadəyişmə və yaxud ammonyak iyləməklə mümkündür.
Birinci dünya müharibəsində kimyəvi silah kimi istifadə olunmuşdur.

Xassələri
---------

tqay= +8,2 °C, tər.= −118 °C, sıxlığı 1,403 q/sm³, qaz halında 4,248 кг/м³ (+15 °C, 1 бар); suda pis həll olur.

Alınması
--------

{\displaystyle {\mathsf {CO+Cl\_{2}}}{\xrightarrow {h\nu }}{\mathsf {COCl\_{2}}}.}
Fosgen həmçininə xloroformun atmosfer oksigeninin işığın təsiri altında əmələ gəlir: :

  

{\displaystyle {\mathsf {2CHCl\_{3}+O\_{2}}}\ {\xrightarrow {h\nu }}\ {\mathsf {2COCl\_{2}+2HCl}}}
Sənayedə COi katalizatorun iştirakı ilə Cl  2 la qızdırmaqla əldə edir:

{\displaystyle {\mathsf {CO+Cl\_{2}\ {\xrightarrow {150^{o}C,C/Pt}}\ COCl\_{2}}}.}
Laboratoriyada
В лаборатории CCl4 və SO3 (və yaoleiumla) qarışığının qızdırılmasından:

{\displaystyle {\mathsf {2SO\_{3}+CCl\_{4}\rightarrow S\_{2}O\_{5}Cl\_{2}+COCl\_{2}}}.}

Zəhərliliyi
-----------

Fosgen
Boğucu təsiri var. Ölümcül konsentrasiyası  0.01-0.03 mq / L təşkil edir (15 dəqiqə məruz qalma ilə). Fosgenin ağciyər toxuması ilə təması keçiricilik pozğunluğuna səbəb olur alveol və sürətlə irəliləyən ağciyər ödemi. Antidote naməlumdu

Mənbə
-----

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И. Л. и др. — М.: Советская энциклопедия, 1995. — Т. 4 (Пол-Три). — 639 с. — ISBN 5-82270-092-4.

İstinadlar
----------

1. ↑  PHOSGENE (ing.).
2. ↑  .
3. ↑  "Gas Encyclopaedia". 2015-02-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-04.
**Filosof Qadınlar Cəmiyyəti** — YUNESKO-nun sponsorluğu ilə fəaliyyət göstərir, 2007-ci ilin mart ayında təsis olunub və dünyanın 5 regionundan (Af­rika, Latın Amerikası və Karib hövzəsi, Asiya, Avropa və Şimali Ameri­ka və Ərəb dövlətləri) 71 dövləti təmsil edən 1304 üzvü birləşdirir.

Fəlsəfə tarixində filosof adlana biləcək çox az qadının adı bəllidir. Fi­lo­­sof qadınlar cəmiyyəti bir növ tarixdəki bu boşluğu doldurmaq məqsədi da­­şıyır və ilk addım kimi qadın filosoflar haqqında «Kim kimdir» (Who is who) məlumat kitabını və internet səhifəsini hazırlamışdır. Məqsəd – dün­­ya fəlsəfəsində qadının, qadın təfəkkürünün də öz yerinin olduğunu bir da­ha təsdiqləməkdir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Bünyadzadə Könül Yusif qızı Filosof Qadınlar cəmiyyətinin üzvüdür.

Filosof qadınlar cəmiyyətinin ilk Assambleyası 14-15 dekabr 2009-cu il tarixdə Parisdə keçirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "YUNESKO nəzdində Filosof qadınlar Cəmiyyətinin I Assambleyası". Fəlsəfə dünyası.

Xarici keçidlər
---------------

* Filosof qadınlar YUNESKO-da
**Akselerasiya:**

1) Biologiyada: inkişafın müəyyən mərhələlərində rüşeymin ayrı-ayrı hissələrinin formalaşmasının sürətlənməsi, məsələn: balıqlarda və quyruqsuz amfibiyalarda yumurta sarısı kisəsində qida maddələri tükəndikdə onların qidalanmasını təmin edən ağız aparatının erkən əmələ gəlməsi;

2) Antropologiyada: əvvəlki nəsillərlə müqayisədə uşaqlarda və yeniyetmələrdə böyümənin və cinsi yetişkənliyin sürətlənməsi. 20-ci əsrin əvvəllərindən iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə müşahidə edilir. Buna görə də insanın müasir inkişaf mərhələsi üçün səciyyəvi olan bədənin çəkisinin, uzunluğunun artması kimi dəyişikliklərlə yanaşı Akselerasiya da bəzən "əsri ənənə", yaxud "sekulyar meyillilik" termini ilə ifadə edilir. Bir çox tədqiqatçılar Akselerasiyanın qlobal səbəbləri sırasında Günəş fəallığının artıb-azalmasını göstərirlər. Akselerasiya, əsasən, skeletin inkişafında (sümükləşmə prosesi oğlanlarda 2, qızlarda isə 3 il tez başa çatır), dişlərin çıxmasında və əvəz olunmasında (1–2 il tez), boyun artmasının və cinsi inkişafın tezləşməsində (1–2 il tez) özünü göstərir. ABŞ, Rusiya və Avropanın bir çox ölkələrində son 100 il ərzində boyun məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda orta hesabla 10–12 santimetr, məktəblilərdə isə 10–15 santimetr artması qeyd olunmuşdur. Bakı şəhərinin 7–15 yaşlı məktəblilərində 1960-cı ildən 1991-ci ilədək boy göstəricisi orta hesabla 3,5 santimetr artmışdır. Oğlanlarda boy göstəricisinin ən çox artması 12 yaşda, qızlarda isə 11 yaşda müşahidə olunmuşdur. Boyun inkişafının dayanması və bədən nisbətlərinin formalaşması qızlarda artıq 16–17 yaşda, oğlanlarda isə 18–19 yaşda başa çatır. Əvvəllər bu göstərici müvafiq olaraq 20–22 və 22–25 yaşlarda tamamlanırdı. İnkişafın sürətlənməsi bir sıra fizioloji göstəricilərdə – ürək-damar sisteminin vəziyyəti, hərəki aktivlik, danışığın formalaşması və zehni inkişafda da özünü büruzə verir. Kənddə yaşayanlara nisbətən şəhərdə yaşayanlarda Akselerasiya daha aydın hiss olunur. Əksər məlumatlar inkişaf tempində çox mühüm dəyişikliklərin enib-qalxmasını göstərir. Akselerasiyanın səbəbləri bir amildən asılı deyildir və insanın fərdi inkişafına təsir göstərə bilən, demək olar ki, bütün bioloji və sosial amillərin təsiri ilə əlaqədardır. Uşaqların qidalanmasının keyfiyyətcə yaxşılaşmasının, insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticələri, böyümə dövründə fiziki gərginliyin azalması və başqalarının rolu daha böyükdür. Akselerasiya terminindən bəzən ayrı-ayrı fərdlərin öz yaşıdları arasında inkişaf sürətini qeyd etmək ücün də istifadə edilir.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 241–242. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Əkbər Fərzəlidin oğlu Fərzəliyev** (1 oktyabr 1932, Köhnə Xudat, Qusar rayonu – 15 may 1999) — Azərbaycan kino aktyoru, hüquqşünas.

Həyatı
------

Əkbər Fərzəli oğlu Fərzəliyev 1 oktyabr 1932-ci ildə Qusarın Köhnə Xudat kəndində anadan olub. 1953-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakültəsinə daxil olub. Buradakı təhsilini III kursdan sonra dayandırmalı olub. Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini qurtarıb ömrünün sonuna kimi vəkil işləyib. Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında kütləvi səhnələrdə çıxış edib.

Əkbər Fərzəliyev 1963-cü ildə Ləzgi Xalq Teatrını təşkil edib və həmin ilin mayından teatrın rejissoru, 1965-ci ildən 1970-ci ilədək Qusar rayon Mədəniyyət evinin direktoru işləyib. 1966-cı ildə Əkbər Fərzəliyevin rəhbərliyi altında Qusar rayon Mədəniyyət Evinin nəzdində "Ləzgi mahnı və rəqs ansamblı" təşkil olunub. 1967-ci ildə yenə də Ə. Fərzəliyevin rəhbərliyi ilə Xalq teatrının səhnəyə qoyduğu "Qisas" tamaşası Bakıda özfəaliyyət incəsənət festivalının laureatı olub.

Əkbər Fərzəliyev rejissor kimi 1969-cu ildə "30 qəpiklik cərimə", "Müqtədir", 1971-ci ildə "Dağlar şahiddir" tamaşalarına quruluş verib. 1977-ci ildə Ə. Fərzəliyev tərəfindən "Yarımın atası", 1996-cı ildə "İmam Şamil" əsərləri səhnəyə qoyulub. "İmam Şamil" Şeyx Şamilin anadan olmasının 200 illiyinə həsr edilmişdi və ilk dəfə olaraq Qusar Ləzgi Dram Teatrında oynanılmışdı.

O, uzun illər nəsr və poeziya yaradıcılığına da maraq göstərib. Onun "Pələng", "Baxışlar", "Rus qızına", "Qusarım", "Hər şeydən şirin", "Sınaq", "Gəl barışaq", "Zalım fələk", "İntizar" və s. şeirləri var. "İntizar" şeirinə bəstəkar Ruhəngiz Qasımova musiqi bəstələyib və həmin mahnı bu gün də müxtəlif müğənnilərin ifasında səslənir.

Ə. Fərzəliyev 1971-ci ildə Qusar rayon İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqında hüquqşünas təyin olunub və 1993-cü ilin sonunadək bu vəzifədə çalışır. 1978-ci ildə Qusar rayon Xalq Məhkəməsində müvəqqəti olaraq xalq hakimi, təqaüdə çıxandan sonra Xalq məhkəməsində tərcüməçi işləyib.

Əkbər Fərzəliyev ağır xəstəlikdən sonra 1999-cu ildə 67 yaşında dünyasını dəyişib. Əkbər Fərzəliyev Rusiya istehsalı olan "Al yelkənlər" (Mosfilm, 1961, rej: Aleksandr Ptuşko) bədii filmində dalğıc rolunda çəkilib.

Filmoqrafiya
------------

1. Qızmar günəş altında (film, 1957)
2. O olmasın, bu olsun (film, 1956)
3. Koroğlu (film, 1960)
4. Ögey ana (film, 1958)
5. Əsl dost (film, 1959)
6. Bizim küçə (film, 1961)
7. Mollanın sərgüzəşti (film, 1960)

Xarici keçidlər
---------------

* Aktyor Əkbər Fərzəliyev
* Kinozal [*ölü keçid*]
|  |  |
| --- | --- |
| Geoxronoloji şkala | milyoniləvvəl |
| Eon | Era | Dövr | 0 |
| **Fanerоzоy** | Kaynozoy | Dördüncü dövr | 2,58 |
| Neogen | 23 |
| Paleogen | 66 |
| Mezozoy | Təbaşir | 145 |
| Yura | 201 |
| Trias | 252 |
| Paleozoy | Perm | 299 |
| Karbon | 359 |
| Devon | 419 |
| Silur | 444 |
| Ordovik | 485 |
| Kembri | 541 |
| **Kemridənəvvəl** | **Proterozoy** | Neoproterozoy | Ediakar | 635 |
| Kriogen | 720 |
| Toni | 1000 |
| Mezoproterozoy | Steni | 1200 |
| Ektaz | 1400 |
| Kalim | 1600 |
| Paleoproterozoy | Stater | 1800 |
| Orozir | 2050 |
| Rias | 2300 |
| Sider | 2500 |
| **Arxey** | Neoarxey | 2800 |
| Mezoarxey | 3200 |
| Paleoarxey | 3600 |
| Eoarxey | 4000 |
| **Katarxey** | 4600 |
| Mənbə |

**Devon dövrü -** paleozoy erasının başlanğıcından etibarən dördüncü geoloji dövr. Davametmə müddəti ~50 *mln*. ildir. Əvvəlində kaledon qırışıqlığı nəticəsində yer qabığının geniş sahələrində qalxmalar baş vermiş və onlarda qədim qırmızı qumdaşı formasiyasının böyük qalınlıqlı qırmızı-rəngli laqun-kontinental çöküntüləri toplanmışdır. Orta və gec devonda isə platforma və geosinklinallarda çökəlmə və geniş dəniz transqressiyaları qeyd olunur, bütün dövr ərzində aktiv maqmatik (xüsülə effuziv) fəaliyyət baş vermiş və bəzi regionlarda isə halogen çöküntülər toplanmışdır. Dəniz hövzələrində tünd qırmızı yosunlar, habelə stromatoporatlar və mərcanlar (tabulatideyalar və dördşüalı mərcanlar) rif qurumları əmələ gətirmişdir. Devon dövrü braxiopodların inkişafı geniş vüsət almışdır. Bundan əlavə, qoniatitlər, klimeniyalar, mərcanlar, ostrakodlar, konodontlar, molluskalar, foraminiferlər, nəhəng xərçəngəbənzərlər, balıqların bütün sinifləri də geniş yayılmışlar. Gec devonda suda-quruda yaşayanlar meydana gəlmişdir. Bitkilərdən psilofitlər inkişaf etmişdir. Devon dövrü Atlantik və Sakit okean paleozoocoğrafi vilayətləri ayrılır.

Həmçinin bax
------------

* Paleozoy
* Yer qabığı
* Geosinklinal

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
**Mədinə konstitusiyası** (*ərəb.* دستور المدينة‎) və ya **Ümmət sənədi** — islam peyğəmbəri Məhəmmədin Mədinədə yaşadığı dövrdə qəbilə işləri ilə bağlı sənədlər toplusu. "Mədinən konstitusiyası" termini ümumiyyətlə qeyri-dəqiq hesab olunur, çünki mətn nə yeni vəziyyət qurmuş, nə də "Quran"ın qanunlarını qəbul etmişdir. Orijinal sənədlər itmişdir, lakin onların məzmununun ilk olaraq İbn İshaq tərəfindən "*Allahın rəsulunun həyatı*" əsərində, daha sonra isə Əbu Übeyd Qasim ibn Səllamın "*Kitab əl-Əmval*" əsərində əhatə edilmişdir. İbn İshaq sənədlərin həqiqiliyini təsdiq etmək üçün heç bir dəlil təqdim etməmişdir, nə də onların aşkar edilməsinin təfərrüatlarını və ya bu sənədlərin tam olaraq necə və nə vaxt qüvvəyə mindiyini açıqlamamışdır.

Buna baxmayaraq, həm Qərb, həm də islam dünyasının alimləri mətnin həqiqiliyini geniş şəkildə qəbul edirlər. Bu qəbul onun qeyri-müsəlmanları da əhatə etməsinə və Qureyş qəbiləsini (bütün xəlifələrin mənşəyi) tanrının düşməni kimi göstərməsinə əsaslanır. Bu fikir sonrakı islam dövrlərinə uyğun gəlmir. Digər amillərə mətnin qavranılan arxaik üslubu, onun yalnız müasirləri tərəfindən başa düşülə biləcəyi ehtimal edilən izah olunmayan eyhamların çoxluğu və inkişaf etmiş islam normalarından daha çox qəbilə hüququna açıq meyli daxildir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Donner, 2010
2. ↑  Rubin, 2022
3. ↑  Arjomand, 2022
4. 1 2  Humphreys, 1991
5. ↑  Watt, 1956

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Bellahcene, Yahia.* La Şaḥīfa de Médine (VIIe siècle): une reflecture critique. Gorgias Press. 2021.
* Ben-Zvi, Yitzhak. *The Exiled and the Redeemed*. Jewish Publication Society, 1957
* Donner, Fred M. "Muhammad's Political Consolidation in Arabia up to the Conquest of Mecca". *Muslim World* **69**: 229–47, 1979.
* Guillaume, A. *The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah*. Oxford University Press, 1955. ISBN 0-19-636033-1
* Hamidullah, Muhammad. *The First Written Constitution in the World: An Important Document of the Time of the Holy Prophet*, 3rd. ed. 1975, Ashraf Press; Lahore, Pakistan.
* Peters, Francis E. *Muhammad and the Origins of Islam*. State University of New York Press, 1994. ISBN 0-7914-1875-8
* Walker, Adam, "Constitution of Medina", in *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol I, pp. 113–115.
* Yildirim, Yetkin. "Peace and Conflict Resolution in the Medina Charter", Peace Review, Vol. 18, Issue 1, 2006, pp. 109–117.

Xarici keçidlər
---------------

* Full text with alternate translations
* The Constitution of Medina
|  |  |
| --- | --- |
| Geoxronoloji şkala | milyoniləvvəl |
| Eon | Era | Dövr | 0 |
| **Fanerоzоy** | Kaynozoy | Dördüncü dövr | 2,58 |
| Neogen | 23 |
| Paleogen | 66 |
| Mezozoy | Təbaşir | 145 |
| Yura | 201 |
| Trias | 252 |
| Paleozoy | Perm | 299 |
| Karbon | 359 |
| Devon | 419 |
| Silur | 444 |
| Ordovik | 485 |
| Kembri | 541 |
| **Kemridənəvvəl** | **Proterozoy** | Neoproterozoy | Ediakar | 635 |
| Kriogen | 720 |
| Toni | 1000 |
| Mezoproterozoy | Steni | 1200 |
| Ektaz | 1400 |
| Kalim | 1600 |
| Paleoproterozoy | Stater | 1800 |
| Orozir | 2050 |
| Rias | 2300 |
| Sider | 2500 |
| **Arxey** | Neoarxey | 2800 |
| Mezoarxey | 3200 |
| Paleoarxey | 3600 |
| Eoarxey | 4000 |
| **Katarxey** | 4600 |
| Mənbə |

**Paleozoy** və ya **paleozoy erası** — davamiyyəti 290 milyon ildir. Paleozoy erası başlanğıcı erkən kembriyə təsadüf edir. Bitkilər arasında riniofitlər (ilk yerüstü bitkilər), plaunabənzərlərin və qatırquyruqukimilərin çox hissəsi, həmçinin prohimnospermidlər yalnız paleozoyda mövcud olmuşdur. Fuzulinidlər (foraminiferlər), arxeosiatlar, mərcanlardan tabulatoideyalar, hemeolitodeyalar və dördşüalılar, düz qabıqlı başıayaqlıların əksəriyyəti, hiolitlər, tentakulitlər, trilobitlər, mamırabənzərlərin və qıfıllı braxiopodların əksər dəstələri, dərisitikanlıların bir çox sinifləri, həmçinin qraptolitlər və balığa oxşayan çənəsiz qəlsəməlilərin əksəriyyəti (telodontlar, müxtəlif zirehlilər, sümükçanaqlılar, çanaqsızlar), çənəli qəlsəməlilərdən – ən qədim balıqlar (akantodlar və lövhəlidərililər) kimi canlılar yalnız paleozoyda rast gəlinir.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
**Salexard** (nen. Саля' хард "burunda məskunlaşma", xant. Puñavat, 1933-cü ilə qədər - **Obdorsk**) — Rusiyada, Ob çayının aşağı axarında (Qara dənizinin 186 km-liyində) Şimal Buzlu okean Dairəsində, Vorkutadan 135 km şərqdə yerləşən şəhər. Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsinin inzibati mərkəzi. Ob çayının qarşı sahilində Labytnangi şəhəri yerləşir.

Coğrafiya
---------

Şəhər Qərbi Sibir düzənliyinin Poluyskaya dağında, Poluy çayının Ob ilə qovuşduğu yerdə, Moskvadan 2436 km məsafədə yerləşir. Bu, bilavasitə Qütb dairəsinin üzərində yerləşən dünyada yeganə şəhərdir. Ən yaxın dəmir yolu stansiyası, Labytnangi, Salekharddan 16 km məsafədə, Ob çayının əks sahilində yerləşir.

Şəhər subarktik və mülayim iqlim qurşaqlarının sərhəddində yerləşir. Ümumi günəş radiasiyası 74 kkal/sm²-dir. Yanvar izotermləri - −23,2 °C, iyul - +14,8 °C. İllik yağıntının miqdarı 450-500 mm arasında dəyişir, illik yağıntının 44%-i iyul-avqust aylarında düşür. Qar örtüyü və davamlı şaxtalı günlərin sayı ildə 200-ə qədərdir.

Əhali
-----

Şablon:НаселениеŞablon:Население

İstinadlar
----------

1. ↑  *Всеволод Липатов.* "Город на Полярном круге". ToGeo.ru. 2011-04-26. 2014-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-08-01.
**Uri Seqal** (ivr. ‏אורי סגל‏‎; 7 mart 1944, Qüds) – İsrail dirijoru.

Karyerası
---------

1944-cü ildə Qüds şəhərində doğulmuşdur. Qüds şəhərində yerləşən Rubin konservatoriyasında skripka çalmağı və dirijorluğu öyrənmişdir. 1966–69-cu illərdə Londonun Qildholl Musiqi Məktəbində dirijorluq təhsili almışdır. 1969-cu ildə Nyu-Yorkda baş tutan Dimitris Mitropulos Dirijorluq Müsabiqəsində ilk mükafatını qazanmış və müsabiqə nəticəsində Nyu-York Filarmonik Orkestrında Leonard Bernstaynın köməkçi dirijoru olmuşdur.

1970-ci illərdən etibarən Avropa və Amerika ölkələrinə səyahət edərək müxtəlif orkestrlarda dirijorluq etməyə başlamışdır. 1971-ci ildə Kardiff şəhərində BBC-nin Uels Milli Orkestrı və İngilis Kamera Orkestrı, 1972-ci ildə isə Çikaqo Simfonik Orkestrında dirijorluq etmişdir. 1973-cü ildə Ştutqart şəhərinin Cənubi Alman Radio Orkestrının daimi qonaq qismində çıxış edən dirijoru olmuşdur. 1980–83-cü illərdə Bornmut Simfonik Orkestrının baş dirijoru, 1981–85-ci illərdə isə Almaniyanın Macarıstan filarmoniyası orkestrının musiqi direktoru və baş dirijoru kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1982-ci ildə İsrail Kamera Orkestrının, 1989-cu ildə isə Yaponiyada yerləşən Osaka Filarmonik Orkestrının baş dirijoru təyin edilmişdir. Onun yaradıcılığına İqor Stravinski, Volfqanq Amadey Motsart, Lüdviq van Bethoven, Artur Oneqqer, Jan Franse kimi bəstəkarların əsərləri daxildir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Encyclopaedia Judaica

Ədəbiyyat
---------

* Encyclopaedia Judaica (ingiliscə). XVIII cild (2-ci nəşr). ABŞ: Gale. 2007. 740. ISBN 978-0-02-865946-6. İstifadə tarixi: 3 avqust 2022.
**I Ərdəşir Babəkan** (*fars.* اردشیر‎, *lat.* Artaxerxes — Sasanilər sülaləsinin ilk nümayəndəsi, şahənşah.

İlk illəri
----------

Ərdəşirin tacqoyması, Nəqşi Rüstəm
Təbərinin məlumatına görə Ərdəşir 180-ci ildə İstəhrin Tiruda kəndində anadan olmuşdur. Gənc yaşlarında atası Fars knyazı Gozihrdən icazə alaraq onu Darab qalasına göndərmiş, qalanın arqbadı Tiridən sonra Ərdəşir qalanın hakimliyinə gəlmişdir. Get-gedə Ərdəşirin gücü artmış, atası Babək və qardaşı Şapurla birlikdə Gozihri devirmişdilər. Şapurun qəfil ölümündən sonra 222-ci ildə bütün Fars regionuna, Xuzistan və Kirmana hakimlik etməyə başlamışdı.

Hakimiyyəti
-----------

28 aprel, 224-cü ildə Parfiya hökmdarı V Artabanın ordularını Bəndər Abbas yaxınlığında məğlub edən Ərdəşir özünü şahənşah elan etmişdi. 226-cı ildə Ktesifonda rəsmən tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. Ərdəşir Sistan, Qorqan, Mərv, Xarəzm, Bəlx, Bəhreyn və Mosulu ələ keçirmiş, Kuşanı və Məkranı asılı hala salmışdı.

### Daxili siyasət

Ərdəşir ölkəni mərkəzləşdirdi və mərzbanlıqlara böldü. Zərdüştilik dövlət dini oldu. Xristianlara tolerant yanaşılmağa başlandı.

### Xarici siyasət

Ərdəşir hakimiyyətə gələndən sonra əsasən Roma ilə problemlər yaşamağa başladı. Ermənistan Arşakilərinin Sasanilərə qarşı müqaviməti Ərdəşiri Romaya hücum etmək qərarına gətirdi. 230-cu ildə Nusaybini mühasirəyə alan Fars orduları Kappadokiyaya qədər gedib çıxmışdı. 232–233-cü illərdə Septimi Severlə olan bir sıra döyüşlərdə Roma ordularını məğlubiyyətə uğratdı və 237-ci ildə nəhayət ki, Mesopotamiyanın şimalını ələ keçirə bildi. 240-cı ildə oğlu Şapuru şərik kimi taxta çıxardı. 242-ci ildə vəfat etdi.

I Ərdəşir tərəfindən 209-cu ildə tikdirilmiş Qız qalası
### Ailəsi

Atası Babək Sasani yerli bir əsilzadə, babası Sasan İstəhr atəşgahının rahibi idi. Nənəsi isə Bəzrəngilər ailəsinə mənsub idi. Şapur və Balaş adlı iki qardaşı vardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica 8. Costa Mesa: Mazda.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · İranika · İranika · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Pauly-Wissowa · Universalis |
| Normativ yoxlama | ISNI: 0000000033210531 · LCCN: n90697595 · SUDOC: 241828570 · VIAF: 33625890 · WorldCat VIAF: 33625890 |

| ⛭Gerb Sasani hökmdarları Sasanilər İmperiyası |
| --- |
| I Ərdəşir (224-241) • I Şapur (241-272) • I Hürmüz (272-273) • I Bəhram (273-276) • II Bəhram (276-293) • III Bəhram (293) • Narseh (293-302) • II Hürmüz (302-310) • II Şapur (310-379) • II Ərdəşir (379-383) • III Şapur (383-388) • IV Bəhram (388-399) • I Yezdəgird (399-420) • V Bəhram (420-438) • II Yezdəgird (438-457) • III Hürmüz (457-459) • I Firuz (457-484) • Balaş (484-488) • I Qubad (488-531, 498/499-531) • Zamaspa (496-498/499) • I Xosrov Ənuşirəvan (531-579) • IV Hürmüz (579-590) • Bəhram Çubin (590-591) • II Xosrov (591-628) • II Qubad (628) • III Ərdəşir (628-629) • Şəhrvəraz (629) • Boran (629-630) • Azərməduxt (630-631) • V Hürmüz (631-632) • III Yezdəgird (632-652) |
**Daş** — rejissorlar Hafiz Əkbərov və Əsgər Məmmədovun filmi.

Məzmun
------

Dağıdıcı qüvvə rəmzi olan daş müxtəlif dövrlərdə görkəmini dəyişərək(ox, güllə, raket) planetdə yaşayan adamlara dərd-bəla gətirir. Film dünya xalqlarını müharibələrin qadağan edilməsi, yer üzündə sülhün bərqərar olması uğrunda həmrəyliyə çağırır.

Kinolent böyüklər üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Film haqqında
-------------

Film mətnsizdir.

Film şair Əli Kərimin eyniadlı şeri əsasında çəkilmişdir.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Əsərin müəllifi:** Əli Kərim
**Ssenari müəllifi:** Sabir Rüstəmxanlı, Paşa Kərimov
**Quruluşçu rejissor:** Hafiz Əkbərov, Əsgər Məmmədov
**Quruluşçu rəssam:** Elçin Axundov
**Bəstəkar:** Xəyyam Mirzəzadə
**Operator:** Rafiq Əmirov
**Səs operatoru:** Akif Nuriyev
**Cizgi rəssamı:** Yuri Meşşeryakov, Vaqif Məmmədov, Rauf Dadaşov, Vahid Talıbov
**Rejissor assistenti:** Sima Qurbanova
**Rəssam assistenti:** Zəkiyyə Mahmudova
**Montaj edən:** Nisə Hacıyeva
**Rəssam:** Hüseyn Cavid İsmayılov, Arifə Hatəmi, Solmaz Hüseynova, Lalə Məmmədova (Lalə Ağacanova kimi), Cəvahir Quliyeva, Nataliya Albitskaya, Firəngiz Quliyeva
**Redaktor:** Ədhəm Qulubəyov
**Filmin direktoru:** R.Rəşidov

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 258-263.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 815.

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə
**AK-12** — odlu silah.

Haqqında
--------

"İjmaş" rəsmiləri Rusiya hərbi saytlarına verdikləri müsahibədə silahı belə təsvir edirlər: "AK-12 "Kalaşnikov" avtomatlarının bütün ən yaxşı xarakteriskalarını özündə cəmləşdirir. Eyni zamanda konstruksiyasının sadəliyi, etibarlılığı, aşağı maya dəyəri bu silahı fərqləndirən xüsusiyyətlərdəndir. Müəssisənin konstruktorları avtomatın bəzi parametrlərini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmağı bacarıblar".

Hər şeydən əvvəl yeni avtomat modulyar konstruksiyası ilə anoloqlarından fərqlənir. AK-12-nin digər özəlliyi onun bir əllə istifadə oluna bilməsidir. Silahı tək əllə qoruyucudan çıxartmaq və atışın rejimini dəyişdirmək olur. Avtomata nişangah, qumbaraatan, fənər və s.yerləşdirmək üçün Pikatinni plankalarından istifadə edilib. AK-12 nizamlana bilən, eyni zamanda bükülən teleskopik qundağa malikdir. Silahı solaxaylar da maneəsiz istifadə edə biləcəklər.

AK-12-də atış üçün 3 rejim müəyyənləşdirilib: tək atəşlər, üç atəş və avtomatik atəş.

Mütəxəssislərin fikrincə, AK-12-ni digər "Kalaşnikov" ailəsindən olan digər rus silahlarından fərqləndirən xüsusiyyət yaxşı erqonomikası, gövdə və lüləsinin keyfiyyətli olması, sistemin daha yumşaq işləməsi, lüləüstü və lüləaltı silahların və digər avadanlıqların rahat inteqrasiya oluna bilməsidir. Döyüşçü yaralandığı halda və ya əlində nə isə olduqda silahdan rahat şəkildə istifadə edə biləcək.

AK-12 avtomatı anoloqlarından fərqli olaraq rahat qoruyucu ilə təchiz edilib. Hansı ki, atıcı üçün ən optimal yerdə – tətik çəkən əlin böyük barmağının altında yerləşir. Bu da döyüş vaxtı əməliyyatı daha asan həyata keçirməyə icazə verir.

AK-12 avtomatı lülə qutusu qapağının daha sərt olması ilə də fərqlənir. Sökmə zamanı lülə qutusunun qapağı yuxarı açılır. Qapaq ayrıca mexanizm vasitəsi ilə möhkəmləndirilir. Teleskopik qundaq isə hündürlük və uzunluğunun tənzimlənə bilməsi ilə yanaşı silahın geri təpməsini də minimallaşdırır. Avtomatınn nizamlana bilən nişangahı ön hissədən götürülərək arxa hissədə lülə qutusu qapağının üzərində yerləşdirilib.

Konstruktor V. Zlobinin sözlərinə görə, AK-12 ümumilikdə özündə AK-74, AK-74M, AKM-in əsas xüsusiyyətlərini cəmləşdirir. Bundan başqa AK-12 atışın dəqiqliyi ilə anoloqlarından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Xüsusiyyətləri
--------------

İstehsal tarixi: 2011 - günümüzə

Çapı:

- 5.45x39 mm

- 5.56x45mm NATO

- 7.62x39mm

- 6.5 Grendel

- 7.62x51mm NATO

Lülənin uzunluğu: 415 mm

Açıq qundaq və birləşdirilmiş süngü bıçaqla birlikdə uzunluğu: 1100 mm

Yığılmış qundaqla birlikdə uzunluğu: 730 mm

Güllənin başlanğıc sürəti: 900 metr\saniyə

Atış məsafəsi: 1000 metr

Güllənin zədələyici təsir məsafəsi: 1500 metr

Atəşin sürəti: 650 atış\dəqiqədə
avtomatik atış sistemində, 1000 atış\dəqiqədə üçlü atış sistemində

Avtomatın tətbiq edilən temperatur diapazonu: -50; +50 dərəcə

Atəş rejimi: tək-tək, üçlü və avtomatik

Çəkisi – 3.3 kq.

Maqazinin tutumu:

- 30 ədəd

- 45 ədəd

- 60 ədəd

- 95 ədəd baraban tipli



1. ↑  .
**Liviya Yuliya** (*lat.* Livia Ivlia), Klavdiya Liviya Yuliya (*lat.* Claudia Livia Ivlia), Livilla (*lat.* Livilla Liviyanın əzizlənmə, kiçildilmə forması) (e.ə. 13, Roma – 31, Roma) Neron Klavdi Druz və Gənc Antonianın qızı IV Roma imperatoru Klavdinin bacısi, Seyana qarşı sui-qəsdin iştirakçısı. Xatirənin lənətlənməsi damğası almışlardandır.

Ailə həyatı
-----------

### Birinci nikah

İlk dəfə e.ə. 2-ci ildə, 10 yaşında Avqust tərəfindən Aqrippin ölümündən dərhal sonra oğulluğa götürülmüş 17 yaşlı Qay Yuli Sezar Vipsaniana ərə verilmişdir. O zamanlar Qay Yuli Avqust səltənətinin inamlı xələfi sayılırdı. Nikah 6 il sürür. 4-cü ildə Qay Yuli vəfat edir. Livilla təzə-təzə həddi buluğa çatdığına görə ilk nikahdan evladı olmur. Liviya Germanikanın arvadı Yaşlı Aqrippina ilə yola getmirdi. Həddindən gözəl olsa da bir qədər oğlan bənizliyi ilə seçilirdi.

### İkinci nikah

Ərinin ölümündən sonra Livillanı ikinci dəfə yeganə xələf Gənc Druza – Tiberin oğluna ərə verirlər. Bir ildən sonra onların bir qızı sonradan Neron Druzun arvadı olan Yuliya Druza dünyaya gəlir. 19-cu ildə 14 ildən sonra Yuliya Tiber Gemella və Germanika Gemellanı dünyaya gətirir. Lakin Germanik doğumdan dərhal sonra tələf olur. 23-cü ildə Druz qəflətən vəfat edir və Livilla dul qalır.

Livilla və Seyan
----------------

17-18-ci ildə Tiber Romaya 30 koqort pretorian qvardiyası yeridir. Onun prefekti Lusiy Eliy Seyan get-gedə Romanın ən güclü və avtoritetli şəxsinə və imperatorun oğlu Druyun rəqibinə çevrilir. 20-ci ildə Seyan hakimiyyətə gedən yolda qarşısına çıxanları aradan götürməyə başlayır. Əvvəlcə Livillanı yoldan çıxardaraq öz tərəfinə çəkə bilir.

23-cü ildə Druz qəflətən vəfat edir. Uzun müddət naməlum qalan ölümün səbəbi Seyanın birinci arvadı Apikata tərəfindən yazılmış və qulları tərəfindən təsdiqlənən apokalipsisdə qeyd olunduğu kimi Livillanın Druzu zəhərləməsi olmuşdur.

Daimi Kapridə yaşayan Tiber faktiki Romada olmur. Seyan imperatordan sonra ikinci adama çevrilir. Yeganə onun səlahiyyətini məhddudlaşdıran imperatorun anası Liviya olduğundan vəziyyəti dəyişmək məqsədilə 25-ci ildə Livillaya evlənmək təklifini edir. İmperator onların birgə yaşamalarına baxmayaraq buna razılıq vermir.

31-ci ildə Tiber nəhayət Livilla ve Seyanın nişanlanmasına, həm də konsul təyin olunmasına izin verir. Elə həmin il Tiber gəlini Antoniadan Seyanın məkirli planını öyrənir. Senat qarşısında Seyanı ittiham edərək həbsinə qərar verir. 18 oktyabrda Seyan edam edilir. Livilla da imperator ailəsinə mənsub olmasına baxmayaraq ölümə məhkumluqdan canını qurtara bilmir. Bəzi mənbələrdə özü-özünü öldurməsi və ya edam edilməsi, digər bir mənbədə Tiberin onu dustaq kimi anası Antonianın yanına göndərmiş, oda onu kilidli otaqda saxladığından acından öldüyü göstərilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  E. Groag, A. Stein, L. Petersen – e.a. (edd.), *Prosopographia Imperii Romani saeculi I, II et III* (**PIR**), Berlin, 1933 – L 303
2. ↑  Tacitus, *Annals*, 2.43
3. ↑  Tacitus, *Annals*, 4.3
Azatağac meşələrinin (lat. Zelkova Spach) - Hirkan azatağacı *(lat. Z.hyrcana A.Grossh.)* iqlim şəraitinə münasibəti baxımından bir qədər plastik ağac cinsi olub dəniz səthindən müxtəlif hündürlüklərdə və müxtəlif iqlim rejimlərində bitərək Lənkəranın düzən ərazisində, quru subtropik Muğan düzündə, həmçinin Talışın quru kontinental dağlıq hissəsində bitir. Lənkəran zonasında sırf və qarışıq azatağac meşələrinə az təsadüf etmək olar. Burada azatağaclar 160-200 yaşında 36–40 m hündürlüyə və 1-1,5 m diametrə, 1 ha-da oduncaq ehtiyatı 600–800 m3-ə çatır. Tək-tək 300-400 yaşlı azat ağaclarına rast gəlinir, onların yoğunluğu 2,0-2,6 m-ə çatır. Belə ağaclar Masallı, Lənkəran, Lerik və Yardımlı rayonlarında, əsasən qəbirstanlıqlarda qalmışdır.

Qorunması
---------

Dövlət tərəfindən qeydə alınıb qorunması vacib sayılan çoxyaşlı azatağaclarının sayı bu rayonlarda 209 ədəddir (Təhməzov, Yusifov. Əsədov, 2004). Onlardan 46-sı Masallı, 161-i Lerik, 9-u Lənkəran, 2-si Yardımlı rayonunun payına düşür.  astarada isə daha çoxdur.

Xarici keçid
------------

* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi

Həmçinin bax
------------

* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
* Azərbaycan coğrafiyası
* Azərbaycan təbiəti

İstinadlar
----------

1. ↑  Quliyev V.Ş. Xəlilov M.Y. Dendrologiya. Bakı, 2000. 260 s. Əliyev H.Ə. Xəlilov M.Y. Təbiətin yaşıl libası. "Gənclik" nəşr. Bakı, 1988. 174s.
2. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Azərbaycanın meşələri. Bakı "Elm" nəşr. 2002. 472 s.
3. ↑  Əliyev H.Ə. Həyəcan təbili. Bakı, 2002. 175 s.
**İsmail Küçükkaya** (d. 20 yanvar 1970, Simav ) — türk jurnalisti və yazarıdır.

Erkən illər və şəxsi həyat
--------------------------

İsmail Küçükkaya, 20 yanvar 1970-ci ildə Kütahya-da Yunus və Halise Küçükkayanın oğlu olaraq dünyaya gəlib. İbtidai və orta təhsilini Simavda, daha sonra 1993-cü ildə Qazi Universitetinin Ünsiyyət fakültəsinin Jurnalistika fakültəsini bitirib. 2002-ci ildə birinci həyat yoldaşından ayrılan Küçükkaya 10 iyul 2016-cı ildə Eda Demirci müəllimlə ailə həyatı qurub. 2020-ci ilin yanvar ayında Küçükkaya və Demirci boşanıb.

Karyera
-------

O, 2013-cü ilin sentyabr ayından etibarən həftə içi hər gün səhər saat 08:00-da FOX TV -də "İsmail Küçükkaya ilə Çalar Saat" proqramını təqdim edir. 2019- cu il İstanbul müvəqqəti yerli seçkilərindən əvvəl o, İstanbul 2019 Seçki Xüsusi yayımına moderatorluq edib. 2013-cü ilin sentyabr-2022-ci ilin avqust ayları arasında Fox (Türkiyə)-nin səhər xəbərlərini təqdim edən İsmail Küçükkaya 2022-ci ilin sentyabr ayından Halk TV-nin səhər xəbərlərini təqdim edir.

Nəşrlər
-------

* *Respublikamız haqqında* (2008)
* *Cümhuriyyətin birinci əsri* (2012; İlber Ortaylı ilə)
* *Korkma* (2016)
* *Biraz Cesaret* (2019)
* *Fikri Hür Vicdanı Hür* (2020)

Mükafatlar
----------

* Qızıl Kəpənək Mükafatı - Ən Yaxşı Kişi Xəbər aparıcısı (2017; namizəd)
* Türkiyə Qızıl Marka Mükafatı - İlin Televiziya Aparıcısı (2017; qalib)
* MGD Mükafatı - Ən Yaxşı Səhər Xəbərləri (2018; qalib)

Mənbə
-----

1. ↑  .

xarici linklər
--------------

* İsmail Küçükkaya — Twitter səhifəsi
* İsmail Küçükkaya ile yapılan bir röportaj 3 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
**Cavanşir körpüsü** (əvvəlki adı:**Qaqarin körpüsü**) — Afiyəddin Cəlilov küçəsi ilə Üzeyir Hacıbəyov küçəsini birləşdirən körpü.

Tarixi
------

"Cavanşir" körpüsü 1962-ci ildə inşa olunub. 12 aşırımlı bu körpünün ümumi uzunluğu 203 metr, eni isə 17 metrdir. Yaxın vaxtlara qədər körpünün altından qatarlar, üstündən isə avtomobillər hərəkət edib. Hazırda isə ərazidən keçən dəmir yolu xətləri sökülüb. 2019-cu ildə Cavanşir körpüsünün yaxın vaxtlarda söküləcəyi, körpünün yerində yeni yolun salınması nəzərdə tutulduğu barədə xəbər verilib.

Həmçinin bax
------------

* Cavanşirin heykəli

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bakıdakı köhnə körpülər yenidən qurulacaq" (az.). kultura.az. 2008-01-15. İstifadə tarixi: 2016-01-27.[*ölü keçid*]
2. ↑  Cavanşir Körpüsü, Bakı, Азербайджан
3. ↑  "Bakıdakı "Cavanşir" körpüsü sökülür - FOTO". 2019-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-05.

Vikianbarda Cavanşir körpüsü ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Tufan Kərim** (2 avqust 1957, Balakən) — Azərbaycan Milli Demokrat Partiyasının (Bozqurd Partiyası) sədri, hüquqşünas, vəkil, "Millətçilik" qəzetinin təsisçisi.

Həyatı
------

Tufan Kərim 1957-ci il avqustun 2-də Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunda dunyaya gəlib. Orta təhsilini orada bitirdikdən sonra bir il tikintidə fəhlə kimi çalışıb.

1984-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. Buna qədər isə musiqi, hərbi və siyasi təhsil alıb.

1983-cü ildən 1991-ci ilədək huquq məsləhətçisi işləyib. Bir neçə il Hərbi Tribunalda çalışıb.

1995-ci ildən hal-hazıradək Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının uzvü kimi vəkillik fəaliyyəti ilə məşgul olur.

1975–1977-ci illərdə sovet ordu sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmət keçib.

1977-ci ildə daimi yaşamaq üçün Bakı şəhərinə köçüb. Bakıda bir müddət yükvuran fəhlə kimi çalışıb.

1979–1983 illərdə xüsusi təyinatlı hərbi hissədə siyasi işçi kimi hərbi xidmət keçib.

Evlidir, bir oglu, iki nəvəsi var.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

Ordu sıralarında Sov. İKP üzvlüyünə qəbul olunub. 1989-cu ildə könüllü olaraq Sov. İKP sıralarını tərk edib. Milli-azadlıq hərəkatının iştirakçısı olub.

2004-cü ildən Azərbaycan Milli Demokrat Partiyasının üzvü olmuşdur. O, 2004-2008-ci illərdə partiyanın Böyük Məclisinin sədri olmuşdur. Tufan Kərim 2008-ci ildə növbədənkənar qurultayda Azərbaycan Milli Demokrat Partiyasının sədri seçilmişdir. 2011-ci ildə isə partiyanın növbəti qurultayında təkrarən partiyanın sədri seçilmişdir. Azərbaycan Milli Demokrat Partiyası 14 aprel 2023-cü il tarixində özünü buraxdığı ilə bağlı bəyanat yaymışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Tufan Kərim: "Türkçülük və Azərbaycançılıq ideyası Güney Azərbaycanda ən güclü məfkurəyə çevrilməkdədir"- Müsahibə [*ölü keçid*]
2. ↑  Tufan Kərim: "Suriyadan sonra növbə İrana çatacaq"– Müsahibə [*ölü keçid*]
3. ↑  "İsgəndər Həmidovun qurduğu partiya özünü buraxdı - Milli Demokratların SON BƏYANATI". 2023-04-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-14.

Xarici keçidlər
---------------

* Tufan Kərim: İranda hazırda Konfliktdə olan qüvvələrin heç biri Güney Azərbaycan türklərinin maraqlarını əks etdirmir (MÜSAHİBƏ) 29 Yanvar [*ölü keçid*]
* Tufan Kərimin "İctimai palata" ilə bağlı açıqlaması
**Tyancin** (*ing.* Tianjin) — Çinin şimalında, Bohai dənizi sahilində yerləşən əsas sənaye-ticarət şəhəridir. Şəhər əhalisinin sayı 5 mln. nəfərdən çoxdur. Tyancin Pekinin 120km-liyində yerləşir. Okean və sahil boyu gəmiçiliyi üçün mühüm limandır. Tyancinin ənənəvi sənaye sahələrinə metallurgiya, maşınqayırma, kimya, elektroenergetika, toxuculuq, kağız, qida sənayesi və tikinti materialları sənayesi daxildir. Gəmiqayırma, avtomobilqayırma, neftçıxarma, neft emalı, traktorqayırma, kimyəvi gübrələr, saat, televizor, fotoaparat istehsalı və s. sənayenin yeni sahələrindəndir.

Şəhər Çinin XIX əsr tarixində böyük rol oynamışdır. Belə ki, 1858-ci ildə məhz Tyancini itirmək təhlükəsində Çin (Tzin) höküməti avropalılara təslim olur və eyniadlı müqavilə imzalamış olur. 1860-cı il Pekin müqaviləsi ilə isə Tyancin Qərb dövlətləri üçün açıq elan edilmiş olur.

İxetuanlar (və ya Boksyorlar) üsyanı ilə şəhər üsyançıların hədəfinə çevrilir, 1899-cu ildə ixetuanlar şəhəri tutaraq burada avropalılara məxsus olan tikililəri məhv edirlər.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt
* Большая карта Тяньцзиня Arxivləşdirilib 2006-11-22 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Çin ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Epidemiya** (yunan dilində ἐπί *epi* "üst, yuxarı" və δῆμος *demos* "insanlar" deməkdir) — İnsanın hәr hansı bir infeksion, yaxud invazion xәstәliyinin mәlum әrazidә adi (sporadik) xәstәlәnmә sәviyyәsindәn xeyli artıq yayılması, tez vaxtda geniş yayılan xəstəlik. Yaşayış yerində (ölkədə, rayonda, kollektivdə) hər hansı infeksion xəstəliyin kütləvi şəkildə yayılması. Epidemiya yerli və gətirilmə ola bilər. Epidemiya bir neçə ölkəni, qitəni və ya bütün yer kürəsini əhatə etdikdə pandemiya, birdən-birə baş verdikdə eksploziv adlanır. Epidemiya ilə mübarizə bu istiqamətdə təşkil olunur: infeksiyanı zərərsizləşdirmək və ya tamam məhv etmək (məs. taun tulyaremiya xəstəliyi zamanı gəmiriciləri qırmaq, xəstələri təcrid etmək və s.); xəstəlik törədiciləri yoluxma yolunda dizenseksiya və dizenfeksiya üsulları ilə məhv etmək; əhali arasında xəstəliyə qarşı kütləvi peyvənd etməklə immunitet yaratmaq.

İnfeksion xәstәliklәrin yüksәk yayılma sәviyyәsi bioloji vә sosial amillәrlә bağlıdır. Epidemiyanın әsasında epidemik proses, yәni infeksiya törәdicisinin fasilәsiz ötürülmәsi, hәm dә kollektivdә ardıcıl inkişaf edәn vә qarşılıqlı әlaqәli yoluxma halının fasilәsiz zәnciri (xәstәlik, bakteriyadaşıyıcısı) dayanır. Bәzәn xәstәliyin yayılması pandemiya xarakterli olur; müәyyәn tәbii, yaxud sosial-gigiyenik şәraitlәrdә xәstәlәnmәnin nisbәtәn yüksәk sәviyyәsi mәlum әrazidә uzun müddәt qeydә alına bilәr. Epidemiya xәstәliyin kütlәviliyi, xәstәliyin yoluxma yollarının ümumiliyi vә çoxluğu, inkubasiya dövründә xәstәliyin baş vermәsinin eyni vaxta tәsadüf etmәsi vә fasilәsizliyi, xәstәliyin ayrı-ayrı hallarında әrazi yaxınlığı ilә sәciyyәlәnir. "Epidemiya". termini bәzәn infeksiya törәdicisinin yayılmasının әsas yollarını qeyd etmәk üçün istifadә olunur; mәs. süd, qida Epidemiyası, hәmçinin Epidemiyanın olub keçdiyi yer, mәs. mәktәb Epidemiyası Epidemiyanın meydana çıxmasına vә davam etmәsinә hәm tәbii şәraitdә gedәn proseslәr (tәbii ocaqlar, epizootiyalar vә s.), hәm dә, әsasәn, sosial amillәr (kommunal abadlığın, mәişәt şәraitinin, sәhiyyәnin vәziyyәti vә s.) tәsir göstәrir. Xәstәliyin xarakterindәn asılı olaraq Epidemiya dövründә yoluxma, әsasәn, qida vә su qәbulu zamanı (dizenteriya vә qarın yatalağında), havadamcı yolu ilә (qripdә), transmissiv yolla (malyariya vә yatalaqda) ola bilәr. Epidemiyanın öyrәnilmәsi, onunla mübarizә üsullarının işlәnib-hazırlanması ilә epidemiologiya mәşğul olur.

Ədəbiyyat
---------

* R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev, S.R.Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 — 528.
* Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. Bakı, "Elm", 2003, 516 səh.
**Hollandiya Kral Milli Kitabxanası**(нид. *Koninklijke Bibliotheek*, сокр. *KB*) — Haaqada yerləşən Hollandiya Milli Kitabxanası.

Tarixi
------

Hollandiya Kral Kitabxanası 1798-ci ildə yaradılıb. Kitab kolleksiyası mühacirətdə olan Orange Şahzadəsi V Uilyamın şəxsi kitabxanasına əsaslanırdı. 1806-cı ildə kitabxana kral Lui Bonapartdan "kral" adını aldı. 1892-ci ildə "Hollandiyanın milli kitabxanası" adına layiq görülüb. 1993-cü ildən Hollandiya Kral Kitabxanası Hollandiyanın Təhsil, Mədəniyyət və Elm Nazirliyindən maliyyə dəstəyi alan özünü idarə edən bir qurumdur.

Fondlar və məqsədlər
--------------------

Niderlandın Kral Kitabxanası milli qurumdur, onun missiyası ölkənin çap və əlyazma mədəni irsini qorumaq və hər kəsə Hollandiyanın bilik və mədəni irsinə çıxışı təmin etməkdir. O, həmçinin Leiden Universitetinin Kitabxanası ilə əməkdaşlıq edərək elmi ictimaiyyəti tələbələr üçün müvafiq məlumat və təhsil imkanları ilə təmin edir. Hollandiya Kral Kitabxanasının əsas tədqiqat maraqları humanitar elmlər, ilk növbədə Hollandiya tarixi, dili və mədəniyyətidir.
Kitabxananın kolleksiyasına holland dilində olan bütün nəşrlər daxildir. Digər milli kitabxanalardan fərqli olaraq, KB nəşriyyatların öz kitablarını onlara hədiyyə edib-etməmək barədə qərar verə biləcəyi bir kitabxanadır. Başqa ölkələrdə tez-tez nəşriyyatçılardan bunu tələb edirlər. Kitabxananın fondu 3,5 milyon nəşri əhatə edir, onlardan 2,5 milyonu kitablardır. KB də təxminən 15 min qəzetə abunədir. Onun illik büdcəsi 36 milyon avrodur. Kitabxananın kolleksiyalarından istifadə etmək üçün illik abunə 15 avroya başa gəlir. Hollandiya Kral Kitabxanasının kataloqu İnternetdə mövcuddur. KB Avropada şahmat oyunları nəzəriyyəsi üzrə ən böyük ədəbiyyat kolleksiyasına malikdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑ . 2019.
3. ↑  "Koninklijke Bibliotheek / Royal Library of the Netherlands". The Conference of European National Librarians (CENL) (ingilis). 2020-06-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-23.
4. ↑  "Dutch Royal Library | library, The Hague, Netherlands". Encyclopedia Britannica (ingilis). 2015-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-23.
5. ↑  "The National Library of the Netherlands – Digital Preservation (Library of Congress)". digitalpreservation.gov. 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-23.
6. ↑  "KB's special web collection of XS4ALL home pages on Dutch UNESCO Memory of the World heritage list | KB, National Library of the Netherlands". www.kb.nl. 2023-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-28.
7. ↑  "National Library of The Netherlands". Preserving the World's Rarest Books (ingilis). 2018-02-13. 2019-04-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-13.
8. ↑  *Hanson, J. C. M.* "Review: The Royal Library of the Netherlands". The Library Quarterly: Information, Community, Policy. The University of Chicago Press. 10 (2). April 1940: 266–269. doi:10.1086/614725. JSTOR 4302710.
**Məmmədəmin Məmmədəli oğlu Salayev** (5 aprel 1909, Bakı - 2000, Bakı) — kənd təsərrüfatı elmləri doktoru (1966), professor (1968), AMEA-nın müxbir üzvü (1972), Əməkdar elm xadimi.

Haqqında
--------

Məmmədəmin Salayev 5 aprel 1909-cu ildə Bakıda anadan olub. 1930-cu ildə Azərbaycan Texniki Universitetinin Kənd təsərrüfatı fakültəsini bitirib. O, 1941-ci ildə elmlər namizədi, 1966-cı ildə elmlər doktoru və 1968-ci ildə professor elmi adını alıb. 1972-ci ilə AMEA-nın müxbir üzvü seçilib.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Məmmədəmin Salayev 1930-1933-cü illərdə Azərbaycan Təcrübə Seleksiya Stansiyasında (Gəncə şəhəri) kiçik elmi işçi, 1933-1935-ci illərdə isə Ümumittifaq Aqrotorpaqşünaslıq və Gübrə İnstitutunun Azərbaycan filialında baş elmi işçi olaraq çalışıb. O, 1935-1938-ci illərdə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Torpaqşünaslıq Elmi Tədqiqat İnstitutunun aspirantı olan Salayev 1938-1940-cı illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası Azərbaycan filialının Torpaqşünaslıq Bölməsində baş elmi işçi, 1945-1947-ci illərdə isə Azərbaycan EA Kənd Təsərrüfatı Elmləri Bölməsinin elmi katibi vəzifəsində çalışıb.

Məmmədəmin Salayev 1945-1987-ci illərdə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun Torpaqların genezisi, coğrafiyası və xəritəçiliyi laboratoriyasının rəhbəri, 1951-1953-cü illərdə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun direktor müavini, 1961-1963-cü illərdə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun müvəqqəti direktoru, 1983-1987-ci ildə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun direktoru vəzifələrini icra edib.

Məmmədəmin Salayev Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutu­nun Namizədlik Dis­sertasiyası üzrə Müdafiə Şurasının sədri, 1987-ci ildən ömrü­nün sonuna kimi Torpaqşünaslıq və Aqro­kimya İnstitutunun müşaviri, institutdakı Dok­torluq Dissertasiyasının Müdafiə üzrə D-004.16.01 İxtisaslaşdırılmış Şuranın sədri vəzifəsində çalışıb.

### Üzv olduğu komissiyalar

* Keçmiş Ümumittifaq Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin fəxri üzvü;
* SSRİ Nazirlər Soveti yanında Elm və Texnika üzrə Komissiyanın üzvü;
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası Elm-Redak­siya Heyətinin üzvü;
* AR Ali Attestasiya Komissiyasının Biologiya və Kənd təsərrüfatı elm sahələri üzrə Ekspert Komissiyasının üzvü;

Akademik fəaliyyəti
-------------------

Məmmədəmin Salayevin tədqiqatı torpaqların sistematikasına, xəritələşdirilməsinə, torpaq meliorasiyası məsələlərinə, Kiçik Qafqaz dağlıq vilayəti torpaqlarının morfoloji, gene­tik və kimyəvi-mineraloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə həsr edilib. Onun rəhbərliyi ilə yüksək ixtisaslı 1 elmlər və 25 fəlsəfə doktoru hazırlanıb. Alim 5 kitab, 100 məqalə, 96 xəritənin müəllifidir.

Təltif və mükafatları
---------------------

Məmməd Salayev Əməkdar elm xadimi adına layiq görülüb, dəfələrlə orden, medal və fəxri fər­manlarla təltif olunub.

Vəfatı
------

Məmmədəmin Salayev 2000-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  "Salayev Məmmədəmin Məmmədəli oğlu". science.gov.az. 2023-09-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-29.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  "Salayev Məmmədəmin Məmmədəli oğlu". www.nkpi.az. 2024-02-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-06.
**Manay Alibekov** (1860, Terek vilayəti və ya Yaxsay, Xasavyurd rayonu – 1920) —qumuq şairi.

Həyatı
------

Manay Alibekov (1860, Tersk vilayətinin Yaxsay kəndi-1920). Onun soyadı Alibekzadə kimi də yazılır. Manayın peşəsi inşaat olmuşdur. Təhsil ala bilməsə də xalq şeiri ruhunda yazdığı əsərləri ona böyük uğur qazandırmışdır. "Yaxsaydakı qumuq qızlarının arzuları", "Hakimlərin işləri", "Starşina", "Mollalar" və s. şeirləri qumuq yazılı ədəbiyyatının inkişafına təkan vermişdir.

Çar məmurlarının və yerli bəylərin, varlıların xalqa etdikləri zülmü tənqid edən, eləcə də soydaşlarını elm öyrənməyə, maariflənməyə çağıran şeirləri Manayı sevdirmiş, Bəkir Çobanzadə onu "köy ve köylü şairi" adlandırmaqla, şeiri sadəcə sənət üçün deyil, xalqının dəyişilməsi, zamanla ayaqlaşmağa uyması üçün yazdığına görə onu təqdir etmişdir.

Şairi xalqının yaşamından bəhs edən şeirlərində olduqca zəngin etnoqrafik materialları var.

Mixail Kanbulatzadə onun şeirlərini toplayaraq ölümündən beş il sonra, yəni 1925-ci ildə Buynakskda kitab kimi çap etdirmişdir.

İstinadlar
----------
**Struxatlar** – Midiya tayfa ittifaqına daxil olan tayf.ardan biri.

Bu tayfa iliin tədqiqatlarda irandilli sayılmışdır. Halbuki, bu etnonimin sonundakı xat komponenti skiflərdə Avxat, müasir türk xalqlarında sarkat və b. tayfaların adlarında da vardır. Şübhəsiz ki, Herodot, ya da məlumatçısı bu adı təhrif etmişdir. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, qədim yunan dilində ş, ç sözləri olmadığına görə, bu etnonim Şatarkat formasında səslənmiş ola bilər. Midiyada Şetar er. əv. 714-cü il, Albaniyada erkən orta əsrlərdə Şatar (Gəncə ilə Bərdə arasında,), müasir Şatarlı toponimləri bu etnonimlə bağlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Дьяконов И. М. История Мидии. М. — Л. 1956 , səh 88
2. ↑  Гейбуллаев Г. А. К этногенезу азербайджанцев, том 1. Баку, 1991
3. ↑  Дьяконов И. М. История Мидии. М. — Л. 1956 , səh 214.
4. ↑  Хамдаллах Казвини. Нузхат ал Кулуб (сведение об Азербайджане). Баку, 1983

Həmçinin bax
------------

* Midiya

| ⛭Midiya tayfaları |
| --- |
| Ariazantlar  • Buslar  • Kadusilər  • Kaspilər • **Mannalılar**  • **Madaylar**  • **Maqlar**  • Paratagenlər  • Sarmatlar  • Skiflər  • Struxatlar |