**Robert Uolpol** (*ing.* Robert Walpole; 26 avqust (5 sentyabr) 1676, Houton[d], İngiltərə krallığı – 18 (29) mart 1745, Sent-Ceyms[d], Vestminster borosu, Böyük Britaniya krallığı) — ingilis dövlət və siyasi xadimi, 1721-1742-ci illərdə Böyük Britaniyanın 1-ci Baş naziri.

Siyasi karyerası
----------------

1701-ci ildə taxt-tacın irsiliyi haqqında qəbul edilən qanuna əsasən Stüartlar sülaləsindən olan krallar həmişəlik İngiltərədə bu mövqeyə iddia etmək hüququndan məhrum edildilər. Ölkənin siyasi həyatında parlament qarşısında dövlət siyasətinə görə məsuliyyət daşıyan nazirlərin rolu güclənməyə başladı. Nazirlər kabineti parlamentdə üstünlük təşkil edən partiya nümayəndələrindən formalaşdırılırdı. Annanın krallığı zamanı üstünlük viqlər partiyasının əlinə keçdi. Amma böyük büdcə kəsirinə səbəb olmuş ispan irsi uğrunda mübarizə viq hökumətinin süqutunu sürətləndirdi. Hakimiyyətə gəlmiş torilər müharibəyə son qoydular. 1713-cü il Utrext sülhünə əsasən İngiltərə Hibraltar, Menorku adasını və *assienta* hüququnu aldı.bu hüquqa əsasən ingilislər 30 il ərzində İspaniyanın Amerikadakı müstəmləkələrinə qul gətirmək hüququ qazandılar. Amma müqavilənin başqa maddələri, xüsusilə də İspaniyaya gətirilən ingilis mallarına qoyulan gömrüyün artırılması tori hökumətinin nüfuzunu aşağı saldı və 1714-cü ildə viqlər yenidən hakimiyyətə gəldilər. 1715-ci ildə Stüartlar sülaləsinin tərəfdarı olan yakobinlərin qiyamının yatırılması ilə əlaqədar olaraq viqlərin mövqeyi möhkəmləndi

Baş nazirliyi
-------------

1721-ci ildə hakimiyyətə Robert Uolpolun viq hökuməti gəldi. Bu hökumət iyirmi il ərzində mövcud oldu. O, İngiltərə sənaye və ticarətinə, xüsusilə də okeanın o tayındakı iqtisadiyyata himayədarlıq siyasəti həyta keçirdirdi. Onun dövründə torpaq vergisi və İngiltərəyə gətirilən xammala qoyulan gömrük vergisi azaldıldı. Eyni zamanda getdikcə artan kasıb və dilənçilərin, məcburən işə cəlb edilməsi haqqında qanun qəbul edildi. Hindistan, Amerika və Afrikadakı ingilis müstəmləkəri durmadan genişlənirdi. İngiltərə-İspaniya (1701-1713), Avstriya (1740-1748) mülkü uğrunda və Yeddiillik müharibədə (1756-1763) fəal şəkildə iştirak etdi. Bunun nəticəsində ingilislər müstəmləkələrdə öz hakimiyyətini daha da möhkəmləndirdilər və İngiltərə ən böyük müstəmləkə dövlətinə çevrildi.

Ost-Hind, Qvineya və başqa ticarət kompaniyaları, xüsusilə də qul ticarəti ilə məşğul olan kompaniyalar ölkəyə çox böyük gəlir gətirirdi. Tacirlər yalan və güc tətbiq etməklə plantasiyalarda qul əməyi üçün afrikalıları Şimali Amerika müstəmləkələrinə daşıyırdılar. Qeyd etdiyimiz kimi, ispan irsi uğrunda müharibədən sonra İngilis kralı bütün ispan müstəmləkələrində Afrikadan olan qulların ticarət üzrə istisna hüquq əldə etmişdi.

XVIII əsr sosial-iqtisadi həyatında əhəmiyyətli proseslər baş verdi.Hələ XVI əsrdə başlamış aqrar inqilab sona yetdi. Vətəndaş müharibələri və 1688-ci il çevrilişindən sonra çəpərləmələr və kəndlilərin torpaqlarından qovulması görünməmiş miqyas aldı. Hökumət nəinki çəpərləməni məhdudlaşdıran siyasətdən imtina etdi, eyni zamanda çəpərləmənin müdafiəsinə yönələn aktlar verməyə başladı. Çəpərləmələrə qarşı mübarizə aparan, onu dağıdan hər bir kəs ölüm hökmünə məhkum edilirdi. Bunun nəticəsində çoxsaylı kiçik torpaq sahibləri, sənətkarlar müflis olub ya dilənçiyə çevrilir, ya da iş dalınca şəhərlərə gedirdilər. Əgər XVII əsrin sonunda kəndlilərin əlində becərilən torpağın yarısı cəmlənmişdisə, yüz il sonra ingilis kəndli təbəqəsi olan yomenlər tamamilə yox oldular.

Müflis olmuş kəndlilər kasıb və dilənçi ordusunun sayını daha da artırırdılar.Onlara qarşı hökumət sərt qanunlar verirdi.Məsələn 1698-ci il qanununa əsasən müavinət alan bütün kasıblar üzərində xüsusi nişanlar olan qolbaqlar gəzdirməli idilər.Bir əyalətdən başqa əyalətə keçən dilənçini sərt cəza gözləyirdi:onları ən ağır və az əmək haqqı verilən işi görməyə məcbur edirdilər.Əyalət hakimləri işsiz adamları sənayeçilərin yanına göndərirdilər. Kasıbların uşaqlarını valideynlərindən alır və onları manufakturalara verirdilər. 1721-ci il və 1726-cı il qanunlarına əsasən əmək haqqı yerlərdə dünyəvi hakimlər tərəfindən nizamlanırdı. Bu puldan yuxarı maaş verən sənayeçiıər böyük məbləğdə cərimə olunurdular.

Maunfaktura sənayesi tərəfindən getdikcə daha çox sıxışdırılan kəndli və sənətkarların müflisləşməsi nəticəsində çox ucuz işçi qüvvəsinin bazarı formalaşmağa başladı. Bu da öz növbəsində muzdlu əməyin inkişafına təkan verdi. Kənd təsərrüfatında kiçik mülklər öz yerini torpağı daha yaxşı emal edən, yeni texnika tətbiq edən və muzdlu əməkdən istifadə edən orta və iri ferma təsərrüfatlarına verdi. Müflis olmuş çoxsaylı kəndlilər Şimali Amerika müstəmləkələrinə mühacirət etdilər.

Torpaq mülkələrinin iri lendlordların əlində cəmlənməsi, kənd təsərrüfatının intensiv inkişafı, müstəmləkələri qarət və qullarla ticarət nəticəsində əlində böyük məbləğdə pul toplamış maliyyə burjuaziyasının xüsusi təbəqəsi formalaşdı. 1694-cü ildə torpaq maqnatları və tacir-sənayeçilər İngiltərə bankının əsasını qoydular.Bu bankın pul əməliyyatları nəticəsində XVIII əsrdə inkişaf etmiş maliyyə sistemi formalaşdı. Dövlətin özü maliyyə kapitalından asılı vəziyyətə düşdü.Öz tərəfindən hökumət proteksionizm siyasəti vasitəsilə ölkənin sənayesinin inkişafını həvəsləndirirdi.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  .
3. ↑  .
4. ↑  W. A. Speck, *Stability and Strife: England 1714–1760* (1977) p. 203
5. ↑  Baron Walpole // Debrett's Peerage, 1968
6. ↑  H. P. Dickinson, "Walpole, Sir Robert", in David Loads, editor, *Reader's Guide to British History* (2003)

### Ədəbiyyat

* *Aotes, Jonathan,* "Sir Robert Walpole after his Fall from Power, 1742–1745", History, 91 (302), April 2006: 218–230, doi:10.1111/j.1468-229x.2006.00364.x
* Black, Jeremy. (2001). *Walpole in Power.* Stroud: Sutton Publishing.
* Browning, Reed. *The Duke of Newcastle*. Yale University Press, 1975.
* Dickinson, Harry T. (1973). *Walpole and the Whig Supremacy.* London: English Universities Press.
* Field, Ophelia. *The Kit-Cat Club: Friends who Imagined a Nation*. Harper Collins, 2008.
* Hill, Brian W. (1989). *Sir Robert Walpole: «Sole and Prime Minister.»* London: Hamish Hamilton.
* Morley, John. (1889). *Walpole.* London: Macmillan and Co.
* Pearce, Eward. *The Great Man: Sir Robert Walpole* Pimlico, 2008.
* Plumb, John Harold. (1956—1960). *Sir Robert Walpole.* (2 volumes). London: Cresset Press.
* Plumb, John Harold. (1967). *The Growth of Political Stability in England 1675—1725.* London: Macmillan and Co.
* Rodger, N.A.M. *Command of the Ocean: A Naval History of Britain 1649—1815*. Penguin Books, 200
* *Browning, Reed,* The Duke of Newcastle, New Haven: Yale University Press, 1975, ISBN 978-0-300-01746-5.
* *Franklin, Colin,* Lord Chesterfield. His Character and 'Characters', Aldershot: Scolar Press, 1993, səh. 114
* Hoppit, Julian. *A Land of Liberty? England 1689–1727* (2000)
* *Langford, Paul,* A Polite and Commercial People: England, 1727–1783, Oxford University Press, 1998, 9–58 cover "Robin's Reign".
* Leadam, Isaac Saunders. *Sir Robert Walpole – A Short Biography* (1899) 60pp online
* O'Gorman, Frank. *The Long Eighteenth Century: British Political and Social History 1688–1832* (1997)
* Speck, W.A. *Stability and Strife: England 1714–1760* (1977)

Xarici keçidlər
---------------

* Robert Walpole's biography on the UK history of government blog
* Houghton Hall
* Cholmondeley Castle
* Robert Walpole, 1st Earl of Orford at the National Portrait Gallery, London
* Ancestors of Robert Walpole

| ⛭Böyük Britaniyanın baş nazirləri |
| --- |
| XVIII əsr | Robert Uolpol • Spenser Kompton • Henri Pelham • Tomas Pelham-Holls • Uilyam Kavendiş • Tomas Pelham-Holls • Con Stüart • Corc Qrenvil • Çarlz Vatson-Ventvort • Böyük Uilyam Pitt • Avqustus Fitzroy • Frederik Nort • Çarlz Vatson-Ventvort • Uilyam Petti • Uilyam Kavendiş-Bentink • Kiçik Uilyam Pitt |
| XIX əsr | Henri Addinqton • Kiçik Uilyam Pitt • Uilyam Qrenvil • Uilyam Kavendiş-Bentink • Spenser Persival • Robert Liverpul • Corc Kanninq • Frederik Con Robinson • Artur Uelsli Vellinqton • Çarlz Qrey • Uilyam Lem Melburn • Artur Uelsli Vellinqton • Robert Pil • Uilyam Lem Melburn • Robert Pil • Con Rassel • Eduard Smit-Stenli • Corc Hamilton-Qordon • Lord Palmerston • Eduard Smit-Stenli • Lord Palmerston • Eduard Smit-Stenli • Lord Palmerston • Con Rassel • Eduard Smit-Stenli • Benjamin Dizraeli • Uilyam Qladston • Benjamin Dizraeli • Uilyam Qladston • Robert Solsberi • Uilyam Qladston • Robert Solsberi • Uilyam Qladston • Arçibald Filipp Primrouz • Robert Solsberi |
| XX əsr | Artur Balfur • Henri Kempbell-Bannerman • Herbert Henri Askvit • Devid Lloyd Corc • Endrü Bonar Lou• Stenli Bolduin • Ceyms Ramsey Makdonald • Stenli Bolduin • Ceyms Ramsey Makdonald • Stenli Bolduin • Nevill Çemberlen • Uinston Çörçill • Klement Ettli • Uinston Çörçill • Entoni İden • Harold Makmillan • Aleksandr Duqlam-Houm • Harold Vilson • Edvard Hit • Harold Vilson • Ceyms Kallaqan • Marqaret Tetçer • Con Meycor • Toni Bleyr |
| XXI əsr | Qordon Braun • Devid Kemeron • Tereza Mey • Boris Conson• Liz Trass • Rishi Sunak |