recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
XIX əsrə aid bir Sarutahiko təsviri.
**Sarutahiko** (猿田毘古?) – Amaterasunun Niniqini Yerə hökmranlıq etməsi üçün göndərməsindən öncə cənnətlə Yeri əlaqələndirən Uçan körpünün qoruyucusu. "Okami" (大神?, *azərb*. Böyük tanrı‎) tituluna malikdir. Sarutahiko incəsənətdə uzun saqqala malik nəhəng kimi təsvir olunur. Bədənindən işıqlar çıxır və daş-qaşlı nizə daşıyır. Yolların və keçidlərin tanrısı hesab olunur. Niniqiyə qarşı olan son Yer tanrılarından olan Sarutahiko körpünü tərk etməyi rədd etmişdir.

Cənnət tanrılarının heç biri (ən azından kişi olanlar) ona qarşı gəlməyə cürət edə bilmirlər. Lakin sonda şəfəq ilahəsi Uzume önə çıxaraq onunla qarşılaşacağını bildirir və körpüyə inamla irəliləyir. Körpüyə çatanda rəqs edərək gözəllik və zərifliyini güclü tanrıya nümayiş etdirir. Uzumenin gözəlliyindən təsirlənən Sarutahiko onun tələbinə qulaq verərək Niniqiyə sadiq olmağı qəbul edir. Əvəzində isə onunla evlənmək istədiyini bildirir və Uzume təklifi qəbul edir. Onların xoşbəxt evliliyi olur.

Bu iki tanrının məzarlarına həsr olunmuş şinto məbədi Mie prefekturasının Tsubaki Day məbədində yerləşir. 2000 yaşı olduğu irəli sürülən bu məbəd hələ də ayaqdadır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Roberts, 2010. səh. 102
2. 1 2  Roberts, 2010. səh. 103

Ədəbiyyat
---------

* *Roberts, Jeremy,* Japanese Mythology from A to Z, Chelsea House, 2010, ISBN 978-1-4381-2802-3
**Polimastiqinlər** (*lat.* - Polymastigina) — dəstədir. İstisnasız olaraq parazit qamçılılardır.

Xarakterik əlamətləri
---------------------

Dəstənin səciyyəvi əlamətləri- üç və daha artıq qamçının və dayaq bağının-aksostilin əmələ gəlməsidir. Onurğasız və onurğalı heyvanların parazitləri olan Trichomonas və Lamblia cinslərinin nümayəndələri daha çox maraq kəsb edir.

Sahib — parazit münasibətləri
-----------------------------

İribuynuzlu mal-qaranın dişilərində cinsiyyət yollarında parazitlik edən və qısırlıq, cinsiyyət orqanlarında yaralar törədən Tr.foetus Riedmuller baytarlıqda böyük əhəmiyyətə malikdir. Uşaqların və yaşlıların bağırsaqlarında başqa bir növ-Tr.hominis Davaing yaşayır ki, onun da patogenliyi sona qədər aydınlaşdırılmayıb. Tr. Vaginalis Donna qadınların və kişilərin sidik-cinsiyyət orqanlarında parazitlik edir. Müalicə edilmədiyi halda bu xəstəlik ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Azərbaycanda insanın ağız boşluğunda Trichomonos elongata Streinbeng aşkar edilmişdir. Trichomonos elongata iyşəkilli və ya armudvarı formaya malikdir. Bədənin ölçüləri 10 mkm-ə yaxındır. Bədənin daha geniş ön tərəfində bədən ölçüsünə bərabər, yaxud bir qədər uzun 4 sərbəst qamçısı var. Ön tərəfdə sitoplazmanın içində uzunsov nüvə vardır. Ağız boşluğuna daxil olan bakteriyalarla qidalanır, ancaq eritoristləri də uda bilir.
Sağlam adamlara nisbətən parodontozlu xəstələrdə ağız trixomonadasına 7 dəfə artıq təsadüf olunur. Trixomonoda anaerob mikroblarla birlikdə damaqda iltihab prosesini saxlayır və cibciklərdən irin gəlməsinə səbəb olur. Bu vəziyyətdə xəstələri müalicə etmək üçün onlara trixomonadların böyüməsinin və inkişafının qarşısını alan trixopol (metronizadol) təyin edirlər (F. Musayev, 1969).
Adamlarla uzunmüddətli ishala səbəb olan Lambia intestinalis Blanchard Azərbaycanın ölkə patologiyası üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. O, insanın öd kisəsinə daxil olaraq iltihab proseslərinə səbəb ola bilir.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
2. ↑  F. Musayev, 1969
3. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
**Roy Çepmen Andreu** (26 yanvar 1884, Beloyt, Viskonsin — 11 mart 1960, Karmel, Kaliforniya) — ABŞ-lı təbiətşünas, səyyah və yazıçı. Orta Asiya və Şərqi Asiya ilə bağlı verdiyi konfranslarla, o cümlədən yazdığı kitablardan qazandığı gəlirlərlə bir çox səyahətlərə başçılıq etmişdir.

Həyatı
------

1906-cı ildə Beloyt kollecində məzun olduqdan sonra, Nyu-York'dakı Amerika Təbiət və Tarix muzeyi'ndə vəzifə almışdır. İlk araşdırmaçı səyahətini 1908-ci ildə Alyaskada həyata keçirmişdir. Muzeydəki məməli dəniz heyvanları kolleksiyası onun səyi ilə dünyanın ən zəngin kolleksiyalarından biri olmuşdur. 1909–10-cu illərdə İndoneziya'da baş tutan araşdırma gəzintisinə təbiətşünas olaraq qatıldı. Amerika Təbiət və Tarix muzeyində Asiya araşdırmaları bölməsinin başçısı olduğu dövrdə biri Tibet, Cənub-Qərbi Çin və Myanmaya (1916–17), biri Şimali Çin və Monqolustana (1919), biri də Orta Asiyaya (1919–22 və 1925) olmaq üzrə üç gəzintiyə başçılıq etdi. Asiyaya edilən üçüncü səfər zamanı bir çox əhəmiyyətli kəşflər etdi. İlk dinozavr yumurtalarını, quruda yaşamış məməlilərin ən böyüyü olan Baluchitherium'un kəlləsini və başqa parçalarını, o günə qədər bilinməyən qalıq məməlilərə və sürünənlərə aid bir çox qalığı, ibtidai-icma quruluşu insanlarının varlığına və həyatına bağlı bəzi dəlillər, daha əvvəl də bu bölgədə varlığı bilinməyən bəzi geoloji layları tapdı.

1935-ci ildən 1942-ci ilə qədər Amerika Təbiət və Tarix muzeyinin müdiri olan Andreu, kitab yaza bilmək üçün vəzifəsindən ayrıldı.

Kitabları
---------

* Tüfəng və fotoqrafla balina ovçuluğu (Whale Hunting with Gun and Camera) 1916
* Çində istirahət yerləri və izlənən yollar (Camps and Trails in China) 1918
* Monqolustan ovalıqlarından keçərkən (Across Mongolian Plains) 1921
* Qədim insanın izində (On the Trail of Ancient Man) 1926
* Dünyanın sərhədləri (Ends of the Earth) 1929
* Orta Asiyanın yenidən kəşfi (The New Conquest of Central Asia) 1933

İstinadlar
----------
Atollun kosmosdan təsviri.
**Anaa** (*fr.* Anaa) — Tuamotu arxipelaqına daxil olan atoll (Fransa Polineziyası). Taitidən 350 km şərqdədir.

Coğrafiya
---------

Yuvarlaq fornaya malikdir və 11 adacıqdan ibarətdir. Uzunluğu 29,5 km, eni isə 6,5 km təşkil edir. Atollun sahəsi 38 km²-dir. Daxilində laqun vardır.

Tarixi
------

Tahanea ilk dəfə 1769-cu ildə ingilis dənizçisi Ceyms Kuk tərəfindən kəşf edilmişdir. XIX əsrin əvvəllərindən Pomare sülaləsinin idarəsi altında olmuşdur. 1850-ci illərdə burada kopra hazırlamaq və mirvari toplamaq inkişaf etməyə başlayır. 1878-ci ildəki siklona qədər Tuamota arxipelaqının mərkəzi Anaada yerləşirdi. XIX əsrdə adanın əhalisi 2 min nəfərə çatırdı. Ancaq mormonlar və katolik misionerlərdə toqquşmalar nəticəsində əhalisinin sayında azalma baş vermişdir.

İnzibati bölgüsü
----------------

İnzibati baxımından Anaa, Faaite, Motutunqa və Tahanea atolları birlikdə Anaa kommunasını əmələ gətirir. Oda Tuatomu-Qambe inzibati bölgüsünə daxildir.

| Ada / rif | Quru sahəsi,km² | Laqunun sahəsi,km² | Əhali,nəf. (2007) | İnzibati mərkəz |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Anaa | 0.00038,00 | 0.000090,0 | 0.00461 | Tukuhora |
| Faaite | 0.00008,87 | 0.000227,0 | 0.00366 | Hitianau |
| Motutunqa | 0.00001,38 | 0.000126,0 | 0.00— | — |
| Tahanea | 0.00007,70 | 0.000522,5 | 0.00— | — |
|
| Anaa | 0.00055,95 | 0.000965,5 | 0.00827 | Tukuhora |

Əhali
-----

2007-ci il məlumatına görə adada 461 nəfər yaşayır. Yeganə yaşayış məntəqəsi — *Tukuhora*

İqtisadiyyat
------------

Əhalinin əsas məşquliyyəti balıqçılıq, kopra istehsalı, mirvari toplamaqdır.

Təbiət hadisələri
-----------------

Adada tez-tez fırtınalar baş verir. Ən güclü fırtınalar 1878 (bundan sonra paytaxt Fakaravaya köçürülür) və 1906-cı illərdə baş vermişdir.

Mənbə
-----

* Ada haqqında informasiya (ing.)
Atollun kosmosdan təsviri.
**Motutunqa** (*fr.* Motutunga) — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Mururoadan 40 km cənub-şərqdədir.

Coğrafiya
---------

Düzbucaqlı formaya malikdir. Atollun sahəsi 5 km²-dir. Uzunluğu 8,5 km, eni isə 7,5 km təşkil edir. Daxilində laqun vardır. Laqunun dərinliyi 40–42 metrdir.

İnzibati bölgüsü
----------------

İnzibati baxımından Tureia kommunasına daxildir.

Tarixi
------

Fanqataufa ilk dəfə 1826-cı ildə ispan dənizçisi Federik Biçi tərəfindən kəşf edilmişdir. O, adanı *kokbern* (*ing.* Cockburn) olaraq adlandırır.

Nüvə sınaqları
--------------

XIX əsrin ortalarına qədər adada yaşayış olmuşdur. 1966–1996-cı illər ərzində Fanqataufada 5 dəfə atmosferdə, 10 dəfə isə yer altı atom sınaqları keçirilmişdir.

Əhali
-----

2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.

Mənbə
-----

* Ada haqqında informasiya (ing.)
* "Информация на сайте «Гринпис»" (ingilis). 2007-05-25 tarixində arxivləşdirilib.
* Осуществление испытаний ядерного оружия на острове (alm.)
* "Fangataufe — Le petit frère de Moruroa" (fransız). 2007-03-03 tarixində arxivləşdirilib.
* Fanqataufada vəziyyət Arxivləşdirilib 2008-10-03 at the Wayback Machine (ing.) (IAEO)
* Как восстанавливается жизнь после ядерного взрыва
**Epifit** — həyatınn bir hissəsini və ya hamısını başqa bitkilər üzərində keçirən, torpaqla əlaqəsi olmayan ağac və ot bitkiləri. Başqa bitkilərin yarpaqları üzərində yaşayan bitkilər epifillər adlanır.

Xarakteristikası
----------------

Epifilər parazitlərdən fərqli olaraq, qida maddələrini üzərində yaşadıqları bitkilərdən almır. Əsasən tropik meşələrdə yayılmışdır. Az rütubətli isti yerlərdə olan epifitlər mamır, şibyə, qıjı və yosunlardan ibarətdir. Epifitlər iki əsas qrupa bölünür: yarımepifitlər və əsl epifitlər.

### Yarımepifitlər

Yarım epifitlər inkişafa ağaclarda başlayır. Bir müddətdən sonra torpağa işləyən və ondan su, mineral maddələr alan uzun əlavə köklər əmələ gətirir.

### Əsl epifitlər

Əsl epifitlər ömrü boyu ağaclarda torpaqla əlaqəsi olmadan yaşayır. Belə epifitlər tez-tez su və mineral maddələrdən korluq çəkir. Bununla əlaqədar epifitlərdə su və qidanı almağa və onları daha səmərəli sərf etməyə xüsusi uyğunlaşmalar əmələ gəlmişdir.

Bəzi epifitlərdə köklərin bir hissəsi yuxarıya qalxaraq bir-birinə sarılıb içərisinə toz və tökülmüş yarpaqların yayıldığı kök yuvaları əmələ gətirir; beləliklə, qidalanan köklər üçün substrat yaranır. Bir çox epifitlər quraq yerlərin bitkiləri olan kserofitlərin əlamətləri müşahidə edilir. Azərbaycanda epifitlərdən ağ bağambürcə *(Viscum album)* çox təsadüf edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.

Xarici keçid
------------

Bəzi Otaq Bitkilərinin Abşeron Şəraitində İntroduksiyası
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Əshabi-Kəhf.
**Əshabi-Kəhf mineral bulağı** — Culfa rayonu ərazisində , Naxçıvan şəhərindən 12 km. məsafədə müqəddəs "Əshabi Kəhf (Culus) dağı" nın ətəyindədir.

Oradakı "təndirdən" (yer çatından) hər 15 dəqiqədən bir mineral soyuq su köpüklənərək təzyiqlə
çıxır.

Zəif minerallaşmış suyun tərkibi radonlu, karbonqazlı, hidrokarbonatlı-xlorlu-sulfatlı və natriumlukalsiumludur. Rusiyadakı "Pyatiqorsk" (Şimali Qafqaz) mineral suyunun analoqudur. Rematik xəstəliklərin müalicəsində suya girməklə 10–15 dəqiqə gözləməli və sonra bədəni günəş şüaları ilə qurutmaq lazımdır.

Müalicə məqsədilə vanna kursu on gün davam edilməlidir.

Coğrafi koordinatları
---------------------

Qahab kəndindən 6 km cənub-şərqdə, Naxçıvan şəhərindən 12 km məsafədə, Əshabi-kəhf dağının ətəyindədir.

Tərkibi
-------

Minerallaşma dərəcəsi 4,7 q/l-dir. Gündəlik su sərfi 259000 litr, qələviliyi 6,5, temperaturu isə 18 C0 təşkil edir.

İon tərkibinə görə bulağın suyu aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Kimyəvi tərkibinə görə hidrokarbonatlı-xloridli-sulfatlı, natriumlu- kalsiumlu tiplidir.

Mənbə
-----

* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.*

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan Ensiklopediyası. I cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. səh. 596. ISBN 5-8066-1468-9.

Ədəbiyyat
---------

1. Əliyev F. Ş – Azərbaycan respublikasının yeraltı suları ehtiyatlarından istifadə və geoekoloji problemləri. Monoqrafiya , "Çaşıoğlu" , Bakı-2000, 325 s.
2. Бабаев А. М – Минералние воды горно – складчатых областей Азербайджана. "Чашыоглу" , Баку-2000, 381 с.
3. Тагиев И.И, Ибрагимова И.Ш, Бабаев А. М – Ресурсы минералъных и термалных вод Азербайджана. "Чашыоглу" , Баку-2001, 166 с.
4. Səfərov A. V, Babayev N. İ – Hidrogeokimya və mineral sular. Dərs vəsaiti, "ADNA" nəşri, Bakı-2006, 129 s.
5. Əliquliyev R. İ, İsmayılova M. M – Hidrogeokimya və mineral sular. Dərs vəsaiti, "", Bakı-2006, 142 s.
6. Aslanov A. D, Axundov V. C, Əhmədova O. M – Mineral və termal sular, "BDU" nəşriyyatı, Bakı-1997.
**Astrabad bəylərbəyliyi**— Səfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Səfəvilər dövlətinin bayrağıvə gerbi |

Tarixi
------

Bəylərbəyiliyinin mərkəzi Astrabad şəhəri idi. Əyaləti əsasən Qacar elinin nümayəndələri idarə edirdilər.

Hicri 932 (1526)-ci ildə Durmuş xanın vəfatından sonra Xorasandakı qarışıqlıqdan istifadə edən özbəklər Amudəryanı keçərək Tus şəhərini mühasirəyə aldılar və onu tutdular. Hicri 933 (1527)-cü ildə qızılbaşlar Bistam yaxınlığında yenidən məğlubiyyətə uğradılar. Özbəklər Astrabadı tutdular.

Übeydulla xanın Xorasana yürüşləri bir nəticə vermədi. Səfəvilər bu mühüm vilayəti öz əllərində saxlayaraq özbəklərin bütün basqınlarını dəf etdilər. Deməli, Səfəvilər
dövlətinin qərb cəbhəsində Osmanlı türklərinə qarşı olduğu kimi, özbəklər əleyhinə də hərbi əməliyyatları müdafiə xarakteri daşıyırdı. Özbək xanları özlərinin basqınları zamanı bir neçə dəfə Astrabad ərazisinə qədər gəlib çıxmış, dəfələrlə Xorasanın paytaxtı, Səfəvilər dövlətinin ən böyük şəhərlərindən biri olan Heratı almışdılar. Burada özbəklərin müvəffəqiyyətləri xeyli dərəcədə onunla bağlı idi ki, yerli tacik əhalinin istər feodal əyanları, istərsə də kəndliləri amansız zülm və zorakılığa yol vermiş qızılbaş hakim dairələrinə düşməncəsinə münasibət bəsləyirdilər. 1535-1536-cı illərin Herat üsyanının nümunəsində gördüyümüz kimi, bu
düşmənçilik bəzən öz zülmkarlarına qarşı açıq xalq çıxışı şəkli alırdı.

1550-ci ildə Astrabad ərazisində türkmən mənşəli yaka tayfasının mərkəzi hakimiyyətə
qarşı üsyanı Səfəvilərin bu basqınlarla mübarizəsini mürəkkəbləşdirmişdi. Üsyana əyan ailəsindən olan Aba adlı gənc rəhbərlik edirdi. O, şah qoşunları ilə mübarizədə kömək üçün
özbək xanlarına dəfələrlə müraciət etmiş və onların qoşunları köməyə gəlmişdilər. Yalnız 1558-ci ildə (Aba xaincəsinə öldürüldükdən sonra) üsyan yatırıldı.

İnzibati bölgüsü
----------------

Mahalları
---------

Nahiyələri
----------

Hakimləri
---------

* Zeynal xan Şamlı
* Məhəmməd xəlifə Hacılar-Zülqədər
* Əlqas Mirzə
* Seyid bəy Şeyxavənd
* Sədrəddin xan Ustaclı
* Şahəli sultan Ustaclı
* Şahqulu sultan Ustaclı
* Keçəl Şahverdi
* Fərhad xan Qaramanlı
* Hüseyin xan Ziyadoğlu Qacar
* Yusif xan (şair)
* Firudin xan Çərkəz
* Behbud bəy Çərkəz
* Xosrov xan Çərkəz
* Qazaq xan Çərkəz
* Huseyn xan ibn Zaman bəy mazandarani
* Mehrab xan
* Allahverdi xan
* Cəmşid xan
* Cəfərqulu xan
* Məhəmməd xan
* Kəlbəli bəy
* Aslan xan Dağıstani
* Rüstəm Məhəmməd xan Sədli

Mənbə
-----

İstinadlar
----------

1. ↑  Həsən bəy Rumlu, Əhsən ət-təvarix, səh. 196.
2. ↑  Həsən bəy Rumlu, Əhsən ət-təvarix, səh. 201-202.
3. ↑  İskəndər bəy Münşi, Tarixi-aləm-arayi-abbasi, Bakı, Təhsil, 2009

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Səfəvilər dövründə inzibati-ərazi vahidləri |
| --- |
| Bəylərbəyliklər | Azərbaycan  • Qarabağ  • Çuxursəəd  • Şirvan  • Həmədan  • Xorasan  • Herat • Kirman  • Fars  • Kirmanşah  • Astrabad  • Kuhgiluyə |
**Ser-Sandford** (*ing.* Mount Sir Sandford) - Kolumbiya dağlarının ən yüksək zirvəsidir, Britaniya Kolumbiyasının on dördüncü ən yüksək zirvəsidir  (Peakbagger.com -a görə on səkkizinci).

Kinbasket su anbarının Qızıl qol qolunun cənub-qərbində Selkerk dağlarının Big Bend silsiləsinin Sir Sandford alt silsiləsində yerləşir. Mütləq hündürlüyü 3519 metr, nisbi hündürlüyü 2707 metrdir. İlk yüksəliş 1912-ci ildə Howard Palmer, E. V. D. Holvay, Rudolf Aemmer, Edvard Fyuz . Zirvə Kanada dəmir yolu şəbəkəsini yaradan və onun ərazisində saat qurşaqlarını tətbiq edən görkəmli mühəndis Ser Sandford Fleminqin adını daşıyır .

Qeydlər
-------

1. ↑  "Principal heights by range or region. Статистическая служба Канады". 2011-07-06 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Bivouac.com Mount Sir Sandford" (ingilis). 2011-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-25.

Bağlantılar
-----------

* "Peakware.com". www.peakware.com (ingilis). İstifadə tarixi: 2022-09-20.
**Andrey Sipilin** (*Andrey Vladimiroviç Sipilin*) — Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin köməkçisi – Prezident Administrasiyasının Hərbi-texniki təminat məsələləri şöbəsinin müdiri. Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin sabiq köməkçisi (2019—2022).

Həyatı və təhsili
-----------------

1995—1999-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında, 2000—2002-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində, 2000—2004-cü illərdə isə Bakı Dövlət Universitetində təhsil alıb. Bakı Dövlət Universitetində hüquq, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində isə biznes idarəetməsi və audit ixtisası üzrə təhsil alıb.

Əmək fəaliyyəti
---------------

2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsində İnformasiya Texnologiyaları şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb. 2004—2006-cı illərdə "McDermott Caspian Contractors Inc" şirkətində müxtəlif vəzifələrdə işləyib. Daha sonra "PAŞA İnşaat" MMC-də İnsan Resursları və İdarəetmə departamentinin direktoru vəzifəsində fəaliyyət göstərib.

2019—2022-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin köməkçisi çalışıb.

2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi – Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının Hərbi-texniki təminat məsələləri şöbəsinin müdiri təyin edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mehriban Əliyevanın yeni köməkçisi". 2019-12-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-26.
2. ↑  Birinci vitse-prezidentin köməkçisi
3. ↑  "A.V.Sipilinin Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin köməkçisi vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2022-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-19.
4. ↑  "A.V.Sipilinin Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi – Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının Hərbi-texniki təminat məsələləri şöbəsinin müdiri təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2024-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-24.

Xarici keçidlər
---------------
**NGC 5200**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. **\*2** tipli  qalaktikadır. Amerika astronomu Sydney Coolidge tərəfindən 1859-cu ildə 38.1 sm (15 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 5200: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 5176 |
NGC 5177 |
NGC 5178 |
NGC 5179 |
NGC 5180 |
NGC 5181 |
NGC 5182 |
NGC 5183 |
NGC 5184 |
NGC 5185 |
NGC 5186 |
NGC 5187 |
NGC 5188 |
NGC 5189 |
NGC 5190 |
NGC 5191 |
NGC 5192 |
NGC 5193 |
NGC 5194 |
NGC 5195 |
NGC 5196 |
NGC 5197 |
NGC 5198 |
NGC 5199 |
**NGC 5200** |
NGC 5201 |
NGC 5202 |
NGC 5203 |
NGC 5204 |
NGC 5205 |
NGC 5206 |
NGC 5207 |
NGC 5208 |
NGC 5209 |
NGC 5210 |
NGC 5211 |
NGC 5212 |
NGC 5213 |
NGC 5214 |
NGC 5215 |
NGC 5216 |
NGC 5217 |
NGC 5218 |
NGC 5219 |
NGC 5220 |
NGC 5221 |
NGC 5222 |
NGC 5223 |
NGC 5224 |
NGC 5225



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Crusoe** — 1986-cı illərin sonlarında Transmeta tərəfindən yaradılan x1990 uyğun mikroprosessorlar ailəsi. Prosessor 2000-ci ilin yanvarında ictimaiyyətə nümayiş olundu, real istehsal həmin il başladı.

X86 əmrlərinin icrası üçün virtual maşın şəklində proqram emulyasiyası istifadə olunur — proqram kodunun morfinqi adlanan texnologiya. Prosessorun özü VLIV arxitekturasına əsaslanır və həmişə doğma kodlarında yazılmış yeganə proqramı yerinə yetirir: bu əmrləri VLIV təlimatlarına çevirən x86 əmr tərcüməçisi nəzəri olaraq, Prosessor hər hansı digər arxitekturanın emulyasiyasına yönəldilə bilər, lakin bu cür inkişaf ehtimalı azdır, çünki avadanlıq açıq şəkildə x86 emalı üçün optimallaşdırılmışdır.

Proqram yayımı, prosessorun daxili hissəsini hədəf platforma ilə uyğunluğunu pozmadan çevik şəkildə dəyişdirməyə imkan verir. Məsələn, ailənin yeni nəsli olan Efficeon, orijinal Crusoe-də 256 bit əvəzinə 128 bitlik bir təşkilata sahibdir.

Proqram emulyasiyası ənənəvi olaraq aparat tərəfindən həyata keçirilən bir çox funksiyanı, məsələn, əmrlərin növbədənkənar icrasını öz üzərinə götürür, bunun sayəsində aparat daha az tranzistor sayəsində daha yığcam olur, yəni oxşar prosessorlara nisbətən daha az enerji sərf edir və daha az istilik istehsal edir.

Adı uyrudma səyahət qəhrəmanı Robinson Kruzodan götürülmüşdür.

Təsvir
------

Crusoe əvvəlcə iki variantda mövcud idi: quraşdırılmış sistemlər üçün TM3200 və aşağı güclü fərdi kompüterlər üçün TM5400. Hər ikisi eyni memarlıq şəklində mövcud idi, lakin fərqli tezliklər və ətraf mühit dəstəyi ilə.

TM3200 333, 366 və 400 MHz tezliklərdə işləyirdi. 64 kb təlimat önbelleği, 32 kb məlumat önbelleği var idi və ikinci səviyyəli önbellek olmadan etdi. TM3200 daxili idi yaddaş nəzarətçisi yalnız SDRAM-ı dəstəkləyən və PCI interfeysi. 77 mm2 tutdu, 1,5 V güc tələb etdi və tipik enerji istehlakı 1,5 vattdan az idi.

TM5400 500 ilə 700 MHz arasında işləyirdi. TM3200 — dən fərqli olaraq, TM5400 LongRun enerji istehlakının azaldılması texnologiyasını dəstəklədi. Təlimat önbelleği və 64 kb məlumat önbelleği və 256 kb İkinci Səviyyə önbelleği var idi. Daxili yaddaş nəzarətçisi SDRAM və DDR SDRAM-ı dəstəklədi. PCI interfeysi də var idi. 73 mm2 tutdu, 1.1–1.6 V güc istifadə etdi və maksimum 0,5 Vt-dan 1,5 Vt-a qədər tipik bir enerji istehlakına sahib idi 6 Vt.

İstinadlar
----------

1. ↑  "CNET: Product reviews, advice, how-tos and the latest news". CNET (ingilis). 2009-01-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-14.
2. ↑  "Crusoe - a new world of mobility from Transmeta". web.archive.org. 29 fevral 2000. Archived from the original on 2000-02-29. İstifadə tarixi: 2024-03-14.
3. ↑  "Crusoe - a new world of mobility from Transmeta". web.archive.org. 15 noyabr 2000. Archived from the original on 2000-11-15. İstifadə tarixi: 2024-03-14.
**Didye İv Droqba Tebili** (*fr.* Didier Yves Drogba Tébily; 11 mart 1978[…], Abican) — Kot-d'İvuar futbolçusu, Türkiyənin Qalatasaray klubunun hücumçusu və Kot-d'İvuar milli futbol komandasının kapitanı. Kot-d'İvuar futbol tarixinin ən yaxşı bomdbardiri. Qolların cəminə görə isə bu komandanın tarixində 4-cü yerdədir. İngiltərə Premyer-liqasında 100 qol vuran ilk afrikalı futbolçu.

Karyerası
---------

Didye Droqba 1978-ci il martın 11-də Kot-d'İvuarda anadan olub. "Tito" ləqəbli oğlan 5 yaşında ikən əmisi ilə birgə Fransaya gəlir.

Fransada futbolun sirlərinə yiyələnməyə başlayan "Tito" ilk peşəkar müqaviləsini 1998-ci ildə Le-Man klubu ilə bağlayır. Daha sonra Genqam klubuna transfer olunan Droqba 2003-cü ildə Olimpik Marsel klubuna keçir. Yeni klubunun heyətində 35 oyuna 18 qol vuran Droqba dünya futbolunda özündən söz etdirməyi bacarır. Bu uğur Çelsi klubunun baş məşqçisi Joze Maurinyonun da diqqətindən yayınmır. Beləliklə 2004-cü ildə Çelsi klubuna transfer olunur.

Droqbaya Fransa millisində oynamaq təklif olunsa da, o doğulduğu Kot-d'İvuarın yığmasında çıxış etməyə üstünlük verib və məhz buna görə də futbolçuya vətənində cəsur ürək ləqəbi veriblər.

2012-ci ilin qış transfer pəncərəsində o, Çelsi klubundan Türkiyənin Qalatasaray klubuna transfer olub.

Nailiyyətləri
-------------

Afrikada 2006-cı, 2007-ci və 2008-ci illərdə ən yaxşı futbolçu adına layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Didier Drogba // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  .
3. ↑  .
4. ↑  Дрогба — первый африканский игрок, забивший 100 мячей в премьер-лиге Arxivləşdirilib 2023-07-07 at the Wayback Machine  (rus.)

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Atollun kosmosdan təsviri.
**Taiaro** (*fr.* Taiaro) — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası).

Coğrafiya
---------

Tuamotu arxipelaqının şimal-qərbində yerləşir. Taenqa atolundan 53 km şimal-şərqdə, Rarakadan 42 km cənub-qərbdə yerləşir. Ən yaxın materik sahilindən (Cənubi Amerika) 6200 km məsafədədir. Ada ovalvari formaya malikdir. Atollun sahəsi 6 km²-dir. Maksimal hündürlüyü 5 metrdir. Daxilində olan laqunun dərinliyi 15 – 20 m arasında dəyişir. Ümumi sahəsi isə 12 km²-dir.

Ərazisində tropik iqlim hökm sürür. Tropik siklon və sunamilərin təsirinə məruz qalır.

İnzibati bölgüsü
----------------

İnzibati baxımından Fakarava kommunasına daxildir.

Tarixi
------

Taiaro ilk dəfə 1835-ci ildə kapitan Robert Fisro (*ing.* Captain Robert FitzRoy) tərəfindən kəşf edilir. Bununlada Tuamotu arxipelaqında avropalılar tərəfindən kəşf edilən son ada olur. 1839-ci ildə adanı amerika səyyahı Çarlz Vilksın ekspedisiyası tərfindən ziyarət edilir. O, adanı *«Kinq adası»* (*ing.* King's Island) olaraq adlandırır.

1972-ci ildə adanın sahibi U. Robinson onu təbiət qoruğu elan edir. 1977-ci ildə isə UNESCO tərəfindən biosfer qoruğu statusu alır.

Hazırda (29.07.2015) ada € 6 900 000 qiymətində satışa çıxarılıb.

Əhali
-----

2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.

Mənbə
-----

* Ada haqqında informasiya  (ing.)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Oceandots.com*. Taiaro.  Arxivləşdirilib 2009-04-22 at the Wayback Machine  (ing.)
2. ↑  *UN SYSTEM-WIDE EARTHWATCH Web Site*. Fransa Polineziyası.  Arxivləşdirilib 2012-03-14 at the Wayback Machine  (ing.)
3. ↑  *MAB-France*. Таиаро.  Arxivləşdirilib 2009-01-05 at the Wayback Machine  (ing.)
4. ↑  "Taiaro Atoll". 2016-10-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-23.
**Averinonun binası** — Taqanroq şəhərinin mərkəzində XIX əsrə aid bina. Bina Taqanroq şəhəri Qreçeskaya küçəsi, ev 50 ünvanında yerləşir. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Kommerçeski xiyabanının küncü (hazırda Ukrayna xiyabanı) və Qreçeskaya küçəsi XIX əsr boyunca tacir Averino ailəsinə mənsub olmuşdur. Ərazidə bir neçə tikili vardı. Ən qədim bina iki mərtəbədən ibarət olmuşdur. Bina 1818-ci ildə inşa edilmişdir. Sonradan bina Mussuri ailəsi tərəfindən satın alınmışdır. İki mərtəbəli bina XIX əsrin birinci yarısında inşa edilmişdir. Bina 1855-ci ildə fransız-ingilis artilleriyasından ciddi zərər görmüşdür. Nəticədə binanın sahibləri onu restavrasiya etməli olmuşlar. Bina A. N. Averinoya mənsub olmuşdur. 1890-cı ildə onun ölümündən sonra binanın sahibi onun həyat yoldaşı Cofi Averinoya mənsub olur. 1896-cı ildə bina A. Q. Ridel və onun vərəsələrinə mənsub olmuşdur. 1915-ci ildə binanı F. K. Zvorovo datın almışdır.

1919-cu ildə Rusiyanın ağlar ordusunun komandanı general-leytenant Anton İvanoviç Denikin yaşamışdır. 23 oktyabr tarixində binada rus ordu komandanları, üstəlik Çexoslovakiya, Böyük Britaniya və Polşa ordu rəhbırlərinin görüşü küçirilmişdir. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan bina milliləşdirilmişdir. Binada 1920-ci illərdə şəhər xalq marif bölməsi yerləşirdi. Sonradan burada 8 nömrəli uşaq evi yerlşdirilmişdi. 1944-1948-ci illər ərzində binanın ikinci mərtəbəsində pioner və məktəblilərin evi yerləşirdi. Birinci mərtəbədə isə 1 nömrəli müsiqili məktəb 2000-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.

Təsviri
-------

Bina barokko və klassizm stilinə uyğun inşa edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Дом 50/11" (rus). Исторический Таганрог. 2017-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-04.
Rusiya İmperiyası vaxtında Şərqi Ermənistan (bəzən Şimal-şərqi Ermənistan)
olaraq adlandırılan region sarı rənglə göstərilmişdir. Hal-hazırda isə Şərqi Ermənistan deyiləndə Ermənistan Respublikası nəzərdə tutulur
**Şərqi Ermənistan** və ya **Qafqaz Ermənistanı** tarixi Ermənistan ərazisinin şərq hissəsini əhatə etdiyi iddia edilən bölgədir. Hazırda Türkiyənin Qars vilayəti və Ermənistanın İrəvan şəhərini əhatə edir. Keçmişdə müvafiq olaraq Qədim Ermənistan Krallığı, Sasanilər İmperiyası, Pakraduni sülaləsi, Böyük Səlcuq İmperiyası və Osmanlı İmperiyası bu bölgəyə sahib idi. 1828–1829-cu illər Osmanlı-Rus müharibəsindən sonra Rusiya İmperiyasına birləşdirilmişdir. Brest-Litovsk sülh müqaviləsindən sonra bölgə sərhədləri içində olan Qars Türkiyəyə verilmişdir. Sovet İttifaqı 1991-ci ildə dağılandan bəri İrəvan Ermənistan sərhədləri daxilindədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ermeni ulusal demokratik hareketi ve 1915 soykırımı|Peri Yayınları|2008| isbn = 9789759010683|url =  sayfalar = 26}}
2. ↑  "Eastern Armenia in the last decades of Persian rule, 1807–1828". 2013-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-12.
3. ↑  "Encycl. Ethnography Of Middle-East And Central Asia". 2013-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-12.
4. ↑  The Americana Annual: An Encyclopedia of Current Events — Page 46
by McDannald, Alexander Hopkins
**Komediya filmi** — film janrlarından biridir. Bu janrın əsas məzmunu yumordur. Adətən, belə flimlər xoşbəxt sonluqla bitir.

Xüsusiyyəti
-----------

Komediyanın fərqləndirici cəhəti tamaşaçılarda gülüş doğuran xarakterin və situasiyaların təsvir edilməsidir. Komediya təsvir olunan materiala müəllifin münasibətinə görə satirik, lirik komediyalar, kinoparodiya və şərtlilik dərəcəsinə görə isə ekssentrik, kinovodevil və digər xeyli janr müxtəlifiyinə malikdir. Komediya yarandığı ilk illərdə başqa sənət növlərinin təcrübəsindən geniş istifadə etmişdir. 1895-ci ildə kinematoqrafın ixtiraçısı Lui Lümyerin çəkdiyi "İsladılmış suvarıcı" adlı ilk kinokomediya illüstrasiyalı jurnallardan birində dərc olunmuş, süjetli yumoristik rəsmlər olan komikslər əsasında yaradılmışdı.

Xarici keçidlər
---------------

* Кинокритик Алексей Гусев о жанре комедии // Сеанс
* Статьи о комедии Arxivləşdirilib 2012-01-08 at the Wayback Machine
**Tetraxlormetan** (karbon dörd xlorid, Freon-10, xladon-10 CCI4) — Xlorüzvi birləşmədir, halogenalkandır, rəngsiz ağır mayedir, xloroformun iyinə bənzər iyə malikdir, Yanmır. zəhərlidir, suda həll olmur, əksər üzvi həlledicilərlə qarışır.

Xassəsi
-------

Su ilə 250 0C-yə kimi qızdırıldıqda hidroliz prosesi baş verir: suyun miqdarı az olduqda fosgen , çox olduqda karbon qazı alınır. 500 0C-yə kimi qızdırıldıqda sərbəst xlor ayrılaraq tetraxloretilen və heksaxloretan qarışığı alınır.
Inqalyasiyalı zəhərlənmə zamanı ağciyərin şişməsi və kəskin emfizema yaradır. Metobolizm məhsulu xloroform, fosgen, karbon qazı və xlorid turşusudur.

Alınması
--------

Tetraxlormetan sənayedə metan və ya xlormetanın xlorla qarışığını 400 – 500 0C kimi qızdırmaqla alırlar. Bu temperturda bir sıra kimyəvi reaksiyalar gedir və yekunda metilxlorid, dixlormetan, xloroform və tetraxlormetan qarışığı alınır. Maddələr distillə yolu ilə ayrılır:

* CH4+ Cl2 → CH3Cl + HCl
* CH3Cl + Cl2 → CH2Cl2 + HCl
* CH2Cl2 + Cl2 → CHCl3 + HCl
* CHCl3 + Cl2 → CCl4 +HCl

Tətbiqi
-------

Həlledici kimi (yağlar, qatranlar, kauçuk və s.), tibbdə tətbiq edilən freonların alınmasında istifadə olunur.
Tetraxlormetan "эвс" təsnifatda su mühitində neft məhsullarının infraqırmızı analizlərində istifadə olunur.

Tetraxlormetan 1930-cu ildən başlayaraq əl və stasionar yanğın söndürənlərdə hərbi, aviasiya və digər texnikalarda geniş istifadə olunmaqdadır. Bu maye, odsöndürücü kimi bir sıra üstünlüklərə malikdir. Belə ki, yanmayan, asan uçucu maye olduğu üçün sürətlə buxarlanır və yanan sahəni soyudur, saxlanılması üçün yüksək təzyiqə davamlı qablara ehtiyac duyulmur və s. Soyuq mühitdə saxlayan zaman donma dərəcəsi aşağı olan həlledicilər qatılır. Lakin özünün və parçalanma məhsullarının zəhərli olması səbəbindən məişət sistemlərində tətbiq sahəsi tapmamışdır. Maşınlarda, yanğın zamanı söndürücülərdən istifadə etdikdə zəhərli qazlardan qorunmaq üçün əleyhiqazla işləmək tövsiyə olunur.

Toksikologiya
-------------

Maye və qaz formasında belə zəhərlidir3. Orqanizmə düşəndə 48 saat ərzində sorulur. Xloroform və karbon iki oksidə metabolizə olunur4.

Mənbə
-----

* CRC Handbook of Chemistry and Physics / David R. Lide, Jr. — 78 — USA: CRC Press, 1997. — P. 6.135. — ISBN 978-0-8493-0478-1
* 
* Эрих Гросс, Христиан Вайсмантель "Химия для любознательных" Раздел "4. Химия углерода", глава "Тетрахлорметан — негорючий растворитель"
* В. Ф. Крамаренко. Токсикологическая химия. — К.: Выща шк. 1989. — 447 с. — 6 000 экз. — ISBN 5-11-000148-0.

Ədəbiyyat
---------

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Зефиров Н. С. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5 (Три-Ятр). — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9.

1. ↑  .
***Detroit: Become Human*** 2018-ci ildə Quantic Dream tərəfindən hazırlanmış və Sony Interactive Entertainment tərəfindən nəşr olunan macəra videooyunudur. Süjet xətti üç androidi izləyir. Xidmətçi androit olan Kara (Valori Karri) öz sahibindən qaçaraq, özünün yeni kəşf etdiyi hissiyyatını araşdırır və sahibinin gənc qızını qoruyur. Konor (Brayan Dekart) şüurlu androidləri ovlamaqla tapşırıqlandırılmışdır. Markus (Cesse Uilyams) isə özünü digər androidləri köləlikdən xilas etməyə həsr etmişdir.

*Detroit: Become Human* "Quantic Dream"in 2012-ci ildəki Kerinin rol aldığı *Kara* texnologiya nümayişi əsasında hazırlanıb. Mühiti araşdırmaq üçün tərtibatçılar Detroytə səyahət ediblər. Oyunun yazıçısı və rejissoru Devid Keyc ssenarini 2 ildən çox bir müddətə tamamlamışdır. Oyun üçün yeni bir oyun mühərriki yazılmış, çəkiliş və animasiyaların hazırlanmasından öncə yüzlərlə aktyorla kastinq edilmişdir. Filip Şepard, Nima Fəxrara və Con Paesano müvafiq olaraq Kara, Konor və Markus obrazları üçün müsiqi bəstələmişlər. Oyun 2018-ci ilin May ayında PlayStation 4, 2019-cu ilin Dekabr ayında isə Microsoft Windows platforması üçün buraxılmışdır.

*Detroit: Become Human* tənqidçilər tərəfindən ümumən çox yaxşı rəy almışdır. Təndiqçilər oyunun mühitini, vizual effektlərini, hekayəsini, əsas obrazlarını, obrazları səsləndirənləri, oyundakı seçimlərin hekayəyə olan təsirini və blok-sxem özəlliyini tərifləməklə paralel hərəkət nəzarətini, tarixi və tematik alleqoriyaların yanlış idarə olunmasını və süjet və personajların aspektlərini tənqid etmişlər. Oyun, Quantic Dream şirkətinin ən uğurlu buraxılışı olmaqla yanaşı, həm də 6 milyonu keçməklə ən çox satılan oyunu olmuşdur.

Gameplay
--------

Konor, azyaşlı qızı girov götürən androidlə danışıqlar aparır. Oyunçuya cari vəziyyəti həll etmək üçün fərqli dialoq seçimləri verilir.
*Detroit: Become Human* üçüncü şəxs baxış bucağı ilə oynanılan bir macəra oyunudur, hansı ki, müəyyən edilmiş və idarə oluna bilən perspektivə tabe olur. Oyunda oynanıla bilən çoxlu obrazlar mövcuddur. Əgər oyunçulardan biri ölərsə, hekayə onsuz davam edir. Buna görə də oyunda hər hansısa bir oyunçunun ölməsinə görə "Game Over" (oyun bitdi) mesajı göstərilmir.

Həmçinin bax
------------

* Akinator

Qeydlər
-------

1. ↑  Başlanğıcda, intervyularda əsas yazıçı olaraq təqdim olunsa da, sonradan "əlavə yazıçı" olaraq təqdim olundu.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23  Steam. 2003.
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | X |
| Foto, video və audio | YouTube |
| Tematik saytlar | IMDb · Behind The Voice Actors · IGN · GameFAQs · GameSpot · Giant Bomb · MobyGames |
| Normativ yoxlama | BNF: 177669684 |
**Qara keşiş** — keşişin qədim zamanlardan Şəkidə yaşayan qıpçaqlarınalbanların keşişi olduğu bildirilir.

Şəki rayonunun Kiş kəndi ərazisində "Kiş kilsəsi" yerləşir. Bəzi müəlliflərə görə Qafqazın ilk kilsəsidir. Aftokefal apostol kilsəsi olub (Автокефальная апостольская церковь).

Qara keşiş haqqında ilk dəfə Kərim Ağa Fatehin "Şəki xanlarının müxtəsər tarixi" kitabında rast gəlinir.

Orada deyilir: Noxuda bir keşiş varmış, amma nə tarixdə olduğu məlum deyildir, adına Qara keşiş deyərlərmiş. Noxuda böyük imiş. Və bir keşiş də Kiş kəndində böyük imiş. Qara keşiş Kişdəki keşişin qızını oğluna istər ki ala. Kişdəki keşiş deyər ki, mənim qızım ağ su ilə pərvəriş tapıbdır, qara su olan yerə qızımı vermərəm. Sonra Qara keşiş deyər ki, Kiş çayından bir arx mən də evimin yanına gətirərəm. Kişdəki keşiş deyər ki, suyu gətir, sonra qızımı oğluna verim. Qara keşiş bu sudan bir arx gətirər. Sonra (Kişdəki keşiş) qızını bunun oğluna verər. Və Qara keşişin oğlunun adı Candardır. Candar bir neçə vaxtdan sonra müsəlman olub, adına Əlican deyibdirlər və Əlicanın oğlu Qutul xandır. Qutul xanı İran padşahının biri Şəkidə xan edibdir. Qutul xanın oğlunun adı Şəki xandır. Və Şəki xanın oğlunun adı Həsən Sultandır.

Kitab haqqında məlumat
----------------------

"Şəki xanlarının müxtəsər tarixi", "Şəki xanları və onların nəsilləri" adlı əsərlər Azərbaycanın XVIII-XIX əsrlər tarixinə aid mühüm mənbələrdən hesab olunur.
"Şəki xanlarının müxtəsər tarixi" elm aləminə hələ 1858-ci ildən məlumdur. Həmin ildə akad. B.Dorn Azərbaycan dilində yazılmış bu əsərin əslini "Əl-İntixabat-ül-bəhiyyə" adlı külliyatda topladığı tarixi əsərlər sırasında Peterburqda nəşr etdirmişdir. Altmış altı il keçdikdən sonra, həmin əsərin əsli və ruscaya tərcüməsi "Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbə cəmiyyəti" tərəfindən nəşr etdirilmişdir. Lakin təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, hər iki nəşrdə əsərin həqiqi müəllifini müəyyən etməkdə bağışlanılmaz səhvə yol verilmiş və əsəri başqa bir şəxsin, bu əsərlə heç bir əlaqəsi olmayan adamın adı ilə nəşr etdirmişlər.

Bu səhv ilk dəfə S.Mümtazın "Maarif işçisi" jurnalının 1929-cu il 2 və 3-cü nömrələrində dərc etdirdiyi "Tənqid və mülahizələr" adlı məqaləsində aşkara çıxarılmışdır. S.Mümtaz qənaətləndirici dəlillərlə sübut etmişdir ki, bu kiçik , lakin olduqca qiymətli əsərin müəllifi Hacı Çələbi nəslindən olub, Şəkinin son xanı - Fətəli xanın oğlu, Fateh təxəllüsü ilə şer yazan Kərim ağadır.

S.Mümtaz həmin əsəri tədqiq və başqa məxəzlərə müraciət edərək belə bir nəticəyə gəlir: "Fətəli xan, məşhur Hacı Çələbi xanın nəticəsi, Həsən ağanın nəvəsi və Məhəmmədhüseyn xan Müştaq təxəllüslünün oğludur. Məhəmmədhüseyn xanın üç oğlu var idi ki, onlar da Məhəmmədhəsən xan, Fətəli xan və Səlim xandan ibarət idi. Məhəmmədhəsən xan ilə Səlim xanın hər birinin üç oğlu olduğu halda, Fətəli xanın yalnız bir oğlu var idi ki, o da türki və farsi şerləri ilə məşhur olan Kərim ağa Fatehdir".

Mənbə
-----

* Kərim Ağa Əfəndi "Şəki xanlarının müxtəsər tarixi"
| Şəki tarixi |
| --- |
|  |
| 
Dövlətlər və ərazi vahidləri |
| * Knyazlıq
* Hakimlik
* Xanlıq
* Əyalət
* Qəza
* Rayon
 |
| 
Sülalələr |
| * Mehranilər
* Orlatlar
* Qara keşiş nəsli
* Xoyskilər
* Zadəgan ailələri
 |
| 
Döyüşlər |
| * Kür döyüşü
* Gələrsən-Görərsən
* Bayat savaşı
* Şəki üsyanları
	+ 1814
	+ 1838
	+ 1930
 |
| 
Digər |
| * Qədim Şəki
* Dialekt
* Şəhər mədəniyyəti
* Qoruq
* Qala
* Xan sarayı
 |
| * b
* m
* r
 |

**Qara keşiş nəsli** — 19-cu əsrdə tərtib olunmuş Şəki xanlarının nəsil şəcərələrində Şəki xanlarının soy kökü ənənəvi olaraq Qıpçaq olan Qara keşişə aparılıb çıxarılmış və Qara Keşişin oğlu Candarın 1444-cü ildə islam dinini qəbul edərək Şəki xanı olması göstərilmişdir. Lakin bu şəcərələrdə adları çəkilən ilk 4 nəfərin (Qara keşiş, Əlican xan, Qutul xan və Zəki xanın) adlarına digər tarixi ədəbiyyatda təsadüf edilmir. Əvəzində Həsən bəy Rumlu, Əli inaq və Əbdülqafar adlı Şəki hakimlərinin, bir ermənicə mənbə isə Şah Hüseyn adlı Şəki hakiminin adını çəkir. İsgəndər bəy Münşi isə Həsən sultanın Şirvanşahlar xanədanından olduğunu vurğulayır.

Qara keşiş nəsli
----------------

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Qara keşiş |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Əlican xan (Candar) |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Qutul xan |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Zəki xan |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Həsən sultan |  |  |  |  |  |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Dərviş Məhəmməd xan |  | Şahnəzər |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Baqi bəy |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | II Əlican |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Əsgər bəy |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Allahverdi bəy |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | III Əlican |  |  |  |  |  |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Əhməd xan |  | Qurban bəy |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | Hacı Şeyxəli bəy |  | Hacı Çələbi xan |  |
|

İstinadlar
----------

1. ↑  Karim Agha Fateh - "Brief history of Shaki khans", Baku, 5-89600–007–4
**Mons Meg** — XV əsrdə düzəldilmiş dünyanın ən böyük toplarından biri. Top Burqund hersoqunun göstərişi ilə 1449-cu ildə düzəldilib və 1454-cü ildə Şotlandiya kralı II Ceymsə hədiyyə edilmişdir. Şotlandiyanın Edinburq qalasında saxlanılır. Topun ağırlığı 6 ton, mərmilərinin ağırlığı isə 150 kq-dır. Top 2 km uzaqlığa qədər atəş açmaq xüsusiyyətinə malikdir. Güllələrdən bir neçəsi indiyə qədər topun yanında nümayiş etdirilir.

Top Belçikada Mons adlanan ərazidə düzəldildiyi üçün Mons Meg adlandırılmışdır. İlk dəfə XV əsrdə Edinburq qalası mühasirəyə alınan zaman, qalanın müdafiəsi üçün ingilislərə qarşı istifadə edilmişdir.

Mons Meg son olaraq XVII əsrdə salamlama üçün atəşfəşanlıq mərasimində istifadə edilmişdir. 1754-cü ildə London qülləsinə aparılan top, 1829-cu ildə yenidənə öz yerinə, Edinburq qalasına qaytarılmşdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Did You Know? Mons Meg". 2021-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-02.
2. ↑  "Mons Meg cannon at Edinburgh Castle to have an 'MOT'". 2021-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-02.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Mons Meg ilə əlaqəli mediafayllar var.

* The official Edinburgh Castle website Arxivləşdirilib 2015-09-02 at the Wayback Machine
**Tatyana Ostaşenko** (*ukr.* Тетяна Миколаївна Остащенко; 1974, Lvov) — Ukraynalı hərbi həkim. 30 iyul 2021-ci ildən Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Tibbi Xidmətinin komandanı, Tibb Xidmətinin Briqada generalı. Ukrayna tarixində orduya komandanlıq edən ilk qadın, eləcə də briqada generalı rütbəsində ilk qadın.

Bioqrafiya
----------

1974-cü ilin avqustunda Lvovda hərbçi ailəsində anadan olmuşdur.

1996-cı ildə Lvov Dövlət Tibb Universitetinin (indiki Danilo Halitski adına Lvov Milli Tibb Universiteti) əczaçılıq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1998-ci ildə isə Ukrayna Hərbi Tibb Akademiyasını bitirir.

1998-ci ildən hərbi hissənin aptek rəisi, Qərb Əməliyyat Komandanlığının hərbi tibb şöbəsinin zabiti, Silahlı Qüvvələrin Mərkəzi Hərbi Tibb İdarəsinin tibbi təchizat şöbəsinin rəisi vəzifələrində hərbi xidmətdə olub. Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Tibb İdarəsinin və Ukrayna Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının hərbi və sülhməramlı əməliyyatlar baş idarəsinin rəisi, baş hərbi tibb müəssisəsinin tibbi təchizat şöbəsinin şöbə rəisi, Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin baş inspeksiyasının baş müfəttişi.

2020-ci ildə o, NATO dövlətlərinin orduları üçün bir sıra kurslarda əməliyyat-taktiki təhsil səviyyəsini təkmilləşdirib, həmçinin Krenfild Universitetində (Böyük Britaniya) müdafiə və təhlükəsizlik sektorunda islahatlar və strateji liderlik kurslarını bitirib.

30 iyul 2021-ci ildə o, Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin tibb qüvvələrinin komandiri təyin edilib. Tatyana Ostaşenko Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin tarixində silahlı qüvvələrin ayrı bir qolunun ilk qadın komandiri, həmçinin Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin ilk qadın briqada generalı olan şəxsdir.
Tatyana dördüncü nəsil əsgərdir. Rəsmi olaraq Ostaşenko evli deyil. Açıq mənbələrdə uşaqların olması barədə məlumat yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "В украинской армии женщину впервые назначили на должность командующего". РИА Новости. 2021-07-30. 2022-03-22 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "У Збройних силах України призначили першу жінку-командувача /Укрінформ, 30.07.2021/". 2021-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-21.
4. ↑  "У ЗСУ призначено першу жінку-командувача /DW,30.07.2021/". 2021-11-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-21.
5. ↑  "У ЗСУ вперше призначено командувачем жінку". 2021-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-17.
6. ↑  47-річна львів’янка стала першою бригадною генералкою ЗСУ Arxivləşdirilib 2021-08-27 at the Wayback Machine, zaxid.net, 25 серпня 2021

Xarici keçidlər
---------------
**Şepard lemması** mikroiqtisadiyyatda mühüm bir anlayışdır, şirkət nəzəriyyəsi və istehlakçının seçimi üzrə tədbiq olunur. Lemmaya uyğun olaraq, əgər xərc funksiyasının fərqsizlik əyriləri qabarıqdırsa, onda {\displaystyle p\_{i}} qiymətə olan müəyyən bir məhsulun xərclərini minimallaşdıran nöqtə yeganədir. İdeya ondan ibarətdir ki, verilmiş bazar qiymətləri ilə istehlakçı müəyyən bir fayda əldə etməyin xərcini minimallaşdırmaq üçün hər bir məhsulun ideal miqdarı alacaq.
Lemma Ronald Şepard şərəfinə adlandırılmışdır, kim ki öz kitabında onun riyazi sübutunu göstərib.

Eyni nəticə istehlak nəzəriyyəsi məzmununda Laynel V. Makkenzi (Lionel W. McKenzie) 1957-ci ildə də alınıb. Ona müvafiq olaraq, xərc funksiyasının məhsul qiymətləri üzrə xüsusi törəmələri münasib məhsullar üçün Hiks tələb funksiyaları ilə bərabərdir. Eyni nəticələr Con Hiks (John Hicks) (1939) və Pol Samuelson (Paul Samuelson) (1947) tərəfindən əldə olunub.

Təyin etmə
----------

İstehlakçı nəzəriyyəsində Şepardın lemması deyir ki, verilmiş "u" fayda dərəcəsi və "p" qiymətlər üçün müəyyən bir *i* məhsula tələb xərc funksiyasının müəyyən məhsulun qəyməti üzrə törəməsinə bərabərdir.

{\displaystyle h\_{i}(\mathbf {p} ,u)={\frac {\partial e(\mathbf {p} ,u)}{\partial p\_{i}}}}
Harda ki *hi(**p**, u)* {\displaystyle i} məhsulu üçün Hiks tələbidir, *e(**p**, u)* xərc funksiyasıdır, və funksiyaların ikisi ***p*** qiymətlərindən və {\displaystyle u} faydasından asılıdırlar.
Habelə şirkət nəzəriyyəsində lemma eyni cür şərtli faktor tələbi üçün hər bir sərf olunan faktor üzrə ifadə olunur: *c(**w**, y)* xərc funksiyasının faktorun qiyməti üzrə törəməsi:

{\displaystyle x\_{i}(\mathbf {w} ,y)={\frac {\partial c(\mathbf {w} ,y)}{\partial w\_{i}}}}
Harda ki *xi(**w**, y)* {\displaystyle i} sərf olunan faktoru üçün şərtli faktor tələbinin funksiyasıdır, *c(**w**, y)* qiymət funksiyasıdır, və funksiyaların ikisi ***w*** faktorun qiymətləri və {\displaystyle y} hasilatı üzrə təyin olunub.
Müasir zamanda Şepardın lemması zərf düsturu ilə sübut olunur.

Əlavə materiallar
-----------------

* Hal Varian, Microeconomic Analysis, p. 74, W. W. Norton & Company (1992) Inc ISBN 0-393-95735-7
* Volker Böhm and Hans Haller (1987). "Demand theory," The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 1

İstinadlar
----------

1. ↑  Ronald Shepard, *Theory of Cost and Production Functions* (Princeton University Press, 1953)
2. ↑  Lionel W. McKenzie, "Demand Theory Without a Utility Index", The Review of Economic Studies, 1957.