Sol Perlmutter 2006-cı ildə Brayn Şmidt ve Adam Rays ilə Shaw Astronomiya Mükafatını alarkən .
**Sol Perlmutter** (22 sentyabr 1959, Şampeyn, İllinoys) — Lawrance Berkeley milli laboratoriyasında bir astronom olub, UC Berkeleydə Fizika sahəsinin professorudur. Brayn Şmidt və Adam Rays ilə birlikdə 2011-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını qazanmışdır. Perlmutter Amerika Elm və İncəsənət Akademiyasının bir üzvüdür və 2003-cü ildə AAASa (Amerika elmi inkişaf təşkilatı) seçilmişdir. Eyni zamanda Amerika Milli Elm Akademiyasının fizika bölməsinin üzvüdür.

Həyatı
------

Sol Perlmutter bir Aşkinaz yəhudisi olan Daniel D. Perlmutterin 3 uşağından biri olaraq dünyaya gəlmişdir. Atası Pensilvaniya Universitetində kimyəvi və Biomolekulyar mühəndisliyindən, anası Felice isə Temple Universitetindən təqaüdçüdür. Anası tərəfindən babası müəllim Samuel Davidson 1919-cu ildə Besarabyanın qəsəbəsi olan Floreştidən Kanadaya köç etmiştir. Sonra arvadı Çayka ilə birlikdə Nyu-Yorka köç etmişdir.

### Təhsili

Perlmutter uşaqlığını Filadelfiyanının qonşusu olan Mount Airydə keçirmişdir. İbtidai məktəbə Germantaun yaxınlığında olan *Greene Street Friends Schools* məktəbinə getmişdir. Ardını 7-ci sinifdən 12-ci sinfə qədər *Germantaun Friends School*da oxumuşdur. 1981-ci ildə Harvard Universitetindən *mana cum laude* ünvanı ilə məzun olmuşdur. 1986-cı ildə Kaliforniya Universitetində doktorluq dissertasiyasını tamamlamışdır. Perlmutterin doktorluq tezisi olan "An Astrometric Search for a Stellar Companion to the Sun" Nemesis ulduzu üçün axtarış edəcək avtomatik bir teleskopun inkişaf etdirilməsi və istifadəsi haqqında məlumatlar bildirməkdə idi. Eyni zamanda öz teleskopunu istifadə edərək Nemesis və komet haqqında axtarış etməkdə idi. Sonra bu iş ona kosmos sahəsində mükafat qazanmasını təmin etdi. Perlmutter avtomatik super nova axtarış fikrini Luis Alvarezə bildirmişdir. 1968-ci ildə Nobel mükafatı alan Alvarez bu fikrini Perlmutterin assistenti ilə paylaşmıştır.

### Ailəsi

Perlmutterin iki bacısı var. Biri Şira Perlmutter (d.1956) vəkil, digəri Tova Perlmutter mənfəət məqsədi güdməyən bir idarəçidir. Tova Berkeleydə antropoloq olan Laura Nelson ilə evlidir və Nova adında bir qızları var.

Fəaliyyəti
----------

Perlmutter Milli *Lawrence Berkeley* laboratoriyasındakı Supernova Kosmos layihəsinin başına keçmişdir. Bu layihənin komandası Rays və Şmidt başçılığında irəliləyən *Type la super nova* müşahidələrindən kainatın gənişləməsinin sürətlənməsinə dair dəlillər tapan *High-z Supernova Search Team* ilə rəqabət içərisində idi. Type la super nova bir ağ kiçik ulduzun cüt ulduzdan kütlə götürərək Çandrasekar sərhədini keçdiyi zaman meydana gəlməkdədir. Bütün *Type la super nova*ların təxmini şəkildə meydana gəldiyinə inanılmaqdadır. Type la super novalar standart şam meydana gətirə bilər ki, bu əsas işıqlandırma gücü hər vəziyyətdə təxmini olaraq eyni olduğu mənasına gəlir. Tədqiqatçılar partlamaların parlaqlığını dünyadan ölçərək super novaların uzaqlığı haqqında nəticəyə gələ bilmişlər.

Supernova Kosmos Layihəsi uzaqda yaranan supernovaların Habl qaydalarının nəzərdə tutduğu qədər sürətli bir şəkildə içə çökmədiyi şəklində nəticələnmişdir. Buna görə milyonlarla il əvvəl ibarət olan super novadan bəri kainatın genişləməsinin sürətləndiyi ortaya çıxmışdır. *The High-z* komandası da buna bənzər bir nəticəyə gəlmişdilər. İki komandanın da hesabatı bir neçə həftə ara ilə nəşr olundu və elm birliyi tərəfindən təsdiqlənmiş nəzəriyyələr sayəsində sürətlicə qəbul edildi. Bu nəticə daha sonra digər dəlillərlə dəstəklənmişdir. Bu tapıntılar kainatın təbiətinə dair araşdırmaları canlandırdı, xüsusilə qaranlıq enerjinin roluyla əlaqədar olaraq. Bu iş Perlmutter və Şmidtə 2011-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını qazandırmışdır.

Perlmutter ayrıca *Supernova / Acceleration Probe* layihəsi adı altında uzaq kainatdakı super novaları tapmaq və üzərində çalışmaq üçün bir peyk inşa etməyi qarşısına məqsəd kimi qoymuşdur. Bu peyk kainatın böyümə sürətlənməsi nisbətini daha diqqətə çarpan hala gəlməsini təmin edəcək.

Perlmutter hal-hazırda Berkeleydə müəllim kimi fəaliyyət göstərir və qlobal istiləşmə haqqında bir layihə icra etməkdədir.

Mükafatları
-----------

Perlmutter 2002-ci ildə Amerika Enerji Nazirliyi E. O. Lawrence fizika mükafatını qazandı. 2003-cü ildə Kaliforniyada ilin elm adamı mükafatını qazandı və 1005 John Scott və Padua mükafatlarına da layiq görüldü. 2006-cı ildə Shaw Mükafatını Adam Rays və Brayn P. Şmidt ilə paylaşdı. Eyni il Milli Antonio Feltrinelli mükafatını qazandı.

2007-ci ildə Perlmutter və komandası 500.000 dollarlıq Gruber Kosmos mükafatını kainatın böyüməsinin sürətlənməsini kəşf etdiklərinə görə High-Z komandası ilə paylaşdı.

2010-cu ildə Perlmutter Kaliforniya Universitetindəki Miller İnstitutuna qocaman üzv olaraq qəbul edildi.

2011-ci ildə Perlmutter və Rays Albert Eynşteyn Medalına layiq görüldülər.

2011-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını Rays və Şmidt ilə paylaşdı. Mükafatın ehtiva etdiyi 10 milyon İsveç kronunu da Rays və Şmidt ilə yarı yarıya paylaşdı.

Yenə eyni şəkildə 2015-ci ildə Perlmutterin komandası Əsas Fizika Mükafatları adı altında 3 milyon dolları Rays və Şmidt ilə paylaşdı.

Perlmutter Aula Magnada Nobel ilə bağlı dərsini izah edərkən

Populyar mədəniyyət
-------------------

2011-ci ildə *Big Bang Theory* adlı serialda Perlmutter "The Speckerman Recurrence" istinadına alınmışdır. Hissədə Şeldon Cooper adlı xarakter diz- üstü kompüterindən Nobel mükafatlarını izləməkdədir və qısqanc bir şəkildə "Dr. Perlmutterin Nobel mükafatını tutmağına baxın. Problem nədir Sol, biri mükafatını oğurlayacaq deyə qorxursan? Sənin Eynşteynin kosmik sabitini oğurladığın kimi!" çıxış edər. Sonra "İndi də Perlmutter Kralın əlini sıxır. Saatına nəzarət et Gustaf, onuda icra etmiş ola bilər." deyir.

Perlmutterin 2011-ci ildə nəşr olunan "The Rhinitis Revelation" adlı hissədə də adı keçir. Anası ilə olan bir danışmada Şeldon belə deyir: "Sənə sabah üçün bir sürprizim var ana. Sabah səni Perlmutterin Nobel mükafatı qazanan kosmos işləri haqqındakı dərsə aparacam. Ən gözəl tərəfi isə dərsin sonrasında sual cavab qismi olacaq, onu başa düşmədim deyə cavablayacağı bir neçə sual hazırladım. ". Bölümün sonrasında isə Şeldon Perlmutterin dərsi və sual-cavab haqqında tənqidlərə məruz qalmışdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Supernova Cosmology Project Website
* Supernova Cosmology Project
* Shaw Prize Press Release
* Nobel Prize in Physics Press Release
*

İstinadlar
----------

1. 1 2  Saul Perlmutter // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. ↑  .
3. ↑  .
4. ↑  .
5. ↑  NNDB (ing.). 2002.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | ORCID · ResearcherID · zbMATH Open · All-Russian Mathematical Portal · IMDb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani |
| Normativ yoxlama | GND: 1140531913 · ISNI: 0000 0000 3335 7883 · LCCN: n90650538 · VIAF: 315707752 · WorldCat VIAF: 315707752 |

| ⛭**Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatları** |
| --- |
| 1901–1925 | 1901 - Vilhelm Rentgen  ·  1902 - Hendrik Lorens, Piter Zeyeman  ·  1903- Antuan Anri Bekkerel, Pyer Küri, Mariya Sklodovskaya-Küri  ·  1904 - Con Uilyam Strett   ·  1905 - Filipp Lenard  ·  1906 - Cozef Con Tomson  ·  1907 - Albert Maykelson  ·  1908 - Qabriel Lipman  ·  1909 - Qulyelmo Markoni və Karl Braun  ·  1910 - Yan Van-der-Vaals  ·  1911 - Vilgelm Vin  ·  1912 - Nils Dalen  ·  1913 - Xeyke Kamerlinq-Onnes  ·  1914 - Maks fon Laue  ·  1915 - Uilyam Henri Breqq və Uilyam Lorens Breqq  ·  1916 - verilməmişdir  ·  1917 - Çarlz Barkla  ·  1918 - Maks Plank  ·  1919 - Yohannes Ştark  ·  1920 - Şarl Gilyom  · 1921 - Albert Eynşteyn  ·  1922 - Nils Bor  ·  1923 - Robert Milliken  ·  1924 - Karl Siqban  ·  1925 - Ceyms Frank və Qustav Herts |  |
| 1926–1950 | 1926 - Jan Perren  ·  1927 - Artur Kompton, Çarlz Tomson Ris Vilson  ·  1928 - Ouen Uillans Riçardson  ·  1929 - Lui-Viktor de Broyl  ·  1930 - Çandrasekxara Raman  ·  1931 - verilməmişdir  ·  1932 - Verner Heyzenberq  ·  1933 - Ervin Şredinger, Pol Dirak  ·  1934 verilməmişdir  ·  1935 - Ceyms Çedvik  ·  1936 - Viktor Hess, Karl Anderson  ·  1937 - Klinton Devisson, Corc Tomson  ·  1938 - Enriko Fermi  ·  1939 - Ernest Lourens  ·  1940-42 verilməmişdir  ·  1943 - Otto Ştern  ·  1944 - İzidor Rabi  ·  1945 - Volfqanq Pauli  ·  1946 - Persi Bricmen  ·  1947 - Eduard Eplton  ·  1948 - Patrik Blekett  ·  1949 - Xideki Yukava  ·  1950 - Sesil Frank Pauell |
| 1951–1975 | 1951 - Con Kokroft, Ernest Uolton  ·  1952 - Feliks Blox, Eduard Pörsell  ·  1953 - Frits Sernike  ·  1954 - Maks Born  ·  1955 - Uillis Lemb, Polikarp Kuş  ·  1956 - Uilyam Şokli, Con Bardin, Volter Bratteyn  ·  1957 - Yanq Çjennin, Li Tzundao  ·  1958 - Pavel Çerenkov, İlya Frank, İgor Tamm  ·  1959 - Emilio Seqre, Ouen Çemberlen  ·  1960 - Donald Qlazer  ·  1961 - Robert Hofstedter, Rudolf Mössbauer  ·  1962 - Lev Landau  ·  1963 - Yucin Viqner, Mariya Göppert-Mayer, Yohannes Hans Daniel Yensen  ·  1964 - Çarlz Tauns, Nikolay Basov, Aleksandr Proxorov  ·  1965 - Sinyitiro Tomonaqa, Culius Şvinger, Riçard Feynman  ·  1966 - Alfred Kastler  ·  1967 - Hans Bete  ·  1968 - Luis Alvares  ·  1969 - Marri Gell-Mann  ·  1970 - Hannes Alfven  ·  1971 - Dennis Qabor  ·  1972 - Con Bardin, Leon Kuper, Con Şriffer  ·  1973 - Leo Esaki, Ayvar Caveyer, Brayan Cozefson  ·  1974 - Martin Rayl, Entoni Xyuiş  ·  1975 - Oge Bor, Bencamin Mottelson, Ceyms Reynuoter |
| 1976–2000 | 1976 - Berton Rixter, Semuel Tinq  ·  1977 - Filip Anderson, Nevill Mott, Con Van Flek  ·  1978 - Pyotr Kapitsa  ·  1979 - Şeldon Qleşou, Əbdus Salam, Stiven Vaynberq  ·  1980 - Ceyms Kronin, Val Fitç  ·  1981 - Nikolas Blomberqen, Artur Şavlov, Kay Siqban  ·  1982 - Kennet Vilson  ·  1983 - Subraxmanyan Çandrasekar, Uilyam Fauler  ·  1984 - Karlo Rubbia, Simon van der Mer  ·  1985 - Klaus fon Klitsinq  ·  1986 - Ernst Ruska, Gerd Binninq, Heynrix Rorer  ·  1987 - Yohannes Bednorts, Karl Müller  ·  1988 - Leon Lederman, Melvin Şvarts, Cek Steynberger  ·  1989 - Norman Ramzey, Hans Demelt, Volfqanq Paul  ·  1990 - Cerom Fridman, Henri Kendall, Riçard Teylor  ·  1991 - Pyer de Jen  ·  1992 - Jorj Şarpak  ·  1993 - Rassel Hals, Cozef Teylor  ·  1994 - Bertram Brokhauz, Klifford Şall  ·  1995 - Martin Perl, Frederik Reynes  ·  1996 - Devid Li, Duqlas Oşeroff, Robert Riçardson  ·  1997 - Stiven Çu, Klod Koen-Tannudjı, Uilyam Filips  ·  1998 - Robert Laflin, Xorst Ştermer, Daniel Tsui  ·  1999 - Gerardus 't Hooft, Martinus Veltman  ·  2000 - Jores Alförov, Herbert Krömer, Cek Kilbi |
| 2001–indiyə kimi | 2001 - Erik Kornell, Volfqanq Ketterle, Karl Viman  ·  2002 - Raymond Devis, Masatoşi Koşiba, Rikkardo Cakkoni  ·  2003 - Aleksey Abrikosov, Vitali Ginzburq, Entoni Legget  ·  2004 - Devid Qross, Xyu Politser, Frenk Vilçek  ·  2005 - Roy Qlauber, Con Holl, Teodor Hanş  ·  2006 - Con Mater, Corc Smut  ·  2007 - Albert Fert, Peter Qrünberq  ·  2008 -  ·  2009 - Çarls K. Kao, Uillard S. Boyl, Corc E. Smit  ·  2010 - Konstantin Novselov, Andrey Qeym  ·  2011 - Saul Perlmutter, Brayn Skmidt, Adam Riess  ·  2012 - Serge Haroçe, David Uineland  ·  2013 - Peter Higgs, François Englert  ·  2014 - İsamu Akasaki, Hiroşi Amano, Syuci Nakamura  ·  2015 - Takaaki Kacita, Artur Makdonald  ·  2016 - Devid Taules, Dunkan Holdeyn, Maykl Kosterlits  ·  2017 - Rayner Vays, Kip Torn, Barri Bariş  ·  2018 - Artur Eşkin, Jerar Muru, Donna Striklend  ·  2019 - Ceyms Pibls, Mişel Mayor, Didye Keloz  ·  2020 - Rocer Penrouz, Raynhard Qentsel, Andrea Mia Qez |