recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pardo braziliyalılar**,Coğrafiya və Statistika İnstitutu (IBGE) tərəfindən Braziliya siyahıyaalmasında istifadə edilən dəri rəngi və ya irq 

kateqoriyasıdır.

Pardo qəhvəyi rəngin müxtəlif çalarlarını təsvir edən Portuqalca terminidir. Digər kateqoriyalar branco (ağ), negro (qara), amarelo (sarı) və indigena (yerli).

 "Həmanın kəffarəsi" tablosu Braziliyada əfv sinfinin formalaşmasını əks etdirir

Tərif
-----

Pardo anlayışı Portuqalca *"qəhvəyi"* Braziliya 1950-ci ildən Coğrafiya və Statistika İnstitutu və *yolu* ilə istifadə edilmişdir.

Əhali
-----

  

Pardo əhalisi 20-ci əsrdə sürətlə artdı. 1940-cı ildə braziliyalıların 21,2%-i pardo kimi təsnif edildi. 2000-ci ildə əfv olunanlar ümumi əhalinin 38,5%-ni təşkil edirdi və bu əhali ildən-ilə artmağa meyllidir.

2010-cu ilə qədər əvvəllər əsasən ağ əhaliyə malik olan Braziliya indi Pardo və qaradərili əhali ilə balanslaşdırılmışdı. Ağ sakinlərin nisbəti 48%, Pardo və Qaralar isə müvafiq olaraq 43% və 7,5% təşkil edir.

Pardo bölgüsü Braziliyanın şimalında 64%, şimal-şərqdə 58% və Orta Qərbdə 43,7% təşkil edir.

istinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2007-08-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-01-30.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-30.
**Kipr türk milliyətçiliyi** — Şimali Kipr Türk Respublikasının (ŞKTR) müstəqilliyini dəstəkləyən etnik milliyətçilik. İdeologiyanın əsasları daha çox ŞKTR-nin Türkiyədən müstəqil qalmasını arzulayır, eyni zamanda yunanların dominantlıq etdiyi Kipr Respublikası ilə birləşmiş Kipr ideyasına qarşı çıxır. "Taksim"in məqsədi – Kipr adasının türk və yunan hissələrinə bölünməsi Kipr türk milliyətçiləri arasında geniş yayılmışdır. Buna baxmayaraq, onların xeyli hissəsi Türkiyənin Kipri ilhaq etməsini arzulayır.

Tarixi
------

1911-ci ildə adanın hər yerində Kipr türkləri tərəfindən enozisə qarşı 3 mitinq təşkil edilmişdir. Bu mitinqlər XX əsrdə Kipr türk milliyətçiliyinin ilk böyük hadisəsi və Kipr türklərinin enozisə qarşı ilk təşkil etdiyi aksiya idi. 1920-ci illər daha sərt etnik-dini bölmələr baxımından kritik bir onillik olmuşdur. Adada qalan Kipr türkləri kamalçı inqilabın təsiri ilə yavaş-yavaş Türkiyə milliyətçiliyi ideologiyasını mənimsəmişdilər.

20 iyul 1974-cü ildə Yunanıstan xuntasının adanı Yunanıstanla birləşdirmək məqsədi ilə prezident Makarios əleyhinə dövlət çevrilişindən sonra Türkiyə adaya hücum əməliyyatı keçirmişdir. "Attila-2" kod adı altında həyata keçirilmiş ikinci əməliyyat 1974-cü il avqustun 14-dən 18-dək baş tutmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Xypolia, Ilia.* British Imperialism and Turkish Nationalism in Cyprus, 1923-1939 : divide, define and rule. London: Routledge. 2017.
2. ↑  *Kyris, George.* The Europeanisation of Contested Statehood: The EU in Northern Cyprus. Routledge. 2016. 30–1. ISBN 978-1317032748. 2021-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-28. The rise of Turkish nationalism among the Turkish Cypriots can be largely seen as a response to the Greek Cypriot national "awakening" and campaign for union with Greece.
3. ↑  "KIBRIS". users.metu.edu.tr. 2015-06-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-22.
4. ↑  *Xypolia, Ilia.* British imperialism and Turkish nationalism in Cyprus, 1923-1939 : divide, define and rule (Paperback). Abingdon, Oxon. ISBN 0-367-34890-X. OCLC 1106094476.
**Məmmədrza Abdulla oğlu Afiyət Mərəndi** (22 yanvar 1926 - 24 aprel 2011)—Azərbaycan yazıçısı, tərcüməçi, DF-MK-nin üzvu və "Azərbaycan" qəzetinin redaktoru.

Həyatı
------

Afiyət Abdulla oğlu Məmmədrza Mərəndi 1926-cı ildə Azərbaycanın Qazax rayonunda anadan olub, onun 6 yaşı olanda ailəsi ilə birlikdə Təbrizə köçüblər. Orta məktəbi Təbrizdə başa vurandan sonra, 1946-cı ildə Sovet ordusunun Təbrizdə olan yüksək rütbəli hərbçiləri ilə Azərbaycana qayıdıb. Burada hərbi məktəbə daxil olaraq, təhsilini uğurla başa vurub. Sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olaraq, ikinci ali təhsil alıb. O, uzun müddət jurnalistka sahəsi ilə məşğul olub. 30 ilə yaxın "Azərbaycan" qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışıb. 

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü olan Afiyət mətbuatda çalışdığı dövrdə Nəriman Həsənzadə, Tahir Söhrab, Mədinə Gülgün, Balaş Azəroğlu, Bəxtiyar Vahabzadə kimi yazıçı və şairlərlə işləyib, dostluq və əməkdaşlıq edib. Fars dilindən Azərbaycan dilinə tərcümələrindən aydın olur ki, Afiyət Məmmədrza bir sıra dilləri mükəmməl bilmiş və ədəbi-bədii fikrin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Onun müxtəlif vaxtlarda "Səttərxan", "Ürəkdə işıq", "Atamı istəyirəm" adlı kitabları nəşr edilib.

Əsərləri
--------

* "Alov" (1959),
* "Atamı istəyirəm" (1961),
* "Sərdari-milli Səttərxan" (1968),
* "Məşrutə İnqilabı və Pəhləvi dərbarının xəyanətləri" (1978),
* "Sərdare-milli Səttərxan" (1980),
* "Ürəkdə işıq" (1984).

Tərcümələri
-----------

* "Balaca qara balıq" (1978),
* "Cuğundur satan oğlan" (1960),
* "Məhəbbət nağılı" (1987) və s.
**Məmmədrza Həsən oğlu Dadaşov**  (16 avqust 1909, Bico, Şamaxı qəzası – 16 iyun 1984, Bico, Ağsu rayonu) — Azərbaycan kənd təsərrüfatı nümayəndəsi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

Həyatı
------

1909-cu ildə avqustun 16-da indiki Ağsu rayonunun inzibati ərazi vahidinə daxil olan Bico kəndində doğulmuşdur. 1934–1976-cı illərdə müəllim, Şamaxı və Ağsu rayonlarının müxtəlif təsərrüfat idarələrində kollektiv rəhbəri işləmişdir. 1948-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Eyni ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı ilə təltif edilmiş, eyni kənddən olan 6 nəfərdən biridir.

Fəaliyyəti dövründə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə (6-cı çağırış) deputat seçilmiş, "Lenin", "Oktyabr inqlabi", "Qırmızı Əmək bayrağı" ordenləri ilə təltif olunmuşdur. 1978-ci ildən ömrünün sonuna kimi Bico kəndi XDS İcraiyə Komitəsinin sədri olmuşdur.

1984-cü il iyunun 16-da vəfat etmişdir.

Təltifləri
----------

* "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı"

İstinadlar
----------



| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Qaynar klaviş** (*hot key*) – bir-iki klavişin basılması ilə gerçəkləşən və istifadəçi tərəfindən, adətən, yaddaşda rezident olan başqa bir proqrama (kalkulyator, bloknot, nömrəyığan, terminal emulyatoru) keçid üçün istifadə olunan komandadır. Rezident proqram, yaxud TSR-proqram (TERMINATE-AND-STAY-RESIDENT PROGRAM) yaddaşa yüklənir və çağrılanadək orada passiv rejimdə qalır. İstifadəçiyə belə proqram lazım olduqda o, "qaynar" klavişi basmaqla komanda verir: adətən, bu kombinasiya Alt və ya Control klavişlərinin iştirakı ilə olur, ancaq bu məqsədlə klaviaturada olan istənilən klaviş istifadə oluna bilər. "Qaynar" sözü onu göstərir ki, keçidin baş verdiyi proqram istifadə üçün tam hazırdır və öz növbəsini gözləyir, başqa sözlə, tam "qızıbdır". MS-DOS mühitində bəzi proqramlarda əməliyyat sisteminə çıxış üçün də "qaynar" klavişlər nəzərdə tutulur. Başqa tətbiqi proqramlarda istifadəçilər özləri bir klaviş basmaqla başqa proqramları başladan (məsələn, verilənlərin ötürülməsi proqramından mətn prosessorunu başladan) "qaynar" klavişlər təyin edə bilərlər.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
**Həsən Tahsin Paşa** (1846, Konstantinopol – 1930, İstanbul) — Osmanlı bürokratı. II Əbdülhəmid dövründə 1894-1908-ci illəri arasında Mabeyn-i Hümayunun baş katibi - sultanın şəxsi katibi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Məsud Əfəndinin ailəsində dünyaya gəlmiş, Rüşdiyədəki təhsilini tamamladıqdan sonra 11 iyun 1870-ci ildə 11 yaşında Sədarət Məktubi Qələminə (Yazı idarəsinə) daxil olmuşdur. Daha sonra Daxiliyyə Nəzarəti (Daxili İşlər Nazirliyi) Məktubi Qələmində vəzifəyə təyin edilmiş və həmin idarədə baş katib kimi işləmişdir.

7 iyul 1888-ci ildə vəzifəsi yüksəldilərək, Bəhriyyə Nəzarəti (Dəniz Nazirliyi) Məktub Şöbəsinə göndərilmişdir. Qabiliyyəti, ləyaqəti və dürüstlüyünə görə Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən 26 noyabr 1894-cü ildə Sürəyya paşanın vəfatı ilə boş qalmış Mabeyn baş katibliyinə təyin olunmuş və bu vəzifədə 4 avqust 1908-ci ilə qədər qalmışdır. II Məşruyyətin (Konstitusiyanın) elanından sonra ittihadçılar tərəfindən Mehmet Rza paşa, Ratıb paşa, Zəki paşa ve Şehremini Rəşid paşa ilə birlikdə Saqqız adasına sürgün edilmişdir.

Bir müddətdən sonra əfv edilmiş ve sürgündən geri dönmüşdür. Türkiyədə cümhuriyyətin elanından sonra Təkəl Tütün Deposunda baş katib kimi işləmişdir. 1930-cu ilində İstanbulda vəfat etmişdir.

Sultan II Əbdülhəmidin yanında çalışdığı dövrlə bağlı xatirələr kitabı yazmışdır.

İddia edildiyi kimi ərəb deyildi və yalnız türkcə danışa bilirdi.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

2017-ci ildə TRT-1 kanalında yayıma başlayan Paytaxt: Əbdülhəmid serialında Tahsin paşa rolunu Bahadır Yenişehirlioğlu ifa etmişdir.
**Myadininkay qalası** — Litvanın Vilnüs rayonu, Myadininkay qəsəbəsində yerləşir. Litvadakı kastel yipli ən böyük qaladır.

Tarixi
------

Qala 14-cü əsrdə inşa edilmişdir. Yazılı mənbələrdə 1385-ci ildən bəri qeyd olunur. Qala divarları ilə əhatə olunmuş sahə 2 hektar ərazini əhatə edir və düzbucaqlı olamayan dördbucaq təşkil edir. Şimal divarın uzunluğu 128,7 m, şərq 161.2 m, cənub 127.7 m, qərb isə 147.9 metrdir. Qala düzənlikdə qurulmuş və şimaldan bir bataqlıqla əhatə olunmuşdur. Divarların hündürlüyü 14–15 m-ə çatır. Divarın qalınlığı 1,8-1.9 m, ən yuxarıda isə 1,6 m-dir. Şimal-şərq küncündə əsas beşmərtəbəli qüllə yerləşir. Digər bir qüllə cənub divarının kənarında, ortasına yaxın yerdədir. Qalanın əvvəllər dörd qapısı vardı (hər divarda bir qapı).
Myadininkay qalası Vilnüs şəhəri böyüməyə başlayanda əhəmiyyətini itirdi. 
Siqismund Herberşteyniın ifadəsinə görə 1517-ci ildə Myadininkay qalas qonşu Krevski qalası kimi artıq tərk edilmişdir. Daha sonra burada bir sıra dövlət idarələri yerləşirdi. Myadininkay qalası 1514-ci ildə Vilnüs mahalının bağ malikanəsi olaraq xatırlandı, malikanənin taxta binaları qala həyətində inşa edilmişdi. 1812-ci ildə Myadininkay qalasının həyətində, geri çəkilən Fransa ordusu bir müddət taxta binalarını yandıraraq soyuqdan qorundu.

Qəsr bu gün
-----------

1955–1956, 1960–1962-cı illərdə Myadininkay qalası memarlar Siqitas Benjaminas Lasavitskas və Karolis Mekas tərəfindən öyrənilmişdir. 1961-1963-ci illərdə S. Lasavitskasın dizaynına görə qala qorunub saxlanıldı və üç qapısı bərpa edildi. 1970-1973-ci illərdə qərb divarının bir hissəsi memar E. Purlisin layihəsinə uyğun olaraq qorunmuş və bərpa edilmişdir. O dövrdə qala respublika əhəmiyyətli memarlıq və arxeologiya abidəsi olaraq Litva Tarix və Etnoqrafiya Muzeyinə aid idi. 2004-cü ildən bu qala Trakai Tarixi Muzeyinə aiddir. 2012-ci ilin sentyabr ayının sonunda yenidənqurmadan sonra ziyarətçilərin üzünə açılmışdır. Burada Litva Prezident Alqirdas Brazauskasın ov qənimətləri kolleksiyası və qalanın tarixinə həsr olunmuş bir ekspozisiya var. Divarların əsas gülləsinə bitişik həyətlərə və isti vaxtlarda güllənin üst platformasına çıxış açıqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Medininkai Castle". exploretrakaivilnius.lt (ingilis). 14 August 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 November 2019.
2. ↑  "Medininkai Castle". trakaimuziejus.lt. 9 June 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 November 2019.
3. ↑  "Medininkai Castle". visitcastles.eu. 10 September 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 November 2019.
**Puta** — Azərbaycanın Qaradağ rayonunda qəsəbə.

Tarixi
------

Puta qəsəbəsinin yaranma tarixi 1910-1920-cu illərə təsadüf edir. Qəsəbənin salınması onun ərazisində zəngin neft yataqlarının olması və neft quyularında işləmək üçün bu əraziyə gələn insanların məskunlaşması ilə bağlıdır. Toponim kimi adı buta mənasını daşıyan Puta qəsəbəsi 1922-1923-cu illərdə sənaye mərkəzi olmuşdur. 1923-cu ilin mayın 7-də Puta qəsəbəsində keçirilən ilk partiya yığıncağında Qaradağ rayonunun əsası qoyulmuşdur. Puta qəsəbəsi inzibati ərazi vahidliyi kimi 1935-ci ildə təşkil olunmuşdur.

Sənaye müəssisələri
-------------------

Puta qəsəbəsi ərazisində iri sənaye müəssisələri və böyük özəl qurumlar vardır. Bunlar Qaz Emalı Zavodu, Qaradağ Neft Kəmərləri İdarəsi, "Bakı-Ağırlaşdırıcılar" ASC, Müdafiə Nazirliyinin "Xüsusi Texnika" Zavodu, "Puta-Əyrici" ASC, "Puta-Nəqliyyat-2" ASC, "Azturqaz" Müştərək Müəssisəsi, "Pakan LTD" MMC (Yuyucu məhsulların istehsalı), "Vembley Developments of Azerbajan "Şirkətinin "Kaliforniya" qapalı mehmanxanası, "Azmeko Kompani" QSC-nin Metanol Zavodu, "Xəzər-Boru" MMC-nin Boru Prokat Zavodu, "Karvan-L" Boya İstehsalı Şirkəti. Bundan əlavə "BP-Azərbaycan" Şirkətinin podryadçı təşkilatları: "Riqblast" (RGB) Şirkəti, "BSL Enerji Servis" LTD, "Vord Vayd Pover Solüşın" Şirkətiş, "Aras LTD" MMC, "ATR Grup-Bridon", "Vartsil", "PSC", "Azloqistik", "ABB" Şirkətləridir. Puta qəsəbəsinin ərazisində hal-hazırda tikilməkdə olan "AzMeCo" QSC – nin Azərbaycan Metanol Zavodu, "Xəzər – Boru" MMC-nin Boru – Prokat zavodu və s. kimi dövlət və sosial əhəmiyyətli obyektlər Puta qəsəbəsinin, eləcə də Qaradağ rayonunun sosial-iqtisadi infrastrukturunun inkişafına güclü təkan verəcəkdir.

Həmçinin bax
------------

* Qaradağ rayonu
* Korgöz qəsəbəsi
* Qızıldaş qəsəbəsi

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Qaradağ rayonu tarixi". 2022-01-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-13.

| ⛭Qaradağ rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Qəsəbələr | Baş Ələt • Ələt • Çeyildağ • Heybət • Lökbatan • Qaradağ • Qarakosa • Qızıldaş • Qobustan • Korgöz • Kotal • Müşfiqabad • Pirsaat • Puta • Sahil • Səngəçal • Şonqar • Şubanı • Şıxlar • Ümid • Yeni Ələt |  |
**Yasəmənyarpaq katalpa** (*lat.* Catalpa bignonioides) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin biqnoniyakimilər fəsiləsinin katalpa cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Çətirli, enli, hündürlüyü 20 m olan, yumru ağacdır.Yarpaqları adi yasəmən yarpağına bənzəyir, lakin ondan böyükdür, üst tərəfi açıq-yaşıl, altı tüklü olub, iridir.Enli yumurtavari və ya ürəkşəkilli yarpaqları 10-20 sm uzunluğunda. 10-15 sm enindədir. Çiçəkləri ağ rəngli, 3sm enində, az ətirli, qırmızı-qəhvəyi, qonur xallarla örütülü olub, çoxçiçəkli süpürgə çiçək qrupunda yerləşir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. İkicinslidir, kasacığı ikiyə bölünmüşdür, dişiciyi 1, erkəkcikləri 5 ədəd olub, yalnız ikisində tozcuq əmələ gəlir.Meyvələrin uzunluğu 15-20 sm, qalınlığı 6-8 mm olan uzun qutucuqlardır, toxumları qanadlıdır.

Ekologiyası
-----------

Qışadavamlı, isti, rütubət və işıqsevəndir. Torpağa tələbkar deyil. Şəhər şəraitinə dözür. Küləyə davamlı deyil.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, Naxçıvanda və Cənub bölgəsində mədəni halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Çətiri və yarpaqları dekorativdir.Azərbaycanda park və xiyabanlarda, küçələrin yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə olunur. Gözəl katalpa, hibrid katalpa, yumurtavari katalpa növlərinə də təsadüf edilir.Tək ağac kimi alleyalarda, qrup halında massivlərdə istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q163831
* Wikispecies: Catalpa bignonioides
* AoFP: 3195
* APA: 1167
* APDB: 48400
* BioLib: 40940
* Calflora: 8505
* Ecocrop: 4349
* EoL: 580329
* EPPO: CTLBI
* GBIF: 3172615
* GRIN: 9581
* iNaturalist: 50859
* IPA: 11350
* IPNI: 109142-1
* IRMNG: 10682183
* ITIS: 34313
* IUCN: 61985360
* MoBotPF: 277905
* NBN: NBNSYS0200003452
* NCBI: 85179
* NZOR: ca0fa517-b7b1-406c-9a5f-89c3c8f12e44
* NZPCN: 3600
* PalDat: Catalpa\_bignonioides
* PFI: 5069
* Plant List: kew-320352
* PLANTS: CABI8
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30194969-2
* Tropicos: 3701298
* VASCAN: 3729
* WCSP: 320352
* WFO: wfo-0000781866

 |
**Pekin Milli Stadionu** (*çin.* 北京國家體育場) — həmçinin "quş yuvası" kimi tanınan 2008 Yay Olimpiya Oyunlarının keçirilməsi üçün yaradılmış, üzgüçülük kompleksinin yanında yerləşən çoxfunksiyalı idman kompleksi. Bu stadionda idman yarışlarının olması ilə yanaşı, 2008-ci il Olimpiya Oyunlarının açılış və bağlanış mərasimləri də keçirilib. Stadionun inşası Herzog & de Meuron bürosunun layihəsinə əsasən 2003-cü ilin dekabrında başlamışdır. Stadionun açılışı 2008-ci ilin martında oldu. Stadion 2022 Qış Olimpiya Oyunlarının açılış və bağlanış mərasimlərinə də ev sahibliyi edəcək.

Stadionun inşaat dəyəri 3,5 milyard yuan səviyyəsində qiymətləndirilir ki, bu da təxminən 325 milyon avro təşkil edir.

Stadion olimpiya oyunlarından başqa İtaliyanın 2009, 2011 və 2012-ci il futbol üzrə İtaliya Superkubokunun Oyunlarına ev sahibliyi etmişdir.

2022-ci ildə stadionda 2022 Qış Olimpiya Oyunlarının açılış və bağlanış mərasimlərinin keçirilməsi planlaşdırılır.

Digər tədbirlər
---------------

2009-cu ildə stadionda avtomobil yarışının *2009 Çempionlar Yarışı* karnavalı keçirildi. 12 yanvar 2009-cu il tarixində meydançanın sahibləri stadionda ticarət-əyləncə kompleksinin tikintisi planlarını açıqlayıblar. *Citic Group* operatoru tərəfindən hazırlanan bu planlar üç ildən beş ilədək davam edəcək proqnozlaşdırılır. Stadion turizm məkanı kimi fəaliyyət göstərməkdə davam edəcək, eyni zamanda idman və əyləncə tədbirləri keçirəcəkdir. Ceki Çan, 2 aprel 2009-cu ildə stadionda pop konserti keçirən ilk sənətçi idi.

1 noyabr 2010-cu ildə Beynəlxalq Yüngül Atletika Federasiyaları Assosiasiyası 2015-ci ildə Yüngül atletika üzrə Dünya çempionatının Pekin Milli Stadionunda keçiriləcəyini açıqladı.

Amerika-Çin pop ulduzu Linhom Van 14 aprel 2012-ci ildə stadionda ilk solo pop konsertini keçirdi. Tayvanlı Mayday qrupu *Mayday No Where* turu çərçivəsində 29-30 aprel 2012-ci il tarixləri arasında iki gecə stadionda çıxış edib. Onlar stadionda iki günlük konsert verən ilk qrup idi.

2017-ci il 4 noyabr tarixində stadionda Əfsanələr Liqası üzrə Dünya Çempionatının final mərhələsi keçirildi.

*SK Telecom T1* və *Samsung Galaxy* arasında 2017 Əfsanələr Liqası üzrə Dünya Çempionatının final mərhələsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "China's New Faces: Ai Weiwei". BBC News. 3 March 2005. 11 August 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 April 2010.
2. ↑  *Demick, Barbara.* "Beijing's Olympic building boom becomes a bust". Los Angeles Times. 22 February 2009. 25 February 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 February 2009.
3. ↑  "Race of Champions moves to Beijing". Autosport.com. Haymarket Publications. 16 April 2009. 19 April 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 April 2009.
4. ↑  "Beijing selected to host 2015 World Championships". iaaf.org. IAAF. 20 noyabr 2010. 24 dekabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 noyabr 2010.
5. ↑  "Stadium SUPER Trucks To Race in Beijing, China With Monster Jam". Stadium Super Trucks. 27 July 2017. 28 July 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 July 2017.
6. ↑  "League of Legends 2017 International Events". 2018-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-04.
**Pedru Ameriku** (*port.* Pedro Américo de Figueiredo e Melo; 29 aprel 1843 – 7 oktyabr 1905, Florensiya, İtaliya) — görkəmli Braziliya akademik rəssamlarından biri. Müəllim və yazıçı kimi də fəaliyyət göstərmişdir.

Bioqrafiya
----------

*"Məhəbbət və elm tanrılarının müşayiət etdiyi gecə"*
1857-ci ildə İmperiya Təsviri İncəsənət Akademiyasında təhsil almaq üçün təqaüd alaraq Rio-de-Janeyro şəhərinə köçmüşdür. Daha sonra təhsilini Avropada davam etdirmişdir. Parisdə Təsviri İncəsənət Məktəbində təhsil almış, Jan Ogüst Dominik Enqrin, İppolit Frandrenin və Kral Vernenin tələbəsi olmuş, əsərləri şöhrət qazanmış və 1868-ci ildə Brüssel Universitetində doktorluq dərəcəsi əldə etmişdir.

Braziliyaya qayıtdıqdan sonra ən məşhur əsərlərindən biri olan *"Ya müstəqillik, ya ölüm"* rəsm əsərini çəkmişdir. Rəsm əsərində Şahzadə Pedrunun Braziliyanın Portuqaliyadan müstəqilliyini elan etdiyi an təsvir olunur. Rəsm on illərlə Braziliyada ibtidai məktəblər üçün nəzərdə tutulmuş tarix kitablarında istifadə olunmuşdur.

Həyatının çox hissəsini İtaliyanın Florensiya şəhərində keçirsə də, tez-tez Rio-de-Janeyroya gedib-gələn Pedru Ameriku lektor və incəsənət tarixçisi kimi də xidmət vermişdir.

Pedru Ameriku rəssam və diplomat Manuel de Araujo Portu-aleqrenin qızı Karlota de Araujo Portu-aleqri (1844–1918) ilə evlənmişdir və onların uşaqları olmuşdur. Almaniya Tacı Cəngavər Nişanına sahib olmaqla yanaşı Müqəddəs məqbərə ordeni ilə də təltif olunmuşdur. 1889-cu ildə Braziliyanın respublika elan edilməsindən sonra Milli Məclisin deputatı seçilmişdir.

Qalereya
--------

* ŞirŞir
* İudif və Olofernİudif və Olofern
* Janna d'ArkJanna d'Ark
* Kral David və AbisaqKral David və Abisaq
* Ya müstəqil, ya ölümYa müstəqil, ya ölüm

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Itaú Cultural* Pedro Américo // Enciclopédia Itaú Cultural (порт.). São Paulo: Itaú Cultural, 2001. ISBN 978-85-7979-060-7
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* Pedro Américo // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  "Pedru Ameriku". Dec.Ufcg (portuqal). 14 June 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 may 2016.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Pedru Ameriku*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Pedro Américo de Figueiredo e Melo Arxivləşdirilib 2010-06-14 at the Wayback Machine (por.)
* *Pedro Américo*. Encyclopaedia Itaú Cultural (por.)
**Adolfo Bioy Kasares** (*15.9.1914, Buenos-Ayres – 8.3.1999, Buenos-Ayres*) — Argentina yazıçısı.

Fəaliyyəti
----------

1933–34-cü illərdə Buenos-Ayres Universitetində fəlsəfə və filologiyanı öyrənmişdir. Latın Amerikasında psixoloji fantastikanın banisidir. "Morelin kəşfi" (1940) adlı ilk romanında reallıqla axirət dünyası arasındakı antiutopiya ruhlu virtual qarşılıqlı əlaqəni təsvir etmişdir. "Qaçış planı" (1945), "Qəhrəmanların yuxusu" (1954), "Donuzlarla müharibə gündəliyi" (1969), "La-Platada fotoqrafın macəraları" (1985) və s. romanların müəllifidir. "Qəribə əhvalat" (1956), "Böyük serafim" (1967) və s. hekayə topluları var. X.L. Borxeslə birlikdə parodiyalı detektivlər, çoxsaylı antologiyalar yaratmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Alfonsina Storni
* Xorxe Luis Borxes
* Xulio Kortasar

İstinadlar
----------

1. 1 2  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 108. ISBN 978-9952-441-03-1.

Xarici keçdilər
---------------

* Karikatura və obituar
Ümumi yayılması
---------------

Qafqaz, Türkiyə, İran, Əfqanıstan, Pakistan və Hindistanda təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Təbii halda Naxçıvan MR-də, 2000 m yüksəkliyində və Göyçay rayonunda rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. VU D2.

Bitdiyi yer
-----------

Tək-tək və ya qrup şəklində quru daşlı yamaclarda fıstıq-vələs meşələrində, 1900–2500 m yüksəkliklərdə rast gəlinir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Hündürlüyü 1–2 (3) m olan budaqlı koldur. Budaqların qabığı bozdur; cavan zoğları qırmızımtıl-qonurdur. Yarpaqları dərili, xətvarı lansetvarı, hər iki ucu biz, uzunluğu 2,5–6 sm, eni 4–7 mm, çılpaq və ya seyrək tükcüklüdür. Çiçək qrupları başcıqlı və ya budaqların uclarında başcıq salxımlıdır; çiçəkləri çəhrayı və ya qonur, 4–12 ədəd, qısa çiçək saplaqlarında xırda, teztökülən, sıxtükcüklü, çiçəkaltlıqlıdır. Çiçəkyanlığı meyvələrdə qalan, üstdən sıx, xırda tükcüklüdür. Borucuğu silindrik, uzunluğu 6–8 mm, sonradan şarşəkilli qabarıq olub hissələri yumurtavarı, ucu biz, 2–3 dəfə borucuqdan qısadır. Yuxarı cərgənin erkək-ciklərinin tozluqları çiçək yanlığının borucuğundan çıxır. Yumurtalığı ipək tükcüklüdür. Dişicik ağzı başcıqlı, oturaqdır. Çəyirdəyi şarşəkilli, tüklü, narıncı və ya narıncı, qırmızıdır. May, iyun aylarında çiçəkləyir, iyul, avqust aylarında meyvə verir.

Çохalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliy-yətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni şəraitdə Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Xüsusi qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Ədəbiyyat
---------

* Деревья и кустарники СССР. т.4.1958;
* Флора Азербайджана. т.6. 1955;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Kitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; \*Azərbaycan florasının konspekti. I–III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri, 2008; Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q21342255
* GBIF: 7311564
* IPNI: 831300-1
* IRMNG: 11447559
* ITIS: 83922
* NCBI: 2783874
* Plant List: kew-2757121
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:831300-1
* Tropicos: 32000482
* WFO: wfo-0000637768
* WoRMS: 1304018

 |
Üllar Kerde (1999)
**Kerde Ullar** (est. Üllar Kerde; d. 1 aprel 1954, Tallin, Estoniya SSR, SSRİ) — Estoniya basketbol məşqçisi.

Məşqçilik fəaliyyəti
--------------------

Kerde Ullar 1996-1999-cu illərdə "Tallinn" basketbol klubunun məşqçisi, eyni zamanda 1997-1999-cu illərdə basketbol üzrə Estoniya kişilərdən ibarət yığma komandanın assisenti, 1999-2001-ci illərdə basketbol üzrə Estoniya kişilərdən ibarət yığma komandanın məşqçisi olmuşdur. O, 1999-2002-ci illərdə Estoniyanın "Kalev" basketbol klubunun, 2002-2003-cü illərdə Finlandiyanın "Suomi Laxti" basketbol komandasının, 2003-2005-ci illərdə Tallin idman internatının basketbol komandasının, 2005-2007-ci illərdə Dalkiya basketbol komandasının məşqçisi olmuş, eyni zamanda həmin illərdə yenidən basketbol üzrə Estoniya kişilərdən ibarət yığma komandanın assisenti olmuşdur. 2007-2009-cu illərdə "Tartu Yulikooı/Rok" basketbol komandasının məşqçisi olan Kerde Ullar həm də 2008-2009-cu illərdə basketbol üzrə Estoniya kişilərdən ibarət yığma komandanın məşqçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Kerde Ullar 2010-2011-ci illərdə Estoniyanın "Kalev" basketbol klubunun, 2013-2014-cü illərdə Rusiyanın "Dİnamo-2" (Moskva) basketbol komandasının məşqçisi olmuşdur. O, 2015-ci ildən Rusiyanın "Dİnamo" (Moskva) basketbol komandasının məşqçisidir.

Nailiyyətləri
-------------

* Estoniya çempionu (4): 1996/1997, 1998/1999, 2001/2002, 2007/2008
* Estoniya çempionatının gümüş mükafatçısı (2): 1997/1998, 2000/2001
* Estoniya çempionatının bürünc mükafatçısı (2): 2005/2006, 2010/2011
* Superliqanın bürünc mükafatçısı: 2014/2015
* Estoniya kubokunun qalibi: 1998/1999
* Rusiya kubokunun finalçısı: 2014/2015|2014/2015

Xarici keçid
------------

* Профиль на сайте БК «Динамо» (Москва)[*ölü keçid*]

İstinadlar
----------
**Rarámuri** (öz dilində) və ya **Tarahumara** (ispanca, və bütün dünyada) Meksikanın şimal-qərbində yaşayan, çox uzaq məsafəyə qaça bildiyinə görə məşhur olan, bir hindu xalqıdır.
Onların dilində **rarámuri** sözü ancaq kişilər üçün işlənir, qadın üçün isə **mukí** (birdənə) və **omugí** və ya **igómale** (çox olanda) sözləri.

Atletik şücaətləri
------------------

**Rarámuri** sözü Carl Lumholtz kimi, erkən etnoqraflara müvafiq olaraq, "piyada qaçanlar" və ya "onlar, kim ki tez qaçır" deməkdir, amma bu interpretasiya tam razılaşdırılmamışdır. Onların yaşayış qəsəbələri səpələnmiş olduğuna görə, onlarda çox uzaq qaçmaq bir ənənəsi yaranmışdır (320 km bir dəfəyə) - iki gün ərzində kobud kanyonlar içində, qəsəbələrin rabitəsi üçün, ovçuluq etmək üçün və sair. Onların səndəllərdə qaçmağı Christopher McDougall-ın "Born to Run" kitabında təsvir edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tarahumara People — National Geographic Magazine". Ngm.nationalgeographic.com. 2002-10-17. 2012-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-09.
2. ↑  Irigoyen and Palma. Rarajípari, the Tarahumara Indian Kick-ball Race. La Prensa. Chihuahua 1995. Kindle edition 2012
3. ↑  Irigoyen F and Palma JM, Rarajípari, the Tarahumara Indian Kick-ball Race. La Prensa. Chihuahua 1995, Kindle edition 2012.
**Tapqışlaq məhəlləsi** — Gəncənin qədim məhəllələrindən biri.

Haqqında
--------

Tapqışlaq məhəlləsi şimaldan Şərəfxanlı, Şahsevənlər, şərqdən Lətifli, cənubdan Qazaxlar, qərbdən Quru qobu ilə həmsərhəddir. Məhəllə indiki Təbriz küçəsinin bir hissəsində yerləşir. Tapqışlaq məhəlləsinin əhalisi Gəncənin ətraf kəndlərindən, bölgələrindən gəlmədirlər. Əvvəllər bura heyvanların qışlaq yeri olub. Məhəllə sakinləri heyvandarlıq, üzümçülüklə məşğul olurdular. Əkin yerlərini və məişətdə işlətdikləri suyu 1956-cı ilə qədər Xan arxından götürürdülər. Məhəllədə Məşədi Məmmədtağı dəyirmanı da var idi. Məhəllə sakinləri tərəfdən burada möhrədən üstü günbəzsiz məscid tikilmişdi. 1934-cü ildə Sovetlər dövründə məscid Qızıl Əskər kolxozunun ambarına çevrildi. O zamanlar məscidin bir hissəsində 3 otaqlı 4 illik ibtidai məktəb var idi. Bu məktəb Şərəfxanlı məhəlləsində (Eminbəyli küçəsində) olan M. F.Axundzadə adına 7 illik natamam orta məktəbin şöbəsi idi.

Həmçinin bax
------------

* Ozan məhəlləsi
* Əttarlar məhəlləsi
* Şahsevənlər məhəlləsi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Fərrux Əhmədov.* Gəncənin tarix yaddaşı. Bakı: Şirvannəşr. 1998.
2. ↑  *Hamlet Allahverdiyev.* "Gəncənin Tapqışlaq məhəlləsi". ganca.org. 6 aprel 2014. 2021-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 dekabr 2019.

Xarici keçidlər
---------------

* Gəncə adlı salnamə - Tapqışlaq məhəlləsi / Kəpəz Tv

| ⛭Gəncənin məhəllələri |
| --- |
| Ağalmas məhəlləsi  • Bala bağban məhəlləsi  • Cuhudlar məhəlləsi  • Çaylı məhəlləsi  • Daş körpü məhəlləsi  • Dəmirçilər məhəlləsi   • Dördyol məhəlləsi  • Əttarlar məhəlləsi  • İmamlı məhəlləsi  • Qazaxlar məhəlləsi  • Qırıxlı məhəlləsi  • Qızılhacılı məhəlləsi  • Mollacəlilli məhəlləsi  • Ozan məhəlləsi  • Səfərabad məhəlləsi  • Sofulu məhəlləsi  • Şahsevənlər məhəlləsi  • Xəlfəli məhəlləsi  • Tapqışlaq məhəlləsi  • Tatabad məhəlləsi  • Toyuqçu məhəlləsi  • Zərrabi məhəlləsi |  |
**Tarakanlar**  (norv. Kakkerlakken) Norveçli yazıçı Yu Nesbönun Harri Hole haqqında romanlar seriyasının ikinci əsəridir. Yarasa romanının nəşrindən əldə etdiyi uğurdan sonra Nesbö işdən çıxır və Taylanda növbəti kitab üçün ilham axtarmağa gedir. Burda qaldığı müddətdə o növbəti "Tarakanlar" əsərini yazır. Bu dəfə də əsərdə Harri Hole adlı polis əməkdaşının başına gələn macəralardan bəhs olunur, lakin bu dəfə hadisələr Taylandda cərəyan edir.

Süjet xətti
-----------

Norveç səfiri Taylandda Banqkok ətrafı ərazidə yerləşən fahişəxanaların birində ölü vəziyyətdə tapılır. Taylanddakı səfirin ölüm işinin təhqiqatını Norveç polisi olan Harri Hole aparır. Oslo polisinin Kriminalistika şöbəsinin əməkdaşı olaraq, Harri Hole Banqkokun qaranlıq rayonlarının cinayətkarları ilə qarışır və nəhayətində bu işdə vacib adamların əli olduğunu başa düşür. Harri həm də öz ailəsi - dul qalmış atası və Harrinin Taylanda getməsindən bir neçə ay əvvəl zorlanmaya məruz qalan bacısı üçün narahat olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Michael Robbins.* "Review:'Cockroaches' by Jo Nesbo". Chicago Tribune. February 7, 2014. April 6, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 6, 2014.  (#invalid\_param\_val)

Həmçinin bax
------------

| ⛭Harri Hole |
| --- |
| Harri Hole seriyası | 
* *Yarasa* (1997)
* *Tarakanlar* (1998)
* *Qızılgərdan* (2000)
* *Nemezida* (2002)
* *Şeytanın ulduzu* (2003)
* *Xilaskar* (2005)
* *Qar adam* (2007)
* *Bəbir* (2009)
* *Kabus* (2011)
* *Polis* (2013)
* *Yanğı* (2017)

 |
**Bəhreynlilər** (özünüadlandırma: baharna) — Bəhreyn ərəbləri, Bəhreynin əsas əhalisi. Sayları 433,7 min nəfərdir (2005). 

Bəhreynlilər ərəb dilinin Ərəbistan qrupunun dialektlərində danışırlar. Yerli əhali (təqribən 75 faizi) anaza qrupunun keçmiş Bəhreyn, yaxud baharna dialektində immiqrantlar isə Şərqi Ərəbistan qrupunun yeni Bəhreyn dialektində danışırlar.. Dindarları müsəlmandır.

Ərəblər Bəhreyn arxipelaqında eramızın I minilliyində məskunlaşmışlar; Bəhreynlilər özlərini e.ə. VI əsrdə Navuxodonosor tərəfindən Babilistana köçürülmüş, sonradan Bəhreynə qayıtmış Ərəbistan tayfalarının nəsilləri hesab edirlər. XVII əsrdə Bəhreynin İraq tərəfindən işğalından sonra arxipelaqda iranlılar məskunlaşmışlar. 1783-cü ildə farslar Bəhreynin hakim sülaləsinin baniləri - anaza qrupunun şeyxləri (bəni atban tayfası) tərəfindən qovulmuşdur. Tayfa bölgüsü qalmaqdadır: bəni atbanlar, auvaylalar, əl-buku-ət-muavədələr. əs-sənəətlər, bəni-xalidlər və b.

Ənənəvi məşğuliyyətləri
-----------------------

Bəhreynlilərin ənənəvi məşğuliyyətləri əkinçilik (xurma, sitrus bitkiləri, badam, yerli kökümeyvəlilər - ruəd, bəql, bərbir və s. otlar), balıqçılıq, dəniz məhsullarının (o cümlədən, murvari) yığımı, davar yetişdirilməsi (onları kal xurma və balıq yağının qarışığı ilə yemləyirlər), ticarət, gəmiqayırma (gəmi kəndirlərinə balıq yağı sürtürlər), xurma ağacının yarpaqlarından və liflərindən hörmə, toxuculuq və parçaların boyanması, dulusçuluqdur.

Etnoqrafik xüsusiyyətləri
-------------------------

Bəhreynli gəlin ənənəvi toy geyimində
Ənənəvi məişətləri ərəb və İran xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Evləri daş, yaxud mərcan lövhələrdən, palma gövdəsindəndir (barasti), geyimləri çaxçur, uzun köynək, yun əba; kişilər başlarını yaylıqla sarıyırlar. Ortokuzen və mübadilə nikahları, həmçinin müvəqqəti (baharnalarda) nikah mövcuddur.

Mədəniyyət
----------

Şifahi ənənələr Fars körfəzinin Ərəbistan sahillərinin digər xalqlarının mədəniyyəti ilə bağlıdır. İnstrumental ansamblın müşayiəti ilə çox vaxt responsor ansambl oxumaları üstün musiqi formasıdır. Səhər musiqisi janrı soot (ehtimal ki, Yəmən mənşəli), mahni-rəqs basta (İraq mənşəli), hərbi xor rəqsi arda (bədəvi mənşəli) yayılmışdır. Çəlləkşəkilli təbil, silindrik mirvas kubabənzər darbuka, tar, dəf, dilçəkli alətlər (zurna, tuluq zurnası cirba), sinclər (tus), ud əsas musiqi alətləridir. Udda çalınan klassik ərəb musiqisi nadir halda ifa edilir. Musiqi ilə məşğul olmanın spesifik forması mirvari axtaranların mahnılarıdır (ficri); onlardan bəziləri müğənni-solist tərəfindən dalğıcların və dənizçilərin burdon xoru fonunda, digərləri isə zərb alətlərinin müşayiəti ilə yalnız gecə ifa olunur. Ficri mahnıları geniş ritmik modellərə əsaslanır və onun quruluşu dövridir. Manamanın Afrika məhəllələrində iyeva mahnı-rəqsləri ifa olunur.

Mənbə
-----

* Энциклопедия стран мира. səh. 450—451
* Моисеев П. П. Серебрякова М. Н. Страны и народы. Зарубежная Азия М.: Мысль, 1979.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2023-07-04 at the Wayback Machine and political change in Bahrain since the First
World War
**İrəməl dağı** (başq. Ирәмәл) — Cənubi Uralda hündürlüyünə görə ikinci ən böyük dağ. Zirvə Başqırdıstan Respublikası Uçalı rayonunun şimal-qərbində, Belores rayonun şimal-şərqində yerləşir. Başqırdıstanın şərqində, Cənubi Ural dağlarının ən hündür zirvəsi olan Yamantau dağı Böyük İrəməldən 53 km şimal-qərbdə yerləşir.

Dağ öz növbəsində iki zirvəli bir massivdir:

* Böyük İremel Qaban adlı platoyabənzər zirvə, hündürlüyü 1582,3 m;
* Kiçik İremel, hündürlüyü 1449,4 metr.

Zirvələr öz növbəsində eni 1 km, hündürlüyü 1200—1250 metr olan sahə ilə ayrılırlar.

Uzunluğu şimal-şərqdən cənub qərbə 12 km, şimal-qərbdən cənub-şərqə 8 km təşkil edir.

Dağın yaxınlığından Tıqın, Sinyak, Böyük Avnyar, Karaqayka və Tyulyuk çayları axır. Bu çaylar öz növbəsində Ağidel çayının qollarıdır. Bu çay öz başlanğıcını Avalyak silsiləsindən götürür.

Başqırdıstan Respublikası Hökumətinin qərarı ilə İrəməl dağı və Avalyak silsiləsi təbiət parkı elan edilmişdir.

Etimalogiya
-----------

Zirvənin adı olduqca qədimdir. Onun başqırd və monqol dillərinin qarışığından əmələ gəlməsi ehtimal edilir.

Başqrırd dilində səslənmə baxımında bu sözə yaxın olan sözlər vardır. Məsələn:eremelek, ereme — *«bartaqlaşmış çay hövzəsi, sıx kolluqlarla və meşə ilə örtülmüş»*, irem — *«çayın düz sahəsi»*. Bu deyilən sözlər ola bilsin İremel çayı ilə əlaqədardır.

Ola bilsin ki, başqırd və monqol sözlərinin birləşməsindən belə əmələ gəlsin: ir — *«kişi», «bahadır»* və əməl — *«yəhər»*, yəni *«bahadırın yəhəri»*. Elə kənardan baxanda da İrəməl dağı nəhəng yəhəri xatırladır.

Panorama
--------

Böyük İrəməl üzərində yağış buludları.

Mənbə
-----

* İrəməl və onun ətrafı Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine;
* Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. Глава "Южный Урал" (анализ названия горы Иремель);
* İrəməl dağına virtual tur

İstinadlar
----------

1. ↑  "Хребет Аваляк, Большая и Малая Иремель". Публичная кадастровая карта. 2012-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-12.
2. ↑  "Тыгын, Хребет Аваляк, Большая и Малая Иремель". 2012-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-13.
3. ↑  "В Башкирии гора Иремель получила статус природного парка - Новости России - ИА REGNUM". 2019-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-26.
4. ↑  "Географические названия Южного Урала". 2012-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-14.
**Şamilov Oqtay İmanqulu oğlu** — şair, 1988-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1988).

Həyatı
------

Oktay Şamil 1944-cü il fevralın 17-də Ağsu rayonunun Bico kəndində anadan olmuşdur. Burada kənd orta məktəbini bitirmişdir (1950-1960). ADU-nun filologiya fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir (1962-1967).

Əmək fəaliyyətinə Şamaxı rayonu Həmyə kənd səkkizillik məktəbində müəllim kimi başlamışdır (1967-1968). "Yeni Şirvan" rayon qəzeti redaksiyası nəzdində yerli radio verilişləri şöbəsində təşkilatçı müxbir (1968), Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş redaksiyasında incəsənət şöbəsinin əməkdaşı kimi çalışmışdır (1969-1970). Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində "Uşaq" və "Gənclik" redaksiyalarında şöbə müdiri və baş redaktor müavini işləmişdir.

İctimai məzmunlu ilk ciddi yazısı "Şamaxı" adlanır (1963). Ədəbi aləmə 1965-ci ildən dövri mətbuatda çap etdirdiyi şeirlərlə daxil olmuşdur. Əsərləri "İstoki" almanaxında, "Molodaya poeziya Azerbaydjana" antologiyasında işıq üzü görmüşdür. "İstək" adlı ilk kitabçası 1970-ci ildə çap olunmuşdur. Türkiyədə Diyanət Vaqfının ilk dəfə təşkil etdiyi micat yarışında xüsusi mükafata layiq görülmüşdür (1991). İran, Türkiyə, Bolqarıstan, Suriya mətbuatında şeirləri dərc olunmuşdur.

Oktay Şamil 1988-ci ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının (indiki Azərbaycan Yazıçılar Birliyi) üzvüdür. Yazıçılar Birliyində 2 il Şirvan bölgəsinə rəhbərlik etmişdir (2003-2004). Bir il Yazıçılar Birliyi bədii tərcümə mərkəzində tərcüməçi işləmişdir (2005).

Oktay Şamilin sözlərinə bəstəkarlardan Elza İbrahimova, Eldar Mansurov, Tofiq Babayev, Ruhəngiz Qasımova mahnılar bəstələmişlər ("Sevgimiz elə bu qədərmiş", "Qayıt ana", "Yox, mən səni görməmişəm", "Bağışla", "Narıncı dünya", "Suraxanı", "Sevgi nədir bilərsən", "Bəyaz gecələr" və s.). Bu mahnıları xalq artistləri Flora Kərimova, İlhamə Quliyeva, Yalçın Rzazadə, Azər Zeynalov, "Qaya" vokal kvarteti, Səməd Səmədov, Türkiyəli müğənni Hayfı, bolqar müğənnisi Lili İvanova və başqaları ifa etmişlər. Oktay Şamilin mahnıları, eləcə də şeirlərindən ibarət poeziya buketi Azərbaycan radiosunun qızıl fondunda saxlanılır. "Sevgimiz elə bu qədərmiş" mahnısı Flora Kərimovanın ifasında qramofon valına yazılmışdır (1984).

Oktay Şamil 5 şeir kitabının və 1 seçilmiş əsərlər toplusunun müəllifidir.

Əsərləri
--------

* İstək. Bakı: Gənclik, 1970, 33 səh.
* Girdmandan gələn səs. Bakı: Yazıçı, 1984, 99 səh.
* Tut ağacı. Bakı: Gənclik, 1985, 23 səh.
* Sözün gerçəkliyi (şeirlər). Bakı: Yazıçı, 1989, 64 səh.
* Sevgimiz elə bu qədərmiş. Bakı: Ağrıdağ, 2000
* Azadlığın quşqonmazında ay haləsi. Bakı: Şirvannəşr, 2010

İstinadlar
----------
İrəvan dialektinin 1909-cu ildəki arealı.
**İrəvan dialekti** (*erm.* Երևանի բարբառ *Yerevani barbař*) — şərqi erməni dilinin İrəvan və onun ətrafında danışılan dialekti. Qrabar sözləri İrəvan dialektinin lüğət tərkibinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Tarix boyu bu dialekt bir çox dillərin, xüsusən də rus və fars dillərinin təsirinə məruz qalmışdır və bu gün çoxlu alınma sözlər var. Bu gün erməni dilinin ən geniş yayılmış dialektidir.

Tarixən bu dialekti əsasən danışıldığı Ağrı vadisinə istinadən **Ararat dialekti** kimi tanınırdı. XIX əsrdə müasir ədəbi erməni dilinin yaradılması üçün səylər göstərilmişdir. 1841-ci ildə erməni yazıçısı Xaçatur Abovyan İrəvan dialekti yazdığı "*Ermənistanın yaraları*" romanını tamamlamışdır. 1918-ci ildə İrəvan Birinci Ermənistan Respublikasının paytaxtı elan edildiyinə görə İrəvan dialektinin əhəmiyyəti artmışdır. Sovet dövründə şərqi erməni dili və İrəvan dialekti üstünlük təşkil edən rus dilinin güclü təsiri altına düşmüşdür və 1980-ci illərin sonunda ruslaşdırma erməni dilinin gələcəyi üçün zərərli hesab edilmişdir.

Bu gün İrəvanda yaşayan ən azı 1 milyon insan danışıq ermənicəsinin əsasını təşkil edən İrəvan dialektində danışır. Bundan əlavə, Ermənistanda, qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasında və Gürcüstanın Samtsxe-Cavaxetiya regionunda faktiki olaraq bütün dialektika təhsil sistemi vasitəsilə İrəvan dialektinin təsiri altındadır. 1980-ci illərin sonundan xarici ölkələrə köçmüş ən son erməni mühacirləri İrəvan dialektində danışırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Markossian, Razmik.* "Արարատյան բարբառ (Araratian dialect)" (erməni). Yerevan: Luys. 1989: 390. 23 September 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 March 2013.
2. ↑  *Baghdassarian-Tapaltsian, S. H.* Արարատյան և Բայազետի բարբառների փոխհարաբերությունները [Relationship between Araratian and Bayazet dialects]. Patma-Banasirakan Handes (erməni). Yerevan: Armenian National Academy of Sciences (4). 1971: 217–234. 14 July 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 March 2013.
3. 1 2  *Ammon, Ulrich; Dittmar, Norbert; Mattheier, Klaus J.* Sociolinguistics: an international handbook of the science of language and society. Berlin: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. 2006. 1900–1901. ISBN 978-3-11-018418-1.
4. ↑  *Aldosari, Ali.* Middle East, western Asia, and northern Africa. Tarrytown, NY: Marshall Cavendish. 2007. səh. 769. ISBN 9780761475712.
5. ↑  *Dana, Léo Paul.* World Encyclopedia of Entrepreneurship. Cheltenham: Edward Elgar Publishing. 2011. səh. 199. ISBN 9781849808453.
6. ↑  *Samkian, Artineh.* Constructing Identities, Perceiving Lives: Armenian High School Students' Perceptions of Identity and Education. Los Angeles: University of California. 2007. səh. 126. ISBN 9780549482574.
**Oqtay Yusif oğlu Şıxəliyev** (3 sentyabr 1931, Bakı – 31 yanvar 2012, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı (1992).

Həyatı
------

Oqtay Şıxəliyev 3 sentyabr 1931-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1939-cu il Bakı 1 saylı orta məktəbə daxil olub. 8-ci sinfi bitirdikdən sonra 1947-ci il Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbinə daxil olmuşdur. 1952-ci ildə rəssamlıq məktəbini fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra Muxina adına Leninqrad Ali Rəssamlıq Məktəbinə daxil olmuşdur.

Leninqrad şəhərində təhsil alarkən 1955-ci ildən kiçik yaradıcılıq işləri ilə sərgilərdə iştirak edib. 1958-ci ildə Ali Rəssamlıq Məktəbini bitirərək Bakıya qayıdır, Respublika Gənclər festivalının qalibiolur. Elə əsl yaradıcılıq fəaliyyətinə bu ildən başlayır. Sərgilərdə nümayiş olunan ilk işlərində O. Şıxəliyev özünü istedadlı və ruhən milli sənətkar kimi təqdim edir.

1960-cı ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü olur. Bütün yaradıcılıq fəaliyyəti dövrü ərzində həm SSRİ məkanında, həm də Azərbaycanda bir çox rəssamlıq məktəblərinə, müəyyən ittifaqlara dəvət olunub. 1964-cü ildən M. Əliyev adına İncəsənət İnistutunda müəllimlik fəaliyyətinə başlamışdır. Hal-hazırda Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında müəllim, professor kimi fəaliyyət göstərir.

O. Şıxəliyevin yaradıçılığı, sənətsevərlər tərəfindən rəğbətlə qarşılanmış və o 1982-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı, 2002-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı fəxri adları verilmişdir. Bunlardan "Uşaq aləmi" univermağı, uşaq kafesi, "Ceyran" kafesi, "Turist" mehmanxanasının bədii tərtibatında, Dövlət sirkinin və digər binaların interyerlərini bəzəyən təsvirlər maraqlıdır. Həmin əsərlər kompazisiya müxtəlifliyi və bitkinliyi, işlənmə texnikası ilə diqqəti cəlb edir.

Oqtay Şıxəliyev 30 yanvar 2012-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı — 1 dekabr 1982
* Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı — 4 mart 1992

İstinadlar
----------

1. ↑  Respublika təsviri sənət xadimlərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 dekabr 1982-ci il tarixli **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2020-01-16 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı
**Konni Andersson** (suah. Conny Andersson; 28 dekabr 1939) — isveçli avtomobil yarışçısı, 1972-74-cü illərdə, İsveç Formula 3 çempionatında, 5 dəfə Formula 1 Qran pridə iştirak etmişdir.
1976-77-ci illərdə çıxış etdiyi yarışda bir dəfə də olsun finiş xəttini keçə bilməmişdir.

Bioqrafiya
----------

Gənc yaşlarında motosiklet yarışlarına qoşulsa da, avtomobil yarışlarında çıxış edə bilmirdi. Səbəb vaxt azlığı və ailə biznesinə kömək etmək idi. Avtomobil yarış məktəbini ziyarət etdikdən sonra, bu sahə ilə maraqlanmağa başladı və tezliklə Formula Vee çempionatlarında iştirak etməyə başladı. Daha sonra Formula 3-də iştirak etmək üçün Brebem BT21 əldə etdi. 1970-76-cı illəri əhatə edən bu yarışda o, iki dəfə 1972 və 1974-cü illərdə qalibiyyət, 1973 və 1975-ci illərdə isə ikinci yeri əldə etmişdir. O, Formula 3-də tez tez iştirak etdiyindən, artıq yeni başlayanlara rəhbərlik etməyə başladı. İrəli getməkdə yalnız maddi çətinliklərlə üzləşirdi.
1975-ci ildə, Konni, sponsor tapa bildi, hansı ki, onun Avropa Formula 3-də iştirakını təmin etdi. Monte –Karloda qalibiyyətə yaxın olmasına baxmayaraq, etdiyi səhvə görə bir dəqiqə cəzalandırılır. Lakin, buna baxmayaraq o dördüncü yeri qazanır.

1975-ci ildə, o, John Surtees'in diqqətini çəkir və Konnini öz komandasına dəvət edir. Lakin artıq 36 yaşlı Konni, aşağı nəticələr göstərməyə başladı. 1976-cı ildə Niderland Qran pri-də sonuncu yeri tutdu. Daha sonra onu Hector Rebaque əvəz edir. Səbəb sponsorun olmaması və dəstəklənməməsi idi. Nəhayət, Britaniyanın BRM komandasında yer boşalır. Komandanın problemləri olduğu və onun uzaq olması məsləhət bilinsə də, bu komanda onun Formula 1-də iştirakı üçün şans idi. İlk İspaniya mərhələsində avtomobil qırılır. Mühərrik problemləri əslində komandanın mübarizə etməsinə imkan vermədi və nəticədə Konni komandanı tərk edib karyerasına son qoyur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Konni Andersson[*ölü keçid*]
**Qərənfilli tıs-tıs** (*lat.* Acantholimon caryophyllaceum) — plumbaqokimilər fəsiləsinin tıs-tıs cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Cənubi Qafqaz, Şərqi Anadolu, İranın şimal-qərbi, Şimali İraq, Cənub-Qərbi Asiyada təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Yarımkürəşəkilli formalı, seyrək yastığa malik, diametri 20-30 sm olan kolcuqdur. Yarpaqları yaşıl, üçtilli, kənarları kirpikcikli və kələkötürdür. Çiçəkdaşıyıcısı sadə, kələ-kötür, yuxarısı zəif qırışlıdır. Sünbülcüyü az dağınıq və eyni çiçəklidir. Kasacığı qıfvari, büküyü ağ və 5 damarlıdır. Tacı, ləçəkləri parlaq çəhrayıdır. İyul-avqust ayında çiçəkləyir, avqust-sentyabrda toxumları yetişir.

Ekologiyası
-----------

Kserofitdir. Naxçıvan MR ərazisində aşağı, orta və yüksək dağlıq qurşaqlarda, dəniz səviyyəsindən 1200-2400 (1500-2600) metr yüksəkliklərdə, daşlı-çınqıllı yamaclarda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda, Naxçıvan MR Ordubad rayonu Kotam və Kilid kəndlərinin ətraf ərazilərində yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Mövsümü yaşıllaşdırmada istifadə oluna bilər.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12229658
* Wikispecies: Acantholimon caryophyllaceum
* EPPO: ACLCA
* GBIF: 7298236
* iNaturalist: 553559
* IPNI: 685942-1
* NCBI: 1851259
* Plant List: kew-2614658
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:685942-1
* Tropicos: 25400224
* WFO: wfo-0000513239

 |