recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eduard Yucin Dizayr Brenli** (23 oktyabr 1844 - 24 mart 1940) — Parisin Katolik İnstitutunda fransız ixtiraçı, fizik və professorlardan biri idi. O ilk növbədə, simsiz teleqrafın və 1890-cı illər ərzindəki Brenlinin dalğa reseptorunu ixtira etməklə tanındı.

Həyatı
------

Eduard Brenli 23 oktyabr 1844-cü ildə doğulmuşdu. Eduard Brenli 1940-cı ildə vəfat etdi. Onun cənazə mərasimi Parisin Notr-dam kilsəsində baş tutdu və Fransanın o zamanki prezidenti, Albert Lebrun da iştirak etdi.

O, Parisdə Pere Laçois Qəbiristanlığında (Père Lachaise Cemetery) dəfn edildi.

Dalğa reseptoru
---------------

Dalğa reseptoru radio kommunikasiyası üçün ilk geniş ölçüdə istifadə edilən detektor idi.

Mükafatları
-----------

Brenli düz üç dəfə Nobel mükafatı lauretı olmaq üçün namizədliyini irəli sürdü, lakin heç birində bu mükafatı ala bilmədi. 1911-ci ildə o,öz rəqibi Mariya Küriyə qalib gələrək Fransa Elmlər Akademiyasına seçildi. Hər ikisi Akademiyada rəqib idilər: o bir qadın və o bir dindar katolik, hansı ki, Parisin Katolik Universitetində bir kürsü üçün Sorbonneni tərk etmişdi. Brenli nəhayət iki səslə seçilərək qalib gəldi. 1936-cı ildə o, Papa Elmlər Akademiyasına seçildi.
*Kristal sahə nəzəriyyəsi* — mahiyyətcə kimyəvi rabitənin klassik nəzəriyyəsinə yaxın olub, kompleksəmələgətirici ilə liqandlar arasında yalnız elektrostatik qarşılıqlı təsiri qəbul edir. Kristal sahə nəzəriyyəsinin riyazi hesablamaları ilk dəfə 1929-cu ildə alman alimi Bete tərəfindən aparılmışdır.

İzahı
-----

Klassik təsəvvürlərdən fərqli olaraq, kristal sahə nəzəriyyəsində liqandların kompleksəmələgətiricinin elektronlarına təsiri nəzərdə tutulur. başqa sözlə, kristal sahə nəzəriyyəsi kompleksəmələgəlmə prosesi ilə əlaqədar olaraq bütün hadisələri kompleksəmələgətiricinin sərbəst ionlarının (məsələn, Co3+, Fe2+ və s.) liqandların elektrostatik sahəsinə düşməsi zamanı elektron təbəqələrində gedən dəyişikliklə izah etməyə çalışır. Müəyyən edilmişdir ki, kompleks birləşmələrdə liqandların elektrostatik sahəsi, bərk maddələrin kristal şəbəkələrini təşkil edən ionların yerləşdiyi elektrostatik sahə ilə tamamilə oxşardır. Məsələn, [Fe(CN)6]4--də Fe2+ ionu altı liqandın elektrostatik sahəsi təsirində olduğu kimi, NaCl-in kristal şəbəkəsində Na+ ionu da altı Cl- ionun elektrostatik sahəsində yerləşir. Həm də hər iki halda fəza mərkəzində müsbət yüklü ion yerləşən oktaedr əmələ gəlir. Beləliklə, kompleks birləşmələrdə kompleksəmələgətirici ionun vəziyyəti ilə kristal şəbəkələrində müsbət ionların vəziyyəti arasında belə oxşarlığın mövcudluğuna əsasən kompleks birləşmələrin tədqiqi ilə məşğul olan bu nəzəriyyə kristal sahə nəzəriyyəsi adını almışdır.

Liqandların yaratdığı sahə qüvvətli olduqda Δ qiyməti də böyük olur. Liqandların sahəsi ilə Δ qiymətinin arasındakı emprik asılılıq aşağıdakı kimidir:

I− < Br− < S2− < SCN− < Cl− < NO3− < N3− < F− < OH− < C2O42− < H2O < NCS− < CH3CN < py < NH3 < en < bipy < phen < NO2− < PPh3 < CN− < CO

Δ qiyməti artır.

Kristal sahədə d-orbitallarının parçalanması
--------------------------------------------

Kristal sahə nəzəriyyəsinə müvafiq olaraq, d-elementlərinkompleksəmələgətirici ionu liqandların elektrostatik sahəsinə (kristal sahəyə) düşdükdə, onun d-orbitallarında parçalanma baş verir.

| oktaedrik | pentaqonal bipiramidal | kvadrat |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |
| kvadrat | kvadrat-piramidal | tetraedrik |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |
|  |

Mənbə
-----

* Z. Qarayev "Qeyri-üzvi kimya", Maarif-1975
**"Bakı vaqon təmiri zavodu"** (əvvəllər **Bakı təmir zavodu**, **Oktyabr İnqilabı adına Bakı vaqon təmiri zavodu)** — Bakı şəhərində yerləşən Azərbaycanın sənaye müəssisəsi.

Tarix
-----

Zavod 1892-ci ildə alman sahibkar Karl Eyzenşmidtin neft avadanlıqlarının təmiri emalatxalarının əsasında təşkil edilmişdir. 1920-ci ildən Zaqafqaziya dəmiryollarının əsas emalatxanasına çevrilir. 1930-cu ildə *Bakı təmir zavodu*, 1933-cü ildə isə — *Oktyabr İnqilabı adına Bakı vaqon təmiri zavodu* adlandırılır.

Məhsulları
----------

Zavod ilk məhsullarını hələ 1919-cu ilin əvvəllərində buraxmışdır. Burad ailk dəfə neftçıxartma və neftayırma sənayesi avadanlıqlarına aid məhsullar olmuşdur.

1920-ci ildən isə paravozların təmiri, ehtiyat hissələrinin hazırlanması, avadanlıqlarda nasazlıqların aradan qaldırılması, elerktrostansiyaların təmirti kimi işləri həyata keçirir.

1933-cü ildən Böyük Vətən müharibəsinə qədər vaqon-0sisternlərin təmirini gerçəkləşdirir. Müharibə dönəmində isə cəbhə üçün (mərmi, mina korpusu, əl qumbarası) silah-sursat hazırlayırdı..

1992-ci ilə qədər isə sisterin təmiri, vaqon təkər çütlərinin hazırlanması və təmiri, ehtiyat hissələrinin istehsalı həyata keçirilirdi.

2002-ci ilə görə isə burada bütün növ neftdaşıma sisternlərinin təmiri həyata keçirilirdi.

Mənbə
-----

* BVTZ — 110 İL
**Gülüstü Qadınəfəndi türbəsi** — İstanbulun Fateh rayonunda yerləşən XV əsrdə inşa olunmuş Fateh külliyəsinə aid türbə.

Haqqında
--------

Gülüstü Qadınəfəndi 31-ci Osmanlı sultanı olan Sultan Əbdülməcidin xanımı və son osmanlı sultanı olan Sultan Vahidəddinin anasıdır. 1855-ci ildə əkiz qızları Zəkiyə və Fəhimə Sultanları, 1856-cı ildə Mədiha Sultanı və 1861-ci ildə oğlu Mehmed Vahidəddin Əfəndini dünyaya gətirmişdir. Ancaq oğlu hələ 5 aylıqkən vəfat etmiş, Fateh məscidinin arxa həyətində, daha əvvəl vəfat edən övladlarının məzarı yaxınlığına dəfn edilmişdir. Məzarların üzərinə inşa edilən türbə isə Sultan Əbdülməcid səltənətinin sonlarına aiddir. Digər Osmanlı türbələrindən fərqli olaraq dairəvi planlı olan bu türbə kəsmə daşdan inşa edilib. Türbədə aşağı sıralarda 9, yuxarıda isə 14 olmaqla, ümumilikdə 23 pəncərə var.

Türbədə aşağıdakı şəxslər dəfn edilmişdir:

* Sultan Əbdülməcidin xanımlarından Ceylanyar xanım
* Sultan Əbdülməcidin qızı Zəkiyə Sultan (d. 24 fevral 1855 - ö. 18 fevral 1856)
* Sultan Əbdülməcidin qızı Fəhimə Sultan (d. 24 fevral 1855 - ö. 10 dekabr 1856)
* Sultan Əbdülməcidin xanımlarından Şəhimə xanım (ö. 1857)
* Sultan Əbdülməcidin xanımlarından Gülüstü Qadınəfəndi
* Sultan Əbdülməcidin qızı Münirə Sultan
* Sultan Əbdülməcidin qızı Behicə Sultan
* Sultan Rəşadın xanımlarından Dürrüadən Qadınəfəndi
* Sultan Əbdülməcidin xanımlarından Şərəfnaz xanım

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2018-01-22 at the Wayback Machine
* Arxivləşdirilib 2018-07-01 at the Wayback Machine
Deyteraqonist konsepsiyasını səhnəyə ilk dəfə çıxaran yunan dramaturqu Esxil
**Deyteraqonist** və ya **devteraqonist** (q.yun. δευτεραγωνιστής – ikinci aktyor; δευτερος – «ikinci» və αγωνίζομαι – «rəqabət»; αγωνιστής – «döyüşçü») — ədəbiyyatda, protaqonistdən əvvəl və tritaqonistdən sonra ən mühüm personaj. Süjetdən aslı olaraq, deyteraqonist protaqonistin lehinə və ya əleyhinə fəaliyyət göstərə bilər.

Tarix
-----

Qədim Yunanıstan dramı sadəcə bir personajdan protaqonistdən və rəqqasələrdən ibarət bir xordan təşkil edilmişdi. Deyteraqonist rolunu ilk dəfə Qədim Yunanıstan dramaturqu Esxil təqdim etmişdir. Aristotel *Poetika* əsərində yazır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Beləliklə, aktyor sayını birdən ikiyə artıran Esxil olmuşdu. O, xoru da azaltmışdır və dialoqu əsas hissəyə çevirmişdir. | "|

Esxilin səyləri personajlar arasındakı dialoqu və qarşılıqlı əlaqəni ön plana çıxarmışdır. Sofolk buna əlavə olaraq, Sofokl və Evripid kimi dövrün digər dramaturqlarına məşhur personajlar yaratmağa imkan vermişdir.

Dramda
------

Qədim Yunanıstan dramı üç personajdan (protaqonist, deyteraqonist və tritaqonist) və bir xordan ibarət olduğundan, hər aktyor bir neçə hissədə rol oynayırdı. Məsələn, Sofoklun *Şah Edip* dramında protaqonist Edip, deyteraqonist isə İokasta (Edipin həm anası, həm də arvadı), eləcə də çoban və xəbərçi idi.

Ədəbiyyatda
-----------

Ədəbiyyatda, deyteraqonist adətən protaqonistin "köməkçi"i rolunu daşıyır. Mark Tvenin *Heklberri Finnin macəraları* əsərində protaqonist Hek, deyteraqonist isə Cimdir. Bu nümunənin əksinə, deyteraqonist antaqonist ola da bilər. Bəzi hallarda, deyteraqonist köməkçi rolunu oynayır, bu isə protaqonistin gücünü artırmaq üçün istifadə olunur. Nümunə olaraq, Ser Artur Konan Doylun *Şerlok Holms* seriyasındakı Doktor Con Uotson savadlı və ziyalı bir centlmendir. O, özəl detektiv Şerlok Holmsun yaxın köməkçisidir.

Həmçinin bax
------------

* Antaqonist
* Köməkçi (personaj tipi)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Deuteragonist". Dictionary.com. 2016-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyul 2018.
2. ↑  *Aristotel.* "Poetics". Perseus Digital Library. 2006. 2013-12-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyul 2018.
3. ↑  "Aeschylus and his Tragedies". TheatreHistory.com. 2001. 2001-02-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyul 2018.
4. ↑  *S. Terni, Ueyn.* "Sophokles, Oedipus Rex". 2003. 12 May 2003 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyul 2018.
5. ↑  *Kip Uiler, L.* "Literary Terms and Definitions: D". Literary Vocabulary. 2003-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyul 2018.

Ədəbiyyat
---------

* *Kuddon, C. A.* The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory (3rd). New York: Penguin Books. 1991. ISBN 0140512276.
**Doboy** (bosn. Doboj, *serb.* Добој / Doboj, xorv. Doboj) — Serb Respublikasında, Bosniya və Herseqovinanın şimalında yerləşən şəhər. Bosna çayının sahilində yerləşir. Böyük dəmiryol qovşağı hesab olunur.

Tarixi
------

Doboy haqqında ilk məlumat 1415-ci ilə aid olub, Dubrovnisa respublikasının sənədlərində qeydə alınmış. Ancaq ərazidə aşkar edilən arxeoloji qazıntılara əsasən ilkin daş dövründə belə bu ərazi yaşayış məskəni olmuşdur. Bizim eranın I ci yüzilliyində müasir Doboy ərazisində roma hərbi düşərgəsi (kastrum) mövcud olmuş. Yaxınlıqda isə *Canabea* yaşayış məntəqəsi aşkarlanmış. Slavyanların VI əsrdən sonra bu bölgəyə gəlməsi nəticəsində Canabea *Usor banovinasının* ərazisinə daxil edilmiş.

Birinci dünya müharibəsi illərində Doboy ərazisində serblər üçün ən böyük avstriya həbs düşərgəsi yerləşirdi. Düşərgədə 46 min insan qeydə alınmış.

İkinci dünya müharibəsində Doboy vacib partizan hərəkatı mərkəzi hesab olunurdu. Şəhər 1945-ci il 17 apreldə azad edilmiş.

Bosniya müharibəsi zamanı şəhərə serblər nəzarət edirdilər. Deyton müqaviləsi nəticəsində Doboy və şəhərin əksər icması Serb Respublikası ərazisinə daxil edilmişdir.

Əhalisi
-------

Doboy icmasının (munisipalitet) əhalisi 1991-ci ilin məlumatına görə 102 549 nəfərdir. Milli tərkibcə bosniyalılar və serblər üstünlük təşkil edir. Doboy şəhərinin əhalisi 1991-ci ildə 27 498 nəfər idi. Bosniyalılar 11 154 (40,56 %), serblər 8 011 (29,13 %) , 4 365 (15,87 %) nəfər özünü yuqoslav kimi elan etmiş, xorvatlar isə 2 714 (9,87 %) nəfərdir.

Müasir dövrdə şəhər əhalisinin sayında serblər üstünlük təşkil edir. 2013-cü ilin əhalinin siyahıəya alınmasına görə şəhər əhalisi 26 987 nəfər, icma isə — 77 223 nəfərdir.

Şəkillər
--------

* Doboy qalasıDoboy qalası
* Şəhərin görünüşüŞəhərin görünüşü
* Doboy ponoramasıDoboy ponoraması

İstinadlar
----------

1. 1 2  Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013. Arxivləşdirilib 2014-01-24 at the Wayback Machine
**Dördnöqtəli şibyəyeyən** (lat. Litosia quadra) — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Kəpənəyi aurita növündən çox böyükdür. Qanadları açılmış halda 50–52 mm-dir. Ön qanadlar erkəklərdə sarı-boz, zirvəsi bir qədər tünddür. Dişilərdə mavi rəngdə ləkələr vardır. Arxa qanadlar boz rəngdə, bütün bədəni sarı rəngdədir. Erkəklərdə baş və döş narıncı sarı rəngdə olur.
Tırtılı boz-qonur və ya qara rəngdə olub, qara-sarı tüklərlə örtülmüşdür. Üzərində qırmızı ziyilləri vardır, yan xətti sarı rəngdədir.

Həyat tərzi
-----------

Adi növdür. Təbiətin sərvəti və bəzəyi hesab olunur. Kəpənəyi işığa nisbətən zəif, kütləvi çoxaldığı illərdə daha həvəslə uçur. Əsasən dağətəyi, orta dağlıq yerlərdə, bağ və meşələrdə yaşayır. Bu növə bəzən düzən rayonlarda da təsadüf edilir. Azərbaycan şəraitində 2 nəsil verir. Birinci nəslin tırtılları apreldə, ikinci nəslin tırtılları oktyabrda alma, armud, palıd, fıstıq, qarağat və başqa ağacların üzərindəki şibyələrlə qidalanır. İnkişafını başa vuran tırtıllar barama içərisində puplaşır. Bitki qalıqları arasında tırtıl mərhələsində qışlayır.

Yayılması
---------

Azərbaycanda geniş yayılmışdır. Kəpənəkləri biz tərəfdən Talışdan, Zaqataladan, Xızıdan (Altıağac), və Lənkərandan (Azfilal, Mondigah) toplanmışdır. 
Zoologiya institutunun kolleksiya materiallarında bu növün Lənkərandan (5.VII.47 L.Axundova); Ağdaşdan (15.VIII.60; Oğuzdan 12.VII.61; Şərurdan, 23.VI.69, S.Əliyev); Beyləqandan (7.VIII.85; Şamaxıdan 1.VII.88 A.Piriyev) toplanmış kəpənəkləri də saxlanılır.

Ədəbiyyat
---------

* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q217779
* Wikispecies: Lithosia quadra
* BioLib: 54809
* BOLD: 162460
* EPPO: LITSQU
* EUNIS: 309273
* Fauna Europaea: 446934
* Fauna Europaea (new): 504a0567-900f-434d-8cf9-6dfc48ac20b3
* GBIF: 5115771
* iNaturalist: 362182
* IRMNG: 10309903
* LepIndex: 38554
* LoB: 4083
* NBN: NBNSYS0000006137
* NCBI: 987974

 |
|  |
| --- |
| Kotorun təbii, mədəni və tarixi rayonu |
|  |
| Ölkə | Monteneqro |
| Yerləşməsi | Kotor |
|  |

**Kotorun təbii, mədəni və tarixi rayonu** (mont.  Природни и културно-историјски регион Котора) — Monteneqroda yerləşən və 1979-cu ildə YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilən obyekt. Bura köhnə Kotor şəhəri (it. Cattaro), Kotorun müdafiəsi tikililəri və Kotor körfəzinin əhatə edən daxili şəhər ətrafı ərazilər daxildir.

YUNESKO-nun təsvirində qeyd olunduğu kimi, "Orta əsrlərdə, Monteneqronun Adriatik sahilindəki bu təbii liman məşhur bənnaların və ikon rəssamları məktəbləri olan əhəmiyyətli bir sənət və ticarət mərkəzi idi".

Təsviri
-------

### Köhnə şəhər

 *Əsas məqalə: Kotor*
Trifon Katolik Katedrali
Köhnə şəhər Kotor divarları içərisində yerləşir. Yaxşı qorunur və görkəmli binalarla, o cümlədən Müqəddəs Trifon Katolik Katedralı (1166-cı ildə tikilmişdir) ilə bərpa edilmiş orta əsr şəhər mənzərəsinə malikdir.

### Kotor istehkamları

İstehkamlar orta əsrlər Kotor şəhərini qorumaq üçün müdafiə olunan hərbi qurğular sistemindən ibarətdir. Bunlara Müqəddəs Yəhya dağına qalxacaq qapıları və bünövrələri olan şəhər divarları, Müqəddəs Yoanna qalası (San Giovanni) və dəstəkləyici qurğular daxildir. Bəzi obyektlər Roma və Bizans dövrlərinə aid olsa da, istehkamların əksəriyyəti Venesiya Respublikası dövründə qurulmuşdur; sonralar bəzi dəyişikliklər Avstriyalılar tərəfindən edilmişdir. Qalalar Ümumdünya irsinin əhəmiyyətli bir aspektlərindəndir.

### Kotor rayonu

Ümumdünya irsi bölgəsinə ətraf dağlar ilə Kotorun (Veriqe boğazının yaxınlığı) daxili körfəzi, həmçinin Risan və Perast şəhərləri daxildir. YUNESKO-nun Ümumdünya irsinin bir hissəsi Müqəddəs Georq (Sveti Đorđe) və Qospa-od-Şrpela (Gospa od Škrpijela) adalarıdır.

Qoruma
------

15 aprel 1979-cu ildə Monteneqroda baş verən zəlzələ zamanı Kotor çox böyük zərər görür. Bu, Kotorun təbii və mədəni-tarixi bölgəsinin 1979-cu ildə Təhlükədə olan Ümumdünya irsi siyahısına salınmasına səbəb olur. Şəhərin əhəmiyyətli dərəcədə bərpasından sonra obyekt 2003-cü ildə bu siyahıdan çıxarılır.

Bu Ümumdünya irsi müxtəlif çətinliklərlə üzləşir. Eroziya və zəlzələ kimi təbii təhlükələr onun üçün daimi təhlükə yaradır. Ancaq daha kəskin problem insan fəaliyyətinin təsiridir. YUNESKO-nun hesabatında şəhərsalma obyektin qorunması məqsədlərinə uyğun olmadığı qeyd edilir.

Mənbə
-----

* Kotorun təbii, mədəni və tarixi rayonu YUNESCO-nun saytında (ing.)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kotorun təbii, mədəni və tarixi rayonu". 2017-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-14.
2. ↑  *Preliminary Technical Assessment of the European Commission/Council of Europe Joint Programme on the Integrated Rehabilitation Project Plan/Survey on the Architectural and Archeological Heritage.* "Fortifications of Kotor, Kotor, Montenegro (Serbia and Montenegro), 2005" (PDF). 2008-11-15 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2008-11-16.
3. ↑  "Mission Report. The Natural and Culturo-Historical Region of Kotor". UNESCO. 2008-02-21. 2012-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-11-16.
Şirlərin çütləşməsi
Kişi və qadının cütləşməsi
**Cütləşmə** — zooloji baxımdan iki fərdin vəhtədi nəticəsində yaranır.

Parabizənlərin cütləşməsi
Cütləşmə zamanı bir fədin bədənində hasil olunan Sperma digər fədin daxilinə axır. Bu zaman yumurtalığa daxil olan olan maye bir və ya bir necə yumurtalığı mayalandırır. Nəticədə isə dişi fərdin bətnində döl əmələ gəlir. Bəzi canlılarda çütləşmə təmas olmadan belə baş verə bilir. Məsələn: balıqlarda kürünün mayalanması suda baş verir. Hermofrodid canlılarda mayalanma elə bir fərdin daxilində baş verir.

Bu proses İnstinktiv olaraq baş verir. Bəzi canlıların bədənindən qoxu gəlir. Bu proses öncəsi dişilərin cinsi orqanlarında müəyyən proselər baş verir. Sankı dişi erkəyi cütləşməyə təhrik edir. Canlılardan asılı olaraq fərdlər bir-birini cəlb edir. Xüsusi ilə məməlilərdə dişilərə sahib olma uğrunda şiddətli döyüşləri baş berir (Dəniz şiri, Dəniz fili, Morjlar, Marallar və s.)

Mənbə
-----

* Introduction to Animal Reproduction Arxivləşdirilib 2006-02-16 at the Wayback Machine
* Advantages of Sexual Reproduction
**Mesolongi** (*yun.* Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου) — Yunanıstanda kiçik göl. Laqun mənşəli bu gölün sahəsi 100 km²-dir. Göl əsasən Evinos və Axeloos çaylarının akkumulyativ fəaliyyəti nəticəsində formalaşamışdır. İon dənizinin Patraikos körfəzi ilə əlaqəsi mövcuddur.

Antik zamanlarda gölün adı **Kiniya** (q.yun. Κυνία) idi. Strabon məlumat verir ki, Kiniya gölü Melita (Μελίτη) gölündən iki dəfə enli və uzun idi. Gölün ölçülərini Strabon belə göstərmiş: eni 30 stadiya, uzunluğu 20 stadiya.

Tarixən Mesolongi Axeloos çayının mənsəbində yerləşirdi və tədricən allüvial çöküntülər toplanırdı (qum və palçıq). Ona görə də laqunun dərinliyi çox azdır: 0,45—1,65 metr.

Axeloos çayı tədricən qərbə doğru axmağa başlamış və laqundan uzaqlaşmışdır. Ancaq dəniz axınları allüvial çöküntülərin böyük hissəsini çayın mənsəbindən şərəqə doğru aparır və Mesolong laqununda toplayır. Bu yolla göl çıxışında enli bir ada formalaşmış. Bu ada məhs göldən çıxışı bağlamış və gölün formalaşmasına səbəb olmuşdur. Mesolongi və Etolikona gəmilərin daxil olması üçün kanal çəkilmişdir.

Allüvial çöküntülərin hesabına göl sahillərində çoxlu dil formalaşmışdır. Hündürlükləri 1 metrdən artıq olmur. Gölün şimal hissəsi tədricən quruyur, daxildə isə ensiz ada formalaşır.

Mesolongi gölündən cənub-şərqdə, təxminən kvadrat formasında Klisova gölü formalaşıb. Gölün qərbind isə Turilis adası yerləşir.

Masolongi gölü özünün zəngin faunası ilə fərqlənir: kefalkimilər, dəniz xanı balığı, dəniz çapaq balığı, angvilkimilər və xulkimilər. Balıqçılıq müəssisəsi gölün dənizə çıxışında yerləşir. İllik balıq ovu 2000-4000 ton arasında dəyişir.

Mesolongi gözlü su-bataqlıq ərazisi kimi beynəlxalq önəmə mailkdir və Ramsar konvensiyasının 1974-cü ildə ki ratifikasiyası ilə qorunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Греция : Справочная карта : Масштаб 1:1 000 000 / гл. ред. Я. А. Топчиян; ред.: Г. А. Скачкова, Н. Н. Рюмина. — М.: Роскартография, Омская картографическая фабрика, 2001. — (Страны мира «Европа»). — 2000 экз.
2. ↑  *Strabon*. Coğrafiya. X, s. 459
**Narkodam adası** (hind नर्कोन्दम द्वीप) — Andaman dənizində yerləşən ada.

Sahəsi 9 km²-dir. Adanın diametri 3 km X 4 km. Maksimal hündürlüyü 710 metrdir. Öz növbəsində Hindistanın müttəfiq Andaman və Nikobar adaları ərazisinə daxildir. 1986-cı ilə qədər adaya Birma iddia edirdi.

Narkodam adası Şimali Andamandan 120 km şərqdə yerləşir. Narkodam adası öz növbəsində bir sönmüş vulkandır. 2004-cü il Hind okeanında zəlzələ və sunami hadisəsindən sonra 2005-ci ildə kiçik aktivlik müşahidə edilmişdir. Vulkanın kökü 1700 m dərinliyə gedir. Ondan 150 km cənubda Barren adası yerləşir.

Adanın endemik canlısı Narkodam kərgədanquşudur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Charney, Jonathan I. & Alexander, Lewis M.; International maritime boundaries, Volumes 2–3; American Society of International Law, Report 6–3, pg. 1329–1336; Martinus Nijhoff Publishers, 1998
2. ↑  "Aceros narcondami (Narcondam Hornbill)". 2012-11-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-21.

Mənbə
-----

* Volcano Live — John Seach
**Mosul qəzası** (ərəbcə: قضاء الموصل) — İraq Respublikasının Ninəvə mühafazasında inzibati ərazi vahidi. Qəzanın və mühafazanın inzibati mərkəzi Mosul şəhəridir.

Ərazisi
-------

2009-cu ilə olan rəsmi məlumata əsasən qəza 4.471 km² ərazini əhatə edir.

İnzibati-ərazi bölgüsü
----------------------

İnzibati cəhətdən altı nahiyyəyə (ərəbcə: ناحية) bölünür: Mosul nahiyyəsi (ərəbcə: قضاء الموصل), Başixa nahiyyəsi (ərəbcə: ناحية بعشيقة), Şura nahiyyəsi (ərəbcə: ناحية الشورة), Hamam əl-Əlil nahiyyəsi (ərəbcə: ناحية حمام العليل), Kiyarra nahiyyəsi (ərəbcə: ناحية القيارة) və Məhəlləbiyə nahiyyəsi (ərəbcə: ناحية المحلبية).

Əhalisi
-------

10 oktyabr-20 dekabr 2009-cu il siyahılarına əsaslanan rəsmi təxminlərə görə Mosul qəzasının əhalisi 1.588.428 nəfər olmuşdur. Eyni təxminlərə görə bütün Nineva mühafazasında 3.106.948 nəfər əhali yaşamışdır. Və bu rəqəmlər nəzərə alındıqda məlum olur ki, Mosul qəzasında yaşayan əhali bütün mühafazada yaşayan əhalinin 51.13%-ni təşkil edirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "الوحدات الإدارية ومساحتها كما في 2009". 2019-11-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-17.
2. ↑  Iraq population statistics Arxivləşdirilib 2015-04-20 at the Wayback Machine in **GeoHive** Global Statistics Arxivləşdirilib 2012-04-03 at the Wayback Machine. United States of America, Arizona, Phoenix.
3. ↑  مركز قضاء الموصل
4. 1 2  "إحصاء نينوى تؤكد أن عدد سكان المحافظة تجاوز الثلاثة ملايين نسمة في نهاية 2009 الماضي". 2015-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-15.
5. ↑  "توزيع الوحدات السكنية والأسر ومجموع سكانها حسب المحافظات لسنة 1997 و 2009". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-15.
**Şensi zəlzələsi** — Yerdə tarixin ən dağıdıcı və ən dəhşətli zəlzələsi.

Bu zəlzələ 1556-cı il yanvarın 23-də qeydə alınıb.

O, Çinin Xua dağının ətrafında yerləşən Şensi şəhərinin yaxınlığında olub. Tarixin ən dağıdıcı zəlzələsi sayılan həmin yeraltı təkanın gücü 11 bala çatıb. Nəticədə Şensinin bir sıra rayonlarında 1 nəfər də olsun sağ insan qalmayıb. Ümumilikdə təbii fəlakət 830 min nəfərin həyatına son qoyub.

Bu zəlzələ həlak olanların sayına görə tarixdə ən dəhşətli zəlzələlərdən biri sayılır.

Zəlzələ Şansi, Xenani, Qansu, Xebeya, Şanduna, Xubeya, Xunani, Tszyansu və Anhoya əyalətlərinin 97 bölgəsinə ziyan vuraraq, bu ərazilərdəki tikililəri məhv etdi və nəticədə, təqribən, 830.000 insan həlak oldu. O vaxtlar bu ərazilərdəki əhalinin böyük hissəsi meşəli təpələrin yamaclarında qurduqları qazmalarda yaşayırdırlar və zəlzələ baş verən zaman həmin qazmaların çökməsi həlak olanların sayının artmasına səbəb oldu.

Geoloji məlumatlara əsaslanaraq alimlər bu zəlzələni 11 bal gücündə qiymətləndirirlər. Bu, həlak olanların sayına görə tarixdə məlum olan ən dəhşətli zəlzələ və ümumiyyətlə, ən irimiqyaslı təbii fəlakətlərdən biri hesab edilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *(unspecified title)*. ISBN 90-6191-664-X
2. ↑  *(unspecified title)*. S. 317. ISBN 978-0-8160-6302-4
3. ↑  "Ən dağıdıcı zəlzələ nə vaxt olub?". 2011-05-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-05.
4. 1 2 3  Çində 1556-cı il zəlzələsi Arxivləşdirilib 2021-06-19 at the Wayback Machine — Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin rəsmi informasiya portalı.

| ⛭1555 ← • 1556-cı ildəki zəlzələlər • → 1557 |
| --- |
| Yanvar | Şensi zəlzələsi (1556) |
**Şondonq mağarası** (vyet. hang Sơn Đoòng) — Vyetnamda yerləşən və dünyanın ən böyük mağarası.

Kəşf olunması
-------------

Mağara Vyetnamın mərkəzində, Hanoy şəhərindən 500 km cənubda, Donqxoya əyalətinin 40 km-də yerləşir. Mağara Foqniya-Kebanq milli parkının ərazisində yerləşir. Yerli əhaliyə 1991-ci ildən məlum olmasına baxmayaraq mağaranın rəsmi kəşf tarixi 2009-cu ildir. 2009-cu ilin yazında bir qrup ingilis speleoloqları mağaranın ancaq 4 km-lik hissəsini öyrənə bilmişlər.

Ümumi məlumat
-------------

Mağaranın tədqiqi nəticəsində hündürlüyünün 240 metr, eninin isə 90 metrə çatdığı müəyyən olunub. Buraya 40 mərtəbəli bina asanlıqla yerləşə bilər. Mağaranın ümumi ölçüsü təxminən 38,5 mln. m³-dir.

Girişi çox böyük olmadığından (hündürlüyü 10 m, eni 30 m) burda güclü hava axını müşahidə olunur. Mağarada axan çayında güclü səsi girişdə eşidildiyindən yerli əhalinin mağaraya qorxudan daxil ola bilməməsinə səbəb olmuşdur. İlin yağıntılı dövründə isə mağara büsbütün su ilə dolur.

Mağara yetərincə qədimdir. Bunu mağarada formalaşan 70 metrlik stalaqmitlər sübut edir. Belə stalaqmitlərin çox olduğu ərazı "Stalaqmit bağı" adlanır. Mağarada yetərincə bitki örtüyü formalaşıb. Bu səbəbdən də mağaraya həşarat və ilanlardan əlavə quşlar və meymunlarda enir.

Turist marşurutları
-------------------

2013-cü ildən başlayaraq adam başına 3000 $ olmaqla bir qrup turist tərəfindən tədqiq olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "nat-geo.ru". 2014-09-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-05.
2. ↑  "vietnamcaves.com". 2015-06-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-05.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-07.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-07.

Xarici keçidlər
---------------

* cameralabs.org
* Arxivləşdirilib 2014-08-01 at the Wayback Machine
**Robert Franqeş Mixanoviç** (xorv. *Robert Frangeş-Mihanoviç;* 2 oktyabr 1872[…] – 12 yanvar 1940[…], Zaqreb, Xorvatiya banovinası) — xorvat heykəltaraş, müasir Xorvatiya və Yuqoslaviya heykəltaraşlığının banilərindən biri, XIX-XX əsrlərin qovşağında görkəmli mədəniyyət xadimi.

Həyat və yaradıcılığı
---------------------

*Robert Franqeş̠ Mixanoviç* Srem yarımadasından idi. O, 1889-cu ildə Zaqreb peşə məktəbini bitirib. Daha sonra təhsilini Vyanada davam etdirib. 1889-1894-cü illərdə Tətbiqi İncəsənət məktəbində, 1894-1895-ci illərdə isə İncəsənət Akademiyasında, heykəltaraş Otto Kyoninq və Karl Kundmanın sinfində təhsil almışdı. Daha sonra bir müddət Zaqreb Tətbiqi İncəsənət Məktəbində dərs demişdir. Franqeş-Mixanoviç rəssamlıq təhsilini 1900-1901-ci illərdə Parisdə başa vurub. Həmin müddətdə O.roden və M.Rosso ilə tanış olur. Vətənə döndükdən sonra heykəltaraş yenidən Zaqreb Tətbiqi İncəsənət məktəbində dərs deyir (1907-ci ilə qədər), daja sonra da Zaqreb İncəsənət Akademiyasında tədris prosesini davam etdirir. Franqeş bir sıra rəssamlıq akademiyalarının üzvü idi (o cümlədən də Yuqoslaviya hüdudlarından kənarda, misal üçün Praqa rəssamlıq akademiyasının üzvü idi). O, 1897-ci ildə Xorvatiya Rəssamlar Cəmiyyətinin, 1904-cü ildə "Lado" folklor cəmiyyətinin və Zaqreb İncəsənət Akademiyasının banilərindən biri idi. Franqeş-Mixanoviçin ən tanınan şagirdi onun yerlisi, Sremli xorvat Coza Turkaldır (Joza Turkalj, 1890—1943).

Qaleriya
--------

* Zaqrebdə kral Tomislavın şərəfinə abidəZaqrebdə kral Tomislavın şərəfinə abidə
* ArkoArko
* Xorvat BaçkisiXorvat Baçkisi
* ƏdliyyəƏdliyyə
* FəlsəfəFəlsəfə

Həmçinin bax
------------

* Xorvatiya memarlığı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Robert Franges-Mihanovic // RKDartists (nid.).
2. 1 2 3 4  Robert Frangeš mihanović // Hrvatski biografski leksikon (xorv.). 1983.
3. ↑  .
4. ↑  RKDartists (nid.).
**Ləman Həsən qızı Atakişiyeva** (3 avqust 1933, Bakı – 2015) — Azərbaycan dirijoru, xormeyster, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının professoru, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1987). Ləman Atakişiyeva 1976–1989-cu illərdə Azərbaycan Xor cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən kamera xorunun təşkilatçısı və bədii rəhbəri olmuşdur.

Həyat və yaradıcılığı
---------------------

Ləman Atakişiyeva 3 avqust 1933-cü ildə Bakıda pedaqoqlar — Həsən Atakişiyev və Səkinə Terequlovanın ailəsində anadan olmuşdur. İlk musiqi təhsilini Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdində fəaliyyət göstərən onillik musiqi məktəbdə almış, 1951-ci ildə buranı bitirmişdir. Daha sonra konservatoriyanın xor dirijorluğu şöbəsində L. V. Frolova  sinfini bitirmişdir. 1955-ci ilin mayında A. Yurlov[ru] tərəfindən təşkil olunmuş II mahnı bayramının baş dirijoru təyin olunmuşdur. L. Atakişiyeva  1956-cı ildə konservatoriyada pedaqoji fəaliyyətə başlamış və 1961-ci ildə baş müəllim vəzifəsinə keçmişdir. Həmin il konservatoriyanın nəzdində yeni yaradılmış opera studiyasında işləməyə başlamış və 12 il ərzində studiyanın xoruna rəhbərlik etmişdir.

Ləman Atakişiyeva 1966–1969-cu illərdə öz təhsilini Qnesinlər adına Moskva Musiqi-Pedaqoji İnstitutunun aspiranturasında davam etdirmiş, Moskvadan qayıtdıqdan sonra konservatoriyada xor dirijorluğu kafedrasının dosenti vəzifəsində pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1976-cı ildə yaradılmış Xor cəmiyyətinin nəzdində Kamera xorunun bədii rəhbəri təyin edilmişdir. Kollektivlə birlikdə çox sayda qastrol səfərlərində olmuş, çox saylı konsertlərlə çıxış etmişdir. L. Atakişiyeva  1981-ci ildə Atatürk adına İstanbul Opera və Balet Teatrına baş xormeyster vəzifəsinə dəvət olunmuş və üç sezon ərzində burada 10-dan artıq rus və qərb bəstəkarlarının əsərlərini hazırlamışdır. O, türk bəstəkarı Adnan Sayqunun "Dastan" adlanan və Atatürkə həsr olunmuş irimiqyaslı vokal-simfonik əsəri üzərində işləmişdir. Bakıya qayıtdıqdan sonra pedaqoji fəaliyyətilə yanaşı bir il ərzində Azərbaycan Dövlət opera və balet teatrında baş xormeyster vəzifəsində işləmişdir. Sonralar yalnız pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.

L. Atakişiyeva 1992-ci ildə müsabiqə yolu ilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının professoru seçilmişdir. 2001-ci ildə Rusiyanın Xor Sənəti Akademiyasının dəvətilə Moskva şəhərinə köçmüş və orada 2010-cu ilə qədər çalışaraq bir çox xormeyster hazırlamışdır. Ləman Atakişiyeva 2015-ci ildə vəfat etmişdir.

Təltif və mükafatları
---------------------

* "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 30 dekabr 1987

İstinadlar
----------

1. ↑  Axundova, 2016. səh. 43–46
2. 1 2  Axundova, 2016. səh. 46–48

Ədəbiyyat
---------

* *Axundova, Gülarəxanım.* Azərbaycanın görkəmli dirijorları və xormeysterləri. Bakı: ADPU. 2016. 186 səh.
**Tutak** (*türk.* Tutak) — Türkiyənin Şərqi Anadolu regionunda yerləşən Ağrı ilində bir ilçə. Yüksək dağlarla əhatə olunmuş və Murad çayı ilə suvarılan kiçik bir düzənlikdə, Ağrı şəhərindən Patnos ilçəsinə gedən yolda yerləşir. 1562 km² ərazini əhatə edir və hündürlüyü 1535 metrdir.

Əhali
-----

Əhalisi 2010-cu il siyahıyaalmasına əsasən 34 812 nəfərdir, onlardan 7170 nəfəri Tutak şəhərində, əksəriyyəti isə ətraf kəndlərdə yaşayır. Bələdiyyə başçısı Fırat Öztürkdür (BDP).

### Milli tərkibi

Tutak ilçəsində Azərbaycan türklərinin subetnik qrup olan qarapapaqlar və kürdlər iç-içə yaşayır. İlçə mərkəzində qarapapaq türkləri çoxluqda olsa da, kəndlərdə kürdlər üstünlük təşkil edir.

İqtisadiyyat
------------

Tutak, bu kasıb kənd bölgəsinə məktəblər, xəstəxana və digər əsas imkanlar verən kiçik bir şəhərdir. İlçənin əsas gəlir mənbəyi dağ kənarındakı mal-qaradır.

Coğrafiya
---------

Qışlar əasasən qarlı uzun və sərt keçir. Yay ayları isə isti və qurudur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Area of regions (including lakes), km²". Tuikapp. 4 March 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 may 2020.
2. ↑  "Etnikcə". 2021-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-11.
3. ↑  "Population of province/district centers and towns/villages by districts - 2012". Rapor TUİK. 19 February 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 may 2020.
4. ↑  *Avcıkıran, Adem.* "Kürtçe Anamnez Anamneza bi Kurmancî" (PDF). tirsik.net. 6 June 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 12 may 2020.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Ağrı ilçələri |
| --- |
| İl mərkəzi | 
* Ağrı

 |  |
| Bağlı ilçələr | 
* Diyadin
* Şərqi Bəyazid
* Ələşgird
* Xamur
* Patnos
* Daşlıçay
* Tutak

 |
**Panay** (taqal Panay) — Filippinin orta ölçülü adasıdır. Neqros adasından Himaras boğazı ilə ayrılır. Şimaldan Visayan dənizi və Sibuyan dənizi, cənubdan isə Sulu dənizi onun sahillərini yuyur. Sahəsi — 12 011,1 km², Əhalisi — 4 031 636 nəfər təmkil edir.

Coğrafiyası
-----------

Ada dağlıqdır və ən hündür nöqtəsi Nanqtud vulkanıdır (2049 m). Qərbi əsasən dağ silsilələri, şərqi isə təpəlik, mərkəzi isə sabit hüdürlüyə malikdir. Ən iri çayı Panaydır. İqlimi subekvatorial, mussondur. Qərb hissədə illik yağıntının miqdarı 3000 mm təşkil etdiyi halda şərq çox quraqdır. Talalar şəklində savannalara rast gəlinir. Sahillərində mərcan rifləri vardır.

Əhalisi
-------

Adada visayya xalqı yaşayır. Çin diasporu vardır. Dağlıq rayonlarda neqroid irqinə mənsub Aeta xalqı yaşayır.

Ada dörd vilayətə bölünür:

* Aklan (mərkəz — Klibo) — 535 725 nəf.
* Antike (mərkəz San-Xose) — 546 031 nəf.
* Kapis (mərkəz — Roxas) — 719 685 nəf.
* İloilo (mərkəz — İloilo adanın ən iri şəhəri) — 2 230 195 nəf.

İqtisadiyyat
------------

Kənd təsərrüfatı inkişaf etmişdir. Adanın əkin sahələrinin böyük əksəriyyətində düyü əkilir. Üstəlik burada Kokos palması, qarğıdalı və banan plantasiyaları vardır. Şəhərlərdə yeyinti sənayesi və paliqrafiya inkişaf etmişdir. Balıqçılıqla da məşğul olunur. 
Katilan şəhərindən iki kilometr şimalda Borakay adasında çimərlik fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-22.
2. ↑  *Republic of the Philippines. National Statistics Office.* "Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities Based on 1990, 2000, and 2010 Censuses" (PDF). April 2012. 2018-12-26 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-04.

Mənbə
-----

* Böyük Sovet ensiklopediyası səh. Panay.
* Sorğu xəritəsi «Filippin», М.-1978.
**Məşədi Əzizbəyovun heykəli** — Bakıda Azərbaycanın inqilabçı hərəkatının xadimi Məşədi Əzizbəyovun heykəlidir. Abidənin açılışı 1976-cı ildə şəhərin Yasamal rayonunda baş vermişdir. Abidənin heykəltaraşı Azərbaycan Xalq Artisti Tokay Məmmədov, memar Q. Muxtarovdur.

1978-ci ildə heykəltaraş Tokay Məmmədova bu heykələ görə SSRİ dövlət mükafatı laureatı verildi.

2009-cu ildə abidə yenilənmiş, kiril qrafikasından olan yazı latın qrafikası ilə əvəz edilmişdir. Buna baxmayaraq, aprelin 25-dən 26-na keçən gecə abidə sökülüb. Rayon İcra Hakimiyyətinin əməkdaşları abidənin Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti adından yıxıldığını qeyd etdilər.

Lakin, Əfəndizadə qeyd etdiyi kimi, Əzizbəyovun abidəsi əriyib Lenin və Kirovun abidələrindən fərqli olaraq məhv edilməyəcəkdir. Əfəndizadə, tezliklə Azərbaycanda keçmiş dövrlərdəki daş dəlillərin, o cümlədən Məşədi Əzizbəyovun abidəsi toplanacaq bir memorial parkın yaradılacağını iddia etdi, lakin bu baş vermədi. Onun gələcək taleyi məlum deyil.

Mənbə
-----

1. Мамедов Токай Габиб оглы
2. Азизбеков и Джапаридзе "переедут" на новое место? Arxivləşdirilib 2018-10-03 at the Wayback Machine
3. Снос памятника Азизбекова - это дань времени – заслуженный архитектор Азербайджана Arxivləşdirilib 2016-12-15 at the Wayback Machine

| ⛭Tokay Məmmədov |
| --- |
| Heykəllər | 
* Üzeyir Hacıbəyovun heykəli  (Bakı, 1960)
* Məhəmməd Füzuli heykəli  (Bakı, 1962)
* Məşədi Əzizbəyovun heykəli  (Bakı, 1976)
* İmadəddin Nəsiminin heykəli (Bakı, 1980)
* Koroğlunun heykəli  (Bakı, 2012)

 |  |
| Qəbirüstü abidələr | 
* Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi (Şuşa 1956)
* Bülbülün qəbirüstü abidəsi (Bakı, 1961)

 |
**Oyanış: Böyük Səlcuqlu** (*türk.* Uyanış: Büyük Selçuklu) — 28 sentyabr 2020 tarixində başlayan və 2021-ci ildә bitәn tarixi türk serialıdır. Serial Sultan Məlikşahın dövründə Böyük Səlcuqlu İmperiyasından və Sultan Məlikşah ilə Məlik (Şahzadə) Səncərin həyatından bəhs edir. Serial 2021-ci ildə 34-cü final bölümü ilə bitmişdir. Hal-hazırda TRT 1-də zaman etibarilə daha əvvəli anladan, lakin bu serialın davamı olaraq ekranlara girən Alparslan: Böyük Səlcuqlu serialı davam edir.

Adını dəyişdirməsi
------------------

Serial "**Nizamı-Aləm**" (*türk.* Nizam-ı Alem) adı ilə yayımlanmalı idi. Lakin prodüserlər serialın adını dəyişdirib "**Oyanış: Böyük Səlcuqlu**" etdilər.

###### Aktyorlar və obrazlar

1.Buğra Gülsoy-Sultan Məlik Şah

2. Xədicə Şendil-Türkan xatun

3. Gürkan Uyğun-Həsən Sabbah

4. Bülənt Alqış-Ömər Xəyyam

5. İlkər Kızmaz-Arslantaş Alp

6. Ekin Qoç — Məlik Əhməd Səncər

7. Mehmet Özgür — Nizamülmülk

və digərləri.

İstinadlar
----------
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Emin Quliyev.

**Emin Quliyev** (1961, Bakı) — azərbaycanlı rəssam, SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü.

Həyatı
------

1961-ci ildə Bakıda dünyaya gəlib. Səkkizinci sinifədək 6 nömrəli orta məktəbdə oxuyub. Emin Quliyev 1980-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1986-cı ildə Gürcüstanda Tbilisi İncəsənət Dövlət Akademiyasını bitirmişdir.1991–1993-cü illərdə SSRİ İncəsənət Akademiyasında təhsilini -davam etdirmişdir. 1991-ci ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqına üzv seçilmişdir. Rəssam ailəsində boya-başa çatmışdır. Erkən yaşlarından rəsmlə məşğul olmağa başlamışdır. Peşəkar heykəltaraş olmaqla yanaşı, incəsənətin digər sahələrinə də biganə yanaşmamış, qrafika, rəssamlıq sənəti ilə də məşğul olmuşdur.

Yaradıcılığı
------------

Emin Quliyevin əsərləri 1982-ci ildə Bakıda "Gənc rəssamlar" sərgisi, 1990-cı ildə "Payız" sərgisi, 1991-ci ildə Bakıda 20 Yanvar hadisələrinə həsr olunmuş sərgi, 1995-ci ildə Azərbaycan rəssamlarının milli sərgisində nümayiş etdirilmişdir.2006-cı ildə Bakı şəhərində fərdi sərgisi keçirilmişdir. 1987-ci ildə SSRİ Heykəltəraşlıq Diplom Sərgiləri İttifaqının mükafatını, 1997-ci ildə Beynəlxalq Sərgi Olimpiadasının IV və V mükafatlarını qazanmışdır. Peşəkar heykəltaraş kimi tanınmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nyu Yorkun azərbaycanlı rəssam-heykəltaraşı". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-21.

Xarici keçidlər
---------------

* Emin Quliyev

Ədəbiyyat
---------

* Xaricdə yaşayan zərbaycanlı rəssamların kataloqu, Bakı, "Adventa", 2011 316 səh.
**Bresler qulançarı** (*lat.* Asparagus breslerianus) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin qulançar cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yabanı halda dünyanın mülayim iqlimi rayonlarında – Şimali Afrikada, Avropada, Kiçik və Mərkəzi Asiyada, Şimali Amerikada, Avstraliyada və Yeni Zelandiyada bitir.

Botanika təsviri
----------------

Hündürlüyü 50-150 sm olan, çox şahələnmiş, budaqlı, çoxillik bitkidir. Gövdəsi çılpaq, hamar, budaqları düz, yuxarı istiqamətlznmişdir. Kladodiləri nazik, düz, sapşəkilli, uzunluğu 1-3 sm, üç-altı ədəd, oturaqdır, yuxarı istiqamətlənmiş və ya çox-az gövdəyə yapışmışdır. Çıçəklərı ağ-sarımtıl, 1-2 ədəd, uzun,ortasından bölünmüş və ya bir az aşağı vəya yuxarı ayaqlarda əsas oxda və budaqlarda yerləşir; ççiçəkyanlığı zəngvari-qıfşəkilli, uzunsov hissəlidir. Kanarları ağ haşiyəlidir. Erkək çıçiçəklərin uzunluğu təxminən 5 mm, tozluqları təxminən erkəkcik saplarına bərabərdir. Çox qisa ayaqlarda yerləşmiş oturaq, uzunluğu təxminən 1 sm-dir. May-iyun aylarında çıçəkləyir. Meyvəsi şarşəkilli,qırmızı giləmeyvə olub, tez qaralandır. Meyvələri avqustda yetişir.

Ekologiyası
-----------

Rütübətsevən, kölgəyədavamlı bitkidir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Naxçıvanda, Abşeronda, Murovdağda, Lənkəranda, Astarada rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Ampel bitkisidir, tək əkinlərdə yaxşı görünür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12837779
* EoL: 987655
* FoC: 240001103
* GBIF: 2768746
* GRIN: 466479
* iNaturalist: 516268
* IPNI: 531024-1
* Plant List: kew-274969
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:531024-1
* Tropicos: 18400515
* WCSP: 274969
* WFO: wfo-0000631704

 |
**İran qulançarı** (*lat.* Asparagus persicus) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin qulançar cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Volqa çayında və Cənubi Qafqazın şərqinə, Şimali İrana və Şərqi Sibirə qədər olan ərazilərdə, sahilyanı tuqay meşələrində.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2m-ə çatan çoxillik bitkidir. Budaqları düz bucaq altında yerləşir və sallanır. Kladodiləri 1-5 ədəd, bəzən dəstədə 8 ədəd olub, öz aralarında qeyri-bərabər yerləşir, uzunluğu 1-5 sm, düz və ya bir az əyilmişdir. Gövdəsi əyilmiş, çox vaxt sarmaşan, çılpaq və çox budaqlıdır. Çiçək saplaqları 1-4 ədəd olub, uzunluğu 1.2 sm-dir. Çiçəkləri uzunsov-qıfşəkillidir, erkək çiçəklərinin uzunluğu təxminən 0,6 sm-dir. Toxumla çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Əsasən qarışıq meşələrdə, kölgəli və rütubətli ərazilərdə bitir.Sərt şaxtalara dözmür. İstisevəndir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Qubada, Şəkidə, Murovda, Samur-Dəvəçi, Kür-Araz ovalıqlarında, Zəngilanda, Naxçıvanda, Gədəbəydə, Zaqatalada, Balakəndə, Lənkəranda meşələrin aşağı yaruslarında rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Bəzək bağçılığında istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4807699
* Wikispecies: Asparagus persicus
* EoL: 988075
* EUNIS: 189148
* GBIF: 2768681
* GRIN: 5535
* iNaturalist: 732736
* IPNI: 531250-1
* NCBI: 2871452
* Plant List: kew-275227
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:531250-1
* Tropicos: 18400517
* WCSP: 275227
* WFO: wfo-0000634311

 |
**İkinci aliya** (ivr. ‏העלייה השנייה‏‎, HaAliyah HaShniya) — 1904–1914-cü illər arasında baş verən aliya. Bu dövrdə əksəriyyəti Rusiya imperiyasından, bəziləri də Yəməndənolan təxminən 35,000 yəhudi Osmanlının idarə etdiyi Fələstinə köçmüşdü.

İkinci aliya 1870-ci illərdən 1920-ci illərə qədər davam edən yəhudilərin Şərqi Avropadan daha böyük köçünün kiçik bir hissəsi idi. Bu müddət ərzində iki milyondan çox yəhudi Şərqi Avropadan köç etmişdi. Bu immiqrantların bir çoxu ABŞ-də məskunlaşmışdılar, çünki burada böyük iqtisadi imkanlar var idi. Digərləri Cənubi Amerika, Avstraliya və Cənubi Afrikada məskunlaşmışdılar və mühacirət edən yəhudilərin yalnız kiçik bir hissəsi Fələstinə getmişdi.

Şərqi Avropadan bu kütləvi mühacirətin bir çox səbəbi var və ən çox danışılanlar Rusiyada artan antisemitizmdir. Bu antisemitizmin təzahürləri müxtəlif poqromlar və 1905-ci il Rusiya inqilabı ilə müşayiət olunan talanlar idi. Miqrasiya üçün digər mühüm amil iqtisadi çətinliklər idi. Şərqi Avropadakı yəhudi əhalisinin əksəriyyəti yoxsul idi və daha yaxşı həyat axtarışında ölkəni tərk etmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Israeli government site on the Second Aliyah". 13 Eylül 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 Ocak 2023.
2. ↑  [Gur Alroey, Galveston and Palestine: Immigration and Ideology in the Early Twentieth Century, *American Jewish Archives Journal* 56 (2004): 129]
3. ↑  [Gur Alroey, Journey to Early-Twentieth-Century Palestine as a Jewish Immigrant Experience, *Jewish Social Studies,* 9 (2003) 28]
**Cənub kordilinası** (*lat.* Cordyline australis) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin kordilina cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yeni Zelandiya endemikidir. Türkiyədə, Şimali-Qərbi Suriyada, Cənubi Qafqazda, Qərbi Avropada, Cənubi Amerikada və bir çox başqa ölkələrdə qayalı açıq yamaclarda və quru düzənliklərdə bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 12 m-ə qədər olan, bünövrəsindən qalınlaşmış ağac və ya koldur. Gövdədə yarpaqlar dəstəyə yığılmışdır. Budaqları düz dayanandır. Kladodiləri əyri-uzunsov-lansetvari, parlaq, uzunluğu 5-6 sm, eni 1,5-2 sm olub, ucu bizdir.

Budaqlarının təplərində uzunluğu 0,3-1 m-ə qədər olan yarpaq topaları vardır. Yarpağı oturaq, qılıncvari, yaşıl, uzunluğu 40-90 sm, eni 3-7 sm-dir, çoxsaylı paralel damarcıqlıdır. Çiçəkləri ikicinsli, diametri təxminən 1 sm-dir, ağ, qısa saplaqlı, ətirlidir. Ləçəkləri 6-9 ədəddir, uc salxımlarda, uzunluğu 50-100 sm olan iri süpürgəvari çiçək qrupunda toplanmışdır. Çiçək saplaqları çiçəklərdən bir az qısadır. Çiçəkyanlığı ətli, bitişik ləçəklidir, erkəkcik sapları 6 ədəd olub, borucuğa bitişmişdir. May-iyunda çiçəkləyir. Şarşəkilli qırmızı giləmeyvədir. 1-2 toxumludur, diametri 5-7 mm-ə çatır, oktyabrda yetişir. Uc qələmləri, gövdə hissələri və yan zoğlarla çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Xarici mühit amillərinə tələbkar deyildir. İşıqlı yerdə, yarımkölgədə bitir, düz düşən günəş şüalarını, torpağın qurumasını sevmir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeron, Astara, Lənkəran, Lerik, Qəbələ, İsmayıllı rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ ağac və ya koldur. Yarpaqlarından qidada, parça istehsalında istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Sukkulenten-Lexikon: Einkeimblättrige Pflanzen (Monocotyledonen). / red. U. Eggli Ştutqart: Eugen Ulmer Verlag, 2001. C. 1. S. 289.
2. ↑  Illustrated Handbook of Succulent Plants: Monocotyledons. / red. U. Eggli, R. Nyffeler 2 2020. S. 1295–1296. ISBN 978-3-662-56486-8 doi:10.1007/978-3-662-56486-8

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2379130
* Wikispecies: Cordyline australis
* APNI: 79522
* BOLD: 399925
* Calflora: 9076
* Cal-IPC: cordyline-australis
* EoL: 1087084
* EPPO: CDLAU
* FoAO2: Cordyline australis
* GBIF: 2766411
* GRIN: 11503
* iNaturalist: 50191
* IPA: 18728
* IPNI: 533544-1
* ITIS: 810159
* MoBotPF: 282400
* NBN: NHMSYS0000457497
* NCBI: 1016831
* NZOR: d054b9ac-f95c-4d56-9adb-b588337d0d2d
* NZPCN: 1744
* PfaF: Cordyline australis
* PFI: 9668
* Plant List: kew-303137
* PLANTS: COAU12
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:533544-1
* Tropicos: 18405818
* uBio: 5417495
* VicFlora: 1f7eae10-bd98-4ca0-9177-dced0cf80913
* WCSP: 303137
* WFO: wfo-0000764205

 |
**Leş milçəkləri** *lat.* Calliphoridae-Yaşıl və göy tona malik olan metalaçalan parlaq rəngdədirlər.

Quruluşu
--------

Yaşıl və göy tona malik olan metalaçalan parlaq rəngdədirlər. Bığcıqları uzundur və lələkşəkillidir. Sürfələri heyvan cəmdəklərində, ət tullantılarında, nəcisdə və s. inkişaf edir. Az bir qisim növləri məməlilərdə, bəziləri də həşərat və başqa onurğasız heyvanlarda parazitlik edir. Leş milçəklərinin insanların yaşadığı yerlərlə əlaqəli olan və epidemioloji əhəmiyyəti olan növləri də vardır. Bu milçəklər xəstəlik törədən mikrobları və parazir qurdların yumurtalarını yaymaqda mühüm rol oynayır. Calliphora və Lucilia cinslərinin bəzi növləri isə heyvanların açıq yaralarına yumurtalarını qoymaqla heyvandarlığa böyük zərər verirlər.

Həyat tərzi
-----------

Fəsilənin maraqlı növlərindən biri də qurbağayeyən növdür (Lucilia bufonivora). Bu növün inkişafı üçün mayalanmış dişi fərdlər qurbağa tərəfindən yeyilməlidir. Qurbağanın bağırsağında yetişmiş yumurtalardan sürfələr çıxır. Sürfələr sonra burun boşluğuna daxil olur və orada inkişaf edirlər. Tropik ölkələrdə leş milçəklərinin bəzi növlərinin torpaq döşəməyə qoyulmuş yumurtalarından çıxan sürfələri insan və heyvanların dərisinin altına keçə bilir, burada qidalanır və yaralar əmələ gətirirlər. Həşəratda, xsusilə, çəyirtkəkimilərin yumurta kisəsində parazitlik edənlərin xarakterik nümayəndəsi Stomorhina lunata F. növüdür.

Yayılması
---------

Fəsiləyə 900-ə qədər növ daxildir. Növləri müxtəlif iqlim şəraitinə uyğunlaşmışdır. Bununla belə əksəriyyəti tropik zonada geniş yayılmışdır.

Ədəbiyyat
---------

1. B.İ. Ağayev Ümumi Entomologiya, Bakı 2004, səh 186
2. A.Ə.Əliyev, L.M,Rzayeva Zərərvericiləri məhv edən xeyirli həşərat, Bakı 1971
3. H.Ə.Əliyev, X.N.Həsənov, Ş.B.Xəlilov, Ə.R.Əliyev, Kənd təsərrüfatı və təbiəti mühafizə, Bakı 1980

İstinadlar
----------

1. ↑  B.İ. Ağayev Ümumi Entomologiya, Bakı 2004, səh 186