recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Statika** - cisimlərin tarazlıq qanunlarını öyrənən mexanika bölməsidir. 

Sürtünmə qüvvəsinin yaranmasının iki səbəbi var:
1)Toxunan səthlərinkələ kötür olması
2)Toxunan səthlərdəki molekulların bir birini qarşılıqlı cəzb etməsi

Vektorial kəmiyyət
------------------

Vektorial kəmiyyətlər həm ədədi qiyməti həm istiqaməti həm də tətbiq noqtəsi ilə olculur. Məs: Quvvə, yerdəyismə

  

* **V**
* V
* {\displaystyle {\overrightarrow {V}}} .

Vektorlar paralelogram qanunu və ya üçbucaq qanunu istifadə edilərək əlavə edilir.

Qüvvə
-----

Qüvvə bir cismin digər bədənin üzərində hərəkətidir. Qüvvə ya itələmə, ya da çəkmədir və bir cismi hərəkət istiqamətində hərəkət etdirməyə meyllidir. Bir qüvvənin hərəkəti böyüklüyü, hərəkət istiqaməti və tətbiq nöqtəsi ilə xarakterizə olunur. Beləliklə, qüvvə vektorial fiziki kəmiyyətdir, çünki təsiri hərəkətin böyüklüyünə bərabər istiqamətə də bağlıdır.

Ölçü vahidi BS-də 1N (Nyuton).

Tarazlıq tənlikləri
-------------------

Statik tarazlıq: qüvvələrin və momentin cəmi sıfırdır.
Bir hissəcikin statik tarazlığı statikdə vacib bir anlayışdır. Hissəcik tarazlıqdadır yalnız hissəcik üzərində hərəkət edən bütün qüvvələrin nəticəsi sıfıra bərabər olanda. Düzbucaqlı koordinat sistemində tarazlıq tənlikləri üç istiqamətdə qüvvələrin cəmlərinin sıfıra bərabər olduğu üç skalyar tənliklə təmsil oluna bilər.
**Raisa Nikonovna Vasilyeva** (*rus.* *Раиса Никоновна Васильева*; 15 oktyabr 1948, Smatay[d]) — sovet və rus müğənni, aktrisası. RSFSR xalq artisti (1983).

Həyatı
------

Raisa Vasilyeva 1948-ci il oktyabrın 15-də Sovet Litvasının Smatay kəndində adi fəhlə ailəsində anadan olub. Valideynləri Nikon Vasilyev və Anisiya Fedyuşkina idi. İlk musiqi çıxışları məktəbdə olub və 1968-ci ildən Jonava şəhərinin bölgəsindəki yerli klublarda oxumağa başlayıb.

Onun ilk əlamətdar çıxışı 1969-cu ildə Moskvada müharibə müxbirlərinin görüşündə oldu, burada Vasilyeva ilk dəfə Sovet mədəniyyət naziri Yekaterina Furtseva tərəfindən görüldü. Furtseva Vasilyevaya studiyada ilk albomlarını yazmağa icazə verdi və o, ilk hitini — "Tekstilni Gorodok" yazdı. O dövrdə Raisa Vasilyevanın mahnıları gənclər, o cümlədən komsomolçular və BAM inşaatçıları arasında məşhur idi. 1973-cü ildə Vasilyeva Karel MSSR-in əməkdar artisti oldu.

Raisa Vasilyeva sovet radiosunun rejissoru Sergey Lapinin sevimli müğənnisi idi. Lakin Vasilyeva sovet televiziyasının senzurasına məruz qalan müğənni Valeri Obodzinskini açıq müdafiə etdiyi üçün bir neçə sovet televiziya proqramında iştirakdan imtina etdi. Buna baxmayaraq, 1983-cü ildə o, RSFSR xalq artisti adına layiq görülüb.

O, Əfqanıstan müharibəsi zamanı sovet əsgərləri qarşısında mahnı oxuyub. Sovet İttifaqı dağılandan sonra əlillər üçün musiqi ansamblında çalışıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Raisa Vasilyeva". The Movie Database (TMDB). 2023-12-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-28.

Xarici keçidlər
---------------

* Марков: Певица Раиса Васильева крестила нигерского генерала-мятежника (glavny.tv)
* Biography of Raisa Vasilyeva (biographies.net)
**Koşelev Aleksey Timofeyeviç**  - texnika elmləri doktoru, professor

Həyatı
------

Koşelev Aleksey Timofeyeviç 1937-ci ildə Azərbaycan SSR-nın Kürdəmir şəhərində anadan olmuşdur. 1961-ci ildə "Neft və qaz quyularının qazılması" ixtisası üzrə AzNKİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirmişdir. 1959-1971-ci illərdə "Azneft" İB-də fəhlədən sex rəisinə qədər müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 1971-ci ildə AzNKİ-nun aspirantı olub. 1971-1986-cı illərdə Ümumittifaq quyuların bərkidilməsi və qazıma məhlulları elmi-tədqiqat institutunda (Krasnodar ş.) sektor, laboratoriya, şöbə rəhbəri işləmişdir. 1974-cü ildə "Neft və qaz quyularının təkrar sementlənməsi texnologiyasının təkmilləşdirilməsi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1986-1988-ci illərdə SurqutneftETLİ-də, 1988-1993-cü illərdə isə SibNSETİ-də direktor müavini, Dövlət Ekspert Komissiyasının (DEK) sədri, Tyümen neftqaz universitetinin qazıma kafedrasının professoru vəzifələrində çalışmışdır. 1993-cü ildə "Quyuların bərkidilməsinin iş qabiliyyətinin artırılması üsullarının elmi cəhətdən əsaslandırılması, işlənilməsi və tətbiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1993-2004-cü illərdə "Rosneft-Termneft" MAC EİB (Krasnodar ş.) baş direktor müavini işləmişdir. 2005-ci ildən bu günə qədər OAO "Rosneft-Krasnodarnefteqaz EK"da elmi-texniki məsələlər üzrə baş direktorun məsləhətçisidir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Koşelev A.T. neft və qaz quyularının qazılması sahəsində tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: quyuların qazılması və istismarı zamanı təmir təcrid işləri sahəsində tədqiqatlar. 

O, 200-dən artıq elmi məqalənin, həmçinin bir sıra sahəvi və regional rəhbər sənədlərin müəllifidir. Koşelev A.T. "SSRİ neft və qaz sənayesinin əməkdar işçisi" adına layiq görülmüşdür.
Qaraboğazgöl
Venesiya laqunu.
**Laqun** (it. laguna, *lat.* lacus) *rus.* лагуна, *ing.* lagoon) – okeandan (dəniz-dən) bar, dil, mərcan rifləri ilə ayrılmış və nadir hallarda onunla dar boğazlarla birləşmiş dayaz su hövzəsi. Daha çox atollun daxilində rast gəlinir. — kiçik su tutarı olub dənizdən ensiz qumdan ibarət dil və ya mərcan rifi ilə ayrılır. Laquna tipik nümunə Venesiya şəhərinin yerləşdiyi ərazini göstərmək olar. İlk əvvəllər elə laqun adlanan termin Venesiyanın yerləşdiyi əraziyə şamil edilirdi. Sonradan bütün dünyada yerləşən bu tip coğrafi obyektlərə şamil olunmuşdur. Özünün qorunma xüsisiyyətinə görə əlverişli təbiət biotopudur. Bura quş, balıq və yırtıcıların əlverişli yaşayış sahəsinə çevrilir. Əgər laquna iri çay axırsa bu zaman onun suyu hətta sirin ola bilər. Onun səviyyəsi bəzi hallarda dəniz səviyyəsindən yüksək olur. Buna misal kimi Kurş və Kalininqrad körfəzləri. Bu halda onlar faktiki olaraq limandırlar. Qara dəniz və Azov dənizində yerləşən xarici görünüş baxımından bu tip körfəzlər vardır ki, onlara çay tökülməsə də laqun adlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  
	* Allaby, Michael, redaktor Oxford Dictionary of Earth Sciences. Oxford: Oxford University Press. 1990. ISBN 978-0-19-921194-4.
2. ↑  Kusky, Timothy, redaktor Encyclopedia of Earth Sciences. New York: Facts on File. 2005. səh. 245. ISBN 0-8160-4973-4.
3. ↑  Nybakken, James W. redaktor Interdisciplinary Encyclopedia of Marine Sciences. 2 G-O. Danbury, Connecticutt: Grolier Academic Reference. 2003. 189–90. ISBN 0-7172-5946-3.
4. ↑  *Reid, George K.* Ecology of Inland Waters and Estuaries. New York: Van Nostrand Reinhold Company. 1961. səh. 74.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Körfəz tipləri |
| --- |
| Buxta • Havan • Quba • Körfəz • Laqun • Liman • Ria • Sor • Fiord • Estuari |
Almaiyada paslanmayan polad məftilin çəkilməsi
**Çəkmə** en kəsiklərinin ölçülərini kiçiltmək və ya daha hamar səth almaq məqsədilə, tökülmüş və ya preslənmiş çubuq şəkilli pəstahların deşikdən keçirməklə deformasiyaya uğradılması ilə aparılan emal üsuludur. Pəstahın çəkmə gözlüyündən (alətin deşiyindən) keçərək digər tərəfdən çıxan ucu xüsusi tutqaclarla tutularaq müəyyən qüvvə ilə dartılır. Nəticədə pəstah deşiyin formasını və ölçüsünü alır, onun en kəsiyi kiçilir və eyni zamanda uzunluğu artır. Çəkmə gözlüyünün profili dəyişən olub, dörd zonadan ibarətdir: yağlama, deformasiyaedici, kalibrləyici, buraxıcı və ya çıxarıcı. Deformasiyaedici zonanın mailliyi 6÷24° arasında dəyişir. Birinci zona sürtünməni azaltmağa, ikinci zona pəstahı sıxmağa, üçüncü zona sıxılmış pəstaha lazımı ölçünü verməyə, dördüncü zona pəstahın gözlükdən asanlıqla çıxmasına xidmət edir. Çəkmə gözlüyü alət poladlarından, bərk xəlitə və süni almazdan hazırlanır.

Çəkmədə ölçüsü 0,01 mm-dən də kiçik olan məftilləri hazırlamaq mümkündür. Sürtünməni 
azaltmaq üçün pəstah qalın yağla örtülür. Boruların çəkilməsi 3 üsulla aparılır: sağanaqsız, qısa hərəkətsiz sağanaqda və uzun hərəkətli sağanaqda. Birinci halda borunun yalnız diametri, ikinci və üçüncü halda isə diametr və divarın qalınlığı kiçilir. Çəkmə çubuq metalların, məftillərin, boruların və en kəsiyi sabit olan digər məmulların istehsalında tətbiq tapmışdır.

Mənbə
-----

* Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s
**В. G. Timiryasov adına Kazan İnnovativ Universiteti** (rus. ВГ Тимирясова, ИЭУП) Kazandakı bir universitetdir. 22 iyul 1994-cü ildə qurulmuşdur.

Ad
--

Qanundakı dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq universitet bir neçə dəfə rəsmi adını dəyişdirdi. Qurucusu və ilk rektoru V.G. Timiryasovun adını daşıyır.

1994–1996-cı illərdə İqtisadiyyat, İdarəetmə və Hüquq Universitetinin, 1996–2016-cı illərdə İqtisadiyyat, İdarəetmə və Hüquq İnstitutunun və 2016-cı ildən VG Timiryasov adına Kazan İnnovasiya Universitetinin (IEUP) adını daşıyır.

Tarix
-----

Universitet 1994-cü ildə Tatarıstan Respublikası Təhsil Nazirliyinin və Tatarıstan Respublikası Ali Sovetinin Xalq Təhsili Daimi Komitəsinin təşəbbüsü ilə bazar iqtisadiyyatı və hüquq sahəsində ixtisaslı kadrların ehtiyaclarını ödəmək üçün yaradılıb.

1998–2002-ci illərdə universitetin Almetyevsk, Bugulma, Zelenodolsk, Naberezhnye Chelny, Nizhnekamsk və Chistopol filialları yaradıldı və təhsil fəaliyyətlərinə davam etdilər. 2014-cü ilin mayından bəri Rusiya tərəfindən birləşdirilən Krımda təhsil fəaliyyətinə başlayan ilk rus universitetlərindən biridir. Universitet Dünya Tatarları Konqresinin və Krım Respublikasının bələdiyyə başçılarının təlimi üçün birgə bir layihə həyata keçirir.

2014-cü ildən bəri, ali təhsil müəssisələri əsasında Rusiya Federasiyası Təhsil və Elm Nazirliyinin əmrləri əsasında 2 federal yenilik platforması yaradıldı və fəaliyyət göstərir:

* Tatarıstan Respublikasında davamlı inklüziv təhsil sisteminin yaradılması və inkişafı

* Satınalma Peşəsi" yenilikçi bir elmi və təhsil platformasının yaradılması əsasında satınalma sahəsində kadr hazırlığına hərtərəfli bir yanaşmanın formalaşdırılması və həyata keçirilməsi.

Hal hazırda universitet Təhsil və Elmdə Federal Nəzarət Xidməti tərəfindən verilən müddətsiz lisenziya və dövlət akkreditasiya sertifikatı əsasında fəaliyyət göstərir.

Reytinq
-------

Universitet, Russia Today İnformasiya Agentliyi tərəfindən təsis edilən "Rusiya Federasiyasındakı Ali Təhsil Təşkilatları" nominasiyasında "Ali Təhsil Ali Təhsil Təşkilatları (İqtisadiyyat, Maliyyə, Hüquq)" nominasiyasında 9-cu yerdədir.

Tikinti
-------

Universitet quruluşuna 6 filial, 5 fakültə, 4 institut və eyni zamanda bir kollec daxildir. Bundan əlavə, universitet, nəzərdən keçirilmiş elmi nəşrlər siyahısına daxil edilmiş, namizədlik və elmlər doktoru dərəcəsi almaq üçün hazırladığı dissertasiyaların əsas elmi nəticələrini dərc etməsi lazım olan federal təhlil edilmiş "İqtisadiyyat və Hüququn Aktual Problemləri" jurnalını nəşr etdirir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
*
**Yaponiya Uçan Boşqab Tədqiqat Assosiasiyası** (日本空飛ぶ円盤研究会, *Nihon Soratobu Enban Kenkyukay*?) – Yaponiyada uçan naməlum obyektləri araşdırmaq və tapmaq üçün 1955-ci ildə yaradılmış təşkilat.

Tarixi
------

Yaponiya Uçan Boşqab Tədqiqat Assosiasiyası 1955-ci ildə Yaponiyadakı UNO tədqiqatlarının qabaqcılı olmuş Kiniçi Aray tərəfindən qurulmuşdur. 1950-ci illərdə Yaponiyada UNO-larla bağlı hadisələrin və hekayələrin artdığını müşahidə edən Aray UNO-larla bağlı geniş müzakirələr aparmaq üçün bu təşkilatı yaratmaq qərarına gəlmişdir.

Təşkilat pik nöqtəsində 1000-ə yaxın üzvə malik olmuşdur. Təşkilatın məşhur üzvləri arasında yazıçılar Yukio Mişima, Şinichi Hoşi, Ciro Nitta, Şintaro İşihara, Yaponiya raketçiliyinin atası Hideo İtokava, bəstəkar Toşiro Mayuzumi kimi şəxslər olmuşdur. 1957-ci ildə üzv olmuş Mişima təşkilatın ən aktiv üzvlərindən biri olmuş, 1957-ci ildə Tokionun Hibiya bölgəsində baş tutmuş UNO müşahidə tədbirində iştirak etmişdir.

Nəşrlər
-------

Təşkilatın rəsmi jurnalı *"Uchūki"* (宇宙機?, hərf. "Kosmik gəmi") adlanırdı.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
Lazer stapedotomiya
**Lazer əməliyyatı** — cərrahi əməliyyatların yerinə yetirilməsi üsulu, ətrafdakı toxumalara minimal ziyan vurmaqla kiçik toxuma sahələrinin çıxarılmasını və ya koterizasiyasını nəzərdə tutur. Lazer cərrahiyyəsi görmə korreksiyası, arterial tıxanmaların aradan qaldırılması, dəridə müəyyən növ piqmentli formasiyaların aradan qaldırılması, stomatologiya və şişlərin, xüsusən də müxtəlif etiologiyalı qliomaların çıxarılması üçün istifadə olunur. Lazerlərin spektral xüsusiyyətləri müxtəlif xəstəliklər üçün radiasiyanın istənilən növünü və gücünü seçməyə imkan verir. Məsələn, arqon lazeri tor qişa xəstəliklərinin (məsələn, diabetik retinopatiya), karbon dioksid lazeri servikal intraepitelial neoplaziyanın müalicəsində, Nd:YAG lazeri isə uşaqlığın endometrial təbəqəsinin çıxarılması üçün istifadə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* *Шахно Е. А.* Физические основы применения лазеров в медицине (PDF). СПб.: НИУ ИТМО. 2012.
* *Давид Кочиев, Иван Щербаков.* Лазеры вместо скальпеля («Природа»). 2014.
**Şebjeşin sinaqoqu** (pol. Synagoga w Szczebrzeszynie) – Polşanın Şebjeşin şəhərində yerləşən keçmiş sinaqoq. Hazırda mədəniyyət evi kimi fəaliyyət göstərir.

Tarixi
------

Şebjeşində sinaqoqun tikilməsi haqqında ən qədim yazılı məlumat 1584-cü ilə aiddir. Şebjeşin sinaqoqu isə XVII əsrdə həmin sinaqoqun yerində tikilmişdir. Sinaqoq 1648-ci ildə kazaklar tərəfindən dağıdıldıqdan sonra Yan Zamoyskinin göstərişi ilə 1659-cu ildə bərpa olunmuşdur. 1853, 1885 və 1896-cı illərdə sinaqoqda təmir işləri aparılmışdır. 1905-ci ildə baş verən Şebjeşin yanğını zamanı sinaqoqa ciddi ziyan dəymişdir. 1906-cı ildə sinaqoqda həyata keçirilən bərpa işlərində ancaq yəhudilər iştirak etmişdir.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı almanlar Polşanı işğal etmiş və 15 noyabr 1940-cı ildə bu sinaqoqu yandırmışdırlar. 1946-cı ildə sinaqoqun tavanı çökmüşdür. 1958-ci ildə sinaqoq sökülmüş və 1965-ci ilə qədər yenidən tikilməyə başlamışdır. 1991-ci ildə sinaqoq binasına xatirə lövhəsi yerləşdirilmişdir. 2010-cu ildə sinaqoqda restavrasiya işləri aparılmışdır.

Xüsusiyyətlər
-------------

Şebjeşin sinaqoqu gec intibah üslubundadır. Tikintisində daş və kərpicdən istifadə olunmuşdur. Orijinal tikilidən ancaq mərkəzi zal salamat qalmışdır.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

2023-cü ildə Polşada buraxılmış poçt markalarından birində Şebjeşin sinaqoqu təsvir olunmuşdur. Bu, Şebjeşin şəhəri haqqında buraxılmış ilk poçt markası olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Szczebrzeszyn – synagoga". NN Theatre (polyakca). 13 yanvar 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2024.
2. 1 2  "Synagoga (ul. Sadowa 2)". Virtual Shtetl (polyakca). 21 dekabr 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2024.
3. ↑  "Synagoga ze Szczebrzeszyna na znaczku pocztowym". Şebjeşin şəhərinin rəsmi saytı (polyakca). 31 oktyabr 2023. 2024-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2024.
**Guillain Barre sindromu**, "Giyen Barre sindromu" -(GBS). Əhali arasında poliomielitin sıxlığının azalmasından sonra , süst iflicə səbəb olan xəstəliklər arasında ən çox rast gəlinəni hesab olunur. Xəstəlik çox zaman başqa bir xəstəliyi olmayan insanlarda rast gəlinir. GBS ani başlanğıclı, surətlə inkşaf edən , ağır bir autoimmum poliradikulopatiyadır. Kanada və ABŞ-da ildə 3500 xəstə qeyd edilir. Xəstəlik uşaq yaşlardan tutmuş irəli yaşlaradək rast gəlinir .Qadınlar və kişilər eyni dərəcədə risk altındadir. Yaşlılarda uşaqlara nisbətən daha çox rast gəlinir.

GBS-nun təsnifatı
-----------------

-Kəskin iltihabi demielinizan poliradikuloneyropatiya

-Kəskin motor aksonal neyropatiya

-Kəskin motor-sensor aksonal neyropatiya

-Miller Fişer sindromu (MFS) ve diğer regional variantlar-
Faringeal-servikal-brakiyal,
Paraparetik,
Üz iflicləri,
Saf okulomotor

-GBS’nun funksiyonal variantları-
Kəskin pandizavtonomiya,
Saf hissi GBS,
Ataksik GBS

Klinikası
---------

Kəskin iltihabi demielinizan poliradikuloneyropatiya

GBS termini , praktikada xəstəliyin bu ən çox rastlanan klassik iltihabi demielinizan forması üçün işlədilir.

Xəstələrin böyük qismində GBS’na aid şikayətlərin başlanğıcından öncəki 1–4 həftalik müddət içində keçirilən bir yuxarı tənəffüs yolu ya gastrointestinal trakt infeksiyası, cərrahi müdaxilə ya da peyvənd kimi bir hadisə vardır. Xəstəliyin ən sıx yerləşmə şəkli, ayaqlardan başlayıb qollara, daha sonra üzə, orofaringeal əzələlərə ve ağır hallarda tənəffüs əzələlərinə doğru yüksələn əzələ zəifliyi ile olur. Daha seyrək olaraq qollarda veya kranial sahə əzələlərində gücsüzlüklə də başlaya bilər. Hissi şikayətlər ümumilikdə daha geri plandadır və ətraf uclarında paresteziya ya da bel ve ayaq ağrıları şəklindədir. Nevroloji müayinədə əzələ gücsüzlüyünə əlavə olaraq daima, vətər reflekslerinin yayğın şəkildə itməsi ya da azaldığı müşahidə olunur. Obyektiv hissi əlamətlər daha çox ətraf uclarında zəif hissi hipoesteziya və ya azalmış vibrasyon hissi ilə mə
hdudlanır.

Hadisələrin 1/3-də mexanik ventilasiyaya ehtiyac yaradan tənəffüs çatışmazlığı yaranır. Xəstələrin yarısında, ən sıx üz iflici olmaq üzrə kranial sinir iflicləri müşahidə olunur. Orofaringeal əzələlərdə qüvvətsizlik hadisələrin yarısında, göz hərəkəti iflicləri 10–20 % rastlanır. Nadir olaraq papilla ödemi ola bilər və çox artmış beyin-onurğa beyni mayesi proteini ilə birlikdə olur (>200 mg %). Avtonom sinir sistemi pozulmaları xəstələrin yarısında rast gəlinir və şiddətli motor disfunksiyası, tənəffüs çatışmazlığı olan hallarda daha sıxdır. Avtonom əlamətlər arasında EKG dəyişiklikləri (T dalğası anormallıqları, ST segment depresyonu, QRS genişləməsi, QT uzaması və müxtəlif ürək blokları), ürək aritmiyaları (sinus taxikardiya, bradikardiya, ventriküler taxikardiya, atrial fibrilasiya və asistoliya), ortostatik hipotenziya və hipertonik krizlər, daha nadirən keçici sidik ləngimələri, tər ifrazında pozulmalar və paralitik ileus ola bilər (ciddi və qalıcı sfinkter qüsuru GBS diaqnozundan uzaqlaşdırıcı bir kriteriya olaraq baxılmalıdır).

Mənbə
-----

* PERİFERİK SİNİRLERİN YAYGIN VE ÇOK ODAKLI HASTALIKLARI
**General Motors** — 1908-ci ildə ABŞ-də yaradilib. Rəsmi adı General Motors Corporation olan bu şirkətin əsası Uliyam Dyurant tərəfindən qoyulmuşdur. Uliyam Dyurant həmin vaxt artıq Buick şirkətinin sahibi idi. İlk vaxtlar şirkətin binası Flint şəhərində olsa da daha sonra sənaye mərkəzi olan Detroyt şəhərinə köçürülmüşdür, elə həmin il 1897-ci ildə yaradılan Oldsmobile şirkəti satın alınmışdır. 1909-cu ildə Dyurant Cadillac, Elmore, Oakland şirkətlərini də GM tərkibinə daxil edərək şirkəti daha da gücləndirdi. 1910-cu ildə Dyurant böyük miqdarda borclar və satışların az olma səbəbindən bankirlərin etibarını itirdi. Bir neçə il sonra "Dyurant Chevrolet Motor car" şirkətinin əsasını qoyur və həmin şirkət vasitəsi ilə gizli olaraq General Motorsun səhmlərini satın alır. 1920-ci ildə şirkətin başına keçən Alfred Sloyen General Motors şirkətini dünyanın ən böyük sənaye şirkəti etdi. 1931-ci ildən 2008-ə qədər dünyanın ən böyük avtomobil istehsalçısı olub.

Azərbaycanda fəaliyyəti
-----------------------

Azərbaycanda General Motors’un istehsalı olan maşınları Performans Centerdən əldə etmək olar.
2002-ci ildə şirkət Tolyati şəhərində daha yeni bir şərikli zavod açdı. 2008-ci ildə GM şirkəti təkcə Rusiya bazarı üçün 337 810 avtomobil istehsal etmişdir. Bu rəqəm 2007-ilin göstəricisindən 130% çoxdur. 1990-cu ildə baş verən siyasi hadisələrdən sonra General Motors şirkəti üçün yeni bazar imkanları yaranmışdır. Son göstəricilər də görsədir ki, MDB respublikalarında avtomobil satışları hər il artır. General Motors şirkətinin avtomobilləri Azərbaycan bazarındada öz yerini tapmışdır. Ümumilikdə şirkət 2007 ildə 9,37 milyon avtomobil və yük maşını satmışdır. 2009 cu ildə şirkət internet üzərindən avtomobil satışı kampaniyasına başladı, burada əsas məqsəd satış miqdarını artırmaqdır.
General Motors adlı yeni şirkət yaradılıb. 

* Öz alıcılarının tələbatlarını həyata keçirərək GM şirkəti avtomobillərin və yük maşınlarının istehsalına qayıdır.
* Yeni şirkət köhnə GM-in güclü aktivləri əsasında yaradılıb.
* ABŞ-nın ən iri və güclü diler şəbəkəsinin dəstəyi altında olan dörd hakim brend.
* Qlobal səviyyəli dürüst təşkil edilmə əsasında qərarları operativ qəbul etməyə və istehlakçıları guşənin başında qoymağa imkan yaranacaq.
* Açıq kommunikasiyalara təşəbbüs.

İstinadlar
----------

1. ↑  GM Heritage. General Motors.
2. ↑  2021 Form 10-K.
3. 1 2  .
4. 1 2 3  10-K forması. 2023.
5. ↑  Number of General Motors employees between FY 2010 and FY 2019 (in 1,000s). Statista.
6. ↑  Press-reliz.
7. ↑  .
8. ↑  "General Motors nədir". Az Marketinq. 2012-03-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2020.
**Səhra gönlücəsi** və ya **Səhra yarasası** (*lat.* Eptesicus bottae) — Gönlücələr fəsiləsinə daxil olan yarasa növü.

Yayılması
---------

Arktik bölgələrdən başlayaraq, Yunanıstanın Rodos adası, Misir, Ərəbistan yarımadası, Yaxın Şərq, Kiçik, Ön və Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqazdan şimal-qərbi Çin və şimali Pakistana qədər ərazidə rast gəlinir. Azərbaycanda 5 məntəqədə tapılmışdır (Qabırrı (İori) və Alazan çaylarının mənsəbi, Mingəçevir ətraflarında, Xaldan, Sabirabad və Qobustan qoruğu).

Yaşayış yerləri
---------------

Onlara əsasən turay meşələrində, Azərbaycanın mərkəzi ərazilərində yarımsəhra landşaftlarında aşkar edilmişdir. Məskunlaşma yerləri yuyulma nəticəsində yaranan mağaralar və qaya çatlarıdır. Bu yarasalar daha çox Bozdağ silisiləsinin yeraltı mağaralarında və Qobustanda tapılırdı. Qobustanın Böyük-Daş silsiləsində, yay sığınacaqlarında aprelin sonlarından peyda olmuşlar, sentyabrın ikinci ongünlüyünə qədər böyük sayda qeyd olunmuşlar, oktyabrın əvvəllərində isə, tək-tək uçurdular.

Çoxalması
---------

Yay ayları erkək fərdlər tək-tək yaşayırlar..

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. ↑  Balalama qruplarında adətən 16–50 dişi olur (Raxmatulina, 2005), N. K. Vereşagin isə, 120 fərddən ibarət koloniya tapmışdır

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | CMS · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
**Kalia Antoniu** (d. 6 aprel 2000) — Kiprli üzgüçü. Kalia Antoniu Kipri 2017-ci ildə XXXXIV Avropa Gənclər Üzgüçülük Çempionatında təmsil etdi.

Karyerası
---------

### Avropa Çempionatı

Kalia Antoniu birinci dəfə Avropa Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, İsraildə baş tutan XXXXIV Avropa Gənclər Üzgüçülük Çempionatında qadınlar 100 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 58.13 saniyəlik nəticəsi ilə 34-cü yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.

### Dünya Çempionatı

Kalia Antoniu birinci dəfə Dünya Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, Budapeştdə baş tutan XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında qadınlar 50 m arxası üstə stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 30.59 saniyəlik nəticəsi ilə 63 üzgüçü arasında 46-cı oldu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "44th LEN European Junior Championships Netanya (ISR) June 28 - Jule 2, 2017". Netanya 2017. 12 August 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 June 2017.
2. ↑  "Heats results". FINA. 26 July 2017. 29 July 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 May 2019.
3. ↑  "2017 World Aquatics Championships > Search via Athletes". Budapest 2017. 26 July 2017. 22 October 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 May 2019.
**Alaşşünaslıq** (*qaz.* Алаш тану) — Alaş Partiyası, Alaş muxtariyyəti və Alaş Orda hökuməti anlayışlarını birləşdirən "Alaş" hərəkatının tarixşünaslığı. Müəllifləri Əhməd Baytursunov və Saken Seyfullin olan ilk nəşrlər 1919–1920-ci illərdə çıxmışdır. "*Millətlərin həyatı*" həftəlik qəzetində Baytursunovun "*İnqilab və qazaxlar*" məqaləsində qazax xalqını konsolidasiya etmək, 1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra tüğyan edən anarxiyanı dayandırmaq məqsədi daşıyan "Alaş" hərəkatının yaranmasının səbəbləri açıqlanmış, bu, ilk dəfə təhlil edilmişdir. "*Qırğız ziyalıları haqqında*" məqaləsində Seyfullin hərəkatı sərt tənqid etmişdir. 1920-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq mətbuat davamlı olaraq hərəkatın tərəfdarlarını və tənqidçilərinin yazılarını dərc edirdi. Əbdürrəhman Baygəldin "*Şərqi Qırğızıstanda inqilabi hərəkat*" məqaləsində və İsfəndiyar Kenjin "*Qırğızıstanda inqilabi hərəkat*" məqaləsində Alaş Ordanın tarixi mənalarının birmənalı şəkildə inkarına qarşı çıxmışdılar. 1925-ci ildə hərəkat iştirakçılarına qarşı təqiblər başlamışdır. 1929-cu ildə N. Martinenkonun "Alaşorda" kitabı nəşr olunmuş, burada "Alaş" hərəkatı mənfi müstəvidə qiymətləndirilmişdir. 1930–1932-ci illərdə "Alaş" hərəkatı fəallarına qarşı repressiyalar başlamış, 1937–1938-ci illərdə bir çoxları "xalq düşməni" kimi güllələnmişdir. "Alaş" hərəkatı haqqında məlumatlara xaricə mühacirət etmiş M. Şokai, Z. Vəlidi Toqan, A. Avtorxanov, X. Oraltay və başqalarının əsərlərində rast gəlinir. 1991-ci ildən tarixçilər A. Q. Sarmurzin, M. K. Kozybayev, K. N. Nurieis, M. Koygeldiev və T. Omarbekov, 1994–1995-ci illərdə elm adamları K. Nurpeis və M. Koygeldiyevin "Alaş" hərəkatının liderləri haqqında əsərləri nəşr olunmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Alaşşünaslıq tədqiqat mərkəzi

İstinadlar
----------

1. ↑  Алашоведение // Qazaxıstan Milli Ensiklopediyası. — Almatı: Qazax ensiklopediyası, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
**Kim U Cin** (d. 20 iyun 1992) — Cənubi Koreyalı oxatan. Kim Voo-Jin dörd dəfə Dünya Çempionatında, iki dəfə isə Asiya Oyunlarında qızıl medal qazanıb. Kim Voo-Jin həmçinin 2016-cı ildə Braziliyada XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında həm qızıl medal qazandı, həm də Dünya və Olimpiya rekordunu yenilədi.

Karyerası
---------

Kim Voo-Jin karyerasında birinci ciddi uğurunu 2010-cu ildə qazandı. O, Çin Xalq Respublikasında baş tutan Asiya Oyunlarında fərdi və komanda yarışlarında qızıl medal qazandı. Kim Voo-Jin növbəti uğurunu bir il sonra, 2011-ci ildə qazandı. O, İtaliyanın Turin şəhərində Dünya Çempionatının qızıl medallarını qazandı (fərdi və komanda hesabında). Həmin medaldan sonea Kim Voo-Jin növbəti ciddi uğurunu dörd il gözləməli oldu. O, 2015-ci ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagen şəhərində yenə fərdi və komanda hesabında Dünya çempionu oldu. Bir il sonra, 2016-cı ildə isə Kim Voo-Jin XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında ciddi uğurlara imza atdı. O, fərdi yarışların reytinq atışlarında 700 xallıq nəticə ilə həm Dünya, həm də Olimpiya rekordunu yenilədi. Həmin yarışlarda Kim Voo-Jin qızıl medal qazana bilməsədə, komanda hesabında Ku Bon-Çan və Li Sın Yun ilə birgə Olimpiya çempionu adını qazandı.
**Tofiq Mahmud oğlu Mehdiyev** (6 noyabr 1931, Şahbuz rayonu, Naxçıvan MSSR – 4 aprel 1997, Bakı) — şair, nasir, tərcüməçi, publisist, 1958-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı mükafatı laureatı (1984).

Həyatı
------

Tofiq Mahmud 1931-ci il noyabrın 6-da Naxçıvan MSSR Şahbuz rayonunda anadan olmuşdur. O Bakıda 31 saylı məktəbi bitirmişdir. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində 1949–1954-cü illərdə bakalavr təhsili alıb.

Fəaliyyəti
----------

Əmək fəaliyyətinə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin Mədəni-Maarif Müəssisələri İdarəsində metodiki kabinetin metodisti kimi başlamışdır (1954). Sonra "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında xüsusi müxbir (1958–1961), "Göyərçin" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi olmuşdur (1961).

Yaradıcılığı
------------

İlk şeri "Kəsməsəm də, görməsəm də" 1953-cü ildə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında dərc olunmuşdur. 1976-cı ildən "Göyərçin" jurnalının redaktoru vəzifəsində işləmişdir. Bədii tərcümə ilə də məşğul olmuşdur. Onun tərcüməsində Xuta Berulavanın "Quş südü", İsabəy İshaqovun "Hər şeyi öyrənmək istəyən" kitabları işıq üzü görmüşdür. Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dilinə tərcümə olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Uşaq Fondunun Bakı şöbəsinin sədri, həm də rəyasət heyətinin üzvü olmuşdur (1989-cu ildən). Azərbaycan Yazıçılar Birliyi uşaq və gənclər ədəbiyyatı şurasının sədri, keçmiş SSRİ Yazıçılar İttifaqı uşaq və gənclər ədəbiyyatı şurasının üzvü seçilmişdir. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir.

Tofiq Mahmud 1997-ci il aprelin 4-də Bakıda vəfat etmişdir.

Şairin adına "Tofiq Mahmud mükafatı" (hər il ən yaxşı uşaq şeirlərinin müəlliflərinə təqdim olunur) təsis edilmişdir.

Kinorejissor Hüseyn Mehdiyevin qardaşı, bəstəkar Azər Hacıəsgərlinin babasıdır.

Əsərləri
--------

* Yola çıxıram. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1959, 36 səh.
* Mənim kürəkənim. Bakı: Xalq yaradıcılıq evi, 1959, 12 səh.
* Dibçək. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1962, 16 səh.
* Buzovna qayaları. Bakı: Azərnəşr, 1963, 52 səh.
* Utancaq oğlan. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1964, 16 səh.
* Açıqdır pəncərəm. Bakı: Azərnəşr, 1966, 106 səh.
* Alpinistlər. Bakı: Gənclik, 1967, 62 səh.
* Meşədə səs. Bakı: Gənclik, 1969, 70 səh.
* Ana qucağı. Bakı: Gənclik, 1971, 72 səh.
* Qızımın sualları. Bakı: Gənclik, 19 səh.
* Dalğalar. Bakı: Gənclik, 1976, 135 səh.
* Ulduzlar, düşüncələr. Bakı: Azərnəşr, 1977, 111 səh.
* Pəncərəyə toxunan budaq. Bakı: Gənclik, 1978, 134 səh.
* Kəpənək gözəlliyi. Bakı: Gənclik, 1980, 178 səh.
* Məhəbbətim sirr deyil. Bakı: Yazıçı, 1981, 215 səh.
* Yerə dağılan muncuqlar. Bakı: Gənclik, 1983, 271 səh.
* Şən şerlər. Bakı: İşıq, 1983,
* Bu işıqla qalacağam (şerlər, poemalar). Bakı: Yazıçı, 1985, 256 səh.
* Yağış yağır dənizə. Bakı: Gənclik, 1985, 175 səh.
* Gecə qapı döyülür. Bakı: Gənclik, 1988, 366 səh.
* Uzaqda ucalan dağlar. Bakı: Yazıçı, 1991, 310 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Uşaq Bilik Portalı.* "Tofiq Mahmud". İstifadə tarixi: 19 yanvar 2024.
**Gerçək rejim** (en. real mode) – IBM-uyumlu və Intel 80x86 mikroprosessorlar ailəsinin bazasında olan başqa kompüterlərin "doğma", yəni susqunluqla qəbul olunmuş iş rejimi; yalnız MS-DOS’da işləyir. Gerçək rejim yalnız mikroprosessora və onun yaddaşla işləmə üsuluna aiddir, ancaq bu rejim istifadəçiyə təktapşırıqlı iş rejimi (verilmiş anda yalnız bir proqram işləyir) vermək baxımından da xarakterizə oluna bilər. Gerçək rejim Intel 80286, 80386 və i486 mikroprosessorları üçün hazırlanmış bir araya sığışmayan iki rejimdən biridir. Daha universal qorunmuş rejimdən [protected mode] fərqli olaraq, gerçək rejim çoxtapşırıqlı rejimin iki vacib komponenti – yaddaşın idarəolunması və onun qorunması üçün imkanlar təklif etmir (OS/2 əməliyyat sistemində bu imkanlar var).

Gerçək zaman canlandırması
--------------------------

  
**Gerçək zaman canlandırması** (en. real-time animation) – kompüter animasiyasında: görüntünün kadrlarının öncə hesablanıb yazıldığı, sonra isə rəvan hərəkət illüziyası almaq üçün daha yüksək sürətlə virtual zamanda yerinə yetirildiyi multiplikasiyadan fərqli olaraq, imitasiya olunan obyekt real şəraitdə hansı sürətlə hərəkət edə bilərsə, ekrandakı görüntülərin də həmin sürətlə yenilənməsi.

Gerçək zamanlı əməliyyat sistemi
--------------------------------

  
**Gerçək zamanlı əməliyyat sistemi** (en. real-time operating system (RTOS)– idarəedici avadanlıqlar, yaxud maşınlar üçün işlənib hazırlanmış, yaxud optimallaşdırılmış əməliyyat sistemi.

Gerçək zamanlı proqramlaşdırma
------------------------------

  
**Gerçək zamanlı proqramlaşdırma** (en. real-time programming) – proqramın lazım olan kimi çalışmasının sərf olunan zamanla bağlı olduğu proqramlaşdırma. Məsələn, avtomat qurğuları idarə edən kompüterlər tez-tez dəqiq müəyyən olunmuş uzunluqlarına malik zaman ləngimələrini aşkarlamalı və təqdim etməlidirlər.

Gerçək zamanlı sistem
---------------------

  
**Gerçək zamanlı sistem** (en. real-time system) – hadisələrə köhnəlməmişədək reaksiya verən kompüter və / və ya proqram təminatı; məsələn, təyyarələrin toqquşmasını xəbərdarlıq edən sistem radiolokasiya stansiyasından gələn siqnalı emal etməli, toqquşma ehtimalını qiymətləndirməli və nə qədər ki, tədbir görməyə vaxt var, aviadispetçeri və pilotları xəbərdar etməlidir. Biletlərin bron edilməsi sistemlərində bu müddət 3 saniyəyədək, raketin uçuşunun idarə olunmasında isə saniyənin çox cüzi hissəsində ola bilər.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

* The Real, Protected, Long mode assembly tutorial for PCs
**Ki Bo-Bae** (d. 20 fevral 1988, Anyang, Cənubi Koreya) — Cənubi Koreyalı oxatan. Ki Bo-Bae 2012-ci ildə Londonda, 2016-cı ildə isə Rio-de-Janeyroda Olimpiya Oyunlarının çempionu olub. O, həmçinin üç dəfə Dünya Çempionatında, bir dəfə isə Asiya Oyunlarının qızıl medalını qazanıb.

Karyerası
---------

Ki Bo-Bae birinci ciddi uğurunu 2011-ci ildə İtaliyanın Turin şəhərində qazandı. O, Dünya Çempionatında qarışıq komanda yarışlarında qızıl, komanda yarışlarında isə bürünc medal qazandı. Növbəti 2012-ci ildə isə Ki Bo-Bae XXX Yay Olimpiya Oyunlarında fərdi və komanda yarışlarında birinci yeri tutaraq qızıl medal qazandı. Ki Bo-Bae növbəti uğurunu 2013-cü ildə Antalya şəhərində qazandı. Ki Bo-Bae komanda və qarışıq komanda yarışlarında qızıl medal qazandı. 2 il sonra isə Ki Bo-Bae Danimarkanın paytaxtı Kopenhagen şəhərində fərdi və qarışıq komanda yarışlarında qızıl, komanda yarışlarında isə bürünc medala sahib çıxdı. 2016-cı il onun üçün daha uğurlu oldu. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında fərdi yarışlarda bürünc medal qazandı. Komanda yarışlarında isə Ki Bo-Bae komanda yoldaşları Çang Hye-Jin və Çoi Mi-Sun ilə birgə qızıl medala layiq görüldü.

Mənbələr
--------

### İstinadlar
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Məhəmməd Məmmədov.

**Məhəmməd Məmmədov** (d. 27 iyun 1997) — Azərbaycanı təmsil edən taekvondoçu. Məhəmməd Məmmədov, Azərbaycan bayrağı altında 2015-ci ildə I Avropa Oyunlarında 5-ci yeri tutub, 2017-ci ildə isə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bürünc medal qazanıb.

Həyatı
------

Məhəmməd Məmmədov 1997-ci il 27 iyunda anadan olub. Orta təhsilini Bakı şəhərində yerləşən 214 nömrəli tam orta məktəbdə alan Məhəmməd Məmmədovun şəxsi məşqçisi Səbuhi Zülfüqarovdur.

Karyerası
---------

Məhəmməd Məmmədov birinci ciddi uğurunu 2013-cü ildə qazandı. Həmin il o, Portuqaliyanın Portu şəhərində baş tutan gənclər arasında Avropa Çempionatının qalibi oldu. Bir il sonra, 2014-cü ildə isə o, Taybey şəhərində baş tutan gənclər arasında Dünya Çempionatına qatıldı və yarışın qalibi oldu. 2015-ci ildə isə Məhəmməd Məmmədov Bakı şəhərində baş tutan I Avropa Oyunlarında qüvvəsini sınadı.

### I Avropa Oyunları

58 kiloqram çəki dərəcəsində mübarizə aparan Məhəmməd Məmmədov birinci görüşdə, 1/8 final mərhələsində Yeniyetmələrin II Olimpiya Oyunlarının çempionu, İsrail idmançısı Qili Haymovitz ilə üz-üzə gəldi. Birinci hissəsi 1:3, ikinci hissəsi 1:4, üçüncü hissəsi isə 2:0 hesabı ilə başa çatan görüşdə, Məhəmməd Məmmədov 7:4 hesablı qələbə qazandı və növbəti mərhələyə adladı. Bu mərhələdə o, İspaniya idmançısı, Yeniyetmələrin II Olimpiya Oyunlarının bürünc medalçısı Xesus Tortosa Kabrera ilə qarşılaşdı. Güclü rəqibi ilə görüşdə Məhəmməd Məmmədov 3:8 hesabı ilə uduzdu. Amma, Xesus Tortosa Kabrera finala vəsiqə qazandığı üçün o, təsəlliverici qrupda mübarizə apardı. Birinci görüşdə Məhəmməd Məmmədov Belarus idmançı İlya Kokşintsau ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə o, asan qələbə qazandı, 15:3 və bürünc medal uğrunda görüşə vəsiqə qazandı. Həlledici görüş isə gərgin alındı. Belçika idmançısı Si Məhəmməd Ketbi ilə qarşılaşmanın birinci hissəsi, 0:1 hesabı ilə Məhəmməd Məmmədovun xeyrinə başa çatdı. İkinci hissəsi 0:0 hesabı ilə bitən görüşdə, üçüncü hissə daha gərgin alındı. Si Məhəmməd Ketbinin 4:3 hesabı ilə qələbə qazanması, bürünc medalın taleyini qızıl hissəyə apardı. Həlledici hissədə ani səhv buraxan Məhəmməd Məmmədov, rəqibinə məğlub oldu. I Avropa Oyunlarının bürünc medalını əldən verən və 5-ci yeri tutan 17 yaşlı Məhəmməd Məmmədov görüş başa çatdığdan sonra, elə tatamidəcə göz yaşlarını saxlaya bilmədi. Bundan sonra isə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 17 yaşlı gənc idmançı Məhəmməd Məmmədova zəng etdi və ona, ürək-dirək verdi.

Uğurları
--------

* Trelleborg Open (2013) — bürünc medal
* Gənclərin Avropa Çempionatı (2013) — qızıl medal
* Trelleborg Open (2014) — qızıl medal
* Fujairah Open (2014) — qızıl medal
* Gənclərin Dünya Çempionatı (2014) — qızıl medal
* Cənubi Koreya Open (2014) — gümüş medal
* Ukrayna Open (2014) — bürünc medal
* Türkiyə Open (2015) — bürünc medal
* Prezident Kuboku (2016) — gümüş medal
* Lüksemburq Open (2016) — qızıl medal
* Xorvatiya Open (2016) — bürünc medal
* Almaniya Open (2017) — qızıl medal

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan 2015 Avropa Oyunlarında

İstinadlar
----------
**Efim Heller** (*ukr.* Юхим Петрович Геллер, *ing.* Efim Geller; 8 mart 1925, Odessa, Ukrayna SSR) sovet şahmatçısı, qrosmeyster. Efim iki dəfə Sovet Çempionu (1955, 1979) və altı dəfə Dünya Çempionluğuna namizəd olub (1953, 1956, 1962, 1965, 1968, 1971). O, dörd dəfə Ukrayna Çempionluğu titulunu qazanıb (1950, 1957, 1958, 1959).

Heller Dünya Çempionu Boris Spasski və Anatoli Karpovun məşqiçisi kimi də fəaliyyət göstərib. Şahmatçı eyni zamanda yazıçılıqda edib.

Həyatı
------

Heller Odessada yəhudi ailəsində böyüyüb. Heller şahmat üzrə ixtisaslaşmamışdan əvvəl yaşsı basketbol oynayırdı və bədən tərbiyyəsi doktorluğunu qazanmışdır. Ən yaxşı oyuncu kimi onun inkişafını İkinci Dünya Müharibəsinin başlanması gecikdirdi.

Hellerin ilk diqqəti çəkən nəticəsi 1947-ci ildə Kievdə keçirilən, Alexei Sokolsky-nin qalib olduğu Ukrayna Şahmat Çempionatında 9½ / 15 xalla altıncı yer olması idi. 1948-ci ildə Bakıda keçirilən turnirde 3-5-ci yerləri bölüşdü, turnirin qalibi Jüri Randviir olmuşdur. 1948-ci ildə Ukrayna Çempionatında 11/18 xalla 5-8-ci yerləri bölüşdü, turnirin qalibi Sololsky və Poliak idi.


1. ↑  OlimpBase (ing.).
**Pavel Pavloviç Pinigin** - Yakutiya MSSR Çurapçin ulusu Dirinq kəndində anadan olmuşdur. SSRİ əməkdar idman ustası, Ukrayna SSR əməkdan məşqçisi. Sovetlər birliyini sərbəst güləş üzrə dünyada təmsil etmişdir.

Bioqrafiyası
------------

Pavel Pinigin 1953-cü ildə Yakutiyada anadan olmuşdur. 1964-cü güləşlə məşğul olmağa başlamışdır. 1966-cı ildə isə Dmitriy Petroviç Korkinin baş məşqçiliyi ilə fəaliyyətini başlamışdır.

1972-ci ildə Tiflisdə keçirilən beynəlxalq yarışda ikinci yeri tutmuşdur. Elə həmin ildəcə Dünya üçüncüsü olur. 1973-cü ildə Dünya Universiyadasında ikinci yeri tutmaqla yanaşı, beynəlxalq turnirin (Medvedev adına turnir) qalibi olur. 1974-cü ildə SSRİ cempionatında gümüş medala sahiblənir. 1975-ci ildə SSRİ Xalqlar Spartakiadasında birinci yeri tutur. Bundan sonra isə beynəlxalq səviyyədə fəaliyyətini davam etdirir.

1976-cı il Yay Olimpiya oyunlarında 68 kq çəmi dərəcəsində iştirak edir. :

* Birinci dairədə; 8-3 xalla Saban Seydi (Yuqoslaviya);
* İkinci dairədə; 10-3 xalla Mehmed Sari (Türkiyə);
* Üçüncü dairədə iştirak etməmişdir;
* Dördüncü dairədə; 4-3 xalla Sedendambın Natsaqdora (Monqolustan);
* Beşinci dairədə; 8-ci dəqiqədə Rami Miron (İsrail);
* Altıncı dairədə; (5-5) hesabı ilə görüş bitir Yasaburo Suqavaro (Yaponiya)
* Final görüşü; 12-1 xalla Lloyd Batça Kuzeri yenərək Olimpiya çempionu olur.

1980-ci ildə Moskvada keçirilən Yay Olimpiya oyunlarında 74 çəki dərəcəsində yarışır. Bu yarışmada yalmız dördüncü yeri tutmuşdur. 
Ordunu təmsil etmişdir (Kiyev). Üçqat dünya çempionu (1975, 1977, 1978), Dünya kubokunun sahibi (1976, 1977), Avropa çempionu (1975), Dünya kubokunun gümüş medalçısı (1972), Ümumdünya Univesiadasında (1973), SSRİ çempionu (1976), SSRİ çempionatının gümüş medal laureatı (1974, 1977, 1978, 1980), SSRİ xalqları spartikiadası gümüş medalçısı (1979), Veteralar arasında dünya çempionu (1993).

90-cı illərdə Yakutiya yığmasının baş məşqçisi olmuşdur.

Hazırda Yakutskda yaşayır. Milis pilkovnikidir. Vahid Rusiya partiyasının üzvüdür. 
Pavel Piniginin şərəfinə Neryoqrinski rayonunda yerləşən iri qızıl yataqlarından biri adlandırılmışdır.

Pavel Pinigin iki kitab müəllifidir: "Olimpə gedən yol" (Yakutsk, 1984) və "Mənim həyatımın işi — Güləş" (1990, Kiyev).

İstinadlar
----------

1. ↑  Olympedia (ing.). 2006.
2. ↑  "Pavlo Pinihin Biography and Olympic Results". 2012-07-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-11.
3. ↑  International Federation of Associated Wrestling Stylels[*ölü keçid*]
4. ↑  Pavel Pinigin | Wrestsakha
5. ↑  "Новости геологии / Чьими именами называют месторождения?". 2015-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-11.
**Ernesto İnarkiyev** (*rus.* Эрнесто Казбекович Инаркиев, 9 dekabr 1985, Oş) — Rusiyalı qrossmeyster (2002), Avropa çempionu (2016).

Ernesto Çe Gevaranın şərəfinə adını Ernesto qoyublar.

İki dəfə Şahmat Olimpiadasında Qırğızıstanı təmsil edib: 1998-ci ildə ikinci lövhədə 9 oyundan 6.5 xal və 2000-ci ildə 4-cü lövhədə 9/14 xal. 1999-cu ildə Asiya çempionu (16 yaşa qədər) və Qırğızıstan çempionu olmuşdur. 2000-ci ildə Kirsan İlyumjinovun təklifi ilə ailəsiylə birgə Elistaya köçüb və Rusiya Şahmat Federasiyasını təmsil edir.

2001-ci ildə keçirilən Şahmat üzrə Avropa Çempionatında (16 yaşa qədər) birinci yeri tutdu. 2002-ci ildə Vladimirdə keçirilən Rusiya gənclər çempionatının (20 yaşa qədər) 9.5/11 xalla qalib oldu.

2004-cü ildə FİDE Dünya Çempionatında ilk raundda Layner Dominqezə məğlub oldu. 2006-cı ildə 59-cu Rusiya Çempionatının superfinalında 3-cü nəticə göstərib. 2010-cu ildə Moskva Opendə 1–4-cü yerləri bölüşdürmüş və 14-cü Anatoli Karpov turnirində 3-cü yeri tutmuşdur. 2013-cü ildə Rusiya birinciliyinin superfinalında qalib olmuşdur. İnarkiyev 2014-cü ildə taybrekdə Constantin Lupulescu-yu udaraq Baku Open-in qalibi oldu. 2016-cı ildə Moskva Open-i 9 oyundan 8 xal ilə qazandı. 2016-cı ilin mayında 17-ci Avropa Fərdi Şahmat Çempionatının (17th European Individual Chess Championship) 9/11 xalla qalibi oldu.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *FİDE* Transfers to another chess federation in 2000. 2000.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Ernesto Inarkiev. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-10-05 at the Wayback Machine  (ing.)
* Ernesto Inarkiev. 365chess.com  (ing.)
* Ernesto Inarkiev. fide.com  (ing.)
* Ernesto Inarkiev. chessgames.com  (ing.)

| ⛭Rusiya bayrağı Rusiya şahmatçıları |
| --- |
| Yaşayanşahmatçılar | 
Ernesto İnarkiyev |
Aleksandr Motılyov |
Aleksandr Qrişçuk |
Aleksandra Kostenyuk |
Pyotr Svidler |
Vasili Smıslov |
Vladimir Kramnik |
Sergey Karyakin |
Anatoli Karpov |
Nikita Vityuqov |
Yevgeni Tomaşevski |
Dmitri Andreykin |
Dmitri Yakovenko |
Yan Nepomnyaşşiy |
Vladislav Artemyev‎ |
Maksim Matlakov
 |
| Mərhumşahmatçılar | 
Aleksandr Alyoxin |
Mixail Botvinnik |
İvan Bukavşin
 |
**İvan Çeparinov** (bolq. Иван Чепаринов, 26 noyabr 1986) — bolqar şahmatçı, qrosmeyster (2004), üç dəfə Bolqarıstan Çempionatının qalibi (2004, 2005, 2012).

2006-cı ilin oktyabrında Çeparinov Hoogeveen Essent Open turnirində 9 oyundan 7 xal ilə birinci yeri paylaşmışdı.

2007-ci ilin aprelində Malmödə keçirilmiş Sigeman & Co turnirində eyni xalla qalib gəlmişdir. O, eyni zamanda 2007-ci ildə Drezdendə keçirilən Avropa Çempionatında birinci yeri alti nəfərlə bölüşdürmüş, əlavə göstəricilərlə Vladislav Tkaçev qalib gəlmişdi.

2010-cu ilin iyun ayında o, 2904 performansı ilə Ruy Lopez Masters turnirinin qalibi olmuşdur.

2014-cü ildə Çeparinov Cəbəllüttariq beynəlxalq şahmat festivalının birincisi oldu.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Ivan Cheparinov. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-09-08 at the Wayback Machine  (ing.)
* Ivan Cheparinov. 365chess.com  (ing.)
* Ivan Cheparinov. fide.com  (ing.)
* Ivan Cheparinov. chessgames.com  (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şahmatçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Bayramov.

**Eldost Bayramov**, **Eldost Bayram** (*Bayramov Eldost Əlövsət oğlu*; 25 yanvar 1947, Çöl Ərəb, Kürdəmir rayonu) — Azərbaycan diktoru, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2016), "Tərəqqi" medalı laureatı (2008)

Həyatı
------

Eldost Bayramov 25 yanvar 1947-ci ildə Kürdəmir rayonunun Çöl-Ərəb kəndində anadan olub. 1965-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsinə daxil olub, 1969-cu ildə təhsilini başa vurmuş, Ağsu rayonunun İlxıçı kəndində tarix müəllimi kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

Eldost müəllim 1972-ci il aprelin 1-də Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Komitəsinə (indiki Dövlət Teleradio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti) diktor vəzifəsinə qəbul olunub. Hazırda ali dərəcəli diktor kimi öz fəaliyyətini uğurla davam etdirir. 2006-cı ildə "Respublikanın əməkdar artisti fəxri adına, 2008-ci ilin noyabrında isə "Tərəqqi" medalına layiq görülüb. 2016-cı ildə Cəfər Cabbarlı mükafatına layiq görülmüşdür. 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasında televiziya və radio sahəsində xidmətlərinə görə "Xalq artisti" fəxri adına layiq görülüb.

Filmoqrafiya
------------

1. Bal arısı (film, 2000)
2. Pənah Xəlilov (film, 2001)
3. Alovlardan keçən ömür (film, 2005)
4. Zəngəzur qartalı (film, 2012)
5. Zamanla yaşayan sənətkar. Cahangir Zeynalov (film, 2016)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mədəniyyət TV.* "Səsi ilə sevilən diktorun xatirələri..." (az.). Youtube.com. 13.01.2024. 2024-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-13.
2. ↑  *TTV.* "Cəfər Cabbarlı mükafatı - 2016 laureatları" (az.). Youtube.com. 24.05.2016. 2023-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-25.
3. ↑  *report.az.* "Cəfər Cabbarlı mükafatı qaliblərə təqdim olunub - FOTO" (az.). Report.az. 24.05.2016. 2018-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-25.
4. ↑  "Azərbaycan Respublikasının televiziya və radio işçilərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-26.
Bir kəndin xəritəsi

Topoqrafiya və Xəritə
---------------------

Topoqrafiya bir elmdır ki əməli riyaziyyatı ölçüm texniklər və rəssamlıq hünəri ilə birləşdirir və yer sahəsinin bir qismini cizgi şəklində səhifə üzərində çəkir.
eləcə demək olar ki xəritə bir səhifənin üzərində yerin bir sahəsinin üfüqi və kiçilmiş şəkilidir.

Geomorfoloji termin
-------------------

**Topoqrafiya** – (*rus.* топография, *ing.* topography) /yun.topos-yer, məhəl və grapho- yazıram/- topoqrafik xəritədə məhəlli göstərmək üçün onun xəritələşdirmə üsulunu işləyən – hazırlayan, elm. Aerofotoplanalma, eləcə də kosmik planalma müasir topoqrafiyanın əsas üsullarıdır.

Topoqrafiya iş bölmələri
------------------------

Bir sahənin alçaq-ucasın səhifə üzərində çəkilməsinə gərək bir neçə işlər görülə ki bu işlər üç yerə bölünür:

1 — Çöl işləri:

* Sahəni ayarlamq, dayanacaqların yerin seçmək və ölçüm işlərini görmək.

2 — Mühasibat

3 — Xəritənləri yaratmaq:

* İstənilmiş miqyas ilə Çöldə görülmüş işlər dəqiq Mühasibat işlərindən sonra bir səhifə üzərində çəkilir.

Topoqrafiyanın bütün bölmələri
------------------------------

Topoqrafiya elmi iki əsas bölməyə bölünür:

1 — Topolojiya, ki yerın necə düzəlməsini ayarlayır.

2-Topometriya, ki ölçüm sənəti və yerın zahiri şəklini ayarlayır.

Topoqrafiyanin önəmi və işlənən sahələri
----------------------------------------

Topoqrafiya qədim texniklərindən biridir ki yerlərin bölməsində istifadə edilirdi.
İndilikdə Topoqrafiya Mühəndislik sahəsində böyük bir rolu var.
O rollardan neçəsin aşağıda ad aparırıq:

* Tikinti işləri
* Yol və dəmir yol işləri
* Körpü işləri
* Tunellər
* Sədd işləri
* Su qaynaqları
* Gəmiçilik işələri
* Əkinçilik
* mədən mühəndislik işləri

və daha ayrıları…

Topoqrafik planalma
-------------------

Topoqrafik xəritələrin orijinalını yaratmaq üçün aparılan kompleks işlər. Topoqrafik planalma yerüstü və aerofototopoqrafik üsullarla aparılır. Yerüstü Topoqrafik planalma menzula, taxeometrik və fototeodalit planlama üsullarına bölünür. Bu üsullar çox vaxt və xərc tələb etdiyindən, hazırda topoqrafik xəritələr, əsasən aerofototopoqrafik planalma ilə yaradılır.

Xarici keçidlər
---------------

* Kompleks Geoloji Kəşfiyyat və Topoqrafiya İdarəsi Arxivləşdirilib 2007-10-27 at the Wayback Machine
* Topography--enviki Arxivləşdirilib 2015-02-08 at the Wayback Machine
* World Guide--en

Həmçinin bax
------------

* Yer ölçmə işləri
* Autodesk
* Miqyas (xəritə)
* Bucaq ölçümü standartları


1. ↑  Topoqrafiya // Geomorfoloji terminlərin izahlı lüğəti. Bakı: "Elm". 2012. səh. 177. ISBN 978-9952-453-14-0.
2. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008