**İnduktiv seysmiklik** — adətən Yer qabığındakı gərginlikləri və gərginlikləri dəyişdirən insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan zəlzələlər və təkanlardır.

İnduktiv seysmiklik
-------------------

İnduksiya edilmiş seysmiklik adətən yer qabığındakı gərginlikləri və gərginlikləri dəyişdirən insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan zəlzələlər və təkanlardır. Ən çox induksiya olunan seysmiklik aşağı maqnituda da olur. 2004-cü ildən 2009-cu ilə qədər hər il orta hesabla iki M4 hadisəsi və 15 M3 hadisəsi olan Kaliforniyadakı The Geysers geotermal zavodu kimi bəzi yerlərdə müntəzəm olaraq daha böyük zəlzələlər olur. İnsan tərəfindən törədilən zəlzələlər bazası (HiQuake) elmi əsaslarla təklif edilən bütün bildirilmiş seysmiklik hallarını sənədləşdirir.. 2015-ci ildə nəşr olunan Birləşmiş Ştatların Geoloji Xidməti (USGS) tərəfindən törədilən zəlzələlərlə bağlı davam edən çoxillik tədqiqatın nəticələri göstərir ki, Oklahomada 1952-ci ildə 5,7 bal gücündə El Reno zəlzələsi kimi əhəmiyyətli zəlzələlərin əksəriyyəti çirkab suların dərin inyeksiyası nəticəsində baş vermiş ola bilər. Neft sənayesi tərəfindən Oklahoma kimi neft və qaz hasilatı ştatlarında çoxlu sayda seysmik hadisələr, hasilat prosesinin bir hissəsi kimi yaranan tullantı sularının vurulması, həcminin artması ilə əlaqədardır. Xüsusən 2010-cu ildən bəri Mərkəzi və Şərqi Amerika Birləşmiş Ştatlarının (CEUS) bir çox bölgələrində zəlzələlərin nisbətləri son zamanlarda nəzərə çarpacaq dərəcədə artmışdır və elmi tədqiqatlar bu artan fəaliyyətin əksəriyyətini dərin utilizasiya quyularına tullantı sularının vurulması ilə əlaqələndirmişdir. İnduksiya edilmiş seysmiklik-karbon qazının tutulması və saxlanması, karbon qazının vurulması və iqlim dəyişikliyinin təsirini azaltmaq məqsədi ilə qalıq yanacaq istehsalından və ya yer qabığındakı digər mənbələrdən tutulan karbon dioksidi sekvestr etmək məqsədi daşıyır. *Verdon, J.P.* "Carbon capture and storage, geomechanics and induced seismicity activity". Journal of Rock Mechanics and Geotechnical Engineering. 8 (6). 2016: 928935. doi:10.1016/j.jrmge.2016.06.004.
İnduksiya edilmiş seysmiklikdən yaranan seysmik təhlükə, qeyri-stasionar seysmikliyin qeydə alınmasına baxmayaraq, təbii seysmikliyə oxşar üsullardan istifadə etməklə qiymətləndirilə bilər. Görünür ki, induksiya edilmiş zəlzələlərdən yaranan zəlzələ təbii tektonik zəlzələlərdə müşahidə olunanlara bənzəyir və ya daha qısa məsafələrdə daha yüksək silkələməyə malik ola bilir. Bu o deməkdir ki, təbii zəlzələlərin qeydlərindən əldə edilən məlumatlar, induksiya edilmiş zəlzələlərdən əldə edilən məlumatlarda da kiçik düzəlişlərlər etmək olar. Daha sonra, artan seysmik təhlükə və risk altında olan elementlərin (məsələn, yerli əhali və bina ehtiyatı) həssaslığı nəzərə alınmaqla riskin qiymətləndirilməsi həyata keçirilə bilər.

Səbəblər
--------

İnduksiya edilmiş seysmikliyin baş verməsinin bir çox yolu var. 2010-cu illərdə, neft və qaz hasilatı və geotermal enerjinin inkişafı kimi yerdən maye vuran və ya çıxaran bəzi enerji texnologiyaları aşkar edilmiş və ya seysmik hadisələrə səbəb olduğundan şübhələnmişdir. Bəzi enerji texnologiyaları həmçinin yerin dərinliyinə vurulmaqla utilizasiya və ya saxlama yolu ilə idarə oluna bilən tullantılar istehsal edir. Məsələn, neft və qaz hasilatından yaranan tullantı suları və müxtəlif sənaye proseslərindən yaranan karbon qazı yeraltı inyeksiya yolu ilə idarə oluna bilir.

Süni göllər
-----------

Su anbarının yaratdığı seysmik fəaliyyətin başa düşülməsi çox məhdud olsa da, seysmikliyin hündürlüyü 330 futdan (100 m) daha böyük olan bəndlərdə baş verdiyi qeyd edilmişdir. Böyük su anbarlarının yaratdığı əlavə su təzyiqi seysmik fəaliyyətin ən çox qəbul edilən izahıdır. Su anbarları doldurulduqda və ya qurudulduqda seysmiklik dərhal və ya kiçik bir gecikmə ilə baş verə bilər. Su anbarının yaratdığı seysmikliyin ilk hadisəsi 1932-ci ildə Əlcəzairin Oued Fodda bəndində baş verib. Su anbarının yaratdığı seysmiklik ilə əlaqəli ən böyük zəlzələ Koyna bəndində baş verib 6,3 bal gücündə 1967-ci ildə Koynanaqar zəlzələsi Hindistanın Maharaştra şəhərində episentri, ilkin və sonrakı təkanlar Koyna bənd su anbarının yaxınlığında və ya altında yerləşir. 180 nəfər ölüb, 1500 nəfər yaralanıb. Zəlzələnin təsirləri Bombeydə 140 mil (230 km) aralıda hiss olunub və yeraltı təkanlar və elektrik enerjisi kəsilib.
İtaliyada Vajont bəndinin başlanğıcı zamanı onun ilkin doldurulması zamanı seysmik təkanlar qeydə alınıb. 1963-cü ildə böyük bir daşqına və təxminən 2000 nəfərin ölümünə səbəb olan torpaq sürüşməsi su anbarını demək olar ki, doldurduqdan sonra, qurudu və nəticədə seysmik aktivlik demək olar ki, yox idi. 1 avqust 1975-ci ildə Kaliforniyanın Oroville şəhərində baş vermiş 6,1 bal gücündə zəlzələ, bu yaxınlarda tikilmiş və doldurulmuş böyük torpaq doldurucu bənd və su anbarının seysmikliyi ilə əlaqələndirildi və buna Lesotodakı Katse bəndinin və Tacikistandakı Nurek bəndinin doldurulması nümunədir. Zambiyada, Kariba gölü də oxşar təsirlərə səbəb ola bilər. Təxminən 68.000 insanın ölümünə səbəb olan 2008-ci ildə Siçuan zəlzələsi başqa mümkün nümunədir. "Science" jurnalında dərc olunan məqalədə deyilirdi ki, Zipinqpu bəndinin tikintisi və doldurulması zəlzələni tətikləmiş ola bilər. Bəzi ekspertlər Çindəki üç dərə bəndinin zəlzələlərin tezliyinin və intensivliyinin artmasına səbəb ola biləcəyindən narahatdırlar. 1 avqust 1975-ci ildə Kaliforniyanın Oroville şəhərində baş vermiş 6,1 bal gücündə zəlzələ, bu yaxınlarda tikilmiş və doldurulmuş böyük torpaq doldurucu bənd və su anbarının seysmikliyi ilə əlaqələndirildi.

Mədən
-----

Mədən işləri ətrafdakı süxur kütləsinin gərgin vəziyyətinə təsir edir, tez-tez müşahidə olunan deformasiyaya və seysmik aktivliyə səbəb olur. Mədən hasilatı ilə bağlı hadisələrin kiçik bir hissəsi mədən işlərinə ziyan vurmaqla əlaqələndirilir və mədən işçiləri üçün risk yaradır. Bu hadisələr sərt qaya mədənlərində qaya partlamaları və ya yeraltı kömür mədənlərində qabarmalar kimi tanınır. Minanın partlamağa və ya qabarmağa meyli ilk növbədə dərinlikdən, mədən üsulundan, hasilat ardıcıllığından, həndəsəsindən və ətrafdakı süxurun maddi xüsusiyyətlər indən asılıdır. Bir çox yeraltı daş mədənləri partlama risklərini idarə etmək və mədən işlərinə rəhbərlik etmək üçün seysmik monitorinq şəbəkələri işlədir. Seysmik şəbəkələr mədən işləri ilə bağlı müxtəlif seysmik mənbələri qeydə alıb, o cümlədən: Mədən fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi güman edilən sürüşmə hadisələri (tektonik zəlzələlərə bənzər). Görkəmli nümunələrə 1980-ci ildə Belçatov zəlzələsi və 2014-cü ildə Orkney zəlzələsi daxildir. Mədənin çökməsi ilə bağlı partlayış hadisələri, 2007-ci ildə Crandall Canyon mədəninin çökməsi və Solvay Mine Collapse buna misaldır, qazma və partlayış kimi adi mədənçilik təcrübələri ilə əlaqəli partlayışlar və Saqo mədənində fəlakət kimi gözlənilməz partlayışlar. Partlayışlar ümumiyyətlə "induksiya edilmiş" hadisələr hesab edilmir, çünki onlar tamamilə kimyəvi yüklərdən qaynaqlanır. Əksər zəlzələ monitorinqi agentlikləri partlayışları müəyyən etmək üçün ehtiyatlı tədbirlər görür və onları zəlzələ kataloqlarından çıxarırlar. Qazıntıların səthinə yaxın qırıqların əmələ gəlməsi, adətən kiçik miqyaslı hadisələr yalnız sıx mədən daxili şəbəkələr tərəfindən aşkar edilir. Yamacların dağılması, ən böyük nümunə Bingham Kanyonu sürüşməsidir.

Tullantıların utilizasiya quyuları
----------------------------------

Tullantıların utilizasiya quyularına mayelərin vurulması, ən çox neft və təbii qaz quyularından lay sularının utilizasiyası zamanı zəlzələlərə səbəb olduğu bilinir. Bu yüksək duzlu su adətən duzlu su utilizasiya quyularına (SWD) vurulur. Nəticədə yeraltı məsamə təzyiqinin artması qırılmalar boyunca hərəkətə səbəb ola bilər və nəticədə zəlzələlər baş verə bilər.
İlk məlum nümunələrdən biri Denverin şimal-şərqindəki Rocky Mountain Arsenal idi. 1961-ci ildə tullantı suları dərin təbəqələrə vuruldu və sonralar bunun ardıcıl zəlzələlərə səbəb olduğu məlum oldu.
2011-ci ildə Praqa yaxınlığındakı Oklahoma zəlzələsi, 5,8 bal gücündə, artan təzyiq və doyma ilə məsaməli dərin təbəqələrə tullantı sularının vurulmasından 20 il sonra baş verdi. 3 sentyabr 2016-cı ildə Oklahoma ştatının Pawnee yaxınlığında 5,8 bal gücündə daha da güclü zəlzələ baş verdi, ardınca 3+1⁄2 saat ərzində 2,6 və 3,6 bal gücündə doqquz afterşok baş verdi. Yeraltı təkanlar Memfis, Tennessi və Gilbert, Arizona kimi uzaqlarda hiss olunub. Oklahoma qubernatoru Meri Fallin yerli fövqəladə vəziyyət elan etdi və yerli utilizasiya quyularının bağlanması əmrləri Oklahoma Korporasiyası Komissiyası tərəfindən verildi. 2015-ci ildə nəşr olunan Birləşmiş Ştatların Geoloji Xidməti (USGS) tərəfindən törədilən zəlzələlərlə bağlı davam edən çoxillik tədqiqatın nəticələri göstərir ki, Oklahomada 1952-ci ildə 5,5 bal gücündə El Reno zəlzələsi kimi əhəmiyyətli zəlzələlərin əksəriyyəti tullantıların dərin inyeksiyası nəticəsində baş vermiş ola bilər. Bununla belə, 2015-ci ilin aprelindən əvvəl Oklahoma Geoloji Tədqiqat Xidmətinin mövqeyi belə idi ki, zəlzələ çox güman ki, təbii səbəblərə görə baş verib və tullantıların vurulması nəticəsində baş verməyib. Bu, Oklahoma bölgəsinə təsir edən çoxsaylı zəlzələlərdən biri idi. 2009-cu ildən bəri Oklahomada zəlzələlər yüzlərlə dəfə daha çox yayılmışdır və 3 bal gücündə hadisələr ildə 1 və ya 2-dən gündə 1 və ya 2-yə yüksəlmişdir. 21 aprel 2015-ci ildə Oklahoma Geoloji Xidməti Oklahomada törədilən zəlzələlərlə bağlı mövqeyini dəyişdirən bir bəyanat verdi: "OGS son zəlzələlərin əksəriyyətinin, xüsusən də Oklahoma-nın mərkəzi və şimal-mərkəzində baş verən zəlzələlərin səbəb olduğunu çox güman edir.

Karbohidrogenlərin çıxarılması və saxlanması
--------------------------------------------

Böyük miqyaslı qalıq yanacaq hasilatı zəlzələlər yarada bilər. İnduksiya edilmiş seysmiklik həmçinin yeraltı qaz anbarları ilə bağlı ola bilər. 2013-cü ilin sentyabr-oktyabr aylarında Valensiya körfəzinin (İspaniya) sahilindən 21 km aralıda baş vermiş seysmik ardıcıllıq, yəqin ki, yeraltı Qaz Anbarı əməliyyatları ilə bağlı induksiya edilmiş seysmikliyin ən yaxşı məlum hadisəsidir. 2013-cü ilin sentyabrında, püskürtmə əməliyyatları başlayandan sonra, İspaniya seysmik şəbəkəsi seysmikliyin qəfil artımını qeyd etdi. Əhalinin əhəmiyyətli narahatlığına görə İspaniya hökuməti əməliyyatları dayandırdı. 2014-cü ilin sonuna qədər İspaniya hökuməti UGS zavodunun konsessiyasını qəti şəkildə dayandırdı. 2015-ci ilin yanvar ayından bu yana Kastor layihəsinin sövdələşməsində və təsdiqində iştirak edən 20-yə yaxın şəxsə qarşı ittiham irəli sürülüb.

Yeraltı suların çıxarılması
---------------------------

Yeraltı suların genişmiqyaslı çıxarılması nəticəsində yaranan yer qabığının gərginlik nümunələrindəki dəyişikliklərin, 2011-ci ildə Lorka zəlzələsində olduğu kimi, zəlzələlərə səbəb olduğu göstərilmişdir.

Risk təhlili
------------

Tullantı mayelərinin uzunmüddətli geoloji saxlanmasını əhatə edən texnologiyaların işləməsinin yaxınlıqdakı ərazilərdə seysmik aktivliyə səbəb olduğu sübut edilmişdir və seysmik dormansiya dövrlərinin enjeksiyon həcmlərində və təzyiqlərdə minimum ilə korrelyasiyası hətta Ohayo ştatının Youngstown şəhərində tullantı sularının vurulması üçün frakinq üçün nümayiş etdirilmişdir. Kömürlə işləyən elektrik stansiyalarından və buna bənzər cəhdlərdən karbon dioksid anbarının həyat qabiliyyətinə dair xüsusi narahatlıq doğuran məqam ondan ibarətdir ki, nəzərdə tutulan CCS layihələrinin miqyası həm vurulma sürəti, həm də ümumi vurulma həcmi baxımından artıq göstərilmiş hər hansı cari və ya keçmiş əməliyyatdan daha böyük seysmikliyə səbəb olur. Beləliklə, CCS əməliyyatlarının risk potensialını, xüsusən də mayenin səthə sızma potensialı kimi uzunmüddətli karbon dioksid anbarının şist qapaqlarının bütövlüyünə təsiri ilə bağlı qiymətləndirmək üçün gələcək inyeksiya sahələrinin geniş modelləşdirilməsi aparılmalıdır.

Elektromaqnit impulsları
------------------------

Göstərilmişdir ki, yüksək enerjili elektromaqnit impulsları EMP generatorları tərəfindən emissiyadan sonra 2–6 gün ərzində yerli zəlzələlərin sürətini artırmaqla tektonik hərəkətlər tərəfindən yığılan enerjinin sərbəst buraxılmasına səbəb ola bilər. Buraxılan enerji EM (gizli dəyişənlər olduqda maksimum ehtimalı tapmaq üçün iterativ bir alqoritmdir.) impulslarının enerjisindən təxminən altı dəfə böyükdür. Bu nisbətən kiçik tətiklənən zəlzələlər tərəfindən tektonik gərginliyin sərbəst buraxılması ərazidə güclü zəlzələ nəticəsində yaranan gərginliyin 1–17%-nə bərabərdir. Təklif edilmişdir ki, güclü EM təsirləri seysmikliyi idarə edə bilər, çünki təcrübələr zamanı və ondan uzun müddət sonra seysmiklik dinamikası həmişəkindən daha müntəzəm olmuşdur.

Risk faktorları
---------------

Risk, gələcəkdə baş verəcək bir hadisədən təsirlənmə ehtimalı kimi müəyyən edilir. Seysmik risk ümumiyyətlə seysmik təhlükə ilə ərazidə və ya regionda məruz qalma və həssaslığın birləşdirilməsi yolu ilə qiymətləndirilir. Zəlzələlərin təhlükəsi potensial zəlzələ mənbələrinə yaxınlıqdan və həmin mənbələr üçün müxtəlif maqnitudalı zəlzələlərin baş vermə sürətindən, seysmik dalğaların mənbələrdən maraq dairəsinə qədər yayılmasından asılıdır. Təhlükə daha sonra saytda yer silkələnməsinin müəyyən səviyyəsini aşma ehtimalı baxımından təmsil olunur. Zəlzələ təhlükələrinə yer silkələnməsi, mayeləşmə, normal qırılmalarının yerdəyişməsi, sürüşmələr, sunamilər və çox böyük hadisələr üçün qalxma və çökmə daxil ola bilər (ML > 6.0). İnduksiya edilmiş seysmik hadisələr, ümumiyyətlə, qısa müddətli ML 5.0-dən kiçik olduğundan, əsas narahatlıq yerin silkələnməsidir. *Wijesinghe, Nelka.* "Induced Seismicity Associated with Oil & Gas Development". HARCresearch.org (ingilis). July 16, 2018. İstifadə tarixi: 2019-04-18.

Yer silkələnməsi
----------------

Yerin silkələnməsi binalara və digər strukturlara həm struktur, həm də qeyri-struktur zədələnməsi ilə nəticələnə bilər. Müasir mühəndis strukturlarının struktur zədələnməsinin yalnız ML 5.0-dən böyük zəlzələlərdə baş verdiyi ümumi qəbul edilir. Seysmologiya və zəlzələ mühəndisliyində qrunt silkələnməsi binanın həyəcan dövründə pik yer sürəti (PGV), pik yer sürətlənməsi (PGA) və ya spektral sürətlənmə (SA) kimi ölçülə bilər. Binaların seysmik qüvvələrə tab gətirmək üçün qurulduğu tarixi seysm şəhəri bölgələrində orta konstruksiya zədələnməsi mümkündür və PGA 18-34% g (qravitasiyanın sürətlənməsi) olduqda çox güclü sarsıntı hiss edilə bilər. Nadir hallarda, ML 3.0 kimi kiçik zəlzələlərdə qeyri-struktur zədələnmə bildirilmişdir. Bəndlər və nüvə stansiyaları kimi kritik obyektlər üçün zəmin silkələnməsinin məqbul səviyyələri binalardan daha aşağıdır.

Ehtimal seysmik təhlükə təhlili
-------------------------------

Ehtimallı Seysmik Təhlükə Təhlili (PSHA) zəlzələnin baş vermə ehtimallarını və yer hərəkətinin yayılmasında ehtimalları hesablayan ehtimal çərçivəsidir. Çərçivədən istifadə edərək, bütün mümkün zəlzələləri (həm təbii, həm də induksiyalı) nəzərə almaqla, ərazidə qrunt silkələnməsinin müəyyən səviyyəsini keçmə ehtimalı kəmiyyətcə qiymətləndirilə bilər. PSHA metodologiyası həm ABŞ-da, həm də Kanadada və getdikcə dünyanın digər yerlərində tikinti normaları üçün qruntların seysmik yüklərini müəyyən etmək, həmçinin bəndləri və nüvə stansiyalarını seysmik hadisələrin zərərindən qorumaq üçün istifadə olunur.

Zəlzələ mənbəyinin xarakteristikası
-----------------------------------

Zəlzələ mənbəyinin xarakteristikası
Sahədə geoloji fonun başa düşülməsi seysmik təhlükənin qiymətləndirilməsi üçün ilkin şərtdir. Süxurların əmələ gəlməsi, yeraltı strukturlar, qırılmaların yerləri, gərginliklərin vəziyyəti və mümkün seysmik hadisələrə kömək edən digər parametrlər nəzərə alınır. Saytın keçmiş zəlzələlərinin qeydləri də nəzərə alınır.

Yer hərəkətləri
---------------

Müəyyən bir sahədə yer hərəkəti seysmometr ilə həmin ərazidə müşahidə oluna biləcək seysmik dalğaları təsvir edir. Bütün seysmoqrammanın təsvirini sadələşdirmək üçün PGV (pik yer sürəti), PGA (pik yer sürəti), müxtəlif dövrlərdə spektral sürətlənmə (SA), zəlzələ müddəti, ariyaların intensivliyi (IA) istifadə olunan bəzi parametrlərdir. yer silkələnməsini təmsil etmək, müəyyən bir maqnitudalı zəlzələ üçün mənbədən sahəyə yer hərəkətinin yayılması, tarixi qeydlər əsasında hazırlanmış yer hərəkətinin proqnozlaşdırılması tənliklərindən (GMPE) istifadə etməklə qiymətləndirilir. İnduksiya edilmiş seysmiklik üçün tarixi qeydlər az olduğundan, tədqiqatçılar təbii zəlzələlər üçün GMPE-lərə 
onları zəlzələlərə tətbiq etmək üçün dəyişikliklər təqdim etdilər.

Seysmik təhlükə
---------------

Müəyyən bir sahədə yer hərəkəti seysmometr ilə həmin ərazidə müşahidə oluna biləcək seysmik dalğaları təsvir edir. Bütün seysmoqrammanın təsvirini sadələşdirmək üçün PGV (pik yer sürəti), PGA (pik yer sürəti), müxtəlif dövrlərdə spektral sürətlənmə (SA), zəlzələ müddəti, ariyaların intensivliyi (IA) istifadə olunan bəzi parametrlərdir yer silkələnməsini təmsil etmək. Müəyyən bir maqnitudalı zəlzələ üçün mənbədən sahəyə yer hərəkətinin yayılması tarixi qeydlər əsasında hazırlanmış yer hərəkətinin proqnozlaşdırılması tənliklərindən (GMPE) istifadə etməklə qiymətləndirilir. İnduksiya edilmiş seysmiklik üçün tarixi qeydlər az olduğundan, tədqiqatçılar təbii zəlzələlər üçün GMPE-lərə onları zəlzələlərə tətbiq etmək üçün dəyişikliklər təqdim etdilər.

Seysmik risk
------------

Seysmik risk gələcəkdə müəyyən təsir səviyyəsini keçmə ehtimalı kimi müəyyən edilir, məsələn gələcəkdə binaya orta və ya daha çox ziyan vurma ehtimalını qiymətləndirə bilər. Bir sahədə riski qiymətləndirmək üçün ədədi üsullardan istifadə oluna bilsə də, yerin silkələnməsi və təsirlərdəki korrelyasiyaları düzgün hesablamaq üçün simulyasiyaya əsaslanan üsullar müəssisələr portfelinə malik region üçün seysmik riski qiymətləndirmək daha uyğundur. İnduksiya edilmiş seysmiklik vəziyyətində asılı olaraq seysmik təhlükə zamanla dəyişir.

Nüvə partlayışları
------------------

Nüvə partlayışları seysmik aktivliyə səbəb ola bilər, lakin USGS-ə görə, yaranan seysmik aktivlik ilkin nüvə partlayışından daha az enerjilidir və ümumiyyətlə böyük təkanlar yaratmır. Nüvə partlayışları bunun əvəzinə süxurda yığılmış elastik gərginlik enerjisini buraxır və ilkin partlayış da şok dalğasını gücləndirə bilər.

ABŞ Milli Tədqiqat Şurasının hesabatı
-------------------------------------

ABŞ Milli Tədqiqat Şurasının 2013-cü il hesabatında zəlzələlərə səbəb olmaq üçün enerji texnologiyalarının, o cümlədən şist qazının bərpası, karbon tutma və saxlama, geotermal enerji istehsalı və ənənəvi neft və qazın işlənməsi potensialını araşdırdı. Hesabatda müəyyən edilmişdir ki, ABŞ-da yüz minlərlə enerji inkişafı sahəsi arasında inyeksiya və hasilat fəaliyyətlərinin yalnız çox kiçik bir hissəsi ictimaiyyət üçün nəzərə çarpan səviyyədə seysmikliyə səbəb olmuşdur. Bununla belə, elm adamları seysmik hadisələrə səbəb olan ümumi mexanizmləri başa düşsələr də, təbii süxur sistemləri haqqında kifayət qədər məlumatın olmaması və xüsusi enerji inkişafı sahələrində təsdiq edilmiş proqnoz modellərinin olmaması səbəbindən bu zəlzələlərin miqyasını və ya baş verməsini dəqiq proqnozlaşdıra bilmirlər.
Hesabatda hidravlik qırılmaların insanların hiss edə biləcəyi zəlzələlərə səbəb olma riskinin az olduğu, lakin hidravlik qırılmaların və digər enerji texnologiyalarının yaratdığı çirkab suların yeraltına vurulmasının belə zəlzələlərə səbəb olma riskinin daha yüksək olduğu qeyd edilib. Bundan əlavə, karbonun tutulması və saxlanması – artıq karbon qazının yeraltı saxlanması texnologiyası – seysmik hadisələrə səbəb ola bilər, çünki uzun müddət ərzində yerin altına əhəmiyyətli həcmdə maye vurulur.

Həmçinin bax
------------

* Zəlzələlərin Proqnozlaşdırılması üzrə Qlobal Şəbəkə (GNFE)
* Qlobal Biomüxtəliflik Məlumat Mexanizmi
* Afterşok

İstinadlar
----------

1. ↑  "Man-made geothermal earthquakes". Anderson Springs Community Alliance. 2009. March 4, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 28, 2016.
2. ↑  *Foulger, G.R.; Wilson, M.P.; Gluyas, J.G.; Julian, B.R.; Davies, R.J.* "Global review of human-induced earthquakes". Earth-Science Reviews. 178. 2018: 438–514. Bibcode:2018ESRv..178..438F. doi:10.1016/j.earscirev.2017.07.008.
3. ↑  *D. Atoufi, Hossein; Lampert, David J.* "Membrane Desalination to Prepare Produced Water for Reuse". World Environmental and Water Resources Congress 2020 (ingilis). Henderson, Nevada (Conference Cancelled): American Society of Civil Engineers. 2020: 8–15. doi:10.1061/9780784482988.002. ISBN 978-0-7844-8298-8. 2023-02-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-28 – American Society of Civil Engineers (ASCE) vasitəsilə.
4. ↑  *Bommer, Julian J.; Crowley, Helen; Pinho, Rui.* "A risk-mitigation approach to the management of induced seismicity". Journal of Seismology (ingilis). 19 (2). 2015-04-01: 623–646. Bibcode:2015JSeis..19..623B. doi:10.1007/s10950-015-9478-z. ISSN 1383-4649. PMC 5270888. PMID 28190961.
5. ↑  "Reservoir-Induced Seismicity". Internationalrivers.org. 1967-12-11. 2012-04-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-05.
6. ↑  "Seismicity induced by surface mining: the Belchatow, Poland, earthquake of 29 November 1980". International Journal of Rock Mechanics and Mining Sciences & Geomechanics Abstracts (polyak). 21 (1): A8. 1984-02-01. doi:10.1016/0148-9062(84)90072-x. ISSN 0148-9062.
7. ↑  *Gibowicz, Sławomir J.; Kijko, Andrzej.* An introduction to mining seismology. San Diego: Academic Press. 1994. ISBN 0-12-282120-3. OCLC 28255842.
8. ↑  *Mendecki, A. J.; Lynch, R. A.; Malovichko, D. A.* Routine micro-seismic monitoring in mines. Australian Earthquake Engineering Society Annual Conference. Perth, Australia. 2010-11-01. 1–33.
9. ↑  "Seismicity induced by surface mining: the Belchatow, Poland, earthquake of 29 November 1980". International Journal of Rock Mechanics and Mining Sciences & Geomechanics Abstracts (polyak). 21 (1): A8. 1984-02-01. doi:10.1016/0148-9062(84)90072-x. ISSN 0148-9062.
10. ↑  *Frohlich, Cliff; Hayward, Chris; Stump, Brian; Potter, Eric.* "The Dallas–Fort Worth Earthquake Sequence: October 2008 through May 2009". Bulletin of the Seismological Society of America. 101 (1). 2011-02-01: 327–340. Bibcode:2011BuSSA.101..327F. doi:10.1785/0120100131. hdl:2152/43249. 2023-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-29.
11. 1 2  *Madrigal, Alexis.* "Top 5 Ways to Cause a Man-Made Earthquake". Wired. June 4, 2008. March 16, 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 29, 2023.
12. ↑  *Keller, G. Randy; Holland, Austin A.* Statement about the cause of 2011 Prague Earthquake Sequence (PDF). Oklahoma Geological Survey (Hesabat). March 22, 2013. May 14, 2015 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 30, 2015.
13. ↑  "Induced Seismicity – Home". Esd.lbl.gov. 2011-08-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-05.
14. ↑  *Van Eijsa, R.M.H.E; Muldersa, F.M.M; Nepveua, M; Kenterb, C.J; Scheffers, B.C.* "Correlation between hydrocarbon reservoir properties and induced seismicity in the Netherlands". Engineering Geology. 84 (3–4). 2006: 99–111. doi:10.1016/j.enggeo.2006.01.002.
15. ↑  *González, P.J.; Tiampo K.F.; Palano M.; Cannavó F.; Fernández J.* "The 2011 Lorca earthquake slip distribution controlled by groundwater crustal unloading". Nature Geoscience. 5 (11). 2012: 821–825. Bibcode:2012NatGe...5..821G. doi:10.1038/ngeo1610. hdl:10261/73773.
16. ↑  *Kim, Won-Young.* "Induced seismicity associated with fluid injection into a deep well in Youngstown, Ohio". Journal of Geophysical Research: Solid Earth. 118 (7). 2013: 3506–3518. Bibcode:2013JGRB..118.3506K. doi:10.1002/jgrb.50247.
17. ↑  *Verdon, James P.* "Significance for secure storage of earthquakes induced by fluid injection". Environmental Research Letters. 9 (6). 2014: 064022. Bibcode:2014ERL.....9f4022V. doi:10.1088/1748-9326/9/6/064022.
18. ↑  *Novikov, Victor A.; Okunev, Vladimir I.; Klyuchkin, Vadim N.; Liu, Jing; Ruzhin, Yuri Ya.; Shen, Xuhui.* "Electrical triggering of earthquakes: results of laboratory experiments at spring-block models". Earthquake Science (ingilis). 30 (4). 2017-08-01: 167–172. Bibcode:2017EaSci..30..167N. doi:10.1007/s11589-017-0181-8. ISSN 1867-8777.
19. ↑  {{Cite journal
 | last1 = Zeigarnik
 | first1 = Vladimir A.
 | last2 = Novikov
 | first2 = Viktor A.
 | last3 = Avagimov
 | first3 = A. A.
 | last4 = Tarasov
 | first4 = N. T.
 | last5 = Bogomolov
 | first5 = Leonid
 | date = 2007
 | title = Discharge of Tectonic Stresses in the Earth Crust by High-power Electric Pulses for Earthquake Hazard Mitigation
 | url =  Arxivləşdirilib 2020-03-22 at the Wayback Machine
 | journal = 2nd International Conference on Urban Disaster Reduction
 | location = Taipei
 | s2cid = 195726703}
20. ↑  "PGA, PGV ve PGD Nedir?". insapedia.com. 2 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib.
21. ↑  *Atkinson, Gail M.* "Strategies to prevent damage to critical infrastructure due to induced seismicity". FACETS (ingilis). 2. 2017-04-27: 374–394. doi:10.1139/facets-2017-0013.
22. ↑  *ACB, CDA /.* "Dam Safety Publications". www.cda.ca (ingilis). 2018-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-17.
23. ↑  *Baker, Jack W.* "An Introduction to Probabilistic Seismic Hazard Analysis (PSHA)" (PDF). 2018-09-20 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2023-04-29.
24. ↑  "General Management Programme for Executives (GMPE) 2023-24". www.iiml.ac.in. 29 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib.
25. ↑  *Backer, Jack W.* "An Introduction to Probabilistic Seismic Hazard Analysis (PSHA)" (PDF). 2018-09-20 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2023-04-29.
26. ↑  "Can nuclear explosions cause earthquakes?". Usgs.gov. 2016-09-09. 2023-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-05.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 83176761 |

* Seysmologiya