**Biya** (*c.alt.* Бий-суу: *Bıy* — «bəy», *suu* — «su») — Altay Respublikası və Altay diyarı ərazisindən axan, Ob çayını sağ qolunu təşkil edən çay.

Coğrafiyası
-----------

Katuni və Biyanın hövzəsi.
Çayın uzunluğu — 301 km, hövzəsinin sahəsi — 37 000 km² təşkil edir. Teleskoe gölündən başlayaraq Katun çayı ilə birləşir, sonradan isə Ob çayın məbərində bu çayı əmələ gətirir. Yuxarı axarkarda çayı suyu nisbətən soyuqdur (10-15 °C), aşağıya doğru isə temperaturu qalxır.

Çay turistik məqsədlərlə istifadə edilir. Burada çoxlu sayda astana vardır. Onların hündürlüyü bəzən bir metrə çatır. Əsas astabaları: Yurtok, Pıjinski, Kebezenski, Sarıkoşinski, Turaçok kəndində yerləşən Kipyatok. Sonuncu astana Udalovka kəndində yerləşir. Ən sürətli axın 1-1.5 m/s təşkil edir.

Hidrologiya
-----------

Biya çayı.
Çayın qidalanmasında ısas rolu qar və yağış suları tutur. Çaya axan suyun böyük qimini Çulişman çayı verir. Bu çay Teleskoe gölünə tökülür. Gursululuq davamlıdır. İllik su sərfiyyatı 477 m³/s təşkil edir. Çay yuxarı axarda noyabrın sonu dekabrın əvvəlləri donur. Buzdan azad olma yuxarı axarlarda aprelin əvvələri, aşağı axarda isə aprelin ortalarına təsadüf edir.

**1936—1989 illər üzrə susərfiyyatı**

Əsas qolları
------------

* 64 km: Bextemir (sağ) — uzunluğu 117 km
* 68 km: Talaya çayı (sol)
* 85 km: Souskanixa (sol)
* 92 km: Nenya (sağ) — uzunluğu 185 km
* 120 km: Çapşuşka (sol)
* 129 km: Kaja (sol) — uzunluğu 63 km
* 133 km: Orqa çayı (sol)
* 154 km: Uçurqa (sağ)
* 163 km: Balıksa çayı (sol)
* 166 km: Böyük Kuyut (sağ)
* 180 km: Tibezya (sol)
* 190 km: Uşpa (sağ)
* 194 km: Ulmen (sağ)
* 208 km: Polış (sol)
* 210 km: Alemçir (sağ)
* 215 km: Lebed çayı (sağ) — длина 175 км
* 238 km: Tandoşka (sağ)
* 243 km: Vava çayı (sol)
* 252 km: adsız (sağ)
* 259 km: Tukoy (sağ) — uzunluğu 54 km
* 273 km: Sarakokşa (sol) — uzunluğu 90 km
* 278 km: Kebezenka (sağ)
* 286 km: Pıja çayı (sol) — uzunluğu 103 km
* 299 km: Yurtok çayı (sağ)

Yaşayış məntəqələri (mənbədən mənsəbə)
--------------------------------------

Biya çayının axarı boyunca yerləşən yaşayış məntəqələri: Artıbaş, İoqan, Ust-Pıja, Kebezen, Tuloy, Verx-Biysk, Tondoşka, Turaçok, Ust-Lebed, Udalovka, Dmitrievka, Şunarak, Ozero-Kureevo, Ust-Kuyurt, Balıksa, Saydıp, Sisnovka, Staraya Ajinka, Feşrunze adına, Ust-Kaja, Novaya Ajinka, Lebyaje, Promışlennı, Novikovo, Sauskanixa, Usyatskoe, Мальцева Курья, Klyuçi, Stan-Bextemir, Maloyeniseyskoye, Yeniseyskoye, Malouqrenno, Biysk, Sorokino.

Çayın mənbəyi iki kəndin yaxınlığından başlayır Artıbaş və İoqan. İoqanda iri kolxoz mövcuddur. Turizm inkişaf etdirilir. Poçt daimi fəaliyyət göstərir. Artıbaşda «Zolotoe ozero» istirahət düşərgəsi mövcuddur.

Verx-Biyskdə bir çox mağazalar vardır. Bu kənddən Qorno-Altaya yol gedir.

Turoçak Altay Respublikasında rayon mərkəzidir. Burada internet, beynəlxaq telefon xətti və Qorno-Alyaya gedən yol vardır. Qorno-Altay, Biyska avtobuskar işləyir.

İkanostas qayası.
Udalovka kəndi yaxınlığında Biyanın sol sahilində İkanostas qayası yerləşir. 1940-ci ildə məktəb müəllimi Turoçaka kəndinin sakini İvan Sıçyov Qayada Lelinin barelefini hazırlamıışdır.

Biysk şəhəri Biya və Katuni çaylarının bitişdiyi 30 km yuxarı axarda yerləşir.

Naviqasiya
----------

2009-cu ilə olan məlumata görə Biya çayı mənsəbdən Biyski çay limanına qədər gəmiçilin üçün yararlıdır (22 км).

60-х — 80-х illərdə mövcud olmuş daimi naviqasiya (sərnişin və meşə materiallarının daşınması):

* yaz-yay dövrü (iyunun ortalarına qədər) — bütün axar boyunca;
* yay dövrü (iyunun ortalarından — avqustun ortalarına) — Turoçak kəndinə qədər;
* payız dövrü (avqustun ortalarından donana qədər) — Ozero-Kureevo kəndinə qədər.

Biysk su idmanı direktoru Viktir Frankın sözlərinə görə Kommulanı körpüsündə sonuncu gursululuq 2006-cı ildə müşahidə edilmişdir.

Biya üzərində körpü

Körpülər (Mənbədən mənsəbə)
---------------------------

* Artıbaş kəndi ilə İoqaç kəndi arasında körpü.
* Qorno-Altaysk — Turoçak magistralı üzərində körpü.
* М-52 magistralında (Biysk) körpü.
* Kommunalnı körpüsü.
* Biyskdə körpü.

İstinadlar
----------

1. ↑  Топонимический словарь Горного Алтая, О. Т. Молчанова, Горно-Алтайск, 1979, с.158.
2. ↑  Отчет о водном путешествии второй категории сложности по Горному Алтаю (р. Бия) Arxivləşdirilib 2013-04-16 at Archive.today, 29.06 — 4.07.2002 г.
3. ↑  Biya at Biysk Arxivləşdirilib 2016-03-24 at the Wayback Machine.
4. ↑  "Почему Бия и Катунь сегодня реки не судоходные". 2016-01-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-10.