recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qazan çarlığı** — Rusiya çarlığı ilə ittifaqda olan asılı dövlət. Faktiki olaraq Rusiya çarlığından asılı olmuşdur.

Tarixi
------

1552-ci ildə Litva ilə müharibəni bitirən rus çarı III Vasili qüvvəsini Qazan xanlığına yönəldir. Sahib Gəray ruslarla toqquşmadan çəkindiyi üçün Osmanlıların vassallığını qəbul edir. Lakin Rusiya Osmanlılarla Qazan xanlığının bu razılığına qarşı çıxır və Sahib Gəraya qarşı müharibəyə başladır. Sahib Gəray vəziyyətin çətinliyini görüb Qazanı tərk edərək Krıma getdir. Yerinə isə qardaşı oğlu Səfa Gərayı qoyur (1524-1549). Səfa Gəray da Osmanlı tərəfdarı olur. Ondan sonra Qazan xanlığını Krımdan gəlmiş qoşunun başçısı Kuçak ələ keçirir, xanlığa Səfa Gərayın kiçik yaşlı oğlu Uyatmış təyin edilir. O, uşaq olduğuna görə əslində hakimiyyət Səfa Gərayın arvadı Soyom-Bikə xatun tərəfindən idarə olunurdu. Bu vaxt hakimiyyətə gəlmiş IV İvan Qroznı Volqaboyunu işğal etmək istəyirdi. O, özü başda olmaqla 1548 və 1550-cı illərdə iki dəfə Kazan xanlığına qarşı hərbi səfər təşkil edir. Lakin hər iki yürüş uğursuz olur. Kuçakın ordusu rus qoşunlarını məğlub edərək xanlıq ərazisindən çıxarır. IV İvan 1551-ci ildə Qazan yaxınlığında Sviyajsk qalasını inşa etdirir. Qala Qazan xanlığına həlledici hücum üçün hərbi baza rolunu rolunu oynayır. IV İvan 1552-ci ilin avqustunda təşkil etdiyi hücum güçlü olur. Rus ordusu 150 min döyüşçü və 150 topdan ibarət idi. Səfər 40 gün çəkir. Rus ordusu 1552-ci il oktyabrn 2-də şəhəri ələ keçirir. Qazan xanı Yadigar xan əsir alınır. Qazan xanlığı ləğv edilir. Qazax xanlığının işalı ilə Orta Volqa Rusiyaya birləşdirildi. İvan Qroznının əmri ilə Moskvanın Qırmızı meydanında Qazanın tutulması və Qazan xanlığı üzərindəki qələbənin xatirəsinə Vasili Blajennı kilsəsi tikilir.
Qazanın tutulmasından, 1708-ci ildə I Pyotrun ərazi dövlət islahatı keçirməsinən əvvəlki dövrə qədər Qazan xanlığı Rusiya dövlətinin bir hissəsi olaraq qondarma Qazan çarlığına çevrimişdi. Əslində Qazan çarlığı adlı qurumu rus çarı və Moskvada yerləşən Qazan Sarayının Əmri adlı qurum idarə edildi. Ayrıca qurulmuş olan Kazan arxiyepiskopluğu dərhal Rus Pravoslav Kilsəsində ən vacib üçüncü yepiskopluğa çevrilir. 

I Pyotrun 18 dekabr 1708-ci il tarixli sərəncamı ilə , Rusiya vilayətinin inzibati-ərazi islahatı zamanı Qazan çarlığının ərazisində Qazan vilayəti qurulur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Казанская губерния - Территориальная история - Тематические проекты Руниверс". 2018-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-10.

Mənbə
-----

* "Царство Казанское с Окольными Провинциями и Частью Реки Волги". Российская национальная библиотека. İstifadə tarixi: 2018-08-07.
* "«Казанская земля»: как царский воевода тренировался на казанцах, совмещая гражданскую и военную власть". Реальное время. 2017-05-05. İstifadə tarixi: 2018-08-07.
**Şandun yarımadası** (*çin.* 山東半島) — Çinin şərqində, Sarı dəniz və Bohai körfəzi daxilinə istiqamətlənir. 1282-ci ildən şimal və cənub çay yollarının birləşməsindən sonra faktiki olaraq adaya çevrilmişdir.

Coğrafiyası
-----------

Relyefi əsasən təpəlikdir. Burada qranit təbəqəsi səthə çıxır. Qranit təbəqəsinin maksimal hündürlüyü 180 metrdir. Yarımadanın maksimal hündürlüyü isə 1 132 metrə çatır.

İqtisadiyyat
------------

Ərazisində kiçik sahələrdə olsa belə alma, üzüm, armud, çay və s. yetişdirilir. Yarımada dəmir, maqnezit və qızıl ilə zəngindir.

Sahillərində Çinin mühüm limanları yerləşir. Onlar arasında yarımadanın cənub-şərqində yerləşən və bölgənin əsas limanı və sənaye mərkəzi Sindao qərarlaşır. Burada tekstil, yeyinti, maşınqayırma, texniki və elektroenergetika sahələri inkişaf etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  **«Shandong Peninsula.»** Encyclopædia Britannica. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.

Mənbə
-----

* **«Shandong Peninsula.»** Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.
**Qaz sabiti {\displaystyle \left(R\right)}** — fundamental fiziki sabit olub 1 mol ideal qazın hal tənliyinə daxildir: {\displaystyle pV\_{\mu }=RT}. Burada {\displaystyle p-} təzyiq, {\displaystyle V\_{\mu }-} {\displaystyle 1\,{\rm {{}mol}}} qazın həcmi (molyar həcm), {\displaystyle T-} mütləq temperatur, {\displaystyle R} isə universal (molyar) qaz sabitidir.

Qaz sabiti ədədi qiymətcə maddə miqdarı 1 mol olan ideal qazın sabit təzyiqdə 1 K qızdıqda genişlənərkən gördüyü işə bərabərdir.

Qaz sabitinin BS-də ədədi qiyməti aşağıdaakı kimidir:

{\displaystyle R=8.3144598(48){\frac {C}{\rm {{mol}\cdot {\rm {K}}}}}}.
Dairəvi mötərizələrdəki ədəd kəmiyyətin qiymətinin axırıncı rəqəmlərdəki standart xətasını göstərir.

Qaz sabiti ilə Boltsman sabiti arasında əlaqə
---------------------------------------------

{\displaystyle R} universal (molyar) qaz sabiti {\displaystyle k\_{\rm {B}}} (çox vaxt {\displaystyle k} kimi işarə edilir) Boltsman sabiti ilə {\displaystyle N\_{\rm {A}}} Avoqadro sabitinin hasilinə bərabərdir:

{\displaystyle R=kN\_{\rm {A}}.}
{\displaystyle R} universal (molyar) qaz sabitinin maddənin {\displaystyle M} molyar kütləsinə nisbətinə xüsusi qaz sabiti deyilir və {\displaystyle B} kimi işarə edilir {\displaystyle \left([B]={\frac {\rm {C}}{\rm {kq\cdot K}}}\right)}:

{\displaystyle B={\frac {R}{M}}.}

Həmçinin bax
------------

* Boltsman sabiti
* Avoqadro sabiti
* Maddə miqdarı
* Molyar kütlə

İstinad
-------

1. ↑  "Fundamental Physical Constants — Complete Listing". 2013-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-25.
**Con Rayder** (*ing.* *John Ryder*) — professor, Xəzər Universitetinin rektoru.

Həyatı
------

Con Rayder 1951-ci il sentyabrın 29-da Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində anadan olmuşdur.

Təhsili
-------

Bakalavr təhsilini 1973-cü ildə Kortlandda Nyu-York Dövlət Universitetində bitirmiş, Stony Brook Universitetində (Nyu-York Dövlət Universiteti ilə bağlı) təhsilini davam etdirərək, 1977-ci ildə fəlsəfə ixtisası üzrə magistr elmi dərəcəsi almışdır. Həmin universitetdə doktoranturada oxumuş, 1982-ci ildə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

Fəaliyyəti
----------

1980–1985-ci illərdə Kortlandda Nyu-York Dövlət Universitetinin mühazirəçisi olmuş, 1985–2002-ci illərdə həmin universitetin professoru vəzifəsini daşımışdır.

1991–1996-cı illərdə universitetin fəlsəfə departamentinin müdiri, 1995–1996-cı illərdə Şərqi və Mərkəzi Avropaşünaslıq Layihəsinin yaradıcısı və direktoru olmuşdur.

1996–2002-ci illərdə Kortlandda Nyu-York Dövlət Universitetinin Humanitar Elmlər fakültəsinin dekanı vəzifəsində çalışmışdır. 1700 tələbənin təhsil aldığı, 160 akademik proqramın həyata keçirildiyi fakültənin 16 akademik departamentinə və 3 mərkəzinə rəhbərlik etmişdir. 2002–2010-cu illərdə Con Rayder Amerika və Rusiyaşünaslıq Mərkəzinin direktoru olmuşdur. Mərkəz Nyu-York Dövlət Universiteti ilə Moskva və Peterburq Dövlət universitetləri, Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu və digər Rusiya universitetləri arasında bakalavr, magistr və fəlsəfə doktoru dərəcələri üzrə ikitərəfli (məzunlar iki diplom – yəni, eyni zamanda hər iki universitetdən diplom alır) müxtəlif təhsil proqramlarının həyata keçirilməsini, eyni zamanda, qarşılıqlı təhsil proqramları əsasında Nyu-York Dövlət Universiteti alimlərinin Rusiya ali təhsil müəssisələrində, Rusiya alimlərinin isə Nyu-York Dövlət Universitetində mühazirə oxumaq üçün səfərlərini təşkil edir. Mərkəzin Rusiyadakı ofisləri Moskva və Peterburq Dövlət universitetlərində yerləşir.

2002-ci ilin fevral ayından Nyu-York Dövlət Universitetinin (SUNY) Beynəlxalq proqramlar şöbəsinin direktoru olmuşdur. Əsas vəzifəsi dünya institutları ilə əməkdaşlıq əlaqələri qurmaqdan ibarət olan şöbənin daha çox nəzərə çarpan uğurlarından biri Türkiyə, Rusiya, Çin, Meksika və digər ölkələrin ali təhsil müəssisələri ilə ikitərəfli proqramların hazırlanması və həyata keçirilməsi olmuşdur.

Con Rayder 2010-cu ilin sentyabr ayında Xəzər Universitetinin rektoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Xəzər Universiteti

| ⛭Xəzər Universiteti |
| --- |
| Rəhbərlər | Hamlet İsaxanlı  • Con Rayder  • Hassan Niknafs  • İradə Xəlilova |
| Fakültələri | Təbiət elmləri və mühəndislik  • Humanitar, təhsil və sosial elmlər  • İqtisadiyyat və menecment ***Keçmiş:*** Hüquq  • Tibb və stomatologiya  • Təhsil |
| Media | Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı  • Xəzər Universiteti Nəşriyyatı  • "Xəzər Xəbər" jurnalı |
| Digər | Konfutsi İnstitutu  • Xəzər Universiteti (basketbol klubu)  • Dünya Məktəbi  • |
**Hovard Uebb** (*ing.* Howard Melton Webb) — ingilis futbol hakimi.

Həyatı
------

Şeffilddə polis idarələrinin birində çalışmış Uebb şəhərin küçələrindəki asayişin qorunması ilə məşğul olub. O, ötən ilin yayında Avropa çempionatının (AÇ) final mərhələsinin oyunlarının startına az qalmış polisdən tərxis olunub. Bu, bütün diqqətini hakimliyə yönəltməklə bağlı olub. Ancaq belə razılıq əldə olunub ki, Hovard beş ildən sonra polisə qayıda bilər.

Hakimliyə 1989-cu ildə, 18 yaşında başlayan ingilis həmin vaxt doğma şəhəri Roterhemdə yarışlarda idarəçiliyə başlayıb. Hakimliyin sirlərini vaxtilə bu sahədə çalışan atasından öyrənən Hovard 2000-ci ildə Milli Liqanın futbol hakimləri siyahısına daxil edilib. Bundan üç il sonra isə artıq Premyer Liqada idarəçilik etmək hüququ əldə edir. Beynəlxalq arenaya 2005-ci ildə FİFA referisi dərəcəsi alandan sonra çıxan Hovard noyabrın 15-də Şimali İrlandiya və Polşa yığmaları arasında keçirilən yoldaşlıq görüşündə (1:1) debüt edib.

Onun beynəlxalq arenada ilk ciddi sınağı 2006-cı ildə 21 yaşlılardan yığmaların Portuqaliyada keçirilən AÇ-nin final mərhələsi oyunları zamanı olub. Həmin ildən Çempionlar Liqasına yolu açılan Uebb sentyabrın 26-da keçirilən Styaua Buxarest – "Lion" (Fransa) (0:3) görüşündə debüt edib. Növbəti ildə isə 20 yaşlılardan ibarət yığmalar arasında Kanada keçirilən dünya çempionatının final mərhələsində hakimlərdən biri olub.

Bununla belə, onun üçün beynəlxalq miqyasda ilk mötəbər turnir ötən ilin yayında keçirilən AÇ-nin final mərhələsi olub. Həmin yarışda yalnız qrup mərhələsində iki oyun idarə edən dazbaş hakim Avsrtiya–Polşa (1:1) və Yunanıstan – İspaniya (1:2) görüşündə baş hakim olub. Uebbin AÇ-nin finalında debütü qalmaqalla nəticələnib. Belə ki, o, oyunun 92-ci dəqiqəsində polşalılar hesabda 1:0 irəlidə olarkən onun qapısına penalti zərbəsi təyin edərək, onları qələbədən məhrum edib. Bununla da Hovard Avstriyanın AÇ-nin final mərhələsində ilk qolunu vurmasına, ilk xalını qazanmasına, polşalıların isə qəzəbinə səbəbkar olub.

Uebbin hakimlik karyerasında ən parlaq oyun kimi 2007-ci ilin fevralın 25-də Çelsi və Arsenal arasında İngiltərə Liqa kubokunun final oyununu göstərmək olar. Belə ki, kütləvi dava-dalaşla müşahidə olunan həmin görüşdə birdən-biri üç futbolçuya qırmızı vərəqə göstərərək, onları meydandan qovub. Bunlar hazırda Mançester Siti klubunda oynayan "Arsenal"ın sabiq futbolçuları Kolo Ture ilə Emmanuel Adebayor, habelə "Çelsi"nin futbolçusu Con Obi Mikel idi. Yeri gəlmişkən, Hovard vərəqə vermək baxımından xəsislik etməyən hakimlərdəndir. O, son AÇ-də 10 sarı vərəqə göstərib və bir penalti zərbəsi təyin edib.

Qeyd edək ki, Uebbin ÇL-də ən mötəbər oyunu ¼ final görüşü olub. O, turnirdə ötən mövsüm Barselona klubunun evdə Bayern Münhen klubunu darmadağın etdiyi görüşü (4:0) idarə edib.

Mənbə
-----

* Azərbaycan yığması üçün polis serjantı
**Con Ostin** (*ing.* John Austin; 3 mart 1790[…] – 1 dekabr 1859) — ingilis hüquqşünası.

Hüquqi pozitivizm prinsiplərinin nəzəri cəhətdən əsaslandırılması ilk dəfə Con Ostindən başlamışdır. Con Ostin Ceremi Bentamın utilitarizminin davamçısıdır. İngiltərə və ABŞ-nin hüquqi elmlərində Ostinin əsərlərinin təsiri altında analitik hüquqşünaslıq adı ilə tanınmış nümayəndəli məktəb formalaşmışdır.

Fəaliyyəti
----------

Con Ostin 1832-ci ildə London Universitetində oxuduğu mühazirələrin bir hissəsini "Hüquqşünaslıq sahələrinin müəyyənləşdirilməsi" adı ilə kitab halında çap etdirmişdir. Bütövlükdə onun "Hüquqşünaslıq və ya pozitiv hüquq fəlsəfəsi üzrə mühazirələr"i 1863-cü ildə ölümündən sonra nəşr edilmişdir.

Ostin təbii hüququ və dövlətdə fəaliyyətdə olan qanunlara qiymətləndirici yanaşmanı inkar etmirdi, ancaq bu problemləri hüquqşünaslıq hüdudlarından kənara çıxarmışdı. O, insanın cəmiyyətdə davranışını müəyyən edən qanunların aşağıdakı növlərini ayırırdı:

* ilahi qanunlar — Ostin bu termini daha üstün tutur və təbii hüquqdan daha dəqiq hesab edirdi.
* rəylərə əsaslanan pozitiv əxlaq qanunları — məsələn, vicdan qanunları
* dövlət hakimiyyətinin təyin etdiyi pozitiv qanunlar

Göstərilən qanun növləri, müvafiq olaraq, etika və ya dentologiya, əxlaq elmi və hüquqşünaslıq kimi elmləri öyrənir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  *Lundy D. R.* John Austin // The Peerage (ing.).
3. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118505181 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
4. 1 2  John Austin (legal philosopher) // SNAC (ing.). 2010.
5. ↑  Lectures on Jurisprudence, or, The Philosophy of Positive Law
**Houard Karter** (9 may 1874[…], Kensinqton və ya London – 2 mart 1939[…], London) — İngilis arxeoloq və Misirşünas. Misirin Luksor şəhərindəki məşhur Krallar vadisində firon Tutanxamon türbəsini kəşf etməsi ilə məşhur olmuşdur. Buna baxmayaraq Misirdən uzaqda ölmüş və cənazəsində yalnız Xanım Evelyn iştirak etmişdir.

Bioqrafiyası
------------

Houard Karter 1874-cü ildə İngiltərənin paytaxtı Londonun Kensington regionunda anadan olub. Atası istedadlı bir sənətçi Samuel Karter, anası Marta Coys (Sands) olmuşdur. Uşaqlığının çox hissəsini *Norfolk*un Suafhem şəhərində keçirmişdir.

Misirdə arxeoloji tədqiqatlar aparan və F. Petrienin "Tell el-Amarna" qazıntılarında (1892) iştirak edən Houard Karter, Misir hökuməti tərəfindən antik abidələrin müdiri olaraq təyin edilmişdir. Thebes qazıntılarında iştirak etmiş (1910) və Misir kraliçası Hatshepsutun türbəsinin kəşf edilməsində mühüm rol oynadıqdan sonra, Thebesdəki Krallar vadisini tədqiq etmək üçün Lord Carnarvon ilə əməkdaşlıq etmiş və uşaq kral olan Tutanxamonun məzarını kəşf etmişdir (1922). Ancaq bu kəşfdən sonra bir sıra xoşagəlməz hallarla üzləşdi. Misir mətbuatı Times jurnalına verdiyi imtiyazlara görə onu sevmirdi. Həmçinin Lord Carnavon ilə də şiddətli bir mübahisələr aparmışdır. Carnavonun sağlığı dövründə olmasa da, onun ölümündən sonra Lady Evelyn ilə evləndi.

Howard həyatının sonlarında yoxsulluqdan əziyyət çəkmişdir.

Əsərləri
--------

* IV. Tutmosun Türbəsi (1904)
* Tutanxamon Türbəsi (ilk iki cild 1923; 3-cü cild 1933)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Howard Carter // Babelio (fr.). 2007.
2. 1 2  Howard Carter // Carter, Howard (ing.). // *Grove Art Online* / J. Turner [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2018. ISBN 978-1-884446-05-4 doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T014464
3. 1 2 3 4  Czech National Authority Database.
4. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
5. 1 2  Union List of Artist Names (ing.). 2010.
6. ↑  Oxford Dictionary of National Biography (ing.). / C. Matthew Oxford: OUP, 2004.
**Con A. Russo** (*ing.* John A. Russo; 1939) — ABŞ aktyoru, yazıçısı və rejissorudur. Ən uğurlu filmi "Yaşayan ölülərin gecəsi" adlı filmdir. Russo "Yaşayan ölülər" ilə əlaqədar çəkilən bir çox filmlərdə iştirak etmişdir.

Həyatı
------

Con Russo 1939-cu il tarixində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə "Yaşayan ölülərin gecəsi" adlı filmdə zombi iştırakçılarından biri kimi iştirak etmişdir. Bu filmin ssenarisini Con Romero ilə birlikdə yazmışdır. Həmçinin, Romeronun "Canlı ölünün qayıdışı" adlı filminə parodiya kitabının müəllifidir. 

Con Russo və Ryota Nakanişi

Seçilmiş filmoqrafiya
---------------------

| **İl** | **Filmin adı** | **Rol** |
| --- | --- | --- |
| 1968 | Yaşayan ölülərin gecəsi | Zombi, filmin ssenaristlərindən biri |
|

Xarici keçidlər
---------------

* *Con Russo* — Internet Movie Database saytında.

* John Russo Movie Making Program at DuBois Business College

1. ↑  John Russo // Internet Speculative Fiction Database (ing.). 1995.
2. ↑  John Russo // Babelio (fr.). 2007.
**Selestin – Sr [SO4]** — Rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Xassələri
---------

Selestin, Türkmənistan
Rəng – açıq-mavi, ağ, rəngsiz, sarımtıl, qırmızımtıl, yaşılımtıl, qəhvəyimtil; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə, ayrılma müstəvilərində sədəfi; Şəffaflıq – şəffaf, yarımşəffaf; Sıxlıq – 3,9-4,0; Sərtlik – 3-3,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {001} üzrə mükəmməl, {210} üzrə orta, {010} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar; Morfologiya – kristallar: qalın lövhəşəkilli, qısasütunvari, bəzən uzunluğu 50 sm-dək olan prizmatik; İkiləşmə: {210} və {101} üzrə çox nadirdir; Mineral aqreqatları: dənəvər, lifli, lövhə-, qabıq- və torpaqvari kütlələr, jelvaklar, sekresiyalar, konkresiyalar, druzalar, lifli damarcıqlar, gips və üzvi qalıqlar üzrə psevdomorfozalar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Xemogen - çökmə əmələgəlmələri, əsasən, laqun və göl tipli olub, dolomit, əhəngdaşı, mergel, gipsli gillər və qumdaşlarında yayılmışdır. Selestin az hallarda hidrotermal yolla əmələ gəlir, əsas etibarilə püskürmə süxurların boşluqlarında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, araqonit, gips, anhidrit, halit, barit, sərbəst kükürd, flüorit, stronsianit, qalenit, sfalerit, gil mineralları və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Gembek və Ştadthagen (Almaniya); Qlosterşir qraflığında Klifton (Böyük Britaniya); Volqaboyu, Başqırdıstan (Rusiya); Türkmənistan; Qırğızıstan; Motakkam (Misir); Buffalo-Kouv (ABŞ) və b. Azərbaycanda Qobustanın balıqqulaqlı əhəngdaşlarında, Naxçıvan MR-da və bir sıra başqa yerlərdə aşkar edilmişdir.

Tətbiqi
-------

Şəkərin, istiqamətlənmiş güllələrin istehsalında, pirotexnikada, şüşə, keramika, kimya və əczaçılıq sənayesində, metallurgiyada istifadə edilən stronsiumun və onun birləşmələrinin əsas mənbəyidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Celestine // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
2. ↑  rruff. International Mineralogical Association, Arizona Universiteti.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | GND: 4638643-9 · LCCN: sh85021628 · Microsoft: 2778443999, 2909271834 |

* THE MINERAL CELESTINE

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.
**Nikolay Aleksandroviç Aristov** (*rus.*  Николай Александрович Аристов; 1847 - 1910)—Rusiya etnoqrafı.

Həyatı
------

Nikolay Aleksandroviç Aristov 1847-cı ildə anadan olmuşdur. Araşdırmaları «Живая старина» jurnalında yayımlanmışdır. Elmi marağı etnologiyadır. «Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности» adlı çalışması bu günə qədər aktuallığını saxlamışdır.

Nikolay Aristov Yeddisu hərbi qubernatorunun köməkçisi vəzifəsində çalışmışdı (1881 — 1889).

Nikolay Aristov 1883-cü ildən Rusiya Coğrafiya cəmiyyətinin üzvü idi.

Nikolay Aristov 1910-cu ildə vəfat edib.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Nikolay Aristov da «sak»/»saka» və onun təhrif edilmiş törəməsi sayılan «skif» kəlməsinin ilkin variantının məhz «sa» sözü olduğunu, «k» şəkilçisinin isə cəmlik bildirdiyini qeyd etmişdir. Onun fikrincə, «bir vaxtlar Qərbi Tyan-Şan ərazilərində yaşayan «saka», «sa» və ya «se» adlanan türk tayfası sonralar Hindistana köç etmiş və burada yerli əhaliyə qarışaraq itmişdir. Lakin onun izləri qara kırğızların sayak, qırğızların soltı və Yeniseydəki saqay tayfalarının adlarında qalmaqdadır. Soltı qırğızların bir nəsli isə «çaqa» adlanır».

N. A. Aristov bu Oğuz adının əsas olaraq heyvanların və ya doğrudan heyvan adı daşıyan atalarının ruhlarına tapınma kultu tanrı yerinə qoyduqları, qədim türklərdə öküz (oguz) kultunun varlığı ilə ifadə edilə biləcəyini müdafiə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  N. A. Aristov, Türk Halklarının Etnik Yapısı, (Çev. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul 2014, s.184.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0000 4194 4295 · LCCN: no2001082484 · SUDOC: 237372568 · VIAF: 66127657 · WorldCat VIAF: 66127657 |
**Yaradıcılıq**

1)əvvəllər mövcud olmayan, keyfiyyətcə yeni bir şey meydana gətirən fəaliyyət. Yaradıcılıq insan fəaliyyətinin hər hansı bir sahəsində (elmi, texniki-istehsalat, bədii, siyasi və s.) mümkündür;

2)insanın maddi və mənəvi sərvətlər yaratmağa doğru yönəldilmiş fəaliyyəti. Məsələn, kütlələrin canlı yaradıcılıq fəaliyyəti, yaradıcılıq prosesi, söz yaradıcılığı, elmi yaradıcılıq, bədii yaradıcılıq. Ümumiyyətlə, yaradıcı əməyin məhsulu, yaradılmış maddi və mənəvi sərvətlərin məcmusu. Məsələn, uşaq yaradıcılığı sərgisi.

Yaradıcılığı artırmaq üçün müxtəlif üsullar
*Yaradıcılıq məzuniyyətləri* – əmək hüququna görə işəgötürənlə əmək münasibətlərində olmaqla yanaşı aspiranturada, doktoranturada müvafiq elmi dərəcə almaq üçün təhsilini davam etdirən işçilərə dissertasiya işlərini tamamlamaq, həmçinin müəlliflərə dərsliklər və ya dərs vəsaiti yazmaq üçün ödənişli yaradıcılıq məzuniyyətləri verilə bilər. Bu yaradıcılıq məzuniyyətlərindən işçi müvafiq elmi şuranın qərarına uyğun olaraq ona verilən arayış əsasında istifadə edir. Dərsliklər və ya dərs vəsaitləri yazmaqla məşğul olan işçilərə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının qərarı ilə və arayışı əsasında 3 ayadək ödənişli yaradıcılıq məzuniyyəti verilə bilər.

*Yaradıcılıq psixologiyası* – insan fəaliyyətinin yeni, orijinal nəticə verməsinin qanunauyğunluqlarını, yaradıcılıq prosesini və onun psixoloji mexanizmini tədqiq edən elm sahəsi.

Ədəbiyyat
---------

* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
**Selikli qişa** (*lat.* tunica mucosa) — yumşaq, nəm, bir çox nahiyələrdə büküşlü, çəhrayı və tünd qırmızı rəngdə olur, artıq dərəcədə genəlmə qabiliyyətinə malikdir.

Əsasını lifli birləşdirici toxumadan əmələ gəlmiş xüsusi səfhə - *lat.* lamina propria mucosae təşkil edir; boşluğa baxan səthi müxtəlif şəkilli (yastı və silindrəbənzər) epitel ilə örtülüdür. Çoxqatlı yastı epitel ilə örtülü olan nahiyələrdə lifli birləşdirici toxumadan məməciklər - *lat.* papillae əmələ gəlir. Selikli qişanın bəzi nahiyələrində saya əzələ liflərindən təşkil olunmuş əzələ səfhəsində - *lat.* laminamuscularis mucosae təsadüf olunur.

Selikli qişa həzm və tənəffüs aparatında ağız boşluğunu, ağız vəzilərinin axacaqlarını, əsnəyi, udlağı, eşitmə borularını və onun əlavə boşluqlarını (ciblərini), göz yaşı-burun axacaqlarını, qırtlağı, nəfəs borusunu, bronxları, qida borusunu, mədəni, bağırsaqları, ödlüyü, öd axacaqlarını və pankreas axacağını örtür.

Sidik-cinsiyyət aparatında isə bu qişa sidik üzvlərindən böyrək ləyənini, sidik axarlarını, sidikliyi və sidik kanalını, kişi cinsiyyət üzvlərindən - xaya artımları axacaqlarını, toxum kisəciklərini və qadın cinsiyyət üzvlərindən - uşaqlıq borularını, uşaqlığı və uşaqlıq yolunu örtür.  

**Selikaltı qat** - *lat.* tela submucosa boş birləşdirici toxumadan əmələ gəlmişdir, burada artıq miqdarda damalar, sinirlər, piy toxuması, vəzilər və limfoid ünsürlər vardır. Selikaltı qat selikli qişanı əzələ təbəqəsilə birləşdirir və selikli qişanın əzələ səfhəsi yığıldıqda selikli qişada bir çox büküşlər - *lat.* plicae mucosae əmələ gətirir. Bəzi nahiyələrdə selikaltı qat olmur, belə olduqda selikli qişa bilavasitə əzələ qişası ilə birləşir və nəticədə selikli qişada büküşlər əmələ gəlmir. Selikli qişanın epitel təbəqəsinin başlıca vəzifələrindən biri selik - *lat.* mucus ifraz etmək, qida maddələrini və suyu sormaqdır. Selikli qişanı örtən epiteldən vəzilər - *lat.* glandulae inkişaf edir, odur ki bunlar selikli qişa törəmələri hesab olunur.

Vəzilərdən başqa selikli qişada limfoid ya tor (retikulyar) toxumadan təşkil olunmuş limfa follikullarına - *lat.* folliculi limphatici təsadüf edilir. Bunlar ya tək-tək (*lat.* folliculi limphatici solitarii), ya yığıntı (*lat.* folliculi limphatici aggregati), ya badamcıq (*lat.* tonsilla) şəklində olur və qanyaradıcı üzvlərə aiddir.

Mənbələr
--------

* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, səhifə 10, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1979
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
**Det metal** (*ing.* Death metal) — Qərbdə kommunizmə qarşı formalaşan hirsli təzyiq dövründə bu musiqi, nihilist bir ideya, ya da inanca qarşı bir təzyiq idi. Gitaraların tonlarındakı sərtlik, nifrət, yüksək tonlarda düzəldilmiş musiqi sistemləri və vəhşi vokallar. Hamısı bu qarşıdurmanın "inasanlığın siyasi əməllərə alət edilməsi, müharibələrin məqsədləri və s.."-yə bir simvoldur.

Death metal illərdir tərəfindən hər hansı bir ad verilmədən bəzi qruplar tərəfindan icra edilirdi. Speed Metal dövründə Destruction, Thrash Metal dövründə Cryptic Slaughter və hərdən hardcore qrupu The Exploited, bu tərzi ilk vaxtlarda bu tərzdən bacarıqla istifadə edən qruplardandır. Ornegin, the Exploitedin işlətdiyi gitara rifləri bu günün Death Metalda tez-tez istifadə edilən riflərdəndir. (xüsusilə "Lets Have A War" albomu).

Bir çox qrup musiqilərini, inkişaf etmiş gitara rifləri, sürətli gitara soloları və bəzi ritmlərlə bəzəyirdilər. Yeni yaranmış bu tərzin adı "Death metal" idi. Köhnə nihilist qruplardan bəhrələnən yeni qrupların musiqi texnikası və sözləri daha vacib vüsət almışdı. Xaotik sərt ritmlər, bəzən mifoloji hekayələr mahnıların əsasını təşkil edirdi.

Bu tərzin atası və ən vacib qrupları kimi qəbul edilən Death, Obituary, Malevolant Creation, Master, Hatebreed və Eternal Bleedingdir. Hatebreed-dən başqa bütün adı çəkiln qrupların hamısı Florida dandır. Buna görə də Death Metal-ın vətəni Florida bilinir.

Ümumiyyətlə Death Metal, narahat edən, zəhlətökən musiqi kimi görünürdü. Bunun səbəbi isə vokallar idi. Vokallar məhz boğazdan gəlirdi və ürkütücü səslənirdi. Bu səs, vəhşi heyvanın, üstünə hücum etməyə hazırlaşan düşmanını qorxutmaq üçün çıxardığı vahiməli qışqırığa oxşayırdı. Barabançılar adətən 2 bas barabandan istifadə edirdilər və 2 cür ritm əmələ gətirirdilər. Bəzən fonda klassik alətlərlə yanaşı başqa sinfonik alətlər də olurdu. Amma heç vaxt bu alətlər 1-ci dərəcəli kimi qəbul edilməyib. Mahnılarda rok , caz və blues janrlarda işlədilən ritmlər, mərhəmətsiz gitara soloları, riffləri və bateri soloları ilə işlədilməkdə idi. Bir çox dinləyici bu tərzi dünyaya aid olmayan sadist və antisosial olaraq qəbul edirdi.

Death Metal underground (yeraltı) musiqi kimi yaranmışdı. Yəni maddi gəlirdən çox musiqidən alınan ləzzət əsas idi. Nifrət musiqi olaraq bilinən bu tərzdə bəzi qruplar musiqilərindəki sərtlik və ritmlə bərabər, fərqli mahnı sözləri ilə diqqət cəlb edib. Ən vacib nümunə Cannibal Corpse qrupudur. Sözlərində "Çəkiclə parçalanmış sifət", "Bıçaqla cinsi əlaqə" və s. kimi ifadələrlə bərabər, vəhşilik, anormallıq yer alır.

Bu gün Death Metal, nə qədər də 90-cı illərdəki kimi güclü olmasa da, hələ də sərt ritmlər, lokomotiv bateri tonları və vəhşi vokallar işlədə bilən qrupların sayəsində yaşamaqdadır.

Det metal qrupları
------------------

* Death
* Cannibal Corpse
* Nile
* Behemoth
* Vader
* Morbid Angel
* Opeth
* Amon Amarth
* Deicide
* In Flames
* Carcass
* Arch Enemy
* Children of Bodom
* Bloodbath
* Hypocrisy

Xarici keçidlər
---------------

All music
**Detroyt** (*ing.* Detroit) — əhalisinin sayına görə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Miçiqan ştatının ən böyük şəhəri, ABŞ-Kanada dövlət sərhədində yerləşən ən böyük şəhər. 2016-cı il hesablamalarına görə əhalisi 672,795 nəfər təşkil edir ki, bu da Detroytu əhalisinin sayına görə ABŞ-nin 23-cü ən böyük şəhəri edir. Metro Detroyt adı ilə tanınan metropolis ərazisində 4.3 milyon nəfər yaşayır.

Şəhər Detroyt çayının sahilində yerləşən mühüm limandır. Detroyt Metropolis Aeroportu ABŞ ərazisində yerləşən ən vacib iqtisadi qovşaqlardan biri hesab olunur. Detroyt şəhəri Orta Qərbi ABŞ-də Çikaqo və Minneapolisdən sonra üçüncü, bütövlükdə ABŞ-də isə 14-cü ən böyük iqtisadiyyata sahibdir. Bu şəhər ABŞ-nin ən məşhur avtomobil sənayesi mərkəzi olaraq tanınır. General Motors, Ford və Chrysler kimi avtomobil istehsalçılarının baş qərargahı Detroytda yerləşir.

Tarixi
------

Detroyt şəhərinin əsası 24 iyul 1701-ci ildə fransız səyahətçi Antuan Lome de Lamot Kadilyak tərəfindən qoyulmuşdur. XIX əsrdə Böyük göllər regionunda mühüm sənaye qovşağına çevrilmişdir. XX əsrin əvvəllərindən etibarən avtomobil sənayesinin inkişaf etməyə başlaması nəticəsində şəhər iqtisadiyyatı sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Lakin, sənayenin yenidən qurulması prosesi başladıqdan sonra avtomobil sənayesi zəifləməyə başlamışdır ki, bu da Detroyt əhalisinin sayının get-gedə azalması ilə nəticələnmişdir. 1950-ci ildə 1.85 milyon nəfərlə özünün pik həddinə çatan əhali sayı bu tarixdən etibarən indiyə qədər təqribən 60 faiz azalmışdır. 2013-cü ildə Detroytda müflisləşmə baş versə də, 2014-cü ilin dekabrında bunun qarşısı uğurla alınmış və hökumət şəhərin maliyyəsinə nəzarəti yenidən ələ ala bilmişdir.

2015-ci ildə Detroyt şəhəri UNESCO tərəfindən "Dizayn şəhəri" adına layiq görülmüşdür. Detroyt bu ada layiq görülmüş ilk ABŞ şəhəri olaraq tarixə keçmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Miçiqan
* Böyük göllər

İstinadlar
----------

1. ↑  "Regional Data – GDP & Personal Income". Bureau of Economic Analysis. 2018-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 fevral 2018.
2. ↑  "2010 Census Interactive Population Search". U.S. Census Bureau. 25 may 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 fevral 2018.
3. ↑  "Detroit bankruptcy officially over, finances handed back to the city". WXYZ. 4 mart 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
4. ↑  *Hadley Keller.* "Detroit Named First American City of Design by UNESCO". Architectural Digest. 2015. 2017-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-10.

Xarici keçidlər
---------------

* detroitmi.gov — Detroyt rəsmi saytı  (ing.)
* "Unudulmuş Detroyt" saytı  (ing.)
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: 13 (dəqiqləşdirmə).

**On üç** — say sistemində ədədlərdən biridir. On ikidən sonra, on dörddən əvvəl gəlir.

Ümumi məlumat
-------------

Mifoloji anlamlı olan on üç sayı haqqında da mənbələrdə xəbərlər vardır. Misal üçün, monqollar əcdad ruhlarının, torpaq hamisi ruhlarının sayını on üç bilmişlər. Əslində buddizmin bir qolu olaraq formalaşan lamaizmə qədər Buryat horinlərində də on üç sayı xüsusi dəyər daşımışdır. Onların etiqadına görə, cəhətlərin (şimal-cənub, şərq-qərb) on üç sahib ruhu (şamanı) vardır. Başqa bir məlumata görə, Mərkəzi və Cənubi Amerika sakinləri də on üç sayını müqəddəs bilmiş və onun xoşbəxtlik simvolu olmasına inanmışlar. On üç sayını italyanlar da uğurgətirən hesab etmişlər.

On üç sayının qorxulu, bədbəxtlik gətirən, nəhs bilinməsi halları da vardır. Bu qənaətin kökündə mifoloji anlayışlar durur. Belə ki, xristian dini miflərinə görə, İsa peyğəmbərin şagirdləri sırasında qəflətən on üçüncü şagirdin peyda olub peyğəmbəri ələ verməsi (bəzi miflərdə peyğəmbəri elə bu on üçüncü şagird öldürüb) məsələsi on üç sayına mənfi münasibət yaratmışdır. Hətta iş o yerə gəlib çıxıb ki, qədim yəhudilər on üçü "ölüm sayı" hesab etmişlər. Odur ki, onlar bu "ölüm sayı"nı rəqəmlə yox, "M" ilə demiş, yazmışlar. Qədim Babilistanda, Misirdə də on üç sayına hüzn, bədbəxtlik başlanğıcı kimi baxılmış və haqq-hesab işlərində bu saydan istifadə etməməyə çalışmışlar. Qərbi Avropa ölkələrində indinin özündə də on üç sayı nəhs bilinir, uğursuzluq simvolu zənn olunur. On üç ədədindən qorxunun elmi adı *triskaydekafobiya* kimi səslənir.

Azərbaycanda da əskilərdən üzü bizə sarı və elə indi də bu sayla bağlı "on üç nəhsdir" deyimi tez-tez təkrar edilir. Hətta bu düşüncə "On üç nəhsdir, düşər-düşməzi olar" atalar sözünün yaranıb formalaşmasına da zəmin yaratmışlar. Odur ki, bir nəsnəni sayanda on ikidən sonra on üçə çatanda o andaca "On üç nəhsdir", yaxud "On üç deyil" söyləyib on dörd deyilir. Amma atalar sözü olaraq misal gətirdiyimiz örnəyə diqqətlə baxdıqda buradakı "düşər-düşməz"in birinci komponentinin, yəni "düşər"in uğur, xeyir mənasında olduğunu görürük. Deməli, Azərbaycanda on üç sayının "düşərli" olması təsəvvürü də vardır. On üç sayına mənfi baxışın yaranmasına başlıca səbəb, sözsüz ki, Onikilik say sistemi olmuşdur. Vaxtilə yalnız on ikiyə qədər saymağı bilən və çoxluq mənası verən bu sayı uğur simvolu kimi qəbul edənlər birdən-birə sonrakı on üçün ortaya çıxmasından xoflanmış, qorxmuşlar. Odur ki, onlar bu on üçü "şeytan yığnağı", "şeytan əməli" hesab etmişlər. Əslində isə bu say da, olsa-olsa elə sayma vasitəsidir. Hətta on üç sayını özləri üçün tale sayı, uğur simvolu bilənlər də az deyil.

Riyaziyyatda
------------

* **On üç ədədi** — sadə ədəd olmaqla yanaşı həm də tək ədəddir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Nəvzad xanım** (d. 2 mart 1902 — ö. 23 iyun 1992) — son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddinin beşinci xanımı və gözdəsi.

Həyatı
------

Nəvzad xanım Beşiktaş rayonunda Hüseyn bəy köşkündə 2 mart 1902-ci ildə dünyaya gəlmişdir. Atası köşkün bağbanı Şaban Barqu, anası isə Xədicə xanım idi. Əsl adı Nemət idi. Özündən başqa Əminə və Fatma adlı 2 bacısı, Saleh adlı qardaşı vardı. Yaşadıqları köşkün xanımı Əda xanım, atası Şaban bəyin bibisi idi. 1913-cü ildə Əda xanımın istəyilə, Nemət və bacısı Əminə V Mehmedin hərəminə alındı. Saraya alındıqdan sonra özünə Nəvzad, bacısına isə Nəsrin adı verildi.

1918-ci ildə V Mehmedin vəfatından sonra Nəvzad və Nəsrin mərhum sultanın oğlu Şahzadə Mehmed Ziyayəddin Əfəndinin sarayına köçürüldülər. Burada saray sultanlarının təlimlərində iştirak etdilər. Daha sonra isə burada kalfa oldular və Sultan Vahidəddinin sarayına getdilər.

Çox keçmədən Sultan Vahidəddinin diqqətini cəlb etdi və 1 sentyabr 1921-ci ildə Ulduz sarayında evləndilər. Bu evlilikdən övladı dünyaya gəlməmiş, bu səbəblə qadınəfəndi ola bilməmişdi. Sultan Vahidəddinin 1922-ci ildə sürgünə getməsinin ardından o da San-Remoya deportasiya edildi. Ərinin vəfatından sonra bacısıyla birlikdə İstanbula qayıtdı və 1928-ci ildə ikinci evliliyi Ziya bəy Səfəroğlu ilə baş tutdu. 1937-ci ildə *"Ulduz sarayından San-Remoya"* adlı xatiratını yazdı. İkinci evliliyindən Sidiqə Səlcuq (d. 1928) adlı bir qızı, Şaban Mustafa adlı (d. 1931) bir oğlu dünyaya gəldi.

Nəvzad xanım 23 iyun 1992-ci ildə ərinin Göksü yaxınlığındakı köşkündə vəfat etdi və Qaracaəhməd məzarlığında dəfn olundu.

Mənbə
-----

*

İstinadlar
----------



| ⛭VI Mehmed Vahidəddin |
| --- |
| Ailəsi | Gülüstü Qadınəfəndi  • Əminə Nazikəda Qadınəfəndi  • Səniyə İnşirah xanım  • Şadiyə Müvəddət Qadınəfəndi  • Nəvvarə xanım  • Nəvzad xanım  • Mehmed Ərtoğrul Əfəndi  • Fatma Ülviyyə Sultan  • Səbihə Sultan  |  |
| Sədrəzəmlər | Tələt Paşa  • Əhməd İzzət Paşa  • Əhməd Tofiq Paşa  • Kürəkən Fərid Paşa  • Əli Rza Paşa  • Saleh Hulusi Paşa  |
| Şeyxülislamlar | Musa Kazım Əfəndi  ·  Ömər Xülusi Əfəndi  ·  Heydərizadə İbrahim Əfəndi  ·  Mustafa Səbri Əfəndi  ·  Dürrizadə Abdullah Bəyəfəndi  ·  Mədəni Məhmət Nuri  |
**Nəzakət Ağazadə** (*Nəzakət Orucova*, d. 13 fevral 1910, Gəncə şəhəri, Yelizavetpol quberniyası–ö. 10 aprel 1979, Bakı şəhəri, Azərbaycan SSR)— dilçi alim, filologiya elmlər doktoru, professor, Həsən bəy Ağayevin qızı

Həyatı
------

Nəzakət Ağazadə 13 fevral 1910-cu ildə Gəncə şəhərində Həsən bəy Ağayevlə, Xədicə xanım Ağayevanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. O, ailəsnin 3-cü qız övladı idi. 1931-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna daxil olan Nəzakət xanımı 1932-də "Müsavat Parlamanı başçısının qızı" olduğu üçün 2-ci kursdan çıxarmışdılar. Daha sonra Moskva Xarici Dillər İnstitutunun alman dili fakültəsini bitirmişdi. 1948-də Moskvada namizədlik, 1966-da Bakıda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş, professor adını almışdır. 

"Azərnəşr"də tanış olduğu Əliheydər Orucovla evlənən Nəzakət xanımın 1942-ci ildə Elxan adlı bir oğlu dünyaya gəlmişdir. Onun həyat yoldaşı da özü kimi professor, EA-nın müxbir üzvü, görkəmli Azərbaycan dilçilərindən biri olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Nəzakət xanım uzun illər Azərbaycan Dövlət Xarici Dillər İnstitutunun alman dili kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1966-cı ildən 1968-ci ilə qədər isə Azərbaycan Pedaqoji Rus dili və ədəbiyyatı İnstitutunun prorektoru olmuşdur. Alimin araşdırmaları əsasən azərbaycan və alman dillərinin müqayisəli öyrənilməsinə aiddir. Bunda başqa onun Azərbaycan məktəbləri üçün alman dili dərslikləri yaradılmasında böyük xidmətləri olmuşdur.

Vəfatı
------

Nəzakət Ağazadə 1979-cu ildə səfərdə olarkən vəfat edib. Sonradan onun tabutu Bakıya gətirilib.

Həmçinin bax
------------

* Həsən bəy Ağayev
* Xədicə Ağayeva
* Əliheydər Orucov

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Qadın Ensiklopediyası. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası nəşriyyatı. 2002. səh. 22.
2. ↑  *Hüseynov, Rafael.* Millətin zərrəsi. Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı. 2001.
Rusiya istehsalı olan və havadan havaya hədəfləri məhv etmək üçün hazırlanan hava-hava tipli "KS-172" raketinin maketi 1994-cü ildə Su-30 təyyarəsinin yanında
**Novator KS-172** Rusiya istehsalı olan hava-hava tipli AWACS qatili kimi nəzərdə tutulmuş raket sistemi olub, 400 km məsafəyə qədər olan hədəfləri məhv etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Raket, **K-100**, **Izdeliye 172** (layihə 172), **AAM-L** (**RVV-L**), **KS-172**, **KS-1**, **172S-1** və **R-172** kimi müxtəlif adlara sahib olmuşdur. Xarici görünüşünə görə 9K37 Buk yerdən havaya atılan raket sisteminə (SAM) bənzəyir, ancaq inkişaf etdirilməsi 1990-cı illərdə maliyyə çətinliyi səbəbindən baş tutmamışdır. Yalnız Hindistanın Su-30MKI təyyarələri üçün yeni nəsil raketlər istehsal etmək istəməsindən sonra, Rusiya ilə Hindistan arasında bir müqavilə imzalanmış və bundan sonra layihəyə yenidən başlanılmışdır. Bu raket indiyə kimi istehsal edilmiş olan ən böyük hava-hava tipli raketdir.

Uzunluğu: 7.4 m

Diametri:0.51 m

Başlanğıc ağırlığı: 750 kq

Döyüş hissəsinin çəkisi: 50 kq

İdarəetmə sistemi: inertial naviqasiya sistemi + aktiv radar izləməli

Sürəti: 4000 km/saat (3.3 Mach)

Manevrə qabiliyyəti: 12G

Hədəfi məhvetmə hündürlüyü: 3 – 30000 m

Hədəfi məhvetmə uzaqlığı: 400 km

İstifadə edə biləcək təyyarələr: MiQ-31, Su-27, Su-30, Su-30MKI, Su-35, Su-35BM, PAK FA T-50

İstifadə edən ölkələr
---------------------

Rusiya Rusiya

 Hindistan
**Məşədiyev Məhəmmədəli Qulu oğlu** (1 aprel 1961, Qazax rayonu) —

Həyatı
------

Məşədiyev Məhəmmədəli Qulu oğlu 01 aprel 1961-ci ildə Qazax rayonunun Çaylı kəndində anadan olmuşdur.1968-1978- ci illərdə Qazax rayon Çaylı kənd orta məktəbində təhsil almışdı.

1983-1988-ci illərdə Qazax rayon Uşaq Musiqi məktəbində saz ixtisası üzrə müəllim, 1988-ci ildən 1989-cu ilə kimi Çaylı kənd Mədəniyyət evinin bədii rəhbəri, 1989-2004-cü ilərdə Çaylı kənd Mədəniyyət evinin müdiri vəzifələrində işləmişdir.

1990-1995-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində təhsil almışdır.

2004-2006-cı illərdə Qazax rayon Mədəniyyət və Turizm şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

2006-cı ildən hazıradək Çaylı kənd folklor evinin müdiri, 2017-ci ildən Ağstafa Regional Mədəniyyət İdarəsinin nəzdində yaradılmış "İncəgülü" Aşıqlar ansamblının bədii rəhbəri vəzifələrində işləyir.

1985-ci ildə Faşizm üzərində Qələbənin 40 illiyinə həsr edilmiş Ümumittifaq bədii özfəaliyyət kollektivlərinin, 1987-ci ildə Böyük Oktyabr Sosialist İnqilabının 70 illiyinə həsr edilmiş xalq yaradıcılığı festivallarının laureatı olmuşdur.

2000-ci ildə Azərbaycan-Gürcüstan gənclərinin III Dostluq görüşünün təşkili və keçirilməsində yüksək fəallıq göstərdiyinə görə Azərbaycan Respublikası Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyinin diplomu, 2003-cü ildə Aşıq sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə və ictimai işlərdə fəal iştirakına görə Azərbaycan Mədəniyyət İşçiləri Müstəqil Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilmişdir.

2007-ci ildə "Lider"televizyasının təşkil etdiyi "Ozan" aşıq müsabiqəsində münsif və müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdir.

2008-ci ildə V Aşıqlar Qurultayının nümayəndəsi olmuş və həmin Qurultayda Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin İdarə heyətinin üzvü seçilmişdir.

2012-2014-cü illərdə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin keçirdiyi gənc aşıqların müsabiqələrində münsiflər heyətinin üzvü olmuşdur.

2014-cü ildə II Beynəlxalq Aşıq Festivalında fəal iştirakına görə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin diplomu və 2015-ci ildə isə "Fəxri Mədəniyyət İşçisi" döş nişanı ilə təltif olunmuşdur.

2016-cı ilin iyul ayında Azərbaycan Respublikasının nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi Dağıstan Respublikasında keçirilən Beynəlxalq Folklor və ənənəvi "Dağlılar" mədəniyyəti və "Samauri" ənənəvi xalq mədəniyyətinin V Beynəlxalq Festivallarında fəal iştirakına görə Rusiya Federasiyası Dağıstan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin diplomları ilə təltif edilmişdir .

Uzun illər mədəniyyət sahəsindəki xidmətlərinə, Həmkarlar ittifaqı işində fəal iştirakına görə 2017-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət İşçiləri Müstəqil Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilmişdir.

Mütəmadi olaraq aşıq sənəti ilə bağlı ayrı-ayrı televiziya və radio kanallarında çıxışları olmuşdur.

İstinadlar
----------
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Arif Qasımov.

**Arif Mikayıl oğlu Qasımov** (6 sentyabr 1952, Sədərək, Noraşen rayonu) — Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin II, III, IV, V və VI çağırışlarının deputatı.

Həyatı
------

Arif Qasımov 6 sentyabr 1952-ci ildə Şərur rayonunun (indiki Sədərək rayonu) Sədərək kəndində anadan olmuşdur. 1959–1969-cu illərdə Sədərək kənd orta məktəbində təhsil almışdır.1974-cü ildə Bakı şəhər Maliyyə-kredit texnikomuna daxil olmuşdur.

1976-cı ildə mühasibat-uçotu ixtisasını, 2005-ci ildə isə Naxçıvan Dövlət Universitetinin İqtisad-hüquq Fakültəsinin mühasibat uçotu və audit ixtisası üzrə bitirmişdir.

1974–1976-cı illərdə Sədərək üzümçülük Sovxozunun şərab zavodunda su nəzarətçisi, 1976–1978-ci illərdə Sədərək kənd Xalq Deputatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsinin baş mühasibi olaraq çalışmışdır.

### Ailəsi

Ailəlidir, 5 övladı var.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

1998-ci ildə Sədərək rayon İcra Hakimiyyətinin Sədərək rayonu üzrə icra nümayəndəsi olaraq çalışmışdır.

1999-cu ildən Yeni Azərbaycan Partiyası Sədərək Rayon Təşkilatının sədridir. Həmçinin YAP Sədərək Rayon Təşkilatının İdarə Heyətinin üzvüdür.

Naxçıvan Ali Məclisinin II, III, IV, V və VI çağırışlarının üzvü olmuşdur.

Hal-hazırda Naxçıvan Ali Məclisinin İqtisadi siyasət komitəsinin üzvüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Naxçıvan Ali Məclisinin komitələrinin sədrlərinin, sədr müavinlərinin və üzvlərinin seçilməsi haqqında Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin qərarı". 24.02.2020. 2020-08-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22.08.2020.

Mənbə
-----

* YAP Naxçıvan MR Təşkilatı
**Məmmədzadə Arif Mikayıl oğlu**  — texnika elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Məmmədzadə Arif Mikayıl oğlu 1945-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə "Neft istehsalının maşın və avadanlıqları" ixtisası üzrə AzNKİ-nun neft-mexanika fakültəsini bitirmişdir. 1970-1973-cü illərdə adı çəkilən institutun aspirantıdır. 1970-1990-cı illərdə "Nəzəri mexanika" kafedrasının dosenti olmaqla bərabər, həmçinin Tatneftin, Başneftin, ÜETNSİ-nun, Atom geofizikasının ÜETİ-nun və Qərbi Sibirin birgə elmi tədqiqat işlərində iştirak etmişdir. 1991-ci ildən bu günə qədər ADNA-nın "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" kafedrasının professorudur. 1973-cü ildə "Gilin qazmeye sisteminin doyma təzyiqinə təsiri" mövzusunda namizədlik, 1989-cu ildə isə, "Doyma təzyiqindən aşağı təzyiqlərdə neft yataqlarının işlənilməsi prosesinin intensivləşdirilməsinin nəzəri və təcrübi əsasları" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 1994-cü ildə "Unocal", 1998-ci ildə isə "Sovviet Petro" xarici şirkətlərində işləmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Məmmədzadə A.M. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: neft və qaz mayelərində faza keçidləri; neft hasilatının fiziki (maqnit) sahələrinin tətbiqi; layların neftveriminin artırılması. 

Məmmədzadə A.M. 100-dən artıq elmi məqalənin və 2 monoqrafiyanın müəllifidir.

İstinadlar
----------
Kelud vulkanı
Alimlər Kelud vulkanının püskürmə təhlükəsinin real olduğunu bildirirlər. İndoneziya dakı ən təhlükəli vulkanlardan biri olan Kelud vulkanı fəallaşıb. Bununla əlaqədar ətraf ərazilərin sakinləri müvəqqəti sığınacaqlara evakuasiya ediliblər.

Alimlər vulkanın fəalığının son mərhələyə çatdığını xəbərdarlıq edərək püskürmə təhlükəsinin real olduğunu bildirirlər.

1919
----

Ən dağıdıcı püskürmə isə 1919-cü ildə qeydə alınıb. O zaman baş verən güclü partlayış yüzlərlə yaşayış məntəqəsini dağıtmış və 5160 insanın həyatına son qoymuşdu.

1990
----

Xatırladaq ki, dünyanın ən fəal vulkanlarından olan Kelud vulkanı 1990-cı ildə püskürmüşdü və həmin vaxt onlarla insan tələf olmuşdu.

2007
----

### 17.10.2007

İndoneziyadakı ən təhlükəli vulkanlardan biri olan Kelud vulkanı fəallaşıb. Bununla əlaqədar ətraf ərazilərin sakinləri müvəqqəti sığınacaqlara evakuasiya ediliblər. Alimlər vulkanın fəalığının son mərhələyə çatdığını xəbərdarlıq edərək püskürmə təhlükəsinin real olduğunu bildirirlər.

### 21.10.2007

İndoneziyanın ən təhlükəli vulkanı sayılan Keludun püskürməsi nəticəsində ətrafa yayılan zəhərli qazlardan xeyli insan zəhərlənib. Vulkanın püskürmə bölgəsinə xeyli xilasedici və tibb işçiləri cəlb edilsə də onlar tibbi avadanlıq və dərman çatışmazlığından əziyyət çəkdiklərini bildiriblər. Onların sözlərinə görə, əllərində sadəcə baş, mədə, qrip əleyhinə sadə dərmanlar olduğundan onlar vəziyyəti ağır olan xəstələrə lazımi köməklik göstərə bilmirlər. Tibb işçilərinin verdiyi məlumata görə, zəhərli qazlar əsasən nəfəs yollarında problemlər yaratdığı üçün qazlardan zəhərlənən insanlar rahat nəfəs ala bilmirlər. Qeyd edək ki, mütəxəssislər püskürmənin belə fəsadlara yol açacağı barədə yerli nümayəndələrə məlumat vermiş və ərazini təcili tərk etməyi məsləhət görmüşdülər.

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
*