recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sara Baykina** (tatar. Сара Нәбиулла кызы Байкина; 14 dekabr 1895, Həştərxan – 1972, Həştərxan) — Rus və sovet aktrisası, Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti, RSFSR-nın əməkdar artisti (5.11.1940). Məşhur tatar aktyoru, rejissor, müəllim Cəlal Muxametzyanoviç Baykinin (1886-1954) həyat yoldaşı.

Bioqrafiyası
------------

Sara Baykina 14 dekabr 1895-ci ildə Həştərxan şəhərində anadan olmuşdur. Teatr səhnə fəaliyyəti 1912-ci ildə Həştərxan Tatar teatr truppasında başlayır.

1913-1914-cü illərdə Səyyar, 1916-cı ildə Şirkat truppasında çalışır. Oktyabr İnqilabından sonra, 1919-cu ildə Həştərxan Tatar teatr studiyasında oxuyur.

1922-ci ildə Kazandakı Birinci Tatar Nümayiş Teatrında çıxış edir. 1928-1929-cu illərdə Kamal Tatar Akademik Teatrında çalışır, 1930-cu illərdə Bakıdakı Tatar teatrında, daha sonra Simferopoldakı Krım Tatar teatrında fəaliyyətini davam etdirir.

Sara Baykina teatrla birlikdə Özbəkistana sürgün edilir. 1944-1956-cı illərdə Əndican Özbək Teatrında çalışır, sonra Həştərxan Teatrına qayıtdır. 
1934-cü ildə ən yüksək maaş alır: I kateqoriyaya görə 450 rubl. "Leyli və Məcnun", "Tahir-Zöhrə", "Baxçasarayın çeşməsi", "Çura Batır", "Qalim Aydamaq", "Otello", "Hamlet", "Yarovaya sevgi" və s. tamaşalarda həmişə baş rol oynamışdır.

Teatr rolları
-------------

Sara Baykina Mirheydər Feyzinin eyniadlı tamaşasında Qulyabanu rolunun ilk ifaçısıdır. Kərim Tinçurinin (Maysara - "Mavi Şal"), Fatih Əmirxanın (Sara - "Gənclik"), Ayaz İshakinin (Asma - "Müəllim"), Nəcəf bəy Vəzirovun (Səadət - "pyeslərində lirik rollar da oynamışdır. Müsibəti-Fəxrəddin"), Şərif Kamalın (Kamil - "Hacı-Əfəndi evlənir"), Aleksandr Ostrovskinin (Polina - "Qazanclı yer"), Fridrix Şillerin (Luiza - "Xəyanət və Sevgi"), Üzeyir Hacıbəyovun (Gülçöhrə - "Arşın mal alan"), Fəthi Burnaşın (Zöhrə - "Tahir-Zöhrə"), M. Kiryakovun (Yuliya - "Tibb bacısı"), Namiq Kamal (Şəfiqə - "Zavallı uşaq"), Uilyam Şekspirin (Ofeliya - "Hamlet") əsərlərində rol alır.

Mükafatları
-----------

Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti,

Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti,

Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının əməkdar artisti (1940).

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  бюджетное учреждение культуры Республики Крым[*ölü keçid*]
**Yaşıl ilə bağlı terminlər** — Populyasiyanın sayı optimum səviyyəyə qədər bərpa olunduğu üçün Qırmızı kitabdan çıxarılan bitki və heyvan növlərinin siyahısı.

Yaşıl zona
----------

Şəhər və yaşayış məntəqələri ətrafında olan təbii və süni meşələr, meşə-parklar. Yaşayış məntəqələri ətrafında havanı sağlamlaşdırır, küləkdən, tozdan, tüstüdən, qazdan mühafizə edir, bəzi əlverişsiz təbii iqlim amillərini mülayimləşdirir və əhalinin istirahət yeri hesab olunur. Azərbaycan Nazirlər Sovetinin qərarı ilə (28 yanvar 1983-cü il, 4 №-li qərar) Azərbaycanın dağlıq rayonlarında şəhərlərin, digər yaşayış məntəqələrinin və sənaye müəssisələrinin ətrafında 38,6 min hektar (o cümlədən meşə-park hissəsi 8,3 min ha, meşə-təsərrüfatı hissəsi 30,3 min ha), düzən rayonlarda isə 8,5 min ha hektar (o cümlədən meşə-park hissəsi 6,9 min ha, meşə-təssərüfatı hissəsi 1,6 min ha) təbii və süni meşələr, meşə-parklar yaşıl zona kimi ayrılmışdır.

Yaşıllaşdırma quruculuğu
------------------------

Şəhər, qəsəbə, sənaye obyektlərində yaşıllıqların salınması, qorunması üzrə planlı tədbirlər sistemi. Müasir yaşıllaşdırma quruculuğu biologiya, aqronomiya, meşəçilik, ekologiya, tibb və arxitekturanın nailiyyətlərinə əsaslanaraq xalq təsərrüfatının mühüm sahəsi hesab olunur.

Yaşıllar
--------

Siyasi partiya və ictimai hərəkat olub məqsədi planetdə ekoloji situasiyanı yaxşılaşdırmaqdır. Qərbi Avropa (Avstriya, Böyük Britaniya, Almaniya, Danimarka, İtaliya, İspaniya, Portuqaliya və s. ölkələr), ABŞ, Yaponiyada mövcuddur. Müxtəlif ölkələrin "Yaşıllar"ını birləşdirən beynəlxalq təşkilat – "QRİNPİS" (1971-ci ildə təşkil olunub) daha böyük nüfuza malikdir. "Yaşıllar"ın platforması ətraf mühitin çirklənməsini azaltmaq tələbi, təkrar resurslardan və enerjinin qeyri-ənənəvi mənbələrindən geniş istifadə etməkdir. "Yaşıllar" istehlak yanaşmasının əleyhinə çıxış edir, ekoloji təhsil problemlərilə məşğul olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan Yaşıllar Partiyası

Həmçinin bax
------------

* Avstraliya Yaşıllar Partiyası
**Gürcü böyürtkəni** (*lat.* Rubus georgicus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin moruq cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Qafqazda (Gürcüstan) təbii halda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Altıağac ətrafında şərq tərəfdə meşə kənarında, kolluqlarda təbii halda rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitki növüdür. VU D2.

Bitdiyi yer
-----------

Aşağı və orta dağ qurşağında meşə və yol kənarında, nəmli yerlərdə yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

İllik budaqları tilli, keçətüklü, üzərində qeyri-bərabər, qaidədən basıq və oraqvaı əyilmiş tikanlıdır. Yarpqları barmaqvarı 5 yarpaqcıqlıdır. Yarpaqcıqlar tikanlı saplaqlı, üzəri tüksüz, altdan nazik ağ, keçətüklü, axırıncı bir qədər rombşəkilli, uzunsaplaqlı, ucu sivridir. İyun-iyul aylarında çiçək açır. Çiçək saplağı tikanlıdır. Çiçək açan zaman aşağı qatlanır. Meyvəsi yaxşı inkişaf edir. May ayında çiçək açır, iyun-iyul aylarında meyvəsi yetişir.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17246375
* Wikispecies: Rubus georgicus
* EoL: 411735
* GBIF: 2995477
* GRIN: 313473
* IRMNG: 11326051
* Plant List: rjp-15872
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77222075-1
* Tropicos: 27805094
* WFO: wfo-0000988022

 |
**Gürcüstan kürdləri** — Gürcüstan əhalisinin etnik qrupunun bir hissəsi. Gürcüstanda yaşayan kürdlərin 90% -dən çoxu yezidi-kürdlərdir. Gürcüstandakı kürdlər siyasi baxımdan bitərəfdirlər, lakin 1999-cu ildə Kürdüstan Fəhlə Partiyasının qurucusu Abdullah Öcalanın sərbəst buraxılmasını tələb edərək Tiflisdə böyük bir nümayiş təşkil etdilər. Gürcüstanda kürdlər kiril əlifbasından istifadə edirlər. Onlar 1920-ci ildə Latın əlifbasından istifadə edirdilər.

Tarix
-----

### Gürcüstan SSR

1944-cü ildə dövlət qurumları Türkiyənin Sovet İttifaqına düşmən münasibətini nəzərə alaraq müsəlman əhalini Türkiyə ilə həmsərhəd bölgələrdən çıxarılmasına qərar verir.

1941–1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi zamanı Ermənistan yezidilərinin bir hissəsi dolanışıqlarını təmin etmək məqsədi ilə Tiflisə üz tutur. Onlar burada işlə təmin olunurlar. 1979–1989-cu illər arasında Gürcüstanda kürd əhalisi təqribən 30 % artır.

### Müstəqil Gürcüstan

Müstəqil Gürcüstanda kürd əhalisi tədricən azalır. Hal-hazırda Gürcüstanda yezidi-kürdləri Tiflis, Rustavi, Telavi və Batumidə yaşayırlar. Sovet İttifaqının dağılması milli azlıqların mövqeyini kəskin şəkildə dəyişdirdi. Son on illikdə kürdlər evlərini tərk etdilər. Çətin iqtisadi vəziyyətə görə Zaqafqaziyanı tərk edərək Rusiya və Qərbə tərəf üz tutdular.

Təhsil
------

Kürdlərin təhsili məsələsi Sovet rejimi üçün çətin məsələlərdən idi. 1922-ci ildə İrəvanda kürd əlifbası qəbul edilir və 1923-cü ildə Tiflisdə kürd dilində təhsilin verildiyi bir internat məktəbi açılır. 1920-ci illərdə oxuya və yaza bilən kürdlərin sayı bütün etnosun cəmi 1–2% -ni təşkil edirdi. Sovet dövründə kürdlər arasında təhsil məsələsi həll edilir, lakin savadsızlıq tamamilə aradan qaldırılmır. Gürcüstanda təhsilin ana dilində aparıldığı bir neçə etnik azlıq üçün məktəb var idi. Ancaq orada dərslər yalnız bir çoxunun fikrincə, praktik olaraq işləmədiyi sinifdənkənar sistem əsasında aparılırdı. Gürcüstanda yaşayan kürdlər fars dilinin bir hissəsi olan kürd dilinin — kurmanc dialektinin şimal-qərb ləhcəsində danışırlar. Kurmanc dilini öyrənmək yalnız evdəki ailə üzvləri vasitəsi ilə mümkün idi. Kürd gənclərinin çoxu yalnız şifahi şəkildə kürd dilini bilir. Bunun səbəbi kürd dilində ədəbiyyatın azlığıdır.

Mənbə
-----

* Cənubi Qafqaz kürdləri
* population in Georgia.pdf Gürcüstan kürdləri
* GÜRCÜSTAN XALQLARI — Kürdlər

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Human Rights situation of the Yezidi minority in the Transcaucasus" (PDF). United Nations High Commissioner for Refugees. United Nations High Commissioner for Refugees. səh. 18. 2018-10-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-10-14.
2. ↑  "Ethnic Groups of Georgia: Census 2002 (Total/Percentage)" (PDF). EcmiCausasus. 1 November 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 August 2013.
**Kyuşu** (*yap.* 九州) — sahəsinə görə Yaponiyanın üçüncü ən böyük adasıdır. Sahəsi 40,6 min km² təşkil edir. Adada 12,0 milyon insan yaşayır. Bir çox alimlərin fikirincə yaponiya sivilizasiyasının yaranma məkanı hesab edilir.

Kyuşu adası ilə Honşu adası arasında Simonose boğazı (Kammon boğazı) yerləşir. Boğazın alt hissəsindən dəmiryolu və avtomobil tunelləri inşa edilmişdir. Üstəlik adaları Kammon körpüsü birləşdirir.

Coğrafiyası
-----------

Kyuşu adasını şərqdən Sakit okean, şimal-şərqdən Daxili Yapon dənizi və qərbdən isə Şərqi Çin dənizinin suları yuyur.

Qərbi istisna olmaqla sahilləri parçalıdır. Ərazisi əsasən dağlıqdır. Düzənliklər yalnız qərb və şimal-qərb hissələrində yerləşir. Şimal-qərbdə elə də yüksək olmayan təpəliklər yerləşir. Cənub-şərqdə isə ərazilər orta dağlıqdır. Ən hündür zirvəsi Kucyudur. Adada Yaponiyanın fəaliyyətdə olan vulkanı Аso (1592 m) yerləşir. Aktiv vulkanlara malikdir. Ada daş kömürlə zəngindir. Ada seysmik baxımında aktiv zonada yerləşir.

İqlimi subtropik, mussondur. İl ərzində 3000 mm yağıntı düşür (maksimum — yay). Yanvar ayının orta aylıq temperaturu dağlarda 0°S, digər ərazilərdə isə 10°S təşkil edir. İyul ayının temperaturu isə dağlarda 15°S, sahil ərazilərində isə 26°S təşkil edir. Qış mussonları dönəmində tez-tez Tayfunlar baş verir. Adanın sahillərindən iki isti cərəyan keçir (Kurosio cərəyanı və Tsuşima cərəyanı).

Çayları qısa ancaq gursuludur. Hidroenerji baxımından zəngindir. Ərazisi bitki örtüyü ilə zəngindir. Burada Kameliya, Maqnoliya, Şam ağacı, Kriptomeriya kimi bitkilərə rast gəlmək olar. Yüksəkliklərə doğru kol bitkiləri üstünlük təşkil edir. Cənub hissələrində yerləşən musson meşələrində Palma və Qıjıkimilər kimi bitkilər yayılmışdır.

Demoqrafiya
-----------

Adanın əhalisi 12 000 000 nəfər (2010) təşkil edir. Hər km² əraziyə — 295,6 nəfər düşür. Ən böyük şəhəri Fukuokadır. Şəhərdə 1,4 milyondan çox insan yaşayır. Bu şəhər adanın istər iqtisadi istərsə də inzibati cəhətdən mərkəzidir. Yarım milyondan çox əhaliyə malik olan Kumamoto və Kaqoşima kimi şəhərlərə malikdir. Əsas mədəni mərkəzləri Naqasaki, Hirado və Oita şəhərləridir

İnzibati bölgü
--------------

Kyuşu adası inzibati cəhətdən 7 prefekturaya bölünür:

* Fukuoka
* Saqa
* Naqasaki
* Kumamoto
* Oita
* Miyazaki
* Kaqoşima

Ada eyni adlı Kyuşu regionuna daxildir.

İqtisadiyyat
------------

İqtisadiyyatın böyük hissəsi adanın şimalında cəmləşmişdir. Cənub hissəsində isə kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələri inkişaf etmişdir. Cənubda Düyü, Tütün, Qramafonçiçək batat yetişdirilir. Maldarlıq və donuzçuluq inkişaf etdirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  А. П. Горкин. География. — М.: Росмэн-Пресс, 2006. — 624 с. — (Современная иллюстрированная энциклопедия). — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5.
2. ↑  "Grads landing jobs near all-time low". The Japan Times. May 22, 2010. 19 March 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 October 2010.
3. ↑  Nussbaum, "Dazaifu" in Google books; Dazaifu Arxivləşdirilib 2022-08-26 at the Wayback Machine

Mənbə
-----

* Yapon məqalələri (Library of Congress Country Studies) (ing.)

Həmçinin bax
------------

* Hokkaydo
* Honşu
* Şikoku
**Gürcüstan Mərasim Sarayı** (*gürc.* სახელმწიფო ცერემონიების სასახლე) , **Gürcüstan Prezident Administrasiyası sarayı** (*gürc.* საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაცია) və ya **Avlabari Prezident Rezidensiyası** – Gürcüstan Prezidenti administrasiyasının icraçı hissəsinin yerləşdiyi saray binasıdır. Saray, Tbilisi şəhərində, Kür çayının sol sahilindəki tarixi Avlabari rayonu ərazisində, keçmiş İmperiya jandarmeriyası binasının yenidən qurulması əsasında yaradılmışdır.

Salome Zurabişvilinin Gürcüstan Prezidenti seçilməsindən sonra Prezident iqamətgahı Georgi Atoneli küçəsi 25 ünvanında yerləşən Orbeliani sarayına köçürülmüşdür.

Tarixi
------

Yenidənqurma işlərinə 2004-cü ildə, əvvəllər İmperiya jandarmeriyası olmuş neoklassik stilli binadan başlanılmışdır; inşaat və yenidən qurma işləri altı il davam etmiş və 2009-cu ildə tamamlanmışdır. Binanın yekun layihəsi, daha əvvəllər Tbilisidə Daxili İşlər Nazirliyinin binası, Sülh körpüsü və Batumidə *Medeya oteli*nin layihəsini işləmiş memar Mişel de Luççi tərəfindən işlənmişdir. Sarayın fasadı Gürcüstan dizayneri Nataliya Airejibi de Pitanın müəllifi olduğu nəhəng mozaika ilə bəzədilmişdir. Mozaikada Şota Rustavelinin *"Pələng dərisi geyinmiş pəhləvan"* poemasının mövzularından istifadə edilmiş və *"Xeyir həmişə şərə qalib gəlir; mahiyyət qalıcıdır"* sitatı yazılmışdır. Kompleksin ən böyük elementi bina qarşısında yerləşən və güzgü rolunu oynayan iki böyük hovuzdur. Binanın əsas fasadında yerləşən 28 metr uzunluq və 1.6 metr (89,6m2) hündürlüyə malik olan mozaikanın da müəllifi Nataliya Airejibi de Pitadır. Həmin mozaikada Gürcüstan tarixinin ən qədim dövrlərdən müasir dövrə kimi mühüm hadisə və şəxsləri təsvir olunmuşdur.

Binanın günbəzi gürcü memar Vaxtanq Zesaşvili və italyan memar Frenk Zaqarinin layihəsi əsasında Almaniya istehsalı olan üç ölçülü şüşələrdən hazırlanmışdır. Binanın əsas girişi qarşısında yerləşən üç rəngli heykəl hakimiyyətin üç səviyyəsini – qanunverici, icraçı və məhkəmə - təmsil edir. Abidə Gürcüstanın Almaniyadakı səfiri və sonuncu Avstriya imperatoru I Karlın nəvəsi Qabriela Habsburq-Lotringen tərəfindən hazırlanmışdır.

Struktur
--------

Gürcüstan Prezidentinin David Tkeşelaşvili tərəfindən rəhbərlik edilən icraçı administrasiyasına, administrasiya rəhbərinin iki müavini olan İrma Nadiraşvili və Sulxan Sibaşvili, mətbuat katibi, Prezidentin müxtəlif məsələlər üzrə yeddi məsləhətçisi, xarici məsələlər üzrə dörd məsləhətçi, siyasi, məhkəmə, iqtisadi və enerji məsələləri üzrə kordinatorlar, həmçinin daşıma məsələləri üzrə kordinator daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Office of the President of Georgia. Contact". 2011-06-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26.04.19.
2. ↑  "The Presidential Office of Georgia". 2011-07-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26.04.19.
3. ↑  "Administration of the President". 2011-07-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26.04.19.

Həmçinin bax
------------

* Mixeil Saakaşvili
**Ekarma** (*yap.* 越渇磨島) — Kuril adalarının Böyük Kuril cərgəsinə daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Saxalin vilayətinin Şimali Kuril şəhər dairəsinə daxildir. Adada yaşayış yoxdur.

Ada Ekarma vulkanının su səthi hissəsini təşkil edir. Maksimal hündürlüyü 1170 metrdir. Ada paralel olaraq 8 km, meridian istiqamətdə isə 5 km məsafədə uzanır. Sahəsi 30 km² təşkil edir. İçməli su yoxdur. Ancaq isti kükürdlü sulsra rast gəlinir. Sahillərində ot bitkiləri bitir. Üstəlik giləmeyvələrə belə rast gəlinir. Ətrafında dəniz kələmi geniş ərazini əhatə edir. Sahillərində dəniz samuru yayılmışdır. Burada çoxlu sayda quş koloniyaları məskən salır.
Ekarma boğazı il Şiaşkotan adasından 8 km (cənub-şərq), Çirinkotan adasından isə 29 km (qərb) yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Saxalin vilayətinin rəsmi nümayəndəsi və qubernatorunun saytı: Şimali-Kuril şəhər dairəsi". 2013-03-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-24.
2. ↑  Чудо-остров Онекотан, чудеса которого мы так и не увидели — Россия — Зеленый чемодан Arxivləşdirilib 2017-07-02 at the Wayback Machine (rus.)

Mənbə
-----

* Adanın təsviri. Xəritə.
**Yeni Dil Hərəkatı** — Gənc Qələmlərin həyata keçirdiyi dildə sadələşmə hərəkatıdır.

"Gənc Qələmlər" dərgisi ətrafında toplanıb, "Yeni dil" hərəkatını başladanlar da dövrün türkçülük hərəkatını yürüdən sənət və fikir adamlarıdır. Türkcənin sadələşməsi məsələsində ən qalıcı addımı "Yeni dilçilər" atdılar. 1911-ci ildə Selanikdə "Gənc Qələmlər" dərgisi ətrafında toplaşan "Yeni dilçilər" ilk dəfə "Milli ədəbiyyat" anlayışını da ortaya atmışdılar. Ömər Seyfəddin və Ziya Göyalpın başçılığı ilə Gənc Qələmlər və Yeni Dil hərəkatı "Milli bir ədəbiyyat milli bir dillə yaradıla bilər" fikrini ortaya atıb, Türkcənin sadələşməsi üçün bu əsasları qəbul və elan etmişdilər:

1. Ərəbcə və farsca dil qaydalarını işlətməməli və bu qaydalarla yaradılan tərkiblər aradan götürülməli.
2. Ərəbcə və farsca sözlər türkcədə deyildiyi kimi yazılmalı.
3. Başqa türk şivələrindən sözlər alınmamalı.
4. İstanbul şivəsi əsas götürülərək yeni bir yazı dilinin meydana gətirilməsi.
5. Dil və ədəbiyyatın şərq-qərb təqlidçiliyindən uzaqlaşdırılması.

Türk şair, yazıçı və fikir adamları arasında qısa zamanda yayılan bu yeni dil və milli ədəbiyyat anlayışı bir ədəbiyyat axını halını alıb və dövrün bütün şair və yazıçıları bu anlayışla əsərlər yaratmışlar. Bu dönəmdə sadə dillə əsər yazan şair və yazıçılardan bəziləri bunlardır: Ziya Göyalp, Ömər Seyfəddin, Faruq Nafiz, Xalid Fəxri, Orxon Seyfi, Yusuf Ziya, Ənis Behiç, Xalidə Ədib, Yaqub Qədri, Rəfiq Xalid, Rəşad Nuri, Yəhya Kamal; Türkçü hərəkatın içində olmayan Mehmet Akif, Süleyman Nazif və digərləri.

Çağdaş türkcənin sadələşməsi və inkişafında "Yeni dil" hərəkatı ilk dövr, başlanğıc dövr olaraq düşünülsə, ikinci dövr də 1930-cu illərdə başlayan "Dil İnqilabı" dövrüdür. Bu dövrdə Atatürkün başçılığı ilə türkcəyə dövlət əli uzandı, sadələşmə və türkcəçilik bir "dövlət siyasəti" halına gətirildi. 1928-ci ildə Latın əlifbasının qəbulu və 1932-ci ildə Türk Dili Tədqiq Cəmiyyətinin və 1936-cı ildə Türk Dili Qurumunun yaradılması türkcənin sadələşdirilməsi və zənginləşdirilməsi ilə yanaşı, onun araşdırılması və incələnməsini də təmin etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Genç Kalemler - Yeni Lisan Hareketi" (*türk.* ). turkedebiyati.org. 17 May 2019 tarixində arxivləşdirilib.
**Fosforitlər** — 50%-dən çoxu apatit və ya martinit qrupuna aid amorf və ya mikrokristallik kalsium fosfatlarından ibarət olan süxurlar. Fosforitlər P2O5 miqdarının aşağı həddi 18%-dir. Geoloji-kəşfiyyat işində tərkibində 5% P2O5 olan fosforitlər fosforit filizləri adlanır. Təmiz fosforitlərin rəngi ağ, lakin təbiətdə rəngləyici maddələrin qarışığından asılı olaraq, adətən, qara və boz, nadir hallarda yaşıl, qırmızı, sarı və açıq boz rəngdə olur. Fosforitlərin quruluşu massiv, jelvak, dənəvər, kavernalı, şlakabənzər, çaqıllı, teksturu-təbəqəli, axın formalıdır. Fosforitlər: lay, jelvak (konkresiya), dənələr, qabıqlı, karst, ada, mağara və metamorfizləşmiş əsas tiplərə ayrılır. Birinci 4 tip dənizin dibində, ehtimala görə, 30–300 m dərinlikdə əmələ gəlir. Onlar biokimyəvi (Buşinski, 1966), kimyəvi (Kazakov, 1939) və ya biogen (Mensfild-Brongerema-Sanders) mənşəli hesab edilirlər. Fosforitlər quruda, dəniz və okean dibində geniş yayılaraq estuaridən dərin su fatsiyalarına qədər fosforitli çökmələrin batimetrik sırasını əmələ gətirir. Əsasən, fosfat gübrələri kimi, daha az elementar fosfor almaq üçün istifadə edilir. Bəzi fosforitlər emalında U, nadir torpaq elementləri, F və V da alınır.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 30163351 |
Birinci və İkinci Balkan muharibəsi
**Balkan müharibələri** — Osmanlı Dövlətinin 4 balkan dövlətinə qarşı 1912-1913-cü illərdə apardığı muharibə (8 oktyabr 1912 - 29 sentyabr 1913). Muharibənin əsl səbəbi Bolqarıstanla Serbiyanın Balkanlarda artan fəaliyyəti olmuşdur.

Tarixi
------

1911-ci ildə İtaliya Osmanlı imperiyasına müharibə elan etdi və tezliklə Tripolini və Dodekanis adalarını işğal etdi. Bununla osmanlılar sıxışdırıldı, Bolqarıstan, Serbiya və Yunanıstan Türkiyəyə qarşı müharibədə öz qüvvələrini birləşdirdirdilər. Onlar Osmanlı ərazisindəki bəzi əraziləri işğal etməyə ümid edirdilər. Türkiyə tezliklə məğlub edildi, lakin Serbiyanın güzəştə getməsinə ümid bəsləyən bolqarlar Makedoniyanı ələ keçirməyə iddia etdilər. Beləliklə, birinci Balkan müharibəsindən sonra, 1913-cü ildə ikinci Balkan müharibəsi baş verdi. Bu müharibədə Serbiya, Yunanıstan, Rumıniya və Osmanlılar Bolqarıstanın üzərinə hücum edərək onu məğlub etdilər. Adriatik dənizi üzərində dağlıq ölkə olan Albaniya əsasən müsəlman əhalisinə malik olmaqla bərabər həm də Avropanın ən geridə qalmış regionu idi. Serblər hər iki Balkan müharibəsində onun bir hissəsini işğal etdilər, lakin yunanlar da onun digər hissəsinə iddia edirdilər. Sülhü qoruyub saxlamaq üçün böyük dövlətlər müstəqil Albaniya krallığının yaranmasının tərəfdarı idilər. Balkan müharibələri döyüşən bütün tərəfləri müharibənin nəticələrindən narazı saldı, bütün bunlar 1914-cü ildə serb millətçiləri tərəfindən Avstriya taxtının vəliəhdi hersoq Ferdinandın öldürülməsi və Birinci dünya müharibəsinin başlanması ilə nəticələndi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Stana Katiç** (serb-xorv. Stana Katić, *ing.* Stana Katic 26 aprel 1978, Hamilton, Ontario) — Serb-xorvat mənşəli kanadalı aktrisa, Kasl televiziya serialındakı detektiv Keyt Bekket rolu ilə tanınır.

Bioqrafiyası
------------

Katiç Kanadanın Ontario vilayəti, Hamilton şəhərində anadan olub. Atası serb, anası xorvat əsillidir. Yuqoslaviyadan Kanadaya köçmüşlər. Milliyyəti haqqında danışan Stana deyir: "Valideynlərim Xorvatiyadan olan serblərdir. Bizi Dalmatiyalı adlandırıram". Atası Vrlicdən, anası Sindəndir. Daha sonra Katiç ailəsi ilə Aurora şəhərinə (İllinoys, ABŞ) köçür. 1996-cı ildə Vest Avrora Liseyini bitirdikdən sonra Toronto Universitetində və 2000–2004-cü illərdə aktyorluq təhsili aldığı Qudman Dram Məktəbi adlanan De Paul Universitetinin Teatr Məktəbində oxuyur. Stana Katiçin dörd qardaşı və bir bacısı var.

Beş dildə sərbəst danışır: ingilis, serb, sloven, fransız və italyan. ABŞ və Kanadanın ikili vətəndaşlığına malikdir.

Karyerası
---------

Katiç Qəhrəmanlar serialında Xana Qitelman, 24 serialının 5-ci mövsümündə Kollet Stancer, Morqan Friman ilə Sevgi bayramı filmində Cenni rolunu ifa edir. O, "Qisasçı" filmində Morqenştern, Ceyms Bondun "Kvat mərhəməti" filmindəki Korin Vinau rollarını oynayır.

2008-ci ilin avqustunda Stana Neytan Fillion ilə oynadığı Kasl televiziya seriyasında Kate Bekket rolunu aldı.

2008-ci ildə Katiç Latınca "Qorxusuz" mənasını verən Sine Timore Productions adlı öz film şirkətini qurur.

2010-cu ilin yayında Katiç, Riçard Gir ilə birlikdə Fransadakı "For Lovers Only" və Dublindəki "İkili agent" filmlərində rol alır.

2016-cı ildə Stana Katiç üç filmdə şəkilir: "Əkiz şəhərlər" dramı, "Randevu" macəra fəaliyyət filmi və "Florensiyada itkin" melodramı.

25 sentyabr 2017-ci ildə Stana altı ildir itkin düşmüş bir FTB agenti rolunu oynadığı Amneziya seriyasının premyerası baş tutur. Katiç eyni zamanda şounun icraçı prodüseridir.

2018-ci ildə Katiçin iştirakı ilə dəhşət janrındakı "Kadavr" filmi nümayiş olundu.

Şəxsi həyatı
------------

2015-ci ilin aprel ayından bəri Kris Brkliyats ilə evlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Stana Katic Arxivləşdirilib 2013-10-29 at the Wayback Machine". Stana Katic.
2. ↑  "[I u Hollywoodu jedehttp://gloria.com.hr/intervju/showpage.php?id=6878m ribu i blitvu I u Hollywoodu jedem ribu i blitvu]". *Gloria* (in Croatian).
3. ↑  Amoni, Marissa (December 23, 2008). "West High grad in film opening on Christmas Day". The Beacon News. p. A1.
4. ↑  "Actor Bio: Stana Katic Arxivləşdirilib 2014-11-19 at the Wayback Machine". *abc.go.com*.
5. ↑  Alex Simon (2009–11-04). "The Hollywood Interview: Stana Katic: The Hollywood Interview Arxivləşdirilib 2017-09-17 at the Wayback Machine". thehollywoodinterview.blogspot.com.
6. ↑  The Digital Spy, "ABC announces 'Castle Arxivləşdirilib 2015-09-25 at the Wayback Machine' for 2008–09.
7. ↑  "Stana Katic and Odette Yustman Join Spy Thriller 'The Double' Arxivləşdirilib 2020-07-26 at the Wayback Machine
8. ↑  "Stana Katic Is Married! Castle Star Weds Longtime Love Kris Brkljac". 2022-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-20.
**Yeni Gəncə** — Azərbaycan Respublikasının Gəncə şəhərinin inzibati ərazi vahidində qəsəbə.

Tarixi
------

Həsən Həsənov tərəfindən 1979-cu ilin mart ayının 3-də Yeni Gəncə yaşayış massivində, Quru Qobu sahəsində Xatirə Parkı salınmışdır. Parkın ümumi sahəsi 400 hektardan çoxdur. Burada 350 mindən çox ağac və bəzək bitkisi əkilmişdir. Bu ağacların əksəriyyətini Şərq çinarı, şam, küknar, cökə, meyvə ağacları və müxtəlif bəzək bitkiləri təşkil edir. XIX əsrin ilk dekadasında bu parka Heydər Əliyevin adı verilmişdir. 2012-ci ilin mart ayında ərazidə olan "Novruz meydanı" tam təmir olunmuşdur. Orada bir neçə ağac növləri əkilmişdir.

Əhalisi
-------

XX əsrin 80-ci illərində istifadəyə verilən qəsəbəyə demək olar ki, Azərbaycanın hər yerindən ailələr köç etmişlər. Əsas yaşayış sakinləri Gəncə şəhəri ətrafında yerləşən Tovuz, Şəmkir, Qazax, Samux, Daşkəsən, Goranboy, Tərtər və Göygöl rayonlarının sakinləridirlər.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* **gencekitab.az** saytı Arxivləşdirilib 2012-09-20 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

| ⛭Gəncə şəhərinin yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Rayonlar | *Ləğv olunmuş rayonlar:* Kəpəz • Nizami |  |
| Qəsəbələr | Cavadxan • Göygöl • Şıxzamanlı • Məhsəti • Sadıllı • Natəvan • Hacıkənd(*Ləğv olunmuş qəsəbələr:* Avtozavod • Bağbanlar • Sevinc • Yeni Gəncə • Gülüstan • Poçt • Qırmızıkənd) |


|  |  |
| --- | --- |
| Gəncə | *Gəncə şəhəri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Kepler Missiyası
**Fotometriya (astronomiya)** — astronomiyanın göy cisimlərinin elektromaqnit şüalanmasının axınlarının və intensivliyinin ölçülməsi, habelə bunun üçün üsul və üsulların işlənib hazırlanması ilə məşğul olan bölməsi. Yalnız radiasiya miqdarının deyil, həm də dalğa uzunluqları üzrə paylanmasının ölçüldüyü halda, spektroskopiya termini istifadə olunur.

Metodologiya
------------

Eta Kilya işıq əyrisi bir neçə fərqli keçid zolağı
Fotometriyanı yerinə yetirmək üçün istifadə olunan üsullar ölçmələrin aparıldığı dalğa uzunluğu diapazonundan asılıdır. Ən sadə variantda fotometriya teleskopda radiasiya toplayaraq həyata keçirilir. Bundan əlavə, işığa həssas alətlərdən istifadə edərək işıq enerjisinin sonradan tutulması və qeyd edilməsi ilə xüsusi optik filtrlər vasitəsilə qəbul edilmiş elektromaqnit şüalanmanı ötürmək mümkündür. Ölçmə sisteminin konsepsiyasına bir sıra lentlər daxildir.
Tarixən spektrin yaxın infraqırmızı və uzun dalğalı ultrabənövşəyi bölgələrində fotometriya eyni obyektdən gələn işığın intensivliyini onun şüasını fotohəssas elementə yönəltməklə ölçmək üçün nəzərdə tutulmuş fotoelektrik cihaz olan fotometrdən istifadə etməklə həyata keçirilirdi. Sonradan bu fotometrlər əsasən eyni vaxtda bir neçə obyektin şəklini çəkə bilən CCD kameralarına əsaslanan cihazlarla əvəz olundu. Bununla belə, fotoelektrik fotometrlər hələ də bəzi tətbiqlərdə, məsələn, yüksək qətnamə tələb olunmadığı hallarda istifadə olunur.

1896–1898-ci illərdə Şvarşilzd Vyanadakı Kufner Rəsədxanasındaassistent kimi çalışdı, burada astronomik fotometriya üçün ekspozisiya müddətini təyin etmək üçün bir düstur işləyib hazırladı və fotoqrafiyada qeyri-mütənasiblik fenomenini kəşf etdi. 1899-cu ildə Münhen Universitetinə qayıtdı və burada ulduzların parlaqlığının ölçülməsinə dair habilitasiya dissertasiyası müdafiə edərək Privatdozent vəzifəsini aldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Casagrande, Luca; VandenBerg, Don A.* "Synthetic stellar photometry - General considerations and new transformations for broad-band systems". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Oxford University Press. 444 (1). 2014: 392–419. Bibcode:2014MNRAS.444..392C. doi:10.1093/mnras/stu1476.
2. ↑  *Brian D. Warner.* A Practical Guide to Lightcurve Photometry and Analysis. Springer. 20 June 2016. ISBN 978-3-319-32750-1. 20 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 June 2023.
3. ↑  *Miles, R.* "A light history of photometry: from Hipparchus to the Hubble Space Telescope". Journal of the British Astronomical Association. 117. 2007: 178–186. Bibcode:2007JBAA..117..172M.
4. ↑  *C.R. Kitchin.* Optical Astronomical Spectroscopy. CRC Press. 1 January 1995. 212–. ISBN 978-1-4200-5069-1. 20 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 June 2023.
***Stalinin başı*** tammetrajlı bədii filmi rejissor Emil Abdullayev tərəfindən 2017-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Azad Azərbaycan Televiziyası və İlk medianın birgə məhsuludur. "Stalinin başı" macəra komediyası "Bozbash Pictures" qəhrəmanları, Şəmi, Şöşü, Fəlakət, Şirin, Qılman və Ağsaqqalın başına gələn maraqlı əhvalatdan bəhs edir. Filmdə əsas rolları İlkin Həsəni, Ramil Babayev, Elşən Orucov, Azər Baxşəliyev, Nicat Rəhimov, İlkin Misgərli, Ülfət Bəşir Fazil, Ənvər Abbasov və Ceyhun Məmmədov ifa edirlər.

Məzmun
------

Bozbaş Picturesin 6 qəhrəmanının əllərinə Stalinin trubkası ilə birgə vəsiyyətnaməsi düşür. Belə ki, bu trubka — partiyanın böyük xəzinəsinin açarıdı, hansı ki, Gürcüstanın Qori şəhərində yerləşən İosif Stalinin doğma evində gizlədilib. Çətinlik isə odur ki, altı dost hamısı türmədədirlər. Belə olduqda onlar qaçış planlaşdırırlar. Lakin onların hər biri xəzinəyə özü sahib olmaq istəyəndə, vəziyyət dəyişir. Bakıdan Qoriyə kimi yolda onları xeyli macəra gözləyir.

Çəkilişlər Bakıda, Qusar rayonunda, "Şahdağ" turistik mərkəzində və Qoridə (Gürcüstan) İosif Stalinin muzeyində baş tutmuşdur.

Filmin üzərində işləyənlər
--------------------------

Rejissor: Emil Abdullayev  

İdeya: Ənvər Abbasov  

Ssenaristlər: Ənvər Abbasov, Samid Ağayev, Tərlan Nur Yaşar, Elnur Hüseynov  

Operator: Rəşad Qarayev  

Prodüser: İlkin Həsəni  

Rəssam: Ceyhun Cəfərquliyev

Rollarda
--------

İlkin Həsəni — Şəmi  
Ramil Babayev — Şöşü  
Elşən Orucov — Fəlakət  
Nicat Rəhimov — Şirin  
Azər Baxşəliyev — Ağsaqqal  
İlkin Misgərli — Qılman  
Ülfət Bəşir Fazil — Delya  
Ənvər Abbasov — Muxtar  
Ceyhun Məmmədov — Pənah  
Zəminə Cəfərova — İradə  
Sevda Yahyayeva — Delya

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Eldar Tanrıverdiyev.* "Bozbash Pictures "Stalinin başı" komediya filmini təqdim edib" (az.). azvision.az. 1 aprel 2017. İstifadə tarixi: 15 avqust 2018.[*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

2016-cı ilin Azərbaycan filmləri  

2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə
YAXA paneliYAXA paneli
**YAXA** (*Yük açmanın xüsusi avtomatikası*) — yük açmanın xüsusi avtomatikası.

Ümumi məlumat
-------------

İki enerji sistemi və enerji sistemin hissələrini əlaqələndirən xətlərdən birinin qəza açılması zamanı yerdə qalan xətlərdə aktiv gücün yolverilməz artımı baş verə bilər. Enerji sistemi bölmədən və generasiya olunan gücü açmadan dayanıqlığı qorumaq üçün enerji sistemin qəbuledici hissəsində yüklərin qısamüddətli avtomatik açılması effektiv vasitələrdən biridir. Bu funksiyanı YAXA yerinə yetirir.

YAXA-nın işi
------------

YAXA-nın işəsalıcı faktoru onun quraşdırıldığı 110–220 kV-luq obyeklərin şinlərində gərginliyin aşağı düşməsidir. Əlavə faktorlar kimi, bir və ya bir neçə xəttin açılması nəzərdə tutula bilər (əvvəlki gücə nəzarət etməklə və ya etmədən).

Əlavə işəsalıcı faktorların seçilməsində çətinlik olduğu istisna hallarda, YAXA-nın işi qısaqapanma səbəbindən gərginliyin azalması zamanı bloklanmaqla yerinə yetirilir (qısaqapanma zamanı təsir etmir).

Qaydalara görə, YAXA-nın təsirindən daha çox güc tələb edən, lakin texnoloji prosesin xarakterinə və dərəcəsinə görə az əhəmiyyətli yüklər açılır.

YAXA işləyən zaman ATQ-yə qadağa qoyulmalıdır. Qidalanmanın sonrakı bərpası operativ personal tərəfindən həyata keçirilir. İdarəetmə şitində növbətçi personalın qəza rejimində YAXA ilə əlaqələndirilmiş hava xəttini aça bilməsi üçün düymələr nəzərdə tutulur. Normal rejimdə onlar plomblanmış olurlar.

YAXA aşağıdakıları təmin etməlidir:

1. Qəzadansonrakı rejimdə enerjisistemin qalan hisslərinin paralel işinin dayanıqlığının saxlanmasını
2. Qidalandırıcı xətlərin birinin açılması zamanı dayanıqlığı
3. Qəza açılmaları zamanı ifratyüklənmələrin qarşısının alınmasını
4. Dayanıqlığa görə kifayət qədər ehtiyat güc olmadıqda sinxronizmi, statik, dinamik və yekun dayanıqlığı
5. Qidalandırıcı xətlərin və ya güc mənbələrinin açıldığı, böyük güc defisitinin olduğu (yükün 25%-i və daha çox) ayrı-ayrı düyünlərdə qəzadan sonrakı rejimin yüngülləşdirilməsini.

Mənbə
-----

1. Кривенков В.В. Противоаварийная автоматика
**Sirus Rövşəni** (*fars.* سیروس روشنی‎‎; 1928 – 1981) — iranlı həkim, anestezioloq. 1979-cu ildə İranda baş vermiş İran İslam İnqilabından əvvəl dəfələrlə mənsubu olduğu dini inanca görə təqiblərə məruz qalmışdır. Şiraz xəstəxanasında anestezioloq kimi çalışan Rövşəni dövlətin bütün təziqlərinə baxmayaraq vəzifəsini icra etməyə davam etmişdir. 

1982-ci ildə İran İslam Respublikasının rəsmiləri tərəfindən iki dəfə təhdid edilmiş və nəticədə həmin ilin qışında güllələnərək edam edilmişdir. Sirus Rövşəninin ölümündən sonra İranda yaşayan bəhai icmasına qarşı sistematik təqiblərə start verilmişdir və həmin təqiblər ən müxtəlif səviyyələrdə bu gün də davam etdirilməkdədir.

Həyatı
------

Sirus Rövşəni 1928-ci ildə İranın Şərqi Azərbaycan ostanının paytaxtı olan Təbriz şəhərində, bəhai ailəsində anadan olmuşdur. Yeniyetməlik dövründə ailəsində yaşanan maddi çətinliklər səbəbindən məktəbə getməyi dayandırmış və bazar ticarəti ilə məşğul olmuşdur. 17 yaşı olarkən, tibb təhsili üçün nəzərdə tutulmuş üç illik dərs proqramını bir il ərzində tamamlayaraq tibb məktəbinə daxil olmuşdur. 

Tibb təhsilini bitirdikdən sonra Sirus ümumi anesteziya üzrə ixtisaslaşmış və Səhiyyə və Tibbi Təhsil Nazirliyində işə qəbul edilmişdir. 1957-ci ildə Pərvin Şeyx əl-İslami adlı qadınla evlənmişdir və bu nigahdan üç övladları dünyaya gəlmişdir. 1970-ci illərdən etibarən Sirus Rövşəni mənsubu olduğu Bəhai dininə görə təziqlərə məruz qalmağa başlayır. 1974-cü ildə Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən yaşadığı şəhərdən uzaqlaşdırılmaq məqsədi ilə Tehrana göndərilir və dəfələrlə xəbərdarlıq edilərək həkimlik fəaliyyətinə son verilir. Bütün baş verənlərə baxmayaraq savadlı həkim olduğundan eyni xəstəxanaların rəhbərləri tərəfindən təkrar işə götürülümüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "نسخه‌ی کامل ویدیوی محاکمه‌ی اعضای محفل ملی بهائیان ایران". آسو. 2022-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-09.
Kənd təsərrüfatı ziyanvericiləri
--------------------------------

Kənd təsərrüfatı ziyanvericisi, çəyitkə-Locusta migratoria
Kənd təsərrüfatı baxımından faydalı olmayan orqanizm, qiymətli bitki növlərinə, heyvanlara və ya onların məhsuluna ziyan vurur, insanın sağlamlığına təhlükə yaradır. Kənd təsərrüfatı ziyanvericiləri böyük iqtisadi itki verir. "Ziyanvericilərin" çoxu həşəratlar arasında olur. Ən qorxulu həşərat növlərindən danadişi, kolorad kartof böcəyi, ağ amerika böcəyi, yemişan kəpənəyi, payızlıq buğda və Mamestra brassicae, həlqəvi ipəksarıyanı, məməlilərdən gəmiricilər (siçanlar, siçovullar, taxıl siçanı, sünbülqıran) və s. göstərmək olar. Kənd təsərrüfatı ziyanvericilərinə qarşı kompleks profilaktiki, o cümlədən aqro və meşə texniki, mexaniki, fiziki, kimyəvi və bioloji təbdirlər sistemi hazırlanmışdır. 

Tırtıl, pambıq sovkası
Termitlər

Kənd təsərrüfatının kimyalaşdırılması
-------------------------------------

Kimyəvi gübrələr tətbiq etməklə torpağın münbitliyini artırmaq, heyvan yemlərinə kimyəvi əlavə qatmaqla heyvandarlığın məhsuldarlığını yüksəltmək, həmçinin pestisidlərin köməyilə zərərverici və xəstəliklərlə mübarizə aparmaq üzrə elmi cəhətdən əsaslanmış tədbirlər sistemi. Kənd təsərrüfatının kimyalaşdırılması düzgün təşkil edilmədikdə (kimyəvi maddələrin texnologiyasına düzgün əməl edilmədikdə) ətraf mühitin (torpaq, su hövzəsi, hava) və kənd təsərrüfatı ərzaqlarının çirklənməsi üçün olduqca təhlükəli mənbəyə çevrilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003

Xarici keçidlər
---------------

* Ziyanvericilər, məmurlar və milyonlar[*ölü keçid*]
* Kənd, meşə və balıqçılıq təsərrüfatı statistikası

Həmçinin bax
------------

* Meşə ziyanvericiləri
**Sənubər Abdullayeva** (tam adı:*Sənubər Əlövsət qızı Abdullayeva*; 20 may 1951, Şamaxı) — Azərbaycan dilçisi, filologiya elmləri doktoru, professor.

Həyatı və təhsili
-----------------

Sənubər Abddullayeva 1951-ci il mayın 20-də Azərbaycan Respublikasının Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur.
1957-1968-ci illərdə Bakıdakı 7 saylı orta məktəbdə oxumuş və həmin məktəbi gümüş medalla bitirmişdir.
1968-1973-cü illərdə S.M.Kirov alına Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsinin Fars filologiyası şöbəsində təhsil almış, filoloq-tərcüməçi, fars və Azərbaycan dili müəllimi ixtisasına yiyələnmişdir .

### Ailəsi

Ailəlidir, üç övlad anasıdır.
Azərbaycanın görkəmli dilçi alimi, professor Əlövsət Abdullayevin qızıdır.

Fəaliyyəti
----------

Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
---------------------------

Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Müasir Azərbaycan dili şöbəsinin aspirantı (1973-1977) olmuşdur. 1979-cu ildə «Müasir Azərbaycan dilində adverbiallaşma» mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi adını almışdır.
Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun doktorantı (1990-1993) olmuşdur. 2007-ci ildə «Azərbaycan nağıl və dastanlarının dili» mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri doktoru elmi adına layiq görülmüşdür.
Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Müasir Azərbaycan dili şöbəsində kiçik elmi işçi (1978-1985), böyü elmi işçi (1985-2003), aparıcı elmi işçi (2003-2007) vəzifələrində işləmişdir.
1996-2003-cü illərdə Bakı Asiya Universitetində, 2003-2007-ci illərdə Bakı Slavyan Universitetində dosent vəzifəsində çalışmışdır.
2007-2009-cu illərdə Bakı Slavyan Universitetində kafedra müdiri vəzifəsində işləmişdir.
2009-cu ildən Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan dilçiliyi kafedrasının müdiri vəzifəsində çılışır.
2011-ci ildə professor adını almışdır.

### Elmi yaradıcılığı

Tədqiqat sahəsi əsas etibarilə müasir Azərbaycan dilçiliyinin leksika, onomastika, frazeologiya, morfologiya, sintaksis sahələri, terminologiya, ədəbi dil və dialektologiya, folklor dili, nitq mədəniyyəti, qrammatikanın tədrisi, etnokulturoloji problemlərlə bağlıdır. 
1986-cı ildən başlayaraq Azərbaycan, Qazaxıstan və Rusiyada keçirilən dilçiliyin müxtəlif problemlərinə həsr olunmuş konfrans, forum, seminar və başqa elmi tədbirlərdə iştirak etmişdir.
Bütövlükdə bir dərslik, bir dərs vəsaiti, bir monoqrafiya, iki proqramın, 80-dən artıq elmi məqalənin müəllifidir.

Kitabları
---------

* Müasir Azərbaycan dilində zərf. Bakı: 1991
* Azərbaycan nağıl və dastanlarının dili. Bakı: 1998
* Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin işgüzar üslubu (Kollektiv monoqrafiya), Bakı: 2004
* Практический курс азербайджанского языка (Коллективный учебник), Mоskva: 2009

İstinadlar
----------

1. ↑  "Abdullayeva Sənubər". 2020-02-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-22.
**İnzibati-ərazi vahidi** — dövlət müstəqilliyi olmayan dövlətin inzibati-ərazi bölgüsünün struktur elementi. Fərqli dövlətlərdə fərqli dövrlərdə müxtəlif inzibati-ərazi vahidi adları mövcud idi. Mövcud olan sosial- iqtisadi münasibətlərin dəyişməsi ilə birgə dövlətin inzibati ərazi quruluşu da dəyişmişdir. Hakimiyyətə gələn sinif özünə xas olan dövlət quruluşunu və ona uyğun inzibati ərazi bölgüsünü yaratmışdır.

Tarixdə
-------

Azərbaycanda ictimai quruluş dövlətlər, əmirliklər, bəylərbəyiklər, xanlıqlar, sultanlıqlar, vilayətlər, əyalətlər, quberniyalar, qəzalar, dairələr, mahallar və rayonlardan ibarət olmaqla bir neçə dəfə köklü surətdə dəyişmişdir. XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində bir çox xırda xanlıqlar və sultanlıqlar digərləri ilə birləşmişdi. Azərbaycanı öz təsir dairəsinə salmaq uğrunda aparılan rəqabət nəticəsində 1801-1828-ci illər ərzində Azərbaycan bir sıra imperiyaların təcavüzlərinə məruz qalmışdır.

1801-1804-cü illərdə Gəncə, Qarabağ, Şəki və Şirvan xanlıqları, habelə Borçalı, Qazax, Şəmsəddil və Tabasaran sultanlıqları və Car-Balakən camaatlığı Rusiya imperiyası tərəfindən işğal edildi. Gəncə şəhərinin adı dəyişdirilərək Yelizavetpol adlandırıldı. 1805-1806-cı illərdə Azərbaycanın Dərbənd, Qarabağ və Quba xanlıqları Rusiyaya ilhaq edildi.

1813-cü ildə Rusiya ilə İran arasında imzalanmış Gülüstan müqaviləsi əsasında Azərbaycan İran ilə Rusiya arasında bölünərək İrəvan və Naxçıvan xanlıqları istisna olmaqla, Araz çayından şimal hissəsində yerləşən Azərbaycan torpaqları Rusiyanın tərkibinə verildi.

1827-ci ildə Azərbaycanın İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiyanın tərkibinə daxil edildi.
XIX əsrin əvvəllərində Şimali Azərbaycan xanlıqları 6 əyalətə (Bakı, Quba, Şəki, Şirvan, Qarabağ, Talış), 2 dairəyə (Yelizavetpol, Car-Balakən) və 2 distansiyaya (Qazax, Şəmşəddil) bölünmüşdü. İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində isə Rusiya çarı I Nikolayın fərmanı ilə 21 mart 1828-ci ildə "Erməni vilayəti" yaradılmışdı. 1840-cı ildə "Erməni vilayəti" buraxılmış, əvəzində təşkil edilən İrəvan qəzası Gürcü-İmereti quberniyasının tərkibinə daxil edilmişdi. 1 yanvar 1841-ci ildən Zaqafqaziyada inzibati islahat qanununa (10 aprel 1840) müvafiq olaraq bu bölgələr Gürcü – İmereti quberniyasına (mərkəzi - Tiflis) və mərkəzi Şamaxı olmaqla Kaspi (Xəzər) vilayətinə bölündü. Kaspi vilayətinə Şamaxı, Şuşa, Şəki (Nuxa), Lənkəran, Bakı, Quba, Dərbənd qəzaları daxil idi. Azərbaycanın Yelizavetpol (Qazax və Şəmşəddil qəzaları daxil olmaqla), Balakən (keçmiş Car-Balakən dairəsi) və Naxçıvan (Ordubad dairəsi ilə birlikdə) torpaqları Gürcü-İmereti quberniyasının tərkibinə daxil edilmişdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi PREZİDENT KİTABXANASI" (PDF). 2016-03-06 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-02-05.
**Laşa Bekauri** (26 iyul 2000, Archiloskalo[d], Dedoplistsğaro rayonu, Gürcüstan) — Gürcüstanlı cüdoçudur. Gürcüstan adından beynəlxalq turnirlərdə yarışır. Son qələbələri arasında 2019 Dünya Gənclər Çempionatında 90 kq çəki dərəcəsində birinci yer və eyni zamanda 2019 Avropa Gənclər Çempionatında 90 kq çəki dərəcəsində birinci yer var. Xatırladaq ki, Laşa Bekauri 2018-ci ildə Baham adalarının paytaxtı Nassauda keçirilən cüdo üzrə gənclər arasında dünya çempionatının qalibi də oldu.
2021-ci ildə Qətərin Doha şəhərində keçirilən 2021 cüdo üzrə 90 kq çəkidə Dünya Mastersində kişilər arasında bürünc medallardan birini qazandı.Bir ay sonra İsrailin Tel-Əviv şəhərində təşkil olunan 2021 cüdo Grand Slam Tel Əvivində qızıl medal qazandı.

Haqqında
--------

8 dekabr 2019-cu ildə Laşa Bekauri Facebook-da polis məmurlarını zorakılıq və fiziki zorakılıqda günahlandıran bir yazı yayımladı.Dövlət Müfəttişliyi, cüdoçu Laşa Bekauri'ye qarşı mümkün polis zorakılığı ilə əlaqədar istintaq başlatdı eyni zamanda Daxili İşlər Nazirliyi, Laşa Bekauri-yə qarşı İnzibati Xətalar Məcəlləsinin ikinci maddəsi ilə istintaq başlatdı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Lasha Bekauri // .
2. ↑  JudoInside.com (ing.). 2002.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-02-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-29.
4. ↑  "JUD\_CompleteResultsBook.pdf" (PDF). 2020-05-24 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-03-29.
**İnformasiya proseslərinə** — informasiyanın toplanması, ötürülməsi, saxlanması, emalı və istifadəçiyə çatdırılması aiddir.

***İnformasiyanın toplanması*** öyrənilən obyektin vəziyyəti haqqında məlumatın alınması məqsədi ilə aparılır. İnformasiyanın toplanması adi halda insan tərəfindən, avtomatlaşdırılmış halda isə texniki vasitələr və sistemlər tərəfindən yerinə yetirilir.

***İnformasiyanın ötürülməsi*** — toplanan informasiyanın emal edilməsi üçün emal vasitələri ilə ötürülməni nəzərdə tutur. Adi halda informasiyanın emalı insan tərəfindən, avtomatlaşdırılmış halda isə kompüterlər vasitələrlə aparılır. İnformasiyanın ötürülməsi məsafədən asılı olaraq müxtəlif vasitələrlə yerinə yetirilə bilər. Yaxın məsafəli ötürmələrdə kabellərdən, uzaq məsafəli ötürmələrdə isə rabitə kanallarından (telefon, teleqraf, peyk rabitəsi və s.) istifadə edilir. Müasir kompüterlərdə informasiyanın telefon kanalı vasitəsilə uzaq məsafədən qəbulu və ötürülməsi üçün modem (modulyator - demodulyator) adlanan xüsusi qurğudan istifadə edilir.

***İnformasiyanın saxlanması*** — informasiya emal edilməzdən əvvəl və sonra daşıyıcılarda saxlanılmasını nəzərdə tutur. İnformasiya daşıyıcısı kimi kağızdan, köhnə kompüterlərdə perfolentdən, perfokartdan, maqnit lentindən, müasir kompüterlərdə isə maqnit və lazer disklərindən və kartlardan istifadə olunur.

***İnformasiyanın axtarışı*** və emalı adi halda insan tərəfindən, avtomatlaşdırılmış halda isə kompüter vasitəsilə aparılır.

***İnformasiyanın emalı*** başqa sözlə qarşıya qoyulan məsələnin həlli deməkdir. Bunun üçün əvvəldən hazırlanmış alqoritmlərdən və proqramlardan istifadə olunur. İnformasiyanın emalından alınan nəticələr tələb olunan formada istifadəçilərə çatdırılır. Avtomatlaşdırılmış üsulla (kompüterlə) emal olunan informasiya istifadəçilərə adətən kompüterin xaricetmə qurğuları ilə (monitor, printer, plotter və s.) mətn, cədvəl, qrafik və s. şəklində çatdırılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  S.Q.Kərimov, S.B. Həbibullayev, T.İ.İbrahimzadə, İnformatika, ss.11-12, Bakı 2009.
**Yeddi adalar** (*rus.* Семь островов) — Barens dənizində 7 adadan ibarət olan arxipelaq. Kola yarımadasından bir qədər aralıda, Xarlovka çayının mənsəbinin qarşı tərəfində yerləşir. Əsas qrup 5 adadan ibarətdir. Onlar materikdən Yeddiada Reydi boğazı ilə ayrılır. Bura Xarlovka, Veşyanka, Böyük və Kiçik Zelensov və kuvşina adaları daxildir. Liski adalarına daxil olan 2 ada isə 8 km cənub-şərqdə yerləşir. Birinci qrupa daxil olan adalar əsasən daşlıqlardan ibarətdir. Sahilləri hündür, ərazisi meşəsiz və boşdur. Ən iri adaları Xarlov və Veşnyakdır.

Belə ehtimal edilir ki, bölgənin köklü əhalisi olan saamilər adaların mövcudluğu barədə hələ XIII—XIV əsrlərdən bilirdilər. 24 avqust 1597-ci ildə adaların yaxınlığından Villem Barensin 3-cü ekspedisiyası keçmişdir. Arxipelaq ərazisi bütünlüklə Kondalaşk qoruğu ərazisinə daxildir.

Vaxtı ilə Xarlov adasında Semiostrovnoye qəsəbəsi vardı. 1942 - 2009-cu illərdə burada əlçatmaz hidrometeoloji stansiya fəaliyyət göstərirdi («Xarlov adası»). Bu stansiya 1912-1940-cı illərdə adanın qarşı tərəfində, materikdə yerləşirdi. Hazırda isə fəaliyyətini dayandırmışdır.

Adaların sahillərində qabarmanın hündürlüyü 3,0 metrdir.

Burada ən böyük quş koloniyaları kuvşin və Xarlov adalarında müşahidə edilir.

Adaların siyahısı
-----------------

| Adı | Koordinatları | Maksimal hündürlüyü |
| --- | --- | --- |
| Xarlov | 68°48′35″ şm. e. 37°20′10″ ş. u. | 117,5 |
| Böyük Zelensov | 68°47′25″ şm. e. 37°25′13″ ş. u. | 50,4 |
| Kiçik Zelensov | 68°47′12″ şm. e. 37°26′27″ ş. u. | 28,0 |
| Veşnyak | 68°45′58″ şm. e. 37°30′18″ ş. u. | 82,6 |
| Kuvşin | 68°44′25″ şm. e. 37°31′38″ ş. u. | 74,3 |
| Böyük Liski | 68°41′45″ şm. e. 37°44′05″ ş. u. | 59,1 |
| kiçik Liski | 68°41′36″ şm. e. 37°46′01″ ş. u. | 20,6 |

Arxipelaqın tərkibinə Xarlovskiye Balışı, Luda, Sikov və bir çox digər kiçik adacıqlar daxildir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Topoqrafik xəritə". 2011-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-24.
2. ↑  "Постановление ВЦИК, СНК РСФСР от 20.05.1938 «Об образовании полного государственного заповедника по гаге и птичьим базарам на островах Харлово»". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-24.
3. ↑  "Труднодоступная станция (ТДС) «Остров Харлов»". 2012-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-24.