Monqol imperiyası 1207-ci ildə
**Börçigin,** türk-monqol soyu.(Monqolca: Боржигин, *Borçigin*; çinçə 博爾濟吉特, pinyin: Bó'ěrjìjítè), Çingiz xanın imperial sülaləsinin və onun varislərinin son sülalə adıdır. Börçigin sülaləsinin üzvləri XX əsrə qədər Monqolustanın hakimləri idilər. Sülalənin adı bundan başqa *"Altan Uruq"* (monqolca: *Алтан ураг*) yəni "*qızıl soy*" və *Munkak* olaraq da bilinir. Əsasən Bodonçarın sülaləsi üçün istifadə olunan *Börçigin* adı Monqol imperiyası qurulduqdan sonra Kiyat boyundan yalnız Çingiz xan, Cuci Kasar, Kaçiun və Temüge Ocçigin olmaqla 4 qardaşın soyundan gələnlərə Börüçigin deyilməyə başlandı.

Sülalə üzvləri uzun bi dövr Asiya Şərqi Avropanın bir çox xalqları arasında hakim sülalə olmuşdur. Bu gün bu sülalənin üzvləri hələ də Daxili Monqolustanda,Monqolustanda, Sintszyanda qalmaqdadır. Monqolustanda soyad qəbulu prosesi keçirilən zaman bir çox nəsil Börçigin soyadını qəbul edərək özünün Çingiz soyundan gəldiyini iddia etməyə başladı. Ümumiyyətlə genetik araşdırmalar sübut edir ki, Çingizin soyu bütün Asiya və Şərqi Avropa boyunca yayılmışdır.

Monqol imperiyası 1300-cü illərdə, boz işarələnmiş ərazilər sonradan Teymurilər dövlətinin ərazisi olmuşdur.

Sülalənin mənşəyi
-----------------

Sülalənin başlanğıcı *Boz Qurdla* ( Börteçin) *Ağ Maraldan* ( Qua Maral) gəlir*. "Monqolların gizli tarixi"*nə görə, Dobu Mergenin dul arvadı Alan Qua nur vasitəsilə uşağa qalmışdır (orta əsrlərdə bir çox sülalə özünə belə bir sülalə tarixi yazaraq, öz mənşəyin*i Göylərə* bağlamışdır). Bu izdivacdan dünyaya gələn Bodonçor Munxaq sülalənin əsasını qoymuş, onun qardaşları və oğlanları bütün monqol boylarına yayılmışdır. Fəzlullah Rəşidəddinə görə bir çox monqol boylarının əsasını Börçigin sülaləsinin üzvləri qoymuşdur: Barlas, Urud, Manxud, Tayçiut, Çonos, Kiyat və s. İlk monqol xanı Kaydu xan Bodonçor xanın kötüycəsidir. Kaydu xanın nəvələri Kabul xan və Ambaqay xandır (Tayçiut boyunun əsasını qoyan şəxs). Kabul xanın övladları Yesugey xan və Xotula xandır. Temuçin ( Çingiz xan) isə onun nəvəsidir, atası Yesugey xandır. Yesugey xan ilk monqol tayfalarının konfederasiyası olan Xamaq Monqolun başçısı və yaradıcısı olmuşdur. 1206-cı ildə Monqol dövlətinin qurulması ilə Çingiz xanın bütün əmiləri və əmi oğlanları öldü, beləliklə də Börçigin soyunun davamçıları olaraq yalnız Yesugey xanın nəvələri qaldılar. 

Monqol imperiyası 1400-cü illərdə, vassal dövlətlərlə birgə
 *Əsas məqalə: Çingizlilər*
* Bodonçor munxaq
	+ Kaydu xan
		- Ambaqay xan
			* Kabul xaqan
				+ Kutula xaqan
					- Bartan bahadur
						* Yesugey bahadur
							+ Çingiz xan

Monqol imperiyası dövrü
-----------------------

Çingiz xanın yüksəlişi ilə Kiyat klanı içərisində Börçiginlərin əhəmiyyəti daha da artdı. Bu səbəbdən də Börçiginlərlə qohum olan Barlas, Baarin, Manxud və digər boyların da əhəmiyyəti artmağa başladı. Bu kimi klanlar özlərini Çingizlə qohum hesab etsələr də, heç vaxt tam olaraq Çingizin soyu olaraq qəbul edilməmişdirlər. 1335-ci ildə Elxanilər dövlətinin parçalanmasından sonra ilk dəfə Börçiginlərlə yaxın qohum olan və ya onlardan necə nəsil ardıcıl olaraq qız alan sülalələr dövləti idarə etməyə başladı. Bunlara misaq olaraq Sulduz Çobanilərini, Cəlairiləri, Çağatay xanlığındakı və Hindistandakı Barlas sülalələrini, Qızıl Orda və Mərkəzi Asiyadakı Manxud və Onqirad sülalərini, Qərbi Monqolustandakı Oyratları göstərmək olar.

1368-ci ildə, Toqhun Teymurun dövründə Çingiz xanın nəvəsi Xubilay xanın Çində təsis etdiyi Yuan sülaləsi Çinin Minq sülaləsi tərəfindən devrildi. lakin onlar XVII əsrə qədər Monqolustanı Şimali Yuan sülaləsi adı altında idarə etdilər.

Çingiz xanın qardaşları Hasar və Belqutayın soyundan gələnlər də 1380-ci ildə Minq sülaləsinə təslim oldular. 1470-ci ildə Börçigin sülaləsinin bütün xəttləri artıq xeyli zəifləmişdi. Onların Monqolustandakı hakimiyyətləri də böyük xaos içində idi.

Monqol imperiyası dağıldıqdan sonrakı dövr
------------------------------------------

Qızıl Ordanın dağılmasından sonra Çingizilər hələ də öz hakimiyyətlərini Krım və Kazanda saxlamışdılar. Lakin bu yerlərdə ruslar tərəfindən işğal edildi. Xubilayın soyundan gələnlər isə ata yurdu Monqolustanda hakimiyyətdə olan Ögedey xan və Arıq Bökenin soyundan gələnləri devirərək taxtı ələ keçirdi. Sonda isə onlar da çinlilərə təslim oldular.

Dayan xanın (1480-1517) dövründə Börçiginlərin gücü az da olsa bərpa edildi. Onun ətrafında 49 monqol klanı birləşdirildi.

1644-cü ildə Çində hakimiyyətə mancur mənşəli Tsin sülaləsi gəldikdən sonra onlar Börçiginlərə qarşı yaxşı münasibət bəsləməyə başladılar. İlk imperatorlar Xorçinin Hasarid Çingizilərindən evlənirdilər. Hətta Tsin imperiyasında yaşayan monqollar arasında köhnə adətlər yenidən canlandı. Klan rəhbəri Ali Lomi 1732-1735-ci illərdə özünün *"Börçigin nəslinin tarixi"* əsərini yazmışdır. Tsin dövründə XVIII və XIX əsrlər boyunca Börçigin sülaləsinin üzvləri xüsusi hörmətlə qarşılanırdı və zadəgan zümrəsinin xüsusi tərəfini təşkil edirdi.

Çingizilər
----------

Asiyanın bir çpx yerində Çingizin soyundan gələnlər uzun bir dövr hakimiyyətdə qaldılar və beləliklə də Börçiginlərin müxtəlif qolları yaranmağa başladı. *Çingizi* termininin Börçigindən əsas fərqi bura Çingiz xana ana nəsli ilə bağlı olanların da daxil edilməsidir. Börçigin sülaləsinə isə yalnız Çingiz xana ata nəsliylə aid olanlar daxil edilə bilər. Bunlara misal olaraq Qızıl Ordanı idarə edən Cuciləri, Çini idarə edən Yuan sülaləsini, İranı idarə edən Elxanilər sülaləsini,Şeybaniləri, Həştərxan xanlığını idarə edən Astraxaniləri və s göstərmək olar. Börçiginlər real güclərini itirdikdən sonra belə psixoloji və mənəvi baxımdan əhalinin beyinlərində çox güclü yer tuturdular və bu düşüncə öz varlığını itirənə qədər tatar dövlətçiliyində hakim rol oynamışdır. Məsələn Mamay xan uzundövr hakimiyyətdə olsa da, heç vaxt rəsmi olaraq xan titulunu qəbul etməmişdir çünki o Çingiz xanın soyundan deyildi.

Çingizi sözü Çingiz xanın geniş işğalları nəticəsində yaranmışdır, bunun nəticəsində Yapon dənizindən Qara dənizə qədərki torpaqları özündə birləşdirən böyük bir imperiya yaradılmışdı.

* Çingizilik qaydaları və miras məsələləri Çingiz xanın qəbul etdiyi "*Böyük Yasa"* əsasında tənzimlənirdi.
* Bir şahzadə o zaman *Çingizi* hesab oluna bilərdi ki, o Çingiz xanın kişi soyundan gəlsin, sonrakı dövrlərdə belə şəxslər Türklər və Monqollar arasında böyük hörmətə sahib idilər.
* *Çingizi dövlətlər*, Çingiz xanın övladları və ardıcıllarının ölümündən sonra imperiyanın dağılması ilə meydana çıxan dövlətlərə deyilir.
* *Çingizi insanlar* ifadəsi ilk dəfə monqol ordusu ilə qarşılaşan Avropa xalqları tərəfidnən işlədilmişdir. Belə çağırılan ilk toplum Qızıl Ordalılar olmuşdurlar. Onu Çingiz xanın nəvəsi Batu xan yaradmışdı. Lakin imperiyanın əsas hissəsini Türk-Oğuzlar təşki edirdi, Avropalılar isə oğuzlara yanlış olaraq tatar deyirdilər. Ümumiyyətlə monqollar rəhbər olduqları bütün dövlətlərdə ali rəhbər təbəqənin əsasını təşkil etsələr də, ümumi əhalinin çox az hissəsini təşkil edirdilər.

Hindistanda Böyük Moğol İmperiyasının qurucuları olan Babur və Sultan Hümayun da özlərini Çingizi olaraq görürüdülər, lakin ana nəsliylə Çingizin soyundan olduqlarına görə özlərini heç vaxt Börüçigin adlandIrmamışdırlar. Çingizin soyundan gələn sonuncu hökmdar Seyid Alim xan (1944-cü ildə ölmüşdür) 1911-1920-ci illərdə Buxara əmiri olmuşdur və 1920-ci ildə Qızıl Ordu tərəfindən taxtdan salınmışdır.

Yuan sülaləsi
-------------

Çingiz xan 1206-ci ildə Monqol imperiyasını qurdu. onun nəvəsi Xubilay xan kiçik qardaşı Arıq Bökeyi məğlub etdikdən sonra, 1271-ci ildə Çində Yuan sülaləsini qurdu. 1368-ci ildə Toqhon Teymurun hökmdarlığı zamanı Çindən qovulana qədər orada hakimiyyətdə qaldılar. Çindən qovulan Yuan sülaləsi üzvləri Monqolustanda hakimiyyəti ələ aldılar. 1453-cü ildə Oyrat tayfasından Esen Taşi tərəfindən devrilsələr də, 1 ildən sonra yenidən hakimiyyəti ələ aldılar. Dayan xanın dövründə yenidən güclərini bərpa edən Yuan sülaləsi, onun ardıcıllarının dövründə yenidən güclərini itirdilər. Son Yuan hökmdarı Liqden xan 1634-cü ildə öldü. Onun yerinə taxta əyləşən Eyei Xonqor bir il sonra Abaxay xan məğlub olaraq hakimiyyətdən salındı. Lakin Börüçigin sülaləsindən olan bəzi şəxslər Tsin sülaləsinin himayəsi altında bəzi yerlərdə öz muxtar hakimiyyətlərini XX əsrə qədər saxladılar.

Navaanneren xan, Börüçigin sülaləsindən rəsmi olaraq xan titulu daşıyan sonuncu şəxs və Setsen (şərqi Monqolustan) xanlığının irsi olaraq 23-cü xanı, 1920-ci illərdə Monqolustanın daxili işlər naziri olmuş, 1937-ci ildə kommunistlər tərəfindən güllələnmişdir.

Müasir dövrümüz
---------------

Börçigin sülaləsinin üzvləri öz dövlətlərini çoxdan itirmələrinə baxmayaraq Tzin imperiyası himayəsində yerli hakimiyyətlərini uzun müddət saxladılar. Kommunizmin bu torpaqlarda bərqərar olmasından sonra arıstokratik təbəqəyə qarşı izlənilən siyasət nəticəsində zaman keçdikcə soy keçmişi unutduruldu.

Stalinin göstərişi ilə "böyük təmizləmə" zamanı 30 min monqol "dinə qarşı kompaniya"larda", "aristokratlara qarşı kampanoya"da öldürüldü. Börçigin sülaləsinə daxil olan demək olar ki hami bu kampaniyalar zamanı öldürüldü. XX əsrdə klan strukturu faktiki olaraq öz əhəmiyyətini itirmişdi, lakin hələ də monqollar tərəfindən xüsusi hörmətlə qarşılanır. 1920-ci illərdə kommunist rəhbərliyi klan aidiyyatını bildirən soyadların itifadəsini qadağan etdi. 1997-ci ildə bu qadağa aradan qaldırıldıqda bir çox ailə özlərinin keçmişdəki klan və ya sülalə məlumatlarını artıq itirmişdilər. Lakin bir çox ailələr ən məşhur və sevilən sülalə (klan) adı olan Börçigini özlərinə soyad olaraq götürdülər, halbuki buna heç bir tarixi faktları yox idi. Beləliklə də, günümüz Monqolustanında Börüçigin soyadı aidiyyatdan çox mədəni bir hörmət rəmzi kimi qarşılanır.

Daxili Monqolustanda Börüçigin və ya Kiyat sözləri qəbul edilən Çin soyadları üçün baza olmuşdur. Daxili Monqolustanda ən geniş yayılmış soyad Börçiginin Çin variantı olan Bao (鲍-Börüçigid) və Kiyat sözünün Çin variantı olan Ordos Qi (奇-Qiyat) soyadlarıdır. Genetik araşdırmalar göstərir ki, 16 milyon insan Çingiz xanın soyundan və ya Börçiginin soyundan gəlməkdəduir. Hətta tam sübut olunmamış araşdırmaya görə Həzaralar və Nanaylar ( Hezhelər) birbaşa olaraq Börçigin soyundan gələnlərdir, sadəcə zamanla dillərini və soyköklərini unudaraq assimiliyasiya olmuşlar.

Kiyat adına (klan adı, yer və ya soy adı olaraq) hələ də Qazaxıstanda, Özbəkistanda və Qaraqalpak bölgəsində xeyli sayda rast gəlinir.

Börçiginlərdən olan hakim sülalələr
-----------------------------------

* Monqol imperiyası:
	+ Batı xan taxtındaQızıl Orda
		- Kazan xanlığı
			* Qasım xanlığı
		- Şeybanilər
			* Özbək xanlığı
				+ Qazax xanlığı
				+ Manqıtlar
				+ Xivə xanlığı
				+ Seyid Alim xan, 1911-ci il, rəngləndirilmiş foto.Buxara xanlığı
		- Gəraylar
			* Krım xanlığı
		- Həştərxan xanlığı
	+ Çağatay xanlığı
	+ Yuan sülaləsi
	+ Elxanilər sülaləsi
* Şimali Yuan sülaləsi

Sülalənin tanınmış şəxsləri
---------------------------

### Monqol Konfederasiyası hökmdarları ( Xamak Monqol)

* Kaydu xan
* Kabul xan
* Yesugey Bahadur

### Monqol imperiyası imperatorları ( xanları)

* Çingiz xan
* Toluy xan
* Ögedey xan
* Güyük xan
* Münke xan

### Çingiz xanın qardaşları

* Hasar
* Belgutey
* Temüge

### Xanlıqların hökmdarları

#### Yuan sülaləsi hökmdarları

* Xubilay xan
* Temür xan
* Toqhon Teymur

#### Qızıl Orda

* Cuçi xan
* Orda xan
* Batı xan
* Bərkə xan
* Şeyban xan
* Toxta xan
* Özbək xan

#### Elxanilər

* Hülakü xan
* Abaqa xan
* Qazan xan

#### Cığatay xanlığı

* Çığatay xan
* Kaydu xan
* Duva xan
* Əsən Buğa xan
* Kebek xan
* Tarmaşirin xan
	+ Teymurilər dövləti
		- Böyük Moğol İmperiyası

### Monqol imperiyasından sonrakı dövr

#### Qızıl Orda xanları (1360-1502)

* Urus xan
* Toxtamış xan
* Mamay xan
* Uluq Məhəmməd

#### Krım xanlığı (1441-1783)

* I Məngli Gəray

#### Kazan xanlığı (1438-1552)

* Uluq Məhəmməd

#### Özbək xanlığı

* Məhəmməd Şeybani
* Əbülqazi Bahadır xan
* Seyid Alim xan

#### Qazax xanlığı (1456-1847)

* Canibəy xan

#### Şimali Yuan sülaləsi

* Öljei Teymur xan
* Dayan xan
* Liqdan xan
* Ejei xan

##### Tümed hökmdarı

* Altan xan

##### Xalxa hökmdarı

* Zanabazar

İmperatriça Xiaozhuanq
#### Tsin sülaləsinin imperatriçaları

Xorçin monqollarındandırlar və soyları Çingiz xanın qatdaşı Kasara dayanır.

* İmperatriça Dovager Xiaozhuanq
* İmeratriça Xiaozhuanq
* İmperatriça Börüçigin

Tsin sülaləsi hakimiyyətə təzə gəldiyi zaman monqol zadəgan təbəqəsinin dəstəyini qazanmaq üçün Çingiz xanın qardaşı Kasarın soyundan gələn Xorçin monqolları ilə evlənir, onları əsas həyat yoldaşları edərək, imperatriça adını verirdilər. Xorçinlər o dövrdəki ən güclü Börçigin sülalə xətti olduqlarına görə Tsin sülaləsindın olan mancurlar onlarla ittifaqa meylli idilər. Bu nikah diplomatiyasının nəticəsində Xorçin Börçiginlərindən 2 imperatriça və 3 imperator anası olmuşdu.

Kraliça Xiaoduanven 1636-cı ildə Tsin sülaləsinin banisi Abaxay xanla evlənmiş, Şahzadə Manjusri adlı qızları olmuşdur. 1643-cü ildə Abaxay xanın ölümündən sonra *"ana imperatriça"* adlanmağa başladı. öz xeyirxahlığı ilə məşhur idi. Bu səbəbdən də *"Məhəbbət imperatriçası"* ləqəbini qazanmışdı. 1649-cu ildə, Şunshinin hələ 6 yaşı olarkən vəfat etdi.

İmperatriça Xiaozhuanq (Bumbutay) Tsin sülaləsinin anası hesab olunur. O, Abaxay xanın arvadı və İmperatriça Xiaoduanın qardaşı qızı idi. 1688-ci ilə qədər yaşadı, 1661-ci ilə qədər imperator olan oğlu Şunshi və nəvəsi İmperator Kangxiyə dövləti idarə olunmasında ölənə qədər yardım etdi.

XX əsrə qədər Çini idarə edən Tsin sülaləsinin *"anasi"* Çingiz xanın soyundan gəlirdi. İmperatriça Xiaozhuanq İmperatriça Cixidən fərqli olaraq siyasətlə çox maraqlanan deyildi, lakin ehtiyac olduğu zamanlarda siyasətə də müdaxilə edirdi.

Qalereya
--------

* Çingiz xanÇingiz xan
* Ögedey xanÖgedey xan
* Tuli həyat yoldaşı Sörköktəni Bəgi ilə birlikdəTuli həyat yoldaşı Sörköktəni Bəgi ilə birlikdə
* I Məngli Gəray  II Bəyazidin hüzurundaI Məngli Gəray II Bəyazidin hüzurunda
* Altan xanAltan xan
* İmperatriça Xiaozhuanqİmperatriça Xiaozhuanq
* Toxtamış xan MoskvadaToxtamış xan Moskvada
* Cuçi xanın oğlu Bərkə xanCuçi xanın oğlu Bərkə xan
* Hülakü xan Əlamut qalasın mühasirəyə alır.Hülakü xan Əlamut qalasın mühasirəyə alır.

Soy ağacı
---------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   | Börte Çina(Boz ləkəli Qurd) |   | Goa Maral(Ağ Maral) |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   | *Monqolların gizli tarixi*nə görə |   |   |   |   |   | Bataçi xan |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Tamaça |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Horiçar-Mergen |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | A'ucan-Boro'ul |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Sali-Haça'u |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Yeke-Nidun |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Semsoçi |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Harçu |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Borcigindai-Mergan |   | Mangholcin-ho'a |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   | Borohcin-ho'a |   | Toroholcin |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Duva-Sohor |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   | Dobun Mergen |   | Alan Ho'a |   | "Nur" |   |   |   |   |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Bodonçor |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Kabiçi Bahadur |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Menen Tudun |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Kaçi Külük |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Haidu |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   | Baişinghor-Dohşin |   |  |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   | Tambinai-Seçen |   |  |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   | Kabul Han |   | Ambagai |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   | Bartan Bahadur |   | Kutla xan |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   | Yesugey bahadur |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   | Çingiz xan |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|

İstinadlar
----------

1. 1 2  Caroline Humphrey, David Sneath *The end of Nomadism?*, p.27
2. ↑  The Secret History of the Mongols, Ch.1 $17
3. ↑  Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank *The Cambridge History of China: Alien regimes and border states, 907-1368*, p.330
4. ↑  Kahn, Paul. *The Secret History of the Mongols*, p. 10.
5. 1 2  C. P. Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.45
6. ↑  Peter C. Perdue *China marches west*, p.487
7. ↑  Pamela Kyle Crossley *A Translucent Mirror*, p.213
8. ↑  *Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History* (Chapter VIII) by Charles J. Halperin, Indiana University Press, 1985 ISBN 0-253-20445-3, ISBN 978-0-253-20445-5
9. ↑  Ann Heirman, Stephan Peter Bumbacher *The spread of Buddhism*, p.395
10. ↑  David Sneath *Changing Inner Mongolia: pastoral Mongolian society and the Chinese state*, p.21
11. ↑  Wada Sei did pioneer work on this field, and Honda Minobu and Okada Hidehiro modified it, using newly discovered Persian (Timurid) records and Mongol chronicles.
12. ↑  Caroline Humphrey, David Sneath *The end of Nomadism?*, p.28
13. ↑  Jack Weatherford *Genghis Khan*, p.XV
14. ↑  "In Search of Sacred Names", Mongolia Today, 2007-06-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib
15. ↑  *Magnier, Mark.* "Identity Issues in Mongolia". Los Angeles Times. October 23, 2004. August 12, 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 8, 2018.
16. ↑  Carole Pegg *Mongolian music, dance, & oral narrative*, p.22
17. ↑  Genetic legacy of the Mongols, American journal of Human genetics 72. p. 717-721
18. ↑  According to H.H.Howorth, Mamai used the clan name Kiyad which is near to Genghisid lineage. However, he was not direct descendant of Genghis Khan, The History of the Mongols, part.II, D.II, p.190

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

* Çingiz xan

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Çingiz xan |
| --- |
| 

| Hadisələr |
| --- |
| Yasanın tətbiqi  • Monqol İmperiyasının yaranması  • Çjurçjenlərlə müharibə  • Orta Asiyanın istilası  • Qaraqorumun əsasının qoyulması  • Qərbi Syanın istilası  • Dəfni |

 |
| 

| Silahdaşları |
| --- |
| Borçu  • Boroxul  • Mukali qoyon Cəlayır  • Çilavun («4 Bahadırdan biri»)  • Cebe noyon  • Cəlmə noyon  • Sabutay bahadur  • Xubilay xan («четверо псов»)  • Yelü Çutsay  • Sorqan-Şira  • Şixi-Xutuxu |

 |
| 

| Ailəsi |
| --- |
| *Boruciginlər  • Olxonutlar* I Yesugey bahadur  • Öelün (valideynləri)  • Coçi-Xasar  • Xaçivun  • Temüge otçigin (qardaşları)  • Beqter  • Belgüdey (ögey qardaşları)  • Camuqa-seçen (qan qardaşı)
Börte  • Xulan xatun  • Yesugen xatun  • Yesuy (arvadları)  • Cuçi xan  • Cığatay xan  • Ögedey xan  • Tuluy  • Xülgen  • Xaraçar  • Çaxur  • Xarxad (oğulları) → *Çingizlilər* |

 |
| 

| Yerlər |
| --- |
| Delün Boldoq  • Onon çayı  • Çingiz xanın Atlı heykəli  • Burxan Xaldun dağı  • Boqd-Xan-Uul  • Orxon çayı  • İx-Xoriq  • Çingiz xanın türbəsi |

 |
| 

| Obrazı |
| --- |
| «Qalib» (1956)  • «Çingiz xan» (1965)  • «Çingiz xan» (1987)  • «Çingiz xan» (1992)  • «Çingiz xan» (2004)  • «Çingiz xan» (2006)  • «Çingiz xan. Yerin və dənizin kənarında» (2007)  • «Monqol» (2007)  • «Sən ölə bilməzsən, Çingiz xan» (2008)  • «Çingiz xanın sirri» (2009) |

 |

| ⛭Monqol tayfa və xalqları |
| --- |
| Protomonqollar | 
* *Dunhu qrupu* —    Jujanlar | Kidanlar (Xitaylar) | Tatabılar | Syanbilər (Muyunlar, Tabğaclar) | Tufalar | Tuyxunlar | Sifular | Uxuan | Xi | Şiveylər

 |
| Tarixi | 
* *Nirun-Monqollar qrupu* —    Barlaslar | Borucigin | Tayciutlar | Çonoslar | Besutlar
* *Darlekin-Monqollar qrupu* —   Unqiratlar | Olxonutlar | Uryanxatlar
* *başqaları* —    Barqutlar | Cəlairlər | Kereitlər | Manqıtlar | Merkitlər | Naymanlar | Oyratlar | Tumatlar | Onqutlar | Tatarlar | Xataginlər

 |
| Buryatlar   | 
* *Əsas Buryatlar* —    Bulaqatlar | Xonqodorlar | Xorinslər | Exiritlər || *etnoərazi qrupları* —    Agin | Alar | Balaqan | Barquzin | Verxolen | Zakamen | İdin | Kudarin | Kudin | Aşağı udin | Okin | Olxon | Onon | Tunkin | Selingin
* Barqutlar1 || *xalxa/buryatlar* —    Sartullar | Sonqollar || *buryatdilli qeyri-monqollar* —     Soyotlar

 |
| Şimal monqolları | 
* Dariqanqa | Xalxalar | Xotoqoytlar | Eljiginlər

 |
| Cənub monqolları  | 
* Avqa | Avqanarlar | Aoxinlər | Aruxorçinlər | Baarinlər1 | Qorloslar | Darxanlar | Calaytlar | Carutlar1 | Durben-xuxetlər | Durbetlər | İx-myanqanlar | Mataylar | Mu-myanqatlar | Naymanlar | Onnyutlar1 | Ordosslar | Sunnilər1 | Tumetlər1 | Uzumçinlər1 | Uratlar | Xarçinlər1 | Xeşiqtenlər1 | Xorçinlər1 | Xuçitlər1 | Çaxarlar | Çipçinlər

 |
| Qərb monqolları(Oyrotlar)   | 
* Bayatlar | Buzavlar | Dörbətlər1 | Zaxçinlər | Kalmıklar | Myanqatlar | Ölətlər1 | Sart-Kalmaklar | Soqvo-ariglər | Turqutlar1 | Xoytlar | Xoşutlar (Kukunor xoşutları / Deed monqol1) | Çoroslar
* *oyrotdilli qeyri-monqollar* —     Darxatlar | Uryanxayslar | Xotonlar | Saatanlar

 |
| Baoan | Sarı uyğurlar | Daurlar | Dunsyanlar | Sıçuan monqolları | Moğollar | Monqorlar | Xamniqanlar |
| Katso / Yunnan monqolları1 | *İrandillilər* —    Həzaralar | Moğollar | Çaroymaqlar (Cəmşidilər, Taymanilər, Teymurilər, Firuzkuhilər)

---

  1 bir hissəsi və ya bütünlüklə Çində yaşayan və  "Çin monqolları" adı altında birləşdirilən etnoslar. |