**İzotop** — kimyəvi elementin bir-birindən kütlə ədədi ilə fərqlənən atomları. Kimyəvi xassələri təqribən eynidir. Mendeleyev kimyəvi elementlərin dövri cədvəlində eyni yerdə olduqlarına görə belə adlanırlar. Bəzi izotoplar öz məxsusi adlarına malikdirlər (məsələn, deyteri, aktinon).

Xarakteristikası
----------------

Atomun əsas kütləsi onun nüvəsində cəmləşir. Nüvə öz növbəsində müsbət yüklü protonlardan və neytral neytronlardan ibarətdir. Protonlar eyni sayda mənfi yüklü elektronlarla tarazlaşdırılır. Proton və neytronların kütlələrinin cəmi atom kütləsi adlanır.

Nüvəsində eyni sayda proton lakin müxtəlif sayda neytronlar olan atomlar izotop adlanır.

Stabil və radioaktiv izotoplar
------------------------------

İzotoplar stabil və radioaktiv ola bilərlər. Hazırda 300-ə qədər stabil və 1200-dən çox radioaktiv izotop aşkar olunmuşdur. Cüt atom nömrəsinə malik izotopların kütləsi daha çoxdur.

Radioaktiv parçalanma nəzərə alınmazsa, təbiətdə izotopların meydana çıxması buxarlanma, diffuziya, distillasiya, kristallizasiya və biokimyəvi proseslərlə əlaqədardır.

Stabil izotoplar cədvəli| Enerji səviyyələrinin sayı | Protonların sayı | Simvolu | Element | Proton və neytronların sayı | Yer üzərində izotop bolluğu, % |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 1 | H | Hidrogen | 12 | 99,980,02 |
| 1 | 2 | He | Helium | 34 | 0,0000199,99999 |
| 2 | 3 | Li | Litium | 67 | 7,992,1 |
| 2 | 4 | Be | Berillium | 9 | 100 |
| 2 | 5 | B | Bor | 1011 | 18,881,2 |
| 2 | 6 | C | Karbon | 1213 | 98,91,1 |
| 2 | 7 | N | Azot | 1415 | 99,620,38 |
| 2 | 8 | O | Oksigen | 161718 | 99,760,040,20 |
| 2 | 9 | F | Ftor | 19 | 100 |
| 2 | 10 | Ne | Neon | 202122 | 90,480,279,25 |
| 3 | 11 | Na | Natrium | 23 | 100 |
| 3 | 12 | Mg | Maqnezium | 242526 | 78,610,111,3 |
| 3 | 13 | Al | Alüminium | 27 | 100 |
| 3 | 14 | Si | Silisium | 282930 | 92,234,673,10 |
| 3 | 15 | P | Fosfor | 31 | 100 |
| 3 | 16 | S | Kükürd | 32333436 | 95,020,754,210,02 |
| 3 | 17 | Cl | Xlor | 3537 | 75,7824,22 |
| 3 | 18 | Ar | Arqon | 363840 | 0,3370,06399,600 |
| 4 | 19 | K | Kalium | 3941 | 93,2586,730 |
| 4 | 20 | Ca | Kalsium | 4042434446 | 96,9410,6470,1352,0860,004 |
| 4 | 21 | Sc | Skandium | 45 | 100 |
| 4 | 22 | Ti | Titan | 4647484950 | 7,957,7573,455,515,34 |
| 4 | 23 | V | Vanadium | 51 | 99,750 |
| 4 | 24 | Cr | Xrom | 50525354 | 4,34583,7899,5012,365 |
| 4 | 25 | Mn | Manqan | 55 | 100 |
| 4 | 26 | Fe | Dəmir | 54565758 | 5,84591,7542,1190,282 |
| 4 | 27 | Co | Kobalt | 59 | 100 |
| 4 | 28 | Ni | Nikel | 5860616264 | 68,2726,101,133,590,91 |
| 4 | 29 | Cu | Mis | 6365 | 69,130,9 |
| 4 | 30 | Zn | Sink | 6466676870 | 49,227,74,018,50,6 |
| 4 | 31 | Ga | Qallium | 6971 | 60,1139,89 |
| 4 | 32 | Ge | Germanium | 70727374 | 20,5527,377,6736,74 |
| 4 | 33 | As | Asetat | 75 | 100 |
| 4 | 34 | Se | Selen | 7476777880 | 0,879,027,5823,5249,82 |
| 4 | 35 | Br | Brom | 7981 | 50,5649,44 |
| 4 | 36 | Kr | Kripton | 8082838486 | 2,2811,5811,4957,0017,30 |
| 5 | 37 | Rb | Rubidium | 85 | 72,2 |
| 5 | 38 | Sr | Stronsium | 84868788 | 0,569,867,0082,58 |
| 5 | 39 | Y | İttirium | 89 | 100 |
| 5 | 40 | Zr | Sirkonium | 90919294 | 51,4611,2317,1117,4 |
| 5 | 41 | Nb | Niobium | 93 | 100 |
| 5 | 42 | Mo | Molibden | 929495969798 | 15,869,1215,7016,509,4523,75 |
| 5 | 44 | Ru | Rutenium | 969899100101102104 | 5,72,212,812,71331,318,3 |
| 5 | 45 | Rh | Rodium | 103 | 100 |
| 5 | 46 | Pd | Palladium | 102104105106108110 | 1,0011,1422,3327,3326,4611,72 |
| 5 | 47 | Ag | Gümüş | 107109 | 51,83948,161 |
| 5 | 48 | Cd | Kadmium | 106108110111112114 | 1,250,8912,4712,8024,1128,75 |
| 5 | 49 | In | İndium | 113 | 4,29 |
| 5 | 50 | Sn | Sink | 112114115116117118119120122124 | 0,960,660,3514,307,6124,038,5832,854,725,94 |
| 5 | 51 | Sb | Sürmə | 121123 | 57,3642,64 |
| 5 | 52 | Te | Tellur | 120122123124125126 | 0,092,550,894,747,0718,84 |
| 5 | 53 | I | Yod | 127 | 100 |
| 5 | 54 | Xe | Ksenon | 126128129130131132134 | 0,0891,91026,4014,07121,23226,90910,436 |
| 6 | 55 | Cs | Sezium | 133 | 100 |
| 6 | 56 | Ba | Barium | 132134135136137138 | 0,102,426,597,8511,2371,70 |
| 6 | 57 | La | Lantan | 139 | 99,911 |
| 6 | 58 | Ce | Serium | 136138140142 | 0,1850,25188,45011,114 |
| 6 | 59 | Pr | Prazeodim | 141 | 100 |
| 6 | 60 | Nd | Neodium | 142143145146148 | 27,212,28,317,25,7 |
| 6 | 62 | Sm | Samarium | 144150152154 | 3,077,3826,7522,75 |
| 6 | 63 | Eu | Evropium | 151153 | 52,247,8 |
| 6 | 64 | Gd | Qadolinium | 154155156157158160 | 2,1814,8020,4715,6524,8421,86 |
| 6 | 65 | Tb | Terbium | 159 | 100 |
| 6 | 66 | Dy | Disprozium | 156158160161162163164 | 0,0560,0952,32918,88925,47524,89628,260 |
| 6 | 67 | Ho | Holmium | 165 | 100 |
| 6 | 68 | Er | Erbium | 162164166167168170 | 0,1391,60133,50322,86926,97814,910 |
| 6 | 69 | Tm | Tulium | 169 | 100 |
| 6 | 70 | Yb | İtterbium | 168170171172173174176 | 0,1263,02314,21621,75416,09831,89612,887 |
| 6 | 71 | Lu | Lutesium | 175 | 97,41 |
| 6 | 72 | Hf | Hafnium | 176177178179180 | 5,2618,6027,2813,6235,08 |
| 6 | 73 | Ta | Tantal | 181 | 99,9877 |
| 6 | 74 | W | Volfram | 182184186 | 26,5030,6428,43 |
| 6 | 75 | Re | Renium | 185 | 37,07 |
| 6 | 76 | Os | Osmium | 184187188189190192 | 0,021,9613,2416,1526,2640,78 |
| 6 | 77 | Ir | İridium | 191193 | 37,362,7 |
| 6 | 78 | Pt | Platin | 192194195196198 | 0,78232,96733,83225,2427,163 |
| 6 | 79 | Au | Qızıl | 197 | 100 |
| 6 | 80 | Hg | Civə | 196198199200201202204 | 0,15510,0416,9423,1413,1729,746,82 |
| 6 | 81 | Tl | Tallium | 203205 | 29,5270,48 |
| 6 | 82 | Pb | Qurğuşun | 204206207208 | 1,424,122,152,4 |
| 6 | 83 | Bi | Bismut | 209 | 100 |

Tarixi
------

1911-ci ildə Soddi kimyəvi xassələri eyni olan, lakin başqa xassələrinə, xüsusən özünün radioaktivliyinə görə fərqlənən elementlərin mövcud olması imkanı haqqında fərziyyə söyləmişdi. Bu elementləri dövri sistemdə eyni bir xanaya yerləşdirmək lazımdır. Soddi onları izotoplar - yəni eyni bir xananı tutan adlandırmışdır. Soddinin fərziyyəsi bir ildən sonra C.Tomson tərəfindən neon ionlarının elektrik və maqnit sahəsindəki meylinə görə kütləsi dəqiq ölçüldükdən sonra tam təsdiqini tapdı. Tomson aşkar etdi ki, neon iki növ atomların qarışığından ibarətdir. Onların əksəriyyətinin nisbi atom kütləsi 20-yə, cüzi bir qisminin nisbi atom kütləsi isə 22-yə bərabərdir. Nəticədə qarışığın nisbi atom kütləsi 20,2-yə bərabər olur. Eyni kimyəvi xassələrə malik olan atomlar kütlələrinə görə fərqlənirdi. Eyni bir element atomlarının nüvəsində eyni sayda proton olur, lakin bir-birindən neytronlarının sayı ilə fərqlənir. Nüvəsinin yükü eyni, kütlə ədədləri müxtəlif olan eyni bir kimyəvi element atomlarına izotop deyilir. Hər bir izotop iki kəmiyyətlə - kütlə ədədi və sıra nömrəsi ilə xarakterizə olunur: 8O16, 8O17. Yuxarıdakı ədəd nisbi atom kütləsini, yaxud atomun kütlə ədədini, aşağıdakı ədəd isə sıra nömrəsini yaxud nüvənin yükünü göstərir. İzotoplar davamlı və radioaktiv (davamsız) olur. Radioaktiv izotoplar təbii və süni olur. İzotoplar bioloji və kimyəvi tədqiqatlarda nişanlanmış atomlar kimi, radiasiya terapiyasında və nümunələrin yaşını təyin etmək üçün tətbiq olunur.

İzotop effekti
--------------

İzotop effekti - elementin izotoplarının, yaxud izotop tərkibinə görə bir-birindən fərqlənən birləşmələrin xassələrində atom kütlələrinin müxtəlifliyi nəticəsində aşkar olan fərdi. Elementin atom kütləsi böyük olduqca izotoplarının kütlələri arasındakı fərq də azdır, hidrogen izotoplarında bu fərq protiuma nisbətən deyteriumda 100%, tritiumda 200% olduğundan hidrogen və heliumda izotop efferkti daha böyükdür. İzotop effekti nəticəsində maddənin termodinamik xassələri molekulların kristal qəfəslərində atomların rəqs tezlikləri dəyişir.

İzotop indikatoru
-----------------

İzotop indikatoru - izotop tərkibi təbii birləşmələrindən fərqlənən maddə. İndikator kimi işlədilir. İzotop indikatorunun yüksək həssaslığı və spesifikliyi onu ən mürəkkəb sistemdə maddələrin hərəkəti, paylanması və çevrilməsi zamanı izləməyə imkan verir.

İzotop mübadiləsi
-----------------

İzotop mübadiləsi - reaksiyayagirən maddələr arasında elementin izotoplarının yenidən paylanması. Bu zaman maddə molekullarında elementin 1 izotopu molekulun elementar tərkibini dəyişmədən həmin elementin başqa izotopu ilə əvəz olunur.

Mənbə
-----

* A.Məhərrəmov, M.Allahverdiyev və b. "Kiçik kimya ensiklopediyası", 1997.

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |

1. ↑  Практически стабилен, период полураспада 2,01·1019 лет.