recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Milli Səhiyyə Komissiyası** (çin. ənən. 國家衛生健康委員會, sadə. 国家卫生健康委员会, pinyin: *Guójiā Wèishēng Jiànkāng Wěiyuánhuì*) — Çin Xalq Respublikasının Dövlət Şurasının ölkədə səhiyyə siyasətinin inkişaf etdirilməsindən məsul olan kabinet səviyyəsində icra şöbəsi. 19 mart 2018-ci il tarixində təsis edilmişdir. Nazirliyin qərargahı Çinin paytaxtı Pekin şəhərində yerləşir. Komissiyaya Nazirlər Kabineti səviyyəsində Dövlət Şurasının naziri rəhbərlik edir. Ma Syaovey komissiyanın hal-hazırkı naziri və partiya şöbəsinin katibidir. Qurumun sələfi Milli Səhiyyə və Ailə Planlaşdırma Komissiyası idi.

Tarixi
------

1954-cü ildə başlayan Çin Xalq Respublikası hakimiyyətinin əksər dövründə ölkənin səhiyyəsindən Səhiyyə Nazirliyi məsul idi. 2013-cü ildə bu qurum Milli Səhiyyə və Ailə Planlaşdırma Komissiyası ilə əvəz edilmişdir. 2018-ci ilin mart ayında Çin Xalq Respublikası hökuməti Milli Səhiyyə və Ailə Planlaşdırma Komissiyasının ləğv olunduğunu və funksiyalarının yeni bir qurum olan Milli Səhiyyə Komissiyasına verildiyini açıqlamışdır.

Çin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının üzvüdür. Nazir Ma Syaovey 92-ci Dünya Səhiyyə Assambleyasında 1978-ci ildən bəri Çinin əsas səhiyyə xidmətinin təkmilləşdirilməsinə, sakinlər üçün universal bir sosial təhlükəsizlik şəbəkəsinin inkişaf etdirilməsinə və ilkin tibbi yardımın keyfiyyətinin, səmərəliliyinin və istifadəsinin yaxşılaşdırılmasına diqqət yetirdiyini söyləmişdir.

Komissiya materik Çinində COVID-19 pandemiyasına qarşı ümumölkə səyləri koordinasiya edən aparıcı qurumdur.

Nazirlərin siyahısı
-------------------

Nazirlər| # | Ad | Başlama | Bitmə | Qeydlər |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ma Syaovey | 19 mart 2018 | Hal-hazırda |  |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Archived copy" 国家卫生健康委员会正式"挂牌". ifeng (çin). 2018-03-27. 2019-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-22.
2. ↑  "China's new cabinet members endorsed". China Daily. 2018-03-19. 2019-05-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-22.
3. 1 2  "China shares experiences in primary health care at 72nd World Health Assembly - Xinhua | English.news.cn". www.xinhuanet.com. 2020-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-25.
4. ↑  "'Grave situation' as coronavirus claims another life". www.9news.com.au. 2020-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-26.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Sina Weibo |
| Normativ yoxlama | ISNI: 0000000494359742 · LCCN: n2019183741 · VIAF: 5643156133194658430009 · WorldCat VIAF: 5643156133194658430009 |
**Rakel del Rozario Masias** (3 noyabr 1982, Teror, Qran Kanariya, Las Palmas) — ispanıyalı müğənni, "Morfeyin yuxusu" (*isp.* Sueño de Morfeo) qrupunun solisti.

Həyatı
------

Rakel ailədə 6 uşaqdan 2-cisidi. O, 14 yaşından mahnılar yazmağa başlayıb. 17 yaşında kelt musiqi qrupunu rəhbərlik edən Asturias`dan David Feito`ya rast gəlir.

2000-ci ildə Rakel doğma Gran Kanariyanı Asturias üçün tərk edir və Xemà qrupuna qoşulur,nəhayət onlar ilk albomlarını çıxardırlar. Tezliklə David və Rakel Juan Luis Suárez`ə rast gəlirlər, və onlar El Sueño de Morfeo qrupunu yaradırlar.
Rakel del Rosario ispan vokalistidir, David və Juan`nin köməyi ilə özlərinin bir çox mahnılarinı yazır və tərtib edir.

Şəxsi həyatı
------------

17 noyabr 2006-ci ildə  Formula 1 pilotu Fernando Alonso ilə evlənir. Onlar İsveçrənin Mont-sur-Rolle şəhərinə köçmədən öncə İngiltərənin Oksford şəhərində yaşamışdırlar. 2010-cu ildə Fernandonun yeni komandasına - Ferrariyə - yaxın olmaq üçün İsveçrənin Luqano şəhərinə köçürlər. 20 dekabr 2011-ci ildə onlar mətbuata boşanmalarını elan etdilər..

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  IMDb (ing.). 1990.
2. ↑  "The girls in pole position". Mail on Sunday. Associated Newspapers. 25 February 2007. səh. 34.  (#accessdate\_missing\_url)
3. ↑  "2007 FIA Gala Awards Gallery". The Official Formula 1 Website. 2007-12-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-12-16.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-05-01.
**Xovsuz xalçalar** — toxuculuq sənətinin ən erkən dövrünə təsadüf edən xalçalar.

Azərbaycan xalçaları öz texniki xüsusiyyətlərinə görə xovlu və xovsuz olurlar. Xovsuz xalçalar toxuculuq sənətinin ən erkən dövrünə təsadüf edir. 

Azərbaycan xalça sənəti öz yüksək bədii texniki keyfiyyətinə, xovsuz toxunuşunun müxtəlifliyinə görə fərqlənir. Burada xovsuz xalçaların bütün nümunələri təqdim edilmişdir, digər ölkələrin xalça sənətində isə bu nümunələr az miqdarda təmsil olunur. Bundan çıxış edərək Alman sənətşünası Q.Rop "Şərq xalçası" kitabının "Qafqaz xalçaları" bölməsində buradakı xalçaların Asiya xalçalarından daha erkən əmələ gəldiyini, xovsuz xalçalardan - kilimlərin Qafqazda ən yaxşı olduğunu sübut edir. Xovsuz xalçaların, ümumiyyətlə xalça sənətinin yaranmasının əsasını onların ilk sadə nümunələri olan həsir, çətən, buriya təşkil edir. Xovsuz xalçalar öz toxuma üsuluna, kompozisiya quruluşuna, ornament zənginliyinə və rəng koloritinə görə bir-birindən fərqlənən 8 növə bölünür:
palaz, cecim,ladı, kilim, şəddə, vərni, zili, sumax.

Mənbə
-----

1. ↑  Xovsuz xalçalar[*ölü keçid*]
2. ↑  "Xalçaçılıq". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-23.
3. ↑  "Azərbaycanda xalça sənətinin inkişafı". 2011-10-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-22.
**Fasih Əhməd Cəlaləddin Havafi** (1375, Ruy ş. – 1442, Herat ş.)—teymurlular dövrü tarixçisi.

Həyatı
------

Əmir Teymur və Teymurlular dövründə yazıb-yaradan Fasih Əhməd Cəlaləddin Havafi 28 sentyabr 1375-ci ildə Xorasan əyalətinin Xaf vilayətinin Ruy kəndində anadan olmuşdu. Təlim-tərbiyəsini mədrəsədə almışdı. 1405-ci ildə Səmərqəndə yönəlmişdi. 1415-ci ildə dönəminin nüfuzlu əmirlərindən Əlaəddin Əli Tarxanın, sonra Şahrux mirzənin yanında xidmət etmişdi.

Fasih Havafi həyatının əsas hissəsini Şahrux mirzənin oğlu Baysunqur mirzənin sarayında keçirdi. Divanda münşilik edirdi. Bəzi məlumatlara görə tarixçiliyə "Məcmuə ət-təvarix" adlı əsərlə başlamışdı. Bu əsər sonralar "Məcmuəi-Fasihi" kimi tanınmışdı.

Fasih Havafi 1442-ci ildə Herat şəhərində vəfat edib.

Əsərləri
--------

* Havahi Fasih Əhməd b. Cəlaləddin Məhəmməd, Mücməl-i fasihi C.1. Tsh. ve thş: M. Fərrux,

Kitabfuruş-i Bastan, Məşhəd- Tehran, 1341.

Xarici keçidlər
---------------

* Фасих ал-Хавафи. Фасихов свод / Пер. Д. Ю. Юсуповой. — Ташкент: Фан, 1980. (rus.)
**Fatma Mehrəliyeva Yusif qızı** (4 iyun 1926, Quba – 4 yanvar 2000, Bakı) — xanəndə (lirik soprano), Azərbaycan SSR Əməkdar artisti (1956).

Həyatı
------

Fatma Mehrəliyeva 4 iyun 1926-cı ildə Qubada anadan olmuşdur. O, orta məktəbdə tədris olunan nəğmə dərslərində xüsusi fəallıq göstərərmiş. Bunun nəticəsi olaraq Fatma Mehrəliyeva müəllimlərinin təkidi ilə Bakı musiqi festivalında iştirak etmək üçün Bakıya getmiş və festivalda "Qubanın ağ alması" xalq mahnısını ifa etmişdir. On bir yaşlı Fatmanın ifası Üzeyir Hacıbəylinin diqqətini cəlb etmişdir. Bəstəkar Fatma Mehrəliyevanı himayəsinə götürərək yaxşı təhsil alması üçün hər cür şərait yaratmışdır. Belə ki, Fatma Mehrəliyeva 1938-ci ildə Üzeyir Hacıbəylinin təşəbbüsü ilə Bakıya gəlmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Fatma Mehrəliyeva 1940-cı ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası nəzdindəki "Sazçı qızlar" ansamblında əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Elə həmin ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olmuş və geniş konsert proqramları ilə çıxış etmişdir.

1941-1945-ci illərin Böyük Vətən müharibəsi zamanı cəbhədə hərbçilər qarşısında çıxış edən Fatma Mehrəliyeva Üzeyir Hacıbəylinin vətənpərvərlik mövzusunda yazdığı musiqi nümunələrini ifa etmişdir. Mehrəliyeva, həmçinin 
Musiqisi Üzeyir Hacıbəyovun sözləri Səməd Vurğunun olan "Şəfqət bacısı" mahnısının ilk ifaçısı olmuş, lakin 
həmin ifanın lent yazısı qalmamışdır.

Fatma Mehrəliyeva muğam, xalq mahnı və təsniflərinin, eləcə də bəstəkar mahnılarının mahir ifaçısı kimi şöhrət qazanmışdır. Elə bu şöhrət sayəsində lirik soprano səsə malik olan müğənni 1945-ci ildə Üzeyir Hacıbəylinin eyniadlı operettası əsasında çəkilən "Arşın mal alan" filmində Telli roluna çəkilmişdir. Yaratmış olduğu Telli obrazı Mehrəliyevanın yaradıcılığında böyük rol oynamışdır.

Fatma Mehrəliyevanın oxuduğu muğamlar arasında "Kəsmə şikəstə"nin özünəməxsusi yeri olmuşdur. Belə ki, musiqişünas alim, professor Ramiz Zöhrabov "Zərbi muğamlar" kitabında "Kəsmə şikəstə"ni məhz Fatma Mehrəliyevanın ifasında nota köçürmüşdür. Bundan başqa, "Getmə dayan", "Olmaz-olmaz", "Ceyranım", "Qubanın ağ alması", "Azərbaycan maralı", "Ahu kimi", "Qaragilə", "Muğan qızı", "Lay-lay", "Unuda bilmirəm" və s. kimi xalq və bəstəkar mahnlarını oxuyan müğənni "Qatar" və "Segah-zabul" muğamlarını ifa edərək Azərbaycan musiqi mədəniyyətinə öz töhfələrini vermişdir.

Vəfatı
------

Fatma Mehrəliyeva 4 yanvar 2000-ci ildə vəfat etmişdir.

Mükafatları
-----------

Azərbaycan musiqi sənətindəki xidmətlərinə görə 1956-cı ildə respublikanın Əməkdar artisti adına layiq görülüb.

Filmoqrafiya
------------

1. Arşın mal alan (film, 1945)
2. Üzeyir ömrü (film, 1981)

Səs yazıları
------------

* Azərbaycan diskoqrafiyası - Fatma Mehrəliyeva

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Həmidə Nizamiqızı.* "Fatma Mehrəliyeva dünyasına xəyali səfər" (Azərbaycan). medeniyyet.az. 7-12-2018 tarixində arxivləşdirilib.
**Amangəldi İmanov** (*qaz.* Аманкелді Үдербайұлы İmanov; d. 3 aprel 1873 – ö. 18 may 1919) — Qazaxıstanda qazax xalqının milli-azadlıq üsyanın təşkilatçısı və fəal iştirakçısı, kommunist, inqilabçı.

Həyatı
------

1873-ci il aprelin 3-də Qazaxıstanda kasıb ailədə anadan olub.

1916-cı ildə Turqay vila­yətində Amangəldi İmanovun baçılıq etdiyi üsyan, xüsusilə, fərqləndi. Üsyanın yatırılması üçün cəbhə xəttindən də əsgəri birliklər gətirməyə məcbur olurlar. Düşmənlə savaş üçün hazırlanmış əsgəri birliklər çar hökuməti silahsız təbəələrinin üzərinə yeridir. Mərkəzi quberniyalardan Qazaxıstana köçürülmüş ruslarda əsgəri birliklərə kömək etdiyindən Türküstanda onminlərlə dinc sakin öldürülür.

Amangəldi İma­nov 1918-ci ildə Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyası sıralarına keçdiyindən Albi Jangildin­lə birlikdə Sovetlərin mövqeyini müdafiə etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Amangəldi İma­nov — Bioqrafiya  (rus.)". 2018-05-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-11. Amangəldi İma­nov — Bioqrafiya  (rus.)

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
* 
* 
*
**Vasili İvanoviç Abayev** (oset. Абайты Васо; 2 (15) dekabr 1900, Kobi[d], Tiflis quberniyası, Rusiya imperiyası – 18 mart 2001[…] və ya 12 mart 2001, Moskva) — sovet və Rusiya filoloqu, dilçisi, iranşünası, diyarşünası.

Həyatı
------

Vasili İvanoviç Abayev 15 dekabr 1900-cü ildə indiki Gürcüstanın Kobi kəndində anadan olmuşdu.Sankt-Peterburq Universitetinin ictimai elmlər fakültəsini bitirmişdi. (1925).

Vasili Abayev 12 mart 2001-ci ildə Moskva şəhərində vəfat edib.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Avrasiyanın geniş ərazilərinin iskit və sak xalqlarının məskəni olduğunu digər müəlliflər də təsdiqləmişlər. Belələrindən biri də V.İ. Abayev olmuşdur. Bütün bu müəliflər artıq yuxarıda qeyd edildiyi kimi, iskit və saklara aid edilən "heyvani üslub"un bütün bu ərazilərə səpələnmiş kurqanlardan tapılan zəngin maddi mədəniyyət nümunələrinə xas olması faktından, eləcə də Herodot da daxil olmaqla bütün antik müəlliflərin həmin mədəniyyətin daşıyıcılarını ümumiləşdirici "iskit" adı ilə adlandırması faktından çıxış etmişlər. Fəqət həmin müəlliflər həmin kurqanların xronoloji ardıcıllığını, yəni hansı kurqanların nisbətən daha qədim olması faktını nəzərə almadan, bu etnik qrupların Şərqdən Qərbə doğru yayıldıqlarını söyləmişlər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Vasilij Ivanovič Abaev // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. 1 2  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.

Xarici keçidlər
---------------

* Абаев В. С. Общегуманитарные аспекты теоретического языкознания
* Статья в электронной энциклопедии «Кругосвет»
* V. İ. Abayev. Osetin dilinin qramatik oçerki  (rus.)
* Vasili İvanoviç Abayev Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
**İrvinq Penn** (*ing.* Irving Penn; 16 iyun 1917[…], Pleynfild, Nyu Cersi – 7 oktyabr 2009[…], Manhetten, Nyu-York ştatı) — XX əsrin ən nüfuzlu fotoqraflarından biri, moda fotoqrafiyasının ən vacib nümayəndəsi olan Amerika fotoqrafı.

Həyat və işi
------------

1917-ci ildə inqilabdan sonra Rusiyanı tərk edən immiqrant yəhudi ailəsində doğulub. On səkkiz yaşında İrvinq Filadelfiya İncəsənət Muzeyinin nəzdindəki dördillik reklam dizaynı kursuna yazıldı. Peşə təhsili ilə yanaşı o Harper's Bazaar jurnalında kuryer kimi işləyir, həmçinin rəssama ayaqqabı eskizlərini çəkməyə kömək edirdi. 1938-ci ildə təhsilini bitirərək "Junior League" jurnalının incəsənət redaktoru olmuş, sonra isə Saks Fifth Avenue univermağında analoji vəzifəyə keçmişdir. Lakin iyirmi beş yaşında işdən çıxaraq Mexikoya yollanmış, burada il boyu şəkillər çəkmişdir.

Nyu-Yorka qayıtdıqdan sonra Penn müsahibəni müvəffəqiyyətlə keçərək Vogue jurnalının incəsənət redaktoru Aleksandr Libermanın köməkçisi oldu. 26 yaşlı dizaynerin jurnalın üz qapağının necə görünməli olduğuna dair öz təsəvvürü var idi, lakin jurnalın fotoqrafları ilə bu məsələdə anlaşa bilmədiyinə görə Liberman ona kameranı götürməyi məsləhət gördü və 1 oktyabr 1943-cü ildə İrvinq Pennin ilk fotoşəkli Vogue jurnalının üz qapağında çıxdı. Fotoqraf ölümünə qədər Vogue moda jurnalına şəkillər çəkmişdir. Penn həyatı boyu ən azı altı kitab çıxarıb. 7 oktyabr 2009-cu ildə Manhettendəki evində 92 yaşında vəfat edib.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt
* Dünya muzeylərində işləri
* Irving Penn: Small Trades at the J. Paul Getty Museum Arxivləşdirilib 2019-02-27 at the Wayback Machine
* Irving Penn: Platinum Prints at the National Gallery of Art Arxivləşdirilib 2016-10-22 at the Wayback Machine
* Gallery of 123 photos by Irving Penn[*ölü keçid*]
* Art News Online article on a Penn photo
* Irving Penn gallery Arxivləşdirilib 2018-04-25 at the Wayback Machine
* Irving Penn at Luminous Lint
* Irving Penn in Paris in the 50' Arxivləşdirilib 2009-10-14 at the Wayback Machine

1. ↑  artist list of the National Museum of Sweden. 2016.
2. ↑  Museum of Modern Art online collection (ing.).
3. 1 2 3  *Marter J.* Penn, Irving // The Grove Encyclopedia of American Art. Oxford University Press, 2011. ISBN 978-0-19-533579-8
4. ↑  Irving Penn (nid.).
5. ↑  .
6. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
Ras Şamra (Uqarit), Suriyadan tapılan, eramızdan əvvəl 1400-1300-cü illərə aid Mikena qabı
**Artefakt** (*lat.* artefactum arte - süni + faktus - düzəldilmiş) — arxeologiyada keçmişdə mexaniki təsirə məruz qalmış, məqsədyönlü arxeoloji qazıntılar və ya hər hansı tək, bəzən təsadüfi hadisə nəticəsində aşkar edilmiş obyekt. Artefaktlara misal olaraq daş alətlər, zərgərlik məmulatları, silahlar, keramika məmulatları, tikililər və onların detalları, qədim yanğının kömürləri, insan təsirinin izləri olan sümüklər və s. göstərmək olar. Artefaktlar arxeoloji ərazilərdə qazıntılar aparan, tapıntıları və qazıntıların nəticələrini araşdırıb dərc edən və bu məlumatlar əsasında bəşəriyyətin tarixi keçmişini bərpa edən arxeoloqlar tərəfindən öyrənilir. Onlarda elm və ya sənət baxımından dəyərli olanları muzeylərdə və sərgilərdə nümayiş etdirilir.

Terminologiya
-------------

Azərbaycandilli ədəbiyyatda artefakt sözü nisbətən yaxınlarda istifadə olunur və ingilis dilindən götürülmüşdür (ingiliscə artefakt, artefakt), o da öz növbəsində latın sözündəndir ars (süni) + faktum (edilmiş). Termin ibtidai arxeologiyaya, daha sonra biologiya və tibbdən arxeologiyanın digər sahələrinə daxil oldu. Azərbaycandilli ədəbiyyatda da artefaktları adlandırmaq üçün aşağıdakı ekvivalent terminlər istifadə edilmişdir və ya istifadə olunur:

**maddi mənbələr**. Bu termindən istifadə edərkən adətən elə başa düşülür ki, söhbət heç bir yazısı olmayan artefaktlardan gedir. Yazıları ehtiva edən artefaktlara "yazılı mənbələr" deyilir.

**maddi mədəniyyət obyektləri**. Burada "mədəniyyət" sözü arxeoloji mədəniyyət termini ilə eyni mənada işlənir.

**arxeoloji abidələr.** Bu termin daha geniş məna kəsb edir və daha böyük ərazilərə arxeoloji yerlər də deyilir, məsələn, bütövlükdə qədim yaşayış məskəni. Arxeoloji abidələrə ən çox xüsusi qiymətli əsərlər deyilir.

**arxeoloji tapıntılar**. Onların arasında fərdi tapıntılar və kütləvi tapıntılar ayırd edilir.

Artefakt termininin ümumiyyətlə arxeologiyada istifadəsi onun semantikasına görə məqbul sayıla bilməz. Apriori olaraq aydındır ki, demək olar ki, bütün arxeoloji tapıntılar insan tərəfindən hazırlanır. Termin yalnız təbii mənşəli obyektlər və insan tərəfindən hazırlanmış obyektlər arasında obyektin mənşəyinin alternativi qərar verildiyi hallarda istifadə olunur. Əşyanın insan tərəfindən hazırlanmasına dair sübutlar verildikdə, əşya artefakt sayılır.

Ədəbiyyat
---------

* Авдусин Д. А. Основы археологии. — М.: Высшая школа, 1989. — 335 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-06-000015-X.
* Dark K. R. Theoretical archaeology. — New York: Cornell University Press, 1995. — 246 p. — ISBN 0801431255.
* Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 7. / Под ред. С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой, А. В. Захаровой. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2017. — 800 с.
**Basmıllar** (Çincə: 拔悉蜜, Basimi, Baximi) köçeri bir Türk boyu VII- VIII yüzillərdə Cungariya hövzəsi (Monqolca: Зүүнгар Züüngar, Çincə: 準噶爾; *Zhǔngáěr*, Rusca: Джунгария Dzhungariya) (indiki Çin Xalq Respublikasının şimal-qərbində) deyilən bölgədə yaşamışdılar. Basmıllar Şərqi Türk xaqanlığı zamanında çox önəmli rol oynamışdılar, bir dövr xaqanlar bu boydan imiş.

Qədim bir Türk unvanı olan *qutluγ* (qutluğ), başqa unvanlarla birlikdə sıx-sıx işlənirdi, *iduq kut* (Basmıl boyunun xaqanın unvanı, sonra Turfannın Uyğur xaqanı), *qut Tengri xatunı*, *Bilge qutı* (Uyğur bəylərinə verilen unvan)

Bilgə xaqan Bengü daşı 1. yüzünde (Şərq üzü);

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "*İyirmi yaşımda, Basmıl Idıkut soyum (olan) bodun idi. Yüklü dəvə göndərmədi deyə ordu saldım. ..... boyun eydirtdim. Varlığını bəri gətirdim.*" | "|

Arqular, Qazaxların Orta Jüz (Qazaxca: Орта жуз, *Orta Jûz*) dedikləri köçəri boylar birliyi olaraq bilinən, əski Basmıllardır.

Mahmud Qaşqarlı, Türk dilinin ən əski və dəyərli sözlüklərindən Divân-ı Lügati't-Türkdə; 

"*Rum ölkəsinə ən yaxın olan boy Beçənəkdir; sonra Qıpçaq, Oğuz, Yemək, Başgırt, Basmıl, Kay (*Qayı*), Yabaku, Tatar, Kırkız (*Qırğız*) gəlir. Qırğızlar Çin ölkəsinə yaxındırlar.*". Ayrıca "*Çomul boyunun özlərindən olduğu çöl xalqı ayrı bir dilə sahibdir, Türkcəni yaxşı bilirlər. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da belədir. Hər boyun ayrı bir ağzı (ləhcəsi) vardır; bununla bərabər Türk diliini də yaxşı danışırlar. Qırğız, qıpçaq, Oğuz, Tuxsılər, Yağma, Çiğil, Oğrak, Çaruk boylarının öztürkcə olaraq yalnız bir dilləri vardır. Yeməklərlə Başqırdların dilləri bunlara yaxındır. .... Dillərin ən yeğnisi Oğuzların, ən doğrusu da Tuxsi ilə Yağmaların dilidir.*" şəklində bildirmişdir.
 şəklində Türk boylarının yerlərini və dillərini tanıtmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Drevnetyurkskij Slovar" (Old Turk Dictionary), Leningrad, 1969, p. 110.
2. ↑  G. Doerfer. Türkische und Mongolische Elemente in Neupersischen. III. Wiesbaden, 1963-1975, S. 553.
3. ↑  Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 28
4. ↑  Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 30
5. ↑  Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 30
6. ↑  M.Zakiev, "*Origin of Türks and Tatars*", sayfa 69, 192, Moscow, "Insan", 2002, ISBN 5-85840-317-4  (rus.)

Mənbə
-----

* S.G.Klyashtorny, *"Ancient Turk Rock Inscriptions in the Talas Ala-Too. A Sogdian Word in an Old Turk Inscription"*, Webfestschrift Marshak 2003,(Direk Web Yazısı)  (ing.)
* Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Etnik qrup** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Əmrah Aslanov** (1 iyun 1920 — 19 aprel 1982) — "Qızıl Ordu"nun baş serjantı, 28-ci qvardiya süvari alayının istehkamçısı (mina təmizləyən). Döyüş yolu Moskvadan Berlinədək davam etmişdir. Şöhrət Ordeninin hər üç dərəcəsinin kavaleri olub.

Bioqrafiya
----------

Əmrah Aslanov 1 iyun 1920-ci ildə Gürcüstanın Marneuli rayonunun Təzəkənd kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. O, 3 sinif bitirmişdi və kolxozda briqadir işləyirdi.

1939-cu ildə "Qızıl Ordu"nun sıralarına qoşulub. 102-ci atıcı alayda xidmət edib. 1941-ci ilin iyun ayından Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib. Döyüş yolu Moskvadan Berlinədək davam etmişdir.

20 mart 1944-cü ildə Vitebsk şəhərindən cənubda 18 ədəd minanı təmizləmiş və tankları minalanmış sahədən keçirtmişdir. Sonradan, Hitlerçilərin mövqeləri ələ keçirildikdən sonra isə 40 ədəd mina quraşdırmış və bununla da düşmənlərin ləngiməsinə səbəb olmuşdur.

20 may 1944-cü ildə, döyüş zamanı göstərdiyi igidliyə görə 199-cu atıcı diviziya komandirinin əmri ilə "3-cü Dərəcəli Şöhrət Ordeni"ilə təltif edilmişdir.

1945-ci il yanvarın 22-də 28-ci qvardiya süvari alayının istehkamçısı Əmrah Aslanov Allenştayn şəhəri (indiki Olştın, Polşa) yaxınlığında gedən döyüşlərdə düşmənin 4 əsgərini məhv edir və üç nəfərini əsir götürür. Yolun minalardan təmizlənməsi zamanı isə 8 ədəd tank əleyhinə olan minanı zərərsizləşdirir.

Əmrah Aslanov 6 mart 1945-ci ildə "2-ci Dərəcəli Şöhrət Ordeni" ilə təltif edilmişdir.

27 aprel 1945-ci ildə Angermyunde yaşayış məntəqəsinin şimal qərbində döyüşən Əmrah Aslanov öz döyüş yoldaşları ilə birlikdə düşmənin 3 ədəd tank əleyhinə olan qurğusunu və 6 ədəd meşə pusqusunu sıradan çıxarır, şəxsən 33 mərmini zərərsizləşdirir.

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 1945-ci il 29 iyun tarixli qərarına əsasən Əmrah Qara oğlu Aslanov göstərdiyi igidliklərə görə "1-ci Dərəcəli Şöhrət Ordeni"nə layiq görülür.

Baş serjant Əmrah Aslanov 1946-cı ildə ordu sıralarından ayrılaraq vətəninə dönmüşdur. Burada o, südçülük və tərəvəzçilik kolxozunda mühafizə rəisi vəzifəsində çalışmışdır.

Əmrah Aslanov 19 aprel 1982-ci ildə vəfat etmişdir. Təzəkənd orta məktəbinə onun adı verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  "Асланов Амрах Кара оглы". Warheroes.ru. 11 may 2017 tarixində arxivləşdirilib.

Ədəbiyyat
---------

* *Loboda V.F.* Солдатская слава. 2. Moskva. 1967. səh. 27-28.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней. Moskva: Воениздат. 2000.
* *A.A. Hüseynov.*  (2000 nüs.). Bakı. 2014. səh. 8-11.

Xarici keçidlər
---------------

* Əmrah Aslanov Rusiya Federasiyasının müdafiə nazirliyinin saytında Arxivləşdirilib 2020-09-23 at the Wayback Machine  (rus.)
**2004-cü il Qamışlı iğtişaşları** — Suriya kürdlərinin 2004-cü ilin martında şimal-şərqdəki Qamışlı şəhərində üsyanı, Suriya Ərəb Silahlı Qüvvələri tərəfindən kürdlərə qarşı törədilən qətliam.

"Ərəb kəməri" proqramı çərçivəsində Qamışlıya məskunlaşan ərəblərlə kürd sakinlər arasında onilliklər ərzində münasibətlər gərgin idi. 2004-cü ilin martında xaotik futbol matçı zamanı ərəb və kürd tamaşaçıları arasında toqquşma baş vermişdir. BƏƏS Partiyasının yerli ofisi kürd nümayişçilər tərəfindən yandırılmışdır. Onlar 2003-cü ildə Firdovsi meydanında heykəlin yıxılmasını əks etdirərək Qamışlı şəhərində Hafiz Əsədin heykəlini yıxmışdılar.

Suriya Ordusu cəld cavab vermiş, əraziyə tanklar və helikopterlər tərəfindən dəstəklənən qoşunların yerləşdirilmiş və geniş dağıdıcı əməliyyatların başladılmışdır. Təhlükəsizlik qüvvələrinin şəhərə nəzarəti bərpa etməsi nəticəsində azı 30 kürd həlak olmuş, 160 nəfər yaralanmışdır. Təzyiqlər nəticəsində minlərlə suriyalı kürd İraq Kürdüstanına qaçmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Suriya kürdləri

İstinadlar
----------

1. ↑  Şablon:Cite periodical
2. ↑  *Ahmed, Akbar.* 4: Musharraf's Dilemma // The Thistle and the Drone. Washington, D.C.: Brookings Institution Press. 2013. 187. ISBN 978-0-8157-2378-3.
3. ↑  Şablon:Cite periodical
4. ↑  *Ahmed, Akbar.* 4: Musharraf's Dilemma // The Thistle and the Drone. Washington, D.C.: Brookings Institution Press. 2013. 187. ISBN 978-0-8157-2378-3.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Tejel, Jordi.* The Qamishli revolt, 2004: the marker of a new era for Kurds in Syria // Syria's Kurds: History, Politics and Society. London: Routledge. 2009. 108–132. ISBN 9780415424400.
**"Qafqaz günləri"** (*fr.* Jours caucasiens) — Azərbaycan əsilli Fransa yazıçısı Baninin 1945-ci ildə Parisdə nəşr olunmuş romanı.

Qafqaz günləri romanında XX əsrin əvvəllərinə aid olan Azərbaycan tarixi təqdim olunur, o zamankı adət-ənənələr, həyat tərzi, mədəniyyət haqqında ətraflı məlumat verilir.

Fransız dilində yazılmış roman avtobioqrafik faktlar üzərində qurulmuşdur.

Məzmun
------

Əsərin məzmunu Baninin şəxsi bioqrafiyası üzərində qurulmuşdur. Romanda Bakının bir çox zəngin ailələri, onlar arasında olan münasibət, bayram və yas mərasimləri, milli adət-ənənələr, zamanın əhval - ruhiyyəsi müəllif tərəfindən dəqiqliklə və ustalıqla qələmə alınmışdır.

Romanda gənc qəhrəmanın onu əhatə edən insanlara və mühitə münasibəti, müasirlərinin əhval-ruhiyyəsi onların baş verən hadisələrə münasibəti öz əksini tapmışdır.

Öz evinin və Mərdəkandakı bağ evinin təsvirindən müəllif onun və yaxınlarının həyatına güclü təsir edən hadisələrin təsvirinə keçir.

Bu əsərə erməni-azərbaycan qarşıdurması, Bakıda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qırğınlar, demokratik respublikanın qurulması və süqutu, nəhayət qırmızı ordunun Azərbaycanı işğalı və Bakıya daxil olması hadisələri daxildir.

Banin babasının vəsiyyətinə əsasən onun və üç bacısının birdən-birə milyonçuya çevrilməsi, lakin onların "milyonçuluğunun" çox çəkməməsi, Azərbaycan qırmızı ordu tərəfindən işğal edildikdən sonra ailəsinin başına gələn faciələr haqda ətraflı yazır.

Yazıçı ADR-in hökumətində nazir olmuş atası Mirzə Əsədullayevi, ata nənəsini, alman dayə fröylen Annanı ən kiçik detalları belə nəzərdən qaçırmadan təsvir edir.

Banin Novruz və Ramazan bayramının qeyd olunmasını çox maraqlı bir tərzdə təsvir edir.

Həmçinin bax
------------

* Banin

Mənbə
-----

* Baninin təhqir etdiyi əri
* Axisxa.narod.ru — Arzu Yolçuyeva: Ümmulbanu yaradıcılığı: Fransa-Azərbaycan ədəbi əlaqələri kontekstində
* Azərbaycanın mühacir ədəbiyyatı Arxivləşdirilib 2009-11-03 at the Wayback Machine
* Qafqaz günləri roman  (rus.)

1. ↑  "Рамиз Абуталыбов: "Банин всегда и везде гордо заявляла, что она азербайджанка"" (rus). Day.Az. 2023-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-06.
**Başqırdıstan Respublikası Konstitusiyası** — Başqırdıstan Respublikasının ali qanunudur. Konstitusiya hökumətin milli çərçivəsini müəyyənləşdirir.

Konsitutsiyanı ilk üç məcəlləsi hakimiyyətin ayrılmasının doktrinasını təşkil edir. Beləki, Başqırdıstan Milli Məclisindən ibarət qanunvericilik, hökumət başçısından ibarət olan icraçı və Ali Məhkəmə də başda olmaqla digər məhkəmələrdən ibarət məhkəmə hakimiyyətləri təşkil edir.

Başqırdıstan Rusiya tərkibində olduğu üçün dövlətin qəbul etdiyi konsitutsiyaya diqqət edilir və bəzən mərkəz tərəfindən də təzyiqə məruz qalır. Məsələn 2014-cü ildə konsitutsiyaya edilən sonuncu dəyişikliklərdə *"prezident"* sözü konsitutiyadan çıxarıldı və yerinə *"baş"* əlavə edildi. Həmçinin konsitutiyada başqırd dili ilə əlaqədar qanunlara yerli hakimiyyət oraqanları tərəfindən əməl edilmir.

Başqırdıstan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin binası

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2009-02-09 at the Wayback Machine Bashkortostan Constitution  (rus.)

Xarici keçidlər
---------------

* Конституция Башкортостана
* Конституция Башкортостана на сайте государственного собрания


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Başqırdıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Orrin Erastus Friman** (*ing.* Orrin Erastus Freeman; 9 sentyabr 1830, Boston – 16 avqust 1866, Yokohama) – ABŞ fotoqrafı. Çin və Yaponiyada fəaliyyət göstərmişdir. Yaponiyada məskunlaşmış ilk peşəkar fotoqraf olmaqla yanaşı, Yaponiyada ilk fotostudiyanı açmış şəxsdir.

Həyatı
------

Orrin Friman 1830-cu ildə ABŞ-nin Boston şəhərində doğulmuşdur. Friman 1857-ci ilə aid bir şəhər kataloqunda bar sahibi kimi göstərilmişdir.

1859-cu ildə ailəsi ilə birlikdə Çinin Şanxay şəhərinə gəlmiş və özü ilə ambrotipik kamera gətirmişdir. Suçjou şəhərində fotostudiya açmış və çinlilərin fotoportretlərini çəkərək pul qazanmağı planlaşdırmışdır. Lakin Suçjou şəhərində uğursuz olduqdan sonra studiyanı 1859-cu ilin iyulunda Şanxaya köçürmüşdür. Burada daha uğurlu olsa da, Yaponiyaya köçməyə qərar vermişdir.

### Yaponiyada

1859-cu ilin dekabrında və ya 1860-cı illərin əvvəlində Yaponiyanın Yokohama şəhərinə çatmış, burada Yaponiyanın ilk fotostudiyasını açmışdır. O, Yaponiyada bir sıra tanınmış şəxslərin fotoportretini çəkməklə məşğul olmuşdur. 15 iyun 1860-cı ildə Qərb elmləri ilə maraqlanan yerli tacir Otsuki Takayukinin fotoportretini çəkmişdir.

Ukay Qyokusen Frimana yaxınlaşaraq ambrotipik kamerasını və digər təchizatları üçün təklif vermiş, eləcə də, ondan fotoqrafiya dərsləri almışdır. Ukay Yaponiyanın ilk peşəkar fotoqrafı olmuş, Friman isə fotoqrafiyadan uzaqlaşaraq tacir olmuşdur.

Friman 16 avqust 1866-cı ildə keçirdiyi iflic nəticəsində ölmüş və Yokohama əcnəbi qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Ölərkən Frimanın var-dövlətinin dəyəri 130 min ABŞ dolları olaraq hesablanmışdır. Onun mirası qardaşları arasında bölüşdürülmüşdür.

Ailəsi
------

Orrinin atası Samuel Friman ev inşaatçısı, babası cərrah, ulu babası isə koloniya qubernatoru və hüquqşünas olmuşdur. Orrinin qardaşı Albert Lamper Friman 1855-ci ilin aprelində Çinə köçmüş və Şanxayın tanınmış tacirlərindən biri olmuşdur. Albert Bostonda yaşayan dostu Çarlz Kullisə yazdığı məktublarda Orrinin fəaliyyəti haqqında məlumatlar vermişdir.

Orrinin digər qardaşı Melvin Palmer Friman da Çində işləmiş, daha sonra qısa müddət Yaponiyada yaşamışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Hannavy
2. 1 2 3 4  Bennet. səh. 60
3. ↑  Bennet. səh. 59
4. 1 2 3  Bennet. səh. 58

Ədəbiyyat
---------

* *Hannavy, John.* Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography (ingiliscə). Routledge. 2008. səh. 554. ISBN 0-415-97235-3. İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2022.
* *Bennett, Terry.* Photography in Japan: 1853–1912 (ingiliscə). Tuttle Publishing. 2006. 58–60. ISBN 0-8048-3633-7. İstifadə tarixi: 8 oktyabr 2022.
Dovşan dərisi yükü (1905-ci il)Dovşan dərisi yükü (1905-ci il)
**Xəzlik heyvandarlıq** — heyvandarlığın sahəsi. Xəz dəri almaq üçün qiymətli xəzli vəhşi heyvanların təsərrüfat şəraitində yetişdirilməsi ilə məşğul olur. Əsasən gümüşü qara tülkü, mavi tundr tülküsü, norka, bataqlıq qunduzu, ondatra və b. heyvanlar yetişdirilir. Azərbaycanda yalnız bataqlıq qunduzu (Ağstafa rayonunun Qarayazı sahəsində, Şəmkir, Lənkəran və Şabran rayonlarında) yetişdirilir.

Xəzli heyvanlar
---------------

Pişik dərisiPişik dərisi
Xəzli heyvanlar dəriləri xəz məlumatı kimi edilən vəhşi və qəfəsdə yetişdirilən məməlilər. Yer kürəsində geniş yayılmışdır. Xəzli heyvanlara samur, efidra, pələng, ayı, vaşaq, ondatra, qunduz, sünbülqıran, burunduq, ağ dovşan, tolay, deşman, köstəbək, dəniz pişiyi və s. aid edilir. Azərbaycanda yırtıcılar dəstəsində aid 12 növ (1 növ gəmiricilərə və 1 növ dovşanlara aiddir). Xəzli heyvan ovlanır. Xəzli heyvanın dərisi xəz sənayesi üçün qiymətli xammaldır. Xəz beynəlxalq ticarət əşyasıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: And (dəqiqləşdirmə).
**And** - türk və moğol xalq mədəniyyətində və inancında əhd, söz vermə. **Ant** olaraq da deyilir. Monqolcada **Anda** və ya **Andgay** deyilir.

Məna və tərif
-------------

Anddan dönmək böyük bir günah və cinayət olaraq qəbul edilir. Sözün müqəddəs gücündən qaynaqlanan bir anlayışdır. Söz ilə bildirdiyi davranış, nəticə və ya obyekt arasında bir fərqlilik olmadığı, sözün (və adların) bir mənada bunların ruhu olduğu, söz ilə bunlar arasında cisimi bir bağ olduğu düşüncəsinin bir nəticəsidir. Böyük bir and içilirken bir qaba qan axıdılması səbəbi debudur. Başkırtlar'da yeri qazaraq and içmə faktı da məzarı çağrıştırması ilə əlaqəlidir. Bu gün belə "And içmək" təbiri istifadə edilər və and edilərkən içilən Süd ilə əlaqəlidir. Söz Vermek deyimi də sözün bir obyekt kimi başqalarına devrdildiği düşüncəsinin bir qalıqları. Məhkəmələrdə və ya Millət Məclislərində and içilərək işə başlanır. Yemin anlayışı bəşəriyyətin ortaq hisslərində biridir və yerinə qoyulmadığını insanın heç olmasa qürurunda bir azalma meydana gələcəyinə, bəzən də fəlakətlərlə karşılaşılacağına istər müasir, istər ilksel dərhal hər cəmiyyətdə inanılar. Türk-monqol mədəniyyətində əhəmiyyətli bir yer tutan qan qardaşlığı də yenə and içilərək həyata keçirilir və bu qan qardaşı olmuş bu insanlara Andlı deyilir.

Andlı
-----

Monqolcada **Anda** və ya **Andakar** deyilər. And içib qan qardaşı olmaq deməkdir. Bir tasın içərisinə qoyulan südə biləklərində açılan kesikten qan damlatarak içib qan qardaşı olunur. Türklərdə və monqollarda ortaq bir ənənədir. Monqol mifologiyasında "Anda Bars" deyilən və insanlarla kankardeş olmuş bir Pars ongunu vardır. Anda'lık türklərin ən əski ənənələrindən biridir. Andalar bir-birlərini qardaşlarından daha irəlidə qoruyar, sayar və kayırmaya çalışarlar.

Tobadı
------

**Tobadı** - türk, çuvaş və altay xalq inancında and sözüdür. **Tupata** olaraq da deyilər. "Vallah" və ya "Billah" kimi mənalarda istifadə olunur. "Tobadı doğru deyirəm" kimi... Skif ocaq tanrısı Tabıtı'nın adıyla da əlaqəlidir. Sözün mənşəyi, köhnə türkcə və monqolca düz, düz çökmək mənası ehtiva edər. Hətta eyni məna tungus və mançur dillərində də vardır. Mənşəyi tam olaraq təsbit etmək bu an üçün çətin görünməkdədir. Toba (Tabgaç) şəklində bilinən qədim türk tayfasının adını da ağla gətirər. Tapmaq feli ilə də əlaqəlidir (bu fel anadolu türkcəsində ibadət etmək deməkdir). Çuvaşça Tob və ya Tup sözcüyü evin ortası mənasını verər.

Etimologiya
-----------

(An) kökündən törəmişdir. Söz vermə, müqavilə mənalarını ehtiva edir. Monqol mənşəlidir. An kökü monqol və türkcədə tutmaq mənasını saxlayar. Köhnə altaycada Anta, Tunguz və Mançu dillərində də Anda formasıyla iştirak edər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Ayaz Ata** — türk, altay və Orta Asiya mifologiyalarında, xüsusilə qazaxlarda və qırğızlarda soyuq ilahı. Santa Klaus ilə də qaynaşmış vəziyyətdədir. Müxtəlif Türk dillərində **Ayas Xan** və ya "Ağ Ayas" olaraq adı keçər. Azərbaycan türkcəsində **"Şaxta Baba"** olaraq da bilinir. Ay İşığından yaradılmışdır. Soyuq havaya səbəb olar. Buğa bürcünün altı ulduzu göyün altı dəliyidir və oradan soyuq hava üfləyər. Beləcə qış gəlir. Ayaz bütün türk coğrafiyasında yandırıcı soyuq mənasını verər ki, ayın göydə rahtalıqla görüldüyü açıq havalarda meydana gəldiyi üçün Ay Tanrısının (və ya ona bağlı Ayas Xanın) göndərdiyi düşünülmüşdür. Bir növ Noel Baba olaraq düşünülə bilər. Hətta qazaxlardan biri Noel Baba ilə eyniləşdirilmişdir. Bəzi mədəniyyətlərdə qışda soyuqda ortaya çıxan və kimsəsizlərə, aclara kömək edən bir övliyadır. Xristian Əzizi olduğuna dair fikirlər də vardır. Ancaq türk mədəniyyətində var olan bir şəxsiyyət olduğu qətidir. Bəzi fikirlərə görə Ayas Xan ilə eyni adamdır. Qazaxlarda qışda qarşılanması ilə əlaqədar olaraq **Soğumbası** adlı bir əyləncə vardır. İlk qarın yağması və ilk soyuğun vurması ilə qeyd olunan bayramdır. Bu bayramla bir əlaqəsi olması ehtimal edilir.

Etimologiya
-----------

(Ay) kökündən törəmişdir. Soyuq və ay işığı mənası vardır. Ayaz eyni zamanda məhtab (ay işığı) deməkdir. Açıq və buludsuz havada ay göründüyü zaman çıxan soyuq deməkdir. Köhnə Altay dilində Ayaz / Hacas sözü açıq səma mənası daşıyır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici keçidlər
---------------

* Russian Ded Moroz and Kyrgyz Ayaz Ata (eng.)
* Ded Moroz and Ayaz Ata Arxivləşdirilib 2012-01-11 at the Wayback Machine (eng.)
**Jan Qenet** - fransız filosof, yazar, siyasi fəal. Daha çox teatr oyunları ilə tanınır.

Həyatı
------

Kamilla Qabriel Qenet tərəfindən 1910-cu ildə kimsəsizlər yurduna buraxılan yeni doğulmuş körpəyə Jan adı verilmişdi. Jan, yeddi yaşına gəldiyində zərgər ailəsində yerləşdirildi. 10 yaşında oğurluğa başladı, 13 yaşında bir zərgər məktəbinə yazıldı. Ancaq orda da çox qalmır. 1926-cı ildə, 3 ay davam edən ilk məhbusluğunu yaşayanda 15 yaşında idi. 1942-ci ildəbir daha cəza evinə düşdüyündə artıq yetkinləşmişdi. İlk şeirini yazdı, ilk kitabı *Notre-Dame des Fleurs* (Çiçəklərin Məryəm Anası) yayımlandı. Bu kitabdan sonra ardından *Miracle de la rose* (Qızılgülün Möcüzəsi) gəldi.

Əsərləri
--------

Kitabları nəticəsində tanış olduğu Andre Jid, Jan Cocteau ve Jan-Pol Sartr'ın prezidentə verdikləri müraciət sayəsində sonuncu azadlığına qovuşdu. Bu əfvdən sonra yenidən yeraltı dünyasına dönməyib, özünü tamamilə ədəbiyyata vermişdi.

### Romanları

* Çiçəklərin Məryəm Anası, *Notre-Dame des fleurs*, 1944
* Qızılgülün Möcüzəsi, *Miracle de la rose*, 1946
* Ölüm mərasimi, *Pompes Funèbres*, 1947
* Dənizçi, *Querelle de Brest*, 1947
* Oğrunun günlüyü, *Journal du voleur*, 1948

### Oyun

* Yüksək nəzarət: Haute surveillance, 1947.

* Xidmətçilər: Les bonnes, 1947.

* Balkon: Le balcon, 1956.

* Zəncilər: Les nègres, 1958.

* Pərdələr: Les paravents, 1961.

Ölümü
-----

Bir neçə vaxt qırtlaq xərçəngi ilə mübarizə aparan Qenet 1986-cı ildə Parisdə bir otel orağında ölü olaraq tapıldı. Qenetin başını sərt bir şəkildə harasa vurulması düşünülür.
**Qudvill** (*ing.* goodwill — yaxşı reputasiya) — şəxsin (həm fiziki, həm də hüquqi) fəaliyyətinin onun işgüzar keyfiyyətləri nöqteyi-nəzərindən qiymətləndirilməsi olan qeyri-maddi fayda.

Təşkilatın qudvilli təşkilatın alış qiyməti ilə kapitalı arasındakı fərqdir.

Haqqında
--------

*Qudvill* — kapitalın balans dəyəri çıxılmaqla şirkətin bazar dəyərini əks etdirmək üçün mühasibat uçotu və ticarətdə istifadə olunan iqtisadi termin. Qudvill şirkətin brendi, qurulmuş biznes əlaqələri, ticarət nişanı və şirkətin dünyadakı nüfuzudur.

### Qudvilin hesablanması

Törəmə müəssisənin alınması zamanı yaranan qudvil nəzarət edən səhmdar tərəfindən köçürülmüş kompensasiyanın ədalətli dəyərinin törəmə müəssisənin xalis aktivlərinin ədalətli dəyərindəki payından artıq hissəsi kimi hesablanır.

#### Proporsional metoddan istifadə etməklə qudvilin hesablanması

*Proporsional metod* yalnız nəzarət paketinin sahibinə aid olan qudvil nəzərə alır. Sadələşdirilmiş şəkildə qudvilin hesablanmasının bu üsulu aşağıdakı düstur kimi təqdim edilə bilər:

**Qudvil = investisiya məbləği — törəmə müəssisənin xalis aktivləri \* mülkiyyət faizi.**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Səhmdar törəmə müəssisənin səhmlərinin 80%-ni 500 rubla satın aldı. Alınma zamanı törəmə müəssisənin xalis aktiv dəyəri 400 rubl təşkil etmişdir.
 | 

|
|  |
Proporsional metoddan istifadə etməklə qudvilin hesablanması nümunəsi|  | Hesablama
  | Ümumi
  |
| --- | --- | --- |
| İnvestisiyalar
  | —
  | 500
  |
| Törəmə müəssisənin xalis aktivlərinin 80%-i
  | 400 \* 80%
  | (320)
  |
| Qudvill
  | 500 - 320 
  | 180
  |

 |

#### Tam metoddan istifadə etməklə qudvilin hesablanması

Tam metoddan istifadə etməklə qudvilin hesablanması törəmə müəssisənin ədalətli dəyərinin onun bütün xalis aktivləri ilə müqayisəsini nəzərdə tutur, nəinki nəzarət edən səhmdarlara aid olan hissə.

Bu halda törəmə müəssisənin ədalətli dəyəri aşağıdakı məbləğə bərabərdir:

* nəzarət edən səhmdarın investisiyasının ədalətli dəyəri və
* ədalətli dəyər nəzarət olunmayan pay (FV).

Sadələşdirilmiş, bu hesablama metodu aşağıdakı düsturla təmsil oluna bilər:

**Qudvil = (səhmdarın investisiyasına nəzarət edən + DNT) - törəmə müəssisənin xalis aktivləri.**

Proporsional metoddan fərqli olaraq, tam metod bütövlükdə törəmə müəssisəyə aid olan qudvili, yəni həm nəzarət edən, həm də qeyri-nəzarət edən səhmdarın qudvilini əks etdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Современный экономический словарь Arxiv surəti 1 iyun 2009 tarixindən Wayback Machine saytında
2. ↑  Современный экономический словарь
3. 1 2  *Игорь Забута.* "Гудвилл: методы расчета и обесценение" (rus). Dipifr.info. 2010-04-15. 2011-11-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-12-26.
**Şonan məbədi** (昭南神社?) və ya bəzən **Syonan məbədi** – Sinqapurun Makritçi rezervuarında yerləşmiş şintoist məbədi. Məbəd Yaponiya ordusu tərəfindən əsir götürülmüş britaniyalı və avstraliyalı əsgərlər tərəfindən Sinqapurun işğalı zamanı ölmüş yaponların xatirəsinə tikilmişdir.

Tarixi
------

Şonan məbədinin orijinal strukturunda məbədin divarları yox idi. Məbəd bir neçə mərtəbəli pilləkənlə çıxılan daş platformanın üzərində tikilmişdi və məbədin damı platformanın perimetri ətrafında düzülmüş taxta sütunların üzərində dayanırdı. Rezervuarın filtrasiyası üçün də istifadə olunmuş tonlarla hamam çınqıl daşı ilə məbəd bağının səkisi salınmışdır.

İkinci dünya müharibəsindən sonra Şonan məbədinə od vurulmuş və məbəd tamamilə məhv olmuşdur. Məbədin sadəcə bir neçə daş qalığı qalmışdır. İllər keçdikcə məbədin 90 daş pilləli girişi və bünövrəsi böyüyən cəngəllik bitkiləri arasında gizli qalmışdır. Məbədin qranit daşından hazırlanmış fəvvarəsi toxunulmamış vəziyyətdə qalmışdır. Fəvvarənin altında naməlum şəxslər tərəfindən naməlum məqsəd üçün qazılmış gizli tunel aşkarlanmışdır.

Əfsanələr
---------

Şonan məbədi ilə bağlı sübut olunmayan bir çox iddia və nəzəriyyə mövcuddur. İddiaların birinə görə məbəd britaniyalılar tərəfindən deyil, yaponlar tərəfindən məhv edilmişdir. Bu iddiaya görə yapon əsgərlər geri çəkilərkən məbəddəki gizli xəzinəni qorumaq istəmiş və İmperator qvardiyası xəzinəni qanları ilə qorumağa and içərək kütləvi intihar ritualı təşkil etmişdir.

Sinqapur Paranormal Tədqiqatçıları qrupu bu iddiaları araşdırmaq qərarına gəlmiş və Yamaşita qızılı əfsanəsi ilə əlaqələr kəşf etmişdir. 1981-ci ilə aid bir qeyddə deyilir ki, müharibə illərində rezervuarda işləmiş Sappari adlı indoneziyalı bağban məbədin yaxınlığında dəyərli bir şeyin basdırıldığını görmüşdür. Məbədin qalıqları meşənin dərinliklərində yerləşdiyi üçün əlçatan deyil və məbədə çatmaq istəyərkən yolda itən şəxslər məbədin yapon ruhlar tərəfindən qorunduğunu iddia edirlər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Encyclopedia of Haunted Places

Ədəbiyyat
---------

* *Belanger, Jeff.* Encyclopedia of Haunted Places (ingiliscə). New Page Books. 2005. 253–254. ISBN 1-56414-799-1.  (#accessdate\_missing\_url)
**Astragalus pinetorum subsp. declinatus** (*lat.* Astragalus pinetorum subsp. declinatus) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinin astragalus pinetorum növünə aid bitki yarımnövü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir –CR A2c+3c; B1ac(i)+2ab(i,ii,iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Hündürlüyü 30 sm-ə qədər, gövdəsiz, ağ tükcüklərlə örtülmüş çoxillik bitkidir. Yarpaqları ellipsvari və ya neştərşəkillidir, yarpaqcıqları hər iki tərəfdən sıx olmayan tükcüklüdür, uc hissəsi sivriləşmişdir. Tacı sarı rəngdədir, nəzərə çarpacaq dərəcədə kasacıqdan uzundur, qanadı enlidir, tərs-yumurtaşəkillidir, uc hissəsi oyuqludur. Yumurtalığı və dişiciyi sıx ağ tükcüklərlə örtülüdür.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə aprel-may, meyvəvermə iyun aylarına təsadüf edir. Mezokserofitdir. Orta dağ qurşaqlarınadək, otlu-daşlı yamaclarda rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu — Badamlı kəndi, Küküdağ ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

İtmə təhlükəsi altında olan yeganə lokaliteti mövcuddur, populyasiyanın sayı sürətlə azalır. Məhdud ərazilərdə az saylı olduğundan davamlı azaldığından (90%) ehtiyatı yoxdur.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Növ sayının, populyasiyanın azlığı, ekoloji, zoogen və antropogen amillərin məhdudlaşdırıcı təsiri hesab edilir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Təbiətdəki vəziyyəti böhranlı həddə çatmış və nəslinin kəsilmə ehtimalı olan növ kimi yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və qorunması üçün müvafiq tədbirlər görülməlidir.

Sinonimləri
-----------

### Homotipik sinonimləri

* *Astragalus declinatus* Willd.
* *Tragacantha declinata* Kuntze

### Heterotipik sinonimləri

* *Astragalus badamliensis* Khalilov
* *Astragalus declinatus var. subglaber* Freyn & Bornm.
* *Astragalus samamensis* Boiss. & Buhse
* *Astragalus tragacanthoides* Lam.
* *Astragalus utriger f. ovatus* DC.
* *Myobroma albana* Steven
* *Myobroma lignosa* Steven
* *Tragacantha samamensis* (Boiss. & Buhse) Kuntze

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Alp** - türk və altay əfsanələrində və nağıllarında ümumi olaraq cəngavər mənasını verən söz. **Alıp** və ya **Alpagut (Alpavut)** da deyilir.

Məna
----

Döyüşçü, igid adam, cəsur, cəsarətli, qorxmaz mənalarını saxlayar. Orduya lazım olduğunda qatılan yarı milisləri də ifadə edər. Xaqanın yanında olduqları yerə görə fərqli adlarla xatırlanarlar. Dağların çox yüksək yamaçlarıdan yetişən bir bitkiyə "Alp ulduzu" adı verilməsi təsadüf olmayıb, bu adın ucalıq ehtiva edən möhtərəmliyi ilə əlaqəlidir. Alplar, xaqanın yanında olduqları yerə görə fərqli adlarla xatırlanarlar. 

1. **Coro** (Sağ yanında olan)
2. **Yoro** (Sol yanında olan)

Bundan başqa; **Alpəren,** döyüşçü dərviş deməkdir. Tanrının əmrinə uyaraq onun uğrunda döyüşər. Döyüşlərdə dəqiqliklə uyğun gəldikləri insani qaydaları vardır. **Alpqız** isə döyüşçü qadın mənasını verər. Dədə Qorqud əhvalatlarında adları keçir. Anadoluda yaşamış Amazon adlı qadın döyüşçülər olduğunu iddia edilir.

Etimologiya
-----------

(Al) kökündən törəmişdir. Almaq kökündən gəlir. "Alpımaq" felii hörmət etmək, hörmət etmək deməkdir. Alba sözcüyü monqolcada vəzifə mənasını verər və bu məna ilə də əlaqəli ola bilər. Köhnə türkcə Alp kökü döyüş, çətinlik, çətinlik kimi mənaları bünyəsində saxlayır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Daxili keçidlər
---------------

* Alpawıt  (ing.)

Həmçinin baxın
--------------

* Alpamış
* Alp Ərən