recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Biraç** (*serb.* Birač) — Bosniya və Herseqovinanın tarixi vilayəti. Serb Respublikasının Miliçi, Vlasenisa, Srebrenisa, Bratunas, Zvornik və Şekovisi icmaları daxildir.

Coğrafiya
---------

Osmanlı İmperatorluğu dövründə Biraç bölgəsi Podrine vilayəti daxilində yerləşirdi. Qərbdən Vlasenisa və şərqdən Srebrenitsa ilə əlaqəli oəhatələnir. Öz növbəsində 600 - 900 metr arası hündürlüyə malik platodur. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır. Hündür zirvələri — Sirika (1071 m), Komiç (1032 m), Lisina (1262 m). Yavor dağlarının cənub-qərbindən axan çay vadiləri Yadar çayına şimal-şərqdən tökülür. Biraç özünəməxsus yumşaq iqlimə və bitki örtüyünə malikdir. Vilayətin ancaq az bir qism ərazisi kənd təsərrüfatının əkinçilik sahəsinə cəlb edilir. Böyük hissə isə iynə və enli yarpaq meşələrlə örtülüdür.

İri yaşayış məntəqələri: Qorni-Zalukovik, Vrli-Kray, Qerovi, Baçiçi, Vişnisa, Nuriçi, Pomol, Beçiçi, Qorne-Vrsine, Done-Vrsine, Zaklopaça, Zaqradje. Əsas məşquliyyət — meşə təsərrüfatı və heyvandarlıq.

Tarixi
------

Türk hakimiyyəti dönəmində «Birçe» olaraq adlandırılırdı. XVI əsrin sonlarından etibarən Birçedə kadılık təşkil edilir. Ora Knejina, Nova-Kasaba və Vlasenisa şəhərləri daxildir. Kadılık ərazisinə Lovnisa monastrı daxildir. region bütün tarixi dövrlərə aid tikililər, yollar, binalar, qalalar və kilsələrə sahibdir.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Biraçda Tito və Yutqoslav partizanları arasında şiddətli döyüşlər gedirdi.

1990-cı ilin noyabrında Bosniya və Herseqovina azad seçkilər sonrası Bosniya serbləri özlərinin muxtariyyatlarını təşkil edirdilər. Artıq 1991-ci ilin sentyabrında Bosniya və Herseqovina tərkibində ilk Serb muxtariyyatı təşkil edilmişdir.. Noyabrın 9-da Bosniya serbləri Assambleyasının qərarı ilə -Biraş Muxtar Vilayəti ilə təkil edilmişdir, 21 noyabrda isə ləğv edilmiş və Rumıniya-Biraç Muxtar vilayətinə birləşdirilmişdir

9 yanvar 1992-ci ildə Bosniya serbləri Bosniya və Herseqovinada elan edilmiş bütün Serbiya muxtar bölgələrini əhatə edən Serbiya Respublikası Bosniya və Herseqovinanın formalaşdığını elan etdilər. 12 avqust 1992-ci ildə dövlət Serb Respublikası adını aldı. Biraç vilayəti Bosniya və Herseqovinada baş vermiş müharibədən sonrada Serb respublikasının tərkibində qalmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-21.
2. 1 2 3  "Arxivlənmiş surət". 2017-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-21.
3. 1 2   Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine ICTY Mico Stanisic indictment

Ədəbiyyat
---------

* М. Филиповић, Град и предео Бирач, Југословенски историјски часопис 1939
* Текст др. Хамдије Крушевљаковића, академика АНУБиХ, научног саветника, Завода за заштиту споменик културе БиХ, Сарајево у Енциклопедији Југославије ЈЛЗ - Загреб 1980.
| *Misir heroqliflərində*Set adı |
| --- |
|  **Erkən padşahlıq** |  |
| *Heroqlif* | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |
| Set kimi adı |
|  |

 |  |  |

 |
| *Unikodu* | *Stẖ* |
| *Transkripsiyası* | Set... |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Set adı** — qədim Misir fironlarına verilən beş titul adından biri olan Hor adının analoqu ya əvəzləyicisi. Dördüncü sülalə dövrünə qədər, fironların tək Hor adı mövcud olmuşdur. Qədim inaclara görə hökumdar həyatının sonuna qədər göylər allahı şahinin (Hor) yerdəki təmsilçisidir.

Peribsenin digər fironlardan fərqli olaraq öz hökmdar titulu Hor adını Horun düşməni olan Setin şərəfinə Set adı ilə əvəz etmişdir. Bunun hansı məqsəd güddüyü hələ də məlum deyildir. 
Fərziyyələrin birinə əsasən hökmdar siyahılarına əsasən Peribsenin sələfi Sexemib-Perenmaatdır, lakin ola bilsin ki, Peribsen və Sexemib eyni şəxslər olmuşlar. Bu baxımdan Hor adı titulu daşıyan Sexemib hansısa səbəb üzündən ondan imtina edərək Set adı titulunu götürmüşdür. 
Peribsenin Abidos siyahısında dəfn stelinin üzərində öz Hor Sexemib adını silldirərək onu Set Peribsen adı ilə əvəz etdirməsi, güman edilir ki, o zamanki dini reform ilə əlaqəlidir. Sülalə öncəsi dövrlərdə Set Aşağı Misirin rəmzi hesab olunurdu. Ola bilsin ki, Peribsen Aşağı Misir üsyançılarının başçısı olsun və onun hakimiyyəti bütün Misir ərazisinə şamil edilmirdi. Məhz bu dövrdə bir çox Qədim Misir hökmdarlarının qəbirləri yandırılaraq məhv edilmişdir. Peribsenin xələfi sayılan Xasexemui öz hökmdar titulları kimi hər iki Hor və Set adlarından istifadə etmişdir. Lakin sonralar yalnız Hor adı titulu ənənəsi bərpa edilmişdir. 

* Set təsvirliPeribsenin serexi.Set təsvirliPeribsenin serexi.
* Hor və Set təsvirli Xasexemuinin serexi.Hor və Set təsvirli Xasexemuinin serexi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Christian Leitz u.a.: *Lexikon der ägyptischen Götter und Götterbezeichnungen, Bd. 6: H̱-s*. Peeters, Leuven 2002, ISBN 90-429-1151-4, S. 691.

Həmçinin bax
------------

* Şəxsi ad
* Taxt-tac adı
* Nebti adı
* Qızıl adı
* Hor adı
* Serex


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qədim Misir ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Bandi-Amir Milli Parkı** (*fars.* بند امیر‎) — Əfqanıstanın ilk və yeganə milli parkı. Milli parkda mineral çöküntü olan travertindən əmələ gəlmiş təbii bəndlər ilə ayrılan 6 göl yerləşir. Göllər Əfqanıstanın mərkəzində, 3000 metr yüksəkliyində, Hindikuş dağlarında, Bamiyan Budda heykəllərinin qərbində yerləşir.

Göllər karbon dioksid sızması nəticəsində yaranmışdır. Bandi-Amir dünyada travertin mineralı sayəsində yaranmış nadir göl sistemlərindən biridir. Milli parkda yerləşən kanyon Əfqanıstanın Böyük kanyonu hesab olunur və buranı hər il minlərlə turist ziyarət edir.

Tarix
-----

*Ətraflı bax: Əfqanıstan tarixi*
Kosmosdan görünüşü.
*"Bandi-Amir"* sözü hərfi tərcümədə *"Əmirin bəndi"* deməkdir və bu adın müsəlmanların 4-cü xəlifəsi Əli ilə əlaqədar olduğu hesab olunur. Ərazidə etnik həzaralar üstünlük təşkil etmişlər. Həzaralar Əfqanıstan əhalisinin 8–15 %-ni təşkil edirlər və demək olar ki, hamısı şiədir.

Bandi-Amir 1960-cı illərdə milli parka çevriləcəkdi, amma müharibələrə və siyasi böhranlara görə bu baş tutmamışdır. 1975-ci ildə Hind filmi *"Darmatma"*nın bəzi hissələri Hema Malini və Feroz Xanın iştirakı ilə burada çəkilmişdir.

2004-cü ildə Bandi-Amir YUNESKO-nun Dünya irsi siyahısına daxil edilmək üçün namizəd göstərilmişdir. 2009-cu ildə rəsmi şəkildə Bandi-Amir Əfqanıstanın milli parkı elan olunmuşdur. 2013-cü ilə qədər milli parkı hər il 6.000 yerli turist ziyarət etmişdir. Milli park kiçik saydakı meşəbəyiləri tərəfindən qorunur.

Coğrafiya
---------

Bandi-Amir Milli Parkı Yakavlanq şəhərinin yaxınlığında yerləşən qədim Bamyan şəhərinin 75 km qərbində yerləşir. Bamiyan dərəsi ilə birlikdə bura Əfqanıstan turizminin ürəyi hesab olunur. Buranı hər il minlərlə turist ziyarət edir. Milli parkda yerləşən əsas 6 göl aşağıdakılardır:

* *Bandi-Qolaman* (Qullar gölü)
* *Bandi-Qambar* (Qəmbər gölü)
* *Bandi-Haybat* (Möhtəşəm göl)
* *Bandi-Panir* (Pendir gölü)
* *Bandi-Pudina* (Nanə gölü)
* *Bandi-Zülfiqar* (Zülfiqar gölü)

Bandi Haybat aralarında ən dərin və ən böyük göldür. Dərinliyi 150 metr olub Yeni Zelandiyanın dalğıc komandası tərəfindən ölçülmüşdür. Travertin bəndlər gölləri bir-birindən ayırır. Bamyan şəhərinin bir neçə kilometr uzaqlığında Bandi-Azdahar (Əjdaha gölü) gölü yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Afghans get first national park". BBC News. 22 April 2009. 2021-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-10-21.
2. 1 2  "Afghanistan's 'Grand Canyon' drawing tourists, money". CBS. 25 May 2013. 2013-06-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-16.
3. ↑  Band-E-Amir — UNESCO World Heritage Centre. Submitted on 2004–09-08. Retrieved on 2008–07-15 from  Arxivləşdirilib 2011-10-16 at the Wayback Machine.
4. ↑  Leithead, Alastair (2008–07-15). Getting tourists to Afghanistan's 'Grand Canyon'. BBC News. Retrieved on 2008–07-15 from  Arxivləşdirilib 2021-11-27 at the Wayback Machine.

Biblioqrafiya
-------------

* Nansi Dapri (1977): *An Historical Guide to Afghanistan*. 1st Edition: 1970. 2nd Edition. Revised and Enlarged. Afghan Tourist Organization.
**Eddard Stark** Corc R. R. Martin tərəfindən yazılan «Buz və Alovun Nəğməsi» adlı kitablar toplusunda yer alan qəhrəmandır. Martinin «Taxt oyunları» kitabının və HBO tərəfindən hazırlanmış eyniadlı serialın baş qəhrəmanı olan Eddard Stark qədim Stark xadənanının iqamətgahı sayılan Uinterfel qalasının və Şimal krallığının uca lordu və Şimalın qoruyucusudur.

Serialda Eddard Stark ingilis aktyor Şon Bin tərəfindən canlandırılmışdır.

Bioqrafiya
----------

### "Taxt oyunları" hadisələrindən əvvəl

Eddard Stark Uesterosun ən qədim və böyük xanədanlarından olan Stark xanədanına məxsusdur. Ned uşaq yaşlarında Barateon xanədanına məxsus Lord Robert Barateon ilə birlikdə Vadinin uca lordu və Şərqin qoruyucusu olan Con Arrinin himayəsində böyümüşdür. Kral II Eyris Tarqaryenin Nedin atası Rikard Stark və qardaşı Brendon Starkı edam etdikdən və şahzadə Reyqar Tarqaryenin Nedin bacısı və Robertin nişanlısı Liana Starkı qaçırtdığından sonra lord Eddard, lord Barateon və lord Arrin krala qarşı üsyana başlayır.

Taxta qarşı müharibə zamanı Riverranın lordları olan Talli xanədanı Starklarla müttəfiqlik yaratmaq və iki sülalənin bağını möhkəmləndirmək üçün lord Hoster Talli qızı Keytlini Ned ilə nişanlandırdı. Traydentdə Robert Barateonun Reyqar Tarqaryenin ordusunu məğlub edib şahzadəni öldürməyi və Lannister ordusunun Kral Torpaqlarını, yeddi krallığın paytaxtını, ələ keçirməklə müharibə üsyançılar tərəfindən qazanılır və Fırtına Torpaqlarının lordu Robert kral elan edilir.

### Görünüşü və xasiyyəti

> *…uzun, qəhvəyi saçları var idi. Səliqə ilə qırxılmış saqqalında boz tüklər çıxmağa başlayar, onu otuz beş yaşlarından daha qoca göstərərdi. Tünd boz gözləri əhvalını asanlıqla büruzə verərdi — gah duman kimi xəfif, gah da daş kimi bərk*
> 
> 

Ned Stark xanədanın lordu və altı uşağın — Rob, Con, Sansa, Arya, Brendon və Rikonun atasıdır. Hekayədə müdrik lord və güclü döyüşçü kimi təqdim edilən Uinterfelin ağası şərəfi və qüruru hər şeydən üstün tutan personajdır. Kralın sağ Əli Con Arrinin ölümündən sonra paytaxta Kral Robertin əmri ilə çağırılandan saray qalmaqallarından uzaq qalmağa çalışan Ned bilmədən özünü "böyük oyunun" — taxt oyunlarının mərkəzinə atır. Hekayə irəlilədikcə Ned saraydakı korrupsiya və güc üstündə mübarizə aparan lordların qarşısını alıb paytaxta adil hakimiyyət gətirməyə çalışır. 

> *…kimisə edam edib həyatını alacaqsansa, onun gözlərinin içinə baxıb sonra sözlərini dinləməyə məcbursan. Və əgər bunu etməyə qadir deyilsənsə, əlbət həmin adam ölməyə layiq deyil*
> 
> 

Aktyor Şon Bin oynadığı personaj haqqında demişdir, — "…*korrupsiya ilə əhatə olduğuna rəğmən əlindən gələni etməyə çalışan yaxşı adamdır. Sürüsündən uzaq düşmüş canavar kimidir. Şimalda, Uinterfeldə insanların praqmatik və düz olmasına öyrəşib və insanların hər zaman oyunlar oynadığı və arxadan zərbə endirdikləri bir yerə gəlir.* "

İstinadlar
----------
2010-cu ildə buraxılmış bir Azərbaycan poçt markası. Marka sözügedən nağıla həsr olunmuşdur.
"***Cırtdanın nağılı***" — Azərbaycan xalq nağılı. Nağılın mövzusu uşaqları Azərbaycan mifologiyasından mifik bir məxluq olan Divdən qurtaran Cırtdan adlı ağıllı bir gənc oğlandan bəhs edir.

Məzmun
------

Cırtdan qonşunun uşaqları ilə birlikdə meşəyə odun yığmaq üçün gedir. Geri qayıdarkən qaranlıqda itirlər və gördükləri işığa tərəf irəliləyirlər. Onlar beləliklə, Divin yaşadığı evə çatırlar. Canavar uşaqları gecə yemək üçün özünə cəlb edir. Cırtdan öz ağlından istifadə edərək uşaqları xilas edir və onlar sağ-salamat evlərinə qayıdırlar.

Cırtdan Azərbaycan nağıllarının ən populyar personajlarından biridir. Ənənəvi azərbaycanlı görünüşü, cəsarəti və zəkası ilə seçilir. Cırtdan bəzən kənd oğlanlarını meşədən odun toplamağa və sonra onu bellərində gəzdirməyə məcbur etdiyi üçün tənbəl bir şəxs kimi təsvir edilir. Buna baxmayaraq, Cırtdan Div ilə qarşılaşdıqda cəsarət göstərir. Təhlükə ilə qarşılaşan Cırtdan özünü qalan uşaqlar arasında ən çevik və cəsarətli kimi göstərir.

Adaptasiyalar
-------------

1968-ci ildə nağıl əsasında Bakı Kukla Teatrında bir tamaşa qoyulmuşdur. Bu, Azərbaycan yazıçısı və dramaturqu Mirmehdi Seyidzadənin süjet ssenarisinə və ədəbi interpretasiyasına əsaslanırdı.

İlk Azərbaycan animasiya filmi olan "*Cırtdan*" bu nağılın əsasında hazırlanmışdır.

1981 və 1983-cü illərdə rejissor Boris Əliyevin çəkdiyi "*Cırtdan-pəhləvan*" adlı iki hissəli animasiya filmi "Azərbaycanfilm" kinostudiyası tərəfindən buraxılmışdır. Filmin baş qəhrəmanı rolunu aktrisa Klara Rumyanova səsləndirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cırtdanın nağılı". mehriban-aliyeva.az (az.). Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti. 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyul 2021.
2. ↑  "Cırtdanın nağılı". Uşaq Bilik Portalı (az.). Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi. 10 sentyabr 2018. 2021-07-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyul 2021.
3. ↑  "Cırtdan". nagillar.az (az.). 2022-05-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyul 2021.
4. ↑  *Zeynally, Hanafi.*  Abbasly, Israfila (redaktor). Azərbaycan nağılları (az.). 1. Baku: Şərq-Qərb. 2005. səh. 296–298.
5. ↑  "Азербайджанские сказки: «Как Джиртдан увел детей от страшного дива»". 2013-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
6. ↑  Азербайджанские сказки (rus). Baku: Азернешр. 1977.
7. ↑  Азербайджанские сказки, мифы, легенды. Библиотека азербайджанской литературы в 20-ти томах (rus). Baku: Азербайджанское Государственное Издательство. 1988.
8. ↑  "Kukla teatri". Archived from the original on 2012-12-29. İstifadə tarixi: 2021-07-10.
9. ↑  "«ДЖИРТДАН»". Animator.ru (rus). 15 May 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 July 2021.
10. ↑  "Про Джиртдана — «Великана» (ТВ, 1981)". Kinopoisk.ru (rus). 30 July 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 July 2021.
|  |
| --- |
| E 119 |

Azərbaycan Respublikası ərazisində "E" Beynəlxalq yollar şəbəkəsinə daxil olan "E-97" nömrəli Xerson-Poti-Bakı-Trabzon ("Tarixi İpək yolu" marşrutu ilə) və "E-119" nömrəli Moskva-Mahaçqala-Bakı-Astara avtomobil yolu (Rusiya Federasiyasının sərhədi) keçir.

E-119 magistral yoluna birləşən E-60 nömrəli avtomobil yolu
E-119 avtomagistral yolu Azərbaycan-İran sərhəddindəki Astara rayonundan Rusiyanın Moskva şəhərinə qədər uzanır. Uzunluğu 2630 km-dir.

Avtomobil yolunun keçdiyi məntəqələr: Astara - Ələt - Bakı - Quba - Maxaçqala - Volqoqrad - Povorino - Tambov - Moskva.

E-119 nömrəli avtomobil yolu Azərbaycan daxilində 2 marşrutdan ibarətdir. Bu Bakıdan şimal sərhəddinə qədər olan M2, Bakıdan Astaraya qədər olan M3 nömrəli avtomobil yolllarıdır.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikasının Avtomobil Yolları

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yol hərəkəti təhlükəsizliyi üzrə Azərbaycan Respublikasının 2002-2005-ci illər üçün Dövlət Proqramı". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-04-05.

Vikianbarda E119 Avropa marşrutu ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Sirkə anhidridi** (CH3CO)2O – rəngsiz sərt iyə malik mayedir. Benzolda, dietil efirində və başqa üzvü həlledicilərdə həll olur.

Alınması
--------

Sənayedə sirkə anhidridi asetaldehidin katalitik oksidləşməsi nəticəsində kobalt və mis asetatlarının iştiraki ilə alınır.
Sirkə turşusundan su ayıran maddələrin vasitəsi ilə:

* 2CH3COOH→(CH3CO)2+H2O

Natrium asetatın xloranhidridlə dəyişmə reaksiyası nəticəsində:

* 2CH3COONa+ClCOCH3→(CH3CO)2O+NaCl

Xassələri.
----------

Spirtlərlə mürəkkəb efirlər əmələ gətirir:

* (CH3CO)2O+2HOC2H5→2CH3COOC2H5+H2O

Aminlərlə reaksiya zamanı amidlər alınır:

* (CH3CO2O+2C2H5NH2→CH3CONHC2H5+CH3COOH·
* C2H5NH2

Sirkə anhidridini su ilə qızdırdığda sirkə turşusu alınır:

* (CH3CO)2O+H2O→2CH3COOH

Tətbiqi
-------

Sirkə anhidridi ətirli maddələrin, dərman preparatlarının, süni liflərin və foto və kinoplyonkaların istehsalında istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Большая Советская Энциклопедия
* Химическая энциклопедия.М:Большая Российская энциклопедия,1992. Т. 5. С. 33
**Donuzlar körfəzi əməliyyatı** və ya **Donuzlar buxtası əməliyyatı** (*isp.* Invasión de Bahía de Cochinos) - 1961-ci ilin 17 aprel - 19 aprel tarixlərində Kubanın Donuzlar körfəzi ərazisində baş vermiş hərbi əməliyyat. Əməliyyat Kuba inqilabı vasitəsi ilə hakimiyyətə gələn Fidel Kastro və tərəfdarlarının hakimiyyətdən salınması üçün həyata keçirilmişdir. 2 gün davam edən döyüşlərdən sonra ABŞ tərəfindən dəstəklənən *Sürgün Kuba Höküməti* birlikləri məğlub olmuş və nəticədə əməliyyat ordunun qələbəsi ilə başa çatmışdır. Donuzlar Körfəzi əməliyyatı Soyuq müharibə dövrünün əhəmiyyəti hadisələrindən biri hesab olunur.

Arxa plan
---------

1952-ci ildə ABŞ müttəfiqi olan Fulxensio Batista Kubanın Prezidenti Karlos Prioya qarşı dövlət çevirişi törədərək, onu Mayamiyə sürgünə qaçmağa məcbur etmişdi. Bundan baş verən Kuba İnqilabı zamanı Batista ordusu 1956-1959 arasında Fidel Kastronun partizanları ilə baş verən toqquşmalarda uğursuz olmuşdu. Bundan əlavə Batistanın həmin dövrdə törətdiyi repressiyaları onun qeyri-populyar eləmişdi. Nəticədə, 1958-ci ilin dekabrın 31-də Batista istefa edib vəözü ilə 300 million ABŞ dolları alaraq ölkədən qaçmış.

O zaman, Kubanın neft emalı zavodları ABŞ-ın *Esso*, *Standard Oil* və *Shell* şirkətlərin idarəsi altında idi. Yeni hökumət onlara SSRİ-dən gələn nefti emal etməyə əmr verib, lakin onlar ABŞ-ın təzyiqi altında olduqlarına görə, bundan imtina etmişdilər. Buna görə Kastro həmin zavodları müsadirə edib, millətləşdirmişdi. ABŞ buna cavab olaraq, Kubadan şəkər idxalını dayandırıb. Kastro isə, ABŞ-yə aid olan aktivlərinin böyük hissəsini, o cümlədən şəkər emal zavodlarını və bankları millətləşdirib. 1960-cı ilin mart ayında Havana limanıda *La Coubre* adlı fransız yük gəmisinin partlaması Kubanın ABŞ ilə münasibətlərini daha da pisləşdirib. Olayın səbəbi günümüzə qədər bilinmir, amma Kastro ictimai şəkildə ABŞ-ı sabotajda günahlandırmışdı.

Artıq erkən 1960-cı ildə Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsində (MKİ) Kastronun hökumətini devirmək fikri ortaya çıxdı. Kastronun ABŞ-yə açıq şəkildə qarşı çıxmasını görən Eyzenhauer MKİ-yə onu devirmək məqsədi ilə Kubaya istilaya hazırlaşmağa tapşırmışdı. Eyzenhauer MKİ-n başçısı olan Riçard Bisselin planına razılığını verib və beləliklə, Donuzlar Körfəzi əməliyyatı üçün yarı hərbi qüvvələrin hazırlığı başlamışdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Donuzlar körfəzi" əməliyyatı və ya | Hafta.az". 2023-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-08-26.
2. ↑  "Bloq: Qiyamətin Astanasında". VOA. 21 dek 2012. 2023-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-08-26.
3. ↑  Bourne 1986. pp. 158–159.
4. ↑  Quirk 1993. pp. 203, 207–208.
5. ↑  Coltman 2003. p. 137.
6. ↑  Bourne 1986. pp. 205–206.
7. ↑  Quirk 1993. pp. 316–319.
8. ↑  Coltman 2003. p. 173.
9. ↑  Bourne 1986. pp. 201–202.
10. ↑  Quirk 1993. pp. 302–302.
11. ↑  Coltman 2003. p. 172.
12. ↑  Quirk 1993. p. 303.
13. ↑  "State Department Office of the Historian". US State Department Office of the Historian: Milestones 1961–1968. 2016-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-08-12.
14. ↑  Ambrose 2007. pp. 499–500.
**Çetıryoxstolbovoy** — Şərqi Sibir dənizində, Medvejı adaları qrupuna daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.

Yerləşməsi
----------

Arxipelaqın şərqində yerləşir. Kolıma çayından 116 km aralıda yerləşir. Ən yaxın ada 21 km şimal-qərbdə Leontev adasıdır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Ölçülərinə görə Krestovski adası və Leontev adasından sonra üçüncüdür. Şərqdən qərbə 9,5 km, şimaldan cənuba isə 2,5 km təşkil edir. Adanın hündürlüyü 94 metr təşkil edir. Şimalı nisbətən hündürdür. Cənubunda eyni adlı buxta vardır. Materikdə adaya Şimal maralı, Ayı, Canavar, Tülkü və gəmiricilər keçir. Şərqində Qütb stansiyası 1933-cü ildə istifadəyə verilmişdir.

Tarixi
------

Çetıryoxstolbovoy adası digər Medvejı adaları kimi Yakov Premyakov tərəfindən 1710-cu ildə, adalar isə ilk dəfə 1769-cu ildə kəşf edilmişdir. Adanın müasir adı F. Vrangel tərəfindən 1823 ildə verilmişdir.

Adanın adı onun ərazisində yerləşən dirəklərə görə verilmişdir. Onların hündürlüyü 15 metrdir.

Qayalıqdan ibarət dirəklər aşınmaya məruz qalır. 1935-ci ildə adada olan Sergey Obruçev burada olarkən üç dirəyin qaldığını müəyyən edir. 1980-ci ildə yalnız iki dirək qalır. 1995-ci ildə isə burada cəmi bir dirək və ikincinin qalığı aşkarlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qütb stansiyası". 2016-02-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-11.
2. ↑  Магидович В. И. Магидович И. П. Очерки по истории географических открытий. т. 3. М. 1984.
3. ↑  "Saxa Kiqilyaları". 2020-05-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-11.
**Menes** (Ərəbcə: **مينا**; Qədim Yunan dili: **Μήνης**;Misir dili: **Meni**; təq. e. ə. 3200-cü illər – təq. e.ə. 3125) — bəzi tarixçilərə görə Misirin Erkən padşahlıq dövrünün ilk hökmdarı olduğu qeyd olunan firon. Antik Misirdə haqqında bir çox mübahisə olan bir firon olaraq önə çıxır.

Xüsusən Narmer Tabletlərinin tapılmasından öncə Aşağı və Yuxarı Misirin birləşdiricisi və əsl mənada ilk Misir fironu olduğu düşünülən Menesin haqqında adı keçən tabletlərdə heç bir şəkildə məlumat olmaması, önəmli bir mübahisə yaratmış və günümüzdə bir çox tarixçi bu arxeoloji tapıntılar nəticəsində, Narmerin ilk firon və Misirin birləşdiricisi olduğu mövzusunda görüş birliyi içərisindədir.

Tarixi qeydlərin çox dəqiq olmaması və fərqli firon siyahılarında görülən fərqliliklər səbəbilə, günümüzdə Menesin, Narmer və ya Hor-Ahaya aid bir ad olduğu və Antik Misirdəki məşhur Memfis şəhərinin qurucusu olduğu düşünülür.

Bəzi fironlar siyahısında Min və ya Meni deyə adlandırılmış olan Menesin Manethonun kitabından 62 il hökm sürdüyü və bir begemot tərəfindən öldürüldüyündən bəhs olunur. Ayrıca Nil çayının su səviyyəsini ölçməyə yarayan nilometri də onun icad etdiyi önə sürülür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Edwards 1971: 11
2. ↑  Beck et al. 1999

Mənbə
-----

Ümumi
* *Edwards, I. E. S.* "The Cambridge Ancient History". 1. Cambridge University Press. 1971.
*. ISBN 0-395-87274-X.
* *Heagy, Thomas C.* "Who was Menes?", Archeo-Nil, 24, 2014: 59–92.

Xüsusi
**Çin cırlimonu** (*lat.* Schisandra chinensis) — bitkilər aləminin avstrobeyliyaçiçəklilər dəstəsinin cırlimonkimilər fəsiləsinin cır limon cinsinə aid bitki növü.

Arealı
------

Rusiyanın Uzaq Şərqindən Çinin şimalı və Yaponiyanın mərkəzi hissələrinə qədər yayılmışdır.

Botaniki təsnifatı
------------------

Hündürlüyü 8 m-ə qədər olub, sarmaşan bitkidir. Şar formada, qırmızı rəngli, ikitoxumlu giləmeyvəyə malikdir. Toxumları sarı rəngdədir. Bitki iyun ayından başlayaraq çiçək açır, meyvələri sentyabr-oktyabrda yetişir. Yabanı halda Mancuriyanın iriyarpaq meşələrində, xüsusən meşələrin qalın yerlərində və çay kənarlarında geniş yayılmışdır. Bitkinin meyvələrindən həm təzə dərilmiş, həm də qurudulmuş halda istifadə edilir. Qurudulmuş meyvələri tünd qırmızı rəngdə olub, turş dada malikdir. Meyvələrinin tərkibində 10 %-ə qədər şəkər, alma turşusu, 1 %-ə qədər limon turşusu və 250-300 mq % C vitamini vardır. Göstərilənlərdən başqa meyvələrinin tərkibində 0,3 %-ə qədər, toxumlarında isə 1 %-ə qədər xoş ətirli efir yağı olur.

Çin cır limonunun meyvələri becərilən əsil limon kimi xoş ətirli iyə malikdir. Min cır limonunun meyvələrindən, eləcə də toxumlarından müasir təbabətdə cövhər [tiktura], tablet və poroşok şəklində zəiflikdə və yorğunluqda sinir sisteminin tonusunu artıran və orqanizmin ümumi fəaliyyətini yaxşılaşdıran dərman kimi istifadə edirlər. Meyvələrinin lət hissəsindən duru ekstrakt da hazırlanır ki, onun quşüzümü ekstraktını əvəzedici kimi işlədirlər. Cır limonun meyvəsi qanazlığında, avitaminozda, fiziki və zehni yorğunluqda çox faydalıdır.

Deyilənləri nəzərə alaraq son illərdə Azərbaycanın subtropik rayonlarında bu qiymətli bitki müvəffəqiyyətlə becərilir.

Sinonimləri
-----------

* *Kadsura chinensis* Turcz.
* *Maximowiczia amurensis* Rupr.
* *Maximowiczia chinensis* (Turcz.) Rupr.
* *Maximowiczia japonica* (A.Gray) K.Koch
* *Maximowiczia sinensis* Rob.
	+ *Schisandra chinensis var. glabrata* Nakai ex T.Mori
	+ *Schisandra chinensis var. leucocarpa* P.H.Huang & L.H.Zhuo
* *Schisandra viridicarpa* Y.N.Lee [Invalid]
* *Sphaerostema japonicum* A.Gray

İstinadlar
----------

1. ↑  Çin cırlimonu:*Plants of the World Online* saytında takson barədə məlumat. (ing.)
2. ↑  Çin cırlimonu:''*The Plant List* saytında takson barədə məlumat. (ing.)

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Schisandra chinensis* | 
* Wikidata: Q900986
* Wikispecies: Schisandra chinensis
* EoL: 5348382
* EPPO: SHSCH
* FoC: 200008486
* GBIF: 7335132
* GRIN: 70678
* iNaturalist: 431610
* IPNI: 60456331-2
* ISC: 48985
* NCBI: 50507
* PalDat: Schisandra\_chinensis
* Plant List: kew-2585428
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60456331-2
* Tropicos: 19300157
* WCSP: 381262
* WFO: wfo-0000495099

 |
| *Kadsura chinensis* | 
* Wikidata: Q39924966
* GRIN: 409261
* IPNI: 554568-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:554568-1
* Tropicos: 19300580

 |
**Eldar Namazov** (23 dekabr 1956, Ağstafa) — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin katibliyinin rəhbəri, prezidentin köməkçisi (xarici siyasət, daxili siyasət, milli təhlükəsizlik, mübahisələrin həll olunması, ictimai əlaqələr məsələləri üzrə) (1993–1999), 2001-ci ilin martından "Azərbaycan Naminə" İctimai Mərkəzinin prezidenti.

Həyatı
------

Eldar Namazov 23 dekabr 1956-cı ildə Ağstafada anadan olmuşdur. 1974-1979-cu illərdə Azərbaycan Pedaqoji Universitetinin Tarix fakultəsini bitirmişdir. 1981–1985-ci illərdə Moskva Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunda çalışmışdır. O, fəlsəfə elmləri doktoru və tarix elmlər namizədidir.

1985–1991-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun Etnososialogiya şöbəsinin müdir müavini, daha sonra Politologiya şöbəsinin müdiri vəzilərində çalışmışdır.

Azərbaycan, rus, ingilis və türk dillərini bilir. Evlidir, bir oğlu var.

İctimai-siyasi fəaliyyəti
-------------------------

Eldar Namazov 1991-ci ilin fevral ayından 1993-cü ilin sentyabr ayınadək təsis etdiyi Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri olmuşdur.

Eldar Namazov 1993-cü ilin sentyabr ayından 1999-cu ilin oktyabr ayınadək Azərbaycan Respublikası Prezidentinin katibliyinin rəhbəri, prezidentin köməkçisi (xarici siyasət, daxili siyasət, milli təhlükəsizlik, mübahisələrin həll olunması, ictimai əlaqələr məsələləri üzrə) olmuşdur.

Eldar Namazov 2001-ci ilin mart ayından "Azərbaycan Naminə" İctimai Forumunun prezidentidir.

Eldar Namazov 2021-ci ildən İctimai TV-də "Aydınlıq" analitik ictimai-siyasi müəllif proqramına aparıcılıq etməkdədir.

Mükafatları
-----------

Eldar Namazov 2 ABŞ şəhərinin fəxri vətəndaşı, 1 ABŞ şəhərinin fəxri meridir. Azərbaycanın Beynəlxalq əlaqələrinin inkişafı üçün — Məmmədəliyev Qızıl Medalına layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-03.
**Avreli Viktor** (IV əsr) — Roma tarixçisi.

Həyatı
------

Avreli Viktor IV əsrdə Karfagendə torpaq sahibkarı ailəsində anadan olmuş, gəncliyində imperator Yulianın ordusunda xidmət etmişdir. Yulian öz rəqibi Konstansiyaya qalib gələndən sonra Avreli vali təyin olunmuşdur. İmperator Feodisi isə onu yüksək qiymətləndirərək 389-cu ildə Roma şəhərinin profektoru təyin etmişdir. Onu yaxşı tanıyan məşhur tarixçi Ammian Marsellin yazırdı ki, ağıllı düşüncə tərzinə görə Avreli ilə mübahisə etmək xoş idi.

Avreli Viktorun əsərlərindən ən məşhuru "Sezarlar haqqında" traktatıdır. Bu əsərdə o, imperator Oktavian Avqustdan Yuliana qədər 89 imperatorun qısa bioqrafiyasını qələmə almışdır. Adəti üzrə hökmdarların qısa xarakteristikasını verib, ilk növbədə onların əxlaqi keyfiyyətlərini nəzərə çatdırır. O, bir neçə sətirlə imperatorların zahiri təsvirlərini də unutmurdu.

Bütün bioqrafiyalardan görünür ki, tarixçi qatı Roma tərəfdarıdır. O, imperiyanı möhkəmləndirən Sezarlardan geniş bəhs etmiş, onlar haqqında tərifli epitetlər işlətmişdir. Amma ən çox rəğbətlə bəhs etdiyi Sentimi Severdir ki, burada da təəccüblü heç nə yoxdur. Belə ki, imperator Sever də Avreli Viktor kimi Şimali Afrikalı idi.

Avrelinin əsərlərində müəyyən möcüzələrə və təbiət əlamətlərinə inam çox yerdə özünü göstərir. Amma qəribədir ki, dini təsir, xüsusilə xristianlığın əlamətləri qətiyyən hiss olunmur. Bu da yüksək imperiya dairələrində hələ köhnə dini ənənələrin möhkəm olduğunu göstərirdi.

Avrelinin başqa əsərləri də var. Onlardan "İmperatorların həyat və əxlaqından nümunələr" və "Roma tarixi"ni qeyd etmək olar.

Əsərləri
--------

* "Sezarlar haqqında"
* "İmperatorların həyat və əxlaqından nümunələr"
* "Roma tarixi"
* Roma xalqının yaranması"

Mənbə
-----

* Əlisa Nicat. Dünya tarixçiləri. Bakı,1998. səh.11.
* Дуров В. С. Художественная историография Древнего Рима. — СПб. 1993.
* Дуров В. С. История римской литературы. — СПб. 2000.
* История римской литературы. Т. 2. — М. 1962.

İstinad
-------

* Аврелий Виктор. О цезарях. Извлечения о жизни и нравах римских императоров. Происхождение римского народа. О знаменитых людях. / Пер. с лат. В. С. Соколова. // ВДИ. 1963. № 4. 1964. № 1-2.
* Аврелий Виктор // Античные писатели. Словарь. — СПб.: Издательство «Лань», 1999.

Xarici keçid
------------

* Латинские тексты
* Труды в русском переводе
**Epipactis microphylla** (*lat.* Epipactis microphylla) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin səhləbkimilər fəsiləsinin mürgəkotu cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status: "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir.Kökümsovları kiçikdir. Gövdənin hündürlüyü 15-40 sm-dir. Yarpaqları lansetşəkilli, xırdadır, uzunluğu 1,5 - 3,5 sm, eni 1 sm-ə qədərdir. Çiçək qrupu oxu salxım şəklindədir, uzunluğu 3-12 sm-ə qədər çatır. Çiçəkləri xırdadır, zəif qərənfil ətirlidir. Çiçəkyanlığının ləçəkləri itidir, uzunluğu 5-6 mm, yaşılımtıl, qırmızı, bənövşəyi-kölgəli, içəri hissədə ağımtıl-yaşılımtıldır. Çiçək dodaqlarının kənarları ağımtıl, arxa hissəsi dərinləşmiş, ön hissəsi ürəkşəkilli-yumurtşəkilli, ziyillidir. Yumurtalıq və çıçık saplağı sıx əyilmişdir.

Hündürlüyü 15-40 sm olan çoxillik bitkidir.Kökümsovu kiçikdir. Gövdəsi qırmızımtıldır, yuxarı hissədə xırda tüklüdür.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

İyun-iyul (avqust) aylarında çiçəkləyir. Ovalıqlarda, dağətəyi qurşaqlarda, meşələrdə, quru yerlərdə bitir. Yarpaqları xırda, adətən buğumaraları qısadır, neştərvaridir, kənarları kələ-kötür tüklüdür, uzunluğu 1,5-3,5 sm, eni 1 sm-ə qədərdir. Çiçək qrupu seyrək salxımdır, oxunun uzunluğu 3-12 sm olub, sıx tüklüdür.Çiçəkləri xırda olub, zəif qərənfil ətri verir.Çiçəkyanlığının yarpaqcıqları sivridir, yaşılımtıl-qırmızı rəngdə olub, bənövşəyi çalarları vardır,daxildəkilər isə ağımtıl-yaşıldır. Dodağı kənarlardan ağımtıl, arxa tərəfi dərinləşmiş, ön tərəfdən isə ürəkşəkilli-yumurtavaridir. May ayında çiçəkləyir, may-iyun aylarında meyvə verir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın şərqində (Goyçay rayonu) rast gəlinir .

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyası azalır. Antropogen və iqlim təsirləri növün itmə təhlükəsini yaradır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Azərbaycanın nadir növüdür. Mühafizəsi üçün xüsüsi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

Yaşayış mühiti
--------------

Meşələrdə rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı, 1989.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q158829
* Wikispecies: Epipactis microphylla
* BioLib: 42097
* BOLD: 433167
* EoL: 1098334
* EPPO: EPPMI
* EUNIS: 189620
* GBIF: 5318948
* iNaturalist: 82161
* IPNI: 633268-1
* NCBI: 322100
* PFI: 12889
* Plant List: kew-70278
* Plazi: 18F1B2A0-95EC-1CAD-310A-4F0FC374965A
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:633268-1
* Species+: 28562
* Tropicos: 100185669
* WCSP: 70278
* WFO: wfo-0000952160

 |
**Meymun səhləbi** (*lat.* Orchis simia) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin səhləbkimilər fəsiləsinin səhləb cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü 20-50 sm olan çoxillik bitkidir. Kök yumruları yumurtaşəkilli və ya ellipsvaridir. Yarpaqları gövdənin əsasından yuxarıda yerləşir, enli-uzunsov-neştərvaridir, küt sivriləşmiş, qaidəsinə doğru daralandır, uzunluğu 15 sm, eni 2-5 sm-dir. Çiçək qrupu çox sıxdır, çoxçiçəklidir, oval-yumurtaşəkillidir, uzunluğu 3-7 sm-dir. Çiçək altlığı yumurtaşəkilli və ya qısa üçkünc formalıdır. Bütün yarpaqcıqları qalpaqda toplanmışdır, xarici yarpaqcıqlar enliyumurtaşəkillidir, bozumtul-çəhrayıdır, damarının sayı 5-7 ədəddir. Mahmızı küt, silindrik və az bükülmüşdür. May ayında çiçəkləyir və meyvə verir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, Oobustan, Kür-Araz oval. KQ mərkəzi, Lənk. dağ. Aşağı və bəzən,orta dağ qurşağında.

Yaşayış mühiti
--------------

Kolluqlarda, meşə kənarında, dağ çəmənlərində rast gəlinir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q161518
* Wikispecies: Orchis simia
* APDB: 161395
* ARKive: orchis-simia
* BioLib: 416686
* BOLD: 679317
* EoL: 1136326
* EPPO: ORSSI
* EUNIS: 190058
* GBIF: 2812415
* iNaturalist: 61328
* IPNI: 649128-1
* NBN: NBNSYS0000002322
* NCBI: 59348
* PFI: 8174
* Plant List: kew-143249
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:649128-1
* Species+: 14926
* WCSP: 143249
* WFO: wfo-0000260021

 |
**Norman Mattun Tomas** (*ing.* Norman Mattoon Thomas; 20 noyabr 1884[…], Marion[d], Ohayo – 19 dekabr 1968[…]) – ABŞ mötədil sosialisti və pasifisti. O, 1920-ci illərdən 1950-ci illərə qədər ən tanınmış ABŞ sosialistlərindən biri olmuşdur.

Həyatı
------

Norman Tomas 1884-cü ildə ABŞ-ın Ohayo ştatının Marion şəhərində doğulmuşdur. Prinston Universitetində və Nyu-York Birlik Teologiya Seminariyasında təhsil almış, 1912–1918-ci illərdə Nyu-Yorkda presviterian keşişi kimi işləmişdir. Özünü Amerika Sosialist Partiyasına həsr etməyə qərar verərək vəzifəsindən ayrılmışdır.

Pasifit olan Norman Tomas Birinci Dünya müharibəsi zamanı vicdanlı etirazçıları dəstəkləmiş, İkinci Dünya müharibəsi zamanı isə ABŞ yaponlarının internasiyasını və Yaponiyanın bombalanmasına, daha sonra isə Vyetnam müharibəsinə qarşı çıxmışdır. O, həmin dövrdə ABŞ siyasətində radikal ideya hesab olunan hərtərəfli sosial rifah fikrini dəstəkləmişdir. O və onun ideyaları uğursuz seçki kampaniyalarından sonra daha çox tanınmışdır: 1924-cü ildə Nyu-York şəhərinin qubernatorluğuna, 1928–1948-ci illərdə isə Amerika Sosialist Partiyası üçün ABŞ prezidentliyinə namizəd olmuşdur. 1932-ci ildə keçirilmiş prezident seçkiləri zamanı 884.781 səs almışdır. O, ticarət gildiyası yaratmaq sərbəstliyi, söz azadlığı və toplaşma azadlığı kimi sivil azadlıqların böyük müdafiəçisi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Norman Thomas // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2 3  Historical Dictionary of Socialism. səh. 344

Ədəbiyyat
---------

* *Lamb, Peter; Docherty, James C.* Historical Dictionary of Socialism (ingilis) (II). The Scarecrow Press. 2006. səh. 344. ISBN 978-0-8108-5560-1. İstifadə tarixi: 21 sentyabr 2023.

Xarici keçidlər
---------------

* Norman Tomas tərəfindən əsərlər LibriVox-da (açıq audi-kitablar)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | American National Biography · Britannica (onlayn) · Notable Names Database |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave · WikiTree |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 2046008 · BNF: 16156186g · GND: 117349445 · GTAA: 160921 · ISNI: 0000 0000 8092 7797 · LCCN: n50010195 · NDL: 00526738 · NKC: skuk0005585 · NLP: a0000001055699 · NTA: 071351655 · NUKAT: n98085138 · SUDOC: 084335319 · VIAF: 13082823 · WorldCat VIAF: 13082823 |

 |
Telstar
Telstar ilə əlaqə yaratmaq üçün Andover şəhərində yerləşən AT & T peyk stansiyasında 177 horn antenası
**Telstar** — Telstar müxtəlif rabitə peyklərinin adıdır.

Tarixi
------

10 iyul 1962-ci ildə ilk kommersiya tipli rabitə peyki olan Telstar orbitə buraxılmışdır. O, 60 kanal üzrə ikitərəfli telefon əlaqəsini və ya bir televiziya proqramının yayımını təmin edirdi. Bir ildən daha az müddət sonra – 21 fevral 1963-cü ildə peykin sıradan çıxmasına baxmayaraq, o, indiyə qədər orbitdə qalmaqdadır.

İlk iki Telstar peykləri eksperimental və təxminən eyni idi. Telstar-1, 1962-ci il iyulun 10-da Thor-Delta raketinin üstündə orbitə buraxılmışdır. Bu, yerə ilk televiziya şəkillərini, telefon zənglərini və teleqraf şəkillərini müvəffəqiyyətlə ötürür və ilk canlı transatlantik televiziya yayımını təmin edirdi. Telstar-2, 1963-cü il mayın 7-də orbitə buraxılmışdır. Telstar 1 və 2-də yer üzündə funksionallıqdadır.

Mənbə
-----

* Əliquliyev R. M. Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
**Firəng Cəfər Paşa** (v. 1609, Konstantinopol, Osmanlı imperiyası) — III Mehmed və I Əhməd səltənətlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi, kaptan-ı dəryası.

Həyatı
------

Həyatının ilk illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Kaptan-ı dərya Qılınc Əli Paşanın kölələrindən olduğu və onun xidmətində yetişdiyi bilinir. Bir çox mənbədə firəng ləqəbiylə anılması, onun əcnəbi əsilli olduğunu göstərir. Paşanın vəfatının ardından 1592-ci ildə Trablusqərb bəylərbəyliyinə gətirildi. Ardından Kipr bəylərbəyi, 1596-cı ildə yenidən Trablusqərb, 1600-cü ildə yenidən Kipr bəylərbəyi təyin edildi.

1604-cü ilin sonlarında Mustafa Paşanın yerinə kaptan-ı dəryalığa təyin olunan Cəfər Paşa ilk iş olaraq Prevezə və Adriatik dənizi sahillərindəki Osmanlı torpaqlarına hücum edən ispan və italyan donanmalarıyla mübarizə apardı. Osmanlı donanmasına aid 60 gəmiylə 1605-ci ilin mayında yola çıxan Cəfər Paşa bölgədəki ispan və italyan quldurlarından şikayətçi olan Venesiya ilə danışıqlar apararaq onları da öz tərəfinə çəkmək istəsə də, bu təklifi geri çevrildi. Bu səfərini nəticəsiz başa vuran Cəfər Paşa qışın gəlməsiylə əmrindəki donanma ilə birlikdə İstanbula qayıtdı. Bu uğursuz dəniz səfərinin nəticəsi olaraq 18 yanvar 1606-cı ildə vəzifədən alındı. Üstəlik, dövlət gəlirləri də kəsilərək xələfi Dərviş Mehmed Paşaya təsis edildi. Ancaq xələfinin 6 ay kimi qısa zamanda sədarətə təyin olmasıyla kaptan-ı dəryalıq vəzifəsi boşaldı və Cəfər Paşa 21 iyun 1606-cı ildə ikinci dəfə bu vəzifəyə təyin edildi.

1606 və 1607-ci illərdə dəniz səfərləri tərtibləmiş, ancaq bu səfərlərin heç birində düşmən donanmalarıyla qarşılaşmamışdır. 9 fevral 1608-ci ildə yaşlılığı bəhanə edilərək vəzifədən alınan Cəfər Paşa ertəsi il İstanbulda vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  BA, KK, *Ruûs* Arxivləşdirilib 2023-04-11 at the Wayback Machine, nr. 256, s. 31
2. ↑  BA, Ali Emîrî Arxivləşdirilib 2023-04-11 at the Wayback Machine, I. Ahmed, nr. 339
3. ↑  Sicill-i Osmani II, səh. 49
4. ↑  "Hafız Ahmed Paşa - İslam Ansiklopedisi". 2023-06-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-22.

| ⛭I Əhməd |
| --- |
| Ailəsi | Handan Sultan  • Kösəm Sultan  • Mahfiruz Sultan  • II Osman  • Şahzadə Mehmed  • IV Murad  • Şahzadə Bəyazid  • Şahzadə Süleyman  • Şahzadə Qasım  • Sultan İbrahim  • Şahzadə Hüseyn  • Aişə Sultan  • Fatma Sultan  • Gövhər Sultan  • Xanzadə Sultan  • Burnaz Atikə Sultan  • Zahidə Sultan  • Əsma Sultan  • Zeynəb Sultan  • Cəmrə Sultan  • Abidə Sultan  |  |
| Sədrəzəmlər | Malqoç Yavuz Əli Paşa  • Sokulluzadə Lələ Mehmed Paşa  • Bosniyalı Dərviş Mehmed Paşa  • Quyucu Murad Paşa  • Nasuh Paşa  • Öküz Mehmed Paşa  • Kürəkən Xəlil Paşa  •  |
| Kaptan-ı dəryalar | Mustafa Paşa  • Firəng Cəfər Paşa  • Bosniyalı Dərviş Mehmed Paşa  • Hafiz Əhməd Paşa  • Maraşlı Xəlil Paşa  • Öküz Mehmed Paşa  • Gözəlcə Əli Paşa  |
| Şeyxülislamlar | Əbülməyamin Mustafa Əfəndi  ·  Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi  ·  Hocazadə Mehmed Əfəndi  ·  Hocazdə Əsad Əfəndi  |
**Odundağ əməliyyatı** — 2016-cı il yanvarın 25-dən 26-na geçən gecə başlayaran Azərbaycan və Ermənistan silahlı qüvvələri arasında baş vermiş hərbi münaqişə. A.R. Müdafiə Nazirliyi Qazax rayonu ilə Ermənistanın Noyemberyan yaşayış məntəqəsi arasındakı ərazidə yerləşən *Odundağ* yüksəkliyinin Azərbaycan Ordusu nəzarətinə keçib. Odundağ zirvəsi ermənilərə keçmiş Müdafiə Naziri Səfər Əbiyevin zamanlarında təslim edilibmiş və Zakir Həsənovun qətiyyətli əmrləri ilə hərəkət edən Azərbaycan Ordusu həmin strateji yüksəkliyi yenidən Azərbaycana qaytarıb.

"Odundağ"ın əldə saxlanılması Ermənistan ordusuna Qazax rayonunun magistral yolunu və bəzi ətraf kəndlərini atəş və müşahidə altında saxlamağa imkan verirdi. Bu yüksəkliyin azad edilməsi bölgəyə Azərbaycan Ordusunun atəş nəzarətini təmin etdi.

Xarici keçidlər
---------------

* Fotoşəkil
* Azerbaijan-Armenia

Həmçinin bax
------------

* Günnüt əməliyyatı

İstinadlar
----------

1. ↑  Odundağ yüksəkliyi ermənilərin əlinə nə zaman keçmişdi ki?[*ölü keçid*]
2. ↑  Naxçıvanda "tank əleyhinə sədd": SOM-B1-lərin zərbəsi altına tək Qarabağ düşməyəcək – HƏRBİ EKSPERT[*ölü keçid*]
| *Misir heroqliflərində*Hiksoslar |
| --- |
| *Yunan* | '**Ύκουσσώς'** |
| *Heroqlif* |  |
| *Unikodu* | *Ḥq3-ḫ3st* / *Ḥq3-ḫ3swt* |
| *Transkripsiyası* | Heka-xaset / Heka-xasut |
| *Mənası* | *"yadelli hökmdar/yadelli ölkə hökmdarı"* |
| *və ya* |  |
| I Ahmos hiksoslara qarşı döyüşərkənI Ahmos hiksoslara qarşı döyüşərkənI Ahmos hiksoslara qarşı döyüşərkən |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Hiksoslar** Yaxın Şərqin köçəri maldar tayfaları. E.ə. XVII əsrdə Qədim Misiri istila edərək hökmranlığı ələ keçirmiş və e.ə. 1650-ci ildə öz hökmdar sülalələrini yaratmışlar. Tayfanın adı Qədim Misir dillərindəki Manefonun tərcüməsində *Hqa xAstwt* ( *yun.* ὑκσώς, ὑξώς - yadelli hökmdar/yadelli ölkə hökmdarı) "çoban hökmdarlar" və ya "çoban tayfaları"dır. Azərbaycan Türkü əsilli Türk yazıçısı Murad Bahadır Ağqoyunlu hiksos sözünün Oğuz sözünün təhrif olunmuş versiyası hesab edir. Hiksosların hökmranlıq dövrü Misirin ikinci orta dövrü adlandırılır. 18-ci sülalənin əsasını qoymuş I Ahmos hiksosları ölkədən qovaraq onların hökmranlığına son qoymuşdur.
Təxminən e.ə. 1750-ci ildə Misir Qərbi Asiya mənşəli qarışıq tayfa olan hiksoslar yaxud "yadelli torpaqların hökmdarları" tərəfindən işğal edlidi. Onların hərbi qələbələri bir qayda olaraq atlara və cəng arabalarına sahib olmaları faktı ilə əlaqələndirilir, lakin şübəhsiz ki, Misir xalqı arasındakı ixtilaf onların qələbəsini asanlaşdırıb. Onların hakimiyyəti Misir tarixinə əsaslı şəkildə təsir etmişdi. Hiksoslar misirliləri sadəcə yeni döyüş üsulları ilə tanış etməmişdilər, həmçinin yadelli tiran timsalında misirlilərin qəzəbinə səbəb olmaqla, onların aralarındakı fikir ayrılıqlarını unudaraq yenidən birləşmələrinə səbəb olmuşdular.
Təxminən e.ə. 17-ci əsrin sonlarında Cənubi (Yuxarı) Misirin hökmdarları hiksoslara qarşı üsyan başlatdı və sonradan bu üsyana bütün Misir qoşuldu. Təxminən e.ə. 1560-cı ilədək öldürülməmiş və qula çevrilməmiş sonuncu istilaçılar da ölkədən qovuldu.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Rainer Hannig: *Großes Handwörterbuch Ägyptisch-Deutsch : (2800-950 v. Chr.)*. von Zabern, Mainz 2006, ISBN 3-8053-1771-9, S. 606 und 628–629.

Ədəbiyyat
---------

Western Civilizations - Robert E. Lerner, Standish Meacham, Edward McNall Burns

Xarici keçidlər
---------------

* Hiksoslar haqqında ədəbiyyat (rus dilində)
**Poliqam aktinidiya** (*lat.* Actinidia polygama) — bitkilər aləminin erikaçiçəklilər dəstəsinin aktindiyakimilər fəsiləsinin aktinidiya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Saxalində, Koreyada, Şimal-Şərqi Çində təbii halda bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Kol lianasıdır. Cavan zoğların qabığı boz-qonur, yaşlılarda qırmızımtıl-qonurdur. Yarpaqları vegetasiya dövründə rəngini dəyişir. İyunun əvvəlindən avqustun ortalarınadək təxminən 30 gün ağ, ətirli çiçəklərlə çiçəkləyir. Bitki birevlidir. Hündürlüyü 5–8 m-ə qədər, gövdəsinin qalınlığı 2–3 sm olan, orta boylu lianadır. Xarici görünüşünə görə kolomikta aktinidiyasına bənzəyir, ancaq ondan kiçikdir, az budaqlanır. Yarpaqlarının itiuclu və kənarının itidişli olması ilə başqa növlərdən fərqlənir. Ətirli, ağ rəngli çiçəkləri ikicinslidir. Diametri 2,5 sm-ə qədər olur. Meyvəsi silindrvari, ucdan sivri buruncuqludur. Sentyabr-oktyabr aylarında yetişmiş meyvələri açıq-narıncı rəngdə olur. Meyvələrinin uzunluğu 4 sm-dək olub, sentyabr ayında yetişir, həmin dövrdə rəngi kəskin dəyişir.

Ekologiyası
-----------

İsti, rütubətsevəndir, günəşin sərt şüalarından yarpaqları yanır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, Lənkəranda, Astarada özəl həyətyanı sahələrdə rast gəlinir. Mədəni şəraitdə XIX əsrin 60-cı illərindən becərilir.[*mənbə göstərin*]

İstifadəsi
----------

Canlı çəpərlərin salınmasında, divarların örtülməsində dekorativ bitki kimi istifadə olunur. Meyvələri askorbin turşusu ilə zəngindir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Actinidia polygama* | 
* Wikidata: Q1357333
* Wikispecies: Actinidia polygama
* BioLib: 194672
* EoL: 392752
* EPPO: ATIPO
* FoC: 200013948
* GBIF: 3189692
* GRIN: 1411
* iNaturalist: 447065
* IPNI: 60472666-2
* IRMNG: 10590726
* ITIS: 506776
* NCBI: 64480
* NZOR: 5331c5ec-f5d1-4477-b8f4-bc708719e3fb
* NZPCN: 4439
* Plant List: kew-2620762
* PLANTS: ACPO9
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60472666-2
* Tropicos: 500157
* WFO: wfo-0000519316

 |
| *Trochostigma polygamum* | 
* Wikidata: Q95939176
* GRIN: 313386
* IPNI: 829734-1
* NZOR: be84ca96-f154-4490-9d01-369300ab48e4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:829734-1
* Tropicos: 50002139
* WFO: wfo-0001219879

 |