recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
İkinci çarxın sürəti fırlanma momentinin hesabına artır
Variatorun işləməsi
Silindrik dişli çarxlarla işləyən reduktor
Planetar reduktor
Hipoid reduktor
**Mexaniki reduktor** — fırlanma momentini bir və ya bir neçə mexaniki ötürmənin köməyi ilə ötürən və çevirən mexanizmdir. Mexaniki ötümənin əsas xarakteriskaları faydalı iş əmsalı, ötürmə ədədi, ötürülən güc, valların maksimal bucaq sürəti, aparan və aparılan valların sayı, növü və ötürmə pillərinin sayıdır.

Adətən giriş valının böyük bucaq sürətini çıxış valının aşağı sürətinə çevirən və bununla fırlanma momentini artıran qurğulara reduktor deyilir. Belə reduktorlar demultiplikator adlanır. Əksinə işləyən reduktorlar isə multiplikatorlardır.

Pilləli ötürmə ədədinə malik reduktorlar sürətlər qutusu kimi tanınır. Pilləsiz ötürmələrlə işləyənlər isə variatorlardır.

Təsnifatı
---------

Hər şeydən öncə onlar mexaniki ötürmənin növlərinə görə təsnifatlaşdırılırlar: silindirk, konik, sonsuzvint, planetar, dalğavari, spiroid və kombinəedilmiş.

Reduktorlar həmçinin gövdə, soyuma sistemi, istifadə olunan yastıqların növü, fırlanma sürəti, ötürmə ədədi, ötürülən gücə görə də fərqləndirilirlər.

Reduktorun gövdəsi
------------------

Seriyalı istehsalda standartlaşdırılmış tökmə gövdələrdən istifadə edilir. Çox vaxt ağır maşınqayırmada çuqun, nadir hallarda isə polad gövdələrə rast gəlinir. Gövdənin çəkisini azaltmaq məqsədilə tezəriyən poladlara üstünlük verilir. Gövdə üzərində bərkidici elementlər (pəncələr, qulaqcıqlar)nəzərdə tutulur. Valların çıxışında yağın axmasının qarşısını almaq üçün kipləşdiricilər yerləşdirilir.

Fərdi istehsalda xüsusi tapşırıqlara uyğun olaraq konstruksiyanı hazırlmaaq üçün qaynaq edilmiş gövdələrdən geniş istifadə eidlir.

Ötürmə
------

Ötürmə ədədi reduktorun aparan valının bucaq sürətinin aparılan valınkına nisbəti ilə təyin olunur:

{\displaystyle i={\frac {\omega \_{1}}{\omega \_{2}}},}

burada: {\displaystyle \omega \_{1}} — aparan valın bucaq sürəti; {\displaystyle \omega \_{2}} — aparılan valın bucaq sürəti.

Həmçinin bax
------------

* Demultiplikator
* Variator
* Sürətlər qutusu
* Mexaniki ötürmə
* Turboreduktor
* Sonsuzvint reduktoru
* Planetar reduktor
* Dalğavari reduktor
	+ Konik-silindrik reduktor
* Multiplikator

Mənbə
-----

* Kərimov Z.H. Maşın hissələri və yükqaldırıcı-nəqledici maşınlar. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. II nəşri - Bakı, "Maarif", 2002, 596 səh.
**Rin adası** (tay เกาะริน)- Tailandın şərqində Siam körfəzi sahilində balaca insan yaşamayan bir adadır. Yerli əhali "R" səsini "L" kimi tələffüz etdikləri üçün bəzən onu Ko-Lin də adlandırırlar.

Coğrafiyası
-----------

Uzaq Pattayn adalar qrupuna daxildir. Bundan əlavə bu adalar qrupuna Luam-Noy, Pxay, Xu-Canq, Klanq-Badan, Man-Viçay, Kxao və Ton-May da daxildir. Adanın sahəsi-0,43 km², dəniz sahili ərazilərin uzunluğu-3300 metrdir. Materikdən 16 km, Pattayedən 21 km məsafədə yerləşir. İnzibati cəhətdən Conburi rayonuna aiddir. Ada şimaldan cənuba 1 km məsafədə uzanır. Şimal hissəsində relyef dağlıqdır, qayalı sahillərdən ibarətdir. Cənub hissəsində isə düzənliklər üstünlük təşkil edir. Şərq hissəsində isə plyajlarla əhatələnib. Ada kol və otlarnan örtülüdür.

Turizm
------

Ko-Rin kimi də adlandırılan bu ada turistlərin daim marağında olmuşdur. Adaya səyahət etmək müxtəlif ekskursiyaların proqramına daxildir. Buraya səyahətlərin artmasının səbəbi adanın cənubunda isə narın qumlu plyajların, təmiz suyun və mərcan riflərinin olmasıdır. Adanın şimalında isə dayvinqlə məşğul olmaq üçün şərait mövcuddur. İnfrastrukturlar adada yoxdur. Yalnız icarəyə götürülən katerlər vasitəsiylə hərəkət mümkündür.

Qaleriya
--------

* Rin adasının cənub hisssəsi.Rin adasının cənub hisssəsi.
* Rin adasının mərkəzi.Rin adasının mərkəzi.
* Plyaj Rin adasında.Plyaj Rin adasında.
* Plyaj Rin adasında.Plyaj Rin adasında.

Həmçinin bax
------------

* Samet adası
* Çanq adası
* Tau adası
* Kut adası
* Tapu adası
* Similan adası
* Sak adası
* Tailandda turizm

İstinadlar
----------

1. Расчеты произведены программой Google Планета Земля Про
2. Перейти к:***1*** ***2*** Ко Рин (остров)|Афиша Паттайя Arxivləşdirilib 2014-04-20 at the Wayback Machine — Описание острова
**Cozef Debone Qrex** (17 sentyabr 1939, Malta) — Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Azərbaycan üzrə həmməruzəçisi, maltalı parlamentar.

Həyatı
------

Qrex 1939-cu il sentyabrın 17-də anadan olub. Malta Nümayəndələr Palatasının üzvüdür.

1958-ci ildə Malta Əmək Partiyasında katib və partiyanın bir neçə qolunun rəhbəri kimi fəaliyyətə başlayıb. 1959-ci ildə Əmək Briqadasının əsasını qoyanlardan biri olub. 1967-ci gənclər katibi, 1969-cu ildə partiya işləri üzrə sədr müavini seçilib. 1971-ci ildə Malta parlamentinə seçilib. O zamandan deputatdır.

1983-cü ildə Maltanın maliyyə və investisiya naziri, 1996-cı ildə nəqliyyat və limanlar naziri olub. 2003-2008-ci illərdə Malta beynəlxalq aeroportu və ölkə təhlükəsizliyi üzrə kölgə naziri kimi fəaliyyət göstərib. Hazırda müdafiə və limanlar üzrə kölgə naziridir.

Təmsil etdiyi Əmək Partiyası hazırda Maltada müxalifətdədir.

Qrex 1999-2003-cü illərdə AŞPA-da əvəzedici üzv statusunda təmsil olunub. 2004-cü ildən ölkəsinin AŞPA-dakı nümayəndə heyətinin üzvüdür. Sosialistlər fraksiyasında təmsil olunur.

AŞPA-nın monitorinq, eləcə də mədəniyyət, elm və təhsil komitələrinin üzvüdür. Bununla yanaşı, yerli və regional demokratiya, mədəni irs, Avropa mükafatı, gənclər və idman alt komitələrində də təmsil olunur.

2009-cu il noyabrın 18-də Monitorinq Komitəsinin Parisdə keçirilən iclasında Azərbaycan üzrə həmməruzəçi seçilib.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* QREX (AŞPA-nın Azərbaycan üzrə yeni həmməruzəçisinin ömür yolu)[*ölü keçid*]
**Yağfur** (*ərəb.* يعفور‎ — "ceyran") — Məhəmməd peyğəmbərə (s.a.v) məxsus olduğu nəql edilən əfsanəvi eşşək.

Tarixi
------

Hz Məhəmmədə məxsus bu canlı haqqında bir neçə ərəb ilahiyyatçılarında fərqli fikirlər vardır. Bu səbəbdən müsəlmanlar arasında mübahisə mövzusu olaraq qalır. Tarixçi Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Cərir ət-Təbərinin sözlərinə görə bu canlı Hz Məhəmmədə Misir hakimi Mukaukis tərəfindən Mariyə əl-Qibtiyyə (r.a) ilə birlikdə verilmişdir. Yağfur ətrafında formalaşan əfsanəyə görə o Müqəddəs İncil kitabında qeyd olunan bütün peyğəmbərlərin eşşəkləri ilə soy baxımından əlaqəlidir. Yağfuru İsa peyğəmbərin Qüdsə daxil olması zaman mindiyi eşşəyin soyundan olması ehtimal edilir. Üstəlik İncildə adı çəkilən Valaam peyğəmbərin danışan eşşəyi ilə bağlığığı bildirilir. Onun haqqında əfsanələrdən biridə Yağfurun danışan son eşşək olması ilə əlaqəlidir.

Tarixin sonrakı dövrlərində Yağfur ismi simbollaşdırılmış və kişi adı kimi istifadə olunmağa başlanılmışdır. Bununla yanaşı tarixdə Yəməni idarə edən Yağfuridlər (867–997) sülaləsi, Suriyada isə Yağfur adlı şəhər, bu adla bağlı olması ehtimal edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yağfur". 2021-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-29.
Kanberra şəhərində yerləşən Parlament Evi.
**Avstraliyanın dövlət quruluşu** — Avstraliya İttifaqında dövlət hakimiyyəti.

Xüsusiyyətləri
--------------

Avstraliya İttifaqı konstitusiyalı monarxiya, dövlət quruluşu formasına görə öz konstitusiyası, hakimiyyət və idarə orqanları olan ştatların federasiyasıdır. Avstraliya İttifaqı dominion hüququnda Millətlər Birliyi tərkibinə daxildir. Qüvvədə olan konstitusiya 1900-cu ildə qəbul edilmişdir. Dövlət və icraedici hakimiyyət başçısı hüquqi cəhətdən Birləşmiş Krallıq kralı (1952-ci ildən kraliça II Yelizaveta) sayılır. Ölkədə kralı, Avstraliya İttifaqı hökumətinin təqdimi ilə təyin olunan general-qubernator təmsil edir. Məşvərətçi orqanı – Federal İcraedici Şuranı general-qubernator təyin edir. Əslində general-qubernatorun səlahiyyətinin nazirlər kabineti həyata keçirir. Ali qanunverici orqan kralın da daxil olduğu ikipalatalı (senat və nümayəndələr palatası) parlamentdir. 21 yaşına çatmış və Avstraliya İttifaqında 6 ay (müvafiq seçki dövrəsində isə 3 aydan az olmayaraq) müddətində yaşayan Avstraliya vətəndaşlarının və Britaniya təbəələrinin seçki (aktiv və passiv) hüququ var. 1925-ci ildən səsvermədə iştirak etmək məcburidir. Şəhər, qraflıq və mahallarda seçkili bələdiyyə şuraları fəaliyyət göstərir. Avstraliya İttifaqının məhkəmə sistemi federal məhkəmələr və ştatların məhkəmələrindən ibarətdir. Ali məhkəmə instansiyası Yuxarı məhkəmədir (üzvlərini general-qubernator ömürlük təyin edir). O, həmçinin Ali apellyasiya məhkəməsi, bəzi işlər üzrə isə birinci instansiya məhkəməsidir. Konstitusiya məhkəməsinin funksiyalarını icra edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Австралија Иттифагы. Дөвләт гурулушу // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 52.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Chen, Peter.* Australian Politics and Policy: Senior Edition. Sydney University Press. 2019. ISBN 9781743326671. 2022-05-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-01.
* Robert Corcoran and Jackie Dickenson (2010), *A Dictionary of Australian Politics*, Allen and Unwin, Crows Nest, NSW
* Department of the Senate, 'Electing Australia's Senators', *Senate Briefs* No. 1, 2006, retrieved July 2007
* Rodney Smith (2001), *Australian Political Culture*, Longman, Frenchs Forest NSW


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Laruss ensiklopediyası |
| Normativ yoxlama | LCCN: sh85009597 |

| ⛭Avstraliya mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Avstraliya"**
 | Avstraliya |
**Yaş psixologiyası** - Psixologiya elminin pedaqoji psixologiya ilə sıx bağlı olan digər mühüm bir sahəsidir. Yaş psixologiyası insanda anadan olandan ömrünün axırına qədər psixi inkişafın dinamikasını, qanunauyğunluqlarını, şəxsiyyətin psixi prosesləri və xassələrinin ontogenezdə inkişaf xüsusiyyətlərini öyrənir.

Predmeti
--------

İnsanın psixiki inkişafının hərəkətverici qüvvələri, şərati və qanunauyğunluqları təşkil edir. Psixi inkişafın hərəkətverici qüvvələri anlayışı altında insanın psixi inkişafına təkan verən, onu müəyyən istiqamətə yönəldən səbəblər başa düşülür. Uşağın psixi inkişafının hərəkətverici qüvvələri, hər şeydən əvvəl, fəaliyyətdə yaranan yeni tələbatlarla bu tələbatları ödəmə imkanları arasındakı dialektik ziddiyyətdən ibarətdir. Bu ziddiyyət yalnız kiçik yaş deyil, bütün yaş dövrləri üçün xarakterikdir. Lakin həmin ziddiyyətlər özünü göstərdikdə yaşdan asılı olaraq müəyyən spesifik xüsusiyyətə malik olurlar. Psixi inkişafın şəraiti adı altında daima təsir edən elə daxili və xarici amillər nəzərdə tulur ki, onlar hərəkətverici qüvvələr olmasalar da, inkişafa təsir göstərir, inkişafın gedişini istiqamətləndirir. Psixi inkişafın qanunauyğunluqlarına gəldikdə, onlar ümumi və xüsusi qanunauyğunluqlardan ibarətdir. Həmin qanunauyğunluqların köməyi ilə insanın psixi inkişafını qeyd etmək və bunun köməyi ilə həmin inkişafı idarə etmək mümkündür.

Əsas bölmələri
--------------

* Uşaq psixologiyası
* Yeniyetmələrin psixologiyası
* Gəncliyin psixologiyası
* Yaşlı adamların psixologiyası
* Uzunömürlülük psixologiyası (herontopsixologiya)

Vəzifələri
----------

Şəxsiyyətin inkişaf problemlərini, ayrı-ayrı yaş dövrlərində onun xüsusiyyətlərini, psixi inkişafın dinamikasını, ümumi qanunauyğunluqlarını öyrənməkdən ibarətdir.

Tədqiqat metodları
------------------

* Əkizlər metodu
* Müşahidə metodu
* Şifahi və yazılı sorğu metodu
* Eksperiment metodu
* Testləşdirmə metodu
* Anket metodu
* Müsahibə metodu

Mənbə
-----

* Ümumi psixologiya. Prof. S.İ.Seyidov və prof. M.Ə.Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə.
**Ukrayna Dövlət Film Agentliyi** (*ukr.* Державне агентство України з питань кіно) — Ukraynada teatr və kinoya dəstək və yardım göstərmək üçün yaradılmış Ukrayna hökumət orqanı. Agentlik Ukraynada film istehsalı üçün dövlət tənzimləyicisidir.

Tarixi
------

Kino sahəsindəki ilk Ukrayna dövlət qurumu, 1918-ci ilin avqustunda Pavel Skoropadskiyin Ukraynada hakimiyyətə gəlişindən və kinonun ukraynlaşdırılmasına dair bir fərman verdikdən sonra yaradılan "Ukraynfilm" idi.

Sovet İttifaqı 13 mart 1922-ci ildə ÜmumUkrayna Film Komitəsinin bazasında Ukrayna Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsini – ÜmumUkrayna Foto və Film İdarəsini yaratdı. Bu dövlət təşkilatı 1922-1930-cu illər arasında Ukrayna və Krım kinostudiyaları, film paylanması, kino sənayesi, film təhsili və kino mətbuatı da daxil olmaqla bütün kinematoqrafiya sənayesini birləşdirdi.

1930-cu illərin əvvəllərində ÜmumUkrayna Foto və Film İdarəsi ləğv edildikdən sonra yerində daha az muxtar bir təşkilat, "Ukrayna Kinosu 1930-1940-cı illər" dövlət tresti yaradıldı. Onun davamçısı daha sonra Ukrayna SSR Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsinə çevrildi.

5 avqust 1988-ci ildə Ukrayna SSR Ali Soveti Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsini ləğv etdi, Ukrayna praktik olaraq kinonun inkişafı üçün məsul bir dövlət orqanı olmadan qaldı. Müstəqillik qazandıqdan sonra Yuriy İlyenko, 13 may 1993-cü ilə qədər mövcud olan 1991-ci ilin avqust ayında Ukrayna Kinematoqrafiya Dövlət Fondunu yaradaraq oxşar bir quruluşu bərpa etməyə çalışdı.

Komitə fəaliyyətini yalnız 2005-ci ildə Ukrayna Nazirlər Kabinetinin 22 noyabr 2005-ci il tarixli qərarından sonra bərpa etdi. Anna Çmil yeni Dövlət Film Agentliyinin ilk rəhbəri oldu.

Agentlik 1991-ci ildə quruldu və Ukraynanın Milli Kino Fondu adlandı. 2006-cı ildə adını Dövlət Kino İşləri Agentliyi olaraq dəyişdirdi və 2011-ci ildə agentlik hal-hazırkı adını aldı. Agentliyə 2014-cü ildən bəri Filipp İlenko rəhbərlik edir.

Ukrayna Mədəniyyət Nazirliyinin 6 oktyabr 2015-ci il tarixində təqdim etdiyi Ukrayna mədəniyyətinin inkişafı üçün Uzunmüddətli strategiya layihəsinə görə, gələcəkdə Ukrayna Dövlət Kinoteatrının Kino İnstitutuna çevrilməsi planlaşdırılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Помер Юрій Іллєнко - Новини". kinokolo.ua. 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-26.
3. ↑  "Ганна Чміль призначена Головою Держкіна". 2019-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 fevral 2021.

Xarici keçidlər
---------------

* dergkino.gov.ua — Ukrayna Dövlət Film Agentliyinin rəsmi saytı

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram · YouTube |
**Şulqi** (şum. 𒀭𒂄𒄀; v. təq. e.ə. 2045) — təxminən e.ə. 2094–2046-cı illərdə hakimiyyətdə olmuş, üçüncü Ur sülaləsindən Ur çarı, Şumer və Akkad çarı. Əvvəllər onun adı **Dunqi** kimi oxunurdu, lakin indiki dövrdə bu transkripsiyadan istifadə edilmir.

Şulqi Ur-Nammunun oğludur. Ur çarlarının annalları daha sonrakı dövrlərdə, Selevki padşahı II Antioxun hakimiyyəti dövründə bir tələbə tərəfindən köçürülmüş və çox zəif qorunmuş nüsxəsində verilən məlumata görə, Şulqi çar Utuxenqalın qızının oğlu idi.

Şulqi hakimiyyətdə olduğu müddətdə dövləti davamlı və ardıcıl olaraq gücləndirmiş və genişləndirmiş, atasının dövründə başlanan tikililərin tikintisini tamamlatdırmışdır. Arxeoloqlar üzərində Ur-Nammunun möhürü olan yerlərdə Şulqinin möhürü olan kərpiclər tapırlar. Atası kimi Şulqi də təkcə Urda yox, həmçinin Şumerin digər şəhərlərində də məbədlər ucaltmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  "Хроники царей Ура (CM 48)". 2021-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-01.
3. ↑  Белицкий Мариан. Шумеры. — С. 162—163.

Xarici keçidlər
---------------

* Список датировочных формул Шульги
* Ниппурский царский список
* «Туммальская надпись»
* Законы Шульги
* Емельянов В. В. Культура и культурность в шумерском царском гимне (Shulgi B)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Britannica (onlayn) |
Köppen təsnifatına görə Avstraliyanın iqlim xəritəsi.
**Avstraliya iqlimi** — Avstraliyanın hüdudları daxilində mövcud olan iqlim komponentləri. Avstraliyanın bir çox hissəsi tropik, şimalında subekvatorial, cənubu subtropik iqlim qurşağındadır. Düzənliklərdə az hündürlüklü düzənliklərin olması bütün materikdə daim yüksək tempraturun yaranmasına səbəb olur. Tempraturun mövsümi tərəddüdü, əsasən, tropik və subtropik qurşaqların daxili rayonlarında müşahidə edilir. Mütləq maksimum tempratur (53,1 °C) Klonkarridə (Kvinslend) müşahidə olunur. Mütləq minimum tempratur Avstraliyanın daxili rayonlarında – 4 °C-dən 6 °C-yə çatır. Avstraliyanın çox hissəsinin tropik qurşağın kontinental hissəsində yerləşməsi, materikin qərbdən şərqə böyük məsafədə uzanmada, sahillərinin az parçalanması, Böyük Suayırıcı Silsilənin okeandan gələn rütubətli küləklərin qarşısını saxlaması iqlimin quraqlığına səbəb olur. Avstraliya Cənub yarımkürəsinin ən isti və quru sahəsidir. Avstraliya sahilinin 38%-nə ildə 250 mm-dən az yağıntı düşür. Yayda (dekabr–fevral) materik 30 °C və daha artıq (Böyük Qumlu səhra) qızır. Yağıntının miqdarı sahildən (1,500 mm) materikin içərilərinə doğru azalır (22° cənub enliyindən cənubda 300 mm-dək).

İstinadlar
----------

1. ↑  Австралија. Иглими // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 49–50.
**Şunten** (舜天?) – adı məlum olan ilk Ryukyu hökmdarı. 1187-ci ildə Tenson sülaləsini devirərək hökmdar olmuşdur.

1166-cı ildə anadan olmuşdur. Versiyaların birinə görə məşhur samuray Miyamoto no Tametomo Okinavada olarkən Osato hakimi tərəfindən qarşılanmış və onun qızı ilə evlənmiş, Şunten anadan olmuşdur. Tametomo həyat yoldaşı və Şunten ilə Yaponiyaya qayıtmaq istəmiş, lakin Saqami körfəzindəki Oşima adasına gedərkən İzu hakiminin donanması ona mane olmuşdur. Tametomo seppuku etdikdən sonra həyat yoldaşı və Şunten Şuri təpəsi yaxınlığında yerləşən Urasoe kəndində yerləşmişdirlər.

Şunten artıq 15 yaşında ikən Urasoe hakimi seçilmişdir. Həmin dövrdə Okinavada yerli başçılar uzun müddət hakimiyyətdə olan Tenson sülaləsinə qarşı mübarizəyə qalxmışdılar. Sonuncu Tenson hökmdarı Riyu adlı xidmətçisi tərəfindən sui-qəsdə uğrasa da, Şuntenin başçılığı altında Riyu da devrilmişdir. Həmin dövrdə 21 yaşında olan Şunten yerli başçılar tərəfindən hökmdar seçilmiş və təxminən 51 il hakimiyyətdə qalmışdır. Onun hakimiyyəti dövründə Okinava siyasi, iqtisadi və sosial cəhətdən güclənmişdir. 1237-ci ildəki ölümündən sonra oğlu Şunbacunki hakimiyyətə gəlmiş və 11 il hakimiyyətdə qalmışdır.

Mənbə
-----

* *Kerr, Corc.* Okinawa: The History of Island People (ingilis). Tuttle Publishing. 2000. ISBN 978-1-4629-0184-5.
**Xalkantit (mis kuporosu) – Cu [SO4]· 5H2O** - *Triklinik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Maqneziumlu sinkkupro- və ferroxalkantitlər.

Xassələri
---------

Rəng – tünd-mavi, göyümtül, yaşılımtıl; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,12-2,30; Sərtlik – 2-2,5; Ayrılma – {110} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari; Başqa xassələr – suda asan həll olur; Morfologiya – kristallar: nadir rast gəlir; lövhəvari, qısaprizmatik; Mineral aqreqatları: qabıqlar, stalaktitlər, dənəvər, böyrək- və tozvari kütlələr.

Xalkantit, Katsdağ yatağı, Balakən rayonu

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Ekzogen mənşəlidir. Mis minerallarının və misli mineralların oksidləşmə məhsuludur. Adətən yataqların oksidləşmə zonalarının üst hissəsində rast gəlir. Suda tez həll olduğundan yalnız quraqlıq şəraitlərdə yaxşı mühafizə olunub qalır. Xalkantitin sənaye əhəmiyyətli iri yığınları yalnız Çukikamata yatağında (Çili) qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: antlerit, broşantit, xalkopirit, melanterit və s. Mineralın tapıldığı yerlər: Çukikamata (Çili); Nevada ştatı (ABŞ); Rio-Tinto (İspaniya); Rammelsberq (Almaniya) və b. Azərbaycanda mineralın iri stalaktitləri Filizçay yatağının köhnə dağ-mədən qazımalarında tapılmışdır. Xalkantit Gədəbəy, Katsdağ, Daşkəsən və Çıraqdərə yataqlarının oksidləşmə zonalarında da qeyd edilmişdir.

Tətbiqi
-------

İkinci dərəcəli Cu filizidir; başqa mis mineralları ilə birlikdə mis və onun birləşmələrini almaq üçün istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Chalcanthite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2776227844 |

* THE MINERAL CHALCANTHITE
**Xallı semiadaliya** (*lat.* Semiadalia notata Zalich.)-Qanadüstlüyü sarımtıl və ya qırmızı rəngdə olub, bir ümumi və hər qanadüstlüyündə 5 qara nöqtələri harmonik və simmetrik düzülüb.

Biologiyası
-----------

Qanadüstlüyü sarımtıl və ya qırmızı rəngdə olub, bir ümumi və hər qanadüstlüyündə 5 qara nöqtələri harmonik və simmetrik düzülüb. Bunlarda aydın görülən baş hissə yastılaşmış, azacıq da köndələn durmuşdur, qara mürəkkəb fasetli gözləri aydın görünür, alın hissə bir gözün həcmi böyüklüyündədir. Özünün isə böyüklüyü 4,5–5 mm-dir. Azərbaycanda sərt ekoloji stansiyalarda, təbii biosenozlarda və yoncalıqlarda yayılıb, müxtəlif növ mənənələrlə qidalanır. Şirvan, Gəncə, Qazax və Naxçıvan təbii zonalarında daha çox fərdləri var. Təbii biosenozlarda, eləcə də aqresenozlarda bunlara ən çox mayın sonu və iyunun axırında rast gəlinir. Yay və qış diapauzasını qidalandığı biosenozlarda, bükülmüş yarpaqların arasında və bəzən də ağacların çürümüş hissələrində keçirirlər.

Yayılması
---------

Qərbi Avropada, Qafqazda yayılmışdır.

Ədəbiyyat
---------

1. Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli
2. Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
3. Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
Ümumi yayılması
---------------

Qafqaz, Rusiya, Cənubi Avropa, Şimali Afrika, Kiçik Asiya, Pamir, Altay, Şimali İran, Əfqanıstan və Gürcüstanda təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-də Culfa rayonu ətrafında, o cümlədən Qobustanda, Kiçik Qafqazın şimal, mərkəzi və cənub rayonlarında və Lənkəran düzənliyində aşağı və orta dağ qurşağında yayılmışdır.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. LC.

Bitdiyi yer
-----------

Əsasən quru və daşlı torpaqlarda təbii halda bitir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda çox deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

20 25 m hündürlükdə olan yuvarlaq çətirli seyrək budaqlı ağacdır. Bu bitki növündə qabıq hissə fıstıq ağaclarında olduğu kimi uzun illər bitkinin üzərində qalır. Bitkinin tumurcuğu kiçik olub, üzəri çox pulcuqludur. Yarpaqlarının ucları çox uzun olub, yarpağın alt və üst hissəsi qaraağacda olduğu kimi tüklüdür. Yarpaqların qaidə hissəsi çıxıntılıdır və kənarları tək sıralı kəskin dişlidir. Meyvə yetişən zaman toxumları qara rəngdə olur ve yeyilir. Oduncağı elastikdir.

Çoxalması
---------

Təbiətdə əsasən toxumla və bəzən vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətinin təsiridir.

Becərilməsi
-----------

Azərbaycanda bəzi park və bağlarda rast gəlinir, becərilməsi haqqında geniş məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na salınması tövsiyə edilir.

Ədəbiyyat
---------

* Деревья и кустарники СССР. Т.4. 1951.;
* Флора Азербайджана. т.6.1955;
* Azəraycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər.2005;2006;2008;
* Naxçıvan MR florasının taksonomik spektrı.2008;
* Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması.2011.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
**Xorasan kürdləri** (kürd. کوردانی خۆراسان/Kurdên Xorasanê‎, *fars.* کردهای خراسان‎‎) — İranın şimal-şərqində, İran–Türkmənistan sərhədi boyunca Şimali Xorasan və Rəzəvi Xorasan ostanlarında yaşayan kürdlər. Xorasanda təxminən 696 kürd kəndi var.

Tarixi
------

Kürdlərin indiki Türkiyə və Cənubi Qafqazdan Xorasana sürgün edilməsi Səfəvi şahı I İsmayıl tərəfindən təşəbbüs edilmiş və XVI əsrin əvvəllərində I Təhmasib hakimiyyəti dövründə davam etdirilmişdir. 1598–1601-ci illərdə daha 45 min kürd ailəsi sürgün edilmişdir. Sonrakı onilliklərdə I Abbas tərəfindən Xorasanda Astrabaddan Çinarana qədər uzanan beş kürd bölgəsi qurulmuşdur. Əfşar şahı Nadir Şahın dövründə Ərdalan kürdləri və artıq Xorasana sürgün edilənlər Gilan ərazisinə yerləşdirilmişdir.

Deportasiyaların əsas səbəbi Mərkəzi Asiyadakı türkmən və özbək köçərilərinə qarşı müdafiə xətti yaratmaq istəyi idi.

Tayfalar
--------

Xorasandakı kürd tayfaları arasında Əmar, Bəçvan, Bədlan, Bərivan, Bicərvan, Çapəş, Davan, Həməzkan, İzan, Keyvan, Məmyan, Məstiyan, Mozdegan, Palokan, Qaçkan, Qarabaş, Qaraçur, Qaraman, Rəşvan, Rudkan, Sevkan, Silsəpuran, Şad, Şeyxkan, Şirvan, Torosan, Tukan, Tupkan, Zəfəran, Zəngilan, Zərəqkan, Zərdkan və Zeydandır. Onlar hamısı kurmanci ləhçəsində danışır və şiə müsəlmanlarıdır.

Digər tayfalara lək dilində danışan Kəlat və Dərəgazda yaşayan ləklər daxildir.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  Fray, 2012
2. ↑  Madih, (2007). səh. 1
3. ↑  Mədi, (2007). səh. 12
4. ↑  Mədi, (2007). səh. 14
5. ↑  Mədi, (2007). səh. 13
6. ↑  Mədi, (2007). səh. 17–18
7. ↑  Mədi, (2007). səh. 11
8. ↑  Həmzəyi, 2015

### Ədəbiyyat

* *Mədi, Abbas Əli.* "The Kurds of Khorasan". Iran and the Caucasus. 11 (1). 2007: 11–31. doi:10.1163/157338407X224879.
* *Həmzəyi, Məhəmməd Rza.* Lak tribe (ingilis). Encyclopædia Iranica. 2015.
* *Fray, R. N.* IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey (ingilis). Encyclopædia Iranica. 2012.
**Sibel Edmunds** - Federal Təhqiqat Bürosunun keçmiş tərcüməçisi və ingilis dilli xəbər portalı olan "NewsBud"ın yaradıcısı və baş redaktoru.

Federal Təhqiqat Bürosunun iddiasına görə türk kökənli şəxslərə aid işləri ört-basdır etməyə, təhlükəsizlik məsələlərində səhlənkarlığa və kəşfiyyat problemləri kimi məsələlərə görə oradakı işdən qovulmuşdur.

Tərəfsiz araşdırmaçılıq və jurnalistlik etmək üçün yaradılan *Boiling Frogs Post* adlı onlayn media saytının yaradıcısı və redaktorudur.

1 mart 2012-ci ildə *Classified Woman – The Sibel Edmonds Story* adlı əsər yazmışdır.

Sibel Əfqanıstandakı korrupsiya problemlərinin araşdırılması ilə də məşğul olmuşdur.

Həyatı
------

Atası azərbaycanlı (Cənubi Azərbaycandan), anası isə Türkiyə türküdür. Həyatının erkən dövrlərini İranda, daha sonra isə Türkiyədə yaşamışdır. Orta təhsilini bitirdikdən sonra ali təhsil almaq üçün ABŞ-yə getmişdir.

### Təhsili

Bakalavr təhsilini Corc Vaşınqton Universitetində cəza hüququ və psixologiya ixtisası üzrə tamamlamışdır. Magistr təhsilini Corc Mason Universitetində ictimai siyasət və beynəlxalq kommersiya ixtisası üzrə tamamlamışdır.

Azərbaycan, türk, fars və ingilis dillərini bilir.

Federal Təhqiqat Bürosu
-----------------------

Sibel 2001-ci ilin sentyabr ayından 2002-ci ilin mart ayına qədər FTB üçün müqaviləli tərcüməçi kimi çalışmışdır. Onun əsas vəzifəsi türk diplomatlar və digər şəxslərlə olan danışıqları tərcümə etmək olmuşdur.

Sibel bir müddət sonra FTB-nin Peşəkar Məsuliyyət Ofisindən və ABŞ-nin Ədliyyə Nazirliyinin inspektorundan şikayıt etmişdir. Daha sonra FTB-nin ondan intiqam aldığını bildirmiş və 22 mart 2002-ci ildə işdən qovulmuşdur. 2002-ci ilin iyununda The Washington Post və Associated Press iddia etmişdir ki, FTB Sibeli onun işinin yaxşı olmadığına və təhlükəsizlik qaydalarını pozduğuna görə işdən qovmuşdur.

Əsərləri
--------

* *Classified Woman - The Sibel Edmonds Story: A Memoir. (2012)*
* *The Lone Gladio (Volume 1) (2014)*

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "FBI denies file exposing nuclear secrets theft". The Sunday Times. 20 January 2008. 20 December 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 January 2019.
2. ↑  *Calvert, Jonathan; Lauria, Joe.* "Tip-off thwarted nuclear spy ring probe". The Sunday Times. 27 January 2008. 20 December 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 January 2019.
3. ↑  "The Sibel Edmonds Story | A Memoir". Classified Woman. 6 June 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 May 2013.
**Lakier binası**— Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Qreçeskaya küçəsi, 39 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin üçüncü yarısında inşa edilmişdir.

Tarixi
------

1833-cü ildə Taqanroqa Aleksandr Yakovleviç Laskin öz tikinti dəstəsi ilə Taqanroq şəhərinə gəlir. 1840-cı illərdə o, Müqəddəs Mitrofiya kilsəsinin tikintisinə cavabdeh olur. Bu kilsənin yerində Moloko vavilonu yerləşir. Aleksandr Laskin Adeleida Laskinlə ailə qurmuşdur. O, 1857-ci ildən 1880-ci ilə qədər Taqanroq şəhəri, Qreçeskaya 39 ünvanında yerləşən binanın sahibi olmuşdur. Aleksandr Laskin konka yolunun inşasında belə iştirak etmişdir. 1860-cı illərdə Aleksandr Laskin polkovnik rürbəsinə qalxır və əlaqələndirmə yolları üzrə mühəndislər korpusunun sədr müavini olmuşdur. Aleksandr 1888-ci ildə həlak olmuşdur. Bina vərəsə olaraq onun oğlu Qavriil Aleksandroviç Laskinə keçir. O, binaya 1898-ci ilə qədər sahib olur. O, Kazanda Universitetinin bslansında olan arxiologiya, tarix və etnoqrafiya cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. Bizans tarixinin yazılmasına maraq göstərirdi.

1900-cu illərdə binaya sahiblik Nikolay Andreeviç Kuznesova məxsus olmuşdur. 1915-ci ildən bina Fedor Stepanoviç Qirsanov və onun ailəsinə məxsus olmuşdur. Fedor Stepanoviç Qirsanov Taqanroq limanının inşasında belə iştirak etmişdir. O, binada olan mənzilləri icarəyə verirdi. Fedor binaya 1925-ci ilə qədər sahib olmuşdur. XXI əsrdə tikili yaşayış binası kimi istifadə edilir.

Təsviri
-------

Bir mərtəbəli bina hündür zirzəmiyə sahib olmuşdur. Kənarları dairəvi formaya malikdir. Binanın pəncərələrinin üzəri yarımdairəvi formaya malikdir. Taqanroq şəhəri Qreçeskaya küçəsi, 39 ünvanının qarşısında Şəhər rəyisinin binası yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Гаврюшкин О. П. Г12 «По старой Греческой…» (Хроника обывательской жизни) — Т.: ООО «Издательство „Лукоморье"», 2012. — 514 с. — ISBN — 5-901565-15-0
2. ↑  "Дом 39". 2017-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-14.
**Toğay bəy** (1601 – 30 iyun 1651) (krımca Toğay bəy, Polyakca Tuhaj-bej, Ukraynca Тугай-бей, Rusca Тугай-бей ) — Krım tatarlarının əhəmiyyətli hərbi liderlərindən və siyasətçilərindən biri, Tugay bəy adı ilə də tanınmışdı.

Toğay bəy, Jan Matejko tərəfindən 1885-ci ildə çəkilmiş yağlı boya rəsimdən bir parça, hal-hazırda Varşava Milli Muzeyində nümayiş etdirilir.

Həyatı
------

Toğay, Krımın əhəmiyyətli ailələrindən olan Arğınlar ailəsindən gəlir və tam adı Arğın Doğan Toğaydır. Bəy titulunu Or Qapı (Perekop) sancağının başına keçərkən almışdır. Bu sancaq Krım xanlığı üçün çox vacib idi, çünki Krım yarımadasının bərzəxi olan Perekop bərzəxi burada yerləşirdi və müdafiəsi vacib olan bir yer idi.

1648-ci ildə kazakların Reç Pospolitaya qarşı Hmelnitski üsyanında Boqdan Xmelnitskiyə kömək etmək üçün (təxminən 6000 - 20000 nəfər arasında) bir ordu gətirmişdir. Oradakı müxtəlif vacib döyüşlərdə vuruşmuş və sonda Beresteczko döyüşündə öldürülmüşdür.

Polşa yazıçısı Henrik Senkeviç tərəfindən yazılmış roman və həmin romanın motivləri əsasında çəkilmiş film olan Odla və qılınclada təsvir edilmişdir. Filmdə Daniel Olbrychski tərəfindən canlandırılmışdır.

Qalereya
--------

* Toğay bəy və Boqdan Xmelnitski Lvovda. Jan Matejko tərəfindən 1885-ci ildə çəkilmiş şəkilToğay bəy və Boqdan Xmelnitski Lvovda. Jan Matejko tərəfindən 1885-ci ildə çəkilmiş şəkil
* Toğay bəy Tatar süvarilərinə rəhbərlik edir.Toğay bəy Tatar süvarilərinə rəhbərlik edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Tugay Bey // .
**Laterit** — əvvəllər bu termin ekvatorial və rütubətli tropik ərazilərin torpaqları və yumşaq torpaq aşınma məhsullarına aid edilirdi. Hazırda lateritləşmə mürəkkəb bir proses kimi əsasən dəmir birləşmələrinin torpaq məhsullarının yan axınlarının gətirilməsi hesabına yaranması kimi izah olunur.

Dəmirin həll olan formalarda toplanması əsasən səthi qleyləşmə prosesi nəticəsində baş verir. Onun hidroksidlər formasında çökməsi məhlulun hərəkəti yolunda geokimyəvi baryerlərin yaranması ilə əlaqədardır. Həmin baryerlər isə qranulometrik tərkibi və süxurların kimyəvi tərkibi, qrunt suyunun təsiri və s. ilə əlaqədardır. İlk dəfə laterit horizontlar Byuken tərəfindən (1807) təsvir edilmiş və laterit (lat. kərpic) adlandırılmışdır.

Laterit torpaqlar
-----------------

Bu termin iki mənada işlədilir. Geniş mənada termin ferralit torpaqları ifadə edir. Dar mənada isə profildə laterit horizonta aid edilir.

Xarici keçidlər
---------------

* Torpaq və insan



1. ↑  Quliyev İ.Ə.Ümumi torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyası. Bakı: 2014.
**Mərkəzi venoz kateter** qısa olaraq **MVK** (*ing.* CVC - central venous access catheter, *alm.* ZVK - Zentralvenöser Katheter‎) intensiv infuzion terapiyanı aparmaq, mərkəzi venoz təzyiqi ölçmək məqsədilə mərkəzi vena damarlarına: yuxarı boş venaya açılan sağ və sol daxili və xarici vidaci venalara, aşağı boş venaya açılan sağ və sol qalça venalarına yeridilmək üçün nəzərdə tutulmuş süni plastik nazik bir boru. MVK bir, iki, üç və s. lüləli ya mənfəzli olurlar.
Periferik venadaxili kateterdən vərqli olaraq, mərkəzi venoz kateter yüksək faizli elektrolitlərin xüsusən KCl məhlulunun, parenteral qidalandırıcı məhlulların, qan və qanəvəzedici preparatların yeridilməsi, katoxolamin terapiyasının aparılması, mərkəzi venoz təzyiqin ölçülməsi, laborator müayinələr üçün dəfələrlə qanın alınması üçün daha əlverişlidir.

### Qoyulma metodları

* Seldinger texnikası

Seldinger texnikasının icrası üçün xüsusi punksiyon iynə-şpris, mandren - istiqamətləndirici tel, dilotator - genişləndirici və katheterdən istifadə olunur. Standartlara uyğun olaraq punksiya olunan nahiyyə dezinfeksiya olunaraq sterill materialla izolə edilir. Şpris taxılmış punksion iynə aspirasiya olunmaq şərti ilə damar istiqamətində yeridilir. Damar əldə edilərkən şprisə dərhal qan aspirasiya olunur. Bu zaman iyhə fiksə olunaraq şpris azad olunur. Punksion iyhənin proksimal mənfəzindən mandren - istiqamətləndirici elastik tel daxil edilir vä iynä xaric edilir. Giriş qapısını və yolunu (dəri səthindən damara qədərki məsafə) mandrendən keçirilmiş dilatator vasitəsi ilə spiral şəklində burmaqla yeridilərək genişləndirilir və dərhal xaric edilir. Sonuncu mərhələdə isə kateter elasik teldən keçirilməklə mandren boyunca damara yeridilir. Bununla da Seldinger üsulu ilə kateterizasiya icra edilmiş olunur. Hal hazırda müdaxilə icra edilərkən baş verə biləcək fəsadlardan qaçılmaq üçün punksianın ultrasəs müayinəsi altında aparılır. Ultrasəs müayinəsi ilə damarların aşkar edilməsi punksiyanı xeyli asandlaşdırmış olur.

### Qoyulduğu venalar

* Sağ və sol daxili və xarici vidaci venalara boyun nahiyəsindən
* Sağ və sol Körpücükaltı venalara körpücük sümüyünün altından
* Sağ və sol bud venası qasıq nahiyəsindən
* Sağ və sol *lat.* v. cephalica
* Sağ və sol *lat.* v. basilica

Həmçinin bax
------------

* Kateter
* Arterial kateter
* Venadaxili kateter
* Svan-Hanz kateteri
* Foqarti kateteri
* Sidik kateteri
Elementar sirkulyasiya mexanizmləri
-----------------------------------

Multanovskinin yaratdığı elmi məktəbin ideaları B.L.Dzedzeyevskinin tədqiqatlarında öz əksini tapmışdır. Dzedzeyevski şimal yarımkürəsində baş verən makro proseslərin təsnifatını vermişdir. O yer səthində baş verən proseslərin dinamikasını təhlil etdiyi zaman müəyyən etmişdir ki, müxtəlif sirkulyasiya situasiyaları tez-tez təkrarlanır. Həmin situasiyaları sonradan Dzedzeyevski elementar sirkulyasiya mexanizmləri adlandırmışdır.

Elementar sirkulyasiya mexanizmlərinin fəaliyyət müddəti
--------------------------------------------------------

Elementar sirkulyasiya mexanizmlərinin fəaliyyət müddəti 1-10 günə bərabərdir. ESM dəyişilməsi sıçrayışla baş verdiyi müəyyən olmuşdur. 
Təhlil zamanı Dzedzeyevski 1899-1948 ilə kimi ABŞ-də nəşr olunan sinoptik xəritələrin və 1949-cu ildən başlayaraq isə SSRİ hidrometeoroloji mərkəzinin Mərkəzi Proqnozlar İnstitutunun çap etdiyi xəritədəki məlumatlardan istifadə etmişdir.

Elementar sirkulyasiya mexanizmlərinin əsas tipləri
---------------------------------------------------

Elementar sirkulyasiya mexanizmlərinin tipləşdirməsi zamanı onların aşağıdakı xassələrindən istifadə edilmişdir: 

1. Polyar hövzədən daxil olan əsas hava kütlələrinin sayı və istiqaməti
2. Tropik zonadan daxil edilən hava kütlələri (cənub kütlələr)

Dzedzeyevski müəyyən etdiyi 4 elementar sirkulyasiya mexanizmlırini 13 
əsas tipdə birləşdirmişdir. Apardığı tədqiqatlar nəticəsində alim şimal yarımkürəsində baş verən makroproseslərini ümumiləşdirərək 4 qrup sirkulyasiyaya ayırmışdır:

1. Zonal sirkulyasiya. 1-2 tipləri əhatə edir
2. Zonallığın olmadığı sirkulyasiya. 3-7 tipləri əhatə edir.
3. 8-12 tipləri əharə edən meridional şimal sirkulyasiyası
4. Meridional cənub sirkulyasiya. Cəmi 1 tipi – 13 tipi əhatə edir

Həmçinin bax
------------

Atmosfer sirkulyasiyası

Xarici keçidlər
---------------

Atmosferin sirkulyasiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  Монин А.С. Введение в теорию климата. Л.1982-246с.
2. ↑  Хргиан А.А. Физика атмосферы. М. 1986-328 с
3. ↑  Кислов А.В. Теория климата. М. 1989-148 с
Spinozavr - 95 milyon il əvvəl yaşamış və dünya tarixində ən böyük yırtıcı olmuş dinozavr.

Kəşfi
-----

Spinozavrın qalıqlarına ilk dəfə 1915-ci ildə Misirdə rast gəlindi. Həmin vaxt 2 metr uzunluğunda onurğalar və bir alt çənə tapılmışdı. Düz 90 il onun hansı növ olduğu məlum olmadı. Sonra 2005-ci ildə Mərakeşdə həmin alt çənəyə uyğun gələn üst çənə tapıldı və bunun yeni növ olduğu məlum oldu.

Ölçüləri
--------

Spinozavrın kəllə sümüyünün ölçüsü 1.75 metr idi. Ümumiyyətlə onun uzunluğu 17 metr idi və bu dinozavrın Reksdən 4 metr daha uzun olması deməkdir. Kütləsi isə 11 tona qədər çatırdı. Vətəni Şimali Afrika olmuşdur.

Qidalanması
-----------

2010-cu ildə aparılan analizlər göstərdi ki, Spinozavrlar digər yırtıcıların əksinə həyatlarının böyük hissəsini suda keçirirmişlər və suda ovlanırdılar. O, İxtiafaqos idi, yəni balıqyeyən. Əsasən çaylarda qədim qılınc balığı növü olan onkopristislərlə qidalanırdı. Spinozavrın timsahlara bənzər bənzərlikləri var idi. 2008-ci ildə bilindi ki, Onların da suda ovlanmaq üçün burunlarında xüsusi dəliklər var idi. Beləcə onlar qurbanlarını görmədən belə onları ovlaya bilirdilər.

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Dinozavrlar** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Muradov Elburus Ənvər oğlu** — Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi.

Həyatı
------

Elbrus Muradov 1939-cu ildə Qazaxıstanda doğulub. 1946-cı ildə Qulak-Kurqan kənd məktəbinə gedib.

Bakı şəhərinə köçdükdən sonra 156 saylı məktəbdə təhsilini davam etdirib. Orta məktəbi bitirəndən sonra 2 saylı TPM-i tamamlayıb. 1958-ci ildə texniki peşə məktəbininin elektromexanik ixtisasını bitirib, Azərbaycan Dəmir Yolunda əmək fəaliyyətinə başlayıb.

1958–1967-ci illərdə Biləcəri distansiyasında elektramexanik vəzifəsində çalışıb. İşləyə-işləyə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna daxil olub. "Radiotexnika və radiorabitə" fakültəsini bitirib.

1967–1970-ci illərdə Bakı Metropoliteninin İMB və Rabitə xidmətində İTŞ böyük mühəndisi, 1970–1971-ci illərdə Biləcəri distansiyasında baş mühəndis, 1975–1980-ci illərdə Metropolitendə İMB və Rabitə xidmətində rəis vəzifəsində işləyib.

1980–1986-cı illərdə Azərbaycan Dəmir Yolunda baş mühəndis-rəis müavini vəzifəsində çalışıb.

1987–1992-ci illərdə Bakı Metropolitenində baş mühəndis, 1992–1997-ci illərdə "Azərbaycannəqliyyattikinti" şirkətində baş mühəndis, şirkət prezidentinin müavini vəzifələrində işləyib.

1997-ci ildən 2014-cü ilin fevral ayına qədər Bakı Metropolitenində baş mühəndis işləmişdir. 2014-cü ilin fevralından vəfat edənə qədər "Bakı Metropoliteni" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti sədrinin müşaviri vəzifəsində çalışmışdır.

Elbrus Muradov 2014-cü il oktyabrın 17-də 75 yaşında qəfildən dünyasını dəyişmişdir.

Mükafatları
-----------

* Fəxri dəmiryolçu
* "Əməkdar mühəndis"

Həmçinin bax
------------

* Sultan bəy Sultanovun nəvəsidir.
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndislərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Elbrus Muradov vəfat edib". MEDİAFORUM (az.). mediaforum.az. 2014-10-17 - 13:24:00. 2014-10-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-18.
**Spiş qalası** (slovak. Spišský hrad, mac. Szepesi vár, *alm.* Zipser Burg‎) - Slovakiyanın şərqində yerləşən və Mərkəzi Avropanın ən böyük qalalarından biri. Qala Spiş regionunda Jehra kəndində, Spişke-Podqrad şəhərinin üstündə yerləşir. Spiş qalası 1993-cü ildən Spişka Kapitula və Sent Martin kafedralı, Spişke Podqrad və Jehra kəndi ilə birlikdə YUNESKO-nun Dünya irsi siyahısındadır. Sahəsinə görə Avropanın ən böyük qalalarından biridir (41,426 m²).

Tarixi
------

Qalanın yuxarıdan görünüşü
Spiş qalası XII əsrdə daha əvvəl salınmış qalanın yerində tikilmişdir. Spiş qalası Macarıstan Krallığında Şepes qraflığının inzibati, iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzi idi. 1464-cü ilə qədər Macarıstan krallarına məxsus olmuşdur. Daha sonra qala Zapolya ailəsinə (1464-1528), Turzo ailəsinə (1531-1635), Çaki ailəsinə (1638-1945), sonda Çexoslovakiya və Slovakiya (1945-h.h.) dövlətinə aid olmuşdur.

XIII əsrin ikinci yarısında qalada Roman memarlığında istehkamlı daş qala, ikimərtəbəli saray və Roman-qotika üslubunda bazilika tikilmişdir. Qalanın xaricində ikinci tikili XIV əsrdə hazırlanmışdır və qalanın sahəsi iki dəfə artmışdır. Qala XV əsrdə yenidən bərpa olunmuş və 3-cü qala xaricində tikili salınmışdır. Qotika tərzindəki ibadətgah isə təxminən 1470-ci ildə əlavə olunmuşdur. Qalanı Zapolya ailəsi qotika üslubuna salmışdır və buranı daha rahat hala salmışdır. Qalanın sonuncu sahibləri olan Çaki ailəsi XVIII əsrin əvvəllərində qalanı tərk etmişlər, çünki onu artıq rahat hesab etmirdilər. Onlar Spişko Qrov və Jehra kəndləri yaxınlığındakı Hadqovtse kəndindəki yeni tikdirdikləri qalaya köçmüşdürlər.

Tənəzzül və yenidənqurma
------------------------

1780-ci ildə qalada yanğın baş vermişdir. Yanğına səbəb olan hadisə məlum olmasa da, bu haqda bir neçə fərziyyə var. Bir fərziyyəyə görə Çaki ailəsi vergiləri azaltmaq üçün qalanı qəsdən yandırmışdır. Digər fərziyyəyə görə yanğına ildırım səbəb olmuşdur. Üçüncü fikrə görə isə bir neçə əsgərlərin qalanı yandırmasıdır. Nə olursa olsun, yanğından sonra qala tərk edilmiş və xarabalığa çevrilməyə başlamışdır. XX əsrin ikinci yarısında qalada yenidənqurma işləri həyata keçirilmiş və arxeoloji tədqiqatlar aparılmışdır. Təmir olunan hissələr və işgəncə alətləri Spiş muzeyinin tərkib hissəsidir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Kenneth Meyer Setton, The Papacy and the Levant, 1204–1571, American Philosophical Society, 1984, p. 315  Arxivləşdirilib 2015-01-03 at the Wayback Machine
2. ↑

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Spiş qəsri*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Spiş qalası haqqında məlumat
* Qalanın tarixçəsi

| ⛭Slovakiyada yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | 
* Banska Ştyavnisa şəhərinin tarixi mərkəzi
* Bardeyov şəhərinin tarixi mərkəzi
* Slovenskiy karst mağaraları
* Slovak karpatlarının taxta kilsələri
* Spiş qalası və Levoça
* Vılkolinets kəndi

 |  |
**Arin gölü** — Bitlis ilinin Adilcevaz ilçəsinin sərhədləri daxilində, Van gölünün şimal sahilində yerləşən göl. Göl Van gölünün 5 metr daha yüksək olduğu dövrdən qalmadır (qalıq göldür). Van gölündən dalğa və axıntıların əmələ gətirdiyi 1000 metr genişlik və 4 metr yüksəklikdə sahil kolidoru ilə ayrılır.

1657 hektar sahəyə sahib göl dəniz səviyyəsindən 1650 metr yüksəklikdədir. Dünya miqyasında təhlükə altında olan dikquyruqların çoxalma sahəsi olan göl köçəri quşların önəmli köç yolları üzərindədir. Boz ördək və macar ördəyi də bu sahədə nəsil artırır.

Sübhan dağında yerləşən sodium resursları dərələrlə gölə daşındığından dolayı göl suları sodalıdır. Göl sahillərində Əsənqaya, Qarşıyaxa, Göldüzü kəndləri yerləşir. Çaylarla bəslənən gölün çıxışı yoxdur, yəni qapalı hövzədir. Dayaz olan göl yayda yarıya qədər quruyur. Soda gölündə heç bir balıq yaşamır və bitki örtüyü yalnız çayların gölə töküldüyü yerlərdə kiçik qruplarda mövcuddur. Arin gölündən 1.000.000 ton sodium karbonat istehsal oluna biləcəyi təxmin edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Bilgiler ve Yorumlar". Soda. madencilik rehberi". 2014-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-17.
**Elbəy Nigülesügçi xan** (monqolca: *Элбэг нигүүлсэгч хаа*н, (1361–1399) — Monqol platosunda formalaşan Şimali Yuan dövlətinin hökmdarı. Elbəy Coriğtu xanın kiçik qardaşı olmuş və 7 il hökmdarlıq etmişdir. Onun hakimiyyəti illəri "Nigülesügçi xaqan" ləqəbi daşıyır, mənası mərhəmətli xaqan deməkdir. Çinin Min sülaləsi ilə sərhəd münaqişələri və Oyrat üsyanları onun hakimiyyəti zamanı problemlər yaratmışdır.

Hakimiyyəti
-----------

Hakimiyyəti dövründə Oyratlar Börçigin ailəsinə açıq formada meydan oxumağa başladılar və Min sülaləsi monqol hücumlarını dəf etdilər. Tsaqaan Seçnə görə, Elbəy bütün bu mənfi hadisələrə görə məsuliyyət daşımışdır.

Taifunun ailəsi ilə olan münaqişəni sonlandırmaq üçün o öz qızı Samur Gunju Taifunun oğluna ərə vermişdir.

Oyratların o dövrki hökmdarı Ugetçi Xaşixa xaqanın tayfasına yeni hökmdar təyinə qarşı çıxdı. O, Batulanı öz qohumunu öldürən qəsbkarın xaqan olmağa layiq olmadığına inandırdı, həmçinin Batula atasının intiqamını almaq istəyirdi.

1399-cu ildə Elbəy Nigülesügçi xan Oyrat xanlığı tərəfindən məğlub edildi və Oyrat xanlığını hökmdarları Ugetçi Xaşixa və Batula onu qətlə yetirdi. Ölümündən bir neçə ay sonra onun taxt-tacı kiçik oğlu Gün Teymur xana keçdi. Ugetçi Xaşixa Elbəyin bütün mal-dövlətinə və hərəminə sahib oldu.

Uşaqları
--------

* Gün teymur xan
* Örüg Teymur xan
* Samur Gunj

Mənbə
-----

* *Weatherford, Jack.* The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire. Broadway Paperbacks, New York. 2010.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *宝音德力根* 15世纪中叶前的北元可汗世系及政局 (çin). // *蒙古史研究* 內蒙古自治區: 2000. S. 131–155.
2. ↑  "Сайт «Восточная литература». Монгольские источники о Даян-хане". www.vostlit.info. 2013-03-30 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Weatherford.*. səh. 142.
**Oyaşio cərəyanı**— Oxot və ya Kuril cərəyanı kimi tanınan Oyashio (親 潮, "Parental Tide"), Sakit okeanın şimal hissəsinin qərbində cənuba axan və saat əqrəbinin əksinə fırlanan soyuq okean cərəyanıdır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Oyaşio cərəyanının suları Şimal Buzlu okeanında meydana gəlir və Berinq boğazından cənuba doğru Berinq dənizinə keçərək, Şimal Buzlu okeanın soyuq sularını Sakit okeana və Oxot dənizinə daşıyır. Yaponiyanın şərq sahillərində Kurosio cərəyanı ilə toqquşur və Şimali Sakit okean dreyfini yaradır. Qida maddələri ilə zəngin olan Oyaşio cərəyanı dəniz canlılarını bəsləyən, bəsləyən ana rolu ilə məcazi olaraq adlandırılmışdır.

Cərəyanın Rusiyanın Uzaq Şərq ərazilərinin, xüsusilə Kamçatka və Çukotun iqliminə mühüm təsiri var, harada ki, ağac artımının şimal sərhədi on dərəcəyə qədər cənuba daxili Sibirə hərəkət edir. Oyaşio cərəyanının suları soyuq suyun tərkibində olan yüksək miqdarda qida maddələrinə görə dünyada ən zəngin balıqçılıq sahəsindən birini formalaşdırır. Bununla yanaşı, Oyashio cərəyanı Vladivostokun buz dövründə isti liman olmağa və buzqıran gəmilərinin qışda açıq qalmasını tələb edir. Buna baxmayaraq, bu, Oxot dənizindən balıqların məhsuldarlığına nisbətən az təsir göstərir, çünki böyük dalğalar donmanın asanlıqla baş verməsini imkan vermir.

Həmçinin bax
------------

* Sakit okean
* Kurosio cərəyanı
* Alyaska cərəyanı

İstinadlar
----------

1. ↑  Qiu, Bo (2001). "Kuroshio and Oyashio Currents". *Encyclopedia of Ocean Sciences* Arxivləşdirilib 2021-08-02 at the Wayback Machine (PDF). Academic Press. p. 1413–25. The upwelled, nutrient-rich water feeds the Oyashio from the north and leads to its nomenclature, parent (*oya*) stream (*shio*).
2. ↑  Glattstein, Judy (1996). *Enhance Your Garden with Japanese Plants* Arxivləşdirilib 2021-08-22 at the Wayback Machine. Kodansha International. p. 16. ISBN 978-1-56836-137-6. […] currents whirl around and ascend, and nourish microscopic plankton. Oyashio is thus the parent of fishes.