recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pnevmotoraks** (от *yun.* πνεῦμα — hava, və θώραξ — döş qəfəsi) plevranın tamlığının bu və ya digər səbəblərdən pozulması nəticəsində plevra boşluğuna havanın toplanması. Pnevmotoraks spontan yəni öz-özünə və travmalar nəticəsində, bu və digər tibbi müdaxilələr: mərkəzi venoz kateter qoyularkən, regional anesteziya: bazu kələfinin blokadası aparılarkən yatrogen yolla meydana çıxa bilər.

Növləri
-------

### Qapalı

Pnevmotoraksın ağırlığına görə ən yüngül forması sayılır, bu zaman bu və digər səbəbdən plevra boşluğuna hava dolmuş olur və sabit olaraq qalır və ətrafla heç bir əlaqəsi olmur. Bəzən müdaxiləyə ehtiyac olmadan hava sovrularaq ağciyərin büzülmüş hissəsi ya atelektazlar öz-özünə açılmış olur.

### Açıq

Açıq pnevmotoraks zamanı plevra boşluğu xarici mühitlə əlaqədə olur. Buna görədə plevra daxilində atmosfer təzyiqinə müvafiq müsbət təzyiq olur, nəticədə ağciyər büzülmüş olur və tənəfüsdə iştirak etmir və onda qazlar mübadiləsi getmir. Normada plevra daxilində təzyiq mənfidir.

### Qapaqlı

Qapaqcıqlı ya ventil pnevmotoraks zədə qapısından havanın bir istiqamıtdı buraxılmasına səbəb olan qapaqcıq strukturlarının əmələ gəlməsi ilə meydana çıxmış olur. Bu zaman plevra boşluğuna daxil olan hava ventil nəticəsində geriyə xaric ola bilmir. Nəticə etibarilə hər tənəffüs aktı zamanı daxil olan havanın təsirindən plevradaxili təzyiq get-gedə artaraq plevrapilmonal şoka səbəb olur. Ventil ya qapaqcıqlı pnevmotoraks ən aır forma sayılır. Bu zaman təzyiq nəticəsində divararalığı üzvlərinin xüsusən magistral damarların yerini dəyişməsi onlarda funksiya pozğunluqlarına səbəb olur.

Həmçinin bax
------------

* Plevra

1. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.
**Rai Radio 1** (əvvəlki adı -**Radio Uno** kimi tanınırdı) — RAİ xəbərlər, idman, tok-şou və populyar musiqi sahəsində ixtisaslaşan İtalyan dövlət teleradiokompaniyasının ilk radiostansiyası. RAİ-nin ilk rəqəmsal, teleradioyayım multipleksinə daxildir.

Tarixi
------

Birinci radiostansiya fəaliyyətə İtaliyada 6 oktyabr 1924-cü ildə "**1-RO**" adı ilə başlamışdır. Radiostansiyasının rəhbəri və sahibi İtaliyanın Radioyayım Birliyidir (*it.* Unione Radiofonica Italiana). 1927-ci ildə İttifaq tezliklə İtaliyada hüquqi şəkildə fəaliyyət göstərən İtalyan Radioyayım orqanının (*it.* Italiano per le Audizioni Radiofoniche) bir hissəsi oldu. 1944-cü ildə bu təşkilat İtaliya Radioyayım (*it.* Radio Audizioni Italiane) təşkilatı adlandırıldı. II Dünya müharibəsindən sonra 3 noyabr 1946-cı ildə 2 radiostansiya fəaliyyət göstərməyə başladı : *"Qırmızı şəbəkə"* (*it.* Rete Rossa) və *"Mavi şəbəkə"* (*it.* Rete Azzurra). Hər iki radiostansiya bərabər hüquqa malik olsa da , lakin verilən bu başlıqların məqsədi onların bir-birinə əks fikirləri yayımlamaq idi. 1 oktyabr 1950-ci ildə isə kultroloji proqramları və musiqiləri yayımlamaq məqsədilə 3-cü radiostansiya (*it.* Terzo Programma) fəaliyyətə başladı.
1 yanvar 1952-ci ildə artıq birgə şəkildə fəaliyyət göstərən bu 2 radiostansiya ənənəvi ad aldı : *"Qırmızı şəbəkə"* əvvəlcə *"Milli proqram"*, daha sonralar *"Birinci proqram"*, sonda isə müasir RAİ Radio 1 adını aldı. *"Mavi şəbəkə"* isə əvvəlcə "İkinci proqram" (*it.* Secondo Programma), daha sonra isə Rai Radio 2 adını aldı.

Proqramlar
----------

Radiokanal proqramının əsasını xəbərlər buraxılışı, tok-şoular (danışıq janrında verlişlər), popular musiqilər və idman yayımları təşkil edir. Rai Radio 1 İtaliya futbol komandasının matçlarını, həmçinin İtaliya Futbol Çempionatının (Seriya A və Seriya B) qarşılaşmalarını birbaşa canlı efirdən yayımlayır. Matçın şərhləri 1960-cı ildən nəşr olunan "Bütün futbol dəqiqəsi" (*it.* Tutto il calcio minuto per minuto) adlı proqramda əks olunur.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt  (ital.)
**Dəmyə əkinçiliyi** — süni suvarmaya ehtiyac olmadan reallaşdırılan əkinçilik növüdür.

Belə torpaqlar suvarma zonasına daxil edilsə də, burada kənd təsərrüfatı bitkiləri süni suvarma olmadan becərilir. Belə torpaqlar daha çox qayaaltı düzənliklərə və vahələrin kənarlarına xasdır. Azərbaycanda dəmyə əkinçiliyində əsasən yaz fəslində torpağın özünə çəkdiyi nəmişlikdən istifadə olunur. Bu əkinçiliyin sayəsində quraqlığa davamlı taxıl, yem və bostan bitkiləri yetişdirilir.

Orta Asiyada su çatışmazlığına görə dəmyə əkin sahələri XX əsrin ortalarına qədər buranın kənd təsərrüfatında çox mühüm rol oynayırdı və belə torpaqların məhsulsuzluğu aclığa səbəb ola bilərdi.

Dəmyə əkinində çörəyin bolluluğu torpağın rütubət miqdarından və yaz yağışlarından aslıdır, bu isə o deməkdir ki, məhsulluğu daha çox dağaltı ( dəniz səviyyəsi üzərində təxminən 4000 futa qədər) zolağında yerləşən dəmyə sahələri verir. Nəmişliyin miqdarından aslı olaraq dəmyə sahələrinin ərazisi dəyişir.

Bu əkinçiliyin böyük iqtisadi əhəmiyyəti vardır, çünki suvarılma üçün münasib olmayan sahələri istifadə etməyə imkan verir. Əsasən Əfqanıstanda, İranda, Çində, Hindistanda, Pakistanda, Sudanda, Türkiyədə, Orta Asiya ölkələrində, Qazaxıstanın cənubunda və Cənubi Qafqazda qayaaltı düzənliklərdə və vahələrin kənarlarında yayılıb.

Dağlıq və dağətəyi ərazilərdə də süni suvarmanın praktiki mümkün olmaması və ya çox çətin başa gəldiyi üçün də dəmyə əkinçilikdən istifadə olunur.
Bonqor şəhəri xəritənin cənub-qərbi
**Bonqor şəhəri** — Çadın, Mayo-Kebbi Est regionunun mərkəzi şəhəri.

Tarixi
------

Bonqor 1911-ci il Alman-Fransız müqaviləsi qədər Almaniyanın o dövrki müstəmləkəsi Kamerunun bir hissəsi idi. 1904-cü ildə burada hərbi stansiyanın inşası yeni şəhərin tarixinin başlanğıcı oldu. Alman müstəmləkəçi zabit Herbert Kund tərəfindən Bonqor yaxınlığında təsis edilib. Şəhərin əsas sakinləri Massa tayfasının yerliləridir. Şəhər müstəmləkə dövründən bəri orta təhsil əhəmiyyətli bir mərkəz olmuşdur. Cekues Modeyina liseyi şəhərində yerləşir və Afrika Fransız Ekvatorial koloniyası dağıldıqdan sonra şəhər müstəqillik qazandı, xalqın çoxu gələcək liderləri Lycee qatıldı.

Coğrafiyası
-----------

Şəhər Loqon çayının şərq sahilində yerləşir.

Mədəniyyəti
-----------

Bonqorda mərkəzi bazar meydanı, havalimanı, bir poçt idarəsi, xəstəxana və Mayo-Kebbi inzibati binaları var. Pambıq və düyü regionun və şəhərin əsas qazanc gətirən bitkiləridir. Şəhərdə Loqon sahilində bir otel də var. Bazar və bazar ertəsi günləri digər bölgələrdən Bonqor şəhərindəki bazara insanlar həftəlik bazarlıqları üçün gəlirlər.

Əhalisi
-------

Əhali 29,268 (2008-ci üçün).
Salamanka Universitetinin fasadı
**Plateresko** (*isp.* Plateresco) — XV əsrin sonlarından başlayaraq 2 əsr davam edən, İspaniya və onun müstəmləkələri üçün ənənəvi olan və ispan mədəniyyətində əsas yer tutan memarlıq üslubu. Bu, qotik məkan anlayışının mudexar, qotik flamboyant və Lombardiya memarlığının dekorativ ünsürlərinin və Toskana mənşəli İntibah elementlərinin eklektik qarışığıdır.

Etimologiyası
-------------

Bəzən bu terminin adını "yastı" (plato — yayla) sözü ilə əlaqələndirsələr də, onun adı ispan dilində gümüş mənasını verən "plata" sözündən yaranmışdır və binaların incə, zərgər işinə bənzər şəkildə bəzənməsi nəzərdə tutulur. Bu termini ilk dəfə XVII əsrdə Dieqo Ortiz de Zunyiqa Sevilya kafedral kilsəsinin kral kapellası barədə işlətmişdir.

Tarixi
------

Sevilya şəhər bələdiyyəsinin binası, memar Dieqo de Rianyo
Bu üslub öz inkişaf tarixində 2 mərhələdən keçib və İntibahın ispan variantı hesab edilir. İlkin mərhələ XV əsrin sonuna təsadüf edir və kral Ferdinandın həyat yoldaşı kraliça İzabellanın şərəfinə isabelino adlandırılır, lakin XIX əsrdə yaranmış və kraliça II İzabellanın şərəfinə adlandırılan isabelino üslubu ilə səhv salınmamalıdır. Bu dövrdə qotik ənənələr güclü idi, mavritan elementləri də vardı və ümumilikdə bu dövr müxtəlif üslubların qarışığından ibarət idi. Həmin dövrdə Pireney yarımadasında hələ də ərəblər və ispanlar arasımda siyasi və dini qarşıdurmalar mövcud idi. Sonradan İtaliya incəsənətinin klassik formalarının İspaniyaya təsiri hiss olunmağa başladı. XV–XVI əsrlərdə İspaniyada əsasən çox da böyük olmayan kilsələr, kral məqbərələri, köhnə böyük qotik kilsələrə əlavə olaraq gözəl kapellalar tikilirdi.

Yeni üslubun ilk işartıları Toledodakı San-Xuan-de-los-Reyes (1476) kilsəsinin interyerində görünürdü. Memar Xuan de Quas tavanda mavritan elementi — səkkizguşəli ulduz çəkmişdi, baxmayaraq ki, xarici görünüşcə kilsə sərt və qotika ənənələrinə uyğundur.

Platereskonun yetkin mərhələsi — XVI əsrə təsadüf edir. Əsas xüsusiyyətləri fasad kompozisiyasındakı dəyişikliklər olmuşdur. Fasadlar klassik memarlıq və heykəltəraşlıq formaları, barelyeflər, büstlər, antik allahların heykəlləri ilə zənginləşdirilir. Ən böyük nümunələri Salamanka Universiteti (1515–1533), "Balıqqulağılı ev" (1493–1517), Alkala-de-Enaresdə universitetdir (1540–1559).

İstinadlar
----------

1. 1 2  Bozal, Valeriano; *Art history in Spain: From the origins to the Enlightenment*, pp. 157, 165. Ed Akal (1978). ISBN 978-84-7090-025-9.
2. ↑  Arellano, Fernando; *The Hispanic American Art*, pp. 13–14. Ed. Universidad Católica Andrés (1988). ISBN 978-980-244-017-7.
**İtsukuşima məbədi** (厳島神社, *İtsukushima-dzindza*?) - Yaponiyanın Hiroşima prefekturasında, İtsukuşima adasında (Miyacima) yerləşən şintoist məbədi. Məbəd 1996-cı ildən Ümumdünya irsinə daxil edilmişdir. Bina Yaponiyanın milli xəzinəsi elan edilmişdir.

İlk məbəd ehtimala görə VI əsrdə, Susanoo tanrısının üç qızının şərəfinə inşa edilib. Məbədin hazırkı strukturu XVI əsrdə inşa edilib və 1168-ci ildə işlənən dizaynla yenilənib.

İtsukuşima məbədinin ritual qapıları toriilər Yaponiyanın ən məşhur görməli yeri hesab edilir.

Amanohaşidate dili \və Matsuşima körfəzi ilə yanaşı, adanın təpələrinin birindəki torii görünüşü "Yaponiyanın üç məşhur mənzərəsi" olaraq tanınır. Toriilər 1168-ci ildən mövcud olsa da, hazırkı görünüşü 1875-ci ilə təsadüf edilir. Toriilər kamfora ağacından hazırlanıb, hündürlüyü 16 metrdir.

Qalereya
--------

* Toriilər böyük plandaToriilər böyük planda
* Toriilər dənizin çəkilməsi zamanıToriilər dənizin çəkilməsi zamanı
* Toriilər günçıxan zamanToriilər günçıxan zaman
* Toriilər günbatan zamanToriilər günbatan zaman
* Toriilər gecə zamanıToriilər gecə zamanı
* MəbədMəbəd
* Svayalarda yerləşən məbədin zal otaqlarıSvayalarda yerləşən məbədin zal otaqları
* Kamon İtsukuşima məbədiKamon İtsukuşima məbədi
* 
* Beş paqodalı məbədBeş paqodalı məbəd

İstinadlar
----------


Vikianbarda Itsukushima-Schrein ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Qarabağ kilimləri** – Qarabağ tipinin xovsuz xalçalar qrupuna aid xalçalar.

Ümumi məlumat
-------------

Qarabağ tipinin xovsuz xalçalar qrupuna aid edilən kilimlər başlıca olaraq Ağdam, Cəbrayıl, Qubadlı, Bərdə, Ağcabədi və Laçında istehsal olunur və "Qarabağ kilimi" adı ilə məşhurlaşmışdır.

Bədii analiz
------------

Öz toxunma üsuluna görə Şirvan və Təbriz kilimlərindən fərqlənməməsinə baxmayaraq, Qarabağ kilimləri özünəməxsus bədii xüsusiyyətlərə malikdir. Keçmiş zamanlarda Qarabağ kilimlərinin yalnız ona məxsus olan kompozisiyası və "Kilim gülü" elementi vardı. Lakin XIX əsrdən etibarən naxışlı kilimlərin meydana çıxması ilə əlaqədar olaraq, "Kilim gülü" naxışları tədricən yox oldu.

Texniki xüsusiyyətlər
---------------------

Ölçüsünə görə, Qarabağ kilimləri Azərbaycanın digər xalçaçılıq mərkəzlərində hazırlanan kilimlərdən fərqlənir. XIX əsrdə və ondan sonrakı dövrlərdə Qarabağda toxunan kilimlər əlvan rənglərə malikdir.

Həmçinin bax
------------

* Kilim

Mənbə
-----

Xarici keçidlər
---------------
**Kamaludin Siracəddinoviç Hacıyev** (2 mart 1940 – 16 oktyabr 2021, Moskva) — sovet və Rusiya tarixçisi və politoloqu, tarix elmləri doktoru, professor, Rusiya Elmlər Akademiyasının Dünya İqtisadiyyatı və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun baş elmi işçisi.

Bioqrafiya
----------

Mahaçqalada Dövlət Tibb Məktəbini bitirdikdən sonra bir neçə il Cənubi Dağıstanın dağlıq rayonlarında tibb məntəqəsinin müdiri işləyib. Sovet ordusunda xidmət etmişdir. 1970-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. ABŞ-da ictimai-siyasi fikrin problemlərinə dair namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. O, yeni rus politologiyasının, siyasi fəlsəfəsinin və geosiyasətinin formalaşmasına və gələcək inkişafına mühüm töhfə verib. Bu fənlər üzrə bir sıra monoqrafiyalar, məqalələr və ali təhsil müəssisələri üçün silsilə dərsliklər nəşr edilmişdir .

16 oktyabr 2021-ci ildə vəfat etmişdir    .

Seçilmiş əsərləri
-----------------

### Monoqrafiyalar

### Dərsliklər

### Məqalələr

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ученый-политолог из Дагестана Камалудин Гаджиев отмечает 80-летие". Лезги Газет (rus). 2020-03-05. 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
2. ↑  "Поиск научной информации в электронной библиотеке КиберЛенинка". КиберЛенинка. 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
3. ↑  "Ушел из жизни Камалудин Гаджиев". ФЛНКА - Официальный сайт (rus). 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.
4. ↑  "К.С.Гьажиев". Лезги Газет (rus). 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
5. ↑  "ГАДЖИЕВ Камалудин Серажудинович (1940-2021)". ИМЭМО РАН | Официальный сайт (ingilis). 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
**Yeasayer** — Nyu-Yorkdan olan eksperimental rok qrupudur. Tənqidçilər əksər hallarda qrupu Animal Collective ilə müqayisə edirlər. Kollektivin konsert çıxışlarında psixodelik vizual effektlərdən tez-tez istifadə olunur.

Qrupun tarixi
-------------

İlk başlarda 3 iştirakçıdan ibarət olan qrup: Kris Kitinqa, Vulf Tutona və Anand Uayldera Ayrası — ilk dəfə 2007-ci ilin başlanğıcında *South by Southwest* festivalında diqqəti özünə cəlb etdi. "Sunrise" və "2080" sinqllarını bir relizdə birləşdirən qrup 2007-ci ilin oktyabrında We Are Free leyblında olan *All Hour Cymbals* debüt albomunu çıxardı.
Yeasayer 2008-ci ildə MGMT və Man Man ilə qastrola çıxır. Həmin il Paris metrosunda *"Take Away Show"* kapellasının ictimai konserti də oldu. Qrup həmçinin Lollapalooza, Pitchfork Music Festival, Austin City Limits Festival, Bonnaroo, Redinq və Lids festivallarında iştirak edirdi. 2009-cu ildə Yeasayer QİÇS-lə mübarizə ilə məşğul olan Red Hot Organization'ın buraxdığı *Dark Was the Night* xeyriyyə albomu üçün *"Tightrope"* mahnısını yazdı. 2010-cu ildə Yeasayer Coachella Music Festival festivallarında çıxış etdi, Pinkpop və Lowlands festivallarında da həmçinin, qrup avqustda Splendour In The Grass-ın avstraliya musiqi festivalında çıxış etdi, növbəti ildə Laneway Festival təşkilatçıları onları burada çıxış etməyə dəvət etdilər. Leyblov Secretly Canadian və Mute Records şirkətlətinin dəstəyi ilə Yeasayer 2010-cu ilin fevralında *Odd Blood*-un ikinci studiya albomunu buraxdı.
2011-ci ilin yanvarında The Hype Machine, Yeasayer'i 2010-cu ilin bloqlarda ən çox müzakirə edilən ifaçısı adlandırdı.

Üzvlər
------

* Kris Kitinq (Chris Keating) — vokal, klavişlər
* Anand Uaylder (Anand Wilder) — vokal, gitara
* Ayra Vulf Tuton (Ira Wolf Tuton) — bas-gitara
* Ceyson Trammell (Jason Trammell) — zərbələr
* Əhməd Qallab (Ahmed Gallab)

**Əvvəlki Üzvlər**

* Lyuk Fazano (Luke Fasano) — zərbələr

Diskoqrafiya
------------

### Studiya Albomları

* *All Hour Cymbals* (23 oktyabr,2007)
* *Odd Blood* (8 fevral, 2010)

### Sinqılları

* "Sunrise / 2080" (2007)
* "Wait for the Summer" (2007)
* "Ambling Alp" (2009)
* "O. N. E." (2010)
* "Madder Red" (2010)
**Tecərə** — **Midiya** dövrinə aid bir toponim.

"Tecəre" yer adi İran coğrafiyasinda "Təcərəq" kimi qeydə alınmışdır və bir sözlə yayqin toponimlərimizdən sayılır. Guney Azərbaycan ərazisində və ondan qıraq yerlerdə rast gəlinir. Buna misal olaraq Əcəbşir şəhərinin qalaçay hövzəsində, Ərdəbilin qərbində, Miyana şəhərinin şimal şərqində, Marağa şəhərinin ətrafında, daha sonra Ərak, Məlayer, Savə, Xansar, Tusirkan, Bəşriyyə şəhərlərinin yaxınlığında hətta Təcriş yer adında belə rast gəlinir. Bu toponimin yayılma coğrafiyasını nəzərə alsaq qədim Mad (Midiya) ərazisini bir sözlə canlandıra bilərik. Tecərə sözünün etimoloqiyasini müasir Türk, Fars, və Ərəb dilləri ilə izah etmək çətin görünür çünki heç bir dilin söz xəzinəsinə daxil deyildir hər çənd bəzi araşdırıcılar müasir Türk dili ile onu izah etməyə çalışıblar. Bu sözün izini tarixi qaynaqlarda ararkən , I Daranın (Dariyuş) Perspolisdəki sarayının mixi daş yazısında rast gəlirik. Bu yazıda Tecərə sözü Tacara kimi qeyd olunub və saray , şah iqamətgahı məna edilir :

*Mixi yazının oxunuşu:*

1. Dârayavaush : xshâyathiya :
2. vazraka : xshâyathiya : xshâ
3. yathiyânâm : xshâyathiya :
4. dahyûnâm : Vishtâspahy
5. â : puça : Haxâmanishiya : h
6. ya : imam : tacaram : akunaush

*Tərcüməsi:* "Dariyuş böyük şah, şahlar şahı, ölkələr şahı, Viştaspın oğlu, bir Həxaməniş (Əhəməni), bu sarayı(Tacaranı) tikdi."

Tacara ilə yanaşı Həxaməneşi (Əhəməni) yazılarinda şah sarayı mənasında daha iki söz işlənmişdir onlarin biri Hadiş və başqası Apadana-dır. Onların bir-biri ilə nə fərqi olduğunu biz bilmirik. Ola bilsin bu üç söz əhəmənilər tərəfindən məğlub edilmiş müxtəlif xalqlarin dilindən alınma sözlər olsun. Bu sözlərdən yalnız Tacara sözü bu günə kimi toponimlərdə qalmaqdadir. Tacara sözünün mənşəi tam bəlli deyildir. Əhəməni yazılarında işlədilmiş söz bazasi çox məhduddur. Onlarin ümumi sayi heç 400 sözü belə aşmir və bu sözlərin bir çoxu onlardan öncə hakimiyyətdə olmuş Midiya xalqlarının dilindən və qədim Elam dilindən alinma sözlərdir. Midiya dilində çox ehtimal qədim prototürk sözləri daha aparici olmuşdur. həmin ərazilərdə paleotoponimlərin türk dili vasitəsilə asan açıqlanaması və o dövrə aid şəxs adlarının izahı əyanı sübutdur hərçənd süni formada təəssübkeş ariapərəstlər öz xeyirlərinə bir çox yalanlar uydururlar ve Midiyalıları arian hesab edirlər.

Tacara sözünün etimoloqiyasina gəldikdə həmin ariapərəst alimlər susurlar. Onlardan ən adlımı Amerikalı İranşünas Riçard Nelson Frye-dir. O "The heritage of Persia" (Persiyanin mirası) kitabinda belə yazir: "Tacara sözünün kökü bəlli deyildir çalışıblar onu müsbiqə meydançası və stadion kimi məna etsinlər". Lakin sonra həmin sözü başqa mətinlərlə müqayisə edərək artırır:"belə düşünmək olar Tacara şah üçün öz həyatında kiçik bir behişt olmuşdur". Hər halda alimin bu haqda öz mülahizəsi olmuşdur.
**Davud Çagrı bəy Mikayıl bəy oğlu** (989-1060) — Oğuz elinin Qınıq boyundan, Səlcuqlu sultanı.

Həyatı
------

Davud Çağrı bəy Mikayıl bəy oğlu 989-cu ildə anadan olmuşdu. Ömrünün çoxunu türklərin zəfərlər qazanmasına və yeni torpaqların fəthinə sərf edən Çağrı bəy 1060-cı ilin martında Səraxs şəhərində 70 yaşında ikən vəfat etdi. O, dünyasını dəyişərkən böyük oğlu Alp Arslan Xorasanda atasının yanında idi və onun yerinə ölkəni idarə edirdi. Çağrı bəyin digər oğlanları Qavurt bəy Kirmanda, Yakut bəy isə Azərbaycanda baş vali idilər. Çağrı bəyin digər arvadından olan oğlu Süleyman isə çox gənc olduğu üçün ona hər hansı bir vəzifə tapşırılmamışdı. Çağrı bəy vəfat edəndən sonra ölkəni idarə edən Sultan Toğrul bəy onun övladlarının hamısını öz vəzifələrində saxladı

Ailəsi
------

**Oğulları**

* Alp Arslan bəy
* Kavurd bəy
* Yaquti bəy
* Süleyman bəy

Yürüşləri
---------

Dəndənəkan döyüşü
Urfalı Matvey (Matheos/Mattew) adlı bir erməni keşişi özünün salnaməsində Böyük Səlcuq İmperatorluğunun iki banisindən biri olan Çağrı bəyin (digəri onun qardaşı Toğrul bəydir) 1016-1021-ci illərdə Orta Asiyadan Anadoluya tərtib etdiyi hərbi səfəri qeyd edərkən deyirdi: "Həmin il bizim ölkəmizə yel kimi uçan atlarının üstündə, əllərində uzun nizələri, çiyinlərində oxları və yayları olan və qadın kimi uzun saçları olan cəngavər bir qövm (millət) gəldi. Aman ya Rəbb, onlar nə qədər qorxunc idilər". Həmin vaxta qədər heç türk döyüşçüsü ilə qarşılaşmamış erməni ordusunda, üstlərinə yağış kimi yağan oxların yatdığı dəhşət səbəbi ilə, başlayan panika ağır məğlubiyyətə səbəb olmuşdu. Bəli, erməni keşiş Matveyin dediyi bu "qorxunc" millət Çağrı bəyin oğuzları idi və 3000 nəfərlik oğuz süvarisi erməni Vaspurakan çarlığının ərazisini cəmi bir gün ərzində fəth etmişdilər. Keşiş Matvey bunu Tanrının öz məllətinin günahları ucbatından onların üzərinə göndərdiyi bir bəla olduğunu deyirdi. Daha sonra bu "bəla" ermənilər üçün böyük bir nemətə çevrildi.

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

* Böyük Səlcuq İmperiyası
* Səlcuqlular sülaləsi
* Səlcuqlular
* Türkmənlər
* Alp Arslan
**Şəfaül-əsrar** — Seyid Yəhya Bakuvinin türk dilində yazılmış yeganə əsəridir.

Bu əsər ehtiva etdiyi mövzular etibarilə mütəfəkkirin Əsaraüt-talibin və digər əsərlərinin şərhi mahiyyətindədir. Bir müridin mürşidliyə gedən yolda keçməsi lazım gələn 70 məqamdan söz açılaraq, bu məqamların nələr olduğu açıqlanır və bu məqamlara yetişmək üçün lazım gələn vəzifələr izah olunur. Əsərdə təsəvvüf yolunu izləyənlər üçün elmin vacib olduğu sıx-sıx vurğulanır. Həqiqi şeyx ilə saxta şeyxlərin xüsusiyyətləri açıqlanaraq, həqiqi şeyxə tabe oladan bu yolla gedilə bilinməyəcəyi bildirilir.

İbadətlərin batini mənaları, zikrin çeşidləri və hikmətləri şərh olunur. Əsərdə Quran ayələri, hədislər və bir sıra sufilərin sözlərinə dönə-dönə müraciət edilmişdir.

"Ziyaül-Buyustəri" ləqəbli "Mahmud ibn Ömər bin Mövlana Süleyman Hocam" adlı katib Seyid Yəhyanın dağınıq və köhnəlmiş vəziyyətdə olan bu əsərini toplayaraq yenidən yazdığını əsərin sonunda ifadə etmişdir. Katib onu müəllif nüsxələrindən köçürmüşdür. Manisa Muradiyyə Kitabxanası kataloqunda bu ad ilə qeydli bir əsərə rast gəlinsə də bu tamam başqa bir kitabdır. Əsərin əldə edilən yeganə nüsxəsi Süleymaniyyə kitabxanasında (Hacı Mahmud,2283-cü nömrə) mühafizə olunur. Əsərin yazılma tarixi XV əsrin ortalarıdır. Köçürülmə tarixi isə bilinmir, ancaq XVI əsrin ortaları olacağı güman olunur.

Nüsxənin xüsusiyyətləri
-----------------------

Tək əsər olub, kitab şəklindədir. Ən iri həcmli əsəridir. 203 vərəqdən ibarətdir. Əsərin son qismlərində ağacda tutuquşular şəklində təsvir edilmiş beş miniatür və qəlb şəkli mövcuddur.
**Ərşad Saleh** (*türk.* Erşat Salihi) — İraq siyasətçisi, 2011–ci ildən İraq Türkman Cəbhəsi Partiyasının başçısı.

Həyatı
------

Ərşad Saleh 1959-cu ildə İraqda, Kərkük şəhərinin Musalla məhəlləsində anadan olmuşdur. İlk və orta təhsilini Kərkük şəhərində almışdır.1978-ci ildə Bağdad Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitimişdir. Orta məktəb illərindən başlayaraq Türkman Milli Hərəkatlarına qoşulan **Ərşad Saleh**, universitet illərində hərəkatın qabaqcıllarından olmuşdur. Bu fəaliyyətinə görə 1979-cu ildə Türkman Milli Hərəkatına qoşulma (türkçülük) bəhanəsi ilə Baas partiyası tərəfindən həbs edilmiş və 10 il həbs cəzasına məhkum edilmişdir. 9 il Ərbil qətliamı it rib Həbsxanasında xüsusi siyasi dustaqların saxlanıldığı bölmədə məhkum olaraq saxlanılan Ərşad Salehin qardaşı Səddam Hüseyn rejimi tərəfindən edam edilmiş və ailəsi də Kərkükdən İraqın cənubundakı vilayətlərə sürgün edilmişdir.

İraqda rejimin devrilməsindən sonra 2003-cü ildə Kərkükdə İraq Türkman Cəbhəsinin Musalla Bürosu vəzifəsinə gətirilən Ərşad Saleh, 2004-cü ildə İraq Türkman Cəbhəsi Suriya Cəbhəsi nümayəndəsi kimi çıxış etmişdir. Suriyada da 4 il xidmət edən Ərşad Saleh, 2008 - ci ildə İraq Türkman Cəbhəsinin Qurultayı ilə birlikdə Kərkük Vilayət Sədri vəzifəsini aparmağa başlamışdır.

7 mart 2010 - cu ildə İraqda keçirilən seçkilərdə Kərkükdən millət vəkili seçilmişdir və may 2011 - ci ildən etibarən İraq Türkman Cəbhəsinin yeni sədri kimi vəzifəsini davam etdirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Erşat Salihi kimdir ?" (türk). Avrupa Türk Gazetesi. 1 yanvar 2015. Archived from the original on 2015-10-20. İstifadə tarixi: 2015-10-20..

Xarici Keçidlər
---------------

1. "Irak Türkmen Cephesi Başkanı Erşat Salihi'ye Yapılan Saldırının Analizi — **Caspian Weekly**". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 iyul 2015.Xəbərin onlayn yayınlanma tarixi: 20 may, 2011–ci il..  (türk.)
2. "Erşat Salihi — **www.biyografi.net**". Archived from the original on 2015-09-23. İstifadə tarixi: 3 iyul 2015..  (türk.)
3. "Irak Türkmen Cephesi Başkanı Erşat Salihi'ye Yapılan Saldırının Analizi — **Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM)**". Archived from the original on 2016-03-04. İstifadə tarixi: 3 iyul 2015.Xəbərin onlayn yayınlanma tarixi: 16 may, 2011–ci il..  (türk.)
4. Irak Türkmen Cephesi Başkanı Erşat Salihi'nin açıklaması — **Youtube**
5. Tvitter hesabı
**Vrşiç** (sloven. prelaz Vršič, *it.* passo della Moistrocca, *alm.* Werschetzpass‎) – Sloveniyanın şimal-qərbində yerləşən dağ aşırımı. Hündürlüyü 1611 metr olan aşırım Yuli Alplarında yerləşir. Aşırım həm Sloveniyanın, həm də Yuli Alplarının ən hündür aşırımıdır. Aşırım Yuxarı Karniolanı Trenta vadisi vasitəsilə Sloveniya Primoresini birləşdirir. Aşırımdan keçən tarixən *Rus yolu* kimi tanınır (*Ruska cesta*). Məhs bu yolun çəkilişində rus əsrlərindən istifadə edilmişdir. Hərbi məqsədlə çəkilən bu yol sonradan ticarət məqsədilə istifadə olundu. Hal-hazırda aşırım daha çox turist marşrutu kimi populyardır.

Etimologiyası
-------------

Aşırımın adı sloven dilində *vršič* — "kiçik zirvə" və qısaldılmış formada *vrh* "zirvə" deməkdir. Ad ilk öncə Vrşiç zirvəsinə aid edilirdi (1738 m). Zirvə aşırımdan 200 metr şərqdə yerləşir.

Turizm
------

Vrşiç aşırımından ətrafda olan zirvələrə bir çox yol mövcuddur: Moystrovka (2322 m), Böyük Moystrovka (2366 m), Planyu (2453 m), Stna Glav (2087 m) və s. Aşırımda bir neçə dağ evi yerləşir: *Erjavčeva koča (*1515 m), *Tičarjev dom* (1620 m), *Poštarska koča* (1725 m) və s. Qış aylarında aşırımdan keçən yolun yuxarı hissələri bağlı olur. Yol oktyabrın sonundan may ayının əvvəlinə kimi bağlı qala bilir.

Aşırımdan keçən yolun yaxınlığında rus provslav kilsəsi var. Kilsə yol çəkilişində həlak olmuş əsirlərin xatirəsini yad etmək üçün inşa edilmiş. 1916-cı ilin mart ayında qar uçqunu zamanı 400 nəfər rus əsiri həlak olmuşdur. Yol kənarında həm də tanınmış alpinist və yazıçı Yulius Kudjinin heykəli ucaldılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Garwood, Duncan.* Mediterranean Europe. Lonely Planet. 2009. səh. 724. ISBN 978-1-741-04856-8. 2017-02-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-02.
2. 1 2  "Pavšič, Gregor. 2016. Zgodba slovenskega prelaza, kjer so umirali Rusi. Siol.net (July 29)". 2020-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-02.
**Koenzim və ya koferment** termini XX əsrin əvvəllərində görkəmli Fransa biokimyaçısı Qabriyel Bertran tərəfindən verilmişdir. Bunlar fermentin o hissələridir ki, dializ zamanı yarımkeçirici sahədən çıxa bilir. Sonralar müəyyən edilmişdir ki, çoxlu fermentlər iki komponentlidir, yəni zülaldan və onlarla birləşmiş halda olan qeyri-zülal təbiətli termostabil üzvi birləşmədən ibarətdir və fermentin təsiri zamanı mütləq kofaktor kimi iştirak edir.

Apoferment
----------

Apoferment – ikikomponentli fermentin zülal hissəsinə deyilir. Apofermentlərlə nisbətən möhkəm birləşmiş olan kofermentlər üçün prostetik qrup terminindən istifadə etmək təklif olunur, zülal kimyasında proteinlərin qeyri-zülal hissəsini göstərir. Lakin bu bölgü əsaslı deyildir. Çünki fermentin birində eyni koferment zəif, digərində xeyli möhkəm birləşə bilir.

Kofermentlərin kimyəvi təbiəti
------------------------------

Kofermentlərin kimyəvi təbiəti öyrənilərkən müəyyən edilmişdir ki, onların bir çoxu vitaminlər və onların törəmələridir. Məsələn vitamin B1-in (tiamin) pirofosfat efiri mühüm komponentlərdən biridir. Vitamin B2 (riboflovin) və vitamin PP (nikotin turşusunun amidi) bir sıra oksidləşdirici-reduksiyaedici fermentlərin koenzimlərinin tərkibinə daxil olur. Vitamin B6 (piridoksin) törəmələri şəklində bir sıra fermentlərin kofermentləridir. Bu fermentlər amin turşularının müxtəlif çevrilmələri kimi özlərini aparır. Pantoten turşusu, fol turşusu, biotin və vitamin B12 törəmələri də (sianokobalamin) fermentlərin tərkibinə daxil olur. Bir sözlə, müəyyən edilmişdir ki, vitaminlər normal həyat fəaliyyəti üçün çox mühüm maddələrdir.
Kofermentlərin kimyəvi təbiəti, onların fermentativ reaksiyalardakı funksiyaları və təsir mexanizmi rəngarəngdir.

Koenzimlərin növləri
--------------------

Onlar kimyəvi quruluşlarına əsasən qruplaşdırılır:

* Alifatik sıra kofermentləri
* Aromatik sıra kofermentləri
* Heterotsiklik birləşmə kofermentləri
* Nukmozid və nukmotidlər

Mənbə
-----

* Məhərrəmov A. M. Allahverdiyev M. Ə. Bioüzvi kimya. Dərs vəsaiti. Bakı, Çaşıoğlu, 2009.-384 səh.
Brüssel Konfransı
**Brüssel Konfransı** — 1874-cü il 27 iyul — 27 avqust tarixləri arasında müharibə qaydaları və adətləri ilə bağlı beynəlxalq tənzimləmə gətirmək məqsədilə keçirilən konfrans idi. Fransa-Prussiya müharibəsindən (1870–1871) sonra Rusiya tərəfindən keçirilmiş və altı il əvvəl Sankt-Peterburqda Konfransının davamı idi. Konfransın mövzusu olan məcəllə mətninin layihəsini rusiyalı hüquqşünas və diplomat Fridrix Martens yazıb. Dövrün böyük dövlətlərindən Almaniya, Fransa, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı İmperiyası, Rusiya və Böyük Britaniya, Belçika, Danimarka, İspaniya, Yunanıstan, İtaliya, Hollandiya, İsveç, Norveç, Portuqaliya və İsveçrə də bu konfransda iştirak edib. Dəvət olunan digər ölkələrdən, İran və ABŞ iştirak etmədi. Konfransda qəbul edilən qərarlar bəzi hökumətlər tərəfindən qəbul edilmədiyi üçün qüvvəyə minmədi. Buna baxmayaraq, 1874-cü il Brüssel Konfransı sonrakı tərksilah sazişləri üçün çox mühüm addım kimi qiymətləndirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Brussels Peace Conference of 1874 and theModern Laws of Belligerent Qualification|
2. ↑  The Principle Of Superfluous Injury Or Unnecessary Suffering: From the Declaration of St. Petersburg of 1868 to Additional Protocol I of 1977
**Apiterapiya** (lat. apis – arı + terapiya) – arı zəhəri və onun məhsullarından istifadə etməklə müalicə. Apiterapiya arı zəhərinin iltihaba və ağrıya qarşı, həmçinin desensibilizasiya təsirinə əsaslanır. Onun təmizlənmiş preparatları daxilə (tablet şəklində) qəbul olunur, dəriyə sürtülür, inhalyasiya edilir. Müəyyən bioloji aktiv nöqtə və zonaları bilavasitə arı sancdıqda, təsiri daha effektiv olur. Apiterapiyadandan nevrolgiya, işias, xroniki artrit və artroz, bronxial astma, miqren, ləngsağalan yaralar, tromboflebit, obliterasiyalı endarteriit, ocaqlı dazlıq, irit və iridosiklit, xroniki adneksit zamanı istifadə edilir. Göz, dəri, sinir sistemi və s. xəstəliklər zamanı metabolik proseslərin stimulyasiyası üçün arının həyatı fəaliyyət məhsulları olan propolis, arı südü, tozcuq dəmləmə, tablet, məlhəm, quru maddə (apilak) və s. şəklində işlədilir. Apiterapiya qaraciyər, böyrək, mədəaltı vəzi, diabet, şişlər, vərəm, ürək çatışmazlığı, qan xəstəlikləri, infeksiyalar, kəskin arıqlama, psixi xəstəliklər zamanı əks göstərişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 573. ISBN 978-9952-441-02-4.
Eflatunfilm
**EfLAtunfilm** – 2006-cı ildə qurulan, kliplər, filmlər, televiziya verilişləri və teleseriallar hazırlayan Türkiyə studiyası. Eflatun Film bu günə qədər 5 film, 2 televiziya verilişi, 20-yə qədər klip və qısa film, 4 teleserial hazırlamışdır. Onur Ünlü, Orkun Ünlü və Funda Alp, Eflatun Film-in qurucularıdır.

Filmlər
-------

* 2006: Polis
* 2008: Güneşin Oğlu
* 2009: Beş Şehir
* 2011: Celal Tan ve Ailesinin Aşırı Acıklı Hikayesi
* 2012: Sen Aydınlatırsın Geceyi

Verilişlər
----------

* 2011–2012: Futbol Günlüğü (TRT1)
* 2011–2012: Ters Yüz (TRT1)

Seriallar
---------

* 2009: Acemi Müezzin (TRT 1)
* 2011–2013: Leyla ile Mecnun (TRT 1)
* 2012: Şubat (TRT 1)
* 2013–2014: Ben de Özledim (Star TV)

Mükafatlar
----------

* Celal Tan ve Ailesinin Aşırı Acıklı Hikayesi

Adana Altın Koza Film Festivali "En İyi Film" "En İyi Senaryo", Onur Ünlü , Jüri "Oyunculuk Özel Toplu Performans" Ödülü, Bütün Oyuncular

* Beş Şehir (film)

Antalya Altın Portakal Film Festivali "En İyi Senaryo" Ödülü, Onur Ünlü , Jüri "Özel Performans" Ödülü, Tansu Biçer Adana Altın Koza Film Festivali "En İyi Senaryo" Ödülü, Onur Ünlü "En İyi Erkek Oyuncu" Ödülü, Tansu Biçer "En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu" Ödülü, Beste Bereket "En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu" Ödülü, Bülent Emin Yarar" İstanbul Film Festivali "En İyi Erkek Oyuncu" Ödülü, Tansu Biçer

* Polis (film)

Ankara Film Festivali "En İyi Erkek Oyuncu" Ödülü, Haluk Bilginer

* Leyla ile Mecnun (serial)

Radikal Gazetesi — 2011-ci ilin Ən Yaxşı Serialı

Milliyet Gazetesi — 2011-ci ilin Ən Yaxşı Serialı

Gazi Üniversitesi – 2011-ci ilin Ən Yaxşı Komediya Serialı

İTÜ – 2011-ci ilin Ən Uğurlu Serialı

ODTÜ – 2011-ci ilin Ən Yaxşı Serialı

19 Mayıs Üniversitesi – 2011-ci ilin Ən Yaxşı Komediya Serialı

Esenler Belediyesi – 2011-ci ilin Ən Yaxşı Komediya Serialı

Kocaeli Üniversitesi – 2011-ci ilin Ən Yaxşı Serialı

Karadeniz Teknik Üniversitesi – 2011-ci ilin Ən Çox İzlənilən Serialı
**Ağ ciyərin hava tutumu** — dərin nəfəs aldıqdan sonra buraxılan havanın miqdarı. Normal tənəffüs zamanı alınan və buraxılan, maksimum nəfəsvermə zamanı əlavə buraxılan və maksimum nəfəsalma zamanı əlavə alınan havadan ibarətdir. Kişilərdə, adətən, 3,5–4,5 l, qadınlarda bundan təqribən 25% az, fiziki iş və idmanla məşğul olan adamlarda 6 l və daha çox olur. Sağlam insanda Ağ ciyərin hava tutumu fəaliyyət göstərən ağ ciyər toxumasının azalması — pnevmofibroz, pnevmoskleroz, atelektaz, pnevmoniyalar, abses, kista, şiş, ağ ciyər toxumasının zədələnməsi, kiçik qan dövranında durğunluq, ağ ciyərin tam açılmaması — kifoz, skolioz, döş qəfəsinin deformasiyası, plevra bitişmələri, ekssudativ plevrit, hidrotoraks, diafraqma və qarnın ön divarının hərəkətinin məhdudlaşması, ümumi əzələ zəifliyi nəticəsində baş verə bilər.

Təqdimat
--------

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 146. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Diatomit**
Diatomit — Torpaq, yosun, çöküntü, qaya, açıq boz və ya sarımtıl rəngli, adətən boş və ya zəif sementlənmiş müxtəlif miqdarda orqanik strukturları olan mineraldir. Kimyəvi diotomitin 96%-ni sulu silisium(opal)təşkil edir. Diotomit turşuları adsorbsiya etmək, aşağı istilik və səs keçiriciliyi yüksək olan məsaməliyə malikdir.

Xüsusiyyətlər
-------------

Diatomitlərdə çoxlu sayda məsamələr var. Xammal strukturunda mikroskopik hava boşluqları kərpicdə mükəmməl istilik izolyasiya xüsusiyyətlərini təmin edir. Kimyəvi tərkibi SiO2−76,6%, Al2O3−7,52%, Fe2O3−1,53%, CaO-1,4%, MgO-1,25%, SO3−0,13%. Diatomitden dərman preparatlarında dərman vasitələrinin tərkib hissəsi kimi istifadə olunur. Gözənəkli quruluşa, yuksək fiziki və mexaniki xüsusiyyətlərə malik olması, ucuz başa gəlməsi diatomiti geniş şəkildə istifadə etməyə imkan verir. Sorbent, katalizator və onların daşıyıcıları, eləcədə filtrasiya prosesində doldurucu kimi istifadə olunur.

Tətbiqi
-------

Diatomitlərin kərpic istehsalı üçün xammal kimi istifadə edilməsi, həmşinin qida sənayesində təmizləmə üçün filtrlər kimi, tibbi kosmetika, dərman və dərman preparatlarında dərman vasitələrinin tərkib hissəsi kimi istifadə edilir. Diatomitdən hazırlanan məhsullar qazanlardan nüvə reaktorlarına istilik izolyasiyası kimi istifadə olunur. Xam materialları tekstil, boya və lak sənaye, metallurgiya və maşınqayırma sahələrində istifadə olunur. Bu gün diatomit tekstil, neft kimya, yeyinti senayesində, antibiotiklərin, kağız və müxtəlif plastiklərin istehsalında, az miqdarda adsorbent və filtr vasitəsi kimi istifadə olunur.

Təsnifatı
---------

Müxtəlif təyinatlı diatomit müasir təsnifatının əsasında, tətbiq sahəsindən və istismar xassələrindən asılı olaraq qruplara bölmə prinsipi qoyulmuşdu. Diatamitlərin təsnifatına aid bir sira standartlar işlənmişdir. Diatomitin əsas xarakteristikaları, dərman və dərman preparatlarında dərman vasitələrinin tərkib hissəsi kimi tətbiq olunur.

Ədəbiyyat
---------

1. "-Nanosmologiya və nanotexnologiya jurnalı" Kimyəvi rabitə" 2004, № 7, s.796"
2. By J. Lang Wood, eHow Contributor. How to Use Diatomaceas Earth As an Insecticid
P-V-T diaqram (Su)
 Suyun hal diaqramı
Kükürd tipli maddələr təbiətdə ən çox yayılmış maddələrdir. Lakin bir sıra maddələr də vardır ki, kükürd tipli maddələrdən fərqli olaraq, maye fazadan kristallaşdırdıqda həcmləri artır. Bu halı daha aydın təsəvvür etmək üçün H2O-un hal diaqramını nəzərdən keçirmək olar.

Bu diaqramda absis oxu üzərində temperatur, ordinant oxu üzərində isə təzyiq verilmişdir.

Diaqramda hər bir fazaya müəyyən sahə uyğun gəlir ki, bunlardan da hər biri digərinin verilən iki fazanın tarazlığını xarakterizə edən əyrilərlə ayrılır. Bu əyrilər üç fazanın tarazlıqda olduğu üçlü nöqtədə birləşir.

Bu əyrilər göstərir ki, su və buxarın tarazlıqda olduğu hər bir temperatura müəyyən buxar təzyiqi və ya hər bir buxar təzyiqinə müəyyən temperatur müvafiq gəlir. Belə ki, 100oC temperaturda suyun buxar təzyiqi yalnız 760mm civə sütununa bərabər olduğu halda hər iki faza arasında tarazlıq yaranır. Həmin temperaturda buxar təzyiqinin dəyişməsi fazalardan birinin itməsinə, yəni bir fazalı sistem alınmasına gətirib çıxarır.

Suyun kristallaşması Le-Şatelye prinsipinə əsasən buzun əriməsinə və suyun kristallaşma temperaturunun aşağı düşməsinə səbəb olur. Göstərilən iki fazalı sistemlərdə tarazlığı xarakterizə edən əyrilərin üçü də O nöqtəsində görüşür. Bu nöqtə bütün üç fazanın- buz-su-buxar arasında tarazılığa aid olub "üçlü nöqtə" adlanır. Belə üçfazalı sistem üçün sərbəstlik dərəcəsi sayı sıfıra bərabərdir. Belə sistemdə tarazlıq yalnız ciddi müəyyən şəraitdə mümkündür.

Hal diaqramı hər hansı bir maddə və ya müvazinətdə olan maddələr qarışığı üçün qurula bilər. O, verilən fazanın və ya fazalar tarazlığının hansı şəraitlərdə davamlı olacağını dərhal müəyyən etməyə imkan verdiyi üçün əlverişlidir. Belə diaqramlar təcrübədə geniş istifadə olunur.

İstifadə sahəsi
---------------

Bütün qara metallurgiya sənayesi dəmir-karbon sisteminin hal diaqramı əsasında yaranmışdır.

Mənbə
-----

* Z.Qarayev "Qeyri-üzvi kimya" Maarif-1975
* PW Bridgman, Cild. 47, No 13 (yanvar, 1912), səh. 441-558 (122 səh.)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Suyun hal diaqramı". www.science.org. İstifadə tarixi: 2023.09.21.
2. ↑  "Qeyri-üzvi kimya". journals.aps.org. 2023-05-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023.09.21.
3. ↑  "Kimya - 8". www.e-derslik.edu.az. İstifadə tarixi: 2023-09-21.
4. ↑  "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. 2004-12-07 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2023-09-21.
**Mund döyüşü** — Qədim Romada vətəndaş müharibəsinin gedişində, e.ə.45-ci il 17 martda müasir İspaniyanın cənubunda yerləşən Mund vadisində Qay Yuli Sezarın respublikaçılara qarşı son döyüşü.

Döyüş və nəticələri
-------------------

E.ə.49–45-ci illərdə Qədim Romada baş vermiş vətəndaş müharibəsinin sonlarında İspaniyada, Pompeyin oğlanları Qney və Sekstə qarşı müharibələr gedirdi. Qay Yuli Sezarın canişini Kassi Lonqinin İspaniyadakı özbaşnalığından narazı olan yerli əhali də Pompeyin oğlanlarına köməklik göstərirdilər. Mund şəhəri yaxınlığında e.ə.45-ci il 17 martda baş vermiş həlledici döyüşdə Sezar qələbə qazandı. Pompeyin böyük oğlu Qney bu döyüşdə həlak oldu. Mund döyüşü Pompeyin tərəfdarlarına qarşı Sezarın son döyüşü idi.

Xarici keçidlər
---------------

* Sezarın son döyüşü

Mənbə
-----

* Y. Həsənov. Qədim Roma tarixi. Bakı, 1975, səh.161
* Appian. Roma tarixi:Vətəndaş müharibələri(II, 103–105).
* Dian Kassi. Roma tarixi (XLVII, 28–42).
* Qay Yuli Sezar. İspaniya müharibələri haqqında qeydlər (1–42).
* Plutarx. Həyat Salnaməsi:Sezar (56).
**Anomal uşaqlar** – müəyyən qüsur və çatışmazlıqlara görə normal fiziki və ya psixi inkişafdan xeyli dərəcədə geridə qalan, bu səbəbdən də xüsusi şəraitdə təlim-tərbiyəyə ehtiyacı olan uşaqlar. Belə uşaqların inkişafındakı qüsurların və çatışmazlıqların ləğvi, korreksiyası və bərpası xüsusi təlim-tərbiyə müəssisələrində aparılır. Uşaqda hər hansı bir pozğunluğun (məs. qulağın birinin eşitməməsi) olması anomal inkişafı müəyyən etmir. Belə hallarda uşaqların fiziki və psixi inkişafı pozulmur və onlar anomal uşaq kateqoriyasına aid edilmirlər. Anomal uşaqlarının ümumi inkişaf qanunauyğunluqlarının, onların təlim-tərbiyə metodlarının öyrənilməsi defektologiyanın tədqiqat obyektidir. Qüsurlar və çatışmazlıqlar anadangəlmə və qazanılmış ola bilər. Anadangəlmə qüsurların yaranmasında irsi faktorlar, hamiləlikdə dölə zərərli [[Təsir|təsirlər](intoksikasiya, alkoqol, bətn daxili infeksiya, travma), həmçinin asfiksiya və doğuş travmasının xüsusi rolu vardır. Qazanılmış anomaliyalar, əsasən, erkən yaş dövründə keçirilmiş yoluxucu xəstəliklərin (meningit, poliomelit və s.), travma, intoksikasiya və s. nəticəsində yaranır.

Həmçinin bax
------------

* Loqopediya

* Anomaliya

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 520. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Uşaq bizquyruğu** (lat. Enterobius vermicularis) Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Uşaq bizquyruğu uzunluğu 5–10 mm olan çox balaca qurddur. Erkəyin arxa tərəfi spiralvari burulmuş, dişilərdə isə biz kimi uzun və sivridir.. Dişi qurdların uzunluğu 9–12 mm, erkəklərin 2–5 mm çatır.

Həyat tərzi
-----------

Parazit həyat tərzi keçirir. Bizquyruq insanın nazik və yoğun bağırsağında yaşayır. Çox vaxt uşaqlarda rast gəlinir. Mayalanmış dişilər anal dəliyinə tərəf enir, burada uzun müddət yaşayır və şiddətli qaşınma əmələ gətirir. Yumurtalar anal dəliyinə yaxın dəri üzərinə qoyulur..Bizquyruqlar yoluxmuş adamın əsasən nazik bağırsağının aşağı hissəsində və yoğun bağırsaqda yaşayırlar. Ömürləri 1 aya yaxındır.

Yayılması
---------

Bütün dünyada, ən çoxda uşaqlar arasında geniş yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  V.A.Dogel "Onurğasızlar zoologiyası". Bakı, "Maarif", 1988, 288 səh.
2. 1 2  "Enterobius vermikularis". 2020-11-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-15.
3. ↑  B.İ.Ağayev, Z.A.Zeynalova "Onurğasızlar Zoologiyası". Bakı, "Təhsil", 2008, 568 səh.

Həmçinin bax
------------

Yas

tı qurdalar

Lentşəkilli qurdlar

Kirpikli qurdlar

Sorucu qurdlar

Sap qurdlar 

Həlqəvi qurdlar 

Qaraciyər sorucusu 

İnsan askaridi

Exinokokk

Öküz soliteri
**Yadigar Muradov** (d. 1958, Ağdam rayonu, Novruzlu) — Aktyor, əməkdar artist, Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrının direktoru.

Həyatı
------

Muradov Yadigar Məmməd oğlu 1958-ci ildə Ağdam rayonunun Novruzlu kəndində anadan olub. 1980-ci ildə İncəsənət İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsini bitirib. Təyinatla bir müddət Ağdam Dövlət Teatrında işlədikdən sonra, Şuşa Mədəni-Maarif Texnikumunda öz ixtisası üzrə dərs deməyə dəvət olunan Yadigar Muradov 1990-cı ilə qədər bu texnikumda aktyorluq ixtisasından və səhnə danışığından dərs verib. 1990-cı ildə Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı yaradılandan bu günə qədər teatrın direktorudur. 21 dekabr 2018-ci il tarixində "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir. 2024-cü ilin yanvar ayında oqranizmində xərçəng xəstəliyi aşkarlanıb.

Ailəlidir, 3 oğlu var.

Filmoqrafiya
------------

1. 3 bacı (film, 2012-2014) (bədii serial) (rol: Allahverdi)
2. Oğlan evi
3. Axırıncı yol (film, 2016)

İstinadlar
----------

1. ↑  *President.Az.* "Y.M.Muradovun "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 21.12.2018. 2021-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-21.
2. ↑  "Əməkdar artistdə xərçəng tapılıb". Oxu.Az (az.). 2024-01-09. 2024-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-09.

Xarici keçidlər
---------------

* **milli.az** saytı Arxivləşdirilib 2011-11-17 at the Wayback Machine
**Həsən Xosrov Xatəmi** (d. 12 dekabr 1938, İstanbul, Türkiyə) — Azərbaycan əsilli türk tibb professoru, daxili xəstəliklər mütəxəssisi, yazıçı, şair.

Həyatı
------

1898-də İranın Salmas şəhərində doğulan Əli Əsgər Xatəmi Bəy ilə 1910 da İstanbulda doğulan Azərbaycan immiqrantı Cəmilə xanımın əkiz uşaqlarından biri olaraq dünyaya gəlmişdir. Əkiz qardaşı Hüseyn Xatəmi hüquq professorudur.

1959-cu ildə qələbə yoldaşı Sezer Göze ilə tanış olmuş, 1963-cü ildə evlənmişdir. Bu evlilikdən iki övladı: İbrahim və Aybikə olmuşdur.

2007-ci ildə özü kimi daxili xəstəliklər sahəsi üzrə mütəxəsis olan oğlu tərəfindən bağırsaq xərçəngi diaqnozu qoyulmuşdur.

### Təhsili

Tələt paşa ibtidai məktəbini və Şişli orta məktəbini bitirmişdir. 1956-cı ildə Atatürk Kişi Liseyindən məzun olmuşdur. 1962-ci ildə İstanbul Universitetinin Tibb fakültəsini bitirmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1966-cı ildə daxili xəstəliklər üzrə mütəxəsis və 1971-ci ildə dosent olmuşdur. Endokrinoloji ve Metabolizma xəstəlikləri ilə məşğul olmuş və 1978-ci ildə professor olmuşdur. 1982–1986-cı illər arasında Cərrahpaşa Tibb fakültəsində Nüvə Tibb sahəsinə rəhbərlik etmişdir. 2006-cı ildə yaş həddinə görə təqaüdə ayrılmışdır. Bundan sonra Alman xəstəxanasında çalışmışdır.

Tibb sahəsi ilə yanaşı güclü ədəbiyyat və ədəbiyyat tarixi bilgisi ilə məşhurdur.

Əsərləri
--------

588 elmi yayımı olmuşdur. Yazdığı və yazılmasında iştirak etdiyi kitabların sayı 15-dir.

İlk şer kitabı 1968-ci ildı yayımlanmışdır: *Köhnə şəhərdə bir gecə*. Daha sonra 1973-cü ildə *Axşam gömrükçüləri*, 1987-ci ildə *Lodosçu*, 1988-ci ildə *Kritli uşaq*, 1990-cı ildə *68-90 şerləri*, 1994-cü ildə *Gün axşamlıdır* (Türk yazarlar Birliyindən *Şer mükafatı* almışdır), 1996-cı ildə *Çəngəlköydə bir cəng*, 2000-ci ildə *1990-2000 şerləri*, 2005-ci ildə *Qaraqavaq* yayımlanmışdır. İlk nəsr əsərini 1988-ci ildə yazmışdır: *Yaxşı bax zatına*. Bundan sonra daha 10 nəsr əsəri yazmışdır. 1998-ci ildə *Yozlaşmadan uzlaşmaq* adlı kitabı Türk Yazarlar Birliyinin *Cəhd etmə mükafatını* almışdır.

*Qaravak* adlı CD-də öz şerlərini səsləndirmişdir. Memar Mürsəl İşıq isə Həsən Hatəminin şerlərinə rok bəstələr etdiyi CD-ni çıxarmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Hüseyn Hatəmi

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Aynı kıza aşık oldular, URL erişim tarihi:9 Temmuz 2008". 2010-06-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-20.
2. 1 2  "Hüsrev Hatemi hayatı". 2021-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-25.
3. 1 2 3  "Hüsrev Hatemi ( 1939)". 2021-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-25.
4. ↑  Hasan Hüsrev Hatemi ve Şiiri Üzerine, URL erişim tarihi:9 Temmuz 2008[*ölü keçid*]
5. ↑  "**Prof. Dr. Hüsrev Hatemi**". 2021-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-25.
6. 1 2  "Hasan Hüsrev Hatemi". 2022-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-25.
7. ↑  "Prof. Dr. Hüsrev Hatemi'yle Bir Hoş Seda". 2019-04-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-25.
Qoniometr
**Qoniometr** (yunanca gonio-bucaq +… metr) — kristalın üzləri arasındakı bucaqları ölçmək üçün cihaz. İki növü var: tətbiqi qoniometr və əksedici qoniometr. Tətbiqi qoniometr qoniometr transportir və onun mərkəzinə bərkidilmiş sərbəst fırlanan xətkeşdən ibarətdir. Tətbiqi qoniometrlə (1782-ci ildə fransız alimi Karanjo ixtira etmişdir) böyük ölçülü kristallar, əksedici qoniometrlə nisbətən kiçik ölçülü kristallar üzərində ölçmə aparılır. Əksedici qoniometrlər bir və ya iki dairəli olur. Birdairəli əksedici qoniometri 1809-cu ildə ingilis alimi U. H. Vollaston, ikidairəlini isə 1890-cı ildə rus alimi Y. S. Fyodorov ixtira etmişdir. Birdairəli qoniometrdə kristal limbin mərkəzindən keçən fırlanan oxa bərkidilir və tərpənməz işıq mənbəyindən yönəldilmiş pralel şüa dəstəsi işıqlandırılır. Üzlərdən əks olunan şüalar növbə ilə tərpənməz üfüqi müşahidə borusuna daxil olur. İxtiyari üzdən əks olunmuş şüaları müşahidə etdikdə limbdən götürülmüş ölçülər arasındakı fərq müvafiq üzlər arasındakı bucağı 180°-yə tamamlayır. İkidairəli qoniometrdə üfüqi və şaquli limblər olur. Bu qoniometrlə üzlərin sferik koordinatları ölçülür və buna əsasən istənilən bucaq müəyyən edilir. Səmtləşdirilmiş şliflərin hazırlanmasında, təbii üzləri olmayan kristallik cisimlərdə kristalloqrafik istiqamətləri tapmaq üçün, rentgen-struktur təhlildə və antropometriyada (klinik tətqiqatlarda) lazımi bucaqları ölçmək məqsədilə xüsusi qoniometrlərdən istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. Bakı: 1979.