recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alqu xan** (?- 1266) — 1260–1266-cı illər arasında Cığatay xanı. Çingiz xanın nəticəsi, Cığatay xanın nəvəsi və Baydar xanın oğludur.

Həyatı
------

Böyük Monqol imperiyası Böyük xanı Möngke 1260-cı ildə öldüyündə taxta çıxan Arık Bökə tərəfindən anası Orqina xatun vəsayətindəki kiçik yaşdaki Mübarəkşahın yerinə Cığatay xanlığı taxtına çıxartılır.1261-ci ildə öncədən Göy Orda idarəsindəki bölgələri də ələ keçirərək hakimiyətini genişlədir. Səmərqənd və Buxaranı öz idarəsinə alır. Bu dönəmdə Monqol taxtı üçün Kubilay xan ilə qanlı bir içsavaşın ortasında olan Arık Bökəyə qarşı üsyan qaldırır. İki il boyunca sürecək savaşlar qanlı keçəcəkdir. Alqu, Kubilay xanın valilərindən Mahmud Yalavac oğlu Məsud bəyin və Orgina xatunun dəstəyini alacaq və Arık Bökənin güclərini zəiflədəcəkdir.

1263-cü ildə Kubilay xana bağlılığını bildirən Alqu xan, Arık Bökəni dəstəkləyən Kaydu xan ilə savaşır. Kaydu yardım üçün başvurduğu Qızıl Orda dövləti hökmdarı Bərkə xandan böyük dəstək görür. Torpaqları işgal altına qalan Alqu, Kayduya yenilərək geri çəkilmək məcburiyyətində qalır. Güclərini toplayaraq yenidən hücuma keçən Alqu xan yeni səfər sırasında 1266–cı ildə ölür. Məzarı Almalıqdadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Grousset R.* L'Empire des steppes : Attila, Gengis-Khan, Tamerlan (fr.). 1939.
2. ↑  1260-1264-cü illər arasında taxtda qalmağı bacaran Arık Bökə yeniləcək və Kubilay xan başa keçəcəkdir.

Həmçinin bax
------------

* Cığatay xanlığı

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Monarx, sülalə və ya onların nümayəndələri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Vikipediyada bu təxəllüslü müxtəlif şəxslər haqqında məqalələr var, bax: Zülqədər. 

**Yaqub bəy Zülqədər** (?-1592) — Şah Abbas Səfəvi dövründə Fars əyalətinin bəylərbəyi (1587-1592).

Həyatı
------

Yaqub xan Zülqədər İbrahim xan Hacılı-Zülqədərin oğlu və İlyas bəy Əlaəddövlə, Nasirəddin Məhəmməd bəy Zülqədərin oğlunun nəvəsidir (Əlaəddövlə 1535-ci ildə Sultan Səlim ilə müharibədə öldü).Yaqub xan Zülqədər Zülqədər elinin ən məşhur şəxslərindən biridir ki, I Şah Abbas Səfəvi dövründə bir çox zülqədər elinin adamları ilə İrana gəldi.O,Farsın hökmdarı, Mehdiquli xan Zülqədərin qətlindən sonra (ki Şah Abbas Səfəvinin əmri ilə öldürüldü),Farsın və funksiyalarının hökmdarı oldu.O, sonra Kirmanın hökmdarı Bəktaş xan Avşar ilə müharibə etdi və Bəktaş xan Avşar qətlə yetişdi və Yaqub xan Zülqədər qalib oldu və hökmdarlıq ərazisi Yəzd və Kirmana qədər uzandı.Bu sürətli fəthlər, Şah Abbasın xoşuna gəlmədi və Yaqub xan Zülqədərin məhv olmasına qərar verdi.

Yaqub xan kimi güclü adam ilə üzləşmək mümkün deyildi, Şah Abbas onu hiylə və kələk ilə öldürmağa qərar verdi və əvvəldə Kor Həsən bəy Ustaclunu, Yaqub xanın yanına göndərdi və onu İsfahana dəvət etdi amma Yaqub xan incəliklə İsfahana getməkdən imtina etdi. Beləliklə Şah Abbas özü Farsa getdi, Yaqub xan, vəziri Mirzəcanının hiləsinə aldandı və 29 sentyabr 1592-ci ildə Şah Abbasın təşkil etdiyi şah ziyafətinə getdi və orada Hüseyn xan Ziyadoğlu-Qacar, onun əllərini bağladı və yerə vurdu, sonra Şah Abbas əmri ilə onu zindana saldılar və sonra öldürdülər. Həmin il,Şah Abbas Bünyad xan Zülqədəri Farsın bəylərbəyi təyin etdi.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Zülqədər eli, Bakı: Şərq-Qərb, 2011,-156 səh.

Xarici keçidlər
---------------

* Məşahir Arxivləşdirilib 2012-11-16 at the Wayback Machine
* Yaqub xan Zülqədər[*ölü keçid*] Dehxuda lüğəti

Həmçinin bax
------------

* Hacılar oymağı

İstinadlar
----------
**Rumıniyalı Elena**, (həmçinin Rumıniya şahzadəsi adlandırılır, 15 noyabr 1950) Rumıniyanın keçmiş kralı I Mixay və həyat yoldaşı kraliça Annanın kiçik qızıdır, Kraliça Viktoriyanın kötücəsidir. İctimai həyat sürərək sosial fəaliyyət göstərir.

Bioqrafiya
----------

1950-ci il noyabrın 15-də Lozanna şəhərində anadan olub, kral ailəsinin ikinci qızı olmuş, bacısı Marqarita Rumıniya vəliəhd şahzadəsidir. Onun uşaqlığı Lozannada ailə evlərində və İngiltərədə Ayot St. Lawrenceʼdə Hartfordşirdə keçmişdir. Elena İbtidai məktəbini İsveçrədə aldı, sonra İngiltərədə təhsilini davam etdirdi. Məktəb illərində o, idmanla məşğul olurdu.
1970-ci illərin ortalarında Londonda bir müddət əlil uşaqların tədrisi ilə məşğul oldu, sonra restorasiya sənətində iki illik kursunu başa vurdu və Londonda yerləşən restorasiya firmasında işlədi.
1980-ci illərdə, ilk həyat yoldaşı ilə birlikdə, 45 Efiopiyalı əlil qaçqını müxtəlif sənətkarlıq sahəsində yetişdirmək üçün bir layihə başlatdılar. 1982-ci ildə Elena Sudanın Əl-Cəzirə vilayətində Beynəlxalq Məktəbi təsis etdi.
1990-cı ildə həyat yoldaşı ilə birgə, Çauşesku rejimi qurbanlarına kömək edən Rumıniyanın Şimal-Şərqi Yardım Fondunun təsisçisi və üzvü idi.2011-ci ilin iyun ayında Elena və onun ikinci qızı, Darlinqton şəhərində yerləşən II Elizabet Altıncı Formalı Kollecinə qatılaraq Braşov şəhərində mənzillərin tikilməsinə və təmirinə kömək etmək üçün Rumıniyaya gedən tələbələrə mükafatlar təqdim etdi. 3 oktyabr 2011-ci ildə Londonda Əbdül-Bəhanın tarixi səyahətinin 100 illiyinə həsr olunmuş tədbirdə iştirak etmişdir.
25 aprel 2012-ci ildə Elizabeth II brilyant yubileyində, Elena və həyat yoldaşı təntənəli olaraq Royal Tea –Royal Tea Room (Kral çay otağı) — Stanhope şəhərinin Durham qraflığında açılışını etdi. Elena hər il Londonun *Live City* şirkətinin ziyafətini ziyarət edir.

Mükafatları
-----------

Rumıniya mükafatlarına layiq görülmüşdür: Karol I (Böyük Xaç) ordeni, Rumıniya Kraliçası (Böyük Xaç) ordeni və Custodele Coroanei Române medalı, Frensis I (Böyük Xaç) və Şahzadə Daniel I (Böyük Xaç) ordeni də daxil olmaqla digər ölkələrdən də mükafatlar qazanmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Lundy D. R.* Elena von Hohenzollern-Sigmaringen, Princess of Romania // The Peerage (ing.).
2. ↑  ASR Principesa Elena Arxivləşdirilib 2019-04-26 at the Wayback MachineFamiliaregala.ro.
3. ↑  Olga S. Opfell. Royalty Who Wait: The 21 Heads of Formerly Regnant Houses of Europe Arxivləşdirilib 2022-08-18 at the Wayback MachineBooks.google.co.uk. p. 198.
4. ↑  "Volunteering in Romania – Queen Elizabeth Sixth Form College". 2021-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-27.
5. ↑  "The Baha'i Queen – Marie of Romania".  Arxivləşdirilib 2022-06-25 at the Wayback MachineBahaiteachings.org. 9 may 2014.
6. ↑  UK’s only Royal tea room is opened by a Royal
7. ↑  "Specificul național – o privire istorică și critică | Familia Regală a României / Royal Family of Romania" Arxivləşdirilib 2022-09-02 at the Wayback MachineRomaniaregala.ro.

Xarici Keçidlər
---------------

* Official website of the Romanian royal family
**Corce Enesku** (19 avqust 1881[…] – 4 may 1955[…], Parisin 8-ci rayonu[d], Fransa) — Rumıniya bəstəkarı və musiqiçisi.

Həyatı
------

Corce Enesku 19 avqust 1881-ci ildə Livendə (Rumıniya) anadan olub. 13 yaşında Vyana konservatoriyasını bitirən Enesku Paris konservatoriyasına daxil olub və burada skripkada ifasına görə ilk mükafatını qazanıb. Eneskunun əsərləri arasında Edip operasını (Oedipe, 1936), 3 simfoniyanı, 2 orkestr rapsodiyasını, violonçeldə ifa və kiçik orkestr üçün kamera simfoniyasını, kamera əsərlərini, o cümlədən fortepiano və skripka üçün pyeslərini qeyd etmək olar.

Corce Enesku həm dahi bəstəkar, həm dirijor, həm də mahir musiqiçi olubdur. Onun əsərləri - opera, simfoniya və sonataları müasir rumın musiqisinin əsasını qoymuşdur. Corce Enesku dünya mədəniyyət xəzinəsinə çox böyük töhfəsini vermişdir. Bununla bərabər, Corce Eneskunun ictimai fəaliyyəti də çox geniş olmuşdur. O, Rumıniya Bəstəkarlar Cəmiyyətinin təsisçisi və prezidenti olmuşdur, antifaşist hərəkatında da çox fəal iştirak etmişdir.

Enesku 4 may 1955-ci ildə Parisdə vəfat edib.

2006-cı il oktyabrın 11-də Bakıda, 8-ci mikrorayonda müasir rumın milli bəstəkarlıq məktəbinin banisi Corce Eneskunun abidəsinin təntənəli açılışı olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bauer P.* Deux siècles d'histoire au Père Lachaise (fr.). Versailles: 2006. P. 314. ISBN 978-2-914611-48-0
2. ↑  .
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
4. 1 2  George Enescu // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
5. ↑  "Məşhur rumın bəstəkarı və musiqiçisi Corce Eneskunun abidəsinin açılışı". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-08-08.

Mənbə
-----

* Bakının mərkəzində rumın musiqiçisi Corce Eneskunun abidəsinin açılış mərasimi olub[*ölü keçid*]
* Məşhur rumın bəstəkarı və musiqiçisi Corce Eneskunun abidəsinin açılışı
**Mehmet Nazim Bəy** (*türk.* Mehmet Nâzım Bey) (1886, Kayseri, Osmanlı İmperiyası - 1921, Afyonqarahisar, Türkiyə) — Türk əsgəri.

Həyatı
------

1886-cı ildə Türkiyənin Kayseri şəhərində anadan olmuşdur. Atasının adı Cəmal Bəy idi. Beşiktaş Hərbi Məktəbini Və Çəngəlköy Hərbi Liseyini bitirdi. 1907-ci ildə Hərbi Məktəbdən leytenant rütbəsi ilə məzun oldu. 1910-cu ildə Osmanlı Hərbi Kollecini kapitab rütbəsi ilə bitirdi. 1915-ci ildə 6-cı Korpusun heyətində iştirak etmişdir. Eyni ildə 16-cı firqə heyətinin, daha sonra isə 19-cu firqə heyətinin rəhbəri vəzifəsinə təyin edildi. 1917-ci ildə Rumıniyada alman marşal Avqust von Makenzenin qərargahında xidmət etmişdir.

Hərbi fəaliyyəti
----------------

1917-1918-ci illərdə Osmanlı Rumeli Silahlı Qüvvələrinin komandanlığına təyin edildi. 1919-cu ildə ingilislərin onu həbs etmək niyyətlərində olduğunu öyrənəndə Kuva-yi Milliyeyə qoşulmaq üçün İstanbulu tərk edərək Anadoluya getdi.

1919-1920-ci illərdə 7-ci süvari alayına komandirlik etdi. Birinci İnönü döyüşündə komandirlik etdiyi 4-cü Piyada firqəsi yunanlar ilə vuruşdu və döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlıqlara görə polkovnik rütbəsinə yüksəldi. İkinci İnönü döyüşünə qoşuldu.

Kütahya-Əskişəhər döyüşlərində Yumruçal yamacında yanğın xəttinə doğru irəliləyərkən yunan topçu dəstəsinin açdığı atəş nəticəsində yaralandı. 15 iyul 1921-ci ildə vəfat etdi.

Nəşi Ankaraya gətirildi və Ankara Şəhidlər Xiyabanında dəfn edildi. Ölümündən bir gün sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən polkovnik rütbəsi ilə təltif edilərək "Şəhid Polkovik Nazim Bəy" (*türk.* Şehit Miralay Nazım Bey) adıyla anıldı.

Həmçinin bax
------------

* Balkan müharibələri
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "\*ŞEHİT YARBAY NÂZIM BEY: VATANINDAN BAŞKA SEVGİLİ BİLMEDİ". cihandura.com. 2021-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-01.

Mənbə
-----

* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 234.
**Elman Kərim oğlu Bədəlov** (4 iyun 1929, Ağdam – 25 iyun 1991, Bakı) — kamançaçalan, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1982).

Həyatı
------

Elman Bədəlov 4 iyun 1929-cu ildə Ağdam rayonunda anadan olmuşdur. Gənc yaşlarından musiqi ilə məşğul olmuş, tar və kamaça alətlərində məharətlə çalmışdır.

Ağdam Dövlət Dram Teatrının tamaşalarında , kosertlərlə çıxış etmiş, Azərbaycan gənclırinin II festivalının laureatı olmuşdur (1957). Bununla yanaşı , Ağdam Pedoqoji Məktəbində fizika-riyaziyyat sahəsində təhsil almış və müəllim kimi çalışmışdır (1947-1951) Peşəkar musiqi təhsilini Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbində (1957-1961) və Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (1975-1980) almışdır.

1958-ci ildən ömrünün sonuna kimi AzTRV QSC S.Rüstəmov adına xalq çalğı ansambl orkestrinin solisti və kamaça qrupunun konsertmeysteri olmuşdur. Elman Bədəlov solo ifaçı və muğam üçlüyünün tərkibində konsertlərdə çıxış etmiş, bir çox ölkələrdə (Türkiyə, Yaponiya, Danimarka, İsveç, Norveç və başqa ölkələrdə qastrol səfərlərində, beynəlxalq musiqi festivallarında çıxış etmişdir.

Kamançada çaldığı "Bayatı-Şiraz" "Dilkəş", "Şüştər" və s. muğamları, bəstəkarların əsərlərini məharətlə ifa edirdi.

Elman Bədəlov 25 iyun 1991-ci ildə vəfat etmişdir.

Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında dərs demiş, Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində xalq çalğı alətləri orkestrində işləmişdir.

Kamançada çaldığı "Bayatı-Şiraz" "Dilkəş", "Şüştər" və s. muğamları, bəstəkarların əsərlərini məharətlə ifa edirdi.

Bir çox olimpiadalarda və festivallarda iştirak etmişdir.

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan SSR əməkdar artisti — 9 dekabr 1982

Həmçinin Bax
------------

* Azərbaycan musiqisi

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan SSR Dövlət Televiziya və Radio verilişləri komitəsi xalq çalğı alətləri orkestirinin işçilərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 9 dekabr 1982-ci il tarixli **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2020-01-16 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı

Xarici keçidlər
---------------

* Görkəmli musiqi xadimləri - Elman Bədəlov
* Elman Bədəlov Arxivləşdirilib 2011-12-11 at the Wayback Machine
**Rudanovski yarımadası** (*rus.* Полуостров Рудановского) — Rusiyanın Primorsk diyarı ərazisində yerləşən yarımada. 1857-ci ildə Amerika korvetində Nikolay Matveeviç Çixayevin rəhbərliyində kəşf edilmişdir. Yarımada rus kartoqrafı, kontr-admiralı, Saxalin, Aşağı Amur, Baltika və Xəzər dənizində böyük araşdırmalar aparmış araşdırmaçı Nikolay Vasileviç Rudanovskin şərəfinə adlandırılmışdır. 
Bladimir körfəzinin qərb sahillərindir. Ərazisi təpəlikdir. Sahilləri girintili-çıxıntılı və sıldırımlıdır. Ensiz və qumlu bərzəxlə materikə birləşir. Yarımadaya gedən yolun üzərində Besolı Yar kənddən keçir.

Fotoqalereya
------------

* Bladimir körfəzindən yarımadaya açılan mənzərə.Bladimir körfəzindən yarımadaya açılan mənzərə.
* Sahildən yarımadaya açılan mənzərə.Sahildən yarımadaya açılan mənzərə.

İstinadlar
----------

1. ↑  Двенадцатый Морской министр Императорского флота России адмирал Чихачёв Николай Матвеевич Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine (rus.)
**Zöhrəvi xəstəliklər**, bəzən **cinsi yolla keçən xəstəliklər (CYBX)** kimi qeyd olunur — cinsi fəaliyyət, xüsusən vaginal əlaqə, anal seks və oral seks yolu ilə keçən infeksiya. Bu cür xəstəliklər başlanğıcda simptomlara səbəb olmur, bu da infeksiyanın başqalarına keçmə ehtimalını artırır. CYBX-ın simptomlarına və əlamətlərinə vaginal axıntı, penis boşalması, cinsiyyət orqanlarında və ya ətrafında yaralar və çanaq ağrısı daxildir.

Otuzdan çox müxtəlif bakteriya, virus və parazit cinsi fəaliyyətlə yoluxa bilər. Bakterial CYBX-lərə xlamidiya, qonoreya və sifilis daxildir. Viruslu CYBX-lərə genital herpes, QİÇS və cinsiyyət orqanlarının siğilləri daxildir. Parazitik CYBX-lərə trixomonoz daxildir. Bəzi CYBX-lər donor toxuması, qan, doğuş zamanı və ya ana südü yolu ilə yayıla bilər.

CYBX-lərin qarşısını almağın ən təsirli yolu cinsi əlaqədə olmamaqdır. Bəzi vaksinasiyalar, hepatit B və bəzi HPV növləri daxil olmaqla, infeksiyaların riskini azalda bilər. Əksər zöhrəvi xəstəlikləri tam sağaltmaq və ya müalicə etmək olur. İnfeksiyalardan sifilis, qonoreya, xlamidiya və trixomoniazı tam sağaltmaq olar. Herpes, hepatit B, QİÇS və HPV sağalmasa da, müalicə edilir. Qonoreya kimi bəzi orqanizmlər müəyyən antibiotiklərə qarşı müqavimət göstərə bilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet N°110". who.int. November 2013. 25 November 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 November 2014.
2. ↑  "Sexually transmitted infections". womenshealth.gov (ingilis). 2017-02-22. 2020-05-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-08.
3. ↑  *Murray PR, Rosenthal KS, Pfaller MA.* Medical microbiology (7th). St. Louis, MO: Mosby. 2013. səh. 418. ISBN 978-0-323-08692-9. 2015-12-01 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  *Goering, Richard V.* Mims' medical microbiology (5th). Edinburgh: Saunders. 2012. səh. 245. ISBN 978-0-7234-3601-0. 2020-08-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-03.
5. ↑  "How You Can Prevent Sexually Transmitted Diseases". cdc.gov. Centers for Disease Control and Prevention. 31 May 2016. 9 December 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 December 2017.
6. ↑  *Centers for Disease Control Prevention (CDC).* "Update to CDC's Sexually transmitted diseases treatment guidelines, 2010: oral cephalosporins no longer a recommended treatment for gonococcal infections". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report. 61 (31). August 2012: 590–4. PMID 22874837. 2015-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-03.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Elman Məmmədov.

**Məmmədov Elman İdris oğlu** (1948, Zarağan, Qutqaşen rayonu) — kimya elmləri doktoru (1992), professor (1994), Gəncə Dövlət Universitetinin rektoru (2006), Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü.

Həyatı
------

Elman Məmmədov 1948-ci ildə Azərbaycanın Qəbələ rayonunun Zarağan kəndində qulluqçu ailəsində anadan olub. 1954-cü ildə Çarxana kənd ibtidai məktəbinə daxil olmuş, 1965-ci ildə Zarağan kənd orta məktəbini Qızıl medalla bitirərək, S.M.Kirov adına ADU-nun (indiki Bakı Dövlət Universiteti) kimya fakültəsinə qəbul olunmuşdur.

1970-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş və 1971-ci ildə Ç.İldırım adına AzPİ-nin (indiki Azərbaycan Texniki Universiteti) «Analitik kimya və kimya texnologiyası» kafedrasında aspiranturaya daxil olmuşdur. Aspiranturanı bitirdikdən sonra Azərbaycan Təhsil Nazirliyinin göndərişi ilə həmin kafedrada baş laborant vəzifəsinə götürülmüş, 1975-ci ilin yanvar ayından kimya elmləri namizədidir, həmin ilin mart ayından assistent vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1977-ci ildə Ç.İldırım adına AzPİ-nin Kirovabad filialına (indiki Azərbaycan Texnologiya Universiteti, Gəncə şəhəri) keçirilmişdir.

1984-cü ildə «Kimya» kafedrasında dosent vəzifəsini tutmuş, 1991/97-ci illərdə həmin kafedranın müdiri işləyib. 1997-ci ilin sentyabr ayından Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasında baş mütəxəssis vəzifəsinə təyin olunmuş və həmin ilin noyabr ayından TQDK nəzdində olan «Abituriyent» hazırlıq kursunun rəhbəri vəzifəsinə keçirilmişdir. 2001/2006-cı illərdə Heydər Əliyev adına Müasir Təhsil Kompleksinin direktoru işləmişdir. 25 sentyabr 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Gəncə Dövlət Universitetinin rektoru təyin olunmuşdur.

1992-ci ilin mart ayında müdafiə edərək kimya elmləri doktoru elmi dərəcəsi almış, 1994-cü ilin fevral ayından professordur. 70-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 7 müəlliflik şəhadətnaməsinin, 1 dərsliyin, 5 dərs vəsaitinin və 2 metodik göstərişin müəllifidir. Respublika məktəblərinin VIII sinif şagirdlələri üçün 2004-cü ildə buraxılış alternativ «Kimya» dərsliyinin müəllifidir. 

Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) üzvüdür. 

Uşaqlar üçün "Kimya" ensiklopediyasını rus dilindən tərcümə edib.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2011-07-06 at the Wayback Machine
**Mehmet Niyazi** (krımtat. Memet Niyaziy, Mehmet Niyazi; 1878 – 20 noyabr 1931, Mecidiya[d], Konstantsa) — Osmanlı İmperiyasında anadan olub, Rumıniya və Krım Tatar şairi, jurnalist, məktəb müəllimi, alim və Rumın-Tatar mənşəli fəal. Krımtatar diasporu ilə doğma yurdları arasındakı əlaqələrin qorunmasında əhəmiyyətli rol oynadığı güman edilir. Daha çox Krımı (*Yaşıl Ada* və *Yaşıl Vətən*) təsvir edən lirik əsərləri tanınır.

Həyatı
------

Aşçılar kəndində Krım tatarlarından olan köçkün müsəlman ailəsində anadan olub. Osmanlı imperiyasının təbəəsi və savadlı kəndlilər İsmayıl və Əzizənin ikinci oğlu idi. Niyazinin dünyaya gəlişi regionun Rumıniya krallığına birləşdirilməsi ilə nəticələnən 1877–1878-ci illər rus-türk müharibəsi dövrünə təsadüf etmişdir. Uşaqlıqda o tatar ədəbiyyatı və folkloru ilə tanış olmuş, Osmanlı dilini isə atasından öyrənmişdir. Məktəbi doğma kəndində bitirmişdir. Güman ki, o ilk ədəbi əsərlərini yeniyetmə illərində yaratmışdır. Həmin əsərlərdə Osmanlı leksikasının elementləri sezilməkdədir.

1889-cu ildə ailə Rumıniyanı tərk edərək Osmanlının paytaxtı İstanbula köçür. Burada Mehmet adi məktəbdə təhsil alır. Sonrakı illərdə Namiq Kamal və Abdulla Həmidin əsərlərindən təsirlənmişdir. O eyni zamanda fransız, ərəb və fars dillərini də öyrənir. 1898–1899-cu illərdə Rusiya Krımında məskunlaşmağa və məktəb müəllimi kimi karyera qurmağa çalışır. Amma hər iki xahişi hökumət tərəfindən rədd edilir.

1904-cü ildə atasının ölümündən sonra Niyazi Rumıniyaya geri qayıdaraq Konstansa tatar cəmiyyətinə qoşulur. Rumın ordusunun zabiti və Birinci Dünya müharibəsinin qəhrəmanı Kazım Abdulakimin bacısı Sefike Abdulakimlə evlənir. Onların dörd qız və iki oğlu övladı olmuşdur (uşaqlardan ikisi yeniyetmə yaşlarında vəfat etmişlər).

Niyazi 1906-cı ildə yerli tatar məktəbində müəllim təyin edilir, Osmanlı tarixini, Osmanlı dilini, poeziya və nəsri, fars ədəbiyyatı və kəlamları tədris edir. 1910–1914-cü illər aralığında bu tədris müəssisəsinin direktoru kimi çalışmışdır, 1916-cı ildən sonra isə Məcidiyyə şəhərinə köçür. Bu zaman yerli islam seminariyasının direktoru təyin olunur. 1909-cu ildə İstanbulda "Kader" nəşrlər evində nəşr edilən "Dobruca" jurnalının redaktoru olur. Orada öz qısa həcmli əsərlərini dərcc etməyə başlayır.

1918-ci ildə Kurultay Krım Xalq Respublikasını tanıdığını elan etdikdə Niyazi Simferopola köçür. Burada o, krım-tatar aktivistlərinə qoşulur, "Hak ses" qəzetini nəşr edir və bir müddət Krım təhsil nazirliyində çalışır. Qızıl Ordu Krıma daxil olduğu zaman o Rumıniyada gizlənir. Həmin vaxtdan Mehmet Niyazi ədəbi fəaliyyətə qədəm basır, onun ədəbi karyerasının ən məhsuldar dövrü başlayır. O, öz əsəlrərini krım-tatar dilində dərc etdirir (ərəb əlifbasında). İcma lideri olaraq krım qaçqınlarının İkinci Polşa Respunlikasının prometeizm siyasətindən ilham almağa çalışan yeni dalğasına təsir göstərir

Mehmet Niyazi arvadı Sefikenin ölümündən bir müddət sonra vərəmdən vəfat etmişdir. Yazıçı Məcidiyyədə dəfn edilmiş, mərasimdə xeyli sayda oxucusu iştirak etmişdir. Onun baş daşında krım möhürü təsvir edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  Brian Glyn Williams, *The Crimean Tatars*, Brill Publishers, Leiden, 2001, p.283–286
**Xüsusi ərimə istiliyi** — ərimə temperaturunda kütləsi 1 kq olan bərk kristal maddəni mayeyə çevirmək üçün lazım olan istilik miqdarına deyilir, λ=Q/m. Burada λ - xüsusi ərimə istiliyi, *Q* - istilik miqdarı, *m* - maddənin kütləsidir. BS-də ölçü vahidi 1 C\kq-dır.

Xüsusi ərimə istiliyi maddənin növündən asılıdır. 

Ərimə nöqtəsi bərk və ya duru maddənin bəlli bir isti və ya soyuqluğa yetşəndə duru yada bərk bir maddəyə dönməsinə deyilir. Ərimə nöqtəsi ən məşhur olan maddə sudur.

*Xüsusi kristallaşma istiliyi* - bərkimə temperaturunda 1 kq maddənin kristallaşması zamanı ayrılan istiliyə deyilir. İşarə olunması ,qiyməti və ölçü vahidi xüsusi ərimə istiliyi ilə eynidir. Maddənin bərk kristal halı daxili enerjinin minimumuna uyğundur. Kristala istilik verdikcə onun temperaturu yüksəlir. Ərimə temperaturuna çatdıqda temperaturun artışı dayanır və verilən istilik miqdarı həmin temperaturda nizamlı düzülüşdən nizamsız dquruluş yaranmasına , yəni mayeyə çevrilməsinə sərf olunur. Bu zaman maddənin daxili enerjisi Q = λm ərimə istiliyi qədər artır. Amorf maddələr üçün nizamsız düzülüş mövcud olduğundan temperatur daima artaraq ərimə sona çatır.

Mənbə
-----

* M.Murquzov və b. Fizika. VII sinif üçün dərslik. Bakı, 2005.

İstinadlar
----------

1. ↑  Horst Kuchling-Taschenbuch der Physik kitabı-Wärmelehre fəsli-s 269-270-ISBN 3-446-22883-7
**Qızardılmış şir kəllələri** — Kələm yarpaqlarının yanında olan qızardılmış ət parçaları şir kəlləsinə bənzədiyinə görə yemək belə adlanır. 

Rəvayətə görə, yeməyin müəllifi Yançjoudakı bir qadınmış.

İnqradientlər
-------------

* mal əti - 500 qram
* iri çiy krevetkalar - 7-8 ədəd
* qurudulmuş "şiitake" göbələkləri - 10 ədəd
* balaca kələm - 1 ədəd
* toyuq bulyonu - 150-200 ml
* göy soğan - 3-4 ədəd
* zəncəfil kökü - 3 sm
* şəkər tozu -1 xörək qaşığı
* ağ şərab - 1 xörək qaşığı
* küncüt yağı - 2 çay qaşığı
* nişasta
* duz
* istiot

Hazırlanma üsulu
----------------

Şiitake göbələklərini qaynar suda 30-60 dəqiqə saxlayın, sonra xırda doğrayın. Krevetkalarıt iri tikələrlə doğrayın. Soğanı da bu formada doğrayın. Zəncəfili təmizləyin və xırda doğrayın.

Mal ətini kiçik tikələrə kəsib blenderdə farş vəziyyəti alana qədər doğrayın. Ora krevetka, göbələk, göy soğan, şəkər tozu, zəncəfil, ağ şərab, soya sousu və bir qədər nişasta əlavə edin. Duzlayın və zövqünüzdən asılı olaraq, istiot əlavə edin.

Farşı yaxşıca qarışdırıb yarım saatlığa soyuducuya qoyun.

Vaxt keçəndən sonra farşı çıxarın, əllərinizi soyuq suda isladıb farşdan hər birinin diametri 6 sm olan kürələr hazırlayın.

Onları nişastada çevirib tavanın içinə azacıq bitki yağı tökün və güclü odda qızardın. Küftə formalı kürələr qızarana qədər çevirib bişirin.

Kələm yarpaqlarını uzununa iki yerə bölün. Yarpağın yuxarı hissəsinə toxunmayın, aşağı və daha qaba hissəsini təxminən 3 sm enində zolaqlara doğrayın.

Qazana bir qədər bitki yağı tökərək kələmin aşağı hissəsini duzlayın və orada bir qədər qızardın. Sonra kürələri düzün. Oraya bulyonu elə tökün ki, məhlul kürələrin yarısından yuxarı qalxmasın.

Qazanı 20 dəqiqə sonra oddan götürün.

Mənbə
-----

* Günün təamı: Qızardılmış şir kəllələri Arxivləşdirilib 2011-02-03 at the Wayback Machine
**Əsədova Qızbəs Zülfüqar qızı** (1916, Laçın rayonu – 11 dekabr 2008, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının əməkdar həkimi.

Həyatı
------

Qızbəs Əsədova 1916-cı ildə Laçın rayonunda anadan olub. 1937-ci ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunun müalicə işi fakültəsini bitirib. Təyinatla Qusar rayonuna göndərilən Qızbəs Əsədova həkim kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. İkinci dünya müharibəsinin qara xəbəri bütün Azərbaycanı bürüyəndə gənc vətənpərvər həkim könüllü olaraq cəbhəyə getmiş, müxtəlif hospitallarda çalışmış minlərlə döyüşçüyə həyat bəxş etmişdir.

1951-ci il oktyabrın 8-dən Bakıdakı M.Hüseynov adına 3 saylı şəhər poliklinikasına baş həkim təyin olunub. 2002-ci il mayın 23-də işdən azad olunub. Poliklinikada baş həkim işlədiyi dövrdə eyni zamanda Yasamal rayon Veteranlar Şurasının sədri olub. Respublikanın əməkdar həkimi fəxri adına layiq görülüb. "Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (Azərbaycan SSR)", "II dərəcəli Böyük Vətən müharibəsi" ordenləri və müxtəlif medallarla təltif olunub. 80 və 90 illik yubileyləri təntənəli keçirilib. 2006-cı ildə Azərbaycan Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

2008-ci il dekabrın 11-də vəfat edib. Qızbəs Əsədovanın ailəsi beş uşaqdan ibarət olub. O, iki yaşında olarkən ataları Zülfüqar 1918-ci ildə Zəngəzurda ermənilər tərəfindən öldürülüb.

1925-ci ildə Mir Cəfər Bağırov Laçına səfər edərkən 9 yaşlı Qızbəs Əsədova onun avtomobilinin qarşısına çıxır. Bağırov avtomobili saxlatdırıb soruşur ki, qızım niyə yolda durmusan, nə istəyirsən? Q.Əsədova cavab verir ki, oxumaq istəyir. Bağırov onu özü ilə rayon mərkəzinə gətirir və təhsil alması üçün rəhbərliyə tapşırıq verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Könüllərdə yeri olan həkim...[*ölü keçid*]
2. ↑  "Əbədi qəhrəmanlıq dastanı". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-03.
**Mehmet Rüfət Börəkçi** (*türk.* Mehmet Rifat Börekçi; 29 noyabr 1860, Ankara – 5 mart 1941, Ankara) — Türk din adamı, siyasətçi, Dəyanət işləri üzrə rəhbər (1924–1941).

Ankaranın görkəmli şəxsiyyəti kimi Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinə və Mustafa Kamal Atatürkə dəstəyini əsirgəməyən Türkiyə Çümhuriyyətnin ilk Dənanət işləri üzrə başçısıdır. Müəyyən dövrlərdə millət vəkili də olmuşdur. 23 aprel — 27 oktyabr 1920)

Həyatı
------

1860-cı ildə Ankaranın Beynam bölgəsində anadan olub. Atası Börekçizade Əli Kazım Əfəndi Ankara alimlərindən biridir. İlk və orta təhsilini Ankarada başa vurduqdan sonra ali təhsil almaq üçün İstanbula getmiş, burada Beyazit mədrəsəsinin professorlarından Atıf Əfəndinin mühazirələrinə qatılmış və dini ali elmləri öyrənərək diplomla təltif edilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

İlk vəzifəsinə Ankaradakı Fazliye Mədrəsəsində müəllim kimi başladı. 10 oktyabr 1898-ci ildə Ankara Apelyasiya Məhkəməsinin üzvü, 25 noyabr 1908-ci ildə Ankara müftisi təyin edildi. 1911-ci ildə bir müddət Sivrihisar ilçesinin icra başçısı vəzifəsini icra etdi.

İstinadlar
----------
**Bavariya kürfürstlüyü** (*alm.* Kurfürstentum Bayern‎) və ya **Bavariya elektoratlığı** — Müqəddəs Roma imperiyasına bağlı feodal dövlətlərdən biri.

Haqqında
--------

### Coğrafi mövqeyi

Bavariya kürfürstlüyü indiki Yuxarı və Aşağı Bavariya, eləcə də Yuxarı Pfalts bölgələrinin böyük bir hissəsini təşkil edirdi. 1779-cu ilədək hazırda Avstriyaya bağlı İnnfirtel şəhəri də məhz kürfürstlüyün tabeliyində idi. Ancaq həmin il bağlanan və Bavariya taxtı uğrunda gedən taxt mübarizəsini başa çatdıran Teşen sülhüylə, İnnfirtel və ətraf bölgələri Habsburqlara ilhaq edildi. Kürfürstlük idarəetmə baxımından 4 ayrı əyalətə ayrılmışdı: Münhen, Burqhausen, Landşut və Straubinq.

### Tarixi

#### Otuzillik müharibə

1597-ci ildə Bavariya hersoqu olan I Maksimilyan iqtisadi həyatı məhv olmuş və iğtişaşlarla çalxalanan bir taxtı ələ almışdı. Ancaq səltənətinin ilk 10 ilində maliyyə və ədliyyə sistemini yenilədi. Bir neçə yeni bölgəni hakimiyyəti altına aldı və Otuzillik müharibədə söz sahibi olan komandirlərdən birinə çevrildi. 1632-ci ildə isveçlilərin ölkənin şimalını işğal etməsi və I Maksimilyanın bağlanan müvəqqəti atəşkəsi pozmasının ardından fransız və isveçlilərin bölgəyə hücum etməsi nəticəsində ölkə darmadağın oldu. Bu dağıntıları qismən aradan qaldırdıqdan sonra I Maksimilyan 1651-ci ildə İnqolştadtda vəfat etdi.

Mənbə
-----

* Otto Von Pivka (November 1980). *Napoleon's German Allies*. Osprey Publishing. pp. 3–. ISBN 978-0-85045-373-7
**Kamerun–Nigeriya münasibətləri** — Kamerun Respublikası ilə Nigeriya Federativ Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

Bakassi problemi
----------------

Bakassi yarımadası
İki ölkə arasında əsas mübahisə predmeti Bakassi yarımadası ilə bağlıdır. Belə ki, bu ərazi Nigeriyaya məxsus olmuşdur. Lakin 22 noyabr 2007-ci ildə BMT-nin Beynəlxaq Məhkəməsi yarımadanın Kameruna verilməsi haqqında qərar çıxarmışdır. Ancaq buna baxmayaraq Nigeriya senatı bu qərarın ölkə konstitusiyasına zidd olduğunu bildirərək çıxarılan qərara əməl etmir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Cameroon/Nigeria Mixed Commission Arxivləşdirilib 2012-04-03 at the Wayback Machine from the United Nations Office for West Africa


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Kamerun ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nigeriya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Adeli pinqivini** (*ing.* *"Adélie penguin"*) (Pygoscelis adeliae), pinqvinlər (Spheniscidae) fəsiləsindən olan Antarktida mənşəli pinqivin növüdür. Boyu 45–75 sm aralığında, çəkisi təxminən 5 kiloqramdır. İmperator pinqivini ilə yanaşı Antarktida qitəsinin əsas hissəsində görülən tək pinqivin növüdür. Növün adı, fransız tədqiqatçı Cu les Dumontun həyat yoldaşı Adelidən alır.

Özəllikləri
-----------

Bu pinqvinin üst qisimi qara, alt qisimi ağ rəngdədir. Ağ göz çevrəsi və sarı ayaqlar xarakteristik xüsusiyyətidir.

Yaşayışları
-----------

Adeli pinqvinləri, sıxlıqla, koloniyalar halında yaşayır və çoxalırlar. Ross adası üzərində təxminən yarım milyon fərddən ibarət Adeli pinqvini koloniyası var. Yerlərinə çox bağlıdırlar. Antarktida yayında əsasən quruda, digər zamanlarda dənizdəki parça buzlu sahələrin sahilində yaşayırlar. Sayları təxminən 20 milyon olaraq hesablanır.

Çoxalma
-------

Adeli pinqvininin yumrtası
Bu pinqvinlərin kürt periodu oktyabr ayında başlayır. Dişilər bir araya yığılmış daşlardan ibarət yuvalara yumurtalarını qoyur və yenidən yemək axtarmağa gedirlər. Erkək pinqvinlər isə kürtləri sahiblənirlər. Davam edən 35 gün ərzində bu heyvanlar heç bir şey yeməzlər və bu müddət ərzində balalar yumurtadan çıxırlar. Bu əsnada dişilər də dönər və balaların yetişdirilməsində köməkçi olurlar. Mart ayına kimi bala pinqvinlər yetkin halına gəlirlər və balıq ovlamaq üçün onlar da dənizə gedən pinqvinlərə qoşularlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3
3. ↑   (ing.) Adélie, adj. and n Arxivləşdirilib 2019-09-13 at the Wayback Machine. OED Online. Oxford University Press, March 2014.
4. ↑   (ing.) "Continental-scale mapping of Adélie penguin colonies from Landsat imagery" doi:10.1016/j.rse.2013.08.009.
5. ↑   (ing.) "Climate change winners and losers" Arxivləşdirilib 2013-11-02 at the Wayback Machine. 3 News NZ. April 4, 2013.

Xarici keçidlər
---------------

* (ing.) Pygoscelis adeliae

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q187958
* Wikispecies: Pygoscelis adeliae
* ADW: Pygoscelis\_adeliae
* ARKive: pygoscelis-adeliae
* Avibase: 4A947BE7A06E046E
* BioLib: 8360
* BirdLife: 22697758
* BirdLife-Australia: adelie-penguin
* BOLD: 52308
* eBird: adepen1
* EoL: 45512077
* Euring: 20200
* Fossilworks: 372696
* GBIF: 2481663
* iNaturalist: 3810
* IRMNG: 10855125
* ITIS: 174445
* IUCN: 22697758
* NCBI: 9238
* Neotropical: adepen1
* NZBO: adelie-penguin
* NZOR: 432ac2fb-c11b-422d-90bd-beb8b7d08a86
* SeaLifeBase: 73696
* WoRMS: 225757
* Xeno-canto: Pygoscelis-adeliae

 |
**Azərbaycan SSR əməkdar texnoloqu** (*azərb-kiril.* Азәрбајҹан ССР әмәкдар технологу) — Azərbaycan SSR-də texnika və texnologiyanın yaradılması sahəsində fərqlənmiş şəxslərə verilən fəxri ad.

Tarixi və əsasnaməsi
--------------------

"Azərbaycan SSR əməkdar texnoloqu" fəxri adı Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 16 sentyabr 1985-ci il tarixli Fərmanı ilə təsis edilmişdir.

Fəxri ad ilə texniki-iqtisadi göstəricilərinə görə yüksək dünya səviyyəsinə cavab verən, prinsipcə yeni və səmərəli texnika və texnologiyanın yaradılmasına və tətbiq edilməsində görkəmli xidmətlərə görə texnologiya təşkilatlarının, elmi-tədqiqat idarələrinin, istehsal və elm-istehsal birliklərinin və müəssisələrinin işçiləri təltif edilirdilər.

"Azərbaycan SSR əməkdar texnoloqu" fəxri adı tabeliyində konstruktor təşkilatları, elmi-tədqiqat idarələri, istehsal və elm-istehsal birlikləri və müəssisələri olan Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının, Azərbaycan SSR nazirliklərinin, dövlət komitələrinin və baş idarələrinin, habelə ittifaq tabeliyində olan təşkilatların, müəssisələrin və birliklərin təqdimatına əsasən verilirdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  «Азәрбајҹан ССР әмәкдар технологу» вә «Азәрбајҹан ССР әмәкдар технологу» фәхри адларынын мүәјјән едилмәси һаггында Азәрбајҹан ССР Али Совети Рәјасәт Һеј'әтинин Фәрманы // Коммунист. № 215 (19786). 17 сентјабр 1985-ҹи ил. С. 2.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan SSR əməkdar konstruktoru
* Azərbaycan SSR əməkdar ixtiraçısı
* Azərbaycanın fəxri adları
**Əhməd şah (Abdali) Dürrani** (d. 1722, Multan, Pəncab - ö. 1773, Toba Məruf, Əfqanıstan) — Dürranilər sülaləsinin ilk şahı.

Həyatı
------

Sadozay soyundan, Abdali elinin rəisi Məhəmmədzaman xanın oğludur. 1737-ci ildə dustaq edilərək İrana, Nadir şah Qırxlı-Avşarın yanına göndərildi. Qısa müddətdə şahın güvənini qazanaraq 1745-ci ildə Mazandaran valisi oldu.

1747-ci ildə Əhməd şah, Avşar hökmdarı Nadir şahın öldürülməsindən sonra soydaşlarından, (Puştunlardan) təşkil olunan yerli güclərə dayanaraq Əfqanıstana yürüdü. Qəndəhara gedərək Hacı Camal liderliyindəki Barakzayi, Şah Vəli xan liderliyindəki Bamizayi və Cahan xan liderliyindəki Popalzayi kimi bütün Puştun qəbilələrini toplayaraq, Loya Cirgə olaraq bilinən Böyük Məclisi təşkil etdi və Əfqanıstan şahı seçildi. Ayrıca Dürr-i Dürran (İnciler İncisi) unvanını aldı.

Kabil və dolaylarını ele keçirdikdən sonra 1747-1769-cu illər arasında Hindistana doqquz səfər etdi. Lahoru və Multanı işgal etdi. Xorasana doğru irəliləyərək 1750-ci ildə Herat və Məşhədi aldı. 1757-ci ildə Dehli səfərinə çıxdıysa da, ordusunda vəba baş göstərincə geri döndü. 1758-ci ildə Pəncaba ard-arda səfərlər təşkil edərək bir hind ordusunu Panipatda məğlub etdi. Sihlərin üsyanını yatırdı, amma Pəncabı idarəsi altına ala bilmədi. 1760-cı ilin əvvəlində, Amu Dəryadan (Ceyhun) Hind okeanına qədər uzanan geniş bir bölgəni əlinə keşirmişdi.

1761-ci ildə burda Maratalara qarşı mütləq bir zəfər qazandı. 1764-cü ildə Hindistana böyük bir səfər daha təşkil edərek bu torpaqları yağmaladı. Son illərini Toba təpələrindəki Mürğabda keçirdi.

Əhməd şah, buyruq tanımaz, əmr dinləməz tayfaları tək bir siyasi idarə altında toplamağı bacararaq bugünkü Əfqanıstanın qurucusu olmuşdur. Öləndən sonra imperatorluğu, Ceyhundan Hindistana, Tibetdən Xorasana qədər uzanırdı, amma sağlam bir təmələ əsaslanırdı. Dövlət idarəsində, öz seçdiyi tayfa başçılarından ibarət doqquz nəfərlik bir məşvərət şyrası vardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-10-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-06.

Həmçinin bax
------------

* Nadir şah Qırxlı-Avşar
* Dürranilər sülaləsi
* Dürranilər İmperiyası

Xarici keçidlər
---------------
| Ueşeş  Heroqliflərdə |
| --- |
|  |

**Ueşeş** (q.misir wꜣšꜣšꜣ və ya wꜣšš) — Qədim Misir kitabələrində haqqında məlumat verilən "dəniz xalqları"ndan biri. Onların adları II minilliyin axırlarına aid mənbələrdə çəkilir.

Tarixi
------

"Ueşeş" Qədim Misir mənbələrində adları çəkilən "dəniz xalqları"nı təşkil edən müxtəlif qruplar arasında ən az tədqiq olunanıdır. "Ueşeş" adı "Ekveş" ilə birlikdə sadəcə III Ramzesin hakimiyyətinə aid mənbələrdə hallanır. "Ueşeş" üçün heç bir vizual təsvir müəyyən edilməmişdir.

Mənbələrə görə, "Ueşeş" Amurru çarlığının ərazisində düşərgə salmışdı. "Ueşeş" və onların digər "dəniz xalqları" ilə qurduqları koalisiya fironun orduları tərəfindən darmadağın edilmişdir. Bu döyüşdən sonra "dəniz xalqları"ndan çoxlu sayda əsir götürülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Edward Noort.* Die Seevölker in Palästina. Kampen. 1994. 56–57. ISBN 9789039000120. 2022-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-30.
2. ↑  *Samuel Birch.* Plate LXXVI // Facsimile of an Egyptian hieratic papyrus of the reign of Rameses III, now in the British Museum, Papyrus Harris no 1. London: British Museum, Department of Egyptian and Assyrian Antiquities. 1876. 28, 76. 2022-02-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-30.
3. ↑  Heike Sternberg-el Hotabi: *Der Kampf der Seevölker gegen Pharao Ramses III*. Rahden 2012, S. 50.
4. ↑  *Edward Noort.* Die Seevölker in Palästina. 1994. 74–77. ISBN 9789039000120. 2022-03-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-30.
Bosniya diyarı: Bosniya və Hürseqovina xəritəsində
**Bosniya diyarı** (*serb.* Босанска Крајина, bosn. Bosanska Krajina, xorv. Bosanska krajina) — Bosniya və Herseqovinanın şimal-qərbində yerləşmiş tarixi vilayət. Vilayət üç çay ilə əhatələnmişdi — Sava, Una və Bras. Üstəlik həmdə Bosniya və Herseqovinanın tarixi, iqtisadi və mədəni subyekti.

Hazırda diyar ərazisi Bosniya və Herseqovinanın iki subyekti arasında bölünmüş halındadır: Serb Respublikası və Bosniya və Herseqovina Federasiyası.

Bosniya diyarının şimal-qərbi həmdə Boxaç diyarı olaraq tanınır. Bu isə eyni adlı (bosn. Bihaćka Krajina) Bixaç şəhərindən götürülmüşdür.

Şəhərləri
---------

* Banya-Luka
* Bixaç
* Priedor
* Bosanka-Dubisa
* Belika-Kladuşa
* Sanski-Most

Əhali
-----

Bosniya vilayətinin əhalisi (1991 il.):

* Serblər: 43 %
* Boşnaklar: 40 %
* Xorvatlar: 10 %
* Digərləri (Macarlar, Qaraçılar, Ukraynalılar, Rumınlar): 7 %

Tarixi
------

1683–1690-ci illərdə Osmanlı imperiyası ilə Avtriya-Macarıstan imperiyası arasında baş vermiş müharibəsində Macarıstan və Sloveniya Habsburqların nəzarətinə keçmişdir. Bosniyanın şimal və qərb hissəsi "Bosniya dövləti" Habsburqlar və Osmanlılar arasında bölünür. Habsburqlar bölgəni kapitanlığa bölmüşdürlər. Hər kapitanlıq hərbi qüvvələrə sahibdir. Regionda yaşayan serb cobanlar Habsburqlar imperiyasına qarşı əsas qüvvələrə çevrilmişdir. Bu dövrdən serblər Bosniya diyarında üstünlük təşkil etmişdir. Sava, Una və Brbad çaylarının vadisi avropa ədəbiyyatında XVIII və XIX əsrlərdə Türk Xorvatiyası adlanırdı. "Kraina" adı (Diyar) türklər tərəfindən verilmiş və avtriya, italyan, alman və holland xəritəçilər tərəfindən xəritəyə salınmışdır. 1860-ci ildə bölgənin provaslav əhalisinin etirazı ilə "Türk Xorvatiyası" "Bosniya diyarı" olaraq adlandırılmışdır. Bu ad ilk dəfə xəritələrdə 1869-cu ilə aiddir. Bosniya kapitanları öz titullarını və torpaqlarını saxlamaqla bosnaklar arasında ən varlı qruplardan birinə çevrilmişdir.
Diyar 1875–1878-ci illər serb hərəkatının mərkəzinə çevrilmişdir. Üsyan zamanı 150 000 insan həlak olmuşdur. Bu isə o zaman Bosniya və Herseqovinanın 1 100 000 əhalisinin 13 % təşkil edirdi.

Son yüz illikdə isə Bosniya diyarı antifaşist dirənişi ilə tanınır. Bu bölgə Yuqoslaviyanın istənilən ərazisinə nisbətdə qarışın etnik tərkibə sahib partizan qüvvələri vardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Magaš, Branka; Žanić, Ivo.* The War in Croatia and Bosnia-Herzegovina 1991-1995. Taylor & Francis. 2001. səh. 11. ISBN 0-7146-8201-2.
2. ↑  "Bosnia and Herzegovina". 1911 Encyclopædia Britannica. LoveToKnow. 2010-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-06-18. Donji Kraj, the later Krajina, Kraina or Turkish Croatia, in the north-west
3. ↑  *Borna Fuerst-Bjeliš, Ivan Zupanc.* "Images of the Croatian Borderlands: Selected Examples of Early Modern Cartography". Hrvatski geografski glasnik (69/1). 2007: 16. 2011-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-06-25. Schimek's Map of the Turkish Croatia, 1788. (Facsimile from Marković 1998). "Turkisch Croatien"
**Elayza Teylor** (*ing.* Elayza Jane Taylor-Cotter, 24 oktyabr 1989-cu ildə anadan olub) — "100" serialında Klark Qriffin rolu ilə tanınan avstraliyalı aktrisa.

Bioqrafiya
----------

Elayza Teylor Melburnda anadan olub. Bir qardaşı və iki bacısı var. Onun anası qrafik dizayner, atası isə keçmiş stend-up komediyaçısıdır. "Calder High" məktəbində oxuyub. O yeniyetmə vaxtlarında dəniz bioloqu olmaq istəyirdi.

Karyera
-------

Elayza karyerasına hələ yeniyetmə ikən Avstraliyanın "Pirat adaları" və "Gecə əyləncəsi" serialında baş rollarla başlayıb. 2005-ci ildə o, 2008-ci ilə qədər Janai Timmins rolunu oynadığı "Network Ten "Qonşular"" adlı sabun operasına qoşuldu. Taylor şoudan ayrıldıqdan sonra Böyük Britaniyaya getdi və burada bir filmdə rol aldı.

2013-cü ilin əvvəlində ABŞ-da heç bir iş təcrübəsi olmayan Taylor The CW-nin postapokaliptik serialı olan "100"da baş rola çəkildi. O bu rolu müsahibə vermədən, sadəcə olaraq, prodüserlərə öz tərcümeyi-halını video şəklində göndərməklə aldı. Premyerası 19 mart 2014-cü ildə baş tutdu.

2016-cı ildə Elayzanın Daniel Uebberlə birlikdə oynadığı "Thumper" filmində Ket Karter rolunu aldığı məlum oldu.

Şəxsi həyat
-----------

Elayza rəfiqəsi Claire Wyndham ilə birlikdə Taylandın Tau adasında qeyri-kommersiya məqsədi daşıyan Tau Beynəlxalq İbtidai Məktəbini qurdular.

7 iyun 2019-cu ildə Taylor "100" filmində həmkarı Bob Morli ilə gizli şəkildə evləndiyini, 7 fevral 2022-ci ildə isə hamilə olduğunu elan etdi. 18 mart 2022-ci ildə uşağı dünyaya gəldi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Paul Gray.* "Neighbours: The Perfect Blend | Interview: Eliza Taylor-Cotter". perfectblend.net. 2008-01-19. 2017-12-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-19.
2. ↑  "Facts" (ingilis). 2014-03-21. 2017-02-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-19.
3. ↑  "Last Day On Set?". Neighbours.com. (Network Ten). 2007-09-28. 2007-10-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-03.
4. ↑  "Best panto ever at the Pavilion". Dorset Echo. 2008-01-11. 2014-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-03.
5. ↑  "Actress, Aussie and philanthropist Eliza Taylor talks 'Thumper'". espnW. 2019-04-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-26.
6. ↑  *Meredith B. Kile‍.* "'The 100' Stars Eliza Taylor and Bob Morley Announce They're Married!" (ingilis). Entertainment Tonight. 2019-06-07. 2020-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-08.
7. ↑  "Surprise! The 100's Eliza Taylor and Bob Morley Reveal They Got Married: 'We Are Beyond Happy'". 2019-06-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-23.
**«Ufa Neftayırma Zavodu»** — Ufa şəhərində yerləşən, neft emalını həyata keçirən zavod.

Zavodun tarixi
--------------

Zavodun tikintisinə 1935-ci ildə başlanılır. Zavodun rəsmi açlışı isə 1937-ci ildə baş tutur. 1936-cı ildə açılmış İşimbay Neftayırma zavodundan sonra fəaliyyətə başlayır.

1938-ci ildə zavod 117 ton benzin istehsal edir. 1939-cu ildə zavodun birinci mərhələsinin tikintisini başa çatdırılmışdır. 1940-cı illərin sonlarına kimi ikinci mərhələ (birləşmiş termal krekinq qurğusu, asfalt zavodu) və üçüncü mərhələ (qazlaşdırma, polimerləşmə, hidrogenləşdirmə) istifadəyə verilmişdir. Böyük Vətən müharibəsi zamanı cəbhəni yanacaqla təmin edirdi. 
Müharibədən sonra zavodda katalitik krekinqanın, yanacaqların hidrotreatmentinin, alüminosilikat katalizatorunun istehsalının sənaye yeni texnoloji proseslərinin mənimsənilməsi həyata keçirilir.

1959-cu ildən yüksək kükürdlü neftin emalı gerçəkləşdirilir. 1970-ci illərdə neft emalı zavodunda əsaslı yenidənqurma işləri aparılır, yeni proses birləşmələri (katalitik islahat vahidi L-35-5, mis-xrom katalizatorlarının istehsalı üçün GIPH-105, inert qaz, elementar kükürd) istehsal gücləndirilir, məhsulun keyfiyyəti isə yaxşılaşdırılır.

1970-1975-ci illərdə zavodda texniki hidrogen istehsalına başlanılır. Zavod 1980-1985-ci illərdə Başqırıstanda ilk olaraq Orenburq və Karaçağan qaz yataqlarının kondensatlarının işlənməsinə başladı.
Həmin dövrdə yeni inşa edilmiş komsomol qəsəbəsi olan Novoaleksandrovka başqa əraziyə köçürülür. Buna səbəb isə SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinə görə yaşayış məntəqəsi bu tip müəssisələrdən müəyyən məsafədə yerləşməli olmasıdır.

1995-ci ildə zavodun fiziki cəhətdən köhnəlmiş qurğuların əvəzinə, G-43-107 /1 katalitik krekinq kompleksi işə salındı. Bu da neft emalı dərinliyini və yüksək oktanlı benzinin istehsalını artırmağa imkan verdi.

2009-cu ildə ən iri şirkətlər arasında zavod 319-cu yeri tutur.

Müasir vəziyyət
---------------

2008-ci ildə müəssisənin nizamnamə kapitalı 619,277 milyon rubl təşkil etmişdir. Eyni dövrdə zavod 6,148 milyon ton neft hasil etmişdir.

Zavoda daxil olan xammal əsasən Qərbi Sibir (təxminən 50 %), Başqırdıstan (təxminən 40 %) neftindən və 10 % qaz kondensatlarından daxil olur.

Məhsullar
---------

### Benzin

* Avtomobil benzini Aİ-92
* Avtomobil benzini Premium-95
* Avtomobil benzini Requlyar-92

### Dizel yanacağı

* Dizel Z-35-0,2
* Dizel L-62-0,2
* Ekoloji Dizel DZEÇ-0,035-25

### Digər

* Mazut M-100, VII

İstinadlar
----------

Нефтеперерабатывающий комплекс ПАО АНК «Башнефть»

1. ↑  "Уфимский нефтеперерабатывающий завод, OАО". 2010-05-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-23.

Mənbə
-----

* Уфимский НПЗ — информация об ОАО Уфимский нефтеперерабатывающий завод
* Şirkət: Ufa Neftayırma Zavodu