**Gürcüstan** (*gürc.* საქართველო – *Sakartvelo*) — Cənubi Qafqazda dövlət. Gürcüstan Şərqi Avropa ilə Qərbi Asiyanın kəsişməsində yerləşir. Şimalda Rusiya, şərqdə Azərbaycan, cənubda Ermənistan və Türkiyə ilə həmsərhəddir. Ölkənin qərbində isə Qara dəniz yerləşir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Tbilisi şəhəri, ümumi sahəsi 69,700 kvadrat kilometrdir. Gürcüstan 1991-ci ildə SSRİ-dən müstəqilliyini əldə etmişdir.

Gürcüstan
Gürcüstan qədim tarixə malik bir ölkədir. Gürcüstanın tarixi qədim Kolxida və İberiya krallıqlarına gedib çıxır. Dünyada xristanlığı qəbul edən 2-ci dövlət olan Gürcüstan XI və XII əsrlərdə ən qüdrətli çağını yaşamışdır. XIX əsrin əvvəlində Rusiyaya birləşdilib. 1918-ci ildə müstəqillik əldə etsə də, qısa müddətdən sonra RSFSR tərəfindən işğal olundu.

Etimologiya
-----------

Gürcülər özlərini "**kartveli**" (gürcü) (tək hal) və "**kartvelebi**" (gürcülər) (cəm hal), ölkələrini "**Sakartvelo**" (Gürcüstan / kartvel və ya gürcü diyarı), dillərini "**kartuli**" (gürcücə, kartvelcə) və ya "**kartuli ena**" (gürcü dili, kartvel dili) olaraq adlandırır. Kartvelebi adlanan qrup isə sadəcə gürcülərin əksəriyyətini deyil, Gürcüstanın digər kartveldilli millətlərini də (bunlara meqrelləri və svanları aid etmək olar) əhatə etməkdədir.

Qonşuları və bölgə xalqları tərəfindən gürcülər fərqli adlarla tanınırlar: azərbaycanlılar "gürcü", "gürcülər", "Gürcüstan", türklər "gürcü", "gürcüler", "Gürcistan", farslar "qorci", "qorciha", "Qorcestan", ermənilər "vratsi", "vratsineri", "Vrastan", ruslar "qruzin", "qruzinı", "Qruziya" ifadələrini istifadə edirlər. İngiliscə isə "Georgian" (corcian), "Georgians" (corcians) və "Georgia" (Corciya) adları istifadə edilirlər.

Fars dilindən qaynaqlanan "*gürcü*" sözünün mənşəyi haqqında iki fərqli yanaşma mövcuddur. Bunlardan birincisi qədim yunan və latın mənşəli, "təsərrüfatla əlaqəsi olan" mənasında işlənən "georgos / georgicus" sözündən əmələ gəldiyinə dair teoremdir. Bir başqa yanaşma isə qədim fars dövlətində gürcülərin "Gurcan" və ya "Gurc" olaraq adlandırıldığı və "gürcü", "georgian" kimi adların farsca "gorg" (canavar) sözündən gəldiyi və bu sözdən yaranmış olmasıdır.

Tarix
-----

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan tarixi*
Uzaq keçmişdə bu ərazilərdə yunanlara və romalılara məlum olan iki dövlət mövcud idi: İberiya və Kolxida. Bu dövlətlər 337-ci ildə xristianlıq qəbul etdilər. Bizans və ərəb idarəsindən qurtarıb gürcü məlikləri XI əsrdə torpaqlarını birləşdirib müstəqil Gürcü şahlığını yaratdılar. XII əsrdə bu şahlıq qonşu əraziləri fəth edib güclü bir dövlətə dönür. XIV əsrdən bəri monqollar, iranlılar və osmanlılar ölkəyə hücum edib müstəqilliyinə dəfələrlə son qoyurdular. 1783-cü ildə gürcü Kartli-Kaxeti şahı İrakli II Rusiya ilə Georgievsk müqaviləsini imzaladı. Bu müqavilə əsasəm Rusiya Gürcüstana mühafizə tə'min etsə də, Qacarlar hələ də ölkəyə qarşı hücum etməyə davam edirdi. 1801-ci ildə Gürcüstan Rusiya tərəfindən zəbt edildi. 1810 Rusiya qərbi gürcü İmereti çarlığını da özünə tabe etdi. 1918-ci ilə 1921-ci illər arasında Gürcüstan müstəqil respublika idi. 1921-ci ildə rus ordusu Gürcüstana daxil olub, müstəqilliyi ləğv etdi və SSRİ-nin tərkibində Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı. 1922–1936-cı illərdə Gürcüstan Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikasına daxil idi. 1991-ci ildən bəri Gürcüstana Respublikası müstəqil ölkədir.

Ərazi
-----

İqlim
-----

Gürcüstanın iqlimi coğrafi bölgələr üzrə dəyişkəndir. Qafqaz dağlarının soyuq şimal küləklərini və ölkənin Qaradənizdən gələn nəmli və isti bir hava axınının təsirində qalması iqlimin yumşaq və yağışlı olmasına imkan yaradır.

Qara Dənizə yaxın Kolxida ovalığında isə astropikal iqlim özəllikləri görülür. Əsasən payız və qış aylarında yağan yağışlar qərbdən şərqə doğru getdikcə azalır. Kolxida ovalığında ildə orta hesabla 1600–2000 mm. olan yağış miqdarı Kartli və Kaxetiya yaylalarında 508 miliimetrə qədər azalır.

Yay və qış arasındakı istilik fərqi qərbdə çox dəyişkən quru iqliminin hökm sürdüyü şərqə daha çoxdur.

Gürcüsdan qədim döv Gürcüstanın ən vacib faydalı qazıntı ehtiyatları marqans, mis, arsen, qurğuşun, sink filizi və digər metal filizi yataqları, həmçinin neft və daş kömürdür. Gürcüstanın əsas neft yataqları Kolxida düzənliyində və Kaxetiya regionunun cənub hissəsində, Azərbaycanla sərhəd ərazilərdə yerləşir. Neft yataqları 350–1500 metr dərinliklərdə yerləşir. Daş kömür ehtiyatları əsasən qərbi Gürcüstanda yerləşir. Onun ehtiyatları bir neçə yüz milyon tondur. Dəmir filizi ehtiyatı 150 milyon ton, marqans yataqları ehtiyatı 50 milyon ton həcmində dəyərləndirilir.

### Daxili sular

Təbii su ehtiyatları baxımından zəngin bir ölkə olan Gürcüstanda Böyük Qafqaz dağlarının buzlaqlarından qidalanan Bzibi, Kodori, İnquri, Tsxenitskali və Rioni çayları Qara dəniz hövzəsinə daxildirlər. Mənbəyi Türkiyədən başlayan Çorux çayı Batum yaxınlarında Qara dənizə, Kür isə Xəzər dənizinə tökülür. Kürün qolları olan Liaxvi, Çama, Tana, Tedzami, Araqvi, İori və Alazanidən əkin sahələrinin sulanmasında əhəmiyyətli yer tutur.

Cavaxetiya vulkanik yaylasında olan irili xırdalı bir neçə göl yağış və yeraltı su mənbələrindən qidalanır; bu göllərdə bol miqdarda forel ve sazan balıqları var.

### Bölgələri

Gürcüstan səth şəkilləri baxımından üç bölgəyə ayrılır.

* 1. Şimalda Böyük Qafqaz sıra dağlarının yerləşdiyi bölgə.
* 2. Cənubdakı Acara-İmereti. Trialeti, Borjomi-Bakuriani və Axalçixe dağlarının yerləşdiyi Kiçik Qafqaz kütləsindən yaranan bölgə.
* 3. Bu iki kütlə arasında ova və yaylaların yer aldığı Engebeli çöküntü bölgəsi.

Qərbdən şərqə doğru getdikcə yüksələn Böyük Qafqaz sıra dağları ölkəni Rusiya Federasiyasından ayırır. Ən yüksək zirvələri təşkil edən Şxara (5068 m), Kazbek (5047 m), Rustavi (4960 m), Tetnults (4852 m) və Uşba (4700 m) bu bölgədədir; cənubdakı Kiçik Qafqaz dağları daha alçaq olub yüksəklik Didi-Abuli doruğunda ancaq 3301 metrə qədər çıxır.

Şimal və cənubdakı dağlıq kütlələr arasında qalan çöküntü alanının qərb tərəfində Kolxida ovalığı, şərqdə Kartli və Kaxetiya yaylaları var.

### Təbiət

#### Flora

Bol yağış alan Kolxida ovalığında astropikal bitki örtüyü görülür və burada bambuk, evkalipt, palma kimi ağacların da yetişməsinə uyğun şərait var. Qaradənizə yaxın bölgələrdə 1000–1200 metrə qədər gürgən və 2000 metrəyə qədər şam ağaclarından yaranan meşələr hakimdir: daha yüksəklərdə isə otlaqlar yerləşir.

Torpaqlarının üçdə biri meşələrə örtülü olan ölkədə şam, ladin, meşə, şabalıd, ağcaqayın, küknar, dişbudaq ve ihlamur boldur.

#### Fauna

Meşələrin yüksək yerlərində və dağlarda dağ keçisi, karaca, çöl donuzu, ayı, vaşaq, tülkü və qurd kimi heyvanlar, çaylarında bol miqdarda balıq yaşayır.

### İnzibati-ərazi bölgüsü

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan Respublikasının inzibati-ərazi bölgüsü*

Gürcüstan 2 muxtar respublikadan və 9 diyardan ibarətdir. Muxtar respublikalara Acarıstan və Abxaziya aiddir. Onların hər ikisi Sovet dövründə yaradılmış və müasır Gürcüstan Konstitutsiyası tərəfindən tanınırlar. Separatist Cənubi Osetiya isə administrativ olaraq Şida Kartli regionuna daxildir. Digər 9 region isə Quriya, İmeretiya, Kaxetiya, Yuxarı Kartli, Mtsxeta-Mtianeti, Raça-Leçxumi və Kvemo Svaneti, Sameqrelo-Zemo Svaneti, Samtsxe-Cavaxeti, Aşağı Kartli regionlarıdır. Sağdakı cədvəldə Gürcüstanın inzibatı dairələri və onların mərkəzi şəhərləri göstərilmişdir. Bu regionlar özləri də inzibati olaraq rayonlara bölünürlər. Ümumi olaraq Gürcüstanda 72 rayon mövcuddur.

İqtisadiyyat
------------

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan iqtisadiyyatı*
BTC boru xətti
Gürcüstan aqrar-sənaye ölkəsidir. 2004-cü ildən etibarən iqtisadiyyatı sabit artım tempi, kiçikhəcmli büdcə kəsiri (2006-cı ildə ÜDM-in 0,3%-i həcmində), valyuta ehtiyatlarının sürətlə artması, xarici dövlət borcunun idarəolunan səviyyəyə düşməsi və inflyasiya proseslərinin sürətlənməsi ilə xarakterizə olunur.

2006-cı ildə burada iqtisadi artım 9,6%, adambaşına düşən ÜDM 3153 lari (1771 ABŞ dolları) təşkil etmişdir. Son 3 ildə (2004–2006) büdcə xərclərinin orta illik 47% artması qiymətlərin bahalaşmasını stimullaşdıraraq 2006-cı ildə 8,8%-ə çatmasını şərtləndirmişdir. Xarici ticarət balansında irihəcmli kəsirə baxmayaraq, ölkəyə intensiv axıb gələn xarici investisiyalar daxili valyuta bazarında təzyiq yaradaraq ABŞ dollarına nəzərən larinin məzənnəsini 2002-ci ilin aprelindən etibarən davamlı olaraq bahalaşdırmaqdadır.

Gürcüstanın ÜDM istehsalı 1990-cı ildə 8,5 milyard dollar olduğu halda 2010-cu ildə 11,7 milyard dollara yüksəlib. Müqayisə üçün onu bildirək ki, 1990-cı ildə Ermənistanın ümumi daxili məhsul (ÜDM) istehsalı indiki (2010-cu il) qiymətlərlə 2,2 milyard dollar idisə, 2010-cu ildə 9,3 milyard dollar, Azərbaycanda isə 1990-cı ildə olan 6,5 milyardlıq ÜDM istehsalı 2010-cu ilin yekununda 54,3 milyard dollarlıq istehsala çatıb. 1990-cı ildə Gürcüstan iqtisadiyyatı Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatının 50 faizini təşkil edirdi. 2010-cu ildə isə Gürcüstan Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatının 15,5 faizini formalaşdırır. 2010-cu ildə Gürcüstanda adambaşına düşən ÜDM məbləği 2,6 min dollardır, 1990-cı ildə isə bu göstərici 2.400 dollar olub. Bu göstəricilər onu bildirir ki, ötən 20 il ərzində Gürcüstan iqtisadiyyatında artım çox cüzi olub. Proqnozlara görə 2015-ci ildə Gürcüstanın Ümumi Daxili Məhsulu 14,8 milyard dollar olacaq.

*Sənayesi* — Gürcüstan SSR sənaye3si, 1982-ci ildə 1913-cü ilə nisbətən 119 dəfə artmışdır. Maşınqayırma, kimya sənayesi və elektroenergetika sürətlə inkişaf etdirilməsinə baxmayaraq, hələlik kənd təsərrüfatı xammalını emal edən sahələri üstünlük təşkil edir.

*Yeyinti sənayesi* məhsul istehsalına görə birinci yeri tutur. Onun tərkibində meyvə-tərəvəz konserv sənayesi həlledici rol oynayır. Çay fabrikləri Qərbi Gürcüstanın çayçılıq rayonlarında yerləşir və Tbilisidə və SSRİ-nin bir sıra şəhərlərindəki çay şökmə və doldurma fabriklərinə xammal veriri. Şərabçılıq əsasən Alazan dairəsində (Kaxetiya) Pioni çayının aşağı axarında (İmeretiya) və şərab doldurma isə Tbilisi şəhərində inkişaf etdirilir. O cümlədən şampan şərabı, meyvə-tərəvəz konservi müəssisələri tərəvəzçilik və bağçılıq rayonlarında yerləşir.

*Yüngül sənaye*- yun, ipək, pambıq, parça, dəri ayaqqabı istehsalı ilə təmsil olunmuşdur. İpəkçiliyin əsas mərkəzlərində ipək sarıma və ipək parça toxumu ((Tbilisi və Kutaisi) fabrikləri yaradılmışdır. Tbilisdə mahmud parça və trikotaj-əyirmə, Qoridə pambıq-parça kombinatları da var.

*Kimya sənayesi* azot kübrələri, kimya əczaçılıq preparatları, kaprolaktam və sintetik liflər istehsal edir. (Rustavidə)

*Maşınqayırmanın* ixtisaslaşması Zaqafqaziya təsərrüfatının tələbatı ilə sıx bağlıdır. Tbilisi və Batumi şəhərlərində çay yığımı və emalı, şərab, konserv, ipək toxuculuğu sənayesi üçün maşın və avadanlıqlar istehsal olunur. Bundan əlavə Tbilisidə metalkəsən dəzgahlar, magistral elektrovozları, mürəkkəb və dəqiq elektron cihazları hazırlanır. Kutaisidə yük avtomobilləri, traktorlar, dağ-mədən, çayyığan kombayınlar və şaxta avadanlıqları istehsal olunur.

Rustavinin metallurgiya kombinatları çuqun, polad, prokat və boru istehsal edir. Çiaturidə çıxarılan manqan Zestafoni ferroərintilər zavodunda əridilir. Tbilisi yaxınlığında mis kolçedani və polimetal filizi çıxaran və emal edən Madneuli dağ-mədən kombinatı tikilmişdir.

Ordu
----

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan Silahlı Qüvvələri*
SSRİ dağıldıqdan sonra digər respublikalar kimi Gürcüstan da müstəqil ordu quruculuğuna başladı, lakin keçmiş Sovet İttifaqının digər regionlarından fərqli olaraq Gürcüstanda ordu quruculuğu bir qədər fərqli aparıldı. Gürcüstan müstəqilliyə müharibə ilə başladı. Cənubi Osetiya və Abxaziya Gürcüstanın başağrısına çevrildi. Məhz buna görə, Gürcüstanın ordu quruculuğunda problemlər yaşandı. Məhz 94–95-ci illərdən sonra Gürcüstanda ordu quruculuğuna start verildi.

Gürcüstan Silahlı Qüvvələri NATO ölkələri hesabına formalaşdırılıb. 2003-cü ildə Gürcüstanda baş verən Narıncı inqilabdan sonra hakimiyyətə gələn Mixail Saakaşvili ölkədə digər sahələrlə yanaşı orduda da ciddi islahatlara başladı. İlk növbədə ordunun Rusiya sistemindən NATO standartlarına keçidinə başlanıldı. Digər sahələrdən fərqli olaraq, Silahlı Qüvvələrin modernləşdirilməsi daha sürətlə aparıldı və demək olar ki, ölkə büdcəsinin çox hissəsi orduya yönəldildi. Məhz ölkənin xarici dövlətlərdən aldığı çoxsaylı kreditlər bu gün Gürcüstan üçün üçün nəhəng həcmdə borc yaratmışdır. Hazırda Gürcüstanın Silahlı Qüvvələri Quru Qoşunlarından, Hərbi Hava və Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələrindən, Hərbi Dəniz Qüvvələrindən, eləcə də Milli Qvardiyadan ibarətdir. Şəxsi heyətin ümumi sayı 25–30 minə nəfərə yaxındır. Səfərbərlik ehtiyatı 100 minə yaxındır, amma prezident Mixail Saakaşvili bir neçə il əvvəl bəyan etmişdi ki, Gürcüstan Silahlı Qüvvələrinin şəxsi heyəti 100 min nəfərə qədər olacaq. Ölkənin Quru Qoşunlarında 12,5 min hərbi qulluqçu (digər məlumata görə – 16,5 min nəfər) xidmət edir. 2007-ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə, Quru Qoşunlarına aşağıdakılar daxildir:

* Birinci piyada briqadası (dislokasiya yeri Vaziani), heyəti 2500 nəfər. Onun tərkibində 11-ci Telavi yüngül piyada taburu (560 nəfər), 13-cü Şavnabad yüngül piyada taburu (560 nəfər), 16-cı Saçxer dağ-atıcı taburu (560 nəfər), kommandos taburu (560 nəfər), tank taburu (T-72), arxa təminat taburu, kəşfiyyat və mühnədis-istehkam bölükləri;
* İkinci piyada briqadası (dislokasiya yeri Kutaisi): 22-ci (Batumi), 23 və 24-cü piyada taburları, tank taburu (T-72), artilleriya diviziyası, arxa təminat taburu, kəşfiyyat və mühəndis-istehkam bölükləri;
* Üçüncü piyada briqadası (dislokasiya yeri Qori): 31, 32, 33, 34-cü piyada taburları, tank taburu (T-72), artilleriya diviziyası, arxa təminat taburu, kəşfiyyat və mühəndis-istehkam bölüyü. Briqada 2004-cü ilin avqustundan sonra amerikalı təlimatçılar tərəfindən təlim görüb;
* Dördüncü piyada briqadası (dislokasiya yeri Tbilisi): iki piyada və bir mexanikləşdirilmiş tabur (1,5 min nəfər), tank taburu (T-72), artilleriya diviziyası, arxa təminat taburu, kəşfiyyat və mühəndis-istehkam bölükləri. Bu briqada ən təcrübəli hissələrdən biridir. Orada xidmət edənlər arasında Abxaziya müharibəsində xidmət etmiş hərbi qulluqçular da var;
* Xüsusi təyinatlı əlahiddə briqada (dislokasiya yeri – Tbilisi yaxınlığındakı Kocori yaşayış məntəqəsi). "İraq taburu" adlanan hissə məhz burada komplektləşdirilib. Bu briqadada döyüş qabiliyyətli xüsusi təyinatlılar xidmət edir, amma onlardan əksər vaxtlarda xüsusi obyektləri və dövlətin birinci şəxslərini mühafizə etmək üçün istifadə olunur. "İraq taburu"ndan əsasən Sxinvali üçün diversiya qrupları formalaşdırılır;
* Əlahiddə artilleriya briqadası (dislokasiya yeri Axalsix): 4 diviziya, o cümlədən bir reaktiv hissə.

Gürcüstan Silahlı Quru Qoşunlarında 167 tank (30 ədəd T-55, 137 ədəd T-72), 40 ədəd BMP-1, 55 ədəd BMP-2, 11 ədəd BRDM-1, 37 ədəd BTR-70 və 33 ədəd BTR-80, 50 ədəd MTLB), 373 ədəd artilleriya sistemi (3 ədəd 152 mm-lik Qiaçint-B topları, 11 ədəd 152 mm-lik Msta-B qaubitsaları, 67 ədəd 122 mm-lik D-30 qautibsaları 62 – SAU (Pion, "Msta-S", "Dana", "Akasiya", "Qvozdika"), 21 ədəd BM-21 Qrad RYAS (Reaktiv Yaylım Atəş Sistemi), 6 ədəd RM-70 RYAS, 2 ədəd Uraqan RYAS var. HHQ və HHM-də 2 min hərbi qulluqçu xidmət edir. Buraya daxildir: HHM əlahiddə diviziyası (Kutaisi), Marneuli və Kopitnaridə aviabazalar, Alekseyevka aerodromu. Aviasiya 10–12 ədəd Su-25 təyyarəsindən ibarətdir. Digər məlumatlara görə, gürcü ordusunda 16 ədəd Su-25T (SSRİ istehsalı) və 5 ədəd Su-25 Scorrion (İsrailin Elbit system şirkəti müasirləşdirib) var. Bundan başqa aviasiyada 2 ədəd MiQ-23, 4 ədəd – Yak-52, 4 ədəd L-29 "Delfin" təlim təyyarəsi, 6 ədəd An-2 desant təyyarəsi, 2 ədəd Yak-40, 4 ədəd MiQ-23 cəbhə qırıcısı, 4 ədəd L-159 ALCA var. Orduda Mi-24 və Mi-8 vertolyotları var. Aviasiyada əlahiddə eskadrilya var. HHM-ə 40 ədəd Strela-10 zenit raket kompleksi, Şilka, Neva, İqla və Strela daxildir. Ukrayna istehsalı RLS 36D6-M kompleksi var. HDQ-yə 3,1 min hərbi qulluqçu daxildir. Komanda qərargahı və əsas baza Potidə yerləşir. HDQ-yə eləcə də dəniz eskadrilyası, dəniz piyadası (Poti), sahil mühafizəsi bölməsi daxildir. HDQ-nin silah və texnikası aşağıdakılardan ibarətdir: "Dioskuriya" raket kateri (1971-ci il istehsalı, Fransa istehsalı). Gəmi 2003-cü ilin əvvəlində Yunanıstanda təmir olunub. Su tutumu 255 tondur; "Tbilisi" raket kateri; "Batumi" və "Akmeta" artilleriya katerləri; "İveriya", "Mestia", "Kutaisi", "Bofors", "Tsxaltubo", "Qali" keşikçi katerləri, "Qantiadi" patrul kateri. Bundan başqa kiçik desant katerləri və yardımçı gəmilər mövcuddur. Bir sıra katerlər SSRİ-nin sərhəd qoşunlarından qalıb. Hazırda onlar təmir olunub. İki "Point" tipli keşikçi kateri ABŞ Sahil Mühafizəsi tərəfindən verilib. Bundan başqa Gürcüstan Silahlı Qüvvələri öz arsenalına Türkiyə istehsalı olan "Ejder" və "Otokar Cobra" BTR-lərini daxil edib.

NATO standartlarına keçmiş gürcü ordusu 2008-ci il avqust hadisələri zamanı az qala məhv olmaq təhlükəsi altında qalmışdı. Həmin müharibə Gürcüstan ordusunda kifayət qədər nöqsanların olduğunu bir daha üzə çıxardı. Gürcüstan ordusu həm də xaricdə bir çox sülhməramlı və hərbi əməliyyatlarda iştirak edir. 2012-ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə Əfqanıstanda 900 gürcü hərbçisi xidmət edir, 2012-ci ilin payızından onların sayının 1.600 nəfərə çatdırılıb. Ümumilikdə, 2014-cü ilin iyun ayına qədər Əfqanıstanda 30 gürcü hərbçisi öldürülüb, daha 435 əsgər isə yaralanıb.

Əhali
-----

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan əhalisi*
2015-ci ilin yanvar ayının 1-ə olan rəsmi məlumata əsasən Gürcüstan əhalisi 3 729 500 nəfər təşkil etmişdir. (Abxaziyanın və Cənubi Osetiyanın əhalisi bu saya əlavə edilməmişdir). ki, onun da 2410.8 min nəfəri şəhər və şəhər tipli qəsəbələrdə, 2073 min nəfəri kəndlərdə yaşayır. Ümumi əhalinin 762.9 min nəfərini 0–14 yaşlarda olanlar, 3100.2 min nəfərini 15–64 yaşda olanlar, 620.7 min nəfərini isə 65 və daha yuxarı yaşda olanlar təşkil edir. Əhalinin sayında Abxaziyada və Cənubi Osetiyada yaşayan insanlar nəzərə alınmayıb.

### Şəhərlər

Əhalisinin sayına görə Gürcüstanda ən böyük şəhər 1.1 milyon əhalisi olan paytaxt Tbilisidir. İkinci böyük şəhər isə İmeretiya regionunda yerləşən 188.000 əhalisi olan Kutaisidir, lakin son illərdə Gürcüstanda şəhərlərin demək olar ki, hamısının əhalisi azalmaqdadır. Belə ki, 1989-cu ildə Tbilisi əhalisi 1.250.000 nəfər idi, həmçinin Kutaisinin əhalisi də həmin ildə 232.000 nəfər olsa da, 2009-cu ildə onun da əhalisi azalmışdır. Aşağıdakı cədvəldə Gürcüstanın 10 ən böyük şəhərlərinin əhalisi göstərilmişdir.

| Sıralaması | Adı | 1989-cu ildə əhalisi | 2002-ci ildə əhalisi | 2009-cu ildə əhalisi |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Tbilisi | 1.243.200 | 1.073.300 | 1.106.700 |  |
| 2. | Kutaisi | 232.500 | 186.000 | 188.600 |  |
| 3. | Batumi | 136.900 | 121.800 | 122.500 |  |
| 4. | Rustavi | 159.000 | 116.400 | 117.400 |  |
| 5. | Zuqdidi | 49.600 | 68.900 | 72.300 |  |
| 6. | Qori | 67.800 | 49.500 | 50.800 |  |
| 7. | Poti | 50.600 | 47.100 | 47.500 |  |
| 8. | Samtredia | 34.300 | 29.800 | 29.600 |  |
| 9. | Xaşuri | 31.700 | 28.600 | 28.300 |  |
| 10. | Senaki | 28.900 | 28.100 | 28.100 |  |
|

### Etnik tərkib

Gürcüstanın etnik xəritəsi (2002 sa.)
17–24 yanvar 2002-ci il ümumrespublika əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən Gürcüstanın ümumi 4.371.535 nəfər əhalisinin 3.661.173 nəfərini və ya 83,75 %-ni **kartvellər**, 785.578 nəfərini və ya 6,51 %-ni **azərbaycanlılar**, 284.761 nəfərini və ya 5,69 %-ni **ermənilər**, 24.256 nəfərini və ya 1,55 %-ni **ruslar**, 4.896 nəfərini və ya 0,87 %-ni **osetinlər**, 70.973 nəfərini və ya 1,63 %-ni isə digərləri təşkil edir.

**Milli tərkib**| Etnik qrup | 1989 sa. | 2017 sa. |
| --- | --- | --- |
| cəmi | 5 400 841 | 4 371 535 |
| **kartvel** | 3 787 393 | 3 661 173 |
| azərbaycanlı | 595 556 | 796 761 |
| erməni | 437 211 | 248 929 |
| rus | 341 172 | 67 671 |
| osetin | 164 055 | 38 028 |
| yezidi | 33 331 | 18 329 |
| berzen | 100 324 | 15 166 |
| ukraynalı | 52 443 | 7 039 |
| kistin | m.y. | 7 011 |
| yəhudi | 24 795 | 3 772 |
| abxaz | 95 853 | 3 527 |
| assuriyalı | 6 206 | 3 299 |
| kürd |  | 2 514 |
| avar | 4 230 | 1 996 |
| çeçen | 609 | 1 271 |
| polyak | 2 014 | 870 |
| moldavan | 2 842 | 864 |
| alman | 1 546 | 651 |
| belorus | 8 595 | 542 |
| qaraçı | 1 744 | 472 |
| axısqa türkü | 1 375 | 441 |
| udin | 93 | 203 |
| bolqar | 671 | 138 |
| litvalı | 977 | 134 |
| latış | 530 | 91 |
| eston | 2 316 | 56 |
| iranlı | 123 | 46 |
| çex | 101 | 46 |
| ləzgi | 720 | 44 |
| inquş | 170 | … |
| digər | 21 846 | 2 349 |
|

Mədəniyyət
----------

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan mədəniyyəti*
### İncəsənət

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan incəsənəti*
### Mətbəx

*border=none Əsas məqalə: Gürcüstan mətbəxi*

Gürcüstanda ən populyar soyadlar
--------------------------------

Gürcüstan Reyestr Xidmətinin məlumatına görə 2015-ci il üçün ölkədə ən populyar 10 soyad aşağıdakılardır:

1. Beridze 19 987
2. Məmmədov 19 294
3. Kakbadze 13 914
4. Gelaşvili 13 505
5. Əliyev 13 118
6. Maisuradze 12 542
7. Georqadze 10 710
8. Lomidze 9 581
9. Çiklauri 9 499
10. Kvaraçxeliya 8 815

### Din

17–24 yanvar 2002-ci il ümumrespublika əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən Gürcüstanın ümumi 4.371.535 nəfər əhalisinin 3.872.099 nəfərini və ya 88,58 %-ni **xristianlar**, 433.784 nəfərini və ya 9,92 %-ni **müsəlmanlar**, 3.541 nəfərini və ya 0,08 %-ni **iudaistlər**, 62.111 nəfərini və ya 1,42 %-ni isə digərləri təşkil edir.

Şəkillər
--------

* Şota Rustaveli, böyük gürcü şairi.Şota Rustaveli, böyük gürcü şairi.
* Vaja Pşavela, gürcü şairi. 1914Vaja Pşavela, gürcü şairi. 1914
* Gürcüstanın kosmosdan görünüşüGürcüstanın kosmosdan görünüşü
* Şara dağıŞara dağı
* Uşba dağıUşba dağı
* Qafqaz dağlarıQafqaz dağları
* Ananuri qalasıAnanuri qalası
* SvanetiyaSvanetiya
* Tbilisi mərkəzi parkı , 2005Tbilisi mərkəzi parkı , 2005
* Tbilisi, 2002Tbilisi, 2002
* Tbilisi, 1671Tbilisi, 1671
* Mtsxeta, 1996Mtsxeta, 1996
* Mtsxeta, Cvari kilsəsiMtsxeta, Cvari kilsəsi
* Batumi şəhəriBatumi şəhəri

Mənbə
-----

1. "Всесоюзная перепись населения 1989 года. Рaспpeдeлeниe нaсeлeния Гpузинской ССР по нaиболee многочислeнным нaционaльностям и языку — **Еженедельная демографическая газета Демоскоп Weekly**". Archived from the original on 2015-07-07. İstifadə tarixi: 7 iyul 2015..

İstinadlar
----------

1. ↑  "Number of Population as of January 1, 2015" (PDF). National Statistics Office of Georgia. Archived from the original on 23 October 2015. İstifadə tarixi: 1 may 2015..
2. ↑  "Preliminary Results of 2014 General Population Census of Georgia" (PDF). National Statistics Office of Georgia. 23 October 2015 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 1 may 2015. Arxivləşdirilib: gürc. ing.
3. ↑  "Beynəlxalq Valyuta Fondunun Hesabatı". 2011-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-11-13.
4. ↑  .
5. ↑  "Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatı son 20 ildə". 2011-11-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-11-19.
6. ↑  R. Məmmədov SSRİ-nin iqtisadi coğrafiyası s.256
7. ↑  "Azərbaycan və Gürcüstan ordusu müqayisəsi". 2021-03-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-14.
8. ↑  "Georgian Soldier Succumbs to Injuries Suffered in Afghanistan". Civil Georgia. 8 June 2015. 11 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 June 2015.
9. 1 2  National Statistics Office of Georgia: Population Arxivləşdirilib 2014-07-01 at the Wayback Machine
10. ↑  National Statistics Office of Georgia: 02 Population by age and sex for the beginning of the year Arxivləşdirilib 2013-07-19 at the Wayback Machine
11. 1 2  The European Centre for Minority Issues Caucasus: Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926–2002 Arxivləşdirilib 2015-11-22 at the Wayback Machine
12. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-12.
13. 1 2 3 4 5  "Population by religious beliefs (By Major Adminstrative-Territorial Units)" (PDF). 2013-03-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2012-09-19.

Xarici keçidlər
---------------

* United Nations: Concludes Public Review of Initial Report of Georgia
* Full information about (country) Georgia
* Friends of Georgia Arxivləşdirilib 2004-03-21 at the Wayback Machine (Friends of Georgia International Foundation).

Həmçinin bax
------------

* Gürcüstan Hərbi Tarix Muzeyi
* Gürcüstan Prokurorluğu
* Gürcüstan Xalq Maarif Muzeyi
* Gürcüstan kəndlərinin siyahısı
* Gürcüstanda mədənçilik
* Gürcüstanın poçt markaları və poçt tarixi

| ⛭Gürcüstan mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Gürcüstan"**
 | Gürcüstan |


| ⛭Avropa ölkələri |
| --- |
| Albaniya  • Almaniya  • Andorra  • Avstriya  • Azərbaycan  • Belarus  • Belçika  • Bolqarıstan  • Bosniya və Herseqovina  • Böyük Britaniya  • Çexiya  • Danimarka  • Ermənistan  • Estoniya  • Finlandiya  • Fransa  • Gürcüstan  • Xorvatiya  • İrlandiya  • İslandiya  • İspaniya  • İsveç  • İsveçrə  • İtaliya  • Kipr  • Kosovo  • Latviya  • Litva  • Lixtenşteyn  • Lüksemburq  • Macarıstan  • Malta  • Moldova  • Monako  • Monteneqro  • Niderland  • Norveç  • Polşa  • Portuqaliya  • Rumıniya  • Rusiya  • San-Marino  • Serbiya  • Slovakiya  • Sloveniya  • Şimali Kipr Türk Respublikası  • Şimali Makedoniya  • Türkiyə  • Ukrayna  • Vatikan  • Yunanıstan | EU members and candidates |

| ⛭Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) |
| --- |
| İttifaq üzvləri | Amerika Birləşmiş Ştatları • Albaniya • Almaniya • Belçika • Böyük Britaniya • Bolqarıstan • Çexiya • Danimarka • Estoniya • Finlandiya • Fransa • İspaniya • İsveç • İtaliya • İslandiya • Kanada • Latviya • Litva • Lüksemburq • Macarıstan • Monteneqro • Niderland • Norveç • Polşa • Portuqaliya • Rumıniya • Slovakiya • Sloveniya • Şimali Makedoniya • Türkiyə • Xorvatiya • Yunanıstan |  |
| Namizəd ölkələr | Bosniya və Herseqovina • Gürcüstan • Ukrayna |


| ⛭Asiya ölkələri |
| --- |
| Azərbaycan  • Banqladeş  • Bəhreyn  • BƏƏ  • Bruney  • Butan  • Cənubi Koreya  • Çin  • Çin Respublikası  • Ermənistan  • Əfqanıstan  • Filippin  • Gürcüstan  • Hindistan  • İsrail  • İndoneziya  • İordaniya  • İraq  • İran  • Kamboca  • Kipr  • Qazaxıstan  • Qətər  • Qırğızıstan  • Koreya Xalq Demokratik Respublikası  • Kuveyt  • Laos  • Livan  • Malayziya  • Maldiv  • Misir  • Monqolustan  • Myanma  • Nepal  • Oman  • Özbəkistan  • Pakistan  • Rusiya  • Səudiyyə Ərəbistanı  • Sinqapur  • Suriya  • Şərqi Timor  • Şimali Kipr Türk Respublikası  • Şri-Lanka  • Tacikistan  • Tailand  • Türkmənistan  • Türkiyə  • Vyetnam  • Yaponiya  • Yəmən |  |

| ⛭Qara dəniz ölkələri |
| --- |
| Qara dənizlə həmsərhəd olan ölkələr | 
* Abxaziya Abxaziya1
* Bolqarıstan Bolqarıstan
* Gürcüstan Gürcüstan
* Rumıniya Rumıniya
* Rusiya Rusiya
* Türkiyə Türkiyə
* Ukrayna Ukrayna

 |
| Şəhərlər | 
* Batumi
* Burgas
* Konstansa
* Giresun
* Hopa
* İstanbul
* Kerç
* Manqaliya
* Nevodari
* Novorossiysk
* Odesa
* Ordu
* Poti
* Rize
* Samsun
* Sevastopol
* Soçi
* Suxumi
* Trabzon
* Varna
* Yalta
* Zonquldak

 |
| 1 Mübahisəli dövlət — qismən beynəlxalq tanınması var, lakin əksər ölkələr tərəfindən Gürcüstanın ərazisi hesab olunur. |

| ⛭**Şərq Tərəfdaşlığı** |
| --- |
| Avropa İttifaqı • Azərbaycan • Belorusiya • Ermənistan • Gürcüstan • Moldova • Ukrayna |

| ⛭ABŞ-ın əsas qeyri-NATO müttəfiqləri |
| --- |
| 
* Əfqanıstan Əfqanıstan (De-yure)
* Avstriya Avstriya
* Avstraliya Avstraliya
* Bəhreyn Bəhreyn
* Misir Misir
* İsrail İsrail
* Yaponiya Yaponiya
* İordaniya İordaniya
* Küveyt Küveyt
* Mərakeş Mərakeş
* Yeni Zelandiya Yeni Zelandiya
* Pakistan Pakistan
* Filippin Filippin
* Cənubi Koreya Cənubi Koreya
* Tailand Tailand
* Tunis Tunis

 | Map showing the Major non-NATO allies |
| **Potensial ölkələr**
* *Çili Çili*
* *Kolumbiya Kolumbiya*
* *Gürcüstan Gürcüstan*
* *Moldova Moldova*
* *Oman Oman*
* *Qətər Qətər*
* *Səudiyyə Ərəbistanı Səudiyyə Ərəbistanı*
* *Ukrayna Ukrayna*
* *Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri BƏƏ*
 |

| ⛭Türk xalqlarının əhəmiyyətli dərəcədə yaşadıqları ölkələr və regionlar |
| --- |
| Müasir dövlətlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| BMT üzvü olan dövlətlər | Azərbaycan Azərbaycan • Qazaxıstan Qazaxıstan • Qırğızıstan Qırğızıstan • Türkmənistan Türkmənistan • Türkiyə Türkiyə • Özbəkistan Özbəkistan (Qaraqalpaqıstan) |
| Qismən tanınanlar | Şimali Kipr Türk Respublikası Şimali Kipr Türk Respublikası |

 |
| Türk xalqlarının əhəmiyyətli dərəcədə yaşadıqları və ya türk dillərindən birinirəsmi dil kimi tanıyanölkələr və ya regionlar | 

|  |  |
| --- | --- |
| 50 %-dən artıq | Monqolustan Bayan-Ölqiy vilayəti (Monqolustan) • İran Cənubi Azərbaycan (İran) • Moldova Qaqauziya (Moldova) • Çin Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu (Çin Xalq Respublikası) • Rusiya **Rusiya regionları:** Başqırdıstan Başqırdıstan • Tatarıstan Tatarıstan • Tıva • Çuvaşıstan • Saxa (Yakutiya) |
| 10—50 % | Ukrayna Krım Muxtar Respublikası (Ukrayna) • Əfqanıstan Əfqanıstan • İran İran • Kipr Kipr • Rusiya **Rusiya regionları:** Altay Respublikası • Həştərxan vilayəti • Dağıstan Dağıstan • Kabarda-Balkariya • Qaraçay-Çərkəz • Orenburq vilayəti • Samara vilayəti • Tümen vilayəti • Ulyanovsk vilayəti • Çelyabinsk vilayəti • Xakasiya • Tacikistan Tacikistan • Suriya Suriya |
| 5—10 % | Bolqarıstan Bolqarıstan • Gürcüstan Gürcüstan • İraq İraq • Monqolustan Monqolustan • Rusiya Rusiya |
| 1—5 % | Almaniya Almaniya • Şimali Makedoniya Şimali Makedoniya • Moldova Moldova • Serbiya Kosovo və Metoxiya (Serbiya)• Lixtenşteyn Lixtenşteyn • Avstriya Avstriya • Niderland Niderland
 |

 |
| Tarixi dövlətlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| Qədim dövr | Böyük Hun İmperiyası • Qaoçe Ulu Bəyliyi • Göytürk xaqanlığı • Qırğız xaqanlığı • Avar xaqanlığı • Qərbi Göytürk xaqanlığı • Şərqi Göytürk xaqanlığı • Xəzər xaqanlığı • Böyük Bolqar xanlığı • Toxaristan Yabquluğu • Birinci Bulqar dövləti • İdil Bulqar dövləti • Türgiş xaqanlığı • Kimək xaqanlığı • Uyğur xaqanlığı • Oğuz dövləti • Qarluq xaqanlığı • Qaraxanlılar dövləti • Qansu Uyğur idikutluğu • Qarahoca Uyğur idikutluğu • Peçeneqlər • Tulunilər dövləti • Kumanlar • Ağşidlər dövləti • Qəznəvilər dövləti • Böyük Səlcuq İmperiyası • Anadolu bəylikləri • Rum sultanlığı • Xarəzmşahlar dövləti • Börilər • Ağsunqurilər • Zəngilər • Eldənizlər • Ərbil bəyliyi • Salqurlular • Müəzzilər dövləti (Dehli Məmlükləri) • Dehli sultanlığı • Cığatay xanlığı • Rəsulilər sülaləsi • Altun Orda/Qıpçaq xanlığı • Ağ Orda • Məmlük dövləti (Qahirə Məmlükləri) • Xələclər sülaləsi • Osmanlı İmperiyası • Tuğluqoğulları sülaləsi • İlyasşahilər sülaləsi • Bəhməni sultanlığı • Benqal sultanlığı • Teymurilər dövləti • Qaraqoyunlu • Ağqoyunlu • Şəki hakimliyi • Malva sultanlığı • Özbək xanlığı • Şeybani xanlığı/Boz Orda • Qazan xanlığı • Qırım xanlığı • Noqay Ordası • Qasım xanlığı • Qazax xanlığı • Moğolustan • Böyük Orda • Həştərxan xanlığı • Bidər sultanlığı • Bicapur sultanlığı (Adilşahlar sülaləsi) • Sibir xanlığı • Buxara xanlığı • Səfəvi imperiyası • Xivə xanlığı • Yarkənd xanlığı • Qütbşahlar • Böyük Moğol İmperiyası • Mehdioğlu xanlığı • Tarku şamxallığı • Kokand xanlığı • Əfşarlar dövləti • Daşkənd dövləti (1784) • Azərbaycan xanlıqları • Azərbaycan sultanlıqları • Künduz xanlığı • Nişapur xanlığı • Buxara əmirliyi • Qacarlar • Dunqan xanlığı • Yettişar (Yeddişəhər) xanlığı • Bəlx xanlığı • Kumul xanlığı |
| Yeni dövr |  Qərbi Frakiya Müstəqil Hökuməti • Qırım Xalq Cümhuriyyəti • Alaş Orda • Araz Türk Cümhuriyyəti • Cənub-Qərbi Qafqaz Türk Cümhuriyyəti • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti • Şərqi Türkistan İslam Respublikası • İkinci Şərqi Türkistan Respublikası • Azadıstan • Böyük Millət Məclisi Höküməti (Türkiyə Cümhuriyyəti) • Hatay dövləti • Tıva Xalq Respublikası • Azərbaycan Milli Höküməti • Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti • Tatarıstan (müstəqillik cəhdi, səsvermə) • Qaqauziya Respublikası • Qırğız Respublikası • Özbəkistan Respublikası • Azərbaycan Respublikası • Türkmənistan Respublikası • Qazaxıstan Respublikası |

 |