**ISO 14000** təşkilatların fəaliyyətlərinin (proseslərinin və s.) ətraf mühitə mənfi təsir göstərməsini (yəni hava, su və ya torpaqda mənfi dəyişikliklərə səbəb olur) minimuma endirməsinə kömək etmək ;qüvvədə olan qanunlara, qaydalara və ətraf mühitə yönəlmiş digər tələblərə əməl etmək; və yuxarıdakıları davamlı inkişaf etdirmək üçün mövcud olan ətraf mühitin menecmenti ilə əlaqəli standartlar ailəsidir .

ISO 14000 ISO 9000 keyfiyyət standartına bənzəyir, hər ikisi də məhsulun özündən çox, bir məhsulun necə istehsal edildiyi prosesinə aiddir. ISO 9001-də olduğu kimi sertifikatlaşdırma birbaşa ISO tərəfindən verilmək əvəzinə üçüncü tərəf təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilir.

ISO 14001 tələbləri Avropa Birliyinin Eko-İdarəetmə və Audit Sxeminin (EMAS) ayrılmaz hissəsidir. EMAS-ın quruluşu və materialı, əsasən performansın yaxşılaşdırılması, qanuna uyğunluq və hesabat vəzifələri ilə əlaqəli daha tələbkardır. ISO 14001-in mövcud versiyası 2015-ci ilin sentyabrında yayımlanan ISO 14001: 2015-dir.

Ətraf mühitin idarəedilməsi sistemlərinin qısa tarixi
-----------------------------------------------------

Mart 1992-ci ildə BSI Qrup ətraf mühitin qorunması ilə bağlı artan narahatlıqlara cavab olaraq dünyanın ilk ətraf mühit idarəetmə sistemləri standartı olan BS 7750-i yayımladı. Bundan əvvəl ətraf mühitin idarə edilməsi Responsible Care kimi daha böyük sistemlərin bir hissəsi idi. 1996-cı ildə BS 7750, bütün dünyada ISO komitələrinin təmsilçiliyi olan ISO 14000 seriyasının üçün şablon təqdim etmişdir. [5] [6] 2017-ci ildən etibarən 171 ölkədə 30000-dən çox ISO 14001 sertifikatına rast gəlmək mümkündür.

ISO 14000 seriyasının inkişafından əvvəl təşkilatlar könüllü olaraq öz EMS-lərini (Ekoloji Menecment Sistemi) qurdular, lakin bu, şirkətlər arasında ətraf mühitə təsirlərin müqayisəsini çətinləşdirdi; bu səbəbdən universal ISO 14000 seriyası hazırlandı. ISO tərəfindən müəyyən edilən EMS belə idi : "ekoloji siyasəti inkişaf etdirmək, həyata keçirmək və qorumaq üçün təşkilati quruluşu, planlaşdırma fəaliyyətləri, vəzifələri, təcrübələri, prosedurları, prosesləri və mənbələrini əhatə edən ümumi idarəetmə sisteminin bir hissəsi."

ISO 14000 seriyasının inkişafı
------------------------------

ISO 14000 ailəsinə, xüsusən də təsirli bir ətraf mühit idarəetmə sisteminin (EMS) dizaynı və tətbiqi üçün təşkilatlar tərəfindən istifadə olunan əsas standartlar qrupunu təmsil edən ISO 14001 standartı daxildir. Bu seriyadakı digər standartlara, yaxşı bir EMS üçün əlavə təlimatlar verən ISO 14004 və ətraf mühitin idarə edilməsinin spesifik aspektləri ilə əlaqəli daha xüsusi standartlar daxildir. ISO 14000 seriyası normalarının əsas məqsədi "ətraf mühitin məsuliyyətlərini idarə etmək istəyən hər cür şirkət və təşkilat üçün praktik alətlər" təmin etməkdir.

ISO 14000 seriyası ətraf mühitin tənzimlənməsinə könüllü yanaşmaya əsaslanır. Seriya, bir EMS-in yaradılması və ya yaxşılaşdırılması üçün təlimatlar verən ISO 14001 standartını əhatə edir. Standart daxili quruluşu üçün bir model rolunu oynayan sələfi ISO 9000, beynəlxalq keyfiyyət idarəetmə standartı ilə bir çox ümumi xüsusiyyətlərə malikdir və hər ikisi paralel həyata keçirilə bilər. ISO 9000-də olduğu kimi, ISO 14000 həm daxili idarəetmə vasitəsi, həm də şirkətin öz müştərilərinə qarşı ətraf mühitə bağlılığını nümayiş etdirən bir vasitə kimi çıxış edir.

ISO 14001 standartı
-------------------

ISO 14001 bir EMS üçün meyarları müəyyənləşdirir. Ətraf mühitin göstəricilərinə dair tələbləri açıqlamır, əksinə bir şirkətin və ya təşkilatın effektiv EMS qurmaq üçün izləyə biləcəyi yolu müəyyənləşdirir. Resurs səmərəliliyini artırmaq, israfı azaltmaq və xərcləri azaltmaq istəyən hər hansı bir təşkilat tərəfindən istifadə edilə bilər. ISO 14001-dən istifadə etməklə şirkət rəhbərliyinə və işçilərinə və xarici maraqlı tərəflərə ətraf mühitə təsirin ölçülməsi və yaxşılaşdırılması barədə təminat verilə bilər. ISO 14001 digər idarəetmə funksiyaları ilə də inteqrasiya oluna bilər və şirkətlərə ətraf mühit və iqtisadi məqsədlərinə çatmaqda kömək edir.

ISO 14001 digər ISO 14000 standartları kimi könüllüdür, əsas məqsədi şirkətlərin ətraf mühit göstəricilərinin davamlı olaraq yaxşılaşdırılmasında və mövcud qanunvericiliyə uyğunlaşmalarında kömək etməkdir. Təşkilat öz hədəflərini və performans tədbirlərini təyin edir və standart bir təşkilatın bu hədəflərə çatmaq və vəziyyəti izləmək, ölçmək üçün nə etməsi lazım olduğunu vurğulayır. Standart ətraf mühitin göstəricilərinə və təşkilat hədəflərinə fokuslanmır. Standart, təşkilati səviyyədən məhsul və xidmət səviyyəsinə qədər işdəki müxtəlif səviyyələrdə tətbiq oluna bilər.

ISO 14001, ümumi bir idarəetmə sistemi standartı kimi tanınır, yəni mənbələri daha təsirli bir şəkildə yaxşılaşdırmaq və idarə etmək istəyən hər bir təşkilatla əlaqəlidir. Buraya daxildir:

•Təkyönlü şirkətlərdən bir çox böyük milli şirkətlərə ;
•Yüksək riskli şirkətlərdən aşağı riskli xidmət təşkilatlarına;
•Yerli rəhbərliklər də daxil olmaqla istehsal, proses və xidmət sənayesi;
•Dövlət və özəl sektor daxil olmaqla bütün sənaye sahələri;
•Orijinal avadanlıq istehsalçıları və onların təchizatçıları.

| İl | Nəşr |
| --- | --- |
| 1996 | 1-ci nəşr |
| 2004 | 2-ci nəşr |
| 2015 | 3-cü nəşr |

Bütün standartlar hələ də bazar tələblərinə cavab vermək üçün İSO tərəfindən vaxtaşırı nəzərdən keçirilir.

Mövcud versiya ISO 14001: 2015-dir və sertifikatlı təşkilatlara ətraf mühit idarəetmə sistemlərini standartın yeni nəşrinə uyğunlaşdırmaq üçün üç illik keçid dövrü verilir. ISO 14001-in yeni versiyası idarəetmə sisteminin özünü yaxşılaşdırmaqdan daha çox ətraf mühitin performansını yaxşılaşdırmağa yönəlmişdir.Əsas yenilənmələrdən biri, təşkilatlardan bütün həyat dövrü ərzində ətraf mühitə təsiri nəzərdən keçirmələrini xahiş edir, baxmayaraq ki, əslində bir həyat dövrü analizini tamamlamaq üçün heç bir tələb yoxdur. Əlavə olaraq, üst rəhbərliyin öhdəlikləri və uyğunluğu qiymətləndirmə metodları da gücləndirilmişdir. Digər bir əhəmiyyətli dəyişiklik, ISO 14001-i 2015-ci ildə təqdim olunan Yüksək Səviyyəli Struktur (High Level Structure) adlanan ümumi idarəetmə sistemi quruluşu ilə əlaqələndirdi. Həm ISO 9001, həm də 14001 eyni quruluşdan istifadə edərək tətbiqetmə və yoxlamanı daha vahid hala gətirir. Yeni standart, sertifikat sahibindən riskləri və imkanları və bunları necə həll edəcəyini dəqiqləşdirməsini tələb edir.

 PDCA dövrü
ISO 14001-in əsas prinsipləri tanınmış Plan-Do-Check-Act (PDCA) dövrünə əsaslanır.

#### Plan: Tələb olunan hədəfləri və prosesləri müəyyənləşdirin

ISO 14001 tətbiq edilməzdən əvvəl ətraf mühitlə əlaqəli ola biləcək cari əməliyyatın və mümkünsə gələcək əməliyyatların müəyyənləşdirilməsinə kömək etmək üçün təşkilatın prosesləri və məhsullarının ilkin təhlili və ya boşluqların təhlili tövsiyə olunur. Ekoloji aspektlər həm istehsal zamanı istifadə edilənlər kimi birbaşa, həm də xammal kimi dolayı mövzuları əhatə edə bilər. Bu icmal təşkilata ətraf mühitin məqsədlərini və hədəflərini müəyyənləşdirməyə kömək edir (ideal olaraq ölçülə bilən olmalıdır); nəzarət və idarəetmə prosedurlarının və proseslərinin inkişafına kömək edir; və daha sonra siyasətə daxil edilə biləcək hər hansı bir qanuni tələbi vurğulamağa xidmət edir.

#### Edin: Prosesləri həyata keçirin

Bu mərhələdə təşkilat tələb olunan mənbələri müəyyənləşdirir və təşkilatın EMS-in tətbiqi və nəzarətindən məsul olan üzvləri işləyir. Buraya prosedurların və proseslərin qurulması daxildir, baxmayaraq ki sənədləşdirilmiş yalnız bir prosedur xüsusi olaraq əməliyyat nəzarəti ilə əlaqəlidir. Sənəd nəzarəti, fövqəladə vəziyyətə hazırlıq və müdaxilə ,işçilərin təhsili kimi elementlər üzərində daha yaxşı idarəetmə nəzarətini gücləndirmək üçün lazımi prosesləri bacarıqla həyata keçirmələrini və nəticələri qeyd edə bilmələrini təmin etmək üçün digər prosedurlar tələb olunur. Təşkilatın bütün səviyyələrində, xüsusən də ən yüksək rəhbərlikdə əlaqə və iştirak, EMS-in effektivliyi bütün işçilərin aktiv iştirakından asılı olaraq tətbiqetmə mərhələsinin vacib bir hissəsidir.

#### Yoxlayın: Prosesləri ölçün və izləyin və nəticələri bildirin

"Yoxlama" mərhələsində, təşkilatın ətraf mühit hədəflərinə və hədəflərinə çatdığından əmin olmaq üçün performans izlənilir və vaxtaşırı ölçülür. Bundan əlavə, EMS-in istifadəçinin gözləntilərinə cavab verdiyini, proses və prosedurların lazımi səviyyədə saxlanıldığını və izlənildiyini müəyyənləşdirmək üçün daxili yoxlamalar planlaşdırılmış fasilələrlə aparılır.

#### Akt: Nəticələrə əsasən EMS performansını yaxşılaşdırmaq üçün hərəkətə keçin

Yoxlama mərhələsindən sonra EMS-in məqsədlərinin yerinə yetirilməsini, onların yerinə yetirilmə dərəcəsini və kommunikasiyaların lazımi qaydada idarə olunmasını təmin etmək üçün idarəetmə təhlili aparılır. Əlavə olaraq, sistemin daha da təkmilləşdirilməsi üçün tövsiyələr vermək üçün qanuni tələblər kimi dəyişən halları qiymətləndirilir. Bu tövsiyələr davamlı inkişaf yolu ilə nəzərə alınır: planlar yenilənir və ya yeni planlar hazırlanır və EMS irəliləyir.

#### Davamlı Təkmilləşdirmə Prosesi (CI)

ISO 14001 bir şirkəti ətraf mühit göstəricilərini daima yaxşılaşdırmağa təşviq edir. Aşkar olanlardan əlavə — faktiki və mümkün mənfi ekoloji təsirlərin azalması — bu üç yolla əldə edilir:

* Genişlənmə: İş sahələri getdikcə tətbiq olunan EMS-lə əhatə olunur.
* Zənginləşdirmə: Fəaliyyətlər, məhsullar, proseslər, emissiyalar, mənbələr və s. getdikcə tətbiq olunan EMS tərəfindən idarə olunur.
* Yenilənmə: EMS-in struktur və təşkilati bazası, habelə biznes-ətraf mühit məsələləri ilə əlaqəli biliklərin toplanması yaxşılaşdırılır.

Ümumilikdə, CI konsepsiyası təşkilatın tədricən ətraf mühit problemlərindən necə istifadə ediləcəyi ilə bağlı daha operativ ətraf mühit tədbirlərindən daha strateji bir yanaşmaya doğru getməsini gözləyir.

### Faydaları

•ISO 14001 ilk növbədə şirkətlərin ətraf mühitə təsirlərinin azaldılması ilə nəticələnə biləcək daha yaxşı idarəetmə nəzarəti üçün bir yola kömək etmək üçün hazırlanmışdır. Performansdakı inkişaflara əlavə olaraq təşkilatlar ISO standartını qəbul edərək qanunvericilik və tənzimləmə tələblərinə daha yüksək uyğunluq da daxil olmaqla bir sıra iqtisadi fayda əldə edə bilərlər. Tənzimləmə və ekoloji məsuliyyət cərimələri riskini minimuma endirmək və bir təşkilatın səmərəliliyini artırır.

•İkincisi, beynəlxalq səviyyədə tanınmış bir standart olaraq, dünyanın bir çox yerində fəaliyyət göstərən müəssisələr ISO 14001 standartlarına uyğunluqlarından istifadə edərək bir çox sertifikatlaşdırma ehtiyacını aradan qaldıra bilərlər.

•Üçüncüsü, son on ildə istehlakçılar tərəfindən şirkətlərin daha yaxşı daxili nəzarəti mənimsəməsi üçün bir təkan meydana gəldi və ISO 14001-in tətbiq edilməsini işlərin uzunmüddətli davamlılığı üçün ağıllı bir yanaşma halına gətirdi. Bu, standartı qəbul etməyən şirkətlərə qarşı rəqabət üstünlüyü təmin edə bilər. Bu da öz növbəsində bir şirkətin aktiv dəyərinə müsbət təsir göstərə bilər.

### Uyğunluğun qiymətləndirilməsi

ISO 14001 bir təşkilatın (mənfəət və ya qeyri-kommersiya) ətraf mühitlə əlaqələrini daha yaxşı idarə etməsinə kömək etmək üçün tamamilə və ya qismən istifadə edilə bilər. ISO 14001-in bütün elementləri idarəetmə prosesinə daxil edilərsə, təşkilat dörd tanınmış variantdan birini istifadə edərək beynəlxalq standart ISO 14001-ə tam uyğunlaşma və ya uyğunluq əldə etdiyini sübut etməyi seçə bilər. Bunlar:

•öz müqəddəratını təyin etmə və öz bəyannaməsini vermək, və ya
•müştərilər kimi təşkilatda marağı olan tərəflər tərəfindən uyğunluğunun təsdiqini istəmək, və ya
•öz bəyanatını təşkilatdan kənar bir tərəf tərəfindən təsdiqləməsini istəmək, və ya
•xarici bir təşkilat tərəfindən EMS-nin sertifikatlaşdırılması / qeydiyyatı üçün müraciət etmək.

ISO uyğunluq qiymətləndirilməsinə nəzarət etmir; vəzifəsi standartları inkişaf etdirmək və qorumaqdır. ISO uyğunluğu qiymətləndirmə mövzusunda bitərəf bir siyasətə sahibdir ki, bir seçim digərindən yaxşı deyil. Hər bir seçim fərqli bazar ehtiyaclarına xidmət edir. Qəbul edən təşkilat, bazar ehtiyacları ilə birlikdə onlar üçün hansı variantın daha yaxşı olduğuna qərar verir.

Variantlardan bəzən səhvən "özünü təsdiqləmək" və ya "özünü təsdiqləmək" kimi adlandırılır. Bazarda qarışıqlığa səbəb ola biləcəyi üçün bu, ISO şərtləri və təriflərinə əsasən məqbul bir istinad deyil. İstifadəçi öz qərarlarını verməkdən məsuldur.

Üçüncü seçim, bir nişan fəaliyyətinə əsaslanan və xüsusi təlim keçmiş praktiklər tərəfindən çatdırılan bir təşkilat tərəfindən müstəqil bir üçüncü tərəf prosesidir. Bu seçim, kiçik və orta ölçülü təşkilatlara kömək məqsədilə yaradılmış EnviroReady Report kimi tanınan mühasibat proseduruna əsaslanırdı. İnkişafı əvvəlcə Mühasiblər üçün Kanada El Kitabına əsaslanır; indi beynəlxalq mühasibat standartına əsaslanır.

Dördüncü seçim, sertifikatlaşdırma, bütün növ təşkilatlar tərəfindən geniş şəkildə tətbiq olunan başqa bir müstəqil üçüncü tərəf prosesidir. Sertifikat bəzi ölkələrdə qeydiyyat kimi də tanınır. Sertifikat və ya qeydiyyat xidmət təminatçıları İngiltərədəki UKAS kimi milli akkreditasiya xidmətləri tərəfindən akkreditə olunmuşdur.

ISO 14001 və EMAS
-----------------

2010-cu ildə son EMAS Nizamnaməsi (EMAS III) qüvvəyə mindi; sxem artıq qlobal səviyyədə tətbiq olunur və əsas performans göstəricilərini və bir sıra əlavə təkmilləşdirmələri özündə birləşdirir. 2017-ci ilin aprel ayından etibarən 3.900-dən çox təşkilat və təxminən 9200 sayt EMAS qeydiyyatındadır.

### Tamamlayıcılıq və fərqliliklər

ISO 14001-in EMS tələbləri EMAS-ın tələblərinə bənzəyir. EMAS üçün əlavə tələblərə aşağıdakılar daxildir:

•ətraf mühitin fəaliyyətinin məqsəd və hədəflərə qarşı ölçülməsi və qiymətləndirilməsinə dair daha sərt tələblər
•ətraf mühitin yoxlanılmasına dövlət nəzarəti
•güclü işçilərin iştirakı; EMAS təşkilatları, işçilərin fəal iştirakının davamlı və uğurlu ətraf mühitin yaxşılaşdırılması üçün hərəkətverici qüvvə və şərt olduğunu qəbul edirlər.
•təşkilatlar daxilində və təşkilatlar arasında çoxillik müqayisə yaradan ətraf mühitin əsas göstəriciləri
•geniş ictimaiyyətə məlumatların məcburi təqdim edilməsi
•dövlət orqanı tərəfindən qeydiyyat

### ISO 14001-in təchizat zəncirlərində istifadə olunması

ISO 14000 seriyası standartlarının siyahısı
-------------------------------------------

* **ISO 14001** Ətraf mühitin idarəedilməsi sistemləri — İstifadəyə dair rəhbərliyi olan tələblər
* **ISO 14004** Ətraf mühit idarəetmə sistemləri — İcra ilə bağlı ümumi təlimatlar
* **ISO 14005** Ətraf mühit idarəetmə sistemləri — Mərhələ ilə həyata keçirilməsinə çevik yanaşma üçün təlimatlar
* **ISO 14006** Ətraf mühitin idarəedilməsi sistemləri — ekodizaynın daxil edilməsinə dair təlimatlar
* **ISO 14015** Ətraf mühitin idarəedilməsi — Sahələrin və təşkilatların ətraf mühitin qiymətləndirilməsi (EASO)
* **ISO 14020** — **14025** Ətraf mühit etiketləri və bəyannamələri
* **ISO / NP 14030** Yaşıl istiqrazlar — Namizəd layihə və aktivlərin ətraf mühitə göstəriciləri; istehsal sonrası ətraf mühitin qiymətləndirilməsini müzakirə edir
* **ISO 14031** Ətraf mühitin idarəedilməsi — Ətraf mühitin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi — Təlimatlar
* **ISO 14040** — **14049** Ətraf mühitin idarəedilməsi — Həyat dövrünün qiymətləndirilməsi ; istehsal öncəsi planlaşdırma və ətraf mühit hədəflərinin müəyyənləşdirilməsini müzakirə edir
* **ISO 14050** Ətraf mühitin idarəedilməsi — Lüğət; terminlər və təriflər
* **ISO / TR 14062** Ətraf mühitin idarəedilməsi — Ətraf mühitin məhsulların dizaynı və inkişafına inteqrasiya edilməsi
* **ISO 14063** Ətraf mühitin idarəedilməsi — Ətraf mühitlə əlaqə — Təlimat və nümunələr
* **ISO 14064** İstixana qazları; istixana qazı tullantılarının ölçülməsi, miqdarı və azaldılması

Həmçinin bax
------------

* EMAS
* Ətraf mühit iqtisadiyyatı
* Ətraf mühitin idarəedilməsi sistemi
* Standartlaşdırma üzrə Beynəlxalq Təşkilat
* ISO 26000
* ISO 37001 -Rüşvət əleyhinə idarəetmə sistemləri
* Əlavə SL

Xarici linklər
--------------

* ISO.org saytında ISO 14000 ailəsi

İstinadlar
----------