recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ümumi yayılması:
----------------

Rusiyanın Avropa hissəsi, Moldova, Balkan yarımadası, Apennin yarımadası, Kiçik Asiyada və Şimal-Qərbi Iranda (Astarabad) təbii halda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Lənkəran dağlarında yayılmışdır.

Statusu:
--------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. NT.

Bitdiyi yer:
------------

Оrta və aşağı dağ qurşaqlarının güney yamaclarında meşədə və kоlların arasında rast gəlinir.

Təbii ehtiyatı:
---------------

Azərbaycanda çox deyildir.

Biоlоji хüsusiyyətləri:
-----------------------

Təbiətdə ağac və ya qоllu-budaqlı kоldur. Yarpaqları 3-9 sm uzunluqda və 2,5-4 sm eindədir, оval-ellipsşəkillidir, uc hissəsi uzanmamışdır, kənarlarında demək оlar ki, eyni böyüklükdə dişlər vardır. Yarpaqlarının qaidə hissəsı dəyirmi- pazvarı və ya azca ürəkvaridir və çanağı təхminən 3 sm uzunluqda və 2 sm enindədir. Yarpaq yanları bütövdür, dilimləri yохdur, 5-8 damarı vardır, ümumi görünüşü оval- rоmbşəkillidir və ya enli rоmbşəkillidir. Adətən, kənarlarında bərabər оlmayan iri dişləri vardır. Fındıqcıqları enli оvalşəkillidir, üzərində 5-7 na¬zik və irəli çıхmış kiçik til vardır və fındıqcıqlar çanağının dib hissəsindəki çuхurda yerləşmişdir, çanağın kənarları fndıqcığı əhatə etmişdir.

Çохalması:
----------

Tохumla və vegetativ yоlla çохalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri:
----------------------------------------

Başlıca оlaraq insan fəaliyyətinin təsiridir.

Becərilməsi:
------------

Bəzi park və bağçalarda rast gəlinir.Geniş halda becərilməsi haqda məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qоruma tədbirləri:
--------------------------------

Qəbul edimiş elə bir tədbir yoxdur.

Zəruri qоruma tədbirləri:
-------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na salınması tövsiyə edilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.2. 1951; Флора Азербайджана. т.3. 1952; Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
2. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

Xarici keçidlər
---------------

 Arxivləşdirilib 2015-04-19 at the Wayback Machine

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov.
"Bedzin qəsri" - Polşanın cənubunda Bedzin bölgəsində yerləşən qəsr. XI əsrdə ağacdan, XIV əsrdə daşdan tikilmişdir. Polşa krallığının və Polşa-Litva uniyasının əsas qəsri olmuşdur.

Tarixi
------

Bedzin kəndinin tarixi IX əsrə qədər uzanır. Mənbələrə görə burada XI əsrdə ağac istehkamlar mövcud olmuşdur. 1241-ci ildə tatar yürüşlərində dağıdılmış, sonra təkrar təmir olunmuşdur. Polşa kralı I Kasamir və ya Böyük Kasamir (30 aprel 1330-5 noyabr 1370) öz hakimiyyəti dövründə ağac qəsri daş qəsrlə əvəz etdi. 1358-ci ildə qəsr Polşanın ən əsas qəsri oldu. Qəsrin əsas məqsədi Bohemiya və Sileziyadan gələcək hücumları dəf etmək idi

Qəsrin modeli
Qəsr 1364-cü ildə Müqəddəs Roma İmperiyası kralı IV Çarlz tərəfindən ziyarət edildi. 1588-ci ildə Polşa müharibəsindən sonra Avstriya hersoqu III Maksimillian burada həbs olundu. Qəsrin vəziyyəti XVI əsrdə ağırlaşdı. 1616-cı ildə yanğın, 1657-ci ildə Rus-İsveç yürüşləri qəsrin dağılmasına səbəb oldu. Qəsr bərpa olunsa da öz əvvəlki əhəmiyyətini itirdi. Daha sonra qəsr Rusiyanın əlinə keçdi və qəsr Hohenzollern ailəsinin mülkünə çevrildi.
1807-ci ildə bu torpaqlar Varşava hersoqluğuna, sonra 1815-ci ildə Polşaya qaytarıldı. 1825-ci ildə qəsr yiyəsiz qalmışdı. Qəsrin yıxılması əmri verildi.Amma daha sonra muzey kimi fəaliyyət göstərilməsinə icazə verildi. 1830-cu ildə qəsr Edvard Razinski tərəfindən satın alındı və qismən təmir edildi.Qəsr 1845-ci ildə Rozinskinin ölümündən sonra Polşa Xalq Respublikası dövrünə qədər təmir edilmədi. 1952-1956-ci illərdə muzey kimi fəaliyyət göstərdi.

Muzey
-----

1956-cı ildən qəsr muzey kimi fəaliyyət göstərir.

Memarlığı
---------

Qəsr biri silindrik, biri parapiliped olan iki qaladan ibarətdir. Divarlar 3 qatlıdır. Qəsrin divarları şəhər divarları ilə birləşməkdədir.

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2007-09-30 at the Wayback Machine
* 
* 
* 
* 


1. ↑  .
**Jupan** — cənub slavyanlarının mədəniyyətində knyaz və ya starşina, dairə, ölkə bölgəsi (diyar, dövlət) başçısı.

Tarixi
------

Konstantin Porfirorodnıya görə Dunay slavyanlarını (serbləri) jupanlar-starşinalar idarə edirdilər. Elə ona aid mənbələrdə bəhs olunur ki, xorvatların ölkəsi jupanyalar (*zupania*) bölünmüşdür, serblər, macarlar və digər slavyan xalqalarında isə jupanlar (*Zupanus sea jupanus*) vilayət və ya dövlət başçılarına deyilir.

Dalmatlarda jupanlar hökmdarın xüsusi əyan-müşaviri hesab olunurdular. Macarlar bu sözü işpan (*ispán*, qraf) olaraq dəyişdirdilər.

Xorvatiyada
-----------

Müasir Xorvatiyada jupan (xorv. župan) qubernator, jupaniya başçısı (sayı 20-ə bərabərdir) və Zaqreb bələdiyyə başçısına deyilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Срезневский И. И.* Материалы для словаря древне-русского языка по письменным памятникам. — СПб.: Тип. Императорской академии наук, 1893. — Т. 1. — Стб. 884.
2. ↑  *Фасмер М.* Этимологический словарь русского языка / Пер. с нем. и доп. О. Н. Трубачёва. — М.: Прогресс, 1986. — Т. I. — С. 66.
**Hacı Məcid əfəndi Mustafa əfəndi oğlu** (1829–1908) — din xadimi, İslam Şəriəti alimi, müdərris. 

Əslən indiki İsmayıllı rayonunun Diyallı kəndindəndir.

Cənubi Qafqaz mədrəsələrində oxumuş və dövrünün görkəmli üləmalarından dərs almışdır. Göyçay qəzası Diyallı prixod mollası (1874–1889), Bakı quberniyası Sünni məclisinin sədri (1889–1908) işləmişdir.

Hacı Məcid Əfəndi Azərbaycanda, xüsusilə Şamaxıda XIX əsrdə elmin, mədəniyyətin, təhsilin yaradıcılarından biri olub. İstanbulda, Bağdadda, Tiranada dini təhsil alıb, qayıdandan sonra Bakı Quberniyasının Müsəlman Məclisinin sədri, eyni zamanda Cümə məscidinin Baş İmamı olub.

Mirzə Ələkbər Sabir Hacı Məcid Əfəndi Əfəndizadə ilə səmimi dostluq münasibətində idi. Sabirin Hacı Məcid Əfəndinin ölümünə iki şeir yazması bu münasibətdən irəli gəlirdi.

Cəlil Məmmədquluzadə isə əksinə "İrşad" qəzetində Ə.Ağayevin Hacı Məcid Əfəndini "ustadı-kamil", "məlazül-möminin", "məlcəül-müslimin" kimi dəbdəbəli ifadələrlə səciyyələndirməsi haqqında istehza ilə yazırdı: "Bu işlərin hamısını adam mülahizə eləyəndə adamın yadına, məsələn, Zəngəzur acları düşür. Sonra adam öz-özünə deyir ki, dəxi niyə ürəyimi sıxıram? Şamaxıda ki "məlcəül-müslimin" var, dəxi niyə ürəyimi sıxıram? Sonra adamın yadına əcnəbi millətlərin ayağının altında payimal olan və yavaş-yavaş mətruk olmağa üz qoyan müsəlman millətləri düşür, yenə adam deyir ki, niyə qüssə eləyirəm, Şamaxıda Hacı Məcid əfəndi kimi "pənahgahımız" var" ("Molla Nəsrəddin", 1907, N2I6).

Hacı Məcid Əfəndinin üç oğlunu 1930-cu ildə xalq düşməni kimi, bir gecədə güllələyiblər. Bu qardaşlar 1918-ci ildə baş vermiş erməni-müsəlman davasında həm türk qoşununun tərkibində, həm də özlərinin yaratdığı atlı dəstə ilə vuruşublar və əhalini daşnakların törətdiyi soyqırımdan qurtarıblar. Böyük bir din xadimi ailəsindən olmaları da onların qətlinin səbəblərindən idi.

İstinadlar
----------
**Bobrinsky yarasa** (lat. Eptesicus bobrinskoi) - Eptesicus cinsinin bir üzvü. Qazaxıstanda Atıra, Aktobe, Kızıldaq və Karaqanda bölgələrində geniş yayılmışdır. Səhra ərazilərinin qumlu, qısır, düz yerlərində olur. Köhnə qəbiristanlıqların və binaların boşluqlarında yaşayır. Bədən boyu 46–61 mm, çəki. 5.5 - 12 g. Qol sümüyünün uzunluğu 32,5 – 37 mm-dir. Arxası qumlu narıncı, qaraciyəri solğun. Digər yarasalardan fərqli olaraq: rəng açıq, uçuş qanadı şəffafdır. Gecə həşəratları ilə qidalanır. İldə yalnız bir yarasa doğulur. Çox vaxt tək yaşayır. Hal-hazırda Qazaxıstanda yalnız 70 və 100 nəfərlik iki böyük qrup məlumdur. Ümumi sayı bir neçə mini keçmir. Mövcudluğu hələ tam araşdırılmamışdır. Nadir bir endemik növ olaraq qorunur və Qazaxıstanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir (1996).

Status
------

Kateqoriya III. Məhdud yayılmış nadir növ.

Taksonun genofondun qorunması üçün əhəmiyyəti
---------------------------------------------

Ölkə xaricində 5 yer xaricində Qazaxıstan üçün endemikdir.

Yayılma
-------

Yayılma sahəsi kiçikdir. Aral dənizinin şimal və şimal-şərq sahillərində (e.ə. 45-490 və e.ə. 62-69) ayrı bölgələrdə paylanır. Bobrinsky yarasa, Torqay çayının aşağı axınında, İrpiz-Shelkar, Aryskum, Betpakdalanın şimal-qərbində, Sarısu çayının orta axınında tapılmışdır.

Yaşayış yerləri
---------------

Səhranın şimal hissəsi və səhra bölgəsinin cənub hissəsi. Qumlu, qumlu, yovşan və yovşan taxıllarında yaşayır.

Sayı
----

Az sayda növ. Mütəxəssislər 4 il ərzində ölkənin səhralarında yalnız 300 yarasa qeydiyyatdan keçiblər. Qazaxıstan ərazisindəki Bobrinsky yarasalarının ümumi sayının bir neçə min olduğu təxmin edilir. Bu gün 100 və 70 yarasalı iki koloniyası var.

Əsas məhdudlaşdıran amillər
---------------------------

Müəyyən edilməyib. Yəqin ki, bu, köhnə məzarların və binaların sökülməsinə və onların toplanması üçün toplanmasına təsir edəcəkdir. Bioloji xüsusiyyətlər. Bir çox koloniyalar ucqar ərazilərdə nadir rast gəlinən su mənbələrinə yaxındır. İncə boşluqlarda və quruluşlarda yaşayır. Günbəzlərin içindəki boşluqlar onların əsas yerləridir. Gecə (axşam saat 21-dən axşam 22-yə qədər) ova gedir. Yaşayış məntəqələrində çox diqqətli. Dişi doğulduqda 6-dan 8-ə qədər toplanır və bir-bir doğur. O dövrdə yalnız yetkin kişilərlə tanış oldular. İyunun ortalarında, iyun ayının ortalarında doğurlar.

Əl ilə becərmə
--------------

İnformasiya yoxdur.

Qoruma tədbirləri
-----------------

Ovçuluq qadağandır.

Müdafiəyə ehtiyacı olan tədbirlər
---------------------------------

Müəyyən edilməyib.

Tədqiqat tövsiyələri
--------------------

Biologiya öyrənmək lazımdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
**Məhəmməd Qızılarslan** (23 iyul 1986) - kros qaçışı üzrə Türk olimpiya xizəkçisidir.

Həyatı və karyerası
-------------------

Məhəmməd Qızılarslan 23 iyul 1986-cı ildə Türkiyənin Çorum ilində anadan olmuşdur. Ankarada xizəksürməyə başlamışdır. Qeydə alınan ilk oyunu 8 mart 2003-cü ildə Beynəlxalq Xizək Federasiyası Çempionatında, Bursa ilinin Uludağ zirvəsində baş vermişdir. Qızılarslan bu oyunda 183.53 xal almışdır. Sonrakı yarış 15 noyabr 2003-cü ildə Finlandiyanın Saariselkae ərazisində qeydə alınmışdır. 27-28 dekabr 2003-cü ildə İsveçrənin Kampra ərazisindəki BXF çempionatında iştirak edən Qızılarslan birinci yarışında 97 xal, ikinci yarışında 184.43 xal almışdır. 10 yanvar 2004-cü ildə qeydə alınan, İsveçrənin Klosters ərazisindəki Kontinental Kuboku yarışında iştirak etmişdir. 5 və 7 fevral 2004-cü ildə Norveçin Stirn ərazisində keçirilən BXF Uşaq Dünya Xizək Çempionatının birinci yarışında 99.88 xal, ikinci yarışında 198.82 xal almışdır. 20-21 mart 2004-cü ildə Bursa ilinin Uludağ zirvəsində BXF Çempionatında iştirak edən Qızılarslan birinci oyununda 153.33 xal, ikinci oyununda 150.93 xal almışdır. 22 yanvar 2005-ci ildə Almaniyanın Oberstdorf ərazisində keçirilən Alp Dağları Kubokunda federasiyadan 283.36 xal alan Qızılarslan sonrakı gün həmin ərazidə keçirilən Uşaqlar Kubokunda 147.95 xal almışdır. 17 fevral 2005-ci ildə Dünya Xizək Çempionatında 135.25 xal almışdır. 22 fevral 2005-ci ildə Almaniyanın Oberstdorf ərazisində keçirilən Dünya Xizək Çempionatında 255.13 xal almışdır. Məhəmməd Qızılarslan 26-27 fevral 2005-ci ildə İtaliyanın Şilpario ərazisində keçirilən Alp Dağları Kubokunda 213.74 (birinci gün) və 108.18 (ikinci gün) nəticəsi göstərdiyinə görə 2006 Qış Olimpiya Oyunlarına vəsiqə qazanmışdır.

13, 14, 16-17 mart 2005-ci ildə Boluda və Bursada keçirilən BXF yarışlarında gün ardıcıllığıyla 158.86, 160.10, 186.58, 145.50 xal almışdır. 31 yanvar 2006-cı ildə Sloveniyanın Kranj ərazisində keçirilən BXF Uşaq Dünya Xizək Çempionatında 146.19 xal almışdır. 1 fevral 2006-cı ildə eyni çempionatda 186.34 xal almışdır. 14 fevral 2006-cı ildə İtaliyada keçirilən 2006 Qış Olimpiya Oyunlarında iştirak etməyə başlamışdır. 17 fevral tarixində olimpiyada 149.21 xal almışdır. 22 fevral tarixində isə çıxışını sona yetirmişdir. Sonrakı karyerasında BXF Çempionatlarında, Balkan Kubokunda, Dünya Kubokunda, Dünya Xizək Çempionatında iştirak edən Qızılarslanın sonuncu yarışı 14 mart 2009-cu ildə Boluda keçirilən BXF Çempionatı olmuşdur. Qızılarslan son yarışında 107.22 xal almış və 3-cü olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məhəmməd Qızılarslan Arxivləşdirilib 2021-07-30 at the Wayback Machine. fis-ski.com (Beynəlxalq Xizək Federasiyası).
2. ↑  Məhəmməd Qızılarslan Arxivləşdirilib 2021-07-30 at the Wayback Machine. olympics.com (Olimpiya Oyunları).

Xarici keçidlər
---------------

Türkiyə Milli Olimpiya Komitəsinin rəsmi saytı[*ölü keçid*]
**Leoqanq** (*alm.* Leoganger Steinberge‎) ― Avstriyanın Salzburq torpağında şərqi Alp dağlarının bir hissəsini təşkil edən dağ silsiləsi. Dağlar Lofer vadisi, Zalfelden şəhəri və Leoqanq bələdiyəsi arasında yerləşir və Lofer dağları ilə birlikdə şimal-qərbdə iki dağ massivi meydana gətirir. Lakin şərqi Alp dağlarının təsnifatına əsasən Leoqanq və Lofer vahid alt qrup olaraq təyin edilmişdir. Leoqanq dağları cənubda Kitzbühel dağlarında, şərqdə isə Staynernes-Mir platosundan dərin kəsikli vadilərlə ayrılmşdır. Dağlar üçün tipik xüsusiyyət dik tərəfləri və kəskin konturlu hündür sirkləri olan yüksək yaylalardır.

Tipik karst dağlarında olduğu kimi Leoqanq dağlarında da çoxsaylı mağaralar mövcuddur. Bunlardan ən məşhuru 50 kilometrdən çox uzunluğu olan Lamprextsofen mağarasıdır. Mağara Lofer və Zalfelden arasındakı federal yolun dərhal kənarında yerləşir. Ərazidəki əhəmiyyətli süxur formalaşması Birnhorn zirvəsinin cənub yamacındakı *Melkerloçdur*.

Dağın ən hündür nöqtəsi 2 634 metr hündürlüyündəki Birnhorndur. Dağın qərbində Avstriya Silahlı Qüvvələrinə məxsus Hoçfilzen hərbi təlim zonası yerləşir.

Qonşu silsilələr
----------------

* Şimal-qərbdə Lofer dağları;
* Şərqdə Berxhtesqaden Alpları;
* Cənub-şərqdə Salzburq-Sleyt Alpları;
* Cənubda Kitzbühel Alpları;
* Qərbdə Kayzerov dağları;

Zirvələr
--------

* Birnhorn: dəniz səviyyəsindən 2 634 m yuxarı;
* Kuçelhorn: 2 500 m yuxarı;
* Passauerkopf: 2 465 m yuxarı;
* Griesener Hochbrett: 2 467 m yuxarı;
* Siqnalkopf: 2 462 m yuxarı;
* Qrosses Rothorn: 2 442 m yuxarı;
* Dürrkarhorn: 2 280 m yuxarı;
* Hoçzint: 2 243 m yuxarı;
* Mitterhorn: 2 206 m yuxarı;
* Fahnenköpfl: 2 142 m yuxarı;
* Brandhorn: 2 099 m yuxarı;

Dağ sığınacaqları
-----------------

Passauer (1894)Passauer (2014)
### Alpinizm klublarına aid sığınacaqlar

Leoqanq dağlarında yalnız iki dağ sığınacağı var. Bunlardan biri olan *DAV* alman alpinist klubu olsa da, yerli avstriyalılar tərəfindən idarə olunur. 

Lettlkaser
#### *Lampreçtsofen-Höhlenqaststatte*

*Lampreçtsofen-Höhlenqaststatte d*əniz səviyyəsindən 664 m yuxarıdadır və yayda və qışda yalnız gündüz vaxtı açıqdır. 6 çarpayısı var və Loferdən Zalfeldenə gedən yolun kənarında yerləşir.

#### *Passauer*

2 033 m yüksəklikdə yerləşən *Passauer* 1891-1892-ci illərdə tikilmişdir*.* 1946-cı ildə baş verən yanğında ziyan görən sığınacaq 1954–1956-cı illərdə indiki şəklində yenidən qurulmuşdur. 2002-ci ildə sığınacağa yeni günəş terası verilmiş və 2012-ci ildə yeni bir elektrik stansiyası da daxil olmaqla bəzi əlavələr edilərək modernləşdirilmişdir. Sığınacaq yayda iyun ayının ortalarından sentyabr ayının sonuna qədər açıqdır və 45 nəfərlik 6 yataq otağı olan qış zalına sahibdir.

### Dağ sığınacağı

#### *Lettlkaser*

*Lettlkaser* dəniz səviyyəsindən 1 441 m yüksəklikdə yerləşir. Yayda açıq olsa da, qışda yaşayış olmur. Yataq otağı yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Eine Hütte geht in den Winterschlaf…". 2 noyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib.

Ədəbiyyat
---------

* Adi Stocker: *Loferer und Leoganger Steinberge.* Panico Alpinverlag, Köngen 2016, ISBN 978-3-95611-057-3.
**Məhəmməd Mustafayeviç Ozdoyev** (Russian: Магомед Мустафаевич Оздоев; doğulub 5 Noyabr 1992) "Zenit Sankt-Peterburq" un mərkəz yarımmüdafiəçisi kimi oynayan inquş əsilli rusiyalı peşəkar futbolçudur.

Həyatı
------

Məhəmməd Ozdoyev 1992-ci ildə Qroznıda anadan olmuş, lakin Rusiya hərbi qüvvələrinin Çeçenistanı İçkeriya Respublikasını dəstəkləyən çeçen separatçılarına qarşı apardığı Birinci Çeçen Müharibəsi nəticəsində Çeçenistanı tərk etmək məcburiyyətində qalmışdı.

Klub karyerası
--------------

Rusiya Premyer Liqasında debütü 10 İyul 2010-cu ildə Moskvanın "Lokomotiv" klubu ilə Anji Mahaçqalaya qarşı oyunda etdi. 14 iyul 2014-cü ildə Ozdoyev Rubin Kazan-a 1 il müddətinə icarəyə verildi.

13 fevral 2017-ci ildə Rubin Kazan tərəfindən 2016-17 mövsümünün sonunadək Axmat FK-ya icarəyə verildi.

15 Fevral 2018-ci ildə Zenit Sankt-Peterburq ilə 4.5 illik müqavilə imzaladı.

Beynəlxalq karyerası
--------------------

11 may 2012-ci ildə Ozdoyev Rusiyanın UEFA Avro 2012 üçün heyətinə alındı və ilk dəfə milli komandaya çağrıldı. Amma heç bir oyunda əsas heyətdə olmadı. Rusiya millisinə çağırılan ilk inquş oldu. Milli komandasında debütü 3 sentyabr 2014-cü ildə Azərbaycana qarşı yoldaşlıq oyununda etdi. İlk qolunu 15 Noyabr 2016-da Rusiyanın 1-0 hesablı qələbə ilə başa çatan Rumıniya ilə yoldaşlıq oyununda vurdu. Ozdoyev Avro-2020-in Seçmə mərhələsində Moskvada keçirilən Rusiya - Şotlandiya (4-0) matçında möhtəşəm qolla yadda qaldı. Bir neçə gün sonra Kiprdə keçirilən Kipr - Rusiya (0-5) matçındada fərqlənən oyunçu qısa müddətdə milli karyerada yüksəlişə doğru addım atdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-23.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-15.
**Xarici Ölkələrlə Mədəni Əlaqələr üzrə Ümumittifaq Cəmiyyəti** (*rus.* Всесою́зное о́бщество культу́рной свя́зи с заграницей, ВОКС) — SSRİ-də 1925-ci ildə yaradılmış ictimai təşkilat. 1958-ci ildə Xarici Ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqələr üzrə Sovet Cəmiyyətləri İttifaqına çevrilmişdir.

Təşkilatın vəzifələrinə rəsmi olaraq "SSRİ ictimaiyyətini xarici ölkələrin mədəniyyətinin nailiyyətləri ilə tanış etmək və Sovet İttifaqı xalqlarının mədəniyyətini xaricdə təbliğ etmək, SSRİ və digər ölkələr arasında dostluğun və qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına və möhkəmlənməsinə kömək etmək" daxildir.

Tarixi
------

1925–1931-ci illərdə cəmiyyətin ofisi Moskvada Malaya Nikitskaya, ev 6 ünvanında yerləşirdi. Buna baxmayaraq, malikanə SSRİ-yə yenicə qayıtmış yazıçı Maksim Qorkinin (1868–1936) sərəncamına verilmişdir. 1948–1994-cü illərdə küçə 1914-1919-cu illərdə orada yaşamış teatr aktyoru V. İ. Kaçalovun xatirəsinə Kaçalov adlandırılmışdır.

1938-ci ildə Böyük təmizləmə dövründə VOKS-un əcnəbilərin qəbulu və dəvət edilməsi üzrə fəaliyyətinə faktiki son qoyulmuşdur.

1958-ci ildə VOKS Xarici Ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqələr üzrə Sovet Cəmiyyətləri İttifaqına çevrilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Дэвид-Фокс М.* Витрины великого эксперимента. Культурная дипломатия Советского Союза и его западные гости, 1921—1941 год. — М.: Новое литературное обозрение, 2015. - С. 564.

Ədəbiyyat
---------

* Дорогами дружбы и сотрудничества. М. сост. Воздвиженская Т.А. и др. 2000.
* *Киселева Н.В.* Из истории борьбы советской общественности за прорыв культурной блокады СССР (ВОКС: середина 20-х — начало 30-х годов). Ростов-на-Дону: Издательство Ростовского университета. отв. ред. д.и.н. В.Н.Смирнов. 1991. ISBN 5-7507-0150-6.
**Kapetinqlər sülaləsi** — frank mənşəli sülalə və Robertianların bir qolu. Bu sülalə Avropanın və dünyanın ən böyük və ən qədim kral evləri arasındadır. Sülalə, onun qurucusu Huqo Kapet və onun 987-ci ildən 1792-ci ilə və yenidən 1814-cü ildən 1848-ci ilə qədər fasiləsiz olaraq Fransada hökmranlıq edən nəslindən ibarətdir. 1848. Böyük cərgə Fransada 987-ci ildə Huqo Kapetin seçilməsindən 1328-ci ildə IV Karlın ölümünə qədər Kapetinqlər kimi hökm sürürdü. Bu xətti fasiləsiz hökmranlıq edən kadet şöbələri, Valua və 1792-ci ildə Böyük Fransa inqilabı monarxiyanı ləğv edənə qədər Burbonlar əvəz etdi. Burbonlar 1814-cü ildə Napoleonun məğlubiyyətindən sonra bərpa olundular, lakin 1830-cu ildə Fransanın sonuncu Kapetinq monarxı Orleanlı I Lui Filippin lehinə taxt-tacı yenidən tərk etməli oldular.

Fransa dövlətinin formalaşmasında sülalə həlledici rola malik olmuşdur. Başlanğıcda yalnız öz şəxsi torpağı olan İle-de-Fransanı idarə edən Kapetinq kralları yavaş-yavaş, lakin davamlı olaraq hakimiyyətlərini və təsirlərini bütün səltənətlərini əhatə edənə qədər artırdılar.

Sülalənin üzvləri ənənəvi olaraq katolik idilər və ilk kapetinqlərin kilsə ilə ittifaqı var idi. Kapetinqlər həm də beş səlibçi hökmdarı — VII Lüdovik, Filip Avqust, VIII Lüdovik, IX Lüdovik və III Filip ilə yekunlaşan Səlib yürüşlərinin ən fəal iştirakçıları idi. Araqon səlib yürüşünün fəlakətindən sonra papalıqla Kapetinq ittifaqı ağır zərbə aldı. III Filippin oğlu və varisi IV Filip papa VIII Bonifasini aşağıladı və papalığı Fransanın nəzarəti altına aldı. I Fransiskdən başlayaraq sonrakı Valua dini fərqliliklərə məhəl qoymadı və Müqəddəs Roma İmperiyasının artan gücünə qarşı çıxmaq üçün Osmanlı sultanı ilə ittifaq qurdu. IV Henrix ittifaqa qoşulduğu zaman protestant idi, lakin dörd illik dini müharibədən sonra dinin dəyişdirilməsinin zəruriliyini dərk etdi.

Kapetinqlər ümumiyyətlə ahəngdar ailə münasibətlərindən həzz alırdılar. Ənənəyə görə, Fransa kralının kiçik oğullarına və qardaşlarına öz rütbələrini qorumaq və onları fransız tacının özünə iddia etməkdən çəkindirmək üçün əlavə rütbələr verilirdi. Kapetinq kursantlar krallığa can atanda onların ambisiyaları Fransa taxtına deyil, xarici taxt-taclara da yönəlirdi. Bunun nəticəsidir ki, kapetinqlər müxtəlif dövrlərdə İspaniya, Polşa, Araqon, Portuqaliya, Navarra krallıqlarında, Braziliya və Latın imperiyalarının imperatorları kimi hökmranlıq etmişdilər.

Müasir dövrdə İspaniya kralı VI Felipe bu ailənin üzvüdür, Lüksemburq Böyük Hersoqu Henri isə sülalənin Burbon qolu vasitəsilə aqnatik qohumluq əlaqəsinə malikdir. Kapetinqlər ən böyük tarixi rəqibi olan Habsburqlar ilə yanaşı, Avropanın ən qədim iki kral sülaləsindən biri olmuşdur. O, Avropa tarixindəki ən güclü kral ailələrindən biri olmuş və mövcudluğunun çox hissəsində Avropanın siyasətində mühüm rol oynamışdır.
**Çamunda** — Hinduizmdə ilahi ana olan Durqanın nəhəng forması. Çamunda, Bana Qanqa sahilindəki Çamunda Devi məbədinin baş tanrısıdır. O, ziyarətgahları Şivalik dağ silsiləsi boyunca səpələnmiş doqquz ilahədən biridir. İlahələrin hər birinin fərdiliyi olsa da, hamısı birlikdə eyni ilahə Durqanın təzahürləri hesab olunur. Çamunda haqqında kollektiv mif Durqanın bir neçə formasını təsvir edən Sanskrit mətni olan Devi Mahatmyadan qaynaqlanır. Mətn şaktizmin ən erkən və ən mühüm ədəbi mənbəyi hesab olunur.
Çamunda təsvirləri müxtəlifdir. O, adətən tünd rəngli arıq bədəni və qorxunc gülən üzü ilə təsvir olunur. Onun batıq sinəsindən kəllə çələngləri asılır. Onun yeganə geyimi pələng dərisidir. Onun təsvirində dörddən on əl var. Çamunda tez-tez üç kəllə oturacağında lotus mövqeyində və ayaq altlığı kimi insan cəsədi ilə təsvir olunur. Eyni zamanda, matrikalar və yoginilər arasında o, müstəqil ilahə hesab olunur. Çamunda simvolik olaraq insanın aldanmalarının, mənəvi cəhalətinin və mənfi meyllərinin məhv edilməsini təcəssüm etdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Nalin, David R.* "The Cover Art of the 15 June 2004 Issue". Clinical Infectious Diseases. 39 (11). 15 June 2004: 1741–1742. doi:10.1086/425924. PMID 15578390.
2. ↑  Wangu p.72
3. ↑  Wangu p.114
4. ↑  "About Goddess Chamunda Maa: Story, History & Significance - Rudra Centre". www.rudraksha-ratna.com (ingilis). 2023-05-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-02.
5. ↑  *OmniMaster.* "Hinduism: Shaivism". omnilogos.com (ingilis). 2020-05-25. 2020-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-02.
6. ↑  Wangu p.174
**Monteneqro iqtisadiyyatı** - keçid dövründə olan iqtisadiyyatdır. Slobodan Miloşeviçin hakimiyyəti dövründən başlayaraq Monteneqro öz iqtisadiyyatını Serbiyanın federal nəzarətindən azad etmiş və Monteneqro mərkəzi bankı yaradılmışdır. Ölkə valyutası ilk olaraq "Yuqoslav dinarı" , daha sonra alman markası, daha sonra isə avro olaraq müəyyən edilmiş, avroya keçid gömrük tariflərinin yığılması və büdcənin idarə olunmasına müsbət təsir göstərmişdir. Serbiya və Monteneqro ittifaqının 2006-cı ildə dağılması bu iki ölkənin Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı və s. beynəlxalq maliyyə təşkilatlardakı üzvlüklərinin də bölünməsinə və ayrılmasına səbəb olmuşdur. Monteneqro 18 Yanvar 2007-ci ildə Beynəlxalq Valyuta Fondunun və Dünya Bankının üzvünə çevrilmişdir. 2007-ci ilin oktyabr ayında Avropa Birliyi ilə imzalanmış "Sabitləşdirmə və Birləşmə" sazişi (Stabilization and Association Agreement) nəticəsində Monteneqro 15 dekabr 2008 tarixində Avropa Birliyinə üzvlük üçün müraciət etmişdir. Hal-hazırda Monteneqro Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv olması üzrə fəaliyyətini davam etdirir.

Monteneqronun siyasi və iqtisadi cəhətdən başlıca problemləri işsizlik və regionların qeyri-bərabər inkişafıdır. Monteneqroda alüminium sənayesinin inkişafı böyük alüminium kompleksinin yaradılmasına imkan yaratmışdır. Digər bir tərəfdən, Monteneqro xarici investisiyanı ölkənin turizm sektoruna cəlb etməyə başlamışdır. Kreditlərlə bağlı baş verən problemlər, əmlak sektorunda və alüminium idxalının azalması nəticəsində qlobal iqtisadi böhran ölkənin iqtisadiyyatına böyük zərbə vurmuşdur.

İşsizlik
--------

Monteneqro Məşğulluq İdarəsi məlumatına görə ölkədə 2019-cu il iyun ayı üçün 35 min işsiz insan (15,74 faiz) var. Ölkədə ən yüksək işsizlik səviyyəsi 2000-ci ilin iyul ayında (32,7 faiz), ən aşağı səviyyə isə (10,1 faiz) 2009-cu ilin avqustunda qeydə alınıb.

Mənbə
-----

1. ↑  Ümumi məlumat[*ölü keçid*] Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi
2. ↑  "Monteneqroda 35 min insan işsizdir". 2021-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-16.

| ⛭Avropa iqtisadiyyatı |
| --- |
| Suveren dövlətlər | 
* Albaniya
* Almaniya
* Andorra
* Avstriya
* Azərbaycan
* Belarus
* Belçika
* Birləşmiş Krallıq
* Bolqarıstan
* Bosniya və Herseqovina
* Çexiya
* Danimarka
* Ermənistan
* Estoniya
* Finlandiya
* Fransa
* Gürcüstan
* Xorvatiya
* İrlandiya
* İslandiya
* İspaniya
* İsveç
* İsveçrə
* İtaliya
* Kipr
* Latviya
* Lixtenştyen
* Litva
* Lüksemburq
* Macarıstan
* Malta
* Moldova
* Monako
* Monteneqro
* Niderland
* Norveç
* Polşa
* Portuqaliya
* Rumıniya
* Rusiya
* San-Marino
* Serbiya
* Slovakiya
* Sloveniya
* Şimali Makedoniya
* Türkiyə
* Ukrayna
* Vatikan
* Yunanıstan

 |
| Tanınmayan və ya  qismən tanınan dövlətlər | 
* Abxaziya
* Cənubi Osetiya
* Dağlıq Qarabağ
* Dnestryanı
* Kosovo
* Şimali Kipr

 |
| Asılı ərazilər | 
* Aland adaları
* Cersi
* Cəbəllüttariq
* Farer adaları
* Qernzi
* Men adası
* Şpitsbergen

 |
**Maqdalin çubuqlucası** (*lat.* Philadelphus magdelenae) — hortenziyakimilər fəsiləsinin çubuqluca cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Çində yabanı halda bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 3-5 m olan koldur. Zoğları cavan vaxtı tüklü olur, sonradan isə çılpaqlaşır. Yaşlı budaqları qonur və ya sarımtıl-qonur rəngli olub, soyulan qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqları yumurtavari və ya yumurtavari-neştərşəkilli, uzunluğu 2,5-6 sm, eni 1-2 sm-dir. Uc hissəsi sivri, qaidəsi pazvari və ya dairəvi, kənarları xırda dişlidir. Üst tərəfdən sıx, qısa tüklü, alt tərəfdən isə biz və sıx tükcüklərlə örtülmüşdür. May ayının ikinci yarısından iyun ayının əvvəllərinə qədər çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ, 2-2,5 sm diametrində olmaqla qoxusuz, 3-11 ədədi salxımvari çiçək qrupunda yerləşir. Çiçək saplağı və kasacığı tüklü, çox hallarda qırmızımtıl-qonur rəngdə olur. Kasayarpaqları yumurtavari, ləçəkləri enli, ellips formalı, sütuncuqları erkəkciklərdən qısa, qaidəsi tüklü, yarıya qədər bitişik olur. Meyvəsi iyun ayında yetişir. Payızda yatmış tumurcuqlardan güclü zoğları inkişaf edir. Gələn yazda zəif zoğları təmizlənir və hər gövdədə 2-3 güclü zoğlar saxlanılır. Bu zoğlar yeni kolun əsasını təşkil edir. Bir ildən sonra budanmış və artıq zoğlardan təmizlənmiş çubuqluca kolu gözəl görünüşlü olur, 3 ildən sonra isə bol çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

Toxumlar qışda -100C temperaturdan aşağı olmayan küləksiz havada, 25-30 sm dərinlikdə, əvvəlcədən hazırlanmış ləklərə səpilir. Səpindən sonra ləklər üstdən iri yarpaqlarla örtülür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda Mərkəzi Nəbatat bağında introduksiya edilmişdir. Abşeronda, Zaqatalada mədəni şəraitdə rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yol kənarlarının yaşıllaşdırılmasında istifadəsi məqsəd-yönlüdür.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q55705502
* Wikispecies: Philadelphus magdelenae
* GBIF: 4937659
* GRIN: 27682

 |
**Maqliç** (Şablon:Dil-sr-cyr)) - Bosniya və Hersoqovinada ən yüksək dağ zirvəsi. Hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 2386 metr yüksəklikdə yerləşir. Zirvə Monteneqro ilə olan sərhəddə yerləşir. Şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətdə uzanır. Dağ Suteska milli parkının ərazisinə daxildir. Park 1962-ci ildə yaradılmışdır. Sahəsi 175 km2-dır. Milli park şərqdən Pivska dağı (1.775 m) və Piva çayı, cənub-qərbdən Moqliç dağı (2386 metr), Voluyak dağı (2337 metr) və Bioç dağı (2388 metr) ilə, qərbdən Zelenqro dağı (2014 metr) dağı ilə əhatə olunub Park ərazisini Suteska çayı kəsib keçir. Maqliç dağı ərazisində böyük olmayan kanyon dərəsi yaradıb.

Coğrafiyası
-----------

Foça şəhəri Monteneqro sərhəddinin 20 km-də yerləşir. Dağ ərazisi üçün əhəng daşlı süxurlar xarakterikdir. Bölgədə karst prosesləri aktivdir. Maqliç massivi iki zirvədən ibarətdir: Böyük Maqliç (2386 m) və Monteneqro ərazisində olan Monteneqro Maqliçi (2388 m). Məhs Monteneqro Maqliçi 2 metr yüksəkdir. Monteneqro Maqliç ərazisində Trnovaçko gölü formalaşaıb. Bu göl Monteneqronun ən gözəl gölü hesab olunur. Buzlaq mənşəli bu göl dəniz səviyyəsindən 1517 metr yüksəklikdə yerləşir. Uzunluğu 700 metr, eni isə 400 metrdir. Göl kənardan amfiteatrı xatırladan qayalarla əhatələnib. Göl suyu yaşıl-göy rəngindədir.

Dağ yamacları Peruçisa meşəsi ilə tanınan meşələrlə örtülüdür. Avropa ərazisində qalmış relikt dörd meşədən biri hesab olunur. Peruçisanın bitki aləmində əsasən palıd, ağ şam, küknar, alp palıdı, qara vələs, dağ ağcaqayını üstünlük təşkil edir. Meşədə kolluqlar, ot və mamırlar da geniş yayılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Pravopisna komisija, ed.Maglić // Pravopis srpskohrvatskoga književnog jezika (Fototipsko izdanje 1988.). Novi Sad, Zagreb: Matica srpska, Matica hrvatska. 1960. 412.
3. ↑  "Maglic". Encyclopædia Britannica. 29 May 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 July 2011.
4. ↑  "Maglić Mountain". mountainsmounts.com. 15 March 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 July 2011.
5. ↑  "National Parks". The Sutjeska National Park. Consul General of BiH in Chicago. 13 iyun 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 iyul 2011.
6. ↑  "Maglić / Bioč / Volujak / Trnovački Durmitor / Vlasulja". summitpost.org. 15 April 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 July 2011.
Füzulinin portreti (Səttar Bəhlulzadə, 1960-1970, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi)
"Qışqırıq" (Edvard Munk, 1893)
**Təsviri incəsənətdə rəsm** — eskiz və ya etüddən fərqli olaraq bitmiş xarakterə malik və müəyyən bədii mənaya sahib olan əsər. Freskadan və ya kitab miniatürlərindən fərqli olaraq rəsmin müəyyən interyer və ya dekorasiya sisteminə bağlı olması vacib deyildir. Hər bir rəsm əsəri adətən üç hissədən ibarət olur ki, bunlar bünövrə (kətan, taxta, metal, karton, kağız, daş, ipək və s.), zəmin və boya qatıdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Leone Battista Alberti, De Pictura (On Painting), 1435. On Painting, in English, De Pictura, in Latin Arxivləşdirilib 2006-11-02 at the Wayback Machine
* Max Dörner – The Materials of the Artist and Their Use in Painting: With Notes on the Techniques of the Old Masters
* Kandinsky – Concerning the Spiritual in Art (Dover Publications)
* All about art - "Dünya rəssamlığı və rəsm əsərləri" FB səhifəsinə məxsus incəsənət bloqu
**Şərq ağəsməsi** (*lat.* Clematis orientalis) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin qaymaqçiçəyikimilər fəsiləsinin ağəsmə cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Оrtа Аsiyаdа, Аvrоpаdа, Qаfqаzdа, Mоnqоliyаdа, Çində təbii halda yаyılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 4–6 m оlаn, yаrımоduncаqlаşmış liаnаdır. Gövdəsi sаrmаşаn, buğumlu, bəzən qırmızımtıldır. Yаrpаqlаrı аçıq bоz-yаşıl, lələkvаri bölünmüş, cоd, fоrmа və ölçüsünə görə müхtəlifdir. Yаrpаqlаrın qоltuqlаrındа süpürgə-vаri çiçək qruplаrındа, uzunluğu 4-10 sm оlаn nаzik çiçək sаplаqlаrı yеrləşir. Çiçəkləri tüklü, sаrımtıl, diаmеtri 5-7 sm оlub, kаsаyаrpаqlаrı 4 ədəd, sаrımtıl, bəzən üstdən qırmızımtıl, hər iki tərəfdən qısа tüklü, uzunsоv-nеştərvаri və yа еnsiz yumurtаşəkilli-nеştərvаri оlub, uzunluğu 1,5-2,5 sm-dir. Еrkəkciklərin sаplаqlаrı bünövrədə еnli, tüklüdür. İyun-аvqust аylаrındа çiçəkləyir. Аvqust-sеntyаbrdа mеyvə vеrir. Mеyvələri dеkоrаtiv, tüklü, ipəkvаri-gümüşüdür. Tохumlа, qələmlə çохаlır. Tохumlаrı pаyızdа səpildikdə və yа strаtifikаsiyа оlunduqdа həyаtının birinci ilində çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

Çay kənarlarında, qayalarda, yarımsəhra, səhra torpaqlarda bitir. Оrtа miqdаrdа tüstü və qаzа dаvаmlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kiçik Qafqazda, Kür-Araz ovalığında və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Аbşеrоndа dеkоrаtiv bitki kimi yаşıllаşdırmаdа istifаdə еdilir. Heyvаnlаr üçün zəhərli bitkidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 543.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3281704
* Wikispecies: Clematis orientalis
* APDB: 216139
* ARKive: clematis-orientalis
* EoL: 596260
* EPPO: CLVOR
* EUNIS: 177201
* FNA: 200007697
* FoC: 200007697
* GBIF: 3033532
* GRIN: 98
* iNaturalist: 160691
* IPA: 5350
* IPNI: 60392-2
* IRMNG: 10997541
* ISC: 113360
* ITIS: 18705
* NCBI: 231655
* NZOR: 1b39c75a-80ee-4da0-be2e-21913e997935
* PFI: 1067
* Plant List: kew-2726456
* PLANTS: CLOR
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60392-2
* Tropicos: 27100341
* VASCAN: 8459
* WFO: wfo-0000610389

 |
**Maqadan Dövlət Təbiət qoruğu** — Maqadan vilayətinin cənubunda, Oxot dənizinin şimal sahili yaxınlığında, Maqadan vilayətinin Olski və Srednekanski rayonlarında yerləşən bir qoruq.

Qoruğun əsası 1982-ci ildə qoyulmuşdur, sahəsi 883 817 hektardır.

Qoruq dörd sahədən ibarətdir: Kava-Çelomdjinski (624 456 ha), Olski (103 425 ha), Yamski (38 096 ha), Seymçanski (117 839 ha). Bütün digər sahələr bir-birindən çox uzaq məsafədədir, ərazilərində yaşayış məntəqələri və nəqliyyat marşrutları yoxdur. Qoruğun mərkəzi əmlakı Maqadan şəhərində (ərazilərdən 100-650 km) yerləşir.

2005-ci ildən etibarən ehtiyat, UNESCO-nun Dünya Mirasları siyahısına daxil edilmək üçün bir namizəddir.

Flora və fauna
--------------

Qoruğun ərazisində 729 növ damarlı bitki qeyd edilmişdir. Əsas meşə yaradan növlər şamkimilərdir. İkinci geniş yayılmış növ Alçaqboylu sidr şamı, relikt mərkəzi növ isə Sibir küknarıdır. Sularında 32 növ balıq, ümumilikdə 180-dən çox növ quş yaşayır. 150-dən çox növ isə ərazidə yuva qurur. Dəniz quşları koloniyası sahilində sahil ərazilərinə yayılmışdır. Təxminən 40 növdən ibarət quru məməlisi vardır. Adi sincab, Asiya burunduğu, Qaraquyruq gəlincik, ağ dovşan və samur hər yerdə yaşayır. Dəniz məməlilərinin sahildə yataqlar əmələ gətirir.

İqlim və ekoloji bölgə
----------------------

Maqadan Çerski-Kolıma dağ tundra ekoloji bölgəsində yerləşir. Bu ekoloji bölgəyə Sibirin şimal-şərqindəki dağlıq əraziləri əhatə edir. Həddindən artıq soyuq və həddindən artıq quraqlığın ekoreqionudur.

Maqadanın iqlimi quraq fəsli olmayan Subarktik iqlimidir. Bu iqlim mülayim yayları (temperatur yalnız 1-3 ay +10 ° C-dən (50.0 ° F) yuxarı olur) və soyuq, qarlı qışları (ən soyuq ay −3 ° C (26.6 ° F) -dən aşağı) ilə xarakterizə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Информация с официального сайта заповедника". 2016-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-28.
2. ↑  *UNESCO World Heritage Centre.* "Magadansky State Nature Reserve - UNESCO World Heritage Centre" (ingilis). whc.unesco.org. 2016-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-17.
3. ↑  *Kottek, M. J. Grieser, C. Beck, B. Rudolf, and F. Rubel, 2006.* "World Map of Koppen-Geiger Climate Classification Updated" (PDF) (ingilis). Gebrüder Borntraeger 2006. June 1, 2010 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: September 14, 2019.
4. ↑  "Dataset - Koppen climate classifications" (ingilis). World Bank. September 23, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 14, 2019.
**Şərq başınağacı** (*lat.* Viburnum orientale) — bitkilər aləminin fırçaotuçiçəklilər dəstəsinin adoksakimilər fəsiləsinin başınağacı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şərq başınağacı Qərbi və Şərqi Zaqafqaziyada, dağların orta və aşağı zolağında bitir.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü 2 m-dək, hamar, qonur qabıqlı koldur. Budaqların və gövdələrin qabığı hamar, qonur, bünövrəsində çatlar vardır. Yarpaqları yumru, uzunluğu 6-15 sm, yuxarı hissəsi 3 pərli, əlvari yayılmış, damarcıqlı, bünövrələri ürəkvari və ya uzunsovdur, kənarı iri və iti dişli, bəzən qeyri-bərabərdir. Yarpaq ayasının üstü tünd-yaşıl, çılpaq, alt tərəfi daha açıqdır. Tumurcuqları 2 cüt pulcuqlu, qısa ayaqlarda yerləşir. Saplaqları qısa, bünövrələrində sapvari yarpaq altlıqları yerləşmişdir. Çiçəkləri ikicinslidir, altı-səkkiz şüalı, çoxçiçəkli, diametri 4-7 sm olan, çətirvari süpürgələrə yığılmışdır. Çiçək saplaqları qısa tükcüklərlə sıx örtülmüşdür, zəngvari çiçək tacının uzunluğu təxminən 3 mm, ləçəklərin uzunluğu 4 mm-ə çatır. Erkəkcikləri çiçək tacından uzundur. İyun-iyulda çiçəkləyir. Meyvələri ellipsvari, əvvəlcə parlaq qırmızı, sonra qara-al qırmızı, lətlidir; çəyirdəkləri hamar, uzunluğu 8-9 mm-dir. Meyvələri sentyabrda yetişir. Şərq başınağacı toxumlarla çoxalır, gövdə qələmləri kötük və zoğları ilə bərpa olunur.

Ekologiyası
-----------

İstisevən, kölgəyədavamlıdır. Torpaqların zənginliyinə və nəmişliyinə tələbkardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Kiçik Qafqaz meşələrində aşağı və orta yaruslarda bitir..

İstifadəsi
----------

Yamacların eroziyadan, üst axının torpağın içərisinə keçməsindən qorunması üçün istifadə etmək daha perspektivlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Pallas P. S.* Flora Rossica seu Stirpium Imperii Rossici par Europam et Asiam Indigenarum Descriptiones et Icones (lat.). 1784.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12213084
* Wikispecies: Viburnum orientale
* EPPO: VIBOR
* GBIF: 3857121
* GRIN: 41399
* iNaturalist: 704103
* IPNI: 149855-1
* NCBI: 432678
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:149855-1
* Tropicos: 6000504
* WFO: wfo-0000422811

 |
**"Şərq mirvarisi" televiziyaqülləsi** -Asiyanın ən yüksək üçüncü (hündürlük 468 metr), dünyanın beşinci ən böyük teleqülləsidir,hansı ki Pudon Şanxayda yerləşir

Qüllədə yerləşən məntəqələr:

* Fırlanan restoran, 267 metr yüksəklikdə;
* rəqs meydançası, bar və karaoke otaqları ilə birlikdə 20 otaq - 271 metr yüksəklikdə;
* 350 metr hündürlükdə bir görüntü platforması, konfrans salonu və qəhvə mağazası olan penhouse

Qüllənin dizaynı 11 külək elementinə istinad edilərək hazırlanıb. İki ən böyük sahənin 50 m (aşağı, "Space City") və 45 m (üst, "Space Modulu") diametri var. Bu sahələr hər biri 9 m diametrli üç silindrli sütunla bir-birinə bağlanır; sütunların daxili hissəsində Space Hotel otaqlarının yerləşdiyi beş kiçik sahə var.

Yaxınlıqda Asiyanın ən uzun yaşayış məntəqələrindən olan olan 88 mərtəbəli Jin Mao göydələnidir. Xüsusilə bunun üçün üç ölçülü bir işıqlandırma işlənmişdir ki, bu da fantastik görünüş yaradır. .

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

### Kinoda

* "Transformerlər: Məğlubların qisası "- Filmin əvvəlində Şanxayda Şərq incisi fonda görünür
* "Godzilla: Son Döyüşlər "- Şanxayda ekranlaşdırılan film.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Nizomovski A.Y. 100 mühəndislik möcüzəsi. ed. "Veche", 2005. ISBN 5-9533-0663-6

Xarici keçidlər
---------------

* Skyscraperpage.com saytında Oriental İnci
* Shanghai Səyahət Kılavuzu  (ing.) )
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Türküstan (dəqiqləşdirmə).
Türküstan
Mərkəzi Asiya.1927Mərkəzi Asiyanın xəritəsi.1927
**Türküstan** (türklərin yurdu) — Mərkəzi Asiyanın tarixi Türküstan ərazisinə müasir Özbəkistan, Türkmənistan, Tacikistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Çinin Sintsyan-Uyğur milli rayonu, Sibir cənubunun türkdilli regionları, Əfqanıstanın şimalı və İranın şimal-şərq hissəsi aid edilir. İlk dəfə olaraq "Avesta" da" iti sürətli atlara malik olan" tur tayfasının adı ilə bağlı Turyana (Turan) ölkəsinin adı çəkilir."Avesta" da turlar İran dillərində danışan müasir xalqların ulu əcdadları olan Arilərin qatı düşməni,həm də onlardan fərqli etnos kimi göstərilir və Turan İrana(ari etnonimindən) qarşı qoyulur.İranda Sasanilər sülaləsi dövrünə aid ədəbi abidələrdə,IX əsr və sonrakı dövr tarixçilərin əsərlərində və Firdovsinin "Şahnamə"sində Turan Türküstan, Turanlılar isə türklər adlandırılır.Azərbaycanın XIV əsrin ikinci yarısı və XV əsrin I yarısında yaşamış görkəmli coğrafiyaşünas alimi Əbdürrəşid Bakuvi Türküstanın bütün Türk ölkələrinin ümumı adı olduğunu və onun sərhədlərinin 1-ci iqlim qurşağından başlayaraq şərqin dərinliklərinə doğru 7-ci iqlimə qədər uzandığını yazmışdır.Bakuvi həmçinin türklərin cənubdan şimala doğru bütün iqlimlərdən şərqdə yaşadıqlarını göstərmişdir. XVII–XIX əsrin əvvəllərində Qərbi Avropa və rus tədqiqatçıları Türküstanın mühüm ticarət, siyasi və mədəni mərkəzi olan Buxaranın adı ilə indiki Mərkəzi Asiyanı bəzən "Böyük Buxariyə",ondan şərqdə yerləşən torpaqları isə" Kiçik Buxariyə"adlandırırdılar. XVIII əsrin ortalarında Türküstanın Mərkəzi Asiyadan şərqdəki ərazisi ("Kiçik Buxariyə") Çinə birləşdirildikdən sonra çinlilər ona Sintszyan (" Yeni sərhəd", "Yeni ərazi") adı veriblər. XVIII–XIX əsrlərdə Şərqdə,sonra isə Rusiya və Avropada Böyük Buxariyə və Kiçik Buxariyə birlikdə Türküstan adlandırıldı və həm də "Buxara Türküstanı" və Çin Türküstanı hissələrinə bölünürdü. XIX əsrin ortalarından başlayaraq Buxara Türküstanı Qərbi Türküstan, Çin Türküstanı isə Şərqi Türküstan adlandırılmağa başlanmış və sonralar bu coğrafi istilahlar vətəndaşlıq hüququ qazanmışdır. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində müasir Mərkəzi Asiya və Qazaxıstan,Mərkəzi Asiyanın türk xalqları yaşayan hissəsin əhatə edən coğrafi vilayət Türküstan adlanır və şərti olaraq Qərbi (və ya Rusiya), Şərqi (və ya Çin), Cənubi (və ya Əfqanıstan) Türküstanına bölünürdü. Rusiyaya birləşdirilmiş Qərbi Türküstanda 1867-ci ildə Türküstan general-qubernatorluğu təşkil olunmuşdu. 1886-cı ildən "Türküstan ölkəsi" adı rəsmiləşdirildi. 1918-ci ilin aprel ayında Qərbi Türküstan ərazisində RSFSR-in tərkibinə daxil olan Türküstan MSSR yaradılmışdı. Türküstan Sovet Respublikalarının milli dövlət sərhədlərini müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqədər 1924-cü il oktyabrın 7- də "Türküstan" istilahı "Mərkəzi Asiya" istilahı ilə əvəz olunur. Müasir dövrdə Qərbi Türküstanın ümumi coğrafi adı kimi "Mərkəzi Asiya" adı işlədilir. "Qərbi Türküstan"dan fərqli olaraq "Şərqi Türküstan" coğrafi adı elmi ədəbiyyatda daha çox işlədilir.

Xarici keçidlər
---------------

* Türkistan Haberleri
*

Həmçinin bax
------------

* Şərqi Türküstan
* Qərbi Türküstan
* Cənubi Türküstan
**Böyük Qafqaz quşarmudu** (*lat.* Sorbus caucasigena) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin quşarmudu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Quba rayonu yuxarı dağ meşə qurşağında rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitki növlərindən biridir. VU A2c+3cd.

Bitdiyi yer
-----------

Yuxarı və orta dağ qurşaqlarında və ya seyrək meşələrdə, quru daşlı əhəngli işıqli yamaclarda təsadüf edilir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Hündürlüyü 5-8 m-ə çatan və diametri 40 sm-ə qədər olan dağınıq çətirli ağac və ya kol bitkisidir. Yarpaqları təklələkvarı yarpaqcıqdan ibarətdir. Üstdən çılpaq, altdan dağınıq tüklüdür, orta yarpaqcıqları lansetşəkilli, və ya uzunsov lansetvarı, qeyri-simmetrik olub, yuxarı hissəsində yarpaqcıqların kənarı sivri və mişardişlidir. Ancaq, aşağı hissəsində tamdır, bəzi hallarda isə hər tərəfi mişardişlidir. Çiçək qrupu çoxçiçəkli, qalxanvarıdır. Bunlar əvvəllər tüklü olub, sonralar demək olar ki, çılpaqlaşan budaqcıqların uclarındadır. Çiçəkləri ağ rəngdə olub, kəskin spesifik iy verir, diametri 10-15 mm-dır. Yetişmiş meyvələri kürəvi yumurtavarı və ya uzunsov-yumurtavarı, narıncı az-az hallarda isə sarımtıldır, eni 7-11 mm-dir. Bir qədər uzunsov və təpəsi sivriləşmiş toxumu vardır. May-iyun aylarında çiçək açır, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir və meyvəsi ağacların üzərində qalır.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qorunma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməsi tövsiyə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q25538547
* IPNI: 60454366-2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60454366-2
* Tropicos: 27805201

 |
"***Avtomatika i telemexanika***" (*rus.* Автоматика и телемеханика, *ing.* Automation and Remote Control; mənası – "*Avtomatlaşdırma və telemexanika*") — Rusiya Elmlər Akademiyasının Maşınqayırma, Mexanika və İdarəetmə Prosesləri Bölməsi, Rusiya Elmlər Akademiyasının Trapeznikov adına İdarəetmə Problemləri İnstitutu və Rusiya Elmlər Akademiyası İnformasiya Ötürmə Problemləri İnstitutu ilə birlikdə təsis edilmiş Rusiya jurnalı. Jurnal avtomatik idarəetmənin nəzəriyyəsi və texnologiyası sahəsində tədqiqat və inkişafları əks etdirir. Xüsusilə idarəetmə nəzəriyyəsinə həsr olunmuş dünyanın ilk elmi jurnalı plaraq tanınır. Jurnal "Nauka" nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunur .

Baş redaktoru Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Andrey Qalyayevdir.

Tarixi
------

1934-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti akademik Aleksandr Çernışevin rəhbərliyi ilə könüllülük əsasında işləyən Avtomatika və Telemexanika Komissiyası təşkil etmişdir. Onun səyləri ilə 1935-ci ildə Avtomatlaşdırma, Telemexanika və Dispetçerlik üzrə Ümumittifaq Konfransı keçirilmişdir.

1936-cı ilin aprelində yeni jurnalın ilk nömrəsi çap üçün imzalanmışdır.

Çernışev özü ilk baş redaktor olmuşdur. 1938-ci ildə onu Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü V. İ. Kovalenkov əvəz etdi. Nəşrin dövriliyi illik 50-yə yaxın müəllif vərəqi olan 6 nömrə, müharibədən əvvəlki illərdə tirajı 2500-3300 nüsxə arasında dəyişirdi.

1939-cu ilin iyununda Avtomatika və Telemexanika İnstitutu təşkil edildi və jurnalın nəşri onun yurisdiksiyasına verilmişdir.

Jurnal 1941-ci ildən 1946-cı ilə qədər olan uzun fasilə olan İkinci Dünya müharibəsi zamanı nəşr olunmamışdır.

1951-ci ildən 35 ildən artıq müddət ərzində jurnalın redaksiya heyətinə akademik Vadim Trapeznikov rəhbərlik etmişdir.

1956-cı ildən etibarən jurnal aylıq nəşr olunmağa və ingilis dilinə tərcümə olunmağa başlamış, "Springer" tərəfindən ABŞ-da "*Automation and Remote Contro*l" adı ilə nəşr edilmişdir.

1970-ci illərin ortalarından bəri illik həcmi 210–220 müəllif vərəqidir. Yarandığı gündən bu günə qədər jurnal 10,000-dən çox məqalə dərc etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 0005-1179

Xarici keçidlər
---------------

* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
* Журнал «Автоматика и телемеханика» на сайте ИПУ РАН
* Журнал «Автоматика и телемеханика» на сайте ИППИ РАН
* Страница журнала «Автоматика и телемеханика» на сайте MathNet.ru
* Страница журнала «Автоматика и телемеханика» на сайте Издательства «Наука»