Cavanşir qəzası 1 yanvar 1903-ci illər xəritəsi.
**Cavanşir qəzası** (*rus.* Джеванширский уезд) — Yelizavetpol quberniyasının bölgələrindən biridir.
Cavanşir qəzasının inzibati mərkəzi Yelizavetapol — Şuşa şəhərləri arsındakı Tərtər poçt stansiyası hesab olunurdu; Yelizavetapoldan 681/6 vers. məsafədə Tərtər çayının üzərində Bərdə kəndi yerləşmişdir. Bərdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş, VII əsrdə ərəb istilalarına, 943 ildə Xəzərdən Kür çayı ilə keçərək gəlmiş ruslların, XIV əsrdə isə Teymurləngin dağıdıcı hücumları nəticəsində viran qoyulmuşdur. Şəhərdən yarı dağılmış qala divarları qalmışdır. Qəza 213 kəndi əhatə edirdi. Əhalinin əksəriyyəti əkinçilik və madarlıqla məşğul idi. Orta və düzən sahələrdə bağçılıq və ipəkçilik mühüm yer tuturdu. Əkin sahələrində əsasən buğda, arpa əkilirdi. Xüsusən düzən yerlərdə düyü və pampıqda əkilirdi.
Əhalisinin əksəriyyətini yerli azərbaycanlılar (rusların adlandırdığı tatarlar) (52041 nəfər), rusların gəlişindən sonra köçürülmə siyasəti nəticəsində az miqdarda ermənilər və ruslar təçkil etmişdir.

Qəzanın tarixi
--------------

Qəza 1867-ci ildə Şuşa qəzasının Cavanşir sahəsinin ərazisində yaradıldı. Cavanşir qəzası Cəbrayıl qəzası kimi əvvəllər Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil idi; 1869-cu ildə o, Şuşa qəzasından ayrılmışdır. Sonra bu qəzaya köhnə Çiləbörd sahəsinin ərazisi də əlavə edildi.

Əhalisi
-------

Əhalisinin sayı 72 719 nəfər (1897) olmuşdur.


  

  

  

  

  

  



Cavanşir qəzasının milli tərkibi (1897)
  azərbaycanlılar (71,6 %)  ermənilər (26,9 %)  qalanları (1,5 %)

Əhatə etdiyi ərazilər
---------------------

* Tərtər rayonu
* Bərdə rayonu
* Kəlbəcər rayonu
* Ağdərə rayonu

Qəzanın nahiyələri
------------------

### Bərdə nahiyəsi

1. Mirzalıbəyli
2. I Əyricə
3. Qafarlı
4. Hacıbəyli
5. Qaraqoyunlu
6. Əhmədbəyli
7. Ləkili (Cumalar)
8. Şəmşilər
9. Türkmən-Qayabaşı
10. Güloğlular
11. İmamqulubəyli
12. Zümürxaç
13. Bərdə
14. Mollagülülər
15. II Əyricə

### Kəranə nahiyəsi

1.Cəyirli
2.Şatırlı
3.Mirzəcəfərli
4.Qaradağlı-Kərimağa
5.1-ci Hacıəlili
6.Divanlı
7.Dilənçilər
8.Kürd Bоraki
9.Nəzirli
10.Kəranə
11.Saatlı
12.Məşədiimamqulular
13.Mirzəməmmədqulular
14.Bayramalılar
15.Bəhmənlər
16.Qaraqоyunlu-Salvar
17.Quşçular
18.1-Qarahacı
19.Həsənqaya
20.Mincivanlı
21.Cilоvdarlı
22.Çullu

* Həsənriz

Bu inzibati ərazi bölgüsü Qarabağ regionunun qəzalarında 1910-cu ildə yenidən həyata keçirilməyə başladı. 1910-cu ildə Cavanşir qəzasında 3 kənd şöbəsi yaradıldı. 

* Birinci şöbəyə bu kənd cəmiyyətləri

Bərdə, Qeranin, Dorbatli, Ayridcin, Xoruzlu, Qaramanlı, Yevlağ, Qaradağlı, Borsunlu,
Sarov, Talış, 

* ikinci şöbəyə bu kənd cəmiyyətləri Ağəli, Alpaut, Xan-Ərəb, Köçərli,

Nəmirli, Xan-Qaraqoyunlu, Səhləbad, Ləki, Şirvanlı, Marağalı, Mamırlı, Qılıçlı, 

* üçüncü şöbəyə bu kənd cəmiyyətləri Can-Yataq, Kasapet, Həsən-Riz, Dovşanlı, Kiçik-Qarabəy, Orlovo-Denisov, Minqrel, Boy-Əhmədli, Sırxavənd, Çırağlı, İmarət-Qərvənd,

Avaryan, Ayrım, Keşdağ, Asrik və Qoturlu daxil edildi (11, s.4)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г." 2012-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-08. (rus.)
2. 1 2  "Джеванширский уезд в ЭСБЕ". 2022-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-04-10.
3. ↑  Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Джеванширский уезд Arxivləşdirilib 2012-03-29 at the Wayback Machine (rus.)
4. ↑  "Демоскоп Wekly - Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам. Российской Империи кроме губерний Европейской России  (rus.)". 2011-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-27.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2021-03-04 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-21.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Rusiya Yelizavetpol quberniyası Yelizavetpol quberniyası |
| --- |
| Yelizavetpol • Ərəş • Nuxa • Qazax • Cavanşir • Zəngəzur • Cəbrayıl • Şuşa |