**Salvador Dali** (tam adı **Salvador Domenek Felip Jasint Dali i Domenek, markiz de Pubol**, *kat.* Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol, *isp.* Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Dalí y de Púbol; 11 may 1904[…] və ya 21 may 1904, Fiqeras[d] – 23 yanvar 1989[…], Fiqeras[d]) — məşhur İspaniya rəssamı, heykəltəraşı, filosofu və rejissoru, təsviri incəsənətdə sürrealizm cərəyanının ən məşhur nümayəndələrindən biri idi.

Həyatı
------

Yaddaşın dəyişməzliyi
### Uşaqlığı

Salvador Dali 11 may 1904-cü ildə İspaniyanın şimalındakı Jerona əyalətinin Fiqeras şəhərində notarius ailəsində anadan olub. O, milliyyətcə katalon idi,özünü bu keyfiyyətdə dərk edirdi və bu özəlliyində israr edirdi. Onun böyük qardaşı (12 oktyabr 1901 - 1 avqust 1903) meningitdən öldü.

Uşaqlıqda Dali çevik, lakin təkəbbürlü və idarəolunmaz uşaq idi. Bir gün o, bazarda şirniyyat üçün dava saldı, ətrafa camaat toplaşdı və polislər dükan sahibindən siesta zamanı mağazanı açmağı və oğlana şirniyyat verməsini istədi. O, öz şıltaqlığına və simulyasiyasına nail olur, həmişə fərqlənməyə və diqqəti cəlb etməyə çalışırdı.

Çoxsaylı komplekslər və fobiyalar  - məsələn, çəyirtkə qorxusu   - onun adi məktəb həyatına qarışmasına, uşaqlarla adi dostluq və rəğbət bağları qurmasına mane oldu, lakin hər bir insan kimi, duyğusal aclıq hiss edərək, emosional olmağa çalışdı. uşaqlarla hər hansı bir şəkildə təmasda olmaq. , komandalarına öyrəşməyə çalışmaq, əgər yoldaş rolunda deyilsə, başqa bir rolda, daha doğrusu bacardığı yeganə rolda - şokedici və yaramaz bir uşaq kimi qəribə , ekssentrik, həmişə başqalarının fikirlərinə zidd hərəkət edən. Məktəb şans oyunlarında uduzduqda, o, qalib gəlmiş və qalib gəlmiş kimi davranırdı. Bəzən səbəbsiz yerə dava edirdi.

### Gənclik

1921-ci ildə 47 yaşında anası döş xərçəngindən öldü. Dali üçün bu faciə idi. Elə həmin il San Fernando Akademiyasına daxil olur. İmtahan üçün hazırladığı rəsm baxıcıya çox kiçik göründü, bu barədə atasına, o da öz növbəsində oğluna xəbər verdi. Gənc Salvador bütün rəsmləri kətandan sildi və yenisini çəkmək qərarına gəldi. Yekun qiymətləndirməyə cəmi 3 gün qalmışdı, lakin gənc işdə tələsmirdi ki, bu da uzun illərdir ki, öz qəribəliklərindən əziyyət çəkən atasını çox narahat edirdi. Sonda gənc Dali rəsmin hazır olduğunu söylədi. Müəllimlər son dərəcə yüksək bacarıqlarına görə istisna edərək gənc eksantriki akademiyaya qəbul etdilər.

1922-ci ildə Dali istedadlı gənclər üçün Madriddəki tələbə yataqxanasına ( ispanca  *Residencia de Estudiantes* ) köçdü və təhsilinə başladı  . Bu zaman Dali Luis Bunuel , Federico Garcia Lorca , Pedro Garfias ilə tanış oldu. Freydin əsərlərini həvəslə oxuyur .

Rəsmdə yeni cərəyanlarla tanış olduqdan sonra Dali kubizm və dadaizm üsullarını sınaqdan keçirdi. 1926-cı ildə müəllimlərə qarşı təkəbbürlü və laqeyd münasibətinə görə Akademiyadan xaric edilir. Elə həmin il o , ilk dəfə Parisə gedir və burada Pablo Pikasso ilə tanış olur. Öz üslubunu tapmağa çalışaraq, 20-ci illərin sonunda Pikasso və Joan Mironun təsiri altında bir sıra əsərlər yaratdı. 1929-cu ildə Buñuel ilə birlikdə "Andalusiya iti "sürrealist filminin yaradılmasında iştirak etdi .

Sonra o, əvvəlcə şair Pol Eluardın həyat yoldaşı olan gələcək həyat yoldaşı Qala (Elena Dmitrievna Dyakonova) ilə tanış olur. El Salvadorla yaxınlaşan Qala həyat yoldaşı ilə görüşməyə davam edir, digər şairlər və sənətkarlarla əlaqələrə başlayır ki, bu da o zamanlar Dalinin, Eluardın və Qalanın fırlandığı o bohem dairələrində məqbul görünürdü. Dostunun həyat yoldaşını həqiqətən oğurladığını anlayan Salvador onun portretini "təzminat" kimi çəkir.Dalinin əsərləri sərgilərdə nümayiş olunur, o, populyarlıq qazanır. 1929-cu ildə André Breton tərəfindən təşkil edilən Sürrealist qrupa qoşuldu .. Eyni zamanda ata ilə də fasilə yaranır. Rəssamın ailəsinin Qalaya düşmən münasibəti, bununla bağlı münaqişələr, qalmaqallar, eləcə də kətanlardan birində Dalinin yazdığı "Bəzən anamın portretinə ləzzətlə tüpürürəm" yazısı ona gətirib çıxarıb ki, ata oğlunu söyüb evdən qovub. Rəssamın təxribatçı, qəzəbli və dəhşətli hərəkətləri heç vaxt hərfi mənada və ciddi qəbul edilməyə dəyməzdi: o, yəqin ki, ölmüş anasını incitmək istəmirdi və bunun nəyə gətirib çıxaracağını belə bilmirdi. Ola bilsin ki, o, belə bir küfr hərəkəti ilə özündə stimullaşdırdığı hiss və təcrübə silsiləsi yaşamaq istəyirdi. Bu hiylə sevimli həyat yoldaşının xatirəsini diqqətlə saxlayan atası ilə güclü mübahisəyə səbəb oldu. Cavab olaraq, qəzəbli Salvador Dali atasına zərfdə spermasını qəzəbli bir məktubla göndərdi: "Sənə borcum budur". Daha sonra,

1934-cü ildə Qala ilə rəsmi nikaha girir  . Elə həmin il o, ilk dəfə ABŞ-yə səfər edir 

Salvador Dali 1965 -ci *ildə* Babou ocelotu ilə
### Sürealistlərlə münaqişə

1936-cı ildə İspaniyada vətəndaş müharibəsi başlayandan sonra Dali solçu sürrealistlərlə mübahisə etdi və qrupdan qovuldu. Daliyə cavab olaraq: "Sürrealizm mənəm". El Salvador praktiki olaraq apolitik idi və hətta onun monarxist baxışları belə ciddi qəbul edilmədi.

1933-cü ildə Dali Lenin şəklində İsveçrə xalq qəhrəmanını böyük omba ilə təsvir etdiyi "Uilyamın tapmacası "tablosunu çəkdi. Dali Freydə görə İsveçrə mifini yenidən düşündü : Tell uşağını öldürmək istəyən qəddar ata oldu. Atasından ayrılan Dalinin şəxsi xatirələri qat-qat idi. Lenin isə kommunist düşüncəli sürrealistlər tərəfindən mənəvi, ideoloji ata kimi qəbul edilirdi. Rəsmdə hədsiz valideyndən narazılıq, yetkin şəxsiyyətin formalaşması istiqamətində atılan addım təsvir olunub. Lakin sürrealistlər rəsmləri hərfi mənada, Leninin karikaturası kimi qəbul etdilər və bəziləri hətta kətanı məhv etməyə çalışdılar.

### Yaradıcılığın təkamülü. Sürrealizmdən uzaqlaşma

1937-ci ildə rəssam İtaliyaya səfər edir və İntibah dövrünün əsərlərinə heyran qalır. Onun öz əsərlərində insan nisbətlərinin düzgünlüyü və akademikliyin digər xüsusiyyətləri hakim olmağa başlayır. Sürrealizmdən uzaqlaşmasına baxmayaraq, onun rəsmləri hələ də sürrealistik fantaziyalarla doludur. Sonralar Dali özünə sənətin modernist deqradasiyadan xilas olmasını aid etdi, bu da öz adını onunla əlaqələndirdi, çünki *Salvador* ispan dilində "Xilaskar "deməkdir.

1939-cu ildə Andre Breton Dalini və onun işinin kommersiya komponentini ələ salaraq onun üçün "Avida Dollars" anaqram ləqəbi ilə çıxış etdi. Bretonun zarafatı dərhal böyük populyarlıq qazandı, lakin Bretonun kommersiya uğurunu çox üstələyən Dalinin uğuruna xələl gətirmədi.

### ABŞ-də həyatı

İkinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə Dali Qala ilə birlikdə 1940-1948-ci illərdə yaşadıqları ABŞ -a getdi.

1942-ci ildə o , "Salvador Dalinin gizli həyatı" adlı qondarma tərcümeyi -halını nəşr etdirdi. Onun ədəbi səyləri, sənət əsərləri kimi, kommersiya baxımından uğurlu olur. O, Walt Disney ilə əməkdaşlıq edir. O, Dalini kinoda istedadını sınamağa dəvət edir, lakin Salvadorun təklif etdiyi sürrealist "Destino "cizgi filminin layihəsi kommersiya baxımından yararsız hesab edilir və onun üzərində iş dayandırılır. Dali rejissor Alfred Hitchcock ilə işləmiş və Spellbound filmindəki yuxu səhnəsi üçün dekorasiya yaratmışdır. Lakin kommersiya baxımından filmdə səhnə qısaldılmışdır.

### Yaşlı illəri

Salvador Dalinin və Qalanın Ev Muzeyi
İspaniyaya qayıtdıqdan sonra Dali əsasən Kataloniyada yaşayırdı .

1958-ci ildə İspaniyanın Girona şəhərində Qala ilə rəsmi olaraq evləndi .

1965-ci ildə Parisə gələrək əsərləri, sərgiləri və çılğın hərəkətləri ilə onu fəth etdi. Qısa filmlər çəkir, sürreal fotoşəkillər çəkir. Filmlərdə o, əsasən əks baxış effektlərindən istifadə edir, lakin məharətlə seçilən mövzular (axan su, pilləkənlərdə sıçrayan top), maraqlı şərhlər, rəssamın aktyorluğunun yaratdığı əsrarəngiz ab-hava filmləri qeyri-adi arthouse nümunələri edir. Dali reklamlarda rol alırdı və hətta bu cür kommersiya fəaliyyətlərində də özünü ifadə etmək fürsətini əldən vermir. Televiziya tamaşaçıları uzun müddət şokolad reklamını xatırlayacaqlar, bu reklamda sənətçi barın bir parçasını dişləyir, bundan sonra bığları eyforik ləzzətlə burulur və o, bu şokoladdan dəli olduğunu söyləyir.

Qala ilə münasibətləri olduqca mürəkkəbdir. Bir tərəfdən, münasibətlərinin əvvəlindən onu təbliğ etdi, rəsmləri üçün alıcılar tapdı, onu 20-30-cu illərin əvvəllərində kütləvi tamaşaçılar üçün daha başa düşülən əsərlər yazmağa inandırdı. Rəsmlər üçün sifariş olmadıqda, Qala ərini məhsul markaları, kostyumlar hazırlamağa məcbur etdi. Onun güclü, qətiyyətli təbiəti zəif iradəli sənətkar üçün çox lazım idi. Qala emalatxanasında hər şeyi qaydasına saldı, səbirlə qatlanan kətanları, boyaları, Dalinin düşünmədən səpələdiyi suvenirləri, doğru şeyi axtarırdı. Digər tərəfdən, o, daima tərəfdə münasibət qururdu, sonrakı illərdə həyat yoldaşları tez-tez mübahisə edirdi, Dalinin sevgisi daha çox vəhşi bir ehtiras idi və Qala sevgisi hesablamasız deyildi, onunla "dahi ilə evləndi".

1968-ci ildə Dali ərindən ayrı yaşadığı və özünün yalnız arvadının yazılı icazəsi ilə ziyarət edə biləcəyi Pubol qalasını Qala üçün satın aldı.

1981-ci ildə Dali Parkinson xəstəliyini inkişaf etdirir. Qala 1982-ci ildə vəfat edir.

### Axırıncı illəri

1981-ci ildən Dalidə Parkinson xəstəliyinin əlamətləri özünü göstərməyə başlayır. 10 iyun 1982-ci ildə Qala vəfat edir. Bu Daliyə çox ağır təsir göstərir və onun həyata bağlılığını azaldır. Həmin dövrdə Dali Fiqerasdan köçərək Qala üçün aldığı Pubol qəsrində yaşamağa başlayır. 1984-cü ildə onun yataq otağında müəmmalı şəkildə yanğın baş verir. Bəziləri bunu Dalinin intihar cəhdi kimi qiymətləndirirlər. Lakin xidmətçiləri onu xilas edə bilirlər.

Dalinin dəfn olunduğu otaqda divarda lövhə
Bundan sonra o, yenidən Fiqerasa qayıdır və ömrünün qalan hissəsini öz adını daşıyan teatr-muzeydə yaşayır. 1988-ci ilin noyabrında Dali infarkt keçirir və xəstəxanaya yerləşdirilir. Dekabrın 5-də Kral Huan Karlos onu ziyarət edir. Salvador Dali 23 yanvar 1989-cu ildə öz teatr-muzeyində çox sevdiyi "Tristan və İzolda" operasını (Rixard Vaqner) dinləyərkən ürək çatışmazlığından vəfat etmişdir.

Dali həyatı boyunca 1500-dən çox rəsm əsəri çəkmiş, onlarla heykəllə bərabər, daş üzərində müxtəlif səpkili əsərlər yaratmış, kitab illüstrasiyaları, teatr dekorları və kostyumların müəllifi olmuşdur. 1994-cü ildə İstanbulda Art Fair sərgisində və 2001-ci ildə Brüsseldə beynəlxalq Kunstbeurs sərgisində azərbaycanlı rəssam Sakit Məmmədovla birlikdə rəsm əsərləri sərgilənmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Əndəlüs köpəyi (film, 1929) / Un chien Andalou

* Salvador Dalinin Azərbaycan Müasir İncəsənət Muzeyində saxlanan əsərləri
* TəzadTəzad
* BusəBusə

Ədəbiyyat
---------

*Carré d'Art* (Salvador Dali), İjon-Piser Sullyet, Anagramme Ed, 2010 (ISBN 2-35035-189-6).

İstinadlar
----------

1. 1 2  Salvador Dalí (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2  Salvador Dali // Kunstindeks Danmark (dan.).
3. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118523481 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
4. 1 2  Дали Сальвадор // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
5. 1 2 3 4  The Fine Art Archive.
6. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
7. 1 2  Salvador Dalí (nid.).
8. ↑  Surrealist painter Salvador Dali, flamboyant art revolutionary (ing.). Chicago: Tribune Publishing, 1989. ISSN 2165-171X; 1085-6706
9. ↑  .
10. 1 2 3 4 5 6  RKDartists (nid.).
11. ↑  Salvador Dalí // Encyclopædia Britannica (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

* Salvador Dali Arxivləşdirilib 2008-12-22 at the Wayback Machine