recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lida qalası** (*belar.* Лідскі замак, lit. Lydos pilis) — Litva knyazlığının Böyük Şahzadəsi Qediminas tərəfindən 14-cü əsrin əvvələrində Tevton ordeninini genişlənməsinə qarşı torpaqlarını müdafiə etmək üçün tikdirilmiş qala. Bu müdafiə zəncirindəki digər qalalara Qrodno, Novoqrudok, Krevo, Myadininkay və Trakai də daxil idi. Müasir Belarusiyanın Lida şəhəri bu qalanın ətrafında böyüdü. Lida qalası dəniz səviyyəsindən 141 metr (463 ft) yüksəkdə yerləşir.

Qala üçün seçilmiş yer təbii olaraq şərqdən qərbə Kamenka və Lida çayları tərəfindən qorunur. Qala divarlarının bərpası 1323, 1324 və 1325-ci illərdə aparılmışdır. Sonradan divarların fasadı qırmızı kərpiclə üzlənir. Qalada iki qüllə və 1533-cü ildə divarların xaricinə köçürülmüş bir kilsə vardı. Hər iki qüllənin yuxarı mərtəbələrində yaşanılırdı.

Güclü istehkamlarına baxmayaraq, Lida bir neçə dəfə Tevton ordeni tərəfindən tutulmuşdur (1384, 1392). Litva Böyük Hersoqu Vytautas, onu "qala yaxınlığındakı bir yurdda "məskunlaşan müttəfiqi Toxtamış xana verir. 1406-cı ildə Smolensk Yury ailəsi Lidada girov olaraq kilidləndi və qəsri ələ keçirib onları azad etmək cəhdi uğursuz alındı. 1433-ci ildə, Lida qalası Şvitriqaila və əmisi oğlu Siqismund Kestutaitis arasında mübahisə nöqtəsinə çevrildi.

Lida 1506-cı ildə Krım tatarları tərəfindən darmadağın edildi və 1659-cu ildə Rusiya-Polşa müharibəsi zamanı ruslar tərəfindən talan edildi. Böyük Şimal Müharibəsi dövründə qalanı iki dəfə ələ keçirən İsveçlilər hər iki qülləni uçurdular. 1794-cü ildə qala meydanları Kościuszkonun davamçıları ilə ruslar arasında gedən bir döyüş yeri idi.

1891-ci il şəhər yanğınından sonra yanğından zərər görən evlərin təmiri üçün daş təmin etmək üçün cənub-qərb qülləsi və qalanın qərb divarının hissələri yıxıldı. Sankt-Peterburqdan olan arxeoloqlar qrupu vandalizmi dayandırmaq üçün müdaxilə etdi. 1920-ci illərdə divarlar cüzi miqdarda bərpa edildi.

20-ci əsrdə qala zoopark və ya sirk tamaşalarının keçirildiyi yerə çevrildi. Hər dekabrda divarlara Milad ağacı qoyulurdu. 1982-ci ilə qədər bərpa etmə işləri aparılmamışdır. Qırmızı kərpic, yüksəkliyi 12 metr (39 ft)-ə qədər olan yenidən qurulmuş hissələri işarələmək üçün istifadə olunurdu. 2010-cu ildə əhəmiyyətli bərpa işləri aparılmışdır.

Hər il Lida qalasında orta əsrlərə aid bir turnir keçirilir. Qüllələr daxilində bir muzey yaradılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Lida Castle Altitude and Position". 2019-05-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-05.
2. ↑  The Castle of Lida Arxivləşdirilib 2011-07-06 at the Wayback Machine. Retrieved on 2009-03-04

Xarici keçidlər
---------------

* М. Шимелевич. Город Лида и Лидский замок (Вильно, 1906)
* Lida Castle on official website of the Republic of Belarus Arxivləşdirilib 2018-01-15 at the Wayback Machine
**Yuzef Marian Helmonski** (pol. Józef Marian Chełmoński; 7 noyabr 1847[…] və ya 7 noyabr 1849 – 6 aprel 1914[…] və ya 4 aprel 1914) — polşalı, realizm cərəyanının rəssamı.

Bioqrafiyası
------------

Yuzef Marian Helmonski 1849-cu ildə Lodz yaxınlığında yerləşən Boçki kəndində anadan olmuşdur. İlk rəsm dərslərini atası tərəfindən almışdır. 1867–1872-ci illərdə Varşava İncəsənət Akademiyasında daxil olmuş daha sonra Voytsex Qersondan özəl dərslər almışdır.

1875-ci ildə Helmonski Parisə yola düşür və burada əsərlərini müvəffəqiyyətlə nümayiş etdirir. Paris şəhərində yerləşən Le Monde qəzetində bir illüstratör olaraq əməkdaşlıq edir. Bu dövrdə Helmonski 1872-ci ildə İtaliyaya səyahət edir və 1874–1875-ci illərdə Ukraynadan keçdi. 1878–1887-ci illərdə Helmonski Polşa, Vyana və Venesiyanı ziyarət edib.

1887-ci ildə rəssam Polşaya geri qayıtdıqdan sonra, Varşavada yaşadı. 1889-cu ildə o, 1914-cü ildə ölümünə qədər yaşamış Kuklovits əmlakını almışdır.

Yuzef Helmonski, xüsusən də Polşa və Ukraynanın landşaftlarını, eləcə də janr və ovçuluq səhnələrini, daha az — portretləri çəkirdi.

* Uçan durnalar, 1871*Uçan durnalar*, 1871
* Yay, 1875*Yay*, 1875
* Dördlü, 1881*Dördlü*, 1881
* Leyləklər, 1900*Leyləklər*, 1900

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Josef Chelmonski (nid.).
2. 1 2 3 4  Józef Chełmoński // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2 3 4  The Fine Art Archive. 2003.

Xarici keçidlər
---------------

* Yuzef Helmonskinin rəsm əsərləri
**Abdullayev Vəli Abdulla oğlu** (19 yanvar 1975, Kirov rayonu – 12 yanvar 1994, Güllücə, Ağdam rayonu) — şəhid.

Həyatı
------

Vəli Abdullayev 19 yanvar 1975-ci ildə Bakı şəhəri Binəqədi rayonunda anadan olub. 1982-ci ildə Binəqədi qəsəbəsində yerləşən 205 saylı orta məktəbin 1-ci sinifinə gedib.

1990-cı ildə həmin məktəbin 9-cu sinifini bitirib.Orta məktəblə yanaşı Vəli Abdullayev qarmona çox böyük həvəsi olduğu üçün həm də musiqi təhsili alırdı.Çox gözəl qarmon ifa edirdi.

1993-cü ilin iyununda hərbi xidmətə çağırılıb 888 saylı hərbi hissədə hərbi andı qəbul etdikdən sonra 1994 cü ilin yanvar ayında Ağdam istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak etmək üçün Bakıdan Ağdama yola salınıb. Yanvar ayının 12-də Ağdam rayonunun Güllücə kəndi uğrunda gedən döyüşlər zamanı düşmənin tankdan atdığı atəş nəticəsində qəhrəmancasına həlak olaraq şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.

17 yanvar 1994-cü ildə 2-ci Fəxri Xiyabanda yerləşən Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.

Şəhid Vəliyə ad babası Vəli Abdulla oğlu Abdullayevin adına xitabən qoyulub. Vəlinin babası Abdullayev Vəli Abdulla oğlu və qardaşları Şərif,Əşrəf, Rəşid 1941-ci ildə böyük Vətən müharibəsinə getmiş və bir daha geri dönməmişlər.Onların nə ölüsü nə dərisi barəsində indiyədək heç bir məlumat əldə edilməyib.

İstinadlar
----------
**Vəhşi göl** (sloven. Divje jezero) — Sloveniyanın qərbindəki İdri-Xribove (Dinar dağları) dağ massivində İdriya icmasında yerləşən kiçik bir karst gölü.

Göl İdriya şəhərindən cənubda, dəniz səviyyəsindən 340 m yüksəklikdə yerləşir. 1967-ci ildə təbii bir abidə elan edilmişdir (sloven. narodny spomenik). Qorunma zonasının sahəsi 4.44 hektardır. 1972-ci ildə göl Sloveniyanın təbiətdə ilk muzeyi olur. Göl nəhəng bir karst bulağıdır. Su yeraltı bir mağaradan meylli bir tuneldən axır. Mağarada 1957-ci ildən bəri dalğıc speleloqlar 426 m dəhlizi araşdırmışlar. 2001-ci ilin yayında dalğıclar mağaranın maksimum dərinliyi 160 m-ə çatan hissəsini tədqiq edtmişlər. İlin quraq mövsümündə suyun səviyyəsi aşağı düşür və göldən heç bir axın axmır. Leysan yağışları zamanı mənbənin gücü bir neçə on m³/s-ə çata bilər. Bu zaman mağaradan axan axın suyunun sürətlə axmasına səbəb ola biləcək gücədədir. Gölün adı da buradan götürülmüşdür (sloven. divje — "vəhşi"). Suyun temperaturu 7 ° ilə 10 ° arasında dəyişir. Yalnız mənbənin təsirsiz olduğu dövrlərdə səth təbəqəsi 20 °-ə qədər qalxa bilər. Mağarada Avropa proteyası da daxil olmaqla çox sayda mağara heyvanı var. Gölün mühiti çox zəngin bir flora ilə xarakterizə olunur (150-dən çox növ). Bunlardan biri Flora Carniolica əsərində italyan-avstriyalı təbiətşünas Giovanni Antonio Scopoli tərəfindən təsvir edilən Sloveniya endemiki olan Primula carniolica bitkisidir. Adları yerli floraya daxil olan maraqlı bitkilər: Scopolia carniolica və Hacquetia epipactis.

Göldən Sloveniyanın ən qısa çayı axır (Ezernisa). Axar mənbədən 55 metr məsafədə İdriysa çayına axır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Petrič, Metka.* Divje jezero [Wild Lake] // In Šmid Hribar, Mateja. Torkar, Gregor. Golež, Mateja. Podjed, Dan. Drago Kladnik, Drago. Erhartič, Bojan. Pavlin, Primož. Jerele, Ines. (eds.). Enciklopedija naravne in kulturne dediščine na Slovenskem – DEDI (sloven). 14 April 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 May 2012.

Ədəbiyyat
---------

* *Batič, J.* (ur.). Divje jezero pri Idriji. Ljubljana, 1996.
* *Casati, L.*, *Morel, S.* Divje jezero – raziskave 2001. Naše jame 43, 37–47. Ljubljana, 2001.
**Fyodorov quşarmudu** (*lat.* Sorbus fedorovii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin quşarmudu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Osetiya ərazisindən toplanılan herbari nümunələrinə əsasən təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m olan kol və ya ağacdır. Yarpaqları 7-10 sm uzunluqda, kənarları ikiqat, bəzən də dərin dişcikli olub, tərsyumurtavari və ya ellipsvaridir. Ucu sivriləşmiş, qaidəyə doğru isə paz şəkilli daralmışdır. Yarpağın alt səthində damarlar aydın seçilir. Yarpaq saplağı qırmızı-qonur rəngdədir. Çiçəklər qalxan çiçək qrupunda toplanmışdır. Çiçək saplaqları çılpaqdır. Kasacığı keçətükcüklü, qabarcıqlı və küt dişlidir. Ləçəkləri ağ, enli ellipsvari olub, kasacıqdan demək olar ki, 2 dəfə uzundur. Meyvələri xırda, bir qədər kürəvari olub, əvvəl qırmızı, sonralar isə tünd-göyümtül rənglidir. İyun ayında çiçək açır, sentyabr-oktyabrda isə meyvəsi yetişir.

Ekologiyası
-----------

Orta və yüksək dağlıq qurşaqlarda dəniz səviyyəsindən 1500-2300 m hündürlüklərdə meşənin yuxarı sərhəddi boyunca daşlı qayalı yamaclarda, seyrək meşəliklərdə və kolluqlar arasında yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-da Şərur rayonu Axura kəndi ətrafi Hadı Kayıb, Quzuyatan ərazilərinin meşə və kolluqlarında rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada istifadə olunmur. Meyvəsindən cem, kampot, mürəbbə və müxtəlif içkilər hazırlanır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q65278067
* GBIF: 3012704
* IPNI: 741729-1
* IRMNG: 11374991
* Plant List: rjp-15901
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:741729-1
* Tropicos: 27800196
* WFO: wfo-0000988054

 |
**Caner Topçu** (25 iyun 1997, İstanbul) Türk aktyordur.

Həyatı
------

Əslən Kastamonulu olan Caner Topçu, 25 iyun 1997 tarixində İstanbulda anadan olub. İbtidai təhsilini və orta təhsilini İstanbulda tamamladı. Daha sonra isə özündə aktyorluq bacarığını kəşf etdi və Harun Özer Teatr təhsili və Fulya Filazi aktyorluq təhsilini aldı. Ağ Cəhənnəm, Diqqət İnternet Var, Sarıqamış və İnamdan Zəfərə kimi bir çox teatr oyununda rol aldı. 2015-ci ildə Savadsızlar adlı kinoteatr filmində Rəcəb obrazı ilə kameraların qarşısına keçdi. Hal-hazırda isə Eşit məni serialında Qanad obrazı ilə hamının sevimlisi olmuşdur.

Filmoqrafiya
------------

**Televiziya**
* Nəzarət- Caner (2019, Show TV)
* Barbaroslar: Akdenizin Qılıncı (2021-2022, TRT 1)
* Eşit məni- Qanad (2022, Star TV)

**Kinoteatr**
* Savadsızlar- Rəcəb (2015)
* Universal dövr: Həyat ağacına səyahət- Ömər Əli (2018)
* Universal dövr: Zamanda səyahət- Ömər əli (2019)

**Digital Platform**

* Heç- Dəniz (2021,BluTv)
**Vəli Allahverdi oğlu Babayev** (17 fevral 1945, Naxçıvan – 22 yanvar 1989, Naxçıvan) — Azərbaycan rejissoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1974).

Həyatı
------

Orta məktəbi bitirəndən sonra bir il Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram teatrının yardım heyətində çalışıb. Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun rejissorluq fakültəsini (indiki Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini, R. Təhmasib və M.Məmmədovun sinfi) bitirib (1962–1966). Təyinatla Naxçıvan teatrına quruluşçu rejissor göndərilib.

İlk quruluşu olan Georgi Mdivaninin "Konsulu oğurladılar" (5 noyabr 1966) tamaşası teatr ictimaiyyətində böyük maraq doğurub. 1972–1974-cü illərdə Moskvada Anademik Bədaye Teatrında yaradıcılıq təcrübəsi keçib və qayıdaraq Naxçıvan teatrına baş rejissor təyin olunub. Vəli Allahverdi oğlu Babayev 4 oktyabr 1974-cü ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülüb.

Vəli Babayevin rejissurası müasir dünya teatr prosesinin estik prinsipləri ilə səsləşirdi. O, avanqard teatr janrlarının əsas ifadə vasitələrini lirik-psixoloji üslubun poetika xüsusiyyətlərilə cəsarət və məharətlə birləşdirə bilirdi. Həmin cəsarətli sənət axtarışları baxımından onun daha maraqlı yaradıcılıq nailiyyətləri Cəfər Cabbarlının "Yaşar" (10 fevral 1967) və "Od gəlini" (22 mart 1970), Nazim Hikmət və Vera Tulyakovanın "Kor padşah" (29 dekabr 1968), Lope de Veqanın "Nə yardan doyur, nə əldən qoyur" (28 oktyabr 1974), Cəlil Məmrnədquluzadənin "Dəli yığıncağı" (23 may 1975), Avksenti Saqarelinin "Tiflis yengələri" ("Xanuma". 30 oktyabr 1976), Anarın "Adamın adamı" (12 fevral 1977), Rüstəm İbrahimbəyovun "Yaşıl qapı arxasında qadın" (21 may 1978), Karlo Haldoninin "Məzəli hadisə" (7 may 1979), Əkrəm Əylislinin "Quşu uçan budaqlar" (23 sentyabr 1980), Çingiz Aytmatov və Koltay Məhəmmədcanovun "Fudzi dağında qonaqlıq" (8 oktyabr 1981), Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan" (24 aprel 1982), Orxan Kamalın "Yad qızı" (7 yanvar 1983), Aleksandr Puşkinin "Qaraçılar" (30 dekabr 1984), Rəsul Rzanın "Bir gün də insan ömrüdür" (26 noyabr 1987) əsərlərinə verdiyi səhnə quruluşlarıdır.
Yerevan Azərbaycan Teatrında, Lənkəran Dram Teatrında da bir sıra tamaşaların quruluşçu rejissoru olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan Ensiklopediyası 2002
2. ↑  Babayev Vəli
**Iris paradoxa f. choschab** — Süsənkimilər – (*İridaceae* Juss.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın **nadir** növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu qısa, sürünəndir. Gövdəsi 5—12 sm hündürlükdə, bir ədəd iri təpə çiçəklidir. Yarpaqları boz-göyümtül, ensiz – xətti, 2–3 mm enindədir. Təpə yarpaqları lansetvari, sivriləşmişdir. Çiçəkyanlığının borucuğu yumurtalıqdan qısadır, xarici hissələri xətti kürəkvari, qara – bənövşəyi, 3-4 sm uzunluğunda, 10–13 mm enində, daxildəkilər –iri, tərs –yumurtavari, ağ və ya mavi rəngli, göy-bənövşəyi damarlıdır. Tozcuqları sarımtıldır. Sütuncuğun hissəcikləri sarımtıl-qonur rəngli qonur ləkələrlə, dilimləri küt, diş-dişdir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Aprel ayında çiçəkləyir, may ayında toxumlayır, orta dağ qurşağında quru, daşlı yamaclarda rast gəlinir. Çoxalması kökümsov və ya toxumladır. *Mezokserofitdir*. *Dekorativ* bitkidir.

Yayılması
---------

Diabar (əsasən Lerik rayonu və Qosmalyan kəndinin ətrafında).

### Sayı və tendensiyası

Populyasiyanın vəziyyətinin pisləşməsi və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Antropogen amillər (növün bəzək bitkisi kimi yığılması, otarılma, tapdalanma), ətraf mühitin sərt amillərinə həssaslıq və zəif təkrarlanması.

### Mühafizə tədbirləri

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yayılma yerlərində antropogen təsirləri azaltmaq məqsədilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, soğanaq və toxumların toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Гроссгейм А.А. 1940
2. 1 2 3  Флора Азербайджана, 1952
3. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
4. ↑  Məmmədov Q. Yusifov E. Xlilov M. Kərimov V. 2012
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-05-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-27.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q21398479
* Wikispecies: Iris paradoxa f. choschab
* GBIF: 5298221
* IPNI: 883561-1
* NCBI: 1273556
* Plant List: kew-322216
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:883561-1
* Tropicos: 100206651
* WCSP: 322216
* WFO: wfo-0000783709

 |
**Salavatsteklo SC** — texniki şüşə istehsalı ilə məşğul olan səhmdar cəmiyyətdir. Rusiyada ən böyük pəncərə şüşəsi istehsal edən şirkətsir (Rusiya şüşə bazarının 30% -i).

Müəssisənin baş ofisi Salavat şəhəri, İndustralnaya küçəsi, 18-də yerləşir.

Tarixi
------

Salavat Şüşə Zavodunun inşasına 1960-cı ildə 9 fevral 1956-cı ildə SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarı ilə başlanmışdır. 1962-ci ildə tikinti işləri başa çatır.

Zavodun ilk məhsulları ştapel şüşələr olur. Sonradan demək olar ki, hər il yeni şüşə məmulatların istehsalı mənimsənilir: 1963 - pəncərə şüşəsi, fiberglas, 1964 - ekran şüşəsi, stalinit, natrium silikat, 1967 - akvariumlar, 1968 - naxışlı şüşə, 1968 - xalça-mozaik plitələr, 1969 il - möhkəmləndirilmiş təbəqə şüşəsi, 1970 - güzgü məhsulları. Sonradan fabrik qablar, termoslar, ikiqat şüşəli pəncərələr, prizmatik güzgülər, laminat şüşə - tripleks istehsal edir.

1993-cü ildə "Salavatsteklo" istehsalat birliyi açıq səhmdar cəmiyyətinə çevrilir.

2010-cu ildə "Salavatsteklo" ASC və "Saratovstroysteklo" ASC birləşdirilir.

Sahiblər və rəhbərlər
---------------------

1960-1980-ci illərdə müəssisənin direktoru - Yuri Vasilieviç Seskutov, müəssisənin baş direktoru Sergey Alekseeviç Aqureev (1968-ci ildə) olur. Səhmdarların sayı 5708-dir. Son hesabat rübünün sonundakı müəssisənin nizamnamə kapitalının miqdarı 13 507 263 rubl təşkil etmişdir. Salavatsteklo şirkətinin əsas sahibi iş adamı və milyarder Radik Sultanovdur
 .

Birja siyahısı
--------------

Səhmlərin sayı 19 934 171 ədəddir. Hər bir səhmin nominal dəyəri 10 rubl təşkil edir.

Şirkətin adi və imtiyazlı səhmləri üçün əsas ticarət platforması RTS fond birjasındadır.

Müssisənin məhsulları
---------------------

Neft və qaz, neft-kimya və kimya sənayesi üçün avadanlıqlar.

* düz şüşə
* aşağı emissiya, günəşdən qoruma və çox funksiyalı şüşə
* tikinti məqsədi ilə laminat şüşə
* həll olunan natrium silikat
* sulu şüşə
* şüşəli panellər
* şüşə qablar
* avto şüşələr
* güllə keçirməyən şüşə

Salavatsteklo ASC-nin istehsal etdiyi əsas məhsullar düz şüşələrdir. Düz şüşə satışların təxminən 80% -ni, digər məhsul növləri - 20% -ni (avtomobil şüşəsi, şüşə qablar, ikiqat şüşəli panellər, həll olunan natrium silikat və maye şüşə, istilik və səs izolyasiya edən materiallar) təşkil edir.

### Göstəriciləri

2009-cu ildəki gəlirləri - 3,771,861 rubl. (2010-cu ilin 9 ayı).

2010-cu ilin 9 ayında gəlir artımı 2009-cu ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 131,5% təşkil etmişdir:

həcm səbəbindən artım - 49,3 milyon rubl və ya 101,7%;
qiymətə görə artım - 854,6 milyon rubl və ya 129,8%.

İstinadlar
----------

1. ↑  "«СтеклоСоюз» России — CCP::новости". 2007-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-30.
2. ↑  "Ъ-Уфа - «Салаватстекло» определило кандидатов в совет директоров". 2015-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-01.
3. ↑  "На печь". 2015-12-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-01.
4. ↑  "«Салаватстекло» выплатит дивиденды, превышающие чистую прибыль в 2014 году". 2015-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-01.
**Narva qalası**— Estoniyanın şərqində Narvada yerləşən qaladır.1256-cı ildə danimarkalılar tərəfindən əsası qoyulmuş ilk daş qala, 14-cü əsrin əvvəllərində tikilmişdir. 1346-cı ildə 29 avqustda Alman Livoniya ordeni qalanı satın alaraq tarixinin çox hissəsinə sahib olmuşdu..

Narva qalası — təsviri
----------------------

Narva qalası, həssas bir yerdə — sərhəddə olan bu günə qədər sağ qalan bir real möcüzə adlandırıla bilər. Axı, hər müharibədə düşmən işğalçıları üçün ilk hədəf oldu. Şəhərin hökmdarı hər dəfə qərbin zədələnmiş hissələrini bərpa etməyə çalışdı və qala yenə də düşmənlərdən başqa bir hücumu dəf etməyə hazır olan qalıqları yenidən doğdu. Narvada qala ümumi sahəsi 3 hektardan bir qədər çoxdur. Heykəl qülləsi Uzun Hermann qəsəbənin üstündə 51 m.Bu gün qalalara daimi və müvəqqəti muzey sərgiləri keçirilir, turistlərin qülləsinin üstündə şəhərin mənzərəli panoraması və Narvaqalası, İvano-Borod qəsrinin köhnə əkiz qardaşı ilə müşahidə göyərtəsi var.

Qala tarixi
-----------

Təəssüf ki, Narvanada Narva qala tikilməsinin dəqiq vaxtı barədə etibarlı məlumatlar yoxdur. Tarixçilər, əvvəlcə qala XIII əsrin ortalarında Danimarka tərəfindən bir ağacdan tikildiyini qəbul edirlər. Bir əsr sonra şəhər ticarət imtiyazları almış, daş divarları və qüllələri dəyişdirilmiş taxta binalar. Yeni qala çox vaxt tez-tez basqınlardan əziyyət çəkir, tez-tez ordudan deyil. Mühüm ticarət yollarının kəsişməsində gözəl və etibarlı bir qala rus qonşularını çox sevməyib. Həmişə ki, Novqorod, sonra Pskov yandırmaq və məhv etməyə çalışdı. Danimarka kralı Narva sərhəd qəsrinin ətrafında qalıcı olan müntəzəm fitnədən yoruldu və bu torpağı Livonian ordusuna satmağa qərar verdi. Hərbçi cəngavərləri dərhal strukturun güclənməsini davam etdirdi, bir neçə xətt qoruma təşkil etdi, qaldırıcı bir qapı qurdu və dərin bir xəndəyin ətrafında qazıldı. Tədbirlər bir müddət dayandı, lakin Livonian müharibəsi zamanı Narva qalası hələ də ruslar tərəfindən götürüldü. Sonra İsveçlilər tərəfindən qazandı, lakin uzun sürdü. Şimali müharibədən sonra yenidən Rusiçin gücündən özünü tapdı və 1918-ci ildə Estoniyanın bir hissəsi oldu. Rusiya tərəfindən qala ələ keçirmək üçün başqa bir cəhd Sovet dövründən idi, lakin 1991-ci ildə Narva Eston şəhərinin statusu qazandı. İrəli bir şəkildə, Narvada qala bir neçə dəfə öz tarixində Rusiyanı yıxır və nəticədə, iki dövləti bölüşən çayının bankını işğal edən keçmiş yerinə qayıdır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Narva fortifications and Narva Castle
* View of Hermann Castle and Ivangorod Fortress (WebCam), balticlivecam.com
* The Association of Castles and Museums around the Baltic Sea
**Kollinqvud Katbert**, **I baron Kollinqvud**  (*ing.* Cuthbert Collingwood, 1st Baron Collingwood of Coldburne and Heathpool; 26 sentyabr 1750), Nyukasl apon Tayn — 7 mart 1810) — Böyük Britaniya vitse-admiralı.

Erkən illər
-----------

Kollinqvud Nyukasl apon Taynda anadan olub. İlk təhsili Nyukasldakı Kral Qrammatika Məktəbində olmuşdur. On iki yaşında, o, dənizçilik təhsilinə cavabdeh olan əmisi oğlu Kapitan Riçard Brathwaite (və ya Braithwaite) komandanlığı altında HMS Shannon freqatında könüllü olaraq dənizə getdi. O, yeniyetmə ikən donanmaya qoşulduqdan sonra cəmi üç il quru quruda keçirdi. Brathwaite altında bir neçə illik xidmətdən və Kapitan Robert Roddamın komandanlığı ilə Portsmutda mühafizəçi olan HMS Lenox-da qısa müddətdən sonra Kollinqvud 1774-cü ildə HMS Preston gəmisində admiral Samuel Qreyvslə birlikdə Bostona getdi və burada Britaniya dəniz briqadasında döyüşdü. 1775-ci ilin iyununda Bunker Hill döyüşündə iştirak etdi və sonra 17 iyunda leytenant rütbəsində xidmətə verildi.

1777-ci ildə Kollinqvud Horatio Nelsonla ilk dəfə hər ikisi HMS Lowestoffe freqatında xidmət edərkən tanış oldu. İki il sonra, Kollinqvud Nelsonu 20 iyun 1779-cu ildə HMS Badger briqadasının komandiri kimi əvəz etdi və 22 mart 1780-ci ildə yenidən Nelsonu əvəz etdi, bu dəfə kiçik bir freqat olan HMS Hinchinbrook-un post-kapitanı oldu. Nelson San Juan çayı, Nikaraqua və Leon gölü boyunca qayıqlarla hərəkət edərək Mərkəzi Amerikanı Atlantik Okeanından Sakit Okeana keçmək üçün uğursuz ekspedisiyanın lideri idi. Nelson xəstəlikdən zəiflədi və daha böyük bir gəmiyə yüksəlməzdən əvvəl sağalmalı oldu və Kollinqvud Hinchinbrookun komandanlığına keçdi və ekspedisiyanın qalan hissəsini Yamaykaya qaytardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Cuthbert Collingwood, 1st Baron Collingwood - Wikipedia
**Azovka çayı üzərində avtomobil körpüsü** — Rostov-na-Donu şəhəri rekreasiya zonası ilə birləşdirir. Rekreasiya zonası çayın sağ sahilində yerləşir. Burada Azov şəhər çimərliyi, Azov Avtomobil çimərliyi, Monastr, Dini-vətənpərvər kazak güşərgəsi, yaxt-klub, "Şer-Xov-Azov" restoran-otel, uşaq-idman bazası yerləşir. Bura Kollontaevsi xiyabanının davamını təşkil edir.

Əhəmiyyəti
----------

Azov şəhərində rekreasiya zonası daim yenilənir. Bu yaxınlara qədər qamış basmış və boş ərazilərdə hazırda istirahət obtektləri yerləşir. Bunlar arasında "Şer-Xov-Azov" restoran-oteli və yaxt-klubu göstərmək olar. Çayın sağ tərəfində Məbəd mövcuddur. Bir qədər aralıda isə Dini-vətənpərvər kazak güşərgəsi qərarlaşır. Burada uşaqlar kazak həyatı, dini görüşlərlə tanış ola bilərlər. Körpüdən sağda Azov şəhır çimərliyi yerləşir ki, oradada uşaq-idman bazası Fəaliyyət göstərir.

Azovka çayınln sağ sahilinə ancaq iki körpü ilə keçmək mümkündür. Kollontaev körpüsünündən əlavə burada Azov asma körpüsü qırarlaşır. Azov asma körpüsündə təmir zamanın Kollontaev körpüsünün yükü artmışdır. Şəhər rəhbərliyi Azov şəhər çimərliyinə gedişi təmin etmək məqsədi ilə 1 saat intervalı olan 9 nömrəli maşrut xətti açmışdır.

Prespektivi
-----------

Bölgənin inkişaf etdirilməsi ilə əlaqədar Azov asma körpüsü və Kollontaev körpüsünün əhəmiyyyəti artmışdır. Ancaq layihənin gerçəkləşdirilməsi məqsədi ilə çoxlu sayda maliyyə tələb olunur. Sncaq hələ ki investor tapılmamışdır.

Qalereya
--------

|  |
| --- |
| * Коллонтаевский мостКоллонтаевский мост
* Коллонтаевский мостКоллонтаевский мост
* Коллонтаевский мостКоллонтаевский мост
* Коллонтаевский мостКоллонтаевский мост
* Коллонтаевский мостКоллонтаевский мост
 |

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* В Азове откроется «Предтеченский городок»
* Частная пивоварня Arxivləşdirilib 2014-12-16 at the Wayback Machine
* Новый мост открыт[*ölü keçid*]
* СДЮШОР №9
**Szyansi** (*çin.* 江西省) – Çinin cənub hissəsində vilayətdir. Jiangxi vilayətinin şimalında Xubei və Anhoy vilayətləri, şərqində Zhejianq və Fucyen vilayətləri, qərbində isə Xunan vilayəti yerləşmişdir. İdarə mərkəzi Nançanq şəhəridir.

Tarix
-----

Szyansi b.e.ə. 770-ci ildən buyana müxtəlif dövürlərdə müxtəlif sülalələr tərəfindən idarə edildi. Tzin sülaləsi hakimiyyəti illərində (1644-1911/12) böyük üsyanlara və müharibələrə şahidlik etdi. 1926-cı ildə Çan Kayşiin Homindan partiyasının ordusu vilayətin idarəsini ələ aldı. Çan Kayşilə kommunistlər arasındakı ittifak müqaviləsi qeyri rəsmi sayılandan sonra Çindəki iktidar münaqişəsi Szyansi vilayəti böyük təsir göstərdi. 1938-45-ci illər Çin-yapon müharibəsi (1937—1945) dövründə Szyansi vilayəti Yapon ordusu tərəfindən işğal olundu. Amma 1949-cu ildə kommunist orduları tərəfindən işğaldan azad edildi.

Əhali
-----

Əsrlərcə Şimal Çindən gələn Xan xalqı Szyansi vilayətinin əhalisinin əsasını təşkil edir. Ən çox danışılan dillərdən olan Mandarin dilinin aşağı Yanszı dialekti ilə danışırlar. Vilayətin əhalisinin az hissəsini təşkil edən Meolar və Yaolardan başqa az sayda Müsəlmanlar yaşayır.

Din
---



| Szyansi vilayətinin əhalisinin dini |
| --- |
| Din |  | Faiz |
| Yerli dinlər və başqaları |    | 73,64% |
| Öz babalarına sitayiş |    | 24.05% |
| Xristianlıq |    | 2.31% |

2007 və 2009-cu illərdə aparılan statistikaya görə Szyansi vilayətinin əhalisinin çoxu Çinin qədim dinlərinə, 24.05% öz ulu babalarına sitayiş edir. 2.31% dini isə Xristianlıqdır.

* Shanqdi - Chenqxu məbədi Shanqdi - Chenqxu məbədi
* Nançanq - Youmin məbədiNançanq - Youmin məbədi

Coğrafiya
---------

Szyansi vilayətinin cənubunda Poyan gölü şimalında isə Yanszı çayına tərəf axan Qan çayı yerləşmişdir. Vilayətin sərhədlərində ucalan sıra dağlar və təpələr vardır. Şimal-şərqdə Huaiyu dağları, şərqdə 
Vuyi dağları, cənubda Jinlian dağları və Dayu dağları, qərbdə Zhuquanq, Vanyanq, Yunxiao, Vuglonq ve Jinlinq dağları, şimal-şərqdə də Mufou və Lu dağları yerləşmişdir. Xususilə Xunan vilayəti ilə əlaqə qurmaq üçün sıra dağlarda koridorlar vardır.

İqlim
-----

Szyansi vilayəti subtropik iqlimdə yerləşdiyinə görə yay ayları isti və quraq, qış ayları isə soyuq və rütubətli keçir. Qış ayları ilə əlaqəli torpaqlar məhsulu 10-11 aya verir. Vilayətdə qış aylarında yağıntının miqdarı digər aylara nisbətən çox olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census 1(No. 2)". National Bureau of Statistics of China. 29 April 2011. 7 January 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 Avqust 2013.
Orta əsrlər zamanı Ordubad rayonu ərazisində inşa olunmuş körpülərdən biri də yerli əhali arasında "Hacı Nağı körpüsü" kimi tanınan körpü olmuşdur.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Körpü rayon ərazisinin şimalından cənuba doğru axaraq Dəstə kəndinin Tub-Basar kövşənindən keçərək Araza qovuşan Vənəndçayın üzərində salınmışdır. Bir aşırımlı bu daş körpü (çayın yatağında, şərq va qərb dayaqlar arasında uzunluğu 6 metr, eni 3 m) Böyük İpək Yolunun Naxçıvandan keçən qolları ilə hərəkət edən edən ticarat karvanlarının hərəkətini asanlaşdırmaq məqsədi ilə inşa edilmişdi. Uzun müddət şərqdən qərbə və əksinə hərəkət edən ticarət karvanlarına xidmət edən körpü XX yüzilliyin ortalarınadak salamat olmuşdur. El arasında banisinin adı ilə "Hacı Nağı körpüsü" kimi tanınan körpünün qalıqları hazırda qalmaqdadır.

İnşa tarixi
-----------

Körpünün üzərində onun inşa tarixi, sifarişçisi, memarı və s. haqqında məlumatları əks etdirən kitabə olmamışdır. Yaxud da belə bir kitabə olmuşdursa da indiyədək gəlib çatmamışdır. Ancaq bu körpü haqqında rayonun Dəstə kəndində 1610-1611-ci illərdə inşa olunmuş və əhali arasında "Meydan məscidi" adlandırılan məscidin kitabəsində məlumat verilir. Hazırda məscidin qərbdən giriş qapısının baş tərəfində qoyulmuş kitabənin məlumatından aydın olur ki, məscid və Dəstə kəndinin Tub-Basar kövşənindəki körpü eyni vaxtda – 1610-1611-ci ildə Məşədi Huseynəli Dəstəqinin oğlu Fəxrül-Hac Hacı Məhəmmədnəqi tərəfindən inşa edilmişdir.
Görünür körpü uzun müddət banisinin adı ilə "Hacı Məhəmmədnəqi körpüsü" adlandırılmış, zaman keçdikcə ad təhrif olunaraq şəxs adının ikinci hissəsi ilə "Hacı Nağı" körpüsü şəklinə düşmüşdür. Qeyd etmək lazımdır ki, bu körpü Naxçıvan bölgəsində epiqrafik abidələr vasitəsi ilə haqqında məlumat verilən yeganə körpüdür.

Mənbə
-----

1. Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Səfərli H. Dəstə kəndi: tarixi, abidələri. AMEA Naxçıvan Bölməsinin Xəbərləri, 2009, N3, s.49-55, s. 51
**Hacı Məhəmmədəli xan** (1682 – 1763, Ağsu) — 1747-ci ildən 1761-ci ilə kimi Yeni Şamaxıda hakimiyyət sürən Şirvan xanı.

Həyatı
------

Təxminən 1682-ci ildə Sufi Nəbi Zərnəvainin ailəsində doğulmuşdur. 1747-ci ildə Nadir şah Əfşar tərəfindən Yeni Şamaxının hakimi kimi təsdiqlənmişdir. Zərnava kəndindən Hacı Məhəmmədəli xan oturaq əyan-əşrəfin nümayəndəsi idi. Köçəri əmirlər onun başçılığı ilə barışa bilmirdilər. Xançobanlı elindən çıxmış Əsgər bəy Allahverdi bəy oğlu ona qarşı mübarizə aparırdı.

1749-cu ildə şəkili Hacı Çələbi xan, qarabağlı Pənahəli xan, gəncəli Şahverdi xan ilə birlikdə Kartli-Kaxetiyaya hücum etmək üçün razılığa gəlmişdi. Lakin İrəvan xanının xəbərdarlığı ilə baş verə biləcək hadisəyə qarşı II İraklinin hazırlığı bu ittifaqın pozulması ilə nəticələndi.

Şamaxı xanlığında ikihakimiyyətliliyin mövcud olması xanlığın mübarizə qüdrətinə mənfi təsir göstərirdi. 1755-ci ildə Hacı Çələbi xan çox sayda qoşunla Şirvanı almaq məqsədilə gəlib Ağsu şəhərini mühasirə etdikdə Yeni Şamaxı hakimi Hacı Məhəmmədəli xan Quba hakimi Hüseynəli xandan kömək istədi. Hacı Məhəmmədəli ilə Hüseynəli xanın birləşmiş qüvvələri Hacı Çələbini məğlub edə bilirlər. Lakin 1758-ci ildə Qubalı Hüseynəli xanın ölümü ilə əlaqədar yaranan qarışıqlıqdan istifadə edən Sərkərlər ailəsindən Ağarəzi bəy dərhal Qubanın Bərmək mahalını qarət edir və 200 ailəni özü ilə Şirvan xanlığına köçürür. Buna cavab olaraq Fətəli xan Şamaxıya hərəkət edəndə Ağarəzi bəy onun qarşısına çıxır və şəhərin yaxınlığında məğlub edilərək öldürülür.

Hakimiyyətinin sonu
-------------------

1763-cü (bəzi mənbələrə görə 1765), Nailə Bayramlının təsbitinə əsasən isə 1761-cı ildə Hacı Məhəmmədəli xanın Məhəmmədsəid xan tərəfindən devrilməsi ilə Şamaxı xanlığı birləşdirildi. Hücuma səbəb kimi Kərim xan Zəndlə mübarizədə məğlub olan urmiyalı Fətəli xanın sərkərdəsi Azad xan öz dəstələri ilə 1761-ci ildə Yeni Şamaxıya gəlməsi göstərilir. Azad xan çox keçmir ki, yerli əhalini təhqir edərək incitməyə başlayır. Yeni Şamaxının hakimi Hacı Məhəmmədəli xan isə xalqın narazılığına baxmayaraq, bütün bunlara göz yumurdu. Bu da yerli əyanlardan dəstək alan Məhəmmədsəid xana yürüş üçün bəhanə verir. Məhəmmədəli xan 1762-ci ildə Şamaxıda vəfat etmişdir.

Ailəsi
------

Oğlu Manaf Zərnəvai atasının məğlubiyyətindən sonra Şəkiyə qaçmış, 1768-ci ildə Şəki xanlığına tabe Yeni Şamaxı naibliyi vəzifəsini icra etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Nailə Bayramova (2009), səh. 23
2. 1 2 3  *azadliq.info.* "Ikihakimiyyətli Şamaxı xanlığı" (az.). 05 Oktyabr 2011. 2021-06-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-06.
3. ↑  Nailə Bayramova (2009), səh. 44
4. ↑  A. Bakıxanov, Gülüstani-Irəm, Bakı, 2001, səh.188-189.
5. ↑  Hüsü Abdullayev, *Azərbaycan XVIII əsrdə və onun Rusiya ilə əlaqələri*. Bakı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nəşriyyatı. 1965, səh. 102 və 217

Ədəbiyyat
---------

* *Bayramova Nailə.* Şamaxı xanlığı (PDF). Bakı: "Təhsil". 2009. Archived from the original on 2016-12-28. İstifadə tarixi: 2018-02-19.
**Nurəddin Mahmud Zəngi** (11 fevral 1118, Mosul – 15 may 1174, Dəməşq) — Zəngilər sülaləsindən olan hökmdar, atabəy.

Həyatı
------

Nurəddin Mahmud Zəngi 1116-cı ildə Mosul şəhərində anadan olmuşdu. I İmadəddin Zənginin oğludur. 1154-cü ildən Dəməşqin əmiri idi.

Səlahəddin Əyyubi atabəy Nurəddin Mahmud Zənginin diqqətini cəlb etmişdi. Ona görə də atabəy 17 yaşında olan Səlahəddini saraya gətirdi və o burada dövləti idarə etməyi də dərindən öyrəndi. Tədricən qüvvətlənməkdə olan atabəy Nurəddin Zəngi Misiri də tam şəkildə öz nəzarəti altına almaq istəyirdi. Bu arada Misirdə azlıqda olan məzhəblər üsyan qaldırdılar. Bunu görən Zəngi Misirdaki üsyanı yatırtmaq və orada sabitliyi bərpa etmək məqsədi ilə Şirkuhu Fatimi xəlifəsi əl-Adidin tabeliyinə verdi. Atabəy Səlahəddini isə Şirkuhun köməkçisi təyin etdi. Xəlifənin razılığı ilə Şirkuh öz tabeliyində olan əsgərlərlə Misir üzərinə yürüş etdi. Şirkuh Səlahəddinin yardımı ilə Misir üsyanını yatırdı. Bundan sonra Misirin idarə edilməsi də Şirkuha tapşırıldı. Misir ələ keçiriləndən az sonra Şirkuh vəfat etdi.

Nurəddin Mahmud Zəngi 1174-cü ildə Dəməşq şəhərində vəfat edib.

Həmçinin bax
------------

* Zəngilər


1. ↑  Nur al-Din Madrasa. 1167.
**Söndürmə, Qaraltma (Blanking)** -görüntünün displeyə verilməsi zamanı elektron şüasının bir sətirdən o birinə keçid anında siqnalın qısa müddətli söndürülməsidir. Kompüterin monitorunda elektron şüası ritmik olaraq ekran boyunca qaçaraq şəkil "çəkir". Şüa soldan sağa və yuxarıdan aşağıya dəqiq sinxronlaşdırmış sxem üzrə hərəkət edir. Sətrin sağ ucuna çatdıqda siqnal ani olaraq sönür ki, şüa növbəti sətrin başlanğıcına qayıtsın. Bu qayıdış üfüqi qayıdış, bu yerdəyişmə zamanı siqnalın verilməsindəki ani fasilə isə üfüqi qaraltma intervalı adlanır. Anoloji olaraq, siqnal displeyin sağ aşağı küncündə elə sönür ki, elektron şüası sol yuxarı küncə qayıtsın. Mövqenin belə dəyişilməsi şaquli qayıdış, uyğun fasilə isə şaquli qaraltma intervalı adlanır. Görüntünün ekrana verilməsi zamanı elektron şüası geri dönərkən iz qoymasının qarşısının alınması üçün qaraltma zəruridir.

Ədəbiyyat
---------

İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
**Nuxay Batırmurzayev** (qum. Нухай Батырмурзаев; 1865, Yaxsay, Xasavyurd rayonu – 18 sentyabr 1919, Xasavyurd, Dağıstan MSSR) ― qumuq yazıçı, maarifçi.

Həyatı
------

Batırmurzayev Nuxay 1865-ci ildə Yaxsay  kəndində kasıb bir ailədə anadan olub. Doğma kəndində mədrəsədə təhsil alıb. Erkən yaşlarından yazmağı və oxumağı bacarıb, uşaqlıqdan türkcə kitablar oxuyub şərq ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olub. Batırmurzayev ilk əsəri 1906-cı ildə yazıb. 1916-cı ildə oğlu Zeynalabdin və digərləri ilə birgə Xasavyurtda "Tanq Çolpan" (səhər ulduzu) ədəbi-dram dərnəyinin əsasını qoyub. Dağıstan ədəbiyyatında realist nəsrin əsasını qoyub. Qumuqları ana dilində oxumağa həvəsləndirmək məqsədilə bir çox ərəb nağıllarını qumuqcaya çevirib. Nəsr əsərlərinə nümunə kimi "Davud və Leyla", "Yazıq Həbibət və bəxtsiz Canbikə" əsərlərini göstərmək olar. 1918-ci ilin yazında ilk qumuq jurnalı olan "Tanq Çolpan" (Səhər ulduzu) jurnalının redaksiyasına rəhbərlik edib. Bundan başqa "Tanq yulduz", "Vakıt", "Müsavat" qəzetlərində müxbirlik edib. Yazılarının əsasını maarifçilik və qadınların təhsil alması mövzuları təşkil edib. 1919-cu ildə denikinçilər Nuxay Batırmurzayevi və onun oğlu Zeynalabdini güllələyiblər. Türk, ərəb, rus və digər dilləri bilib, zərgər olub.

Həmçinin bax
------------

* İrçi Qazaq
* Manay Alibekov
* Abdulla Məhəmmədov

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Батырмурзаев Нухай" (rus). kumukia.ru. 2.5.2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.2.2021.
**Szyansu** (*çin.* 江苏省) – Çinin şərq hissəsində vilayət. Szyansu vilayətinin şimalında Şhandong vilayəti, cənubunda Zhejianq və Sarı dəniz, qərbində isə Anhoy vilayəti yerləşmişdir. İdarə mərkəzi Nankin şəhəridir. Ərazisi 102.600 km²-dir.

Tarix
-----

Keçmişdə Vu dövlətinin bir parçası olan Szyansu vilayəti, Altı sülalə dövründə böyük bir şəhərə çəvrildi. Son sülaləsi dövründə (1127-1279) şəhərə şimaldan çoxlu sayda qaçqın gəldi və şəhərin əhalisi rəngarəngləşdi.
Min sülaləsi dövründə (1368-1644) paytaxt olan (1421 kimi) Nankin şəhərinə tabe idarə bölgəsi oldu. 1667-ci ildə Nankin şəhərindən ayrıldı və ayrı bir idarə bölgəsi kimi yaradıldı. İngilislərin Yanszı deltası işğal elədiyi Afyon Müharibəsinin (1839-1842) sonrasında xarici ticarət mərkəzinə çevrildi və sürətlə inkişaf etdi. 1926-cı ildə Çan Kayşiin Homindan partiyasının ordusu vilayətin idarəsini ələ aldı. Çin Kommunist Partiyası Szyansu vilayətinin idarə mərkəzi Nankin şəhərini (1928-37, 1946-49) paytaxt elan etdilər. Çindəki iktidar münaqişəsi Szyansu vilayəti böyük təsir göstərdi. 1938-45-ci illər Çin-yapon müharibəsi (1937—1945) dövründə Szyansu vilayəti Yapon ordusu tərəfindən işğal olundu. İşğaldan azad edilsə belə Szyansu vilayətindəki dağıntıların bərpası xeyli vaxt apardı. 1928-49 illər arasında Szyansu vilayətinin idarə mərkəzi Çjentszyan şəhəri oldu.

Din
---



| Szyansu vilayətinin əhalisinin dini |
| --- |
| Din |  | Faiz |
| Yerli dinlər və başqaları |    | 80.69% |
| Öz babalarına sitayiş |    | 16.67% |
| Xristianlıq |    | 2.16% |

2007 və 2009-cu illərdə aparılan statistikaya görə Szyansu vilayətinin əhalisinin çoxu Çinin qədim dinlərinə, 16.67% öz ulu babalarına sitayiş edir. 2.16% dini isə Xristianlıqdır.

* Nankin - Caoqiao məscidi Nankin - Caoqiao məscidi
* Nankin - Nankin kilsəsiNankin - Nankin kilsəsi
* Wuxi - Wuxi məscidi Wuxi - Wuxi məscidi
* Wuxi - Xiangfu məbədi Wuxi - Xiangfu məbədi
* Nankin - Qinqlianq məbədiNankin - Qinqlianq məbədi
* Nankin - Dinqlin məbədiNankin - Dinqlin məbədi

Coğrafiya
---------

Yanszı çayı Szyansu vilayətini iki hissəyə ayırır cənubi hissə 
Jiangnan, şimalda qalan hissə isə Subei (Şimali Szyansu) kimi adlandırılır.

Florasını Şərqi Asiyadaki musson iqliminə uyğun istini və rütubəti sevən bitkilər təşkil edir.

Əhali
-----

2010-cu ilin siyahıya almasına əsasən əhalisi 78,659,903 olan Szyansu vilayəti Çinin beşinci böyük əhaliyə malik vilayətidir. Əhalisinin şimalda daha sıx olmasının səbəbi bu bölgənin Şimali Çin ilə Aşağı Yanszı Vadisi arasındakı yolun üzərində olmasıdır. Szyansu vilayətinin cənub-şərq hissəsində təpəlik bölgədə əhalinin sıxlığı yüksəkdir. Szyansu vilayətinin əhalisi az sayda Huey xalqı (Müsəlman Çinli) və əhalinin böyük hissəsini təşkil edən Xan xalqıdır

İstinadlar
----------

1. ↑  "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census 1(No. 2)". National Bureau of Statistics of China. 29 April 2011. 7 January 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 Avqust 2013.
**Yusup Xappalayev** (22 iyun 1916, Lak rayonu – 2006, Mahaçqala) — Lak şairi, Lak, Dağıstan, Sovet poeziyasının banisi, XX əsrin ən böyük Dağıstan şairlərindən biri, Dağıstan MSSR xalq şairi (1966). Əsərlərini lak dilində yazmışdır.

Bioqrafiyası
------------

Yusup Ramazanoviç Xappalayev 22 iyun 1916-cı ildə Xurukra kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Atasını erkən itirmiş və anasının səyi nəticəsində ayağa qalxmışdır. 1933-cü ildə Yusuf Qumuq Pedaqoji Məktəbini bitirir, kənd məktəbində müəllim və direktor olaraq çalışır, "Novıy Put" rayon qəzetinin redaksiyasında, Dağıstan Dövlət Nəşriyyatında işləyir.

Ədəbi fəaliyyəti
----------------

Əsas əsərləri lak dilində nəşr edilmişdir.

Yusup Xappalaev lak folklorunun, xüsusən də lak qəhrəmanlıq dastanının əla bilicisidir. O, "Xan Murtazəli" və "Udrida" poemalarının müəllifidir.
Onun bir çox şeir və poemalar kitabları Moskva nəşriyyatlarında "Bir dostun isti ürəyi", "Mahnı sözləri", "Çaxmaq çaxmaq və bənövşə", "Toxumlar qucaqda yatır", "Mən taxılam" kimi başlıqlı adlarla nəşr olunmuşdur. Happalayevin şeirlərini rus dilinə Yakov Kozlovski, Naum Qrebnev, İrina Ozerova, Yakov Helemski, Vladimir Sokolov, Larisa Şçasnaya, Vera Zvyaqintseva, Vladimir Derjavin, Mark Maksimov və başqaları kimi söz ustaları tərcümə etmişdir.

Şair şeir və poemaların lak dilinə tərcümə olunmasına böyük diqqət yetirirdi. Lak xalqı onun tərcümələri sayəsində erməni xalqının "Sasunlu David" dastanı, hind dastanı "Mahabharata", gürcü ədəbiyyatının klassiki Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" poemaları ilə tanış olur. Xappalayevin təxminən iyirmi il işlədiyi tərcümə fəaliyyəti vardır. Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Vladimir Mayakovski, Anna Axmatova, Taras Şevçenko, Lesya Ukraynka, Xafiz, İvan Franko, Yanka Kupala, Kosta Xetaqurov, Lu Sin, Saadi, Ömər Xəyyam, Nizami Gəncəvi, Yeqişe Raynis, Yanis Maksim, Tank, Cambul Cabayev, Nazim Hikmət, Səməd Vurğun, Alim Keşokov, Batıray Omarla, Süleyman Stalski, Qamzat Sadası və bir çox başqalarının əsərlərini tərcümə etmişdir.

Vətəndaş şeirlərində xalqlar dostluğu fəal şəkildə təriflənir. Kuba haqqında Amerikalı qaradərililərin hüquqları uğrunda mübarizə aparan Ceyms Meredit, pakistanlı şair Faiz Əhməd Faiz haqqında şeirləri vardır.
Xappalayev Dağıstan və gürcü xalqlarının dostluğuna bir sıra şeirlər həsr edir. Bunların arasında "Gürcülərə! Vaja Pşavelanın yüz illiyində "adlı şeirində şair dağıstanlıların gürcülərə olan səmimi dostluq və sevgi hisslərini dilə gətirir. Şeir gürcü ədəbiyyatının klassikası Vaja Pşavelanın ildönümü şərəfinə yazılmışdır.

Mükafatları
-----------

Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni;

İki dəfə "Şərəf nişanı" ordeni.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ЮСУП ХАППАЛАЕВ". 2021-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
2. ↑  "ЮСУП ХАППАЛАЕВ". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
3. ↑  "ХАППАЛАЕВ ЮСУП РАМАЗАНОВИЧ". 2021-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
**Fəzləli bəy Sarıcalı-Cavanşir** — Səfəvi hakimiyyətinə son qoyan Nadir şah Əfşar Şirvan, Qarabağ, Çuxursəəd və Təbriz bəylərbəyliklərini ləğv etdi və Azərbaycanı paytaxtı Təbriz, başçısı öz qardaşı İbrahim xan olan vahid inzibati bölgüdə birləşdirdi. Nadir şah Cavanşir oymağından da İbrahimxəlil ağanın oğlanları Fəzləli bəyi və Pənahəli bəyi (sonradan Pənahəli xan) öz ordusunda xidmətə almışdı. Göstərdikləri şücaətə görə Nadir şah Fəzləli bəyi əvvəlcə naib, sonra eşikağası təyin etmişdi. Qarabağ ellərinin sürgününə görə Nadir şaha açıq — aşkar etiraz etdiyi üçün Fəzləli bəy öldürüldükdən sonra onun vəzifəsini kiçik qardaşı Pənahəli bəyə tapşırdılar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ədalət Tahirzadə.s.14.
2. ↑  Qarabağnamələr. III kitab.s.79.

Həmçinin bax
------------

* Qarabağ xanlığı

Ədəbiyyat
---------

* *Nazim Axundov, Akif Fərzəliyev.* Qarabağnamələr. III kitab (PDF). Bakı: "Şərq-Qərb". 2006. 248 səh.
* *Ədalət Tahirzadə.* Nadir şah Əfşar. (Tərcümeyi-hal oçerki) (PDF). Bakı: "Çıraq". 2005. 40 səh.
**Nazim Bababəyli Səfərəli oğlu** (28 may 1953, Naxçıvan – 18 noyabr 2022) — Coğrafiya üzrə fəlsəfə elmlər doktoru, dosent, Naxçıvan MR Ali Məclisinin deputatı.

Həyatı
------

N. S. Bababəyli 28 may 1953-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1971–1975-ci illərdə ADPU-nun Coğrafiya fakültəsində təhsil alıb. 1975-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasınin "Kaspi" mərkəzində baş laborant vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb. Xarici ölkələrdə Rusiya, Türkiyə, İran, Gürcüstanda beynəlxalq elmi konfrans və simpoziumlarda elmi məruzələrlə çıxış etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

1977–1978-ci illərdə Moskva şəhərində SSRİ EA Coğrafiya İnstitutunda[ru] kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışıb.

1978–1990-cı illərdə Kosmik Tədqiqatlar Elm və İstehsalat Birliyində mühəndis, kiçik elmi işçi, elmi işçi, laboratoriya rəisi, Elmi-Texniki Kompleksin rəhbərinin müavini vəzifəsində çalışıb.

1990-cı ildən Milli Aerokosmik Agentliyin Naxçıvan şöbəsində rəis vəzifəsində çalışıb.

2004-cü ildə "Araz çayının yuxarı hissəsinin ekoloji şəraiti" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş, eyni zamanda 2003-cü ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində Coğrafiya kafedrasının müdiri olub.

2010-cu ildə Coğrafiya kafedrası üzrə dosent diplomu almışdır.

1994-cü ildə Naxçıvan şəhər Məclisinin, 2005-ci ildə III çağırış, 2010-cu ildə IV çağırış, 2015-ci ildə V çağırış və 2020-ci ildə VI çağırış Naxçıvan MR Ali Məclisinin deputatı seçilib.

Avropa Şurası Regional və Yerli Hakimiyyətlər Konqresində Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvü idi.

Əsasən Aerokosmik tədqiqatlar, coğrafi və geoloji ekologiyaya həsr olunmuş 180-ə qədər məqalənin, o cümlədən 6 monoqrafiyanın, ali məktəblər üçün bir neçə proqramın müəllifidir.

"Naxçıvan" Universitetinin "Təbiət elmləri" kafedrasının müəllimi dosent vəzifəsində işləyirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycanda deputat vəfat etdi - FOTO". 2022-11-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-18.
2. ↑  B. Budaqov. Azərbaycan Coğrafiyaçı alimləri.Bakı "Elmi"-2013 səh.102
3. ↑  Nazim Səfərəli oğlu Bababəyli

Xarici keçidlər
---------------

* Nazim Səfərəli oğlu Bababəyli
**Nazim Ənvər oğlu Hacıəlibəyov** (3 iyul 1959, Bakı) — Azərbaycan dirijoru, Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının baş dirijoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (2009).

Həyat və fəaliyyəti
-------------------

Nazim Hacıəlibəyov 3 iyul 1959-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1985-ci ildə Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının dirijorluq fakültəsini bitirib.

1983-cü ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya teatrında işləyir. 1987-ci ildə Moskvada "Bolşoy Teatr"da təcrübədə olub, 1990-cı ildə təcrübəni uğurla başa çatdırıb, Opera Simfonik orkestrinin dirijoru ixtisası alaraq yenidən həmin teatra qayıdıb. 1992-ci ildən teatrın baş dirijoru işləyib. Hal-hazırda Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının baş dirijorudur.

Bu müddətdə 25-dən çox həm klassik, həm də müasir əsərlərin musiqilərinə quruluş veribdir. "Hicran", "Beş manatlıq gəlin", "50 yaşında cavan", "Qızıl toy", "On min dollarlıq keyf", "Hərənin öz ulduzu", "Pominalnaya molitva", "Silva", "İki küpə girən qarı", "Şən dul qadın", "Nəğməli Könül", "Nümunəvi qaraçı", "O olmasın, bu olsun", "Hələlik", "Bankir adaxlı", "Səhnədə məhəbbət", "Əlin cibində olsun", "Talelər qovuşanda", "Çılğın Qaskonyalı", "Bir günlük siğə", "Volqalı Canan", "Məhəbbət oyunu" və s. kimi əsərlər bu qəbildəndir.

Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Nazim Hacıəlibəyov 5 may 2009-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb. 9 may 2012-ci ildə, 30 aprel 2014-cü ildə, 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə və 1 may 2017-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2018-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-30.
2. ↑  "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2018-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-01.
3. ↑  "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2017-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-06.
4. ↑  *President.Az.* "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). President.az. 01.05.2017. 2017-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-02.

Həmçinin bax
------------