Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Gəncəvi.

**Məhsəti Gəncəvi** (12 may 1089, Gəncə – təq. 1181, Gəncə) — XII əsrdə yaşamış farsdilli ədəbiyyatın ən görkəmli qadın nümayəndəsi, sufi Əxi təriqətinin üzvü. 2013-cü ildə UNESCO-nun Baş Konfransının 36-cı sessiyasında Məhsəti Gəncəvinin 900 illik yubileyinin dünya səviyyəsində qeyd edilməsi haqqında qərar qəbul edilib.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Məhsəti Gəncəvi Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.

XI əsrin sonları – XII əsrin əvvəllərində yaşamış müsəlman intibahının parlaq nümayəndəsi olmaqla öz şerlərində sənətkar, şair, müğənni və mütrib obrazlarını tərənnüm edən yeni şəhər peziyasının təmsilçisi idi. Məhsəti hər şeydə birincilik qazanmışdır. O, ilk məşhur orta əsr Fars şairəsi, ilk şahmatçı qadın və çox ehtimal ki, şərqdə ilk qadın bəstəkardır. Onun tərcümeyi-halı rəvayətlər və müəmmalar haləsinə bürünüb, şairənin həyatı barədə məlum olan faktlarsa hər halda həmin dövrün müsəlman cəmiyyətinin anlayışında həddən artıq qeyri-adiliyi ilə fərqlənir. Əlbət ki, əgər bu faktlara sözün həqiqi mənasında yanaşılarsa. Rəvayətlərə əsasən, o, Gəncənin Xərabat məhəlləsində yaşamış, vaxtını qonaqlıqlarda, musiqi və rəqs məclislərində keçirmişdir. Onun şerlərində şərab və eşq duyğusu tərənnüm olunur. Şairənin əsərləri içərisində Gəncənin Xərabat məhəlləsində yaşayan gənc sənətkarlara, dərzilərə, əyiricilərə, qızılaxtaranlara və başqalarına həsr etdiyi şerlər silsiləsi daha çox məşhurdur:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Dün kaşı kuzəmi daşlara çaldım,

Sərxoşdum, bilmədim əlimdən saldım,
Kuzə dilə gəlib dedi ki, mən də
Sənin kimi idim, bu günə qaldım. | "|

Həyatı
------

2013-cü ilin poçt markası
Məhsəti Gəncəvi təqribən 1089-cu ildə Gəncə şəhərində doğulmuş və ömrünün sonuna qədər burada yaşamışdır. Bu qızın əsl adı Mənicə idi, Məhsəti adını isə özünə ədəbi təxəllüs kimi götürmüşdü və həqiqətən bu gün Taciklər arasında daha geniş yayılmış bir qadın adıdır.

.

Həmin təxəllüsün mənşəyi barədə bir neçə rəvayət vardır. Bunlardan birində deyilir ki, guya Sultan Səncərlə söhbətlərindən birində Mənicə öz mühitində hamıdan kiçik və görünməz olduğunu söyləyir. Sultan isə onunla razılaşmayıb deyir ki,"to, meh-həsti" (yəni, "sən hamıdan böyüksən"). Və guya "meh-həsti"-"məhsəti"yə çevrilib, onun təxəllüsü olur. Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Gülistani-İrəm" əsərinin "Nəticə" adlanan hissəsində irəli sürülmüş fərziyyəyə görə, "Məhsəti" "mah" və "səti" olmaqla iki sözdən ibərətdir və "böyük xanım" anlamına gəlir. Nəhayət, başqa bir ehtimala əsasən, bu ad "Mah" və "səti" ("Ay xanım") sözlərindən düzəlib (Nizami Gəncəvinin Məhin Banusu (Xosrov və Şirin) da bunun analoqudur).

Məhsəti yaxşı təhsil almış və əsərlərindən də göründüyü kimi, aşağıdakı şəhər və vilayətlərdə olmuşdur: Rum, Mərv, Bəlx, Nişapur, Herat, Gəncə, Xorasan, İraq, Zuzən, Arran və s. Bir müddət o, böyük Sultan Səncərin sarayında yaşamış, onun qəbullarında və burada keçirilən ədəbi məclislərdə iştirak etmişdir. Deyilənlərə görə, Sultan Səncərin diqqətini onun gözlənilmədən yağan qar haqqında bədahətən söylədiyi bir rübai çəkmişdir: "Göylər sənə gümüşü xalça göndərib ki, atının nalı bulanmasın." Sultan bu rübaini eşitdikdən sonra şairəni "Mə-histi" ("Ən böyük") adı ilə mükafatlandırmış və onu öz yaxın əhatəsinə qəbul etmişdi. Məhsəti ömrünün çox hissəsini Gəncədə keçirmiş, Sultan Məhəmmədin və onun oğlu Sultan Mahmudun saray həyatında yaxından iştirak etmişdi.

Böyük şairənin həyatı barədə məlumatlar əsasən əlyazma nüsxələri Azərbaycan Əlyazmalar institutunda, İstanbulda və Londonda saxlanan XIII əsrə aid edilən "Məhsəti və Əmir Əhməd" dastanından götürülür. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarının son tədqiqatları göstərir ki, "Dastan"ın müəllifi XIII əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi və alimi Abdulla Cövhəri Zərgər Təbrizidir və buradakı qəhrəmanlar, o cümlədən şair Əmir Əhməd, Gəncə şahı (Sultan Məhəmməd) və II Gəncə şahı (Sultan Mahmud) real şəxsiyyətlərdir.

Qalereya
--------

Gəncədə Məhsəti Gəncəvi heykəli
Gəncədə Məhsəti Gəncəvi mərkəzində sərgilənən triptix
Şairənin Gəncədə Məhsəti Gəncəvi mərkəzində sərgilənən portreti
Şairənin Gəncədə Məhsəti Gəncəvi mərkəzində sərgilənən büstü
Şairənin Hacıkənd qəsəbəsindəki *"Sələflər-xələflər parkı"*ndakı büstü. Heykəltəraş Asəf Həsənov

"Əmir Əhməd və Məhsəti" dastanı
-------------------------------

Dastanın qısa məzmunu belədir: Bəlx şəhərində yaşayan bir ilahiyyat aliminin qızı olur. O, uşağın taleyinə baxdırmaq üçün münəccimlərə müraciət edir. Ulduzlar qızın böyük gələcəyindən, xalqın rəqbət və məhəbbətini qazanacağından xəbər verir. Həmçinin məlum olur ki, qızın taleyi xərabatla (içki içilən yer, meyxana) ilə bağlı olacaqdır. Atası qızı tərbiyə olunmaq üçün məktəbə verir. On səkkiz yaşına qədər burada oxuyan qız yaxşı təhsil görür. Bundan sonra atası qızını mütəxəssislərin yanına apararaq, ona 12 muğamı və bunların 24 şöbəsini öyrətmələrini xahiş edir. O, həmçinin xahiş edir ki, musiqiçilər qıza cəng, ud və bərbəd alətlərində çalmağı öyrətsinlər. Camaat heyrətlə ondan soruşur: "Bu necə olan şeydir? Sən əvvəl qızına yaxşı təhsil verir, ona Quranı öyrədirsən, sonra isə onu rəqqasəliyə hazırlayırsan? Yoxsa sən istəyirsən ki, qızın azğın və əxlaqsız olsun?" Ata cavab verir ki, əgər onun alnında xərabata düşmək varsa, qoy buna da hazır olsun. Atasının vəfatından sonra Məhsəti Gəncəyə köçür və Xərabat məhəlləsində yaşayır.

Dastandan da göründüyü kimi, artıq 20 yaşında Məhsəti öz savadı, gözəlliyi, məlahətli səsi və poetik istedadı ilə müsəlman dünyasının bir çox ölkələrində nüfuz və rəğbət qazanmışdı. Xərabatda Məhsətinin səsini dinləmək üçün uzaqdan-yaxından həm əyanlar, həm də tacirlər Gəncəyə gəlirdi. Dastanda Gəncə şahı adlandırılan şəhər hakimi də Məhsətinin səsinin vurğunu idi.

Onu tez-tez saraya dəvət edirdilər. Növbəti ziyafətlərin birində şah sabahkı görüşün şərtlərini söyləyir: gecikən cərimə olaraq üç buynuz şərab içməlidir. İş elə gətirir ki, Məhsəti gecikəsi olur. O, şərtə tabe olaraq, dalbadal iki iri buynuzu doldurub içir. Sonra üçüncü buynuzu doldurur, üzünü şaha tərəf tutub bədahətən şerlə ona müraciət edir ki, ey şah, mən öküz deyiləm və buynuz mənə yaraşmaz. Ancaq əgər mən hətta öküz olsaydım belə, iki buynuz bəsim idi. Bu şer şahın o qədər xoşuna gəlir ki, qiymətli daş-qaşla bəzədilmiş bu buynuzu şairəyə bağışlayır.

Uzun illərin intizarından sonra nəhayət, Gəncə xətibinin bir oğlu olur. Uşağın adını Əmir Əhməd qoyurlar. Onu körpəliyindən tərbiyəçiyə verir, dörd yaşından isə məktəbə göndərirlər. Əmir Əhməd özünü olduqca bacarıqlı və istedadlı bir uşaq kimi özünü göstərir və doğma şəhərindən bircə addım aralanmasa da, onun kamalının şöhrəti uzaqlara yayılır. Bir dəfə Əmir Əhməd yuxusunda görür ki, cənnətə düşüb və bir huri şərab dolu piyalə ilə onu qarşılayır. Əmir Əhməd şərabı nuş edir və həmin andan o hurinin gözəlliyi ilə məst olur. Səhər atası görür ki, Əmir Əhməd pərişandır. Onun qüssəsini dağıtmaqdan ötrü 400 atlı götürüb, Gəncəni gəzməsinə icazə verir. Əmir Əhməd məhəllələrin birindən keçəndə musiqi sədaları eşidir və öyrənir ki, bura Xərabatdır. Oradakı meyxanələrdən birində dörd mütəkkənin üstündə uzanmış bir qız görür. Bu, Məhsəti Gəncəvi idi. Əmir onun yuxuda gördüyü huri olduğunu kəsdirir. Gənclər bir-birinə aşiq olur və rübailərlə şerləşirlər.

Həmin gecə yatmazdan əvvəl oğlunun Quran əvəzinə rübailər oxuduğunu görən Xətib bərk təəccüblənir. Xərabatdan qayıtmış oğlunun davranışı onu narahat edir. Xətib hətta onu həkimə də göstərir, sonra isə evləndirmək qərarına gəlir. Lakin heç nəyin xeyri yoxdur. Əmir Əhməd dediyindən dönmür və təkbaşına Xərabata, Məhsətinin yanına gedir. Məhsətinin anası onun kimin oğlu olduqunu biləndə xoşagəlməz hadisə baş verəcəyindən qorxub, onu evlərinə göndərməyi xahiş edir. Cavanlarsa, onun sözlərinə məhəl qoymurlar. Xətib oğlunu geri qaytarmaq istəyir və hətta Gəncə şahına şikayət də edir, lakin oğlan ipə-sapa yatmır. Belə olduqda atası Əmir Əhmədin ardınca öz adamlarını göndərir. Onlar onu tutub zindana atırlar. Üç gün – üç gecə atasının əxlaqa dair nəsihətlərini dinlədikdən sonra Əmir Əhməd onun dediklərinə razı olduğunu bildirir və azadlığa çıxır. Xətib sevindiyindən zəngin bir ziyafət düzəldir. Ziyafət başa çatandan və qonaqlar dağılışandan sonra isə Əmir Əhməd baş götürüb, yenə Xərabat tərəfə gedir.

Əmir Əhməd Məhsətini burada 40 incəbel qızın əhatəsində görür. Onlar ney, çəng, dəf çalır, oxuyur, rəqs edirdilər. Məhsəti musiqi dərsi keçirdi. Burada o artıq qarşımızda başqa görkəmdədir-nəinki şer yazır, oxuyur, bir çox alətlərdə çalır, həmçinin musiqi və rəqs dərsləri də keçə bilir.

O dövrün musiqi sənəti və musiqi mühiti ilə tanışlıq üçün dastanda Gəncə şahının Məhsətinin şərəfinə verdiyi ziyafətin təsviri də maraqlıdır. Burada musiqi bir qayda olaraq, cəngdə, udda, bərbəddə, əbrişimdə, neydə və tənburda ifa olunur.

Daha sonra biz dastandan Məhsətinin Gəncədə ən güclü şahmat ustası olduğunu öyrənirik. Həmin qəbulda Gəncə şahı Məhsəti ilə şahmatda da gücünü sınayır. Başqa bir yerdə şahın Əmir Əhmədlə mərc gələrək, min dinardan şahmat oynaması göstərilir. Əmir Əhməd qələbə çalır və şah borcunu qızıl pulla ödəyir. Bir dəfə Məhsətini yenə saraya, Gəncə şahının hüzuruna çağırırlar. Nəyə görəsə qəzəblənmiş hökmdar əmr edir ki, Məhsətini öküz dərisinə bürüyüb, zindana atsınlar. Ancaq altı gündən sonra yerli əyanların xahişi ilə şairəni zindandan çıxarırlar və o, qəzəblə şahı ifşa edən şerlər söyləyir.

Başqa bir yerdə qış ovu zamanı şairənin Gəncə şahına qar haqqında bədahətən şer söylədiyi göstərilir. Bu şerin məzmunu haqda yuxarıda bəhs edilib. Şerin gözəlliyindən vəcdə gələn şah şairəyə at bağışlayır. Lakin müstəbid şah tələb edir ki, sevgililər ayrılsınlar və Məhsəti köçüb biryolluq sarayda yaşasın. Məhsəti Əmir Əhmədə təklif edir ki, Bəlx şəhərinə qaçsınlar. Əvvəlcə şairə özü oraya gedir. Onun gəlişi şərəfinə Bəlxin və bütün Xorasanın şairləri buraya yığışır. Şer yarışı başlanır. Məhsəti poetik tapmaca (bağlama) söyləyir. Heç kim onu aça bilmir. Yarışın bu yerində heç kimin tanımadığı bir şəxs peyda olur və tapmacanın cavabını gözəl bir şerlə söyləyir. Hamı anlayır ki, onların qarşısındakı şəxs Əmir Əhmədddir.

Dastanın sonunda bildirilir ki, sevgililər doğma Gəncəyə qayıdır, öz nigahlarını rəsmi şəkildə bağlayırlar və bu nigahdan onların iki övladı olur.

Atası öldükdən sonra Əmir Əhməd Gəncənin xətibi olur. Sonra o özü də rəhmətə gedir. Məhsəti Əmir Əhmədin ölümünə o qədər göz yaşı tökür ki, axırda gözləri tutulur. Şairə öz sevgilisindən sonra cəmisi iki il yaşaya bilir.

Dastanda onun Nizami Gəncəvinin yanında basdırıldığı göstərilir. Doğrudan da 1923-cü ildə Nizaminin məzarı Şah Abbas məscidində basdırılmaqdan ötrü çıxarılarkən onun yanında bir qadın cəsədi də tapılmışdır. Akademik Həmid Araslı bu iki dahi şəxsin yaşadığı tarixləri uzlaşdırmaq qeyri-mümkün olsa belə, onların tanışlığını istisna etmir. O hətta Nizaminin bir şerini də misal gətirərək, bu misraların Məhsətiyə ithaf olunduğunu ehtimal edir:

Sənin sənətin musiqi çalmaqdırsa, Mən zil və bəm səsləri dinləmək istəyirəm Sürməli kipriklərini yana dartma Bir ox at, gözləyirəm Bilirsən ki, sənsiz yaşamağa qüdrətim çatmır, Əgər həyatımı istəyirsənsə, al, sənə verirəm. Görürəm, əbəs yerə uğura ümid bağlamışam, Mən son nəfəsimlə səni çağırıram. Nizami öz canını sənə bağışlayır Qəbul et, nəcə ki, mən iztirabları qabul edirəm.

Dastan olduqca əyləndirici bir dillə yazılmışdır. Onun dildən-dilə keçən hər bir hekayəti maraqlıdır. Ancaq burada deyilənlərin hamısı inandırıcı da deyil. Oxucu sanki nəyinsə axıracan deyilmədiyini hiss edir. Belə bir təəssürat da yaranır ki, müəllif bir sıra tərcümeyi-hal faktlarını bilərəkdən gizlədir, bunun əvəzində isə yalnız həmin dövrdə yaşayanların anlayacağı işarələrlə danışır.

Doğrudan da o zaman bir ilahiyyatçının nə vaxtsa Xarabata düşərsə, hazırlıqlı olması fikri ilə öz qızını musiqi və rəqs dərslərinə göndərməsi inandırıcı səslənmir. Eyni sözləri xətib oğlu Əmir Əhməd barədə də söyləmək olar. Yüksək ilahiyyat təhsili alan bu gənc Məhsətinin ardınca meyxanaları gəzir. Sultan Səncərin sarayında hörmət-izzət yiyəsi olan məşhur bir şairənin gənc yun əyiricilərinə, papaqçılara, çörəkçilərə, dərzilərə, qəssablara, zərgərlərə və digər saysız-hesabsız sənətkarlara elani-eşq etməsinə inanmaq isə daha çətindir. Suallar bir-birini əvəz edir.

Lakin əgər Məhsətinin hansısa sufi təriqətinin üzvü olduğunu və onun tərcümeyi-halının da məcazlar örtüyünə büründüyünü qəbul etsək, hər şey aydınlaşar və öz yerini alar. Məlumdur ki, sufilər ortodoksal müsəlman xadimlərinin təqiblərindən qorunmaq məqsədilə öz sözlərini çox zaman məcazi dillə söyləmişlər.

Sufilər belə hesab edirdilər ki, insan həyatının ali məqsədi Allaha məhəbbət olmalıdır. Allaha mistik məhəbbət vasitəsilə müəyyən vəziyyətdə-ekstazda (hal) ona qovuşmaq, sonra isə onda ərimək də mümkündür. Bu hala çatmaq isə yalnız mütəmadi məşğələlər keçmiş, sufi şerlərini ritmik musiqi altında dinləmiş (bəzən rəqslərlə də müşayiət olunan bu mərasimi "səma" adlandırırdılar) təriqət nümayəndəsinə nəsib ola bilərdi. Akademik Y. E. Bertelsin yazdığına görə, bu şerlər erotik səciyyəli dünyəvi məzmuna, habelə xüsusi terminologiya ilə qələmə alınan sırf sufi məzmuna malik ola bilərdi. Hər iki halda bu şerlər "ekstaz halına düşməyi asanlaşdıran stimul rolunu oynamalı idi". Sırf sufi şerlərində Allahın dərkinə göstərilən əhdlər məhəbbətlə eyniləşdirilir, Allahın özü dost, yar adlandırılır. Sufi ya aşiqə, yaxud rində (əyyaşa) bənzədilir. Həmin terminologiyaya görə, sufinin ekstaz vəziyyəti meylə sərməst olmaq, təriqət nümayəndələrinin cəmləşdikləri yersə xarabət, meyxanə adlandırılır. Sufilərin əksəriyyəti məscid əvəzinə öz toplantılarına gedir, hədislər oxumağı xərabatda şerlər dinləmək, şərqilər söyləmək və rəqs etməklə əvəzləyirlər. Londonda sufi Nemətullahilər cərəyanının əsasını qoymuş doktor Cavad Nurbəxş "xərabat" sözünü "Town of Ruins" şəklində tərcümə edərək, bu anlayış altında sufilərin toplandıqları yeri nəzərdə tutur. O, yazır ki, bütün bu təmizlənmə mərhələlərini keçən sufi Kamil İnsana çevrilir və həqiqətin astanasına çatır: "Həqiqət məqamına bu səyahəti "Ruhaniyyat Universiteti"ndə, Xərabatda təhsil almaqla eyniləşdirmək olar. Bu həqiqi "ali təhsil mərkəzi"ndə professorlar yoxdur və yeganə müəllim Mütləq Müqəddəs və Kamil Eşqdir. Burada yeganə ustad da Eşqdir, dərslikləri də Eşq əvəz edir, Kamil İnsanın özü də Eşqdir." Bunları bildikdən sonra anlaşılır ki, ruhani ata öz qızı Məhsətini necə bu xərabata göndərmişdir. Bunlardan xəbərdar olmayan oxucu misal üçün, sufi şairəsi Rəbiinin (vəf. 801) ehtiraslı eşqi və şərab məclisini tərənnüm eləyən şerində Allaha müraciəti necə anlaya bilərdi?

> 
> Mən öz qəlbimdə səni həmsöhbət etmişəm, Cismimi isə istəyənlərə bəxş etmişəm. Cismim onun ixtiyarındadır Qəlbim isə Ürək həmdəmimin.
> 
> 
> 

Yaxud da Əbu-Səid adlı şairin misralarını götürək:

İlahi! O gözəl dosta yetmək üçün mənə yol aç, Rəvac ver ki, iniltilərim ona çatsın. Qoy hicran günlərində əğyarla olan rəfiqim Yenidən mənə gəlsin, mən də ona qovuşum.

Xərabatın sənətkar məhəlləsi kimi təsvir olunmasına və Məhsətinin öz şerlərində Yara-Allaha deyil, müxtəlif sənət sahibi olan (dərzi, zərgər, papaqçı və s.) gənc sənətkarlara eşq elan etməsinə gəlincə, bu faktlar şairənin hansısa sənətkarlar məktəbinə mənsubluğundan və mümkündür ki, orada qəbul edilmiş məxsusi simvolikadan xəbər verir.

Belə məktəblərdən biri Nizaminin də daxil olduqu türk Əxilər təşkilatı idi ki, sufilərə yaxınlığı ilə məşhurdur. Ərəb səyyahı İbn Bətutə əxilər barədə yazır: "Onlar bütün türkmən və Rum vilayətlərində, hər kənddə, hər şəhərdə yaşayırdılar. Və dünyada qəriblərə onlar qədər can yandıran, acları doyurmaq üçün onlar qədər çalışan, ehtiyac çəkənlərin dərdinə onlar qədər qalan, zalımların əllərini kəsən, hərbi rəhbərlər arasında zülmə yol verənləri öldürən adamlar tapmaq mümkün deyil. Gənclər, subaylar və tənha adamlar arasından öz adamlarını seçən şəxslərə əxilər deyirlər."

Əgər erkən sufizm əsas etibarilə binəsiblərin rəğbətini qazanmışdısa, feodal ziyalıları da bu təriqətin azad düşüncə təlqin edən fəlsəfəsi cəlb edirdi."Dastan"da həmin proses Məhsəti və Əmir Əhmədin xərabata gəlişi ilə ifadə edilir. Maraqlıdır ki, Əmir Əhmədin də xərabata gəlişi Məhsətininki kimi fövqəltəbii qüvvələr tərəfindən müəyyənləşdirilir. Onların birinə bu tale münəccim vasitəsilə bildirilirsə, o birinə yuxuda ikən mələklər tərəfindən buta (Dəhnamədə Şah İsmayılın prototipi olan obraza-aşiqə yuxuda buta verilməsi kimi) verilir. Digər bir epizodda onun xərabata gəlişi məhz taleyin hökmündən başqa bir şey olmadığını göstərir. Atası ilə mübahisə edən Əmir Əhməd onunla şərt kəsir ki, onu əli-qolu bağlı heç vaxt xərabat yolunu getməmiş, həmişə onu mədrəsə və məscidə aparmış dəvəyə mindirsinlər. Əgər dəvə məscidə tərəf getsə, Əmir Əhməd xərabatdan üz çevirəcək, yox, xərabata tərəf üz tutsa, dəvəni satacaq və bu pula xərabatda məclis quracaqdır. Dəvə xərabata tərəf yönəlir. Əmir Əhməd dəvəni satdığı qızıl pullara sufi məclisi qurur. Həmin epizodda sufilərin dindarlarla apardıqları əbədi mübahisə öz əksini tapır-əsl müsəlman hara üz tutmalıdır – məscidə, yoxsa xərabata (sufi məclisinə)?

Füzuli yazırdı: "Məscidə gedib, namaz əhlinin xəlqə etdiyi moizələrə qulaq asmaq istəmirəm. Yaxşısı budur ki, xərabata, meyxanaya gedim, orada saqini tapa bilərəm." Yaxud:

Zahid, meyi-nabdəndir ikrah qələt!  

sən xah səhih tut, xah qələt. Məscidlərə girdiğim degil rəğbətdən Sərməstligimdən eylərəm rah qələt.

Digər Azərbaycan şairi, sufi fəlsəfəsi ilə məşğul olan Həbibi xərabatı özünün dostu, könül bağçasının çiçəyi, ruhu adlandırır, Xarabatdan xahiş edir ki, "bir qədəh şərabla onu sərməst etsin", "vüsala qovuşdursun". Xərabatın adi bir mey evi, sənətkar məhəlləsi deyil, sufilər məclisi olması Dastanın başqa bir epizodu ilə də təsdiq edilir. Əmir Əhmədi xərabatdan qaytarmaqdan ötrü onun əsilzadə əmisi Pir Osman gəlir. Əmir Əhməd şərt qoyur ki, əgər əmisi bir cam şərab içərsə, o, xərabatı tərk edəcək. Məcbur qalıb bir camı içən Pir Osman artıq özünü saxlaya bilmir, ikinci, üçüncünü də içir və xərabatı məst halda tərk edir. Bundan sonra onu tanımaq mümkün deyil. O, xərabatın daimi sakininə çevrilir. Şübhə yoxdur ki, burada Pir Osmanın sufi görüşləri təsvir edilir, bu, məstlik məhz mənəvi mahiyyət daşıdığından, dastanda sərməst olmaq deyildikdə ruhi ekstaz nəzərdə tutulur. Ömər Xəyyamı xatırlayaq:

Mənə elə gəlirdi ki, namaz və orucda Bütün günahlardan xilas olmaq yolunu tapmışam. Lakin təsadüfən vüzu etməyi unutdum Bir qətrə şərab içdim və orucum batil oldu.

Əmir Əhmədə bəslənən sevgi əbədi eşqin ən yüksək pilləsidir. Şairəyə görə, bu eşq əbədi məhəbbətin meyarıdır. Ancaq onun nəzərində bundan da ülvi bir sevgi mövcuddur. Bu – dost, yar, dərviş, fəqir, qəssab, yaxud əxi təriqətinə mənsub digər gənc sənətkar obrazlarının şəxsində rəmzləşən ilahi məhəbbətdir. Şairənin özünün də qeyd etdiyi kimi, bu, "xətib oğluna bəslənən məhəbbətdən iki min mərtəbə artıqdır", xüsusilə də bəndəni Allaha yaxınlaşdıran "sərməst (ekstaz) vəziyyətdə'. Dastanın sonu da tipik sufi səciyyə daşıyır. Məhsəti öz yarının ölümünə o qədər göz yaşı tökür ki, kor olur və ölür. Ehtimal olunur ki, onu zəmanəsinin dahi şairi və böyük şeyxi Nizami Gəncəvinin yanında dəfn edirlər. Məhsətinin sufi təriqətinə mənsubiyyətinə dair birbaşa mənbələr yoxdur, onun əksər şerləri isə o qədər təbii və realistcəsinə yazılmışdır ki, hətta nə qədər istəsən də onlarda hansısa gizli mənalar tapmaq mümkün deyil. Bəzən isə şairə özünün sufizmə aidliyi barədə az qala açıq işarələr vurur:

Bir əlimizdə qədəh, birində Quran Gah ayıq oluruq, gah sərxoş. Biz bu fani dünyada kimik?  

Kafir deyilik, amma həqiqi müsəlman da deyilik.

Azad məhəbbətə, şərab və rəqs məclislərinə çağırış, xüsusilə də bu çağırışın qadın dilindən eşidilməsi dinin ictimai həyatın bütün sahələrində hökmranlıq sürdüyü həmin dövrlərdə hətta özünün sufi anlamında belə hakim dini ehkamlara və dövlətin şəxsiyyət azadlığına göstərdiyi təzyiq siyasətinə qarşı gizli bir etiraz da sayıla bilərdi.

Məhsəti Gəncəvinin xalq şeri tərzinə yaxın formalı rübailəri və öz fəlsəfi mahiyyəti etibarilə dərin məzmunlu şerləri Azərbaycan və ümumən Şərq poeziyası tarixində mühüm rol oynamışdır. Bir çox tədqiqatçılar Məhsətinin rübailərini Ömər Xəyyam məktəbinə aid edirlər. Buna baxmayaraq, çağdaş ədəbiyyatşünasların əksəriyyətinin fikrincə, şairə əsası Qətran Təbrizi və İzəddin Şirvani tərəfindən qoyulmuş Azərbaycan şeir məktəbinin ənənələrindən bəhrələnmişdir.

Məhsəti Gəncəvi incəsənətdə
---------------------------

* Ərtoğrul Cavid — yarımçıq qalan "Məhsəti" operası
* Kəmalə Ağayeva — "Məhsəti" pyesi (1964)
* Məmmədhüseyn Təhmasib — "Rübailər aləmində" teatr tamaşası (1968)
* Məhsəti xanımın tərcümeyi-halında qəti müəyyənləşmiş səhifələr olduqca azdır. Şairənin yaradıcılığı və həyatı ilə bağlı faktlar Rəfael Hüseynovun şairəyə böyük məhəbbətlə və yüksək peşəkar ustalıqla qələmə aldığı "Məhsəti necə varsa" kitabında toplanmışdır.

Mənbə
-----

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #142467340 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. ↑  *Swartz A.* Mahsatī Dabīr // Open Library (ing.). 2007.
3. ↑  "PROPOSALS FOR THE CELEBRATIONS OF ANNIVERSARIES WITH WHICH UNESCO COULD BE ASSOCIATED IN 2012–2013, AND APPEALS BY MEMBER STATES CONCERNING THEIR PROPOSALS". 2013-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-10.
4. ↑  "Seyid Yəhya Bakuviyə həsr edilmiş tədbir keçirib". 2023-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-10.
5. ↑  """Əsərlərin dövlət varidatı elan edilməsi Qaydaları"nın və "Əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin və dövlət varidatı elan edilən filmlərin Siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında" [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı" (az.). nk.gov.az. 2019-05-11. 2020-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-13.
6. ↑  Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Ə. N. Mikayılova.Onomastik vahidlərin üslubi imkanları Arxivləşdirilib 2010-11-19 at the Wayback Machine. (ХIХ əsrin ikinci yarısında yaranmış nəsr əsərlərinin materialları əsasında linqvistik tədqiqat). "Memar Nəşriyyat–Poliqrafiya" MMC, Bakı, 2008, 302 s.
7. ↑  "Видади Гафарлы — Мехсети Гянджеви на азербайджанской сцене". 2021-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-09.

Həmçinin bax
------------


Vikianbarda Məhsəti Gəncəvi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikimənbədə ***Müəllif:Məhsəti Gəncəvi*** ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikisitatda ***Məhsəti Gəncəvi*** ilə əlaqədar sitatlar var.

* Əmir Əhməd və Məhsəti
* Azərbaycan şair və yazıçıları

Xarici keçidlər
---------------

* Məhsəti Gəncəvi. Rübailər. Bakı: "Lider" nəşriyyat, 2004.
* Azərbaycan tarixində iz qoyan qadınlar — SİYAHI Arxivləşdirilib 2016-03-11 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 15547699s · GND: 142467340 · ISNI: 0000000084387708 · LCCN: n95087360 · NKC: jx20131101004 · NTA: 13712466X · NUKAT: n2014055585 · LIBRIS: 73705 · SUDOC: 150549547 · VIAF: 315532033, 264967297 · WorldCat VIAF: 315532033, 264967297 |

 |

### Video

* KəpəzTV-də Məhsəti Gəncəviyə həsr olunmuş veriliş Arxivləşdirilib 2014-07-03 at the Wayback Machine

| ⛭Sufi simvolu    **Təsəvvüf**    Sufi simvolu |
| --- |
| Sufi anlayışlar | 
Abdal  • Bəqəə  • Dərviş  • Fəqir  • Fəna  • Hal  • Kəramət  • Həqiqət  • Ehsan  • İrfan  • Kəşf  • Lətaif  • Mənzil  • Mərifət  • Nəfs  • Nur  • Qələndər  • Qütb  • Silsilə  • Sufi kosmologiyası  • Sufi metafizikası  • Sufi fəlsəfəsi  • Sufi ədəbiyyatı  • Sufi psixologiyası  • Süluk  • Təzkirə  • Övliya  • And
 |
| Sufi fəaliyyəti | 
Nəşid  • Zikr  • Hədra  • Müraqəbə  • Qəvvali  • Səma  • Ziyarət
 |
| Təriqətləri | 
Əkbərilik  • Ələvilik  • Əşrəfilik  • Əzimilik  • Bələvilik  • Bayramilik  • Bəktaşilik  • Çiştiyyə  • Qalibilik  • Gülşənilik  • Hürufilik  • İdrisiyyə  • Cəlvətilik  • Cərrahilik  • Xalidilik  • Xəlvətilik  • Kübravilik  • Mədarilik  • Məlamətilik  • Mövləvilik  • Müridilik  • Nəqşibəndilik  • Nəqşibəndi-Üveysilik  • Nasuhilik  • Nemətullahiyyə  • Nöqtəvilik  • Qadiriyyə  • Qələndərilik  • Rahmaniyyə  • Rifailik  • Səfəvilik  • Şaziliyyə  • Şəttarilik  • Sührəvərdiyyə  • Sünbulilik  • Ticaniyyə  • Uşşaqilik  • Üveysilik  • Zahidilik
 |
| Tanınmış erkən sufi və mistiklər | Əbdülxaliq Gücdəvani  • Xacə Abdullah Ənsari  • Əbdülqadir Gilani  • Əbusəid Fəzlullah  • Abdulla Dağıstani  • Afaq Xoca  • Əhməd Qəzali  • Əhməd Yəsəvi  • Əhməd Bədəvi  • əl-Qəzali  • Əlaəddin Əli  • Əxi Əmrə  • Əxi Məhəmməd Xəlvəti  • Əxi Evrən  • Mənsur Həllac  • Əlişir Nəvai  • Əbdülhəsən Xərrəqani  • Qasım ibn Məhəmməd  • Davud əl-Qeysəri  • Sədrəddin Qonəvi  • Seyid Əmir Kulal  • Ərdəbili  • İbn Ata Allah  • Fəridəddin Əttar  • Balım Sultan  • Baba Fəxrəddin  • Bəhaiddin Nəqşibənd  • Bənde Navaz  • Baba Kuhi Bakuvi  • Xoca Baqi Billah  • Bəyazid Bistami  • Şah Əbdüllətif Bittai  • Büll Şah  • Şah Qulam Dəhləvi  • İbraim Desuki  • Əsəb Ərbili  • İbrahim Hakkı Ərzurumi  • Fəridəddin Gəncşəkər  • Fudayl ibn İyad  • Fuzûlî  • Qalib  • Muiniddin Çişti  • Xoca Qulam Fərid  • Gül Baba  • Hacı Bayram Vəli  • Cahanşah Həqiqi  • Dədə Ömər Rövşəni  • Hacı Bəktaş Vəli  • Həbib Qaramani  • Hafiz Şirazi  • İzzəddin Həsənoğlu  • Xalid Bağdadi  • İmam əl-Həddad  • Həmədani  • Cəmaləddin Əhməd  • Usman Haruni  • Əbdülhəsən Hacvəri  • İbrahim ibn Adham  • ibn Ərəbi  • İbrahim Gilani  • Fəxrəddin İraqi  • Cabir ibn Həyyan  • Cahangaşt  • Cami  • Cani Canan  • əl-Cauzi  • Cili  • Cüneyd Bağdadi  • Kākī  • Kaliyarī  • Kərxī  • Ömər Xəyyam  • Əmir Xosrov Dəhləvi  • Nemətullah Naxçıvani  • Nəcməddin Kübra  • Mahmud Urməvi  • Mahmud Şəbüstəri  • Məhdumqulu  • Mahmud Hüdayi  • Nəimi  • Əbunnəcib Sührəvərdi  • Nasīmī  • Natar Vəli  • Nemətulla Vəli  • Nizaməddin Auilyyə  • Nurī  • Osman Baba  • Ömər Xəlvəti  • Qütbəddin Əbhəri  • Pir Məhəmməd Ərzincani  • Pir Sultan Abdal  • Qütbəddin Heydər  • Qütbəddin Şirazi  • Rəbbani  • Rəbia Bəsri  • Razī  • Rifai  • Rūmī  • Sarı Saltuk  • Sədi Şirazi  • Sədrəddin Xiyavi  • Səhl-Tustari  • Səlman Farsi  • Sənai  • Seyid Yəhya Bakuvi  • Simnani  • Silistrəvī  • Sultan Vələd  • Surx Buxarī  • Şah Vəliullah  • Şazili  • Şəms Təbrizi  • Şibli  • Şeyx Ədəbalı  • Şeyx İbrahim Gülşəni  • Şeyx Rüknəddin Əbdülfəth  • Şeyx Əhəri  • Şihabəddin Ömər Sührəvərdi  • Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi  • Şükrullah Xəlvəti  • Veysəl Qarani  • Yusif Müsküri  • Yunus Əmrə  • Zəkəriyyə  • Zərruq  • Zünnun Misiri  • Tapdıq Əmrə |
| Tanınmış müasir sufi və mistiklər | 
Baba Rexheb  • Abdal Hakim Murad  • Əbdülqdir as-Sufi  • Əhməd Kayhan Dədə  • Abdula ah Nəqşibəndi  • Əhməd Ələvi  • Əbdürrəhman əl-Şaquri  • Aşfaq Əhməd  • Qələndər Baba Auliyə  • Xoca Şəmsəddin Əzimi  • Məhəmməd Muhaiyəddin  • Feysəl Abdul Rauf  • Riaz Əhməd Gövhər Şahi  • Qalib Həsən Quşçuoğlu  • Qulam Mustafa Xan  • Hafiz Qamaruddin Çişti Sabiri  • Hişam Kabbani  • Həzarat Mai Safura Qəiriyyə  • Məhər Əli Şah  • Məhəmməd Ələvi l-Maliki  • Nazim əl-Haqqani  • Seyid Vahid Əşrəf  • Nuh Ha Mim Keller  • Nurəddin Durki  • Ömər Əli Şah  • Osman Nuri Topbaş  • Pir Zülfiqar Əhməd  • Məhəmmd Əbdülqədir Siddiqi Qədri  • Əhməd Rza Xan Bərləvi  • Rəşad Fild  • Sahib Qiblə Fültli  • Səid Əfəndi əl-Çirkaşi  • Qüdrətullah Şəhab  • Sufi Bərkat Əli  • Seyid Şücaət Əli Qədri  • Məhəmməd Tarhir-ül-Qədri  • Tahir Allauddin  • Tacəddin Məhəmməd Bədrəddin  • Varis li Şah  • Vasif Əli Vasif  • Zahin Şah Taci
 |
| Sufizm tədqiqatçıları | 
İvan Aqueli  • Kurt Almqvist  • Titus Burkhardt  • Uilyam Çittik  • Korbin  • Karl Ernst  • Robert Freycer  • Genon  • Leks Hikson  • Teyc Lindbum  • Linqs  • Hüseyn Nasr  • Annmari Şimmel  • Maykl Sells  • İdris Shah  • Fritof Şuon  • Reynold A. Nikolson  • Zakir Məmmədov
 |
| Sufizm mövzuları | 
Tövhid \* Şəriət \* Həqiqət \* İncəsənət \* Tarix \* Musiqi \* Ədəbiyyat \* Ziyarət \* Mətnlər
 |