Türküstan Hərbi Dairəsinin xəritəsi (1913)
**Türküstan Hərbi Dairəsi** — Orta Asiya və Qazaxıstan ərazisində 1867-1920-ci illərdə Rusiya imperator ordusunun tərkibində, 1945-1992-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələri tərkibində yaradılmış hərbi birləşmə.

Hərbi dairənin tarixi
---------------------

Türküstan Hərbi Dairəsi Rusiya İmperiyasının hərbi naziri tərəfindən 1874-cü ildə həyata keçirilən hərbi islahat nəticəsində Rusiya ərazisində yaradılan 14 hərbi dairədən biridir.

Türküstan Hərbi Dairəsinin ilk komandanı konstantin Petroviç fon Kaufman (1867-1882) olmuşdur.
Türküstan Hərbi Dairəsinin komandanı eyni zamanda Türküstanın general-qubernatoru və Yeddisu kazak ordusunun atamanı vəzifələrini də tuturdu. 1897-ci il 26 dekabrda Zakaspi və Yeddisu vilayətləri Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin tabeliyindən çıxarılaraq Türküstan Hərbi Dairəsinin tabeliyinə verildi

Sovet dövrü
-----------

Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra 30 aprel 1918-ci ildə Rusiyanın tərkibində Türküstan Muxtar Respublikası təşkil olundu. 4 may 1918-ci ildə Türküstan Muxtar Respublikasının tərkibinə daxil olan Zakaspi, Yeddisu, Sır-Dərya, Səmərqənd və Fərqanə vilayətlərini əhatə edən Türküstan Hərbi Dairəsi yenidən təşkil olundu.

Bu ərazidə Türküstan Hərbi Dairəsinin yenidən təşkilindən dərhal sonra fəal fərbi əməliyyatlar başlandı. Basmaçılar hərəkatının fəallaşması ilə əlaqədar 9 iyul 1918-ci ildə Fərqanə vilayətində hərbi vəziyyət elan olundu. 7 dekabr 1918-ci ildə P.D.Krutikovun başçılığı ilə Fərqanə cəbhəsinin operativ qərargahı təşkil olundu.

Hərbi dairənin ərazisində aparılan döyüş əməliyyatlarının güclənməsi ilə əlaqədar onun funksiyaları 7 mart 1920-ci ildə Türküstan cəbhəsi komandanlığına  verildi, hərbi dairə isə ləğv olundu. Əvvəllər olduğu kimi Türküstan cəbhəsinin qərargahı da Daşkənddə yerləşirdi.

SSRİ İnqilabi Hərbi Şurasının 4 iyun 1926-cı ildə Türküstan cəbhəsi Orta Asiya Hərbi Dairəsi adlandırıldı və hərbi dairə Türkmənistan SSR, Özbəkistan SSR, Qırğızıstan MSSR və Tacikistan MSSR-in ərazilərini əhatə edirdi. 1940-cı ilin avqustunda Orat Asiya respublikalarının və vilayərlərinin inzibati-ərazi bölgüsündə edilmiş dəyişikliklərlə əlaqədar Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan SSR hərbi dairənin tərkibinə daxil edildi. Hərbi dairənin qərargahə Daşkənd şəhərində yerləşirdi.

9 iyul 1945-ci ildə Orta Asiya Hərbi Dairəsinin Orta Asiya və Çöl Hərbi dairələrinə bölünməsi ilə əlaqədar Türküstan Hərbi Dairəsi yenidən təşkil olundu.

Sovet İttifaqının dağılması ilə əlaqədar 30 iyun 1992-ci ildə Türküstan Hərbi Dairəsi ləğv olundu. Hərbi dairənin ərazisi Mərkəzi Asiyanın 5 yeni müstəqil dövləti: Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan arasında bölüşdürüldü.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Архивы России. «Управление армиями Туркестанского фронта»". 2018-02-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-22.
2. ↑  "Туркестанский фронт. Новое зеркало Хроноса". 2007-12-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-22.

Mənbə
-----

* Краснознамённый Туркестанский / Под общ. ред. генерала армии Н. И. Попова. — 2-е изд. испр. и доп. — М.: Воениздат, 1988.

Xarici keçidlər
---------------

* Русская императорская армия. Туркестанский военный округ Arxivləşdirilib 2007-04-02 at the Wayback Machine
* Участие войск Туркестанского фронта (Туркестанского военного округа) в борьбе с басмачеством Arxivləşdirilib 2008-12-24 at the Wayback Machine
* Архивы России. Центральный государственный архив Советской армии. Среднеазиатский военный округ(САВО) Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine
* Туркестанский военный округ — справочник на сайте клуба «Память» Воронежского госуниверситета
* Об учреждении Туркестанского генерал-губернаторства
* Борьба с басмачами в Средней Азии 1918—1938 гг.