**Aleksandr Şirvanzadə** (*erm.* Ալեքսանդր Շիրվանզադե; əsl adı **Aleksandr Minasoviç Movsisyan** (*erm.* Ալեքսանդր Մինասի Մովսիսյան); 18 aprel 1859, Şamaxı, Şamaxı quberniyası – 7 avqust 1935, Kislovodsk) — erməni yazıçısı, dramaturq, publisist, Azərbaycan SSR və Ermənistan SSR-in xalq yazıçısı (1930).

Həyatı
------

Əslən erməni olan Şirvanzadə 1859-cu ildə Şamaxıda doğulub. Ömrünün ilk on beş ilini burada keçirib. 15 yaşı olanda Bakıya gəlib. Səkkiz il burada yaşayıb.

1905-1910-cu illərdə Parisdə, 1910-1915-ci illərdə Tbilisidə yaşayıb, sonra isə ABŞ-yə, Kaliforniyaya yollanıb.

1931-ci ildə ədəbi fəaliyyətinin 50 illiyinə həsr olunmuş yubiley iclasındakı nitqində deyirdi:

> Qızıl Ordu Bakını aldığı zaman mən Kaliforniyada idim... Mən dərhal Qafqaza qayıtmaq istəyirdim. Mən dərindən inanırdım ki, bolşeviklər gələndən sonra orada artıq həyat və müntəzəm quruculuq işləri başlanıb. Lakin gözlərimin xəstə olması dərhal gəlməyimə mane oldu.
> 
> 

"Xaos", "Namus", "Hami", "Neft zavodunda yanğın", "Cinli", "Şərəf üçün", "Fatma və Əsəd" kimi əsərlərin müəllifidir. Bu əsərlərdə əsasən Bakı və Şamaxıda gördüyü hadisələri qələmə alıb.

Azərbaycanın xalq yazıçısı
--------------------------

Şirvanzadə Azərbaycan SSR-in Xalq yazıçısı adına 1930-cu ildə layiq görülüb. Bununla da o, Azərbaycan SSR-nin ilk xalq yazıçısı hesab olunur. Eyni ildə Şirvanzadə Ermənistan SSR-in də Xalq yazıçısı adını alıb.

Əkbər Yerevanlı "Şirvanzadə və Azərbaycan mühiti" məqaləsində qeyd edir: "Aleksandr Şirvanzadə öz həyatı və yaradıcılığı ilə nə qədər ermənidirsə, bir o qədər də azərbaycanlıdır. O, hər iki xalqa, hər iki ədəbiyyata xidmət edən ölməz sənətkardır. Heç təsadüfü deyildir ki, Zaqafqaziya respublikaları içərisində birinci olaraq Azərbaycanda ona xalq yazıçısı adı verilmişdir".

Azərbaycan SSR-in ali icraedici orqanı olan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri vəzifəsində 14 mart 1930-cu ilədək Qəzənfər Musabəyov, həmin tarixdən 1932-ci ilədək isə Dadaş Bünyadzadə çalışıb. Bu səbəbdən, Şirvanzadəyə xalq yazıçısı adının kim tərəfindən verildiyini müəyyənləşdirmək bir qədər çətindir.

C.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev, A.Şaiqlə dostluq
-------------------------------------------------

O zamankı araşdırmaçılar Şirvanzadənin Cəlil Məmmədquluzadə və Abdulla Şaiqlə dostluq münasibətləri olduğunu da yazıblar. Şirvanzadənin Haqverdiyevlə daha yaxşı münasibətləri varmış.

1929-cu ildə Zaqafqaziya yazıçılarının İrəvan, Bakı və Tiflisdə keçirilən görüşləri zamanı Şirvanzadə ilə Haqverdiyev arasında maraqlı dialoq olur. Abdulla Şaiq "Haqverdiyev haqqında xatirələrim"də bu barədə yazır: "1929-cu ildə Gürcüstan və Ermənistan şairləri ilə görüşə getmişdik. Başçımız Haqverdiyev idi. Şirvanzadə də bizimlə bərabər idi. Ə.Haqverdiyev Şirvanzadə ilə köhnədən dost idi. Yerevanda söhbət üçün bir gün Ə.Haqverdiyevin yanına getdim. Erməni artistlərinin səhnədə göstərdikləri milli rəqslərdən və bu iki xalqın həyat, adət, musiqi və rəqslərinin bir-birinə nə qədər yaxın olduğundan danışırdılar. Şirvanzadə dedi: "Mən Azərbaycan həyatından yazmışam. Siz də erməni həyatından yazmalısınız". Haqverdiyev erməni həyatından yeni əsər yazmağa söz verdi. Ə. Haqverdiyev verdiyi vədi unutmadı. O, Azərbaycan və erməni xalqlarının dostluğunu əks etdirən "Çox gözəl" (1931) adlı bir pyes yazdı".

Maraqlıdır ki, 1883-cü ildə "Kəşkül" jurnalının redaktoru və naşiri Cəlal Ünsizadə ondan Azərbaycan həyatından bir əsər yazmasını xahiş edir. Şirvanzadə bu xahişi yerinə yetirir və həmin il "Fatma və Əsəd" hekayəsini yazır. Cəlal Ünsizadə hekayəni "Kəşkül"də çap edir. Bir neçə ay sonra isə "Şamaxı zadəganlığından qanlı bir roman" adı ilə ermənicə "Ardzaqank" qəzetində dərc olunmuşdu. Əsəri türkcədən kim tərcümə edib — müəllif, ya kim — məlum deyil.

Əkbər Yerevanlı həmçinin yazır ki, Şirvanzadə erməni dilinin böyük müdafiəçilərindən olub: "O, səlis, təmiz erməni dilində yazmağı, kütləvi xarici təsirlərdən uzaqda durmağı tələb edir və özü belə yazırdı. O, X.Abovyanın Azərbaycan sözlərilə qarışıq dilini, erməni ədəbi dil tarixində böyük rol oynamasına baxmayaraq, bəyənmirdi. Çünki Abovyan erməni dilinin bir ləhcəsində yazmış və həddindən çox Azərbaycan sözləri işlətmişdi". Buna baxmayaraq, Şirvanzadə öz yaradıcılığında Azərbaycan dilindən istifadə edib.

Əsərləri
--------

* "Xaos"
* "Namus"
* "Nakam qız"

Aleksandr Şirvanzadənin 1885-ci ildə yazdığı "Namus" romanı əsasında, 1925-ci ildə Hamo Beknazaryanın çəkdiyi eyniadlı "Namus" filmi ilk erməni bədii filmi sayılmaqdadır.

Həmçinin bax
------------

* Namus (film, 1925)

İstinadlar
----------

1. ↑  ШИРВАНЗАДӘ Александр // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. X ҹилд: Фрост—Шүштәр. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1987. С. 541.
2. ↑  Abbas Zamanov, "Şərhlər". Həmidə Məmmədquluzadə, "Mirzə Cəlil haqqında xatirələrim", "Azərnəşr", 1967. səh. 195
3. ↑  "Azərbaycan gəncləri" qəzeti, 12/XII 1948. N149(4473)
4. ↑  Həmid Qasımzadə. Aleksandr Şirvanzadə. Bakı: Gənclik. 1971. səh. 41.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Aleksandr Şirvanzadə ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Azərbaycanın ilk xalq yazıçısı erməni imiş Arxivləşdirilib 2012-12-14 at the Wayback Machine *azərb.* ‎
* Ширванзаде Александр Минасович - народный писатель Азербайджана и Армении[*ölü keçid*] (rus.)