recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Simisifuqa** (*lat.* Cimicifuga) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin qaymaqçiçəyikimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bu cins insektisid xüsusiyyətlərinə görə belə adlandırılmışdır. Şimal yarımkürəsinin mülayim iqlimli zonalarında bitən bu çoxillik bitkinin təxminən 15 növü məlumdur. Onların 9 növündən yaşıllaşdırmada istifadə olunur. Aşağıdakı növlər gülçülükdə xüsusilə geniş yayılmışdır.

Kolşəkilli simisifuqa (C. racemosa) hündürlüyü 240 sm-ə çatan bitkidir. Xırda ağ gülləri salxım çiçək qrupunda toplanmışdır. Bitkinin vətəni ABŞ-nin şərq rayonlarıdır. 1732-ci ildən yaşıllaşdırmada istifadə edilir.

Daurk simisifuqası (C. daurica) çiçəkləri açıq-qəhvəyi rənglidir. Bu bitkinin vətəni Uzaq Şərqin, Monqolustanın və Şimali Çinin meşə sahələridir. Simisifuqanın növündən yaşıllıqların salınmasında, tək əkinlərdə istifadə edirlər. Məhz buna görə də onların istifadə edildiyi ərazi geniş olmalıdır. Yazın axırında bitkinin ətrafındakı torpağı mulçalamaq lazımdır. Simsifuqa rütubətli, məhsuldar torpaqlarda və yarımkölgədə yaxşı bitir.

Növləri
-------

* *Cimicifuga acerina* (Siebold & Zucc.) Koidz.
* *Cimicifuga nanchuenensis* P.G. Xiao

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3262285
* EoL: 72656
* EPPO: 1CIMG
* FNA: 107092
* FoC: 107092
* GBIF: 3033211
* GRIN: 2608
* iNaturalist: 49875
* IPNI: 33101-1
* IRMNG: 1113544
* ITIS: 18752
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30118897-2
* Tropicos: 40009054
* WFO: wfo-4000008321

 |
**Protn transferi** və ya **protun hərəkəti** proutnun (p və ya H+) bir molekuldan digərinə hərəkətidir. Enerji baryerindən protunun hərəkəti əhəmiyyətli effektdir. Bu proses hidrogen rabitəsinə malik olan bir çox kompleks birləşmələrdə baş verir (DNT, zülallar və s.). Propandial və ya malonaldehid molekuldaxili proton transferinin baş verdiyi molekula sadə bir nümunədir. Proton transferi həmçinin su, hidroxlorik turşusu və i. a. digər qeyri- üzvi və ya mineral birləşmələr arasında da baş verir. Suda pH - ın 7. 00 olması su molekulları arasında proton transferinə imkan verir.

**H2O → H+ + OH-**
**H2O + H+ → H3O+**
Bu iki reaksiyanı ümumiləşdirsək:

**2H2O -[pt]→ H3O+ + OH-**
proton transferi [pt] kimi işarə olunur.

Protun transferinin gedişi
--------------------------

Əvvəlcə iki atom arasında protun delokallaşır və L (left, yəni sol) və R (right, yəni sağ) miniumları arasında delokallaşır və müəyyən Hz (Herz və ya san−1) tezlik ilə titrəyiş əmələ gəlir. Proton sıxlığının olma ehtimalının vahid zamandan asılılığı aşağıdakı kimidir:

**Ψ2 (x,t) = ½ · [ΨL2 (x) + ΨR2 + (ΨL2 (x) - ΨR2) · cos (ω·t) ]**
bu düsturda:

* **Ψ2 (x,t) - protunun hər hansı çuxurda olma ehtimalı;**
* **ΨL2 (x) - protunun sol çuxurda lokallaşması;**
* **ΨR2 (x) - protunun- sağ çuxurda lokallaşması;**
* **ω- protunun dairəvi tezliyi;**
* **t - protunun bir çuxurdan digərinə getməsi nüçün lazımi vaxtdır.**
**Mahmudov Rafiq Nəbi oğlu**  — texnika elmləri doktoru, professor

Həyatı
------

Mahmudov Rafiq Nəbi oğlu Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1961-ci ildə "Avtomatika və telemexanika" ixtisası üzrə AzNKİ-nun neft-mexanika fakültəsini bitirmişdir. İnstitutu bitirdikdən sonra təyinat üzrə "Neftkimyaavtomat" elmi-tədqiqat və layihə institutunda işləmişdir. 1962-ci ildə AzETNÇİ-nun "Hidromexanika" laboratoriyasında kiçik elmi işçi olmuş, 1964-1966-cı illərdə isə bu institutun aspirantıdır. 1966-cı ildə "Mürəkkəbləşmiş şəraitlərdə qazımanın nəzəriyyə və praktikası məsələləri" mövzusunda namizədlik, 1976-cı ildə isə "Qazılan quyuların quyuağzı məlumatlarla tədqiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 1967-ci ildə AzPİ-nun "Nəzəri mexanika" kafedrasında assistent, böyük müəllim, dosent vəzifələrində işləmişdir. 1986-1995-ci illərdə "Avtomexanika" fakültəsinin dekanı olmuşdur. 1991-ci ildə onun təşəbbüsü ilə AzTU və Almaniyanın Karlsruye şəhəri arasında elmi məsələlərin həlli sahəsində ikitərəfli əməkdaşlıq barədə memorandum imzalanmışdı.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Mahmudov R.N. neft və qaz quyularının qazılması sahəsində tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: qazımada hidrodinamika; qazılan quyularda mürəkkəbləşmə məsələləri, quyuağzı məlumatın dağ-texnoloji interpretasiyası. 

Mahmudov R.N. 100-dən artıq elmi məqalənin, 2 monoqrafiyanın müəllifidir. O, "Polşanın əməkdar neftçi-geoloqu" adına layiq görülüb.
**Prototiplərin sürətli hazırlanması** (ingiliscə *Rapid Prototyping*) maketlərin, sınaq nümunələrinin və ya işlək modellərin konstruksiya verilənlərinin bazasında sürətli hazırlanma texnologiyasıdır. Bu prototiplər hazırlama prosesinin sonrakı mərhələsində dəqiqləşdirilir və beləliklə seriya istehsalım üçün yararlı hala gətirilirlər.

1987-ci ildə ilk dəfə olarag kompyüterden bir başa üçölçülü modellərin hazırlanması mümkün olmuşdur. Modellər istənilən həndəsi formaya malik ola bilirlər. Daxili boşlugları, arxa səthlərı və yuvaları problemsiz hazırlamag mümkün olmuşdur. İlk vaxtlarda bu üsulla hazırlanan modellərə sərf olunan vaxt adi üsulla, yəni mexaniki e`mal vasitəsi ilə hazırlananlardan bir neçə saat az idi. Bu modellər süni materialdan hazırlandığı üçün yalnız əyani nümayiş üçün və ya da dizayn modeli kimi istifadə edilirdi. Onların "funksional prototip" kimi istifadə edilməsi mexaniki və ya termiki yükləmə baxımından mümkün deyildi. Modellərin yeni üsulla hazırlanması qabaqlar tətbiq olunan xüsusu alətlərdən, formalardan və avadanlıqlardan imtina etməyə şərait yaratmışdır. Bu yeni üsulu ilk dəfə həyata keçirmək üçün hissənin üc ölçülü həndəsi forması haqqinda informasiyanı daşıyan bir kompüter proqramı və bu qrafiki informasiyanı qat şəklində addım və addım fotopolimerləşdirmə vasitəsilə qətrandan əyani cismə çevirən qurğu tətbiq edilmişdir. Bu üsul stereolitoqrafiya adlanir. Stereolitoqrafiya üsulu maşınqayırmada "Modellərin sürətli hazırlanması-Rapid Prototyping" adi altinda tam yeni bir emal istigamətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Stereolitoqrafiya üsulundan əlavə başqa üsullar da yaradılıb təkmilləşdirilmişdir. Müxtəlif materialların tətbiqi prototiplərin fiziki-mexaniki xassələrinin şəkildə yaxşılaşdıraraq onların son keyfiyyətə çatmasına imkan yaratmışdır. Metal tozların tətbiqi nəticəsində hazırlanan prototiplərin praktikada tətbiq şəraitində sınaqdan keçirilməsi mümkün olmuşdur. 

Prototiplərin sürətli hazırlanmasının əsas üsulları bunlardır: 

* Stereolitoqrafiya (Stereolithographie)
* Lazerlə sinterləmə (Laser sintern)
* Kağız təbəqəni birləşdirməklə emal (Paper Laminate Manufacturing)
* Əritməklə emal (Fused Layer Modeling)
* Üçölçülü çapetmə (Three Dimensional Printing)

#### Mənbə

* Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2021
* Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Rafiq Nağıyev.

**Rafiq Nağıyev** (22 avqust, 1935, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ — 05 dekabr, 2017, Bakı) — Azərbaycan fotojurnalisti.

Həyatı
------

22 Avqust 1935-ci ildə Bakıda anadan olub. 4-cü sinifi bitirdiyi zaman xalası oğlu ona fotokamera hədiyyə etmiş və bununla da kiçik yaşlardan fotoqrafiyaya olan marağı artmışdır. Məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Hərbi Kollecinə daxil olmuşdur. "Azərbaycan Gəncləri" qəzetində mətbuat fotoqrafı olaraq işə başlamışdır. Daha sonra "AzTaq" (indiki adı ilə "AzərTac") ilə əməkdaşlıq etmişdir. Rafiq Nağıyevin Müslim Maqomayev ilə olan çəkilişləri tezliklə onları dosta çevirmişdir. Onun Şimali Afrikaya olan səyahəti zamanı flora və fauna üzrə etdiyi çəkilişlər ona təbiəti daha da sevdirmişdir. Həmçinin o, dəfələrlə mərhum prezident Heydər Əliyevin də çıxışları zaman çəkilişlər etmişdir. Rafiq Nağıyev 1974-cü ildə World Press Foto üzrə gümüş medala və 1976-cı ildə Amerikanın 200 illik şərəfinə təşkil olunmuş sərgidə qızıl mükafata layiq görülmüş ilk azərbaycanlı fotoqraf olmuşdur. 82 illik həyatının 53 ili fotoqrafiya ilə keçmiş Rafiq Nağıyev həmçinin Moskvada jurnalistika və fotomüxbirlik üzrə iki illik kurs bitirmişdir. 05 Dekabr 2017-ci ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qızıl mükafata layiq görülmüş ilk azərbaycanlı fotoqraf". www.respublica-news.az. www.respublica-news.az. İstifadə tarixi: 29 iyun 2018.[*ölü keçid*]
**Sultan Müizzəddin Üveys Cəlayır** (*ərəb.* سلطان شیخ اویس‎) (1356-1374) — Cəlayırlar sülaləsindən Azərbaycan sultanı.

Həyatı
------

1356-cı ildə Tacəddin Şeyx Həsən Cəlairinin ölümündən sonra Şeyx Uveys də atası kimi Azərbaycana olan iddialarından əl çəkmədi. Belə ki, o, 1359-cu ildə Qızıl Orda xanı Canı bəyin Azərbaycana geri qayıtmasından, Əxicunun başçılığı ilə çobani əmirlərinin və başqa feodalların hakimiyyət uğrunda apardıqları ara müharibələrdən yararlanaraq, 60-ci ildə (1358/59) Təbrizi tutur və şəhəri Cəlairilərə xidmət edən, hicri tarixi ilə 759-cu ildən adsız sikkələr zərb edən Təbriz zərbxanası, numizmatik faktdan göründüyü kimi, yenidən cəlairilərin adına sikkələr kəsməyə başlayır.

Tarixi mənbələrin qeyd etdiyinə görə, atası Böyük Həsənin 1356-cı ildə ölümündən sonra taxta çıxan Sultan Müizzəddin Üveys (1356-1375) Qızıl Orda hakimlərinə qarşı üsyan qaldıran
(1357-ci il) Təbriz əhalisinə kömək məqsədilə oraya gəlir, Təbriz və ölkənin cənub vilayətlərini qızılordalılardan təmizləyir; Azərbaycan, Aran, Muğan, Şirvan cəlayirilərin nüfuzu altına keçir. Təbriz cəlayırlar dövlətinin paytaxtı oldu. Bu dövlətin tərkibinə Azərbaycan (Kürdən cənubdakı ərazi), Ərəb İraqı, Fars İraqı, Ermənistan və Şərqi Anadolu daxil idi. Qarabağ ərazisi isə köçəri Cəlayiri əyanlarının qışlaq yerinə çevrildi. Hakimiyyət dövründə dövlət sistemində Azərbaycanın
əzəməti artdı.

Cəlayır Şeyx Üveysin hakimiyyəti illərində feodal müharibələrinə nisbətən ara verildi, kənd təsərrüfatında müəyyən dərəcədə dirçəliş, şəhərlərdə bərpa işləri başlandı. Akademik Ə.Əlizadə Üveysin dövründə cəlayirilər dövlətinin genişlənməsi və möhkəmləndiyini qeyd edərək yazırdı ki,
"Şeyx Üveysin hakimiyyəti illərində Azərbaycanda bir canlanma yaranmış, əhalinin sayı çoxalmışdı. Təbrizlə yanaşı ticarət yolunun üzərində olan başqa şəhərlər də əhəmiyyətli
dərəcədə inkişaf etmişdi".

Sultan Üveys dövründə bir tərəfdən Bağdad və Təbriz
arasında, digər tərəfdən, Misir və başqa şəhərlər arasında siyasi,
iqtisadi əlaqələr bərpa edilirdi. Hətta uzaq Misir sultanlığı ilə
müqaviləyə əsasən oraya səfirlər göndərilir, ticarət və mədəni
əlaqələr yaranırdı. Sultan Üveys Təbriz ilə Trabzon arasında
qədim ticarət yolunun açılmasında, Azərbaycanla ticarət
əlaqələrinin genişlənməsində səy göstərirdi.

Həmçinin bax
------------

* Cəlayır eli
* Cəlairilər sultanlığı

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Üveys Cəlayır  (fars.)
* Zəkaninin qəsidələri  (fars.)
**Böyük Txaç** (*adıge.* ТхьэщI) — Adıgey Respublikası və Rusiyanın Krasnodar diyarı sərhəddində yerləşən dağ massivi. Massiv Qərbi Qafqaza aid olub, Malaya Laba və Belaya çaylarının suayrıcında yerləşir. Böyük Txaç massivinin bir hissəsi Adıgey Respublikasının ərazisinə daxildir. Bu ərazi «Böyük Txaç» təbiət parkına aid olub 1999-cu ildən UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil olunub. Adıgey Nazirlər Kabiteninin 19 yanvar 1998-ci il, № 21 sərəncamına əsasən ərazinin qorunması rejimi aşağıdakı kimidir: Adıgey ərazisindəki Novoproladnıy kəndi, Krasnodar diyarında isə Uelovoy qəsəbəsidir.

Adlanması
---------

Adıq dilindən sözün tərcüməsi: «Tıxaç» — «Allah, Tanrı». Hərfi tərcüməsi «ТхьакI» — «Əbədi cavan Tanrı». C.Kokovun fikrinə görə ТхьэщI — «Tanrının torpaığı» deməkdir.

Ümumi məlumat
-------------

Txaç massivi geomorfoloji baxımdan tipik kuest (qeyri-simmetrik tirələr) relyeifdir. Onun şimal yamacı yastı olub otlaq landşafta malikdir. Cənub və qərb yamacı dik olub qayalıqlardan təşkil olunub. Massiv üçün xarakterik silueti belədir: assimetrik cənub və şimal yamacları. Böyük və Kiçik Txaç zirvələri yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrindən yaxşı görsənir. Böyük Txaç massivinin əsas dik divar hissəsinin uzunluğu 10–12 km-dir. Divarın hündürlüyü 100-300 metr arasında dəyişir.

Böyük və Kiçik Txaç yerli əhali arasında həm də Böyük və Kiçik Lısaya adı ilə də adlandırılır. Bu coğrafi toponimi daha çox yaşlı əhali bilir. Massivi qərbdən Saray çayının hövzəsi, qərbdən isə Xodz çayının hövzəsi əhatələyir. Böyük Txaç zirvəsi ilə çayların yatağı arasında qalan hündürlük təxminən 1 km-dir.

Bölgənin orta illik temperaturu Kişa meteoroloji stansiyası yaxınlığında (1500 m) +6.9 °C-dir. Yağıntıların illik miqdarı 854 mm-dir. Noyabr-dekabr aylarında yağıntı qara halında düşür. Qar örtüyü bəzən aprel ayına kimi qalır.

Massiv Ön dağlıq silsiləsinə aid olub Kazaçıy Piket (1184 m), Böyük Txaç (2368 m), Kiçik Txaç (2238 m), Açeşbok (2486 m), Aqiqe (2311 m) və Sunduki (2200 m) zirvələri var.

İstinadlar
----------

1. ↑  Западный Кавказ Arxivləşdirilib 2011-10-25 at the Wayback Machine // Комиссия РФ по делами ЮНЕСКО
2. ↑  *Коков Дж. Н.* ТхьэщI // Избранные труды. Том 1. Адыгская топонимия. — Нальчик : Эльбрус, 2000. — С. 400. — ISBN 5-7680-1434-9.
3. ↑  "Природный парк «Большой Тхач»". 2008-05-31 tarixində arxivləşdirilib.
**Böyük Xextsir Dövlət Təbiət Qoruğu** – Rusiya Federasiyasında dövlət təbiət qoruğu. Xabarovsk şəhərinin şəhərətrafi zonasında (15–20 km cənubda), Böyük Xextsir dağ massivində yerləşir. Sahəsi 454² km. 1963-cü ildə təşkil olunmuşdur.

Ümumi məlumat
-------------

Səthi dağlıq sahələrdən (hündürlük 500 metrə qədər) və düzənliklərdən ibarətdir; çılpaq qayalıqlarvar. Böyük Xextsir Dövlət Təbiət Qoruğu üçün müxtəlif bitki növləri səciyyəvidir. Dağlarda sidr, küknar və enliyarpaqlı meşələr, sıx kolluqlar və zəngin ot örtüyü üstündür. Dağətəyi zonalarda qarışıq və törəmə tipli meşələr yayılmışdır. Dərələrdə qaraşam ağacları, cil çəmənləri, ağcaqovaq-küknar talaları və paralel uzanmış ensiz yüksəkliklərdə palıdlıqlar var; qızılağac cəngəlliyinə və bataqlıqlara rast gəlinir. Əsas meşə massivlərindən tam, yaxud qismən təcrid olunmuş Mancuriya florası qalmaqdadır. 755 bitki növü arasında RF-nin Qırmızı Kitabına daxil edilmiş çoxlu endemik və relikt bitkilər var. Heyvanat aləmi Amur-Ussuriya və Sibir tayqa faunası komplekslərinin növləri ilə təmsil olunur; susamuru, ağdöş ayı və qonur ayı, maral, cüyür, uçan sincab, mışovul, burunduk səciyyəvidir. Amur pişiyi və susamuruna, vaşaq və Amur pələnginə rast gəlinir. Quşlardan qara bağır, meşə qaratoyuqu və sarısinə tənək quşu, az miqdarda cənnət milçəktutanı, mavi sağsağan, qırqovul və Amuryanı ərazilərə xas növlər var. Qoruqda RF-nin Qırmızı kitabına düşmüş çay qaran quşu yaşayır. Sürünənlərdən qorunan Uzaq Şərq tısbağası daha çox maraq doğurur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Особо охраняемые природные территории (ООПТ) Дальневосточного федерального округа". 2016-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-11. // Департамент Федеральной службы по надзору в сфере природопользования по Дальневосточному федеральному округу

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. ISBN 978-9952-441-00-0.

Xarici keçidlər
---------------

* Заповедник "Большехехцирский" ФГБУ "Заповедное Приамурье"
**Meynfreym kompüteri**(İng.mainframe computer (= mainframe), ru. мейнфрейм )-daha intensiv hesablamalar tələb edən məsələlər üçün işlənib hazlırlanmış yüksək güclü kompüter. Meynfreymlər, adətən, ona qoşulmuş terminallarda eyni vaxtda işləyən çoxlu istifadəçilər tərəfindən istifadə olunur. Superkompüter adlandırılan ən güclü meynfreymlər çox mürəkkəb və uzun müddətli hasablamaları yerinə yetirir, həm sırf elmi, həm də tətbiqi araşdırmalarda alimlər, iş adamları və hərbiçilər tərəfindən çox intensiv istifadə olunur.

**Meynfreym** – ümumi məqsədli yüksək məhsuldarlığa malik universal elektron-hesablama maşınıdır (EHM). Bu kompyuterlərdən müdafiə, maliyyə və sənaye sahələrində geniş istifadə olunur. Meynfreym kompyuterləri böyük, mürəkkəb hesablamalar aparmaqla yanaşı özünə çoxlu sayda terminal birləşdirir. Təyyarə və qatarlara sərnişin biletlərinin satışını mərkəzləşdirilmiş qayda ilə həyata keçirən hesablama sistemlərində meynfreymlərdən istifadə olunur. Meynfreym kompyuterlərin istehsalı ilə IBM kimi nəhəng şirkətlər məşğul olur.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Böyük buynuzlu maralın skleti
**Böyük buynuzlu maral** və ya **İrlandiya maralı** (*lat.* Megaloceros giganteus) — Nəhəng maral cinsinə aid nəslikəsilmiş məməli növü. Nəhəng ölçüyə malikliyi və iri buynuza sahibliyi ilə seçilir (5,2 m). Buynuzları bel formasına (əmək aləti) malik olub üstəlik əlavə budaqlara malik idi. Dişlərinin quruluşu onu deməyə əsas verirki, bu canlılar meşəliklərdə yaşamamışlar. Səbəb isə onların nəhəng buynuzları ilə sadəcə meşədə hərəkət mümkünsüz olardı. Buynuzlarını atdıqdan sonra meşəyə girmələrinə imkan yarana bilərdi.

Alimlərin fikirincə bu canlıların məhvinin əsas səbəbi meşə sahələrinin getdikcə gemişlənməsi idi. Onlar iri canlıların nəsli kəsilərkən tükənmişlər. Onların əsas yayılma əraziləri Avropa, Asiya və Şimali Afrika olmuşdur. Onların çoxlu sayda skletlərinə əsasən İrlandiyanın torflu bataqlıqlarında rast gəlinmişdir. Onlar Şimali Qafqaz, Qazaxıstan və qərbi Rusiya ərazilərində yayılmışdılar. Qalıqlarına Ryazan və Sverdlovsk vilayətəri ərazisində rast gəlinir.

Ədəbiyyat
---------

* *Трофимов Б. А.* Основы палеонтологии: Млекопитающие. — М. 1962.
* *Вислобокова И. А.* История большерогих оленей (Megacerini, Cervidae, Artiodactyla) / Отв. ред. чл.-кор. РАН А. В. Лопатин. — М.: ГЕОС, 2012. — 102 с.: ил. — (Труды Палеонтологического института / Рос. акад. наук; т. 293). — Библиогр.: с. 91-100. [Изд. при поддержке РФФИ]. — ISBN 978-5-89118-598-2.

Mənbə
-----

* Böyük buynuzlu maral haqqında məqalə  (rus.)

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q312054
* Wikispecies: Megaloceros giganteus
* Fossilworks: 149394
* GBIF: 5846758
* iNaturalist: 354793
* NCBI: 227166

 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Üsamə bin Laden.

**Üsamə bin Laden** — ümumilikdə 27 nəfəri (digər mənbələrə görə 14 nəfər) öldürərək, hind kəndlərinin sakinlərini qorxuya salan məşhur Asiya fili.

Həyatı
------

Fil məşhur terrorçu Üsamə bin Ladenin şərəfinə adlandırılıb. Erkək cinsindən olan filin boyu üç metr idi. O, iki il Hindistanın Assam ştatını əhalisini qorxuya saldı. Fil yüzdən çox evi dağıtmışdı, kənd tarlalarını məhv etmişdi və yerli sakinləri öldürmüşdür. Görünür fil ağıllı idi, çünki təqibdən gizlənə bilirdi, qaldığı yeri tez dəyişirdi və və ovçular üçün iz buraxmırdı. Bildirilmişdir ki, fil fişəng və oddan çəkinmir, və tələ onun üçün qorxulu deyil. Onun vəhşiliyinin miqyası o hüdudlara gəldi ki, yerli sakinlər qəzəblənmiş fili aradan qaldırılması üçün hərbi dəstə və polis bölməsi göndərmək məcburiyyətində qaldılar, bundan əlavə əməliyyata təcrübəli meşə gözətçiləri cəlb olundu.

18 dekabr 2006-cı ildə yaxın məsafədən Üsəma ben Laden təxmin edilən fil güllələndi. Həmin filin məhz o olduğuna və ya səhvən başqasının öldürüldüyünə dair birmənalı məlumat yoxdur. Bununla belə, fillərin yeni qətlləri barədə xəbərlər daha gəlmədi.

### Səbəblər

Fillərin insanlara hücumu nadir hadisə sayılmır. 2001-ci ildən 2006-cı ilə qədər Hindistanın Assam ştatında fillər 250 nəfərdən çox insanı qətlə yetirmişdilər. Fillər nikah dövründə bəzən musta düşürlər və onların qarşısına çıxan hər şeyi məhv etməyə başlayırlar. Bundan başqa, araşdırmalar göstərib ki, fillər pivə içməyi sevirlər. Bəzi fillər insanların evlərini dağıdıb, orada ev pivəsinin ehtiyatını tapırlar və onu içib, divanə olurlar.

İstinadlar
----------

1. ↑   Authorities in India hunting killer elephant named after Osama bin Laden Arxivləşdirilib 2015-01-04 at the Wayback Machine. WAFF.
2. ↑  **↑** *Bignell, Paul*. 'Osama' the serial killer elephant is shot dead – or is he? Arxivləşdirilib 2015-01-02 at the Wayback Machine (18 dekabr 2006).
3. ↑   Индийский слон-маньяк по кличке «Усама бен Ладен» убит Arxivləşdirilib 2016-08-06 at the Wayback Machine (*rusca)*
4. ↑  В Индии застрелен слон-убийца бен Ладен[*ölü keçid*] (*rusca*)

Xarici keçidlər
---------------

* 5 Terrifying Serial Killers Who Happened to Be Animals (March 27, 2012)
* Photo of elephant Osama Bin Laden (slain) USA Today
**Böyük bəy Mahmudbəyov** — cərrah, tibb elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Böyük bəy Mahmud bəy oğlu Mahmudbəyov 27 sentyabr 1902-ci ildə Şamaxıda anadan olmuşdur. O, II Dünya Müharibəsi iştirakçısı, tibb xidməti polkovnikidir.

Böyük bəy Mahmudbəyov Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun (Azərbaycan Tibb Universiteti) Tibb cərrahlıq kafedrasında işləmiş, 1947-1958-ci illərdə professor, 1958-1977-ci illərdə kafedra müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1977-ci ildən həyatının sonuna kimi həmin kafedranın məsləhətçisi idi.

Böyük bəy Mahmudbəyov 1957-ci ildə Azərbaycanın əməkdar elm xadimi adını almışdır.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Böyük bəy Mahmudbəyov 1936-cı ildə namizədlik, 1939-cu ildə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. O, namizədlik dissertasiyasını akademik Mir Əsədulla Mirqasımovun rəhbərliyi altında müdafiə etmişdir.

Böyük bəy Mahmudbəyovun elmi fəaliyyəti əsasən irinli cərrahi xəstəliklərə, hərbi səhra cərrahlığına, qaraciyər və öd yolları patologiyasına aiddir.

O, Lenin ordeni, Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni, I dərəcəli Vətən Müharibəsi ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

Əsas elmi əsərləri
------------------

* Опыт консервативного лечения острых гнойных гонитов. Баку. Азернешр. 1938.
* Амебиаз печени. Баку. Азернешр. 1955.
* Düz bağırsağın cərrahi xəstəlikləri. (İ.M.Məmmədov, H.A.Sultanovla birgə). Bakı, 1979

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2015-05-13 at the Wayback Machine
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. VI cild, Bakı, 1982.
* Akademik Böyükkişi Ağayev. Azərbaycanda cərrahiyyənin inkişaf tarixi. "Azərbaycan" qəzeti, 20 avqust, 2010-cu il.
**Korpuskulyar-dalğa dualizmi** — mikroskopik maddi obyektlərin müəyyən şərtlər altında klassik dalğaların xüsusiyyətlərini, digər şərtlərdə isə klassik hissəciklərin xüsusiyyətlərini nümayiş etdirə bilməsindən ibarət təbiət xassəsidir.

İkili korpuskulyar dalğa davranışı nümayiş etdirən obyektlərin tipik nümunələri elektronlar və işıqdır; bu prinsip daha böyük obyektlər üçün də keçərlidir, lakin, bir qayda olaraq, obyekt nə qədər böyük olarsa, onun dalğa xassələri bir o qədər də az özünü göstərir (burada bir çox hissəciklərin, məsələn, mayenin səthindəki dalğaların kollektiv dalğa davranışından söhbət getmir).

Dalğa-hissəcik dualizmi ideyası mikrokosmosda müşahidə olunan hadisələri klassik anlayışlar baxımından şərh etmək üçün kvant mexanikasının inkişafında istifadə edilmişdir. Reallıqda kvant obyektləri nə klassik dalğalar, nə də klassik hissəciklərdir, yalnız onların üzərində aparılan təcrübələrin şərtlərindən asılı olaraq birincinin və ya sonuncunun xüsusiyyətlərini nümayiş etdirirlər. Korpuskulyar-dalğa dualizmi klassik fizika çərçivəsində izaholunmazdır və yalnız kvant mexanikasında şərh edilə bilər.

Kvant sahəsi nəzəriyyəsində kvantlaşdırılmış sahələr konsepsiyası dalğa-hissəcik ikiliyi haqqında fikirlərin sonrakı inkişafı olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Герштейн С. С. Корпускулярно-волновой дуализм // Физическая энциклопедия : [в 5 т.] / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2: Добротность — Магнитооптика. — С. 464—465. — 704 с.
2. ↑  Фок, В. А. Об интерпретации квантовой механики Arxivləşdirilib 2022-10-01 at the Wayback Machine / В. А. Фок // Успехи физических наук. –– 1957. –– Т. 62, № 8. С. 466
3. ↑  Гальцов Д. В. Корпускулярно-волновой дуализм // Физический энциклопедический словарь. — под ред. А. М. Прохорова — М. Большая Российская энциклопедия, 2003. — ISBN 5-85270-306-0. — Тираж 10000 экз. — с. 312
**Meyvə milçəkləri** - Goniurellia tridens növündən olub, qanadlarında qarışqalara oxşayan fiqurlar var.

Qarışqalarla meyvə milçəkləri demək olar ki ortaq ovçuları bölüşürlər. Ovçular milçəyə yaxınlaşanda, bu qanadları sürətli şəkildə çırparaq ətrafında bir çox qarışqa varmış kimi bir təəssürat yaradır. Bu, ovçuların başını qarışdırır və bir neçə saniyəliyinə də olsa meyvə milçəyinin qaça bilməsi üçün şərait yaradır.

Meyvə milçəklərinin qanadlarında müxtəlif ləkələr görmək mümkündür. Bu vəziyyət, meyvə milçəklərinin əcdadlarında da böyük ehtimalla olmuşdur. Amma elmə məlum olan təxminən 5.000 meyvə milçəyi növündən yalnız 36'sında bu ləkələr qarışqaları xatırladır. Digərlərinin çoxunun qanadları ləkəsiz və ya şəffaf görünüşdə qarşımıza çıxır. Bu səbəbdən ləkəli qanadlılıq, təkamül müddəti içərisində sonradan əldə edilmiş bir xüsusiyyətdir. Təməl olaraq ləkəli qanadlara sahib olmaq kamuflyaj bənzəri üstünlük təmin edə bilər. Amma bu ləkələrin görünüşlərini təyin edən genlərdəki seçmə təzyiqi, bu ləkələrin nəsillər içərisində qarışqalara daha çox oxşamasına səbəb olmuşdur.
Bu qarışqabənzəri görünüşlərin qarışqaya oxşarlığı bucağında növ içərisində geniş variasiya olduğu hesab edilir. Bu səbəbdən bu mövzudakı seçmə ola bilər ki hələ də davam edir və qanadlardakı qarışqa görünüşlərinin nəsillər içərisində mühitə və vəziyyətə görə dəyişilməsi gözlənilə bilər.

Mənbə
-----
**Herakl Kalpe və Abula dağlarını ayırır** — 1634-cü ildə Françisko de Zurbaran tərəfindən yaradılmış, kətan üzərində yağlı boya ilə işlənmiş rəsm əsəridir.

Təsviri
-------

Rəsm əsəri 136 sm × 167 sm ölçülərində çəkilmişdir. Rəsm əsərinin kolleksiyası Prado muzeyində saxlanılır.

Analizi
-------

Tabloda Herakl təsvir olunmuşdur. Rəsm əsərində biz onun Herkules sütunları kimi də tanınan Kalpe və Abula dağlarını bir-birindən ayırdığını görə bilərik.

Françisko de Zurbaranın Herakla həsr olunmuş 10 rəsm əsəri Buen Ritero Sarayının Şahzadələr Zalının IV Filipp üçün ayrılmış zalında nümayiş olunmuşdur. Hal-hazırda həmin seriya Prado muzeyində saxlanılır və nümayiş olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
2. ↑  "Hercules separates Mounts Calpe and Abylla - The Collection - Museo Nacional del Prado". www.museodelprado.es. 2021-11-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-07-12.

Biblioqrafiya
-------------

* Juan Antonio Gaya Nuño et Tiziana Frati, *La obra pictórica de Zurbarán*, éditions Planeta, Barcelone, 1988, ISBN 84-320-2866-5 p. 131-132.
**İlyuşin İl-2** (rus. **Ил-2 Штурмовик**, ing: **Ilyushin Il-2**), digər adı ilə şturmovik, yer hədəflərinə qarşı hazırlanmış SSRİ mənşəli İkinci dünya müharibəsində istifadə edilmiş olan hərbi təyyarədir.

1938-ci ildə Sergey İlyuşin tərəfindən yaradılmışdır. İkinci Dünya müharibəsinin və Cessna 172 mülki təyyarəsindən sonra bütün dövrlərdə ən çox istehsal olunan üçüncü (36,183) təyyarədir.

Dizayn xüsusiyyətləri
---------------------

Əvvəlcə hazırlanan İL-2-lər yer hədəflərinə hücum zamanı zenit silahlarından qorunmaq üçün qalın ön zirehlə örtülmüşdülər. Sonradan, İL2-lərin arxadan yaxınlaşan qırıcı təyyarələrin vuruşlarına son dərəcə həssas olduğu müəyyənləşdirilmiş və İL-2M modeli ilə arxa tərəfə bir pulemyotçu yerləşdirilmiş, həmçinin arxadakı zirehin də qalınlığı artırılmışdır. İL-2-lər heyətini, mühərrikini, radiatorlarını və yanacaq çənini qoruyan qalın bir zirehə sahib idi. Buna görə də ən güclü düşmən atəşi altında da bazalarına qayıda bilirdilər. İL-2-lər möhkəm zirehli Alman tanklarına qarşı çox da uğur qazana bilmədikləri kimi, bir çoxları da Messerschmitt Bf 109 qırıcıları üçün hədəf olmaqdan qaça bilməmişdilər. Ancaq yenə də bir çox Alman tankını zərərsizləşdirməyi bacarmışdırlar.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Əhməd Əhmədov.

**Əhmədov Əhməd Mahmud oğlu** (8 fevral 1910, Göyçay qəzası – 30 avqust 1988, Bakı) — azərbaycanlı neftçi-geoloq. Onun neft və qaz yataqlarının axtarışı və kəşfiyyatına, yataqların səmərəli işləməsinə dair tədqiqat işləri, fikirləri nəşr olunmuş 80-dən artıq məqalədə və monoqrafiyada öz əksini tapmış, bilavasitə iştirakı və rəhbərliyi ilə Neft daşları, Sanqaçal dəniz, Qaradağ, Kürovdağ, Mişovdağ, Kürsəngi, Qarabağlı və s. kimi neft, qaz kondensat yataqları kəşf olunmuş və sənaye miqyaslı işlənməyə daxil edilmişdir.

Həyatı
------

Əhməd Əhmədov 1910-cu il 8 fevralda Zərdab rayonunda anadan olmuşdur. 13 yaşında valideynlərini itirmiş, uşaqlıq və gənclik illəri çox ağır keçmişdir. 1933-cü ildə Azərbaycan Sənaye İnstitunun (indiki ADNSU) geoloji-kəşfiyyat fakültəsini bitirdikdən sonra istehsalatda mühəndis-geoloq vəzifəsindən başlayaraq Azərbaycan SSR-in Neft Hasilatı Sənayesi Nazirliyinin Baş geoloqu vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir.

Ə.Əhmədov ölkənin siyası-iqtisadi həyatında fəal iştrak etmiş, dəfələrlə rayon, Bakı şəhəri və Respublika Ali Sovetlərinə deputat seçilmiş, yüksək dövlət mükafatlarına, orden və medallara layiq görülmüşdür.

30 avqust 1988-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------
**Kidal** (*fr.* Kidal, tifinaq ) — Malinin şimal-şərqində şəhər və kommun. Eyni adlı bölgənin inzibati mərkəzi.

Coğrafiyası
-----------

Qaodan təxminən 350 km şimal-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 455 m yüksəklikdədir.

Tarixi
------

İlk hərbi post 1908-ci ildə Fransız zabiti Bertiks tərəfindən Kidalda quruldu, növbəti il ​​leytenant Lanzeron istehkam edilmiş Kidale qalasının inşasına başladı. 1917-ci ildə ikinci bir qala quraşdırıldı və 1930-cu ildə genişləndirildi. Bu qala bu gün də mövcuddur.

Kidal 1990-cı illərin əvvəllərində Tuareq üsyanının yuvası idi. 1997-ci ildə bir qadın Nina Vallet İntalu, islamçıların təzyiqi altında istefa etmək məcburiyyətində qalan şəhər meri seçildi. 2006-cı ilin mayında, Mali hökumətinə qarşı illərdir gerizandan sonra Tuareqlər barışıq müqaviləsi imzalamağa razı oldular. Bu müqavilə Əlcəzairin vasitəçiliyi ilə imzalanmışdır. 2012-ci ildə, 30 martda, Tuareqlər tərəfindən tutulan şəhər və özünü elan etdiyi Azavad əyalətinin bir hissəsi oldu. Həmin ilin aprelində  İslamçılar şəhəri nəzarətə götürdülər və Serval əməliyyatı zamanı Fransız qoşunları tərəfindən qovulduqları 2013-cü ilin yanvar ayının sonuna qədər bu şəhərdə qaldılar.

Qalereya
--------

* Müstəmləkə Fransız qalasıMüstəmləkə Fransız qalası
* Şəhərin girişiŞəhərin girişi
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kidal, Mali Page" (ingilis). Fallingrain Global Gazetteer. 2013-12-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-29.
2. ↑  *La tentation rebelle à Kidal* Arxivləşdirilib 2021-04-28 at the Wayback Machine, sur le site de RFI.
3. ↑  "«Малийская хунта позвала мир на борьбу с туарегами»". 2012-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-25.
4. ↑  "Французы разбомбили дом лидера исламистов в Мали". NEWSru.com. 27 января 2013. 2013-01-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-01.
**Kidekşa** (*rus.* Кидекша) — Rusiya Federasiyasının Vladimir vilayətinin Suzdalsky rayonundakı bir kənd (selo), Suzdaldan 4 km (2.5 mil) şərqdə, Kamenka və Nerl çaylarının birləşməsində yerləşir.

Tarixi
------

"*Kidekşa*" sözü, böyük ehtimal ki, Fin-uqor mənşəli sözdür. Söz sonluğunu təşkil edən "*-kşa*" ifadəsi (ünsürü) naməlum fin-uqor mənşəli "su", "çay" mənalı söz kimi qəbul olunmuşdur. Bu regionda bir sıra "*-kşa*", "*-ksa*" sonluqları ilə qurtaran kiçik çayların mövcud olması ilə təsdiq edilir. Bəzi alimlər "*ki*" komponentinin mövcudluğunu "*daş*" mənası verən meryan sözü hesab edir. Beləliklə, Kideşa sözü indiki Kamenka "*daşlı çay*" sözünü ifadə edə bilər. Bununla yanaşı, soraq kitabçalarında (bələdçi) rus sözləri olan "atmaq", "tullamaq" kimi izah olunan başqa izahlara da rast gəlmək olur. Bu onunla izah edilir ki, Yuri Dolqorukiy qala tikməyi nəzərdə tutduğu bu yeri tullamışdır.. Başqa müəlliflər bunu (bu versiyanı) xalq etimologiyasına aid edirlər.

Kideşka yaşayış məntəqəsi çox qədimdən hələ 1152-ci ildə rus memarı Yuri Dolqorukiy Kidekşa kilsəsini tikməmişdən çox əvvəl mövcud olmuşdu. Rəvayətə görə, müqəddəs şahzadələr Boris və Glebin düşərgəsi bir vaxtlar burada yerləşirdi.

Yuriya Dolgorukovun dövründə Kidekşa ayrıca möhkəmlənmiş bir knyazlıq şəhəri və Vladimir-Suzdal knyazlığının əsl paytaxtı idi. Şahzadə suveren idarəetmə üçün səy göstərdi, ona görə də qalanı nəcib boyarların məskunlaşdığı yerdən ayrıca tikdirdi. Kamenka çayının axdığı yerdə Nerl sahilində yerləşən Kidekş qalası Suzdal çayının yollarına nəzarət edirdi. Bu da knyazlığın strateji əhəmiyyətli bir dayağı idi, çünki Suzdalların ticarəti digər torpaqlar ilə məhz Nerli boyunca həyata keçirilib və sakinlər qıtlıq illəri zamanı Nerl boyunca Volqa Bulqarlarının ərazilərinə taxıl almağa gedirdilər.

Əhalisi
-------

| 1859 | 1926 |
| --- | --- |
| 408 | 603 |

**Əhalinin ölçüsü**|  | 1859 | 1905 | 1926 | 2002 | 2010 |
|  | 408 | 531 | 603 | 146 | 137 |

İstinadlar
----------

1. ↑  OKTMO. 179/2016..
2. ↑  *Popov, Aleksandr.* Топонимика древних мерянских и муромских областей. Географическая среда и географические названия. 1974.
3. ↑  Г. П. Смолицкая. Топонимический словарь Центральной России. // Русская речь, №2, 1996
4. ↑  Надежда Ионина. Суздаль. История. Легенды. Предания — М.: Вече, 2004
5. ↑  М. В. Горбаневский, В. Ю. Дукельский. По городам и весям «Золотого кольца» — М.: Мысль, 1983
6. ↑  "Владимирская губерния" (rus). 14 January 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-04.
7. ↑  "ВЛАДИМИРСКИЙ ОКРУГ ИВАНОВСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОЙ ОБЛАСТИ И ЕГО РАЙОНЫ". 9 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-04.
8. ↑  "Всесоюзная перепись населения 1926 года". 2019-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-04.
**Təyyar Mehmed Paşa** (ö. 24 dekabr 1638) — IV Murad dövründə 4 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.

Həyatı
------

Təyyar Mehmed Paşa Sivas əyalətinə bağlı Amasiya sancağında dünyaya gəlmişdir. Atası vəzir Mustafa Paşa Nasuh Paşanın kəndxudası olmuş və sonralar Bağdad bəylərbəyi ikən 1624-cü ildə öldürülmüşdür. Əndərun təhsili almışdır. Təhsilini bitirdikdən sonra müxtəlif bölgələrdə sancaqbəyi olaraq fəaliyyət göstərdi. II Osmanın Lehistan səfərində iştirak etmişdir. 1621-ci ildə vəzirlik rütbəsilə Hələb bəylərbəyi, ardından sırayla Sivas bəylərbəyi, 1630-cu ildə Diyarbəkir bəylərbəyi, 1631-ci ildə Anadolu bəylərbəyi, 1632-ci ildə yenidən Dİyarbəkir bəylərbəyi təyin olundu.

IV Muradın Bağdad səfəri əsnasında vəfat edən sədrəzəm Bayram Paşanın yerinə padşahın yaxın adamı olan İbrahim Əfəndinin tövsiyəsilə sədarətə gətirildi (27 avqust 1638). 15 noyabrda Bağdad qalası mühasirəyə alındı ancaq dekabr ayına qədər heç bir uğur əldə edilməmişdi. Nəhayət, 24 dekabrda sonuncu dəfə hücuma keçən Osmanlı ordusuna şəxsən sədrəzəm Mehmed Paşa rəhbərlik etmişdir. Ancaq bu hücum əsnasında yaralanaraq həlak olan Mehmed Paşanın cənazəsi burada atasının da dəfn olunduğu Əbu Hənifənin türbəsi yaxınlığında dəfn olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Uzunçarsılı, İsmail Hakkı, (1954) *Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım , XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar)*, Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010) say.386-387
* Özgören, Reşat, "Mehmed Paşa (Tayyar)" (1999) *Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi*, c.2 c.171, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Yayıncılık A.Ş. ISBN 975-08-0071-01.
* Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), *Sicill-i Osmani*, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.III s.258 [1]
**İlyas Jansuqurov adına Jetısu Dövlət Universiteti** (JDU) (*qaz.* І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті) — Qazaxıstanın çoxsahəli ali təhsil müəssisəsi.

JDU-nun çox səviyyəli təhsil sisteminə aşağıdakılar daxildir: ali əsas təhsil (bakalavr dərəcəsi), magistr və doktorantura. JDU-ya qəbul dövlət təhsili qrantları və müqavilə əsasında həyata keçirilir. Mütəxəssislər 40 lisenziya ixtisası və 23 magistratura ixtisası, 6 doktorluq ixtisası üzrə hazırlanır.

JDU 7 fakültəni əhatə edir, 7 mindən çox tələbə və universitetdə təhsil alır.

Tarixi
------

Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin və Nazirlər Sovetinin 25 oktyabr 1972-ci il tarixli 572 nömrəli qərarına əsasən İ.Jansuqurov adına Jetısu Universiteti Taldikurqan Pedaqoji İnstitutu olaraq quruldu. 1973-cü ildə 225 tələbə 2 fakültədə - filologiya və fizika-riyaziyyat təhsil aldı. 25 müəllim olmaqla 5 kafedra var idi.

1977-ci ildə institut İ.Jansuqurovun adını daşıyırdı. 1994-cü ildə, Qazaxıstan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 iyun 1994-cü il tarixli 584 saylı qərarı əsasında universitet İ.Jansuqurov adına Taldıkorqan Universitetinə çevrildi. Elə həmin il, şairin 100 illiyi münasibətilə universitetin qarşısındakı meydanda bir-birinin üstünə qoyulmuş iki böyük, 8-9 metr diametrli təbii daşlar, abidə Zhansugurov, layihənin müəllifi T. Dosmaqambetovun fikrinə görə, böyük bir daş üzərində oturaraq təqdim olunduğu yerdə ucaldıldı.

1999-cu ildən etibarən təhsil müəssisəsi İ.Jansuqurov adına Jetısu Dövlət Universiteti olaraq dəyişdirildi (Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin 21.04.1999-cu il tarixli 441 nömrəli qərarı). Diferensial tənliklər, ümumi pedaqogika, qazax ədəbiyyatı, tədris və tərbiyə nəzəriyyəsi və metodları, deformasiya olunan bədənin mexanikası ixtisasları üzrə aspiranturanın açılması.

Fakültələr
----------

* Fizika-Riyaziyyat Fakültəsi
* Maliyyə və İqtisadiyyat Fakültəsi
* Təbii-texniki fakültə
* Pedaqogika və Psixologiya Fakültəsi
* Humanitar Elmlər Fakültəsi
* Mədəniyyət və İncəsənət Fakültəsi
* Hüquq fakultəsi
* Distant Tədris Mərkəzi
* Lisansüstü Təhsil Mərkəzi
* Müəllim Təhsili Mərkəzi

İstinadlar
----------

1. ↑  Жетысуский университет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
2. ↑  Жансугурову памятник // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
**Hepatiarius sudarikovi** (*lat.* Hepatiarius sudarikovi) Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Spiral formasında silindrik bədənə malikdir. Bədənin ön hissəsi sormaclar arasında yastı və enlidir, nəinki bədənin qalan hissəsi. Bədənin bu hissəsi güclü yığılmağa malik əzələlərdən təşkil olunmuşdur. Bədənin uzunluğu 10 - 13 mm, eni isə 0,78 – 1,02 mm -dir. Ağız sormacı qarın sormacından 2 dəfə və daha çox böyükdür, ölçüsü 0,120 – 0,180 mm-dir, eni isə 0,240 – 0,300 mm –ə çatır. Qarın sormacı çox balacadır demək olar ki, öz fiksator funksiyasını itirib. Ölçüsü 0,072 – 0,144x0,096 – 0,156 mm. Fariks 0,204 – 0,207x0,198 – 0,388 mm diametrindədir. Qida borusunun uzunluğu 0,06 – 0,168 mm. Toxumluqları dairəvi hamar kənara malikdir. Ön toxumluğun ölçüsü 0,276 – 0,420x0,264 – 0,390 mm, arxa toxumluğunku isə 1,180 – 0,468x0,276 – 0,402 mm-dir. Yumurtalıq salxım şəkillidir, çox pərlidir 0,240 – 0,480 mm uzunluğa çatır, eni isə 0,300 – 0,372 mm-dir. O, toxumluqdan öndə yerləşir. Toxumqəbuledici 0,204 – 0,390x0,132 – 0,246 mm. Cinsi dəlik qarın sormacından öndə yerləşir, demək olar ki, onun ön sərhədləri səviyyəsində. Sarılığın ön sərhəddi qarın sormacından uzağa çatmır, arxa sərhəddi isə yumurtalığın arxasına keçmir. Balalığın ilməkləri qarın sormacı ilə yumurtalıqlar arasında yerləşir. Yumurtalığın ölçüsü 0,018 – 0,024x0,09 – 0,12 mm-dir.

Həyat tərzi
-----------

Azsaylı (qida çatışmazlığı)-endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Egretta garzetta E. alba) qaraciyərinin öd yollarında olur. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogenez) formasında olur. Biomüxtəliflikdə rolu-Üçüncü dərəcəli konsumentdir.

Yayılması
---------

Dünyada: 2, Qafqazda: 2, Azərbaycanda: 2 növü yayılıb. Azərbaycanda Lənkəran rayonu, Mil-Muğan düzündə yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Feyzullayeva O.V. Mahmudova Y.Ə. Доклады АН Аз ССР, Т. ХVII, №7, Баку, 1961, стр. 635-640; "Тремотоды птиц Причерноморских и Прикаспийских районов, М. 1983, стр. 144.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q31300501
* GBIF: 9505110
* WoRMS: 1326517
* ZooBank: 2D734AA7-937D-47A6-B534-503550458BAC

 |
**İlyas Sultan oğlu Vəkilov** (20 mart 1905, Çivə, Şərur-Dərələyəz qəzası – 2 iyun 1987, Bakı) — Azərbaycan iqtisadçısı və dövlət xadimi, iqtisad elmləri namizədi, dosent.

Həyatı
------

1923-cü ildə komsomolun göndərişi ilə təhsil almaq üçün Bakıya gəlmiş, Bakı hərbi məktəbini bitirərək bölük komandiri rütbəsi almışdır (1927). Azərbaycan SSR Xalq Ədliyyə Komissarlığında xüsusi şöbə rəisinin müavini və rəisi işləmişdir (1927–1929). Moskva Kommunist Tərbiyəsi Akademiyasında təhsilini (1929–1931) başa vurduqdan sonra Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsi sistemində işləmiş (1931–1935), ixtisısını artırmaq üçün Moskvada Ümumittifaq Plan Akademiyasında təhsilini davam etdirmişdir (1935–1938). Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri olmuş (1938–1949), Bakı Şəhər Soveti plan komissiyasının sədri işləmişdir (1949–1978).

İlyas Vəkilov "Oktyabr inqilabı", "Şərəf nişanı" ordenləri, "Qafqazın müdafiəsi uğrunda" medalı, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanları ilə təltif edilmişdir. Dəfələrlə Bakı Şəhər Sovetinin deputatı və İcraiyyə Komitəsinin üzvü, Azərbaycan KP Bakı Komitəsinin üzvü seçilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Balo bəy Vəkilov

İstinadlar
----------

1. ↑  Vəkilovların 3 fərqli sistemdə yaşayan məşhur üzvü
**Mübariz Əfqan oğlu Abbasov** (10 yanvar 1969 – 1 mart 1995, Kəlbəcər rayonu) — Azərbaycanlı şəhid.

Həyatı
------

Abbasov Mübariz Əfqan oğlu 1969-cu ildə yanvar ayının 10-da Gədəbəy rayonunun Arıqıran kəndində anadan olmuşdu. Orta məktəbi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə çağırılmışdı. Sonra Bakıya işləməyə gəlmişdi. 1993-cü ilin yanvarında torpaqlarımızı müdafiə etmək üçün könüllü olaraq cəbhəyə yollanmışdı. Ağdərə bölgəsində kəndlərimizin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə xüsusi şücaətlər göstərmişdi. Kəlbəcər, Füzuli, Ağdam, Tərtər, Murovdağ döyüş bölgələrində azğın düşmənlə ölümdirim savaşlarında zabit heyətinin və əsgər yoldaşlarının ehtiramını qazanmış, sıravilikdən mühəndis istehkam qurğularının taqım komandiri vəzifəsinə irəli çəkilmişdi. 1993-cü ilin sonlarında Kəlbəcər uğrunda döyüşlərdə Mübariz altı erməni quldurunu məhv etmiş, onların silahını və bir minaaxataran cihazı gətirib hissəyə təhvil vermişdi. Bir dəfə də döyüş yoldaşlarını və dəstə komandirini mühasirədən çıxara bilməsi onun əsl qəhrəmanlığından xəbər verirdi. Bu vaxt Mübariz yaralanmışdı. Üç ay hərbi qospitalda müalicə olunduqdan sonra yenə öz hərbi hissəsinə qayıtmışdı. Sonra mahir döyüşçü 3 aylıq zabit kursuna göndərilmiş, gizir rütbəsində taqım komandiri kimi hərbi hissəyə qayıtmışdı. Mübariz Abbasov 1995-ci il martın 1-də növbəti tapşırığı yerinə yetirərkən döyüşçü dostu Namiqlə birlikdə həlak oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Şəhidlərimiz". 2022-06-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-02.
**Təyyar Abbasov** (tam adı: *Təyyar Fərzulla oğlu Abbasov*; d.10 fevral 1941; Masallı, Yelağac.– ö.7 oktyabr 2006, Bakı) – Azərbaycan fiziki, fizika-riyaziyyat elmlər doktoru (1991), professor (1994).

Həyatı
------

Təyyar Abbasov 1941-ci ilin fevral ayının 10-da Azərbaycanın Masallı rayonunun Yelağac kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirmişdir. 2006-cı ilin oktyabr ayının 9-da Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

T.Abbasov 1964–75-ci illərdə Azərbaycan SSR EA-nın Fizika İnstitunda yarımkeçiricilər və dielektriklər fizikası laboratoriyasında, 1975–78-ci illərdə Azərbaycan SSR EA-nın radiasiya tədqiqatları bölməsində işləmiş, 1978–2006-cı illərdə Azərbaycan Texniki Universitetinin fizika kafedrasının müdiri, həmçinin polimer materialları laboratoriyasının rəhbəri olmuşdur. 130-dan artıq elmi əsərin müəllifidir.

Həmçinin bax
------------

* Maarif Əkbərov
* Solmaz Mustafayeva

Mənbə
-----

1. 1 2  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 21. ISBN 978-9952-441-02-4.
**İlyas Bey məscidi** - Türkiyənin Aydın ilinin Didim ilçəsində, qədim Milet şəhərinin xarabalıqları yaxınlığında Balat köyündə yerləşən məscid. Bu məscid Anadolu Bəylikləri dönəminə aidir.

Məscidin inşası Məntəşəoğullarının son hökümdarı İlyas Bəyin əmri ilə 1404-cü ilin may-iyun aylarında inşasına başlanılmışdır. *Koca cami* və ya *Cumə cami'* olaraq da tanınır. Məscid, mədrəsə, imarət, hamam, dükan kimi tikililərdən ibarət olan İlyas Bəy Külliyəsinin bir parçasıdır. Məscidin inşası zamanı antik Milet xarabasından ayrılmış mərmər bloklardan istifadə edilmişdir. Məscidin minarəsi və onun fasad hissəsinin bəzək elementləri Anadolu Türk menarlığının öndə gedən əsərlərindən biridir.

Məscid 2007-2012-ci illər arasında kompleksə daxil olan digər tikilərlə birlikdə restavrasiya edilmişdir. Bu bərpa layihəsi Avropada yüksək qiymətləndirilərək mükafatlandırılmışdır.

Tarixi
------

Antik Milet şəhərinin yerində inşa edilən Balat XIII əsrin ikinci yarısında Məntəşə bəyliyi torpaqlarna daxil idi. 1391-ci ildə Osmanlı imperiyası topraqlarına qatılsa da Ankara döyüşü sonrasında Teymurilər tərəfindən alınaraq Məntəşə bəyliyinə qaytarılmışdır. On il sonra Məntəşəoğlu İlyas Bəy bəyliyin başına gəldikdən sonra 1404-cü ili may-iyun ayları İlyas Bəy camisinin tikintisini başlatmışdır.

1890-cı illərdə Büyük Menderes hövzəsində meydana gələn şiddətli zəlzələ sonrası böyük zərər görmüşdür. 1905-ci ildə burada təmir işləri aparılmış və üzəri keramitlə örtülmüşdür. 1955-ci il zəlzələsində isə məscid kiçik zərər görmüşdür. 2007-2012-ci illərdə *Söktaş* adlı sənaye təşkilatının memarı Çingiz Kabaoğlunun restavrasiya layihəsi əsasında bərpa edilmişdir.

Təsviri
-------

Tikili 18.17 m. X 18.27 m. ölçülərindəki ərazini əhatə edir. Gümbəzi 14 metrdir. Onun üzəri 1905-ci ilidəki təmir zamanı keramitlə örtülmüşdür.

Tikilinin qapısı şimal hissədə yerləşir. Bu hissə sivri kəmərli portalla işlənmişdir. Tikilinin digər yanlarında dəmir məhəccərli iki pəncərə vardır.

Girişi yazılar və geometrik bitki motivləri ilə işlənmişdir. Giriş 7.37 m hündürlüyə və 5.12 m enə malikdir.

Tikilinin divarları daxildən və xaricdən mərmərlə örtülmüşdür. Cənub-qərb hissədə olan girişdə yuvarlaq kəmərli qapı ilə saxlanan minarə 1955-ci ildəki zəlzələ sonrasında dağılmışdır.

Mənbə
-----

* Milet İlyas Bey Külliyesi

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Sərdarlar üçün yaxa nişanı
 **Sərdar**  (*fars.* سردار‎) – təxminən generala bərabər tutulan, İkinci Briqada generalı və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunda yüksək hərbi rütbəli zabitlər, İran İslam Respublikasının Hüquq-mühafizə Qüvvələrinin komandanları, köhnə hərbi və ya İslam İnqilabı Komitələrində, eləcə də İran İnqilabı Təşkilatı komandirləri üçün istifadə edilən yüksək hərbi fəxri ad. Sərdarların əksəriyyəti İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun Komanda və Qərargah Universitetinin məzunlarıdır.

İran İslam Respublikası Ordusunda istifadə olunan *Əmir* (və yaxud *Timsar*) rütbəsinə bərabər hesab olunur.

Verilmə sırası ilə rütbələr belədir:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Rütbə | Sərtip 2Pasdar | Sərtip Pasdar | Sərləşgər Pasdar | Sepahbod Pasdar | Artəşbod Pasdar |
| Poqon |  |  |  |  |  |
|

İstinadlar
----------

1. ↑  "آموزش و آشنایی با درجات نظامی ایران". Tebyan (fars). 17 December 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 December 2015.
Qərbi Avstraliya Universiteti. Qumdaşından tikilmiş kampusu olan İrvinq Strit binası. Hal-hazırda universitet arxividir.
**"Qumdaşı universitetləri"** (*ing.* Sandstone Universities) — Avstraliyada ölkənin qədim və nüfuzlu universitetlərini birləşdirən qeyri-formal qrup. Öz dövrlərində həmin universitetlərin binaları qumdaşından tikilib.

Onların əksəriyyəti Birinci dünya müharibəsinə qədər, müstəmləkə dövründə tikilib. Onlar qumdaşından inşa edildiyinə görə belə adlanırlar. Bu universitetlərin əsas xüsusiyyəti əsas diqqəti tədqiqat işlərinə və nəzəriyyəyə vermələridir.

Statistikaya görə bu universitetlərdə oxuyan tələbələrtin əksəriyyəti imkanlı ailələrin övladlarıdır və sonradan yüksək maaşlı və nüfuzlu vəzifələr tuturlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Department of Education Training and Youth Affairs (1998), The Characteristics and Performance of Higher Education Institutions, Canberra: Higher Education Division, Department of Education, Employment and Youth Affairs
2. ↑  Department of Education Training and Youth Affairs (1999), Completions, Undergraduate academic outcomes for the 1992 commencing students, Melbourne: DETYA.