recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Tulpar.

**Tulpar PDM** — Türkiyə istehsalı olan piyadanın döyüş maşınıdır. Döyüş maşını adını **Manas** dastanındakı döyüşçüləri qoruyan əfsanəvi atdan almışdır. Şirkət bildirir ki, **"Tulpar"** XXI əsrin tələbləri çərçivəsində tanklar ilə birlikdə tapşırıqları icra edə biləcək.

Etimologiyası
-------------

"Tulpar" qədim türk mifologiyasında döyüşçüləri qoruyan "uçan at" mənasını daşıyır. Sonradan yunanlar da bu addan bənzər əfsanələrində istifadə ediblər. Bu adın seçilməsində məqsədin zirehli birliklərin "qoruyucu uçan ata" sahib olmasının vacibliyini vurğulamaqdan ibarət olduğu ehtimal edilir. Qırğızıstan da bu adda minik avtomobili istehsal edir.

Taktiki texniki xüsusiyyətləri
------------------------------

"Tulpar" çoxməqsədli zirehli döyüş maşını kateqoriyasına aiddir. Onun yüngül tank, piyada döyüş maşını, personal daşıyıcısı, idarəetmə, kəşfiyyat, axtarış-xilasetmə, raket atıcı qurğusu, sanitar maşını, HHM və ya tank əleyhinə vasitə kimi hazırlanması mümkündür. Zirehli vasitə üzmə xüsusiyyətlərinə də malikdir. Yük götürmə qabiliyyəti: 5 ton (6x6), 8,3 ton ( 8x8). Maya dəyəri 1.2 milyon ABŞ dollarıdır. Eyni zamanda bir neçə hədəf aşkarlaya bilir.

İstifadə olunan CMI "Cockerill" 3105 qülləsində komandir və tuşlayıcı olmaqla 2 ekipaj üzvü yerləşir. Universal qüllə 25-105 mm-lik topların inteqrasiyasına imkan verir. PDM versiyasında 105 mm-lik topun 30 mm-lik topla əvəz edilməsi desant bölməsində əlavə iki nəfər desant üçün oturacaqların yerləşdirilməsinə şərait yaradır. ZPD versiyası isə 11 nəfərdən ibarət şəxsi heyətin komfort şəraitdə daşınmasına imkan verir. 6 saniyədə 32 km/saat sürət toplayan vasitə maksimum 70 km/saat sürətlə hərəkət edə bilir. Ehtiyat gediş məsafəsi 600 km-dir. Amortizator və balansirdən ibarət asqı 45 ton yükü daşımaq imkanına sahibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Türkiyənin milli ixracatında "Tulpar" çoxməqsədli tank modeli – HƏRBİ EKSPERT (ARAŞDIRMA)". 2019-04-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-02.
**Raxit** (*ing.* rickets) – osteomalyasiyada olduğu kimi sümük və qığırdağın mineralizasiyasının qazanılmış və ya anadangəlmə səbəbdən pozulması və qeyri-mineral sümük matriksin (osteoid) toplanması baş verir. OP-dən fərqli olaraq mineral sümüyün sümük matriksinə nisbəti enir. Epifizlərin bağlanmasına qədərki dövrdə yaranan patologiyadır və bu böyüklərin osteomalyasiyasına uyğundur. Etioloji səbəblər (Vit D defisiti və ya rezistentliyi, və ya parathormonla bağlı olmayan fosfatların böyrəklərdə mübadiləsinin pozulması). Klinika: sümüklərdə ağrı və deformasiya, proksimal əzələrdə zəiflik, "ördək" yerişi, boyun ləngiməsi, hipotoniya, apatiya, normal əzələ fermentləri.

İstinadlar
----------

1. ↑  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu. 2018-06-29 2018.
3. ↑  F. Y. Talıbov, N. T. Zamanov, G. R. Ələkbərova, N. R. Abdullayeva. Revmatologiya (Terminlər, anlayışlar). Bakı, "Elm və təhsil", 2022

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | BNF: 12259598x · LCCN: sh85113950 · NDL: 00567048 · NKC: ph916387 |
**Çingiz Biriya** (1961, İran – 27 may 2021, Təbriz) — Azərbaycanlı aşıq.

Həyatı
------

Aşıq Çingiz Hüseyn oğlu Biriya 1961-ci ildə Qaradağ mahalının Ələzin kəndində anadan olub. Hələ uşaq yaşlarından saza-sözə könül verib. Aşıqlıq sənətini atasından və qardaşlarından öyrənən Çingiz Biriya 14 yaşından aşıqlıq sənəti ilə məşğul olmağa başlayıb. Qaradağın ustad aşıqlarından olan aşıq Rəsul Qurbani, Həsən Qəffari, Hüseyn Əsədidən faydalanıb.

Bir neçə dastan bilmişdir. Dəfələrlə beynəlxalq festivallarda çıxış edib, Türkiyəyə, Almaniyaya, Kanadaya dəvət alıb.

30-a yaxın şagird yetirib.

O, Rəsul Qurbaninin yanında 4 il şəyirdlik edərək aşıq sənətinin sirlərini öyrənib. Qaradağın tanınmış aşıqlarından biri olmuşdur. O, həm də dastançı aşıq olmuş, onlarca dastanı sinədən danışmışdır.

Çingiz Biriya Təbriz şəhərində yaşamış, 27 may 2021-ci ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Tacir Səmimi. "Qaradağ aşıqları", "Elimiz. Günümüz" qəzeti, 2012.
2. ↑  "Cənubdan səslər: Çingiz Biriya" (az.). "Ozan dünyası" jurnalı. 2010. 2016-04-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-11.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
*"Tristan və İzolda"* Herbert Ceyms Draper
**Tristan və İzolda** - sevgi dastanı və ya romantik faciə janrlı dastan. XII əsrdən bəri bir çox mənbələrdə, fərqli versiyalarda təqdim olunur. Dastan Korniş sərkərdəsi Tristan və İrlandiya şahzadəsi İzoldanın sevgisindən bəhs edən bir faciədir. Bəzi mənbələrdə bu faciəni "zina eşq" də adlandırırlar. XII əsrdən bəri hekayənin təfərrüatları və detalları hər müəllifə görə dəyişsə də ümumi məzmun, indiyə qədər olduğu kimi qalır.

Personajların əfsanəsi
----------------------

Tristanın xarakteri və hekayəsi müəllifdən müəlifə dəyişir. Hətta qəhrəmanın adı belə müxtlif dillərdə, müxtəlif formalarda təqdim olunur. Bunanla belə, ən əsas ad; "Tristan" olaraq qəbul olunur. Tristanın əfsanəsi iki əsas mənbədən qaynaqlanır. Birinci mənbə XII əsrin ikinci yarısında yaşamış iki fransız yazar, Tomas Britaniyalı və Beruol Normandiyalının (və ya Bretonlu) romanlarından qaynaqlanır. İkinci mənbə isə Tomas və Beroulun əsərlərindən ciddi şəkildə fərqli yazılmış Pros Tristandan qaynaqlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bəzi mənbələrdə: *Tristram*
2. ↑  Bəzi mənbələrdə: *İsolde, Yseult, İseult*
Gavalı turşusu kələm və xiyar turşuları ilə birgə

Hazırlanma qaydası 1
--------------------

1 balon gavalı turşusunun hazırlanma qaydası:

Tərkibi
-------

* 2 kq gavalı
* 2x.q.duz
* 2x.q. üzüm sirkəsi
* 1ç.q. tünd sirkə (esensiya)
* 3 diş sarımsaq
* 1/2 ç.q. nanə qurusu
* 3 yarpaq dəfnə yarpağı
* 1 orta böyüklükdə acı bibər
* 5-6 ədəd qara istiot

Hazırlanma qaydası
------------------

Sterilləşdirilmiş 3 litrlik balona sarımsaq, nanə qurusu, acı bibər, qara istiot və dəfnə yarpağı yığılır.Üzərinə yuyulmuş və çəngəllə deşilmiş gavalılar yığılır. Duz, esensiya və üzüm sirkəsi əlavə edilir və qaynar su tökülür. Ağzı ehmalca bağlanılır və soyumasını gözləyirik. Soyumuş məhlul ehmalca boşaldılır və yenidən qaynadılır. Gavalılar təkrar balona tökülərək germetik yolla qapaqla bağlanılır. Bağlanmış balon ağzı üstə çevrilir və soyuyana qədər saxlanılır.

Hazırlanma qaydası 2
--------------------

Tərkibi
-------

* Gavalı
* Dəfnə yarpağı
* Sarımsaq
* Ətirli istiot
* Duz
* Esensiya (70% sirkə)

Hazırlanma qaydası
------------------

Gavalını yuyub çəngəllə deşin, sarımsağı təmizləyin dilimlərə, istiotu və dəfnə yarpağını yuyun. Sterilləşdirilmiş bankaya yığıb üstünə duz tökün (1 x.q. 1 litr suya). 1 x.q. 1 litr suya esensiya töküb qaynar su əlavə edin və bankanı qapaqla bağlayın.

Mənbə
-----

* Sirkəyə qoyulmuş gavalı Arxivləşdirilib 2008-12-04 at the Wayback Machine
**Dərəşahbuz nahiyəsi** — Osmanlı dövründə inzibati-ərazi vahidi. Naxçıvan qəzası (Osmanlı) nahiyəsi

XVI əsrdə burada 27 kəndi, iki məzrəəni (insan yaşamayan yer), Oyuqlucaqaya, Bazaryurd, Dərəbaş gədiyi, Qaçdaş, Nərkeçi və Armudlu yaylaqlarını əhatə edən Dərəşahbuz nahiyəsi yaradılıb, XIX əsrin 40-cı illərinə qədər fəaliyyət göstərib

1925-ci ildə bu ərazi Naxçıvan inzibati ərazi vahidində Nərimanov rayonu adlandırılıb (30 kəndi əhatə edib), 1930-cu ildən "Şahbuz" adı bərpa olunub. Rayon 1963-cü ildə ləğv edilərək Naxçıvan (indiki Babək) rayonuna birləşdirilib. 1965-ci ildə isə yenidən təşkil olunan Şahbuz rayonunun Zərnətün, Xınzirək, Zırnel, Məzrə, Qaraboya, Lizbirt, Almalı kim ondan çox kəndi təəssüf ki, bu gün xəritələrdə yaşayış yeri kimi göstərilmir.

Kəndləri
--------

* Biçənək kəndi
* Mahmudabad kəndi (Naxçıvan)
* Zərnətün
* Xınzirək
* Kükü
* Zırnel
* Qaraqaya
* Lizbirt
* Külüs
* Əyrək

* Arxivləşdirilib 2017-06-01 at the Wayback Machine
* 


1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-05.
**Veb-analitika** – veb-saytların keyfiyyətinin yüksəldilməsi və optimallaşdırılması üçün istifadəçilər haqqında informasiyanın yığılması, ölçülməsi, tədqiqi, təsviri və interpretasiyasıdır.

Veb-analitika internet-marketinqin fundamental əsasını təşkil edir, onun tərkib hissəsidir.
Veb-analitika, internet-texnologiya və marketinq kommunikasiyaları sahəsində biliklərin məcmusudur.

Veb-analitikanın əsas məqsədlərindən biri veb-saytların monitorinqinin aparılmasıdır.
Veb-analitikanın tətbiqi ilk baxışda göründüyündən daha genişdir. O, yalnız şəbəkənin fəaliyyəti və saytın ziyarətçilərinin təhlilindən ibarət deyil. Veb-analitikanın köməyi ilə marketinq şirkətlərini proqnozlaşdırmaq, bazarı təhlil etmək, alıcıların mallara münasibətinin monitorinqini aparmaq və s. mümkündür.

Veb təhlil edilir, üç mərhələyə: məlumat toplamaq, təhlil etmək, məlumatlar və davranış dəyişdirmək daha səmərəli.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Web analytics". 2021-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-03.

Mənbə
-----

* Веб-аналитика : анализ информации о посетителях веб-сайтов. / Кошик А. ‒ Москва [и др.]: Диалектика, 2009. ‒ 462 с. с.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Aleksandr İvanov.

**Aleksandr Qavriloviç İvanov** (31 iyul (12 avqust) 1898, Boroviçi qəzası[d], Novqorod quberniyası[d] – 20 avqust 1984, Leninqrad) — rejissor.

Həyatı
------

Aleksandr Qavriloviç İvanov 12 avqust 1898-ci ildə Novqorod Quberniyasında anadan olub. Peterburq Ticarət məktəbində (1909-1916), "Kinosever" kinostudiyasının kurslarında (1925, Sankt-Peterburq) təhsil alıb. "Sovkino" kinostudiyasında (Sankt-Peterburq) rejissor assistenti (1925-1927), quruluşçu rejissor (1927-1948), "Lenfilm"də rejissor (1948-1967), bədii rəhbər (1967) kimi çalışıb. Azərbaycan kinosunda da fəaliyyət göstərmişdir. Latviyanın əməkdar artisti (1947), SSRİ xalq artisti (1964) adlarını qazanıb. Aleksandr İvanov 20 avqust 1984-cü ildə vəfat edib.

Filmoqrafiya
------------

1. Sualtı qayıq "T-9"

İstinadlar
----------

1. ↑  Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 12.
**Mərzifon** (*türk.* Merzifon, *yun.* Μερζιφούντα) — Türkiyənin mərkəzi Qara dəniz regionunda, Amasya vilayətində şəhər və rayon. Sahəsi 970 kv. metkilor (370 kv. mil) qədərdir və 2020-ci ildə əhalisi 73,849 nəfər olmuşdur. Onlardan 57,900-ü Mərzifon şəhərində, qalanları isə ətraf kəndlərdə yaşayır.

Etimologiya
-----------

Adının keçmiş variantlarına **Mərzifun**, **Mərsivan**, **Mərsovan**, **Mərsivan**, **Mərsuvan**, **Mərzpond** və **Mərzban** daxildir. Şəhəri adı pəhləvi dilindəki "mərzban" sözündən gəlir, mənası "sərhəd qoruyanlar" deməkdir. Alim Özxan Öztürk iddia edir ki, adın orijinalı "Mərsıvan"dır və "sərhəd şəhərciyi" deməkdir.

Coğrafiya
---------

Düzənlik ərazidə yerləşən Mərzifon yaxınlığından çay keçir. Şəhər Ankara ilə Samsun arasında, Qara dəniz sahilində, Samsundan 109 kilometr (68 mil), Ankaradan 325 kilometr (202 mil) və Amasya şəhərindən 40 kilometr (25 mil) qərbdə yerləşir. Hava qışda mülayim soyuq, yayda isti olur.

Tarixi
------

### Antik

Arxeoloji sübutlar ərazini əhatə edən əkin sahəsinin daş dövründən ən azı e.ə. 5,500-cü ildən məskunlaşdığını göstərir. İlk istehkamlar e.ə. 1200-cü ildə yaxınlıqdakı Qara dənizdən gələn işğalçılar tərəfindən sıxışdırılmış hetlər tərəfindən tikilmişdir. Frigiyalılar e.ə. 700-cü ildən etibarən burada istehkamlar, kurqanlar və digər memarlıq nümunələri qoymuşdur. E.ə. 600-cü ildən frigiyalılar Qafqaz dağlarından gələn kimmerlər tərəfindən sıxışdırılmışdır. Bu dövrə aid qəbirlərin içindəkilər Amasyadakı muzeydə nümayiş etdirilir. Mərzifon daha sonra paytaxt Amasyadan Qara dəniz sahillərinə nəzarət edən Pont çarlarının ticarət məntəqəsinə çevrilmişdir.

Merzifonda tarixi məkanın küçə görünüşü
### Roma və Bizans

Romalıların daxili müharibələri zamanı Amasya rayonu dağıdılmış və imperator Adrianın əmri ilə bərpa edilmişdir. Mərzifondan Roma məbədlərinin qalıqları da bu gün Amasyada nümayiş etdirilir. Roma hakimiyyəti dövründə burada divarlar və istehkamlar möhkəmləndikcə şəhərin əhəmiyyəti artmış və Bizans hakimiyyəti dövründə güclü bir şəhər kimi qalmışdır. Mərzifon VIII əsrdə ərəb yürüşləri zamanı ərəb orduları tərəfindən tutulmuşdur. Bu dövrdə müdafiə məqsədləri üçün "Bulaq" qalası tikilmişdir.

### Türkiyə Respublikası

Birinci Dünya müharibəsinin sonunda Osmanlı İmperiyasının dağılmasından sonra iğtişaşlar davam etmişdir. Britaniya qoşunları təslim olma şərtlərini təmin etmək üçün keçmiş Osmanlı torpaqlarına yerləşdirilmişdir. Britaniya qoşunları tezliklə geri çəkilmiş və Mərzifonda iğtişaşlar davam etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
2. ↑  Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi. Genesis Yayınları. Ankara, 2011. p.440. ISBN 978-605-54-1017-9.

Xarici keçidlər
---------------

* Merzifon municipality's official website  (türk.)
* Merzifonlu net  (türk.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 4292734-1 · LCCN: n85093081 · VIAF: 157167717 · WorldCat VIAF: 157167717 |

Həmçinin bax
------------

| ⛭Amasya ilçələri |
| --- |
| İl mərkəzi | 
* Amasya

 |  |
| Bağlı ilçələr | 
* Göynücək
* Gümüşhacıköy
* Hamamözü
* Mərzifon
* Suluova
* Daşova

 |
**Aleksandra Belsova** (*latış.* Aleksandra Beļcova‎; 17 mart 1892, Suraj[d], Çerniqov quberniyası[d] – 1 fevral 1981, Riqa) — Sovet və Latviya rəssamı. "Riqa Rəssamlar Qrupu" və "Yaşıl Qarğa" dərnəklərinin üzvü, Baltars çini rəsm emalatxanasının rəssamı.

Bioqrafiyası
------------

Aleksandra Mitrofanovna Belsova 17 mart 1892-ci ildə Suraj (indiki Bryansk vilayəti) adlı kiçik bir kənddə kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Atası Mitrofan Betsov xidmətlərinə görə nəcib tituluna layiq görülmüşdür.

Aleksandra Belsova 1912–1917-ci illərdə Penza Rəssamlıq məktəbində təhsil almışdır. Rəssam Natan Altmanın (1918–1919) Petroqrad emalatxanasında dərslərdə iştirak etmişdir. Gələcək həyat yoldaşı Roman Sutanın dəvəti ilə 1919-cu ildə Latviyaya gəlmişdir.

Riqa Rəssamlar Qrupunun üzvü olmuşdur (1920–1924). 1920-ci ildən o cümlədən "yaşıl qarğa" dərnəyinin qrup sərgilərində də əsərləri sərgilənmişdir (1927–1931). Şəxsi sərgiləri: Riqa (1928, Roman Suta ilə birlikdə, 1962, 1972), Tukums (1963), Leninqrad (1972, 1973), Liepaya (1974), Yurmala (1977). Xatirə sərgiləri: Riqa (1984), Liepaya və Madona (1985), Valmiera (1986). 1945-ci ildən Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. Yağ, pastel, akvarel texnikası ilə işləyib. Əsasən portret və natürmort janrlarında rəsmlər çəkmişdir. Həyat yoldaşı ilə birlikdə çini Baltars (1924–1929) rəsm emalatxanasında işləmişdir.

Ən məşhur rəsmləri: "Ağ və Qara" (1925), "Austri Ozolini-Krause portreti" (1927), "Tennisçi" (1928).

Riqada Meşə qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

2008-ci ildə Riqada Aleksandra Beltsova və Roman Sutanın işlərinə həsr edilmiş bir muzey açılmışdır.

Ailəsi
------

Əri Roman Suta — rəssam; qızı, Tatyana Suta — sənətşünas; nəvəsi, İnqa Suta — musiqiçi.

Ədəbiyyat
---------

* Latviešu tēlotāja māksla: 1860–1940. Rīga, 1986
* Siliņš J. Latvijas māksla: 1915–1940 I. Stokholma, 1988
* Unerwartete Begegnung: lettische Avantgarde: 1910–1935. Köln, 1990.

Mənbə
-----

* Музей Романа Суты и Александры Бельцовой в Риге Arxivləşdirilib 2020-04-22 at the Wayback Machine
* Наталья Евсеева. Краткий анализ творчества Романа Суты и Александры Бельцовой. Arxivləşdirilib 2017-04-22 at the Wayback Machine
* Русские Латвии. Александра Бельцова.
* Aleksandra Belsova

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Delarge J.* Aleksandra BELCOVA // Le Delarge (fr.). Paris: Gründ, Jean-Pierre Delarge, 2001. ISBN 978-2-7000-3055-6
2. 1 2 3 4  The Fine Art Archive. 2003.
3. 1 2  Aleksandra Beļcova // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #126030596 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Brockhaus |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 126030596 · ISNI: 0000 0000 6320 8483 · LCCN: n2003016952 · LNB: 000029828 · SUDOC: 193452154 · VIAF: 6764831 · WorldCat VIAF: 6764831 |

 |
Xaricilər və ya turistlər tərəfindən ziyarət edilən bir çox yerdə müxtəlif millətlərdən olan insanları qarşılamaq üçün tez-tez rast gəlinən "xoş gəlmisiniz" sözünün tərcümələri.
**Salamlaşma** insanlar arasındakı ünsiyyətin bir hissəsidir. Salamlaşma forması və dili ölkədən ölkəyə və regiondan regiona görə fərqlənir.

Bu jest və ya jestlər bir və ya daha çox yaxınlıq, sülh, dostluq, yaxınlıq, sevgi və hörmət ifadələrini ehtiva edə bilər. "Salam", "sabahınız xeyir", "salam aleykum", "gününüz xeyir", "axşamınız xeyir", "gecəniz xeyir" kimi sözlər və ifadələr Azərbaycan dilində mövcud olan şifahi salamlaşma formalarıdır. Bu nümunələrin demək olar ki hamısı başqa dillərdə də mövcuddur. Bu formalardan əlavə gülümsəmək, əl yelləmək, əyilmək, göz qırpmaq şəklində jest və mimiki hərəkətlər də salamlaşma forması kimi qəbul edilir. Rəsmi uniforma daxilində salamlamalar tənzimlənsə də, qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Həm də salamlaşma bir ünsiyyət və əlaqənin başlanğıcı sayılır. Salamlaşmada qarşılıqlı tanınma və məlum olma təmin edilir.
**Əsl çəyirtkələr** və ya **çəyirtkələr** (*lat.* Acrididae) — çəyirtkəkimilər (*lat.* Acridoidea) fəsiləüstünə aid sürü halında yaşayan cücü fəsiləsi. Cənubi Avropa, Cənubi və Şərqi Asiya, Afrika, Cənubi və Şimali Amerika və Avstraliyada yayılmışdır. Dünyada 10.000, Azərbaycanda 125-dən çox növü var. Kütləvi çoxalma zamanı çəyirtkələr toplaşıb kuliqalar (sürfələrin topası), yaxud sürülər (yetkin çəyirtkələrin toplanması) əmələ gətirirlər. Çəyirtkələrin qəflətən kütləvi uçuşu kənd təsərrüfatı bitkilərinə (taxıllar, pambıq və s.) üçün xüsusilə təhlükəlidir. Qida axtaran kuliqalar keçdikləri yerlərdə bütün yaşıllıqları məhv edir. Sürfələri və yetkin çəyirtkələr bitkinin yarpağını, gövdəsini, sünbülünü, meyvəsini və s. yeyir. Bəzən çəyirtkə sürüsünün ağırlığından ağaclar və kollar sınır. Hər fərd ömrü boyu 300 q-dək yaşıl kütlə yeyir. Gün ərzində sürfələr 20–30 dəfə qidalanır. Kütləvi çoxalma dövründə fərdlərin sayı 1 m2-də bir neçə yüzə və hətta minə çatır. Çəyirtkələrin verdiyi zərər bəlaya, fəlakətə çevrilə bilir.

Mübarizə tədbirləri: aldadıcı zəhərli yemlər, insektisidlərlə tozlandırma, çəyirtkələrin ocaqları olan xam torpaqlardan istifadə, səhraların və dincə qoyulmuş torpaqların şumlanması və s. Bu tədbirlər nəticəsində çəyirtkələrin yayıldığı bir sıra oçaqlar ləğv edilmişdir.

Yarımfəsilələri
---------------

* *Acridinae*
* *Calliptaminae*
* *Catantopinae*
* *Copiocerinae*
* *Coptacrinae*
* *Cyrtacanthacridinae*
* *Egnatiinae*
* *Eremogryllinae*
* *Euryphyminae*
* *Eyprepocnemidinae*
* *Gomphocerinae*
* *Habrocneminae*
* *Hemiacridinae*
* *Leptysminae*
* *Marelliinae*
* *Melanoplinae*
* *Oedipodinae*
* *Ommatolampinae*
* *Oxyinae*
* *Pauliniinae*
* *Podisminae*
* *Proctolabinae*
* *Rhytidochrotinae*
* *Spathosterninae*
* *Teratodinae*
* *Tropidopolinae*

Mənbə
-----

* BioLib
* Avropa faunası Arxivləşdirilib 2014-12-08 at the Wayback Machine
**Koşava adası** — Zed adaları arxipelaq qrupunun ən şərqdəki adasıdır. Ada Antarktidanın Cənubi Şetland adalarında, Varna yarımadasının Livinqston adasının şimal-şərq sahillərində yerləşmişdir. Ada buzlaqlardan azaddır və qayalardan təşkil olunmuşdur. Adanın uzunluğu 340 m, eni 220 metrdir. Ada qonşu ada olan Lesidren adasından 140 m, Livinqston adasının Vilyams zirvəsindən isə 1.9 km şimalda yerləşmişdir. Ada MakForlen boğazının qərbində yerləşmişdir. Ada 19-cu əsrdə ağ sənayeçilər tərəfindən kəşf olunmuşdur.

Ada Bolqarıstanın şimal-qərb şəhərlərindən olan Koşavanın adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Koşava adası 62°25′59″ c. e. 60°08′11″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Həmçinin bax
------------

* 60° S cənub enliyindəki Antarktida adalarının siyahısı
* ATEK

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Koshava Island. SCAR Composite Gazetteer of Antarctica.
* Bulgarian Antarctic Gazetteer. Antarctic Place-names Commission. (details in Bulgarian, basic data in English)
**Hüseyni Əbülfəz Aslan oğlu** - şair, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri namizədi (1968).

Həyatı
------

Əbülfəz Hüseyni 1925-ci ilin baharında İranın Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. Burada orta təhsil almış, fars dilinə və klassik Şərq ədəbiyyatına dərindən bələd olmuşdur. Gənclik dövründən onda şerə maraq oyanmış, ilk şeirlərini yazmışdır. Milli Azadlıq hərəkatına qoşulmuş, Cənubi Azərbaycanda Demokratik hökumətin yaranması və möhkəmlənməsində fədakarcasına çalışmışdır. Lakin demokratik quruluşa qarşı şah ordusunun təcavüzündən sonra təqib olunduğuna görə Şimali Azərbaycanda siyasi sığınacaq tapmışdır (1946). Burada Bakı Tibb texnikumunun stomatologiya şöbəsində təhsil almışdır (1947-1950). Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin axşam şöbəsinə daxil olmuşdur. İkinci kursdan əyani şöbəyə dəyişilmiş, oranı müvəfəqqiyyətlə bitirəndən sonra Qaradağ qəsəbə orta məktəbində müəllimlik etmişdir (1954-1957). Sonra Bakıda 160 saylı orta məktəbə dəyişilmişdir (1957). "Göyərçin" uşaq jurnalı redaksiyasında işləmişdir (1958-1959). Burada ilk uşaq hekayələrini və şeirlərini dərc etdirmişdir. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda kiçik elmi işçi işləmiş, eyni zamanda, "Mirzə Ağa Təbrizinin həyat və yaradıcılığı" mövzusunda namizədlik dissertasiyası üzərində çalışmışdır. İnstitutun mətnşünaslıq şöbəsinin böyük elmi işçisi olmuşdur (1968-ci ildən ömrünün sonunadək). 

Ədəbi yaradıcılıqla tələbəlik dövründən məşğul olmuş, şeirlərini və bədii tərcümələrini mətbuatda müntəzəm çap etdirmişdir. Şeirləri "Məhəbbət alovlan" kitabında toplu halda nəşr olunmuşdur. Nəsimi haqqında "Mən bu cahana sığmazam" adlı əsəriylə "Dədəm mənə kor deyib" dramı Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun tədris teatrında tamaşaya qoyulmuşdur. Qulamrza Cəmşidi ilə birlikdə yazdığı "Hacı Kərimin aya səyahəti" komediyası uzun müddət teatr səhnəsində oynanılmışdır. Hafiz Şirazinin "Seçilmiş şeirləri" (1967) onun tərcüməsi ilə kütləvi tirajla buraxılmışdır. Nəbatinin, Xətainin seçilmiş əsərlərini tərtib edib müqəddimə ilə nəşr etdirmişdir. Xəqaninin, Şəbüstərinin, İrec Mirzənin şeirlərini dilimizə çevirmişdir. 

1987-ci ilin dekabr ayında Bakıda vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Qız qalası əfsanəsi (film, 1978)


Vikimənbədə ***Müəllif:Əbülfəz Hüseyni*** ilə əlaqəli məlumatlar var.
**Gurcaani Kvelatsminda Məryəmin ölümü kilsəsi** (*gürc.* გურჯაანის ყველაწმინდა, translit. *gurcaanis kvelatsminda*) — Gürcüstan Respublikasının şərqini əhatə edən Kaxeti diyarında VIII və ya IX əsrə aid gürcü ortodoks kilsəsi. Kilsə Gurcaani şəhərindən 2 kilometr (1.2 mil) uzaqlıqda yerləşir.

Tarixi
------

Kilsə orta əsrlərdə – VIII və ya IX əsrdə tikilmişdir. XII əsrdə regiona soxulan Səfəvi qoşunları və dağıstanlı basqınçılar kilsənin tərk edilməsinə və 1822-ci ilə qədər fəaliyyət göstərməməsinə səbəb olmuşdur. 1845-ci ildə Gurcaani kilsəsində işləyən din xadimləri Xirsa monastırına köçür. Beləliklə, kilsə yenidən tərk edilir. 1938-ci ildə Sovet Gürcüstanının səlahiyyətliləri kilsə ərazisini təmizləyir və kilsəni tarixi abidə kimi bərpa edirlər. 2010-cu ildə kilsədə əlavə konservasiya işləri aparılmışdır.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Gurcaani kilsəsi indiki dövrdə Gürcüstan ərazilərində yerləşən yeganə kilsədir ki, iki dənə günbəzi var. Kilsənin böyük bir hissəsi çay daşlarından istifadə edərək tikilmişdir. Kilsənin küncləri və dekorasiyaları kvadratşəkilli pemza daşlarınlardan, sərdabələr və sütunları isə kərpicdən hazırlanmışdır. Kilsə mürəkkəb bir dizayna malikdir. Tikilinin bəzi seqmentləri ikimərtəbəli strukturlar olaraq sıralanmışdır. Kilsənin nefləri iki cüt sütunla bölünür. Hündür, qoşaçatılı dama sahib orta bir nefin at nalı apsidasında sona çatır və üç kvadrat hissəyə bölünür. Ən kənardakı kvadratların hər biri alçaq səkkizbucaqlı günbəzlərin təpəsində sərdabə ilə taclandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "გურჯაანის ყველაწმინდა". ენციკლოპედია საქართველო, ტ. 3 (gürcü). National Academy of Sciences of Georgia. 2015. November 24, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 3, 2019.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Gurcaani Kvelatsminda kilsəsi** ilə əlaqəli mediafayllar var.
* ტაძრის რესტავრაციას შეწირული ფრესკები // Presa.ge.

Ədəbiyyat
---------

* Gürcüstan Sovet Ensiklopediyası, III cild, səh. 318, Tbilisi, 1978
* "ისტორიულ-შემეცნებითი ჟურნალი „ისტორიანი"" (gürcü) (4). aprel 2014.
Antarktik yarımadasında II Oskar sahilinin yerləşməsi.
**Ravnoqor zirvəsi** (bolq. *връх Равногор*, ‘Vrah Ravnogor’ \'vr&h ra-vno-'gor\) — Antarktidanın Qreyam Torpağının II Oskar sahilindən cənub-şərqdə yerləşən, 850 m hündürlüklü qaya zirvəsidir. Poybrene yüksəkliyinə daxildir.

Zirvə cənubi Bolqarıstanda yerləşən Ravnoqor şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Ravnoqor zirvəsi 65°09′22″ c. e. 61°51′23″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Vaytsayd təpəsindən 11.3 km qərbdə, Foyn burnundan 15.15 km şimal-qərbdə, Kunino burnundan 10.3 km şimal-qərbdə, Diralo burnundan 7.8 km şimal-şərqdə, Sent Sava zirvəsindən 4.9 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Antarktik yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Ravnogor Peak.
"**Academia**" — 1921–1937-ci illərdə RSFSR, sonra SSRİ-də fəaliyyət göstərən, universitet nəzdində Sankt-Peterburq Fəlsəfə Cəmiyyətinin kitab nəşriyyatı. Klassik ədəbiyyatın yüksək keyfiyyətli nəşrləri və illüstrasiyaları ilə tanınır. Nəşriyyatla bir çox tanınmış tərcüməçi və rəssamlar əməkdaşlıq edirdi.

Tarixi
------

31 dekabr 1921-ci ildə səhmlər üzrə ortaqlıq kimi qeydiyyata alınmışdır. Yarandığı andan 1929-cu ilə qədər ona Aleksandr Krolenko, sonra 1932-ci ilə qədər İlya İonov, daha sonra ev Kamenev (1934-cü ildə həbs olunana qədər), Yakov Yanson (1935-1937) rəhbərlik etmişdir.

Redaksiya heyətinə S. A. Jebelev, A. A. Frankovski, N. V. Boldırev, L. P. Karsavin və başqa tarixçilər, filosoflar və ədəbiyyatşünaslar daxil idi. 1923-cü ilin sonunda nəşriyyat keçmiş işçi heyəti və muxtariyyət hüququ ilə Dövlət İncəsənət Tarixi İnstitutuna verildi. Bu dövrdə ədəbiyyat və incəsənət tarixi və nəzəriyyəsi ilə bağlı kitablar nəşr olunurdu; 1927-ci ildən "Dünya ədəbiyyatı xəzinələri" seriyası, bir qədər sonra "Ədəbi, ictimai, bədii həyat və incəsənət abidələri "və "Teatr xatirələri "nəşr olunur.

"Academia" nəşriyyatında kitabların tərtibatına xüsusi diqqət yetirilirdi. "Robinzon Kruzon" və "Qulliverin səyahəti" əsərlərində Jan Qranvilin illüstrasiyalarından istifadə edilmişdir. Nəşriyyatın kitabları Leninqrad qrafika rəssamları tərəfindən illüstrasiya və dizayn edilmişdir. Daha sonra onlara Moskva məktəbinin qrafikləri qoşulmuşdur.

1929-cu ildə "Academia" Leninqraddan Moskvaya köçürülmüş, Rusiya Səhmdar Cəmiyyətinə çevrilmişdir. Maksim Qorki redaksiya heyətinin sədri olmuşdur.

"Academia" nəşriyyatı 1937-ci ildə sonuncu rəhbəri Yakov Yansonun həbsindən bir gün sonra fəaliyyətini dayandırmış və "Qoslitizdat" ilə birləşdirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Книги издательства «Academia»". Ивановская областная библиотека для детей и юношества. 2022-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-01.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Власов В. Г.. «Academia» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. — В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. I, 2004. — С. 110—111
* Милашевский В. Моя работа в издательстве «Academia»
* Острой О. С. Издательство «Academia» // Книга. Исследования и материалы. — Вып. 18. — М. 1969. — С. 155—174

Xarici keçidlər
---------------

* Сайт, посвящённый издательству «Academia», с каталогом изданий
**Kiçik Asiya gürzəsi** (*lat.* Parvilacerta parva) — Əsl kərtənkələlər fəsiləsinə aid kərtənkələ növü.

Elədə böyük olmayan və uzunluğu 6,5 sm olan kərtənkələdir. Ümumi uzunluqları 14–16 sm olur. Rəngi boza calır. Başı elədə böyük olmur. Erkəklərin çütləşmə zamanı boğaz nahiyəsi yaşıl rəng alır. Quyruğun aşağı hissəsi krem-sarı və ya ağımtıl olur.

Yayılması
---------

Növ əsasən Türkiyənin şərq və mərkəzi hissələrində, həmcinin Ermənistanda yayılmışdır. Quru dağlıq və qayalıq ərazilərdə yayılırlar. Xüsusi ilə 800–2400 m yüksəkliklərdə yayılırlar. Günün şəfəqdə olduğu vaxt aktiv olurlar. Təhlükə zamanı quyruğunun kiçik hissəsini ata bilirlər. İllik aktivliyi aprel–sentyabr ayaları ərzində müşahidə edilir.

Çoxalması
---------

Yumurta qoyaraq çoxalır. İl ərzində üç dəfə yumurta qoyurlar. Hər yumurta qoyma zamanı dişi 2–5 qoyur. Birinci dəfə iyunun sonu-iyulun əvvəli, ikinci avqustun axırı baş verir. Cinsi yetkinliyə qışlama bitdikdən sonra catır.

Ədəbiyyat
---------

* Arnold, Arribas & Carranza, 2007: *Systematics of the Palaearctic and Oriental lizard tribe Lacertini (Squamata: Lacertidae: Lacertinae), with descriptions of eight new genera.* Zootaxa 1430: 1–86 PDF Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
**Ray Qumeroviç Kuzeyev** (10 yanvar 1929 – 2 avqust 2005, Ufa) — başqırd elm xadimi, tarix elmlər doktoru, professor, Rusiya Elmlər Akademiyası və Başqırdıstan Respublikası Elmlər Akademiyası üzvü.

Həyatı
------

Ray Qumeroviç Kuzeyev 10 yanvar 1929-cu ildə Çeşmə bölgəsinə bağlı Amin kəndində anadan olmuşdur. Qardaşı Rüstəm Kuzeyev də elm xadimi olmuş və Başqırd Dövlət Universitetində rektorluq etmişdir.

Ray Kuzeyev Başqırd Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində təhsil almışdır. Daha sonra akademik fəaliyyətə başlamışdır. İlk əsəri olaraq "rus xalqı ilə birlikdı 400 il: Rusiya dövlətinə və tarixi əhəmiyyətə sahib olma", "Başqırdların tarixi entoqrafiyasına dair sınaqlar" adlı əsərləri yayımlanmışdır.

1970-ci illərdə tarix sahəsində müəllimlik və professorluq vəzifələrində olmuşdur. Başqırdıstan MSSR Ali Sovetində millət vəkili olmuşdur.

Ray Kuzeyev 2 avqust 2005-ci ildə həyatını itirmişdir. Ufa Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyində Kuzeyevə həsr edilmiş büst vardır.

Elmi araşdırmaları
------------------

Kuzeyevin təməl araşdırmaları başqırd xalqının tarixi və etnik strukturu ilə bağlı olmuşdur. Bununla yanaşı Volqa bölgəsi xalqlarının mədəniyyəti haqqında müxtəlif araşdırmalar etmişdir. 1999-2001-ci illər arasında Rusiya Elmlər Akademiyasına bağlı Ufa Elmlər Mərkəzində Etnoloji Araşdırma Mərkəzinin rəhbərliyini etmişdir. 2001-2005-ci illər arasında Rusiya Elmlər Akademiyasının müşavirləri arasında olmuşdur.

Volqa xalqlarının mənəvi və maddi mədəniyyəti tarixi sahəsində mütəxəssisdir. R. G. Kuzeevin ən vacib əsərləri başqırd xalqının, onun etnogenezinin və etnik tarixinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir.

1955-1961-ci illərdə - SSRİ Elmlər Akademiyası BF Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun tarix, arxeologiya və etnoqrafiya sektorunun müdiri, 1960-1987-ci illərdə - SSRİ Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyəti sədrinin müavini, 1983-cü ildən Ural xalqları şöbəsinin və UC-nin Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyinin müdiri RAS. Arxeoqrafiya Komissiyasının Cənubi Ural şöbəsinin sədri (1973-2004), 1994 - 1997 - Rusiya Etnoqrafları və Antropoloqları Birliyinin prezidenti. B 1995-1996 - Belarus Elmlər Akademiyasının vitse-prezidentinin səlahiyyətlərini icra etmişdir.

1999-2001-ci illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının Ufa Elmi Mərkəzinin Etnoloji Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru-təşkilatçısı olmuşdur. 2001-2005-ci illərdə - RAS müşaviri.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ray Qumeroviç Kuzeyev". ufaras.ru. 20 iyun 2020. 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Ray Kuzeyev". ras.ru. 20 iyun 2020. 19 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Kuzeyevin əsərləri". bashkortostan450.ru. 11 dekabr 2007 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  *Раиль Гумерович Кузеев.* Этнографическое обозрение. Moskva. səh. 187-190.
5. ↑  "В Уфе появились памятники этнологам Льву Гумилеву и Раилю Кузееву". bashinform.ru. 20 iyun 2020. 9 dekabr 2017 tarixində arxivləşdirilib.
6. ↑  "Ray Kuzeyev 1974-cü il". narod.ru. 20 iyun 2020. 17 oktyabr 2017 tarixində arxivləşdirilib.
**Mirzə İshaq xan Mirzə Əbdülqəni oğlu Xoyi** (1870-?) — diplomat.

Həyatı
------

Mirzə İshaq xan Mirzə Əbdülqəni oğlu 1870-cı ildə Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuşdu. Hacı Hüseynəli Xoyinin nəvəsi, Hacı Səfərəli Xoyinin qardaşı nəvəsi və Mirzə Cavad xan Sədəddövlənin əmisi oğludur. O, ibtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Fransız, ingilis dillərini bilirdi. Cavanlığında İranın Xarici işlər nazirliyində işə düzəlmişdi. Mirzə Mahmud xan Əlaülmülkün yanında xidmət etmişdi. 1891-ci ildə konsul kimi İranı təmsil etmişdi. 1896-cı ilədək bu vəzifədə çalışmışdı. 1900-cü ildə Müzəffərəddin şah Qacarın məiyyətində Avropada olmuşdu. Xarici İşlər naziri Mirzə Nəsrulla xan Müşirüddövlənin qızı ilə ailə qurandan sonra İranın ABŞ-də səfiri olmuşdu.

İshaq xan Müfxəməddövlə 1904-cü ilin mart ayında Tehrana dönmüşdü. Sonra İranın Argentinada səfiri olmuşdu.

İshaq xan Müfxəməddövlə 1917-ci ildə İranın Rusiyada səfiri idi. II Nikolayın yıxılması haqqında xəbəri teleqramla Sultan Əhməd şah Qacara çatdırmışdı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Mirzə Cavad xan Sədəddövlə
* Mirzə Cabbar Təzkirəçi
* Murtuza xan Mümtazülmülk

Xarici keçidlər
---------------

* İshaq xan Müfxəməddövlə  (fars.)
**Tristeno dendroparkı** (xorv. Arboretum Trsteno) — Xorvatiyanın və dünyanın ən qədim botanika bağlarından biri. Keçmişdə Avropanın ən gözəl dendrarilərindən biri hesab olunurdu. Xorvatiyanın Adriatik sahillərindəki yeganə arboretum. Tristeno rayonu ərazisində yerləşir.

Tarixi
------

Dendrari 15-ci əsrin sonlarında yerli zadəgan Qozze ailəsi tərəfindən inşa edildiyi məlumdur. Gəmi kapitanlarından səyahətlərindən toxum və bitki gətirmələrini xahiş edilərək dendrarinin fəaliyyəti təmin olunmuşdur. Dendrarinin açılışının dəqiq tarixi məlum deyil, ancaq 1492-ci ildə onu suvarmaq üçün 15 m aralıdan bir su kəməri çəkilməsi haqqında məlumat vardır. Bu su kəməri günümüzdə hələ də mövcuddur. 1948-ci ildə Xorvatiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasına bağışlanılmışdır. Dendrari Dubrovnik Respublikası, Dalmasiya və Aralıq dənizinin köhnə parkları arasında xüsusi yer tutur. Buraya bağ memarlığının abidəsi olan XV əsrin yay iqamətgahını əhatə edən bir park və Drvaritsada 19-cu əsr parkı daxildir. 1962-ci ildə Tristeno dendroparkı landşaft memarlığının bir abidəsi kimi qorunan təbiət abidələri siyahısında qeydiyyata alınır. Mühafizə olunan ərazi təxminən 255.000 kvadrat metr sahəni əhatə edir.

Xorvatiya Qurtuluş müharibəsi zamanı Tristeno əhəmiyyətli zərər və soyğunçuluqlara uğramışdır. 2 – 3 oktyabr 1991-ci ildə Yuqoslaviya Xalq Ordusu kanoner qayıqları və təyyarələrdən istifadə edərək dendroparka atəş açmış, ərazinin böyük hissəsini məhv etmiş və qismən ziyan vurmuşdur. Dendropark 2000-ci ildə quraqlıq zamanı meşə yanğınına məruz qalmışdır. Nəticəsində təxminən 120.000 m² ərazi yanmışdır. Tristeno dendroparkının mərkəzi meydanında yerləşən iki şərq çinarı dendrarinin qürurudur. Ağaclar iki fəlakəti adlada bilmişlər. Onların 500-dən yuxarı yaşı vardır. Onlar öz növüvün Avropadakı unikal nümunələridir. Qədim ağacların hündürlüyü 45 ilə 60 m, gövdələrinin diametri 5 m-dir. Zadəgan bir ailənin şəhərətrafı evinin ətrafında 1502-ci ildə layihələndirilmiş intibah dövrürün nümunəsi sayılacaq park ən ekzotik bitkilərlə bəzədilmişdir.

Mədəniyyətdə
------------

Taxt-tac oyunları serialının üçüncü və dördüncü mövsümlərində Tristeno dendroparkı Qırmızı Qala Sarayının bağları üçün bəzək kimi istifadə edilmişdir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  *Stewart, James.* Croatia (ingilis). New Holland Publishers. 2006. səh. 297. ISBN 9781860113192.[*ölü keçid*]

Mənbə
-----

* Trsteno at the Academy website Arxivləşdirilib 2014-06-13 at the Wayback Machine
* Trsteno Arboretum, the oldest renaissance garden in Dalmatia
**Kiçik Mustafa Paşa** (v. 11 fevral 1764) — Osmanlı sultanı III Əhməd, I Mahmud, III Osman və III Mustafa dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Doğum tarixi bilinmir. Atası Lalə dövrünün sədrəzəmi Nevşəhərli İbrahim Paşanın qardaşı Xəlil ağadır. 1711-ci ildə atasının vəfatından sonra qardaşı Əli ağa ilə birlikdə əmisinin himayəsinə girdi. Saraya alınaraq Əndərunda təhsil aldı. Ardından baş qapıçı və miraxur vəzifələrində xidmət etdi. 1728-ci ilin mayında vəzir rütbəsi alaraq Sultan Əhmədin qızlarından Zeynəb Sultanla nigahlandı. O əsnada hələ 8 yaşında olan sultanın toy mərasimi 5 il sonra baş tutdu.

1730-cu ildə baş tutan Patrona Xəlil üsyanı əsnasında ailəsindən bəzi şəxslərin və bəzi mühüm dövlət adamlarının görülməmiş işgəncələrlə qətlə yetirilməsinə şahid oldu və əqli xəstəliyə tutuldu. Bu səbəblə vəzifələrindən azad edilib uzun müddət müalicə edildi. Ardından 1746-cı ilin oktyabrında vəzirliklə Trabzon, 1748-ci ilin mayında Adana valisi oldu. 1757-ci ildə xanımının qardaşı III Mustafanın taxta cülusu ilə paytaxta çağırıldı. 1759-cu ilin iyununda Hələb bəylərbəyi təyin edilsə də, ertəsi il təqaüdə ayrıldı. 1760-cı ilin avqustunda Anadolu, 1761-ci ildə Bursa və Saloniki valisi, 1762-ci ilin avqustunda kaptanı-dərya oldu. 1763-cü ilin aprelində vəzifədən alındı və yenidən qübbə vəzirliyinə gətirildi. Bu vəzifədə ikən 11 fevral 1764-cü ildə vəfat etdi. Cənazəsi əmisinin Şahzadəbaşı məscidindəki məzarının yanına dəfn olundu.

Öncəki evliliyindən Yusif bəy adlı oğlunun olduğu bilinir.

Mənbə
-----

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 181

İstinadlar
----------
**Aleksandr Şpak** (*rum.* Alexandru Şpac; 22 noyabr 1989 və ya 21 noyabr 1989) — Moldoviya ağır atleti, Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı, Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı. 77 kiloqram çəki dərəcəsində çıxış edir.

Karyerası
---------

2011-ci ilə qədər Aleksandr 69 kiloqram çəki dərəcəsində iştirak edirdi. İlk böyük turniri 2009-cu ildə Buxarestdə keçirilən Avropa çempionatı oldu. Cəmi 288 kiloqram qaldıraraq, on birinci yeri tutdu.

2009 və 2010-cu illərdə o, Avropa Gənclər Çempionatında iştirak edərək müvafiq olaraq dördüncü və ikinci yerləri tutmuşdur.

2012-ci ildə o, ilk dəfə beynəlxalq çempionatın medalını qazandı, Türkiyənin Kepez ilçəsində keçirilən Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı oldu. Onun ümumi nəticəsi 330 kiloqrama bərabər idi. Qeyd etmək lazımdır ki, bu çempionat Aleksandr üçün çəki dərəcəsini -77-yə dəyişdirdikdən sonra ilk turnir idi.

O, 2013-cü ildə Tiranada keçirilən Avropa çempionatında gümüş medal qazandı, lakin noyabr ayında stimulyatorlardan istifadə etdiyinə görə diskvalifikasiya edildi. O, həmçinin 2015-ci ilin aprel ayına qədər bütün yarışlardan kənarlaşdırılmışdır.

2015-ci il Dünya Çempionatı və 2016-cı il Avropa Çempionatında o, 9-cu yeri tutmuşdur. Rio-de-Janeyroda keçirilən Olimpiadada 77 kiloqram çəki dərəcəsində Şpak ən yaxşı nəticəsini göstərərək (cəmi 347 kiloqram) beşinci yeri tutdu.

2017-ci ildə Avropa çempionatında çıxış etmişdir, lakin dopinq testi "uğursuz" nəticə verdi və dihidroklorometil testosteronun istifadəsinə görə iki il müddətinə diskvalifikasiya edilmişdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Athletes - SPAC Alexandr (MDA)" (ingilis). International Weightlifting Federation. 2018-11-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-30.
2. ↑  "Штангист Александр Шпак дисквалифицирован на два года за применение допинга" (rus). Point.md. 2013-11-01. 2019-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-30.
3. ↑  "Sanctioned Athletes / Athlete Support Personnel" (ingilis). International Weightlifting Federation. 2019-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-30.
**Peru istiqlal müharibəsi** (*isp.* Guerra de İndependencia de Perú) — Peru vitse kralığı və Yuxarı Peru (indiki Peru, Boliviya və Çili, Argentinanın bir hissəsi) baş verən və İspan ağalığına qarşı Cənubi Amerikada azadlıq müharibəsinin bir hissəsidir.

Öncəki vəziyyət
---------------

Azadlıq uğrunda hərəkat Napoleonun İspaniyanı işğalı və ingilis donanmasının İspaniyanı hühasirədə saxlamasından sonra daha geniş xarakter alır. Peru varlı torpaq sahibləri və istehsalçı güvvələr, mədən sahibləri hərəkatın başında dururdular. Onlar hüquqi cəhətdən İspaniyanı dəstəkləyirdilər. Buna səbəb isə ərazilərdə baş verən hindu müharibələri idi ki, buna Tupak AnaruIInun 1780-1781 ci illərdəki üsyanını göstərmək olar. Üstəlik iqtisadi maraqlar, Çili və Argentina ilə iqtisadi rəqabət rüzum yaradırdı. Bu üsyanlar 1812-ci ildə Uanuko və 1814-1816 cı illərdə Kuskoda baş vermişdir. Hətta Buenos Ayres tərəfindən dəstəklənməsinə baxmayaraq üsyanlar asanlıqla yatırılmışdır.

Azadlığın əldə edilməsi
-----------------------

Xose Sam Martinin müstəqilliyi elan etməsi
Azadlıq hərəkatında əsas dönüş Peru vitse kralığının ərazisinə cənubdan Xose San Martin (1820-1823), şimaldan isə Simon Bolivarın (1824) yürüşü mühün rol oynamışdır. Xose San Martin 1818-ci ildə And dağlarını keçərək Peruya gəlir və royalistlərin kiçik ordusunu Maypuda məğlub edir.
1820-ildə isə dənizdən Perunun cənubuna istiqamətlənir və Limanı tutur. Bundan sonra 28 iyun 1821-ci ildə Perunun müstəqilliyi elan edilir. Bununla belə müharibə hələ bitmir, şimaldan gələn Simon Bolivarın ordusu Ayakuço döyüşündə qalibiyyətdən sonra müharibə bitir.

Nəticə
------

Müharibədən sonra hakimiyyət Kaudiloların əlinə keçir, qurtuluşdan sonra 75 il ərzində hərbiçilərin əlində olur. 1825-ci ildə Yuxarı Peru Perudan ayrılaraq müstəqil Boliviya dövləti olur. 1836-cı ildə iki dövlət birləşərək Boliviya-Peru Konfederasiyasını yaradırlar. Çili ilə baş verən Boliviya-Peru Konfederasiyasına qarşı müharibədə konfederasiya dağılır və iki dövlət yaranır.

Mənbə
-----

* Dünya tarixinin döyüşləri
**Eskulap** — Azərbaycan rok qrupu.

Tarixi
------

Rafiq Babayev "Eskulap" qrupunu 1966-cı ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunun tələbələrindən təşkil edib. Qrup fəaliyyəti dövründə eyni tərkiblə çıxış edib: Eldar Bağırov (vokal), Murad Vəzirov (vokal), Vaiz Səmədov (vokal), Əli Babayev (piano), Cəbrayıl Məstanov (solo gitara), Abbas Vəlibəyov (bass gitara), Emin Seyidəliyev (zərb aləti), Mehdi Əliyev (saksofon), Fuad Vəlibəyov (orqan). "Eskulap" müasir mahnı yaradıcılığından məharətlə istifadə etdiyi üçün öz ətrafına xeyli pərəstişkar toplaya bilir. Qrupun repertuarında həm xalq mahnıları, həm də xarici mahnılar var idi.

1966-cı ildə Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında keçirilən festivalda Vaiz Səmədov vokalçılar arasında birinci yerə layiq görülür. 1970-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin 51 illiyi münasibətilə təşkil olunan rok festivalında "Eskulap" 2-ci yeri "Eksperiment OK" qrupu ilə bölüşür. 1969 və 1971-ci illərdə "Qızıl Payız" festivallarının laureatı olan qrup üzvləri diplom və medalla təltif edilir. 1971-ci ildə "Gün keçdi" filmində ekranlarda görünən, həmin dövrdə keçirilən bir çox müsabiqə və festivallarda iştirak edən "Eskulap" qrupu 1972-ci ildən fəaliyyətini dayandırır.

Heyət
-----

* Eldar Bağırov — vokal
* Murad Vəzirov — vokal
* Vais Səmədov — vokal
* Əli Babayev — piano
* Cəbrayıl Məstanov — solo gitara
* Abbas Vəlibəyov — bass gitara
* Emin Seyidəliyev — zərb aləti
* Mehdi Əliyev — saksofon
* Fuad Vəlibəyov — orqan

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Azərbaycanda rokun yaranması". bakuinfo.az. APA. 14 January 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 January 2016.
2. ↑  ""Eskulap" qrupu "Gün keçdi" filmindən musiqi". 2023-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.
**Abstinensiya** (*lat.* abstinentia — çəkinmə, nəfsini saxlama) — könüllü və iradi olaraq hər hansı bir şeydən imtina etmə, nəfsini saxlama.

Abstinensiya nəticəsində abstinent sindromu yarana bilər. Abstinent sindromu — insan psixikasına təsir göstərən maddələrin istehlakının qəflətən dayandırılması və ya onların antaqonistlərinin təsiri nəticəsində yaranmış, psixi, somato–vegetativ və nevroloji pozuntularla səciyyələndirilən, klinik təzahürləri və gedişatı həmin maddələrin xarakterindən və istehlakın davamlılığından asılı olan vəziyyətdir.

İşlənmə halları
---------------

1. Ayıqlıq — spirtli içkilərdən tamamilə çəkinmə;
2. Oruc — dini və ya hər hansı digər səbəblərdən yeməkdən imtina etmə;
3. Selibat — cinsi əlaqədən çəkinmə, evlənməkdən imtina;
4. Susma andı — bəzi dinlərdə və sektalarda tamamilə, yaxud müəyyən hallarda danışmaqdan imtina.

İstinadlar
----------

1. ↑  Abstinent sindromu[*ölü keçid*] — E-qanun.az
2. ↑  Abstinensiya[*ölü keçid*] — az.neowords.com

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Psixologiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Aleksandra Ovçinnikova** (25 dekabr 1914  (7 yanvar 1915), Nyurba ulusu, Yakutiya MSSR – 8 iyun 2009, Yakutsk) — Sovet partiya və dövlət xadimi, Yakut MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri, RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Rəyasət Heyətinin üzvü və sədr müavini (1963–1979).

Bioqrafiya
----------

25 dekabr 1914-cü ildə Yakut vilayətinin Marxinski ulusunun Tyalikinski nasleqində anadan olmuşdur. 1934-cü ildə yol texnikumunu bitirdikdən sonra əmək fəaliyyətinə Suntar-Kempendyay yolunun tikintisində başlayıb.

1935-ci ildən 17 il Yakut MSSR Xalq Komissarları Soveti yanında Avtomobil Yolları İdarəsinin aparatında işləyir.

1953-cü ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası yanında Xabarovsk Ali Partiya Məktəbini bitirdikdən sonra Yakut MSSR Nazirlər Sovetinin sərəncamı ilə Nazirlər Sovetinin Yol Təsərrüfatları, Nəqliyyat və Rabitə Qrupunun rəhbəri təyin edilir. Yakut MSSR, sonralar Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Yakutsk Şəhər Komitəsinin sənaye və nəqliyyat şöbəsinin müdiri. Üç il sonra Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası şəhər komitəsinin katibi, sonra ikinci katibi seçilir.

1959-cu ildə Yakut Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin qiyabi şöbəsini bitirib.

1963-cü il yanvarın 14-də Yakut MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri seçilir. Həmin il martın 15-də vəzifəsinin icrasına başlayıb. Eyni zamanda, o, Rəyasət Heyətinə daxil edilir və RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini təyin edilir.

Aleksandra Ovçinnikova altıncı-doqquzuncu çağırış Yakut Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin deputatı, altıncı-doqquzuncu çağırış RSFSR Ali Sovetinin deputatı, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası XXIII, XXIV və XXV qurultaylarına ümayəndə seçilmişdir.

1980–1991-ci illərdə Aleksandra Ovçinnikova SSRİ Elmlər Akademiyası Sibir Bölməsinin Yakut Elmi Mərkəzinin Dil, Ədəbiyyat və Tarix İnstitutunda əmək fəaliyyətini başa vurub. İnstitutda işləyərkən "Yakut Vilayət Partiya Təşkilatı sənaye istehsalının səmərəliliyinin artırılması uğrunda mübarizədə (1966–1980)" kitabını yazmışdır.

1991-ci ildən təqaüdə çıxıb.

Mükafatlar
----------

Lenin ordeni (SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 07.10.1979-cu il tarixli Fərmanı).

Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (1971).

3 dəfə "Şərəf Nişanı" ordeni (1957, 1964, 1973).

medallar.

RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Diplomu.

RSFSR-in fəxri yol işçisi.

Yakut MSSR xalq təsərrüfatının əməkdar işçisi.

Saxa Respublikasının (Yakutiya) fəxri vətəndaşı (2002).

Yakutsk şəhərinin fəxri vətəndaşı (1982).

Nyurbinski ulusunun fəxri vətəndaşı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Почётные граждане Республики Саха (Якутия)". 2013-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-04.
2. ↑  "Официальный сайт окружной администрации города Якутска → Почётные граждане". 2014-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-25.
3. ↑  "Почётные граждане, известные люди района". Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). 2014-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-16.