**Dizaq nahiyəsi** — Qarabağda XIII əsr-1939 inzibati nahiyə.

Tarixi
------

Qarabağ bəylərbəyliyinin Arazbar ölkəsinin inzibati ərazisi.

1593-cü ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyalətinin Dizaq sancağı nahiyəsi.

Dizaq nahiyəsi 79 kənd 3 qışlağı 1 məzrədən ibarətdi. Bu kəndlərdən 33 boş və kimsəsiz olub onların yalnız vergi hasılatı qeyd olunmuşdur.

* 1 Qoçəhmədli
* 2 Qarabulaq qışlağı

1727 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyalətinin Bərgüşad livasının Dizaq nahiyəsi

86 Köy bulunmakta 41 köy ise boştur vergi veren :

* 1 Tuğ
* 2 Cəbrayıl (Cebrayıllı)
* 3 Daşkəsən (Cəbrayıl)
* 4 Hadrut (Haderud)
* 5 Sur
* 6 Mehemmedzur
* 7 Benazur
* 8 Köşbek
* 9 Azıx (Xocavənd) (Azug)
* 10 Seleketün
* 11 Düdükçü
* 12 Susalıg
* 13 Tomu
* 14 Zamzur
* 15 Edilli Eydilli ( beydilli )
* 16 Dərəaxunlu
* 17 Cerağuş
* 18 Teğasi
* 19 Metucahan ve gışlaglar
* 20 Tumaglı
* 21 Əhmədli
* 22 Mingülab Teresu
* 23 Qarğabazarı
* 21 Qoçəhmədli 12 nəfər vеrgi ödəyən adam var. Bu adamlar 12.000 ağça vеrgi ödəyirmişlər. Məşğuliyyətləri əkinçilik imiş. Buğda, arpa və pərinc əkirmişlər. Ipəkçiliklə də ilgilənirmişlər.
* Qarabulaq qışlağı

Xanlıq dövrü
------------

Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşir Dizaq nahiyəsi 4 mahala böldü. Dizaq mahalı, Dizaq-Cəbrayıllı mahalı, Cavanşir-Dizaq mahalı, Xırdapara-Dizaq mahalı.

* Dizaq mahalı - 1747-ci ildə Dizaq nahiyəsi bölünməsi nəticəsində yarandı.

Dizaq mahalının baş kəndi Tuğ şenliyi idi
Sərhədləri —Qərbdən Bərgüşad mahalı, şimaldan Vərəndə mahalı, şərqdən Cavanşir-Dizaq mahalı, cənubdan Xırdapara-Dizaq mahalı
Dizaq mahalı 1840-cı ildə ləğv edildi. Mahalın ərazisi yeni yaranan Şuşa qəzasının Vərəndə sahəsinə bağlandı.

* Cavanşir-Dizaq mahalı 1747-ci ildə Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşir hakimiyyətə yiyələnəndən sonra Qarabağ xanlığını mahallara böldü. Arazbar nahiyəsinın əsas hissəsi Cavanşir-Dizaq mahalının ərazisinə düşdü. Cavanşir-Dizaq mahalı qərbdən Xırdapara-Dizaq, şimaldan Vərəndə, şərqdən Dəmirçi-Həsənli, cənubdan Ərdəbil vilayəti, Şahsevən xanlığı ilə həmsərhəd idi.

Mərkəzi— Hacılı obası
Sərhədləri —Qərbdən Xırdapara-Dizaq mahalı, şimaldan Vərəndə mahalı, şərqdən Dəmirçihəsənli mahalı, cənubdan Ərdəbil xanlığı
Cavanşir-Dizaq mahalı 1840-cı ildə ləğv edildi. Yeni yaranan Şuşa qəzasının Vərəndə sahəsinə bağlandı.

* Xırdapara-Dizaq mahalı 1747-ci ildə əski Dizaq nahiyəsinin və Arazbar nahiyəsi əraziləri əsasında yaranmışdı. Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşir bu mahalı Dizaq mahalından, bir az da Arazbar nahiyəsindan kəsib ayırmışdı. Mahal ərazisində qeyri-müsəlman yaşamırdı. Mahalın sərhəd-sınırı güneydə Araz çayı, quzeydə Dizaq mahalı, günbatanda Dizaq-Cəbrayıllı mahalı və gündоğanda Cavanşir-Dizaq mahalı ilə çevrələnirdi.

Mərkəzi — əvvəlcə Pirəhmədli kəndi, sonra Saracıq kəndi
Sərhədləri — Qərbdən Dizaq-Cəbrayıllı mahalı, şimaldan Dizaq mahalı, şərqdən Cavanşir-Dizaq mahalı, cənubdan Qaradağ xanlığı.
Xırdapara-Dizaq mahalı 1822-ci ildə ləğv edildi. Dizaq nahiyəsinin tərkibinə qatıldı.

* Dizaq-Cəbrayıllı mahalı 1747-ci ildə Dizaq-Cəbrayıllıdır. Mahalın sınır-sərhədi günеydən Araz çayı, quzеydən Dizaq mahalı, günbaтandan Bərgüşad mahalı və günbaтandan Xırdapara-Dizaq mahalıdır.Dizaq-Cəbrayıllı mahalı Dizaq mahalının ərazisində yaranıb.

Mərkəzi— Cəbrayıl şəhəri kəndi.
Sərhədləri — Qərbdən Bərgüşad mahalı, şimaldan Dizaq mahalı, şərqdən Xırdapara-Dizaq mahalı, cənubdan Qaradağ xanlığı
Mahal öz adını Cəbrayıllı еlindən alıb. 
Mahal 1822-ci ildə ləğv olundu. Dizaq mahalına bağlandı.

Rus imperyası dövrü
-------------------

1923 ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasınin Dağlıq Qarabağnın Dizaq nahiyəsi (rayonu)
Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin dağlıq hissəsinə XIX əsrdə köçürülən ermənilərə 1923-cü il iyulun 7-də muxtar vilayət statusu verildi ki, bu da sovet Rusiyasının himayəsi və iştirakı ilə həyata keçirildi. 
Dizaq rayonu. Bu rayonun tərkibində 5 nahiyə (Hadrut, Tuğ, Xozabyurd, Arakül, Edilli) və 48 kənd var idi. 1939-cu il avqustun 17-də Dizaq rayonu isə Hadrut adlandırılmışdır.

Kəndləri
--------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-04.
2. ↑  Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri, Bakı, 2000, "Şuşa" nəşriyyatı, səh.416
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2021-01-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-11-05.

Gence-Karabağ Eyaletinin Müfessel Defteri, s.472-484.

* Arxivləşdirilib 2015-12-08 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------