recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Yuqan qoruğu** — Xantı-Mansi muxtar dairəsinin Surqut rayonunda, Böyük Yuqan çayının hövzəsində yerləşən xüsusi qorunan təbii ərazi.

Yuqan Dövlət Təbiət Qoruğu 31 may 1982-ci ildə Nequsyaxa ilə Kiçik Yuqanın (Böyük Yuqanın sağ qolları) ara hissəsində qurulmuşdur. 648,7 min hektar ərazini əhatə edir. Qoruğun ətrafında eni 2 km, ümumi sahəsi 93 893 hektar olan bir mühafizə zonası yaradılmışdır. Qoruğun mərkəzi əmlakı Uqut kəndindədir.

Bölgənin iqlimi kontinentaldır, rütubət ilə xarakterizə olunur. Orta illik temperatur −2.4 ° C-dir. Şaxtasız dövrünün orta müddəti 92 gündür. Böyümə mövsümünün müddəti 137 gündür.

Topoqrafiya
-----------

Yuqan qoruğu Sredneob ovalığında yerləşir. Ərazisi əsasən dar çay vadilərindən və geniş bataqlıqlardan ibarətdir. Meşə örtüyü yalnız 36%-dir, qalan hissəsi bataqlıqdır.

Bitki aləmi
-----------

Qoruğun damarlı bitkilərinin florası, ümumiyyətlə Ob bölgəsinin orta tayqa florası ilə müqayisədə nisbətən zəifdir, bu da mənzərələrin kiçik bir çeşidi ilə əlaqələndirilir. Qoruqda 67 ailəyə aid 320 növ damarlı bitkisi vardır. Ən çox təmsil olunan fəsilələr: Cilkimilər (30 növ), Mürəkkəbçiçəklilər (27), Səhləbkimilər (15), Gülçiçəklilər (21) və Qaymaqçiçəyikimilər (19). Qoruğun brioflorasının inventarlaşdırılması hələ başa çatmayıb. Mamırların siyahısına indiyədək 27 fəsiləyə aid 76 növ (Ciyərotu mamırları ilə birlikdə) daxildir. Qoruqdakı ən çox təmsil olunan Mamırkimilər fəsiləsinin sfaqnumdur (19 növ).

Yuqan qoruğu ərazisində 23 fəsiləyə və 45 cinsə daxil olan 165 növ bitki vardır. 

Göbələklərin və yosunların növ tərkibi hələ öyrənilməyib.

Ekoturizm
---------

Təbiət qoruğu olaraq əsasən geniş ictimaiyyət üçün bağlıdır. Baxmayaraq ki, elm adamları və ətraf mühit təhsili alan insanlar park rəhbərliyi ilə ziyarət təşkil edilə bilinir. Kənddə əhalini maarifləndirmək üçün bir qoruq tərəfindən idarə olunan kiçik bir təbiət muzeyi vardır. Rəhbərlik əvvəlcədən razılaşdırılaraq ictimaiyyətə açıq olan bataqlıq ərazilərindən birinə "ekoturizm" marşrutu açır. Bununla birlikdə, qoruq uzaqda yerləşir və əlverişli nəqliyyatdan uzaqdır. Gələcəkdə ətraf mühit təhsili fəaliyyətinin böyük bir hissəsini onlayn və virtual media vasitəsi ilə həyata keçirməsini gözləyir. Əsas ofis Uqut kəndində yerləşir. Ən yaxın şəhər Surqutdur və 300 km şimalda yerləşir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Yugansky Zapovednik (Official Site)" (rus). Ministry of Natural Resources and Environment. January 18, 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 21, 2016.
2. ↑  "Yugansky Zapovednik" (rus). Ministry of Natural Resources and Environment. February 20, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 21, 2016.
3. ↑  "Yugansky" (rus). Zapovedniki-Mira. March 24, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 13, 2016.
Akşam
=====

***Akşam***, gündəlik çap olunan Türk dilli qəzet. Murat Kelkitlioğlunun baş redaktorluğu ilə, Esmedya tərəfindən çap olunur.

Tarixi
------

***Akşam***, 1918-ci il sentyabrın 20-də Necmettin Sadak tərəfindən təsis edilmişdir. Qəzetin baş redaktoru Muammer Senihi, Enis Tahsin Til idi. İlk nömrə kiçik və tək idi. Milli mübarizəni dəstəkləyirdi.Uzun illər Necmettin Sadak (Sivas Millət vəkili, Xarici İşlər Naziri) baş redaktor olmuşdur. Falih Rıfkı Atay milli mübarizəyə qarşı çıxanları tənqid etdi. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Axşam qəzetinin redaktoru Necmettin sadak Nazı Almaniya ilə yaxınlığıyla tanınırdı. Almanlar Sadaka bir Mercedes hədiyyə etdi və Türkiyədəki Alman səfirliyi onun böyük qumar borclarını qarşıladı. 1965-ci ildə qədər CHP-nin tərəfini tutdu. 1957 tarixində Malik Yolaç tərəfindən satın alındı ​​və Osman N. Karacanın yayım rəhbərliyində (Çətin Altan) və (İlhami Soysal) 'ın yazılarıyla çapa çıxmağa davam etdi. Axşam qəzeti 1920-ci ildə yalnız bir axşamlar dərc olunan qəzet idi. Qəzet 1957-ci ildə Malik Yolaç tərəfindən satın alındıqdan sonra 1971-ci ildə sonra bir neçə dəfə sistem dəyişdirildi və sonra Türk-İş (Türkiyə İşçi Sendikası) 'nın rəhbərliyinə keçdi. 9 yanvar 1982-ci ildə fəaliyyətində dayanma baş verdi. 12 il aradan sonra 1994-ci ilin ortasında Ilıcak ailəsi adı və qəzet haqqı Tərcüman qəzeti köhnə sahibi Kamal Ilıcak oğlu Alem Jurnalı və Alem FM sahibi Mehmet Ali Ilıcak tərəfindən 14 sentyabr 1994-ci ildə yenidən nəşrə girdi. 1997-ci ilin aprel ayında Çukurova Holding tərəfindən satın alındı. 18 May 2013 tarixində qəzetin sahibi olan Mehmet Emin Karamehmet Cavit Çağlar ilə İnterbank ilə əlaqələrə girdi və kredit əlaqələrindən qaynaqlanan 440 $ milyon borcdan cəmi 75 $ milyon ödəniş səbəbiylə TMSF tərəfindən Axşam qəzetinə basqılar artmışdır.2013-cü ilin iyununda qəzetin ümumi nəşr redaktorluğunu Yeni Şafak və Star qəzetlərində müxtəlif vəzifələrdə işləyən köhnə Ədalət və İnkişaf Partiyasının Bursadan olan millət vəkili Mehmet Ocaqtəyin edilmişdir.21 noyabr 2013 tarixində Çukurova Holding Rəhbərliyi və Sancak Media Qrupu arasındakı danışıqlar razılaşma ilə nəticələnmiş və Axşam qəzeti Türkmedya yayım Qrupuna satılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-28.
2. ↑  "Akşam'da Küçükkaya gitti, Ocaktan geldi". Hürriyet. 24 Haziran 2013. En son 28 Haziran 2013 tarihinde erişildi
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-06-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-28.
**Akçabük** (*türk.* Akçabük) — Türkiyənin Sinop ilinin Türkeli ilçəsində yerləşən kənd.

Tarixi
------

Akçabük kəndinin məlum olan ən qədim adı "Makdil" olub indiki Marbel məhəlləsindən almışdır. Daha sonrakı adı "Yervi" olub Yervi məhəlləsindən götürmüşdür. Bu adlar romalılardan qalmışdır. Son adı "Akçabük"ü isə indiki Sancaqoğlu məhəlləsinin keçmiş adı "Bayaz" adından almışdır. "Bayaz" fars sözü olub "ağ, axça" deməkdir. "Bük" isə ağacsız yer mənasını verir.

Haqqında
--------

Əhalinin başlıca gəlir mənbəyi heyvandarlıq və əkinçilikdir. Qışda yanacaq kimi odundan istifadə olunur. Kənddə 5 avtobus, 30 avtomobil, 4 yük maşını, 10 traktor vardır. Burada 3 ibtidai məktəb, 1 sağlamlıq evi, 1 dəyirman, 1 karxana, 1 məscid, 4 ibadətxana yerləşir.

Məktəblərində 137 şagir təhsil almaqdadır. Kəndin əsas problemi işsizlik, köç və gəlir çatışmazlığıdır.

Coğrafiya
---------

Sinop ilinin mərkəzindən 96 km, Türkeli ilçəsinin mərkəzindən 14 km uzaqlıqdadır. Dəniz səviyyəsindən 300 metr yüksəklikdədir.

İqlimi
------

Kəndin iqliminə Qara dəniz iqlimi hakimdir.

Əhalisi
-------

2012-ci ilin məlumatına əsasən kəndin əhalisi 706 nəfərdir.

| İl | Əhali | Kişi | Qadın |
| --- | --- | --- | --- |
| 2012 | 706 | 351 | 355 |
| 2011 | 740 | 367 | 373 |
| 2000 | 879 | 488 | 391 |
| 1990 | 890 | 507 | 383 |
| 1985 | 842 | 453 | 389 |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-14.
2. 1 2 3 4  "Arxivlənmiş surət". 2015-03-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-01.
**Al Kapone**, tam adı **Alfons Qabriel "Böyük Al" Kapone** (it. Alphonso Gabriel "Great Al" Capone; 17 yanvar 1889 — 25 yanvar 1947) — Amerika Birləşmiş Ştatlarında 1930-cu illərdə fəaliyyət göstərmiş məşhur mafiya rəhbəri. Yeddi il Çikaqo Outfit klanına rəhbərlik etmişdir. Amerika Birləşmiş Ştatları iqtisadiyyatının çətin günlər yaşadığı 1930-cu illərdə güc qazanmağa başlamış, ən əsası içkilərə qoyulan qadağalardan məharətlə istifadə yayınmış, bununla öz maddi imkanını dəfələrlə artırmışdır.

Al Kapone 17 yanvar 1899-cu ildə Nyu-Yorkun Bruklin məhəlləsində anadan olub. Onun valideynləri — atası Qabriel Kapone (12 dekabr 1864 — 14 noyabr 1920) və anası Teresina (28 dekabr 1867 — 29 noyabr 1952) İtaliya köçkünləri idi. Onun atası, Qabriel, Neapol ətrafındakı Kastellammare-di-Stabia şəhərində bərbər, anası Teresina isə dərzi idi.

Qabriel və Teresinanın doqquz uşaqları var idi: Alfons, Ceyms, Rafael, Salvatore, Con, Albert, Metyu, Roza və Mafalda. Kapone ailəsi 1893-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarına, Nyu-Yorkun Bruklin məhəlləsinə köçür və Qabriel Kapone bərbər dükanı açır. Alfonsun 11 yaşı olanda ailə yenidən köçərək Bruklinin başqa bir hissəsində məskunlaşır.

Ölümü
-----

İşlədiyi digər cinayətlərə görə yaxalanması mümkün olmayan Al Kapone, vergidən yayınma ittihamı ilə 22 oktyabr 1931-ci il tarixində 11 il həbs cəzası aldı və Alkatraz həbsxanasına göndərildi. Həbsə düşdükdən sonra Çikaqo Outfit klanına rəhbərliyi Frenk Nittiyə təhvil verdi və 1941-ci ildə sifilisin ağır formasına yoluxaraq həbsdən çıxdıqdan sonra yenidən mafiya işlərinə qayıtmayaraq 1947-ci il yanvarın 25-də ölümünədək Floridada həyatının son illərini başa vurdu.


Vikianbarda ***Al Kapone*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

1. ↑   (ing.).
2. ↑  Al Capone // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. ↑  LIBRIS. 2012.
**Paul Erliş** (alman: [ˈpaʊ̯l ˈeːɐ̯lɪç]  ( dinlə)) (14 mart 1854[…], Stşelin[d], Prussiya – 20 avqust 1915[…], Bad-Xomburq[d], Almaniya imperiyası) - alman hәkimi, immunoloq, bakterioloq, kimyaçı vә biokimyaçı. Kimyәvi terapiyanın banisi, Nobel mükafatı laureatı.

Bioqrafiyası
------------

Paul Erliş Rostok, Strasburq, Breslavl, Leypsiq və Frayburq universitetlərində oxumuşdur. 1877-ci ildәn Şarite Berlin Klinikasının hәkimi kimi işləməyə başlamışdır. 1887-ci ildən etibarən Berlin Universitetinin privatdosenti, 1890-cı ildәn ekstraordinar professor olmuşdur. 1896-cı ildәn Şteqlisdә zәrdabın öyrәnilmәsi institutunun direktoru olmuşdur. 1899-cu ildәn Frankfurt-Maynda, hazırda öz adını daşıyan, Eksperimental Terapiya İnstitutuna rәhbәrlik etmişdir. Əsas әsәrlәri biokimya, dәrman maddәlәrinin kimyası, eksperimental patologiya vә terapiya, habelә immunitet üzrәdir. 1901-ci ildәn bәdxassәli şiş problemi üzәrindә işlәmişdir. Qan leykositlәrinin müxtәlif formalarını tәsvir etmiş, qanyaranmada sümük iliyinin vә limfoid orqanların әhәmiyyәtini göstәrmişdir. Bәzi infeksion xәstәliklәrin kimyәvi preparatlarla müalicә üsullarını işlәyib-hazırlamışdır. İlk olaraq müalicә preparatlarına qarşı mikroorqanizmlәrin davamlılıq qazanmaq şәrtini müәyyәn etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Paul Ehrlich // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4  Paul Ehrlich // Who Named It? (ing.).
3. 1 2 3 4  www.accademiadellescienze.it (it.).
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118529358 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
**Xotan dövləti** (*çin.* 于闐 ) - müasir Sintzyan-Uyğur Muxtar Rayonu ərazisində, Xotan şəhəri ətrafında 56-1006cı illər arasında mövcud olmuş qədim monarxiya.

Quruluşu və əhalisi
-------------------

Dövlətin qurulması haqqında 4 əfsanə var. Hər 4 əfsanəyə görə şəhər Aşoka dövründə şimala köçmüş hindistanlılar tərəfindən qurulub. Əhalisi Saka dilinin yerli dialekti olan xotanca danışırdılar. Lakin sakaların Xotana nə vaxt gəldiyi məlum deyil. Əhalinin əsas dini buddizm idi. *Han Tarixi Kitabı*na əsasən e.ə.125-23-cü illərdə Xotanda 3300-ə yaxın ev, 19300 nəfər əhali vardı. Bunlardan 2400ü əsgər idi.

Tarixi
------

Xotan əsasən ticarət dövləti olub tarixi boyu Xunnu, Han sülaləsi, Tan sülaləsi, Göytürklər, Tibet imperiyası asılılığında mövcud olmuşdur. 792-ci ildə Tibet tərəfindən işğal olunsa da 851-ci ildə müstəqilliyini geri qazanmışdı. 10-cu əsrdə Uyğurların və Qaraxanilərin hakimiyyəti altına düşməyən yeganə Mərkəzi Asiya dövləti olaraq mövcud idi. Xotan hətta 970-ci ildə Kaşqarı Qaraxanilərin əlindən almış, Çinə hədiyyə olaraq bir fil göndərmişdi. Lakin 1006-cı ildə Yusif Qadir xan tərəfindən Xotan ələ keçirilərək Qaraxanilər dövlətinə birləşdirildi. Bu işğal Mahmud Kaşqari tərəfindən xatırlanmışdır: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Biz onların üzərinə sel kimi axdıq,

Biz onların şəhərlərinə yayıldıq,
Biz onların bütxanalarını yıxdıq,
Biz Buddanın başına sıçdıq! | "|

Hökmdarları
-----------

```
Yu Lin (俞林) 23
Cun De (君得) 57
Hsiu Moba (休莫霸) 60
Quanq De (廣德) 60
Fanq Kyan (放前) 110
Cian (建) 132
An Quo (安國) 152
Kyu Ren (秋仁) 446
Poluo Erşi (婆羅二世) 471
Sanmo Rama Sanşi (散瞿羅摩三世) 477
Shi Duluo (舍都羅) 500
Visa (尉遲) 530
Bey Şilian (卑示練) 590
Visa Vumi (尉遲屋密) 620
Fudu Hsin (伏闍信) 642
Fudu Hsionq (伏闍雄) 665
Visa Cinq (尉遲璥) 691
Visa Tiao (尉遲眺) 724  Fu Şiçan (伏師戰) 725  Fudu Da (伏闍達) 736Visa Quy (尉遲珪) 740
```

Visa Şenq (尉遲勝) 745

```
Visa Vaham (尉遲曜) 764
Visa Cie (尉遲詰) 791
Visa Çiye (尉遲遲耶) 829
Visa Nanta (尉遲南塔) 844
Visa Vana (尉遲佤那) 859
Visa Pikiluomo (尉遲毗訖羅摩) 888
Visa Sambhava (尉遲僧烏波) 912-966
Visa Sura (尉遲蘇拉) 967
Visa Darma (尉達磨) 978
Visa Sanarama (尉遲僧伽羅摩) 986
Visa Saqemayi (尉遲薩格瑪依) 999
```

İstinadlar
----------

1. ↑  Emmerick, R. E. (14 April 1983). "Chapter 7: Iranian Settlement East of the Pamirs". In Ehsan Yarshater (ed.). The Cambridge History of Iran, Vol III : The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods, Part 1. Cambridge University Press; Reissue edition. səh. 263. ISBN 978-0521200929.
2. ↑  Xan Tarixi Kitabı, 96A Arxivləşdirilib 2019-10-12 at the Wayback Machine (Çincə)
3. ↑  Divani Lüğət-it Türk, Bakı, Ozan, 2006. Səh. 353
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Paulet.
**Paulet adası** — Antarktida ərazisində yerləşən vulkanik ada. Ada Britaniya ekspedisiyası (1839—1843) zamanı kəşf edilmişdir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Ada vulkandan axan lavanın sayəsində formalaşmışdlr. Geotermal isti adanın böyük qisminin buzdan azad olmasına səbəb olur. Aparılan marfoloji tətqiqatlar onu göstərir ki vulkan 1000 il öncəyə qədər püskürmüşdür.

Tarix
-----

Paulet adası Britaniya ekspedisiyası (1839—1843) zamanı Ceyms Klark Ross tərəfindən Britaniya Kral hərbi-dəniz donanmasının kapitanı Corc Pauletin şərəfinə adlandırılmışdır. 1903-cü ildə Otto Nordenşeldin gəmisi ada yaxınlığıda buzlar arasında dağılaraq batmışdır.

Mühüm ornitoloji ərazi
----------------------

Ada BirdLife International beynəlxalq təşkilatı tərəfindən mühüm ornitoloji ərazi kimi qeydə alınmışdır. Burada il ərzində 100000 cüt Adeli pinqvini yumurta qoyaraq bala çıxardır. Üstəlik İmperator balkanı, qar fırtınaquşu və dominikan qağayısı yumurta qoyur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Paulet" (ingilis). Global Volcanism Program, Smithsonian Institution. 2013-03-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-19.
2. ↑  "Paulet Island" (ingilis). BirdLife International. 2015-12-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-19.  (#apostrophe\_markup)

Mənbə
-----

* Paulet adası haqqında məruzə  (ing.)
**Paul Braytner** (alm. Paul Breitner, 5 sentyabr 1951[…], Münhen) — müdafiəçi və yarımmüdafiəçi mövqelərində çıxış etmiş keçmiş Alman futbolçusudur. Qərbi Almaniya millisinin formasını 48 dəfə geyinmiş Braytner, Almaniya millisinin tarixində ən mübariz oyunçulardan biri kimi qəbul edilir. Bir müddət Almaniya millisində Braytner — Bekkenbauer — Foqts müdafiə üçlüsü, Bayern Münhendə isə Rummenigge — Braytner yarımmüdafiə ikilisi çox məşhur idi.

Braytner 1974 FİFA Dünya Kubokunu qazanan kazanan Qərbi Almaniya millisinin ayrılmaz bir parçası idi, hətta final matçında qol da vurmuşdu. Üstəlik 1982 FİFA Dünya Kubokunda fərqlənməklə iki fərqli Dünya Çempionatında qol vuran 4 futbolçudan biri oldu — digərləri isə Pele, Vava və Zinəddin Zidan idi.

Bütün zamanların ən güclü alman futbolçularından biri olan Braytner 1994-cü ilə FİFA tərəfindən FİFA Dünya Kuboku Bütün Zamanların Komandasına seçildi. 2004-cü ildə FİFAnın mükafatlandırma mərasimində Pelenin tərtib etdiyi yaşayan ən güclü futbolçuların siyahısına — FİFA 100-ə əlavə edildi. Braytner karyerasını bitirdikdən sonra Almaniyada şərhçi, alim və köşə yazarı kimi çalışıb, eyni zamanda Bavariyanın idarəetmə şurasının məsləhətçisidir.

Futbolçu karyerası
------------------

Braytnerin futbol karyerası 1970-ci ildən 1983-cü ilə qədər davam etdi. Əsasən Bayern Münhen (1970–74 və 1978–83-cü illər) və Real Madrid (1974–77-ci illər) komandalarında oynadı, bir mövsüm isə Ayntraxt Braunşveyqdə çıxış etmişdir. Karyerasının əvvəlində sol cinah müdafiəçisi kimi çıxış edən Braytner daha sonra orta sahəyə keçdi və 1980-ci illərin əvvəllərində ən yaxşı yarımmüdafiəçilərdən biri oldu.

Braytnerin uzun və uğurlu karyerasının ilk zirvəsi 21 yaşında 1972-ci il Futbol üzrə Avropa Çempionatının qalibi olan Qərbi Almaniya millisinin tərkibində olması ilə başladı. 2 il sonra 1974 FİFA Dünya Kubokunu qazandı. Final matçında — Münhendə Niderland millisinə qarşı keçirilən oyunda penaltidən almanların ilk qolunu vurdu. Finalda Braytner, Bekkenbauer və Foqtsun qətiyyətli müdafiəsi hollandların bir çox qol şansları əldə etməsinə mane oldu. Dünya çempionatından sonra Real Madridə transfer oldu və 1981-ci ildə Yupp Dervall tərəfindən yenidən milliyə qaytarılan qədər millidən ayrıldı. Braytner Pele, Vava və Zidan ilə birlikdə iki fərqli Dünya Kuboku final matçlarında qol vurma şansı qazanan dörd futbolçudan biridir. O, buna 1974 FİFA Dünya Kubokunda Niderland millisi ilə görüşdə, 1982 FİFA Dünya Kubokunda isə İtaliya millisi ilə oyunda nail oldu.

Uğurları
--------

Karyerasını bitirdikdən sonra
-----------------------------

İstinadlar
----------



1. 1 2  Paul Breitner // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Paul Breitner // filmportal.de. 2005.
**Pavel Timofeyeviç Qorqulov** (*rus.* Павел Тимофеевич Горгулов; 29 iyun 1895, Labinsk, Kuban vilayəti[d] – 14 sentyabr 1932, 14-cü Paris dairəsi[d]) — 6 may 1932-ci ildə Parisdə *Hotel Salomon de Rotşild* mehmanxanasının bir kitab sərgisində Fransa Prezidenti Pol Dumerə sui-qəsd edən bir rus mühaciri.

Tərcümeyi-hal
-------------

Qorqulov Rusiyanın Kuban bölgəsinin Labinsk şəhərində anadan olub. Başından ağır yaralandığı Birinci Dünya müharibəsində iştirak etmədən əvvəl tibbi öyrəndi. 1917-ci il Rus inqilabı dövründə, Praqaya Çexoslovakiyaya köç etməzdən əvvəl bolşeviklərə qarşı Ağ orduya xidmət etdi. Daha sonra o dövrdə qeyri-qanuni olan abort etdirdiyinə görə Çexoslovakiyadan qovuldu.

Parisdən sonra Nitsaya köçdü, 1931-ci ildə yenidən qanunsuz tibbi aktlar etdiyi aşkarlandı və ölkədən qovulmaqla hədələndi. Monakoda yaşamaq üçün icazə üçün müraciət etdi, qəbul edildi və 4 may 1932-ci ilə qədər orada yaşadı.

Pol Dumerə sui-qəsd
-------------------

6 may 1932-ci ildə Parisdəki *Hotel Salomon de Rotşild*də kitab sərgisi keçirildi və Fransa Prezidenti Pol Dumer də iştirak etdi.

Qorqulov *Browning FN Model 1910* silahını gizlədərək otelə gəldi. Sonra arxadan prezidentə yaxınlaşdı, silahını çıxardı və üç dəfə atəş etdi. Onlardan ikisi prezidentə, birini başının arxasına, digərini sağ qoluna vurdu. Prezident yerə yıxıldı. Parisdəki Beaujon Xəstəxanasına çatdırdılar, amma ertəsi gün öldü. Sərgidəki müəlliflərdən biri Klod Farrey polis gələnə qədər Qorqulov ilə güləşməyi bacardı. Qorqulovun qətl səbəbi Fransanın Bolşevizmə qarşı Rusiyadakı Ağ Hərəkatı dəstəkləyə bilmədiyinə inanması idi.

Qorqulov həbs olundu və 25 iyul 1932-ci ildə Ağır Cinayətlər Məhkəməsində mühakimə olundu. İki gün sonra dəli olduğu fikrini rədd etdikdən sonra münsiflər heyəti Qorqulovu ölüm hökmünə məhkum etdi. Avqustun 20-də Fransanın Kassasiya Məhkəməsi son apelyasiya məhkəməsi, dəlilik müdafiəsini rədd etdi. 14 sentyabrda Qorqulov Parisdəki *La Santé* həbsxanasında gilyotinlə edam edildi. Son sözləri "Россия, моя страна!" ("Rusiya, mənim ölkəm!") oldu.

Sui-qəsddə istifadə olunan silah indi Parisdəki *Musée des Collections Historiques de la Prefecture de Polis*də saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Paul Gorgulov // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.

Xarici keçidlər
---------------

* Gorguloff at peoples.ru
**Adi göyrüş** (*lat.* Fraxinus excelsior) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin zeytunkimilər fəsiləsinin göyrüş cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İlk dəfə Avropada aşkar edilmişdir. Təbii halda Orta Avropa, Aralıq dənizi ölkələri, Balkan və Kiçik Asiyada yayılmışdır, o cümlədən Krım və Qafqazda enliyarpaqlı meşələrin tərkibində bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 10 m-ə, diametri 100 sm-ə çatan, düz gövdəli ağacdır. Qabığı açıq boz rəngli olub, uzununa və eninə dərin olmayan çatlıdır. Tumurcuqları tutqun qara rənglidir. Zoğları yoğun, yaşılımtıl-boz rəngdə, çılpaqdır. Yarpaqları lələkvari, 7-15 yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqları uzunsov neştərvari, ucdan sivri, kənarları isə xırda mişardişlidir. Yan yarpaqcıqlar oturaq, ucdakılar saplaqlı, üstdən tünd yaşıl, altdan açıq yaşıl rənglidir. Çiçəkləri süpürgəvari çiçək qrupunda yerləşir, bəzən bircinsli, çox vaxt ikicinsli olur. Meyvəsi uzunsov qanadlı, bir toxumludur. Toxumunun 1000 ədədi 60-72 q olur. Meyvələri payızda yetişir. Kökdən pöhrə verərək yaxşı bərpa olunur. Çox tez böyüyür, meşə-çöl zonasında 30 m-dək, cənubda 60 m-dək hündürlüyə çatır.

Ekologiyası
-----------

Nəmişli, məhsuldar, neytral və ya onlara yaxın torpaqlara üstünlük verir. Meşələrdə təmiz və yaxud qarışıq meşələr əmələ gətirir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Samur-Şabran oval. BQ (Quba) Qobustan, BQ şərq, BQ qərb,Alazan-Əyriçay, KQ şimal, KQ mərkəz, KQ cənub, Nax. dağ. Lənkəran oval. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

İstifadəsi
----------

Oduncağı yüksək keyfiyyətə malik olduğundan mebel, təyyarəqayırma və s. sənaye sahələrində istifadə olunur. Adi göyrüşün bir çox forma müxtəliflikləri vardır. Bakı şəhərinin yaşıllıqlarında ən çox təsadüf edilən F. monophulla – biryarpaq göyrüş formasıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1057.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q156907
* Wikispecies: Fraxinus excelsior
* APDB: 166739
* APNI: 59333
* ARKive: fraxinus-excelsior
* BioLib: 40411
* Ecocrop: 6271
* EoL: 595387
* EPPO: FRXEX
* GBIF: 3172358
* GRIN: 282
* iNaturalist: 125440
* IPNI: 609009-1
* IRMNG: 11257655
* ITIS: 502663
* IUCN: 203367
* MoBotPF: 282928
* NBN: NBNSYS0000003949
* NCBI: 38873
* NZOR: 3388d0f5-2393-4546-ad8f-2b2854dd5918
* NZPCN: 3954
* PalDat: Fraxinus\_excelsior
* PfaF: Fraxinus excelsior
* PFI: 9215
* Plant List: kew-369664
* PLANTS: FREX80
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:609009-1
* Tropicos: 23000019
* VASCAN: 6727
* VicFlora: fc2622ed-46f4-4a2b-9907-9917b14585ca
* WFO: wfo-0000832453

 |
**Kamran Ağakərim oğlu İsrafilov** (5 sentyabr 1979, Bakı- 12 fevral 2018, Bakı) – Azərbaycanın tanınmış teleaparıcısı, İctimai Televiziya və Radio Yayımları şirkətinin uşaq və digər verilişlərinin aparıcısı, müxtəlif televiziya və dövlət səviyyəli layihələrin ssenari müəllifi, o cümlədən Mərdəkan Mədəniyyət sarayının və Uşaq Teatr Studiyasının bədii rəhbəri.

Həyatı
------

Kamran İsrafilov 5 sentyabr 1979-cu ildə Bakı şəhərində, ziyalı ailəsində anadan olub. O, 1985-ci ildə 29 saylı orta məktəbin birinci sinfinə qəbul olunub. Kiçik yaşlarından teatra, musiqiyə və ədəbiyyata böyük maraq göstərən Kamran, hələ şagird ikən öz məktəbli yoldaşları ilə müxtəlif nağıllar əsasında tamaşalar hazırlayıb, məktəb səhnəsində çıxış edirdi. 1996-cı ildə orta məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirərək elə həmin ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatr kollektivinin rejissoru fakültəsinə qəbul olunur. 2000-ci ildə isə həmin universitetin teatrşünaslıq ixtisası üzrə magistratura pilləsinə daxil olur və 2002-ci ildə fərqlənmə ilə bitirir. Bir neçə müddət Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrında aktyor kimi fəaliyyət göstərir.

Daha sonra Kamran İsrafilov uzun illər , İctimai Televiziyada uşaq və digər verilişlərin aparıcısı kimi fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə baş tutan "Novruz Bahar Festivalı"nın aparıcısı olur. Fransanın Strasburq şəhərində UNESCO-nun qərargahında Azərbaycan Dövlət Gənclər Simfonik Orkestrinin və Uşaq Xorunun iştirakı ilə "Azərbaycanın xoşməramlı mələkləri" adı altında keçirilən konsertin lentə alınmasında, həmçinin Türkiyədə keçirilən "Uluslararası 23 nissan Çocuk Festivalı"nın və bir sıra digər tədbirlərin işıqlandırılmasında yaxından iştirak edir.

2016-cı ildə Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə çəkilmiş Əbədi ezamiyyət sənədli filmində, tarixi şəxsiyyət və ictimai xadim Əlimərdan bəy Topçubaşov obrazını canlandırır. Kamran İsrafilov 2016-cı ildən 2018-ci ilədək Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsinin tabeçiliyində olan Mərdəkan Mədəniyyət Sarayının bədii rəhbəri vəzifəsində çalışır. Burada "Kam-Kam" Uşaq Teatr Studiyasını yaradır. O, nəinki uşaq tamaşalarının ssenari müəllifi və quruluşçu rejissoru kimi çıxış edirdi, həmçinin aktyor kimidə uşaqlarla bir səhnəni bölüşürdü. Kamran İsrafilov 2009-cu ildə ailə həyatı qurub, bir övladı var.

Kamran İsrafilov 12 fevral 2018-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

* Əbədi ezamiyyət (film, 2016)-rol:Əlimərdan bəy Topçubaşov

İstinadlar
----------

* 
* 
*
**Zaysan** — Qazaxıstanda şəhər, Şərqi Qazaxıstan vilayətinin Zaysan rayonunun inzibati mərkəzi.

Səng silsiləsinin ətəklərində, Janqiztobe dəmir yolu stansiyasından 378 km cənub-şərqdə (Semipalatinsk - Almatı xəttində) yerləşir. Hava limanı var.

Zaysan, əsasən ətli və yunlu qoyunçuluq yetişdirən böyük bir heyvandarlıq bölgəsinin mərkəzidir.

Tarixi
------

Dairə fərmanları əyalətə çevrildi, 1857-ci ildə bölgələrin meydana gəlməsi dövründə Zaysan bölgəsi yaradıldı və Zaysan postu mahalın inzibati və siyasi mərkəzi oldu. Şəhərdə bir rayon idarəsi, gömrük, xəzinə, post-teleqraf bürosu və şəxsi köməkçi təsərrüfatı var idi. 1880-ci ildə şəhəri Semipalatinsklə birləşdirən teleqraf xətti çəkildi.

Zaysan postunu iki hissəyə bölən Zhemeny çayının şərq hissəsi "Kazak Sloboda" adlanmağa başladı və böyük bir küçədən ibarət idi və qərb hissəsində 3-4 küçə, Asiyalılar üçün ibtidai məktəb, Potanin taxta kilsə, bir icra məmuru evi, ticarət zalı, 110 kərpic və 7 taxta ev yazdı.

Daxili və xarici ticarət üçün əlverişli olan Zaysan şəhəri sürətlə genişləndi, Qərbi Çin və Monqolustan ilə qarşılıqlı ticarət gücləndi. Hər il may ayında təşkil edilən Nikolskaya Yarmarkası ticarət həcmini artırdı. Sabun, pivə zavodları, kərpic fabrikləri, yun və dəri emalı fabriki kimi yerli əhəmiyyətli olan müəssisələr açılmağa başladı. Zaysan şəhəri ucuz xammalla zəngindir və bir çox tacir gəlməyə başladı.

19-cu əsrin sonlarında Zaysan bir ticarət şəhəri kimi tanındı. Tacirlərin və məmurların uşaqları üçün, oğlanlar üçün Asiya ibtidai məktəbinə əlavə olaraq, 1883-cü ildə qızlar üçün ibtidai məktəb açıldı.

Zaysan rayonu çoxmillətli olmuşdur. Burada qazaxlar, ruslar, tatarlar, özbəklər, türkmanlar, qırğızlar, çinlilər və başqa xalqların nümayəndələri yaşayırdılar.

Böyük Vətən müharibəsi illərində bölgədən döyüşmək üçün 6559 nəfər ayrıldı, onlardan 2500 nəfəri öldü.Hal-hazırda şəhərdə 29 müharibə veteranı qalıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2019 года". Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. 2020-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-01.
2. ↑  "В Зайсане после волнений назначили нового акима". 2020-02-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-10.

Ədəbiyyat
---------

* Зайсановский пост // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.

Xarici keçidlər
---------------

* Zaysan rayonu (qaz.) (rus.)
**Telefon bankçılığı**- bu sistemdən müştərilər öz ev və ya iş telefonları vaitəsilə bankın kompüterləri ilə əlaqə yaradaraq istifadə edirlər. Bu cür xidmət növü bütün müştərilərə telefon olan hər bir yerdən əlaqəli nömrələr verilərək təqdim edilir. Ancaq istifadə olunan telefon mütləq rəqəmli digital olmalıdır. Telefon bankçılığında müştərilər həm öz şəxsi hesabları ilə əməliyyatlar edir və döviz, altın və fon hisselerinin alış və satış dəyərləri kimi məlumatlar ala bilməkdədirlər.

1973-cü ildə ilk dəfə ABŞ-də Seanttle First National Bank tərəfindən göstərilən bu xidmət növündən istifadə edənlərin çox az sayda olması ilə bağlı bir neçə ay sonra bu xidmət növü 1979-cu ilə qədər dayandırılmışdır.

Telefonla göstərilən xidmətlərdən ən geniş istifadə olunanlar faiz dərəcələri haqqında məlumat alma, qızıl və valyuta məzənnələri, bankların yatırım fonlarının alış və satış dəyərləri ilə əlaqəli məlumat alma, faksla hesap işləri, kredit kartları ilə əlaqəli limitin soruşulması, lazımi vəsaitin ödənməsi, son ödeme tarixi kimi məlumatların əldə edilməsi və müddətsiz hesabdan ödəmə aparılır.
**Əlixan bəy Cavanşir** – (?-1612), hərbi mühəndis

Həyatı
------

Əlixan bəy Cavanşir hərbi mühəndis idi. 1607-ci ildə şahın Şirvan səfərində Kür çayının üzərindən panton körpü salmışdı. 1612-ci ildə isə Gəncə qalasının təmirinə başçılıq etmişdi. Tarixçi İskəndər bəy Münşi Türkman Əlixan bəy və qardaşı Mirzəhüseyn bəy Cavanşirin başına gələn əhvalata öz ünlü əsərində xeyli yer ayırıb.

Tarixçi yazır: "İkinci qəziyyə Əlixan bəy Cavanşir və qardaşı Mirzəhüseyn bəyin ölümü ilə bağlıdır. Cavanşir eli Qarabağ tərəkəmələrindəndir. Cavanşir otuz iki oymaqdan ibarət olan Otuziki elinə bağlıdır ki, onların babaları o elin əmirləri olublar. Onların ailəsi, oymaq və elləri rumluların istilası zamanı Qarabağda qalmışdılar. Mirzəhüseyn bəy də rumlulara tabe idi.

Bir neçə il sonra kiçik qardaş olan Əlixan bəy cahanpənah şahın sarayına gələrək yaxınları zümrəsinə girdi və şahanə tərbiyə oldu. Dünyanı bəzəyən şah Azərbaycana hərəkət edəndə Mirzəhüseyn bəy mülazimləri içində idi, çünki o zaman könüllülər yox idi. Əmirlərin göstərişi ilə el ona tabe oldu. 
El və oymaqlar gəlib, o tərəfdə dayanır. Əlixan bəy müxtəlif vəzifələr alaraq Gəncənin təmir işlərinə başlayır.

Günlərin bir günü Gəncə hakimi Məhəmməd xan Ziyadoğlu səfərə çıxır. Onun şəhərdə olmadığından istifadə edib, qardaşını öldürmək fikrinə düşürlər. (Əlixan bəy) Cavanşir bir neçə nəfərlə Ziyadoğlunun evinə yollanır. Həmin vaxt Mirzəhüseyn bəy də orda idi. Ora yaxınlaşanda xanın qardaşı iztirabdan özünü Məhəmməd xanın hərəmxanasına atır. Əlixan bəy hörmət etməyib, onun ardınca hərəmxanaya daxil olur və ordaca öldürür. Qacar qazilərindən bir neçə nəfər və Ziyadoğlu soyundan olan mülazimlər bu hörmətsizliyə narazılıqla yanaşırlar. Nəhayət, adı çəkilən qazilər və xüsusən Saray bəy hücum edib, ədəbsizlikdə iştirak etmiş altmış-yetmiş nəfərə yaxın cavanşiri qılıncdan keçirirlər. Elə həmin anda Əlixan bəyi də tapıb, qılınclayırlar və həyatına son qoyurlar. O, özündən çox razı, məğrur və iddialı idi. Böyük qardaşının hesabına hünər göstərirdi və nəhayətdə öz mükafatını aldı.

Məhəmməd xan çöldən gəlib, məsələdən halı oldu. Mirzəhüseyn bəy rumlular dönəmində çox fəsadlar törətdiyindən onu yanında saxlamağı məsləhət bilmir və ölümünə fərman verir".

Əlixan bəy 1612-ci ildə Saray bəy Ziyadoğlu-Qacar tərəfindən öldürülüb.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Cavanşir eli. "Soy" dərgisi, 10 (18), 2008.
* Ənvər Çingizoğlu, Fazil Baxşəliyev. Qarabağın el və obaları. Bakı: "Şuşa", səh.82.
* Ənvər Çingizoğlu. Hacılılar. Bakı: "Soy" dərgisinin özəl nəşri, 2004, 238 səh.

Həmçinin bax
------------

* Cavanşir eli
* Mirzəhüseyn bəy Cavanşir
**El Anaçyu** (*ing.* El Anatsui 1944, Qana) — alüminium örtüklər, qutular və metal əşyaları ilə tanınan müasir Afrika rəssamı.

Yaradıcılığı
------------

Anaçyu 1960 və 1970-ci illərdə müstəqillik qazandıqdan sonra Qərbi Afrikada bədii hərəkatların bərpası əsnasında özünü bir rəssam elan etdi.

O, yenilikçi olmaqla beynəlxalq səviyyədə tanınmışdır. Anaçyu işinin əsas mövzusu xarici
qüvvələrin güclü təsirindən ötəri Afrika mədəniyyətindəki dəyişiklikdir. Onun gözəl və kompleks əsərləri daha müasir təsirlərlə Afrika sənətinin ziddiyyətli tarixinin orijinal sintezini
əks etdirir. Qana və Nigeriyanın estetik
ənənələrinə əsasən əsərlər Qərbi Afrikanın mədəni, sosial və iqtisadi tarixini daşıyır.

Media
-----

Anaçyu yaradıcılıq karyerası boyunca ağac, keramika və boya daxil olmaqla, müxtəlif materialları sınaqdan keçirmişdir. Sonradan o metal obyektlərə, yüzlərlə və ya hətta minlərlə sənayenin təsirli bir sənət əsəri yaratmaq üçün materialları bir araya gətirdi.

Bioqrafiya
----------

Anaçyu 1944-cü ildə Qanada anadan olub, 1965-ci ildən 1969-cu ilədək Elm və Texnologiya Universiteti, Kvame Nkrumah adına İncəsənət Kollecində təhsil almışdır. Qanada
təhsilini bitirdikdən sonra Enugu əyalətində Nigeriya-Nsukka Universitetində dərs deyir. 
Afrika, Avropa, ABŞ və Yaponiyada əsərləri, heykəlləri geniş nümayiş olunur. Anaçyu, doğma
Qana ilə sıx əlaqə saxlayaraq, Nigeriyada yaşamağa və işləməyə davam edir.

Şəxsi sərgilər
--------------

* 2009 Process and Project
* 2008 Earth Growing Roots, San Diego State University Art Gallery
* 2008 Gawu
* 2008 Jack Shainman Gallery
* 2007 Gawu, Fowler Museum at UCLA
* 2007 Hood Museum of Art
* 2006 Asi, David Krut Projects
* 2005 Danudo, Skoto Gallery
* 2005 GAWU, Samuel P. Harn Museum of Art, Gainesville
* 2004 Gawu, Model Arts & Niland Gallery
* 2003 Oriel Mostyn Gallery
* 2002 October Gallery
* 1998 A Scultped History of Africa, October Gallery

İctimai kolleksiyalar
---------------------

* Stiftung Museum Kunst Palast
* Ghana National Art Museum
* Setagaya Art Museum
* Jordan National Gallery of Fine Arts
* British Museum
* Akron Art Museum
* The High Museum of Art
* Samuel P. Harn Museum of Art, Gainesville
* Hood Museum of Art
* University of Iowa Museum of Art
* Fowler Museum at UCLA
* The Metropolitan Museum of Art
* The de Young Museum
* National Museum of African Art

Mənbə
-----

1. 
2. 
3. 
4. 

1. ↑  Museum of Modern Art online collection (ing.).
2. ↑  RKDartists (nid.).
**Əlixan məscidi** — Naxçıvan şəhəri İstiqlal küçəsi, Əlixan məhəlləsində tarixi-memarlıq abidəsi.

Tarixi
------

Naxçıvan şəhərindəki Əlixan məhəlləsində əvvəllər fəaliyyət göstərmiş məscid binasından yalnız cənub tərəfdəki xaraba divarı qalır. Maraqlıdır ki, "salamat qalan" divarda 3x1,5 metr ölçüsündə iki mehrab yeri var. Əvvəllər binanın uzunluğu 25, eni 15, divarlarının eni isə 1 metr ölçüsündə çiy kərpicdən tikilib. Şimal tərəfdəki divarda ikitağlı taxta qapı, şərq divarda iki pəncərə ilə birtağlı qapı, qərb tərəfdəki divarda isə dörd pəncərələri olub. Hündürlüyü 6,5 metr olan binanın üstü qarağac tirlərlə örtülərək, divarlar saman-gillə suvanıb. Məsciddə eyni vaxtda 60 nəfər namaz qıla bilərdi. Binanın (otağın) içərisindən qara pərdə arakəsmə asılıb.

"Məscidin həyətində" Bazar çayı axmaqla çeşmə (kəhriz) quyusu olub. Binanın minarəsi olmadığından müəzzin taxta nərdivanla dama qalxıb əzan verərdi. İkinci Dünya savaşı ərəfəsində və 50-ci illərədək məsciddə məhəllənin dindarları namaz qılıb, mərasimlər (təziyələr) keçirərdilər. Məscidin axundu Hacı (Molla) Talıb olub.

Məhəllənin yaşlı nümayəndəsi mərhum Kamil Mirzəyev (1917-2003) dediklərinə görə, həmin məscid binasını məhəllənin xeyirxah insanı Əlixan Kəngərli tərəfindən tikdirib. Mərhum Kərbəlayı Əlixan Kəngərlinin (1888-1935) iki mərtəbəli iqamətgahı indiki H. Cavid məqbərəsi ilə üz-üzə olub. Otuzuncu illərdə Kərbəlayı Əlixan tutulub, 1918-20-ci illərdə erməni Andranikə qarşı şəhər (məhəllə) könüllülərini silahlandırdığı üçün güllələnib. Mərhumu Hacı Məhəmmədtağı Sidqinin (1854-1903) Naxçıvan qəbiristanlığındakı məzarı yaxınlığında dəfn ediblər. 1950-ci ildə ərazidəki "Nuhun qəbri" tarixi abidəsini buldozerlə sökəndə Kəngərli soyundan olan məzar yerləri də uçurulub.

1918-21-ci illərdə erməni quldurbaşı Andranik Ozanyan silahlı dəstəsi ilə şəhəri mühasirədə saxlayanda təslim olmaq üçün ultimatum yazıb göndərir. Əlixan məhəllə məscidi həmin illərdə naxçıvanlı vətənpərvərlərin düşmənə qarşı hərbi qərargahına çevrilir. Andranikin göndərdiyi ultimatum kağızının arxasında Əlixan Kəngərlinin tövsiyəsi ilə Şirəli bəyin (qohumunun) oğlu Bəhruz Kəngərli tayqulaq ulaq şəkli çəkərək altında ermənicə Andranikin adını yazıb geri göndərib.

1970-ci ildə məhəllə ərazisində söküntü işləri aparılarkən Əlixan məhəllə məscidi uçurulur və yerində güləş idman məktəbi binası tikilir. Hazırda binada Naxçıvan MR Gənclər və İdman Nazirliyinin inzibati idarəsi yerləşir.

Xarici keçidlər
---------------

*
**El Grafico** Argentinada aylıq nəşr edilən idman jurnalıdır. İlk dəfə 1919-cu ilin may ayında nəşr edilən bu dərgi ilk vaxtlarda həftəlik olaraq qəzet formasında çap edilirdi. Lakin sonradan tamamilə idman dərgisinə çevrildi. 2002-ci ildən etibarən isə dərgi aylıq olaraq çap edilməyə başlandı. *El Grafico* tək Argentinada deyil bütövlükdə Cənubi Amerikada ən çox bəyənilən idman dərgilərindən biridir. Jurnala ləqəb olaraq *La Biblia del deporte* ("İdmanların Bibliyası") deyilir

Tarix
-----

*El Grafico* ilk dəfə Konstansio Viqil tərəfindən 1919-cu ilin  may ayında nəşr edilmişdir. Viqil Uruqvay vətəndaşı idi və 1918-ci ildə böyük uğurla *Atlantida* jurnalının əsasını qoymuşdur. Amma 1919-cu ildə tragik həftənin nəticəsi olaraq fəaliyyətləri dəyandırdı və o, öz şəxsi çap məkanını əldə etməyə israrlı oldu. Beləliklə o, *El Grafico* dərgisinin əsasını qoymuş daha sonra isə uşaqlar üçün "Billiken" jurnalını və 1922-ci ildə qadınlar üçün nəzərdə tutulmuş "Para Ti" nəşrinin yaradıcısı olmuşdur. Dərgilərin baş qərargahı Buenos-Ayres şəhərində yerləşirdi.

*El Grafico* jurnalı ilk vaxtlarda adına uyğun olaraq ("Qrafik") yalnız şəkil və epiqraflardan ibarət idi və ilk vaxtlarda idman mövzulu jurnal deyildi. Burada bütün mövzularda xəbərlər və tədbirlərin məlumatı əks olunurdu. 1925-ci ildən etibarən isə idman dərgisinə çevrilmişdir.

Jurnalın ən çox satışı həyata keçirilən dövrü 1986 FİFA Dünya Kuboku turniri dövrünə təsadüf edir ki, həmin il keçirilən turnirdə Argentina yığması çempion olmuşdur və nəticədə: 690.998 ədəd satılmışdır. Jurnalın ikinci ən çox satış dövrü isə 1978 FİFA Dünya Kubokuna təsadüf edir ki, həmin vaxtda jurnal 595.924 ədəd satılmışdır. Jurnalın üz qabığında ən çox əks edilən idmançı, 134 dəfə olmaqla Dieqo Armando Maradona olmuşdur. Sonrakı pillələrdə 58 dəfə Daniel Passarella və 54 dəfə Norberto Alonso gəlir.

2002-ci ilin aprel ayınadək jurnal aylıq deyil həftəlik dərc olunurdu.

Məzmun
------

Jurnalda əsasən futbol mövzusuna geniş yer ayrılsada həmçinin yüngül atletika, reqbi, tennis, boks, basketbol, otüstü hokkey idman növləri üzrədə xəbərlər dərc olunur.

Qalereya
--------

* Rikardo ZamoraRikardo Zamora
* Xose M. MorenoXose M. Moreno
* Karlos SosaKarlos Sosa
* Xose SanfilippoXose Sanfilippo
* Bobbi ÇarltonBobbi Çarlton

İstinadlar
----------

1. ↑  "El Gráfico". Europa World Plus. 24 September 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 August 2015.
2. ↑  "Preguntas frecuentes, official site". 2018-04-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-16.
3. 1 2  "El Gráfico". Publicitas. 24 September 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 July 2015.
4. ↑  ""Recorrida por la historia de El Gráfico"". 2019-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-16.
Xalid Hüseyni (2007-ci il)
**Və dağlardan səda gəldi** *(ing. And the Mountains Echoed)* — əfqan əsilli amerikalı yazıçı Xalid Hüseyninin 2013-cü ildə çapdan çıxmış üçüncü romanı.

Süjet
-----

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***
Abdulla və bacısı Pəri 1952-ci ilin Əfqanıstanının Şadbag adlı kiçik bir kəndində ataları və ögey analarıyla birlikdə yaşayırlar. Ataları Sabur davamlı iş axtarmaqda, yoxsulluq və çətin qış şərtlərilə mübarizə aparmaqdadır.

Adı kimi gözəl və yaxşı xasiyyəti olan Pəri, qardaşı Abdullanın hər şeyidir. Bacısına qardaşdan çox valideyn olan Abdulla onun uğrunda, hətta qurban getməyə hazırdır. Onun üçün etməyəcəyi heç bir şey yoxdur. Hətta qardaşı, Pərinin kolleksiyasına əlavə etmək istədiyi ən dəyərli lələyi əldə etmək üçün yeganə ayaqqabılarından da keçməyə razıdır. Və gecələr bir tək çarpayını paylaşmaq məcburiyyətindədirlər.

Pəri və Abdulla, atalarıyla Kabil çölünə tərəf yola çıxanda onları gözləyən, həyatlarını bir-birindən qoparacaq taledən xəbərsizdirlər: Bəzən bir əli qurtarmaq üçün bir barmağından keçməlisən.

Nəsillərdən və qitələrdən keçərək bizi Kabildən başlayıb Paris, San-Fransisko və Tinosun Yunan adalarına tərəf səfərə çıxaran Xalid Hüseyni yeni romanında, həyatımız boyunca etdiyimiz seçimləri, ən yaxınlarımız tərəfindən məruz qaldığımız ümidsizlikləri, bizi təsvir edən və həyatımızı şəkilləndirən ölçüləri sonsuz müdriklik, mərhəmət hissi və həvəslə izah edir.

**Xəbərdarlığın sonu**

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dehghan, Saeed Kamali.* "Why Iran has 16 different translations of one Khaled Hosseini novel". The Guardian. 2017-06-23. 2021-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-25.  (#apostrophe\_markup)

Həmçinin bax
------------

* Xalid Hüseyni

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Xalid Hüseyni |
| --- |
| Romanlar | Çərpələng uçuran (2003) • Min möhtəşəm günəş (2007) • Və dağlardan səda gəldi (2013) |  |

* "Xalid Hüseyni VƏ DAĞLARDAN SƏDA GƏLDİ" (az.). qanun.az. 2014-04-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-18.
**Nəsir Müseyid oğlu Sadıqzadə** (1926, Şuşa, DQMV – 1996, Bakı) — Azərbaycan teatr rejissoru, aktyoru, pedaqoq və müəllimi.

Həyatı
------

Nəsir Sadıqzadə orta təhsilini başa vurduqdan sonra, 1961-1968-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsində təhsil alıb. 1964-1965-ci illərdə Moskvada A.V. Lunaçarski adına Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunun (indiki Beynəlxalq Teatr Akademiyası) "Rejissorluq" kursunu bitirib. Nəsir Sadıqzadə Füzuli, İrəvan, Sumqayıt, Xankəndi teatrlarında quruluşçu rejissor və baş rejissor işləyib. Ömrünün son iyirmi ilində, əsasən, pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. İstedadlı rejissor 1965–1966-cı illərdə Gəncə teatrında baş rejissor,1970–1973-cü illərdə Naxçıvan DMDT-də baş rejissor işləyib. Müxtəlif illərdə Cəfər Cabbarlının "Aydın", Mirzəİbrahimovun "Kəndçi qızı", Viktor Rozovun "Sabahın xeyir" (1962), Yusif Əzimzadənin "Nəsrəddin", Aleksandr Şirvanzadənin "Cinli", Toktobolat Əbdülmöminovun "Şikayət qəbul edilmir" (1963), Əziz Nesinin "Bura gəlin" (1965), Bəxtiyar Vahabzadənin "Yağışdan sonra" (27 dekabr 1972), İlyas Əfəndiyevin "Məhv olmuş gündəliklər" (29 aprel 1973), Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara", Otiya İoselianinin "Araba hələ aşmayıb" (1976), Sergey Mixalkovun "Xərçənglər" (29 may 1982) pyes və dram əsərlərinə quruluş verib. Bir sıra filmlərdə çıxış edib."Bəxt üzüyü" filmində yaddaqalan Tanrıbəy obrazını yaradıb. Uzun illər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində müəllimlik və pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Filmoqrafiya
------------

1. Mən ki gözəl deyildim (film, 1968)
2. Şeytan göz qabağında (film, 1987)
3. Qətl günü (film, 1990)
4. Zirzəmi (film, 1990)
5. Bəxt üzüyü (film, 1991)
6. Qəzəlxan (film, 1991)
7. Qara "Volqa" (film, 1994)
8. Həm ziyarət, həm ticarət... (film, 1995)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nəsir Sadıqzadə – 95". 2022-12-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-10.
2. ↑  ""Bəxt üzüyü"nün Tanrıbəy dayısından bilmədiklərimiz". 2022-12-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-10.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-09.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan teatr ensiklopediyası
* "Nəsir müəllimli illər"ə səyahət
* Nəsir Sadıqzadə haqda film çəkilir
**İvan Vladimiroviç Fiqurovski** (15 avqust 1865) — alim, professor, iqlimşünas, metroloq. Azərbaycanın əməkdar elm xadimi.

Həyatı
------

İvan Vladimiroviç Fiqurovski Rusiyanın keçmiş Vladimirovskaya quberniyasının Pyatdus kəndində 1865-ci il avqustun 15-də dünyaya göz açmışdır. Ali təhsilini Varşava universitetində fizika-riyaziyyat ixtisası üzrə almışdır. Demək olar ki, onun həyatının ən məhsuldar illəri məhz Qafqazla bağlıdır. O, ömrünün təxminən 40 ilini burada keçirmiş və pedaqoji, elmi və elmi-təşkilati fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Öz dövründə o, Azərbaycanın əməkdar elm xadimi adını da almışdır.

Yaradıcılığı
------------

Meteorologiya sahəsində o, ilk təcrübəsini Sankt-Peterburqda Nikolayevski Baş Fizika Rəsədxanasında (BFR) qazanmışdır. Lakin tezliklə o, Tiflis Fizika Rəsədxanasına (TFR) keçmişdir. Hansı ki, bu rəsədxana Qafqazda XIX əsrin ortalarından başlayaraq iqlim məsələlərinin həll olunduğu yeganə müəssisə idi. Bundan başqa o, İrkutsk meteoroloji rəsədxanasında da işləmişdir.

Alim Azərbaycanda işə 1920-ci ildən etibarən başlamışdır. Bakıda, Azərbaycan Politexnik İnstitutunda meteorologiya və iqlimşünaslıqdan dərs demiş və kənd təsərrüfatı fakultəsinin dekanı olmuşdur. Sonralar bu fakultənin bazası əsasında Gəncədə kənd təsərrüfatı institutu yarandı. Orada o, pedaqoji işini dvam etdirmiş və 10 il fizika və meteorologiya kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

1937-ci ildə professor Fiqurovski SSR EA-ın filialı olan Azərbaycan Elmlər Akademiyasında ilk dəfə təşkil olunmuş Coğrafiya bölməsinə rəhbər seçilir. Bu bölmə sonradan H.Əliyev adına Coğrafiya institutu adını və Elmlər Akademiyası isə müstəqil olaraq Milli statusunu aldı.

Fiqurovskinin iqlim tədqiqatlarına marağı Qafqazda meteoroloji müşahidə stansiyalarını hazıralması ilə məşğul olarkən, Nikolayevski BFR-ın xronikasını çapa hazırlayarkən və TFR-nın aylıq bülletenlərinin nəşrində iştirak edərkən yarandı. 1902-ci ildə o özünün ilk Qafqaza aid iqlim xülasəsini hazırlamış və bu xülasəni iqlimşünaslıq, hidrologiya və balneologiya üzrə xadimlərin qurultayında təqdim etmişdir.

İlk dəfə Qafqazda iqlimin müxtəlifliyini o, V.Keppenin Yer kürəsinin iqlim təsnifatı əsasında sistemləşdirməyə cəhd etmişdi. Bu sistemin əsasını bitkilərin əyalətə görə paylanması, əyalətlərin daxilində isə bir-biri ilə empirik seçilmiş iqlim göstəricilərinə görə fərqlənən ərazinin bölünməsi təşkil edirdi.

Qafqazda meteostansiyalarda müşahidələr nəticəsində kifayət qədər material toplandığından 1905-ci ildə Fiqurovski belə tədqiqatların nəticəsi olaraq onun ilk monoqrafiyasıni 1912-ci ildə "Qafqaz iqliminin təcrübi tədqiqatları" (*rus.* "Опыт иследования климатов Кавказа") adı altında işıq üzü gördü. Bu onun həm formatına həm də həcminə görə ən böyük işi olmuşdur.

Fiqurovski Qafqazda Azərbaycanın iqlimşünaslığının banisi hesab edilir. O, özündən sonra 10 monoqrafiya qoymuşdur ki, onların da çoxunun tərkibində regionun həm böyük, həm də kiçik miqyaslı xəritələri, çoxlu sayda Azərbaycanın, Gürcüstanın və Rusiyanın dövri nəşriyyatında çıxan məqalələr yer alırdı.

İstinadlar
----------
**Vistəhm** yaxud **Bistam** (*bilinmir* – 600, Ktesifon) — Sasanilər dövlətinin hökmdarlığına iddiaçı, Bavinin nəvəsi.

İlkin dövrləri
--------------

Vistəhm və qardaşı Vinduyə İspahbudan sülaləsindən idilər, sərkərdə Bavinin nəvəsi olmaqla bərabər II Xosrovun dayıları idilər. Cənubi İraq bölgəsinin irsi hakimləri olub, imperiyada yüksək yerlərdə vəzifə sahibi idilər. Ataları Şapurun IV Hörmüz tərəfindən öldürülməsindən sonra Vistəhm onun torpaqlarını almışdı. Hörmüzün sərt siyasəti 590-cı ildə Bəhram Çubin üsyanına səbəb olmuşdu. Bəhram öz ordusu ilə Ktesifonu mühasirəyə alarkən Hörmüzün siyasətindən bezən Vistəhm və qardaşı Hörmüzü həbs edərək kor etdilər və II Xosrovu taxta çıxardılar. Lakin bunlar Bəhramı dayandıra bilmədi və qardaşlar Xosrovla birgə Azərbaycana qaçmağa məcbur qaldılar. Yolda Bəhram tərəfindən saxlansalar da Vinduyih özünü Xosrov kimi qələmə verərək qardaşının qaçmasına şərait yaratdı.

Blarafon döyüşü
---------------

 *Əsas məqalə: Blarafon döyüşü*
591-ci ilin avqustu II Xosrov 12000 Erməni süvarisi, Vistəhm 8000 Azərbaycan əsgəri ilə Qazaka yaxınlığında Bəhram Çubini məğlub edərək yenidən şah oldu.

Üsyanı
------

Xosrov taxtı ələ keçirdikdən sonra Vinduyihi saray xəzinəsinin sədrliyinə, Vistəhmi isə Şərqin ispahbudanlığına - Təbəristan və Xorasan hakimliyinə təyin etdi. Lakin tezliklə atasının intiqamını almaq fikrinə düşən Xosrov Vinduyihin ölümünə fərman verdi. Vistəhm qardaşının öldürülməsini xəbərini alan kimi üsyana qalxdı və şahlığa iddia etməyə başladı. Vistəhmin Xosrova təhqiramiz məktubu haqqında Dinəvəri belə bir sitat gətirir:

> Sən taxta məndən daha layiq deyilsən. Mən isə İsgəndərə qarşı döyüşən Daranın oğlu Daranın nəslindənəm. Siz Sasanilər bizə kələklə üstün gəldiniz, haqqımızı əlimizdən aldınız və bizə ədalətsiz davrandınız. Sənin baban Sasan bir çoban idi.
> 
> 

Üsyana dəstək toplamaq üçün Bəhram Çubinin bacısı Qordiya ilə evlənmiş, oğlu Şapuru isə öz ordusunun sipəhsaları təyin etmişdi. Ceyhundan Ərdəbilə qədər geniş bir ərazini idarə edən Vistəhm hətta şərqdə iki Eftalit knyazını da hakimiyyəti altına ala bilmişdi. Erməni mərzbanı IV Smbat Baqratuninin başçılığı altında ona qarşı Sasani ordusu göndərilmiş, Vistəhm müharibəni qazanmağa az qalmış, Priok adlı hun knyaz tərəfindən öldürülərək başı Xosrova göndərilmişdi.

Ailəsi
------

Oğulları Tiriyu və Vinduyə ərəblərə qarşı Sasani ordusunda sərkərdə olmuşlar. Yerinə qardaşı oğlu Fərrux Hörmüz keçmişdir.

Mənbə
-----

1. ↑  Pourshariati, Parvaneh (2008). Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran. London and New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-645-3.
2. ↑  Encyclopedia Iranica - Shapur Shahbazi (1989), BESṬĀM O BENDŌY