**Şantaj problemi** – müqavilə nəzəriyyəsində, bir tərəf ilə əlaqə qurmaq və ya saxlamaq üçün xüsusi sərmayələri zəruri etdikdə, digər tərəfə isə investisiya qoyulmamışdan əvvəl mövcud olan şərtlərdən daha yaxşı şərtlərlə şantaj etmək imkanı verildikdə, iki iqtisadi agent arasında yaranan problem. İnvestisiyaların spesifik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlardan imtina etmək və/və ya alternativ şəkildə istifadə etmək çətindir. Yatırılan investisiyalar tərəflərin danışıq qabiliyyətini dəyişdirir ki, bu da şantaj ehtimalına gətirib çıxarır.

Şantaj problemi müqavilələr nəzəriyyəsində və sənaye bazarları nəzəriyyəsində öyrənilir.

Problemin təsviri
-----------------

Tutaq ki, komponentlərin alıcısı hansısa yeni məhsulun istehsalında maraqlıdır. Bunun üçün ona bazarda olmayan konkret komponentlər lazımdır. Komponentlərin tədarükçüsü onların istehsalını təşkil edə bilər, lakin bunun üçün ona investisiya lazımdır. Əgər son məhsulun qiyməti zəmanətlə hər iki firmanın xərclərini ödəmək üçün kifayət qədər yüksəkdirsə, o zaman ortaq layihəyə başlamaq üçün kifayət qədər qazanc əldə edəcəklər. Bununla belə, bütün layihənin həyata keçirilməsi üçün təchizatçı xüsusi investisiyalar qoymalıdır. Məsələn, layihənin həyata keçirilməsi üçün xüsusi avadanlıq almaq. Spesifiklik o deməkdir ki, onlar yalnız həmin müştəri ilə münasibət kontekstində məna kəsb edir.

Spesifikliyi çox geniş başa düşmək olar. Məsələn, məhsul standart ola bilər, lakin alıcı öz müəssisəsinin bilavasitə yaxınlığında fabrik tikməyi tələb edə bilər. Zamanın spesifikliyi var:

* məhsulun dəyəri onun istehsal dövrü ilə bağlıdır (qəzet və jurnallar);
* istehsalın seriyalı xarakteri;
* məhsul tez xarab olur (meyvə);
* mallar saxlanıla bilməz (elektrik).

Spesifiklik ölçüsü kvazirentin məbləğidir, yəni cari dəyəri ilə investisiyalardan istifadənin alternativ üsullarından ən sərfəlisi arasındakı fərqdir. Kvazirent imkan dəyərinə bərabərdir.

İnvestisiya qoyulduqdan sonra alıcının müqavilə şərtlərini öz xeyrinə yenidən müzakirə etmək həvəsi var. Yatırılan investisiyanın spesifik xüsusiyyətinə görə təchizatçının şantajlara qarşı durması çətin olacaq. Məsələn, yan tərəfə komponentlər vermək üçün yeni istehsaldan istifadə etmək onun üçün çətin olacaq. Nəticədə təchizatçının danışıq qabiliyyəti azalır, alıcı isə artır. Beləliklə, konkret investisiyalar qarşı tərəfin fürsətçi davranışı üçün stimul yaradır.

Formal model
------------

Fürsətçi davranış üçün stimulların yaranması aşağıdakı modeldən istifadə etməklə təsvir edilə bilər. Tutaq ki, qazlı içki istehsalçısı yeni məhsul buraxmağı planlaşdırır və bunun üçün xüsusi formalı şüşələrə ehtiyacı var. Rəqabət bazarında onların istehsalı üçün sifariş verə və təchizatçının rəqabətli seçimini apara bilər. Müsabiqənin qalibi istehsala başlamaq üçün xüsusi {\displaystyle F} investisiya etməli olacaq. Bu halda, investisiyaların bərpa dəyəri {\displaystyle S}-a bərabərdir. Bu məbləğə xüsusi avadanlıq satıla bilər. Butulkaların bütün partiyasının istehsalının ümumi dəyişən dəyəri {\displaystyle TVB} olacaqdır. İçki partiyasının istehsalının dəyəri {\displaystyle TVP}, hazır məhsulun satışından əldə edilən gəlir isə {\displaystyle R}-dır. İçki istehsalçısı şüşə tədarükçülərini dəyişə və ya təkbaşına istehsala başlaya bilər, lakin bunun üçün o, {\displaystyle T} axtarış xərcini çəkməli və yenidən {\displaystyle F} investisiya etməli olacaq.. İki firmanın ümumi əməliyyat mənfəəti {\displaystyle V=R-TVB-TVP}-dir. Tərəflər bunu necə paylaşacaqlarına qərar verməlidirlər. Məsələn, təchizatçıya ödəniş investisiyanı kompensasiya etməlidir. Əgər təchizatçı rəqabətli bazarda seçilibsə, onda onun iqtisadi mənfəəti sıfıra bərabər olacaq.

Uzunmüddətli münasibətdən imtina edilərsə, təchizatçı {\displaystyle F-S}-ı, alıcı isə {\displaystyle F+T}-ı itirəcək. Təchizatçı və alıcı itkiləri onların qoyulmuş investisiyanın spesifikliyinin kvazirent ölçüsüdür. Kvazirent nə qədər böyükdürsə, investisiyalar bir o qədər spesifikdir və uzunmüddətli əlaqələr bir o qədər gəlirlidir. Uzunmüddətli münasibətdən imtina {\displaystyle O=(V-F-T)+S} xalının azalması ilə nəticələnəcək. {\displaystyle V} və {\displaystyle O} arasındakı fərq uzunmüddətli münasibətin saxlanmasının faydasını göstərir:

{\displaystyle Q=V-O=F-S+T\geq 0}.

Yeni təchizatçı tapmaq üçün heç bir xərc yoxdursa {\displaystyle T=0}. İnvestisiyadan asan gəlir əldə etmək imkanı ilə {\displaystyle F=S}. Onda kvazirent sıfırdır: {\displaystyle Q=0} və uzunmüddətli münasibət saxlamaqla ondan imtina etmək arasında heç bir fərq yoxdur. Əgər {\displaystyle Q>0} olarsa, uzunmüddətli əlaqə faydalıdır.

Eyni zamanda, müsbət kvazirent müqavilənin ilkin şərtlərini dəyişdirmək üçün stimullar yaradır. Təchizatçıya {\displaystyle TVB+F} ödəmək əvəzinə, içki istehsalçısı dəyişən xərclərin cəmindən və əvəzetmə dəyərindən bir qədər çox ödəməyi təklif edəcək: {\displaystyle TVB+S+\varepsilon }. Bu, bazarı tərk etməkdən yaxşıdır, lakin {\displaystyle F-S+\varepsilon } itkisinə səbəb olur. Eynilə, təchizatçı {\displaystyle TVB+F} əvəzinə {\displaystyle F+T+TVB-\varepsilon } haqqı tələb edə bilər ki, bu da yenisini tapmaqla bağlı ümumi xərclərdən bir qədər azdır. təchizatçı və sonrakı istehsal.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bolton P.; və b.* Contract theory. London: MIT press. 2005. 560–563. ISBN 0-262-02576-0.  (#explicit\_et\_al)
2. ↑  *Church J. R. Ware R.* Industrial organization: a strategic approach (PDF). Boston: Irwin McGraw Hill. 2000. 70–71. ISBN 0-256-20571-X.
3. ↑  *Masten S. E.* Case Studies in Contracting and Organization. 1996. ISBN 9780195092523..
4. ↑  *Church J. R. Ware R.* Industrial organization: a strategic approach (PDF). Boston: Irwin McGraw Hill. 2000. 70–71. ISBN 0-256-20571-X.
5. ↑  *Church J. R. Ware R.* Industrial organization: a strategic approach (PDF). Boston: Irwin McGraw Hill. 2000. 70–71. ISBN 0-256-20571-X.
6. ↑  *Church J. R. Ware R.* Industrial organization: a strategic approach (PDF). Boston: Irwin McGraw Hill. 2000. 71–72. ISBN 0-256-20571-X.