**Əxbarilik** (ərəb. الاخبارية; əl-əxbariyyə) On iki imam şiəliyinin azlıq məktəbidir. On iki şiələrin əksəriyyətini təşkil edən Üsulilar kimi Əxbarilər də Quran və Hədislərə əməl edirlər. Bununla belə, Əxbarilər ictihaddan (İslam fəqihləri ilə əsaslandırma) istifadə etməyi rədd edirlər. Bu o deməkdir ki, Əxbarilər Mərcənin təqlidini rədd edir və "On dörd məsum"dan başqa hər kəsin qanuni hökmlərinə tabe olmağın haram olduğuna inanırlar.

Əxbarilər İmam Muhəmməd Mehdinin təqlid etdiyi usul-ul-fiqh Əxbarilər İmamın məsum olması və yeganə etibarlı mərcə olduğunu əsas gətirərək qəbul etmirlər. Əxbarilər dini hökmlər və ya islam fiqhi haqqında biliklərini On dörd Məsumdan (ə) gələn hədislərdən, heç bir insanın təfsir etməsinə icazə vermədən əldə edirlər. Əxbarilər həmçinin Quranın təfsirini və tam İslami bilikləri imamlardan müasir dövrümüzə qədər ötürürlər.

Əxbarilər ictihad ve müctəhidləri rədd edirlər. Onlar bunu İmam Mehdinin Kiçik Qeybənin dördüncü etibarlı yoldaşı olan Əli ibn Məhəmmədə yazdığı son məktub əsasında tətbiq edirlər. Məktubda İmam Mehdi buyurur:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Kim mənim qeybim zamanı özünü imam naibi deyirsə, yalançıdırsa və Allahın dinindən uzaqlaşdırılıbsa, Allaha böhtan atmış olur; özü də azmışdır və başqalarını da azdırır. O, həmişə zərər içində olacaq. Mənın, Allahın, Allahın peyğəmbəri, və peyğəmbərin nəslinin lənəti onun üzərinə olsun, hər an və hər şəraitdə. | "|

Əxbarilər Hədis-ül-Tariqə əsaslanaraq yalnız imamları Ayatullah (آيات الله "Allahın nişanələri") adlandıra biləcəyini iddia edirlər.

İyirmi birinci əsrdən etibarən Əxbarilər Şiə İslamında kiçik bir azlıq təşkil edir, Usulilər isə əsas əksəriyyət təşkil edir. Əxbarilik bir hərəkat olaraq Məhəmməd Əmin əl-Astarabadinin (ö. 1627) yazıları ilə başlamış və ən böyük təsirini mərhum Səfəvi (1501-1736) və Səfəvidən sonrakı erkən dövrlərdə əldə etmişdir. Lakin az sonra Məhəmməd Baqir Behbəhani (ö. 1792) digər Üsuli müctəhidləri ilə birlikdə Əxbariləri soyqırım etməyə və Əxbari hərəkatını aradan qaldırmağa cəhd etdi.

Zəmin
-----

Əxbariliyin məqsədi budur ki, İslamda Məsumların hədislərindən başqa heç bir şey mötəbər dəlil ola bilməz. Əxbarilər təməllərini "İki əhəmiyyətli şeyin hədisi"nə (Səqaleyn hədisi) həsr edirlər, burada İslam peyğəmbəri Məhəmməd öz ardıcıllarına ölümündən sonra yalnız iki ilahi hidayət mənbəyinə - Qurana və onun nəslinə tabe olmağı buyurmuşdur, Əhli-Beyt. Buna görə də, Mehdinin Böyük Qeybə getməsindən sonra baş verən yeni hadisələrdə belə, əxbarilər Əhli-beyt ənənələrinə əməl etməyə davam edirlər, İmam Məhəmməd əl-Mehdinin dediyi kimi: Ey qeybəm, bizim rəvayətlərimizin rəvayətçilərinə müraciət et, çünki onlar sənin üçün mənim dəlilim, mən isə onlar üçün Allahın hüccətiyəm". Əxbarilər ictihada əsaslanan fətvaları rədd edir, Əhli-beytdən rəvayətlər gətirmədən Quran təfsirinin yazılmasının caiz olduğunu da rədd edirlər. Əxbari təfsir əməlini qadağan etmək üçün "Səqəleyn" hədisini və on iki imamın bir neçə səhih hədislərini sitat gətirir. Əxbarilər hədisin ümumiləşdirilməsinə inanmırlar, hədisi ya doğru, ya da zəif deyirlər; daha sonra onlar şiələrin dörd kitabında toplanmış hədislərin etibarlı olduğuna inanırlar.

Əxbarilər Vilayəti-Fəqih qəti şəkildə rədd edərək deyirlər ki, din təbliğatçılarının siyasətdə heç bir rolu yoxdur və din xadimləri siyasi liderlərə nəsihət etməli, lakin Əhli-beyt kimi kamil olmadığı üçün heç nəyi idarə etməməlidirlər. Əxbarilər on ikinci imamın qeybində din və dövlətin ayrılmasına inanır, deyirlər ki, ancaq məsum hakim imam dini və dövləti birləşdirəcək lazımi elm və nemətə malikdir; və yalnız gözlənilən şiə imamının gəlişindən sonra yerinə yetiriləcək.

Əxbarilər şəriətin yalnız məsumlardan olan əbədiliyinə inanırlar, ona görə də Quranı təfsir etmək hüququ yalnız tam biliyə malik olan 14 məsumun (əl-rasıxun fil-ilm; ərəb: الراسخون فی العلم) qədərdir. Usulilər zamanla fiqhin dəyişməsi və təkamülünə inandıqları halda, Usul-ul-fiqh. Əxbarilər, On dörd Məsumun hökmlərini təfsir etmədən rəvayət edən və ya rəvayət edən ölü və ya diri Mühəddisdən dini hökmləri və ya İslam fiqhini axtarırlar. Bundan əlavə, Əxbarilər deyirlər ki, On dörd Məsum (bura şiə imamları da daxildir) heç vaxt ictihad etməyə icazə verməmişdir. Əgər əxbarilər bir şeyin haram və ya halal olduğuna əmin deyillərsə, həmişə onu haram zənn edib, Allah və əhli-beyt üçün ondan bəraət alırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Welcome to Akhbari.com". akhbari.org. 2023-07-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-15.
2. ↑  "Akhbari". akhbari.com. 2006-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-15.
3. ↑  İzahlı Dini Terminlər Lüğəti. 82–83. ISBN 978-9952-8370-9-4.
4. ↑  "Welcome to Akhbari.com". akhbari.org. 2023-07-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-15.
5. ↑  Gleave, *Scripturalist Islam*, 2007: p.xvi
6. ↑  Bihar al-Anwar, Allamah Majlisi
7. ↑  "Hadith-e-Tariq" (PDF). 2023-11-15 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2023-11-15.
8. ↑  *Momen, Moojan,* An introduction to Shi'i Islam : the history and doctrines of Twelver Shi'ism (Athna Ashri "اثناء عشری"), Oxford: G. Ronald, 1985, səh. 222, ISBN 978-0-85398-201-2
9. ↑  *Momen, Moojan,* An introduction to Shi'i Islam : the history and doctrines of Twelver Shi'ism, Oxford: G. Ronald, 1985, səh. 127, ISBN 978-0-85398-201-2
10. ↑  Bahar al-Anwar Vol. 53, p. 181
11. ↑  *Kohlberg, E.* "AḴBĀRĪYA". Encyclopædia Iranica. 6 April 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 April 2016.
12. ↑  *Momen, Moojan,* An introduction to Shi'i Islam : the history and doctrines of Twelver Shi'ism, Oxford: G. Ronald, 1985, səh. 185, ISBN 978-0-85398-201-2
13. ↑  "The Stages of Development of Shi'a Jurisprudence". Al-Islam.org. 2016-08-15. 2019-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-15.
14. ↑  "Our Misfortune Regarding Ijtihad Against the Texts | Books on Islam and Muslims". Al-Islam.org. 2012-10-15. 2013-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-31.
15. ↑  "History of Khalifa Umar bin al-Khattab – Testament and Assessment of Umar – Section 16 – Islamic History". alim.org. 2020-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-15.