recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Valid Sənani** (tam adı: *Valid Möhsün oğlu Sənani*; d.12.5.1935 İçərişəhər - v. 23.1.2011, Bakı) — televiziya işçisi, ssenarist.

Həyatı
------

1935-ci il mayın 12-də İçərişəhərdə, məşhur aktyor Möhsün Sənaninin ailəsində anadan olub. Atası Möhsün Sənani məşhur aktyor olub. 1952-ci ildə 7 nömrəli orta məktəbi qurtarıb və Bakı Dövlət Universitetinin geologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1957-ci ildə BDU-nun geoloji-coğrafiya fakültəsini bitirmişdir. 1955-ci ildə Azərbaycan radiosunda diktor işləməyə başlayıb. 23 yanvar 2011-ci ildə vəfat edib.

### Ailə həyatı

1961-ci ildə Ofeliya Sənani ilə ailə qurub. 1 oğlu, 1 qızı, 3 nəvəsi, 1 nəticəsi var.

* Aktyor Möhsün Sənaninin oğludur.
* Aktrisa Ofeliya Sənaninin həyat yoldaşıdır.

Fəaliyyəti
----------

1958-ci ildən 1967-ci ilədək radionun "Xəbərlər" baş redaksiyasında redaktor, böyük redaktor, baş redaktorun müavini, 1967-1991-ci illərdə baş redaktor, proqram baş redaksiyasının direktoru vəzifələrində işləyib. 1991-ci ilin martında Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi sədrinin müavini seçilib. Bu vəzifədə qalmaqla 1998-2001-ci illərdə AzTV-nin "Səhər" redaksiyasında redaktor, 2001-2005-ci illərdə "Lider" televiziyasında dublyaj redaktoru, 2005-ci ilin may ayından ömrünün sonunadək "Space" televiziyasında redaktor işləyib.

Azərbaycan televiziyasının ilk futbol şərhçisidir. Bir sıra radiooçerklərin, radiokompozisiyaların müəllifidir. Bakıda keçirilən mühüm dövlət tədbirlərinin, habelə keçmiş sovet respublikalarında Azərbaycanla bağlı tədbirlərin radio və televiziya ilə canlı yayımlarının aparıcısı olub.

Respublika qəzetlərində müasir radio və televiziyanın aktual problemləri barədə məqalələri dərc edilib. Onun hazırladığı aparıcılar müxtəlif televiziya kanallarında uğurla işləyirlər. Qərb Universitetində jurnalistlərə "Azərbaycanda radio və televiziyanın yaranması və inkişafı tarixi" və "Nitq mədəniyyəti" fənlərindən dərs deyir. Beynəlxalq Jurnalistlər İttifaqları Konfederasiyası Şurasının üzvüdür.

Mükafatları
-----------

1989-cu ildə "Əməkdar Jurnalist" fəxri adına layiq görülüb.

Filmoqrafiya
------------

1. Sual-reportaj (film, 1985)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Valid Sənani". 2019-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
2. ↑  "Valid Sənani: "Artıq bizim vaxtımız keçib, cavanlar gəlir"". 2009-10-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-10-15.
**Cohor** - (malay dilində: Johor, Cavi əlifbası ilə:جوهور) - İnzibati mərkəzi Cohor Baru, federasiyanın tərkibinə daxil olan Malayziya ştatı, Malayziyada sultanlıq. Senay - beynəlxalq aeroportuna malikdir.

Coğrafiyası
-----------

Cohor Malayziya ştatları arasında ərazisinə görə beşinci, əhalisinə görə ikinci yeri tutur. Malakka yarımadasının cənub hissəsində yerləşir. Ştatın ən hündür nöqtəsi Qnunq Ledanq (1276 m) dağıdır. Sahil xətlərinin uzunluğu 400 km.-ə yaxındır. İqlimi - evvatorial, müsson. İllik yağıntının müqdarı orta hesabla 1778 mm. orta illik temperatur 26 — 28 °S.-dir.

Tarixi
------

Cohorun adı ərəb mənşəli olub "qiymətli daş" deməkdir. Sultanlığın əsası XVI əsrin əvvəllərində Portuqaliya işğalçılarından qaçmağa müvəffəq olan sonuncu Malakka hökmdarı sultan Mahmud Şahın oğlu tərəfindən qoyulmuşdur. Sultanlıq tərəfindən Riau arxipelaqı və Pakanq tutulduqdan sonra imperiyaya çevrilmiş və həmin ərazilərin idarə olunması üçün canişinlər göndərilmişdir. Cohor dəfələrlə Portuqaliya işğalçılarına hücumlar etsə də, Malakkanı geri qaytara bilməmişdir. Malakka portuqaliyalılar tərəfindən işğal olunduqdan sonra və burada yaradılan müstəmləkəçilərin əsas dayağına çevrilən Portuqaliya hakimliyi 130 il ərzində Coxor sultanlığının boğaza nəzarəti tamamilə öz əlinə almasına mane olmuşdur. 

1641-ci ildə hollandlarla ittifaqa girən Cohor Malakkanı ələ keçirməyə müvəffəq olsa da, sonralar sultanlıq ara müharibələri nəticəsində zəifləyərək öz gücünü itirmişdir.

1864-1895-ci illərdə hakimiyyətdə olan sultan Əbu Bakar uzaqgörən və uğurlu siyasəti, ingilislərlə və qonşu Sinqapur dövləti ilə yaratdığı normal münasibətlər sayəsində ölkədə firavan həyat səviyyəsinin yaradılmasına və sosial-iqtisadi inkişafın sürətlənməsinə müvəffəq oldu. Əldə etdiyi uğurlara görə ona "Yeni Coxorun atası" titulu verilmişdir.

1914-cü ildə ölkədə Böyük Britaniya müşaviri Kempbell fəaliyyətə başlamışdır.

İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Coxor-Baru şəhəri yaponların Malay əməliyyatı zamanı Malayziya yarımadasında ələ keçirdikləri sonuncu şəhər olmuşdur. Yaponiya generalı Tomoyuki Yamasita buradan Sinqapurun işğal edilməsi məqsədilə təşkil olunan hərbi əməliyyatlara rəhbərlik etmişdir.

Coxor 1948-ci ildə Malay Federasiyasının tərkibinə daxil olmuş, bu federasiya 1957-ci ildə öz müstəqilliyini elan etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Laporan Kiraan Permulaan 2010". Jabatan Perangkaan Malaysia. səh. 27. 2010-12-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2015.

Mənbə
-----

* Джохор // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Xarici keçid
------------

* Coxor imperiyası
* Coxorun xəritəsi Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine

| ⛭Flag of Malaysia Malayziyanın inzibati bölgüsü |
| --- |
| Ştatlar | Cohor Cohor • Kedah Kedah • Kelantan Kelantan • Malakka Malakka • Neqeri Sembilan Neqeri Sembilan  • Pahanq Pahanq • Perak Perak • Perlis Perlis • Pinanq Pinanq • Sabah Sabah • Saravak Saravak • Selanqor Selanqor • Trenqanu Trenqanu |
| Federal Ərazilər | Kuala-Lumpur Kuala-Lumpur • Labuan Labuan • Putracaya Putracaya |
**Aşir Atlı** (*türk.* Aşir Atlı) (1881 – 23 oktyabr 1957, Türkiyə) — Türk əsgəri və siyasətçisi.

Həyatı
------

1864-cü ildə Böyük çərkəz sürgünü zamanı daha əvvəl Balkanlara, sonra isə Anadoluya köçən adıgeylər ailəsinə məxsus olan Mehmet bəyin oğlu idi. 1903-cü ildə hərbi məktəbi, 1906-cı ildə isə Hərbi Akademiyanı kapitan rütbəsi ilə bitirdi. Birinci Dünya müharibəsində İraq cəbhəsində müxtəlif komandirliklərdə rəhbərlik etmişdi.

Hərbi fəaliyyəti
----------------

27 iyun 1918-ci ildə 2-ci tümən, 23 dekabr 1919-cu ildə 16-cı tümən və 1921-ci ilin avqustunda 16-cı bölmə komandirliyinə təyin edildi. 23-cü bölməyə komandirlik etdiri müddətdə İzmir Şərq Cəbhəsi Milli Qüvvələrinə komandirlik etdi. Bu cəbhədə birlikdə döyüşdüyü Kuva-yi Seyyarenin Marmara və Anadoludakı üsyanları yatırmağa göndərilməsi səbəbilə Kuva-yi Seyyarenin komandiri Çərkəz Ethəmin ilə onun arasında bəzi anlaşılmazlıqlar oldu. Yunanıstanın hücumundan və irəliləməsindən sonra və çərkəz mənşəli olduğundan Bursalıların yıxılmasından general-mayor Bəkir Sami bəy ilə birlikdə Bursanın yunanların əlinə keçməsində cavabdeh oldu. Lakin onun xidmətlərini bilən və təqdir edən Mustafa Kamal Paşanın məsələyə müdaxilə etməsi və Türkiyə Böyük Millət Məclisində onları müdafiə etməsi səbəbilə arxa cəbhədə Antalya Valiliği və Region Komandirliyinə təyin edildi. Onun missiyası 1920-ci ilin noyabrından 1921-ci ilin avqustuna qədər davam etmişdir. Bu missiya zamanı italyanlarla siyasi və hərbi əməkdaşlığı inkişaf etdirdi. Kütahya-Əskişəhər döyüşündə yenidən cəbhəyə təyin edildi və Sakarya meydan döyüşü baş verən bir vaxtda polkovnik rütbəsinə yüksəldi.

Böyük hücumda və Dumlupınar döyüşündə 6-cı Korpusun 16-cı tümən komandiri idi. Qələbədən sonra 2-ci və 3-cü ordunun Baş Qərargah rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 1925-ci ildə general-mayor rütbəsinə yüksəldi və Paşa oldu. 1925–1928 illəri arasında Milli Müdafiə Nazirliyində xidmət etdi.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

8 may 1930-cu ildə öz istəyi ilə general-mayor rütbəsindən təqaüdə çıxdı. 1939-cu ildən etibarən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin VI, VII və VIII dövrlərində Kütahya, Bursa və Qaziantepin millət vəkili oldu.

Medal və təltifləri
-------------------

* Məcidiyyə ordeni 2-ci dərəcəsi
* "Müharibə" medalı (Osmanlı imperiyası)
* Gümüş "Ləyaqət" medalı (Osmanlı imperiyası)
* Gümüş "İmtiyaz" medalı (Osmanlı imperiyası)
* "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası)

Həmçinin bax
------------

* İtaliya-Osmanlı müharibəsi
* Balkan müharibələri
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Mənbə
-----

* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 200.
**Nəhəng tuya** (*lat.* Thuja plicata) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin tuya cinsinə aid bitki növü.

Vətəni Şimali Amerika nın qərb hissəsidir, başlıca olaraq okeanın sahilboyu zolağında, aran yerlərdə, kifayət qədər nəm torpaqlarda yayılmışdır. Yan budaqlar qısa, küt, vəziciksizdir. əlverişli şəraitdə hündürlüyü 40–70 m-ə və diametri 120-240 sm-ə sıx ensiz-piramida formalı çətiri olan ağacdır. Qabığı qırmızı-qəhvəyi rəngdə olub, üzərində çatlar vardır. Şaxələrinin üst tərəfi parlaq tünd-yaşıldır. İynəyarpaqları xaçşəkilli və ya yumurtaşəkillidir, ucu biz, vəziciklidir, üzərində ağımtıl zolaqları vardır. Rəngli formaları kompozisiyalar düzəltmək üçün yararlıdır. Qozaları dərivarı, uzunsov-oval olub, uzunluğu 10-12 sm-dir. Azərbaycan da qışı yaxşı keçirir; küləyə, kölgəyədavamlı, quraqlığa həssasdır. Torpağa az tələbkardır, lakin kifayət qədər rütubətli torpaqlarda daha yaxşı bitir. Toxumla asan, qələmlə çətin çoxalır. Azərbaycada Gəncədə, Naxçıvanda, Astarada, Abşeronda yaşıllaşdırılmada rast gəlinir. 500 ilə qədər yaşayır. Mədəni şəraitdə 1853-cü ildən becərilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q147417
* Wikispecies: Thuja plicata
* BioLib: 2424
* Calflora: 7981
* EoL: 1034889
* EPPO: THUPL
* FEIS: thupli
* FNA: 200005457
* FoC: 200005457
* GBIF: 2684171
* GRIN: 36593
* iNaturalist: 48252
* IPNI: 60443333-2
* IRMNG: 10766935
* ITIS: 18044
* IUCN: 42263
* MoBotPF: 279606
* NBN: NHMSYS0000464436
* NCBI: 3316
* NZOR: 61b96424-d2c3-48cc-95ec-67389cdb65fc
* NZPCN: 4866
* PFI: 12735
* Plant List: kew-2433061
* PLANTS: THPL
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60443333-2
* SANBI: 211-3
* Tropicos: 9400235
* VASCAN: 4712
* WCSP: 378546
* WFO: wfo-0000407856

 |
Rusiya qanunlarına uyğun olaraq, dövlət təbiət qoruqları təbii proseslərin və hadisələrin təbii gedişatını, bitki və heyvan dünyasının genetik fondunu, bitki və heyvanların müəyyən növlərini və icmalarını qorumaq və öyrənmək məqsədi ilə federal əhəmiyyətə malik ekoloji, tədqiqat və ekoloji təhsil müəssisələridir. və unikal ekoloji sistemlər. Qoruqlar xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin növlərindən biridir (SPNA).

2016-cı ilin sonuna Rusiyada 103 dövlət təbiət qoruğu fəaliyyət göstərdi, ümumi sahəsi 27 milyon hektardan çox (su sahələri istisna olmaqla)

Tarixi və statistik məlumatlar
------------------------------

Rusiyada ilk qoruq - Barguzinsky Qoruğu - 11 yanvar 1917-ci ildə Buryatiya ərazisində yaradılıb. Gələcəkdə qorunan ərazilərin siyahısı genişlənəcəkdir. Barguzinsky-dən əlavə ən qədim ehtiyatlar Həştərxan (1919), Ilmensky (1920) və Qafqazdır (1924).

Ən böyük Rusiya ehtiyatları Böyük Arktikadır (41 min km²-dən çox), Komandorsky (36 min km²-dən çox) və Wrangel Island (22 min km²-dən çox). Rusiyadakı ən kiçik ehtiyatlar Belogorye (21 km over-dən çox) və Prioksko-Terrasnı və Galichya Gora (hər ikisi 50 km²-dən azdır). Ehtiyatların çoxu (sayı ilə) Krasnoyarsk, Primorsky və Xabarovsk ərazilərində yerləşir.

Ehtiyatların çoxu Rusiya Federasiyasının Təbii Sərvətlər və Ekologiya Nazirliyinə tabedir, lakin bəziləri Rusiya Elmlər Akademiyasının (RAS) və digər nazirliklərin səlahiyyətindədir: Uzaq Şərq Dəniz (Dəniz Biologiyası İnstitutu, Rusiya Elmlər Akademiyasının Uzaq Şərq Bölməsi), Kedrovaya Yastığı və Ussuriysk (Biologiya və Torpaq İnstitutu, Rusiya Elmlər Akademiyasının Uzaq Şərq şöbəsi). , Ilmensky (Rusiya Elmlər Akademiyasının Ural şöbəsi), Galichya Gora (Rusiya Federasiyası Təhsil və Elm Nazirliyinin Voronej Dövlət Universiteti) və Şərqi Uralski (Federal Atom Enerjisi Agentliyinin Mayak İstehsalat Birliyi).

İstinadlar
----------

1. 1 2  Федеральный закон от 14 марта 1995 года № 33-ФЗ (ред. от 29 июля 2017 года) "Об особо охраняемых природных территориях" Arxivləşdirilib 2012-08-05 at the Wayback Machine  
Постановление Правительства РСФСР от 18.12.1991 N 48 "Об утверждении Положения о государственных природных заповедниках в Российской Федерации"(с изменениями и дополнениями) Arxivləşdirilib 2017-12-14 at the Wayback Machine
2. ↑  Государственный доклад «О состоянии и об охране окружающей среды Российской Федерации в 2016 году» (PDF). Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации. 2017.

Həmçinin bax
------------

* Rusiya milli parkların siyahısı
* Rusiya ehtiyatlarının siyahısı

Xarici keçidlər
---------------

* Каталог государственных природных заповедников России на портале Минприроды РФ
* Информационно-справочная система «ООПТ России»
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Nəfəs (dəqiqləşdirmə).
**Nəfəsçəkmə təcnis** — aşıq poeziyasında təcnis şeir formasının şəkillərindən biri.

Təcnisin ən çətin növlərindən biri də gedər-gəlməz və ya nəfəsçəkmə təcnisdir. Bu formalı şeir onu qoşan, düzən sənətkarın daha çox ifaçılıq səriştəsi, güclü səs diapozonu olması, mahir saz çalmaq məharəti ilə əlaqədardır.

Nəfəsçəkmə təcnisdə "hüff" şəklində nəfəsin geri çəkilməsi ilə rədif yaradılır. Çox nadir hallarda yaranan nəfəsçəkmə təcnisin müsəddəs formalı bir nümunəsinə Aşıq Əsədin yaradıcılığında rast gəlinir:

Eşidib bilənlər, arif olanlar,  

İnsan neçə şeydə eyləməzmi hüff.  

Bir tayfa görübən xəbər olanda,  

Cavabın verəndə eyləməzmi hüff.  

Xoş dilinən onu təkrar eyləsən,  

Cavabın verəndə, ay edər of-of.  

  

Bayqular məskəni yara qalyanı,  

Tutubdu dəstinə yar a qalyanı,  

Doldurub verəndə yara qalyanı,  

Çəkəndə ləbində eyləməzmi hüff.  

O şirin ləbindən busə dilədim,  

Baxar, başın bular, ay edər of-of.  

  

Gözüm əldə gördü o zərbabını,  

Könül həmdəm istər öz ərbabını,  

Şərbaf toxuyanda o zərbabını,  

Məkiyə tel atanda eyləməzmi hüff.  

Məkik atıb şirin karın görəndə,  

Bir teli qırılsa, ay edər of-of.  

  

Süvari səməndi bir gündə minə,  

Bir gündə atıla, bir gündə minə,  

Əjdaha Əsədi bir gün dəminə,  

Səra çəkəndə eyləməzmi hüff.  

Vəfalı yar qəbrim üstən keçəndə,  

Yada salar ağlar, ay edər of-of.

İstinadlar
----------

1. ↑  Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, səh.483-484

Mənbə
-----

* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.
**Cavanşirin heykəli** (*rus.* Бронзовая курильница из Кавказской Албании) — Qafqaz Albaniyası incəsənətinə aid tunc buxurdan.

Təsviri və tədqiqi
------------------

Azərbaycanın şimal vilayətlərindən (eləcə də müasir Cənubi Dağıstandan) tapılan, adətən VI-VIII əsrlərə aid edilən tunc qablar, kuzələr və buxurdanlar nadir sənət əsərləri arasında, hazırda Sankt-Peterburqdakı Dövlət Ermitajında saxlanılan, ötən əsrin əvvəllərində Naxçıvanda qədim əntiq əşyalar alverçisindən satın alınan tunc buxurdan xüsusi maraq doğurur. 35,6 sm hündürlükdə, tuncdan tökülmüş süvari heykəlciyi formasında olan bu buxurdan alimlərin (K.V.Trever, V.L.Lukonin, Q.Qoşqarlı və b.) ümumi rəyinə görə, yerli sənətkar tərəfindən düzəldilmişdir. Albaniya tarixinin ilk geniş tədqiqatçılarından olan K.V.Trever burada alban hokmdarı Cavanşirin təsvir olunduğunu güman edir. Onun bu gümana gəlməsinə səbəb bir tərəfdən heykəlcikdə Sasani şahlarına xas olmayan elementlərin varlığı, digər tərəfdən isə süvaridəki ikonoqrafik cizgilərin Moisey Kalankatlının Cavanşir haqqındakı məlumatına uyğun gəlməsidir. Azərbaycan alimləri Q.M.Əhmədov və N.İ.Rzayev də K.V.Treverin bu gümanının gerçək olduğunu təsdiq edirlər. Heykəl at üstündə, zəngin paltarda, başında albanların etiqad etdikləri Selena-Ay təsvirli tacla təsvir edilib.

* Heykəlin oturacağıHeykəlin oturacağı

İstinadlar
----------

1. ↑  Оsmanov F.L. Qafqaz Albaniyasının maddi mədəniyyəti. Bakı, 1984.
2. ↑  "Vitrin 37". 2017-07-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-20.
**Dengizik Xan** və ya **Dengizik Xaqan** (*Qədim türkcə (hunca): Tengizik Kan (mənası: Balaca Dəniz*; ən tezi 406 – 469, Bizans imperiyası) — Avropa Hunlarının 13-cü xaqanı. Atillanın 2-ci oğlu, İlekin kiçik, İrnekin də böyük qardaşı.

Həyatı
------

453-cü ildə Atillanın ölümündən sonra digər qardaşları İlek və İrneklə ayrı hökmranlıq etdilər. Çökən imperiyanın bir hissəsində üç qardaş fərqli bölgələrdə hökmranlıq edirdi. 460-cı ilin ilk yarısından etibarən Dengizik və İrnek vəziyyətlərini bərpa etməyə çalışdılar. Konstantinopola elçi göndərdilər. Sülh müqaviləsi bağlamaq, dostluq qurmaq istəyirdilər. Dunayın bir hissəsində Hunlar və Romalılar üçün sərbəst ticarət bazarının qurulmasını tələb etdilər, lakin I Leo bu istəkləri rədd etdi. Bu qərardan sonra iki qardaş ayrıldı. Dengizik bunu təhqir olaraq gördü və döyüşmək istədi, İrnek isə yeni cəbhə açmağın əleyhinə idi. Dengizik ordusu ilə birlikdə Histriyaya girdi. Onu qarşılayan Bizans komandiri Anaqastla güzəştə getməkdən imtina etdi və birbaşa imperatora bir elçi göndərdi. Torpaq və vergilər tələb etdi və bu baş verməsə Trakyaya gedəcəyini bildirdi. Qətiyyətli münasibətindən narahat olan I Leo cavab verdi: "Ona itaət etsəydi hər şeyi edərdi və düşmənçiliyi dostluğa və ittifaqa çevirmək çox xoş olardı", lakin danışıqlar nəticəsiz qaldıqdan sonra, 469-cu ildə Dengizik ilə Anaqast arasındakı müharibədə Hunlar məğlub oldu. Dengizik müharibədə öldürüldü və kəsilmiş başı Bizansın paytaxtı Konstantinopolda insanlar arasında gəzdi. Pasxa xronikası hadisəni belə izah edir: "Attilanın oğlu Dinzirikus (yəni Dengizik) Trakyada general Anaqastes tərəfindən öldürüldü. (Anaqastes onun) başını Konstantinopolisə gətirdi, Orta Küçədən keçdi və Taxta Sirkdəki dirəyə sabitlədi. Bütün şəhər ona baxdı."

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Pauly-Wissowa |
| Şəcərə və nekropolistika | WeRelate |
**YFU (vai-ef-yu)** – Youth For Understanding (Gənclik Anlaşma Tərəfdarıdır) şagird və tələbə mübadiləsi üzrə ən iri beynəlxalq ictimai təşkilat.

YFU Beynəlxalq ictimai təşkilatının əsası 1951-ci ildə Amerika millioneri və ictimai xadimi Reçel Anderson tərəfindən qoyulmuşdur. ABŞ və Almaniya arasında təşkil olunan ilk mübadilə proqramı İkinci dünya müharibəsi zamanı düşmən olmuş ölkələr arasındakı münasibətlərin bərpasına yönəlmişdi.

O dövrdən bəri artıq 60-a yaxın ölkə sözügedən təşkilata üzv olmuşdur. YFU 1994-cü ildən etibarən Avropa Təhsil Mübadiləsi üzrə Şuranın üzvüdür, 1996-cı ildən isə YUNESKO (UNESCO) tərəfindən ilin yekunlarına görə gənclərin beynəlxalq mübadiləsi sahəsində "Ən yaxşı təşkilat" kimi bəyan edilmişdir.

Bütün ölkələrdə YFU proqramı iştirakçı ölkələrin hökumətləri tərəfindən dəstəklənir. Hər ölkə öz yerli təşkilatı ilə təmsil olunur və digər üzv təşkilatların bərabərhüquqlu partnyoru qismində çıxış edir. YFU beynəlxalq təşkilatına Almaniya, İsveçrə, Fransa, Hollandiya, Belçika, Daniya, İsveç, Norveç, Finlandiya, ABŞ və s. kimi ölkələr daxildir.

Mənbə
-----

Xarici keçidlər
---------------

* YFU Beynəlxalq Gənclər Mübadiləsi
**Uşaq ölumünlə mübarizə cəmiyyəti** — XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş uşaq xeyriyyə cəmiyyəti.

Buzovna qəsəbəsində yerləşən yay koloniyası (1911)

Yaradılması
-----------

XIX əsrdə əhaliyə tibbi xidmət hələ tələbata cavab verə bilməsə də şəhər özünüidarə orqanları, ayrı-ayrı sahibkarlar Bakıda tibb müəssisələri açdırır, onlara maliyyə vəsaiti ayırırdılar. Məşhur neft sənayeçisi Musa Nağıyevin vəsaiti hesabına 1914–1918-ci illərdə tikilən xəstəxana bu gün də onun adını daşıyır. Bakıdakı Mixaylov xəstəxanası, doğum evi, uşaq və göz xəstəxanaları, 1901-ci ildə açılan və əhalinin yoxsul təbəqəsinə xidmət göstərən pulsuz ambulatoriya Bakı şəhər büdcəsi tərəfindən maliyyələşirdi. Tibbi xidməti əks etdirən 147№-li vitrində Mixaylov xəstəxanasının həyətində dayanmış tibbi yardım faytonu təsvir olunmuşdur, burada pulsuz şəhər doğum evinin 1898-ci il hesabatı və azərbaycanlı həkimlərə məxsus şəxsi əşyalar, sənədlər və onların istifadə etdikləri tibbi alətlər nümayiş olunur. Bu dövrdə Azərbaycanın bir qrup həkim və ictimai xadiminin səyi və doktor Yevsey Gindesin başçılığı ilə "*Uşaq ölümünə qarşı mübarizə ittifaqı*" adlı xeyriyyə cəmiyyəti yaradılmışdı. 1914-cü ildə bu cəmiyyətin sanatoriyası açılmışdı. Gindes eyni zamanda məktəblərdə sanitar nəzarətinin yaradılması layihəsini də hazırlamışdı. Həmin layihə (№ 1) və "*Uşaq ölümünə qarşı mübarizə cəmiyyəti*"nin Mərdəkandakı sanatoriyasının fotoşəkli (№ 9), eləcə də Azərbaycanın görkəmli həkimlərinin şəxsi əşyaları və sənədləri, Gindesin mühazirələri çap olunan kitabçalar və s. həmin vitrində nümayiş olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Vitrin 147" (az.). AMEA Tarix İnstitutu.  (#cite\_web\_url);  (#accessdate\_missing\_url)
**Müqəddəs Georgi kafedralı** — Efiopiyanın paytaxtı Əddis-Əbəbə şəhərində yerləşən kafedral. Kafedral səkkizguşəli forma şəklindədir. Şəhərin Çörçil yolu yaxınlığında yerləşir.

Haqqında
--------

Kafedral memar Sebastyon Kastaynanın layihəsi və 1896-cı ildə Adova döyüşündə ələ keçirilmiş italyan əsirlərin qüvvəsi əsasında ucaldılmışdır. Kafedral bir çox Avropa memarlığı elementlərini özündə saxlayır. 1937-ci ildə İkinci İtaliya-Efiopiya müharibəsində kafedral yandırılmişdır. 1941-ci ildə müstəqilliyini yenidən qazanan Efiopiyanın imperatoru Hayle Selasiyye tərəfindən bərpa edilmişdir. 1917-ci ildə Efiopiya imperatriçası I Zevditu, 1941-ci ildə imperatoru Hayle Selasiyyenin tacqoyma mərasimləri bu kafedralda keçirilmişdir.

Hazırda kafedralda muzey fəaliyyət göstərir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Efiopiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Məbəd** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Çinyanovo** (erz. Кендя) — Rusiya Federasiyası, Mordoviya Respublikası, Dubyonski rayonu ərazisində yerləşən kənd. Çinyanovo inzibati vahidliyinin mərkəzidir.

Coğrafiya
---------

Kənd Kanskyakley çayı sahilində, rayon mərkəzindən 10 km aralıda yerləşir. Atyaşevo dəmiryolu stansiyası ilə arasında məsafə isə 27 km-dir. Şimal və şərq hissədən meşə ilə əhatə olunmuşdur. Cənubunda Krasnaya Luqa, qərbində isə Povodimovo kəndləri yerləşir. Povodimovo kəndinə Lenin küçəsi ilə birləşir.

Adı
---

Ad bir antroponimdir. Xristianlığı qəbul edənə qədər mordoviyalılar arasında geniş yayılmış "Çindyan" (*Çindyans* ) adı ilə əlaqədardır.

Tarixi
------

Kənd XVII əsrin əvvəllərində salınmışdır. 1863-cü ilə aid Simbirsk vilayətinin yaşayış məntəqələrinin siyahısında Çinyanovo 118 həyət qeydə alınır. 1930-cu ildə kənddə «Azadlıq» (*rus.* «Свобода») adlı kolxoz təşkil edilmişdir. 1970-ci ildən kolxozun adı «Pobeda» olaraq adlandırılmışdır.

Görməli yerləri
---------------

* Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuşların şərəfinə qoyulmuş abidə.
* Çinyanovo ətrafında İmenkov mədəniyyətinə aid məskənlərinin qalıqları.

İnfrastruktur
-------------

Müasir dövrdə kənddə orta məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, tibb məntəqəsi, rabitə qovşağı, idman zalı, stadion, provaslav məbədi fəaliyyət göstərir. Kənddə «Erzyanka» xalq-etnoqrafik ansamblı mövcuddur.

### Küçələr

* Sovetskaya
* Koperativkaya
* Leninskaya
* Kooperativnaya
* Naberejnaya
* Qaqarin
* Molodyojnaya

Tanınmış şəxsləri
-----------------

* А. S. Şeqlov — yazıçı.
* Aleksdandr Arapov — eyzyan əsilli şair, yazıçı, jurnalist, tərcuməçi.
* О. P. Vasilkin — Mordoviya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar müəllimi.
* M. M. Fedetova — Mordoviya Respublikasının əməkdar həkimi.
* Mixail Sedoykin — erzyan əsilli muğənni.

Əhalisi
-------

2001-ci il Ümumrusiya siyahıya alınmasına kənddə 636 nəfər yaşamışdır. Əhalinin hamısı erzyan əsilli olmuşdur. 2016-cı il məlumatına görə isə kənddə 439 nəfər yaşayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Многоликая Мордовия: Село Чиндяново[*ölü keçid*] (rus.)
Uşaqlar günündə oğlanlar koynobori uçururlar.
**Uşaqlar günü** (こどもの日, *Kodomo no hi*?) – Yaponiyada hər ilin 5 mayında baş tutan milli bayram. Uşaqlar günündə ailələr oğlanlara döyüşçü kuklaları verirlər. Oğlan uşaqları koynobori uçururlar, kaşivamoçi və çimaki yeyirlər.

Tarixi
------

Bayramın orijinal adları **Tanqo festivalı** və ya **Süsən festivalı** idi. Qədim Çində hər ilin beşinci ayının beşinci günündə dərman bitkilərini toplamaq və karnizdən yomoqi asmaq ənənəsi mövcud idi ki, xəstəliklər evdən uzaq olsun. Bu ənənə Yaponiyaya keçəndə çəltik əkinçiliyi ilə bağlı olan tabularla və purifikasiya ritualları ilə əlaqələndirilmişdir. Tanqo festivalı ilə bağlı ilk tarixi qeydlər 839-cu ilin 5-ci ayının 5-ci gününə aiddir. Süsənlərin şəri qovduğuna inanıldığı üçün Nara dövründə insanlar həmin gün süsən çələngi taxırdılar. Bu adətlər zamanlar unudulsa da, müasir dövrdə bəzi evlərdə süsən və yomoqidən istifadə etmək ənənəsinə rast gəlinir. Digər adətlərə süsən ləçəkləri ilə birlikdə düyü şərabı içmək və suda üzən süsənlərlə birlikdə hamam qəbul etmək aiddir.

XII əsrdə döyüşçü təbəqənin güclənməsindən sonra süsənlər döyüş sənətləri ilə əlaqələndirilmiş və həmin gün oğlan uşaqlarına döyüşçü təsvirlərinə malik çərpələnglər vermək adəti geniş yayılmışdır. Edo dövründə oğlan uşaqlarına koynobori hədiyyə edilməyə başlanmışdır. Bunun səbəbi koy balıqlarının uğurla əlaqələndirilməsi idi, çünki qədim Çin əfsanəsinə görə çayın yuxarı axını ilə üzən koy balığı sonda əjdahaya çevrilirdi.

Hər ilin 3-cü ayının 3-cü günü qızlar üçün nəzərdə tutulan Gəlincik festivalı kimi qeyd olunduğu üçün 5 may tarixi zaman keçdikcə **Oğlanlar gününə** çevrilmişdir. 1948-ci ildə 5 May milli bayram elan olunmuş və adı dəyişdirilərək Uşaqlar günü olmuşdur. Lakin hələ də bəzi ailələrdə bu gün Oğlanlar günü kimi qeyd olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Kodansha Encyclopedia of Japan. səh. 279

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan. I cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 279. ISBN 0-87011-621-5. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2021.

Xarici keçidlər
---------------

* Kids Web Japan
**Araz daşqını (1896)** — Araz çayının tarixi boyunca aşağı axarlarda dəfələrlə dəyişikliklər olmuşdur. Çayın xüsusi ilə dağ və dərə zonalarından axdığından əsasən aşağı axarlarda düzənliyə çıxır. Burada isə çayın güçü sanki bütünlüklə tükədilir. Araz çayının əvvəllər Xəzər dənizinə bir başa çıxışı olmuşdur. 1896-cı ildə Araz tarixində son 100 ildən artıq müddətində ən güçlü daşqın müşahidə edilmişdir. Daşqın nəticəsində sahil bəndini uçmuş, suyunun bir hissəsi Muğan düzündən keçərək Xəzər dənizinə axmışdır. Bununla əlaqədər Muğan düzü suyun altında qalmışdır. Ərazi lil ilə örtülmüşdür. Bu fəlakətin nəticəsi olaraq əhalinin təsərrüfatlarına böyük zərər dəymişdir. Hətta bölgədə bir neçə göl (Ağçala, Mahmudçala və s.) əmələ gəlmişdir. Sonralar bənd bərpa edilmiş və Arazın suyu əvvəlki yatağına qaytarılmışdır. Arazın dənizə bir başa çıxışı isə kanallarla təmin edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Araz daşqını (1896)
2. ↑  "Araz çayı". 2020-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-17.
**Yohanna Bayştayner** (*alm.* Johanna Beisteiner‎; 20 fevral 1976, Viner-Noyştadt[d], Aşağı Avstriya[d]) — Avstriyalı klassik gitaraçı.

Bioqrafiyası
------------

Yohanna Bayştayner doqquz yaşında Viner Norştatda Yosef Matias Hauverin adına musiqi məktəbində musiqi öyrənməyə başlayır. 1992-ci ildə Vyana Musiqi və Səhnə Sənətləri Universitetinə gitara sinifini bitirir. Bundan əlavə Bayştayner musiqişünaslıq ixtisası üzrə təhsil alır və 2005-ci ildə "Fiqurlu konkisürmə, sinxron üzgüçülük və bədii gimnastikada klassik musiqi" (*alm.* Kunstmusik in Eiskunstlauf, Synchronschwimmen und rhythmischer Gymnastik‎) adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir.

Yohanna Bayştayner ilk günlərdən bu günə qədər geniş bir repertuara sahibdir. Xüsusilə bəstəkar Robert Qulya, Ruben Paçe və Eduard Şafranskinin əsərlərinin dünya premyeralarını səsləndirir. Gitaraşı ayrıca öz əsərlərini də bəstələyir və ifa edir. Bayştayner Soçi Simfonik Orkestri, Malta Filarmoniya Orkestri, Macarıstan Radio Simfonik Orkestri, Qraz Kamera Filarmoniyası, Budapeşt Simli Kamera Orkestri və dirijorlar Oleq Soldatov, Mişel Kastelletti, Bela Draxoşom, Axim Golubtin və rəqqas Rafael ramires ilə əməkdaşlıq etmişdir.

2017-ci ildə Bayştayner Malta Milli kitabxanasının yanında Manoel Teatrında konsert vermək üçün Valletta Beynəlxalq Barok Musiqi Festivalına dəvət edilir.

Yohanna Bayştayner madridli usta Paulino Bernabenin konsert gitarasında çalır.

Mükafatlar və fəxri adlar
-------------------------

2008: Konkordiya teatrının 200 illik kristal kuboku, (Monte Kastello di Vibio, İtaliya.)
2011: Almaniyanın Berlin şəhərindəki Hoenşyonhausen Qalasının Fəxri Üzvlüyü.
2016: Teatr della Konkordiya 2016-nın Minkusun Don Kixot baletinin mövzusundakı Fantaziya əsərinə görə mükafatları.

Diskoqrafiya
------------

### CD-lər

* *Dance Fantasy* (2001)
* *Salon* (2002)
* *Between present and past* (2004)
* *Virtuosi italiani della chitarra romantica* (2007)
* *Austrian Rhapsody* (2012)
* *Don Quijote* (2016)

### DVD-lər

* *Live in Budapest* (2010)

### Bədii filmlər üçün musiqi

Truce/Atəşkəs (ABŞ 2004, rejissor: Metyu Markoni),

S. O. S Love!/S. O. S. Sevgi! (Macarıstan 2007, rejissor: Tamas Şaş)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Johanna Beisteiner, Konzertgitarristin* Arxivləşdirilib 2014-12-23 at the Wayback Machine Биография Йоганны Байштайнер на сайте *Kultur Tirol*. 2011 г
2. ↑  "*Мировые премьеры*". 2017-06-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-13.
3. ↑  *Truce* Arxivləşdirilib 2019-06-02 at the Wayback Machine IMDb. 2005.
4. ↑  *S. O. S. Love!* Arxivləşdirilib 2019-06-15 at the Wayback Machine IMDb. 2007.
**"Bəşir"** (qəzet) — İraqda Cümhuriyyət elan edildikdən sonra Kərkükdə çap edilmiş ilk qəzet.

Məlumat
-------

"Bəşir" 1958-ci il 14 iyulda İraqda Cümhuriyyət elan edildikdən sonra Kərkükdə çap edilmiş ilk qəzetdir. Həftəlik türkcə-ərəbcə şəkilli ədəbiyyat nəşri olan "Bəşir" qəzeti ədəbi məqalələrdən başqa ictimai, səhiyyə, kənd təsərrüfatı və qanunvericilik kimi digər mövzuları əhatə etdiyi kimi ölkəyə aid daxili məsələlərlə bağlı siyasi məqalələrə də yer verirdi. İraq türkmanlarının haqqlarının müdafiəçisi olan bu mətbu orqan zaman keçdikcə xalq tərəfindən sevilən bir qəzetə çevrilib. "Bəşir" qəzetinin redaksiyası Kərkükdə Əvqaf küçəsində 7 qatlı Əvqaf binasının qarşısındakı ayrıca bir binada idi. Bu kirayəlik binanın bir hissəsindən qəzetin məsul müdiri vəkil ofisi kimi istifadə edirdi. Altı ay müntəzəm olaraq yayımlanmış "Bəşir" qəzetinin ilk sayı 1958-ci il 23 sentyabrda çap edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Əl Turas Əl Şəbi (dərgi)
* Afaq (qəzet)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dr. Şəmsəddin KUZƏÇİ.* İRAQ MƏTBUAT TARİXİ (1869-2019). Bakı: "CBS". səh. 78. ISBN 978-9952-516-66-1.
**Lətafət Əlizadə** (tam adı: *Lətafət Məmməd qızı Əlizadə*; 1942, Kirovabad – 2018, Bakı) — həkim-ginekoloq.

Haqqında
--------

Lətafət Məmməd qızı Əlizadə 1942-ci ildə Gəncə şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun müalicə-profilaktika fakültəsini bitirib. 1969-cı ildən Ana və Uşaqların Mühafizəsi ETU-nda kiçik elm işçi kimi çalışıb. Yasamal rayonu 2 saylı qadın məsləhətxanasında Əmək Veteranları Komitəsinin sədri, Yasamal rayonu Ağbircəklər Cəmiyyəti İdarə Heyətinin üzvü olub.

1992-ci ildən 1999-cı ilədək Təhsil Nazirliyinin nəzdində Tələbə və Müəllimlərin Xeyriyyə Fondunda sədr müavini işləyib. 2000-ci ildən Azərbaycan Respublikası Qadın Xeyriyyə Fondunda sədr müavini vəzifəsində ictimai fəaliyyətlə məşğul olub. Lətafət xanım Əlizadə Müharibə Veteranları Hərbçilər İctimai Birliyinin üzvü, ehtiyatda olan fəxri böyük leytenantdır.

Mükafatları
-----------

Lətafət Məmməd qızı Əlizadə Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan Respublikasının ictimai həyatında səmərəli fəaliyyətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib.

Ölümü
-----

Lətafət Əlizadə 2018-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan qadınlarının bir qrupunun "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2018-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-19.
2. ↑  "Azərbaycanda nüfuzlu şəxs ürək çatışmazlığından dünyasını dəyişdi". 2018-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-19.
**Lənkəran gülxətmisi** (*lat.* Alcea lenkoranica) — bitkilər aləminin əməköməciçiçəklilər dəstəsinin əməköməcikimilər fəsiləsinin gülxətmi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN B2ab (ii,iii, iv, v). Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqazın endemik növüdür. Regional IUCN Statusu: EN B2ab (ii,iii, iv, v).

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 100 sm-ə qədər hündürlükdədir. Yarpaqlar saplaqlı, altdan məxməri, xırda tükcüklü, ağımtıl, ya da boz rəngdə; üstdən-yaşıl, oval-uzunvari paylarla, 5-7 bölümlüdür Tacə parlaq-sarı rəngdə, 35-50 mm uzunluğundadır. Meyvələri 16-18 mm-dir, meyvəcikləri qanadlı, hamardır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri
------------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvəgətirmə dövrü iyun-avqust-sentyabr aylarına təsadüf edir. Toxum vasitəsi ilə çoxalır, quraqlığa davamlı, işıqsevən, qumlu düzənlikdə, psammofit qruplaşmalarda və dağ ətəklərində, moruq kollarının arasında rast gəlinir, dekorativ və dərman bitkisidir.

Yayılması
---------

Kür-Araz və Lənkəran ovalıqları (Lənkəran rayonu – Alekseyevka kəndi; Masallı rayonu).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın sayı azdır əhali tərəfindən geniş istifadə edilməsi populyasiyanın azalma tendensiyasını yaradır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen təsirlər (yerli əhali tərəfindən müalicə məqsədi ilə yığılması, otarılma).

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Tam mühafizə olunması təklif edilmişdir. Xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmır. AMEA Botanika Bağında (Bakı) becərilib. Növün yığılmasının qadağan edilməsi, yeni yayılma yerlərinin aşkar edilməsi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15355412
* GBIF: 5617534
* IPNI: 558687-1
* Plant List: kew-2627679
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:558687-1
* Tropicos: 19602614
* WFO: wfo-0000525148

 |
**Araz Elsəs** — azərbaycanlı ozan.

Həyatı
------

Araz Elsəs 27 noyabr 1971-ci ildə Güney Azərbaycanın Urmiya gölünün yaxınlığında yerləşən Sulduz şəhərində anadan olub. Uşaqlıq çağlarından musiqiyə böyük maraq göstərib. O, gənc yaşlarından doğma yurdunu doğma dildə oxşamağa başlayır. Sazı və sözü ilə illərin yuxusuna batmış ulusunu oyanmağa səsləyir.

Daha sonra siyasi səbəblərdən çətinliklərlə üzləşərək, 1991-ci ildə Quzey Azərbaycana köçür. 1997-ci ildə Avropa yazarlar parlamenti tərəfindən siyasi şair, ozan olaraq Norveçə çağırılır. O dövrdən Avropada yaşayır, müxtəlif ölkələrdə azərbaycanlılar içində konsertlər verir. 2000-ci ildə isə İsveçə köçüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Araz Elsəs Amsterdam və İzmirdə konsertlər verəcək". 2015-06-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-12-14.

Xarici keçidlər
---------------

* Ozan (film, 2005)
* Araz Elsəs. Hoydu Hoy (Youtube.com)
* Araz Elsəs. GünAz TV-də (Youtube.com)
* Araz Elsəs. Klip (Youtube.com)

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ***Musiqiçi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Vladimir Bruxti** (*rus.* Владимир Брухтий; 11 iyun 1945, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ — 16 iyul, 2004, Bakı, Azərbaycan) — sovet futbolçusu, müdafiəçi. SSRİ idman ustası.

Karyerası
---------

Vladimir Bruxti 1963-cü ildən 1972-ci ilədək Bakının "Neftçi" klubunda çıxış edib. Onun heyətində 258 oyun keçirib və 2 qol vurub. 1966-cı il mövsümündə "Neftçi"nin heyətində çempionatın bürünc medalını qazanıb. Növbəti mövsümdə isə SSRİ-nin 33 ən yaxşı futbolçu siyahısına daxil olub.

Karyerasını bitirdikdən sonra Bruxti Azərbaycanın gənclərdən ibarət komandalarını çalışdırıb. 1990-cı illərin əvvəllərində isə Ukraynanın "Vorskla Poltava" və "Krivbas" klublarına başçılıq edib. Ömrünün son illərində Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında dərs deyib.

Sabunçu qəbiristanlığında dəfn edilib.

Nailiyyətləri
-------------

* SSRİ çempionatının bürünc mükafatçısı (1966)
* SSRİ-də mövsümün ən yaxşı 33 oyunçusu siyahısında (1967)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ушел из жизни Владимир Брухтий" (rus). Эхо. Archived from the original on 2015-09-23. İstifadə tarixi: 2014-06-25.

Xarici keçidlər
---------------

* *FootballFacts.ru* saytında profili
Rusiya Federasiyasının qanunverici orqanının aşağı palatası Rusiya Federasiyası Dövlət Duması ilə səhv salmayın.

**Rusiya İmperiyasının Dövlət Duması** — Rusiya imperiyasının parlamenti

Tarixi
------

11 dekabr 1905 — Çar II Nikolay Rusiya Dövlət Dumasına seçkilər barədə fərman verib. 27 aprel 1906 — Sankt-Peterburqda Rusiya imperiyasının parlamenti — I Dövlət Duması fəaliyyətə başlayıb. Azərbaycan da seçkilər bir qədər gec, may ayında keçirildiyi üçün azərbaycanlı deputatlar Dumanın işinə sonradan qoşuldular.

31 may 1906 — Cənubi Qafqazın müsəlman-azərbaycanlı əhalisi arasında Rusiya imperiyasının I Dövlət Dumasına seçkilər keçirilib. İlk dəfə olaraq imperiyanın müsəlman əhalisi seçki prosesinə cəlb edilib. Bakı, Yelizavetpol, İrəvan, Tiflis quberniyalarını əhatə edən seçkidə Dumaya beş azərbaycanlı deputat (Əlimərdan bəy Topçubaşov, İsmayıl xan Ziyadxanov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Məmmədtağı Əliyev və Əsədulla bəy Muradxanov) seçilmişdi. Müsəlman fraksiyasına Ə. Topçubaşov rəhbərlik edirdi.

20 fevral 1907 — Çar Rusiyasının II Dövlət Duması fəaliyyətə başlayıb. Birinci Dumada (1906) olduğu kimi, ikinci Dumanın tərkibində də 5 azərbaycanlı deputat (Fətəli xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Mustafa Mahmudov, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski və Zeynal Zeynalov) vardı. İkinci Dumanın ömrü daha qısa oldu və iyunda çar II Nikolayın fərmanı ilə buraxıldı

1907 — Çar Rusiyasının III Dövlət Duması fəaliyyətə başlayıb III Dumada Cənubi Qafqaz ın müsəlman əhalisini yalnız bir deputat, azərbaycanlı Xəlil bəy Xasməmmədov təmsil edirdi. Öncəki 2 Dumadan fərqli olaraq, III Duma 5 illik səlahiyyət müddətini sonadək (iyun 1912) işlədi.

28 sentyabr 1912 — Çar Rusiyasında IV Dövlət Dumasına seçkilər başlanıb. İlk iki Dumadan fərqli olaraq, III Duma səlahiyyət müddətini (5 il) tam başa vurmuşdu. III Dumada olduğu kimi, bu dəfə də Cənubi Qafqaz müsəlmanlarına (azərbaycanlı əhali) 1 yer ayrılmışdı və Dumaya yeganə azərbaycanlı deputat kimi hüquqşünas Məmməd Yusif Cəfərov seçildi. 15 noyabr 1912 — Çar Rusiyasının IV Dövlət Duması fəaliyyətə başlayıb. Dumada Cənubi Qafqaz müsəlmanlarının yeganə nümayəndəsi Məmmədyusif Cəfərov idi. IV Dövlət Duması səlahiyyət müddətini axıradək işlədi, sonuncu iclas 1917-ci il oktyabrın 19da keçirildi. Bir həftə sonra Peterburqdakı bolşevik üsyanı (Oktyabr inqilabı) ilə Rusiya imperiyası süqut etdi

Həmçinin bax
------------

* Rusiya imperiyası I Dövlət Duması
* Rusiya imperiyası II Dövlət Duması
* Rusiya imperiyası III Dövlət Duması
* Rusiya imperiyası IV Dövlət Duması

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Qısa yəhudi · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Müasir Ukrayna |
**İdyros və ya İdyropolis** (*lat.* İdyrus ) - Türkiyə Respublikası Antalya əyalətində, antik Likiya şəhəri. Müasir Kemer şəhərinin mərkəzində yerləşir.

Tarixi
------

Karl Ritter, Skylasvə Kipert İdyros antik şəhəri haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Karl Ritter Faselisin şimalındakı "Kopa Avova" burnunun yamaclarındakı şəhərin *İdyropolis* olduğu fikrini irəli sürür. Şəhərdə antik dövrdə gəmiçilik ikişaf etmişdir. Skylas isə dəqiq fikir irəli sürməsə də, Faselis ilə Lurnatsin (Siçan adası) arasında olduğunu bildirir. Əslində bu fikirlər Kipertin fikrini təsdiqləyir. Kipertin hazırladığı xəritədə antik şəhərin Kemer dağının cənub-şərq tərəfində "An Avuva" burnunun yerləşdiyi yeri İdyros olaraq göstərir. 1976-1977-ci illərdə Antalya Muzeyi Rəhbərliyi mütəxəssislərinin təşkil etdiyi tədqiqatlar nəticəsində Kipertin göstərdiyi yerdə antik yaşayış məskəni aşkarlanmış və bu yaşayış məskəninin Kipertin dediyi kimi, İdyros şəhəri olması qərarına gəlmişlər. Müasir dövrdə antik İdyros şəhərindən Bizans dövrünə aid olduğu güman edilən Kilsə (IV-VII əsr) və bu Kilsəyə bağlı olan III əsrə aid olduğu güman edilən Bazilika, Erkən Roma dövrünə aid Gözətçi qülləsi, məqsədi tam bilinməyən tikililər və körpü qalıb. 
Stefan Bizantiniusun Hekataiusa istinadən verdiyi məlumatlara görə İdyros ilk dövrlərdə dəniz nəqliyyatında əhəmiyyətli paya sahib olub. Misir və Yaxın Şərqdən Likiyanın qərbinə gedən yelkənli gəmilər Nil çayından İdyros limanına qədər gəlirdilər.

Qalıqları
---------

Idyros şəhərindən müasir dövrə qalan əsas iki əsər Kilsə və gözətçi qüllədir. Bazilikanın planında olan kilsə, ortada absisli bir orta nəf, narteks, eksonarteks, cənubunda ibadətgah, şimalında baptisteryum və ətrafındakı digər strukturlarla kompleks bir sistem əmələ gətirmişdir. Bazası iri dənəli mozaikalarla bəzədilib.
Gəzətçi qüllə isə Marinanın şimalında olan yüksəkliyin cənub ucunda, ətraflı poligapol hörmə texnikasında işlənmiş divarlarla əhatəolunmuş, cənub tərəfdən iki qüllə ilə bir giriş, şimal-şərq tərəfdə isə bir qüllə vardır.

Həmçinin bax
------------

* Kemer
* Likiya
* Faselis

İstinadlar
----------

1. ↑  İdyros Arxivləşdirilib 2015-09-25 at the Wayback Machine T.C. Kemer Kaymakamlığı
2. ↑  İdyros Arxivləşdirilib 2021-11-30 at the Wayback Machine Türkiyə Vikipediyası
**Vladimir Kolesniov** (5 noyabr 1941, RSFSR və ya Rostov-na-Donu, RSFSR, SSRİ) — Rusiya Federasiyasının Əməkdar elm xadimi, fizika elmləri doktoru, "Dostluq" ordeni laureatı

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Vladimir İvanoviç Kolesniov 1941-ci il noyabrın 5- də Rostov-na-Donu şəhərində anadan olmuşdur.1966-cı ildə Rostov Dovlət Universitetinin fizika riyaziyyat fakültəsini,1994-cu ildə isə Rusiya Federasiyası nəzdində Kənd təsərrufatı akademiyasının idarəetmə fakültəsini bitirmişdir. 1975-ci ildə elmlər namizədi dərəcəsini almış, 1987-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1966–1969-cu illərdə Elmi-tədqiqat İnstitutunda sənaye müəssisələrinin avtomatlaşdırılması üzrə mühəndis, 1969–1970-ci illərdə Elmi-tədqiqat sektorunun (DMRİ) baş mühəndisi olmuşdur, 1970–1977-ci illərdə isə "Fizika" kafedrasının (DMRİ) assistantı olmuşdur. 1977–1987-ci illərdə isə "Fizika" kafedrasının dosenti, DMRİ-nin baş elmi işci vəzifəsində
çalışmışdır. 1987–1992-ci illərdə "Nəzəri mexanika" kafedrasının DMRİ-nin başçısı olmuşdur.1992–1996-cı illərdə "İnşaat və Nəzəri mexanika" kafedrası DMRİ-nin başçısı və 1996-cı ildə isə Ali Federal hökumət büdcə təhsil müəssisəsi Rostov Dovlət Nəqliyyat Universitetinin rektoru, "Nəzəri mexanika" kafedra başçısı olmuşdur.

Təltifləri
----------

"Şərəf" ordeni, "Rusiya patriotu" medalı və "Dostluq" ordeni ilə təltif olunmuş, Rusiya Federasiyasının Əməkdar elm xadimi, Rostov-na-Donu şəhərinin fəxri vətəndaşıdır. 24 monoqrafiyanın, 14 metodik vəsaitin, 22 ixtira və patentin muəllifidir.2011-ci il iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə xalqlar arasında dostluğun möhkəmləndirilməsi sahəsindəki xidmətlərinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

diaspora.gov.az

Azərbaycan Diasporu Ensiklopedik Məlumatlar Toplusu
**Vladimir Fyodoroviç Mitkeviç** (*rus.* Владимир Фёдорович Мицкевич; 22 iyul (3 avqust) 1872, Minsk – 1 iyun 1951, Moskva) — SSRİ elektrotexniki, SSRİ EA akademiki (1929; m. üzvü 1927), "Stalin" mükafatı laureatı (1943), RSFSR əməkdar elm və texnika xadimi (1938).

Həyatı
------

Vladimir Fyodoroviç Mitkeviç 3 avqust 1872-ci ildə Rusiya imperiyası tərkibindəki Minsk şəhərində anadan olmuşdur. O, 1895-ci ildə Peterburq Universitetini bitirmiş, 1909–1938-ci illərdə Leninqrad Politexnik İnstitutunda professor olmuşdur. Mitkeviç 1938-ci ildə SSRİ EA-da işləmişdir. O, "QOELRO" planının tərtibində iştirak etmişdir. Mitkeviçin əsas tədqiqatları elektromaqnit hadisələrini öyrənilməsinə, məftilli və məftilsiz rabitə problemlərinə, elektrik enerjisinin ötürülməsi məsələlərinə həsr olunmuşdur.

Mükafatlar
----------

Vladimir Mitkeviç 1928-ci ildə V. İ. Lenin adına mükafat, 1943-cü ildə isə 1-ci dərəcəli "Stalin" mükafatı ilə təltif olunmuşdur. O, 1938-ci ildə "RSFSR əməkdar elm və texnika xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür. Mitkeviç "Lenin" ordeni, 2 başqa orden və medallarla təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Миткевич Владимир Фјодорович // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 8.
**İnterbol** (ing. Interball) - kosmik layihə. Yerin maqnitosferlərinin günəş küləyi ilə qarşılıqlı fəaliyyətinin tədqiqiq üçün beynəlxalq elmi layihə.

Haqqında
--------

Rusiya EA-nın Kosmik Tədqiqatlar İnstitutu layihənin əsas təşkilatçısıdır. Əsas iştirakçılar isə Avstriya, Bolqarıstan, Böyük Britaniya, Macarıstan, Almaniya, İtaliya, Kanada, Qırğızıstan, Kuba, Polşa, Rumıniya, Slovakiya, Ukrayna, Finlandiya, Fransa, Çexiya və İsveçin elm və təhsil müəssissələridir. Layihə üzrə tədqiqat ABŞ-nin NASA, EKA, Yaponiyanın Aerokosmik tədqiqatlar agentliyinin layihələri ilə sıx əlaqədə aparılmışdır. Kosmik məkanın müxtəlif sahələrində (günəş küləyində, maqnitosferin qütb və quyruq hissələrində və d.) Yerin radiasiyalı mövcud korelyasiyalarının tədqiqi üçün iki fəzaya 2 zond buraxılmışdır: Bunlardan birincisi 3 avqust 1995-ci il tarixində, digəri isə 29 avqust 1996-cı ildə.

Hər bir zond bir neçə yaxın məsafədə yerləşən peyklər və subpeyklərdən ibarətdir. Subpeyk "Magion - 4" və "Magion - 5" Çexiya Respublikasının Atmosferin Fizikası İnstitutunda yaradılıb. Magion-5 ilə əlaqə 20 avqust 1996-cı ildə kəsilmiş və 7 may 1998-cı ildə bərpa edilmişdir.

İnterbol proqramı başa çatıb. Qurğu Atlantik okeanın səthinə -10°36'23" enlikdə və -0°10'02" uzunluqda eniş etmişdir. (16 oktyabr 2000-ci il, 17:05:30 [MSD]).

Xarici keçidlər
---------------

* Interball publications list 1995-2001
* СПИСОК НАУЧНЫХ РАБОТ СОТРУДНИКОВ ОТДЕЛА №54 за 1997 год (Проект INTERBALL)
* CПИСОК статей отд. № 54 за 2000 г.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İnterbol layihəsi". 2021-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-18.
Rusiyada müsəlmanların dəqiq sayı hələ də dəqiq olaraq müəyyənləşdirilməyib və müzakirə predmetidir. 2002-ci ilin əhali siyahıyalmsına görə Rusiyada müsəlman xalqlarınnın ənənəvi sayı təxminən 14,5 milyon nəfər, ölkə əhalisinin təxminən 10%-dir. RF-nin Avropa hissəsinin müsəlmanlarının ruhani idarəsinin təsdiqinə görə Rusiyada islamı qəbul edənlərin sayı 20 milyon nəfərə qədər olmuşdur. "Etnik müsəlman", 2002-ci ilin siyahıyaalmasına görə ənənəvi qaydada İslama inam gətirənlərdir. Bu qrup əhali RF-nin yeddi subyektinin əhalisinin böyük əksəriyyətini təşkil edir: İnquşetiya (98%), Çeçenistan (96%), Dağıstan (94%), Kabardin-Balkar (70 %), Qaraçay-Çərkəz (54,6 %), Başqırdıstan (54,5%), Tatarıstan (54%).

Rusiyada İslamın tarixi
-----------------------

Sovet dövrü
-----------

Rusiya Federasiyasında İslam
----------------------------

Rusiyada müsəlmanların ruhani idarəçiliyi
-----------------------------------------

Rusiya ərazisində İslam məzhəbləri
----------------------------------

İslam və Rusiyanın xarici siyasəti
----------------------------------

Rusiyada İslam mədəniyyəti
--------------------------
***İntermediantlar*** – aralıq (latınca intermedius - orta) maddə olub, kimyəvi reaksiya zamanı əmələ gələn və daha sonra reaksiya məhsullarına qədər reaksiyaya girən qısa ömürlü bir maddələrdir. 
Ümumiyyətlə, intermediantlar, doymamış elektron halələri olan atomlar və ya molekullardır, məsələn, radikallar, karbkationlar, karbanionlar. 
İntermediantlariın sürətlə reaksiyaya girməsi səbəbindən onların reaksiya qarışığındakı konsentrasiyası çox aşağı olur.. Buna görə də onların meydana gəlməsi ya nəzəri cəhətdən irəli sürülür, ya da müasir fizik -kimyəvi analiz metodlarından istifadə etməklə aşkarlanır. 
Bəzən intermediant aralıq keçid vəziyyəti ilə qarışdırılır, lakin bu doğru deyil, çünki intermediant prinsipcə ayrıla bilər, keçid vəziyyətinin mövcudluğu isə yalnız müstəsna hallarda qeyd edilə bilər.

İntermediantların əsas növləri
------------------------------

1. Karbkationlar
2. Karbanionlar
3. Radikallar
4. İon radikalları
5. Yükü transfer olunan komplekslər (YTK)
6. Karbenlər
7. Nitrenlər

Mənbə
-----

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2 (Даф-Мед). — 671 с. — ISBN 5-82270-035-5.