recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**NGC 1059**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Qoç bürcü istiqamətində yerləşir. **\*2** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Con Herşel tərəfindən 1832-ci ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Proje Veritabanı". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 1059: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 1035 |
NGC 1036 |
NGC 1037 |
NGC 1038 |
NGC 1039 |
NGC 1040 |
NGC 1041 |
NGC 1042 |
NGC 1043 |
NGC 1044 |
NGC 1045 |
NGC 1046 |
NGC 1047 |
NGC 1048 |
NGC 1049 |
NGC 1050 |
NGC 1051 |
NGC 1052 |
NGC 1053 |
NGC 1054 |
NGC 1055 |
NGC 1056 |
NGC 1057 |
NGC 1058 |
**NGC 1059** |
NGC 1060 |
NGC 1061 |
NGC 1062 |
NGC 1063 |
NGC 1064 |
NGC 1065 |
NGC 1066 |
NGC 1067 |
NGC 1068 |
NGC 1069 |
NGC 1070 |
NGC 1071 |
NGC 1072 |
NGC 1073 |
NGC 1074 |
NGC 1075 |
NGC 1076 |
NGC 1077 |
NGC 1078 |
NGC 1079 |
NGC 1080 |
NGC 1081 |
NGC 1082 |
NGC 1083 |
NGC 1084



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Məhəmməd Həsənov.

**Məhəmməd Kərim oğlu Həsənov** (25 fevral 1966, Qazax rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru; Naxçıvan Muxtar Respublikası Heydər Əliyev adına Hərbi Liseyin rəisi, Naxçıvan Əlahiddə Ümumqoşun Ordusunun Komandanının müavini; Günnüt əməliyyatı və Vətən müharibəsinin iştirakçısı. 2014-cü ildə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni və 2018-ci ildə "İgidliyə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.

Həyatı
------

Məhəmməd Həsənov Qazax rayonu Aslanbəyli kəndində anadan olub. Ali təhsilini bitirdikdən sonra rus dili müəllimi olaraq işləməyə başlamışdır. 20 yanvar hadisələrində Sovet İttifaqına qarşı etiraz nümayişində fəal iştirakçılardan olmuş və son anda tankın altından sağ çıxmağı bacarmışdır. Qarabağ müharibəsi başlayanda könüllü olaraq cəbhəyə yollanmış və ağır döyüşlərdə iştirak edərək bir neçə qəlpə yarası almışdır.

Hərbi Xidməti
-------------

Müharibədən sonra hərbi xidmətdə qalaraq ordu quruculuğunda mühüm işlər görmüşdür. Mətbuatda açıqlanmayan bir çox əməliyyatların iştirakçısı olmuşdur. Hərbi hissə komandiri və digər mühüm vəzifələrdə xidmət etmişdir. 

  

2019-cu il aprel ayında polkovnik Məhəmməd Həsənov Naxçıvan Muxtar Respublikası Heydər Əliyev adına Hərbi Liseyə rəis təyin olunmuşdur. 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 sentyabr 2021-ci il tarixli 2926 nömrəli Sərəncamı ilə general-mayor Məhəmməd Kərim oğlu Həsənov Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Heydər Əliyev adına Hərbi Liseyinin rəisi vəzifəsindən azad edilərək, Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Əlahiddə Ümumqoşun Ordu komandanının müavini təyin edilib.

24 iyun 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev polkovnik Məhəmməd Kərim oğlu Həsənova general-mayor ali hərbi rütbəsi verilib.

Təltifləri
----------

2003-cü ildə polkovnik-leytenant Həsənov Məhəmməd Kərim oğlu "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif olunub. 

2006-cı ildə polkovnik-leytenant Məhəmməd Həsənov "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif olunub. 

2014-cü ildə polkovnik Məhəmməd Həsənov 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub.

2018-ci ildə polkovnik Məhəmməd Həsənov "İgidliyə görə" medalı ilə təltif olunub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Crocusoft.* "E-QANUN". e-qanun.az (ingilis). 2024-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-19.
2. ↑  "Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin hərbi qulluqçularına ali hərbi rütbələrin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". president.az (az.). 24 İyun 2019. 2020-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 İyun 2019.
3. ↑  *Crocusoft.* "E-QANUN". e-qanun.az (ingilis). 2011-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-19.
4. ↑  *Crocusoft.* "E-QANUN". e-qanun.az (ingilis). 2023-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-19.
5. ↑  *Crocusoft.* "E-QANUN". e-qanun.az (ingilis). 2023-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-19.
6. ↑  *Crocusoft.* "E-QANUN". e-qanun.az (ingilis). 2023-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-19.
**Leklerk** — Fransanın əsas döyüş tankı. 1993-cü ildən istifadədədir. Leclercin bir sıra cizgiləri başqa Qərb tanklarından kopiyalanıb. Leclerc inkişaf etdirilmiş zirehə və əlavə olunmuş zirehli plitələrə malikdir. Ekipajı 4 nəfərdən ibarətdir və avto-doldurma mexanizmi var. Tank istər dayanmış, istərsə də hərəkət edən hədəfləri yüksək dəqiqliklə vura bilir. 56 tonluq tankın dizel mühərriki 1500 at gücündədir və 1300 litr yanacaqla tankı 550 km-lik hərəkət mənzilinə çatdıra bilir. Saatda 72 km sürətlə hərəkət etməyə qadir olan tank, qeyri-asfalt yolda saatda 55 km sürətlə hərəkət edir. Dəqiqədə 12 dəfə atəş açmağa qadir olan tank, şnorkellə suyun dibində hərəkət edə bilər. Hazırda Fransa (406) və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (388) orduları bu tankdan istifadə edir. Mühərriki Wärtsilä adında bir Finlandiya şirkəti tərəfindən istehsal olunur. 1992-ci ildən bu yana istehsal olunur. Avropada istehsal olunan 2-ci ən güclü və modern tankdır. Budan əlavə Leclerc dünyada ən bahalı tankdır (bir dənə Leclerc 18.7 milyon avro). Leclerc-in çəkisi 54.6 ton-dur. Zirehiysə NATO standartlarına cavab verən NERA zirehidir. Leclerc tankları 550 km ərazidə əməliyyat apara bilirlər. AMX Leclerc Fransa istehsalı döyüş tankıdır. 1993-cü ildən silahlanmaya daxil olub.
Tank müasir modulyar kompozit zireh ilə qorunur. Zirehində polad, keramika və kevlar materiallarından istifadə edilib. Zədələnən bloklar asanlıqla dəyişdirilir. Gövdənin üstü və qülləsi yuxarıdan gələn raketlərdən qoruna bilir.

Leclerc 120 mm-lik yivsiz CN120 topu ilə təchiz edilib.
Avto dolduruculu top sistemi dəqiqədə 12 mərmi ata bilir. Topu ilə bir dəqiqədə 2 km məsafədə yerləşən 6 ayri hədəfi 95% dəqiqliklə vurur. 50 km/saat ilə hərəkət edərkən 4000 m məsafədə yerləşən hədəflərini məhv edir.
Əlavə silahı 2 ədəd 12,7 və 7,62 mm-lik pulemyotlardır.

Tank 1500 at güclü V8X-1500 dizel mühərriki istifadə edir. Mühərriki çöl şəraitində 30 dəqiqə müddətində dəyişdirilə bilir. Uzunluğu 9,87 m, eni 3,6 m, ağırlığı 56 tondur. Maksimal sürəti 72 km/saat, hərəkət mənzili 550 km təşkil edir. Tank avtomatik şəkildə komanda məntəqəsinə tankın yerləşdiyi yer, sursat və yanacaq miqdarı haqda məlumatlar ötürür.
Fransa və BƏƏ ordusu tərəfindən istifadə edilir.

İstifadəçilər
-------------

Fransa 426 ədəd

BƏƏ 434 ədəd

Qatar 40 ədəd

Kolumbiya 34 ədəd

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Leklerk ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Army-technology.com'da Leklerk məqaləsi
* Leklerk tankının şəkilləri
**Fransa Respublikasının Müvəqqəti Hökuməti** — İkinci Dünya Müharibəsi Fransanın bütün siyasi və iqtisadi sistemini dərindən sarsıtdı. 1875-ci ildən bəri mövcud olan üçüncü respublika ləğv edildi; Fransa istehsalçı qüvvələrinin 10% -i məhv edildi, istehsal səviyyəsi azaldı. Müharibə zamanı onun müstəmləkə imperiyasının parçalanması başladı.

Müharibənin sonunda qüvvələrin yeni siyasi birləşməsi formalaşmışdı. 3 iyun 1944-cü ildən Fransada, "Azad Fransa" hərəkatının lideri General De Qoll başçılıq edən *Müvəqqəti Hökumət* fəaliyyət göstərib. Antihitler koalisiyası ölkələri tərəfindən tanındı (xüsusilə, Sovet İttifaqı 1944-cü il oktyabrın 23-də Londondakı Birlik hökumətlərinin nəzdində SSRİ səfirliyi vasitəsilə diplomatik əlaqələr qurdu).

Müqavimət Hərəkatı partiyasının siyasi sisteminin formalaşmasına və yeni konstitusiyanın xarakterinə böyük təsir göstərmişdir. Alman işğalçıları ilə siyasət və əməkdaşlığı təhlükə altına alan siyasi partiyalar ləğv edildi. Hökumət Müqavimətə qatılan siyasi partiyaların nümayəndələrindən: Kommunistlər, Sosialistlər, Xristian Demokratlar və s. daxil idi.

Müvəqqəti hökumət bir sıra sosial-iqtisadi islahatlar keçirmişdir. Əmək haqqı, pensiya, çoxlu ailə üçün fayda artırdı. Vişi hökumətinin rəhbərləri, Laval və Peten ölüm hökmü verilmişdi (Peten üçün, ömürlük həbs cəzası ilə əvəzləndi). Kömür mədənlərinin, Renault avtomobil zavodlarının və digər müəssisələrin milliləşdirilməsi sənayedəki ilk böyük hadisələrdən biri idi.

Fransanın daxili siyasi həyatında dövlət sistemi məsələsi olduqca aktual idi. Qurucu Məclisin əksəriyyəti ilə ziddiyyətlər nəticəsində De Qoll 20 yanvar 1946-cı ildə istefa verdi. Hökumətin rəhbəri sosialist Feliks Quen, 1946-cı ilin iyunundan — Respublikaçı Xalq Hərəkatının (MRP) lideri Bido Jorj təyin edildi. Sentyabr ayında Qurucu Məclis referendum nəticəsində yeni konstitusiya layihəsini qəbul etdi.

Ədəbiyyat
---------

* *Jean-Jacques Becker.* Histoire politique de la France depuis 1945. Cinquième édition mise à jour. Armand Colin, Paris 1996, ISBN 2-200-01396-5.
* *Ernst Weisenfeld.* Frankreichs Geschichte seit dem Krieg. Von de Gaulle bis Mitterrand (= Beck’sche schwarze Reihe 218). 2. überarbeitete und ergänzte Auflage. Beck, München 1982, ISBN 3–406-08673-X.
* Les Constitutions de la France depuis 1789 (= GF 228). Présentation par Jacques Godechot. Edition mise à jour au 1er septembre 1995. Garnier-Flammarion, Paris 1995, ISBN 2-08-070228-9.
**Syukeyevo mağaraları** (*rus.* Сюкеевские пещеры, tatar. Сөйке мәгарәләре) — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasında Kamsko-Ustyinski rayonunda yerləşən mağaralar qrupudur. 1958-ci ilə qədər Syukeyevo kəndi yaxınlığında yerləşən, yeni istifadəyə verilmiş Kuybişev su anbarı sahillərinin genişləndirilməsi nəticəsində məhv edilmişdir.
Syukeyevo mağaraları bir neçə balaca və üç əsas görkəmli mağaralardan ibarət idi. Bunlardan ən böyüyü Qız Mağarası idi ki, onun da uzunluğu 120 m, həcmi isə 14515 m³ idi. Həm böyüklüyünə həm də görkəminə görə ən əhəmiyyətli ikinci mağara olan Minor Syukeyevo Mağarasının uzunluğu 70 m, həcmi isə 734 m³ idi. Hər iki mağaranın tavanı dolomit, döşəməsi isə gipslə örtülmüşdü.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tatarıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
| Rusiya bayrağı | *Rusiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
CAR əhalisinin sıxlığı xəritəsi
CAR əhalisi 26 milyon nəfər olub bantu dilləri ailəsinə mənsub Afrika xalqlarıdır. Əhalisi əsasən zulular (7,9 mln.), kosalar (təqr. 7,4 mln.), tsvanalar (3,7 mln.), pedilər (təqr. 2,9 mln.), sutolar (təqr. 4,1 mln.) və s. ibarətdir (1998). Zəncilər – 79,4%, ağlar – 9,2%, digərləri (əsasən mulatlar) – 8,8%, hindlilər və asiyalılar – 2,6% təşkil edir (2010). Əhalisinin sayına görə (49,9 mln. nəfər) dünyada 26-cı yeri tutur (2010). Orta sıxlıq 1 km²-də 41 nəfərdir (2011). Son iki onillik ərzində ölkə əhalisinin sayı İİÇ virusuna yoluxma, həmçinin ağların sayının azalması səbəbindən, demək olar ki, dəyişmir. CAR-da 11 dil rəsmi dövlət dilidir (ingilis dili, afrikaans, venda, zulu, kosa, ndebele, svati, şimali soto, sesoto, tsvano, tsonqo). Əhalinin əksəriyyyəti xristiandır (77,3%), müsəlmanlar (1,3%) və digər dinlərə mənsub olanlar da var. Gözlənilən orta ömür müddəti 49 ildir (kişilərdə – 50, qadınlarda – 48 ildir; 2008). İÇİ virusunun yayılması səbəbindən CAR-da ölüm səviyyəsi doğum səviyyəsini üstələyir (2010-cu ildə əhalinin azalması – 0,05%; fertilliyin göstəricisi 1 qadına 2,33 uşaqdır). Ölkədə ağların sayının tədricən azalması Şimali Amerika, Avropa, Avstraliya və Yeni Zelandiyaya mühacirətlə bağlıdır. 1985–2005 illərdə CAR-dan təqribən 0,9 mln. ağ əhali (əsasən 40 yaşa qədər olanlar və onların uşaqları) köçmüşdür. Qara dərili əhali isə digər Afrika ölkələrindən mühacir axını hesabına artır. Əmək qabiliyyəti olanların sayı 18 mln. nəfərdir. İşləyən əhalinin 65%-i xidmət sahəsində, 26%-i sənayedə, 9%-i kənd təsərrüfanda çalışır (2008). İri şəhərləri (2007): Yohannesburq – 3888180 nəfər, Keyptaun – 3497097 nəfər, Pretoriya – 2345908 nəfər, Durban – 536644 nəfər.

Mənbə
-----

* Cənubi Afrika Respublikası // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 283–285. ISBN 978-9952-441-10-9.


Vikianbarda CAR əhalisi ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Qreys hadisəsi** (*ing.* Grays incident) — 2019-cu ilin 23 oktyabr tarixində yerli vaxtla saat 01:30-da Böyük Britaniyanın London şəhərindən təxminən 32 km məsafədəki Qreys adlanan sənaye ərazisində yük maşınından aşkarlanmış insan cəsədləri.

Zəmin
-----

Böyük Britaniya polisi çərşənbə günü Londonun şərqindəki sənaye bölgəsində bir yük maşinindakı konteynerdə ilkin olaraq Bolqarıstandan olduqları təxmin edilən 39 cəsəd aşkar edib. Təcili yardım xidməti konteynerdəki insan cəsədlərini Londondan təxminən 32 km məsafədəki Qreys adlanan sənaye ərazisində tapılıb.

Polis yük maşınının Şimali İrlandiyadan olan 25 yaşlı bir sürücünün qətllərdə şübhəli bilinən şəxs kimi həbs edildiyini bildirib. Baş nazir Boris Conson hadisənin onu dəhşətə gətirdiyini deyib.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mənə hadisə ilə bağlı müntəzəm olaraq məlumat verilir və Daxili İşlər Nazirliyi Essex polisi ilə sıx əməkdaşlıq edəcək — Boris Conson | "|

İstinadlar
----------

1. ↑  "Essex lorry deaths: 39 found dead were Chinese nationals". BBC News. 24 October 2019. 24 October 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 October 2019.
2. ↑  "Bodies of 39 people found in back of lorry on Essex industrial estate". Metro. 23 October 2019. 23 October 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 October 2019.
3. ↑  *Peltier, Elian; Specia, Megan.* "39 Bodies Found in Truck in U.K.; Police Seek to Retrace Fatal Journey". The New York Times. 23 October 2019. ISSN 0362-4331. 23 October 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 October 2019.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: İsmayıl Hüseynov (dəqiqləşdirmə).

**İsmayıl Abbas oğlu Hüseynov** ({{DVTY}} şablonu boşdur ) — Azərbaycan alimi, akademik, tarix elmləri doktoru adını alan ilk azərbaycanlı (1947), AEA-nın həqiqi üzvü (1958), Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi.

Həyatı
------

İsmayıl Hüseynov 15 dekabr 1910-cu ildə anadan olmuşdur. 1928-1933-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Şərq fakültəsinin Hüquq şöbəsində təhsil almışdır. 1933-cü ildə Moskva şəhərində SSRİ MİK-si yanında Millətlər İnstitutunun Tarix ixtisası üzrə aspiranturasına daxil olmuşdur.

Əmək fəaliyyəti
---------------

İsmayıl Hüseynov 1941-1944 və 1958-1960-cı illərdə AEA Tarix İnstitutunun direktoru vəzifəsini icra etmişdir. O, 1960–1966-cı illərdə isə AEA İctimai elmlər bölməsinin akademik-katibi kimi fəaliyyət göstərmişdir. İsmayıl Hüseynov 1949-cu ildə AEA-nın müxbir üzvü, 1958-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir.
Habelə akademik 1944–1948-ci illərdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuş, Azərbaycan Dövlət Universitetinin SSRİ Tarixi kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

İsmayıl Hüseynov 1941-ci ildə fəlsəfə doktoru, 1947-ci ildə isə M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək tarix elmləri doktoru adını alan ilk azərbaycanlı olmuşdur. 
Alim yüzə yaxın elmi əsərin müəllifidir. Onun 1941–1945-ci illər müharibəsi dövründə çap etdirdiyi "Görkəmli dövlət xadimi Şirvanşah İbrahim" və "Şah İsmayıl Səfəvi" əsərləri həmin dövlət xadimlərinə Azərbaycan tarixşünaslığında obyektiv qiymət verilməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Akademik Ə.S.Sumbatzadənin qeyd etdiyi kimi, Səfəvi dövlətinin erkən dövründə Azərbaycan dövləti olması haqqında tarixşünaslıqda ilk dəfə İ.A.Hüseynov fikir söyləmişdir. İ.A.Hüseynov 3 cildlik "Azərbaycan tarixi"nin nəşrə hazırlanması işinə rəhbərlik edən şəxslərdən, müəlliflərindən və redaktorlarından biri olmuşdur. İsmayıl Hüseynovun rəhbərliyi altında 40-dan artıq namizədlik və doktorluq dissertasiyası müdafiə olunmuşdur. İ.A.Hüseynov 1960-cı ildə İsveçdə, 1964-cü ildə Hindistanda, 1965-ci ildə isə Avstriyada tarixçilərin və şərqşünasların beynəlxalq konqreslərində məruzələrlə çıxış etmiş, Azərbaycan tarix elmini təmsil etmişdir.

Mükafatları
-----------

Akademik İ.A.Hüseynov Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı ilə təltif olunmuş və 31 oktyabr 1969-cu ildə "Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Vəfatı
------

İsmayıl Hüseynov 8 noyabr 1969-cu ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  "İsmayıl Abbas oğlu Hüseynov". 2017-05-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-13.
2. 1 2 3 4 5 6 7  "Hüseynov İsmayıl Abbas oğlu" (Azərbaycan). science.gov.az. 24-7-2021 tarixində arxivləşdirilib.
Buludlar

Bulud
-----

Havada həmişə müəyyən qədər su buxarı olur. Hava soyuduqda su buxarı birləşir, iriləşərək kondensasiyaya uğrayır. Su buxarının maye hala keçməsi prosesi su buxarının kondensasiyası adlanır. Su buxarı yer səthinə yaxın kondensasiya və sublimasiya etdikdə duman, sərbəst atmosferdə olduqda isə bulud yaranır.

Buludun növləri
---------------

Tərkibinə görə buludlar sulu, buzlu və qarışıq olur. Təsnifatına görə isə 3 qrupa, 10 formaya, yüzlərlə növə bölünür.

### Laylı buludlar

Laylı buludlar-ilin soyuq dövründə 2000m hündürlükdə (2–3km-ə kimi) yaranır. Əsasən qışda üstün olur. Havanı tam təşkil edir. Mülayim havanın yuxarı qalxması ilə yaranır.3 forması var:

* laylı
* laylı-yağış
* yüksək laylı

### Topa buludlar

Topa buludlar — 2–6km hündürlükdə yaranırlar. Topa buludlar yayda, yazın sonu və payızın əvvəlində daha çox olurlar. Yaranmasına səbəb qızmış isti havanın sürətlə yuxarı qalxmasıdır.4 forması vardır:

* topa
* topa-yağış
* topa-laylı
* yüksək topa

### Lələkvari buludlar

Lələkvari buludlar — 6km-dən hündürdə (10–12km) yaranır. Qışda üstün olur. 3 forması vardır:

* lələkvari
* laylı
* topa
**Kastiliya və Leon krallığı** (*isp.* Corona de Castilla-León) — Orta əsrlər dönəmində İberiya yarımadasında yaranan böyük və güclü bir krallıq. Bu krallıq 1230-cu ildə Kastiliya və Leon krallıqlarının üçüncü və sonuncu dəfə birləşməsi ilə meydana gəlmişdir. Belə ki, həmin il Leon kralı IX Alfonso vəfat etmiş, taxtını isə o əsnada Kastiliya kralı olan oğlu III Ferdinanda deyil, ikinci evliliyindən olan qızlarına vəsiyyət etmişdir. Ancaq bununla razılaşmayan III Ferdinand ögey anasıyla müzakirələr apararaq Leon taxtını təzminat ödəyərək satın aldı və beləcə, bu 2 krallıq əbədiyyətə qədər birləşdi. 1469-cu ildə Kastiliya kraliçası İzabella ilə Araqon kralı II Ferdinandın evlənməsi ilə V Filipin 1715-ci ildə nəşr etdirdiyi qərarnaməyə qədər Araqon krallığı da bu ittifaqa qoşulmuşdur. Beləcə, onlardan sonra artıq bu müttəfiq krallıqlar vahid İspaniyanı yaratdılar.

1492-ci ildə başlayan dünya səyahətlərinə maddi dəstək verməklə Amerikanın və Hindistana dəniz yolunun kəşfindən sonra Kastiliya və Leon krallığı dünya miqyasına yüksəldi. XVI-XVII əsrlərdə "Kastiliya kralı" ünvanı Habsburq monarxları tərəfindən istifadə edildi. Ancaq XVIII əsrdə Burbonlu Filip İspaniyada başlayan taxt mübarizəsində qalib gəldi və düşmənlərinin sığındığı Araqon krallığını İspaniya taxt-tacına birləşdirməyi qərara aldı. Nəticədə 1715-ci ildə nəşr olunan qərarnamə ilə Araqon krallığı və Kastiliya-Leon krallığı ləğv edilərək İspaniya imperiyasına birləşdirildi.

Hal-hazırda *"Kastiliya kralı"* ünvanı 1978-ci ildə qəbul edilən konstitusiyaya görə, İspaniyanın hazırkı kralı VI Filip tərəfindən idarəçilik olaraq olmasa da, titul olaraq istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Reilly, Bernard F. (1993). *The Medieval Spains*. Cambridge University Press. p. 139. ISBN 9780521397414.
* Urzainqui, Tomás (1998). *La Navarra marítima*. Pamplona: Pamiela. pp. 213–249. ISBN 84-7681-284-1.
* Charles Arnold-Baker (2001), *The Companion to British History* (2, revised, illustrated, reprint ed.), Routledge, p. 1161, ISBN 9780415185837
* Vicent de Melchor; Albert Branchadell; Vicent de Melchor (2002), *El catalán: Una lengua de Europa para compartir*, Univ. Autònoma de Barcelona, pp. 106–107
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Azarkeş (dəqiqləşdirmə).

***Azarkeş*** tammetrajlı bədii televiziya filmi rejissor Cavid Təvəkkül tərəfindən 2008-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. İctimai televiziyada istehsal edilmişdir. Film Argentina futbol komandasının fanatik azarkeşinin başına gələn hadisələrdən bəhs edir. Əsas rolları Əjdər Həmidov, Səidə Quliyeva və Kəmalə Hüseynova ifa edirlər.

Məzmun
------

Film Argentina futbol komandasının fanatik azarkeşinin başına gələn hadisələrdən bəhs edir.

Filmin üzərində işləyənlər
--------------------------

Rejissor: Cavid Təvəkkül  

Ssenarist: İmir Məmmədli  

Operator: Polad Məmmədov

Rollarda
--------

Əjdər Həmidov — Argentina Murtuz  

Səidə Quliyeva — Səkinə  

Kəmalə Hüseynova — Zöhrə  

Aydın Əliyev — molla  

Təvəkkül Əhmədov — Ağsaqqal  

İqrar Salamov — işıqçı  

Emil Məmmədov — manyak  

Asif Rəhimov — sahə müvəkkili  

Ramil Zeynalov — gənc oğlan  

Ramilə Məmmədova — Murtuzun qızı

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

2008-ci ilin Azərbaycan filmləri  

2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
**Allahqulu xan**(1794–1842)—Qonquratlar sülaləsindən Xivə xanı.

Həyatı
------

Məhəmməd Rəhim xandan sonra yerinə keçən oğlu Allahqulu xanın (1825–1842) səltənət dönəmi Xivə xanlığının ən yaxşı dövrlərindən birini təşkil etdi. Allahqulu xanın göstərdiyi uğur bilxassə İran və Buxarada qısqanclıq doğurdu. Ruslar da bundan faydalandılar və 1830-cu illərin əvvəllərindən etibarən İranlıları Mərv və Herat istiqamətində genişləməyə, Buxara əmirliyini də silahlandırıb hərbə təşviq etdiler. Sonunda rusların Buxara əmirinə savaş sursatı aparsn bir dəstənin Xivə torpaqlarından zorla keçməyə qalxması, Xivə qüvvələrinin də bunları yaxalayıb əsir alması Rusiya ilə Xivənin arasını açdı və rusların Xivə xanlığına qarşı ilk ciddi səfərlərini aparmalarına səbəb oldu. Əsas məqsədləri, Türkistana enməkdə ən böyük əngəl olaraq gördükləri Xivə xanlığını nəzarət altına almaq olan ruslar, General Perovski komandasında 13.000 nəfərlik bir qüvvəni Xivəyə göndərdilər (14 noyabr 1839). Fəqət 5 dekabr 1839-cu ildə Manqışlaqın Üstyurd bölgəsindəki Beş-Tumak vahəsində aparılan savaşı uduzdular və Orenburqa çəkildilər. Perovskinin amacı, Orenburqda gərəkli köməyi aldıqdan sonra 1840-cı ilin baharında yenidən Xivə üzərine yürüməkdi. Fəqət bu sırada İngiltərənin etdiyi müdaxile savaş durumuna son verdi. Rusların Xivə və Türkistanı almaları halında Hindistandakı hakimiyətlerinin təhlükəyə girəcəyini düşünən İngilislər, Allahqulu xanı Rus əsirlərini sərbəst buraxması üçün razı saldılar. Buna görə ruslar qüvvələrini geri çəkdilər.

Həmçinin bax
------------

* Xivə xanlığı
**Avrasiya plitəsi** — Avrasiya materikinin böyük hissəsini əhatə edən plitə. Bu baxımdan Hind yarımadası və Ərəb yarımadası istisnadır. Eləcə də Şərqi Sibirin Çerski hissəsi də plitəyə aid deyil. Avrasiya plitəsi həmçinin qərbdən Orta-Atlantik dağ silsiləsinə və şimaldan Qakkel dağlarına qədər genişlənir. Şərq tərəfdən şimala doğru Şimali Afrika plitəsi və cənuba doğru Filippin dənizi plitəsi ilə və ola bilsin ki, Oxlotsk və Amur plitələri ilə sərhədlənir. Cənub hissədə qərbə doğru Afrika plitəsi, mərkəzdə Ərəb plitəsi və şərqdə Hind-Avstraliya plitəsi ilə sərhədlərə sahibdir. Qərbdə Şimali Amerika plitəsi olan divergent sərhədlər Orta-Atlantik dağ silsiləsinin şimal hissəsini əmələ gətirir. 1973-cü ildə İslandiya adası Heimaeydəki Eldfell vulkanının püskürməsi məhz Şimali Amerika və Avrasiya plitələrinin divergent hərəkəti nəticəsində baş vermişdi. Mərkəzi Asiyanın geodinamikası Şimali Avrasiya və Hind plitələri arasındakı əlaqə ilə idarə edilir. Bu ərazidə bir çox plitə hissələri və qabıq blokları aşkar edilib. Bunlar Mərkəzi Asiya tranzit zonasına və Şərqi Asiya tranzit zonasına aiddir.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Avrasiya plitəsi ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Khan Academy Explanation of evidence
* 750 million years of global tectonic activity. Movie.

Həmçinin bax
------------

* Plitələrin tektonikası

| ⛭Tektonik plitələr |
| --- |
| Əsas plitələr | 
* Hind-Avstraliya
* Antarktida
* Ərəbistan
* Afrika
* Avrasiya
* Hindistan
* Kokos
* Naska
* Skotiya
* Şimali Amerika
* Sakit okean
* Filippin
* Cənubi Amerika

 |  |
| Mikro plitələr | 
* Adriatik
* Altiplano
* Amur
* Anadolu
* Bismark
* Cənubi Bismark
* Şimali Bismark
* Vudlark
* Qalapaqos
* Qonav
* Qorda
* Qrenlandiya
* Zond
* İran
* Araşdırma
* Karib
* Karolin
* Kermadek
* Madaqaskar
* Manus
* Maoke
* Marian
* Molukka dənizi
* Banda dənizi
* Yenihebrid
* Niuafoou
* Pasxa adası
* Okinava
* Oxot dənizi
* Filippin
* Panama
* Quşbaşı
* Rivera
* Balmoral
* Konvey
* Şimali And
* Seyşel
* Solomon dənizi
* Somali
* Timor
* Tonqo
* Futuna
* Halmahera
* Xuan de Fuka
* Şetland
* Egey
* Yanszı

 |
| Yoxa çıxmış plitələr | 
* Bellinshauzen
* Kimmer
* Kula
* Farallon

 |
Hörümçək torunda şeh
Butulkada soyuq suyun kondensasiyası
İçərisində isti su olan fincanın üzərində su buxarının kondensasiyası
**Kondensasiya** — qaz halında olan bir maddədin kimyəvi tərkibini saxlamaqla maye damcıları şəklində şəkil dəyişdirməsidir.

Kondensasiya molekulların hərəkət intensivliklərinin azalması nəticəsində qarşılıqlı olaraq digər molekullarla cazibə nəticəsində bir araya yığılıb nisbətən sıx molekulyar qəfəs formalaşdırması ilə izah olunur. Kondensasiya prosesində buxardan enerji ayrılır.

Kondensasiya buxarın mayeyə toxunmadığı halda da baş verə bilir. Buna misal buludların əmələ gəlməsidir: Yer səthindən qalxan su buxarının molekulları atmosferin nisbətən soyuq təbəqələrində qruplaşaraq kiçik su damcıları yaradır. Bu damcılar isə səmada "süzən" buludları əmələ gətirir.

Sublimasiya və desublimasiya
----------------------------

Bərk cisimlərin buxarlanma prosesi sublimasiya, əks proses isə desublimasiya adlanır.

1. Sublimasiya — maddənin bərk haldan birbaşa qaz halına keçmə prosesidir. Məsələn, "quru buz "(CO2 bərk halda) mayeləşmədən buxarlanır. Bəzi bərk cisimlər, məsələn, naftalin sublimasiya etdiyinə görə biz onun iyini hiss edirik.
2. Desublimasiya — maddənin qaz halından birbaşa bərk hala keçmə prosesidir.

Məsələn, şaxtalı havada pəncərə şüşələrində qırovun əmələ gəlməsi: qırov havada olan su buxarının birbaşa buza çevrilməsindən yaranır.

Qaz kondensasiya qazanları
--------------------------

Qaz kondensasiya qazanları yalnız qazın yanması vaxtı ayırılan istilikdən deyil, həm də buxarın kondensasiyası vaxtı yaradılan istilikdən istifadə edir. Belə döşəmə və divar qazanlarının iş prinsipində yanacağın maksimal qənaətli işlənməsini təmin edir. Əgər bu avadanlığı alıb və onu aşağıtemperatur sisteminə qoşsaq, onda qazın istehlakının azalması olacaq (ildə təxminən 20%). Həmçinin döşəmə və divar qaz kondensasiya qazanlarının əhəmiyyətli üstünlüyü onların ekoloji olmasıdır.Kondensasiya həmçinin təbiətdə də baş verir.Əvvəlcə Günəş dənizlərdəki və ya okeanlardakı suyu buxarlandırır,beləcə maye halındakı su kiçilərək xırda yağıntı topalarını əmələ gətirir. Buxaralanan su göy üzündə buludları əmələ gətirir.Daha sonra buludlarda toplanan su yağıntı halında heç bir maye ilə təmasda olmadan yenidən YER üzünə qayıdır və beləcə "Təbii Kondensasiya" hadisəsi baş verir.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**NGC 1113**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Qoç bürcü istiqamətində yerləşir. **\*** tipli  qalaktikadır. Alman astronomu Albert Mart tərəfindən 1863-cü ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Proje Veritabanı". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 1113: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 1089 |
NGC 1090 |
NGC 1091 |
NGC 1092 |
NGC 1093 |
NGC 1094 |
NGC 1095 |
NGC 1096 |
NGC 1097 |
NGC 1098 |
NGC 1099 |
NGC 1100 |
NGC 1101 |
NGC 1102 |
NGC 1103 |
NGC 1104 |
NGC 1105 |
NGC 1106 |
NGC 1107 |
NGC 1108 |
NGC 1109 |
NGC 1110 |
NGC 1111 |
NGC 1112 |
**NGC 1113** |
NGC 1114 |
NGC 1115 |
NGC 1116 |
NGC 1117 |
NGC 1118 |
NGC 1119 |
NGC 1120 |
NGC 1121 |
NGC 1122 |
NGC 1123 |
NGC 1124 |
NGC 1125 |
NGC 1126 |
NGC 1127 |
NGC 1128 |
NGC 1129 |
NGC 1130 |
NGC 1131 |
NGC 1132 |
NGC 1133 |
NGC 1134 |
NGC 1135 |
NGC 1136 |
NGC 1137 |
NGC 1138



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Rüstəm Qəmbər oğlu Zülalov** (3 yanvar 1946, Bakı – 15 fevral 2011, Bakı) — Azərbaycan operatoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi.

Həyatı
------

Rüstəm Zülalov 1946-cı ilin yanvarın 3-də Azərbaycanın Bakı şəhərində doğulmuşdur. Görkəmli musiqiçi, Azərbaycan respublikasının əməkdar artisti Qəmbər Zülalovun oğludur. Anası Mariya Zülalova. 1963-cü ildə orta məktəbi bitirmiş, Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio verilişləri komitəsinin işıq sexində əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Əvvəlcə işıqçı, sonra kinooperator assistenti vəzifələrində çalışmışdır. 1976-cı ildən isə ali dərəcəli kinooperator vəzifəsində işləyib. Bu dövr ərzində bir sıra məsul dövlət və hökumət çəkilişlərində və televiziya filmlərində aparıcı operator kimi iştirak etmişdir. Müxtəlif janrda bir sıra filmlər çəkmişdir. "Lider" və "Mir" televiziya şirkətində çalışmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 noyabr 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan televiziyası və radiosunun inkişafındakı xidmətlərinə görə, Rüstəm Zülalov "Əməkdar Mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Nəsil şəcərəsi
--------------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | KərbəlayıƏli Zülalov |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   | Gülüşxanım |   |   |   | ƏbdülZülalov |   |   |   |   |   | ƏbdülbaqiZülalov |   |   |   | Nisə xanım |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   | ƏliZülalov |   |   |   | QəmbərZülalov |   |   |   |   |   | MəhəmmədəliZülalov |   |   |   | ƏzizəMəmmədova |   |   |   | Salman |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| SolmazZülalova |   | ZemfiraZülalova |   | ElmiraZülalova |   |   |   | RüstəmZülalov |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | SonaHacıyeva |
|

Filmoqrafiya
------------

1. Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)
2. Qanadlara yiyələnərək… (film, 1974)
3. Torpağın rəngi (film, 1974)
4. Qızılağacda (film, 1988)
5. Canavar balası
6. Yaşar Nuri olduğu kimi… (film, 2001)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-10.
**Talqat Amangəldi oğlu Musabəyov** (*qaz.* Талғат Амангелдіұлы Мұсабаев; 7 yanvar 1951, Qarğalı[d], Almatı vilayəti) — 2-ci Qazaxıstan kosmonavtı və dünyanın 309-cu kosmonavtı, texnika elmləri doktoru (2008), aviasiya general-leytenantıdır (2007). Qazaxıstan Respublikası İnvestisiya və İnkişaf Nazirliyinin Aerokosmik Komitəsinin sədridir.

Həyatı
------

1951 – 7 yanvarda Almatı vilayətinin Jambıl rayonunun Kargalı kəndində anadan olub.

1974 — Riga Mülki Aviasiya Mühəndisləri İnstitutunu bitirib, mühəndis.

1974 – 1 aprel — Keçmiş aviaşirkətdə başqa bir mühəndis.

1975–84 — hava yollarında siyasi və təhsil fəaliyyətlərində.

1984 — Almatı Hava Klubunu bitirib.

1986 — pilot hazırlığını bitirmiş və mülki aviasiya pilotu sertifikatı almışdır.

1987–1990 Mülki aviasiya bir pilot, təyyarə komandiri olaraq çalışdı.

1991 — kosmik uçuşa hazırlaşarkən. Hava Qüvvələrində. Bir astronavt köməkçisi olaraq ikinci ekipaj üzvü idi.

2000 — Texniki elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə etmişdir.

2001–05 Rusiya kosmik agentliyində.

2005 — Baiterek SC-nin (Qazaxıstan-Rusiya müştərək müəssisəsi) baş direktoru.

2007 — Fevral — Qazaxıstan Aerokosmik Agentliyinin direktoru.

2007 – 11 aprel — Qazaxıstan Milli Kosmik Agentliyinin sədri.

2014 – 13 avqustdan bəri Baş nazirin mülki aviasiya və kosmik fəaliyyətlər üzrə sərbəst müşaviridir.

2014 – 21 avqustdan — Qazaxıstan Respublikası İnvestisiya və İnkişaf Nazirliyinin Aerokosmik Komitəsinin sədri

Kosmik uçuş
-----------

* 1994 İlk kosmik uçuş zamanı (Soyuz TM-19) kosmosda 126 gün keçirdi.
* 1998 İkinci kosmik uçuşu zamanı (Soyuz TM-27) 208 gün kosmosda keçirdi. Guinness Rekordlar Kitabında ayda beş dəfə ümumilikdə 30 saat 8 dəqiqə kosmosa çıxdığı qeyd olunur. Uçuş zamanı Amerikalı kosmonavt L. Eyarts və Rus kosmonavtı (Şuvaş) Nikolay Budarin ilə. Rus kosmonavtları Nikolay Badurin və Yuri Baturinlə olmuşdur.
* 2001 Üçüncü kosmik uçuşu zamanı (Soyuz TM-32) kosmosda 8 gün keçirdi.

Hərbi rütbə
-----------

* Hərbi rütbə — Rusiya Federasiyası Hava Qüvvələrinin general-mayoru, Qazaxıstan Respublikası Aviasiya general-leytenantı (2007-ci ildən).

Hobbilər
--------

Hobbisi piano, gitara çalmaq və mahnı oxumaqdır.

Mükafatlar
----------

### Qazaxıstan Respublikası:

* "Xalq qəhrəmanı" adı (1995)
* "Qazaxıstan astronavtı" adı (1995)
* Vətən ordeni (1998)
* 1-ci dərəcəli "Barys" ordeni
* "Astana" medalı (1999)

### Rusiya Federasiyası:

* Xalqlar Dostluğu ordeni (1991)
* "Rusiya Federasiyası Qəhrəmanı" adı (1994)
* "Rusiya Federasiyasının Pilot-Kosmonavtı" (1994)
* 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni (1998)
* Vətən qarşısında xidmətlərinə görə, 2-ci dərəcə

### Avstriya Respublikası:

* Avstriya Respublikasının ordeni

### Amerika Birləşmiş Ştatları:

* Kosmik Uçuş NASA Medalı (1998)

Ailə vəziyyəti
--------------

* Arvadı — Musabaeva (Latsis) Victoria Voldemarovna, 1952-ci ildə doğulmuş, diş həkimi.
* Oğlu — Musabayev Daniyar Talgatoviç, 1975-ci il təvəllüdlü. Qazaxıstan Daxili İşlər Nazirliyinin hərbi qulluqçusu.
* Qızı — Musabayeva Kamila Talgatovna, 1981-ci ildə anadan olub.

İstinadlar
----------
Anu xatun
**Anu xatun** (d. ? — ö. 13.5.1696; Terelc, Tuşetu xan aymağı, Xalxa) — Cunqar xanlarından, əvvəlcə Senqe xanın, sonra Qaldan-Boşoqtunun qadını, qəhrəman qadın.

Həyatı
------

Anu xatun oyratların qolu olan xoşutların knyazı Qaldamanın qızı, Oçirtu-Çeçen xanın nəvəsi idi. Uşaqlıqdan Qaldan-Boşoqtu ilə tanış olmuşdu. Gələcəkdə onun xanımı olmağı arzulayırdı. Amma Qaldan rahib olduğundan və Tibetə oxumağa getdiyindən, onun böyük qardaşı, gələcək cunqar xanı Sengeyə verdilər. Anu xatun Sengedən Çevan-Rabdan və Sonom-Rabdan adlı övladları oldu.

Senqenin ölümündən sonra və Qaldanın Cunqariyaya qayıdışından sonra Anu xatun onun qadını oldu. Bu izdivacdan Sevden-Balcir adlı oğlu, Yunçixay və Bum adlı qızları oldu. Birinci oyrot-mancur müharibəsində əri ilə birlikdə yürüşdə iştirak etdi.

Ədəbiyyat
---------

* *Златкин И. Я.* История Джунгарского ханства. — М. 1964, 1983.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Кычанов Е. И.* Повествование об ойратском Галдане Бошгот-хане. — Новосибирск, 1980

Həmçinin bax
------------

* Oyratlar
* Xoşutlar
* Senqe
* Qaldan-Boşoqtu
**Qazançı körpüsü** — Culfa rayonunun Qazançı kəndi ərazisində yerləşən tarixi memarlıq abidəsi.

Culfa rayonunun Qazançı kəndinin cənub tərəfində, Əlincəçay üzərində inşa edilmiş tarixi-memarlıq abidəsi. Körpü xalq arasında "Qozbel körpü" adı ilə də məşhurdur. Körpü XVI–XVII əsrlərdə Şərq memarlıq üslubunda tikilmişdir. Böyük İpək yoluna xidmət edən bu körpü vasitəsilə vaxtilə Qazançı kəndindən şərq istiqamətində uzanan və Ordubad ərazisində əsas yola birləşən karvan yolları keçmişdir. Körpü nisbətən yaxşı qalsa da, nəqliyyat üçün yararsızdır. Bununla belə o, Azərbaycanın biraşırımlı körpülərinin ən yaxşı nümunəsi sayılır. Körpünün eni 3,55 m, uzunluğu 10,85 m, hündürlüyü 8,8 m-dir. Körpü azca yonulmuş çapma daşlardan tikilmişdir. Tağların haşiyə və arxivoltu təmiz yonulmuş qumdaşındandır. Bunun sayəsində tağların kənarı körpü divarının yonulmamış səthindən fərqlənərək onun konstruksiyasını nəzərə çatdırır.

Poçt markası üzərində
---------------------

2007-ci ildə buraxılmış poçt markası
2007-ci ilin noyabr ayının 1-də Bakı şəhərində Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin "Azərmarka" şirkəti tərəfindən Azərbaycan körpülərinə həsr olunmuş 5 ədəd poçt markası təqdim edilmişdir. Qiyməti 20 qəpik, tirajı isə 20 min ədəd olan həmin markalardan biri Qudyalçay körpüsünə həsr olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Naxçıvanın tarixi abidələri

İstinadlar
----------

1. ↑  01.11.2007. "The Bridges of Azerbaijan". **azermarka.az** Arxivləşdirilib 2010-07-14 at the Wayback Machine (az.)

Xarici keçidlər
---------------

* Naxçıvanda restavrasiya adı ilə tarixi abidə məhv edildi — FOTO
* Tarixi-mədəni irsimizin yadigarı – Qazançı körpüsü
* Qazançı körpüsü tarixi-memarlıq abidəsi bərpa olunub; turizm
Bugünkü gündə **millətlərin psixologiyası** ilə psixologiyanın «etnik psixologiya» adlanan xüsusi bölməsi məşğul olur. İlkin mərhələdə – müxtəlif xalqların mənəvi-mədəni xüsusiyyətlərini öyrənmək məqsədilə meydana çıxan bu psixologiya sahəsinin, XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq ilk ümumi terminləri meydana çıxmağa başlayır: «xalqların psixologiyası», «milli xarakter», «milli ruh», hətta «etnik (etnoqrafik) psixologiya» (Ribo T. – 1886) və s. kimi. Bunlara paralel olaraq etnopsixologiyanın nəzdində fəlsəfi-psixoloji xətt də inkişaf edir (X.Şteyntal, M.Lasarus, V.Vundt, Q.Lebon və b.). Ümumi olaraq, həmin dövr üçün əsas tədqiqat metodu – dildə, adət-ənənələrdə, əsatirlərdə, bir sözlə, müxtəlif xalqların mənəvi həyatında insani ruhların təzahürünün analizindən ibarət idi. Bugünkü gündə etnopsixologiya – ayrıca individ və ya insan qruplarının etnik və mədəni mənsubiyyəti ilə əlaqədar olan, şüuri və qeyri-şüuri səviyyədə təzahür edən müxtəlif psixoloji xüsusiyyətləri öyrənən psixologiya bölməsi kimi tanınır .

XX əsrin 30-cu illərindən başlayaraq Qərbdə bu təlimin özünün də nəzdində differensasiya gedərək, etnik psixologiya özü də iki fərqli qola – psixoloji antropologiya və krosskultur psixologiya qollarına ayrıldı. Bunlardan birincisi – insanların müxtəlif mədəniyyət şəraitdə necə düşünüb, hiss edib, reaksiya verib, hərəkət etməsini (başlıca nümayəndələri R.Benedikt, M.Mid, K.Klakxorn, R.Linton, K.Dyubua və b.); ikincisi isə – fərqli etnik və mədəni qruplara məxsus individlərin psixologiyasındakı oxşarlıq və fərqləri, həmçinin, sosio-mədəni, ekoloji və bioloji xüsusiyyətlərindəki psixoloji fərqlərin əlaqəsini və zaman keçdikcə bu fərqlərdə yaranan dəyişiklikləri öyrənməklə məşğul olur (bu sonuncusu həm də müqayisəvi-mədəni psixologiya adı ilə də tanınır). Postsosialist ölkələrinin psixologiyasında bunların hər ikisi etnopsixologiya və ya etnik psixologiya çərçivəsində öyrənilir (Etnopsixologiya – insanların etnik (mədəni) mənsubiyyəti ilə onların psixologiyası arasındakı əlaqəni öyrənən psixologiya sahəsidir).

Haşiyə kimi qeyd edək ki, millətlərin psixologiyasının öyrənilməsinə belə böyük maraq həm də siyasi motivlərlə əlaqədardır. Belə ki, bu, kimə necə təsir göstərmək işini müəyyən etməyə imkan verir. Hətta politologiyada etnik psixologiyanın təsiri ilə yaranmış «Etnopolitologiya» adlı xüsusi bölmə də mövcuddur.

Etnopsixologiya – insanların etnik (mədəni) mənsubiyyəti ilə onların psixologiyası arasındakı əlaqəni öyrənən psixologiya sahəsidir. Bugünkü gündə dünya psixologiyasında millətlərin psixologiyasının öyrənilməsi məsələsinə, əsasən iki fərqli yanaşma xətti mövcuddur: Amerika və Avrasiya modelləri. Birinci variant ABŞ psixologiyasında meydana çıxıb və indi də burada aparıcı mövqedə dayanır. Avropa, keçmiş SSRİ və Uzaq Şərq ölkələrində millətlərin psixologiyası «etnik psixologiya» çərçivəsində öyrənilir.

Mənbə
-----

* Этнопсихология // Большой Энциклопедический словарь
* Этнические исследования в психологии Arxivləşdirilib 2011-05-16 at the Wayback Machine
* Стефаненко Т. Г. Этнопсихология. – М.: Институт психологии РАН, «Академический проект», 1999. – 320 с.
**Alapalazoğlu**, **Molla Rza**, **Molla Qulaməli** (Cənubi Azərbaycan) — Qacarlar dövründə sarayda, sonra Qarabağda və Bakıda fəaliyyət göstərmiş xanəndə.

Həyatı
------

Əsl adı Molla Rzadır. Bəzi sənədlərdə adı Molla Qulaməli kimi keçir. Alapalazoğlu kimi məşhur idi. Ərdəbil şəhərində anadan olmuşdu.

Ala Palaz oğlu uzun illər Nasirəddin şah Qacarın saray müğənnisi olmuş, sonralar isə Qarabağa gəlib Şuşa şəhərində mərsiyəxanlıq etmişdir. O, hərdənbir toy məclislərində də çıxış edərdi.

Cabbar Qaryağdı oğlunun ilk müəllimlərindən biri də Alapalazoğlu olmuşdur. Alapalazoğlu keçən əsrin axırlarında Bakıya köçmüş və Bibiheybət məscidində minacat verməklə məşğul olmuşdur. Deyilənə görə, Alapalazoğlunun elə qüdrətli və zil səsi var imiş ki, o, minacat verəndə bütün Bakı onun səsini eşidərmiş.

Məmməd Rahim "Alapalazoğlu" şeirində məşhur Azərbaycan xanəndəsinin həyatından kiçik bir epizod təqdim edilir. İranda şahın məclisinə dəvət olunan xanəndə buradakı cah-cəlalı görür, insanların qanı-canı hesabına ucalan bu saray elə bil onun içindəki sənət ehtirasını söndürür, şah və onun ətrafındakı yaltaq əyanlar nə qədər təkid edirsə, ona pul təklif olunursa, Alapalazoğlu oxumur və beləliklə, şahın qəzəbinə düçar olur. Amma elə ki, o, saraydan çıxır, dünyanın gözəlliklərini görür, oxumağa başlayır. Şah bunun səbəbini soruşanda Alapalazoğlu deyir:

Sən əmr eyləyəndə yoxdu həvəsim,  

Sandım ki, heç zaman olmayıb səsim.  

Qubarlıydım azca, susdum bir qədər.  

Yaltaqlar, ilhamı dərk etməyənlər  

Qızdırdılar səni, durub yanında,  

Demədilər axı, oxuyanın da  

Qəlbi var, hissi var, möhnəti də var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "tarikh.nashriyat.ir". 2013-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-06.
2. ↑  Firudin Şuşinski, Azərbaycan xalq musiqiçiləri, Bakı, "Yazıçı", 1985, səh. 23.

Ədəbiyyat
---------

* Baba Səfəri, Ərdəbil dər qozarqahi tarix, cilide-əvvəl, ikinci çap, intişarate Daneşqahi-azad, 1380, səh.186–187.
**Alan Derşovitz** (1 sentyabr 1938[…], Bruklin, Nyu-York ştatı) — məşhur vəkil.

Həyatı
------

Alan Derşovitz dünyada ən məşhur vəkillərdən biridir və o mülki hüquqların qorunması ilə bağlı sayı-hesabı bilinməyən işlərdə müvəffəqiyyət qazanmışdır. "Newsweek" ona şəxsiyyət hüquqların ən görkəmli müdafiəçisi adını vermişdir. "Time" onu ədliyyənin müqəddəs İudası kimi təsvir etmişdir. Bütün bunlar göstərir ki, Derşovitz tarixdə ən möhtəşəm və hal-hazırda fəaliyyət göstərən vəkillərdəndir.

Alan Derşovitz 1962-ci ildə Yel Hüquq məktəbini bitirmişdir orada o, Yel Hüquq jurnalının baş redaktoru olmuşdur. Sonradan Harvard Hüquq məktəbi ilə əməkdaşlığa başladı və Harvard Hüquq məktəbinin tarixində ən cavan hüquq üzrə professoru oldu (28 yaşında).

Vəkillik fəaliyyəti dövründə o cinayət işlərə və ölkədə ən səs-küylü işlərə qatılmışdır (o cümlədən, Patrisiya Herst, Leona Helmsli, Mayk Tayson və OJ Simpson). Onun mülki hüquqların qorunması ilə bağlı görülən işlərinə görə Anti-diffamasiya Liqası tərəfindən William O Douglas First Amendment mükafatı verilmişdir.

Baxmayaraq ki, Derşovitzin hüquq fəaliyyəti həmçinin çox ziddiyyətli və mübahisəli olmuşdur, mülki hüquqların qorunmasında bir-çox şübhəli anlar olmuşdur, onun məhkəmə döyüşləri və təcrübəsi miras kimi şübhəsiz gələcək nəsillərə örnək olacaq.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bauer P.* Alan Dershowitz // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Alan Morton Dershowitz // Česko-Slovenská filmová databáze (çeş.). 2001.
**Daşınan Zenit Raket Sistemləri (DZRK)** — müasir piyadaların arsenalında mövcud olan təsirli silahdır. DZRK — daşınması və istifadəsi bir əsgər tərəfindən yerinə yetirilən zenit kompleksidir.

"Strela-2M" DZRK 9M32M raketi ilə
Nisbətən kiçik ölçüsü sayəsində modern DZRK-ları asanlıqla daşımaq və gizlətmək (maskalamaq) mümkündür. Kiçik ölçüləri, yüksək məhsuldarlığı və nisbətən ucuz qiyməti onları çox populyar hala gətirib. Daşına bilən Hava Hücumundan Müdafiə sistemləri hərbi sahədə, xüsusilə də aşağı intensivlikli silahlı münaqişələrdə real bir inqilab etdi. Tank və piyada birliklərini helikopter və hücum təyyarələrinin hava hücumlarından müdafiə etmək üçün artıq bahalı və irihəcmli hava hücumundan müdafiə batareya və divizionlarını yerləşdirməyə ehtiyac qalmadı.

*FIM-92 Stinger* raket silahı ilə nişanalma zamanı
Hava hədəfləri ilə effektiv mübarizə aparmaq üçün piyadaların təchiz edilməsi ideyası, aviasiyanın döyüş sahəsində böyük rol oynayadığı İkinci dünya müharibəsi dövründə peyda oldu. Müharibənin sonunda Üçüncü Reyx konstruktorları yaratdıqları təsirli, sadə və nisbətən ucuz "Panzerfaust" tank əleyhinə qumbaraatan konsepsiyasını düşmən təyyarələri ilə mübarizə aparmaq üçün istifadə etməyə cəhd göstərdilər. Onların araşdırmalarının nəticəsi olaraq kütləvi istehsal mərhələsinə çatmayan, idarə olunmayan zenit raketlərinə sahib "Luftfaust-B" daşınan çoxlüləli kompleks yaradıldı. Əslində bu kompleks müasir DZRK sistemlərinin sələfləri olan zenit qumbaraatanları kimi qəbul edilməlidir.

"Luftfaust-B" zenit qumbaraatanı
Müasir dövrdəki daşınan ZRK-nın inkişafının başlanğıcı termini 1950-ci illərə aiddir. Lakin idarəolunan raketlərlə təchiz olunan DZRK-nın ilk modeli yalnız 1960-cı illərin sonlarında silahlanmaya qəbul edilməyə başlandı. Bu komplekslərdən 1969-cu ildə Ərəb-İsrail müharibəsi dövründə kütləvi şəkildə istifadə olundu. Döyüş şəraitində sınaqdan keçirilən ilk sovet DZRK-sı "Strela-2" idi. 1970-ci illərdən etibarən, bu komplekslər dünya səviyyəsində müxtəlif intensivlik dərəcəsində olan müharibə və hərbi münaqişələrdə yalnız ordular tərəfindən deyil, həm də düşmən təyyarələri ilə ucuz və effektiv vasitələrlə mübarizə aparmağa üstünlük verən müxtəlif partizan dəstələri, üsyançılar və hətta terrorçular tərəfindən də fəal şəkildə istifadə olunmağa başladı.

İstinadlar
----------
**Sitoxromlar** — tərkibində dəmir olan zülallar aerob bakteriyalarda elektron daşınmasında iştirak edir. Bütün sitoxromların tərkibində dəmir porfirin saxlayan prostatik qruplar olur. Bu baxımdan onlar hemoqlobin və mioqlobini xatırladır. Katalitik proseslərdə sitoxromun Fe2±i valentini dəyişir.

Sitoxromun adının mənası və kəşfi
---------------------------------

"Sitoxrom" sözü latınca "sito" hüceyrə, "xromo" boya deməkdir. İlk dəfə K.Mak-Mun sitoxromu 1866-cı ildə müəyyən etmişdir. Lakin onun bioloji oksidləşmədəki əhəmiyyəti 1925-ci ildə D.Keylin tərəfindən öyrənilmişdir. D. Keylin spektroskopiya üsulu ilə müəyyən etmişdir ki, sitoxromlar içərisində ən asan ekstaksiya olunan və əldə edilən sitoxrom c-dir. Qatı duz məhlulu ilə mitoxondridən c sitoxromunu ekstrasiya etmək olur.
Hüceyrənin mitoxondrilərində (insan və heyvan) b, c, c1, a, a3 sitoxromları tapılmış və fərdi halda öyrənilmişdir. Onların molekulyar nisbəti ehtimal edilir ki, sabitdir.

Sitoxromoksidaza
----------------

Zəncirdə olan axırıncı sitoxrom oksigenlə reaksiyaya girir və o sitoxromoksidaza adlanır.

Mənbə
-----

* Məhərrəmov A. M. Allahverdiyev M. Ə. Bioüzvi kimya. Dərs vəsaiti. Bakı, Çaşıoğlu, 2009.-384 səh.