recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tulpar** (başqırdca: Толпар, qazaxca: Тұлпар, tatarca: Тулпар, qırğızca: Тулпар, rusca: Тулпар və ya Тулпа́р) — türk, qırğız və altay mifologiyasında adı çəkilən qanadlı uçan at, Peqas ilə bənzərdir. Qırğızların Manas dastanında bu uçan qanadlı atlardan söz edilir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində Qazaxıstanda kəşf edilən kurqanda olan qızıl geyimli adam adlı tapıntının başlığında tulpar fiquru vardır. Azərbaycan Koroğlu dastanında Qırat və Dürat tulparın (dəniz atı) nəslindən gəlir.

Monqolustanın dövlət gerbi
Tulparın adı, Türk, qırğız və Altay mifologiyalarında keçər. Ümumiyyətlə ağ və ya qara (tək rəng) bir at olaraq təsvir olunur. Ağ qanadları vardır və Kuday (Tanrı) tərəfindən qəhrəmanlara köməkçi olması üçün yaradılmışdır. Dünyanın ən uzun dastanı olan qırğızların Manas dastanında, Manasın məşhur döyüşçülərinin sürdüyü qanadları ilə küləkdən sürətli qaçdığı deyilən əfsanəvi atlardan bəhs olunur. Başqırd inanclarına görə qanadlarını heç kim görə bilməz. Tulpar qanadlarını yalnız qaranlıqda, böyük maneələri və məsafələri aşarkən açar. Əgər biri tərəfindən qanadları görülsə, Tulparın yox olacağına inanırlar. Osetinlər Tolpar, çeçenlər Turpal deyərlər. Qumuq atalar sözündə belə deyir.

*Tulpar yerun birevü buççağunda tapsa da, öz yılkısın tabar.*
*(Tulpar dünyanın bir başqa küncündə olsa da, öz sürüsünü tapar.)*

Etimologiya
-----------

(Tul/Yul) kökündən törəmişdir. Monqolca "Zulbah" (keçəl, saçsız) sözü ilə əlaqəli ola bilər. Çünki türk mifologiyasında keçəl atlara tez-tez rast gəlinir və keçəllik qəhrəmanlarda olduğu kimi atlarda da gücü bildirir. Yol sözü ilə də eyni kökdən gəlmə ehtimalı vardır. Tulu sözü qədim Altay dilində qır rəngi ifadə edir.

Mədəni təsiri
-------------

Tulpar əfsanəsinin günümüzə təsirləri:

* Türkiyənin ilk yerli istehsalı olan Zirehli Piyada Daşıyıcı (ZPT) vasitəsinə Tulpar adı verilmişdir.
* Monqolustanın gerbində var.
* Qazaxıstan gerbinin sağ və sol künclərdə bir dənə Tulpar vardır.
* Qazaxıstanda bir hava yolu şirkəti Tulpar adını seçmişdir, Tulpar Hava Yolları.

Tulpar atları
-------------

Tulpar atına igidlər, alp olanlar, bahadırları (tuvaca: maadır, qədim türkcə: bağatur) minə bilər. Türk əfsanələrinə görə bu ata ürəyi və bədəni güclü olanlar sahib ola bilər. Tulpar adı verilən qanadlı türk atlarına misal olaraq, Alpamısın Bayşubarını, Kobılandının Tayburılını, Er Targının Qarakaskasını, Kabanbayın Kubasını, Bugıbayın Akanserisini Kulagerinin Qaraserkesini, Navrızbayın Akazuvunu, İsatayın Aktabanını və s. göstərmək olar.

Həmçinin bax
------------

* At (Türk mifologiyası)
* İlmaya
* Təkbuynuz
* Cirən
* Burşun

Xarici keçidlər
---------------

* Halpress - Tulpar Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine

İstinad
-------

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Azəri dili)
* Türk Əfsanə Lüğəti / Türk Söyləncə Sözlüyü (Azəri dilində)
| 
Şu
U
Vey
 |
| --- |
| Vey, Şu, U çarlıqlarının xəritəsi. 262-ci il |

|  |
| --- |
| 
Çin tarixi  |
| Çin tarixiÇin tarixi |
| **Mədəniyyət** • **Din** • **Fəlsəfə** • **Mifologiyası** |
| Dao • Daosizm • Leqizm • Tao Te Çinq • Konfutsiçilik • Kon Fu Dzı • Lao-tszı • Moizm • Mo-tszı • İn və Yan • Li • 36 stratagem • Citkundo • Kunq-fu • Tay çi çuan  • Uşu • Vin Çun • Dim Mak • Şaolin |
| **Üç hökmdar və beş imperator** |
| **Sya sülaləsi** |
|  **Şan sülaləsi**  |
| **Çjou sülaləsi** | **Qərbi Çjou** |
| **Şərqi Çjou** | Yaz-Payız |
| Döyüşən çarlıqlar |
|  **Sin sülaləsi**  |
| **Çu sülaləsi** — qarışıq dövr |
|  **Han sülaləsi** | Qərbi Han |
| Sin sülaləsi, Van Man |
| Şərqi Han |
|  **Üç çarlıq** |  Vey | Şu | U |
| **Çzin** | Qərbi Çzin |
| 16 barbar | Şərqi Çzin |
|  **Cənub və Şimal sülalələri**  |
|  **Suy sülaləsi**  |
|  **Tan sülaləsi**  |
| **Liao** | Beş sülalə və on çarlıq |
| Şimali Sun | **Sun imperiyası**
 |
| **Çzin** | **Qərbi Sya** | Cənubi Sun |
| **Yuan sülaləsi** |
| **Min sülaləsi** |
| **Tsin sülaləsi**  |
| **Çin Respublikası**  |
| **Çin Xalq Respublikası** | **Çin Respublikası** |
|  |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Şu** (çin. ənən. 蜀漢, sadə. 蜀汉, pinyin: *Shǔ Hàn*, hərfi mənası: "Şu Han") — Üç çarlıq dövründə 221 — 263 cü illərdə mövcud olmuş dövlət .
Şu çarlığının əsası, özünü Han sülaləsinin davamçısı sayan Lyu Bey (劉備) tərəfindən qoyulmuşdur. Lyu Bey "Sarı çalmalılar üsyanını" yatıraraq hakimiyyəti əlinə almış ordu sərkərdəsi olmuşdur. Etdiyi cəhdlərə baxmayaraq uzun müddət ona ərazi bütövlüyünü əldə etmək mümkün olmur. O, ya Vey çarlığının hökmdarı Çao Çao, ya Yuan Şao, ya da Lyu Byaonun tabeçiliyinə keçirdi. Lyu Bey ordusu U çarlığının çarı Sun Çyuanın ordusu ilə müttəfiqləşərək Vey çarı Çao Çao üzərində qələbə çaldıqdan sonra, 208 ci ildə nəhayət Lyu Bey Çzinçjounun şimal hissəsinə sahib olur. Daha sonra cənuba doğru irəliləyərək Ulin və Çanşa şəhərlərini də əlinə keçirərək, Yantszı çayı boyunca üzü yuxarı irəliləmiş olur. 214 cü ildə İnçjounu fəth edir. Sonradan müttəfiqi U çarlığının çarı Sun Çyuana qarşı vuruşaraq, Çyinçjounu onunla bölüşdürmüşdür. 219 cu ildə Lyu Bey Çao Çaodan Hançjun əyalətini almışdır. Beləliklə o, çarlığın ərazisini xeyli böyütməyə nail olmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

* Üç çarlığın tarixi  (rus.)
**Gilqameş**, **Bilqamıs** (şumer. Bilqames) — Şumer mifologiyasında yarı-əfsanəvi hökmdar. **Bilqameş** olaraq da bilinir. Ölümsüzlüyü axtarmışdır. Tanrılara üsyan edərək sirli diyarlara səfərlər etmişdir. Öldüyü zaman bir çayın yatağı dəyişdirilərək dəfn edilir, daha sonra çay təkrarən əvvəlki yatağına qaytarılır. Çay yatağının dəyişdirilməsinə dair eyni söz-söhbət Attila xan üçün də deyilir. Gilqameşin bədəni tüklüdür.

Tarixiliyi
----------

Təxminən e.ə. 2600-cü ildə Şumeri idarə edən dastanın qəhrəmanı Gilqameş həqiqi tarixi şəxsiyyət olmuşdur. Onun qəhrəmanlıqları öz həməsrlərini riqqətə gətirmişdir və onlar Gilqameş haqqında ibarəli rəvayətlər qoşmağa başlamışdılar. Şumer dilində əsrlərlə təkrarlandığına görə, həmin rəvayətlər daha da fantastikləşərək sırf əfsanəyə çevrilmişdir. Rəvayətlər əyləncəli olduğuna görə, 3-cü minilliyin sonlarında Şumerin bir çox sami mənşəli hökmdarı həmin rəvayətləri öz dillərinə tərcümə etdirməyə başlamışdır.

Türk mifologiyası ilə əlaqəsi
-----------------------------

Günümüzdə şumerlərin (öz dillərindəki adlarıyla kəngərlərin) türk bir qövm olduğu həm dil həm də mədəni baxımdan müzakirə edilməkdədir. Lakin dilçilik cəhətdən baxıldıqda, şumer dilində istifadə edilən bir çox sözün türkcə ilə bənzər, eyni kökdən birə-bir eyni olduğu ortaya qoyulmuşdur. Hər şeydən əvvəl tayfanın adı olan "kəngər" sözü türk dili ilə uyğunlaşır. Şumer dilinin bir çox sami (ərəb-ivrit) və fars mənşəli dillərlə qohumluğu olsa da, dilin quruluşu bunlara uyğun gəlmir. Bu vəziyyət sadəcə bu şəkildə izah edilə bilər. Köçəri bir qövm olaraq şərqdən Mesopotamiyaya gələn şumerler sivil mədəniyyətə aid bir çox anlayışı yerli xalqlardan öyrənmiş və mədəni qarşılıqlı təsir nəticəsində inkişaf etmiş bir sivilizasiya səviyyəsinə gəlib çatmışdır. Fars və ərəb mənşəli sözlərin sıxlığı, hətta öz sözlərindən daha çox olması, ya da bəzi xarici qrammatika qaydalarının alınıb tətbiq olunması şumer dilinin bu dillərlə qohum olunduğunu göstərmir.

Etimologiya
-----------

* **Gilqameş:** Gil/Gıl/Kıl kökündən gəlir. Qılmaq, etmək mənalarını ehtiva edir. Böyük işlər etmiş adam deməkdir. Bundan başqa qalqamaq (qalxmaq) köküylə də əlaqəlidir. Bu məzmunca "üsyan edən" deməkdir.
* **Bilqameş:** Bil kökündən törəmişdir. Müdriklik mənası ehtiva edir. Ölümsüzlük axtarışı və müdriklik arasında əlaqə vardır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Ədəbiyyat
---------

Western Civilizations, Robert E. Lerner, Standish Meacham, Edward McNall Burns

Həmçinin bax
------------

* Gılqamış dastanı

| ⛭Şumer mifologiyası |
| --- |
| Tanrılar | An  • Apsu  • Anşar  • Enki  • Enlil  • İsinu  • Nammu  • Antu  • Ninki  • Zu  • Ninhursag  • Ereshkigal  • Huşbişag  • İştar • Kinqu  • Nanna  • Nebo  • Nabu  • Namtar  • Nergal  • Nidaba  • Ningal  • Ninisinna  • Ninkasi  • Ninlil  • Sin  • Tiamat  • Utu  • Nusku  • Utukku  • Şamaş  • Dumuzi  • Gilqameş  • Qeştinanna  • Qugalanna  • Huwawa  • Enkidu  • İnanna |  |
Çay Lunun kağız hazırlaması
**Çay Lun** (çin. ənən. 蔡倫, sadə. 蔡伦, pinyin: *Cài Lún*; ən geci 62 – 121, Loyan[d], Xan sülaləsi) — ilk dəfə 105-ci ildə, Han sülaləsi dövründə kağız icad etmiş çinli alim. O, ilk dəfə olaraq həmin icadın nümunəsini Han sülaləsinin imperatoru Huidiyə təqdim etmişdir. Han sülaləsi səlnamələrində bu hadisə xronoloji şəkildə göstərilməkdədir.

Çay Lun Leyyan şəhərində dünyaya gəlmişdir. 75-ci ildə xədim kimi imperator sarayına düşür. 105-ci ildə kağız emalının texnalogiyası haqda məruzə edir. Bundan sonra imperatir Huidi ona yüksək, nazir rütbəsi və var-dövlət vermiş olur. İmperator An Dinin zamanında saray çəkişmələrinin qurbanı olaraq, zəhər içib özünü öldürmüşdür.

200 cü ilə qədər Çində kağız istehsalı artmağa başlamış və hətta xaricə ixrac edilirdi. Lakin 751 ci ildə bir neçə kağız emalatxanası ərəblərin əlinə keçdikdən sonra onun istehsalına Səmərqənd və bağdadda da başlanılır və bütün xilafətə yayılır. Avropalılar isə XII əsrdə kağız emalını ərəblərdən mənimsəmişlər. İohann Qutenberq tərəfindən çap ixtira edildikdən sonra yazı və kitab üçün istifadə edilən dəri və papirus kağızla əvəzlənir.

Adı tarixdə 100 ən nüfuzlu şəxs siyahısına 7-ci olaraq daxil edilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Cai Lun // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. ↑  Joseph Needham: Science and Civilization in China: Volume 5, Part 1. Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-08690-6.

Mənbələr
--------

* Michael H. Hart The 100. A Ranking of The Most Influential Persons in History 1978, 1992 by Michael H. Hart, 57-63.
* Б.Байер, У. Бирштайн и др. История человечества 2002 ISBN 5-17-012785-5  (rus.)
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Şəhriyar Məmmədov.

**Şəhriyar Bayramqulu oğlu Məmmədov** (28 dekabr 1988, Babək rayonu – 8 aprel 2013, Ağdam rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı.

Həyatı
------

Şəhriyar Məmmədov 1988-ci il dekabrın 28-də Babək rayonunun Qahab kəndində anadan olub. 1995–2003-cü illərdə Qahab kənd tam orta məktəbdə, 2003–2006-cı illərdə isə Heydər Əliyev adına Hərbi Liseydə təhsil alıb. 2006–2010-cu illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) ali hərbi təhsil alıb.

Hərbi xidməti
-------------

2013-cü il aprelin 8-də saat 20:00 radələrində Ermənistan və Azərbaycan qoşunlarının təmas xəttinin Ağdam rayonunun Kəngərli istiqamətində Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin təxtibatı nəticəsində Azərbaycan Ordusunun leytenantı olan Şəhriyar Məmmədov şəhid olub. Bir gün sonra Şəhriyar Məmmədov doğulduğu Babək rayonunda dəfn olunub..

Təltifləri
----------

* (18.12.2020) — "İgidliyə görə" medalı (ölümündən sonra)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Ordusunun leytenantı şəhid olub". www.mod.gov.az (Azərbaycanın Müdafiə Nazirliyi) ( (az.)). 09.04.2013. İstifadə tarixi: 09.04.2013.
2. ↑  "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25 iyun 2013-cü il tarixli Sərəncamı". www.e-qanun.az ( (az.)). 25.06.2013. 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25.06.2013.
**İbrahim Nəbioğlu** (tam adı: Yaqubov İbrahim Nəbi oğlu) — jurnalist, yazar, publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, texniki elmlər namizədi, Azərbaycan Dövlət Televiziyasının ilk Türkiyə təmsilçisi, Azərbaycanın İstanbuldakı Baş Konsulu (2003–2006), Azərbaycanın Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Daimi Təmsilçisi, Fövqəladə və səlahiyyətli elçi, Palmalinin vitse-prezidenti (2006-2015).

Həyatı
------

İbrahim Nəbioğlu 1961-ci il oktyabrın 24-də Bakıda ziyalı ailəsində doğulub. 1968-ci ildə Bakıdakı 159 N-li məktəbin 1-ci sinfinə getmişdir. 1978-ci ildə 45 N-li orta məktəbdən məzun olmuş və elə həmin il Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna qəbul olmuşdur. 1983-cü ildə bu institutun "Tətbiqi riyaziyyat" kafedrasını "mühəndis-riyaziyyatçı" ixtisası üzrə qırmızı diplomla bitirərək, təyinatla Yeni Bakı Neftayırma zavodunun Hesablama mərkəzində çalışmağa başlamışdır. 1986-cı ildə aspiranturanın əyani şöbəsinə qəbul olmuşdur. Elmi rəhbəri akademik Azad Mirzəcanzadənin rəhbərliyi altında Moskva və Ufa şəhərlərində bir-sıra elmi araşdırmalar aparmış, 1989-cu ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək, elmlər namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. 40-a yaxın elmi məqalənin müəllifidir. 1990–1991-ci illərdə Türkiyənin "Milliyət", "Zaman" və b. qəzetlərində çap olunmağa başlamışdır. 1991-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq Azərbaycan-Türk müştərək TV kanalını qurmuş və onun Baş direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

1993–2003-cü illər arasında Azərbaycan Dövlət Televiziyasının ilk Türkiyə təmsilçisi olub. Bununla bərabər 1994-cü ildən BBC-nin Orta Asya və Qafqaz, habelə Rus xidmətlərinin Türkiyə üzrə müxbiri olaraq da fəaliyyət göstərmişdir.

1994–1997-ci illərdə "Avrasıya", 1997–2001-ci illərdə isə "Panorama" qəzetlərinin köşə yazarı olmuş, "Zerkalo", "Ayna", "Şərq" qəzetləri, 2017-ci ildən isə Ayna TV ilə əməkdaşlıq etmişdir.

Yerli və xarici mətbuatda yüzlərlə məqalənin müəllifi, 20-dən çox sənədli filmin senari müəllifi və redaktoru olmuşdur.

2003-cü ilin mart ayından Heydər Əliyevin fərmanı ilə Azərbaycanın İstanbuldakı Baş Konsulu vəzifəsinə təyin edilmişdir.

2004-cü ildən isə paralel olaraq Azərbaycanın Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında Daimi Təmsilçisi olmuşdur.

2006–2015-ci illərdə Palmalidə vitse-prezident olaraq çalışmışdır. 2015–2019-cu illərdə özəl şirkətdə müşavir çalışmışdır.

1995-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

Evlidir, 3 övladı var.

Professor Nəbi Yaqubovun oğlu.

O həmçinin İlon Mask: Tesla, SpaceX və möhtəşəm gələcəyin izi ilə kitabını da Azərbaycan dilinə tərcümə edib.

Mükafatları
-----------

* Osman Mirzəyev mükafatı
* 22.07.2013 — Həsən bəy Zərdabi mükafatı
* Türkiyədə İlin Jurnalisti (2003)

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* "Arxivlənmiş surət". 2011-11-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-06-07.

Xarici keçidlər
---------------

* ibrahimnebioglu.com — İbrahim Nəbioğlunun rəsmi saytı
**Hermes və körpə Dionis** və ya **Olimpiya Hermesi** — 1877-ci ildə Hera məbədinin xarabalıqlarında kəşf edilmiş körpə Dionisin qədim yunan heykəlidir. Onun boyu 213 santimetrdir. Yunan profili, yunan burnu və praksitelik əyri anlayışları klassik gözəlliyin modelinə çevrilmişdir.

Haqqında
--------

Yunan mifologiyasının hesablarına görə , Dionis tanrı Zevsin oğlu və Semele , fani, Fiv kralı Kadmusun qızıdır. Çox güman ki, bu heykəl himayədarı Hermes olan Elis və himayədarı Dionis olan Arkadiya sakinləri arasında sülhün alleqoriyasıdır.

Tarixi
------

Yunan dövləti 1874-cü ildə Almaniya ilə Olimpiyada arxeoloji kəşfiyyat işləri aparmaq üçün müqavilə imzaladı. Alman qrupu tərəfindən qazıntılar 1875-ci ildə Ernst Kurtiusun rəhbərliyi altında başladı. Bu gün sərgiləndiyi kimi heykəltəraşlıq qrupuna çatana qədər heykəlin altı fərqli hissəsi kəşf edildi. Hermesdə sağ qol, sol əlin iki barmağı, dizdən hər iki ayağı, sol ayağı və cinsi xüsusiyyətləri yox idi; Körpə Dionisin qolları (Hermesin çiynində dayanan sağ əli istisna olmaqla) və sağ ayağının ucu yox idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Make Lists, Not War (ing.). 2013.

Xarici keçidlər
---------------

* Moulage moderne d'après la statue d'Olympie représentant Hermès portant Dionysos
* Плиний Старший Естественная история  (rus.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 4821693-8 · NLG: 175439 · VIAF: 199742485 · WorldCat VIAF: 199742485 |
**Əməgən** - türk, altay, qafqaz və nart əfsanələrində nəhəng. **İmegen** də deyilir. Çirkin, zaman-zaman birdən çox başı olan nəhəng varlıqlar olaraq təsvir edilər. Nart əfsanələrində ədədləri olduqca çoxdur və hər üç ayda bir ad etdikləri deyilər. Hər doğumda görə çox uşaq dünyaya gətirirlər. Nart qəhrəmanları davamlı emegenlerle vuruşub və gücləriylə, zəkalarıyla onları hər vaxt yenmeyi bacararlar. Lakin onlardan çox qorxar və çəkinirlər. Çünki Əməgenlər, tutduqları zaman insanları yerlər. Nart destanlarına görə dünyadakı bütün pisliklərin qaynağı Əməgenlerdir. Əgər onlar olmasaydı dünyada heç bir pislik olmazdı. Tanrılar, yer üzünü onların pisliyindən qorumaq üçün Nartları yaratmışdır və onlar da davamlı döyüşüb dayanmaqdadırlar. Əməgenlərin iştirak etmədiyi heç bir Nart dastanı yoxdur.

Etimologiya
-----------

(Em/Əm) kökündən törəmişdir. Əmək (biryerde olmaq, güc istehlak etmək, iş etmək) feli əlaqəlidir. "Əmən" ruh, can deməkdir, həmçinin ağac tikmək üçün açılan çuxuru da ifadə edir. Kafkasyadaki digər xalqların dilləri ilə də əlaqəsi olduğu şübhəsizdir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Cəvahirnameyi-Lənkəran -** Talış xanlığının iqtisadi, coğrafi və tarixi həyatından bəhs edən, həmçinin ərazinin Rusiya tərəfindən zəbt olunması məsələsinə toxunan əsərlərdən biridir. Əsər Seyidəli Kazım bəy oğluna məxsusdur. Bu əsər cəmi 43 vərəqdən ibarət olub,1869-cu ildə fars dilində yazılmışdır. Əsər müqəddimə, altı fəsil və son sözdən ibarətdir. Əsərin müqəddiməsi onun yazılma məqsədini aydınlaşdırır. Əsərin birinci fəslində müəllif Lənkəran sözünü, ikinci fəslində isə sözün mənşəyini izah etməyə çalışır. "Cəvahirnameyi-Lənkəran"ın üçüncü fəsli Lənkəran xanlığının sərhədlərinə və təbii sərvətlərinə həsr edilmişdir. Dördüncü fəsildə Lənkəran xanlığının iqlimindən bəhs olunur. Əsərin beşinci fəsli ərazidə yaşamış bir sıra müqəddəs adamların həyatından və məqbərə abidələrindən bəhs edir. "Cəvahirnameyi-Lənkəran"ın altıncı fəsli Talış xanlığınının qısa tarixindən bəhs edir. Burada, əvvəlcə xanlığın yaranması və Ağa Məhəmməd şah Qacarın yürüşünə qədər olan dövr işıqlandırılr. 

Müəllif Rusiyanın işğalçılıq planlarını belə işıqlandırır:. .. Nadirin ölümündən sonra Ağa Məhəmməd şahın Lənkəranı ələ almaq təşəbbüsü nəticəsiz qaldı. Müxtəlif vasitələrlə Mir Mustafa xanı özünə tabe etmək istəyən Fətəli şah sülh yolu ilə öz arzusuna nail ola bilməyəcəyindən əmin olduğundan 30 minlik bir ordu ilə Lənkərana yürüş etdi. Mir Mustafa xan ölkəni bu ağır vəziyyətdən xilas etmək məqsədilə Şura çağırdı. İrana tabe olmağın böyük bir həqarət olduğunun əksəriyyətlə qeyd olunduğu şurada Rusiya yardımına müraciət etmək qərarı qəbul olundu. Mir Mustafa xan bu qərara əsasən öz əmisi oğlanlarından Mirzə Məhəmməd bəyi Həştərxan yolu ilə Rusiyaya elçi göndərdi.

Əsərin son sözü Lənkəran və ətraf ərazilərdə olan arxeoloji və tarixi abidələrə həsr edilmişdir. Müəllifin əsəri bədii təsvir, xronika xarakteri daşıyır. Əsərdə hadisələr məhdud şəkildə təsvir edilməsinə baxmayaraq, Talış xanlığının tarixini öyrənmək baxımından çox qiymətlidir.

XX əsrin 60–80-ci illərin Azərbaycan tarixşünaslığında bütövlükdə Şimali Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı problemi ilə yanaşı, ayrı-ayrı xanlıqların tarixi inkişafı və onların Rusiyaya tabe edilməsi tarixinin araşdırılması geniş miqyas almışdı. Xanlıqların meydana gəlməsi, onların daxili və xarici vəziyyəti, xanlıqların Rusiya ilə münasibətləri, onların imperiyaya birləşdirilməsi və başqa məsələlərin araşdırılması bu səpkili əsərlərin əsas mövzusunu təşkil edir.

Xarici keçidlər
---------------

Sabir Nəsiroğlu — MUĞAN VƏ MUĞANLILAR 

MASALLI — tarixlə müasirliyin qovuşduğu diyar  Arxivləşdirilib 2016-11-04 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------


1. ↑ . Bakıxanov A. A. Gülüstan-i İrəm. B. , 1991; B. , 2006.
2. ↑  Aсадов Ф. История талышского ханства и его связи с Россией. Б. , 1966.
**Anar Məhəmmədəli oğlu Eyvazov** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovniki, Müdafiə Nazirliyinin Xidmətinin rəisi.

Hərbi xidməti
-------------

2023-cü il iyunun 26-da Sılahlı Qüvvələr Günü münasibətiylə müdafiə nazirinin əmri ilə Müdafiə Nazirliyinin Mətbuat Xidmətinin Rəisi vəzifəsi təsis edilib və bu vəzifəyə Anar Eyvazov təyin olunub.
2020-ci il sentyabrın 26-da müdafiə nazirinin əmri ilə Müdafiə Nazirliyinin Mətbuat Xidmətinin Mətbuat Katibi vəzifəsi təsis edilib və bu vəzifəyə Anar Eyvazov təyin olunub.

2020-ci il sentyabrın 27-də səhər saat 06:00 radələrində Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin bölmələri tərəfindən genişmiqyaslı təxribat törədilmişdir və cəbhəboyu zonada yerləşən Azərbaycan Ordusunun mövqeləri və yaşayış məntəqələri iriçaplı silahlar, minaatnalar və müxtəlif çaplı artilleriya qurğularından intensiv atəşə tutulmuşdur, nəticədə ölənlər və yaralananlar olmuşdur. Bu barədə məlumat Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə bildiriləndən sonra səhər saatlarında Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin döyüş fəaliyyətinin qarşısını almaq məqsədilə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Komandanlığı tərəfindən cəbhəboyu zonada hücum əməliyyatlarının başlaması barədə qərar verilmişdir. Bu barədə məlumatı Azərbaycan cəmiyyətinə canlı yayında məhz Anar Eyvazov çatdırmışdır.

Anar Eyvazov Vətən müharibəsi zamanı mütamadi olaraq brifinqlərdə cəbhədə baş verən hadisələri Azərbaycan cəmiyyətinə bildirib.

Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını və xidməti vəzifələrini yerinə yetirən zaman fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 30.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Anar Eyvazov "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Anar Eyvazova yeni rütbə və vəzifə verilib
2. ↑  "Anar Eyvazov Müdafiə Nazirliyində yeni vəzifəyə təyin olundu - VİDEO". 2022-10-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-26.
3. ↑  Vaqif Dərgahlı və Anar Eyvazov yeni vəzifəyə təyin olundu
4. ↑  *Müdafiə Nazirliyi.* "Ermənistan Silahlı Qüvvələri bütün cəbhə boyu genişmiqyaslı təxribat törədib". www.mod.gov.az (Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi saytı) (az.). 27.09.2020. 2020-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27.09.2020.
5. ↑  *Müdafiə Nazirliyi.* "Bütün cəbhə boyu qoşunlarımız hücum əməliyyatına başlayıb". www.mod.gov.az (Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi saytı) (az.). 27.09.2020. 2020-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27.09.2020.
6. ↑  *Azərbaycan Prezidentinin saytı.* "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 30.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı". www.president.az ( (az.)). 30.12.2020. 2021-01-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.12.2020.
**Türkiyədə maoçu üsyan** və ya maoçular tərəfindən **Xalq müharibəsi** (*türk.* Halk savaşı) — 1970-ci illərin əvvəllərində Türkiyə hökuməti ilə maoçu üsyançılar arasında Türkiyənin şərqində davam edən aşağı səviyyəli üsyan. Üsyanın gərginliyi 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərdə azalmış, daha böyük Türkiyə–PKK münaqişəsi fonunda kənarda qalmışdır. Aşağı səviyyəli silahlı hücumlar maoçu üsyançı qruplaşmalar tərəfindən həyata keçirilməkdə davam edir. Bu qruplaşmalar arasında ən əhəmiyyətliləri Türkiyə Kommunist Partiyası/Marksist–Leninistin silahlı qanadı Türkiyə Fəhlə və Kəndlilərin Qurtuluş Ordusu (TFKQO), həmçinin Maoçu Kommunist Partiyasının silahlı qanadları Xalq Qurtuluş Ordusu (XQO) və Xalq Partizan Qüvvələridir (XPQ).

Zəmin
-----

24 aprel 1972-ci ildə İbrahim Qaypaqqayanın başçılıq etdiyi radikal qrup tərəfindən Türkiyə Kommunist Partiyası/Marksist–Leninist (TKP/ML) təsis edilmişdir və onlar xalq müharibəsi elan etmişdilər. Buna baxmayaraq, bir il sonra Qaypaqqaya həbs edilmiş, işgəncələrə məruz qalmış və öldürülmüşdür. Partiya 1978-ci ildə ilk konfransını keçirmiş və partizan müharibəsi planını təsdiqləmişdir, lakin silahlı üsyan ideyası nəzəri olaraq qalmış və çox az irəliləyiş əldə edilmişdir.

17 may 1985-ci ildə TKP/ML İstanbulda milyonlarla televiziya tamaşaçısına axşam xəbərlərinin saundtrekini əvəz edərək təbliğat mesajı vermişdir.

Üsyan
-----

TKP/ML-nin hərbi qanadı olan Türkiyə Fəhlə və Kəndlilərin Qurtuluş Ordusu (TİKKO) 1970-ci illərin sonu və 1980-ci illər boyu əhalisi Maoist partizan müharibəsini qisas kimi görən Tunceli vilayətində silahlı və partizan hərəkətləri həyata keçirib. 1938-ci ildə Dersim üsyanının yatırılmasına görə  TİKKO bu dövrdə Tunceli və Qara dəniz bölgələrinin dağlıq ərazilərində partizan döyüşləri apararaq zirvəyə çatdı. 

2000-ci ildə Türkiyə təhlükəsizlik qüvvələri Tokat və Sivas vilayətlərində TİKKO qiyamçılarına qarşı əməliyyatlara başlayıb. 12 sığınacaq aşkar edərək, onlar doqquz pulemyot, dörd reaktiv yaylım atəşi, qumbaraatan və partlayıcı maddələr, həmçinin 10 ton ərzaq və dərman aşkar ediblər.

Mədəniyyətdə
------------

* "Grup Munzur" və "Grup Yorum" kimi musiqi qruplarının bəzi mahnıları Dərsimdəki üsyanı xatırladır.

Həmçinin bax
------------

* Gəzi parkı etirazları
* Kolumbiyada vətəndaş müharibəsi (1964–2016)

İstinadlar
----------

1. ↑  "History of the Communist Movement in Turkey". www.bannedthought.net. 12 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 September 2017.
2. ↑  A World to Win Magazine, 1985, "TKP/ML seizes the airwaves 8PM News Break"
3. ↑  Construction of a Nation: The Early Years of the Turkish Republic and Dersim Events
4. ↑  Turkey and the War on Terror: "For Forty Years we Fought Alone", page 27
5. ↑  "Hürriyet Daily News". 15 May 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 June 2014.

Xarici keçidlər
---------------

* New Turkey - revolutionary news portal
* Banned Thought - Turkey
* Özgür Gelecek - news portal related to TKP/ML
* Kaypakkaya partizan
* Halkin Gunlugu - news portal related to MKP
* List of maoist guerillas killed in Turkey
* Videos from the People's War in Turkey
**Əqidə Manizadə** — ABŞ-nin Vircinya ştatında yaşayan azərbaycanlı alim, Radford Universitetinin riyaziyyat və statistika fakültəsinin professoru, Vircinya ştatının Riyaziyyat Müəllimləri Şurasının Prezidenti, "Görkəmli professor" fəxri adının təltifçisi.

Təhsili
-------

Əqidə Manizadə 1992-ci ildə Bakı şəhəri 164 nömrəli orta məktəbi qızıl medalla, 1997-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 2000-ci ildə isə Vilyam və Meri kollecində magistratura təhsilini tamamlayıb, 2006-cı ildə isə Virciniya Unversitetində doktor və alimlik dərəcəsini müdafiə edib.

Fəaliyyəti
----------

Əqidə Manizadə 2009-cu ildən indiyə kimi ABŞ-nin Radford Universitetində bakalavr və magistr pilləsində dərs deyir, elmi fəaliyyətlə məşğuldur.

Virciniya Təhsil Nazirliyinin dəstəyi ilə Riyaziyyat Müəllimlərinin Təkmilləşdirmə Mərkəzinin yaradıcısı kimi NASA alimləri və universitet professorları ilə Radford Universitetində NASA-2 İnstitutu yaradaraq, bir çox böyük layihələrin reallaşdırılmasında birbaşa iştirak edib. "Virginia Mathematics Teacher" jurnalının baş redaktoru vəzifəsini icra edir. Rəhbərliyi altında dərc olunan jurnal 2018-ci ildə Riyaziyyat Müəllimləri Milli Şurası tərəfindən ölkənin ən yaxşı jurnalı mükafatına layiq görülüb.

2021-ci ildə Vircinya ştatının Riyaziyyat Müəllimləri Şurasının Prezidenti seçilərək, ştat üzrə bütün dövlət və özəl universitetlərinin professor heyəti üçün ali mükafatı qazanıb. 35 elmi məqalənin müəllifidir.

Əqidə Manizadə 75-dən çox elmi konfransda riyaziyyat elminə dair məruzələrlə çıxışlar edib və bir sıra böyük layihələrin icraçısıdır.

Mükafatları
-----------

* "Görkəmli professor" fəxri adı təltif edilib
* Radford Universitetində professor təqaüdü (2013)
* Radford Universitetinin "Milyonçuları dairəsi" mükafatı (2014)
* "Əməkdar Yaradıcı-Tədqiqatçı" mükafatı (2017)
* "Dalton Görkəmli Alim" mükafatı (2019)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Aktual İNFO.* "Azərbaycanlı alim Virciniya ştatının Riyaziyyat Müəllimləri Şurasının Prezidenti seçilib". www.aktualinfo.org ( (az.)). 27.08.2021. 2021-08-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27.08.2021.
2. 1 2 3 4 5 6 7  *science.gov.az.* "Azərbaycanlı alim Virciniya ştatının Riyaziyyat Müəllimləri Şurasının Prezidenti seçilib". www.science.gov.az/ ( (az.)). 27.08.2021. 2021-08-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27.08.2021.
**Qarğıma** - türk, anadolu və altay xalq inancında qarğış, bəddua. Anadoluda **Kargış (Karış)** və monqolcada **Harah** olaraq da deyilər. Bir insan üçün pis xahişlərdə etmək və bu məqsədlə Tanrıya yaxarmaq. Anadoluda "Qarış Vermək" təbiri lənət oxumaq, bəddua etmək mənasında istifadə edilir. "Ah Etmək" də bənzər mənalara malikdir. "Ahım Çıxdı" cümləsində olduğu kimi. Qarğımak (Qarğış Etmək) feli ilə də istifadə edilər. Qarğa quşu, həm rəngi həm də Nuh tərəfindən özünə qarğındığı üçün bu adı almışdır.

İlənc
-----

**İlənc** - türk və altay xalq mədəniyyətində və inancında lənət. Pis qədər, pis son, fəlakət kimi bir insanın başına gələn və arxasını buraxmayan mənfi hallar. Bir növ cəza olaraq qəbul edilər. Ayrıca bu kimi hallara qarşı xahişlərdir. Türk inancında haqsız yerə edilən lənətin adamın özünə dönəcəyinə inanılar. İlənmək feli ilə də istifadə edilər. Bu halda bir adam üçün pis xahişlərdə etmək, başına fəlakət gəlməsini istəmək deməkdir.

Etimologiya
-----------

(Kar/Qar) kökündən törəmişdir. Lənətləmək, ah etmək mənaları vardır. Qargı, qısa nize deməkdir, dəlicilik mənasını verər. Lənətin bir mizraq kimi dəlici bir silah olduğunu ağla gətirər. Qara, qaranlıq, qarğa sözləriylə eyni kökdəndir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Gənc Atsızlar** (*türk.* Genç Atsızlar) — 3 may 2005-ci ildə Türkiyənin Bursa şəhərində təsis edilən və Nihal Atsızın ideologiyasına əsaslanan ifrat sağçı təşkilat.

Nəşrlər
-------

Təşkilatın üç nəşri var. Onlar "*Genç Atsızlar*", "*Kömen*" və "*Ötüken*" jurnallarıdır. 2010-cu ilin yanvar ayında elektron jurnal olaraq nəşr olunan "*Genç Atsızlar*"ın jurnalı onuncu sayından sonra nəşrini dayandırmışdır. Nihal Atsızın eyniadlı şeirindən ilhamlanaraq 25 iyun 2011-ci ildə "*Kömen*" adlı başqa bir jurnal buraxılmağa başlanmışdır. On doqquz nömrəsinin sonunda "*Kömen*" jurnalı da nəşrini dayandıraraq "*Ötüken*" jurnalı ilə əvəz edilmişdir. "*Ötüken*" jurnalının ilk sayı 1 oktyabr 2013-cü ildə işıq üzü görmüşdür. Təşkilat "*Genç Atsızlar*"ın Nihal Atsızın eyniadlı jurnalının davamı olduğunu və 143 sayı dərc edildiyini iddia edirlər. Nihal Atsızın oğlu Yağmur Atsız jurnalın qeyri-qanuni nəşr edildiyini, jurnalın ad hüququna qardaşı Buğra Atsızla birlikdə sahib olduqlarını bildirmişdir.

Hadisələr
---------

14 oktyabr 2009-cu ildə Bursada keçirilən Türkiyə–Ermənistan futbol matçında Azərbaycan bayrağının stadiona gətirilməsinin qadağan olunduğu açıqlanmışdı. Gənc Atsızların 4 üzvü Azərbaycan bayraqları olan model təyyarələri matçın ortasında stadionun içinə soxmağı planlaşdırdıqları üçün polis tərəfindən saxlanılmışdır.

Gənc Atsızların 26 fevral 2012-ci ildə Taksim meydanında Xocalı soyqırımının ildönümü ilə bağlı keçirilən mitinqə qatılan üzvləri əllərində "Hamınız ermənisiniz, hamınız bicsiniz", "Hrantın bicləri bizi qorxutmur" yazılan pankartlar qaldırmış və eyni şüarları səsləndirmişdir. Mitinqdən hadisə günlərlə mətbuatda müzakirə edilmişdir. Qrupun mitinq zamanı Sülh və Demokratiya Partiyasının rayon sədrliyinə, "Aqos" qəzeti və Fransa konsulluğunun binalarına qarşı, həm də Əkmələddin Ehsanoğluna hücum etməyi planlaşdırdığı bildirilmişdir.

27 fevral 2020-ci il tarixində Suriya Silahlı Qüvvələri İdlibdə 36 Türkiyə əsgərini öldürdükdən sonra Atsız Gəncliyi müxtəlif vilayətlərdə "Ordu-Millət yürüşü"nü təşkil etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Gazetesi, Yağmur ATSIZ, Star.* "Türkiye'nin nüfûsu - Yazarlar - Yağmur ATSIZ | STAR". Star.com.tr (türk). 2017-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-17.
2. ↑  "Ermenistan maçına planörlü eylem". www.hurriyet.com.tr (türk). 2021-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-17.
3. ↑  "Son Dakika". Milliyet (türk). 2020-05-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-17.
4. ↑  "Hocalı mitingini 'Genç Atsızlar' sabote etmiş". CNN TÜRK (türk). 2017-01-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-17.
5. ↑  "Ötüken'den 'Ordu Millet' yürüyüşü". Haberler (türk). 2020-03-02. 2022-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-17.
**Cemrə** — Yaz başlanğıcında yeddi gün ara ilə əvvəl hava, su və torpaqda meydana gəldiyi sanılan istilik artımı. Ərəbcə olan söz *kor vəziyyətində atəş* mənasını verər. Türk və altay xalq mədəniyyətində və mifologiyasında İmrə (İmere və ya Əmrə) adı verilən cinin səbəb olduğuna inanılar. Yazda görünüb titrək işıqlar saçaraq göyə yüksəlir. Sonra buzların üzərinə düşərək onları əridir. Oradan da yerə girər. Bundan sonra istilənmiş torpaqdan buxar yüksələr. İmrə baharın gəlişini təmsil edir. Bulgarlarda Zemirə olaraq iştirak edər. Anadolu Türkcəsində, Ərəbcədən gəlmə Cemrə sözcüyünün əslində bu adın bənzətmə ilə dəyişmiş halı olduğu deyilə bilər. İlk Cemrə 20 Fevralda havaya və yeddi gün ara ilə də suya və torpağa düşər. Zemrə isə Qumuq Türkcəsində nəm, buxar kimi mənalara gəlir. "Əmir" isə sis, duman, bulud mənalarını daşıyır. Məşhur təsəvvüf ozanı Yunus Əmrə və şeyxi Tapdıq Əmrənin adları da bu mövzuda maraqlı bir xüsusiyyət daşıyar. Təsəvvüfdəki kor və atəş anlayışlarının məcazi mənaları vardır. Təmizlənməyi və yenidən doğuşu təmsil edən atəş eşq anlayışının yakıcılığıyla də yaxından əlaqədardır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
Məscidül-Əqsa.
Əl-Əqsa məscidi. 1890-1900
Əl-Əqsa məscidi. 2007.
**Məscidül-Əqsa** (yaxud Beytul-Müqəddəs) (Ərəbcə: **المسجد الأقصى**), İslam dinində olanlar üçün müqəddəs yerlərdən biridir. Azərbaycanca "Ən uzaqdakı məscid" mənasını verir. Qüds şəhərində yerləşir.

II xəlifə Ömərin dövründə kiçik bir məscid kimi olmasına baxmayaraq, Əməvilər sülaləsinin hakimiyyətdə olduğu dövrdə böyüdülüb, genişləndirilmiş və 705-ci ildə tamamlanmışdır. Daha sonralar müxtəlif səbəblərdən bir neçə dəfə dağıdılan məscid əvvəldən inşa edilmişdir. Bugünkü məscid 1033-cü ildə zəlzələ nəticəsində dağıldıqdan sonra Fatimilər tərəfindən tikilən variantdır. Sonralar bir çox hökmdarlar tərəfindən müxtəlif elementlərlrə bəzədilmişdir. Quranda deyilən İsra hadisəsi burada cərəyan etmiştir. Başqa bir adı Həram-uş-şərif (Əll-Həram əl-Qudsi əş-Şərif).

İsra surəsinin birinci ayəsində adı çəkilir.

Əl-Əqsa məscidi müsəlmanların ilk qibləsidir. İnşasına Davud peyğəmbər tərəfindən başlanıldığı və oğlu Süleyman peyğəmbər tərəfindən tamamlandığı rəvayət olunur. Məscidül-Həramdan sonra tikilən ən qədim ikinci məscid hesab olunur.

Qurana görə, Məhəmməd peyğəmbər Rəcəb ayının 27-si gecəsi Məscidül-Həramdan Əl-Əqsa məscidinə Buraq ilə aparıldı.

Qeyri-müsəlmanların Əl-Əqsa məscidinə daxil olması qadağandır.

İstinadlar
----------

1. ↑  https://quran.com/al-isra
2. ↑  Dome of the Rock Arxivləşdirilib 2022-03-26 at the Wayback Machine  (ing.)

Xarici keçidlər
---------------

* Üç büyük dinin kutsal şehri KUDÜS Arxivləşdirilib 2013-03-21 at the Wayback Machine  (türk.)
**Qarabasan** — gerçək olmayan virtual xəyali varlıq və ya türk xalq mədəniyyətində kabus və buna səbəb olan varlıq. **Qarabasma (Karabasma/Garabasma)** da deyilir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Gecələri insanların üzərinə çökən şər varlıq kabuslara səbəb olur. Ümumi mənada isə insanların pis şeylər görməsi deməkdir. Qorxulu yuxulardır. Bəzi bölgələrdə Qaraqura və ya Kamos adlı bir varlığın səbəb olduğu düşünülür. *Ağırbasma* ifadəsi də istifadə edilir. Qarabasanlara pis ruhların və ya cinlərin səbəb olduğuna inanılır. Bu ruhlar bəzən öldürücü ola bilərlər. Bəzən yuxuda ölən insanların bu varlıqların hirsləri səbəbindən öldükləri düşünülür. Qarabasmaq feli ilə istifadə edilirsə, "Kabus görmək" və ya bu səbəblə xəstələnmək mənası verir. Monqolca Harah/Qarah sözü baxmaq və Xarağah isə lənət mənasını verir.

Qarabasanların indiki vaxtda elmi olaraq yuxu iflici deyə adlandırılan vəziyyətlə bənzədiyi görülür. Buna görə yuxunun bəzi mərhələlərində oyanılma halında şüur tam olaraq açıq olsa belə bədən hərəkət etmir. Bu halda müxtəlif görünüşlər görülə bilir.

Qarabasdı
---------

Türk xalq inancında, həqiqi sanılan pis görünüş və qorxulu halüsinasyonlara verilən addır. **Karabasu** olaraq da adlandırılır. Gerçəkmiş kimi qəbul edilən pis yuxulardır. Qarabasanın səbəb olduğu xəstəliyə də Qarabasdı (Karabastı) deyilir. Qarabasma görməyi təyin etmək üçün də bu təbir istifadə edilər. Bəzən də doğum edən qadının ölməsi Qarabasdıya bağlanır.

Qarav
-----

Türk və çuvaş xalq inancında kabus cini. Kabuslara səbəb olan və bunun nəticəsində sayıqlama və psixoloji pozuqluqlar ortaya çıxaran şər varlıqdır. Söz, qorxu və pislik mənaları ehtiva edər. "Qaramaq" sözü pisləmək, xor görmək mənalarını saxlayar. Qarağ sözü kimi bölgələrdə isə kabus mənasında istifadə edilər. Qarağı da işığın az olduğu yerlərdə görə bilməmə (ala korluq) xəstəliyini ifadə edər. Monqolcada Qarağ (Xarağ) lənətləmək mənası ehtiva edər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici keçidlər
---------------

* Qarabasan Nədir? Arxivləşdirilib 2011-12-27 at the Wayback Machine  (türk.)

Həmçinin baxın
--------------

* Kamos
**Hu Sun-Yon** (d. 28 sentyabr 1975) — Cənubi Koreyanı təmsil edən həndbolçu.

Karyerası
---------

Hu Sun-Yon Cənubi Koreya yığmasının heyətində 1996-cı ildə Atlanta şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Final oyununda Danimarka yığmasına 37:33 hesabı ilə məğlub olan Cənubi Koreya yığması, Atlanta Olimpiadasını 2-ci yerdə başa vurdu və gümüş medal qazandı.

Daha sonra Hu Sun-Yon Cənubi Koreya yığmasının heyətində 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Bürünc medal uğrunda oyunda Norveç yığmasına 22:20 hesabı ilə məğlub olan Cənubi Koreya yığması, Sidney Olimpiadasını 4-cü yerdə başa vurdu.

Hu Sun-Yon Cənubi Koreya yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Final oyununda Danimarka yığmasına 38:36 hesabı ilə məğlub olan Cənubi Koreya yığması, Afina Olimpiadasını 2-ci yerdə başa vurdu və gümüş medal qazandı.

Daha sonra Hu Sun-Yon Cənubi Koreya yığmasının heyətində 2008-ci ildə Çinin ev sahibliyində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Bürünc medal uğrunda oyunda Macarıstan yığmasını 28:33 hesabı ilə məğlub edən Cənubi Koreya yığması, XXIX Yay Olimpiya Oyunlarını 3-cü yerdə başa vurdu və bürünc medal qazandı.

Həmçinin bax
------------

* Cənubi Koreya 1996 Yay Olimpiya Oyunlarında
* Cənubi Koreya 2000 Yay Olimpiya Oyunlarında
* Cənubi Koreya 2004 Yay Olimpiya Oyunlarında
* Cənubi Koreya 2008 Yay Olimpiya Oyunlarında

İstinadlar
----------

1. ↑  Olympedia (ing.). 2006.
2. ↑  "Hu Sun-Yonun tərcümeyi-halı  (ing.)". www.sports-reference.com. 29 August 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2019-cu il.

| ⛭Cənubi Koreya yığması — 1996 Yay Olimpiya Oyunları (II yer) |
| --- |
| Un-Hi • Sun-Hi • Yon-Ho • Çon-Şim • Un-Mi • Yon-Mi • Mi-Sim • Ran • San-Un • O-Kyon • Hyang-Ja • Son-O • Yon-Ran • Yon-Lim • Hye-Yon • Sun-Yon |  |

| ⛭Cənubi Koreya yığması — 2000 Yay Olimpiya Oyunları (IV yer) |
| --- |
| Hyun-Yun • Un-Hi • Sun-Hi • Sun-Yon • Yon-So • Hyan-Ki • Hyun-O • Jin-Son • Yun-Yon • Nam-So • San-Un • Kyon-Ha • Son-O • Yon-Ran • Çun-Hi |  |

| ⛭Cənubi Koreya yığması — 2004 Yay Olimpiya Oyunları (II yer) |
| --- |
| Yon-Ran • Kyon-Ha • Sun-Hi • Sun-Yon • On-Yo • Son-Hi • Hyun-O • Ça-Yon • Son-O • O-Kyon • San-Un • Bo-Hi • İm-Yon • Pil-Hi • Yon-So |  |

| ⛭Cənubi Koreya yığması — 2008 Yay Olimpiya Oyunları (III yer) |
| --- |
| Yun-Hva • Min-Hi • İm-Yon • Yon-Ho • Sun-Yon • Ça-Yon • Nam-Sun • On-A • Min-Hi • Pil-Hi • Son-O • Yon-Ran • Çun-Hi • Ha-Rim |  |
**Yom** — türk və altay xalq inancında uğur, şans, taleh, bəxt mənalarına gəlir. **Yum** olaraq da deyilir. Uğurlu obyekt (Yom Daşı kimi) mənasını da ehtiva edər. Eyni zamanda xoşbəxtlik, sevinc deməkdir. Ural dillərində isə Tanrı mənası daşıyır. Tuvalarda iştirak edən və pis ruhların qovulmasını və cadugərliği ehtiva edən merasimin adı Dom şəklində keçər və d/y çevrilməsi ilə əsli Yom sözcüyüdür.

Dədə Qorqud öykülerinin sonunda "Yum Vereyim ..." ifadəsi mövcuddur. Burada istifadə edilən və "efsun" mənasını verən "Yum" sözü "xeyr duası" mənasında da istifadə edilmişdir. "Yom tutmaq" deyimi isə "xeyrə yozmaq, uğurlu saymaq" deməkdir və Yom sözünün xalq dilində "yaxşı xəbər" kimi mənaları da vardır.

### Uraz

**Uraz,** Türk mədəniyyətində və xalq inancında taleh deməkdir. **Uras, Oraz, Iraz** olaraq da deyilir. Baht, şans deməkdir. Təsadüfləri təşkil etdiyine inanılan, yaxşı və ya pis vəziyyətləri təyin edən mücərrəd gücdür. Urasa anlayışı ilə əlaqəlidir. Namus, şərəf ləyaqət kimi mənaları da var. Yom'un bir növüdür, daha doğru bir ifadə ilə Yom'un mücərrəd istiqamətidir.

Yomçı/Tomçı Xan
---------------

Türk və altay mifologiyasında tibb tanrısıdır. "Saqunları" (həkimləri) və "otaçıları" (əczaçıları) qoruyar.

Etimologiya
-----------

(Yum/Yom/Com) kökündən törəmişdir. Kök; yaxşılıq, tale kimi mənalar ehtiva edər. Cadu, cadulu söz, dua kimi mənaları da vardır. Yomak və Comog (Destan) sözlərinin də bu anlayış ilə əlaqəli olduğu deyilə bilər. Yomya (Comya, Yomza, Yumza, Cumza) şəklində ifadə edilən və şaman mənasını verən söz yenə bu kökle əlaqədardır. Monqolca "Dom" sözü cadu, Yum isə obyekt deməkdir. Çuvaşlarda isə Yum şaman mənası daşıyır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Dövlət bankının binası** — Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Bolşoy Sokolov prospekti, ev 22a ünvanında yerləşən bina. Bina Marian Marianoviç Peretyatkoviçin layihəsi əsaaında 1913–15-ci illər ərzində inşa edilmişdir. İlk əvvəllər binada Rusiya imperiyasının dövlət bankı yerləşir. Hazırda isə binada Sentrbankın filialı yerləşir. Bina neoklassizm stilində inşa edilmişdir. Dövlət bankının binası regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Binanın köhnə binası
XX əsrin əvvəllərində Dövlət bankının binaası Bolşoy Sadovnaya küçəsi, Srednı prospektində yerləşirdi. Bir müddət banka artıq bu bina dar gəlirdi. Bu səbəbdən onlar bina kirayələməyə məcbur qalmışdılar. Bundan sonra bank məsulları yeni binanın inşasını qərara alır.

Binanın layihəsini arxitektor Marian Marianoviç Peretyatkoviç hələ 1910-cu ildə işləyib hazırlamışdı. Tikinti işlərinə S. V. Polipin rəhbərlik edirdi. Ancaq bir müddət sonra tikinti sürəti səbəbindən işdən çıxarılmışdır. Bu zaman Peretyatkoviç özünə köməkçi olaraq P. A. Taraçkovu götürür. Texniki-konsultant isə A. P. Butkov götürülür.

1912-ci ildə Peretyatkoviç işə rəhbərlik etmək məqsədilə Rostov-na-Donuya gəlir. Artıq bu zamana kimi binanın köhnə binası sökülmüşdü. Tikinti işlərinə payızın sonlarından baxlanılması planlaşdırılsada güçlü şaxtalar səbəbindən 1913-cü ilin yazına qədər təxirə ssalınır. Təkəlqolma mərasimi 28 aprel 1913-cü ildə təşkil edilir. Tikinti işləri 1915-ci ildə bitmişdir. Binanın fasadı hazır ki, Sovetlər meydanına baxır.

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra bina milliləşdirilmişdir. 1920-ci illərdə binanın cənub-şərq hissəsi artırılmışdır. Üstəlik üstəlik mənzillər təşkil edilmişdir. Bina İkinci Dünya müharibəsi zamanı zərər görməmiş yeganə bina olmuşdur. Bərpalar zamanı neoklassizm stilində inşa edilmişdir.

1950-ci illərdə binanın önündə olan Rusiya imperiyasının ikibaşlı qartal gerbi, sovet gerbi ilə əvəzlənmişdir.

Arxitektura
-----------

Üç mərtəbədən ibarət olan bina U şəkilli formaya malikdir. Üstəlik Sovetlər prospektinin ən görməli yerlərindən biridir.

Həmçinin bax
------------

* Resker və Xosudovskinin gəlirli binası (Rostov-na-Donu)

Mənbə
-----

* Проект и строительство конторы Госбанка Arxivləşdirilib 2018-01-18 at the Wayback Machine (rus.)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Г.В. Есаулов.* "Традиции классицизма в архитектуре Юга России (XVIII–начало XX веков)". niitag.ru. 2013-09-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-26.
2. ↑  "Rostov-na-Donu". Rostov vilayətinin rəsmi saytı. 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-28.
3. ↑  "Проект и строительство конторы Госбанка". math.rsu.ru. 2013-09-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-30.
4. ↑  *Татьяна Степаничева.* "Улица Садовая". mebel-ug.ru. 2013-09-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-29.
5. ↑  "Площадь Советов". math.rsu.ru. 2013-09-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-27.
**Camaspnamə** (hərf. Camasp kitabı) — Pəhləvi dilində yazılmış vəhy kitabı. Bu, geniş mənada orta əsr zərdüştilik doktrina və əfsanəsinin əsas mənbəyidir. Əsər həmçinin "*Ayətkari Camaspik*" (hərf. Camaspın xatirəsinə) adlanır.

Mətn Zərdüştün yaxın müridlərindən olan Viştaspə ilə Camasp arasında bir sıra sual və cavablar formasını alır. Viştaspə Zərdüştün şahzadəsi və himayədarı, Camasp isə Viştaspənn sarayında zadəgan idi. Hər ikisi zərdüştiliyin ən qədim ilahiləri olan qatlarda adı çəkilən və Zərdüşt tərəfindən bəstələndiyi güman edilən fiqurlardır. Burada Hörmüzdün yeddi Aməşa Spənta yaratması çıraqların bir-birindən yandırılmasına bənzəyir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *electricpulp.com.* "AYĀDGĀR Ī JĀMĀSPĪG – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. İstifadə tarixi: 16 April 2018.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Boyce, Mary *AYĀDGĀR Ī JĀMĀSPĪG* in Encyclopædia Iranica.
* Bailey, H.W. *To the Zamasp-Namak. I.* BSOS 6, 1930–32, pp. 56–68
* Bailey, H.W. *To the Zamasp Namak. II.* BSOS 6, (1930–32), pp. 581–600
* *Olsson, Tord.* The Apocalyptic Activity. The Case of Jāmāsp Nāmag // David Hellholm (redaktor). Apocalypticism in the Mediterranean World and the Near East. Tübingen: J. C. B. Mohr. 1983.
**Etilendiamin** (1,2-diaminoetan) H2NCH2CH2NH2 – amin sinfinə aid üzvi maddədir.

Xassələri
---------

Ammiak iyi verən rəngsiz maye, nəmli hava ilə əlaqədə tüstülənir. T qay. 116.5 oC, T ər. 8.5 oC, sıxlıq 0.899 q/sm3 (20oC). Etilendiamin suda yaxşı həll olur (məhlulun qızdırılması ilə), etanolda daha zəif, efirdə bir qədər pis, benzol və diqər karbohidrogenlərdə isə heç həll olmur. Güclü əsasdır. Tərkibində iki aminoqrup olduğu üçün turşularla iki sıra duz əmələ gətirir. Bəzi metallarla (məsələn Cu, Mn, Co) kompleks birləşmələr əmələ gətirir. Etilendiamindinitrat qızdırıldıqda etilendinitraminə çevrilir ki, bu da partlayici maddədir.
Kondensasiya reksiyasına girir: yüksək temperatur və təzyiqdə katalizator iştiraki ilə piperazinə, 1,2-diketonlarla - 2,3-dihidropirazinlərə; moçevina ilə reaksiyası zamanı – etilenmoçevinaya (2-imidazolinona) çevrilir.

Alınması
--------

Etilendiaminin sənayedə alınmasının əsas metodu ammoniyakın dixloretanla qarşılıqlı təsiridir.

Bundan başqa onu monoetanolaminin ammoniyakla qarışığının katalitik hidratlaşmasından almaq olar. 150-230oC.

Etilendiaminin başqa metodlarla sintezinə etilenin ammoniyakla və ya formaldehidin ammoniyak sianohidrogenlə reaksiyası aiddir.

Toksikliyi
----------

Toksikdir. Etilendiamin dərini və yuxarı nəfəs yollarını qıcıqlandırır. Onun buxarlarının atmosfer havasındakı son hüdudu 0.03 mq/m3, iş sahəsində 2 mq/m3, su hövzələrində isə 0.2 mq/m3.

Tədbiqi
-------

Etilendiamindən onun xlorsirkə turşusu ilə təsirindən etilendiamintetrasirkə turşusunun alınması üçün istifadə edilir. Onun yağlı turşularla düzları tekstil sənayesində yümşaldıcı agent kimi , eyni zamanda etilendiamin rənglərin və emulqatorların, latekslərin, plastifikatorların, fungisidlərin stabilizatorlarının, dərman preparatlarının (suprastin, eufillin, ranitidin) istehsalında tətbiq olunur.

Ədəbiyyat
---------

* Зефиров Н.С. и др. т.5 Три-Ятр // Химическая энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9.
* Кремлёв А. М. Менделеев Д. И.. Этилендиамин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Qorosun xan** - türk və altay mifologiyasında "çiçək xəstəliyi" ilahı. Bir növ tibb tanrısı olaraq qəbul edilir. **Qoroğsun** və ya **Qoroson** da deyilir. Akbuğanın əmri altındadır və onun köməkçilərindən biri olaraq görünür. Xəstəlikləri yaxşılaşdırar. Türk düşüncəsinin ən incəlikli anlayışlarından biridir. Hər nə qədər nəzərdə tutulan çiçək xəstəliyi olsa da; çiçək doğumu, gözəlliyi və sevgini, təbiəti işarələr. Adın içindəki qorumaq mənası ilə bütün bunlar bir araya gətirildiyində sevginin, doğumun, incəsənətin, təbiətin qorunmasının əhəmiyyəti vurğulanır. Bunlara əlavə olaraq çiçək xəstəliyi deyilən və köhnə dövrlərdə kifayət qədər təhlükə göstərən bir narahatlığın adı da bədəndə çiçək kimi açıp ortaya çıxdığı üçün bu şəkildə xatırlanar. Türklərə görə "Çiçək Sayrılığı" yeddi növdür (yeddi qardaşdır). Bu xəstəlikdən qorunmaq üçün Qorosun xandan kömək istənilir. Nur üzlü bir qocadır.

Etimologiya
-----------

Söz "Kor" (atəş) kökündən törəmişdir. Qorumaq felindən gəlir. **Xorsun** sözü Yakut dilində cəsarət deməkdir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)