recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Knidosporidilər tipi** (*lat.*  CNIDOSPORIDIA ) — Heyvan qamçılıları yarımsinfinə aid olan tip.

Haqqında
--------

Knidosporidiler — parazit ibtidailərin özünəməxsus qrupu olub, uzun müddət sporlulara aid edilmişdir. Knidosporidiler sporlulardan həyat dövriyyəsinin bir sıra xüsusiyyətlərinə və sporun quruluşuna görə fərqlənir. Onlann sporlarında ikinüvəli amöbvarı rüşeymdən əlavə, bir neçə (1–4)
polyar kapsula vardr. Polyar kapsulalar bağırsaqboşluqluların dalayıcı hüceyrələrinə oxşar olub, içərisində spiral şeklində burulmuş sap yerləşir. Bu saplar xaricə atılmaq qabiliyyətinə malikdir. Bağırsaq şirələrinin təsirindən saplar xaricə atılaraq sporu bağırsağın divarına yapışdırır. Burada rüşeym spordan xaricə çıxaraq inkişaf edir. Inkişafın ilk mərhələsindeə knidosporidiler heyvanlann toxuma və orqanlarında parazitlik edən kiçik amöbvari orqanizmləri xatırladır. Onlar burada böyüyür və nüvələri dəfələrlə bülünür. Neticədə çoxnüvəli plazmodiler emələ gəlir. Plazmodinin endoplazmasında spor formalaşmağa başlayır. Knidosporidiler sporlulardan fərqli olaraq, bütün həyatları boyu spor əmələ gətirirlər. Knidosporidilor tipi 2 sinfə bülünür: 1. Selikli sporlular (Myxosporidia) 2. Aktinomiksidiler (Actinomyxidia).

Mənbə
-----

**B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası.** Bakı , "Təhsil" 2008 , 568 səh

Həmçinin bax
------------

* Qansporlular dəstəsi
* Koksidilər

Xarici keçidlər
---------------

Actinomyxidia
ТИП КНИДОСПОРИДИИ (CNIDOSPORIDIA)

İstinadlar
----------

1. ↑  B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı , "Təhsil" 2008 , 568 səh
**Kanada tsuqası** (*lat.* Tsuga canadensis) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin i̇ynəyarpaqlılar dəstəsinin şamkimilər fəsiləsinin tsuqa cinsinə aid bitki növü.

Təbii halda Şimali Amerikanın qərb hissəsində qarışıq və təmiz meşələrdə bitir. Cinsə 10 növ daxildir. Ən geniş yayılan növü Kanada tsuqasıdır. Hündürlüyü 30 m olan ağacdır. Qövs şəklində aşağı əyilən budaqları çətirə enli konus forması verir. Gövdəsinin diametri 0,9 m-ə qədərdir, dərin yarıqlarla örtülmüşdür, qamətli, düz, ağımtıl-boz qabıqlı olur, əksər hallarda gövdəsi haçalanır. İynəyarpaqları parıltılı tünd-yaşıl, hamar, xırda, uzunluğu 1,5 sm-ə qədər, yuxarısı ensiz, ucu kütdür. İynəyarpaqlarının rənginə, (qızılı, gümüşü), boyuna görə fərqlənən formaları vardır. Qozaları xırda, yumurtaşəkilli, əvvəlcə yaşıl, yetişdikdən sonra açıq-qonurdur, uzunluğu 2,5 sm-ə qaədərdir: toxumlar töküldükdən sonra uzun müddət ağacda qalır. Toxumları açıq-qonur, xırda, uzun qanadlıdır. Torpağın münbitliyinə və rütubətinə tələbkardır, kölgəyə davamlıdır, qısamüddətli şaxtalara dözür. Şimali Qafqazda yaxşı inkişaf edir. Qaradənizsahili şəhərlərində, xüsusən Soçidə, Adlerdə iri ağaclara təsadüf edilir. Krımda torpağın quraqlığından əziyyət çəkir.

Azərbaycanda Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir. Landşaft memarlığında kiçik quplarda və qazonda tək əkinlərdə xüsusilə effektlidir. Qabığında 10-15 %-ə qədər aşı maddələri, qatran və az miqdarda efir yağı vardır, dərman kimi istifadə edilir. Yaşıllaşdırmada "Gracilis Oldenburg", "Aurea", "Bennett", "Dwarf whitetip", "Albospicata", "Hussii", "Jeddeloh", "Minima", "Microphylla", "Macrophylla" formalarından da istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Tsuga canadensis* | 
* Wikidata: Q1137143
* Wikispecies: Tsuga canadensis
* APA: 219
* ARKive: tsuga-canadensis
* BioLib: 2391
* EoL: 1033654
* EPPO: TSUCA
* EUNIS: 150566
* FEIS: tsucan
* FNA: 233501320
* GBIF: 2687182
* GRIN: 40698
* iNaturalist: 48734
* IPNI: 264005-1
* IRMNG: 10586135
* ITIS: 183397
* IUCN: 42431
* MichiganFlora: 1927
* MoBotPF: 285010
* NBN: NHMSYS0000464649
* NCBI: 66173
* NZOR: ed2625e1-8b1b-4666-80ed-3d0480fd85b8
* PalDat: Tsuga\_canadensis
* PPE: tsuga-canadensis
* Plant List: kew-2516507
* PLANTS: TSCA
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:264005-1
* Tropicos: 24900236
* VASCAN: 7202
* WCSP: 379363
* WisFlora: 5291
* WFO: wfo-0000456302

 |
| *Pinus canadensis* | 
* Wikidata: Q17359215
* GBIF: 5285847
* GRIN: 28424
* IPNI: 325665-2
* IRMNG: 10872510
* ITIS: 183398
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:325665-2
* Tropicos: 24900561
* VASCAN: 22101

 |
**Kanada küknarı**  — Şimali Amerikada, Kanadada və ABŞ-nın Şimal statlarında rast gəlinən küknar növlərinin böyük qrupuna aid olan bitkidir. Hündürlüyü 20–30 m olan ağacdır. Çətiri sıx, konusvarı, diamteri 60-120 sm-dir. Qabığı hamar və ya qabıqlı, boz-qonurdur. Cavan zoğları sarımtıl və ya ağımtıl, açıq-qonur, çılpaqdır. Tumurcuqların uzunluğu 6 mm, eni 4–5 mm, şarşəkilli, qatransızdır. Onların qabıqları küt-yumurtavarı, açıq-qonur, parlaqdır. İynəyarpaqların uzunluğu 8–18 mm, eni təxminən 1,5 mm, dördtərəfli, göyümtül-yaşıl, sıx yerləşmiş, cod, bir az əyri, sürtüldükdə kəskin qoxuludur. İynəyarpaqları 5-7 (11) ilə qədər qalır. Qozaları yumurtavarı-silindrik, uzunluğu 3-6 (7) sm və eni 1,5-2,5 sm, yetişənə qədər açıq-yaşıl, yetişdikdən sonra açıq-qonurdur. Toxum qabıqları nazik və elastik, yumurtavarı, yuxarısı bütövdür. Toxumlarının uzunluğu 2–3 mm, açıq-qonur, narıncı-qonurdur, qanadı toxumdan 3 dəfə uzundur. Qozaları sentyabrda yetişir. Soyuğa və quraqlığa davamlıdır. 300-500 ilə qədər yaşayır. Kanada küknarı "gümüşü küknarlar" kimi şöhrət qazanmışdır; Engelman və İynəli küknarın formalarıdır. 
Şimali Amerika nın 1700-cü ildən Qərbi Avropa da becərilir. Tək və qrup əkinləri üçün məsləhət görülür, cırtdan formaları dağlıq təpəciklər üçün perspektivlidir. Dəniz və kontinental iqlim şəraitində yaxşı inkişaf edir. Torpağa tələbkar deyil, kasıb və qumlu torpaqlarda bitir. Küləyə qarşı davamlıdır. Avropa küknarına nisbətən qaza və tüstüyə az həssasdır. Hal-hazırda Kanada küknarının təxminən 20 dekorativ forması məlumdur. Azərbaycanda son dövrlərdə Bakı da və Lənkəran da şəhər yaşıllaşdırılmasında və həyətyanı sahələrdə mədəni şəraitdə becərilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.
**Yeni cəngavər qadınların qəbiləsi** — Çingiz Abdullayev tərəfindən yazılmış roman.

Məzmun
------

Tanınmış iş adamı Paşkov köhnə Yeni ili keçirmək məqsədilə şəhərdən kənar bağ evində qonaqlarını yığır – demək olar ki, yalnız yaxın adamlarını. Amma ziyafət başlanmamışdan əvvəl onu öz otağında bıçaqla qətlə yetirilmiş vəziyyətdə tapırlar. Ən əlverişlisi təsadüfi qətldən şübhələnməkdir – içəri girən oğruya maneə törədən Paşkov onun tərəfindən bıçaqlanır və cani qaçıb gedir. Lakin bu işin araşdırılması məşhur mütəxəssis Dronqoya həvalə olunur və o aydınlaşdırır ki, həmin gecə bağ evində yığışan "qatı dostlar" kimi adlandığımız insanlar olub –sən demə onları bir-birilərindən olduqca çox köhnə ədavətlər ayırırmış. Bu isə o deməkdir iş belə tezliklə bağlanmayacaq…

Həmçinin bax
------------

* Çingiz Abdullayev

| ⛭Çingiz Abdullayev |
| --- |
| Romanlar | Mavi mələklər • Alçağın üslubu • Payız madriqalı • Mənim gözəl alibim • Üçüncü variant • Quba kapriççiosu • Saturnun tövbəsi • Sonuncu divarın daşları • İnsan ovu • İngilis bulvarı • Milad bayramında açılan atəş • Sutenyorun qəlbi • Bakı bulvarı • Tver bulvarı • Eramızın əzəlində sui-qəsd • Yekun diaqnoz • Uzun çəkən sözardı • Prezident ovu  |  |
**Kanada zirinci** (*lat.* Berberis canadensis) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikanın şərqində çayların sahillərində, hündür qayalarda və yamaclarda bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2–3 m-ə qədər olan az budaqlı koldur. Cavan budaqları sarımtıldır, yaşlandıqca bozumtul rəng alır. Qoca zoğları qırışlı qabıqla örtülmüşdür. Vegetasiyası aprelin axırlarından oktyabrın axırlarına qədər davam edir. Çiçəkləməsi mayın axırından iyulun əvvəlinə qədərdir. Hər il bol meyvə verir. Sentyabrın axırlarında yetişir.

Ekologiyası
-----------

Dağətəyi zonalarda bitir. Qışadavamlılığı yüksəkdir. İstiyə, quraqlığa davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərdəkan Dendrarisində introduksiya edilmişdir. Abşeronda, Qəbələdə, Lənkəranda və s. park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Meyvələrinin dekorativ görünüşünə park və bağlarda canlı çəpərlərin salınmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1723503
* Wikispecies: Berberis canadensis
* APA: 1140
* EoL: 595146
* EPPO: BEBCN
* FNA: 233500225
* GBIF: 3033895
* GRIN: 6826
* iNaturalist: 129595
* IPNI: 31365-2
* IRMNG: 10718222
* ITIS: 18818
* NCBI: 258147
* PfaF: Berberis canadensis
* Plant List: kew-2673552
* PLANTS: BECA2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:31365-2
* Tropicos: 3500169
* WFO: wfo-0000562916

 |
**Manaf Zərnəvai** — Şəki xanlığının Şirvan naibi, Hacı Məhəmmədəli xanın oğlu.

Həyatı
------

1761-ci ildə Hacı Məhəmmədəli xanın devrilməsindən sonra Şəki xanlığına qaçmışdı. Nəhayət 1768-ci ildə Şəki-Quba qoşunlarının Şirvanı işğalından sonra Manaf bəy Məhəmmədhüseyn xanın Şirvan naibi təyin olundu. Hakimiyyəti altında Yeni Şamaxı, Sərdərin mahalı və Həsən mahalı vardı. Çox keçmədən 1768-ci ilin avqustunda Quba xanlığına qarşı danışıqlara başlayan Manaf bəy və Məhəmmədhüseyn xanın danışıqlarına əsasən Manaf bəy Köhnə Şamaxını ələ keçirərək bütöv Şirvanın xanı olacaq, göstərdiyi hərbi dəstək müqabilində Şəki xanlığına vergi ödəyəcəkdi. Lakin plandan xəbər tutan Fətəli xan tərəfindən məğlubiyyətə uğradılaraq Dərbəndə sürgün edilir. 1769-cu ilin iyulunda isə Yeni Şamaxı dağıdıldı.

1789-cu ildə Fətəli xanın ölümündən sonra Məhəmmədhəsən xan Şirvana hücuma keçərək Manaf bəyi hakimiyyətə qaytarmağa çalışdı. Lakin Manaf bəyin hakimiyyəti cəmi yarım ay çəkdi. Həmin il Əsgər xanın orduları tərəfindən ələ keçirilərək öldürüldü.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hüsü Abdullayev, *Azərbaycan XVIII əsrdə və onun Rusiya ilə əlaqələri*. Bakı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nəşriyyatı. 1965, səh. 217
2. ↑  Nailə Bayramova (2009), Şamaxı xanlığı, səh. 49
**Manama**(Ərəbcə المنامة Al-Manāmah) — Bəhreynin paytaxtıdır.

Tarixi
------

Şəhərin adına 1345-ci il ərəb xronikalarında rast gəlinir.

İkinci dünya müharibəsində Manama şəhəri İngiltərənin Fars körfəzindəki rəsmi rezidensiyası olub.

Coğrafiyası
-----------

Paytaxt Fars körfəzində Bəhreyn adasının şimal-şərq hissəsində yerləşir. Həm də ölkənin baş dəniz limanı hesab edilir.

Əhalisi
-------

Şəhərdə təqribən 200 min əhali yaşayır (2005).

İqtisadiyyatı
-------------

Şəhərin cənubunda neft-emalı və neft-kimya zavodları salınmışdır. Manama ölkədə kustar sənətkarlığın mühüm mərkəzidir. Şəhərdə böyük gəmi tərsanələri var. Şəhərin dəniz sahilində balıq ovlanır, mirvari və sədəf əldə edilir. Manama avtomobil yolu ilə (körpü vasitəsilə) Mühərrək şəhəri ilə əlaqə saxlayır. Şəhərdə universitet, pedaqoji, peşə və orta təhsil
məktəbləri fəaliyyət göstərir. Əmirin igamətgahı, ölkənin ən böyük inzibati və ticarət idarələri, xarici şirkət və səfirliklərin yaraşıqlı binaları, müasir memarlıq üslubu ilə tikilmiş mehmanxanalar, məscidlər, parklar, xurma ağacları şəhərə xüsusi yaraşıq verir.
Şəhərdə beynəlxalq səviyyəli telekommunikasiya sistemi fəaliyyət göstərir.

Şəhərdə Bəhreyn sənətkarlarının qızıl, sədəf və mirvaridən məharətlə işləyib hazırladıqları qiymətli zinət əşyaları satılan Şərq bazarı, xüsusilə cəlb edicidir. Manama şəhərinin qərb hissəsində körfəzin 2000 kv. km. dayazlıq hissəsi süni sürətdə doldurulmuş və burada Yapon
şirkətlərinin iştirakı ilə paytaxtın yeni ticarət mərkəzi – supermarket tikilmişdir.

1978-ci ildən fəaliyyət göstərən İran körfəzi əmirliklərinin (Bəhreyn, İraq, Qətər, Küveyt, BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı) iri informasiya agentliyinin mənzil qərargahı Manamada yerləşir.

Memarlıq abidələri
------------------

Manamada portuqaliyalıların tikdiyi qalaların qalıqları (XVI əsr), qədim məscidlər indiyədək saxlanılır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Bəhreyn mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Bəhreyn"**
 | Bəhreyn |


| Ərəb ölkələrinin paytaxtları |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Afrika | Asiya |
| 
* **Əlcəzair**, Əlcəzair
* **Qahirə**, Misir
* **Cibuti**, Cibuti
* **Əl-Əyun** (elan edilmiş), Qərbi Saxara
* **Xartum**, Sudan
* **Moqadişo**, Somali

 | 
* **Moroni**, Komor adaları
* **Nuakşot**, Mavritaniya
* **Rabat**, Mərakeş
* **Tripoli**, Liviya
* **Tunis**, Tunis

 | 
* **Əbu-Dabi**, BƏƏ
* **Amman**, İordaniya
* **Bağdad**, İraq
* **Beyrut**, Livan
* **Dəməşq**, Suriya
* **Doha**, Qətər

 | 
* **Ramallah**, Fələstin
* **Küveyt**, Küveyt
* **Manama**, Bəhreyn
* **Maskat**, Oman
* **Ər-Riyad**, Səudiyyə Ərəbistanı
* **Sana**, Yəmən

 |

 |


1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
**Azad Allahverdi oğlu Rzayev** — 20 yanvar şəhidi.

Həyatı
------

Azad Rzayev 1965-ci il oktyabrın 10-da Bakıda anadan olub. Dərin Dəniz Özülləri zavodunda işləyirdi. İki qızı vardı.

Şəhid olması
------------

Yanvarın 20-də gecə saat 00.04-də Rzayev Azad, Rzayev İlham "Kamaz" markalı maşında Bakıya gələrkən Ələt qəsəbəsinin 2 km-də UAZ-469 hərbi maşını bu maşını ötüb keçmiş və onlara güllə atmağa başlamışdır. "KAMAZ" maşınının qabaq və yan şüşələri tamamilə sıradan çıxmışdır. Sürücü mümkün qədər hadisədən qaçmaq istəmiş, lakin buna müvəffəq olmamışdır. Azad Rzayev ağır güllə yarası almışdır. O, Qobustan rayon xəstəxanasına çatdırılıb, lakin onu qəbul etməyiblər. Hərbi xəstəxanaya yerləşdirilməli olduğunu qeyd ediblər. Yolda olarkən Azad Rzayev şəhid olmuşdur.

Qobustan qəbiristanlığında dəfn edilib.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Quş tütək** (**Gil tütək**) Fit səsi və ya quşların cəh-cəhini təsvir edən bu vasitəyə "gil tütək" və ya "quş tütəyi" deyilir. Cəmi iki dəliyi olan quş tütəyində məşhur "Vağzalı", "Heyvagülü", "Çoban-bayatı" havalarını çalmaq hər kəsin hünəri deyil. Lənkəranda unikal musiqi aləti olan gildən düzəldilmiş tütək 60 ildən çoxdur ki, el məclislərinin, toy-düyünlərin yaraşığıdır.

Xarici görünüşcə ilan kəlləsinə, fil xortumuna oxşar bu alətin yaşı 4500 ildir. Tütəyin qiymətini bir neçə il bundan əvvəl gələn xarici mütəxəsislərdən ibarət komissiya müəyyən edib.

1977-ci ildə Polşada keçirilən folklor festivalında gil tütəklə iştirak edən S. Əliyev ifasına görə "Qızıl balta" mükafatına layiq görülüb.

Mamusta kəndində tapılan bu tütək hal-hazırda Səpnəkəran kəndində el sənətkarı Surxay Əliyevin evində saxlanılır. Palıd qozasına oxşar gil tütək arxeoloqlar tərəfindən 4000–4500 il öncəyə aid olduğu bildirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Consortium M.* Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium.

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
* Arxivləşdirilib 2016-03-09 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Musiqi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
XVIII əsrdə azad və imperiya şəhərləri
**Azad İmperiya şəhəri** (*lat.* Urbs imperialis libera, *alm.* Freie Reichsstadt‎) — Müqəddəs Roma İmperiyasında azad və imperiya şəhərlərini (*alm.* Freie und Reichsstädte‎) ifadə etmək üçün istifadə edilən kollektiv termin. Bu termin özünü idarə edən şəhəri ifadə etmək üçün XV əsrdən etibarən istifadə edilmişdir. Bu şəhərlər müəyyən muxtariyyətə malik idi və Reyxstaqda təmsil olunurdu. İmperiya şəhəri Birbaşa İmperiya şəhəri statusuna malik idi və bu səbəbdən də, yerli knyaza tabe olan şəhər və ya qəsəbələrdən fərqli olaraq, yalnız Müqəddəs Roma İmperatoruna tabe idi.

Tarixi
------

Alman şəhərlərinin imperiyanın özünü idarə edən qurumlarına çevrilməsi dünyəvi knyazlar və yepiskop-knyazlarınkından daha yavaş idi. XIII–XIV əsrlərdə bəzi şəhərlər imperator tərəfindən əsasən maliyyə səbəblərinə görə İmperiya Şəhərləri (*alm.* Reichsstädte‎; *lat.* Urbes imperiales) statusuna yüksəldilmişdi. X–XIII əsrlərdə alman kralları və imperatorları tərəfindən qurulan və əvvəlcə vəkillər tərəfindən idarə olunan bu şəhərlər, şəhər hakimləri idarəetmə və ədalət vəzifələrini öz üzərinə götürdükləri üçün tədricən müstəqillik qazandılar; belə şəhərlərə nümunələr Kolmar, Aqno və Elzasdakı Müluz və ya yuxarı Şvabiyada Memmingen və Ravensburqdur.

Azad Şəhərlər (*alm.* Freie Städte‎; *lat.* Urbes liberae) Bazel, Auqsburq, Köln və ya Strasburq kimi əvvəlcə bir knyaz-yepiskopa tabe olan və eyni şəkildə tədricən həmin feodaldan müstəqillik qazanan şəhərlər idi. Bir neçə halda, məsələn, Kölndə, keçmiş kilsə başçısı Azad Şəhər üzərində bəzi qalıq feodal imtiyazlarından istifadə etmək hüququnu tələb etməyə davam edirdi, bu iddia demək olar ki, İmperiyanın sonuna qədər daimi məhkəmə çəkişmələrinə səbəb olmuşdu.

Vaxt ötdükcə İmperiya Şəhərləri ilə Azad Şəhərlər arasındakı fərq getdikcə bulanıqlaşdı, beləliklə, onlar birlikdə "Azad İmperiya şəhərləri" və ya "Azad və İmperiya Şəhərləri" kimi tanındılar və XV əsrin sonlarında bir çox şəhərlərin adında həm "Azad", həm də "İmperiyar" sözləri vardı. Digər İmperiya dövlətləri kimi, onlar da müharibə apara, sülh bağlaya və öz ticarətlərinə nəzarət edə bilirdilər və kənardan çox az müdaxiləyə icazə verirdilər. Orta əsrlərdə bir sıra Azad Şəhərlər öz maraqlarını təşviq etmək və müdafiə etmək üçün Hanza İttifaqı və ya Dekapolis kimi şəhər liqaları (*alm.* Städtebünde‎) yaratdılar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Wikisource *Holland, Arthur William.* Imperial Cities or Towns // In Kisholm, Hyu (ed.). Britannika Ensiklopediyası. 14 (XI). Cambridge University Press. 1911. səh. 342.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 4131009-3 |
**Şeyx Mahmud əfəndi Hacı Məhəmməd oğlu Almalı** (1809, Almalı, Qax rayonu) — Şeyx.

Həyatı
------

Adı Mahmuddur. Qax rayonunun Almalı kəndində 1809-cu ildə Anadan olmuşdur. Atası Hacı Məhəmməddir.

Almalı Mahmud Əfəndi təhsil almış, gəncliyində İlisu sultanı Daniyal Sultanın və qohumu Hacı Ağa Bəyin yanında işləmiş, mirzə olmuşdur.

Onun, bir sıra elmləri, hətta kimyanı da əxz etməsinə baxmayaraq mənəvi dünyasında boşluq vardı.

Ağır represiya illərindəki əsassız ateizm təbliğatı nəticəsində mədəni irsimiz – xanəgahlar, pirlər, müqəddəs məzarlar yerlə yeksan edilmiş, sərvətləriylə bərabər oradakı ərəb qrafikası ilə yazılmış külli miqdarda kitablar məhv edilmiş, şeyxləri Rusiyanın ucqarlarına sürgünə göndərilmiş, onların fəaliyyəti abidələrin çoxu kimi itib-batmışdır.

Yaradıcılığı
------------

Almalı Mahmud əfəndinin Güllüklü Hacı Şirin əfəndiyə yazdığı mənzumə.


***Vikimənbədə*** **Şeyx Mahmud əfəndi Almalı** ilə əlaqəli məlumatlar var.

Mənbə
-----

* Şeyx Mahmud əfəndi
* Məhəmməd Məhəmmədcəlil, Fariz Xəlilli, Mövlanə İsmayıl Siracəddin Şirvani. Həyatı, fəaliyyəti və ardıcılları. "Adiloğlu" nəşriyyatı Bakı-2003 səh 93, 94, 119.
**Sayınqala mahalı** (hazırda Şahindej) — Urmiya vilayətinin inzibati bölgələrindən biri.

Haqqında
--------

Hazırda Şahindej adlanan bu mahal Marağanın cənub-şərqində yerləşir. Şimaldan Əcirli, Çahardol mahalları, cənubdan Saqqız mahalı, şərqdən Takab mahalı, qərbdən Bokan mahalı ilə həmsərhəddir. Əhali əsasən maldarlıqla məşğul idi.

Mahal onun qərb sərhəddindəki Zarrinehçayın Sarıq qolu və burada mövcud olan çeşmələrin suyu ilə təmin edilirdi. XVIII, XIX yüzillərdə Sayınqaladan başqa yerlərə gedən yollar (Miyandoab və Takab yollarını istisna etməklə) yararsız idi. Nisbətən əlverişli olan Miyandoab və Takab yolları da yağışlı və qarlı günlərdə keçilməz olurdu. 

Mahalın cənub-qərbində Kirifli (Kərəftu adlanır) dağı uzanır. Orada bir sıra mağaralar vardır. Dağın müxtəlif yerlərində və mağaraların divarlarında çoxlu daşüstü təsvirlər və yazılar vardır. 

Mərkəzi Kürdistan əyalətinə gedən yol üzərində yerləşən Sayınqala kəndi müəyyən strateji və hərbi əhəmiyyətə malik idi. Sayınqalada Böyük xan, Mirzəcan, Qırxayaq və Şahməhəmməd Novdanı adlı çeşmələr axırdı. Çox güman ki, kənddə müdafiə əhəmiyyətli Sayın adlı qalanın olması ilə əlaqədar olaraq ona həmin ad verilmişdir. Sayınqala ətrafında Avşar elinin Araşlı və Qasımlı oymaqlarının tayfa-tirələri yaşayırlar.

Sayınqala mahalında Mahmudcuq (şiə kürdlər), Səfəxana, Ağ təpə kimi kəndlərdə kürdlər qərar tuturlar.

Xarici keçidlər
---------------

* B.Məmmədli. Ə.Çingizoğlu. Urmiya xanlığı. Bakı: Mütərcim, 2013, 188 s. Arxivləşdirilib 2020-06-25 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Sayınqala şəhristanı

1. ↑  "B.Məmmədli. Ə.Çingizoğlu. Urmiya xanlığı. Bakı: Mütərcim, 2013, s.33-34" (PDF). 2020-06-25 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-05.
**Mahmud Tağı oğlu Məmmədov** (sentyabr 1909, Aşağı Quşçu, Qazax qəzası – 1964) — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini (1958–1960), Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı nazirinin müavini, Azərbaycan Politexnik İnstitutunun ilk direktoru (1950–1954).

Həyatı
------

Mahmud Tağı oğlu Məmmədov 1909-cu ildə hazırkı Tovuz rayonunun Aşağı Quşçu kəndində anadan olmuşdur. 1924-cü ildə Qazax şəhərindəki pedaqoji texnikuma daxil olmuş, oranı bitirdikdən sonra Pambıqçılıq İnstitutunda oxumuş, 1933-cü ildə institutun mexanikləşdirmə fakültəsini bitirmişdir.

Mahmud Məmmədov əmək fəaliyyətinə 1928-ci ildə başlamış, Tovuzda kəndli gənclər məktəbində, fabrik-zavod şagirdliyi məktəblərində, şoferlər məktəbində dərs demişdir. 1933–1937-ci illərdə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun traktor və avtomobil kafedrasında assistent işləmiş, iki il baş müəllim olmuş və kafedra müdirini əvəz etmiş, institutun fakültə dekanı vəzifəsində çalışmışdır. Texnika elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır.

1943–1950-ci illərdə Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı nazirinin müavini işləyən Mahmud Məmmədov 1950-ci ildən 1954-cü ilin sentyabr ayına qədər Azərbaycan Politexnik İnstitutunun direktoru olmuşdur. Sonra isə Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı nazirinin birinci müavini vəzifəsində çalışmışdır.

1955-ci ilin aprel ayında Mahmud Məmmədov Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin kənd təsərrüfatı şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təsdiq edilərək iki il yarımdan artıq bu vəzifədə işləmişdir. 1958-ci ilin yanvar ayında isə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Mahmud Məmmədov 1921-ci ildən Lenin komsomolu, 1942-ci ildən isə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur. İki dəfə "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmişdir. Dördüncü çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, beşinci çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

Mahmud Məmmədov 1964-cü ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Маһмуд Тағы оғлу Мәммәдов // Альбом биографий депутатов Верховного Совета Азербайджанской ССР. 1955. Бакы. 1956. С. 211.
2. 1 2  Məmmədov Mahmud Tağı oğlu // Naxçıvanda seçkilərin tarixi (1937–2002). Ensiklopedik toplu. Bakı: Qanun. 2003. səh. 153–154.
3. ↑  Маһмуд Тағы оғлу Мәммәдов // Коммунист. № 52 (10693). 4 март 1958-ҹи ил. С. 3.

Xarici keçidlər
---------------

* "Мамедов Махмуд Таги оглы" (rus). Память народа. İstifadə tarixi: 31 may 2023.
* "Sabir rektorlar". Azərbaycan Texniki Universiteti. 21 mart 2023 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2023.
**Azad Şəmsiyev** (tam adı: *Azad Əhməd oğlu Şəmşiyev*; 7 may 1916, Şuşa – 21 oktyabr 1967, Bakı) — Neft və qaz quyuları qazılması sahəsində alim, texnika elmləri doktoru, professor, Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısı (1941–1945), AzETNÇİ, Azərbaycan Elmlər Akademiyasında böyük elmi işçi, Azərbaycan EA DNQYPİ-da "Dağ süxurlarının mexanikası" laboratoriya rəhbəri.

Həyatı
------

Azad Əhməd oğlu Şəmşiyev 7 may 1916-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye İnstitutuna daxil olmuşdur.
1941-ci ildə Neft və qaz quyularının qazılması ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirib.

1961–1967-ci illərdə Azərbaycan EA DNQYPİ-da "Dağ süxurlarının mexanikası" laboratoriyasının rəhbəri kimi çalışmışdır.

Azad Şəmsiyev neft ve qaz quyularının qazılması, dağ süxurlarının dağıdılmasının mexanikası sahəsində tanınmış alimdir.

Azad Şəmşiyev 21 oktyabr 1967-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Azad Şəmsiyev Kirov-da neftə trestində qazıma ustası köməkçisi vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

  

Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısıdır. 1945–1949-cu illərdə Avstriya -nın Vena şəhərində Sovet neft idarəsində böyük mühəndis, şirkətin direktoru işləmişdir. 1949-cu ildən, Azərbaycan EA Neft institutu -nda fəaliyyətə başlamışdır.

1954-cü ildə Azərbaycan BA Neft ekspedisiyasında aspirant olarkən, "Qazımada uçmaların səbəblərinin təhlili" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Daha sonra *AzETNÇİ* da və Azərbaycan EA Azərbaycan neft və qaz yataqlarının işlənilməsi institutunda böyük elmi işçi işləmişdir. 1961–1968-ci illərdə Azərbaycan EA DNQYPİ-da "Dağ süxurlarının mexanikası" laboratoriyasının rəhbəri olmuşdur. 1962-ci ildə "Neft və qaz quyularının qazılması zamanı süxurların uçulması və alət tutucularının təbiətinin tədqiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

### Elmi tədqiqatları

Elmi tədqiqatların sahəsi: quyularda müxtəlif mürəkkəbləşmələrin yaranması səbəblərinin aşkar edilməsi, quyu İülələrində qum tıxaclarının ləğv edilməsi məsələləri, mürəkkəbləşmiş şəraitlərdə quyuların qazılmasının nəzəriyyə praqtikasının tədqiqi; hidromonitor pərli və saroşkalı baltaların öyrənilməsi; dağ süxurlarının dağıdılması.

30-dan artıq elmi məqalənin və bir monoqrafiyanın müəllifi olub.

Mükafatları
-----------

A. Şəmsiyev Qırmızı Ulduz ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Azərbaycanın neftçi alimləri /AMEA Geologiya İnstitutu; tərt.ed. Ə.M.Dadaşov; red.hey. Ak. A.Əlizadə, M.T.Abasov, Q.İ.Calalov, Q.M.Əfəndiyev.- B.: "Nafta-Press", 2007.- 252, [2] s.: portr. 24 sm/. (Səh. 220–221)

Xarici keçidlər
---------------

* pamyat-naroda.ru
* Azad Şəmsiyev: tələbkar, təvazökar və karlı adam..
**Mejduşarski adası** - Yeni Torpaq arxipelaqına daxil olan iri bir ada. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Arxangelsk vilayəti ərazisinə daxildir. Ada Barens dənizi ilə əhatələnmişdir. Sahəsinə görə arxipelaqın 3-cü ən iri adasıdır. Maksimmal hündürlüyü 94 metrdir.

Coğrafiya
---------

Ada parçalıdır və bataqlıqlaçmışdır. Əsasən qum və gil materialından təşkil olunmuşdur. Ərazisinmdə çoxlu sayda çay vardır. Onlar arasında ən irisi Sırayaxa çayıdır. Ən hündür zirvəsi Vısokaya zirvəsidir. Ucqar nöqtələri: şimalda — Valkov, cənubda — Kostin Nos, qərbdə Şadrovski, şərqdə — Mal Kit.

Coğrafi baxımdan ad bir neçə hissəyə bölünmüşdür.

Obmannıy Şar laqunu adanın cənubunda yüerləşir. Ərazisi düzənlikdir. Bataqlıqlaşmış səthə malikdir.

Makarov körfəzi adanın şimal-şərq hissəsini ayırır — Valkov yarımadası. Yarımafanın ən hündür nöqtəsi 52 metrdir. Nurada çoxlu göl vardır. Yarımadanın ucqar şimal nöqtəsi Valkov burnudur.

Adanın şimalında isə Yarsev yarımadası yerləşir. Bu yarımada Yarsev adasından ensiz Jeleznıy boğazı ilə ayrılır.

Daha bir yarımada Makarov yarımadası adanın şərqində yerləşir. Əsas hissədən duzlu Qusinoe gölü ilə ayrılır. Ən hündür hissəsi 54 metrdir.

Fauna və Flora
--------------

Ada Tunra bitki örtüyünə sahibdir. Burada qayalar üzərində quş koloniyalarına rast gəlinir.

Adanın burunları
----------------

Adanın ucqar nöqtələri saat əqrəbi istiqamətində:

* Şadrovski burnu
* Valkov bunu
* Sivolki burnu
* Mal Kit burnu
* Kit burnu
* Klyuv burnu
* Krestovıy burnu
* Kostin Nos burnu
* Nqanosalya burnu
* Qaqarin Nos

Ətraf akvatoriyası
------------------

Mejduşarski adası Barens dənizinin suları ilə əhatələnmişdir. Cənub adasından Kostin Şar boğazı ilə ayrılır. Yarsev adasından isə Jeleznıy burnu ilə ayrılır. Adanın şərq sahilləri parçalı olduğundan çoxlu körfəz və buxtalara sahibdir.

Ada ətrafında yerləşən buxtalar: Valkov körfəzi, Makarov körfəzi, Obmannıy Şar laqunu.

### Yaxınlığında yerləşən adalar

Mejduşarski adası arxipelaqın ən iri adalarından biridir. Ətrafında çoxlu sayda ada vardır:

* Yarsev adası
* Valkov adası
* Cənub adası
* Adsız adası
* Sobaçiy adası
* Bratanı adası
* Pleş adası
* Dvoynoy adası
* Qlotov adsı
* Uzkiy adası
* Timofeev adası
* Treskin adası
* Kruqlıy adası
* Alebastrovıe adası

Xəritə
------

* Xəritə
Avropa Neolit mədəniyyətinin xəritəsi. Buq-Dnestr mədəniyyəti sarı hissədə göstərilmişdir.
**Buq-Dnestr mədəniyyəti** — Ukraynada (Cənubi Buq çayının orta axarı və Dnestrin sağ sahili) Neolit dövrünə aid arxeoloji mədəniyyət.

Tarixi
------

Yaranma tarixi mübahisəlidir: təqribən e.ə. 6400–5300 illər, yaxud 6-cı minilliyin ikinci yarısı –5-ci minilliyin birinci yarısı. V.N. Danilenko tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir. Cənubi Buq və Dnestr variantlarına bölünür. Onun formalaşmasında yerli Mezolit ənənələrinin, Sursk və Starçevo mədəniyyətlərinin komponentləri iştirak etmişdir. Məskənlər subasar ərazilərin yaxınlığında yerləşirdi, yerüstü evlərdə böyük ocaq və ya ocaq çalası izləri qalmışdır.

Erkən mərhələsi
---------------

Buq-Dnestr mədəniyyətinin erkən mərhələsi üçün çaxmaqdaşı avadanlığında Mezolit əlamətləri səciyyəvidir. Təsərrüfat balıqçılıq, ovçuluq və yığıcılığa əsaslanırdı. Heyvandarlığın rolu tədricən artmış, əkinçilik inkişaf etmişdi. Cilalanmış baltalar, kərkilər, dənəzənlər, buynuzdan düzəldilmiş toxalar meydana gəlmişdi.

Son mərhələsi
-------------

Buq-Dnestr mədəniyyətinin son mərhələsində dairəvi və sivri oturacaqlı qablar yayılmışdı. Buq-Dnestr mədəniyyətini Tripolye-Kukuten mədəniyyəti əvəz etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Buq-Dnestr mədəniyyəti// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 61.
**Səid Baduyev** (14 sentyabr 1904, Qroznı, Terek vilayəti – 20 dekabr 1943) — Çeçen yazıçısı, Çeçen ədəbiyyatının banilərindən biri. Əsərlərini əsasən çeçen və rus dillərində yazmışdır.

Bioqrafiyası
------------

Said Baduyev 1904-cü ildə Qroznı şəhərində (Çeçenistan) bir tacir ailəsində anadan olmuşdur. O, uşaq ikən yetim qalır. Said Baduyevin atası Süleyman Urus-Martanda dünyaya gəlir. Süleyman Rus-yapon müharibəsinə qatılır və 1914-cü ildə Petroqradda müharibədə aldığı yaralardan dünyasını dəyişir. Anası Ukayev Zaybat Starıye Atağı kəndindəndir. Səid Baduyev Qroznı real məktəbində oxumuşdur. Təhsil haqqını ödəmək üçün pul çatışmazlığı səbəbindən o, məkdəbdən xaric edilir. 1922-ci ildə Vladiqafqazdakı kooperativ kurslarını bitirir. 1938-ci ildə repressiyaya məruz qalır. Ölümündən sonra reabilitasiya edilir.

Yaradıcılığı
------------

Baduyevin ilk əsərləri 1927-ci ildə nəşr edilmişdir. 1920-ci illərin sonu 1930-cu illərin əvvəllərində "Quyu", "Beşto", "Odlu dağ" hekayələrini, hekayələr toplusu olan "Adatı", "Aclıq" hekayəsi, "Həmişə molla bayram deyil" pyesi kimi əsrlərini yazır. Müəllif bu əsərlərində dini xurafatları və feodalizmin qalıqlarını tənqid edir, dağlıların Oktyabr inqilabından əvvəlki həyatını təsvir edir. Baduyev "Petimat" şeirində qadınların azadlığı məsələsini qaldırır. "Qırmızı Qala" (Rusiyadakı Vətəndaş müharibəsi haqqında), "Tsebanın evlənməsi", "Qızıl göl", "Siyasi Şöbə" pyeslərini də yazır. "Bağçamız" şeirlər toplusunu da xüsusi seçilir.
Vətənpərvər, müharibə əleyhinə motivlər Baduyevin yaradıcılığındakı inqilabi qəhrəmanlıqlarla ayrılmaz şəkildə bağlıdır.

30-cu illərin birinci yarısında Səid Baduyev üç şeir toplusu nəşr etdirir. Onlara daxil olan əsərlər böyük maraq doğurur.

Çeçen sovet ədəbiyyatının banisi Səid Baduyevin yaradıcılıq yolu on ildən bir az çox davam edir, lakin bu müddət ərzində bir çox pyes, bir roman, bir çox hekayə, şeir yazmağı bacarır. 

1934-cü ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olmuşdur. 
Bir çox əsərləri Xanbaba Nurədilov adına Çeçenistan Dövlət Dram Teatrında səhnələşdirilmişdir.

Mənbə
-----

* Краткая литературная энциклопедия
* Великий гуманист. Памяти Саида Бадуева
* Бадуев Саид-Селах Сулейманович

İstinadlar
----------

1. ↑  "Бадуев, Саид Сулейманович". 2021-10-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-10.
2. ↑  "Бадуев Са1ид Сулейманович". 2021-11-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-10.
**Səhənd tıs-tısı** (*lat.* Acantholimon sahendicum) — plumbaqokimilər fəsiləsinin tıs-tıs cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İran İslam Respublikası Təbriz şəhərinin cənubunda, Səhənd dağında, Şimal-qərbində, Qafqaz, Cənub-Qərbi Asiyada təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Yastıqvari formalı, 15-30 sm diametrində olan kolcuqdur. Yastığı boş və kiçikdir. Yarpaqları yaşıl, yastı, üçtilli, xətli-bizvari və kənarları kələ-kötürdür. Çiçəkləri son sünbüldə toplanıb, ikicərgəli, 2-7 sünbülcüklüdür. Sünbülcüyü tək çiçəklidir. Kasacığı qıfvari, büküyü ağ və çılpaq damarlıdır. Tacı parlaq çəhrayıdır. İyun (iyul)-avqust (sentyabr) ayında çiçəkləyir, avqust-sentyabrda toxumları yetişir.

Ekologiyası
-----------

Kserofitdir. Daşlı-qayalı yamaclarda, dəniz səviyyəsindən 1000-2700 (1500) metr hündürlüklərdə bitir. Bu növə bəzən subalp qurşaqlarda seyrək palıd meşəliklərində də rast gəlinir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Şahbuz rayonu Biçənək kəndinin ətraf ərazilərində, Zəngəzurda təbii yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Yastıqvari formasına, bol çiçəkləməsinə və çiçəklərini uzun müddət saxlamasına görə dekorativ bitkilər kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17234121
* Wikispecies: Acantholimon sahendicum
* EoL: 5490525
* GBIF: 4090690
* iNaturalist: 831083
* IPNI: 686118-1
* NCBI: 1526268
* Plant List: kew-2614891
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:686118-1
* Tropicos: 25400279
* WFO: wfo-0000513483

 |
**Verter effekti** — kütləvi intiharlar.

Psixologiyada "Verter effekti (sindromu)" deyilən bir fenomen mövcuddur. Effekt ilk dəfə dahi alman yazıçısı Yohann Volfqanq Götenin "Gənc Verterin iztirabları" adlı əsəriylə əlaqədar müşahidə olunduğundan bu əsərin baş qəhrəmanının adı ilə də adlandırılıb. Əsər Verter adlı personajın intiharı ilə bitir. Əsərin təsir gücü o dərəcədə böyük olur ki, onun təsiri ilə özünəqəsd epidemiyası Avropanı bürüyür. Fenomen o qədər güclü səviyyə alır ki, bir çox ölkələrdə əsərin çapı və yayılması dövlət səviyyəsində qadağan edilir.

Fenomenin izahını Kaliforniya universitetlərindən birinin sosioloqu Devid Filips verdi. 1947-1962-ci illər ərzində ABŞ-nin ayrı-ayrı ştatlarında baş verən intiharlarla, həmin ştatın mətbuatında intiharlar barədə dərc olunan materialları əlaqələndirərək Filips bu qənaətə gəlir ki, hansı ərəfədə hansı ərazinin mətbuatında intihar faktları barədə ardı-arası kəsilməyən geniş materiallar dərc olunubsa, orada bundan sonra intiharların sayı da həndəsi silsilə üzrə artmağa başlayıb. Onun tədqiqatlarına görə, intihar halının epidemiya şəkli alıb yayılmasında bu intiharlar barədə mətbuatın geniş materiallar dərc etməsi əlahiddə rol oynayır. Özü də, mətbuatda hansı məqam, hansı formalı intihar xüsusi qeyd olunur, vurğulanırsa, növbəti intiharçılar da özlərini məhz həmin qaydada öldürür, intihar stilində məhz həmin məqamı vurğulayır, saxlayırlar.

Beləliklə, özünə inamı olmayan və ya verilmiş situasiyada özünəinamsız, mütəəssir halda olan ayrı-ayrı şəxslərə çoxluğun "qrup təzyiqi" effektinin təsiri göz qabağındadır.

Həmçinin bax
------------

* İntihar
* Mörfi qanunları
* Mardela effekti
* Nova effekti
* Barnum effekti


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Psixologiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Təbii yayılması
---------------

ABŞ və Kanadada, Texas və Luizianadan Ontorio və Cənubi Dakotayadək, düzənliklərdə, çay kənarında və Appalaçın aşağı nəmişli yaruslarında rast gəlinir. Bu növə bəzən Kanada bunduqu da deyilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 25 m-ə çatan, geniş və seyrək çətirli, düz gövdəli ağacdır. Yarpaqları tökülən, ikiqat lələkvari, uzunluğu 60-70 sm, eni 8 sm-ə çatır. Yarpaqcıqları tünd yaşıl, 8 sm enindədir. Çiçəkləri seyrək salxımlarda yerləşir, sarımtıl-yaşıl rəngli, kiçik və ətirlidir. Meyvəsi paxladır, uzunluğu 8-16 sm-ə, eni 3-5 sm-ə çatır, ətli, şabalıdı qonur rəngdədir. Toxumları dəyirmi, yastı və bozumtul qara, uzunluğu 20 mm, qalınlığı 10 mm-ə qədərdir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvəsi oktyabr-noyabr aylarında yetişir.

Ekologiyası
-----------

Münbit və rütubətli torpaqlara tələbkar və işıqsevəndir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Zaqatala, Lənkəranda və Abşeron yarımadasında park və bağlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Qızardılmış toxumları kofenin surroqatı kimi istifadə olunduğu üçün Amerikada bu "kofe ağacı" adlanır. Cütlələkvari iri yarpaqları bitkiyə gözəl görünüş verdiyi üçün dekorativ bitki kimi istifadə edilir.

Məlumat mənbələri
-----------------

Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm. Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov
**İkidilim ginkqo** (*lat.* Ginkgo biloba) — bitkilər aləminin ginkqofitlər şöbəsinin ginkqoopsidlər sinfinin ginkqotoxumlular dəstəsinin ginkqokimilər fəsiləsinin ginkqo cinsinə aid bitki növü.

Təxminən 1730-cu ildə ikiayalı ginkqo Qərbi Avropaya, 50 ildən sonra isə Şimali Amerikaya gətirilmişdir. İkidilim ginkqonun elmi adını Karl Linney vermişdir. İngiltərə bağçılarından biri bu bitkini təbiətşünas Linneyə göndərmiş, 1771-ci ildə isə Linney bu bitkini "Ginkqo biloba" adı ilə elmi ədəbiyyata daxil etmişdir. Qədimdən ginkqo ağacları müqəddəs ağac kimi Yaponiyada, Çində və Koreyada qədim kilsələri əhatə edən bir çox parklarda becərilirdi. Hündürlüyü 40 m-ə çatan ikievli bitkidir. 

Ginkqonun gövdəsi cavan yaşlarında boz, yaşlandıqca boz-qəhvəyi rəngdə olub, çətiri aşağıdan oval, yuxarıdan enli seyrəkdir. Budaqları parlaq, açıq sarı, narıncıdır, gövdənin qabığı isə tünd-narıncı rəngdə olub, üzərində çatlar vardır. Ginkqonun bir çox iynəyarpaqlılardan əsas fərqi bu bitkidən qatranın əmələ gəlməsidir. Ginkqonun yarpaqları ikitipli zoğlarda tezböyüyən, uzunsov, təpə zoğlarında və yavaş böyüyən, qısa zoğlarda yerləşir. Ginkqonun yarpaqları çoxsaylı damarcıqlarla əhatə olunmuş, ikiayalı, yelpikvarı, dərivarı lövhəcikdən ibarətdir və bəzi qıjıların yarpaqlarına bənzəyir. Yarpaq ayasının uzunluğu 10 sm, eni isə 10-12 sm-dir, yayda tünd-yaşıl, payızda açıq-sarı rəngdə olur. Yarpaq saplağı 8-10 sm uzunluqdadır. Erkəkcikli çiçəklər sırğaçiçək qurupunda toplanmış və erkəkcikləri bir-birindən aralıdır. İki açıq yumurtacıq şəklində olan dişi çiçəkləri nazik, uzun ayaqcıqlarda yerləşir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvəsi yumurtavaridir, xaricdən şirəli-lətli, daxildən bərk təbəqə ilə örtülüdür, sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. Yetişmiş toxumların uzunluğu 2 sm olub, sarı rəngdədir. Ginkqo toxumlarla və qələmlərlə asanlıqla çoxalır və yaşıllaşdırma üçün prespektivli bitki sayılır. İşıq, istisevən, havanın çirklənməsinə, göbələk və virus xəstəliklərinə davamlıdır, həşəratlarla az zədələnir. Azərbaycanda ikidilim ginkqo ağacı Lənkəran, Balakən, Zaqatala, Şəki və Abşeronda mədəni şəraitdə becərilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q43284
* Wikispecies: Ginkgo biloba
* ARKive: ginkgo-biloba
* BioLib: 2305
* Calflora: 9340
* Conifers.org: Ginkgoaceae
* EoL: 1156278
* EPPO: GIKBI
* FNA: 200005235
* FoC: 200005235
* GBIF: 2687885
* GRIN: 17540
* iNaturalist: 64350
* IPNI: 262125-1
* IRMNG: 10200404
* ITIS: 183269
* IUCN: 32353
* MoBotPF: 280988
* NBN: NBNSYS0000042115
* NCBI: 3311
* NZOR: c7a434f2-a5bd-4ee7-aba5-bc4155c4d0b4
* NZPCN: 4147
* PalDat: Ginkgo\_biloba
* PfaF: Ginkgo biloba
* PFI: 8487
* Plant List: kew-334053
* PLANTS: GIBI2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:262125-1
* Tropicos: 14100001
* WCSP: 334053
* WFO: wfo-0000795526

 |
**Seyid-Nisə Seyid-Rzayeva** (15 noyabr 1947, Bakı – 6 avqust 2015, Bakı) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (2015).

Həyatı
------

Seyid-Rzayeva Seyid-Nisə Mir Tağı qızı 15 noyabr 1947-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Bakı şəhər 31 saylı orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmişdir. 1966–1971-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Fizika fakültəsində ali təhsil almışdır. Seyid-Nisə xanım təyinatla 1971-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda işləməyə başlamışdır. O, 1980-ci ildə fizika-riyaziyyat elmləri namizədi,2015-ci ildə isə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır. "Yarımkeçiricilər fizikası" üzrə dosent elmi adına layiq görülən Seyid-Nisə Seyid-Rzayeva ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda aparıcı elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

Seyidnisə Seyidrzayeva 2015-ci il avqustun 6-da avtomobil qəzasında dünyasını dəyişmişdir.

* **Elmi əsərlərinin sayı**-73
* **Xaricdə dərc olunan əsərlərinin sayı**-32
* **Beynəlxalq bazalarda indeksləşən jurnallarda (Web of Science, Scopus və s.) dərc olunan əsərlərinin sayı**-21
* **Dil bilikləri**- Azərbaycan, Rus və İngilis

Əsas elmi nəticələri
--------------------

1. Qadağan zonası olmayan HgTe və CdxHg1-xTe yarımkeçiricilərində kinetik effektlərin nəzəriyyəsini qurmuşdur. Bu nəzəriyyə HgTe və CdxHg1-xTe –un (x<0.16) keçiriciliyinin və termoelektrik hərəkət qüvvəsinin temperatur asılılığında 30 K temperatur ətrafında minimumun yaranmasına aid eksperimenti izah edir.

2. Yarımkeçirici yarımmaqnit nanoboruda böyük radiuslu Frölix polyaronun nəzəriyyəsini qurmuşdur. Göstərilmişdir ki, sərbəst elektronlar və maqnit ionlarının lokallaşmış elektronları arasında mübadilə qarşılıqlı təsiri polyaronun əlaqə enerjisini və effektiv kütləsini azaldır.

Əsas elmi əsərləri
------------------

1. S. M. Seyid-Rzayeva. "İnfluence of the screeninq effect on polaron energy in a nanotube." Physika Scripta 85(2012), 035707, p. 1–5.

2. S. M. Seyid-Rzayeva. "Phonon-polaron effekt in diluted magnetic semiconducting nanotubes." Low dimensional systems and nano-structures. Physica Е 44 (2012), p. 1945–1949.

3. S. M. Seyid-Rzayeva. "Effect of screeninq on the phonon-polaron states in a nanotube of diluted magnetic semiconductor" Low temperature Physics, v. 39, No 6, (2013), p. 642–648

İstinadlar
----------

1. 1 2  Araz Yaquboğlu, Tələbə dünyası. Bakı: "Elm və təhsil", 2011.
2. ↑   Arxivləşdirilib 2020-01-14 at the Wayback Machine.
**Voroşilov körpüsü** — Rostov-na-Donu şəhərində yerləşən, Don çayı üzərində inşa edilmiş körpü.

Gecə vaxtı
Voroşilov prospekti
Körpü 1961—1965-ci illərdə memar N. İ. Kuzensovun və mühəndis Ş. A. Klemanın layihəsi əsasında inşa edilmişdir. Burada qaynaq və bolddan istifadə edilməmişdir. Körpü üzərindən Rostovu peyk şəhər olan Bataysk ilə birləşdirən magistral keçir.

Körpünün vəziyyəti
------------------

22 oktyabr 2007-ci ildə plan üzrə yoxlama zamanı körpüdə çat aşkarlanmışdır. Bundan sonra körpü bütün növ nəqliyyatın hərəkəti üçün bağlanılmışdır. Hətta piyadaların belə hərəkəti üçün belə müvvəqəti bağlanılır. Bu körpünün bağlanması ilə şəhərdə nəqliyyat sıxlığı yaranır. 2007-ci ilin dekabrında yalnız sərnişinlərin hərəkəti üçün pulsuz «qarmonvari» formaya malik avtobuslar istifadəyə verilir. Bu avtobuslar sırf körpüdə hərəkət üçün istifadə edilirdi. 
27 dekabr 2007-ci ildə körpü üzərindən hərəkət ancaq avtobuslar üçün açılır. Bu şərtlə ki, eyni anda yalnız bir avtobus hərəkət edə bilir. 23 iyun 2008-ci ildə Voroşilov körpüsü üzərindən yük avtomobilləri xaric digərlərinin keçidinə icazə verilir. 25 iyul 2008-ci ildə Sivers küçəsi ilə hərəkət yeni körpünün inşası ilə əlaqədar dayandırılır.

Körpünün bərpası
----------------

2017-ci ilin sonlarına Rostov-na-Donu hökumət rəhbərliyi hazırda körpüdə mövcud olan iki zolağı altıya çatdırmaq istəyir. Hazır ki planlara əsasən hökumət köhnə körpünün yerində iki yeni körpü inşa etmək istəyir. Hansı ki, ilk körpüyə bənzəyəcəkdirlər. Üstəlik gəlilərin sərbəst hərəkəti belə təmin ediləcəkdir. 
Layihəyə görə körpü gün ərzində 66 540 avtomobili ötürmək güçünə malik olacaqdır. Onun eni isə 36 metr olmalıdır. Su səthi hissəsi 624,2 metr olması planlaşdırılır.

Tikinti-bərpa işləri 2013-cü ilin payızında başladılmışdır. 2017-ci ilin 30 noyabr tarixində isə tikintinin sonlandırılması planlaşdırılır. İşlər qrafik üzrə gedir.

15 fevral 2014-cü ildə Köhnə Voroşilov körpüsü tamamən sökülmüşdür. Bu qərar «Layihəkörpükonstruksiya» institutu tərəfindən verilmişdir. 
11 avqust 2015-ci ildə sağ körpüdə piyadaların hərəkəti üçün yol açılmışdır.

Mənbə
-----

* Rostov-na-Donuda təmirdən sonra yeni körpü açılır Arxivləşdirilib 2010-06-03 at the Wayback Machine
* Voroşilov körpüsünün sxem, maket və şəkilləri

İstinadlar
----------

1. ↑  "Voroşilov körpüsü açıldı". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-03.
2. ↑  "Körpünün bərpası üçün müsabiqə açıq elan edilmişdir". 2016-09-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-03.
3. ↑  "Ristovda yeni Voroşilov körpüsü inşa edəcəklər 25.09.2012". 2012-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-03.
4. ↑  "Voroşilovun sağ hissəsi ilə hərəkət açəlmışdır". 2015-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-03.
**«Forvets»** (*alm.* Vorwärts!‎ — «İrəli») — Almaniya Sosial Demokrat Partiyasının qəzeti. Partiyanın mərkəzi orqanı olaraq 1876-cı ildə qurulmuşdur.

Hər gün ilk olaraq Leypsiqdə nəşr olunur. 1878-ci ildə sosialistlərə qarşı müstəsna qanun qəbul edildikdən sonra nəşr qadağan edildi.

Qəzet Berlində 1891-ci ildə bərpa edildi.

Yarandığı andan 1900-cü ilə qədər Vilhelm Libknext qəzetin baş redaktoru idi.

1933-cü ildə nasistlər hakimiyyətə gəldikdən sonra nəşr Praqaya, 1938-ci ildə isə 1940-cı ildə nasistlərin işğalına qədər qəzetin çıxdığı Parisə köçürüldü.

1948-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsi bitdikdən sonra nəşr "Neuer Vorwärts" adı altında, əvvəlki adı ilə 1955-ci ildə davam etdirildi.

İndi Alman Sosial Demokrat Partiyasının bütün üzvlərinə göndərildiyi üçün aylıq tirajı 515.000 civarındadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 0042-8949
2. ↑  Зарубежная печать : Краткий справочник. Газеты. Журналы. Информационные агентства / гл. ред. С. А. Лосев. — М. : Политиздат, 1986. — С. 118.

Xarici keçidlər
---------------

* Böyük Sovet Ensiklopediyası haqqında məqalə