recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Adaların kosmosdan görünüşü
**Fonqafale** (*ing.* Fongafale) — Tualu adalarının daxili hissəsində, Funafuti atolunun tərkibinə daxil olan ada. Bu atolun şimal-şərqində yerləşir və onun ən böyük adasıdır. Adada 3136 nəfər yaşayır (2002).

Coğrafiya
---------

Ada uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 12 km-dir. Eni isə 10–50 metr arasında dəyişir. Maksimal eni isə 400 metrdir. Bu hissəsdə qəsəbə və hava limanı vardır. Ada şərqdən Sakit okean, qərbdən isə laqunla əhatələnmişdir. Adada 7 kiçik su tutarı vardır.

Əhalisi
-------

Adada 4 kənd vardır. fakyiki olaraq isə artıq bir-birinə birləşmişlər:

* Alapi (1024 nəf.)
* Fakai Fou (1007 nəf.)
* Senala (589 nəf.)
* Vaiaku (516 nəf.). Vaiaku kəndi digərlərindən nisbətən iridir. Burad hökumət binaları vardır. Bəzən Vaiakunu və ya Fonqafaleni Funafuti atolunun paytaxtı hesab edilir.

İnfrastruktur
-------------

Fonqafale dövlətin əsas binaları yerləşir: Hökumət və general-qubernator binası, yeganə Vaiaku Laqi oteli, kommersiya bankı, meteoroloji stansiya, yanacaq saxlama məntəqəsi, saxlama təcridxanası və poçt binası.

Adanın ən enli hissəsində Funafuti Beynəlxala q hava limanı yerləşir.

Mənbə
-----

* История острова Arxivləşdirilib 2013-08-13 at the Wayback Machine (ing.)
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Münəvvər Əliyeva.

**Əliyeva Münəvvər Əli qızı** – aktrisa.

Həyatı
------

Münəvvər Əliyeva 1951-ci il iyun ayının 26-da Bakı şəhərində doğulub. 1968-ci ildə Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram teatrı açılarkən orada yaradıcılıq fəaliyyətinə başlayıb. 1983-cü ildə M.Əzizbəyov adına Azərbaycan İncəsənət İnstitutunu bitirib. Mirzə Fətəli Axundovun "Müsyo Jordan və Dərviş Məstəlişah" tamaşasında Gülçöhrə, "Bəli, dünya dəyişib" tamaşasında Bənövşə, A.Ximelikin "Miliyonçu Laptep" tamaşasında Petrov, Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsübəti-Fəxrəddin" tamaşasında Gülbahar rollarını alıb. 1970-ci ildə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən təyinatla Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrına göndərilib. Bu teatrda İlyas Əfəndiyevin "Məhv olmuş gündəliklər" tamaşasında Fəridə, Əziz Nesinin "Toros canavarı" tamaşasında Cülay, 3,2 tamaşasında Siva, X.Əlizadənin "Dovşanın ad günü" tamaşasında Dovşan, "Sevindik, qız axtarır" musiqili komediyasında Sevər, Bəxtiyar Vahabzadənin "İkinci səs" tamaşasında Qərənfil, G.Xuqayevin "Arvadın əri" komediyasında Zərimə və s. rolları müvəffəqiyyətlə oynayıb. 1975-ci ildə Lənkəran şəhərində yeni teatr açılarkən Münəvvər Əliyeva ora dəvət alıb. O, N.B.Vəzirov adına Dövlət Dram Teatrında bir-birindən fərqli rollar oynayıb və tamaşaçıların məhəbbətini qazanmağa nail olub. Uilyam Şekspirin "Qış nağılı" tamaşasında Paulina, Hüseyn Cavidin "Topal Teymur" tamaşasında Bizans Kraliçası, Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" tamaşasında Kərbalayi Fatimə, A.Safranovun "Qəribə doktor" tamaşasında Qarkuşa, A.Ostrovskinin "Tufan" tamaşasında Kabanixa , İlyas Əfəndiyevin "Məhv olmuş gündəliklər" tamaşasında ana, Mirzə İbrahimovun "Kəndçi qızı" tamaşasında Göyərçin, Mirzə Fətəli Axundovun "Sərgüzəşti vəziri-xan Lənkəran" tamaşasında Ziba, Səməd Vurğunun "Vaqif" tamaşasında Qolların anası, Musayerkonun "Nəsillər eşidin" tamaşasında jurnalist, Nazim Hikmətin "Bayramın birinci günü" tamaşasında Fəxrundə xanım, "Torontolu bir qadın" tamaşasında Vircinya, Yaroslav Qaşekin "Şivexen macəraları" tamaşasında psixiatr, Sabit Rəhmanın komediyasında Zalxa rolları M.Əliyevanın oynadığı rolların bütün siyahısı deyil. 

Münəvvər Əliyeva 1988-ci ildə Akademik Milli Dram teatrının truppasına daxil olub. Orda Vaqif Səmədoğlunun "Yayda qartopu oyunu" tamaşasında Tac Mahal, Sabit Rəhmanın "Yalan" komediyasında, Lorkanın "Qanlı toy" tamaşasında qadın, Nəbi Xəzrinin "Gecə döyülən qapılar" tamaşasında Əsmər və s. rollarda çıxış edib.

1992-ci ildə ailə vəziyyəti ilə əlaqədar xaricə köçməli olub.

M.Əliyeva Respublikanın əməkdar artisti Nazir Əliyevin həyat yoldaşıdır.

Filmoqrafiya
------------

1. "Ölülər" (C.Məmmədquluzadə)
2. "Badamlı" (N.Ağayev)
3. Yad qızı (film, 1990) (Orxan Kamal) – Həyat xanım
4. "Şəhidlər"
**Pireney quşsüdü** (*lat.* Ornithogalum pyrenaicum) — bitkilər aləminin quşqonmazçiçəklilər dəstəsinin quşqonmazkimilər fəsiləsinin quşsüdü cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü 30-65 sm olan bitkidir. Soğanağı qismən iri, yumurtaşəkilli, eni 1,5-3 sm olub, bayır tərəfinin çox hissəsi ağ pərdəşəkilli, şəffaf və ya qonur rəngli qurumuş qınla örtülüdür. Gövdəsi düz, dəyirmi, çılpaq, içi boş, möhkəm və yarpaqlardan uzundur. Yarpaqları ensiz-neştərvaridir, qismən novşəkillidir, eni 4-6 mm-dir və gövdədən qısadır. Çiçək qrupu çoxçiçəklidir, uzunluğu 10-25 sm-dir. Çiçəkləri qismən uzun saplaq üzərində yerləşmişdir; aşağı hissədəki saplaqlar yuxardakılardan qısadır; çiçəkləmə dövründən sonra saplaq çiçək qrupunun oxuna doğru qismən sıxılır. Çiçək qrupunun uzunluğu 10 25 sm-dir. Çiçəkaltlıqları çiçək saplağından qısadır, neştərvaridir, sivriləşmişdir və ağ pərdəvaridir. Çiçək yanlığının yarpaqcıqları uzunsov-xətvari və ya uzunsov-neştərvaridir, kütdür, arxa hissəsi ağ rəngdə olub, üzərində yaşıl zolaqları vardır və uzunluğu 10-12 mm-dir. Erkəkcikləri uzunluğuna görə çiçəkyanlığının uzunluğunun yarısına bərabərdir. Qutucuq yumurtaşəkilli olub, qismən üç tillidir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Aərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan, orta dağ qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti
--------------

Meşə kənarında,kolluqlarda, bağlarda, əkin sahələrində, otlu yamaclarda rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Soğanaqları qızarmış və marinad olunmuş halda qidada istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 306.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2303755
* Wikispecies: Ornithogalum pyrenaicum
* APDB: 160380
* APNI: 116841
* BioLib: 41956
* eFloraSA: Ornithogalum\_pyrenaicum
* EoL: 231560
* EUNIS: 188908
* FoAO2: Ornithogalum pyrenaicum
* GBIF: 2772902
* GRIN: 26009
* iNaturalist: 165927
* IPNI: 539466-1
* IRMNG: 10203416
* ISC: 115994
* ITIS: 504059
* NBN: NBNSYS0000002181
* NCBI: 535972
* Plant List: kew-283468
* PLANTS: ORPY
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:539466-1
* Tropicos: 18400703
* WCSP: 283468
* WFO: wfo-0000711621

 |
**Sarıqayabaşı burnu** — burun olaraq Abşeron yarımadasının şimal-qərbində yerləşir. İnzibati cəhətdən Sumqayıt şəhəri ərazisinə daxildir. Burunda həyət evlərindən ibarət massiv vardır. Şəhərin X və XV məhəllələrinin bir hissəsi burnun ərazisində yerləşir. Şəhərin əsas infastruktur obyekti olan Mehdi Hüseynzadə adına Sumqayıt şəhər stadionu bu ərazidədir. Burundan ölkə əhəmiyyətli və şəhərin dəniz qırağı ərazisindən keçən S. Vurğun küçəsi keçir.

Coğrafiyası
-----------

Burun şimal-şərqə istiqamətlənmişdir. Sahil hissələrində hündürlük −28 m təşkil edir. Əsasən qumsal əsazilərdən ibarətdir. Burunun yaxınlığında Sumqayıtçayı dənizə tökülür. Çay nadir hallarda daşqın əmələ gətirir. Bununla belə burnun çayın fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlmə ehtimalı yüksəkdir.

Sarıqayabaşı burnundan 10 metrlərlə aralıda, dayazlıqla ayrılan kiçik daş yığınağı

Həmçinin bax
------------

* Adsız burnu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sarıqayabaşı burnu". 2016-10-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-01.
2. ↑  "Sarıqayabaşı burnu. Sumqayıt. Azərbaycan". 2017-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-01.
**Sarıqamış gölü** türkm. Sarygamyş köli, özb. Sariqamish ko‘li, Сариқамиш кўли) — Sarıqamış çökəkliyində yerləşən axarı olmayan olduqca duzlu göl. İnzibati cəhətdən Türkmənistan və Özbəkistan ərazilərində yerləşir. Xəzər dənizi ilə keçmiş Aral dənizi ərazisində qərarlaşır. Özbəkistana aid hissə cəmi ümumi gölün ¼ təşkil edir. Gölün ancaq şimal-qərbi Özbəkistana yerdə qalan hissəsi isə Türkmənistana mənsubdur. Türkmənistan ərazisində yerləşən ən böyük gölldür. Göldən xörək duzu tədarük edilir.

Adının etmalogiyası
-------------------

Adının mənası göründüyü kimi «Sarı» (rəng) və qamış sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir

Sarıqamış gölü, kosmosdan görünüş. 2001 il

Coğrafiya və hidrologiya
------------------------

Sarıqamış gölü Sarıqamış çökəkliyinin mərkəzində yerləşir. Suyunun sahəsi dəyişkəndir və Xarəzm vahəsindən gələn suyun hesabına dəyişə bilir. 1977-ci ilə qədər gölün sahəsi 1500 km² təşkil edirdi. Suyunun duzluğu 7%, ilik su daxil olması 4 km³ təşkil edirdi. 1985-ci ilə artıq sahəsi 3200 km² olmuşdur. Bundan sonra gölün duzlu artmışdır. Səviyyə ilə bərabər qalxan duzluluq artıq 15-20‰ çatmışdır. 
«Özbəkistan Milli Ensiklopediyasında» (2000—2005) gölün uzunluğu 100–120 km, eni isə 30–40 km-dir. Göl şmaldan cənub-şərqə istiqamətlənmiş formadadır. «Müasir coğrafi adların lüğəti» (2006) kitabında gölün orta dərinliyi 8,2 m olaraq göstərilmişdir. Şərqə doğru dərinlik artır. Sarıqamış çökəkliyinin ən aşağı nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 40,3 m aşağıda yerləşir.

Qərb sahilləri nisbətən hündürdür. Şərqdən gölə Əsas Dəryal kollektoru və Göl kollektoru tökülür. Bu gölün əsas qidalandırıcısı rolunu oynayır. Şərq sahilində mineral termal su mənbəyi vardır.

Tarixi
------

Göl tarixi boyunca dəfələrlə yoxa çıxmış və yenidən peyda olmuşdur. Bu əsasən Amudəryadan bura suyun daxil olmasından asılı olmuşdur. Göl neogen dövrünün sonları, antropagen dövrünün əvvələrindən başlayaraq meydana gəlmişdir. Onun ərazisi hətta Assake-Aul çökliyini belə əhatə edirdi. XIV—XVI əsrlərdə gölün dərinliyi 50–62 m olmuşdur. Sonuncu dəfə Amudəryanın gölə axması 1878-ci ilə təsadüf edir.

Göl 1960-cı illərdən bəri əsasən kollektor-drenajı ilə qidalanır. Əsas Dəryal kollektorundan gələn su Amudəryanın şərq hissəsində yerləşən bölgənin kənd təsərrüfatının inkişafına yönəldilir.

Faunası
-------

Sarıqamış gölündə çoxlu sayda balıq növü yaşayır: sazan, naqqa balığı, ilanbaş (balıq).

İstinadlar
----------

1. ↑  Мурзаев Э. М. Средняя Азия. — Москва: Государственное издательство географической литературы, 1957. — С. 252
2. 1 2  Григорович Н. Солнце и вода, земля и соль // Наука и жизнь. — 1977. — № 8. — С. 68-69
3. 1 2 3  Сары-Камыш // Словарь современных географических названий / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
4. ↑  "Assake-Aul". 2022-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-01.
5. ↑  Шнитников А. В. Внутривековая изменчивость компонентов общей увлажненности. — Ленинград: Издательство «Наука». Ленинградское отделение, 1969. — С. 130.
**İngiltərə Dəniz Nəqliyyatı İdarəsi** — İngiltərə işğalçı rejiminin Xəzər donanmasının ticarət gəmilərinə nəzarət üçün Bakıda yaratdığı şirkət.

Tarixi
------

Mudros barışığının (1918) şərtlərinə əsasən, Azərbaycan ərazisi ingilis qoşunlarının işğal zonasına daxil edilmişdi. Bununla əlaqədar, özünü Bakının hərbi qubernatoru elan etmiş general U.Tomsonun başçılığı ilə təxminən min nəfərdən ibarət ingilis qoşunu 1918-ci ilin noyabrın 17-də şəhərə daxil oldu. İngilis komandanlığı Bakıda hərbi vəziyyət elan etməklə, şəhərdə və Bakı quberniyasında inzibati hakimiyyəti ələ keçirdi, bütun məhkəmə və icra orqanları general Tomsonun ixtiyarına verildi. Bundan sonra ingilislər şəhərin iqtisadi həyatına təsirlərini gücləndirməyə başladılar. Noyabrın 29-dan Xəzər Donanmasının bütün ticarət gəmiləri ingilis komandanlığının sərəncamına keçdi. İngilislər bolşeviklərə qarşı "vahid və bölünməz Rusiya"nın bərpasında Denikin ordusuna kömək məqsədilə bütün Xəzər dənizinə nəzarət etməyə başladılar. Nəqliyyat vasitələrini nəzarət altına alan ingilis komandanlığı noyabrın 22-də Britaniya dəniz nəqliyyatı idarəsinin yaradıldığını elan etdi. Şirkətə başçılıq edən mayor Braunun sərəncamlarından birində bildirilirdi ki, "*Xəzər dənizinin limanları: Petrovsk, Bakı və Krasnovodsk ingilislərin idarəçiliyi altında qalır*". Bütün ticarət gəmiləri sahiblərinə verilsə də, onların üzərində ingilislərin nəzarəti qoyuldu. Ümumi və nəzarət şöbələri istisna olmaqla, dəniz nəqliyyatı idarəçiliyinin bütün şöbələri tədricən ləğv edildi. Beləliklə, ingilislər Xəzər dənizinə tam nəzarət etməyə başladılar. Britaniya dəniz nəqliyyatı idarəsinin sərəncamı ilə Xəzər dənizinin bütün ticarət gəmiləri heyətləri ilə birlikdə, müvəqqəti olaraq, hərbi komendantlığın sərəncamına keçirildilər. Bununla da, neft məhsullarının ixracı üzərində nəzarət Britaniya komandanlığınıın əlində cəmləndi.

İdarənin ilk sərəncamlarından biri Britaniya qərargahının icazəsi olmadan neftin dəniz vasitəsilə ixracının qadağan edilməsi idi. Qərargahın sərəncamına keçən gəmilər təkcə yük və sərnişin daşınması üçün deyil, xalis hərbi məqsədlər üçün də istifadə olunurdu. Xəzər ticarət donan-ması gəmilərinin hərəkət marşrutlarını ingilislər müəyyənləşdirirdi. Onlar Fransaya və İtaliyaya duru yanacaq ixracına hər vasitə ilə mane olur, Bakı nefti üzərində öz inhisarçı mövqeyini saxlamağa ciddi səy göstərirdilər.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

İstinadlar
----------

1. ↑  İngiltərə Dəniz Nəqliyyatı İdarəsi // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 40-41. ISBN 9952-417-44-4.
**İngilis parkı** (**İngilis bağı**; *erm.* Անգլիական այգի) — Ermənistanın İrəvan şəhərində yerləş ictimai parkdır. Park İtalyan küçəsində yerləşmişdir. Park Kentron rayonunun mərkəzində 5,5 hektar sahəni əhatə edir. Respublika meydanından cənub-qərbdə yerləşmişdir.

Tarixi
------

İngilis bağı İrəvan şəhərinin ən qədim parklarından biri hesab olunur. Park 1860-cı illərdə İrəvan quberniyasının general-mayoru Mixail Astafyev tərəfindən yaradılmışdır. Sovetdən öncəki dövrdə dəfələrlə abadlaşdırılmışdır. Parkın abadlıq problemi 1880-ci illərdə məşhur Yerevan həkimi Levon Tiqranyanın diqqətini cəlb edir və dumaya müraciət edir. Ancaq şəhər duması bu məsələ ilə maraqlanmır. Bağın abadlıq problemi yenidən 1894-cü ildə müzakirə edilmişdir. Yenidən qurma planı təşkil edilmişdir. Plana əsasən, parkda bir neçə xiyaban olmalı, dükanlar fəaliyyət göstərməli idi. Bataqlaşmış sahələrin drenajlarla qurudulması fikri təklif edilmişdir. Yüzlərlə ağac və kol bitkilərinin əkilməsi planlaşdırılırdı. 1895-ci ildə park 12 ilə kimi kirayə olaraq Sol Baklaçyana verildi. Baklaçyan üç il ərzində abadlıq üzrə planlaşdırılmış işləri həyata keçirməli idi. Əgər parkın vəziyyəti yaxşılacaqdısa, Baklaçyan parkı öz əlində saxlayacaqdı. Baklaçyan öz üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirə bilmədi. Buna görə də şəhər başçısı İsaak Melik-Aqamalyan parkın yenidən qurması işləri ilə məşğul olmağa başladı. Abadlıq işləri 10 ildən çox davam etdi. Park yalnız 3 oktyabr 1910-cu ildə ziyarətçilər üçün istifadəyə verilmişdir.

İngilis parkında 1920-ci ildə Ermənistanın tarixində ilk futbol oyunu keçirilmişdir. İrəvan və Aleksandropolya (Gümrü) komandaları bir-biri ilə qarşılaşırdılar. Sovet illərində park 26 Bakı komissarının şərəfinə adlandırılmışdı. Ermənistanın müstəqillik əldə etməsindən sonra parkın ilkin adı bərpa edilmişdi.

Park bu gün
-----------

İngilis parkında hal-hazırda Fransanın və İtaliyanın səfirliyi, Sundukyan adına Erməni teatrı və "Konqress-otel" mehmanxanası yerləşir.

Parkda erməni dramaturqu Qabriel Sundukyan və onun personajı *Pepo balıqçısı*nın heykəl büstü qurulmuşdur.

Parkın mərkəzi fəvvarəsi təzə bəy və gəlinlər üçün şəkil çəkdirmək üçün sevimli yerlərdən biridir.

Qalereya
--------

* Parkın görünüşüParkın görünüşü
* Mərkəzi fəvvarəMərkəzi fəvvarə
* Parkda abidəParkda abidə

İstinadlar
----------

1. ↑  Очерк истории Еревана. — Издательство Ереванского университета. 1977. — С. 277.
2. ↑  "Armenian Encyclopaedia: Football". 2018-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-28.
**İngiltərə-İran müharibəsi (1856–1857)** — İngilislərin Orta Şərqi və Mərkəzi Asiyanı işğal etmək məqsədi ilə apardığı müharibə.

Onun başlamasına, İranda hakimiyyətdə olan Qacarlar sülaləsinin vassalı olan Herat xanlığının İrana birləşdirilməsi cəhdi bəhanə oldu. Herat, Hindistandan, İrandan, Xivədən, Buxaradan və Kokanddan gələn yolların qovşağında olduğundan, ingilis müstəmləkə planlarında çox vacib yer tuturdu. Eyni zamanda, Herat kəskin iran-əfqan qarşıdurmasının mövzusu idi.

1 noyabr 1856-cı ildə İrana müharibə elan edərək, İngiltərə Fars körfəzinə 45 gəmidə 10 min əsgər göndərdi. 4 dekabrda ingilislər Harq adasını zəbt etdi; ingilis qoşunlarının Xəlili buxtasına desantı başladı; dekabrın 10-da bu qoşunlar qurudan hucum etdilər və gəmi artilleriyasının dəstəyi ilə Buşehri aldılar. İngilislərin Şiraza nümayişkaranə yürüşü İran ordusu tərəfindən 1857-ci ilin fevralında, Huşab yanında dayandırıldı. Lakin ingilis baş komandanlığı əsas qüvvələrin Mühəmmərdən (Xürrəmşəhr) Şüştərə və Tehrana hərəkətini nəzərdə tutmuşdu. Martda ingilislər Mühəmməri, aprelin 1-də isə Əhvazı aldılar.

İngilis qoşunlarının Tiryək müharibələri ilə əlaqədar Çinə göndərilməsi, Hindistanda başlayan Sipahilər üsyanı, İranın Fransa və Rusiya tərəfindən diplomatik dəstək alması İngiltərəni hələ 1857-ci il martın 4-də, müharibənin qızğın çağında sülh sazişi bağlamağa məcbur etdi. İngilis — İran sazişi barədə xəbər Parisdən aprelin əvvəlində çatdı. Bu müharibədə İran öz hərbi və iqtisadi geriliyinə görə məğlub oldu.

Mənbə
-----

* Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР T. 1 səh.180
**Sair-Məvazi nahiyəsi** - XVIII əsrdə Naxçıvan ərazisində yaradılmış nahiyə.

Nahiyənin təşkili
-----------------

XVI əsrdə Naxçıvan nahiyəsinə tabe olmuş kəndlərin hesabına Osmanlıların II idarəçiliy dövründə yaradılan Sair-Məvazi nahiyəsi qərbdən Naxçıvan, şimaldan Dərəşahbuz, qərbdən Dərənürgüt, cənubdan Əlincə nahiyələri ilə həmsərhəd olmaqla 249 km2

```
ərazini əhatə edirdi.
```

Tarixi-coğrafi yerləşməsi və inzibati quruluşu
----------------------------------------------

Nahiyəyə 15 kənd və 2 məzrəə daxil idi. 1727-ci ildə Alagöz məzrəəsi kimi qeydə alınmış ərazi, 1728-ci ildə kənd kimi qeyd olunmuşdur. İndiki Babək rayonuna aid olan Nəhəcir, Sirab, Qahab, Məzrəə, Vayxır kəndləri və Culfa rayonuna aid olan Ərəfsə kəndi məhz bu nahiyənin tərkibinə daxil idi.
Əfşarların idarəçiliyi dövründə Qışlağat, Mülki-Arslan, Məvaziyi-Xatın, Şahbuz nahiyələri kimi Sair-Məvazi¸ nahiyəsi də Naxçıvan mahalının tərkibində birləşdirilmişdi. Mahalın mərkəzi Naxçıvan şəhəri olmuşdur.

Mənbə
-----

* Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı), Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s. Arxivləşdirilib 2017-07-31 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. 1 2  Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı), Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s. s. 135
2. ↑  İrəvan əyalətinin icmal dəftəri. Araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri akademik Z.Bünyadov və H.Məmmədov. Bakı:Elm, 1996, 184 s. s.140, 152
**Skott-Kelti adası** — Frans-İosif Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. 
Ada arxipelqın mərkəzində yerləşir. Ən hündür nöqtəsi 64 metrdir. Quker adasında yerləşən Sedov burnundan 2.5 km qərbdə yerləşir. Ondan Millenius boğazı ilə ayrılır.

Təsviri
-------

Ada uzunsov formaya malikdir. Onun uzunluğu 7,5 km, eni isə mərkəzi hissədə 4 km-dir. Adanın böyük hissəsi buzla örtülüdür. Burada uzunluqları 3,5 və 2 km olan iki axar vardır. Şərqində 1, qərbində isə 2 kiçik gölə sahibdir.

Yaxınlığında yerləşən adalar
----------------------------

* Myortvıy Tyulen adası — Arxipelaqın mərkəzində, Skott-Kelti adasından 1.5 km şimalda yerləşir. Adanın uzunluğu 250 metrdir. Adada yüksəklik yoxdur.
* Zub adası — Arxipelaqın qərbində, Britan kanalı boğazının akvatoriyasında yerləşir. Ona ən yaxın ada olan Skott-Kelti adasından 12 km şərqdə, Quker adası isə ondan 14 km cənub-şərqdə yerləşir.

Tarixi
------

Skott-Kelti adası Quker adası ilə birlikdə 1879-ci ildə qütb araşdırmaçıdı De Bryuynenin ekspedisiyası tərəfindən «Villim Barens» gəmisində kəşf edilir. Gəminin komandası Barens dənizində hidroloji işlər aparır. Ada şotland əsilli coğrafiyaçı Con Skott Keltinin şərəfinə adlandırılmışdır.

Xəritə
------

* Xəritə
**Aşıq Əvəz Fərmanoğlu** (11 sentyabr 1938, Mərəzə rayonu – 5 sentyabr 2014, Qobustan rayonu) — Azərbaycanlı aşıq.

Həyatı
------

Aşıq Əvəz Fərmanoğlu 1938-ci il 11 sentyabrda Qobustan rayonununda anadan olmuşdur. Ailədə yetim böyüyən Əvəzin aşıq sənətinə çox böyük meyli olmuşdur. 16 yaşında Şamaxı şəhərində yaşayan Aşıq Hacalı Hacıyevin yanına aşıq təhsilini almağa yola düşmüş, 5 il H.Hacıyevin yanında aşıqlıq sənətinin incəliklərini öyrənmişdir. Təhsilini bitirdikdən sonra öz evinə qayıtmış və aşıqlığa başlamışdır. Aşıq Əvəzin bir çox tələbəsi olmuşdur. Bunlardan Aşıq Mahmud Ələsgər oğlu, Əvəzxan Xankişiyev, Balayar Qaçayev və s.

Aşıq Əvəzin hələ də dillərdə əzbər olan bir çox ustadnamələri və tərifnamələri vardır. Övladları — Aşıq Hidayət Əvəzoglu, Aşıq Həmzə Əvəzoğlu və Tünzalə Əvəzqızı da hazırda atalarının sənət yolunu davam etdirirlər.

Mahnıları
---------

* Dağlar qoynunda (Söz-Koroğlu dastanı Musiqi:Əvəz Hacıyev)
* Tələbəlik illəri (Söz:Kərim Ordubadlı Musiqi:Əvəz Hacıyev)

İstinadlar
----------
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Aşıq Əli.

**Aşıq Əli Şairov** (*Şairov Əli Şamil oğlu*; 1913, Daşkənd, Yeni Bəyazid qəzası – 1943) — azərbaycanlı şair, aşıq.

Həyatı
------

Aşıq Əli Şairov 1913-cü ildə Göyçə mahalının Daşkənd kəndində anadan olmuşdur. Şair Məmmədhüseynin nəticəsidir.

1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsinə Daşkənddən səfərbər olunan 206 nəfərdən biri də Əli Şairov olmuşdur. Böyük Vətən müharibəsində 124 nəfər həmkəndlisi kimi o da qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Onun sonuncu məktubu Port-Artur şəhərindən gəlmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Əli Şairovun şeirlərindən məlum olur ki, o çox gözəl təbə malik, demək olar ki, haqq vergili şair və aşıq olmuşdur. Onun şəxsi sazı və əlyazmaları bu günə qədər qohumları tərəfindən saxlanılmaqdadır.

Aşıq Əli Şairovun yaradıcılığında klassik aşıq üslubunda deyişmə və dərdləşmələrinə də rast gəlinir. Bunlardan öz əmisi oğlu Aşıq Abbasəli Xəlilovla deyişməsini misal göstərmək olar. Müxtəlif janrlarda və dini mövzularda olan şeirlərindən o da məlum olur ki, Aşıq Əli Şairov dini dərindən mənimsəmişdir.

Barəsində yazılanlar
--------------------

* Xasay Zeynalovun 2001-ci ildə yazdığı "Göyçə mahalının tarixindən yarpaqlar" adlı əlyazmasında Aşıq Əli Şairovun 13 şeiri və 1 deyişməsi verilmişdir (səh.104–114).
* Məhəmməd Ələkbərlinin 2006-cı ildə "Nurlan" nəşriyyatında çap etdirdiyi "Durna qatarı-II" ədəbi toplusunda Aşıq Əli Şairovun 5 şeiri çap olunmuşdur (səh.122–125).

İstinadlar
----------

1. ↑  *Araz Yaquboğlu.* "Ozan dünyası. №2(30)" (PDF). Bakı (az.). "Elm və təhsil". 2018. İstifadə tarixi: 2018-12-26.

Mənbə
-----


Vikimənbədə ***Müəllif:Aşıq Əli Şairov*** ilə əlaqəli məlumatlar var.

* Qara Namazov. "Aşıqlar" (I kitab), Bakı, "Səda", 2004. səh.136–137.
* Araz Yaquboğlu, Daşkənd Aşıqları və Şairləri, Bakı-2008
* "Durna qatarı-2", Bakı-2006, səh.122–125.
**Okean novu** (*rus.* Глубоководный жёлоб, *ing.* Oceanic trench) — çox uzun, planda qövsvari, bəzən düzxətli ensiz asimmetrik çökək.

Talassokratonların kənarlarında adalar qövsü sistemlərinin bir hissəsini təşkil edən yarıqlar boyu fəal inkişaf edir. Bəzi hallarda dərinsu okean novu adalar qövsünün okeana tərəf deyil, kənar dənizin dərin su çuxuru hüdudlarında yerləşir (Məs. Banda dənizi, Çin dənizində Luson adasından qərbdə və b.). Dərinsu okean novu dərinliyi 5-11 *km* arasında dəyişir. Ən böyuk dərinlik (11,022 *km*) Marian novunda müşahidə edilmişdir. Dərinsu okean novu uzunluğü min km-lərlə (2000-4000 *km*), eni bir neçə km (6,5*km* izobatı üzrə) çatır. Bu novların dibində okeana nisbətən daha intensiv çöküntütop­lanma müşahidə edilir və bəzən qalınlıq 2-3 *km*-ə çatır. Lakin Dərinsu okean novu yamaclarında çöküntülərin qalınlığı cüzi olur. Dərinsu okean novu eninə kəsimi  V şəkilli olub,  yamacları isə dik yarıqlarla kəsildiyi yerdə pilləvari, şaquluya yaxın olur. Dərinsu okean novu ən dərin hissələrində yastı akkumulyasion ensiz (5-20 *km*) dib zolağı uzanır. Adətən dərinsu okean novu kəskin kompensasiya olunmamış çökəkdir və bəzi tədqiqatçılar tərəfindən müasir geosinklinallara aid edilir. Dərinsu okean novu adalar qövsünə baxan yamacı güclü seysmik fəallıqla səciyyələnir. Bu halda səthə yaxın yerləşən zəlzələ ocaqları vertikal səmtlənmiş zonada qruplaşırlar. Ehtiml edirlər ki, Beniof və Vadati zəlzələ ocaqları maili müstəvi üzrə adalar qövsü altına gömülür və çox böyük dərinliyə sirayət edir və ona seysmofokal zona kimi baxılır. Dərinsu okean novu aparılan draqalama və quyu məlumatlarına əsasən müəy­yən edilmişdir ki, bu zona boyu okean tipli Yer qabığı plitəsi qitənin altına gömülür və seysmofokal zona üzərində vulkanik silsilə - adalar qövsü yaradır. Anomal qravitasion sahələrin ekstremumları (maksimum və minimumlar) dərinsu okean novu oxuna uyğun gəlir və ya adalar qövsünə tərəf yerini dəyişir. Dərinsu okean novu altında yer qabığının quruluşu mürəkkəbdir. Kuril-Kamçatka və digər dərinsu okean novu tədqiqi göstərir ki, onların altında adalar qövsü tərəfdən subkontinental, okean tərəfdən isə okean tipli qitə qabığı yatır. Dərinsu okean novu bu iki müxtəlif tipli qabıqlar arasında tikiş zonası rolunu oynayır. Dərinsu okean novu altında bazalt qatının qalınlığı 10 *km*-ə yaxın olması güman edilir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
**Piridazin** (kimyəvi formulu: C4H4N2 (1,2-diazin)) heterotsiklik aromatik birləşmədir. Piridazin İki qonşu karbon atomu azotla əvəz edilmiş benzol həlqəsinə malikdir.

Alınması
--------

Piridazin hidrazinin a-ketoqlutarik turşusu ilə reaksiyasindan alınır.

Xassələri
---------

Suda, dietil efirində, benzolda və spirtdə həll olan rəngsiz mayedir. Piridazin doymuş karbohirogen məhlulunda həll olmur.Piridinə nisbətən piridazin daha zəif əsasdır. Nitratlaşma, sulfatlaşma, halogenləşmə reaksiyasına praktik olaraq daxil olmur. Alkilhalogenidlərlə N-duzlar əmələ gətirir. 
Güclü oksidləşdiricilərlə reaksiyaya daxil olmur. Hidrogen peroksidlə N-oksid əmələ gətirir.

Piridazin 1

Tətbiqi
-------

Piridazindən üzvi sintezdə istifadə edilir. Piridazindən herbisidlər, antivirus və antibakterioloyi vasitə kimi istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1992. — Т. 3 (Мед-Пол). — 639 с. — ISBN 5-82270-039-8.
* О. Я. Нейланд. Органическая химия. — М.: Высшая школа, 1990. — 751 с. — 35 000 экз. — ISBN 5-06-001471-1.
* Waldron J.W. пат. США 2454019, ноябрь 16, 1948.
* Arndt F. Nachtwey P. Ber. deut. chem. Gesell. 1926, 59B, 448.
**Bahadırzadə Arabaçı Əli Paşa** (d. 1620 - ö. 1693) — II Əhməd dövründə ümumilikdə 7 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.

Həyatı
------

1620-ci ildə Ohridə dünyaya gəlmişdir. Mədrəsə təhsilindən sonra bəzi dövlət adamlarına imamlıq, bəzi əyalətlərdə isə qazı və naib oldu. Daha sonra Körpülü Fazil Mustafa Paşanın himayəsinə girərək əvvəlcə sədarət kəndxudası, 1690-cı ildə yeniçəri ağası, ardından vəzir və riqabdar ağa oldu. Şeyxülislam Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndi və başqazı Yəhya Əfəndinin himayəsi və dəstəyi ilə 1691-ci ildə Fazil Mustafa Paşanın yerinə sədarətə gətirildi. O əsnada davam edən Osmanlı-Avstriya müharibəsində ordunun başında cəbhəyə getmək əvəzinə, mərkəzdə qalaraq özünə rəqib gördüyü bəzi dövlət adamlarını müxtəlif bəhanələrlə edam və ya sürgün etməyə başladı. Belqrad istiqamətindəki ordu isə bərbad vəziyyətdə idi. Ölkənin daxili problemləri də dərinləşmiş, siyasi vəziyyət gərginləşmişdi. Nəhayət, Əli Paşanın bu hərəkətləri padşaha şikayət edildi və 1692-ci ilin mart ayında Əli Paşa vəzifədən alınaraq əvvəlcə Gəliboluya, ardından Rodos adasına sürgün edildi. Çox keçmədən yenidən sədrəzəm olacağı barədə mərkəzdə yayılan şayələr səbəbilə orada qətlə yetirildi (1693), İstanbul və Ədirnədəki əşya və malları isə dövlət xəzinəsinə alındı.

Əli Paşa ölümə və ya sürgünə məhkum etdiyi şəxsləri əvvəlcə öz hüzuruna çağırar, daha sonra sarayı önünə araba gətirtərək həmin şəxsi arabaya mindirib gedəcəyi yerə göndərərdi. Eyni şəkildə düşməni olan Darüssəadə ağası Uzun İsmayıl ağanı da padşahın hüzurunda danlayaraq sürgünə göndərmək üçün sarayın önünə araba gətirtməsi Sultan Əhmədi qəzəbləndirmiş, bu səbəblə Əli Paşa vəzifədən alınaraq həmin arabaya mindirildi və Rodosa sürgün edildi. 27 mart 1692-ci ildə baş tutan bu hadisədən sonra "arabaçı" ləqəbini alan Əli Paşa tarixi ədəbiyyatlarda fitnəkar, qərəzli və yalançı biri olaraq anılır.

Mənbə
-----

* BA, Ali Emîrî-II. Ahmed, nr. 549, 1794, 2092;
* Defterdar Mehmed Paşa, Zübde-i Vekāyiât (haz. Abdülkadir Özcan, doktora tezi, 1979), İÜ Ed.Fak. Tarih Seminer Kitaplığı, nr. 3276, III, 22, 81, 95-96, 116-117;
* Anonim Osmanlı Tarihi, Berlin Staatsbibliothek, nr. Hs. 216, vr. 40b-43ª;
* Silâhdar, Târih, II, 596-597, 602-603, 622-623, 626-634;
* Râşid, Târih, II, 185-186, 210-211;
* Dimitri Kantemir, Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükseliş ve Çöküş Tarihi (trc. Özdemir Çobanoğlu), Ankara 1980, III, 209, 222, 223, 228, 441;
* Hadîkatü’l-vüzerâ, s. 118-119;
* Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, I, 101-102;
* Sicill-i Osmânî, III, 520; Aliye Önay, Arabacı Ali Paşa (lisans tezi, 1964), İÜ Ed. Fak. Tarih Seminer Kitaplığı, nr. 700;
* R. Ekrem Koçu, "Ali Paşa, Arabacı", İA, I, 324-325;
* R. Mantran, "Alī Pasha, Arabadji", EI² (Fr.), I, 405.
**Sergey Cikiya** (*gürc.* სერგი ჯიქია; 20 oktyabr 1898 – 6 dekabr 1993) — gürcü şərqşünası və gürcü türkologiyasının banisi. 200-dən çox yazılı tədqiqat və məqaləsi olan Cikia, Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının üzvüdür.

Həyatı
------

Cikiya Tiflis Universitetinin dilçilik fakültəsini bitirib. 1927-ci ildə Türkologiya mütəxəssisi olmaq üçün Türkiyəyə gəlmiş və İstanbul Ədəbiyyat Fakültəsində Türk Dili və Ədəbiyyatı bölməsində iki illik təhsil alıb. Universitetdə Fuad Köprülü, Ali Ekrəm, Hulûsi bəy və Orxan Şaiq Gökyay kimi müəllimlərdən dərs alıb. İstanbuldakı arxivlərdə türk dili və tarixi mənbələr üzərində işləyib. Türk dili üzərində etdiyi çalışmalara 1929-1936-cı illər arasında Rusiyadakı Türkologiya dairələrində davam edib. 1936-cı ildə Tiflis Universiteti Şərq Dilləri Bölməsinin müdiri seçilən Cikia, universitetdə türkologiya fənni tədris edən ilk akademik olub. 1945-1953-cü illər arasında Tiflis Universiteti Şərq Elmləri Fakültəsinin ilk dekanlığını yaradıb. 1960-cı ildə ölümünə qədər George Sereteli Şərqşünaslıq İnstitutunun Türkologiya şöbəsinin müdiri olub.

Fəaliyyəti
----------

Sergey Cikiya türk filologiyası, türk dillərinin dialektologiyası, türk dili tarixi, türkcə tarixi mənbələr, Türk-Gürcü münasibətləri və türk dilinin Şərqi Anadolu ve Azərbaycan ləhcələri üzərində çalışmışdır. Övliya Çələbinin "Səyahətnamə" əsərində gürcücə, meqrelcə və lazca mətnləri araşdırmışdır. 1595-ci ilə aid olan Dəftər-i Müfəssəl-i Vilayət-i Gürcüstanı orijinal mətni, gürcü dilinə tərcüməsi, təhlili və izahları ilə Gürcistan Vilayeti Büyük Defteri adı altında nəşr etdirmişdir. Həmçinin Laz-Türk münasibətlərini də araşdırmışdır. Azərbaycandakı məktəblər üçün gürcü dərsliklərini tərtib edən Cikiya, gürcü-türk lüğətləri hazırlamışdır. Cikiya, Gürcüstan və Sankt-Peterburqda nəşr olunan türkcə oxu mətnlərinin müəllifidir..

Xatirəsi
--------

Tiflisdə bir küçəyə Sergey Çikiyanın adı verilmişdir. Sergey Çikianın həyatından bəhs edən "Gürcüstan Türkologiyasının Qurucusu: Sergey Cikiya" kitabı İa Duduçava tərəfindən yazılmış və İlyas Üstüner tərəfindən türk dilinə tərcümə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
2. ↑  Arxivlənmiş surət. 2021-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-28.
3. ↑  Arxivlənmiş surət. 2021-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-28.
4. ↑  Arxivlənmiş surət. 2021-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-27.
5. ↑  Arxivlənmiş surət. ISBN 9751618363. 2021-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-27.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-27.

Xarici keçidlər
---------------

* Gürcüstan Bioqrafik Lüğətində Cikiya sərgisi  (türk.)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  Bu şablona bax  | 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| ISNI: 0000 0003 5750 5619 · LCCN: n95112295 · NTA: 202011755 · NUKAT: n2009154667 · SUDOC: 072644311 · VIAF: 197826971 · WorldCat VIAF: 197826971 |

 |
**Riçard Cons** (*1790, Kent qraflığı, Royal-Tanbric-Uels – 26.1.1855, Hartfordşir qraflığı, Heyliberi*) — ingilis iqtisadçısı.

Həyatı
------

1816-cı ildə Kembric Universitetini bitirmişdir. Keşiş və eyni zamanda əvvəlcə Londonda siyasi iqtisad professoru olmuş, T. Maltusun ölümündən sonra isə Heyliberidəki kollecdə onun siyasi iqtisad kafedrasına rəhbərlik etmişdir (1835-ci ildən). David Rikardonun təlimini tənqid etmişdir. İctimai istehsalın inkişafında kapitalizmə keçid fazası kimi baxmışdır. Belə ki, "yığılmış sərvət mülkiyyətçiləri" ilə "əsl fəhlələr" arasında antaqonizm yaratdığı üçün o, mütləq məhvə məhkumdur. Tarixi prosesi ilahi qüvvə tərəfindən idarə olunan zəif təkamül kimi təsvir edirdi.

Fəaliyyəti
----------

Cons ilk dəfə olaraq kapitalı həm "toplanmış ehtiyat", həm də ictimai münasibət kimi nəzərdən keçirmişdir. O, kapitalın dəyər kəmiyyətini "köməkçi" (daimi) kapitala və "fəhlələrin saxlanılması üçün kapital"a ayırmış və Böyük Britaniyanın kənd təsərrüfatı üçün onların nisbətini 5:1 kimi hesablamışdır. Cons bu nisbətin artım tendensiyasını aşkar etməyə çalışmışdır. Cons renta nəzəriyyəsini torpaqların azalan məhsuldarlıq qanunundan ayırmış və hesab etmişdir ki, rentanın mütləq kəmiyyəti (*onun milli gəlirdəki payı istisna olmaqla*) digər gəlirlərin kütləsi azalmadan da arta bilər. O, kapital yığımının mənfəət normasından deyil, onun kütləsindən asılı olduğunu göstərmişdir.

Həmçinin bax
------------

* David Rikkardo
* Adam Smit

İstinadlar
----------

1. ↑  Beynəlxalq standart ad identifikatoru. 2012.
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  Richard Jones // Encyclopædia Britannica (ing.).
4. 1 2 3  **Riçard Cons**// Büssel – Çimli-podzol torpaqlar / baş red. M.K. Kərimov. — Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. — Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2014. — 25 cilddə. — V  cild. — Səhifələrin sayı:  592. — Səh.: 384. — 25 000 nüsx. — ISBN 978-9952-441-10-9.
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Vişeqrad təpəsi** (bolq. *Вишеградска могила*, ‘Vishegradska Mogila’ \'vi-she-grad-ska mo-'gi-la\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən şimal-şərqdə yerləşən, 550 m hündürlüklü qaya zirvəsidir.

Zirvə cənubi Bolqarıstanda yerləşən Vişeqrad şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Vişeqrad təpəsi 63°16′33″ c. e. 57°03′51″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Dobouzye burnundan 2.21 km cənub-qərbdə, Obzor təpəsindən 1.87 km cənub-şərqdə, Bransfild dağından 1.83 km şərqdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L. L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
* Vishegrad knoll. Arxivləşdirilib 2015-11-25 at the Wayback Machine
**Sergey Evdokimoviç Denisov** (10 avqust 1914-cü il — 19 mart 1945-ci il) — Baş Leytenant, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1943).

Həyatı
------

Sergey Denisov 10 avqust 1914-cü ildə anadan olub. Natamam orta təhsil alıb. O, SSRİ Qırmızı Orduda çalışıb. Denisov 1940-cı ildə Kəndli — Fəhlə Qırmızı Orduya xidmətə çağırılıb. O, 1942-ci ildə "təkmilləşdirmə" kurs: hərbi — siyasi məktəbini bitirmişdir. 1942-ci ilin noyabrında Böyük Vətən müharibəsi cəbhələrində Stalinqrad döyüşündə iştirak edib. Denisov 1943-сü ildə Mərkəzi cəbhə 207-ci qvardiya atıcı artilleriya qızdırıcıya komandanlıq edirdi. O, döyüşlər zamanı fərqlənib.

O, 1943-cü ilin iyun ayında tank bölmələrinin düşmənin hücumu əks edərək onlara böyük itkilər qazandırmışdır.

Qvardiya leytenantı Sergey Denisov "komandanlıqda döyüş tapşırıqlarını nümunəvi yerinə yetirdiyinə və alman işğalçıları ilə mübarizə cəbhəsində göstərdiyi mərdlik və qəhrəmanlıq" üçün "Lenin" ordeni və "Qızıl Ulduz" medalına Şuranın 7 avqust 1943-cü il 1088 nömrəli fərmanı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı fəxri adına, yüksək vəzifəyə layiq görülmüşdür.

O, SSRİ, Polşa döyüşlərində iştirak edib. 19 mart 1945-ci ildə arxasından vurulan güllə nəticəsində şəhid olmuşdur.

«Qırmızı Ulduz», «2-ci dərəcəli Vətən Müharibəsi Ordeni», «Stalinqradın müdafiəs uğrunda» medalı ilə də təltif olunmuşdur.

Denisovun şərəfinə küçə adlandırılıb və burada onun abidəsi ucaldılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ныне — МестоРождения Старожиловский район Рязанская область, Россия.
2. 1 2 3 4 5 6   (indon.)

| ⛭SSRİ **Sovet İttifaqı Qəhrəmanı** |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • Ö  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • Ü  • V  • Y  • Z |  |
|  **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** •     **Dördqat Qəhrəmanlar** |
**Sergey Qriqoryeviç Bədəlyan** (*erm.* Սերգեյ Գրիգորի Բադալյան, *rus.* Сергей Григорьевич Бадалян; 4 iyul 1947, İrəvan, Ermənistan SSR – 25 noyabr 1999, Moskva) — Ermənistan fiziki, siyasətçisi və dövlət xadimi, 1992–1999-cu illərdə Ermənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi, 1996-cı və 1998-ci illərdə Ermənistan prezidentliyinə namizəd.

Həyatı
------

Sergey Qriqoryeviç Bədəlyan 4 iyul 1947-ci ildə Ermənistan SSR-nin İrəvan şəhərində anadan olmuşdur. O, 1965–1970-ci illərdə İrəvan Politexnik İnstitutunun Texniki Kibernetika fakültəsində riyaziyyat mühəndisi ixtisası üzrə təhsil almışdır. Bədəlyan 1970–1973-cü illərdə İrəvan Politexnik İnstitutunda assistent işləmişdir. O, 1973–1980-ci illərdə Dubnadakı Birgə Nüvə Tədqiqatları İnstitutunda riyaziyyatçı mühəndis olmuşdur. Bədəlyan 1980–1982-ci illərdə İrəvan Fizika İnstitutunda tədqiqat qrupunun rəhbəri olmuşdur. O, 1982–1991-ci illərdə İrəvan Fizika İnstitutunun İPK Komitəsinin katibi olmuşdur. Bədəlyan 1991-ci ildə Ermənistan Kommunist Partiyası (EKP) İrəvan Şəhər Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. O, Sovet İttifaqının dağılmasından sonra o, Ermənistan Kommunist Partiyasının yenidən qurulmasının təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Bədəlyan 1991–1999-cu illərdə Ermənistan Kommunist Partiyasının birinci katibi olmuşdur. O, 1995–1999-cu illərdə millət vəkili kimi xidmət etmişdir. Bədəlyan xarici əlaqələr daimi komissiyasının üzvü olmuşdur. O, EKP fraksiyasının rəhbəri olmuşdur. Bədəlyan 1997–1999-cu illərdə Ermənistan Xalq Vətənpərvər Təşkilatları İttifaqının sədri olmuşdur. O, 30 may 1999-cu ildə millət vəkili seçilmişdir. Bədəlyan xarici əlaqələr daimi komissiyasının üzvü olmuşdur. O, EKP partiyasının üzvü olmuşdur. Bədəlyan 25 noyabr 1999-cu ildə miokard infarktından vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Биография Arxivləşdirilib 2021-02-25 at the Wayback Machine (erm.)
**Qrüner şəfəqsaçanı** (*lat.* Anthocharis gruneri) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin ağ kəpənəklər fəsiləsinin şəfəqsaçan cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Qanadları açılmış halda 25-30 mm-dir. Limonu-sarı rəngdə olub dişi fərdlərin ön qanadlarının zirvəsində qırmızı, erkəklərdə isə qara ləkə vardır.

Yayılması
---------

Yunanıstan, Türkiyə, Kiçik Asiya, Cənubi Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda Kiçik Qafqazın dağ ətəklərində və dağlarında, kserofil yamaclarında rast gəlinir (Laçın rayonu, Naxçıvan MR və Talış (Zuvand))

Həyat tərzi
-----------

Yaxşı inkişaf etmiş dağlıq kserofil bitkilər (gəvən və akantolimon) bitən yamaclar. Kəpənəklər mayda uçur, dişi fərdlər adətən otlar içərisində gizlənir və az hallarda uçur. Mayın axırında bitkinin yarpaqları ilə qidalanır. Puplaşma iyulun əvvəllərində müxtəlif sığınacaqlarda baş verir, pupları qışlayır və ildə bir nəsil verir. Yumurtalarını kələmkimilər fəsiləsindən olan Turritis glabra bitkisinin üzərinə qoyur. Tırtıllar iyun ayına qədər həmin bitkidə gizlənir. Kəpənəklər quşlar, yırtıcı milçəklər, cırcıramalar və hörümçəklər tərəfindən məhv edilir. Tırtılları üzərində müxtəlif minicilər, xalsid və taxin milçəkləri parazitlik edir.

Sayı
----

Kəpənəklərin miqdarı illər üzrə dəyişilir və bəzən çox az miqdarda olur. Talışda R.M.Əffəndi tərəfindən 3 fərd, 1982-ci ildə P.İ.Bedı tərəfindən 2 fərd, 2011-ci ildə V.V. Tixonov tərəfindən 2 fərd qeydə alınmışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Laçın rayonu işğal altında olduğundan kəpənəyin buradakı yaşayış yerlərinin indiki vəziyyəti barədə məlumat əldə etmək mümkün deyil. Başqa ərazilərdəki yaşayiş yerlərinin mal-qara otlaqlarına çevrilməsi və tapdaq altında qalması bu kəpənəyin arealının məhdudlaşmasına səbəb olur.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Kəpənəyin yayıldığı ərazilərdə qorunan sahələr təşkil etməli, onun sayı və populyasiyanın vəziyyəti barədə məlumat əldə etmək üşün hər il monitorinqlər keçirilməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑   Azərbaycan Qırmızı Kitabı. 1989 İl.
2. ↑  Azərbaycan Qırmızı Kitabı. II cild. Bakı: 2013.
3. ↑  Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа. Животный мир СССР. т. V, М.- Л.: изд-во АН СССР, 1958, с. 351-475.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1937009
* Wikispecies: Anthocharis gruneri
* BioLib: 51314
* BOLD: 549320
* EoL: 173070
* EUNIS: 91129
* Fauna Europaea: 440870
* Fauna Europaea (new): 7ed6571f-c631-4a56-8553-521d7bee183f
* GBIF: 1919706
* iNaturalist: 484045
* IRMNG: 11154338
* LepIndex: 173114
* NBN: NHMSYS0000516171
* NCBI: 2828940

 |
**Tamxil Ziyəddinoğlu** (*Hacıyev Tamxil Ziyəddin oğlu*; 20 mart 1958, Kurud, Qafan rayonu) — Bütöv Azərbaycan qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru (2008), AzTv-də "Hərbi-vətənpərvərlik" şöbəsinin baş redaktoru (01.09.2016), "Zireh" və "Hünər meydanı" verilişlərinin müəllifi. Hərbi Jurnalistlər Birliyinin sədri; Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-də İnformasiya Proqramları Studiyasının direktor müavini (01.06.2017). Açıq Hökumətin Təşviqinə Dair Hökumət-Vətəndaş Cəmiyyəti Dialoqu Platformasının üzvü.

Həyatı
------

Tamxil Ziyəddinoğlu 20 mart 1958-ci ildə Zəngəzur mahalında, indi Ermənistan adlanan Qərbi Azərbaycanın Qafan rayonunun Kurud kəndində anadan olub. 1973-cü ildə Kurud kənd 8 illik məktəbini bitirib. Orta təhsili Gığı kənd orta məktəbində başa vurub. 1975–76-cı dərs ilində Bakı şəhərindəki 56 nömrəli Texniki Peşə məktəbini fərqlənmə ilə bitirib. 1977–79-cu illərdə Sovet Ordusu sıralarında xidmət edib. Tərxis olunduqdan sonra fasiləsiz olaraq çilingər, fəhlə, kitabxanaçı və digər işlərdə çalışıb.

1985-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) jurnalistika fakültəsininin əyani şöbəsinə daxil olub. 1990-cı ildə Universiteti fərqlənmə ilə bitirib. Elə həmin il təyinatla "Sovet kəndi" qəzeti redaksiyasına göndərilib. Orada korrektor, müxbir və şöbə müdiri vəzifələrində işləyib. "Respublika" qəzetinin parlament müxbiri olub.

1996-cı ildə Azərbaycan Televiziyasının "Xəbərlər" redaksiyasına dəvət alıb. Hazırda Televiziyada "Hərbivətənpərvərlik" şöbəsinin böyük redaktoru, "Zireh", "Hünər meydanı" verilişlərinin müəllifidir.

2006-cı ildə "Vətən sərhəddən başlanır" mövzusunda keçirilmiş kino sənəti üzrə müsabiqənin qalibidir. 2008-ci ildə "Bütöv Azərbaycan" qəzetini təsis edib. Qəzetin ilk nömrəsi sentyabrın 15-də Bakının Erməni-Rus birləşmələrindən azad olunmasının ildönümündə işıq üzü görüb. Nəşr günü kimi məhz bu tarixi seçməsi həm də onun Azərbaycanın mütləq bütövləşəcəyinə inamının ifadəsidir.

Bütöv Azərbaycan ünvanlı müqəddəs yolun yolçuluğuna özümüzə inanaraq, cəfakeş ziyalılara, adı vətənlə qoşa çəkilən analara, vətənpərvər oğullara, ərlərə, ərənlərə güvənərək çıxmışıq. Məqsədimiz parça-parça bölüklənmiş, bölünə-bölünə yağmalanmış məmləkətimizin iki yüzillik yaralarına məlhəm qoymaqdır. Bir vətəndaş olaraq hamımızın, hər birimizin əsas vəzifəsi hürr bayrağımızı uca tutmaq, dünyanın bütün azərbaycanlılarını bu bayraq ətrafında birləşdirməkdir.

Hərbi Jurnalistlər Birliyinin sədridir; 2016-cı ilin sentyabrından AzTv-də Hərbi- vətənpərvərlik baş redaksiyasının baş redaktoru vəzifəsinə təyin olunub; 2017-ci il iyunun 1-dən Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-də İnformasiya Proqramları Studiyasının direktor müavini vəzifəsinə irəli çəkilib. 2020-ci ildən Azərbaycan Radiosunun "Xəbərlər" redaksiyası ictimai-siyasi şöbəsinin redaktorudur.

Açıq Hökumətin Təşviqinə Dair Hökumət-Vətəndaş Cəmiyyəti Dialoqu Platformasının üzvüdür.

Kitabları
---------

* "Güllə səsinə açılan qapı".

Məqalələri
----------

* "Hafiz Baxış-80". Bütöv Azərbaycan qəzeti, № 36(168), 17–23 oktyabr 2012-ci il.
* "Bir qələm yükü". Bütöv Azərbaycan qəzeti, № 06 (182), 13–19 fevral, 2013.

İstinadlar
----------
**Fəxrəddin Mustovfi** — İran dövlət xadimi. O, Qəzvinin Mustovfi soyundan olmuş və Elxanlı hakimiyyətinin erkən illərində yaşamışdır. Mustovfi tarixçi və coğrafiyaşünas Həmdullah Qəzvininin yaşca böyük əmisi oğlu idi.

Həyatı
------

Həmdullah Qəzvininin yazdığına görə, Fəxrəddin Mustovfinin Elxanlı hakimiyyəti dövründə uğurlu karyerası olmuşdur. O, əvvəlcə Anadolu padşahlığı dövründə Keyxatu xanın sahibi-i divanı (maliyyə naziri, vəziri), daha sonra Arqun xanın (1284–1291-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) dövründə bürokrat kimi xidmət etmişdir. O, Arqunun ətrafındakı müşavirlər dairəsinin tərkibində Elxanlı sahibi-i divanı Şəmsəddin Cüveyninin süqutunda rol oynamışdır. O, Arqunu Şəmsəddini atası Abaqa xanın (1265–1282-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) zəhərləmək ittihamı ilə mühakimə etməyə inandırmışdır. 16 oktyabr 1284-cü ildə Şəmsəddin edam edilmiş və Fəxrəddinin sahibi-i divan vəzifəsi bərpa edilmişdir.

Buna baxmayaraq, 1286-cı ildə onu Cəlaləddin Simnani əvəz etmiş və o, Anadolu padşahlığına göndərilmişdir. Həmin il Fəkrəddin nifrət dolu böhtanlarla Şəmsəddinin oğlu Şərəfəddin Harun Cüveyninin edamına təhrik etmişdir. Fəxrəddin Mustovfi özü 1290-cı ildə edam edilmişdir. Bunun təhrikçisi, buna böhtanlarla nail olan yeni sahib-i divan Sədəddövlə idi. Bu, Mustovfi ailəsinin düşmənçiliyinə səbəb olmuşdur.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2  Lane, 2014. səh. 191
2. ↑  Lane, 2003. səh. 206–208
3. 1 2  Jackson, 2017. səh. 275
4. ↑  Lane, 2003. səh. 202
5. ↑  Lane, 2014. səh. 191, 204
6. ↑  Jackson, 2017. səh. 295

### Ədəbiyyat

* *Komaroff, Linda.* Beyond the Legacy of Genghis Khan. Brill. 2012. 1–678. ISBN 9789004243408.
* *Jackson, Peter.* The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion. Yale University Press. 2017. 1–448. ISBN 9780300227284. JSTOR j.ctt1n2tvq0.
* *Lane, George.*  Hillenbrand, Carole (ed.). "Early Mongol rule in Thirteenth-century Iran". Studies in the History of Iran and Turkey. Routledge. 2003: 1–330.
* *Lane, George.* Persian Notables and the Families Who Underpinned the Ilkhanate // In Amitai, Reuven; Biran, Michal (eds.). Nomads as Agents of Cultural Change: The Mongols and Their Eurasian Predecessors. University of Hawai'i Press. 2014. 182–213.
**Fəxrəddin Teyyub** (23 aprel 1950, Şıxakəran, Lənkəran rayonu) — tanınmış şair, publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (2010).

Həyatı
------

Fəxrəddin Teyyub 23 aprel 1950-ci ildə Lənkəranın Şıxakəran kəndində anadan olub.

1968-ci ildə həmin kəndin səkkizillik məktəbinə gedib, 10 illiyi isə qonşu Xolmili kənd orta məktəbində bitirib.

1974-cü ildə Dadaş Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı (İndiki İqtisad universiteti) İnstitiutuna qiyabi daxil olub, 1980-ci ildə həmin ali məktəbi bitirir.

1969-71-ci illər arasında Gürcüstanda hərbi xidmətdə olur.

1994-99-ci illərdə Azərbaycan Respubilkası Daxili İşlər Nazirliyinin Polis Akademiyasını qiyabı olaraq bitirir.

Daxili işlər orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Polis polkovniki rütbəsinə qədər yüksəlib.

2005–ci ilin aprel ayından təqaüddədir.

Yaradıcılığı
------------

Orta məktəb illərindən bədii yaradıcılığıa başlayıb. İlk şeiri 1972–ci ildə Lənkəranın "Leninçi" qəzetində dərc olunub.

Fəxrəddin Teyyub dövrü mətbuatda; "Azərbaycan", "Ulduz", "Litereturnıy Azerbaydjan" junallarında, "Ədəbiyyat qəzeti"ndə və digər mətbu orqanlarda, xarici ölkələrin ədəbiyyat dərgiləri və almanaxlarında dərc olunur.

Kitabları
---------

1. "Həsrətin ünvanı". 2010-cu il
2. "Kölgəm mənim yol yoldaşım". 2015–ci il
3. "Mən səninlə barışmaram".2018 -ci il
4. ""Ruhların sevindiyi gün" 2022-ci il

İstinadlar
----------