recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Muxas qülləsi** — Azərbaycanın Oğuz rayonunun Muxas kəndindən 1 km şimalda orta əsrlərə aid (təqribən IX – XIII əsrlər) qüllə.

Haqqında
--------

Muxas qülləsi Muxas kəndinin şimalında, Daşağıl keçidi qarşısında yerləşir. Qüllə şimal, cənub və qərb tərəflərdə düzbucaqlı planda, şərq tərəfdə isə yarımdairəvi olub ərazinin relyefinə uyğunlaşdırılmışdır. Qüllənin hündürlüyü 11,6 metr, divarın qalınlığı hörgünün aşağı hissəsində 1,5 metr, yuxarıda 1 m-dir. Qala divarında hündürlüyü bayır tərəfdən 1,1 metr, içəridən 1,5 metr olan qapı yeri vardır.

Muxas qülləsinin üçqatlı olduğu ehtimal olunur. İkinci qatda mağzal və işıqlandırma üçün pəncərə rolu oynamış, hündürlüyü 1,5 metr, eni 0,6 metr olan açırım vardır. Qüllə çaydaşı və kirəc məhlulu ilə tikilmişdir. 1 x 0,5 x 0,5 metr ölçülü sal daşlar qüllənin künclərində və pəncərə yerlərində istifadə olunmuşdu.

Qüllənin ərazisində aparılmış yoxlama qazıntılar burada 0,5 metr qalınlıqda mədəni təbəqə aşkar edilmişdir. Əldə edilmiş arxeoloji materialların və abidənin memarlıq xüsusiyyətlərinin müqayisəli təhlili onun IX əsrdə tikildiyini və XIV əsrədək istifadə olunduğunu söyləməyə imkan vermişdir. 1965-ci ildə burada aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində şirli və şirsiz saxsı qab qırıqları tapılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Мухас гүлләси // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 110.
2. ↑  F.V.Qədirov. Azərbaycanın şimal müdafiə istehkamları, Bakı, 1984

Ədəbiyyat
---------

* F.V.Qədirov, Muxas qülləsi, Azərbaycan SSR EA Məruzələri, cild 26, 1970, №12.
* Azərbaycan arxeologiyası. VI cild, Bakı, 2008.

Xarici keçidlər
---------------

* Oğuz rayonu Muxas qülləsi.IX əsr
* Muxas qülləsi
**Bakı Əmək Birjası** — tələb və təklif əsasında sahibkarlarla fəhlələr arasında vasitəçilik edən, habelə əmək bazarının uçotu və tənzimlənməsi sahəsində fəaliyyət göstərən müəssisə.

Tarixi
------

Bakı Əmək Birjası Bakı şəhər ictimai idarəsi tərəfindən təsis olunmuşdu. Nizamnaməsi 1918-ci il yanvarın 13-də Bakı Şəhər Dumasında təsdiq edilən birja həmin ilin fevralından fəaliyyətə başlamışdı. Birjanın proqramının hazırlanmasında Petroqrad birjasının təcrübəsindən istifadə olunmuşdu. Rusiya birjalarında tətbiq olunan qaydalar isə Almaniya bələdiyyə əmək birjalarının təcrübəsinə əsaslanırdı. Əmək bazarını tənzimləyən birjanın yaradılması zərurəti təsərrüfatın dağılmasından və işsizlikdən irəli gəlirdi.

Fəaliyyəti
----------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra fəaliyyətini davam etdirən Bakı Əmək Birjası əhalinin ümumi məşğulluğunun təmin edilməsində müəyyən rol oynamışdır. Bakı Əmək Birjası əməyə tələb və təklifləri qeydiyyata alır, işə götürülməkdə vasitəçilik xidməti göstərir, əmək bazarının statistikasını müəyyənləşdirdi. Birjanın fəaliyyəti bütün əmək növlərini əhatə edirdi. Birja hər iki tərəfə pulsuz xidmət göstərir, onları yalnız peşə və işə götürülmə şərtləri barədə məlumatlandırır, heç bir tövsiyə və zəmanət vermirdi. Bakı birjası fəhlə peşə təşkilatlarının nümayəndələrindən və işə götürən təşkilatların təmsilçilərindən ibarət 8 nəfərlik komitə (hərəsindən 4 nəfər) tərəfindən idarə olunurdu. Onun sədrini və sədr müavinlərini Bakı Şəhər Duması seçirdi. Bütün fəaliyyəti dövründə (1918, fevral - 1919, noyabr) əmək birjası tərəfindən 14660 işsiz qeydə alınmış və onların işlə təmin olunması üçün 8569 iş yeri təklif edilmişdi.

Xarici keçidlər
---------------

* Bakı Əmək Birjası - Azərbaycan Respublikası Dövlət ... Arxivləşdirilib 2018-03-07 at the Wayback Machine
* Azərbaycan Respublikası Dövlət Məşğulluq Xidməti Arxivləşdirilib 2018-04-03 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, "Lider nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 212
Muuqa limanı
Taxıl terminalı
Neft terminalı
**Muuqa limanı** (est. Muuga sadam, 1993-cü ilə qədər *Novotallinski* (*rus.* Новоталлинский) idi) — Estoniyanın şimal-mərkəzi hissəsinin Haryumaa vilayətində, Muuqa körfəzinin sahilində yerləşən ticarət dəniz limanı. Estoniyanın beynəlxalq əhəmiyyətli ən böyük dəniz limanıdır. Maardu şəhərinin inzibati ərazisində yerləşir. Limanın kodu: EE MUU. Tallin limanının bir hissəsidir.

Liman ərazisi 5,242,000 m2 quruda və 7.520.000 m2 su üzərində yerləşir.

Limana girə biləcək gəmilərin maksimal uzunluğu 300 m, eni 48 m, icazə verilən maksimal keçid enişi isə 13,7 m-dir.

Fin körfəzinin bu hissəsindəki naviqasiya şəraiti limanın demək olar ki, il boyu işləməsinə imkan verir.

Dəmir yolu əlaqəsi Muuqa — Narva — Sankt-Peterburq dəmir yolu şəbəkəsinin xətti vasitəsilə həyata keçirilir.

Terminalları
------------

* Maye daşıyan yüklər üçün 6 terminal
* 2 çoxçeşid növlü terminal (soyuducu da daxil olmaqla)
* Ro-ro yüklərini idarə etmək üçün terminal və konteyner terminalı
* Meşə məhsulları terminalı
* Taxıl və kənd təsərrüfatı məhsullarının terminalı
* Metal yükboşaltma məntəqəsi terminalı
* Kömür terminalı

Tutumu
------

* Qapalı anbarların sahəsi: 151,000 m2
* Anbarlar sahəsi: 670,000 m2
* Soyuducu qurğuları olan anbarların tutumu: 11 500 m2
* Maye daşıyan yüklər üçün anbarların tutumu: 1,100,000 m2
* Elevatorun gücü: 300.000 ton

Xarici keçidlər
---------------

* Limanın rəsmi saytı (ing.)
Musiqi nəzəriyyəsi termini ümumiyyətlə iki fərqli, lakin əlaqəli mənalarda istifadə olunur:

1. Musiqinin əsas tərkib hissələri.
2. Bu, musiqini araşdıran, təsnif edən və hətta bəstələyən elm sahəsidir.

Musiqi nəzəriyyəsi ilk mənada musiqinin əsas quruluş hissələrini müəyyənləşdirir(not, açar, ritm və s.). 

Başqa sözlə, musiqi dilinin qaydalarını müəyyənləşdirir və istifadəsini izah edir.

İkinci mənasında musiqi nəzəriyyəsi 1950-ci illərdən sonra xüsusilə Şimali Amerika qitəsində musiqişünaslıqdan ayrıldı və musiqini öz-özünə öyrənən bir elm sahəsinə çevrildi. Musiqişünaslıqdan və etnomusiqişünaslıqdan fərqli olaraq müsbət elmlərdən (riyaziyyat, fizika və s.) İstifadə edir. Musiqinin bünövrəsini bütün musiqiçilər öyrənsə də, ancaq musiqinin elmi araşdırılması yalnız musiqi nəzəriyyəçiləri tərəfindən aparılır.

Tarix
-----

Musiqi nəzəriyyəsinin Pifaqordan başlayaraq qədim və uzun bir tarixi var. Şərq musiqisində nəzəriyyə tarixi Kindi ilə başlayır.

Xarici keçidlər
---------------

Society for Music Theory (ingiliscə)
**Benksi** (*ing.* Banksy; güm. 28 iyul 1974) — Kimliyi dəqiq məlum olmayan İngiltərəli qalmaqallı, məşhur qraffiti-rəssam, siyasi aktivist, rejissor və rəssam. İsveçrəli sənətçi Maître de Casson-un Banksy ola biləcəyi barədə fərziyyələr var. Maître de Casson veb saytında bunu təkzib edir. O, qanunsuz sayılan küçə sənətini müasir incəsənətin məşhur və bahalı növünə çevirmişdir. Benksinin yaradıcılığı cəmiyyətin, ictimai-siyasi quruluşunu tənqidi, üslubu ilə seçilir. O, dörd kitabın müəllifi, iki kitabın isə qəhrəmanıdır. Həmçinin sənədli komediya filmləri də çəkmişdir. Benksi çəkdiyi rəsmləri satmır, amma onun əsərlərini divarla birlikdə almaq istəyən istəyən insanlar olmuşdur. Əsərlərinin əsas qəhrəmanları heyvanlar, polislər, qocalar və uşaqlardır. 2009-cu ilin 13 iyununda Bristolda instalyasiya və rəsmlərdən ibarət yüzlərlə incəsənət nümunəsinin nümayiş olunduğu *the Banksy UK Summer show* sərgisi təşkil olunmuşdur.

Həyatı
------

Qrafik dizayner Tristan Manconun *Home Sweet Home* adlı kitabına əsasən, Benksi 1974-cü ildə anadan olub, Bristolda böyüyüb. atası foto mexanik olub. Özü isə qəssablığı öyrənib, lakin qraffiti sənəti onu cəlb edib.

### Yaradıcılıq fəaliyyəti

2015-ci ildə Benksi Qəzzədəki küçə sənəti nümunələrini və satirik mövzuda hazırlanmış filmi öz internet səhifəsində yerləşdirib.

### Kitabları

Banksy, Banging Your Head Against a Brick Wall (2001)  
Banksy, Existencilism (2002)  
Banksy, Cut It Out (2004)  
Banksy, Wall and Piece (2005)  
Banksy, Pictures of Walls (2005)

### Şəxsi həyatı

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Boris Nemtsov
* Anna Politkovskaya
* Boris Berezovski

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-10-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-08.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-19.
4. ↑  "Qəzzə Banksy-nin gözlərilə". 2023-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-01.

Xarici keçidlər
---------------

* banksy.co.uk — Benksinin rəsmi saytı
**Əminə Abbas qızı Nağıyeva (Sultanova)** (26 mart 1919, Bakı – 23 iyul 1977, Bakı) — Azərbaycan aktrisası, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1943).

Həyatı
------

Əminə Əliabbas qızı Nağıyeva (Sultanova) 1934-cü ildən Əli Bayramov adına qadınlar klubunun dram dərnəyində çıxış edib. 1936–1939-cu illərdə Mirzə Fətəli Axundzadə adına Azərbaycan Dövlət Teatr Məktəbində təhsil alıb. 1938-ci ildə Milli Dram Teatrının aktyor truppasına qəbul olunub. Bir müddət xalq artisti Əjdər Sultanovun həyat yoldaşı olduğu üçün rollarının bir qismini "Sultanova" soyadı ilə oynayıb. 17 iyun 1943-cü ildə Azərbaycan SSR əməkdar artist fəxri adına layiq görülmüşdür.

1940-1950-ci illərdə Tiflis teatrında müxtəlif obrazlar yaratmışdır. Ən yaddaqalan obrazlarından Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsibəti-Fəxrəddin"ində Böyükxanım, Sabit Rəhmanın "Xoşbəxtlər" tamaşasında Maralı (1941) misal göstərmək olar.

Filmoqrafiya
------------

1. Alma almaya bənzər (film, 1975)(tammetrajlı bədii film)-rol: mamaça
2. Bir məhəllədən iki nəfər (film, 1957)
3. Bizim küçə (film, 1961)
4. Həyat bizi sınayır (film, 1972)
5. Qəribə əhvalat (film, 1960)
6. Qızıl qaz (film, 1972)

İstinadlar
----------

1. ↑  İlham Rəhimli. Azərbaycan Teatr Ensiklopediyası. I cild. Azərnəşr. Bakı, 2016. s.364
**Rastaşanovun villası** — muzey, memorial-incəsənət ekspozisiyası olaraq rus və sovet artisti , müğənni Yuri Rastaşanovun şərəfinə təşkil edilmişdir. Villa Rostov vilayəti Neklinovski rayonu ərazisində qərarlaşır.

Təsviri
-------

Muzey Yuri Rastaşanovun 1998-ci ildən 2011-ci ilə yaşadığı evdə təşkil edilişdir. Muzey ilk dəfə 2012-ci ilin fevralında seyrcilərin üçünə açılmışdır. Kolleksiyanın əsası Yuri Rastaşanov tərəfindən müxtəlif illərdə toplanılmış şəkillərdən ibarətdir. Binada ədəbiyyat gecələri və fortapiano musiqisi səsləndirilən konsertlər təşkil edilir.

Muzey fondu
-----------

Muzey fondu olduqca zənginliyi ilə seçilir. Burada təkcə 150 saxlanc yeri vardır. Muzeyə toplanan şəkil ekisponatları arasında məşhur sovet rəssamlarının əsərləri belə vardır. Misal İ. V. Rodamon, A. E. Strelov, O. X. Hüseynov. Sənət əsərləri qravyüra və qrafika texnikası ilə işlənmişdir.
Əlyazma-sənət fonduna isə əsasən Y. İ. Rastaşanskinin kitab və əlyazmaları daxildir. Burada həmdə artistə həsr edilmiş qəzet məqalələri afişa şəkilləri belə vardır. Memorial fondda 100 ekspanat vardır. Burada həmdə müğənninin şəxsi əşyaları, xüsusi kostyumları və qədimi ailə əşyaları daxildir. Rastaşanskinin ailə fonduna isə 1000 eksponat daxildir. Bura foto arxiv, video və audio yazılar daxildir. Burada həmdə sənətlər, məktublar, ailə üzvlərinin işləri saxlanılır.

Ziyarət
-------

Muzeyin adresi: Petruşino kəndi, Staxanovskaya küçəsi, ev 28.

Muzeyin ziyarəti qarşılıqlı danışıqlardan sonra mümkündür.

Mənbə
-----

* Страница И. В. Радомана на сайте мемориального музея «Городок художников на Масловке»
* Страница И. В. Радомана на сайте московского союза художников-монументалистов Arxivləşdirilib 2017-04-04 at the Wayback Machine
* Страница А. Е. Стрелова на сайте арт-галереи Nostalgie
* Вступительная статья Эдуарда Путерброта к каталогу выставки О. Гусйнова, Махачкала, 1986 г. Arxivləşdirilib 2013-10-16 at the Wayback Machine
* Страница О. Х. Гусейнова на сайте Художественной галереи современного искусства Дагестана Arxivləşdirilib 2013-10-16 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Радоман И. В. (официальный сайт)". 2022-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-17.
Qərbi Antarktikada Sentinel dağlarının yerləşməsi.
Şimali Sentinel dağlarının xəritəsi.
**Ostruşa nunatakı** (bolq. *нунатак Оструша*, ‘Nunatak Ostrusha’ \'nu-na-tak o-'stru-sha\) — Antarktidanın Elsuort dağlarına daxil olan, 1100 m hündürlüklü nunatakdır. Sentinel dağlarının şimal-şərqində yerləşmişdir.

Nunatak Frakiya kurqanı olan Ostruşanın adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Ostruşa nunatakı 77°26′20″ c. e. 85°30′50″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Mogensen dağından 16.75 km şimal-şərqdə, Veems dağından 12.43 km şimal-şərqdə, Bohot nunatakından 5.27 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. ABŞ xəritəsinə 1961-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Newcomer Glacier. Scale 1:250 000 topographic map. Reston, Virginia: US Geological Survey, 1961.
* Antarctic Digital Database (ADD). Scale 1:250000 topographic map of Antarctica. Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR). Since 1993, regularly upgraded and updated.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Sentinel dağları

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Ostrusha Nunatak.
* Bulgarian Antarctic Gazetteer. Antarctic Place-names Commission. (details in Bulgarian, basic data in English)
**Məşədi Məmməd; İsgəndər xan; İsgəndər bəy** — sonuncu Şəki xanı Hüseyn xanın oğludur. İranda yaşayırdı.

1837-ci ildə xəlvəti Nuxaya gəlmişdi və Rusiya əleyhinə üsyan hazırlamaq məqsədiylə başına adam toplayırdı. Çox keçmədən Nuxada ruslar tərəfindən həbs edilir və hərbi məhkəmənin mühakiməsinə verilir. Lakin 20 avqust tarixində özü kimi iki başqa azərbaycanlı dustaq və iki sabiq əsgərlə birlikdə türmədən qaça bilir və Quba mahallarının dağlarında gizlənir. 1838-ci ilin iyun ayında isə rutullu Ağa bəylə Acınohur gölü ətrafına gəlir, burada başına çoxlu adam toplayır. O, əyalət əhalisinə xəbər göndərir ki, şəkililəri özü ilə həmməzhəb və özünə dost hesab edir, onlara heç bir pislik etmək fikrində deyil, amma əvəzində şəkililəri dinsiz hökumətin zülmündən qurtarmaq istəyir və bütün rusları, erməniləri məhv edəcəkdir. 
Rus mənbələrində etiraf edildiyi kimi, həqiqətən də ləzgilər yerli əhalidən yeməkdən başqa heç nə istəmədilər. Nəticədə, Nuxanın müdafiəsinin təşkil edilməsi üçün bura bir gün əvvəl − 12 sentyabr tarixində, ruslar tərəfindən xeyli əlavə hərbi qüvvələrinin gətirilməsinə baxmayaraq, ertəsi gün – 13 sentyabr tarixində, əhalinin dəstəyini qazanmış İsgəndər xan ləzgi qoşunu ilə Nuxanı tutdu və Nuxa qalasını mühasirəyə aldı. Hansı ki cəmi bir rota əsgər tərəfindən müdafiə olunan bu qalada komendantın evi, əyalət idarəsi və xəzinə vardı. Həmçinin şəhər əhalisinin bir qismi - əsasən tacirlər və ermənilər də buraya sığınmışdı. Lakin elə həmin gün ruslar Nuxaya əlavə hərbi qüvvələr yeritdilər. İki günlük döyüşdən sonra - 16 sentyabr tarixində, gecə vaxtı İsgəndər xan gətirdiyi ləzgi qoşunu ilə Nuxadan geri çəkilməyə məcbur oldu. Bundan sonra Məşədi Məmməd/İsgəndər xan yenidən İrana qayıtdı.

İstinadlar və qeydlər
---------------------

1. ↑  Mətndə Yuli təqvimi ilə göstərilirdi: 8 avqust.
2. ↑  Mətndə Yuli təqvimi ilə göstərilirdi: 31 avqust.
3. ↑  Mətndə Yuli təqvimi ilə göstərilirdi: 1 sentyabr.
4. 1 2  "Акты, собранные Кавказской археографической комиссией, том IX, Тифлис, 1884, стр.: 218". 2022-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-14.
5. ↑  "Акты, собранные Кавказской археографической комиссией, том IX, Тифлис, 1884, стр.: 283". 2022-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-14.

Həmçinin bax
------------

* Şəki xanlığı
* Şəki (tarixi ərazi)
**Qaleatsso Çiano** əsil adı: ***Gian Galeazzo Giano, Cortellazzo və Buccari'nin 2-ci qrafı*** (/ˈtʃɑːnoʊ/ CHAH-noh, italyan: [ɡaleˈattso ˈtʃaːno]; 18 mart 1903[…], Livorno, Toskana – 11 yanvar 1944[…], Verona, Veneto) —

Həyatı
------

O, 1936-1943-cü illərdə qayınatası Benito Mussolininin hökumətində Xarici İşlər Naziri vəzifəsində çalışmış italyan diplomatı və siyasətçisi idi. Bu dövrdə o, hökumət başçısı kimi Mussolininin ən çox ehtimal olunan varisi kimi görülürdü.

O, Milli Faşist Partiyasının qurucu üzvü admiral Kostanzo Çianonun oğlu idi; ata və oğul hər ikisi 1922-ci ildə Mussolininin Romaya yürüşündə iştirak etdilər. Ciano İtaliya-Efiopiya müharibəsində (1935-36) hərəkətə keçdi və qayıtdıqdan sonra Xarici İşlər Naziri təyin edildi. İkinci Dünya Müharibəsində bir sıra Axis məğlubiyyətlərindən sonra, Çiano İtaliyanın çıxması üçün təzyiq göstərməyə başladı və nəticədə o, vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Daha sonra Vatikanda səfir vəzifəsində çalışıb.

1943-cü ilin iyulunda Ciano Mussolinini devirməyə və sonradan həbs etməyə məcbur edən Böyük Faşizm Şurasının üzvləri arasında idi. Ciano Almaniyaya qaçmağa davam etdi, lakin həbs edildi və İtaliya Sosial Respublikasının Salo şəhərində yerləşən Mussolininin yeni rejiminə təhvil verildi. Alman təzyiqi altında Mussolini Cianonun ölümünü əmr etdi və 1944-cü ilin yanvarında o, güllələnərək edam edildi.

Ciano "Üçüncü Reyxin yüksəlişi və süqutu" filmində və dörd saatlıq HBO sənədli dramında Uilyam Şirer də daxil olmaqla, bir neçə tarixçi tərəfindən mənbə kimi istifadə edilən gündəlik yazıb və geridə qoyub. ***Mussolini And I***

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Galeazzo Ciano Conte di Cortellazzo // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2 3 4 5 6  Чиано Галеаццо // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Tağıyev.

**Mahmud Əzizağa oğlu Tağıyev** (11 iyun 1923, Bakı – 21 noyabr 2001, Bakı) — Azərbaycan rəngkarı, Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı (1982).

Həyatı
------

Mahmud Tağıyev 11 iyun 1923-cü ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1941-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirdikdən sonra, 1949–1953-cü illərdə Moskvada, Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun rəssamlıq fakültəsində, 1953–1956-cı illərdə isə İ. Repin adına Leninqrad Dövlət Rəssamlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq İnstitutunda təhsil almışdır.

Mahmud Tağıyev 1946-cı ildə rəssam Xalidə Səfərova ilə ailə qurmuş və həmin ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuşdur. O, 21 noyabr 2001-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Rəssam Tağı Tağıyevin qardaşı, Əkrəm Tağıyevin atasıdır.

Yaradıcılığı
------------

Mahmud Tağıyevin erkən yaradıcılığının əsas mövzuları natürmort və mənzərə əsərləri hesab olunur. O, 1960-cı illərdən başlayaraq sənaye və kənd təsərrüfatına aid mövzuları araşdırmışdır. Rəssam Azərbaycanda sovet tikililərinin quruculuq prosesinin əsas məqamlarını təsvir etmişdir. Bunlara Mingəçevir su anbarı və Sumqayıt alüminium zavodunun təsvirləri daxildir. M. Tağıyev bu illər ərzində portret janrını araşdırmağa davam etmiş və xüsusi olaraq tarixi portret janrına müraciət etmişdir.

Rəssamın yaradıcılığına "Əriklər" (1969), "Əncirlər" (1974), "Eyvan" (1987), "Natürmort", "Yaz gülləri" (1993), "Lalələr", "Almalar" (1993), "Məcnun", "Leyli", "Güldanda güllər", "Dağlarda bahar", "Bakı", "Neft emal zavodunun işıqları", "Avarçəkən", "Yuxu", "Çılpaq", "Dədə Qorqud", "Səməd Vurğun", "Yeddi gözəl" və başqa əsərlər daxildir.

Mahmud Tağıyevin Bakıda (1947-ci ildə Xalidə Səfərova ilə birgə, 1958, 1969, 1993), Moskvada (1990, 1988-ci illərdə X. Səfərova ilə birgə) fərdi sərgiləri keçirilmişdir. Onun əsərləri Rusiya, Türkiyə, Ukrayna, ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, İran, Suriya və Misirdə sərgilənmişdir.

Mükafatları
-----------

* "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı — 1 dekabr 1982
* Zaqafqaziya respublikalarının 1-ci bienallının diplomu (Tbilisi, Gürcüstan SSR) — 1986
* "Müasir Azərbaycan incəsənəti" rəssamlıq müsabiqəsinin 3-cü mükafatı (BMT-nin Azərbaycandakı nümayəndəliyi tərəfindən Bakıda təşkil olunub) — 1996

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Mahmud Tağıyev". nar-gallery.com. 17 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 fevral 2020.
2. 1 2 3  *Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyası.* Azərbaycan rəssamları haqqında qısa məlumat kitabçası. Bakı. 2017. səh. 30–31.
3. ↑  "Rəngkarlıq muzeyi: əmək, istirahət və xəyallar – 1960-1980-ci illər Azərbaycan ustadlarının gözləri ilə". YARAT Müasir İncəsənət Mərkəzi. 17 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 fevral 2020.
4. ↑  "Respublika təsviri sənət xadimlərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 dekаbr 1982-ci il tarixli Fərmanı" (PDF). Azərbaycan Milli Kitabxanası. 16 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 15 fevral 2020.
**Kurqan** — Orta Asiyada ki köhnə Türk məzarlarına verilən ad. Ümumiyyətlə dövlət idarəçisi olanlar üçün edilmişlər. Kurqanlar taxtalarla, bəzən də daşlarla çevrilmiş məzar otaqlarının üstünə bir metr ilə yetmiş metr arasında torpaq yığılmasıyla yaradılar. Kurqanlarda əsl məzar otağı bəzən düzbucaqlı, bəzən kvadrat və ya oval ola bilirdi. Cəsədin tapıldığı yerə bəzən doğrudan çatıla bilir, bəzən də bu otaq altda yerləşirdi. Cəsəd otağının döşəməsi ağac kötükləri və kalasdan hazırlanırdı. Cəsədlərin başı Şərqə çevrilmiş olar və əşyaları ilə birlikdə kurqanlara basdırılardı. Fərqli bölgələrdə kurqanlarda at cəsədlərinə də rast gəlinmişdir. Bu günə kimi olan ən əhəmiyyətli kurqan Qazaxıstandakı Esik kurqanıdır.

Çöldə xüsusilə soylular üçün ən məşhur məzar növü kurqandır. Bu cür məzarlarda, ölən adamın əhəmiyyətinə uyğun olaraq, ümumiyyətlə taxtadan basdırıldığı otağının üzərinə daş və torpaqdan bir yığma təpə yüksəldilirdi. Bunun üzərində də ölən adamı təmsil edən, kobudca insan formalı heykəllər tikilirdi. Bu heykəllərə daha çox "daş ata" deyilməkdədir.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Kurqan*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* 
* 
* 
* 
*
**Məşədi İbad Kərbəlayi Xocaverdixan oğlu** — "O olmasın, bu olsun" komediyasında Əliağa Ağayev tərəfindən canlandırılan obrazdır.

Haqqında
--------

Məşədi İbad, hər şeydən göründüyü kimi, qalanlarından imkanlıdır. Amma pulu başqalarından fərqli olaraq tamaşaçının gözləri qarşısında özünün dar dükanında halal yolla qazanır. Məşədi İbad bütün süjet boyu yeganə adamdır ki, heç kəsi aldatmaq istəmir. O, hamıyla son dərəcə səmimidir, nə istədiyini və istəklərini gerçəkləşdirmək üçün vasitələri gizlətmir. Ətrafda hamı bir-birinə kələk gəlir, oyunbazlıq edir. O, sadəlövhlük dərəcəsində doğruçuldur, hamıya inanır və tərəf müqabillərindən də eyni münasibət gözləyir. Filmdə hamı onun səmimiliyindən istifadə edir. Bu yalançıların "bacarığı"ndan və düzgünlüyə səmimi olaraq inanan Məşədinin "primitivliyi"ndən ləzzət alıb heyrətlənmək neçə illərdir tamaşaçılarda bir səbəbə çevrilib. Hər halda ondan başqa heç kim heç kimə pul vermir. Hamı nə mümkündürsə, qamarlamağa çalışır. Düzdür, Məşədi də pulu şadyanlıqla paylamır. Amma bunun səbəbi simicliyi yox, hər addımbaşı aldadılmasını dərk etməsi və ondan doğan incikliyidir. Bununla belə, yenə də ödəyir və bunu özxoşuna edir, çünki heç kim onu məcbur edə bilməz. Ətrafındakılardan fərqli olaraq, o, rüşvət almır. Kəskin rəqabət şəraitində işləyir. Bütün bunlarla yanaşı, ətrafındakı "ağıllı"lardan fərqli olaraq işləri elə yaxşı gedir ki, onlar dillərini dişlərinə sıxaraq Məşədinin qarşısında "ləbbek" deyirlər. Axmaq üçün çox yaxşı nəticədir. Elə təəssürat yaranmırmı ki, bu personajın ağıldankəmliyinə gülən milyonlarla həmvətənimiz, əslində özləri də bilmədən onun düzgünlüyünə, səmimiliyinə və əliaçıqlılığana istehza edirlər? Niyə elə həmin milyonlarla tamaşaçı təbii olaraq Məşədi İbadın halına acımır? Məşədinin günahı nədədir? Ondadır ki, subay bir kişi olaraq ailə qurmaq və gənc gözəl bir qızla evlənmək istəyir? Axı burda pisləniləsi nə var? O, qızı qaçırmayıb, sadəcə adaxlanmağa gəlib, özü də yeri gəlmişkən, yaşını gizlətmədən. Digər yandan heç kim onun istəyini rədd etməyib, əksinə, şərait yaradıblar, vəd veriblər. Və nəticəsi nə oldu? Tamaşaçının gözləri qarşısında halal adam olan Məşədini aldatdılar, soydular və döydülər.

Xarici keçidlər
---------------

1. Məşədi İbad
2. O olmasın bu olsun (film, 1956) izlə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-06-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-13.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-10.
**Arbis ibn Basbas** (VII əsr və ya VIII əsr, Leq çarlığı – VIII əsr, Leq çarlığı) — Leq çarlığının hökmdarı. O, ərəblərə qarşı vuruşmuşdur. Atası Basbas (Sabas) da Leq çarı olmuşdur. Ərəb tarixçisi Təbərinin yazılarında onun adı "Aviz" kimi çəkilir.

Mərvan ibn Məhəmməd Qafqazda etdiyi yürüşlərdən sonra qışda Dərbənddə dayanmışdır. O, burada bütün Dağıstan padşahlarını çağıranda Arbis ibn Basbasdan başqa Şirvan, Layzan, Filan, Tabasaran və digər bölgələrdən olan padşahlar onun yanına gəlmişdilər. İbn Əsam əl-Kufi əsərində yazmışdı ki, buna qəzəblənən Mərvan döyüşçülərinə leqlər ölkəsinə basqın etməyə icazə vermişdir. Uzunmüddətli mühasirəyə tab gətirə bilməyən Arbis qalasından qaçmış və kamandan atılan oxla öldürülmüşdür. Ərəblər ardınca leqlərin ölkəsini qarət etmiş və yandırmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Абу Джафар Джарир ат-Табари «Тарих ар-русуль валь мюльк»
2. ↑  Абу Мухаммад Ахмад ибн А’сам ал-Куфи «Книга завоеваний», Баку. 1981 Arxivləşdirilib 2008-06-13 at the Wayback Machine
**Mahmud Nayfalı oğlu Quliyev** (22 iyul 1952, Böyük Mərcanlı, Cəbrayıl rayonu – 7 yanvar 2019) — Cəbrayıl rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2000–2016).

Həyatı
------

Mahmud Quliyev 22 iyul 1952-ci ildə Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı kəndinə anadan olub. 1959–1969-cu illərdə Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı kənd orta məktəbində orta təhsil alıb. 1969–1973-cü illərdə D. Bünyadov adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun Xalq təsərrüfatının planlaşdırılması və iqtisadiyyatı fakültəsində təhsil alıb.

1 avqust 1973-cü il tarixdən 21 may 1976-cı ilə qədər Cəbrayıl Rayon Keyfiyyət Müfəttişliyi idarəsində müfəttiş, 21 may 1976-cı il tarixdən 24 mart 1978-ci ilə qədər Cəbrayıl Rayon Kino Quraşdırma Birliyinin direktoru, 31 mart 1978-ci il tarixdən 25 mart 1982-ci ilə qədər Cəbrayıl Rayon Statistika İdarəsinin rəisi, 25 mart 1982-ci il tarixdən 28 fevral 1986-cı ilə qədər Cəbrayıl Rayon Aqrar İstehsalat Birliyinin baş direktoru vəzifəsində işləyib.

3 aprel 1986-cı il tarixdə yenidən Cəbrayıl Rayon Statistika İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin olunub və 19 mart 1988-ci ilə qədər bu vəzifədə çalışıb. 19 mart 1988-ci il tarixdən 6 oktyabr 1995-ci ilə qədər Cəbrayıl Rayon Tədarük Kontorunun direktoru, 11 yanvar 1996-cı il tarixdən 25 iyul 1996-cı ilə qədər Rayonlararası Quraşdırma-Tikinti İstehsalat Birliyinin 19 saylı Təmir-tikinti Trestinin müdiri, 16 iyun 1997-ci il tarixdən 25 may 1998-ci ilə qədər "Dövlətqaçqınkom"un Nəzarət-təftiş İdarəsində aparıcı təftişçi-mühasib, 26 may 1998-ci il tarixdən 18 dekabr 2000-ci il tarixədək isə Bakı şəhər Ekologiya Komitəsinin Abşeron Gil adası Yasaqlığı İdarəsinin rəisi vəzifəsində işləyib.

Azərbaycan Prezidentinin 18 dekabr 2000-ci il tarixli 593 nömrəli sərəncamı ilə Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsinə təyin edilmiş və 3 mart 2016-cı il tarixli sərəncamı ilə həmin vəzifədən azad edilmişdir.

2000-ci ilin yanvar ayından Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü idi.

7 yanvar 2019-cu ildə səhər saatlarında vəfat edib.

Mükafatları
-----------

12 iyul 2012-ci ildə Azərbaycan Respublikasında dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətinə görə Respublika Prezidenti tərəfindən Mahmud Nayfalı oğlu Quliyev 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilənlərin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  "M.N.Quliyevin Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". president.az. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet saytı. 2017-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 mart 2016.
2. ↑  "Keçmiş icra başçısı vəfat edib". 2020-11-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-07.
3. ↑  "M.N. Quliyevin 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 iyul 2012-ci il tarixli Sərəncamı" (az.). president.az. 12 iyul 2012, 18:40. 2021-05-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-06.

Xarici keçidlər
---------------

1. Yerli kadr
2. İcra hakimiyyətinin başçısı Quliyev Mahmud Nayfalı oğlu
Endogen proseslər "Hipogen" proseslər olaraq da bilinən, daxili mənşəli proseslərdir. Başqa sözlə, bunlar yer qabığından əmələ gələn və buna görə də endogen adlandırılan proseslərdir. Bu proseslər planet daxilində baş verir və Yerə xas olan və xarici təsirlərdən az təsirlənən qüvvələr tərəfindən idarə olunur.

Bu proseslər zəlzələ, qitələrin, okean vadilərinin və dağ zirvələrinin yüksəlməsi və inkişafı, vulkanik aktivliyin yaranması, əvvəlcədən mövcud olan süxurların metamorfizmi, yer qabığının deformasiyası və yer dəyişdirməsi kimi hadisələrə və daha çoxuna səbəb olur.

Bu proseslərin yaratdığı geomorfik xüsusiyyətlər ekzogen proseslərin işləmə mərhələsini təmin edir. Mənşəyini endogen bir prosesə borclu olan bütün xüsusiyyətlər ekzogen proseslər tərəfindən daim dəyişdirilir.

Endogen proseslərə əsasən qabığın istilik enerjisi səbəb olur. Bu istilik enerjisi radioaktiv elementlərin çürüməsindən və cazibə fərqliliyindən qaynaqlanır. Ən vacib endogen proseslərdən bəziləri bunlardır:

### Zəlzələlər

Dalğaların hərəkətindən qaynaqlanan və yerin səth təbəqələrindən ötürülən, zəif bir titrəmədən binaları silkələməyə və yerdəki çatlar yaratmağa qadir olan vəhşi bir hərəkətə qədər ötürülən bir enerji növüdür.

### Tektonik hərəkətlər

Yer qabığının tektonik hərəkəti müxtəlif formalara malikdir və böyük mürəkkəbliyi ilə xarakterizə olunur. Yer qabığının geoloji tarixində süxurlar qırışmış, üst-üstə basılmış, çatlamış və s.

Yer səthinin hissələrinin yüksəldilməsinə və ya qurulmasına gətirib çıxaran tektonik prosesə diastrofizm deyilir və ekzogen prosesin nəticədə Yerin quru sahələrini dəniz səviyyəsinə endirməsinin qarşısını alır.

### Vulkanizm

Maddənin Yerin daxili hissəsindən püskürmə şəklində səthə ötürüldüyü fenomendir. Yerin dinamik təbiətinin ən vacib təzahürlərindən biridir.

Magmatik materialın səthə axıdılması müxtəlif vulkanik strukturlar meydana gətirdiyi və / və ya səthdən axan prosesi vulkanizm adlanır.

Bəzən yuxarıdakı magma səthə çatmır və müxtəlif dərinliklərdə soyuyur, intruziv və ya pluton adlanan nizamsız formalı magmatik cisimlərə səbəb olur.

Fenomen intruziv magmatizm kimi tanınır. Müdaxilələr topoqrafik xüsusiyyətlərdən birbaşa cavabdeh olmasa da, Yerin üst qabığında mövcudluğu ekzogen proseslər nəticəsində əmələ gələn ərazinin topoqrafik xüsusiyyətlərini çox təsir edə bilər.

Həmçinin bax
------------

* Ekzogen proseslər
**Xanış adası** (ərəb dilində:جزر هانيش‎‎) — Qırmızı dənizdə arxipelaq. Onun adalarının çoxu Yəmənə məxsusdur, lakin 1995-1998-ci illərdə bu adalara Eritreya da iddia etmişdir.

Coğrafiyası
-----------

Arxipelaq üç böyük adadan və çoxlu xırda adalardan ibarətdir. Ən böyük ada - Zukar adası (Sahəsi - 120 kv. km.-dir) arxipelaqın şimalında yerləşir. İkinci böyük ada olan Əl-Xaniş-əl-Kabir (Great Ḩanīsh) adası (sahəsi - 116 km. km.-dir) isə arxipelaqın cənubunda yerləşir. Bu iki adanın arasında Əl-Xaniş-əl-Saqir (Little Ḩanīsh) adası və bir neçə kiçik ada yerləşir.

Tarixi
------

1923-cü ilədək Xaniş adasına Türkiyə iddia etmişdir.Həmin vaxtdan 1941-ci ilədək Xaniş arxipelaqı İtaliya müstəmləkəsi olan Eritreyanın idarəsi altında olmuşdur.

1941-ci ildə İtaliyanın müstəmləkə ordusu məğlubiyyətə uğradıqdan sonra Britaniya ordusu Eritreya üzərində protektoratlığını elan etdi. 1970-ci illərdə Xaniş adasına sahib olmaq üçün Eritreyanın da öz tərkibinə daxil edən Efiopiya və Yəmən mübarizə aparmışlar.

Efiopiya Xaniş arxipelağını ələ keçirməyə daha çox can atırdı, çünki, Eritreyanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan qüvvələr Xaniş və Zukar adalarından Efiopiya ordusuna hücum etmək üçün hərbi baza kimi istifadə edirdilər.

1993-cü ildə Eritreya müstəqillik əldə etdi və 1995-ci ildə arxipelaq üzərində oz suverenliyini təmin etməyə cəhd göstərdi. Bu Xaniş adası ətrafında böhranın yaranmasına səbəb oldu. Beynəlxalq Haaqa məhkəməsi tərəfindən aparılan uzunmüddətli araşdırmalardan sonra 1998-ci il 9 oktyabr tarixli məhkəmə qərarına əsasən Yəmən arxipelaqın ən iri adaları üzərində tam mülkiyyət hüququ aldı, Eritriyaya isə cənub-qərbdəki adalar verildi..

Xarici keçid
------------

* Юрченко В. П. О ситуации в районе Красного моря
* Газета «Коммерсантъ»: Острова раздора

İstinad
-------

1. ↑  *Killion, Tom.* Historical Dictionary of Eritrea. The Scarecrow Press. 1998. ISBN 0-8108-3437-5.
2. ↑  "International Maritime Boundary". 2006-07-17. 2005-07-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-04.
**Xankəndi kurqanları** — Xankəndi şəhərinin şimalında, Xocalı ilə həmsərhəd ərazidə yerləşən kurqanlar.

Burada 12 kurqan var idi. Kurqanların tarixi eradan əvvələ gedib çıxırdı. Bu da burada qədim yaşayış yeri olmasının əsas sübutu idi. Kurqan anlayışı ilk dəfə türk xalqları tərəfindən başa düşülüb. Kurqanlar 1970-ci ildə üzə çıxarılıb.Əkin əkmək məqsədi ilə bura gələn bir neçə insan tərəfindən kurqanlar tapılmışdır. Bu xəbəri eşidən Xankəndi Tarix-Memorial İnistutunun dosientləri, müəllimləri buraya gəlmiş və həqiqətən də bu kurqanların çox qədim olduğunu sübut etmişlər. Hazırda 7 kurqanın vəziyyəti stabildir. 

Hündürlüyü 1,5 m, diametri 24 m olan 119№-li kurqanın təpəsi bir qədər dağılmışdır. Kurqanın altındakı ən qədim torpaq qəbir olduqca pis qalmışdı. Üstündə düzəldilmiş dairəvi planlı meydança novşəkilli oyuqla əhatələnmişdir. Onun şimal-şərq tərəfdəki girişi böyük daş plitə ilə örtülmüşdür. Girişin sağ tərəfində insan skeletinə rast gəlinmişdir. Diametri 4,5 m olan dairəvi meydançada 36 böyük və kiçik yaşlı insan skeleti qeydə alınmışdır. Skeletlər bükülü, oturaq, uzadılmış, vəziyyətdə müxtəlif istiqamətlərə yönəldilmişdir. Мərkəzi hissədə arxası üstə uzadılmış böyük insan skeleti aşkar edilmişdir. Onun ətrafında daş toppuz, tunc nizə ucluğu, iki daş həvəng tapılmışdır. Qəbirin cənub-şərq hissəsində altı daş ox ucluğuna, 5 sümük iy başlığına, şimalında isə pasta muncuqların qızıl piləklərinə və altı daş asmaya rastlanmışdır. Bundan başqa qəbirdən 22 ədəd əzilmiş gil qab tapılmışdır. Onlar toxuma karkas üzərində hazırlanmışdır. Kollektiv dəfnlə seçilən bu qəbir gil məhlulla bərkidilmiş çay daşları ilə qapadılmışdır. Bu təbəqədən üstdə Son tunc dövrünə aid kollektiv dəfn qeydə alınmışdır. Burada aşkar olunan 125 №-li kurqan həcmcə kiçikdir. O da birinci kurqan kimi üç təbəqəlidir. İlk Tunc dövrünə aid kollektiv dəfndən yalnız bükülü vəziyyətdə, sol yanı üstə olan bir skelet qalmışdır. Onun baş və ayaq tərəfində keçi skeletinə rast gəlinmişdir. Yaxınlıqda daş toppuz, tunc nizə ucu, çaxmaqdaşından 5 ox ucluğu, qızıl təbəqədən asma, daş həvəng, 30 obsidian parçası, 1 nukleus və gil qab parçaları aşkar olunmuşdur.

Son aqibəti
-----------

Hazırda bu kurqanlar ermənilər tərəfindən məhv olunmaqdadır. Kurqanların bir neçəsi sökülüb və üstündə yaxşı tanıdığımız "Xankəndi aeraportu"nun yenidən qurulması işləri gedib.

Mənbə
-----

Qasım Qırxqızlı. Əsrin faciəsi. Xocalı. Bakı: 1999.
**Endo Kinsuke** (遠藤 謹助, *Kinsuke Endo*?, 31 mart 1836, Çoşu hanı[d] – 13 sentyabr 1893) – Yaponiya bürokratı, Çoşu beşliyinin üzvü. O, "müasir Yaponiya sikkəçiliyinin atası" hesab olunur.

Həyatı
------

Endo Kinsuke 1836-cı ildə Çoşu hanında doğulmuşdur. 1863-cü ildə təhsil almaq məqsədilə İngiltərəyə göndərilmiş Çoşu beşliyinin tələbəsi olmuşdur. O, London Universitet Kollecində kimya, geologiya, mineralogiya təhsili almışdır. 1866-cı ildə Yaponiyaya qayıtmışdır. Meyci islahatından sonra 1870–1893-cü illərdə Yaponiya Sikkəçilik Bürosunda işləmişdir. 1874-cü ildə Sikkəçilik Bürosu yeni texnikalardan istifadə etmək üçün əcnəbilərlə razılaşanda Endo bürodan ayrılmışdır. Lakin büro 1875-ci ilin yanvarında doqquz əcnəbini işdən çıxardıqdan sonra qayıtmışdır. 1881-ci ildə Osaka Sikkəçilik Bürosunun direktoru olmuş, əcnəbi mütəxəssislərin köməyi olmadan Qərb üslubunda olan yapon sikkələrinin kəsilməsinə nail olmuşdur.

1883-cü ildə Osaka Sikkəçilik Bürosunun ərazisindəki sakura ağaclarının ictimaiyyət üçün əlçatan olmasını təklif etmişdir. Bu yer daha sonra Osakanın əsas hanami yerlərindən birinə çevrilmişdir. 1886-cı ildə Britaniya admiralı Corc Kinq Yaponiyanı ziyarət edəndə Endo onun üçün tərcüməçilik etmişdir.

Xatirəsi
--------

1993-cü ildə London Universitet Kollecində Çoşu beşliyi üçün quraşdırılmış xatirə lövhəsində Endo Kinsukenin də adı var.

Qeydlər
-------

1. ↑  Müasir Yamaquçi prefekturası.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  "Endo Kinsuke". Japanese Wiki Corpus (ingiliscə). 2022-12-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 dekabr 2022.
2. 1 2  "The Father of the Modern Japanese Mint: Kinsuke Endo" (ingiliscə). Yaponiyanın Birləşmiş Krallıqdakı səfirliyi. 13 iyun 2013. 2022-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 dekabr 2022.
3. 1 2  *Inuzuka, Takaaki; Laurie, Haruko.* "The Chōshū Five". Alexander Williamson: A Victorian Chemist and the Making of Modern Japan (ingiliscə). 2021: 28–51. doi:10.2307/j.ctv1fj84dv.8.  (#accessdate\_missing\_url)
4. ↑  "Japanese students at UCL". London Remembers (ingiliscə). 2022-12-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 dekabr 2022.

| ⛭Çoşu beşliyi |
| --- |
| 
* İto Hirobumi
* İnoe Kaoru
* Yamao Yozu
* Endo Kinsuke
* İnoe Masaru

 |
**Erməni cırhavucu** (*lat.* Pastinaca armena) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin çətirkimilər fəsiləsinin cır havuc cinsinə aid bitki növü.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik, qısa tükcüklü bitkidir. Gövdəsi düz, budaqlanan, hündürlüyü (14) 30–50 sm-dir. Kökətrafı və aşağı gövdə ətrafı yarpaqlar saplaqlı, lələkvari bölümlü, bölümləri enli yumurtavari, iti və ya küt dişli, yuxarı bölüm adətən dərin üçbölümlü; yuxarı yarpaqlar oturaq, bölümləri qismən daha bölümlü, ən yuxarı yarpaqlar sapvari bölümlüdür. Ləçəkləri sarı rənglidir. Meyvələri çılpaq və ya zəif tüklü, enli ovalvari, 5–6 mm uzunluqda, 4–5 mm enindədir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın qərbində və şərqində, Quba rayonu ərazisində orta dağ qurşağından alp qurşağına kimi yayılmışdır. Çəmənlərdə və dağ meşə kənarında bitir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4346672
* Wikispecies: Pastinaca armena
* EoL: 51620464
* GBIF: 6026900
* GRIN: 467055
* iNaturalist: 551772
* IPNI: 845654-1
* NCBI: 63022
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:845654-1
* Tropicos: 1700481
* WFO: wfo-0000391672

 |
**Bunqe dağdağanı** (*lat.* Celtis bungeana) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin çətənəkimilər fəsiləsinin dağdağan cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbiətdə növün arealı Çinin mərkəzi və şəmal rayonlarını, Koreya yarımadasını əhatə edir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1,5 m olan kol və ya şarşəkilli, enli və sıx çətirli ağacdır. Qabığı açıq-boz və hamardır. Yarpaqları yumurtavari və ya uzunsov yumurtavari, uzunluğu 4-8 sm, orta hissədə mişarvari-dişli, yumru bünövrəli, ucu biz, açıq-yaşıl, üstü parlaqdır. Hər iki tərəfdən çılpaqdır, saplaqların uzunluğu 5-10 mm-dir. Meyvələri şarşəkilli, qara-qırmızı, diametri 6-7 mm-dir.

Ekologiyası
-----------

Şaxtaya, quraqlığa davamlıdır, daşlıq yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda, Lənkəranda mədəni halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada istifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1009478
* Wikispecies: Celtis bungeana
* EoL: 2872436
* EPPO: CETBU
* FoC: 200006309
* GBIF: 7141664
* GRIN: 9759
* iNaturalist: 601632
* IPNI: 851012-1
* ITIS: 897061
* IUCN: 147508967
* NCBI: 198263
* Plant List: kew-2708196
* PLANTS: CEBU2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:851012-1
* Tropicos: 50064829
* WFO: wfo-0000593453

 |
Hind-Çin İttifaqı daxilində Tonkin protektoratı.
**Bakbo** (vyet. Bắc bộ), həmçinin **Tonkin** (*fr.* Le Tonkin) — Vyetnamda tarixi və coğrafi region. Vyetnamın ən şimal və geniş hissəsidir

Tarixi
------

Bakbo Fransa Hind-Çini dövründə general Eduard Jamon komandanlığı altında Fransa ordusu tərəfindən fəth edilmiş və "Tonkin protektoratı" adlandırılmışdır.

1954-cü ildə Cenevrə razılaşmasının nəticələrinə görə, Tonkin və Annamın şimal hissəsi (17-ci paralelə qədər) Şimali Vyetnamın (VDR) bir hissəsi olmuşdur. 1964-cü ilin avqustunda ABŞ-nin Vyetnam müharibəsinə açıq müdaxiləsinin başlanmasının səbəblərindən biri Tonkin körfəzi olayı adlanan hadisə idi. Burada ABŞ və Şimali Vyetnam donanmalarının iştirak etdiyi iki epizod baş tutmuşdur.

Hal-hazırda Bakboya Vyetnamın 16 əsas inzibati vahidi, o cümlədən 14 vilayət, Hanoy və Hayfonq şəhərləri daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Pierre Brocheux et Daniel Hémery, Indochine : la colonisation ambiguë 1858-1954, La Découverte, 2004, p. 78-81
2. ↑  *L'Indochine française pendant la Seconde Guerre mondiale* Arxivləşdirilib 2012-02-05 at the Wayback Machine, Jean-Philippe Liardet
1929-1932-ci illərdə dünyanın əsas dövlətlərini iqtisadi böhran bürüdü. Dünya iqtisadi böhranı bütün ölkələrdə həyat səviyyəsinin aşağı düşməsinə və işsizliyin artmasına səbəb oldu. Bu dövrdə işsizlərin sayı 30 milyon nəfərə çatmışdı. Dünya iqtisadi böhranı şəraitində böyük dövlətlər arasında ziddiyətlər kəskin xarakter aldı. I Dünya müharibəsində məğlub olan dövlətlər təzminat ödəməkdən açıq şəkildə imtina edirdilər. Onlar müharibədən sonrakı vəziyyəti öz xeyirlərinə dəyişdirməyə çalışırdılar.

Dünya iqdisadi böhranı dəniz yollarına sahib olmaq uğrunda gedən mübarizəni kəskinləşdirdi. Vaşinqton konfransı linkornların və zirehli gəmilərin tikintisini məhdudlaşdırırdı. Belə şəraitdə hərbi-dəniz gəmilərinin digər növlərinin tikintisi uğrunda rəqabət gücləndi. Bu sahədə geniş maliyyə imkanları olan ABŞ xüsusi proqramlar həyata keçirirdi. Maliyyə cəhətdən kifayət qədər imkanları olmayan İngiltərə Yaponiya ilə yaxınlaşaraq ABŞ-nin planlarına mane olmağa çalışırdı.

İri dövlətlər arasında yaranan bu ziddiyətləri həll etmək üçün Londonda konfrans çağırıldı. 1931-ci il yanvarın 21-dən aprelin 22-dək davam edən konfransda Vaşinqton konfransında hərbi-dəniz sazişini imzalayan 5 dövlət - ABŞ, Böyük Britaniya, Yaponiya, Fransa və İtaliya iştirak edirdi. Konfransda dəniz məsələsində Fransa-İtaliya arasında baş verən ziddiyyətlər nəticəsində onlar arasında saziş imzalanmadı.

Konfransın qərarları yalnız İngiltərə, ABŞ və Yaponiyaya aid edildi. Bu 3 dövlət öz aralarında hərbi-dəniz gəmilərinin həcminin həddini müəyyənləşdirdilər. Konfransda İngiltərə böyük uğur əldə edə bilmədi. Yaponiya isə İngiltərə və ABŞ arasında olan ziddiyyətlərdən istifadə edərək istəyinə nail oldu. Kreyserlərə dair bölgü 5:5:3 qəbul edildi. Böyük kreyserlərin həcmi ABŞ üçün 18, Böyük Britaniya üçün 15 və Yaponiya üçün 12 müəyyənləşdirildi. London dəniz konfransı 3 dövlət arasında donanma sahəsində münasibətləri tənzimləsə də, onlar arasında xeyli mübahisəli məsələlər qaldı.

Mənbə
-----

* Текст договора  (ing.)
* Arxivləşdirilib 2008-06-22 at the Wayback Machine  (rus.)
**Orucov Səfqulu Əziz oğlu** — azərbaycanlı mühəndis, Xəzər dənizində ilk üzən qurğunu Hollandiyadan gətirən mühəndislər dəstəsinin rəhbəri.

Həyatı
------

Səfqulu Orucov 5 sentyabr 1930-cu ildə Bərdə rayonunun Qaradırnaq kəndində anadan olmuşdur. 1955-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunu (indiki Neft Akademiyası) dağ-mədən mühəndisliyi ixtisası üzrə bitirdikdən sonra "Xəzərdənizneftkəşfiyyat" trestinin 1 №-li Qazma Kontorunda əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1976-cı ilədək həmin trestdə müxtəlif vəzifələrdə çalışmış, qazmaçı köməkçisindən baş mexanik vəzifəsinədək yüksəlmişdir.

1970-ci ildə V.İ.Leninin anadan olmasının "100 illiyi" münasibətilə əməkdə fərqlənməyə görə medalla təltif edilmişdir. 1967-ci ildə Hollandiyada və AFR-də, 1980-ci ildə Yaponiyada, 1985-ci ildə isə Polşa Xalq Respublikasında xidməti ezamiyyətlərdə olmuşdur. 1988-ci ildə Sualtı-Texniki İşlər və Dənizin Neftlə Çirklənməsindən Mühafizəsi üzrə İxtisaslaşdırılmış İdarəsinə (indiki XDDQXİİ) rəis təyin edilmişdir. Xəzər dənizində ilk üzən qurğunu Hollandiyadan gətirən mühəndislər dəstəsinin rəhbəri olmuşdur. Dənizdə neft çıxarılması ilk dəfə SSRİ-də 1947-ci ildə Xəzər dənizindəki Neft daşlarında həyata keçirilmişdir. Lakin 1967-ci ilə kimi Xəzər dənizinin 30 metrə qədər dərinliyinə dəmir özəl atıb onun üzərinə qüllə qoymaqla dərinliyi 3 000 metrə qədər olan neft quyuları qazılırdı. Bu əməliyyat uzun vaxt tələb edirdi.

1967-ci ildə SSRİ Neft Nazirliyi Hollandiya dövləti ilə müqavilə bağlayaraq dənizin 70 metr dərinliyinə özəl atıb dərinliyi 7 000 metrə qədər olan neft quyuları qazmaq üçün üzən qazma qurğusu almışdır. Bu qurğunun hazırlanmasında bir çox dövlətlər, o cümlədən AFR, İngiltərə, Fransa, Yaponiya, İsveçrə iştirak etmişdir.

Üzən qazma qurğusuna "Xəzər" adı verilmişdir. Səfqulu Orucov 1967-ci ildən 1971-ci ilə kimi "Xəzər" qurğusunun rəisi olaraq Xəzər dənizinin 7 000 metrə qədər dərinliyində neft və qaz yataqlarının aşkarlanması işində iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ağalar İbrahimov. Sualtı dünya. Bakı: "Ozan", 2005, səh.116-117.

Mənbə
-----

* Ağalar İbrahimov. Sualtı dünya. Bakı: "Ozan", 2005, səh.152
**Tüpürcək** və ya **ağız suyu** ― tüpürcək vəzilərinin ifraz etdiyi şəffaf, yapışqanvarı sekret. İnsanın və bir çox heyvanların tüpürcəyi qarışıq olub, 3 cüt iri və çoxlu xırda tüpürcək vəzilərindən ifraz edilir.

Tüpürcəyin 98,5—99,5%-ni su, qalanını duzlar və bərk maddələr təşkil edir. Tüpürcək zəif qələvi (pH—5,6—7,6) reaksiyaya malikdir; yenidoğulmuşlarda (ilk illər) böyüklərə nisbətən turş reaksiyalıdır. Tüpürcəyin tərkibindəki fermentlər polisaxaridləri monosaxaridlərə qədər parçalayır.

| Maddə | Tərkibi |
| --- | --- |
| Su | 994 q/l |
| Zülallar | 1,4—6,4 q/l |
| Selik | 0,9—6,0 q/l |
| Xolesterin | 0,02—0,50 q/l |
| Qlükoza | 0,1—0,3 q/l |
| Amonium | 0,01—0,12 q/l |
| Sidik turşusu | 0,005—0,030 q/l |
| Natrium duzları | 6—23 mmol/l |
| kalium duzları | 14—41 mmol/l |
| Kalsium duzları | 1,2—2,7 mmol/l |
| Maqnezium duzları | 0,1—0,5 mmol/l |
| Xlorid | 5—31 mmol/l |
| Hidrokarbonatlar | 2—13 mmol/l |
| Sidik cövhəri | 140—750 mmol/l |

Tüpürcək vəziləri
-----------------

İnsanda dörd ədəd iri və minlərlə xırda tüpürcək vəzisi vardır.

Qusmadan bir neçə saniyə əvvəl tüpürcək vəziləri böyük ölçüdə ağız suyu ifraz edir ki, mədə turşusu dişlərə ziyan verməsin.
**Səfərabad məhəlləsi** — Gəncənin nisbətən cavan məhəllələrindən biri. Məhəllə, Qəmbər Hüseyinli, Leytenant Şmidt, Ağa Mirzə Həmidov, Nizami küçəsinin Atatürk prospekti ilə Qızıl Əskər küçəsi olan hissəni əhatə edirdi. Səfərabad məhəlləsi qərbdən Toyuqçular məhəlləsi, şimal qərbdən Zeynal bəy və Həsən bəy Ağa Həsən oğlanlarının bağ yerləri Haxlı məhəlləsi şimaldan Tatabad məhəlləsi şərqdən Sofulu məhəlləsi cənubdan Qala düzü ilə əhatələnib.

Haqqında
--------

Səfərabad - Səfər tərəfindən əsası qoyulmuş kənd, yaşayış yeri deməkdir. Məhəllənin adı buzxanaçı Səfər adlı bir şəxsin şərəfinə qoyulub. Onun bu ərazidə böyük bağları var imiş. Səfərabad məhəlləsində 1804-cü ilin mayında 23 ev 73 nəfər (38 kişi + 35 qadın) adam yaşayırdı. 1916-cı ildə isə bu rəqəm müvafiq olaraq 45 və 160 idi. Burada keçmiş məhəllə qəbiristanlığında yerləşən Hacı Seyyid Bağır ağa Müctəhidzadənin qəbir abidəsi və Səfərabad məscidi də yerləşir. Nəsib bəy, Həmid bəy Yusifbəylilər, Çingiz Cuvarlı kimi şəxsiyyətlər Səfərabad məhəlləsində yaşayıblar. Məhəllənin qəbiristanlığı sovet hakimiyyəti illərində dağıdılıb.

Həmçinin bax
------------

* Aşıqlar məhəlləsi
* Səfərabad məscidi
* Səfərabad qəbiristanlığı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Fərrux Əhmədov.* Gəncənin tarix yaddaşı. Bakı: Şirvannəşr. 1998. səh. 139-140.

Xarici keçidlər
---------------

* Gəncə adlı salnamə - Səfərabad məhəlləsi / Kəpəz Tv

| ⛭Gəncənin məhəllələri |
| --- |
| Ağalmas məhəlləsi  • Bala bağban məhəlləsi  • Cuhudlar məhəlləsi  • Çaylı məhəlləsi  • Daş körpü məhəlləsi  • Dəmirçilər məhəlləsi   • Dördyol məhəlləsi  • Əttarlar məhəlləsi  • İmamlı məhəlləsi  • Qazaxlar məhəlləsi  • Qırıxlı məhəlləsi  • Qızılhacılı məhəlləsi  • Mollacəlilli məhəlləsi  • Ozan məhəlləsi  • Səfərabad məhəlləsi  • Sofulu məhəlləsi  • Şahsevənlər məhəlləsi  • Xəlfəli məhəlləsi  • Tapqışlaq məhəlləsi  • Tatabad məhəlləsi  • Toyuqçu məhəlləsi  • Zərrabi məhəlləsi |  |