recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Purpur söyüd** (*lat.* Salix purpurea) — bitkilər aləminin malpigiyaçiçəklilər dəstəsinin söyüdkimilər fəsiləsinin söyüd cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İlk dəfə Cənubi Avropadan təsvir edilib. Skandinaviya, Atlantik və Orta Avropada, Aralıq dənizyani ölkələrində, Şimali Afrikada, Yaponiyada, Çində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2–3 m olan koldur. Budaqları nazik, zərif, elastik, çoх vaхt qırmızıtəhərdir. Qabığı üst tərəfdən tünd qırmızıdır, bəzən üzərində göyümtül toz ləkəsi olur, qabığının iç tərəfi limonaoхşar sarıdır. Yarpaqları qısa saplaqlı, növbəli düzülüşlü, uzunluğu 3–6 sm, eni 1–1,5 sm, ensiz tərsinə yumurtavari və ya tərsinə neştərvari, yanları bütöv və ya qabaq tərəfdən narın sivri mişardişlidir. Cavan yarpaqları tüklüdür, sonralar çılpaqlaşır, üst tərəfdən göyümtül-yaşıl və ya bozumtul-yaşıldır. Yarpaqaltlıqları хətvari-neştərşəkilli olub, erkən töküləndir. Tumurcuqları хırda, 3–5 mm uzunluğunda, budağa sıхılmış vəziyyətdə, qırmızı-qonur rəngli, çılpaqdır. Çiçəkaltı pulcuqları ovalşəkilli, tüklüdür. Erkəkcikləri 2-dir, saplaqları ilə birləşib erkəkcik şəklini almışdır, təpəsində qırmızı rəngli dördyuvalı tozluqlar vardır, telləri tüklüdür. Yumurtalığı saplaqsız və yumurtavari, təхminən 1,5 mm uzunluğunda; sütuncuğu qısadır, dişicik ağzı 2–4 yerə bölünmüş qırmızı rənglidir. Mart-aprel aylarında çiçək açır, may-iyun aylarında meyvə verir.

Ekologiyası
-----------

İşıqsevən və torpağa az tələbkar bitkidir. İşıqsevən mezofitdir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük və Kiçik Qafqaz, Talış və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Abşeronda yaşıllaşdırma geniş istifadə edilir.

Sinonimləri
-----------

### Homotipik sinonimləri

* *Knafia purpurea* (L.) Opiz
* *Salix helix var. purpurea* (L.) Lej.
* *Salix monandra* Ard.
* *Salix monandra var. purpurea* (L.) Boenn.
* *Vetrix purpurea* (L.) Raf.

Yarımnövləri
------------

* *Salix purpurea subsp. eburnea* (Borzì) Cif. & Giacom. ex S.Pignatti
* *Salix purpurea f. gracilis* Wimm.
* *Salix purpurea subsp. leucodermis* Yalt.
* *Salix purpurea subsp. purpurea*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1017.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q39708
* Wikispecies: Salix purpurea
* APDB: 153371
* APNI: 171840
* BioLib: 38940
* BOLD: 125731
* Calflora: 9411
* EoL: 584242
* EPPO: SAXPU
* EUNIS: 182526
* FNA: 242417203
* GBIF: 5372800
* GRIN: 32752
* iNaturalist: 54849
* IPA: 11592
* IPNI: 778616-1
* IRMNG: 10587301
* ITIS: 22574
* IUCN: 203471
* MichiganFlora: 2639
* NBN: NBNSYS0000003863
* NCBI: 77065
* NSWFlora: Salix~purpurea
* NZOR: 9f623402-2370-47e2-a34a-6d10cc37ab0f
* NZPCN: 2979
* PalDat: Salix\_purpurea
* PFI: 223
* Plant List: kew-5003498
* PLANTS: SAPU2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:301321-2
* Tropicos: 28300187
* VASCAN: 9149
* VicFlora: d85b3841-fbbd-480b-ab82-79d96b44df74
* WisFlora: 7620
* WFO: wfo-0000930408

 |
Aqrometeorologiyada ərazinin istilik potensialını və kənd təsərrüfatı bitkilərinin istiliyə olan təlabatını ifadə etmək üçün **cəm temperatur**lardan istifadə edilir. İlk dəfə olaraq Reomyur 1734-cü ildə bitkilərin istiliyə olan təlabatını cəm temperaturlar göstəricisi ilə vermişdir.

Fəal temperatur
---------------

Keçmiş SSRİ- də iqlimin termik ehtiyatlarını kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün qiymətləndirərkən Q. T. Selyaninov ilk dəfə 100C- dən yuxarı temperatur cəmlərindən istifadə etmiş və belə temperaturları fəal temperaturlar adlandırmışdır. Onlar kənd təsərrüfatı bitkilərinin fəal vegetasiya dövründə istiliklə təminat göstəricisidir. Müəyyən hədlərdən yuxarı fəal temperatur cəmləri histoqram üsulu ilə hesablanır.

Effektiv temperatur
-------------------

Bitkilərin istiliyə olan təlabatı effektiv temperaturlar cəmi vasitəsilə də ifadə olunur. Belə temperaturlar cəmi orta sutkalıq temperaturdan hər bir bitkinin bioloji minimumuna uyğun temperaturun çıxılaraq toplanması ilə alınır. Respublikamızda bir çox bitkilər üçün belə temperaturlar cəmi bütövlükdə vegetasiya dövrü və onun ayrı- ayrı hissələri üçün Ə. C. Əyyubov tərəfindən hesablanmışdır. Belə temperaturlar cəmi də orta aylıq temperaturun illik gedişi qrafikinə əsasən hesablanır.

Həmçinin bax
------------

* temperatur
* Temperatur inversiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan SSR- in aqroiqlim atlası, Bakı, 1993
2. ↑  Rəhimov M. K. Gözlənilən iqlim dəyişmələrinin Böyük Qafqazın cənub yamacının aqroiqlim ehtiyatlarına təsirinin qiymətləndirilməsi. C.ü.f.d dissertasiyasının avtoreferatı, Bakı. 2012
3. ↑  Azərbaycan SSR- in aqroiqlim atlası, Bakı, 1993
4. ↑  Rəhimov M. K. Gözlənilən iqlim dəyişmələrinin Böyük Qafqazın cənub yamacının aqroiqlim ehtiyatlarına təsirinin qiymətləndirilməsi. C.ü.f.d dissertasiyasının avtoreferatı, Bakı. 2012
5. ↑  Azərbaycan SSR- in aqroiqlim atlası, Bakı, 1993
6. ↑  Rəhimov M. K. Gözlənilən iqlim dəyişmələrinin Böyük Qafqazın cənub yamacının aqroiqlim ehtiyatlarına təsirinin qiymətləndirilməsi. C.ü.f.d dissertasiyasının avtoreferatı, Bakı. 2012
**Anna Apostolaki** (*yun.* Άννα Αποστολάκη; 1880, Marqarit[d], Krit – 1958) — Yunanıstan arxeoloqu və muzey kuratoru. Əvvəlcə kurator, daha sonra Milli Dekorativ Sənət Muzeyinin direktoru vəzifələrində çalışan Anna Yunanıstanda ilk peşəkar arxeoloq qadın hesab olunur. Doktorluq dərəcəsi ilə məzun olan ilk qadınlardan biri olan Anna həm də Afina Arxeologiya Cəmiyyətinin ilk qadın üzvü və Xristian Arxeologiya Cəmiyyətinin ilk üzvlərindən idi. O, qədim tekstil sahəsində mütəxəssis idi və qədim naxışların və Yunanıstanın toxuculuq ənənələrinin qorunmasını təkcə qadınların ənənəvi işini dəstəkləmək deyil, həm də Yunanıstanın tarixinin müharibələrarası dövründə yunan millətçiliyini gücləndirmək üçün bir vasitə kimi görürdü.

Həyatı
------

Anna Apostolaki 1880-ci ildə o vaxtlar Osmanlı imperiyasının, indi isə Yunanıstanın bir hissəsi olan Krit adasında, Retimno vilayətində Marqarit şəhərində anadan olub. Atası əslən Elefterna şəhərindəndir. Osmanlı hakimiyyətinə qarşı yerli üsyanlar ailəsinin Pireyə, oradan da Afinaya qaçmasına səbəb olmuşdu. O, "Təhsilin Dostları Cəmiyyəti" tərəfindən idarə olunan "Arsakion" adlı qız məktəbində oxumuş və 1899-cu ildə müəllim kimi məzun olmuşdu. Müəllimlik həmin illərdə qadınların yiyələnə biləcəyi bir neçə peşədən biri idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Άννα Αποστολάκη // .
2. 1 2  Hatzidakis, 1959. səh. 159
3. 1 2 3  Florou, 2016
4. 1 2 3  Ladia, 2015
5. ↑  Allman, 2021
**Məhəmməd ibn Əbdülvahab** və ya **İbn Əbdülvahab** (tam adı:*Məhəmməd ibn Əbdülvahab Nəcdi*; 1703[…] – 22 iyun 1792) – XVIII əsrdə yaranmış sələfi cərəyanının qurucusu.

Həyatı
------

Məhəmməd ibn Əbdülvahab 1695-ci ildə Osmanlı imperiyasının Ərəbistan yarımadasının Nəcd vilayətinin Üyeynə şəhərində dünyaya gəlmişdir.

Təhsili
-------

Atası hənbəli məzhəbli alim və Nəcd vilayətinin qazisi olmuşdur. Məhəmməd hələ uşaqlıqdan təfsir, əqaid və hədis kitablarını oxumağa böyük həvəs göstərmişdir. İlk təhsilini atasından almışdır. Hələ uşaqlıqdan bəzi qayda-qanunları və adət-ənənələri qəbul etməmiş, bunları yenilik adlandıraraq inkar etmişdir. İlkin təhsilini Üyeynədə aldıqda sonra Bəsrə, Zübeyr, Əhsa, və Hüreymilə kimi şəhərlərə səfərlər emişdir. 1719-cu ildə atası Əbülvahab da Hüreymiləyə gəlmiş və birikdə yaşamışlar. 1733-cü ildə atası vəfat etmişdir. Məhəmməd atasının vəfatından sonra özünün bir çox yeni fikir və ideyaları ilə məşhurlaşmışdır. Bu dövrdən İbn Əbdülvahabın tərəfdarlarına vəhabi adı verilmişdir. Daha sonra Hüreymilədən öz doğma şəhəri Üyeynəyə qayıtmışdır. Həmin vaxt Üyeynə şəhərinə Osman ibn Həmd rəhbərlik etmişdir. Burada Osman ibn Həmdlə Məhəmməd ibn Əbdülvahab arasında mübahisə baş vermişdir. Və nəticədə İbn Əbdülvahab 1740-cı ildə Üyeynədən Nəcdin başqa bir şəhəri olan Dəriyyəyə köçmüşdür. Həmin dövrdə Dəriyyə şəhərinə Məhəmməd ibn Səud rəhbərlik etmişdir. İbn Səudla İbn Əbdülvahab arasında sıx əlaqələr yaranmışdır. Əvvəllər Dəriyyə şəhərində yoxsulluq və aclıq hökm sürsə də İbn Səud zamanında bu problemlərin hamısı aradan qaldırılmışdır.

Vəfatı
------

Məhəmməd ibn Əbdülvahab 1786-cı ildə Osmanlı imperiyasının tərkibində olan Ərəbistan yarımadasında vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

* Ayətullah Cəfər Sübhani, "Sələfi məzhəbi"

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Cheikh Mohammed Ibn Abd Al Wahab // Babelio (fr.). 2007.
3. ↑  Muhammad ibn Abd al-Wahhab // SNAC (ing.). 2010.
4. ↑  Nəcd Alusi tarixinin xülasəsi, səh. 111–113
5. ↑  Osman ibn Sənəd əl-Bəsri, "Tarixi-Bağdad", səh. 152
6. ↑  
Alusi İbn Bişr Nəcdinin dilindən belə rəvayət edir:
"Mən Dəriyyə əhalisinin ağır güzəran keçirməyinin şahidi olmuşam. Sonralar bu şəhər Səudun vaxtında çox dəyişdi. Camaat çoxlu mal-dövlətə, bəzəkli əşyalara, cins atlara və bahalı paltarlara sahib olmuşdu. Bunu sözlə ifadə etməyə dilin qüdrəti çatmaz. Gözümlə şəhər bazarlarının birində kişilərin bir tərəfdə, qadınların başqa bir tərəfdə olduqlarını gördüm. Bu bazarda qızıl, gümüş, silah, dəvə, qoyun, at və hər növ ərzaq məmulatlarının satıldığının şahidi oldum. Bazarı satıcıların və alıcıların səs-küyü bürümüşdü. Biri "aldım", digəri isə "satdım"–deyə, bal arısı kimi bir-birlərinə dəymişdilər."
"Tarixi-İbn Bişr Nəcdi"
7. ↑  "Tarixül-Məmləkətil-Ərəbiyyatis-Səudiyyə", c. 1, səh. 51

Həmçinin bax
------------

* Vəhabilik

Xarici keçidlər
---------------
**Pasxa yumurtası** (*ing.* Easter Egg) — videooyunlarda, vebsaytlarda, filmlərdə və s. tapıla bilən gizli özəllik, mesaj, sürpriz. "Pasxa yumurtası" termini 1970-ci illərin sonlarında, əsasən videooyun sənayesində yaranmışdır. O vaxtlar tərtibatçılar oyunun kodunda gizli mesajları, bonus səviyyələrini və zarafatları gizlətməyə başlamışdılar. Video oyunların populyarlığı artdıqca, pasxa yumurtaları üçün ov da artdı. Oyunçular, bu gizli qiymətli daşları üzə çıxarmağa qərar verərək, oyunun hər küncünü araşdırmaq üçün saysız-hesabsız vaxt sərf edərdilər.

Kompüterdə
----------

Kompüter proqramının sənədlərdə göstərilməmiş (təsvir olunmamış) gizli hissəsi. "Pasxa yumurtası", adətən, qəribə hərəkətlər ardıcıllığı ilə aktivləşir. Məsələn, WinRAR proqramında menyudan "About WinRAR" bəndini seçib, açılan pəncərədə kitab qalağını çıqqıldatdıqda o, aşağı düşür və bir neçə dəfə qalxıb enir. WinRAR yazısını çıqqıldatdıqda dəniz dalğalanmağa başlayır, bir neçə dəfə çıqqıldatdıqda isə yelkən görünür. Bəzən "yumurtanı" görmək üçün çox mürəkkəb hərəkətlər etmək lazım gəlir və proqramın adi istifadəçisi onu heç zaman yerinə yetirməyəcək. "Pasxa yumurtaları" haqqında informasiya çox zaman İnternetdə yayımlanır. Bəzən "pasxa yumurtaları"na avadalıqlarda da rast gəlmək olur. Məsələn, Hewlett-Packard LaserJet 1100 printerinin alt qapağını açdıqda, interfeys lövhəsində işarələnmiş elementlərlə yanaşı, belə bir yazı da oxumaq olar: "This product is dedicated in memory of our good friend Ming-Zen Kuo" ("Bu məhsul bizim yaxşı dostumuz Min Zen Ko’nun xatirəsinə həsr olunub").

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 251 s.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Giant Bomb |
**"Şoğakn" zavodu** (keçmiş adı: "Kristal" zavodu) — Ermənistanın ən böyük almaz emalı müəssisəsi. Ermənistanda kəsilmiş brilyantların ilk partiyası 1971-ci ilin martında Nor Açində yerləşən "Kristal" fabrikində istehsal edilmişdir. Sonrakı illərdə "Kristal" adı dəyişdirilərək "Dəzgahqayırma", daha sonra 1992-ci ildə "Şoğakn" adlandırılmışdır. Ermənistanda ilk dəfə brilyantlar "Markiz", "Oval", "Armud", həmçinin "Zümrüd", "Baget" və müxtəlif üçbucaq formalarında emal edilmişdir.

Tarixi
------

2000-ci ilin iyul ayında "Şoğakn" zavodu özəlləşdirilmişdir. O, İsrailin böyük almaz emalı korporasiyası "L.L.D. Diamonds" MMC-nin sahibi Lev Levayev tərəfindən satın alınmışdır. 2002-ci ilin sonunda işçilərin sayı 1,200 nəfərə çatdırılmış və məhsuldarlıq ayda 25–35 min karat almaz olmuşdur.

2008-ci ildə "Şoğakn" QSC-nin işinin dayandırıldığı məlum olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  ""ШОГАКН": НОВЫЙ СТАРТ С БОЛЬШИМИ АМБИЦИЯМИ". golosarmenii.am. 2022-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-03.
Heydər Hüseynov Fəlsəfə şöbəsinin tələbələri arasında akademik Aslan Aslanov, AMEA-nın müxbir üzvü Məqsəd Səttarov və b.
**Aslanov Aslan Məhəmməd oğlu** (20 avqust 1925, Ağstafa – 1995, Bakı) — fəlsəfə elmləri doktoru (1974), professor (1976), Azərbaycan Respublikası EA-nın həqiqi üzvü (1989), Əməkdar elm xadimi, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetinin rektoru (1977–1987), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-pezidenti, Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun direktoru (1990–1995).

Haqqında
--------

Aslan Aslanov 20 avqust 1926-cı ildə Ağstafa rayonunda anadan olmuşdur. Məktəbi qurtardıqdan sonra II Dünya müharibəsi illərində müəllim çatışmadığından bir il Ağstafa şəhəri Dəmiryol məktəbində ibtidai sinifdə müəllim işləmişdir. Ali təhsilini 1945–1950-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetində almışdır. O, Tarix fakültəsini Fəlsəfə ixtisası üzrə bitirmişdir.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Aslan Aslanov 1961-ci ildən 1977-ci ilədək Azərbaycan Dövlət Universitetinin "Estetika və etika" kafedrasının müdiri olmuşdur. 1977-ci ildən 1987-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rektoru vəzifəsini icra etmişdir. 1987-ci ilin martında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix, İqtisadiyyat, Fəlsəfə və Hüquq bölməsinin akademik-katibi vəzifəsinə təyin olunan Aslan Aslanov 1995-ci ilədək bu vəzifəni icra etmişdir. O, həm də 1990–1995-ci illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun direktoru olmuşdur.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Aslan Aslanov 1959-cu ildə fəlsəfə doktoru, 1974-cü ildə isə elmlər doktoru elmi dərəcəsini almışdır. O, 1976-cı ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür. Aslan Aslanov 1989-cu ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.

Aslan Aslanov Qərb fəlsəfi-estetik fikrinin məsələlərini tədqiq etmiş, milli mədəniyyətlərin qarşılıqlı zənginləşməsi təsirinin fəal tərbiyəvi mahiyyətinin estetik aspektlərini araşdırmışdır. O, Aristotelin "Poetika"sını və Deni Didronun "Qardaşım oğlu Ramo" əsərini, Corc Bayronun "Gavur", A-Tvardovskinin "Vasili Tyorkin" poemalarını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir və şeir kitablarının müəllifidir.

Aslan Aslanov 1968-ci ildə İsveçdə keçirilən Estetika üzrə VI Beynəlxalq Konqresin iştirakçısı olmuşdur. Eyni zamanda 1970-ci ildə Berlində keçirilmiş VII Beynəlxalq Hegel yubiley Konqresində və 1972-ci ildə Buxarestdə Estetika üzrə VIII Beynəlxalq Konqresdə məruzələrlə çıxış etmişdir.

Kitabları
---------

* "Səni düşünürəm" (1957)
* "Qızlar və bənövşələr" (1961)
* "Nəğməli günlərim" (1985)

Vəfatı
------

Aslan Aslanov 1995-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

* "O, estetika aləminin memarı idi…". Vidadi Xəlilov. Ömür yollarında. Bakı: Nərgiz, 2012. — səh. 23

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  "Aslanov Aslan Məmməd oğlu" (Azərbaycan). science.gov.az. 16-9-2021 tarixində arxivləşdirilib.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Materiya (dəqiqləşdirmə).
**Materiya** — insan şüurundan kənarda və ondan asılı olmayaraq mövcud olan və həmin şüurla inikas etdirilən obyektiv reallıqdır. Bu istiqamətdə XVII əsr fransız filosofu Pol Anri Holbax ilk uğurlu cəhd etmişdir. O göstərmişdir ki, materiya insan şüurundan kənarda, şüura qədər, şüur ilə yanaşı və şüurdan asılı olmayaraq mövcud olan obyektiv reallıqdır.

XX əsrin əvvəllərində Vladimir İliç Lenin bu tərifə materiyanın hiss üzvləri vasitəsi ilə bizə "bəlli olması" və "dərkedilən olması" keyfiyyətini əlavə etmişdir. Materiya real mövcud obyektlərin və dünya sistemlərinin sonsuz çoxluğunu əhatə edir, hər cür xassələrin və hərəkət formalarının substansial əsasıdır. Materiya yaradılmır və məhv edilmir, zamanca əbədi, özünün struktur təzahürləri etibarilə məkanca sonsuzdur, hərəkətlə qırılmaz bağlıdır. Şüur materiyaya xas inikasın ən yüksək forması kimi çıxış edir. Materiyanın substansiallığı, ümumiliyi və mütləqliyi dünyanın maddi vəhdətini səciyyələndirir. Dünyada elə bir şey yoxdur ki, o, materiyanın müəyyən növü və vəziyyəti, xassəsi və ya hərəkətinin forması, tarixi inkişafının məhsulu olmasın. Dünyanın maddi vəhdətinin etiraf edilməsi bütün ideal konsepsiyaların əksinə fəlsəfi materializmin əsas başlanğıc prinsipidir. Həmin idealist konsepsiyalarda aləmdəki bütün hadisələrin substansiya növündə Allah iradəsi, "mütləq ideya", ruh, enerji (energetizm) və s. götürülür.

  

Materiyanı onun müəyyən konkret formalarına, məsələn, maddəyə və ya atomlara müncər etmək olmaz, çünki materiyanın maddədən ibarət olmayan növləri vardır: elektromaqnit qravitasiya sahələri, son dərəcə mürəkkəb struktura malik müxtəlif tipli neytronlar. Müasir elm nöqteyi-nəzərindən materiyanın 3 əsas forması bunlardır: 

1. cansız təbiət sistemləri (elementar zərrəciklər və sahələr, atomlar, molekullar, mikroskopik cisimlər, müxtəlif qaydalı kosmik sistemlər);
2. bioloji sistemlər (bütün biosfer-mikroorqanizmlərdən tutmuş insanlara qədər);
3. sosial təşkil olunmuş sistemlər (insan, cəmiyyət).

Lakin materiya təkcə bu formalara müncər oluna bilməz, ona görə ki, sonsuz aləmdə obyektiv reallıq olmaqla materiyanın keyfiyyətcə digər növləri, məsələn, kvarklar və "elementar" zərrəciklərin strukturunda digər mümkün mikroobyektlər vardır.

Kainatda o cümlədən Yer kürəsində mövcud olan bütün cisimlər materiyanı təşkil edir. Hərəkət təbiətdə baş verən ixtiyari dəyişiklikdir.
Materyanın hərəkətinin forma və növləri sonsuzdur.

Materiyanın iki əsas növü vardır : maddə və fiziki sahə .
Maddə hiss üzvlərimiz vasitəsilə duyulan və kütləsi olan materiyadır.Təbiətdəki bütün canlı və cansız cisimlər maddədən ibarətdir. Maddənin mühüm xassəsi kütləsinin olmasıdır. 
Fiziki sahə maddələrin qarşılıqlı təsirini öyrənən bölmədir. Fiziki sahənin bir neçə növü təyin olunmuşdur. Bunlar qravitasiya sahəsi , elektrik sahəsi, maqnit sahəsi və s. -dir


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fəlsəfə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**İlhami Bəkir Tez**(1905–1984)—Türkiyə şairi.

Həyatı
------

Əruzu yaxşı bilirdi. İlk şeirlərində heca vəznini işlətsə də, sonrakı şeirlərini sərbəst vəznlə yazır. Şeirində ahəng ünsürü açıqdır. Bu dönəmdəki şeirlərini "Həyat bilgisinə görə uşaq şeirləri" (1927), "Mavi kitab" və "24 saat" (Nazim Hikmətlə birlikdə hazırlamışdır və bir fəhlənin iş günündən bəhs edir), "Birinci forma A" (1930), "Hər hansı bir şeir kitabıdır" (1931), "Mustafa Kamal" (1933-cü ildə, cümhuriyyətin onuncu ilində yazdığı bir dastandır. Bu kitabında Atatürkün həyatına, qurtuluş savaşına və istiqlal fikrinə yer verir), "Olduğu kimi" (1935) adları altında toplayır. Sosialist şeiri Mayakovskidən öyrənir. Eşqə, fərdi mövzulara yer verir. Şeirlərində savaş və savaşın nəticəsi olan aclığı, mədən fəhlələrini işləyir. Sosial mövzulara marksist nöqteyi-nəzərdən yanaşır. Şeirlərində zaman-zaman yaşama sevinci də sezilir, yalın xalq dilinə yer verir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Türkiyə ədəbiyyatı
**Firudin bəy Məlik Aslan oğlu Məlik-Aslanov** (1811, Tuğ, Qarabağ xanlığı – 27 may (8 iyun) 1857, Tuğ, Şuşa qəzası) — Qarabağ atlı alayının zabiti, mülkədar.

Həyatı
------

Məlik Aslanın dördüncü oğlu Firudin bəy 1811-ci ildə Dizaq mahalının Tuğ kəndində anadan olmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Rus və şərq dillərinin əksəriyyətini bilirdi. Çar ordusunda qulluq edirdi. Kapitan rütbəsi vardı.

Firudin bəy çar ordusunun tərkibində Polşada olarkən atasının dostu feldmarşal Paskeviçlə rastlaşır. Paskeviç ona xeyli kömək edir. Tarixçi Mir Mehdi Xəzani bu barədə yazır: "Bir növ ilə sərdar feldmarşal Varşavada olanda dəxi onu razılıqla yad etmiş və xatırlamış, oğlu kapitan Firudin bəyə o mükafata görə çox iltifat və mərhəmətlər eləmişdi".

Firudin bəy 3-cü və 4-cü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordenləri ilə ödüllənmişdi.

Firudin bəy 1857-ci ildə vəfat etmişdi.

Ailəsi
------

Həyat yoldaşı: Mənsurə xanım 

Varisi: Nəriman bəy(1855-?)

İstinadlar
----------

1. ↑  Qarabağnamələr. II kitab. Bakı: Yazıçı, 1981.
2. ↑  "Qarabağlı Hərbçilər" (PDF). www.millikimlik.az – Qasım Hacıyev, Ənvər Çingizoğlu, Bakı-Təknur-2011, səh 182 ( (az.)). 2011. 2021-08-01 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
3. Нурлана А.Джаваншир историко-родословное общество
Hot-doq
**Hot-doq** (*ing.* Hot dog) — Almaniya-da yaranan və çörək içərisində sosislərdan ibarət sendviç bənzəri qida növü.

Tarixçə
-------

Hot-doq Amerika mətbəxinin klassik yemək növlərindən biridir.

Bu yemək 1860-cı ildən başlayaraq, demək olar ki, ABŞ-nin simvoluna çevrilmişdir. Belə ki, həmin ildən alman immiqrantları bu yeməyi özlərilə ABŞ-ya gətirmişlər və elə həmin ildən də (yəni, 1860-cı ildən) hot-doq ABŞ-nın yerli əhalisi tərəfindən çox bəyənilmişdir. Sonralar, yəni 1893-cü ildə Çikaqoda keçirilən Beynəlxalq Sərginin iştirakçılarının hər birinə həmin yeməkdən verilmişdir. Bu yemək sərgidə iştirak edənlər tərəfindən kifayət qədər bəyənilmişdir.

1900-cü ildə Almaniyadan ABŞ-yə gəlmiş qəssab Çarlz Feltman burada hot-doqun kütləvi istehsalına başlamışdır. 1910-cu ildə Ç. Feltman dünyasını dəyişidi. Ondan sonra qalan restoran və otellerin ümumi dəyəri milyonlarla ölçülürdü. O dövrlər bu, çox böyük bir miqdarda pul demək idi.

1957-ci ildən ABŞ-nın Ticarət Palatası tərəfindən hot-doq gününü rəsmiləşdirilmiş, bundan 37 il sonra isə "Hot-doq və sosislər" Milli Şurası yaradılmışdır.

Ad
--

Yeməyin adının haradan və necə yaranması ilə bağlı çoxlu araşdırmalar aparılmışdır. Hot-doq sözünün Azərbaycan dilinə hərfi mənası "isti it" deməkdir. Bəzi tarixçilər təsdiq etməyə çalışmışlar ki, hot-doq söz birləşməsi ilk dəfə alman qəssabı İohann Lanner tərəfindən işlədilmişdir. O, böyük sosisləri "balaca itlər" adlandırmışdır (*alm.* Dachshund‎).

Digər tarixçilər isə bu sözün amerikada yarandığını təsdiqləməyə çalışmışlar. Nyu-Yorkda, XX əsrin əvvəllərində benqallarla keçirilən matç zamanı satılan sosislərlə bağlı bu ad yaranmışdır. İlk öncə hot-doq sözünü karikaturaçı Ted Dorqan öz karikaturalarında işlətmişdir. Öz karikaturalarını belə adlandırmaqla o, benqallıların bu yeməyi it ətindən hazırladıqlarına işarə etmişdir. Bəzi tarixçilər isə bunu təsdiq etməyə çalışmışdılar. Tarixçilərin dediklərinə görə, bu cür sosislər XIX əsrin ortalarında benqaliyada it ətindən hazırlanırmış və bu səbəbdən də o zamanlar bu cür sosislər hot-doq – yəni, "it ətindən hazırlanmış isti sosislər" — adlandırılırdı.

Maraqlı faktlar
---------------

* "Hot-doq və sosislər" Şurasının verdiyi məlumatlara əsasən, hər bir amerikalı il ərzində ən azı 60 hot-doq yeyir.
* Hot-doqun zərərləri haqqında çox danışılsa da, hot-doq həvəskarları yenə də bu yeməyin dadını çıxarmaqda davam etməkdədirlər. Hər il iyulun 18-i Beynəlxalq Hot-doq Günü kimi qeyd edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-05-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-19.
**"Sovremennik"** (*rus.* Современник) — Aleksandr Puşkin tərəfindən yaradılan ictimai-siyasi və ədəbi jurnal.

"Sovremennik" 1836–1866-cı illərdə Peterburqda işıq üzü görmüşdür. 1843-cü ilə qədər ildə 4 dəfə, sonra isə hər ay çıxıb. Jurnalda şeir, nəsr, tənqidi məqalə, tarixi, etnoqrafik və s. dərc olunub.

Tarixi
------

Jurnalın təsisçisi A. S. Puşkin olub. İşləmək üçün cəlb olunanlar arasında Qoqol, Vyazemski, Odoevski, Jukovski və başqa imzalar olub. Puşkinin vəfatından sonra jurnal tənəzzülə uğradı, 1838-ci ildən onu nəşr edən P. A. Pletnyov 1847-ci ildə "Sovremennik"i N. A. Nekrasov və İ. İ. Panevə verdi.

Nekrasov "Sovremennik"ə Turgenev, Qonçarov, Gertsen və Oqaryovu cəlb etməyi bacardı. Ç. Dikkensin, J. Sandın və başqa Avropa yazıçılarının tərcümələri jurnalda yer aldı. 1847–48-ci illərdə rəsmi redaktor A. V. Nikitenko, ideoloji rəhbər V. Q. Belinski oldu.

Jurnalın proqramını müəyyən edən məqalələr isə daha çox müasir realist tənqid, inqilabi-demokratik ideyaların təbliği, realist sənət uğrunda mübarizə idi. Jurnalın 1848-ci ildə tirajı 3.100 nüsxə idi.

Gertsenin mühacirəti, Belinskinin vəfatı, siyasi reaksiyalar və senzura 1848-ci ildən başlayaraq jurnalın nəşrini daha da ağırlaşdı.

Elə bu mərhələdə (1848–1855) "Sovremennik" ədəbiyyata daha çox üstünlük verir, Tolstoy, Turgenev, Nekrasov kimi yazıçıların əsərlərini, Qranovskinin, Solovyovun elmi yazılarını dərc edirdi.

"Sovremenniki"in ən işıqlı dövrü isə 1854–1862-ci illər arasında oldu. O zaman nəşrə Çernişevski və Dobrolyubov rəhbərlik edib. 1858-ci ildən jurnal mühafizəkar və liberallar arasında polemika yaradır, inqilabi demokratiyanın ideya mərkəzi olur. Bu illərdə onu siyasi jurnal kimi qəbul edirlər.

"Sovremennik" bu illərdəki təbliğatı ilə feodal sisteminin məhv olmasında müstəsna rol oynayıb.

1860-cı illərdə "Kolokol"la (Rusiyanın ilk inqilabi qəzeti) kəndli inqilabının gələcəkdə Rusiya demokratiyası üçün problemlər və müxtəlif anlayışlar gətirəcəyinə dair fikir ayrılığına düşdülər.

İnqilabi siyasət yürütmək redaksiyada siyasi bölünməyə səbəb oldu – liberal təmayüllü Tolstoy, Turgenev və Qriqoreviç jurnalı tərk etdilər. Elə həmin il tiraj 7.126 nüsxəyə qədər artır.

1859-cu ildə Dobrolyubov "Sovremennik"in tərkibində satirik əlavə olan "Svistok"u təsis edir. Lakin onun ölümü (1861) jurnalın 1862-ci ilin iyun ayına qədər, yəni 8 ay nəşr olunmamasına səbəb oldu. 1862-ci ildə Çernışevskinin həbsi isə jurnala ciddi zərbə oldu. 1863-cü ildə Nikolay Nekrasov jurnalı yenidən nəşr etdirməyə başlayır.

Redaksiya heyətinə cəlb etdiyi M. E. Saltıkov-Şedrin, M. A. Antonoviç, Q. Z. Elissev, A. N. Pıpin sayəsində jurnalın siyasətində dəyişiklik baş verdi və "Sovremennik" ən yaxşı demokratik jurnallardan birinə çevrilir. 1863–1866-cı illərdə bir çox tanınmış yazıçıların əsərləri jurnalda çap olundu.

1866-cı ildə isə "Sovremennik" jurnalı bağlandı.

İstinadlar
----------
**Adolf Hitler Uunona** (təq. 1965) — Namibiya antiaparteid siyasi fəalı və siyasətçisi. 2004-cü ildən Cənubi Qərbi Afrika Xalq Təşkilatının müşaviri və üzvüdür. O, 2020-ci ildə xəbər mənbələrinin onun adının nasist diktatoru Adolf Hitlerin şərəfinə olduğunu yazması ilə populyarmışdır.

Həyatı
------

Adolf Hitler Uunona 2010-cu və 2015-ci illərdə keçirilən Oşana regional şurasına seçkilərdə 2004-cü ildən bir neçə dəfə Ompunca seçki dairəsində məclis üzvü seçilmişdir. 2020-ci ilin noyabrında Şimali Namibiyada keçirilən yerli seçkilərdə 1,196 səslə qalib gəlmişdir ki, bu da səslərin 85%-ni təşkil etmişdir Onun rəqibi IPC partiyasından olan Mumbala Abner cəmi 213 səs toplayaraq məğlub olmuşdur. Uunona Namibiyanın Ompunca seçki dairəsinin müşaviri olmağa davam etmişdir.

Adı
---

"Adolf" kimi alman adları Namibiyada çox yayılmışdır, çünki Namibiya 1884–1915-ci illərdə Almaniya imperiyası altında Almaniya Cənub-Qərbi Afrikası adında koloniyası idi və daha sonra Cənubi Afrika İttifaqının mandatına keçmişdir.

Beynəlxalq xəbər mənbələri Uunonanın İkinci Dünya müharibəsi zamanı Almaniyanın diktatoru olmuş Adolf Hitlerlə eyni adı daşıdığını yazmışdır. Adolf Uunona demişdir ki, atası yəqin ki, ona Adolf Hitlerin adını verib, lakin atasının o vaxt Adolf Hitlerin kim olduğunu bildiyini düşünmür. O əlavə etmişdir ki, "yalnız böyüyəndə anladım, bu adam bütün dünyanı özünə tabe etmək (yaxud onun nəzarəti altına almaq) istəyirdi". Uunona adətən ictimai yerdə olarkən tək "Adolf" və ya "Adolf Uunona" adlanır. O deyir ki, adını dəyişmək fikri yoxdur, çünki onlar artıq bir çox dövlət sənədlərində qeyd edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  *Government Gazette of the Republic of Namibia Arxivləşdirilib 2020-12-17 at the Wayback Machine.* December 9, 2010, No. 4627
3. ↑  "Namibia: Man named after Adolf Hitler wins local election". BBC News (ingilis). 2020-12-03. 2020-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-12.
4. ↑  "Namibia: Man named after Adolf Hitler wins local election". BBC News (ingilis). 2020-12-03. 2020-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-12.
5. ↑  *Ndeyanale, Eliaser.* "Adolf Hitler defends his name". The Namibian (ingilis). 2021-10-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
6. ↑  "Man named Adolf Hitler Uunona wins election in Namibia, says he isn't seeking 'world domination'". Washington Post (ingilis). ISSN 0190-8286. 2020-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
7. ↑  "Adolf Hitler wins big in Namibia, says he has no plans for world domination". The Indian Express. 6 December 2020. 21 March 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 March 2023.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Aleksandr İvanov.

**Aleksandr İvanov** (tam adı: *Aleksandr Alekseyeviç İvanov*; *rus.*  Александр Алексеевич Иванов 12 iyul 1950, Bakı – 21 dekabr 2017, Bakı) — Heydər Əliyevin şəxsi mühafizəsinin keçmiş rəhbəri və "İnterfaks-Azərbaycan" agentliyinin baş direktoru. Azərbaycan cəmiyyətində daha çox "*Saşa*" adı ilə tanınıb.

Həyatı
------

Aleksandr Alekseyeviç İvanov 1950-ci ilin 12 iyul tarixində Bakıda anadan olub. Uzun müddət SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsində işləyib. 

1978-ci ildən 1982-ci ilə qədər Azərbaycan SSR KQB-nin 5-ci diviziyası nəzdində 9-cu bölmənin baş təhlükəsizlik işçisi və Heydər Əliyevin cangüdəni olub.

1987-ci ilin oktyabrından Heydər Əliyevin Siyasi Bürodakı vəzifəsindən uzaqlaşdırılmasına qədər onunla olub.

A.İvanov 2005-ci ilin avqust ayında "İnterfaks-Azərbaycan" informasiya agentliyinin baş direktoru təyin edilib.

O, dekabrın 21-də beyninə qan sızması nəticəsində vəfat edib. İvanovla vida mərasimində Azərbaycanın ictimai və siyasi xadimləri, jurnalistlər, güc strukturlarının işçiləri iştirak edib. Milli Qvardiyanın əsgərləri Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin adından əklil qoyublar. Aleksandr İvanov Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilib. Onun məzarı üzərinə dövlət strukturları, dostları və qohumları tərəfindən güllər və əklillər düzülüb.

### Şəxsi həyatı

Üzgüçülük ilə məşqul olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Саша о Гейдаре Алиеве". kavkaznews.az (rus). kavkaznews.az. 2020-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 fevral 2020.
2. 1 2 3 4 5 6  "Heydər Əliyevin cangüdəni dəfn edildi". sputnik.az. sputnik.az. 2020-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 fevral 2020.
3. ↑  "МИРИ УГУРЛИЕВ: "УШЕЛ ИЗ ЖИЗНИ МОЙ БЛИЗКИЙ ДРУГ, БЫВШИЙ ТЕЛОХРАНИТЕЛЬ ГЕЙДАРА АЛИЕВА АЛЕКСАНДР ИВАНОВ" (rus). ugurliev.ru. 2022-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 fevral 2020.
4. ↑  "Heydər Əliyevin cangüdəni - Aleksandr İvanov". Publika.az. 2024-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-09.
5. ↑  "Heydər Əliyevin məşhur cangüdəni dünyasını dəyişdi". Baku.ws. 2024-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-09.
6. ↑  "Русский азербайджанец Саша Иванов". news.day.az. news.day.az. 2020-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 fevral 2020.
**Boston marafonu terror hücumu** (*ing.* Boston Marathon bombings) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Massaçusets ştatının Boston şəhərində hər il ənənəvi formada təşkil olunan Boston marafonuna 2013-cü ilin 15 aprel tarixində yerli vaxtla saat 14:49 da təşkil edilmiş bombalı terror hücumu. Terror aktı nəticəsində 3 nəfər həlak olmuş, 264 nəfər isə müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri almışdır. Hadisədən üç gün sonra terror hücumunu törətməkdə şübhəli bilinən iki şəxsin şəkilləri əraziyə yaxın olan müşahidə kameralı vasitəsi ilə təyin edilərək Federal Təhqiqat Bürosu tərəfindən mətbuatda paylaşılmışdır.

Hadisəni törətdikdən sonra qaçmağa çalışan şübhəlilər 18 aprel tarixində Massaçusets Texnologiya İnstitutunun bir əməkdaşını öldürmüşdür. Şübhəlilərin hərəkət dairəsini daraldan federal polis sübh vaxtına qədər davam edən xüsusi əməliyyat nəticəsində *Boston marafonu terror hücumunu* törətməkdə şübhəli bilinən şəxslərdən birini atışma əsnasında ağır yaralamışdır. Ağır yaralanan Tamerlan Tsarnayev adlı çeçen əsilli şəxs xəstəxanaya aparılarkən ölmüşdür. Hadisənin bir digər şübhəlisi öldürülən Tamerlan Tsarnayevin kiçik qardaşı Cövhər Tsarnayev bir müddət gizlənməyi bacarmış, ancaq Massaçusets ştatının Votertaun şəhərinin ətrafında federal polis tərəfindən aparılan xüsusi əməliyyat nəticəsində yaralı olaraq ələ keçirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "He loved us, and we loved him". MIT. February 23, 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 11, 2015.
2. ↑  "Dzhokhar Tsarnaev: Boston Marathon bomber found guilty". BBC News. April 8, 2015. April 8, 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 8, 2015.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 169506665 · LCCN: sh2014000105 |
**Algeti Milli Parkı** (*gürc.* ალგეთის ეროვნული პარკი) — Gürcüstanın Tetritskaro bələdiyyəsində xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisi. 1965-ci ildə şərq küknarı və qafqaz ağ şamı meşə masivlərini qorumaq məqsədi ilə yaradılmışdır. Qoruq statusuna malik ərazi 2007-ci ildə milli park statusunu almışdır. Milli parkın müasir sahəsi 6822 hektardır. Milli park ərazisində həmçinin 250 növ göbələk, 1664 bitki qeydə alınmışdır. Bunlardan üçü endemikdir. Milli park turistlərin sevimli məkanıdır. Park öz adını eyni adlı Algeti çayından götürmüşdür. Algeti çayı bölgənin ən böyük çayıdır.

Tarixi
------

Milli park ərazisi qoruq elan olunana kimi yerli meşə təsərrüfatına tabe idi. Uzun müddət davam edən oduncaq tədarükü nəticəsində ərazidə meşə massivinin sahəsi kəskin azalmışdır. O üzdən 1965-ci ilin aprelində ərazi qoruq elan olundu. İlk vaxtlar qoruğun sahəsi 6400 hektar olsada, sonradan sahəni 6000 hektara endirdilər.

İqlimi
------

Milli park subtropik iqlim qurşağının kontinental subtropiklə mülayim dəniz subtropikin sərhəddində yerləşir. Ərazinin orta illik temperaturu +7,9 °C və +5,9 °C arasında dəyişir. İllik düşən yağıntının miqdarı 737-777 mm arasında dəyişir.

Relyefi
-------

Milli park Trialet silsiləsində yerləşir. Silsilənin hündürlüyü 1100-1950 metr arasında dəyişir. Qorunan meşə sahələrinin 64%-i dağ yamaclarında, 35 %-i dağ ətəklərində, 1 % meşə sahəsi isə düzənlik ərazidə yayılıb.

Geoloji quruluşu
----------------

Algeti milli parkının yerləşdiyi silsilə əsasən çökmə və maqmatik süxurlardan təşkil olunub.

Florası
-------

Milli parkda fıstıq meşələrinin sahəsi 2250 hektar, küknar meşələrinin sahəsi 1442 hektar, palıd meşələrinin sahəsi isə 1380 hektardır.

Faunası
-------

Ölkənin qırımızı kitabına düşmüş qonur ayı, qafqaz tetrası, məzar qartalı və əsl gürzə ərazidə qorunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1990. — Т. Заповедники Кавказа. — С. 177—183. (rus.)
2. 1 2  "Algeti National Park". web.archive.org. 2019-04-27. 2019-04-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-09.
3. 1 2  *В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского.* Заповедники СССР (rus). Москва: Мысль. 1990. Заповедники Кавказа: 177—183.
4. ↑  "ალგეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია". დაცული ტერიტორიების სააგენტო. 2023-05-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-09.
**Avropa Kömür və Polad Birliyi** (*ing.* European Coal and Steel Community; **ECSC**) — İkinci Dünya müharibəsindən sonra kömür və polad sənayesini tənzimləmək üçün yaradılmış Avropa təşkilatı. O, rəsmi olaraq 1951-ci ildə Belçika, Fransa, İtaliya, Lüksemburq, Hollandiya və Qərbi Almaniyanın imzaladığı Paris müqaviləsi ilə yaradılmışdır. ECSC fövqəlmillətçilik prinsipinə əsaslanan beynəlxalq təşkilat idi və nəticədə Avropa İttifaqının yaradılmasına səbəb olan inteqrasiya prosesinə başlamışdır.

ECSC ilk dəfə 9 may 1950-ci ildə (Aİ-nin bugünkü Avropa Günü) İkinci Dünya müharibəsinin bitməsinin beşinci ildönümünün ertəsi günü Fransanın xarici işlər naziri Robert Şuman tərəfindən Şuman bəyannaməsi kimi, Fransa və Almaniya arasında gələcək müharibənin qarşısının alınması yolu kimi təklif edilmişdir. O, "müharibəsi təkcə ağlasığmaz deyil, həm də maddi cəhətdən qeyri-mümkün etmək" məqsədi daşıdığını bəyan etdi, buna regional inteqrasiya ilə nail olunmalı idi və bunun ilk addımı ECSC idi. Müqavilə üzv dövlətlər arasında sərbəst müəyyən edilmiş bazar qiymətləri, məhsulların sərbəst hərəkəti və gömrük rüsumları və ya vergilər, subsidiyalar və ya məhdudlaşdırıcı təcrübələr olmadan kömür və polad üçün ümumi bazar yaradacaqdı.

ECSC-ə dörd qurum nəzarət edirdi: müstəqil təyin edilmiş şəxslərdən ibarət Ali Hakimiyyət, milli parlamentarilərdən ibarət Ümumi Assambleya, milli nazirlərdən ibarət Xüsusi Şura və Ədalət Məhkəməsi. Bunlar son nəticədə bugünkü Avropa Komissiyası, Avropa Parlamenti, Avropa İttifaqı Şurası və Avropa Ədalət Məhkəməsinin planını təşkil edəcəkdi.

ECSC 1957-ci ildə Roma müqaviləsi ilə ondan sonra yaradılmış icmalar, Avropa İqtisadi Birliyi və Avropa Atom Enerjisi Birliyi üçün bir model rolunu oynadı. 1967-ci il Brüssel müqaviləsi ECSC-nin bütün təsisatlarının Avropa İqtisadi Birliyində birləşməsinə səbəb oldu, lakin ECSC öz müstəqil hüquqi şəxsiyyətini saxladı. 2002-ci ildə Paris Müqaviləsi başa çatdı və ECSC istənilən formada mövcudluğunu dayandırdı, onun fəaliyyəti Amsterdam və Nitsa müqavilələri çərçivəsində Avropa Birliyi tərəfindən tam mənimsənildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The European Communities". CVCE. 29 September 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 March 2013.
2. ↑  "EUROPA - The Schuman Declaration – 9 May 1950". europa.eu. 21 November 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 February 2023.
**OK Computer** — İngiltərə rok qrupu Radiohead-in 16 iyun 1997-ci ildə işıq üzü görən üçüncü studiya albomu. Radiohead-in növbəti albomlarının da istehsalında iştirak edən Naygel Qodrix tərəfindən prodüserliyi edilən albom EMI-nin törəmə şirkətləri Parlophone və Capitol Records tərəfindən yayımlanıb. "Lucky" (1995) istisna olmaqla, albomun digər mahnıları 1996 və 1997-ci illərdə Oksfordşir və Batda yazılıb. Əvvəlki albomları "The Bends"-in gitara əsaslı, introspektiv üslubundan uzaqlaşaraq mücərrəd mövzulara və çox qatlı səslərə yönələn qrup bu albomla sonrakı eksperimental əsərləri üçün də əsas yaratdı. 

Albomun marketinqinin çətin olduğunu düşünən *EMİ*-nin aşağı satış gözləntilərinə baxmayaraq, *OK Computer* "UK Albums Chart"-da zirvəyə çatdı və "Billboard 200" siyahısında 21-ci sıradan daxil oldu. Albomda olan "Paranoid Android ", "Karma Police", "Lucky", "No Surprises" və "Airbag" mahnılarıdaha sonra sinql olaraq yayımlandı. Radiohead’nin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına töhfə verən albomun dünyada ən az 7.8 milyon nüsxəsi satılıb. 22 iyun 2017-ci ildə albomun iyirminci ildönümü üçün albomun içərisində əlavə mahnıların da yer aldığı *OK Computer OKNOTOK 1997 2017 adlı* yenilənmiş versiyası çıxdı. 

*OK Computer* dinləyicilər, tənqidçilər və musiqiçilər tərəfindən bütün dövrlərin ən yaxşı albomlarından biri hesab olunur. Albom *1998 Qremmi Mükafatında* "İlin Albomu"na namizəd oldu və Ən Yaxşı Alternativ Musiqi Albomu Mükafatını qazandı. Britaniyada daha sonra geniş yayılan Britpop üslubundan albom, önümüzdəki illərdə təsirini göstərən melanxolik, atmosfer alternativ qayaya slaydın qabaqcıl tərəfdarı idi. Albom o dövrdə Britaniyada populyar olan Britpop üslubundan sonrakı illərdə təsirini göstərən melanxolik, atmosferik alternativ roka meylin də ilk nümunələrindən oldu. *OK Computer* həddindən artıq istehlak, yadlaşma, emosional təcrid və siyasi korrupsiyanın hakim olduğu bir dünyanı təsvir etdiyinə görə, 21-ci əsr həyatını izah edən bir əsər kimi şərh olunur.

Mahnıların siyahısı
-------------------

1. Airbag
2. Paranoid Android
3. Subterrenean Homesick Alien
4. Exit Music (For A Film)
5. Let Down
6. Karma Police
7. Fitter Happier
8. Electioneering
9. Climbing Up The Walls
10. No Surprises
11. Lucky
12. The Tourist
**Kobo Abe** (əsl adı - *Kimifusa Abe* - *yap.* 安部公房) (7 mart , 1924 - 22 yanvar, 1993) - yapon yazıçı, dramaturq və ssenaristi. İkinci dünya müharibəsindən sonra yaranmış yapon avanqardizminin əsas nümayəndəsi.Yaradıcılığının əsas mövzusu insanın kimliyinin müasir dünyada axtarışıdır. "Qumluqdakı qadın", "Yad sima", "Yandırılmış xəritə" romanları əsasında, 1960-cı illərdə Xirosi Tesiqaxaranın rejissorluğu ilə filmlər çəkilmişdir.

Həyatı
------

Yazıçı, uşaqlığını 1940-cı ildə orta məktəbi bitirdiyi Mançuriyada keçirdi. Yaponiyaya qayıtdıqdan sonra, orta təhsilini Seijou məktəbində aldıqdan sonra, 1943-cü ildə Tokyo İmperator Universitetinin Tibb fakültəsinə daxil oldu. Hələ tələbə ikən, 1947-ci ildə, gələcəkdə Abe'nin kitablarının dizaynında və teatr əsərləri üçün dekorasiyada əhəmiyyətli rol oynayacaq sənətçi Mati Abe ilə evləndi. 1948-ci ildə Abe universiteti bitirdi, lakin imtahanında yaxşı nəticə göstərə bilmədiyi üçün, faktiki olaraq praktik həkim olmaq fürsətini itirdi.

Yaradıcılığı
------------

Ən məşhur əsərləri: "Qumluqdakı qadın" (1962), "Yad sima", "Yandırılmış xəritə", "Qutu adam".

Xarici keçidlər
---------------

* Kobo Abenin əsərləri (rusca)



1. ↑  *Bell A.* Abe Kōbō // Encyclopædia Britannica (brit. ing.). Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.
**Kustodiyev Boris Mixayloviç** (7.03.1878, Həştərxan–26.05.1927, Leninqrad)—Sovet boyakarı və qrafiki. 1896-1903 illərdə Peterburq Rəssamlıq Akademiyasında oxumuşdur (1909 ildən akad.). "Mir iskusstva" birliyin üzvü olmuşdur.(1911-ci ildən).

Yaradıcılığı
------------

Yaradıcılığında mənzərələr və şəhər həyatından səhnələr "Çay dəstgahı" 1913, "Gözəl qadın", 1915, "Tacir arvadı çay içərkən", 1918-hər iki əsər Rus muzeyindədir, Lelinqrad, eləcə də portret janrı ovto portret, 1912 Uffitsi qalereyası, Florensiya: "F. İ. Şalyapin" 1922 Rus muzeyi əsas yer tutur. Birinci rus inqilabı dövründə carizmi ifşa edən karikaturalar çəkmişdir. Sovet hakimiyyəti illərində inqilabi mövzuda plakat və tablolar yaratmışdır. "Bolşevik", 1920, Tretyakov qalereyası; "Kominternin 2-ci konqresi şərəfinə Uritski meydanında bayram" 1921 Rus muzeyi. Kitablara illüstrasiyalar çəkmiş, eləcə də teatr rəssamlığı sahəsində fəaliyyət göstərmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. VI. Bakı. 1982.
**Brit mükafatları** — Britaniya Fonoqrafiya Sənayesi tərəfindən hər il təqdim edilən musiqi mükafatları.

Adı "British", "Britain" və ya "Britannia"dan götürülüb, ona görə ki, mükafatlar Britannia Musiqi Klubu tərəfindən maliyyələşdirilirdi. Lakin, zaman keçdikcə ad, "**British Record Industry Trusts Show**"u təmsil etmək üçün başqa sözlərin baş hərflərindən əmələ gələn söz mənasını verən backronimə çevrilib.

Mükafatlar
----------

İlk mükafat mərasimi 1977-ci il Kraliçanın Gümüş yubileyini və "Thames Television" tərəfindən televiziya ilə yayımlanan "British Rekord İndustry Britannia Awards" idi. Bu günə qədər 37 nəşr mövcuddur.

1988 BPI Mükafatları, canlı televiziyada yayımlanacaq mərasimlərin birincisi idi. BBC 1985-ci ildə 1982-ci ildən 1984-cü ilə qədər nümayişləri televiziya ilə yayımlamadan əvvəl mərasim yayımlamışdı. BBC, BRİT Mükafatlarının adını 1989-cu ildə canlı yayımlamış və 1990-cı ildən 1992-ci ilədək əvvəlcədən qeydiyyatdan keçmişdir. ITV 1993-cü ildən etibarən mükafatları yayımlayıb. BBC Radio 1 2008-ci ildən etibarən radio yayımı təmin etdi.

2014-cü ildə ITV "The BRITSH Coming" adlı nümayişi nümayiş etdi. Bu, gələcək mərasimdə olacaq sənətçilər göstərildi. İlk qonaq Nik Qrimşav olmuşdur.

İstinadlar
----------
**Stiven Qoldblat** (*rus.* Stephen Goldblatt; 24 aprel 1945, Yohannesburq, CAR) — Cənubi Afrika mənşəli Britaniya kinooperatoru, "Yüksəliş şahzadəsi" və "Betmen həmişə" filmlərində ən yaxşı operator işinə görə 2 dəfə Oskar mükafatı nominasiyasına layiq görülmüşdür.

Həyatı
------

24 aprel 1945-ci ildə Yohannesburq şəhərində anadan olmuşdur. 18 yaşından London qəzeti olan "The Sunday Times" ("Bazar günü xəbərləri") qəzetində fotojurnalist işləmişdir. Londonda Kraliça incəsənət kollecində oxumuş, oranı bitirdikdən sonra 1969-cu ildən operator işləmişdir. Aclıq (1983), Kotton klubu (1984), Öldürücü silah (1987), Öldürücü silah 2 (1989), Ev qulluqçusu (2011) filmləri ilə məşhurdur.
1990-cı illərdə Goldblatt rejissor Joel Schumacher ilə Batman seriyasına qoşulub Batman Forever (1995) və Batman və Robin (1997) çəkdirdi. 1990-cı illərin sonlarında, bir "film sabbatalı" və yalnız bir neçə ildən sonra anlar çəkərkən, Goldblatt bir qaranlıq otaq tikdi və yenidən həyatını və ətrafını fotoşəkil çəkməyə başladı. [7] Sabbatalı Goldblatt Mike Nichols'un Amerikada Angels (2003), Closer (2004) və Charlie Wilson's War (2007), Chris Columbus Rent (2005) və Percy Jackson və Olympians: The Lightning Thief (2010) ), Nora Ephron, Julie & Julia (2009) və ən yaxın zamanda Tate Taylor haqqında (2011) və Get Up (2014).

Stephen Goldblatt indi Meksikanın San Miguel de Allende şəhərində yaşayır və üç böyüyüdür. O, evdə olduqda, Goldblatt hovuzuna və koi balıqlarına, bağçılıq etməyə, gitara çalmağa, yeməklərini, gündəlik oxumalarını və həyat yoldaşı Deborah ilə ərinin sənətini mənimsəməsini xoşlayır.

Mükafatları
-----------

* İki dəfə Oskar mükafatı (1992, 1996)
* Amerikan kinooperatorları cəmiyyətinin mükafatı

Filmoqrafiya
------------

* Agent Eva (film, 2020)

Xarici keçidlər
---------------

* Stiven Qoldblat — IMDb səhifəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "STEPHEN GOLDBLATT". www.cinematographers.nl. 2017-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-01.
2. ↑  "The ASC -- American Cinematographer: ASC Close-Up:". theasc.com. 2017-09-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-01.
3. ↑  "Stephen Goldblatt". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "STEPHEN GOLDBLATT, ASC, BSC, ILLUMINATES "THE HELP"". 2021-09-28 tarixində arxivləşdirilib.
**Fazil Qara oğlu İsmayılov** — Quran kitabını ilk dəfə iki dilə həm Azərbaycan, həm də rus dilinə çevirən tək mütərcim, Professor.

Əsərləri
--------

Tərcümə etdiyi "Quran" kitabından 500 nüsxə Heydər Əliyev Fonduna bağışladığı üçün Anar Ələkbərovdan xüsusi təşəkkür məktubu.
Quran kitabını ilk dəfə hər iki dilə — həm Azərbaycan, həm də rus dilinə çevirən tək tərcüməçidir. "Tarixi həqiqətlər", "Erməni saxtakarlığını ifşa edən əsər", "Soyqırım yalanını təsdiq edən ermənilər və ruslar", "Soyqırım yalanını təsdiq edən ermənilər və ruslar, "Ağlasığmaz xəyanət", "Erməni məsələsi və türk-müsəlman soyqırımı", "Erməni məsələsinə dair tarixi həqiqətlər", "Vətənə, xalqa həsr olunmuş ömür", "Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin həyatı", "Mikologiya elmi bizə nələr deyir" əsərlər ilə yanaşı "Ermənilər və həqiqətlər sənədlərdə" mövzusunda ümumilikdə 5 min səhifədən çox 7 cilddə kitab yazıb və nəşr etdirib. Bu əsərlərə görə ermənilər tərəfindən çoxsaylı hədə-qorxu mesajları alıb. 

### Haqqında

On dörd il Ankarada Qazi Universitetində çalışıb. Prezident Ərdoğanın şəxsi tapşırığı ilə Osmanlı arxivlərində araşdırma aparmaq icazəsi alıb. Fazil Qaraoğlu bu vaxta qədər Türkiyə Böyük Millət Məclisində çıxış edən ikinci vətəndaşımızdır.

Ailəsi barəsində
----------------

Məlumatlara görə bir qızı var, o da Fransada yaşayır.

Mükafatları
-----------

* Böyük Millət Məclisinin xüsusi təşəkkürnaməsi.
* Tərcümə etdiyi "Quran" kitabından 500 nüsxə Heydər Əliyev Fonduna bağışladığı üçün Anar Ələkbərovdan xüsusi təşəkkür məktubu alıb.

Həmçinin bax
------------

Məhəmməd Mövlazadə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Beynəlxalq Mədəniyyət və Sosial Araşdırmalar Jurnalı (IntJCSS)". Dergipark.org.tr (türk).
2. ↑  "Fazil Qaraoğlunun Quran Tərcüməsi". Gloqur.de (ingilis). 2024-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-02.
3. ↑  "Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin həyatı [Mətn] /F. Qaraoğlu". Anl.az. 2024-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-02.
4. ↑  "Fazil Qaraoğlunun "Ermənilər və həqiqətlər (rəsmi sənədlərlə)" kitabının təqdimat mərasimi keçirilmişdir". Azertag.az.
5. ↑  "Prof. Fazil Qaraoğlu. Rəsmi Sənədlərlə" (PDF). Kitabxana.net. 2023-11-29 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2024-04-02.
6. ↑  "Azərbaycan Milli Elmlər Akadamiyası Naxçıvan Bölməsi – 31 Mart Soyqırım günü ("Ermənilər və həqiqətlər: rəsmi sənədlərlə")". e-kitab.ameanb.nmr.az. 2024-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-02.
7. ↑  "AMEA Naxçıvan Bölməsinin Mərkəzi Elmi Kitabxanası 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü ilə əlaqədar sərgi təşkil edib". Science.gov.az.