recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Zülfüqar (Zülfü) Səməd oğlu Adıgözəlov** (1898, Qaradolaq, Şuşa qəzası – 31 may 1963, Bakı) — Azərbaycan xanəndəsi, muğam bilicisi, təsnif və xalq mahnılarının təfsirçisi və təbliğatçısı, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1943).

Həyatı
------

Zülfü Adıgözəlov 1898-ci ildə Şuşanın Qaradolaq kəndində anadan olmuşdur. Şuşada muğam axşamlarından birində Zülfü Adıgözəlovun ifasını dinləyən Cabbar Qaryağdıoğlu onu Bakıya dəvət edir. 1927-ci ildə Bakıya köçərək "Müdafiə evi"ndə işləmək üçün Ü. Hacıbəyov, Q, Pirimov, M. Maqomayev və b. qarşısında imtahan vermiş, eyni zamanda radio verilişləri komitəsinə işə qəbul olunmuşdu. Zülfü Adıgözəlov 1963-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

* Bəstəkar Vasif Adıgözəlovun atasıdır.
* Bəstəkar Yalçın Adıgözəlovun babasıdır.

Yaradıcılığı
------------

Zülfü Adıgözəlov pəsxan xanəndə idi. O, muğam dəstgahını tam şəkildə, bəm və orta tessiturada özünəməxsus oxuma məktəbini yaratmışdır. Tanınmış xanəndələrdən Əbülfət Əliyev, Sahib Şükürov, Hacıbaba Hüseynov, Əlibaba Məmmədov, İldırım Həsənov, Ağaxan Abdullayev, Tələt Qasımov və s. onun məktəbinin davamçılarıdırlar.

Zülfü Adıgözəlovun xatirə lövhəsi (Bakı)
Xanəndənin ifa etdiyi və lentə, qrammafon vallarına yazdırdığı "Rast", "Mahur-hindi", "Segah-Zabul", "Bayatı-Şiraz", "Humayun" muğam dəstgahları, bir sıra təsniflər, "Nəbi", "Mən gedirəm Zəngilana", "Dedim bir busə ver", "Kəklik" və b. bu kimi xalq mahnıları Azərbaycan musiqi xəzinəsinin inciləridirlər. Məhz qədim klassik muğamlarımızı, təsnif və xalq mahnılarını oxuyarkən onların ənənəvi forma və quruluşunu saxlamaqla xanəndə özünəməxsus nəfəsləri, dəst-xətti ilə ifaçılıq sənətinə yeniliklər gətirmişdir.

Heç də təsadüfi deyil ki, Zülfü Adıgözəlovun xanəndə kimi ifaçılığının xüsusiyyətlərindən söz açarkən şərqşünas alim, jurnalist Rafael Hüseynov yazır: "O muğamların labirintlərinə kamil bələd idi, bir muğamın qapısından girib bu muğamın ruhunu incitmədən, səslənmiş rəvanlığına xələl gətirmədən asudəcə sonra elə gəldiyi rəvanlıqla əvvəlki muğama qayıdıb yolunu davam etdirə bilirdi".

Zülfü Adıgözəlov muğam dəstgahların ayrı-ayrı uyğun şöbələrini birləşdirərək mikrosilsilə kimi müstəqil şəkildə təfsir etmişdir. Bu baxımdan "əraq-Pəncgah", "Hasar-müxalif", "Vilayəti-Dilkeş" muğamları gözəl örnəklərdir.

Filmoqrafiya
------------

* Bakılılar (film, 1938)
* Səbuhi (film, 1941)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Zülfü Adigözelov // Muziekweb.

Mənbə
-----

* Üzeyir Hacıbəyov Ensiklopediyası, Bakı, 2007. səh. 19
* Zülfü Adıgözəlov xatirələrdə

Xarici keçidlər
---------------

* Ялчын Адыгезалов: "Когда звучала эта оратория, все генералы плакали"
* Əməkdar incəsənət xadimi: "Atam o mahnını bir gecədə Aygün Bəylər üçün yazıb" Arxivləşdirilib 2012-04-14 at the Wayback Machine
* Zülfü Adıgözəlov — Mən gedirəm Zəngilana (xalq mahnısı)
**Gürcüstan İncəsənət Muzeyi** yaxud **Gözəl Sənətlər Muzeyi** — Gürcüstanın ən əhəmiyyətli muzeylərindən biridir. Tiflisdə Lado Qudiaşvili küçəsində, 1 -də yerləşir. Təxminən 140.000 ədəd Gürcüstana, Şərqə, Rusiyaya və Avropaya aid eksponat qorunub saхlanılır.

Tarixi
------

1920-ci il fevralın 1-də Tiflisdə Qərbdə təhsilli gənc gürcüstanlı rəssamların səyləri nəticəsində, günümüzdəki muzeyinin sələfi, *Milli İncəsənət Qalereyası* açılmışdı. 1932-ci ilin sonunda muzey şəhərin mərkəzinə 13-cü əsrin abidəsi Metexi kilsəsinin ərazisinə köçürüldü.

1945-ci ildə Sovet və Fransa hökumətləri arasında xüsusi razılıq əsasında Gürcüstanın Milli Xəzinəsini təşkil edən çoxsaylı sənət əsərləri - 1921-ci ildəki Qırmızı Ordu işğalından sonra sürgün edilən Gürcüstan hökuməti tərəfindən götürülmüş əlyazmalar, metal məmulatlar, zərgərlik, emal, rəsm əsərləri, Tiflisə qaytarıldı və muzeyin kolleksiyasına əlavə edildi. 30 ildən çox muzeyə rəhbərlik edən görkəmli Gürcüstan sənətşünası Şalva Amiranaşvili (muzeyə onun adı verilmişdir) eksponat toplanmasında mühüm rol oynamışdır.

Muzey rəsmi olaraq 1950-ci ildə Gürcüstanın İncəsənət Muzeyi olaraq tanınmışdı, eyni zamanda, o, indiki binasına köçdü. Bina 1838-ci ildə Neoklassik üslubda, Rusiya imperiyası dövründə tikilmiş əvvəllər seminariyaya aid olmuşdu.

Kolleksiya
----------

Muzeyin binası geniş otaqlar və Gürcü, Şərq, Rusiya və Avropa bölmələrindən ibarət olan daimi kolleksiyaya malikdir.

Muzeyin kolleksiyalarının ən əhəmiyyətlisi təbii ki, qədim dövrlərdən günümüzə qədər saxlanılmış gürcü sənətidir. Şərqə aid olan bölməsi tərkibindəki eksponat sayına görə postsovet ölkələri içərisində ən böyük kolleksiyasiyalardan biridir. Fars ədəbiyyatından parçalar, xüsusən Qacar sənəti, Şərq kolleksiyasının ən əhəmiyyətli hissəsidir. Qacar rəssamlarının bir neçə miniatürünü - məhkəmə gözəlliklərinin təsvirlərini, şah və nəvələrin portretlərini özündə birləşdirir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Gürcüstan İncəsənət Muzeyində Azərbaycan mədəni irsini əks etdirən əşyaların sərgisi keçirilmişdir


Vikianbarda ***Gürcüstan Dövlət İncəsənət Muzeyi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Uşakov adası** — ada Şimal Torpağı arxipelaqı ilə Frans-İosif Torpağı arasında, Kara dənizinin şimalında yerləşir. Ada 328 km² əraziyə sahibdir. Maksimal hündürlüyü 350 metrdir. Ən yaxın quru parçası Vize adasıdır. Ada bütünlüklə buzla örtülüdür.

Ada 1935-ci ildə sovet ekspedisiyasının Sadko buzqıranında kəşf edilərək Georgi Uşakovun şərəfinə adlandırılmışdır. Adanın yerləşdiyi ərazinin dumanla örtülməsi ilə əlaqədar onun müəyyən edilməsi yeni aysberqlər hesabına müəyyən edilmişdir. Aysberlərin gəlmə istiqaməti müəyyən edildikdən sonra ada kəşf edilir. Onun bütünlüklə buzla örtülməsi müəyyən olunmuşdur. Ekspedisiya üzvü olan kontr-admiral Nikolay Nikolayeviç Zubov adanın buz örtüyünü örtük buzu olaraq adlandırmışdır. Qütb stansiyası adada 1954-ci ildə təşkil edilmiş və 1980-ci illərin sonlarına qədər fəaliyyət göstərmişdir.
2001-ci ildə adada olan ekspedisiya üzvləri stansiyanı ziyarət etmişdir. Stansiya donmuş binanı xatırladırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Полярная станция Остров Ушакова". 2010-12-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-17.

Xəritə
------

* Xəritə
**Gürcü xəngəli** — Xinkali kimi də tələffüz olunan, Gürcüstanın xəmir xörəyi, Mtiuleti və Kevsureti dağlıq bölgələrindən yayğın olan bir Gürcü yeməyidir. Gürcü xəngəlinın bir çox növləri Qafqazın müxtəlif hissələrində yayılmışdır. Gürcü xəngəlinın doldurulma tərzləri bölgəyə görə dəyişir. Xevsuruli *(Khevsuruli)* adlı orijinal resept yalnız qıyma ətdən, soğan, acı bibər, duz və adi cirədən ibarətdir. Əsasən Gürcü şəhərlərində istifadə olunan *Kalakuri* adlanan növündə isə göyərtilədən istifadə edilir. Müsəlmanların yayıldığı əksər Qafqaz bölgələrində mal-qara və quzu ətlərindən istifadə daha çoxdur. Ətin əvəzinə göbələk, kartof və ya pendir də istifadə edilə bilər.

Gürcü xəngəli sadə və ya acı qırmızı bibər ilə də yeyilir. Gürcü xəngəli ət doldurulmasından bişirilir, bişirildikdə ətin şirəsi xəmirin içində saxlanılır. Xəmirin partlamasının qarşısını almaq üçün ətin şirələri çox vacibdir.

Gürcüstanda bu xingalı yedikdə yalnız çılpaq əlləri istifadə etmək olar və bu demək olar ki bir adət halını alıb; Belə ki, çəngəl kimi alətlərdən istifadə edilərək yemək kobud sayılır.

Duşeti, Pasanauri və Mtsxheta şəhərləri xüsusilə müxtəlif növ xingalları ilə məşhurdur.

Hazırlanması
------------

Ələnmiş una ilıq su, yumurta, duz əlavə edib xəmir yoğrulur və 20-30 dəqiqəlik dincəlməyə qoyulur. İç üçün ət soğanla birlikdə maşından keçirilir, üzərinə su əlavə edilərək bişirilir,duz və istiotlat vurulur. Xəmir kiçik hissələrə ayrılır, kündələnir. Hər kündə yayılaraq içinə qiymə qoyulur. Böyük kündə yayıb şəkildəki kimi də kəsib içlərini doldura bilərsiniz. Xəmirin kənarı şəkildə göstərildiyi qaydada bükülür. Hazır xingəllər ağzı qapalı qazanda əvvəlcədən qaynadılmış duzlu suda 11-15 dəqiqə bışırilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The World Cookbook for Students, Volume 1 by Jeanne Jacob, Michael Ashkenazi". 2022-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-31.
2. ↑  "The Georgian Feast: The Vibrant Culture and Savory Food of the Republic of Georgia by Darra Goldstein". 2022-04-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-31.
3. ↑  "Georgia: in the Mountains of Poetry by Peter Nasmyth, 2006". 2021-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-31.
4. ↑  "15 dəqiqəyə hazır olan Gürcü xəngəli" Arxivləşdirilib 2020-01-26 at the Wayback Machine – Atv.Az – İstifadə tarixi: 31 mart, 2019

Xarici keçidlər
---------------

* Gürcü xəngəlinın resepti **(Rus dilində)**
* Gürcü xəngəlinın resepti **(İngilis dilində)**
* Gürcü xəngəlinın resepti video formasında **(İngilis dilində)**
**Omar Torriyos Herrera** (13 fevral 1929[…] – 31 iyul 1981[…], təq. ) — Omar Torriyos kimi daha çox tanınan Panama Müdafiə Qüvvələri komandiri və de-fakto 1968-1981-ci illərdə qeyri-rəsmi Panama prezidenti. Bunun əvəzinə "Panamanın Ali Lideri, İnqilab və Ali Hökumət Başçısı" adından istifadə etmişdir. Hakimiyyətə gəldikdən sonra bir sıra sosial islahatlara başlamış və rejimi mütərəqqi hesab edilmişdir.

Ən çox 1977-ci ildəki Torriyos-Karter müqaviləsini müzakirə etməsi ilə məşhurdur. Bu müqavilə ilə Panama Atlantik okeanı və Sakit okeanı birləşdirən ən qısa su yolu olan Panama kanalı üzərində tam suverenliyini təmin etmişdir. Bu razılaşma ABŞ-nin 1903-cü ildən bəri istifadə etdiyi Panama kanalının 1999-cu ildən Panamanın nəzarəti altına alınmasını şərtləndirirdi. 31 dekabr 1999-cu ildə sazişin son mərhələsi olaraq ABŞ Panama kanalındakı nəzarətindən imtina etmişdir. Beləliklə kanal və onun ətrafındakı bütün bölgələr Panamanın suverenliyi altına daxil olmuşdur.

Oğlu Torino Torriyos 2004-2009-cu illərdə Panama prezidenti olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Omar Torrijos // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4  Omar Torrijos Herrera // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  .
Şüanın genetik təsiri
---------------------

Radiasiya mutagenezi  – orqanizmlərin şüalanması zamanı irsi dəyişkənliklərin (mutasiyaların) meydana çıxması. Şüanın genetik təsiri radiasiya genetikası ilə tədqiq olunan ionlaşdırıcı şüaların bioloji təsirinin mühüm hissəsidir. İonlaşdırıcı şüaların bütün tipləri, həmçinin ultrabənövşəyi şüalar virus və bakteriyalardan tutmuş, insan da daxil olmaqla bütün yüksək quruluşlu orqanizmlərin cinsiyyət hüceyrələrində yeni olan qametlərdə, eləcə də bədən hüceyrələri sayılan somatik hüceyrələrdə, bilavasitə onların irsi strukturunda mutagen təsirə malikdir. Mühitdə radioaktivliyin yüksəlməsi insan da daxil olmaqla orqanizmlərin populyasiyalarında gizli zərərli mutasiyaların toplanmasına səbəb olur. Radiasiya seleksiyasında təsərrüfat əhəmiyyətli mutantların alınmasında şüanın genetik təsirinin təcrübi əhəmiyyəti var. Bu üsulla bir neçə sort yaradılmışdır.

Şüadan mühafizə
---------------

Şüadan mühafizə- İonlaşdırıcı şüalanmanın orqanizmə təsirini azaltmağa yönəldilmiş vasitədir. Fiziki mühafizə üçün şüaları yaxşı udan materiallardan (qurğuşun, beton və s.) istifadə edilir. Bu materiallar şüa mənbəyi və obyekt arasında yerləşdirilir. "Açıq" şüalanma mənbəyi ilə i şləyənlər fərdi mühafizə vasitələrindən (kombinezonlar, pnevmogeyimlər, rapiratorlar, xüsusi çəkmələr, əlcəklər və s.) istifadə etməlidir. Kimyəvi mühafizə m əqsədi ilə, şüalanmadan əvvəl orqanizmə xüsusi kimyəvi birləşmələr – radioprotektorlar daxil edilə bilər. İonlaşdırıcı şüa mənbələri ilə iş aparılan müəssisələrdə dozimetrik və radiometrik nəzarət olmalıdır. Xroniki şüa xəstəliyinin və digər zədələnmələrin qarşısını almaq məqsədi ilə rentgenoloji müayinə zamanı elektron optik gücləndiricilərdən istifadə olunur.

Xarici keçidlər
---------------

* Radiasiya təhlükəsi və ondan qorunma yolları

Həmçinin bax
------------

* Şüalanma

İstinadlar
----------
**Zülfüqar Baratzadə** (tam adı: *Zülfüqar Yaqub oğlu Baratzadə*; 8 iyul 1931 – 11 fevral 1991) — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1981).

Həyatı
------

Baratzadə Zülfüqar Yaqub oğlu 8 iyul 1931-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur.

Əvvəllər Gəncə Dövlət Filarmoniyasında rəqqas olub. 1949-cu ildə Gəncə DDT-nin truppasına daxil olub. Xarakterlər aktyoru idi və təbii, xalq oyun estetikasına əsaslanan yumoru ilə özünə geniş tamaşaçı rəğbəti qazanmışdı.

11 fevral 1991-ci ildə 60 yaşında vəfat etmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Aktyorun teatrda əsas rolları: Mindilli, Bərbərzadə ("Nişanlı qız" və "Xoşbəxtlər", Sabit
Rəhman), Göyüş, Dəli Domrul, Dinar ("Kişilər", "Dəli Domrul" və "Yadındamı?", Altay
Məmmədov), Sərsəri ("Kəllə", Nazim Hikmət"), Çoban ("Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy
Haqverdiyev), Balıqçı ("Günəş", Lütfəli Həsənov), Atobba ("Vicdan", Bəxtiyar Vahabzadə),
Kamran ("Məhəbbət nişanəsi", Səttar Axundov), Ernardo ("Kələkbaz sevgili", Lope de Veqa),
Müşavir ("Səyavuş", Hüseyn Cavid), Əmirqulu, Salman, Camal ("Yaşar", "Nəsrəddin şah" və
"Almaz", Cəfər Cabbarlı), Aşıq, Dinar, Şişman ("Kişilər", "Dəli Domrul" və "Yadmdamı?..", Altay
Məmmədov), Mustafa ("Şərqin səhəri", Ənvər Məmmədxanlı), Möhnət ("Məhsəti Gəncəvi",
Kəmalə Ağayeva), Həbəş ("Tü1kü və üzüm", Gilerma Fiqeyredu), Ağa Bəşir ("Lənkəran xanının
vəziri", Mirzə Fətəli Axundzadə), Nəroğlan ("Qız atası", Əfqan Əsgərov), Vəzir ("Əlvida,
Hindistan!", Qeybulla Rəsulov), Nəsrəddin ("Nəsrəddin", Yusif Əzimzadə), Çmqıl ("Adı sənin, dadı
mənim", Seyfəddin Dağlı), Effer ("Bura gəlin", Əziz Ne-sin), Haqverdi ("Qatır Məmməd", Zeynal
Xəlil), küçə xanən-dəsi ("Üç qəpiklik opera", Bertolt Brext), İppolit ("Həmişə təmizlikdə", Edvard Radzinski və Eldar Ryazanov), Baş senator, Riçard ("Otello" və "111 Riçard", Vilyam Şekspir), kişi ("Qatarlar səhər gedir", Raymond kauqver), İvan Petroviç ("Quduz pullar", Aleksandr Ostrovski), Knyaz ("İki qardaş", Mixail Lermontov), Qurd Kərim ("Qaçaq Nəbi", Süleyman Rüstəm), Mahmud ("Boş barılar", Əhməd İsayev), Eyvaz ("Üçatılan", İlyas Əfəndiyev), Məmmədşəfi ("İtkin gəlin", Əlibala Hacızadə), Kristinoyu ("İctimai rəy", Aurel Baranqa), Prorab ("Yeddi oğlan və bir qız", Rövşən Ağayev), Qacar ("Vaqif", Səməd Vurğun), Frantişek Abel ("Zəngli saat", Osvald Zaqradnik).

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan SSR əməkdar artisti — 27.12.1971
* Azərbaycan SSR Xalq artisti — 24.12.1981

Filmoqrafiya
------------

1. Yenilməz batalyon (film, 1965)
2. Yeni evlənənlər (film, 1983)
3. Bəyin oğurlanması (film, 1985)
4. Ölsəm... bağışla (film, 1989)
5. Qətl günü (film, 1990)

İstinadlar
----------

1. ↑  C.Cabbarlı adına Kirovabad Dövlət Dram Teatrının işçilərinə Azərbaycan SSR fəxri adlarının verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 24 dekabr 1981-ci il tarixli **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2020-01-16 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı

Xarici keçid
------------

### Video

* İzlə
**Diqora mədəniyyəti** - Diqora dərəsində (Şimali Osetiyanın qərbi), Kabarda- Balkariyanın dağlıq rayonlarında və Raçidə (Qərbi Gürcüstan) Son Tunc dövrünə (e.ə. XV-XIII əsrlər) aid arxeoloji mədəniyyət. Y.İ.Krupnov tərəfindən müəyyənləşdirilməsi (1951) mübahisələrə səbəb olsa da, 1990-cı illərin sonu - 2000-ci illərin əvvəllərində yazılmış elmi əsərlərlə təsdiqlənmişdir. Müasir tədqiqatlara görə, Diqora mədəniyyəti Şimali Qafqaz və Mərkəzi Qafqazın qohum protokoban mədəniyyətləri ilə sinxrondur; protokoban dövrünün ikinci mərhələsinə aiddir; 2 mərhələyə bölünür. Ağac-daş konstruksiyalı sərdabalarda meyityandırma izləri var; uzadılmış vəziyyətdə dəfn olunmuş meyitlərə (bəzən torpaq quyularda) rast gəlinir. Çaxmaqdaşıdan ucluqlar, dəstəli xəncərlər, baltalar, ucluqlu (volyuta, oval və s. şəkilli) sancaqlar, lövhəşəkilli tilli qolbaqlar, qoç başlı quşabənzər piləklər, asmalar, şüşə muncuqlar, sürməli bəzək əşyaları və s. aşkar edilmişdir.

Diqora mədəniyyətinin dolmen mədəniyyəti, Svaneti, Qaraçay-Çərkəz, Inquşetiya və Dağıstan abidələri (Qinçi mədəniyyəti, Qayakənd-Xoroçoy mədəniyyəti) ilə əlaqələri izlənilir. Diqora mədəniyyətinin Koban mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Diqora mədəniyyəti ilkin mədəniyytlərdən e.ə.XV-XIII əsrlərdə ayrılmışdır.

### Arxeloji qazıntılar

Artıq 30 ilə yaxındır ki, Şimali Osetiyanın Diqor dərəsində republikanın Tarix və Milli muzeyinin ekspedisiyası arxeloji qazıntılar aparır. 2012-ci ildə ərazidən unikal məişət və mədəniyyət əşyaları aşkar olunmuş. Bölgədə onlarca saxsı və metallurgiya emalatxanalarının olması diqqəti cəlb edir. Tapılmış bəzək əşyaları içərisində ən dəyərli olanı - gümüş yüyəndir. Demək olar ki, tam saxlanılmış bu yüyənin qayışının enini belə tarixçilər ölçə bilmiş. İki min metr yüksəklikdə yerləşən bu ərazidə eramızdan əvvəl insanlar gildən müxtəlif əşyalar hazırlamış. Ən qədim tapıntının yaşı - yeddi min ildir. Ən gənc tapıntılar isə orta əsrlərə aid edilir.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. ISBN 978-9952-441-00-0.

Həmçinin bax
------------

* Diqora rayonu
* Diqora

Xarici keçidlər
---------------

* Южно-кобанская культура и формирование культурной специфики древнего населения на территории Южной Осетии.
* Дигорская культура

İstinadlar
----------

1. ↑  "Обзор осетинских субэтнонимов и версий их происхождения". 2019-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-26.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-10-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-26.
**Homero Tognon** (it. Omero Tognon) 3 mart 1924, Padova, Veneto – 23 avqust 1990, Pordenone, Friuli-Venesiya-Culiya) — İtalyalı keçmiş futbolçu. Futbolçu karyerasın bitirdikdən sonra futbol məşqçisi olub. Oyunçu kimi əsasən "Milan" klubunda, eləcə də İtaliya millisində oynaması ilə tanınır. İkiqat İtaliya çempionudur .

Klub karyerası
--------------

Peşəkar futbolda debütünü 1945-ci ildə "Milan" klubunda edib. Ümumilikdə futbolçu karyerasının 11 mövsümünü "*rossonerilər*"in heyətində oynayıb. Uzun müddət komandanın əsas oyunçusu olub. Bu müddət ərzində o, iki dəfə İtaliya çempionu adını qazanıb.

O, peşəkar futbolçu karyerasını 1956–1958-ci illərdə oynadığı "Pordenone" klubunda başa vurub.

Milli komanda karyerası
-----------------------

1949-cu ildə İtaliya millisinin tərkibində rəsmi oyunlarda debüt edir. O, yığmada cəmi 14 oyun keçirib. Milli komandanın heyətində 1950 və 1954-cü illərdə dünya çempionatında iştirak edib.

Məşqçilik karyerası
-------------------

O, futbolçu karyerasını bitirdiyi zaman, qısa fasilədən sonra yenidən futbola qayıdır və məşqçiliyə başlayır. 1965-ci ildə "Verona" klubunun məşqçilər korpusuna rəhbərlik edib. Daha sonra o, "Arezzo", "Ravenna", "Piza" və "Krotone" klublarının komandalarına rəhbərlik edib.

Məşqçi kimi son iş yeri, 1974-cü ilə qədər baş məşqçi kimi çalışdığı C Seriyasının klubu "Klodiasottomarina" olur.

Uğurları
--------

* İtaliya çempionu: 1950–51, 1954–55

İstinadlar
----------

1. 1 2  Omero Tognon // FBref.com (çd.).
2. ↑  "Convocazioni e presenze in campo". 2013-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-14.
**Sevan xramulyası** (*lat.* Capoeta sevangi) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin şüaüzgəclilər sinfinin çəkikimilər dəstəsinin çəkilər fəsiləsinin xramulya cinsinə aid heyvan növü.

Xarakterik morfoloji əlamətləri
-------------------------------

Sevan xramulyası adi xramulyadan belinin basıq, bel üzgəcinin haçalı olmaması, bədənin uzunsovluğu, bel üzgəcindəki tikan şüalarının zəif inkişaf etməsilə fərqlənir. Uzunluğu 45.0 sm-ə, kütləsi 1012 q-a qədər olur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Şirin su balığıdır, başlıca olaraq çaylarda, bulaq sularında və kəhrizlərdə yaşayır, nisbətən sakit axan və dibi daşlı olan suları daha çox sevir. Ömrün uzunluğu orta hesabla 5-6 il olub, 2-3 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

Yayılması
---------

Azərbaycanda 3 növlə (C.capoeta, C.sevangi, C.gracilis) təmsil olunmuşdur. Yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanda Araz çayı və onun qollarında yayılmışdır.

Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
---------------------------------------

Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü üç dəfəyə tökür. Kürüsünü suyun temperaturu 18.0-20.0 0C olduqda iyun ayında tökməyə başlayır. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü üç dəfəyə orta hesabla 10000-14000 ədədə qədər tökür. Reproduktivliyin periodu cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra ildə bir dəfə, hər il. Generasiyaların sayı orta ömrün uzunluğundan asılı olaraq 3-4 dəfə olur.

Limit faktorları
----------------

Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen amillər.

Rasionu
-------

Əsasən bitki mənşəli qidalarla və yosunlarla qidalanır, özləri isə digər yırtıcıların qidasını təşkil edir. Yosunlar, detrit və bəzi hallarda su həşaratları təşkil edir.

Düşmənləri
----------

Yırtıcı balıqlar, ilanlar, balıqyeyən quşlar və balıq parazitləri.

İnsan həyatına təsiri
---------------------

Əmtəə keyfiyyətlidir. Az miqdarda həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri yoxdur.

Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
--------------------------------------------------------------

Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin, çay yataqlarının qazılmasının, dəyişdirilməsinin qarşısı alınmalıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s.
2. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q23057087
* Wikispecies: Capoeta sevangi
* EUNIS: 129426
* FishBase: 8725
* GBIF: 4837620
* iNaturalist: 612627
* WoRMS: 1020923

 |
**Zülfüqar xan Qaramanlı** (?-1611) — qızılbaş sərkərdəsi, hakim.

Həyatı
------

Səfəvilərin tərkibində qalan Azərbaycan torpaqlarında 1593-cü ildə Ərdəbil mərkəz olmaqla, Azərbaycan bəylərbəyliyi yaradıldı və Zülfüqar xan Qaramanlı hakim təyin olundu.

I Şah Abbas özü Qızılbaşlar ordusunun başında Osmanlılara qarşı vuruşurdu. Vuruşmaların birində şahın vəziyyəti ağırlaşır. Çoxsaylı Osmanlı ordusu onu möhkəm qısnayır. Elə bu zaman toz-duman içində bir qoşun yaxınlaşır. Qaravul şaha xəbər gətirir ki, bəs arxadan yağı qoşunu hücuma keçib. Şah gələn qoşunu gözdən keçirib deyir:
-Gələn Həzrət Əlinin qoşunudur, önündə də Zülfüqarı.

Zülfüqar xan Qaramanlı böyük qoşunla yetirib şahı qısqıdan xilas edir.

Zülfüqar xan Qaramanlı Osmanlı sarayına elçi getmişdi.

Zülfüqar xan sonra şahın fərmanı ilə Şirvana bəylərbəyi təyin edilir. 1607-ci ildən 1610-ci ilədək Şirvana başçılıq edir. 1610-ci ildə dağıstanlıların qəfil basqını zamanı döyüşdə öldürülür. Bəzi tarixçilər qeyd edirlər ki, bu hücum şahın öz quraması idi. Şah Abbas son çağlarda Zülfüqar xanı gözdən salmışdı…

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qaramanlı eli, "Soy" dərgisi, Bakı,

Həmçinin bax
------------

* Qaramanlı eli

İstinadlar
----------
**Diplomatiya** — keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri və dövlət katibi Henri Kissincerin 1994-cü ildə yazdığı kitabdır.

Haqqında
--------

Bu, əsasən XX əsrə və Qərb dünyasına cəmləşən beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya sənəti tarixinin süpürgəsidir. Kissincer beynəlxalq münasibətlərin realist məktəbinə (realizmə) böyük inanan biri kimi , diplomatik münasibətlərin bütün dövrlərində Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl Avropada qüvvələr balansı , raison d'État və Realpolitik anlayışlarına ciddi şəkildə diqqət yetirir.Kissincer, həmçinin Millətlər Liqasının Nizamnaməsində işlənmiş kollektiv təhlükəsizliyin əks realist diplomatik taktikasını tənqid edir. və öz müqəddəratını təyinetmə , bu da Liqanın prinsipi idi. Kissincer həmçinin ikinci Dünya Müharibəsindən sonra Sovet İttifaqının Şərqi və Cənubi Avropada təsir dairəsindən istifadəni araşdırır, bu arqument müasir Rusiya Rusiya xarici əlaqələri tərəfindən Ukrayna , Gürcüstan və digər keçmiş Sovet peykləri ilə bağlı müdafiə olunur. Orta Asiya. Tarix Avropada XVII əsrdə başlayır, lakin sürətlə Dünya Müharibələrinə və sonra Soyuq Müharibəyə qədər irəliləyir. Kissincer kitabda dəfələrlə özünə istinad edir, xüsusən də Riçard Nikson və Cerald Fordun prezidentliklərini xatırlayarkən. Kitab Soyuq Müharibədən sonra ABŞ ABŞ-ın Avropa üslubunda real siyasətə qayıtması və Vilson idealizmindən əl çəkməsi arqumenti ilə bitir. Kissincer kitabı ABŞ Xarici İşlər Nazirliyinin qadın və kişilərinə həsr edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Diplomatiya". 2021-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
2. ↑  "Diplomacy". 2022-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
Omega-3 ilə zəngin Salvia hispanica toxum
Doymamış yağ olan Omeqa 3 (linolenik) qoz, balıq, bütün yaşıl yarpaqlı bitkilərin tərkibində mövcuddur və insan üçün əsas yağlardan biridir.

Orqanizm bu yağı istehsal etmədiyi üçün qidalanma yolu ilə qəbul edilməsi lazımdır. Normal qidalanmada ən idealı həftədə 2 və ya 3 dəfə balıq, zeytun yağı, bol-bol qoz və əncir yeməkdir.

Tədqiqatçılar Omeqa 3 yağ asidinin hüceyrə pərdəsinə keçərək metabolizmaya təsir etdiyini müəyyənləşdirmişlər. Orqanizm üçün vacib olan Omeqa 6 və Omeqa 3 yağları müvazinətli şəkildə qəbul edilməsinin faydaları aşağıdakı kimi göstərilir: ‘’Yaşlanmağı gecıkdirir, dərini gözəlləşdirir. Şaça parlaqlıq verir və qırışıqlıqları azaldır. Həmçinin əgər ana hamiləlikdə və əmizdirmə müddətində kifayət miqdarda Omeqa 3 alırsa, körpənin beyni və görmə bacarığı inkişaf edir. Həftədə ən az 3 dəfə balıq yediymiz vaxt ağıl və zehin sağlamlığı daha yaxşı olur. Şizofreniya, depressiya kimi xəstəliklər az müşahidə edilir.
**Ombla** (xorv. Ombla) — Xorvatiyada kiçik çay. Dubrovnikdən şimal-şərqdə yerləşir. Çayın uzunluğu 30 metrdir. Çay Adriatik dənizinə, ria tipli Dubrovaçka körfəzinə tökülür. Çayın mənsəbinə yaxın ərazidə kiçik Komolas kəndi yerləşir. Ombla Avropanın ən kiçik çaylarından biri hesab olunur. Çay əsasən karst mənşəli olub Avropanın ən uzun karst çayı olan Trebşinanın suyu ilə qidalanır. Çayın mənbəyi ilə mənsəbi arasındakı hündürlük fərqi 2 metrdir. Ombla çayının mənsəbinə doğru körfəz suyu irəlləmiş və burada dərinlik 30 metrə çatır. Məhs körfəz suyunun gəlib çata bilmədiyi hissədən ölçülən zaman çayın uzunluğu 30 metr olur. 

Çayın qidalandığı mağara daxilindəki su səthinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 2,38 metrdir. Digər su mənbəyinin hündürlüyü isə dəniz səviyyəsindən 15 metr aşağıdadır. Çayın qidalandığı mənbəni ilk dəfə 1985-ci ildə sloveniyalı speleoloq Marko Krasoveç aşkar etmişdir. Orta illik su sərfi 24,1 m3/ s-dir. Sutoplayıcı hövzənin sahəsi 600 km2-dir. Çayın formalaşdığı 5 km-lik tirənin hündürlüyü 600 metrdir. Tirənin yamacları çox dikdir. Bəzi mənbələrdə Ombla çayını dünyanın ən kiçik çayı kimi göstərirlər.

Ombla çayının suyundan Dubrovnik şəhərinə su-boru xətti çəkilib. Su xəttinin ilk çəkilmə tarixi 1438-ci ilə təsadüf edilir. 2012-ci ildə ərazidə yer altı su anbarı və su elektrik stansiyasının tikilməsi layihəsi işlənilib hazırlandı. Ancaq həm maliyə çatşmamazlığı, həm də, ekoloji problemlərin yaranması ehtimalı ilə layihə həyata keçirilmədi. 

Çay hövzəsi iki iqlim qurşağında yerləşir: aralıq dənizi iqlimi və kontinental iqlim.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Der kürzeste Fluss Europas Dubrovnik und die Ombla". 2021-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-29.
2. ↑  "Significant landscapes". Dubrovnik-Neretva County Tourist Board. 1 September 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 June 2012.
3. ↑  *Roman Ozimec; və b.* "Poljoprivredna bioraznolikost Dalmacije – Tradicijsko poljoprivredno bilje i domaće životinje" [Agricultural Biodiversity of Dalmatia – Traditional Agricultural Plants and Domestic Animals of the Dalmatia Region] (PDF) (Croatian). United Nations Development Programme. June 2009. 2 June 2012 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 June 2012.
Koordinat:Sky map 9s 9d 19,5sn; +33º 7' 9″

**NGC 2770A**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Vaşaq bürcü istiqamətində yerləşir. **S+S** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Uilyam Herşel tərəfindən 1785-ci ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS Arxivləşdirilib 2007-10-29 at the Wayback Machine
* 

* WikiSky-da NGC 2770A: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 2746 |
NGC 2747 |
NGC 2748 |
NGC 2749 |
NGC 2750 |
NGC 2751 |
NGC 2752 |
NGC 2753 |
NGC 2754 |
NGC 2755 |
NGC 2756 |
NGC 2757 |
NGC 2758 |
NGC 2759 |
NGC 2760 |
NGC 2761 |
NGC 2762 |
NGC 2763 |
NGC 2764 |
NGC 2765 |
NGC 2766 |
NGC 2767 |
NGC 2768 |
NGC 2769 |
**NGC 2770** |
NGC 2771 |
NGC 2772 |
NGC 2773 |
NGC 2774 |
NGC 2775 |
NGC 2776 |
NGC 2777 |
NGC 2778 |
NGC 2779 |
NGC 2780 |
NGC 2781 |
NGC 2782 |
NGC 2783 |
NGC 2784 |
NGC 2785 |
NGC 2786 |
NGC 2787 |
NGC 2788 |
NGC 2789 |
NGC 2790 |
NGC 2791 |
NGC 2792 |
NGC 2793 |
NGC 2794 |
NGC 2795



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Koordinat:Sky map 18s 3d 42,0sn; -24º 22' 18″

**NGC 6533**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Oxatan bürcü istiqamətində yerləşir. **EN** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Uilyam Herşel tərəfindən 1784-cü ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 6533: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 6509 |
NGC 6510 |
NGC 6511 |
NGC 6512 |
NGC 6513 |
NGC 6514 |
NGC 6515 |
NGC 6516 |
NGC 6517 |
NGC 6518 |
NGC 6519 |
NGC 6520 |
NGC 6521 |
NGC 6522 |
NGC 6523 |
NGC 6524 |
NGC 6525 |
NGC 6526 |
NGC 6527 |
NGC 6528 |
NGC 6529 |
NGC 6530 |
NGC 6531 |
NGC 6532 |
**NGC 6533** |
NGC 6534 |
NGC 6535 |
NGC 6536 |
NGC 6537 |
NGC 6538 |
NGC 6539 |
NGC 6540 |
NGC 6541 |
NGC 6542 |
NGC 6543 |
NGC 6544 |
NGC 6545 |
NGC 6546 |
NGC 6547 |
NGC 6548 |
NGC 6549 |
NGC 6550 |
NGC 6551 |
NGC 6552 |
NGC 6553 |
NGC 6554 |
NGC 6555 |
NGC 6556 |
NGC 6557 |
NGC 6558



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**"Şah İsmayıl Səfəvinin tarixi"** (Farsca: تاریخ شاه اسماعیل صفوی) "Tarix-i şah İsmayıl-i Səfəvi" - I Şah İsmayılın naməlum (adı bilinməyən) tarixçisi tərəfindən ədəbiyyatda şərti olaraq "Tarix-i şah İsmayıl-i Səfəvi" ("Şah İsmayıl Səfəvinin tarixi") adını almış, I Şah İsmayılın həyatının salnaməsi yazılmışdır. 
Əsər I İsmayılın əcdadları haqqında qısa tarixi ekskursla başlanır, onun gəncliyində baş verən hadisələri işıqlandırır, Səfəvilər dövlətinin banisinin bütün şahlıq dövrünü əhatə edir və onun oğlu I Şah Təhmasibin Təbriz taxtına çıxması ilə başa çatır.

Əsər tam nəşr olunmamışdır. Yalnız I İsmayılın həyatının ilk illərinə (1499-cu ilədək) aid olan parçalar keçən yüzilliyin sonunda Denison Ross tərəfindən ingilis dilinə tərcümədə dərc olunmuşdur.

Salnamənin iki əlyazma nüsxəsi məlumdur: onlardan biri Londonda - Britaniya muzeyində, digəri isə Kembric Universitetinin kitabxanasında saxlanılır.

Mənbə
-----

* Oqtay Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007

İstinadlar
----------

1. ↑  "تاریخ شاه اسماعیل صفوی". 2011-10-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-13.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Çağan Atakan Arslan** (27 avqust 1989, Sivas) — Türkiyə TV serial aktyoru və kikboksinq.

Həyatı
------

27 avqust 1989-cu ildə Sivasda anadan olan Avatar ləqəbli Çağan Atakan Arslan idman həyatına basketbolla başlayıb. 16 yaşında bodibildinqə başlayan Atakan Arslan 17 yaşında döyüş sənəti ilə tanış olub və o vaxtdan bəri bir çox uğurlara imza atıb. O, idman rekordunu qıraraq və məktəb birincisi olmaqla Bədən Tərbiyəsi və İdman Məktəbinə daxil olub.[Sitat lazımdı] Hələ də təhsilini davam etdirir. Atakan Arslan 2008-ci ildən kikboksinq və Muay Tay Milli Komandalarında ölkəsini beynəlxalq arenada təmsil edir, həmçinin peşəkar yarışlarda çıxış edir.

O, 2011-ci ildə Özbəkistanda 5000 rəqib azarkeşin önündə finalda özbək rəqibini nokaut edərək IFMA Muay Thai üzrə Dünya Çempionu titulunu qazandı və ölkəsinə bu sahədə böyük kişilər arasında ilk qızıl medalı qazandırdı.[sitat gətirdi] Atakan Arslan, TPW adı ilə peşəkar güləşdə də çıxış edən Əsgər adını çəkdi

Onun kikboksinq karyerasının mühüm hadisələrindən biri də dünyanın kikboksinq təşkilatlarından biri olan Glory World Series ilə bağladığı müqavilədir. 2014-cü ildə debüt edən Atakan Arslan Glory 15 İstanbulda braziliyalı rəqibi Jonatan Olveyra ilə ilk matçına çıxıb. 2015-ci ildə Glory 20 Dubai-də Çad Sudgenlə qarşılaşıb.

Survivor Türkiyə
----------------

2016-cı ildə Survivor Ünlülər Könüllüləri proqramında Ünlülər komandasına daxil olan Avatar Atakan 5 aylıq gərgin mübarizədən sonra Survivor çempionu olub. Survivor-dan sonra rinqə qayıdan Mix Fight Gala təşkilatında 81 kilo çəkidə dünya çempionatı matçını keçirdi və ikinci raundda Kevin Brendanı nokaut etdi. 3 dekabr 2016-cı ildə kəmərini qorumaq üçün Marko Pike ilə döyüşdü və 3 raunddan sonra rəqibinə qalib gələrək kəməri özündə saxladı.

Peşəkar idmanla yanaşı, müxtəlif film və seriallarda da rol alan Atakan Arslan həm də modeldir.

2017-ci ildə Star TV-də yayımlanmağa başlayan Söz serialında baş leytenant Zəfər Yaman obrazını canlandırıb. O, 12-ci bölümdə serialdan ayrılıb. Sosial media hesablarından aktyorluğun çətin bir peşə olduğunu və buna görə serialdan ayrıldığımı söylədi. Amma xəbərlər nəticəsində məşhur aktyor Tolqa Sarıtaşla anlaşa bilmədiyi üçün serialdan ayrılıb.

O, 2017-ci ildə Serap Qorxmazla ailə həyatı qurub. 2018-ci ilin iyun ayında Leon Aslan Arslan adlı oğlu olub.

O, Survivor 2016 çempionudur. O, Kiprdə keçirilən yarışın finalında çempionluğa yüksəlib.

2022-ci ildə Survivor 2022: All Star yarışmasında iştirak etdi və müsabiqəni 9-cu olaraq başa vurdu.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İdmançı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Məlumat
-------

Yaponiyanın 1904–1905-ci il rus imperiyası üzərində fenomenal qələbəsində dəniz müharibələrində əgər əsasən Toqo qalibiyyətli sərkərdə sayılırsa, quru qələbələrində bu şərəfə markiz marşal Oyama layiqdir. Hərçənd ki, general Maresuke Noqi və xüsusilə feldmarşal Talesada Kurokinin və baron Yakosato Okunun adlarını xatırlamamaq da insafsızlıq və ədalətsizlik olardı.

İvoma Oyamanın Tokiodakı heykəli
Oyama(1842–1916) markiz və marşal idi. Yaşı 60-ı keçsə də, onun sərkərdəlik dühası 1904–1905-ci il rus-yapon müharibəsində özünü parlaq surətdə əks etdirdi. Oyama 1885–96-cı illərdə Yaponiyanın hərbi naziri idi. Müharibə başlayanda o, Mancuriya və Lyaodun yarımadasında quru qoşunların baş komandanı təyin olundu. Admiral Toqonun Port-Arturu təslim olmağa məcbur etməsində heç şübhəsiz ki, general Noqinin qalanın qurudan beşqat keçilməz hasarlarını dağıdıb müdafiə istehkamlarını tamamilə məhv etməsinin həlledici rolu oldu. Lakin Ernest və Trevor Düpilər yazır: "Mancuriyada rusların böyük qüvvələri vardı. Yaponlar rus ordularını əzib Yalu çayından geri atdılar. Ruslar Lyaoyanda böyük qüvvə cəmləşdirmişdilər. Marşal Oyama bütün yapon quru ordularının komandanı kimi üç birləşmiş qüvvə ilə rus generalı Kuropatkinin yaxşı möhkəmlənmiş mövqelərinə doğru yeridi. Onun ordusu 125 min, ruslar isə 160 minə qədər idilər. Kuropatkin yaponlara qarşı hücuma keçmək istədi. Lakin yerində dayandırıldı. İkinci həmlə təşəbbüsü də boşa çıxdı. Nəticədə ruslar yavaş-yavaş Muqdenə — Şimal tərəfə çəkildilər. Kuropatkinə yeni qüvvələr qoşuldu. Ruslar 200 minlik nəhəng bir ordu ilə mövqe seçməyə gedirdilər. Bilirdilər ki, bu quruda onlar üçün həlledici döyüş olacaq. Şaxe çayında ruslar marşal Oyamanın üzərinə yeridilər. Kuropatkin general Kurokini sıxışdırıb əzmək istəyərkən marşal Oyama 13 oktyabr 1904-cü ildə elə qəzəblə onun üzərinə şığıdı ki, Kuropatkin hücumdan əl çəkib mərkəzə köməyə gəldi. Bu zaman ruslar 40 min, yaponlar isə 20 min itki verdilər. Ruslara hər gün minlərlə kömək gəlirdi. İndi artıq Kuropatkinin sərəncamında 300 minə qədər bir ordu vardı. Topların sayı mindən çox idi. Rusların Uzaq Şərqdəki bütün generalları burada idi. Kuropatkin marşal Oyamaya Port-Arturdan kömək gələnə qədər 1905-ci il yanvarın 26–27-də onu əzmək üçün hücuma keçdi. Lakin onun iki günlük hücumları heç bir nəticə vermədi.

Nəhayət, ruslar üçün fəlakətli 1905-ci il 26 fevral — 10 mart günləri gəlib çatdı. 600 mindən artıq qoşun üz-üzə durmuşdu. Cəbhə xətti 65 kilometr idi. Oyama rusları mühasirəyə almaq üçün general Noqiyə onları sol cinahdan əhatə etməyi tapşırdı və özü rusların falanqasını xeyli kənara atdı. Kuropatkin mühasirəyə düşəcəyindən qorxub ordunun qalıqları ilə Mukdendən şimala — Xarbinə çəkildi. Yüz minə qədər rus əsgər və zabiti məhv edildi. Və bununla da rusların quruda hərbi əməliyyatlarına son qoyuldu.

Marşal markiz İvao Oyama böyük qələbələrinə görə 1905-ci ildə şahzadə təyin olundu. 1912-ci ildə isə ömürlük QENRO rütbəsinə, yəni imperator yanındakı Ağsaqqallar Şurasına üzv seçildi.
**Çaçapoya mədəniyyəti**—900—1470-ci illər arasında Peruda olmuş mədəniyyət.

Tarixi və tapılması
-------------------

Kuelap qalası — içəridən görünüş
Çaçapoya qəbiləsinə aid şəhərin, təxminən 5 hektarlıq bir sahədə, qayaların oyulmasıyla ortaya çıxarılmış inşalardan təşkil olduğunu açıqladılar.Paçhalama təpəsində tapılan itmiş şəhərin, "Bulut İnsanları" olaraq adlandırılan Çaçapoyaların bəlli izlərini daşıdığı, təxmini 1000 illik keçmişinə rəğmən çox yaxşı durumda olduğu bildirildi. Bölgənin, yamacın meşəlik bir sahəni də əhatə etməsi və şəhərin böyük bölümünün ağacların kölgəsində qalması sayəsində yağmacıların əlindən qurtulduğu, civarda yürüş edən və şəlalə səsini izləyən yerli xalq tərəfindən ortaya çıxarıldığı qeyd edildi. Qayalıq qisimdə qalan tikili divarlarıyla qayalardakı motivlərin bəlli olduğu şəhərdə, keramik parçalarına və qorunmuş məzarlara rastlandığı bildirildi. Arxeoloq Benedikto Perez Goicochea, uçurumun kənar qismində hasar tapıldığını, bunun, bölgədə yaşayan xalqın, olası düşmənlərin yerini təsbit etmək üçün işlənilən bir tikili olduğunun təxmin edildiyini söylədi. İnklərə 1475-ci ildə boyun əyən çaçapoyalar haqqında çox az bilgi var. Çaçapoya qadınlarının gözəllikləriylə ünlü, açıq tənli və uzun boylu, kişilərinin də yaraışıqlı olduqları bildirilir.

İspaniyalıların, Peruya gəldikləri 1535-ci ildə, İnklərə qarşı verilən mücadilədə Bulud insanlarından yandaş tapdıqları da bilinir. Dönəmin İspaniya salnamələrində Bulud insanları vəhşi olaraq tanıdılır və ölülərini mumiyaladıqlarına diqqət çəkilir.
Cənubi Şetland adalarında Snou adasının yerləşməsi.
Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
**İvaylo buxtası** (bolq. *Ивайлов залив*, ‘Ivaylov Zaliv’ \i-'vay-lov 'za-liv\) — 500 m uzunluğu olan və Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Snou adası sahillərindən 900 m şərqdə yerləşmişdir. Holl yarımadası ilə əhatələnmişdir və şəbəkə əmələ gətirmişdir. 

Buxta Bolqarıstanın 1277-1279-cu illərdə çarı olan İvaylonun adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

İvaylo buxtası 62°46′14″ c. e. 61°14′46″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4 (Updated second edition 2010. ISBN 978-954-92032-9-5)
* Antarctic Digital Database (ADD). Scale 1:250000 topographic map of Antarctica. Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR), 1993–2016.

Həmçinin bax
------------

* Snou adası
* Cənubi Şetland adaları

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Ivaylo Cove.
**Şah I Abbasın Bəhreyni fəth etməsi** — Səfəvi hökmdarı I Abbasın Bəhreyni ələ keçirməsi nəzərdə tutulur. Döyüş 1602-ci ildə olmuşdur.

Döyüş
-----

Hörmüz adası, 1622-ci il
XVI əsr boyunca portuqaliyalılar İran körfəzində bazalar qurmuşdular. Buna görə də, 1507-ci ildən etibarən Səfəvi imperiyası ilə Portuqaliyanın münasibətləri gərgin idi. Abbasın xarici siyasətdə əsas istiqamətlərdən biri də İran körfəzindən Portuqaliyanı qovmaq idi. Bu istiqamətdə atılmış ilk addımlardan biri də Bəhreynin ələ keçirilməsi oldu. Bəhreyn Bəsrə körfəzinin qərb sahillərində olan adalar qrupudur. Bu adaların ən böyüyünə Bəhreyn deyilir Özbəklərlə müharibə fonunda Şah Abbasın əsas hədəflərindən biri də indiyə qədər Səfəvi imperiyasının çox az dərəcədə fəaliyyətinin olduğu İran körfəzi bölgəsi idi. Bunu düzəltməkdə qərarlı olan Abbas 1601-ci ildə bölgədəki vassal hakimlik olan Ları ilhaq etdi və oranın sonuncu hakimi İbrahim xan Fars hakimi Allahverdi xanın ordusunda özbəklərə qarşı edilən Bəlx yürüşündə iştirak etdi və yürüş əsnasında həyatını itirdi. Ların fəthi Səfəvi hökumətini Hörmüz körfəzindən imperiyanın daxili bölgələrinə qədər olan əsas quru ticarət yoluna nəzarət etməsini təmin etdi.

1602-ci ildə Bəhreyn hakimi Rükunəddin Məsud, Portuqalların himayəsində olan Hörmüz hakimi Firuzşahın qorxusundan Səfəvi imperiyasının Fars vilayətinin hakimi Allahverdi xandan kömək istədi. Ada Hörmüz krallığına mənsub olsa da, kral Portuqaliyanın kuklası kimi hakimiyyətdə idi. Təklifin gəlməsindən sonra Allahverdi xan Abbasa xəbər etmədən, öz insiyativi ilə hərəkət edərək Bəhreyni ələ keçirmişdi, lakin o, Abbasın buna razılıq verəcəyini düzgün olaraq təxmin etmişdi. Amma bu işğal Abbasın Osmanlı imperiyasına qarşı Portuqaliya ilə İspaniyadan ibarət ittifaq qurmağa çalışdığı vaxta təsadüf etdiyi üçün təəccübə səbəb olmuşdu. Abbas bu bölgəni özünün qanuni torpaqları hesab edirdi və bu bölgədən gələn böyük ticarət vergilərinin portuqaliyalılara getməsinə görə qəzəbli idi. Bu qəzəb portuqaliyalıların Səfəvi tacirləri ilə kobud davranması xəbərlərinin gəlməsindən sonra daha da artdı. Hörmüzdən və qonşu quru sahəsində yerləşən Gembrundan gələn ticarət yolundan böyük gəlirlər götürməyə başlayan Abbas portuqaliyalılar üzərinə olan təzyiqini daha da artırdı.

Bundan sonra portuqaliyalılar və Hörmüz hakiminin qüvvələri Bəhreynə dəniz hücumua keçdilər. Səfəvi imperiyasınnı buna cavabı Gembrunu mühasirəyə almaq və karvan yollarını bağlamaqla verildi.

Həmçinin bax
------------

* Portuqal–Səfəvi müharibəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  Bomati və Nahavandi, 1998. səh. 159
2. ↑  İnalcık, 2000. səh. 398
3. 1 2  Blow, 2009. səh. 69
4. ↑  Pazuki, 1317. səh. 322-323

Mənbə
-----

* *David Blow.* Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. I.B. Tauris. 2009. 288. ISBN 1845119894.
* *Yves Bomati; Houchang Nahavandi.* Shah Abbas, empereur de Perse 1587–1629 [Shah Abbas, Emperor of Persia, 1587-1629] (fransızca). Paris, France: Perrin. 1998. ISBN 2-2620-1131-1.
**Şahin Gəray** (1745, Ədirnə – 7 avqust 1787, Rodos) — Krımın sonuncu xanı. Birinci dəfə 1777–1782, ikinci dəfə isə 1782–1783-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdu. Gəraylardan şahzadə Topal Əhmədin (ö. 1750) oğlu və Krım xanı II Dövlət Gərayın nəvəsi idi.

Həyatı
------

Şahin Gəray 1745-ci ildə Ədirnədə anadan olmuşdur. Yunanıstan və İtaliyada təhsil almış, Krım tatarcası və osmanlıcayla yanaşı yunanca və italyancanı da öyrənmişdi.

Şahin Gərayın gənclik illərinə təsadüf edən Rus-türk müharibəsi (1768-1774) Krım tatarları üçün büyük itkilərlə nəticələnmişdi. Xüsusilə, 21 iyul 1770-ci il tarixində baş vermiş Qartal döyüşündə Osmanlı-Tatar ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı. Bü döyüş nəticəsində ruslar Krımdakı bütün strateji qalaları ələ keçirdilər. Döyüşün sonunda — 21 iyul 1774-cü il tarixində, imzalanmış Kiçik Qaynarca sülh müqaviləsinə görə isə Krım Osmanlı dövlətinin nüfuz dairəsindən çıxdı və Rusiyanın nəzarətinə keçdi.

Şahin Gəray 1777-ci ildə Krım taxtına oturduqda, artıq Krım xanlığının tənəzzül dövrü idi. Rusiya Krımda öz modernləşmə proqramlarını həyata keçirməyə başlamışdı. Fabriklər qurulmuş, paytaxt Bağçasaraydan Kəfəyə köçürülmüşdü. Rusiyanın təzyiqlərinə dözə bilməyən Şahin Gəray 1783-ci ilin fevral ayında hakimiyyətdən əl çəkib Rusiyaya getdi. 8 (19) aprel tarixdə Rus çarı II Yekaterina Krımın Rusiyaya birləşdirilməsi barədə manifest imzaladı. Şahin Gəray isə 1787-ci ilə qədər Rusiyanın müxtəlif şəhərlərində yaşadı, daha sonra Türkiyəyə üz tutdu. Lakin Türkiyədə Sultan I Əbdülhəmidinin göstərişi ilə onu tutub Rodos adalarına apardılar və elə həmin 1787-ci ildə orada edam etdilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Şahin Giray // NUKAT. 2002.

Xarici keçidlər
---------------

* Kırım’ı kaybettiren Şahin Giray

| ⛭Krım xanları |
| --- |
| XV əsr | I Hacı Gəray  • Heydər Gəray  • Nurdövlət Gəray  • I Məngli Gəray |  |
| XVI əsr | I Mehmed Gəray  • I Qazi Gəray  • I Səadət Gəray  • I İslam Gəray  • I Sahib Gəray  • I Dövlət Gəray  • II Mehmed Gəray  • II Səadət Gəray  • II İslam Gəray  • II Qazi Gəray  • I Fateh Gəray |
| XVII əsr | Toxtamış Gəray  • I Səlamət Gəray  • Canıbəy Gəray  • III Mehmed Gəray  • İnayət Gəray  • I Bahadır Gəray  • IV Mehmed Gəray  • III İslam Gəray  • Adil Gəray   • I Səlim Gəray  • Murad Gəray  • II Hacı Gəray  • III Səadət Gəray  • Səfa Gəray  • II Dövlət Gəray |
| XVIII əsr | III Qazi Gəray  • I Qaplan Gəray  • III Dövlət Gəray  • IV Səadət Gəray  • II Məngli Gəray  • II Fateh Gəray  • II Səlamət Gəray  • II Səlim Gəray  • Arslan Gəray  • Həlim Gəray  • Krım Gəray  • III Səlim Gəray  • Maqsud Gəray  • IV Dövlət Gəray  • II Qaplan Gəray  • II Sahib Gəray  • Şahin Gəray  • II Bahadır Gəray |
**Əlibəy Əlibəyov** (22 mart 1878, Füzuli, Dədəli – 7 aprel 1964, Bakı) — Azərbaycan gigiyenisti, həkim, pedaqoq. Tibb elmləri doktoru (1936), professor (1932). Azərbaycan SSR Əmək Qəhrəmanı (1933). Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1943).

Həyatı
------

Əlibəyov Əli bəy Qulu bəy oğlu 1878-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Dədəli obasında anadan olmuşdu. 1894-cü ildə Qarğabazar kənd məktəbini bitirəndən sonra Bakıya gəlmişdi. Elm-təhsil yolunda fədakarlığı bundan sonraya aiddir. Əmək fəaliyyətinə Bakı limanında fəhləliklə başlamışdır. Yeniyetmə Əli bəyə Azərbaycan və rus dillərində savadlı yazdığı üçün gəmiçilik kontorunda iş verirlər. О, günçıxandan günbatanadək limanın yük qəbulu məntəqəsində qeydiyatçı işləyir. Çox zaman elə limanda da gecələməli olurdu.

Ə. Əlibəyovun əmək yolu sonralar Bakı limanından Qara şəhərə-zavodlara keçmişdir. Fəhləlik etməklə, axşam ümumtəhsil kurslarında oxumuşdu.1905-ci ildə onu şəhərin tibb-sanitar bürosuna təlimatçı vəzifəsinə qəbul edirlər.

Gecə-gündüz yorulmadan çalışan, müntəzəm mütailə edən, elmə sonsuz həvəs göstərən Əli bəy kamal attestatı imtahanlarını ekstern üsulu ilə müvəffəqiyyətlə vermiş, 1911-ci ildə Kiyev Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olmuşdu. 1916-cı ildə universitetin tibb fakültəsini tamamlamışdı.

Ə. Əlibəyov əski Terek Sovet Respublikasında Nazran Dairə İcraiyyə Komitəsi (indiki İnquşetiyanın Nazran ş.) Səhiyyə şöbəsinin müdiri işləmişdir (1918–1923). Tədqiqatı, əsasən, Azərbaycan SSR-də epedemiologiya və sosial-gigiyena məsələlərinə və sairəyə həsr olunmuşdur. 1932-ci ildən ömrünün sonunadək N. Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb Institutunun ictimai gigeniya kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdı.

Əli bəy Əlibəyov tibb elmləri doktoru (1936), professor (1932), Azərbaycanın Əmək Qəhrəmanı (1933), Azərbaycanın əməkdar elm xadimi adlarına layiq görülmüşdü.

. Tədqiqatı, əsasən, Azərbaycanda epidemiologiya və sosial-gigiyena məsələlərinə və s. həsr olunmuşdur. 1932-ci ildən ömrünün sonunadak Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin ictimai gigiyena kafedrasının rəhbəri olmuşdur.

Mükafatları
-----------

"Lenin" ordeni, 2 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Əlibəyovlar: Dədəli bəyləri, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, № 9, səh.16–18;

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-30.
2. ↑  "Alimlər". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-12-20.

Həmçinin bax
------------

* Füzuli
* Dədəli