recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Naxçıvan Mülki Müdafiə Mərkəzi** — raket-nüvə silahlarının meydana çıxması ilə əlaqədar 1961-ci ildə hava hücumundan yerli müdafiə zəminində yaradılmışdır.

Tarixi
------

Dövlət müstəqilliyi əldə edildikdən sonra, 1993-cü ildən başlayaraq mülki müdafiə sisteminin yaradılması sahəsində də qətiyyətli addımlar atıldı, Mülki Müdafiə (MM) haqqında bir sıra normativ sənədlər qəbul edildi. Muxtar Respublika baş nazirinin yanında Mülki Müdafiə qərargahı yaradıldı. Mülki Müdafiə sistemini təkmilləşdirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1997-ci il 25 may tarixli fərmanına əsasən, mülki müdafiə qərargahı Müdafiə Nazirliyinin Naxçıvan Muxtar Respublikası Mülki Müdafiə Regional Şöbəsi adlandırıldı. 2003-cü ilin sonunda Mülki Müdafiə mərkəzi üçün yeni kompleks tikilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev Naxçıvan Mülki Müdafiə Mərkəzinin açılışında iştirak etmişdir (2 sentyabr, 2004). Mərkəz 3 mərtəbəli qərargah binasından, 300 yerlik əsgər binasından, avtomobil-texniki parkından, Mülki Müdafiə səfərbərlik ehtiyat anbarından, 400 nəfərlik əsgər yeməkxanasından, hamam-qazanxana binalarından və digər yardımçı bina və qurğulardan ibarətdir. Mərkəz Rusiya, Yaponiya, Cənubi Koreya və s. xarici dövlətlərin istehsalı olan müasir texniki avadanlıqla təchiz olunmuşdur.

Mərkəzdə Mülki Müdafiə kursları və qəza-xilasetmə taboru fəaliyyət göstərir. Naxçvan Mülki Müdafiə Mərkəzi baş verə biləcək fövqəladə halların nəticələrini operativ surətdə aradan qaldırılması, qəza-xilasetmə işlərinin yerinə yetirilməsini təşkil edir. Naxçıvan Mülki Müdafiə Mərkəzinin şəxsi heyəti Müdafiə Nazirliyinin xətti ilə keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə, təlim-məşqlərdə yaxından iştirak edir.

Mərkəz üçün mütəxəssislər Rusiya Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Təlim-Tədris Mərkəzlərində, NATO-nun Sülh Naminə Tərəfdaşlıq Proqramı çərçivəsində keçirilən kurslarda hazırlanır.

Həmçinin bax
------------

* Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məhkəməsi

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  **Naxçıvan Mülki Müdafiə Mərkəzi**// Naxçıvan Ensiklopediyası / V.Y. Talıbov. — Təkminləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr. — Naxçıvan, 2005. — 2 cilddə. — II cild. — Səhifələrin sayı: 380. — Səh.: 160. — ISBN 5-8066-1468-9.

Xarici keçidlər
---------------

* Naxçıvan Muxtar Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Mülki Müdafiə Alayında təlim keçirilib
*Kir Artemberin oğlunu cəzalandırarkən, Vermontun çəkdiyi və "Magnin de Dijon" muzeyində saxlanan rəsm əsəri*
**Artember** – Midiya zadəganlarından biri olmuşdur, hansı ki, oğlu on yaşlı Kir tərəfindən təhqir edilmişdi. Dəməşqli Nikolayın verdiyi məlumata görə, daha sonra o, Kiri məhkəməyə köməkçi kimi işə götürmüşdü. Herodot yazır:

> 
> *"Oğlan (Kir) on yaşında olanda, onun özünü tanımasında və qavramasında təsirli olmuş təsadüfi bir hadisə baş verir. O, bir gün yaşadğı kənddə, ətrafındakı ceyranlarla oynayırdı və eyni zamanda orada onunla həmyaşıd uşaqlar da vardı. Digər uşaqlar gələcəkdə hökmdar olacağı söylənən, vilayət rəhbərinin oğlundan seçilirdi. O, oğlanlara əmrlər verməyə başladı ki, bəzisi onun evinə qulluq etsin, bəzisi onu və evini qorusun, digərləri isə katibliklə məşğul olsun. Oğlanların arasında Kirin ona etməyi əmr etdiyi işləri rədd edən Artemberin oğlu da vardı. Kir digər oğlanlara tapşırdı ki, onu tutub bağlasınlar və nə qədər ki, onun əmrlərinə tabe olmayıb şiddətli şəkildə qamçılasınlar. Artemberin oğlu azad olunduqdan sonra yavaş-yavaş öz taxtına qalxaraq təcil şəhərə gedir və Kirin ona etdiklərini təcili atasına danışır. O Kirin kim olduğunu bilmir və onu hökmdarın çobanının oğlu hesab edirdi. Artember oğlunu da yanına alaraq, Astiaqın yanına gəldi və oğluna yetirilən zədələrdən şikayət etdi. Oğlunun çiyinlərini göstərərək, o dedi, "Hökmdar, sənin nökərin, çobanının oğlu bizi tamamilə təhqir etdi."*
> 
> — Herodot, I, 114

Bu sözlərdən və danışılan əhvalatdan sonra Astiaq Artemberin xətrinə onun oğlunun qisasını almaq qərarına gələrək vilayət hakimini (I Kambiz) və oğlunu yanına çağırtdırır. Onlar hökmdarın hüzuruna gələrək təzim etdikdən sonra Astiaq gözlərini Kirin gözlərinə zilləyərək deyir:

> 
> *" Beləliklə, sən kimsən ki, mənim hakimiyyətimə tabe olan ərazidə, özünü bu qədər kobud apararaq, ölkənin ən hörmətli zadəganlarından birinin oğlunu təhqir etmisən." "Mənim hökmdarım"* deyə oğlan cavab verir, *"Mən ona layiq olduğu cəzanı vermişəm. Mən kəndin oğlanlarıyla oynayarkən onlar tərəfindən hökmdar seçilmişəm. O da məni seçənlərdən biri olmuşdur. Bütün digər uşaqlar mənim əmrlərimə tabe oldular, lakin o, qarşı çıxdaraq onları saymadı, bundan sonra da layiq olduğu cəzanı aldı. Əgər buna görə mənə hansısa cəza veriləcəksə, mən həmin cəzanı elə burdaca çəkməyə hazıram"*
> 
> — Herodot, I, 116

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qədim Dünya Kitabxanası – Artember". 2012-10-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-12-11.

Həmçinin bax
------------

* Midiya
* Madaylar

| ⛭**Midiya** |
| --- |
| Dil | Midiya dili | Midiya |
| Şəhərlər | Ekbatan • Raqa • Hirbə • Qazaka |
| Lidiya ilə müharibə | Halis döyüşü |
| Farslarla müharibə | Fars qiyamı • Hirbə döyüşü • Persia sərhəddində döyüş • Pasarqad döyüşü |
| Hökmdarlar | Deyok • Fraort • Madiy • Kiaksar • Astiaq • II Kiaksar |
| Şəxslər | Amitis • Artember • Datis • Mazares • Aryenis • Mandana • Harpaq • Qaumata |
Komanda və xidmət moduluKomanda modulunun sxemi
**Komanda modulu** kosmik gəminin vacib hissələrindən biridir. Adından da göründüyü kimi, astronavtlar tərəfindən komandanlıq missiyasının yerinə yetirildiyi hissədir. Bura həm də astronavtların kosmik gəmilərdə vaxtlarının çox hissəsini keçirdikləri yerdir.

Misal üçün; Apollon kosmik gəmisindəki Komanda Modulu 3 hissədən ibarətdir: yuxarı hissə, alt hissə və heyət hissəsi.

Yuxarı hissədə bir-birinə kilidləmə mexanizmi (Apollon ay modulu ilə bir-birinə bağlanmanı təmin edir) və 2 reaktiv mühərrik; aşağı hissədə, qalxma zamanı baş verən sarsıntıyı aradan qaldırmaq üçün nəzərdə tutulmuş cihaz və 10 mühərrik; Heyət hissəsində isə nəzarəti təmin edəcək cihazlar və göstəricilər mövcuddur.

Komanda modulu işə buraxılma zamanı yuxarı hissədə yerləşdiyi üçün aerodinamik formadadır. Atmosferə yenidən daxil olarkən sürtünmə nəticəsində əmələ gələn istiliyin daha geniş bir səthə paylanması və enişin asanlaşdırılması üçün komanda modulunun aşağı hissəsi daha geniş formada hazırlanmışdır. İfrat qızışmanın yaratmış olduğu problemləri aradan qaldırmaq üçün üst hissəsi istilik dəf edicilər ilə örtülmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Apollon kosmik gəmisi
* Apollon ay modulu
* Apollon xidmət modulu
* NASA
* Apollon proqramı
**Sergey Kapitsa** (14 fevral 1928, Kembric – 14 avqust 2012, Moskva) — alim və teleaparıcı.

Həyatı
------

S.Kapitsa 1928-ci il fevralın 14-də İngiltərənin Kembric şəhərində anadan olub. Onun atası Petr Kapitsa Ernest Rezerfordun laboratoriyasında aşağı temperaturların fizikası ilə məşğul idi. 1935-ci ildə onun ailəsi SSRİ-yə köçüb.

S.Kapitsa da öz həyatını elmə həsr edib. 1961-ci ildə o, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru adını alaraq, fizikanın aerodinamika, elementar hissəciklərin fizikası bölmələrində tədqiqatlar aparıb. O, kliodinamikanın əsas banilərindən biridir.

Alim 1965-ci ildə professor adını alıb. Elə həmin ildən Moskva Fizika-Riyaziyyat İnstitutunun tələbələrinə ümumi fizikadan dərs deməyə başlayıb.

S.Kapitsa 1973-cü ildən SSRİ-nin mərkəzi televiziyasında "Oçevidnoye neveroyatnoye" verilişinə aparıcılıq etməyə başlayıb. Proqramda elmin nailiyyətlərindən bəhs olunur, gələcək haqqında müzakirələr aparılırdı.

Bu məşhur insan Rusiyanın və digər ölkələrin çoxsaylı mükafatlarının laureatı, dördüncü dərəcəli "Vətənə qarşısında xidmətlərinə görə" ordeninin sahibi idi.

14 avqust 2012-ci ildə Alim və teleaparıcı Sergey Kapitsa Moskvada 84 yaşında vəfat edib.

Onun qardaşı Andrey Kapitsa da alim idi. O, 2011-ci ilin avqustunda vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #136002935 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. 1 2  Sergei Petrovich Kapitza // Find a Grave (ing.). 1996.
3. 1 2  Умер Сергей Капица. gazeta.ru.
4. ↑  "Sergey Kapitsa vəfat edib". 2012-08-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-12.
**Olqa Suvorova** (14 iyun 1906) — (ölüm tarixi bilinmir) — SSRİ kimyaçı alimi, kimya elmləri doktoru (1963), professor (1970), SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1950).

Bioqrafiyası
------------

Olqa Suvorova 14 iyun 1906-cı ildə Voloqda anadan olmuşdur. 1933-cü ildə A.İ. Hersen adına Leninqrad Dövlət Pedaqoji İnstitutunun əsas kursunu bitirmişdir. Elə həmin universitetdə Sovet kimyaçı-metodisti Vadim Verxovskinin rəhbərliyi altında dissertasiya işini müdafiə etmişdir.

1937-dən 1969-cu ilə qədər Abay adına Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunun Kimya kafedrasının rəhbəri olmuşdur. Onun 30 illik rəhbərliyi altında şöbə kimya tədris və tədqiqat məsələlərində inkişafa nail olmuşdur.

Olga Suvorovanın fəaliyyəti - (müəllif) "Kimyanın tədrisi ilə həmin dövrdə kimya elminin və sənayenin sosialist quruluşunda təcrübəsi və vəzifələri arasındakı əlaqə" tədris vəsaitləri (1940), "kimyaya görə iş və vəzifələr" (həmmüəllif) (1941). Bu əsərlərdə kimyəvi problemlərin həlli üsulları və metodları, qaz və digər maddələrin bir-birindən ayrılması, onların tədris prosesində istifadəsi, o zaman kimya elminin və sənayesinin naliyyətlərinin praktiki fəaliyyətinə dair laboratoriya təcrübələrinin metodologiyası və üsulu təsvir edilmişdir. Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunun Kimya fakultəsi Olga Suvorovanın rəhbərliyi altında İ. N. Nuqumav, A. F. Seydcanov, S. N. Musabəyov, A.Mirzabaev, B. N. Almaşev, K. A. Nurumbetov və digərləri kimi tələbələr yetişdirmişdir. Tədris və metodik tədqiqatlar arasında iki əsas sahə fərqlənirdi: disiplinlər arası əlaqələr və kimya tədrisinin didaktik əsasları.

1944-cü ildən 1952-ci ilə qədər Olga Suvorova Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutu ilə yanaşı SSRİ Metallurgiya İnstitutunun Qazaxıstan filialında da fəaliyyət göstərirdi. Tədqiqatının əsas istiqaməti elektrokimyəvi üsullarla nadir metalların ayrılması, renium tədqiqat elektrokimyası və s. sahələr idi. Olqa Suvorova fabrikat şlaklarından renium əldə etmək üçün istehsal üsulunu hazırlayıb tətbiq etmişdir. Buna görə Olga Suvorova 1950-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. Suvorova 1963-cü ildə dissertasiya işini müdafiə edərək kimya elmləri doktoru adına layiq görülür.

1970-ci ildə isə professor dərəcəsi alır. Olqa Suvorova 34-dən çox elmi əsərin və 4 müəlliflik şəhadətnaməsinin müəllifidir.

Onun həyatı haqqında 1976-cı ildən bəri məlumat yoxdur. Dəqiq ölüm tarixi və dəfn edildiyi yer bilinmir.

Mənbə
-----

* "Кафедра химии // Химия кафедрасы". Казахский национальный педагогический университет имени Абая. İstifadə tarixi: 2018-03-28.  (qaz.)
* *Александр Ляхов.* "Казахстанский календарь". Lyakhov.KZ. 2018-03-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-28.
Amsterdamda Qırmızı fənər məhəlləsi
**Seks sənəti** — ödəniş müqabilində cinsi xidmətlər, erotik performansları bildirmək üçün işlədilən termindir. Buraya alıcılar və satıcılar arasında birbaşa fiziki, cinsi təmas fəaliyyətləri daxildir. Bu işin yalnız könüllü olması səbəbindən bu termini insan alveri və ya uşaq fahişəliyi kimi digər məcburi və ya qeyri-rəsmi cinsi əməliyyatlara aid etmək düzgün olmaz. Əməliyyat, qanuni yaşa çatmış eləcədə əqli cəhətdan normal olan insanlar tərəfində pul müqabilində icra olunur.

Bu işin qanuni statusunun bir çox ölkələrdə olmaması səbəbindən bu termin bir çox insanlar tərəfindən düzgün başa düşülmür. Bundan əlavə, seks işinə dair akademik ədəbiyyatın böyük əksəriyyəti fahişəliyə yönəldiyindən bu cinsi işin digər formaları haqqında az araşdırmalar edilmişdir. Seks sənətinin fərqli formalarının olduğu nəzərə alınmaqla bu cinsi işin digər formaları ilə ümumiləşdirilə bilməz.

Həmçinin bax
------------

* Seks sənayesi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Lutnick, Alexandra; Cohan, Deborah.* "Criminalization, legalization or decriminalization of sex work: What female sex workers say in San Francisco, USA". Reproductive Health Matters. 17 (34). November 2009: 38–46. doi:10.1016/S0968-8080(09)34469-9. PMID 19962636.
2. ↑  "Prostitution Reform Act 2003 No 28 (as at 26 November 2018), Public Act – New Zealand Legislation". www.legislation.govt.nz. 2019-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-28.
3. ↑  Weitzer, Ronald John, ed.Sex for Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry (ingilis). Routledge. 2000. ISBN 9780415922944.
4. ↑  "Q&A: policy to protect the human rights of sex workers". www.amnesty.org (ingilis). 2020-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-30.
5. ↑  *Ditmore, Melissa.* "Sex Work vs. Trafficking: Understanding the Difference". Alternet. May 9, 2008. November 27, 2018 tarixində arxivləşdirilib.
Həyatı
------

Opra Uinfri 1954-cü ildə Missisipidə anadan olub. Onun anası xidmətçi, atası isə fəhlə idi. O, dünyaya gəldikdən sonra valideynləri ayrılıb. 6 yaşına kimi nənəsi ona himayədarlıq edib. Anası iş tapdıqdan sonra Opranı yanına aparır. Opra 9 yaşı olanda qohumları tərəfindən zorlanır. 14 yaşında bir uşaq dünyaya gətirir, lakin körpə sağ qalmır. Bundan sonra anası Opranı atasının yanına göndərir. Opra atasının yanında bütün pisliklərdən uzaqlaşır və narkotikadan istifadəni dayandırır. Litseyi uğurla bitirən Opra müxtəlif müsabiqələrin qalibi olur. Tələbəlik illərində yerli teleradioda işə başlayır. Ağdərili kişilərin hegemonluq etdiyi sahədə o, özünü sübut etmək üçün 10 ilini sərf edir. Televiziyada ilk qaradərili qadın xəbər aparıcısı olur. 1983-cü ildə reytinqsiz bir səhər proqramında aparıcılığa başlayır və onu reytinqlərdə birinci edir. 1985-ci ildə Stiven Spilberq onu "The Color Purple" filminə çəkir. Bu filmdəki rolu ilə o, oskara namizəd olur. 1986-cı ildə "Opra Uinfri Şou" adlı proqrama başlayır. Tolk şou qısa zamanda "ən yaxşı proqram", Opra isə "ilin ən yaxşı aparıcısı" seçilir.

İstinadlar
----------

1. **^** "Oprah Winfrey Interview". *Academy of Achievement*. January 21, 1991.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |




1. ↑  Oprah Winfrey // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. ↑  Oprah Winfrey // Internet Broadway Database (ing.). 2000.
Artemiziya Centileskinin avtoportreti
**Centileski** (*Gentileschi*; 8 iyul 1596[…], Roma – 1654[…], Neapol) — 16-17-ci əsrin ortaları italyan rəssamları ailəsi. İtaliya karavaccizminin ən görkəmli nümayəndələri.

Nümayəndələri
-------------

### Oratsio

Oratsio (9.7.1563, Piza – 7.2.1639, London) – yaradıcılığının erkən dövrləri italyan manyerizmi ilə bağlı olmuşdur, lakin 1605-ci ildən dəzgah rəngkarlığı əsərlərində Karavacconun (1590-cı illərin sonlarında Romaya gələn Centileski burada onunla tanış olmuşdur) təsiri hiss olunur. O, monumental rəngkarlıq sahəsində də çalışmışdır: Müq. Pyotr kilsəsinin günbəzinin mozaikalarının yaradılmasında (1609–10; A. Tassi ilə birlikdə) iştirak etmiş, Kasino Muz (1611–12), Palatso Kvirinaledə Saladel-Konsistorio (1612, hamısı Romadadır) və s. üçün rəsmlər çəkmiş; Genuyada Savoyya hersoqunun sarayında (1623–26) işləmişdir. Parisdə Mariya Mediçinin sifarişi ilə Lüksemburq sarayı üçün bir neçə alleqorik kompozisiya (1624–25) yaratmışdır. 1626-cı ildən Londonda I Karlın saray rəssamı olmuş, burada qızı Artemiziyanın iştirakı ilə Qrinviçdəki Kuins-hausun Böyük zalının plafonunu işləmişdir (1638–39, hazırda Malboro-haus, London).

### Artemiziya

Artemiziya (8.7.1593, Roma –1652 və ya 1653, Neapol) – Oratsionun şagirdi olmuş, həmçinin A. Tassidən dərs almışdır. 1612-ci ildə Florensiyaya köçmüşdür. Dəfələrlə "Yudif və Olofern" haqqında Bibliya süjetinə müraciət etmişdir ("Oloferni öldürən Yudif", 1611–12, Kapodimonte Milli Muzeyi, Neapol; "Yudif Olofernin başı ilə ", təqr. 1613–14, Uffitsi qalereyası, Florensiya). 1616-cı ildə Florensiya Rəsm Akademiyasına üzv seçilən ilk qadın olmuşdur. 1620-ci ildə Romaya qayıtmış, Genuyada işləmişdir. 1630-cu ildən Neapolda yaşamışdır. İngiltərəyə səfər etmişdir (1630-cu illərin sonu). Yaradıcılığı üçün naturalizm, yüksək ekspressiya səciyyəvidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Artemisia Gentileschi (ing.). 2008.
3. 1 2 3 4 5 6  .
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  .
5. 1 2  Artemisia Gentileschi // Internet Speculative Fiction Database (ing.). 1995.
6. ↑  .
7. ↑  .
8. 1 2 3  **Centileski**// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 223.
**Mtirala Milli Parkı** (*gürc.* მტირალას ეროვნული პარკი) — Acarıstan bölgəsində, Gürcüstanda yerləşən milli park.

Tarixi
------

Mtirala Milli Parkı 2007-ci ildə qurulub. Gürcüstanın Batumi şəhərindən 40 km uzaqlıqda yerləşir. Qaradənizə yaxın ərazidədir. SSRİ dövründə bura ən yağışlı ərazilərdən biri idi.

Haqqında
--------

Parkın adı, orada yerləşən Mtirala dağına görə adlandırılmışdır. Dəniz səviyəsindən 1.761m yüksəklikdə yerləşir. Adı tərcümədə "Ağlayan dağ" mənasına gəlir. Dağ Kobuleti və Çakvi bölgəsində yerləşir. Günümüzdə, Mtirala Milli Parkının mərkəzində, eyni adı daşıyan çayın kənarında Çakvistavi kəndi var. Parkın ərazisi təxmini altı min hektardır.

Parkın xüsusiyətləri
--------------------

Mtirala Milli Parkı, şəlalələri və gölləri olan subtropik dağdır. Tez-tez yağış yağdığına görə hava şəraiti həmişə nəm olur. Park iki əsas mənzərəyə sahibdir. Bunlar şəlalə və dağ gölüdür. Cəlb edən gözəlliyi ilə, zəngin təbiət örtüyünə görə bura, çox vaxt "Gürcü meşəsi" adlandırılır.

Bitki örtüyü
------------

Park əkin şabalıdı və şərq fıstığı ağacları ilə sıxdır.

Hava şəraiti
------------

Parkın il boyu havası dumanlı və yağışlı olur.

Heyvan dünyası
--------------

Bu günkü gün parkda 95 heyvan növü yaşayır. İlanlar, kərtənkələlər, tritonlar və qurbağalar. Kiçik məməlilərdən biri sincab və biridə dovşandır. Meşədə vaşaq, tülkü və ya bir porsuqla qarşılaşma ehtimalı yüksəkdir. Əksər hallarda parkda qabanda görünür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-23.
2. ↑

| ⛭**Gürcüstan milli parkları** |
| --- |
| MP statuslu | Alqeti Milli Parkı • Borjomi-Xaraqauli Milli Parkı • Cavaxeti Milli Parkı • Kazbeqi Milli Parkı • Kolxida Milli Parkı • Mtirala Milli Parkı • Tbilisi Milli Parkı • Tuşeti Milli Parkı • Vaşlovani Milli Parkı | Borjomi-Xaraqauli Milli Parkı |
| MP kimi tanınan | Laqodexi Milli Parkı |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |
**Sergey Alekseyev** — futbolçusu.

Moldova milli komandasının hücumçusu Sergey Alekseyev əsas yığmada keçirdiyi 4 oyunda 3 qol vurub. "Şerif"in yetirməsi olan Sergey bu klubda keçirdiyi (2002-2004, 2007-2009) 66 görüşdə 22 qol vurub. "Tiraspol"da (48 oyun, 13 qol) iki il yarım oynayan hücumçu 2008/2009 mövsümünün ikinci dövrəsini "İskra-Stal"da (8 oyun) keçirib.

Alekseyev həm "Şerif", həm də "Tiraspol"la komandalarımıza qarşı oynayıb. İmişlinin "MKT-Araz" klubu 2006-cı ildə İntertoto kubokunda çıxış etdiyi zamanı Sergey hər iki görüşdə "Tiraspol"un əsas heyətində meydana çıxıb. İmişlililərin avrokuboklarda debüt mövsümündə ilk mərhələdə mübarizənin dayandırmasının baiskarı elə Alekseyev olub.

Belə ki, Tiraspoldakı matçda məhz onun dublu (16 və 36-cı dəqiqələr) ilə meydan sahibləri 2:0 hesablı qələbə qazanaraq, "MKT-Araz"ı turnirdən kənarlaşdırıb. Alekseyev 2008-ci ilin qışında "Xəzər-Lənkəran" "MDB və Baltikyanı ölkələrin çempionlarının Birlik kuboku"nu qalibi olduğu turnirin 1/4 finalında "Şerif"in heyətində olub. 68-ci dəqiqədə meydana daxil olan Sergey komandasının oyun sonrası penaltilərlə uduzması ilə barışıb. O, bu zərbələri yerinə yetirən futbolçular sırasında olmayıb.

Sergey Alekseyev "Şerif"lə bir neçə dəfə ölkə çempionu olub.

O, 2010-cu ilin qış fasiləsində Neftçi Bakı klubuna transfer oldu və yeni klubunda 28 nömrəli forma ilə çıxış edəcək.

2010 - cu ildə Bakıda MTV Azərbaycan telekanalının açılış mərasimində o azərbaycanlı Dj Sinedd ilə bir neçə trek ifa edəcək.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Yatuğan** (*qaz.* jetıgen, xakasca çatxan, monq. yatqa, *çin.* qujeng) — qədim türk simli aləti. Azərbaycanda Orta Çağlarda istifadə olunsa da, hazırda unudulub.

Tarixçə
-------

Yatuğan Azərbaycana Orta Asiyadan, Çindən gətirilib. Onun adına Əbdülqədir Marağayinin (XIV əsr) əsərlərində rast gəlinir. 17 simli yatuğan bir növ qanun kimi səsləndirilirdi. Türkiyəli alim B. Ögel yatuğanın türk xalqlarına məxsus olduğunu bildirir.

Daha mükəmməl olan qanun alətinin inkişafı ona qohum olan yatuğanı Azərbaycanda sıradan çıxarmış ola bilərdi.

Söz açımı
---------

Bu alət qucaqda "yatılı" şəkildə çalındığı üçün belə adlandırılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Abbasqulu Nəcəfzadə.* Çalğı alətlərimiz Arxivləşdirilib 2022-03-25 at the Wayback Machine. Bakı, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

* Qazaxıstanda musiqi axşamı "Jetıgenin sehirli səsi"
* Xakas çatxanı

Həmçinin bax
------------

* Qanun (musiqi aləti)
* Simli musiqi alətləri
* Azərbaycan musiqisi
* Kankles
**Sergey Vasilyeviç Aleksandrovski** (*rus.* Сергей Васильевич Александровский; 28 dekabr 1863 – 25 yanvar 1907, Penza) – Rusiya zabiti və qubernatoru. Rus-yapon müharibəsi zamanı Qırmızı Xaç missiyasının direktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. Müharibədən sonra Penza quberniyasının qubernatoru olmuşdur.

Həyatı və karyerası
-------------------

Sergey Aleksandrovski 1863-cü ildə Penza qubernatorunun oğlu kimi doğulmuşdur. O, əvvəlcə hərbi karyeraya yönəlsə də, 1899-cu ildə Maliyyə Nazirliyinin rəsmisi olaraq dövlət qulluğuna girmişdir. O. 1902-ci ildə baş vermiş Əndican zəlzələsi və 1903-cü ildə baş vermiş Sankt-Peterburq daşqını zamanı Qırmızı Xaç təşkilatları təşkil edərək bir çox fəlakət qurbanına yardım etmişdir.

Rus-yapon müharibəsi zamanı yaralı Rusiya əsgərlərinə tibbi yardım göstərmək üçün yaradılmış icraedici komitənin üzvlərindən biri olmuş və Rusiyanın Şərqi Asiya ordusuna göndərilmiş Qırmızı Xaç missiyasının direktoru təyin edilmişdir. 1905-ci ildə Birinci Mancuriya Ordusunun tibb birliyinin direktoru seçilmişdir. Burada öz həyatını riskə ataraq cəbhədə yaralanmış əsgərlərə kömək etmişdir. 1905-ci ildə Yekaterinoslav, qısa müddətdən sonra isə Penza quberniyasının qubernatoru təyin olunmuşdur. Penza qubernatoru olmasından bir neçə ay sonra inqilab tərəfarı olan bir şəxs tərəfindən sui-qəsdə uğrayaraq öldürülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Kowner. səh. 31

Ədəbiyyat
---------

* *Kowner, Rotem.* Historical Dictionary of the Russo–Japanese War (ingiliscə). The Scarecrow Press. 2006. 31. ISBN 978-0-8108-4927-3. İstifadə tarixi: 27 aprel 2023.

Xarici keçidlər
---------------

* Sergey Aleksandrovskinin qəbri
**Marchantiophyta** (*lat.* Marchantiophyta) — mamırkimilər şöbəsinə aid bitki sinfi.

Təbii yayılması
---------------

Botaniki təsviri
----------------

Ciyərotu sinfi iki yarımsinfi özündə cəmləşdirir: marşansiya (Marchantiidae) və yungermani (Jungermanniidae). Ciyərotu sinfinin nümayəndələrinin qametofit nəsli lövhəcik, tallom və ya gövdəli yarpaqlı formada olur. Tallom dorzoventral quruluşa malikdir, anatomik morfoloji qurluşuşuna görə tallomun üst tərəfi alt tərəfindən fərqlənir. Rizoidləri yalnız birhüceyrəli, müxtəlif quruluşa malik olur. Sinfin nümayəndələrinin sporoqonisi üçün xarakter əlamət onların tək və ya çoxqatlı qutucuq divarının alt hissəsində sporların inkişaf etməsidir. Sporlar tam inkişaf etdikdə sporoqoninin divarları ya qatlanır, ya da çat verir. Beləliklə, sporların yayılmasının aktivliyi təmin edilir. Sporoqonidə sporlardan əlavə sporları yaymağa xidmət edən gərilmiş hüceyrələr elaterlər olur. Onlar hiqroskopikdir, spiral şəkildə burulmuş vəziyyət alaraq əlverişli şərait yarandıqda sporları yaxın ərazilərə yayırlar. Elaterlər bəzi ana hüceyrələrin uzanması və qılaflarının qeyri-bərabər qalınlaşmasından əmələ gəlir. Bir çox nümayəndələrdə isə elater əvəzinə qidalandırıcı hüceyrələr əmələ gəlir. Ciyərotu mamırlarının protoneması zəif inkişaf etmişdir. Yarpaqlı mamırlardan fərqli olaraq ciyərotu mamırlarının bütün növlərində mikorizanın olması müşahidə olunur.

Ekologiyası
-----------

Ciyərotu mamırlarının əksəriyyəti tropik və subtropik rütubətli meşələrdə torpağı xalça kimi tam örtür. Epifit mamırlar ağacların gövdəsində örtük əmələ gətirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ruggiero M. A. Gordon D. P. Orrell T. M. Bailly N. Bourgoin T. Brusca R. C. Cavalier-Smith T. Guiry M. D. Kirk P. M.* A Higher Level Classification of All Living Organisms (ing.). // *PLOS ONE* / PLOS ONE Editors PLoS, 2015. Vol. 10, Iss. 4. P. e0119248. ISSN 1932-6203 doi:10.1371/JOURNAL.PONE.0119248 PMID:25923521
2. ↑  *Stotler R. Crandall-Stotler B. Society A. B.* A Checklist of the Liverworts and Hornworts of North America (ing.). // *The Bryologist* American Bryological and Lichenological Society, 1977. Vol. 80, Iss. 3. P. 405–428. ISSN 0007-2745; 1938-4378 doi:10.2307/3242017

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q189808
* Wikispecies: Marchantiophyta
* APNI: 237378
* BioLib: 14875
* EoL: 6864901
* EPPO: 1MHTP
* Fossilworks: 306729
* GBIF: 9
* iNaturalist: 64615
* IRMNG: 11907001
* ITIS: 846119
* NCBI: 3195
* NZOR: 35e0cf6e-cd9f-445b-ac09-d5fc1d281b63
* PPE: marchantiophyta
* Tropicos: 35210941
* WoRMS: 742162

 |
**Sergey Timofeyeviç Aksakov** (1 oktyabr 1791 - 12 may 1859) — Rusiya yazıçısı.

Həyatı
------

Sergey Aksakov 1791-ci ildə Ufada qədim zadəgan ailəsində anadan olmuşdu. Bütün yaşadıqları və başı çəkənlər onun əsərlərinin mövzusuna çevrildi. "Ailə xronikası", "Nəvə Baqrovun uşaqlıq illəri" və "Xatirələr" bu mənada trilogiya adlanmağa layiqdi. Çünki bu kitablarda da Baqrovların (Baqrov da türk əsilli rus soy adlarındandır; baqrovıy rus dilində tünd qırmızı, "bağır, ciyər" sözündən yaranmış türkizmdir) əslində müəllifin öz ailəsinin nəsilbənəsil tarixi açılır. Yazıçı bilərəkdən adları dəyişmişdi, çünki hadisələri, əhvalatları
dəyişdirmədən elə təfərrüatı ilə təsvir etmişdi ki, həmin adamlar özlərini görüb,
tanıyıb inciyə bilərdilər. Onsuz da özünü burada tanıyan tapılmışdı; müəllifi
qınayırdılar. Ailənin başçısı yazıçının babası özünün bütün qəddarlığı, zalımlığı ilə
təsvir olunmuĢdu. Ailə sirrini açıb-ağartdığına görə yazıçıdan küsənlər var idi. O isə
ata ocağının nağıllarını bədii yaddaşlara köçürürdü, bunu isə hələ gözdə bilib
qiymətləndirən yox idi. Körpə Aksakovun danışmaq istədiyi ailə hekayətlərindən
görürük ki, bu ailə patriarxal ailədir, öz keçmişi ilə, qədimliyi ilə fəxr edən ailədir.
Ailə şəcərəsi göz önündə, evin baĢçısının əlinin altındadır. Ailədə oğlan uşağının
doğuluşuna çox sevinir, dalbadal doğulan qızlara darılırlar. Evdə ilk söz də, son söz
də ailə başısının - babanındır. Nə qədər ki, bu baba, atanın atası sağdır, hamı
dinməz-söyləməz ona tabedir. Xüsusən qadınlar söz deyib kişi qabağına keçə
bilməzdilər. Bu ailədə qız alanda cer-cehizdən qabaq ailənin mötəbərliyinə, əslinə-kökünə
baxırdılar. Aksakovlar da hər kəslə qohum olmağı özünə sığışdıran ailə deyildi.

Sergey Aksakov 12 may 1859-cu ildə Moskva şəhərində vəfat edib.

Həmçinin bax
------------

* Aksakovlar

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Sergey Aksakov*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* *Sergey Aksakov* — IMDb səhifəsi

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Məhəmməd ibn Müsafir əl-Deyləmi əl-Kanqari** (v. 953) — Salarilərin banisi, Tarım hakimi.

Həyatı
------

Həyatının ilkin dövrlərinə aid məlumat yoxdur. 916-cı illərdə artıq Tarım hakimi kimi bilinirdi.

### Cüstanilərlə münasibətlər

919-cu ildə III Cüstanın öldürülməsi onun üçün Cüstanilərin işinə qarışmağa bəhanə oldu və taxta çıxan qardaşı Əli ibn Vəhsudanı və ondan sonra digər qardaş Xosrov Firuzu məğlub etdi. Taxta onun oğlu Mehdi Siyahçeşmi oturaraq Cüstaniləri öz vassalına çevirdi.

### Ziyarilərlə münasibətlər

930-cu ildə Mərdavicin hücumuna məruz qalan Məhəmməd onunla diplomatik danışığa getdi və vassalı olduğu Əsvar ibn Şiruyəyə üsyan qaldırmağa sövq etdi. Məhəmmədin köməyi ilə Mərdavic üsyan qaldırdı və Ziyarilər dövlətini qurdu.

Devrilməsi
----------

Məhəmmədin zülmkar hakimiyyəti 941-ci ildə oğulları Mərzban və Vəhsudan tərəfindən devrilməsinə gətirib çıxardı. O Tarımda həbs olunaraq hakimiyyəti Vəhsudana verməli oldu. Mərzban isə Azərbaycana hücuma keçdi və öz dövlətini qurdu. Mərzbanın 949-cu ildə Büveyhilər tərəfindən həbs olunması ilə bu dəfə onun yerinə həbsdən azad edilərək Azərbaycanda hakimiyyətə gəldi. Lakin 4 il sonra Vəhsudan tərəfindən yenidən həbs olunaraq ölümünəcən zindanda saxlanıldı.

Ailəsi
------

III Cüstanın qızı Xarasuya ilə evlənmişdi. Oğulları:

* Mərzban ibn Məhəmməd - Azərbaycan hakimi
* Vəhsudan ibn Məhəmməd - Deyləm hakimi

İstinadlar
----------

1. ↑  Wilferd Madelung, The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs - The Minor Dynasties of Northern Iran - Cambridge University Press - ISBN 978-0-521-20093-6

| ⛭Salarilər |
| --- |
| Deyləmdə | 
* Məhəmməd
* Vəhsudan
* II Mərzban
* İbrahim (II Mərzbanın oğlu)
* Cüstan
* Müsafir

 |  |
| Azərbaycanda | 
* Məhəmməd
* I Mərzban
* Məhəmməd
* I Mərzban
* I Cüstan
* İsmail
* İbrahim (I Mərzbanın oğlu)
* Nuh
* İbrahim (I Mərzbanın oğlu)
* II Mərzban

 |
| Dvində | 
* Mərzban
* İbrahim
* Əbül Hica

 |
**Suren Arutyunoviç Adamyan** (*erm.* Սուրեն Հարությունի Ադամյան; 6 iyun 1913, Çartar, Şuşa qəzası – 27 fevral 1983, Martuni rayonu, DQMV) — Azərbaycan-sovet kənd təsərrüfatı qabaqcılı.

Həyatı
------

Suren Arutyunoviç Adamyan 6 iyun 1913-cı ildə Şuşa qəzasının ərazisində yerləşən Çartar kəndində anadan olmuşdur. 1938-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olan Adamyan 1945-ci ildən Azərbaycan SSR Martuni rayonundakı "Kommunizm" kolxozunun sədri, 1948-ci ildən Sosialist Əməyi Qəhrəmanıdır. Onun rəhbərlik etdiyi kolxoz təsərrüfatda və mədəni quruculuqdakı nailiyyətlərə görə 1967-ci ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Adamyan Sov.İKP 22–25-ci qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. AKP 27–29-cu qurultaylarında MK üzvü seçilmişdir. SSRİ Ali Sovetinin (5–9-cı çağırış) deputatı olmuşdur. 3 dəfə "Lenin" ordeni və "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Suren Adamyan 27 fevral 1983-cü ildə Martuni rayonu Çartar kəndindəki mənzilində ermənilər tərəfindən güllələnmiş, həyat yoldaşı isə baltalanmışdır. Cinayətdə 11 nəfər şübhəli bilinərək saxlanılmış, 2 nəfər məhkəmənin qərarı ilə ölüm hökmünə — güllələnməyə məhkum edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-11.
2. ↑  Адамјан Сурен Арутјунович // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 116.
3. ↑  Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Deputatları. Doqquzuncu çağırış. Bakı: Azərnəşr. 1976.
4. ↑  "Məşhur erməninin qətli". musavat.com. 2018-10-04. İstifadə tarixi: 10 aprel 2023.
**Suren Baxşiyeviç Ayvazyan** (*erm.* Սուրեն Բախշիի Այվազյան; 9 yanvar 1915, Xınzırək, Zəngəzur qəzası – 20 may 1981, İrəvan) — erməni şair, yazıçı, jurnalist və tərcüməçi.

Həyatı
------

Suren Baxşiyeviç Ayvazyan 1915-ci il yanvarın 9-də Zəngəzur qəzasının (indiki Ermənistanın Sünik mərzi) Xınzırək kəndində anadan olmuşdur. 1934-cü ildə Gorus pedaqoji məktəbini bitirmiş, Xanazax kəndində müəllim olaraq çalışmışdır. 1942-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir. Böyük Vətən müharinəsində iştirak etmişdir. 1945-ci ildən Azərbaycan KP MK-nin Bakıda erməni dilində çıxan orqanı "Kommunist" qəzetində çalışmışdır. 1953-cü ildən İrəvanda yaşamışdır.

20 may 1981-cü ildə İrəvan şəhərində vəfat etmiş, doğma kəndində bastırılmışdır.

Yaradıcılığı
------------

1937-ci ildən çap olunur. İlk hekayələr toplusu "Yarımçıq xalça" (1947), "Xoradzor" (1951) Bakıda nəşr olunmuşdur. "Dərələrin səsi", "Səssiz lalələr", "Kanyonda", "Kədər" və başqa hekayələrində incə psixoloji təhlillərlə qəhrəmanların daxili aləmini açır. "Dağlılar" (1955), "Vicdan" (1957), "Həyat mənə yar ol" (1962), "Sabahınız xeyir" (1964) və s. romanların müəllifidir. "Ermənilərin taleyi" (1966) tarixi romanında XVIII əsrdə erməni xalqının yaşam mübarizəni təsvir etmişdir. Onun bir sıra əsərləri rus, ukrayn, eston və Azərbaycan dillərinə tərcümə edilmişdir.

Suren Ayvazyan Cəlil Məmmədquluzadənin hekayə və pyeslərini Azərbaycan dilindən erməni dilinə çevirmişdir ("Əsərləri" ("Երկեր"). Yerevan: Haypethrat, 1958; "Əsərləri" ("Երկեր"). Yerevan: Hayastan, 1966).

Əsərləri
--------

* Անավարտ գորգը (Yarımçıq xalça). Bakı: Azərnəşr, 1947;
* Խորաձորցիք (Xoradzor). Bakı: Azərnəşr, 1951;
* Ճակատագիրն հայոց (Ermənilərin taleyi). Yerevan: Hayastan, 1966;
* Həyat mənə yar ol. Bakı: Azərnəşr, 1967;
* Dərələrin səsi. Bakı: Gənclik, 1972;
* Bizim günəşli dağlar. Bakı: Gənclik, 1975;
* Судьбы армян. Москва: Советский писатель, 1976.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Erməni Sovet Ensiklopediyası (erm.). / red. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան 1974. C. 1. S. 349.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Erməni Qısa Ensiklopediyası (erm.). 1990. C. 1.
3. ↑  Ermənistan Sovet Ensiklopediyası. I. 1974. səh. 349.
4. ↑  Երկեր : [Պատմվածքներ; Պիեսներ] / Ջ. Մամեդկուլիզադե; Թարգմ. ադրբեջ.՝ Ս. Այվազյան; Խմբ.՝ Վ. Դաքեսյան; Առաջաբ. հեղ.՝ Մ. Դավթյան. Երևան : Հայպետհրատ, 1958
5. ↑  Երկեր : [Պատմվածքներ; Պիես] / Ջ. Մամեդկուլիզադե; Թարգմ. ադրբեջ.՝ Ս. Այվազյան; Խմբ.՝ Ս. Ումառյան; Վերջաբ. հեղ.՝ Մ. Դավթյան. Երևան : Հայաստան , 1966

Xarici keçidlər
---------------

* ԱՅՎԱԶՅԱՆ Սուրեն Բախշիի // Հայկական Սովետական Հանրագիտարան. հ․ 1, էջ 349.
**Sitron** (*lat.* Citrus medica)

Təbii yayılması
---------------

Qədimdən bəri bu növ Qərbi Hindistanda, Qərbi Asiyada və Aralıq dənizi ölkələrində geniş becərilir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 3 m-dək olan kol və ya kiçik ağacdır. Zoğları və budaqları çılpaq, qoltuqlarda yerləşmiş, 3–5 sm uzunluğunda, tikanlıdır. Yarpaqları iri, uzunsov-oval, möhkəm, qısa saplaqlıdır. Böyüyən zoğların yuxarı yarpaqları al-qırmızı rəngli, yaşlı zoğları tünd yaşıldır. Çiçəkləri ağ, qırmızımtıl çalarlıdır, iri, tək və ya çiçək qruplarında yerləşir, ikicinslidir. Sitrus cinsinə daxil olan növlərdən meyvələrinin iri olmasına görə seçilir. Meyvələrinin uzunluğu 12–40 sm, diametri 8–28 sm-dir. Uzunsov, limon kimi sarı, bəzən narıncı rəngli, qalın (2,5–5 sm) qabıqlıdır.

Ekologiyası
-----------

−3, −40C temperaturda məhv olur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Lənkəran-Astara bölgəsində becərilir.

İstifadəsi
----------

Meyvələri turş və ya turşa-şirin, bir az acıtəhərdir, azca sulu ləti tər halda qidada istifadə edilmir. Meyvənin lətində 5%-dək limon turşusu, 2,5%-dək şəkər (saxaroza-0,7%), qabığında 0,2%-dək efir yağı vardır. Yağın tərkibinə limonun, dipenten, sitral daxildir.

İstinadlar
----------

* "Azərbaycan dendroflorasi" V cild, Baki, "Elm", 2019, 370 səh.
**Viktor Ardisson** (*fr.* Victor Antoine Ardisson; 5 sentyabr 1872, Le-Muy – 9 mart 1944) — *Muy Vampiri* adı ilə tanınmış fransız məzar oğrusu və nekrofil.

Həyatı
------

Viktor Ardisson 1872-ci ilin 5 sentyabr tarixində Fransanın cənub-şərqində yerləşən Le Muy şəhərində anadan olmuşdur. Gənclik illərində məzar qazmaqla ailəsini dolandırmağa çalışırdı. Gününü məzarlıqlarda keçirməsi səbəbindən, bir gün məzarlardan oğurluq etməyə qərar verdiyi təxmin edilməkdədir. Məzarlardan edilən oğurluqlarla yanaşı, xüsusi ilə gənc yaşlarda vəfat etmiş qadınların məzarlarına qarşı vəhşiliklər törətməsi ilə tanınmışdır.

Ardissonun psixoloji problemlərinin olduğu həbs edildikdən sonra üzə çıxmışdır. İfadəsində dağıtdığı məzarlardan çıxardığı cəsədlərlə danışdığını bildirmişdir. 1901-ci ildə Viktor Ardisson məzarların dağıdılması və cəsədlərin məzərlardan çıxarılması itthiamı ilə həbs edildi. Viktor Ardisson tarixə nekrofil və vampirlik meyilləri olan ilk qatil kimi düşmüşdür. Həyatının geri qalan hissəsini Pierrefeu-du-Var şəhərində yerləşən ruhi xəstəxanada keçirmiş, 1944-cü ilin 9 mart tarixində həmin xəstəxanada vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Victor Ardisson // GeneaStar.
2. ↑  *Aggrawal, Anil.* Forensic and Medico-Legal Aspects of Sexual Crimes and Unusual Sexual Practices. CRC Press. 2008. 2020-07-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-28.
3. ↑  *Summers, Augustus Montague.* The vampire, his kith and kin. Forgotten Books. 1960.
4. ↑  Pierre Pascal, *Dostoïevski, L’homme et l’oeuvre*.

Ədəbiyyat
---------

* Mercier (Edmond), Dr. Belletrud (Michel), *Contribution to the Study of Necrophilia. The Case Ardisson*, Paris, G. Steinheil, 1906.
* Richard von Krafft-Ebing, *Psychopathia Sexualis* (twelfth edition), 1903.
**Sitno** — Slovakiyada dağ. 1,009 metr (3,310 ft) hündürlüyü ilə Ştyavniske dağ sisliləsindəki ən hündür dağdır. Dik andezit divarları zirvəya qalxan yamacı üç tərəfdən əhatə edir.

Sitno qalası orta əsrlərdə Banska Ştyavnisa və ətrafındakı filiz yataqlarına çıxış yollarını qorumaq üçün inşa edilmişdir. Qala 18-ci əsrin əvvəllərindən bəri xarabalığa çevrilib.

Dağa *Pohuvadlo gölündən* təbii cığır ilə və ya Prenhov kəndindən qalxan piyada yolu ilə çıxmaq olar.

Tarixi
------

Sitno arxeoloji cəhətdən qorunan ərazi elan edilmişdir. Arxeoloji işlər zamanı burada *Lusatiya mədəniyyətində* aid kütləvi yaşayış yeri aşkar edildi. İstehkam tipli yaşayış sahəsi 16 hektar əraziyə sahibdir və Slovakiyadakı Lustaiya mədnəiyyətinə aid in yüksək istehkam yeridir. Eramızdan əvvəl 1200-800-cü illərdə burada yerləşən bu yaşayış məskəni çoxsaylı saxsı qablar, iplik alətləri, daş qablar, habelə bir sıra tunc tapıntılar, məsələn, bir fincan, balta, tir, iynə, iynə və s. İlə təsdiqlənir. Yaşayış yerində bürünc tökmə üçün istifadə edilən qumdaşından qəlib də tapılmışdır. Çox güman ki, torpağın bir hissəsi burada şüurlu şəkildə becərilmişdir (kənd təsərrüfatı alətləri, daş dəyirmanları tapılmışdır). Sitna yaşayış məntəqəsində eramızın əvvəllərinə qədər yaşanılmışdır.

Sitno qalası
------------

Qala Sitnanın şərq tərəfindəki yeganə giriş yolunda inşa edilmişdir. Bu tikili XVI əsrdə Mərkəzi Slovak şəhərlərini türk təhlükəsindən qorumaqda mühüm rol oynadı. Qala 16-17-ci əsrlərdə yenidən qurulmuşdur. Burada 600 metr uzaqlıqdakı bir bulaqdan su ilə qalaya birbaşa əlaqə mövcud idi. 17-ci əsrdə Koháry ailəsi qalanın sahibləri idi. Qala 1703-1710-ci illərdə Kuruk qoşunları tərəfindən dağıdıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Peakvisor.* "Sitno".
2. ↑  *Travel in Slovakia.* "The Castle of Sitno". 2022-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-03.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Nurəddin Babayev.

**Nurəddin Babayev** (1935, Ağqula, Marneuli rayonu – 5 dekabr 2004, Sumqayıt) — Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı (1990-1995), "Azərkimya" Dövlət şirkətitinin vitse-prezidenti (1995-1998). 

Nurəddin Bərgah oğlu Babayev 1935-ci ildə Gürcüstan Respublikasının Marneuli (Sarvan) rayonunun Ağqula kəndində anadan olmuşdur. 1942-ci ildə Ağqula kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə daxil olmuş, təhsilini Sadaxlı kənd orta məktəbində bitirmişdir. 1954-1957-ci illərdə keçmiş SSRİ ordu sıralarında hərbi xidmətdə olmuşdur.

1965-ci ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu bitirmişdir. 1958-ci ildən 1975-ci ilə kimi Sumqayıt Kimya zavodunda maşinist, növbə rəisi, texnoloq, sex rəisi, baş mühəndis və zavod direktoru vəzifələrində çalışmışdır.

Fəaliyyəti
----------

Nurəddin Babayev 1975-ci ildə Sumqayıt Üzvi Sintez Zavoduna direktor təyin olunmuş və 1987-ci ilə kimi bu vəzifədə işləmişdir. 1987-ci ildən Birliyin baş direktoru təyin edilmişdir. 1966-ci ildə Nurəddin Babayev "SSRİ-nin Kimya əlaçısı", 1985-ci ildə isə "Fəxri Kimyaçısı" adına layiq görülmüşdür. 1990-1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı olmuşdur. 1995-1998-ci illərdə "Azərkimya" Dövlət şirkətitinin vitse-prezidenti işləmişdir. Nurəddin Babayev on il Sumqayit Şəhər Partiya Komitəsinin büro üzvü, beş il şəhər Soveti İcraiyyə Komitəsinin üzvü olmuşdur. 

O 1990-cı ildən texnika elmləri namizədi elmi adı almaq üçün dissertasiya müdafiə etmiş, 1991-ci ildə Azərbaycan Milli Yaradıcılıq Akademiyasının doktoru fəxri adına layiq görülmüşdür. Dəfələrlə Azərbaycan KP və Sov.İKP qurultaylarına nümayəndə, AKP-nin XXXII qurultayında Nəzarət Təftiş Komissiyasının üzvü seçilmişdir. 

Nurəddin Babayevin səmərələşdirici təklifləri dəfələrlə qəbul edilmişdir. 

O, 54 elmi əsərin müəllifi, 20-ə yaxın beynəlxalq kofrans və müşavirələrin iştirakçısı olmuşdur.

Mükafatları
-----------

* "Əmək Rəşadətinə görə" medalı;
* 1975-ci ildə "Şərəf nişanı" ordeni;
* 1971-ci ildə "Qırmızı Əmək Bayragı" ordeni;
* 1981-ci ildə "Xalqlar Dostluğu" ordeni;
* 1986-ci ildə "Lenin" ordeni.
* 1979-cu ildə ona keçmiş SSRİ-nin "Fəxri Səmərələşdiricisi" adı verilmişdir.

Nurəddin Babayev 2004-cü il dekabrın 5-də Sumqayıt şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------
**Peter Tomka** (slovak. Peter Tomka) — Slovakiyalı beynəlxalq hüquqşünas və diplomat. Slovakiyanın BMT yanında daimi nümayəndəsi (1999-2003). 6 fevral 2012-ci il tarixindən 6 fevral 2015-ci il tarixədək və 6 fevral 2021-ci il tarixdən Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin hakimi.

Bioqrafiya
----------

1 iyun 1956-cı ildə Banska Bıstrika şəhərində anadan olub. O, müvafiq olaraq 1979 və 1985-ci illərdə Praqadakı Çarlz Universitetində hüquq magistri və fəlsəfə doktoru dərəcələri almışdır. Bundan əlavə, həmçinin Taras Şevçenko adına Kiyev Milli Universitetinin (Ukrayna) Beynəlxalq Hüquq və Beynəlxalq Münasibətlər fakültəsində, Nitsada (Fransa) Sülh və İnkişaf Hüquq İnstitutunda, Salonikidəki Beynəlxalq İctimai Hüquq və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda (Yunanıstan) və Haaqa Beynəlxalq Hüquq Akademiyasında (Hollandiya) təhsil alıb. 

1985-ci ildə "Beynəlxalq hüququn kodifikasiyası" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1986-cı ildə Çexoslovakiya Federal Xarici İşlər Nazirliyində beynəlxalq hüquq sahəsində işləməyə başlayıb.

1991-1997-ci illərdə əvvəlcə Çexoslovakiyada, 1993-cü ildən isə Slovakiyanın Nyu-Yorkda BMT-dəki missiyasında çalışıb. 1993 və 1994-cü illərdə Slovakiya Respublikasının BMT yanında daimi nümayəndəsinin müavini, 1994-cü ildən isə Slovakiya Respublikasının BMT yanında Daimi Nümayəndəliyinin baş səfiri olub. 1999-2003-cü illərdə Slovakiyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi olub. O, BMT-də digər mühüm vəzifələrdə də çalışıb. BMT-nin 52-ci Baş Assambleyasının hüquq komitəsinin sədri olub. 1999-2002-ci illərdə Beynəlxalq Hüquq Komissiyasının üzvü olub. O, Slovakiya Beynəlxalq Hüquq Cəmiyyətinin üzvüdür və 2003-cü ildən bu təşkilatın fəxri prezidentidir.

Slovakiya və Macarıstan arasında Qabçikovo SES-in su təchizatı sistemi ilə bağlı Haaqa Beynəlxalq Məhkəməsi qarşısında mübahisədə o, Slovakiya agenti və Slovakiya hüquq qrupunun rəhbəri idi. O, şəxsən bu mübahisədə Slovakiyanın uğuruna nail olumuşdur.

2002-ci ildə doqquz il müddətinə (2003-2012) BMT Təhlükəsizlik Şurasının və BMT Baş Assambleyasının Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin hakimi seçilmişdir. 2009-cu il fevralın 6-dan üç il müddətində Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin vitse-prezidenti olur.

12 noyabr 2020-ci ildə Tomka üçüncü dəfə Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin hakimi seçilir. O, Təhlükəsizlik Şurasında 15 səsdən 13-ünü, BMT Baş Assambleyasında isə 193 səsdən 150-ni alıb. Onun doqquz illik səlahiyyət müddəti 6 fevral 2021-ci ildə başlayıb.

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin qərarları
----------------------------------------

Dövlət yurisdiksiya toxunulmazlıqları (Almaniya İtaliyaya qarşı).

Preaxvixea Məbədi İşində (Kamboca Taylanda qarşı).

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Evidence zájmových osob StB (EZO).
2. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #1030453519 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
3. ↑  "International Court of Justice". 2022-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-04.
4. ↑  "INSTITUTE OF INTERNATIONAL LAW". 2022-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-04.
5. ↑  Biography of Peter Tomka, President of International Court of Justice // Law of Ukraine. - 2013. - № 2. - С. 261-263.
**Nurəddin Davud oğlu Həbibov** (5 may 1923, Həzrə, Quba qəzası – 4 fevral 2006, Bakı) — professor.

Nurəddin Həbibov Qusar rayonunun Həzrə kəndində anadan olub. İkinci cahan savaşının iştirakçısı olan N.Həbibov rəssamlığa olan sonsuz sevgisinə rəğmən müharibədən sonra əvvəlcə Azərbaycan Dövlət Universitetində, 1947–1951-ci illərdə isə Sankt-Peterburq (keçmiş Leninqrad) Dövlət Universitetinin "İncəsənət tarixi" şöbəsində təhsil alıb və bu ali məktəbi fərqlənmə diplomu ilə bitirib. O, təhsilin başa vurduqdan sonra Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Bir il sonra səmərəli fəaliyyətinə görə onu SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvlüyünə qəbul ediblər. Həmin illərdə təsviri sənətin elmi cəhətdən öyrənilməsinə marağı onu Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aspiranturasına gətirib çıxarır və 1953–1956-cı illərdə burada təhsil alır. O, 1958-ci ildə namizədlik, 1970-ci ildə isə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib. Elmi işlərini uğurla pedaqoji fəaliyyətlə əlaqələndirən Nurəddin müəllim 1984-cü ildə professor adına layiq görülüb. Milli Elmlər Akademiyasında kiçik elmi işçi kimi fəaliyyətə başlayan Nurəddin Həbibov burada şöbə müdiri vəzifəsinə qədər şərəfli yol keçib.

Professor 1973–1988-ci illərdə Ü.Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında, 1995-ci ildən isə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində çalışaraq gənc kadrların hazırlanmasına xeyli əmək sərf edib. Elmi fəaliyyəti dövründə Nurəddin müəllim beş sənətşünaslıq namizədi, səkkiz aspirant və dissertantın elmi rəhbəri olub. Bundan əlavə o, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının eksperti, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının incəsənət redaksiyasının elmi məsləhətçisi, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı rəyasət Heyətinin üzvü və "Tənqid və sənətşünaslıq" bölməsinin sədri, Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin Elmi Şurasının üzvü kimi şərəfli vəzifələrin də layiqli daşıyıcısı olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Təsviri sənətimizin görkəmli tədqiqatçısı". 2016-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-25.
**Petr Korbel** (6 iyun 1971) — Çexoslovakiyanı və Çexiyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.

Karyerası
---------

Petr Korbel Çexoslovakiyanı 1992-ci ildə Barselona şəhərində baş tutan XXV Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 17-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Petr Korbel Çexiyanı 1996-cı ildə Atlanta şəhərində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 4-cü, cüt turnirdə isə 25-ci pillənin sahibi olub.

Petr Korbel Çexiyanı 2000-ci ildə Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 17-ci, cüt turnirdə isə 25-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Petr Korbel Çexiyanı 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü, cüt turnirdə isə 17-ci pillənin sahibi olub.

Petr Korbel Çexiyanı 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü pillənin sahibi olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Olympedia.org.* "**Petr Korbel**". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2022-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.