recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kurt Alder Keniqsxyutta** (10 iyul 1902[…], Xojuv[d] – 20 iyun 1958[…], Köln, Qərbi Almaniya) — alim, Nobel mükafatçısı.

Həyatı
------

Alman üzvi kimyaçısı **Kurt Alder Keniqsxyutta** indiki Polşanın Xojuv şəhərində iyulun 10-da 1902-ci ildə anadan olmuşdur. 1926-cı ildə Kil universitetini bitirərək fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır. 1926-1936-cı illərdə Kil Universitetində işləmiş və 1934-cü ildən professor vəzifəsində çalışmışdır. Bütün həyatını tamamilə elmə həsr etmiş Alder heç vaxt ailə qurmamışdır.

Elmi naliyyələri
----------------

Əsas elmi tədqiqat sahəsi üzvi sintez olmuşdur.
1926-cı ildə Dils ilə birlikdə azodikarbon efirini öyrənmişdir. Bu iş 1928-ci ildə çox əhəmiyyətli olan reaksiyalardan birinin kəşfinə gətirib çıxardı. Bu reaksiya aktivləşmiş ikiqat əlaqəli molekulun (dienofil) gərilmiş dienlərə 1,4- birləşərək tsiklik strukturun əmələ gətirmə reaksiyasıdır. Sonrakı işlər Alderə imkan verdi ki, bu reaksiya nəticəsində adduktların əmələ gəlməsində ilkin komponentlərin strukturundan asılılıq qanunauyğunluğunu tapsın (Alder qaydası).
Gərilmiş əlaqəli üzvi birləşmələrin reaksiya qabiliyyətlərini və reaksiyaların getməsinin stexiometrik xüsusiliyini öyrənmişdir. Dien sintezinə əks olan reaksiyanın (retrodien parçalanması) mümkünlüyünü müəyyən etmiş və onun geniş istifadə imkanlarını göstərmişdir. En sintezi reaksiyasını kəşf etmişdir. Bu reaksiya allil hidrogen atomu olan olefinlərin dienofilə birləşmə reaksiyasıdır.
1940-cı ildə Alder müəyyən etmişdi ki, tsiklopentadien qızdırıldıqda özünə vinilasetatı birləşdirərək doymamış asetat əmələ gətirir ki, o da doymamış spirtə çevrilə bilir.
1956-cı ildə tsiklopentananın alınma üsulunu işləyib hazırlamışdır.

İş yeri
-------

1936-1940-cı illərdə Leverkuzendə "İ.Q. Farben industri" konserninin şöbəsinin elmi rəhbəri, 1940-cı ildən Köln universitetinin kimya institutunun direktoru olmuşdur.

Mükafatları
-----------

* Alder 1950-ci ildə "dien sintezinin kəşfi və inkişafına görə" kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. (Dils-Alder reaksiyası)
* Alder Alman kimya cəmiyyətinin Emil Fişer medalı ilə də təltif olunmuşdur.
* Ona Köln və Salamanksk universitetlərinin bir çox tibb fakultələrinin fəxri dərəcələri verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Kurt Alder // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  Альдер Курт // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
Maluq qalası tarixi mənbələrdə
------------------------------

Maluq qalası Oğuz rayonunun Maluq yaşayış sahəsindən cənubda Qaraçayın sahilində, düzənlik ərazidə yerləşir. Qalanın adı yazılı mənbələrdə 1053 və 1071–1072-ci illərin hadisələri ilə əlaqədar xatırlanır.

Mənbələrə görə 1053-cü ildə Şirvanşah Sallar ibn Yezid (1049–1063) Maluq qalasına hücum edərək, zor gücünə onu Şəki hakimindən almış, qalanı möhkəmləndirmiş, orada özünün hərbi hissəsini, ərzaq ehtiyatını və silahlılarını yerləşdirmişdi.. Qalanın strateji mövqedə yerləşməsi Salları qala ətrafında möhkəmləndirilmiş şəhərcik salmağa, orada məscid tikdirməyə, öz adamlarını qalada yerləşdirməyə vadar etmişdi. Şirvanşah məhz bu qaladan "kafirlər"in üzərinə hücumlar edir və onların ölkəyə müdaxiləsinin qarşısını ala bilirdi.

"Tarix-i əl-Bab"a görə 1071-ci ilin payızında Şəki hökmdarı Axsartan Maluq qalasını ələ keçirmiş, oraya öz "*müavinini*" rəhbər təyin etmişdir. Bundan sonra – Şirvanşah I Fəribürz (1063–1096) ilə Şəddadi hökmdarı Fəzl ibn Şavur qalanı birlikdə geri almaq üçün öz aralarında razılığa gələrək qalanı mühasirə edirlər və 1072-ci ilin iyun ayında qalanı ələ keçirib bünövrəsinə qədər sökürlər; orada olan bütün "*dinsizləri*" – qalanın bütün müdafiəçilərini isə qətlə yetirirlər.

Qalanın quruluşu
----------------

Qala dördkünc biçimli olub küncləri dairəvi bürclərlə, divarları isə yarımdairəvi kontrforslarla möhkəmləndirilmişdir. Maluq qalası çaydaşından tərkibinə xırda çınqıl və kömür qırıntıları qatılmış kirəc məhlulla hörülmüşdür. Şimal və qərb divarları güclü dağıntiya məruz qalmışdır. Nisbətən yaxşı mühafizə olunmuş yerlərdə qala divarının hündürlüyü 2–6 metrə çatır. Qalanı dərinliyi 2 metr, eni bəzi yerlərdə 12–15 metr olan müdafiə xəndəyi əhatə edir. Xəndəyin şimal hissəsindən çay yatağının keçməsi və qalanın cənub tərəfindəki divarında körpü yerlərinin olması sübut edir ki, müdafiə zamanı qalanı əhatə edən xəndək su ilə doldurulurdu. Maluq qalasının yaxınlığında sahəsi 6 hektara yaxın olan orta əsr yaşayış yerinin qeydə alınması Maluq qalasının həmin yaşayış yerinin narınqalası olduğunu ehtimal etməyə əsas verir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan arxeologiyası, VI cild. Bakı, 2008. Səh.93.
* İ. Bədəlova. Maluq qalası. 2003–2004-cü illərdə AETHESM (Arxeoloji və etnoqrafik tədqiqatların yekunlarına həsr olunmuş elmi sessiyanın materialları), Bakı,2005.

1. ↑  "Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X–XI веков. — М.: Издательство восточной литературы, 1963". 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-10.
2. ↑  Azərbaycan tarixi, Yeddi cilddə, II cild. Bakı,2007, səh.351.
3. ↑  "В. Ф. История Ширвана и Дербенда X–XI веков. — М.: Издательство восточной литературы, 1963". 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-10.
4. ↑  Azərbaycan arxeologiyası, VI cild. Bakı, 2008. Səh.93.
**Təbrizi**—Üzüm növü.

Azərbaycanın ən keyfiyyətli süfrə üzümlərindəndir. Yarandığı vaxtdan Təbrizi adlanır. Azərbaycanda, Gürcüstanda və Dağıstanda geniş yayılıb. Rusiyada, Ukraynada, Moldovada və Orta Asiya respublikalannda əkinləri vardır. Çoxlu sinonimlərə malikdir. Gəncədə hər bir həyətdə və təsərrüfatda Təbrizi sortu vardır. Sortun adının Təbrizi olması keçmişdə Azərbaycanla İranın (xüsusilə Təbrizin) yüksək ticarət əlaqələri ilə bağlıdır. Kolu güclü böyüyəndir. Çiçəkləri öz-özünü tozlayandır. Salxımı orta irilikdə və iridir, konusvari və sıxdır. Gilələri orta irilikdə və iri, oval, yetişib ötdükdə kəhrəba və açıq-qızılı rəng alır. Qabığı qalın və elastikidır, möhkəm mum qatı ilə örtülüdür. Ləti şirəlidir. Dadı adi, ahəngdar və təravətlidir. Təbrizi üzümünün bir çox cəhətləri, o cümlədən müalicə üzümü olması hələ tam öyrənilməmişdir. Dünya üzümçülüyündə Şasla sortunu müalicəvi üzüm adlandırırlar. Təbrizi dərindən öyrənilsə və təbliğ edilsə heç də Şasladan geri qalmayan, bəlkə də ondan üstün olan bir üzüm kimi qəbul edilər.

Təbrizi sortu respublikamızın qiymətli və Gəncəbasarın isə ən qiymətli üzümü, eləcə də ən çox tədqiqat işləri həsr edilməsinə baxmayraq lazımınca öyrənilməmişdir.

Təbrizi sortunun 1940-cı illərdə üç variasiyası aşkar edilmişdir. Sonralar, 1980-ci illərdə bizim tərəfimizdən əlavə iki variasiya aşkar edilmişdir. Bunlardan birinin salxımı və giləsi adi variasiyadan iri, digər variasiyada isə yarpaqlar və yaşıl zoğun rəngi tamamilə fərqlidir (tünddür).

Orta yetişəndir. Məhsuldarlığı ortadır. İsti və yüngül torpaqlarda yüksək keyfıyyət kəsb edir. Məhsulun yüksək saxlanma və daşınma qabiliyyəti vardır. Öyrənilən A, B, C variasiyalarından R. Ə. Məmmədov A variasiyasının daha yaxşı saxlandığını yazır.

### Xüsusiyyəti

Respublikamızın iki qiymətli sortlarından olan Təbrizi və Şamaxı mərəndisi üzüm sortlarında salxımlar sıx olduğundan onların görkəmi pisləşmiş olur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu kimi sortlarda gilələrin seyrəldilməsi müsbət nəticə versə də bu əməliyyatın özü də çox zəhmətlidir. Bu baxımdan həmin sortlarda çiçək vaxtı zoğların ucu qoparılmamalıdır. Təəssüflər olsun ki, süfrə üzümçülüyündə bu incə məqamlara heç vaxt əhəmiyyət verilmir. Bu və başqa səbəblərdir ki, bizdə süfrə üzümçülüyünün özünə məxsus nöqsanları vardır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
Təbii yayılması
---------------

Təbii halda Çində və yaponiyada bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 5-8 m-ə qədərdir. Onların gövdəsinin hündürlüyü 15 m-ə qədər, diametrləri isə 6,5 sm-ə qədərdir. Gövdələri açıq-yaşıl rəngdədir, işıq düşən tərəfləri qızılı-sarı rəngdə görünür. Gövdə qınları töküldükdən sonra cavan gövdələrdə parlaq mum örtüyü olur. Yarpaqları sarı-yaşıl, xırdadır. Yazda vegetativ yolla, qələmlərlə və kolların bölünməsi ilə çoxaldılır. Yayda tez böyüyür, ona görə bambukun gövdələrini qışa yaxın torpağa əymək və üstünü örtmək lazımdır.

Ekologiyası
-----------

Bitki əkildikdən sonra çox nəmişlik tələb edir. Məhsuldar torpaqlarda yaxşı bitir. Günəşdə və yarımkölgədə yetişdirilə bilər. Qışadavamlılığı zəifdir. İşıqlı dağ yamaclarında və çayların yüksək sahillərində, allüvial torpaqlarda və orta dərəcədə rütubətli olan yerlərdə daha yaxşı böyüyüb inkişaf edir. Bambuk soyuqdan və küləkdən qorunan yerlərdə yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Lənkəran və Astara rayonlarında rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Bambuklar yüksək dekorativ keyfiyyətlərə malik olmaları ilə fərqlənir. Oduncağından tikintidə, mebel və idman ləvazimatı, balıqçılıq əşyalarının və s. hazırlamaq üçün istifadə edilir. Alçaq bambuk bağın kölgəlik sahələrində və yamaclarının bərkidilməsi üçün torpaqqoruyucu bitki ola bilər.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1536008
* Wikispecies: Phyllostachys aurea
* AoFP: 1951
* APA: 4997
* APDB: 202508
* APNI: 96114
* Calflora: 8693
* EoL: 1115121
* EPPO: PLLAR
* EUNIS: 192414
* FEIS: phyaur
* FloraBase: 031
* FoAO2: Phyllostachys aurea
* FoC: 200025882
* GBIF: 5290167
* GrassBase: imp07995
* GRIN: 28147
* iNaturalist: 78563
* IPA: 3063
* IPNI: 415983-1
* IRMNG: 11274114
* ISC: 42072
* ITIS: 42023
* NBN: NHMSYS0000461223
* NCBI: 121783
* NZOR: 7b75d2c6-cb8f-4761-a28b-bad7120bed9a
* NZPCN: 3050
* PFI: 7836
* Plant List: kew-434053
* PLANTS: PHAU8
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:415983-1
* Tropicos: 25512369
* WCSP: 434053
* WFO: wfo-0000890307

 |
**İravadi**(birm. ဧရာဝတီ — *Eyavad*i) — Myanmada çay. İravadi Myanmanın ən böyük çayıdır. Uzunluğu 2170 metrdir. Ölkənin vacib su nəqliyyatı arteriyasıdır. Çay hövzəsinin sahəsi 411 000 km²-dir. İravadi deltasında yaşayan bir çox xalqlar üçün çay müqəddəs hesab olunur. İravadi sözü ehtimal olunur ki, sanskrit mənşəlidir — *airavati,* yəni "filli çay" deməkdir.

Ümumi məlumat
-------------

İravadi çayı öz mənbəyini Kaçin milli diyarından, Mali və Nmay çaylarının birləşdiyi yerdən götürür. Bu çaylar birləşənə qədər Himalayın cənub-şərq bölgəsi boyu bir birinə paralel axırlar. İravadi ölkə ərazisini şimaldan cənuba doğru kəsib keçir. Yuxarı axarlarında çay və onun qolları dərin dərələrdən, cəngəlliklərdən keçir və çay dərələri ensiz olur. Miçina şəhərində İravadi çayının dərəsi genişlənir və 800 metrə çatır. Daha sonra çay Şan yaylasının qərb hissəsindən keçir. Bu zaman İravadi 3 dərə formalaşdırır. Dərələrin hər birinin eni 50–100 metrdir. Bu ərazilər gəmiçilik üçün təhlükəlidir. Çay orta və aşağı axırlarında İravadi düzənliyindən keçir və geniş terraslı vadi formalaşdırır. Mənsəbdən 300 km şimaldan düz, bataqlaşmış delta əraziləri formalaşır. Bu ərazilərdə sıx cəngəllik örtüyü üstünlük təşkil edir. İravadi çayının deltasının sahəsi 30 min km²-dir (digər mənbələrdə 48 min km²). Andaman dənizi sahilləri boyu çay 240 km uzanır. Çayı dənizdən qum dyunləri ayırır. Çay deltası 9 qola parçalanır.

İravadinin aşağı axarlarında yüksək qabarma müşahidə olunur. Yanqon şəhərində qabarmanın hündürlüyü 4–4,5 metr olur. Qabarma bütün delta ərazisini bürüyür və və dənizdən 120 km uzaqlıqda belə hiss olunur. Aşağı axarlarda çayın orta su sərfi 13–14 min m³/san-dir. Güclü yağışlar zamanı su həcmi 40 000 m³/saniyə olur. Bəzən daşqınlar ərazidə fəlakətlərə səbəb olur.

Müstəmləkə zamanında, dəmir və avtomobil yollarının çəkilmədiyi zamanda çay "Mandalay yolu" adlanırdı. Baxmayaraq ki, çay gəmiçilik üçün yararlıdır, ancaq çay boyu bir çox dayazlıqlara və adalara rast gəlinir. Miçina şəhərinə kimi, okeandan 1600 km məsafədə çay gəmiçiliyə yararlıdır. Uzun illər boyu İravadi çayı üzərində tikilmiş yeganə körpü — İnva idi. Son 20 ildə çay üzərində onlarca yeni körpü tikilmişdir.

İravadi çayında xüsusi delfin cinsi — İravadi delfinləri (*Orcaella brevirostris*) yaşayır. Delfin əslində çay yox dəniz-okean delfinidir. Bu cinsə daxil növlər əsasən Hind okeanında Benqal körfəzindən Avstraliyanın şimal sahillərinə qədər olan ərazilərdə yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Иравади // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд. перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 135.
2. ↑  Инструкция по русской передаче географических названий Бирмы. — М.: Наука, 1978. — С. 25.
**Monteneqro təhsil** — Monteneqro hökuməti yanında Təhsil və Elm Nazirliyi tərəfindən tənzimlənir. Təhsil hazırlıq və ibtidai məktəbdən başlayır: Çernoqoriya uşaqlar 6 yaşında ibtidai məktəbə gedir və 9 il təhsil alırlar.

Tarix
-----

1868-ci ilə qədər Monteneqroda bir neçə ibtidai məktəb var idi. Lakin sonrakı 7 ildə 3 min şagird üçün nəzərdə tutulmuş 72 yeni məktəb açılmışdır. İbtidai təhsil universal və pulsuz idi. 1869-cu ildə Çetinyedə (ibtidai sinif müəllimlərinin hazırlandığı xüsusi bir məktəb) müəllimlər seminariyası və qızlar üçün bir institut açılmışdır.

1875-ci ildə Danilovqradda Türkiyəyə qarşı müharibənin başlaması səbəbindən iki il sonra bağlanmış kənd təsərrüfatı məktəbi açılmışdır. 1880-ci ildə V–VIII siniflər üçün ilk klassik gimnaziya, 1893-cü ildə Podqoritsa başqa bir kənd təsərrüfatı məktəbi açılır. 1902-ci ildə Monteneqroda ilk gimnaziya IX–XII siniflər üçün olan gimnaziya olur. 1899-cu ilə qədər Monteneqroda 75 dövlət və 26 özəl məktəb var idi.

Təhsil sistemi
--------------

Təhsil sistemi ölkə daxilində vahiddir. Tədris proqramına bütün yerli xalqların tarixi və mədəniyyəti kursları daxildir. Təhsil monteneqro (serb, bosniya və ya xorvat) və əksəriyyətinin etnik alban olduğu bəzi məktəblərdə alban dilində aparılır. Tələbələr orta təhsili dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən dövlət məktəblərində alırlar. Təhsil qanuna görə, monteneqro dilində aparılmalıdır: 2008-ci ilin dekabr ayında Təhsil naziri Sreten Şkuletiç bütün məktəb dərsliklərinin və lüğətlərinin monteneqro dilində nəşr edilməsini tələb etmişdir.

### İbtidai məktəb

6 yaşdan 14 yaşa qədər uşaqlar ibtidai məktəbdə təhsil alırlar. İbtidai təhsil pulsuzdur (doqquz illik təhsil proqramı).

### Orta məktəb

Orta məktəb üç növə bölünür. Şagirdlər siniflərindən və seçimlərindən asılı olaraq onlardan birini seçirlər:

* Gimnaziya (*serb.* gimnazija) — 4 illik təhsil, ümumi təhsil. Ən nüfuzlu məktəb olan kollec üçün hazırlıq mərhələsidir.
* Məktəb (*serb.* stručna škola) — 3 və ya 4 illik təhsil, tələbələrə müəyyən bir peşə öyrədilir ancaq ümumiyyətlə ümumi bir təhsil aparılır.
* Peşə məktəbi (*serb.* zanatska škola) — 3 illik təhsil, yüksək ixtisaslı təhsil.

### Ali təhsil

Ali təhsil "ali" (*serb.* više obrazovanje) və "yüksək" (*serb.* visoko obrazovanje) təhsil proqramlarının olduğu universitetlərdə və sənət akademiyalarında alınır. Təhsil 4 ildən 6 ilə qədər davam edir. Məzun humanitar və ya təbiət elmləri üzrə bir bakalavr dərəcəsi alır.

Məzunlara müvafiq ixtisaslar üzrə magistr və aspirantura proqramları da təklif olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "All textbooks in Montenegrin from 2009" Arxivləşdirilib 2011-06-07 at the Wayback Machine *b92.net* 30 December 2008 Link accessed 30/12/08

Mənbə
-----

* University of Montenegro Website
* University "Mediterranean" — official web presentation
* UDG University Website  (ing.)
**Şükür Əhmədov** (1926–1970) — Sovet azərbaycan heyvandarı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

Həyatı
------

Şükür Əhmədov 1926-cı il mayın 12-də Naxçıvan MSSR-nın Kəngərli rayonu Böyükdüz (hazırda Azərbaycan Naxçıvan MR Kəngərli rayonu) kəndində anadan olub.

1940-cı ildə Naxçıvan rayonunun "Azərbaycan" kolxozda əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Sonralar bu kolxozda baş çoban. Həmçinin Karl Marks adına kolxozun sədrinin müavini işləyib, Şahtaxtı baytarlıq şöbəsinin müdiri, sonralar kolxoz sədri H. Cavid adına kolxozun baytarı, Şahbuz rayonundakı, "Azərbaycan" kolxozunda, Kəngərli rayonunun Böyükdüz kənd kolxozunda sədr çalışmışdır.

1948-ci ildə qoyunçuluğun sahəsində yüksək nəticələr əldə etmişdir.

Heyvandarlığın yüksək məhsuldarlığının üçün1949-cu il 24 iyun tarixli SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə, əmək rəşadəti göstərdiyinə görə Hüseynov Qasım Rəsul oğlu "Oraq və Çəkic" medalına Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına layiq görülmüşdür ."Lenin" ordeni, ilə təltif olunub.

1970-ci il iyulun 5-də doğma kəndində vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑  Əhmədov Şükür Əli oğlu // Naxçıvan ensiklopediyası. — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2005.

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Lox Ness** (*ing.* Loch Ness, şot.kelt Loch Nis) — Şotlandiyanın sahəsinə görə ikinci ən böyük gölü. Şirin sulu olan bu göl su həcminə görə ölkədə birincidir.

Ümumi xarakteriska
------------------

Göl Qreyt Qlen yüksəkliyində yerləşib. İndiyə qədər bütün dünyanın geoloqları Qreyt Qlenin tektonik quruluşu haqqında mübahisə edirlər. Göl üzərində olan böyük dalğalara, köpüklərə, tez-tez təkrar olunan zəlzələlər təsir edir. Buzlaq mənşəli olan bu gölün şəffaflığı o qədərdə yüksək deyil. Səbəb torf ehtiyatının yüksək konsentrasiyasıdır. Gölün kənarında Urkxart qəsəbəsi və qəsri yerləşir. Lox Ness gölü hal hazırda Kaledon kanalının bir hissəsidir. Kanalın tikintisi zamanı gölün səviyyəsi 3 m. qaldırılmış.Səbəb kanalda olan ümumi hərəkəti asanlaşdırmaq olub. Uzunluğu 37 km olan göldə bir təbii ada olsada, çoxlu sünü adalar var. Bu adalar əslində krannoqlardı. Krannoqlar tarixən insanların yaşayış yerilər olmuş.

Fauna və flora
--------------

Böyük Britaniyanın ən zəngin fauna və florasına malik olan bu göldə Qızılbalıqlar, İlan balığı, Kumja, Durnabalığı və s geniş yayılmışdır. Göl ətrafında palıd, göyrüş, adi fındıq və şam ağacı bitkiləri üstünlük təşkil edir. Gölün ətrafındakı heyranedici mənzərələr istənilən turisti heyran qoya bilər.

Lox Ness əjdahası
-----------------

 *Əsas məqalə: Ness gölü bədheybəti*
Göl təkcə öz gözəlliyi ilə məşhur deyil. Lox Ness gölü dünyanın ən sirli yerlərindən biri hesab olunur. Bu isə Lox Ness bədheybətinin – Nessinin sayəsindədir. Təəssüf ki, hələ heç bir mütəxəssis göl üzərində qurulmuş videokameralara rəğmən onun mövcudluğunu sübut edə bilməmişdir.

Şəkillər
--------

* perrow="4"
* Lox Ness gölü və Kaledon kanalıLox Ness gölü və Kaledon kanalı
* Urquhat qəsriUrquhat qəsri
* Dores çimərliyiDores çimərliyi
* Beinn Bachaidh zirvəsindən gölün görünüşü.Beinn Bachaidh zirvəsindən gölün görünüşü.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Озеро Лох-Несс". 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-03.
2. ↑  "Ness, Loch". 2011-07-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-04.
**Cuniyə** (*ərəb.* جونية‎) — Livanın qərbində şəhər, Kisrəvan—Cübeyl mühafəzəsinin inzibati mərkəzi.

Əhalisi
-------

Əhalisi 102,2 min (2012).

Coğrafiyası
-----------

Aralıq dənizi sahilində, dağlarlaəhatə olunmuş Cuniya buxtasında, Beyrutdan 20 km şimadadırdadır. Nəqliyyat qovşağıdır. Port. Paytaxt Beyrutu ölkənin şimalı ilə birləşdirən sahil avtomobil yolu Cuniyədən keçir.

Tarixi
------

Vətəndaş müharibəsinin başlamasından sonra (1975) sürətlə inkişaf etmişdir.

Memarlığı
---------

Cuniyə turizm mərkəzidir; sahil boyunca çox saylı hotellər, restoranlar, əyləncə kompleksləri (*o cümlədən Yaxın Şərqdə ən iri kazinolardan biri "Kazino dü Liban"*) var. Şəhərin görməli yeri ətrafında 20-dək monastır və kilsənin (*ən qədimi Paduyalı Müqəddəs Antoni kilsəsi, 1628*) yerləşdiyi Müqəddəs Məryəm heykəlidir (*tunc, 19-cu əsrin sonları*). Sent-Espri-de-Kaslik Universiteti (*1961; qeyri-dövlət*) var. Çoxsaylı mağaralar (*Ceyta kahası və s.*).

 Qalereya
---------

* Liavnda kazinoLiavnda kazino
* Harissa şəhərindəki teleferik kabel maşını. Harissa şəhərindəki teleferik kabel maşını.
* Cuniyə Körfəzi üzərində yamac paraşütüCuniyə Körfəzi üzərində yamac paraşütü
* Harissa, Livan görünüşüHarissa, Livan görünüşü
* teleferik kabel maşını Cuniyədən Harissaya ziyarətçi götürür teleferik kabel maşını Cuniyədən Harissaya ziyarətçi götürür

Həmçinin bax
------------

* Beyrut
* Bəəlbək
* Sur
* Tərabülüs əş-Şam
* Zəhlə

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  **Cuniyə**// Büssel – Çimli-podzol torpaqlar / baş red. M.K. Kərimov. — Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. — Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2014. — 25 cilddə. — V  cild. — Səhifələrin sayı:  592. — Səh.: 405. — 25 000 nüsx. — ISBN 978-9952-441-10-9.

Xarici keçidlər
---------------

* Cuniyə rəsmi internet səhifəsi
**Alban Berq** (*alm.* Alban Maria Johannes Berg‎, 9 fevral 1885[…], Vyana – 24 dekabr 1935[…], Vyana)—XX əsrin II Vyana məktəbi üzvlərindən biri, avstriyalı bəstəkar və pianoçu

Həyatı
------

Alban Berq 9 fevral 1885-ci ildə Vyanada tacir ailəsində anadan olmuşdur. Valideynlərinin musiqiyə olan marağı kiçik yaşlarından Alban Berqə təsir göstərmiş, 15 yaşına çatdıqda artıq bir çox mahnı və duet bəstələmişdi. Onun ilk bəstələri əsasən klassik janrda idi.

1904-cü ildə radikal bəstəkar Şönberqlə tanışlığı Berqin həyatında dönüm nöqtəsi hesab edilir. Onlar arasında ilk əvvəl müəllim-tələbə, daha sonra isə dostluq münasibətləri yaranmışdı.

Bəstəkar 1911-ci ildə Helen adlı bir qadınla ailə həyatı qurmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

1908-ci ildə Op. 1 Piano Sonatısını, 1910-cu ildə Op 2 Mahnılar və eyni il Op. 3 simli Dördlü əsərlərini bəstələyən bəstəkar son əsərini həyat yoldaşına həsr etmişdir. 

Alban Berq özünün ilk orkestr əsərini 1912-ci ildə bəstələmişdir. 1914-1915-ci ildə ərsəyə gətirdiyi Op. 6 Orkestr üçün 3 əsəri müəllimi Şönberqə 40 yaşı ilə bağlı hədiyyə etmişdir. 

Alban Berq 1915-1918-ci ildə hələ əsgərlikdə olarkən məşhur alman yazıçı Qeorq Bünçerin Vozzek adlı əsərinə yazdığı operasını 1922-ci ildə tamamlayır. Bu əsər musiqi tarixində ilk atonal opera sayılır və XX əsr musiqisinin ən önəmli təmsilçilərindən biri hesab edilir.

Bəstəkarın 1925-ci ildə bəstələdiyi Kamera konçertosu 1926-cı ildə bəstələnmiş Lulu suitasına nisbətən daha klassik bir janra sahibdir. Alban Berq 1935-ci ildə Lulu suitası üzərində çalışarkən işini yarımçıq qoyaraq Skripka Konçertosunu bəstələmişdir. Bu əsər özünəməxsusluğu ilə seçilir. Əsər Alma Mahler ilə məşhur memar Valter Qropiusun gənc yaşda vəfat edən övladları Manon Qropiusa həsr olunmuşdur. Bəstəkar əsəri tamamladıqdan bir neçə gün sonra xəstələnmiş və 4 ay müddətində, 24 dekabr 1935-ci ildə vəfat etmişdir.

Seçilmiş əsərləri
-----------------

### Piano

* Piano Sonatası, Op.1

### Kamera musiqisi

* Simli alətlər Kvarteti Op.3
* Klarnet ve Piano üçün 4 hissə, Op.5
* *Lirik suitası*
* *Kammerkonzert* (1925) Piano, skripka ve 13 nəfəsli musiqi alətləri üçün

### Orkestr musiqisi

* Orkestr üçün 3 hissə, Op.6
* Skripka konçertosu

### Opera

* *Wozzeck*, Op.7
* *Lulu*

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Alban Berg // Nationalencyklopedin (швед.). 1999.
3. 1 2 3 4 5 6  Берг Альбан // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. ↑  .
5. ↑  LIBRIS. 2012.
**Kainatın fon şüalanması** Yerə yaxın mənbələr (Yer atmosferi, Qalaktika şüalanması və s.) tərəfindən təhrif olunmayan elektromaqnit şüalanmasıdır. Geniş görüş sahəsinə malik cihazlar kosmosa – qalaktikalararası mühitə çıxarıla bilsəydi, fon şüalanmasını qeyd edə bilərdi. Bu iş hələlik praktikada mümkün olmadığı üçün astronomlar KFŞ-nı yerüstü və atmosferdənkənar cihazlarla müşahidə edirlər. Ona görə də fon şüalanmasının onun diffuz (səpilən) komponentindən ayrılması çox çətin bir məsələdir.

Tədqiqi
-------

Kosmik fon şüalanması tədqiq olunması böyük elmi əhəmiyyət daşıyır, çünki o bütün Kainatı dolduran şüalanmadır. Bundan başqa, Kosmik fon şüalanması bir çox ayrılmaz diskret mənbələrin şüalanması haqqında informasiya verə bilir, bu da belə mənbələrin xassələrini öyrənməyə imkan yaradır. Kosmik fon şüalanmasının tədqiqində ilk problem optik diapazonda gecə səmasının parlaqlığının öyrənilməsi olmuşdur. Bununla əlaqədar olaraq elm tarixinə «Olbers paradoksu» (1826-ci il) kimi daxil olan sadə kosmoloji test formalaşmışdır: sonsuz bircins qərarlaşmış Kainatda istənilən görüş şüası bizə ulduzun səthini göstərməlidir. Başqa sözlə, bütün səma Günəş diskinin parlaqlığı qədər parlaqlığa malik olmalıdır. Aydındır ki, bu təsəvvürlər bizim gündəlik həyatda rastlaşdığımız hadisələrlə ziddiyyət təşkil edir – səmanın parlaqlığı optik diapazonda çox kiçikdir. Olbers paradoksu müasir Kainat modellərində öz həllini tapmışdır. Qalaktikalar təxminən 10 milyard il əvvəl yaranmışdır. Kainatda ulduzların sayına görə sıxlığı o qədər azdır ki, kosmoloji üfüqdə (c·t ~1028 sm) səmanın ulduzlarla örtülən hissəsinin payı çox azdır. Bundan başqa, böyük məsafələrdə qırmızı sürüşmə nəticəsində ulduzların spektri infraqırmızı diapazona doğru sürüşür, nəticədə ulduzlar optik diapazonda səma parlaqlığına heç bir şüalanma verə bilmirlər.

Gecə səmasının parlaqlığının dəqiq öyrənilməsi qalaktikaların təkamül nəzəriyyələrinə, onların parlaqlığının dəyişməsinə, xüsusilə onların «cavanlıq» mərhələlərinə çox sərt məhdudiyyətlər qoyur. Əslində burada intensivliyi ən azı 100 dəfə gecə səmasından az olan Kosmik fon şüalanmasından danışmaq lazımdır. Kosmik fon şüalanması təbiətinin öyrənilməsi göstərmişdir ki, əksər spektral diapazonlarda onun intensivliyi çoxsaylı uzaq diskret mənbələrin şüalanmasından asılıdır. Bəzi diapazonlarda KFŞ diskret mənbələrin şüalanmasından asılı deyil. Onun mövcud olması ya bütöv Kainatın xassəsidir (buna relikt şüalanma da deyilir), ya da qalaktikalararası mühitdə şüalandıran materiyanın mövcudluğu ilə əlaqədardır (qalaktikalararası isti qaz və kosmik şüalar).
**Avropa tüviyi** (*lat.* Accipiter brevipes) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin qırğıkimilər dəstəsinin qırğılar fəsiləsinin əsl qırğı cinsinə aid heyvan növü.

Kateqoriya və statusu
---------------------

(III-VU). Həssasdır, ümümi arealı daxilində məhdud ərazidə qalıb.

Qısa təsviri
------------

Böyük qırğıya oxşayır, amma ondan çox kiçikdir. Göyərçin boydadır. Səsi uzun fit kimidir. Ağımtıl boğazında qonur zolaqlar uzanır. Gözləri qonur-qırmızıdır. Yanaqları bozumtul-qonurdur.

Yayılması
---------

Avropa və Asiyada yayılıb. Azərbaycanda aran və dağətəyi rayonlarda yayılıb. Lakin son illərdə yalnız dağətəyi sahələrdə təsadüf olunub: Qanıx-Əyriçay, Böyük və Kiçik Qafqaz dağətəyi, Naxçıvan orta dağlığı, Talış dağ bozqırları.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Quraq iqlimli seyrək meşədə və hündür ağaclar olan meyvə bağlarında yaşayır. Müxtəlif ağacların 10-12 m hündürlüyündə yuva tikir, bəzən sağsağanın köhnə yuvasını tutur. May ayının axırında 3-5 ədəd mavi-ağ yumurta verir. Dişi quş birinci yumurtadan başlayaraq 30-32 gün kürt yatır. Erkək quş dişisini və balalarını yemləyir, sonralar ona ana quş da kömək edir. Bala 45 gündə pərvaz olur. Əsas yemi iri həşərat, kərtənkələ, siçanabənzər gəmiricilər, az miqdarda xırda quşlardan ibarətdir.

Sayı
----

Heç vaxt çoxsaylı olmayıb, adi saylı quş kimi qeyd edilib. Lakin 1970-ci illərdən sonra düzənlik sahələrdə nəsil verməkdən məhrum olmuş, dağətəyi sahələrdə isə nadir qalıb, 2000-ci illərin sonunda cəmi 18 cüt quş qeyd edilib. Son 10 ildə 33,3 % azalıb.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Uzun müddət zərərli yırtıcı hesab edilib tələf olunması, yuva tikdiyi hündür ağacların qırılması, yem obyektlərinin zəhərlənməsi.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

1970-ci illərdən sonra ovlanması qadağandır. Faydalı fauna statusu ilə qorunur. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxil edilib.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Yuva sahəsində hündür ağacların qorunub saxlanılması və pestisiddən istifadənin saxlanılması, qorunmasının vacib olmasının əhaliyə geniş izah edilməsi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Accipiter brevipes* | 
* Wikidata: Q114338
* Wikispecies: Accipiter brevipes
* ADW: Accipiter\_brevipes
* ARKive: accipiter-brevipes
* Avibase: 8492E4B70A95DC74
* BioLib: 8524
* BirdLife: 22695499
* BOLD: 112906
* CMS: accipiter-brevipes
* eBird: levspa1
* EUNIS: 837
* Euring: 2730
* Fauna Europaea: 96718
* Fauna Europaea (new): 9a435f70-b9ed-4299-aa61-39e4200a0199
* GBIF: 2480578
* IBC: levant-sparrowhawk-accipiter-brevipes
* iNaturalist: 5126
* IRMNG: 10589927
* ITIS: 175312
* IUCN: 22695499
* NBN: NHMSYS0000532673
* NCBI: 387791
* Species+: 7830
* Xeno-canto: Accipiter-brevipes

 |
| *Astur brevipes* | 
* Wikidata: Q109578029
* GBIF: 4408403

 |
**Avropa qara şamı** (*lat.* Larix decidua) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin i̇ynəyarpaqlılar dəstəsinin şamkimilər fəsiləsinin qara şam cinsinə aid bitki növü.

Qərbi və Şimali Avropanın qarışıq meşələrində, şərqdə isə Karpat dağlarına qədər yayılmışdır. Təbii arealının sərhədləri Alp və Karpat dağlarında əsaəsn dağlıq ərazidə olub, 1000-2500 m hündürlükdə yerləşir. Aşağı sahələrdə küknar və qara şamla qarıçıq bitir. Bu növ uzunömürlülüyü ilə fərqlənir, 500 və daha çox il yaşayır. Hündürlüyü 35-50 m-ə çatır. Çətiri konusvarı, əyilən budaqlardan ibarətdir. Gövdəsinin diametric 1,6 m, qabığı qonur rəngli və dərin çatlıdır. İynəyarpaqları açıq-yaşıldır, çox zaman mavi təbəqə ilə örtülü olur. Qozaları sentyabrda yetişir, lakin növbəti ilin yazında açılır. Budaqları üfüqi və ya yuxarı qalxan, nazikdir, tez böyüyür. İynəyarpaqları zərif, ensiz-xətvarıdır, uzunluğu 1,5-4,5 sm-ə çatır, rəngi parlaq-yaşıl, payızda isə qızılı-sarı olur, qışda tökülür. Uzunluğu 2,5-4 sm-ə çatan qozaları yumurtavarı-konusvarı, qonur rənglidir. Cavan qozaların toxum qabıqlarının kənarları dalğalı, seyrək tükcüklü, yetişmiş qozalarda hamar, enli-yumur, zəif qabarıq, kürəyində zolaqlı, çılpaqdır. Toxumları yumurtavarıdır. 3-4 mm uzunluqda, qanadları isə 18 mm uzunluqda olur. Kənar qabıqları uzunluğuna görə toxum qabıqlarının 2/3 hissəsinə bərabərdir. İçərisində 40-50 ədəd toxum olur, toxumla çoxalır. Avropa qara şamı məhsuldar, orta rütubətli, şəffaf torpaqlara tələbkar, işıqsevəndir.

Avropa qara şamı sahələrin və sənaye ərazilərinin yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə olunur. Hər 0,5 m məsafədən canlı hasar kimi əkilir. Qubada, Gəncədə və Bərdədə tək-tək nümunələrinə təsadüf edilir. Qrup və tək əkinlər üçün yararlıdır. Böyümə dövründə üzvi gübrələr verilməlidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q146048
* Wikispecies: Larix decidua
* ARKive: larix-decidua
* BioLib: 2348
* Ecocrop: 7149
* EoL: 1061656
* EPPO: LAXDE
* EUNIS: 150653
* FEIS: lardec
* FoC: 200005282
* GBIF: 2686212
* GRIN: 21485
* iNaturalist: 59747
* IPNI: 262420-1
* IRMNG: 10716064
* ITIS: 183410
* IUCN: 42309
* MichiganFlora: 1917
* MoBotPF: 284984
* NBN: NHMSYS0000460126
* NCBI: 71402
* NZOR: e717efb7-a588-4375-9900-a7531dcd5483
* NZPCN: 3375
* PalDat: Larix\_decidua
* PfaF: Larix decidua
* PFI: 149
* PPE: larix-decidua
* Plant List: kew-2493921
* PLANTS: LADE2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:262420-1
* Tropicos: 24900158
* VASCAN: 7164
* WCSP: 379112
* WFO: wfo-0000443338

 |
**Avropa çılpaqgözü** (*lat.* Ablepharus kitaibelii) — Uzunayaqlar fəsiləsinə daxil olan Çılpaqgözlülər fəsiləsinə aid növ. Növün Latın adı botanik Paul Kitaybelin şərəfinə adlandırılıb (1757–1817).

Uzunluğu 10–13,5 sm arasında dəyişir.

Növ əsasən Balkan yarımadası, Egey dənizi adalarında , Kipr və Rodos adalarında, Kiçik Asiya, Suriya, İsrail, İordaniya, İraq və Sinay yarımadasında yayılmışdır.

Onlar əsasən daşlıqlarda, krserofit çöllərdə və aşırımlarda yaşayırlar. Qışlamadan martın çıxırlar. İsti və qızmar yay aylarında dərələrin dib hissəsinə enirlər. Sentyabr ayında isə üzə çıxıırlar. Cəldliyi ilə fərqlənir. Onlar kiçik daşların altında gizlənir. Bu kimi xüsusiyyətlər onu kiçik ilana oxşadır.

Onları araşdıran bir çox mütəxəsislər onların mədəsindən qarışqa, ikiqanadlılar, kiçik böçəklər və hörümçəklər aşkarlanmışdı.

Ədəbiyyat
---------

* Axel Kwet: *Reptilien und Amphibien Europas*. Franckh’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 2005. ISBN 3-440-10237-8

İstinadlar
----------

1. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q931333
* Wikispecies: Ablepharus kitaibelii
* ADW: Ablepharus\_kitaibelii
* BOLD: 987061
* EUNIS: 628
* Fauna Europaea: 214689
* Fauna Europaea (new): c4d0898b-032b-4140-b184-7ba40e980bd3
* GBIF: 2461293
* iNaturalist: 73585
* IRMNG: 10362829
* IUCN: 29691
* NBN: NHMSYS0000375367
* NCBI: 245592
* RD: kitaibelii
* uBio: 6684731

 |
**Neretva çayı** (xorv. Una) — Xorvatiya və Bosniya və Herseqovina ərazisindən axan çay. Uzunluğu 225 km, orta su sərfiyyatı 378 m³/s-dir. 225 km məsafənin 203 km Bosniya və Herseqovinada yerdə qalan 22 kilometri isə Xorvatiya ərazisində yerləşir. Mənsəbi Dubrovnik-Neretva yaxınlığında yerləşir. Çay Neretva kanalına axır (Aralıq dənizi). Aralıq dənizi hövzəsinə aiddir.

Sahillərində yerləşən iri şəhərlər: Konis (Konjic), Yablanis (Jablanica), Mostar (Mostar), Çaplina (Čapljina) Bosniya və Herseqovina; Metkoviç (Metković) və Ploçe (Ploče) Xorvatiya.

İri qolları — sağ: Rakitnisa çayı (Rakitnica), Rama çayı (Rama), Trebijat (Trebižat); sol — Buna çayı (Buna) və Breqava çayı (Bregava). Neretva çayına həmdə Trebişnis çayının qollarından biri tökülür.

Çay öz başlanğıcını Herseqovina dağlarından Monteneqro sərhədi yaxınlığından götürür. Yuxarı axarlarda çayın suyu olduqca soyuqdur. Burada ensiz dərin yataqla axır. Burada dərin dərələr əmələ gətirir. Orta axarlarda dərənin eni artır dərinlik isə azalır. Yablanisa şəhərindən şimalda çayın üzərində su anbarı təşkil edilmişdir. Su anbarının önündə qurulan bənddən elektrik əldə edilir. Yablanisa — Mostar istiqamətində çoxlu sayda su elektrik stansiyası yerləşir.

Aşağı axarlarda artıq o Xorvatiya ərazisindən axır. Burada delta əmələ gətirir. Burada çoxlu qollara bölünərək Aralıq dənizinə axır. Deltasında kənd tərərrüfatı üçün əlverişli əkin yerlərinə sahibdir.

Mostar Bosniya və Herseqovina ərazisində sahəsinə görə beşinci ən böyük şəhərdir. Şəhər öz adını Neretva çayı üzərində olan "*Mostar körpüsünün*" adından götürmüşdür. Şəhərin bu rəmzi 1993-cü ildə bosniya xorvatları və müsəlmanlar arasında olan döyüşlər zamanı dağıdılmışdır. Körpü yenidən bərpa edilmişdir. Onun təntənəli açılışı 23 iyul 2004-cü ildə baş tutmuşdur.

1943-cü ildə Neretva çsyı sahilində böyük döyüş baş vermişdir. Bu hadisə əsasında Neretva döyüşü çəkilmişdir.

Mənbə
-----

* The Dinaric Arc Sustainable Hydropower Initiative
* WWF — Neretva & Trebisnjica
* WWF — Living Neretva Project
* IUCN & WWF project — Environment for People in the Dinaric Arc Arxivləşdirilib 2013-05-29 at the Wayback Machine
* Balkan Rivers – The Blue Heart of Europe
* WWF — Parks Dinarides Arxivləşdirilib 2015-01-12 at the Wayback Machine
* Rafting on the Neretva
**Cunius Riçard Cayavardene** (*ing.* Junius Richard Jayewardene, синг. ජුනියස් රිචඩ් ජයවර්ධන) (17.9.1906, Kolombo – 1.11.1996, orada) – Şri-Lankanın dövlət və siyasi xadimi, Şri-Lankanın baş naziri ( 23 iyul 1977-ci il—4 fevral 1978-ci il), sonra isə Şri-Lanka prezidenti (4 fevral 1978-ci il—2 yanvar 1989-cu il).

Bioqrafiyası
------------

Cayavardene ABŞ səfəri zamanı prezidenti Ronald Reyqana fil hədiyyə edir. 1984-cü il
Zadəgan sinhqal ailəsindəndir. Seylonda kral və universitet kolleclərində təhsil almış, 1932–40-cı illərdə vəkil işləmişdir. Tezliklə hüquq sahəsindən uzaqlaşmış və siyasətlə məşğul olmağa başlamıdır. Cavanlıq illərində protestantlıqdan buddizmə keçmişdir. İkinci Dünya müharibəsi illərində Yaponiya ilə gizlin danışıqlarda iştirak etmiş və adada olacaq anti-britaniya üsyanını müzakirə etmişdir. 1943-cü ildə Seylon Milli Konqresi partiyasına üzv olmuşdur. 1946-cı ildən Birləşmiş Milli Partiyanın (BMP) liderlərindən biri idi. 1948-ci ildə Seylon (1972-ci ildən Şri-Lanka) müstəqillik qazandıqdan sonra maliyyə naziri (1948–53), kənd təsərrüfatı və ərzaq naziri (1953-56), dövlət naziri (1965–70), müdafiə və xarici işlər nazirliklərinin parlament katibi, 1960–77-ci illərdə parlamentdə BMP fraksiyasının lideri olmuşdur. 1973-cü ildə BMP-nin sədri seçilmişdir. 1977-ci ilin iyulundan 1978-ci ilin fevralınadək baş nazir, eyni zamanda müdafiə, planlaşdırma və iqtisadiyyat, planların yerinə yetirilməsinə nəzarət naziri idi.  

1978 -ci ilin fevralında Şri-Lankanın ilk prezidenti seçilmişdir; həm də müdafiə naziri, planların yerinə yetirilməsi üzrə nazir, ali təhsil naziri, silahlı qüvvələrin ali baş komandanı vəzifələrini tuturdu. 1982-ci ildə 6 il müddətinə yenidən prezident seçilmişdir. Cayavardene bazar iqtisadiyyatının inkişafına yönəlmiş islahatlar aparmış, dövlət müəssisələrini sahibkarlara vermiş, özəl kapitalın inkişafı və xarici kapitalın ölkəyə cəlb olunması məqsədilə azad ticarət zonaları yaratmışdı. Cayavardenenin prezidentliyi dövründə sinhqal və tamil icmaları arasında münasibətlərin gərginləşməsi 1983-cü ildə vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxarmışdı. Cayavardene tamil separatizmini pisləmiş, ölkədə vəziyyətin normallaşdırılması məqsədilə bir sıra diplomatik və hərbi addımlar atmışdı. Onun təşəbbüsü ilə 1987-cü ildə Şri-Lankaya Hindistan hərbi kontingenti yeridilmişdi. Məhs Cayavardene Raciv Qandinin təşəbbüsünü dəstəkləmiş və ölkədə tamillərə muxtariyyət verilməsinə müsbət yanaşırdı. Nəticədə sinhallar arasında narazılıq güclənmiş və Cayavardeye qarşı sui qəsəd cəhtləri artmışdır. Tamil İlamin Azadlıq Pələngləri təşkilat bu sui qəsdlərin çoxunun qarşısını almışdır. 1989-cü ildə istefa vermişdir.

Mənbə
-----

* Cayavardene Cunius Riçard // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 201. ISBN 978-9952-441-10-9.
* De Silva, K. M. Wriggins, W. H. J.R. Jayewardene of Sri Lanka: a political biography. University of Hawaii Press, 1988

```
 
```

İstinadlar
----------

1. ↑  "Junius Richard Jayewardene (1906-1996)". 2021-05-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-30.
**Drezden bombalanması** — Almaniyanın Drezden şəhərinin Amerika Hərbi Hava Qüvvələri və Kral Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən 1945-ci il 13 və 15 fevral arasında bombalanmasıdır. İkinci Dünya Müharibəsinin ən mübahisəli hadisələrindən biri hesab olunur.

Səbəbləri
---------

II. Dünya müharibəsinin sonuna yaxınlaşarkən. Müttəfiq Qüvvələr Komandanlığı, SSRİ qoşunlarının şərqdən irəliləməsini asanlaşdırmaq üçün Almaniyanın stratejik və logistika bölgələrini bombalamaq və Alman qüvvələrinə daha bir problem yaratmaq istədi. Bunu həyata keçirmək üçün hədəflər seçildi. Hədəflər Berlində və ətrafdakı hərbi sursat fabriklərindən başqa, strateji əhəmiyyətli olmayan tarixi Drezden şəhərini də əhatə edirdi.

Nəticə
------

Fevralın 13-də başlayan hücum fevralın 15-dək davam etdi. Hücum başa çatanda Drezden tamamilə məhv edilməmişdi. Ancaq Müttəfiqlərin istifadə etdiyi bomba arasında bir fosfor bombası da var idi. Buna görə də, Drezden şəhəri bombalanma başa çatdıqdan sonraki günlərlə yandırıldı və məhv edildi. 28.410 binanın 24 866-sı dağıdıldı. Bundan əlavə, insan itkisi ən aşağı qiymətləndirmələr üzrə 35.000, yüksək qiymətləndirmələrdə isə 135.000-i keçib. Drezden, tarix komissiyasının arxivlərdə, qəbiristanlıqlarda və rəsmi sənədlərdə 5 il ərzində apardığı araşdırmaların hesabatını 2010-cu ilin martında yayımladı. Komissiyanın hesabatına görə, ölənlərin sayının 25 mindən çox olduğu açıqlandı.

Filmlər
-------

* *Dresden(2006)*

Həmçinin bax
------------

* İkinci Dünya Müharibəsi
* Pörl Harbor

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Wierling D. Wiegand-Grefe S. Lamparter U.* Zeitzeugen des Hamburger Feuersturms 1943 und ihre Familien: Forschungsprojekt zur Weitergabe von Kriegserfahrungen. Vandenhoeck & Ruprecht, 2013. S. 225. ISBN 978-3-647-45378-1
2. 1 2  *Thomàs J. M. Agirre J. I. Mata R. A.* Bombs over Biscay, Barcelona and Dresden (1937-1945): From the Spanish Civil War to the Second World War. Rovira i Virgili University, 2019. S. 75. ISBN 978-84-8424-746-3
**Dreyer Karl Teodor** (3.2.1889, Kopenhagen - 20.3.1968, Kopenhagen) - Danimarka rejissoru, ssenarist, Danimarka kinematoqrafiyasının yaradıcılarından biri. Avropanın ən tanınmış kinematoqraflarından biri. 1908-ci ildən jurnalist işləmişdir.

Həyatı
------

Dreyer Ensa Kristiana Torpanın nigahdan kənar uşağı idi. Ensa fermer idi və uşağın anası yanında işləyən Yozefina Bernardina Nilson idi. Yozefina abort zamanı ölmüşdür. İlk iki ilini uşaq sığınacaqda yaşamış, daha sonra ciddi lüteran ailəsi, tipoqraf olan Karl Teodor Dreyerin yanında böyümüşdür. Məhs Dreyer Karl Teodor adını da onu şərəfinə almışdır.

16 yaşında Dreyer yüksək qiymətlərlə klassik qimnaziyanı başa vurmuşdur. Daha sonra qəyyumlarını (himayəçiləri) tərk edərək jurnalistlika ilə məşğul olaraq pul qazanmışdır. Dreyer əsasən liberal nəşriyyat olan «Politiken» ilə əməkdaşlıq etmişdir..

Yaradıcılığı
------------

1912-ci ildən Kopenhagendəki "Nordisk Film" studiyasında titrlər müəllifi, montajçı, ssenarist olmuşdur. Bu illərdə onun ssenarisi ilə 22 film çəkilmişdir. "Prezident" (1919) filmi Dreyerin rejissor debütüdür. "İblisin kitabından səhifələr" (1920), "Keşişin dul arvadı" (1920), "Yaxınlarını sev" (1921), "Mixael" (1924), "Arvadına hörmət et" (1925) filmlərini çəkmişdir.

Dreyerin "Janna d’Arkın əzabları" (1927) filmi dünya kinematoqrafiyasının ən yaxşı filmlərindən biri hesab edilmişdir. Kommersiya kinosunun əleyhinə olan Dreyer ilk səsli "Vampir" filmindən sonra uzun müddət işsiz qalmışdı. 1943-cü ildə kinoya qayıtmış və "Qəzəb günü" filmini (X.Virs-Ensenin "Peterin qızı Anna" pyesi üzrə) çəkmişdir. "Söz" (1955; K.Munkun eyniadlı pyesi üzrə; Venesiya Beynəlxalq kinofestivalının baş mükafatı), "Gertruda" (1965; Y.Söderberqin eyniadlı pyesi üzrə) filmlərində Dreyer yaradıcılığının əsas mövzusu getdikcə dini-mistik məna kəsb etməyə başlamışdır. O, Danimarka sənədli kinematoqrafiyasının inkişafına böyük töhfələr vermişdir: "Analara kömək" (1942), "Danimarkanın kənd kilsələri" (1947), "Torvaldsen" (1949), "Storström körpüsü" (1950), "Qəsr içində qəsr "(1954). Rej. Y.Rosun "Şekspir və Kronborq" (1950), "Rene və Neskenin yenidən qurulması" (1954) filmlərinin ssenari müəllifidir.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. ISBN 978-9952-441-00-0.

Xarici keçidlər
---------------

* The Carl Th. Dreyer  (ing.)
* Страница на сайте IMDB  (ing.)

İstinadlar
----------

1. ↑  В списке 50 величайших фильмов, отобранных по итогам опроса 846 профессиональных кинокритиков журналом *Sight & Sound*, фигурируют три фильма Дрейера — больше только у Годара.
2. ↑  "Кругосвет. Дрейер, Карл Теодор". 2022-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-11.
3. ↑  Дрейер Карл Теодор // Энциклопедический словарь. 2009.
**Dred Skott** ( 1799 – Sentyabr 17, 1858) — ABŞ-də yaşamış, özünün, həyat yoldaşının və 2 qızının azadlığının tələbi nəticəsində 1857-ci ildə "Dred Skott Qərarı" kimi tanınan Dred Skot Sanforda qarşı iddiasında uğursuzluğa uğramış bir Afroamerikalı quldur.  Skott iddia edirdi ki, ona və ailəsinə azadlıq verilməlidir çünki onlar 4 il müddətində köləliyin qanunsuz olduğu İllinoys və Wisconsin Əyalətində yaşayıblar. Birləşmiş Ştatlar Ali Məhkəməsi nə onun, nə də ki, başqa bir Afrika əsilli şəxsin ABŞ-də vətəndaşlıq ala bilməyəcəyini əsas gətirərək 7-2 Scottun əleyhinə qərar verib. Nəticə etibarilə, vətəndaşlıq müxalifliyi qaydaları altında Skott federal məhkəmə qarşısında məğlub olub. Bundan əlavə, Skottun  Missuri ətrafındakı müvəqqəti yaşayış məskəni də "Missuri Uzlaşması" altında ona azadlıq verə bilmədi, məhkəmə bunu konstitusiya ziddmiş kimi qərar vermişdi çünki bu "Skottu qanuni mülkiyyət sahibkarlığınıdan yalnışlıqla məhrum edə bilərdi "

İstinadlar
----------
**Silahlı İslam Qrupu** (الجماعة الإسلامية المسلّحة; *fr.* Groupe Islamique Armé) — Əlcəzairdə islam rejiminin bərqərar olunması uğrunda mübarizə aparan silahlı təşkilat. Lideri Həsən Xəttabdır. Təşkilat 1992-ci ildə İslam Xilas Cəbhəsinin qalib gəldiyi seçkilərin nəticələrinin ləğv edilməsindən sonra terror fəaliyyətinə başlamışdır. Əsasən təhlükəsizlik orqanlarının əməkdaşlarına dövlət rəsmilərinə mülki rejimin tərəfdarı olan jurnalistlərə müəllimlərə və əcnəbi turistlərə qarşı terror aktları həyata keçirir. Qeyd etmək lazımdır ki 1993-cü ilin sentyabr ayında əcnəbilərə qarşı başlamış terror kompaniyası nəticəsində 100-dən çox adam ölmüüşdür.

Təşkilatın ümumi iyerarxiya strukturu yoxdur və kiçik qruplar formasında fəaliyyət göstərir. Keçirilən terror aktlarının əksəriyyəti Fransa maraqlarına qarşı yönəlmişdir. Təşkilatın terrorçuları 1994-cü ilin dekabr ayında Air France aviaşirkətinə məxsus təyyarəni qaçırmış. 1995-ci ildə isə Fransa ərazisində silsilə partlayışlar təşkil etmişlər. Təşkilat üzvlərinin sayı bir neçə mindir. Təşkilata Avropada fəaliyyət göstərən Əlcəzair diasporu həmçinin bir sıra dövlətlər maliyyə yardımı göstərir.[*mənbə göstərin*]

İstinadlar
----------
**Una Milli Parkı** (bosn. Nacionalni park Una) — 2008-ci ildə Bosniya və Herseqovinada qurulan milli park. Milli park Bosniya və Herseqovinanın ən yeni qurulan milli parkıdır. Milli parkın içindən keçən və çirklənməyən Una və Unaç çaylarını qorumaq üçün təşkil olunmuşdur.

Coğrafiya
---------

Milli park Krka çayının mənbəyinin qərb sahili boyunca uzanır. Bosniya və Herseqovinanın Xorvatiya ilə sərhədində Una çayı ilə, Martin Brod şəhəri yaxınlığında isə Unaç çayı ilə birləşir. Milli parkın şərqində, Drvar şəhərinin yaxınlığında Unaç çayı öz kanyonuna daxil olur.

Su hövzələri
------------

Milli parkdakı şəlalələr diqqət çəkir. Ən məşhur şəlalələr Ştrabaçki şəlalələridir. Milli parkda ziyarətçilər salçılıq, balıqçılıq, velosiped idmanı, yürüyüş ilə məşğul ola bilərlər. Bixaç və Bosanska Krupadakı şəhər körpülərindən də tullanmaq xeyli məşhurluq qazanıb.

Biologiya
---------

Burada 15 balıq növü, 120 quş növü, adi vaşaq, tülkü, ayı, canavar, qarapaça daxil olmaqla müxtəlif məməli növləri yaşayır.

Milli parkda iki dəstədə (tısbağalar və pulcuqlular) olmaqla 12 sürünən növü yaşayır. Əsas növlər bunlardır: qəhvəyi pulcuqlu kərtənkələ, Velebit kərtənkələsi və çayır gürzəsi. Buradakı sürünənlərin çoxu qitədə geniş yayılmış növlərdir, lakin bəzi istisnalar vardır: Balkan yarımadasında endemik olan şərq çəmənlik kərtənkələsi və Bosniya adi gürzəsi.

Arxeologiya
-----------

Ərazi həm də qədim tarixi ilə seçilir və arxeoloji qazıntı işləri aparılır. Milançeva Kula qəsri, Rmanj monastırı, Kule Vakuf kəndinin yaxınlığındakı Ostroviça qalası, Ostrovaç qalası burada yerləşir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  GeoNames (ing.). 2005.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-05-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-16.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-23.

| ⛭Bosniya və Herseqovinanın qorunan təbiət əraziləri |
| --- |
| Milli parklar | Suteska Milli Parkı  • Kozara Milli Parkı  • Una Milli Parkı |
| Təbiət parkları | Hutovo Blato Təbiət Parkı  • Blidinye Təbiət Parkı  • Bardaça Təbiət Parkı |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |