recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sedan döyüşü
**Sedan** — Fransanın şimal-şərqindəki Ardenn departamentində, Möz (Maas)çayı qırağında şəhər. XIX-cu əsrin sonlarına qədər qala. Burada 1870-ci il sentyabrın 1-2-də, fransız Şalon ordusunun məğlubiyəti və Fransa imperatoru III Napoleonun əsir düşməsi ilə nəticələnən, Fransa–Prussiya müharibəsinin ən iri vuruşması baş verdi.

Döyüşün gedişi
--------------

Avqustun 23-də marşal M.E. Mak-Maqonun komandanlığı altında *Şalon ordusu*(120 min adam, 393 top, 76 mitralyez), Mez qalasında pruslar tərəfindən mühasiyərə alınmış A. Bazenin *Reyn ordusu*nun mühasirəsini qaldırmaq üçün, cəmləşdiyi Reyms şəhəri rayonundan çıxdı. Mak-Maqon, Şalona və Paris üzərinə hərəkət edən(ümumi sayları 224 min adam və 813 top olan) 3-cü və 4 -cü alman ordularından Sedanı keçməklə yan ötmək istəyirdi. Mak-Maqonun ordusunun yola çıxdığından xəbər tutaraq, alman qoşunlarının faktiki komandanı, baş qərargah rəisi X.Moltke(formal olaraq qoşunlara prus kralı I Vilhelm başçılıq edirdi)onları, rəqibin ordularının birləşməsini qarşılamaq, Şalon ordusunu Belçika sərhədinə sıxmaq və darmadağın etmək üçün Verden, Bar-le-Dük xəttindən Sedana çevirdi.

Fransızların məğlubiyəti
------------------------

29 - 30 avqustda Şalon ordusu Möz çayını keçdi və 31 avqustun axşamına kimi, Mezyerdən keçərək Reymsə yürüşü davam etmək üçün Sedan yanında iki günlük dincəlməyə dayandılar. Moltke Mak-Maqonun hərəkətsizliyindən yararlandı, və alman orduları sentyabrın 1-nə keçən gecə cinahların yanından keçmə manevri ilə Şalon ordusunu mühasirəyə aldılar. Səhər başlayan döyüş gün bitənə kimi fransızların tam məğlubiyəti ilə bitdi. Fransız qoşunlarının qalıqları mühasirədən çıxmaq cəhdi etsələr də alınmadı(121 eskadrondan ancaq 20 çıxa bildi). 2 sentyabrda Şalon ordusu təslim oldu. Franszıların Sedan yanında 17 min ölü və yaralı, 103 min əsir itki verdilər. Almanlar 9 min adam itirdilər. Şalon ordusunun təslim olması Fransada ikinci imperiyanın süqutunu tezləşdirdi. 4 sentyabrda Parisdə üsyan başladı, ölkədə respublika elan olundu.

Mənbə
-----

* Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР T.7 səh. 308

Həmçinin bax
------------

* Qravelot döyüşü
**Ava dövləti** və ya **Ava krallığı** (birm. အင်းဝခေတ်) — 1364-cü ildən 1555-ci ilə qədər Yuxarı Birmada (Myanma) dominantlıq əldə etmiş krallıq. Birmanın şimalında, Myinge çayı üzərində, Çausxe vadisində yerləşirdi. Ava dövlətinin qurucusu Tadominbya (1364–1368) Birmada keçmiş Paqan krallığının torpaqlarını birləşdirməyə, şanları Birmanın mərkəzi hissələrindən çıxarmağa çalışırdı. Ava dövləti tərəfindən buddist məbədlər tikdirilmiş, monastır icması olan sanqhanı gücləndirilmiş, suvarma sistemi təkmilləşdirilmişdir. 1374-cü ildə Ava dövləti Arakanı, 1377-ci ildə Taunqu knyazlığını özünə birləşdirmişdir. 1373–1383-cü illərdə Şan və Pequ (cənubi Birma) dövlətləri ilə vuruşmuşdu, 1415-ci ildə İravadi deltasının qərb hissəsini tutmuşdur.

Avada çəltikçilik və Çinlə karvan ticarəti inkişaf edirdi. Şri-Lanka ilə sıx əlaqə saxlanılmışdır. Həmçinin, Avada milli birman ədəbiyyatı yaranmışdır.

Feodal üsyanları, Çin qoşunlarının istilaları (1446), Arakanın müstəqillik əldə etməsi (1430) dövləti zəiflətmişdi. 1527-ci ildə Ava şanlar tərəfindən, 1555-ci ildə Avanı yeni Birma dövlətinə daxil edən Taunqu sülaləsindən Bayinnaunun qoşunları tərəfindən tutulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Козлова М. Г. АВА Arxivləşdirilib 2023-01-10 at the Wayback Machine // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2016)

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* «История Востока» (в 6 т.). Т.II «Восток в средние века» — М.: изд. «Восточная литература» РАН, 2002. — ISBN 5-02-018102-1.
* «История Востока» (в 6 т.). Т.III «Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI—XVIII вв.» — М.: изд. «Восточная литература» РАН, 1999. — ISBN 5-02-017913-2.
* *Mi Mi Hlaing* States Hostilities in Ava Period (First Ava Period) // Mandalay University Research Journal, 2018, Vol. 9, No. 1. P.
**Kələm yarpaqyeyəni** (*lat.* Phaedon cochleariae) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin sərtqanadlılar dəstəsinin yarpaqyeyənlər fəsiləsinin yarpaqyeyən cinsinə aid heyvan növü.

Xarici quruluşu
---------------

Formaca şar şəkilli olan bu həşəratın uzunluğu 3–5 mm-dir. Qabaq kürəyi və üst qanadları tünd yaşıl rəngli, başı balaca, bığlarının qurtaracağı qalındır. Sarı rəngli yumurtaları hamar və oval şəklindədir. Uzunluğu 1 mm, eni isə 0,5 mm-dir. Sürfənin arxa hissəsi nazik, sarı, başı isə parlaq, qara rənglidir. Bədəni dörd cərgədə yerləşən tünd rəngli cod tüklərlə örtülmüşdür. Uzunluğu 5,5 mm-dir. Pupu sarı rənglidir. Uzunluğu 4 mm-ə yaxındır.

Həyat tərzi
-----------

Ildə iki nəsil verirlər. Onlar yetkin halda torpaqda qışlayırlar. Böcəklər yarpaqları yeyir, damarlarını saxlayır və burada yumurta qoyub üzərinə maye tökürlər. Bir fərd 400-ə qədər yumurta qoyur. Yumurtanın inkişafı 8-12 gün, sürfənin inkişafı 16-22, pupun inkişafı isə 8-12 gün davam edir. Puplaşma torpağın 10-15 sm dərinliyində gedir. Iyunun axırı, avqustun əvvəllərində yeni nəslə rast gəlmək olar. Cavan bitkilərə ən çox birinci nəslin formaları zərər verir. Zədələnmə nəticəsində bitkinin inkişafı zəifləyir, kələmdə isə çoxbaşlılıq əmələ gəlir. Bitkilərə yetkin formalar və sürfələr zərər verir. Böcəklər yarpağı, sürfələr isə əsas gövdəni yerirlər.

Yayılması
---------

Kələm yarpaqyeyəni Azərbaycanın Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Dağlıq Qarabağ və Lənkəran-Astara zonalarında daha çox yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Səfərova İ.M. Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 54-57.

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Phaedon cochleariae* | 
* Wikidata: Q3313621
* Wikispecies: Phaedon cochleariae
* BioLib: 11800
* BOLD: 167894
* EoL: 3287733
* EPPO: PHAECO
* EUNIS: 261546
* Fauna Europaea: 241627
* Fauna Europaea (new): 76ad842b-636f-4bb0-a1ad-f2fcde27c28d
* GBIF: 4459680
* iNaturalist: 547808
* NBN: NHMSYS0020153024
* NCBI: 80249

 |
| *Chrysomela cochleariae* | 
* Wikidata: Q109596367
* GBIF: 4459681

 |
**Auşra** (lit. Auszra - "Şəfəq"; orijinal yazılışı ilə - *Auszra*) — Litvanın ilk ictimai ədəbi qəzeti.

Tarixi
------

Qəzet əvvəlcə redaktoru olan Yonas Basanaviçiusun rəhbərlik etdiyi bir qrup litvalı məsləkdaşlar tərəfindən təsis edilmişdir. Qəzet 1883-cü ilin fevralından 1886-cı ilin iyun ayına kimi Raqnit və Tilzitdə (Prussiya) nəşr olunurdu, Rusiyada latın qrafikası ilə litva dilində çapa qadağa qoyulduğu üçün o, gizli şəkildə Litvaya aparılıb və qanunsuz olaraq yayılırdı. Qırx nömrəsi çap olunub. Aylıq formatına və dövriliyinə görə onu tez-tez jurnal adlandırırlar.

Qəzetin redaktorları Yonas Basanaviçius (İvan Basanoviç), Yurgis Mikshas, ​​Yonas Şliupas, Martynas Jankus, Juozas Andziulaitis-Kalnenas idi.

Nəşr litvalıların milli kimliyinin formalaşmasında, litva ədəbi dilinin təkmilləşdirilməsində və litva ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Auşra Litvanın tarixi taleləri mövzusunda vətənpərvər şeirlər dərc etdirmişdir: Mechislovas Davainis-Silvestraitis, Stanislovas Dagilis və digər müəlliflərin, eləcə də digər resenziyaların və digər müəlliflərin, Litva Maironis, Andrius Vishtelis, Xaveras Sakalauskas-Vanagelis, Petras Arminas-Trupinelis və s. ədəbi məqalələr, materiallar.
**Filip Edvard "Breyv" Devis** (*ing.* Philip Edward "Brave" Davis; 7 iyun 1951, Nassau) — 17 sentyabr 2021-ci ildən etibarən Baham Adaları Baş naziri, 2002-ci ilin may ayından etibarən isə Ket adası, Ram resifi və San Salvadordan millət vəkili olan bahamlı siyasətçi.

Həyatı
------

Devis *"Old Bight All Age School"*-da oxuduğu Ket adasında qardaşı Elvin və babası ilə birlikdə yaşadı. Nassauya qayıtdıqdan sonra Şərq Məktəbi və Müqəddəs Con Kollecinə getdi. Kasıb ailədə böyüyən Devis qablaşdırma işi ilə məşğul olan müəssisə və inşaat sahəsində çalışdı.

Devis Enn-Mari Devislə evlidir və altı övladı var. Anqlikandır. *"Toastmasters Club 1600"*-in üzvüdür və beysbol, voleybol və üzgüçülüklə məşğul olan idmançıdır.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

Devis 2017-ci ilin oktyabrında partiyanın qurultayında seçildikdən sonra müxalifət lideri və Tərəqqi Liberal Partiyasının sədri seçildi. Partiya sədri seçilməzdən öncə, sədr tərəfindən təyin edilən sədr müavini idi. Perri Kristi 2012-ci il seçkilərində qalib gəldikdə 2017-ci ilə qədər xidmət etdiyi Baham Adaları Baş nazirinin müavini və İctimai İşlər və Şəhərsalma Naziri oldu.

2015-ci ildə Kraliçanın Müşavirliyinə üzv oldu.

İctimai İşlər və Şəhərsalma Naziri fəaliyyəti
---------------------------------------------

İctimai İşlər və Şəhərsalma Naziri olaraq Ailə adalarında və Yeni əyalətində təxminən 1.000 evə nəzarət etdi və orada yaşayan ailələri zəruri vasitələrlə təmin etdi, adalarda sanitar qovşağı və içməli su problemini aradan qaldırdı, əlavə olaraq yolların salınması üçün adalarda infrastruktur inkişafına nəzarət etdi. 1.000-dən çox ev sahibini əhatə edən və minlərlə ticarət işçisi üçün yeni iş yerləri təmin edən "Şəhər Yeniləmə, Kiçik Evlərin Təmiri Proqramı"nı qurdu.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-09-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-18.

Xarici keçidlər
---------------
**PAL** (qısaca **Phase Alternating Line**), dünyanın ən çox istifadə edilən rəng kodlaşdırma sistemidir. PAL analoq bir format olub televiziya yayım sistemlərində istifadə edilir. Bir çox fərqli versiyası olan PAL-ın versiyalarının ortaq xüsusiyyəti 625 üfiqi xət, 25 fps görüntü/saniyə, 50i (interlaced layer) olmasıdır.

Sistem Valter Bruch tərəfindən, Almaniyada təkmilləşdirilib və ilk dəfə 1963-cü ildə nümayiş etdirilib.

Texniki xüsusiyyətlər
---------------------

PAL televiziya siqnalı spektrının sxemi
Rəngli televiziyanın qalan sistemləri kimi, PAL-da ağ-qara televiziya yayımıyla birləşib.
Alternativ olaraq yaradılmış keyfiyyətli NTSC sistemi, PAL sisteminin uğurlu müasirləşdirilməsidir. Ağ-qara televiziyalarda əsas rənglərin bilavasitə ötürülməsinin yerinə sistem **Y** parlaqlığının siqnalının ötürür. Onda müvafiq olaraq qırmızı və göy rəngləri ötürülməsi **R-Y**, **B-Y**-ın iki fərqli siqnalı vasitəsilə ötürülür. **G**- yaşıl rəngi ötürən siqnalı çatmayan informasiya qəbuledicidə parlaqlıq fərqli rəngli siqnalların çıxılmasıyla bərpa olunur. Ağ-qara televizorda proqrama baxış halında yalnız parlaqlıq siqnalı istifadə olunur. Ağ-qara televiziya rəng ötürən siqnalları qəbul edə bilmir.

Coğrafi mövqe
-------------

Dünyada televiziya kodlaşdırma sistemleri. Sarı rəng ilə göstərilmiş ərazilərdə PAL sistemi istifadə edilir
PAL sistemi Avropa, (Fransa, Rusiya, Belorusiyadan başqa) Asiya, Avstraliya və bir sıra Afrika və Cənubi Amerika ölkələrində rəngli televiziyaların əsas sistemidir.

Kəskin müzakirələr sonra Qərbi Avropanın aparıcı ölkələrində rəngli televiziyanın sistemləri seçimi PAL sisteminin xeyrinə bitdi — bu qələbə nəticəsində on beş illik yayım və NTSC sistemi üzrə ABŞ-də, Yaponiyada, Kanadada və başqa ölkələrdə aparatura və televizorların istehsal olunur. Əlbəttə,burada xüsusi siyasət (bu sistem zarafatyana "NATO sistemi" adlandırılır) vardır .

Mənbə
-----

1. ↑  *Andreas Fickers.* "The Techno-politics of Colour: Britain and the European Struggle for a Colour Television Standard" (PDF) (ingilis). Maastricht University. 2013-02-11 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-08.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Televiziya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Filip Osipoviç Pauluççi** (*rus.* Филипп Осипович Паулуччи, 1779, Modena — 25 yanvar 1849, Nitsa) — markiz, fransız və rus hərbi xadimi, general-adyutant.

Həyatı
------

Filip Pauluççi əvvəlcə Fransa ordusunda xidmət etmişdi. 1807-ci ildə polkovnik rütbəsində Rusiya ordusuna keçmişdi. Osmanlı ordusuna qarşı döyüşmüşdü. 1810-cu ildə Qafqaz ordusunun general-kvartirmeyseri təyin olunmuşdu. 1811-ci ildə Qafqazın sərdarı vəzifəsinə dəyişildi.

22 sentyabr 1811-ci ildə rus qoşunlarının komandanı general F. Pauluççi Qafqaza daxil oldu.

Markiz Pauluççi 1812-ci il fevral ayının birinci yarısında Bakıda olmuşdur.

Mükafatları
-----------

Filip Pauluççi 7 may 1809-cu ildə № 939 əmrlə 4-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif edilmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Markiz Pauluççinin çara göndərdiyi 1812-ci il 22 fevral tarixli 46 nömrəli raport

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Паулуччи Филипп Осипович
*
**Sedir** (**Sexir**; *türk.* Sedir) — Türkiyənin cənub qərbində, Egey dənizinin Göyova körfəzində yerləşən kiçik ada. Ada Muğla ilinin Ula ilçəsinə aiddir. Adanı qeyri rəsmi olaraq *Kleopatra adası* adlandırırlar. Ada ərazisində antik dövrə aid Kedrae yaşayış məskəninin qalıqları var. Sedir adası Marmaris şəhərinin 18 km-də yerləşir.

Sedir adası özünün qızıl qumlu çimərliyi ilə məşhurdur. Çimərlikdə olan qum özünə məxsus özəlliyə malikdir və bu tip qumlu sahil ancaq Afrika sahillərində mövcuddur. Qumun tərkibində heç bir əlavə qatışıq yoxdur və suya tökülən zaman su bulanmır. Adada olan bu əsrarəngiz çimərliklə bağlı əfsanə mövcuddur: Kleopatra ilə Mark Antoni bu adada görüşmüş və məhz Kleopatra üçün qum Tunisdən gətirilmişdir.

Çimərlik Türkiyənin Mədəniyyət nazirliyi tərəfindən ciddi qorunur. Uzunluğu cəmi 50 metrdir. Çimərlik qurudan daş divarlarla, dənizdən isə təbii qayalarla əhatə olunub. Məhz bu səbəbdən 2000 ildir ki, qumların dəniz və külək tərəfindən yuyulmasının və sovrulmasının qarşısı alınmışdır. Çimərlikdə ayaqqabı ilə gəzmək, siqaret çəkmək, çimərliyə dəsmal gətirmək qadağan edilmişdir. Qumun çimərlikdən kənara çıxarılmasının qarşısını almaq üçün girişdə xüsusi duş otaqları quraşdırılmışdır.. Çimərlyə giriş pulludur və adaya hər yarım saatdan bir turist qayığı gedir..

Kedrae qədim Kariya əyalətinin önəmli məntəqələrindən biri olmuşdur. Sedir adasında antik dövrə aid Apollon məbədi, amfiteatr və nekropolun qalıqları var. Kedrae adını yunan sözü olan *kedr*lə eyniləşdirirlər. Ancaq rəsmi olaraq adada bu ağacların olması haqqında məlumat yoxdur. Apollon məbədi dorik stildə tikilmişdir. Amfiteatr adanın şimal hissəsində yerləşir. Peloponnes müharibəsi zamanı Kedrae şəhəri Afinanın tərəfində vuruşmuş və sonradan spartalı Lisandr tərəfindən ələ keçirilmişdir. Bu hadisəni tarixçi Ksenofon ətraflı təsvir etmişdir..

Şəkillər
--------

* Adadan körfəzin görünüşüAdadan körfəzin görünüşü
* Kleopatra çimərliyiKleopatra çimərliyi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Экскурсии в Турции - остров Клеопатры (остров Седир)". 2021-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-25.
2. ↑  "Экскурсии в Турции". 2022-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-25.
3. ↑  Острова Турции: солярий на яхте, пляж Клеопатры и "спагеты" Arxivləşdirilib 2017-04-25 at the Wayback Machine // segodnya.ua
4. ↑  Турция. Самостоятельные путешествия
5. ↑  *Tourism Directorate of Muğla Governorship.* "General information on Sedir Island, Muğla". Archived from the original on 2006-04-25.
Ümumi sirkulyasiya
------------------

Yer kürəsi üzərində irimiqyaslı hava axınları sistemi atmosferin ümumi sirkulyasiyası adlanır. Belə axınlar öz ölçülərinə görə materik və okeanların böyük bir hissəsi ilə müqayisə oluna bilər.Atmosferin ümumi sirkulyasiyasının müxtəlif formada özünü büruzə verməsi atmosferdə müxtəlif cür inkişaf edən və yerdəyişməyə məruz qalan nəhəng dalğa və burulğanların meydana gəlməsindən asılıdır.

Yerli sirkulyasiya
------------------

Yerli sirkulyasiyaya dəniz sahillərində brizlər, dağ- dərə küləkləri, buz üstündən əsən küləklər və s. misal ola bilər.Bu yerli sirkulyasiya bəzi vaxtlarda və müəyyən rayonlarda ümumi sirkulyasiya axını ilə üst- üstə düşə bilər.

Həmçinin bax
------------

Atmosferin ümumi sirkulyasiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  С.П.Хромов Метеорология и климатология. Ленинград. 1968, стр. 342.
2. ↑  С.П.Хромов Метеорология и климатология. Ленинград. 1968, стр. 342.
**İslam Rəhmanov** (azərb. Rəhmanov İslam Oqtay oğlu) - 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

1968-ci il oktyabrın 14-də Ramana qəsəbəsində anadan olub. 1 nömrəli tikinti-quraşdırma idarəsində fəhlə işləyib. Yanvarın 19-da təxminən gecə saat 02 radələrində güllə səsinə küçəyə çıxıb. Ölümündən qabaq qohumlarına demişdir ki, küçəyə çıxanda gördüm ki, çoxlu hərbi zirehli maşın gəlir. Camaata yaxınlaşanda başladılar atmağa. Mən hər iki ayağımdan və sağ qolumdan yaralandım. Yanvarın 29-u vəfat etmişdir. Ramana qəbiristanlığında dəfn edilib.

Ünvan
-----

Ramana qəsəbəsi, İslam Rəhmanov küçəsi 14.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Yerli hava limanı** yalnız daxili uçuşları həyata keçirən hava limanıdır - eyni ölkə daxilindəki uçuşlar. Yerli hava limanlarının gömrük və immiqrasiya imkanları yoxdur və bu səbəbdən xarici hava limanına gediş-qayıdış uçuşları həyata keçirə bilməzlər.

Tanqa hava limanı Tanzaniya
Mumbay yerli hava limanında gözləmə terminalı 1C (4)
Moorabbin hava limanının ümumi görünüşü, Melbourne, Avstraliya
Bu hava limanlarında əsasən qısa və ya orta mənzilli təyyarələri və regional hava trafikini idarə etmək üçün kifayət edəcək qısa pistlər olur. Təhlükəsizlik yoxlaması/metal dedektorları əksər ölkələrdə istifadə olunur, lakin bir çox hallarda beynəlxalq uçuşlar üçün təhlükəsizlik yoxlamalarının adi hala çevrilməsindən on illər sonra quraşdırılmışdır.

Kanada və Amerika Birləşmiş Ştatlarının əksər bələdiyyə hava limanları bu təsnifata aiddir. Kanadadakı Beynəlxalq hava limanlarında, Kanada daxilində uçuşları həyata keçirən (bir Kanada şəhərindən digərinə uçan) daxili terminallar mövcuddur.

Əlavə olaraq, "beynəlxalq" adlandırılan bəzi hava limanları, beynəlxalq trafiklə nizamsız bir şəkildə məşğul olan yerli hava limanlarıdır. Bu hava limanlarının bir çoxu ABŞ-dədır.

İngiltərədə, yerli hava limanına nümunə olaraq, digər Şotlandiya hava limanlarına tez-tez uçuşlar həyata keçirən Wick Hava limanını göstərmək olar.

Bəzi kiçik ölkələrin və ya regionların böyüklüyünə və ya siyasi səbəblərinə görə, heç bir ictimai daxili hava limanı, hətta ümumi daxili uçuşları da yoxdur. Məsələn: Belçika, Küveyt, Macarıstan, Litva, Lüksemburq, Serbiya, Sinqapur, Slovakiya və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri.
**Rostov-na-Donu** hazırda Rusiyanın iri şəhərlərindən biridir. Şəhər Şərqi-Avropa düzənliyi ərazisində yerləşir.

Rostov-na-Donu
--------------

Rostov-na-Donu şəhəri Don çayı və Azov dənizi ilə sıx əlaqəlidir. Burada hətta qədim daş dövrünə aid yaşayış məntəqələrinin olması insanları məhs onun coğrafiyası cəlb edirdi. Rostov-na-Donu şəhəri Don çayının sahilində yerləşir. Böyük hissəsi isə Don çayınln sağ sahilində yerləşir.
Rostov-na-Donu şəhərinin sahəsi 354 km², əhalisi isə 1,103 mln nəfər təşkil edir. Moskvadan olan məsafə 1092 km təşkil edir. Burada Qara, Azov, Xəzər, Baltik və Ağ dənizə gedən alternativ su yolları, MDB təşkilatına daxil olan ölkələrə (Avropa hissəsində), Yaxın Şərq və Aralıq dənizi hövzəsi ölkələrinə gedən yollar buradan keçir. Şəhərdə beynəlxalq hava limanı yerləşir. Hava limalının illik sərnişin daşıması 4,5 mln nəfər təşkil edir. 

Azov dənizindən 40 km aralıda yerləşməsi, onun su yoolu ilə beş dənizə çıxış əldə edir. 

| Yaxın şəhərlərlə olan məsafə (magistral yolla) |
| --- |
|  |  |  | Ukrayna Donesk ~ 218 km Ukrayna Xarov ~ 489 km Ukrayna Sum ~ 678 km | Ukrayna Luqansk ~ 202 km Rusiya Voronej ~ 563 km Rusiya Lipesk ~ 691 km Rusiya Moskva ~ 1092 km | RusiyaVolqoqrad ~ 479 km Rusiya Saratov ~ 872 km |  |  |  |
|  |  |  | Rusiya Taqanroq ~ 70 km Ukrayna Mariupol ~ 191 km Ukrayna Zaparoze ~ 411 km Ukrayna Dnepr ~ 476 km |  | Rusiya Elitsa ~ 455 km  Ukrayna Həştərxan ~ 773 km |  |  |  |
|  |  |  | Rusiya Simferopol ~ 641 km Ukrayna Evpatoriya ~ 692 km Ukrayna Sevastopol ~ 714 km | Rusiya Krasnodar ~ 258 kmRusiya Tuapse ~ 437 km Rusiya Soçi ~ 561 km | Rusiya Stavropol ~ 331 km Rusiya Pyatıqorsk ~ 509 km Rusiya Vladiqafqaz ~ 691 km |  |  |  |
|  |

Tarixi
------

Buzlaşma dönəmində burada çoxlu sayda mamont, bizon və kərgədan sürüləri gəzirdi. Bol ət ilə təminata görə insanları özünə cəlb edirdi.
I Pyotrın hakimiyyətləri illərində bölgənin düzən yelyefi şəhər salmağə asanlaşdırırdı. Üstəli yerkəşdiyi mövqe türk tayfalarından qorunmaq qala inşası üçün əlverişli olmuşdur.

1749-ci ildə burada ilk gömrükxana təşkil edilir. 12 il sonra burada Dmitri Rostovski qalası inşa edilmişdir. 1779-cu ildə Kımdan gəlmiş ermənilər tərəfindən hazırda şəhərin birhissəsini təşkil edənnNaxçıvan-na-Donu şəhəri salınmışdır 
Rostov-na-Donu şəhəri Cənub Federal Dairəsinin mərkəzidir. Rusiyanın Federal əhəmiyyətli yolları ilə mühüm regionlara çıxışı vardır. Buranın digər əhəmiyyətli xüsusiyyətindən biri Voroşilov körpüsündən Avropa və Asiya qitələrinin sərhədi yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Расчёт расстояний между городами". Транспортная компания «КСВ 911». 2011-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-08-13.

Mənbə
-----

* География Ростова-на-Дону[*ölü keçid*]
**Yerkökü şirəsi** — yerköküdən hazırlanan şirə.

Kök şirəsi
İnsan öz vəziyyətindən asılı olaraq gündə 0,5 litrdən 3-4 litrə qədər kök şirəsi içə bilər. Bu şirə orqanizmə öz funk-siyasını normallaşdırmaq imkanı vеrir. Kök şirəsi A vitamininin ən zəngin mənbəyidir. Onda həmçinin çoxlu miqdarda B, C və D vitaminləri var. Kök şirəsi iştahı və qida həzmini yaxşılaşdırır, həmçinin dişlərin vəziyyətinə yaxşı təsir еdir. Çiy kök şirəsi yaraları sağaltmaq və hətta xərcəng şişini aradan qaldırmaq qabiliyyətinə malikdir. O, immunitеti artırır, görmənin yaxşılaşmasına və göz xəstəliklərinin (oftolmiya və konyuktivit) müalicəsinə kömək еdir. Kök şirəsi nəfəs orqanlarının işini normalaşdırır, çənənin üz tərəfinin xəstəliklərindən azad olmağa kömək еdir. Kök şirəsi əsəb sistеmini möhkəmlədir, unikal еnеrji və güc mənbəyidir. Kök şirəsi dərinin vəziyyətini yaxşılaşdırır, dеrmatit və digər dəri xəstəlikləri ilə mübarizə aparmaq imkanı yaradır. Kök şirəsi yaraları və xərcəng şişlərini yox еtmək qabiliyyəti bilindikdə onu XX əsrin möcüzəsi adlandırdılar. Amma lazımi nəticə əldə еtmək üçün kök şirəsi düzgün hazırlanmalıdır. Bundan başqa kök şirəsi istifadə еdilərkən qatılaşmış şəkərə, nişastaya və hər hansı una malik qidadan imtina olunmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, şirənin kеyfiyyəti onun hazırlanma üsulundan çox asılıdır.

Həmçinin bax
------------

* Yerkökü
**Ceyms Naxtvey** (*ing.* James Nachtwey; d. 14 mart, 1948, ABŞ) — ABŞ fotojurnalisti və hərbi fotoqrafı.

Həyatı
------

Ceyms Naçvey 14 mart 1948-ci ildə ABŞ-də anadan olub. İş həyatına 1976-cı ildə "Albuquerque" qəzetində fotoqraf kimi başalamış və 1980-ci ildən Nyu-Yorka köçərək karyerasını müstəqil fotoqraf kimi davam etdirib.

Həyatının uzun illərini Salvador, Nikaraqua, Qvatemala, Livan, Qəzzə, İsrail, İndoneziya, Tayland, Əfqanıstan, Somali, Sudan, Ruanda, Çeçenistan, Bosniya və Kososva kimi kritik nöqtələrdə baş verən konfliktləri və müharibələri dünyaya göstərmək üçün çalışan fotoqraf bir neçə dəfə qaynar bölgələrdə xəsarət də alıb.

Haqqında
--------

2001-ci ildə İsveçrəli kinorejissor Kristian Frey (*ing.* Christian Frei) fotoqraf Ceyms Naxtvey haqqında "Müharibə fotoqrafı" (*ing.* War photographer) adlı sənədli film çəkib. Film bir dəfə "Oskar" mükafatına namizəd göstərilib və altı dəfə başqa nüfuzlu mükafatlara layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "James Nachtwey biography". A+E Television Networks, LLC. 10 June 2011 tarixində biography.com orijinalından (#bad\_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 April 2013.

Ədəbiyyat
---------

* Orxan Əzim, "Dünyanın nüfuzlu fotoqrafları: Ceyms Naçvey", "Kitabçı" jurnalı №4 iyun 2014. səh. 13.
**Zərəfşan** — (Özbəkcə:Zarafshon/Зарафшон, Farsa :زرافشان) -Özbəkistanın Nəvai vilayətinin mərkəzində şəhərdir. İnzibati cəhətdən şəhər tipli Muruntau qəsəbəsini əhatə edən rayon səviyyəli şəhərdir. 20 km² (7,7 kv mi) ərazisi və 85,100 əhalisi var (2021). Qızılqum səhrasında yerləşən o, suyu 220 km-lik kəmərlə Amudəryadan alır.

İqtisadi səciyyəsi
------------------

Zərəfşanı "Özbəkistanın qızıl paytaxtı" adlandırırlar. Bu, yaxınlarda Muruntau açıq mədənindən qızıl hasilatı və emalı ilə məşğul olan Nəvai Mədən və Metallurgiya Kombinatının Mərkəzi Mədən İdarəsinin evidir. 1995–2006-cı illər arasında Muruntau qızıl hasilatı və emalı əməliyyatı Kolorado ştatının Denver şəhərindəki Newmont Mining Corporation tərəfindən birbaşa xarici sərmayə olan Zərəfşan-Nyumont Birgə Müəssisəsi tərəfindən idarə olunurdu (o vaxt Özbəkistanda ABŞ-nin ən böyük sərmayədarı idi — o, həm də ilk iri sərmayədar idi. Özbəkistan 2006-cı ildə şirkətin aktivlərini müsadirə etdi və 2007-ci ilə qədər mədənə tam sahiblik etdi.

Zərəfşan Hava Limanı (IATA: AFS) Özbəkistan Hava Yolları tərəfindən Daşkəndə və Daşkənddən gündəlik birbaşa uçuşlar həyata keçirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  RESPUBLIKASI DAVLAT STATISTIKA QO`MITASI NAVOIY VILOYATI STATISTIKA BOSHQARMASI[*ölü keçid*]
3. ↑  "Nəvai vilayətinin rəsmi statistikası". 2022-02-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-14.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

Kateqoriya
----------
**Presian xan** (bolq. Кан Пресиян; *bilinmir*, Bolqarıstan – 852) — Bulqar xanı (836–852).

Həyatı
------

Presian xan övladsız, cavan yaşında ölən Malamir xanın qardaşı Zvinitsanın oğlu idi. Kiçik olduğu üçün dövləti kovxan İsbul idarə edirdi.

### Bizansla münasibətlər

İmperator Feofilə qarşı 837-ci ildə Saloniki şəhərində üsyan başlamışdı. Xana kömək üçün müraciət edən imperator eyni zamanda gizli-gizli xanlıqdan əsir yunanları qaytarmağa başlamışdı. Buna qəzəblənən kovxan, hücuma keçərək Salonikinin özünü ələ keçirmişdi. Feofil serb knyazı Vlastimirin vassallığını tanıyaraq bulqarlar üçün yeni təhlükə mənbəyi yaratmağı planlaşdırırdı. 3 il çəkən Serb-Bulqar müharibələri imperatorun ölümü bitdi.

Son illəri
----------

Presian 852-ci ildə vəfat etdi. Presian yazısı onun dövründə yazılmışdır.

Toponimlər
----------

Antarktikada Livinqston adasında Presian təpəsi mövcuddur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Jordan Andreev, Ivan Lazarov, Plamen Pavlov, Koj koj e v srednovekovna Bălgarija, Sofia 1999.
2. ↑  L. Kovacevic & L. Jovanovic, Историjа српскога народа, Belgrade, 1894, Book 2, p. 38–39
**Katalpa** (*lat.* Catalpa) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin biqnoniyakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Növləri
-------

### Azərbaycanın dərman bitkiləri

Yumurtavari katalpa (*Catalpa ovata*)

### Digər növləri

*Catalpa bignonioides* Walter –   

*Catalpa brevipes* Urb. –    

*Catalpa bungei* C.A.Mey. –    

*Catalpa cassinoides* Spreng. –    

*Catalpa communis* Dum.Cours. –    

*Catalpa cordifolia* Moench –    

*Catalpa denticulata* Urb. –    

*Catalpa domingensis* Urb. –    

*Catalpa duclouxii* Dode –    

*Catalpa ekmaniana* Urb. –    

*Catalpa fargesii* Bur. –    

*Catalpa henryi* Dode –    

*Catalpa heterophylla* Dode –    

*Catalpa himalayensis* Hort. ex Dippel –    

*Catalpa hirsuta* Spreng. –    

*Catalpa kaempferi* Siebold & Zucc. –    

*Catalpa longisiliqua* Cham. –    

*Catalpa longissima* (Jacq.) Dum.Cours. –   

*Catalpa macrocarpa* Ekman –    

*Catalpa microphylla* Spreng. –    

*Catalpa nana* Hort. ex Dippel –    

*Catalpa oblongata* Urb. & Ekman –    

*Catalpa obovata* Urb. –    

*Catalpa pottsii* Seem. –    

*Catalpa pubescens* (Griseb.) Bisse –    

*Catalpa pumila* Hort. ex Wien. –    

*Catalpa punctata* Griseb. –    

*Catalpa purpurea* Griseb. –    

*Catalpa silvestrii* (Pamp. & Bonati) S.Y.Hu –    

*Catalpa speciosa* Warder ex Engelm. –   

*Catalpa sutchuensis* Dode –    

*Catalpa ternifolia* Cav. –    

*Catalpa thunbergii* Hort. ex Wien. –    

*Catalpa tibetica* Forrest –    

*Catalpa umbraculifera* Hort. –    

*Catalpa vestita* Diels –    

*Catalpa wallichiana* Hort. ex Wien. –  

* List sources

İstinadlar
----------

1. ↑  "**Species Records of *Catalpa***". ARS, National Genetic Resources Program, GRIN. USDA . January 20, 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2009.
2. ↑  "**Plant name details for *Catalpa*** ". IPNI. October 27, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2009.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q158072
* Wikispecies: Catalpa
* APDB: 189179
* BioLib: 40938
* EPPO: 1CTLG
* FoC: 105851
* GBIF: 3172611
* GRIN: 2168
* iNaturalist: 50861
* IPNI: 30022327-2
* IRMNG: 1278728
* ITIS: 34312
* NBN: NHMSYS0000456977
* NCBI: 13406
* NZOR: a45062c9-74b8-4fef-9c7d-1b5c2fefd497
* PLANTS: CATAL
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30022327-2
* Tropicos: 40002602
* uBio: 5871928
* VASCAN: 961
* WFO: wfo-4000006971

 |
**Sarkodinlər** (*lat.* – Sarcodina) ibtidailərə daxil olan yarımtip.

Quruluşu
--------

Sarkodinlərin ən tipik nümayəndəsi şirin su amöbü (Amoeba proteus) və dizenteriya amöbüdür (Entamoeba histolytica). Şirin su amöbü gölməçələrdə, kiçik su hövzələrində yaşayır. O, birnüvəli canlı olub, sitoplazması 2 təbəqədən – ektoplazma və endoplazmadan ibarətdir.

Çoxalması
---------

Psevdopodilər vasitəsilə hərəkət edir və qeyri-cinsi yolla (bölünmə) çoxalır. Bu canlılar əlverişsiz şəraitə düşdükdə sista əmələ gətirir.

Qidalanması
-----------

Yalançı ayaq vasitəsilə qidalanırlar. Qidanın daxil olması üçün hüceyrədə müəyyən bir yer yoxdur. Qida yalançı ayaqların köməyilə tutulur və sitoplazmaya keçir. Burada onun ətrafinda həzm vakuolu əmələ gəlir.

Əhəmiyyəti
----------

Sarkomastiqoforlar biosenozda mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onların əksəriyyəti bakteriofaq olub, bakteriyaların sayını və təsirini tənzimləyir, üzvi maddələrin toplanmasına, su və torpağın özünütənzimləməsinə şərait yaradır. Onlar ilkin produsentlər olub, mühiti qida maddələri ilə zənginləşdirir, onurğalı və onurğasız su heyvanları üçün qida mənbəyi rolunu oynayır. Sarkomastiqoforlar həm də ətraf mühitin göstəricilərini, çirklənmə dərəcəsini təyin edən bioindikatorlardır.

İnsan həyatında rolu
--------------------

Dizenteriya amöbü (Entamoeba histolytica) insan orqanizmində parazitlik edir. Ona mürəkkəb inkişaf tsikli xarakterikdir. Üzərində dizenteriya amöbünün sistası olan ərzağı udaraq insan bu parazitə yoluxur. Bu parazitin əmələ gətirdiyi şiddətli ishal və bol qanaxma ilə müşayiət olunan ağır xəstəlik amöbiaz adlanır. Digər amöblər insanın bağırsaqlarında yaşayaraq bakteriyalarla qidalanır. Ümumiyyətlə, insanın mədə-bağırsaq sistemində 10-a yaxın amöb aşkar edilmişdir.

Azərbaycanda Lobozea, Filosea, Acarpomyxea, Granuloreticulosea, Phaeodarea, Heliozoa siniflərinin nümayəndələri tapılmışdır.

Yarımtipə 8 sinif daxildir:

* Acrasea
* Eumycetozoea
* Plasmodiophorea
* Filosea
* Cranuloreticulosea
* Xenophyophorea

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

Həmçinin bax
------------

 Sarkomastiqoforlar

İstinadlar
----------

1. ↑  "Протисты: Руководство по зоологии". — СПБ.: Наука, 2007.- Ч.2–1144 с. ISBN978-5-02-026224-9(Ч.2), ISBN 5–026258-7
2. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
3. ↑  Sarkodinlər (Sarkodina) [*ölü keçid*]
Gender simvolları. Roma mifologiyasına əsasən qırmızı qadın rəmzi olan Veneranın, mavi isə kişilik simvolu olan Marsın simvoludur.
**Gender rolu**, insanların həqiqi və ya qəbul edilən cinsiyyətinə və ya cinsiyyətinə görə ümumiyyətlə qəbul edilmiş, uyğun və ya arzu olunan davranış növlərini zorla qəbul edən sosial normalar toplusudur. Gender rolları ümumiyyətlə dişilik və maskulanlıq anlayışları ətrafında formalaşsa da, istisnalar və dəyişikliklər də vardır. Cinslə əlaqəli gözləntilər mədəniyyətlər arasında çox fərqlənə bildiyi kimi onun bəzi xüsusiyyətləri də bir çox mədəniyyət üçün ümumidir. Bu gün gender rollarının və növlərinin bioloji cəhətdən müəyyən olub-olmaması və ya sosial quruluşun nəticəsi olub-olmaması barədə davam edən mübahisə mövcuddur.

Müxtəlif qruplar, xüsusən də feminist hərəkat, repressiv və qüsurlu olduqlarına inandıqları dominant gender rollarını dəyişdirmək üçün səy göstərmişdirlər.

Gender rolu termini ilk dəfə 1955-ci ildə John Money tərəfindən açıq şəkildə bioloji cinsiyyət təyin olunmadığı zaman interseks fərdlərinin araşdırılmasında kişi və ya qadın statuslarını necə göstərdiklərini izah etmək üçün istifadə edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Cins və gender fərqi
**Zərərvericilər**

Zərərvericilərin kütləvi artması mənbəyi
----------------------------------------

Zərərvericilərin kütləvi artan ərazi, oradan isə yayılaraq yeni əraziləri fəth etməsi.

Zərərvericilərin təbii mənbəyi
------------------------------

İnsanın və kənd təsərrüfatı heyvanlarının transmissiya xəstəliklərinin hər hansı bir ərazidə uyğunlaşma qanunauyğunluğu (məs. ensefolit gənəsi). Burada həmin xəstəliklərin fasiləsiz dövr etməsində iştirak edən orqanizm növləri məskən salır.

Zərərvericilərlə bioloji mübarizə üsulları
------------------------------------------

Zərərvericiləri məhv etmək və ya onların sayını tənzimləmək üçün təbiətə xəstəlik törədən zərərvericilərin düşmənindən istifadə edilməsi.

Zərərvericilərlə mexaniki mübarizə üsulları
-------------------------------------------

Zərərvericilərin (cücü, gəmirici və b.) sadə mexaniki vasitələrin (aldadıcı, tələ, quyu) köməyi ilə və ya əl ilə məhv edilməsi.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003

Xarici keçidlər
---------------

* zərərvericilər və xəstəliklər-Fitopatologiya
*

Həmçinin bax
------------

Həşəratlar
**Lətif Məmmədov** — (19 noyabr 1986, Kirovabad – 11 noyabr 2005) — Azərbaycanlı şəhid.

Həyatı
------

Lətif Məmmədov 1986-cı il noyabrın 19-da Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini 17 №li orta məktəbdə almışdır. Məktəbin 8-ci sinfinədək oxuyan Lətif uşaqlıqdan idmanla müntəzəm məşğul olurdu. Məktəblərarası yarışlarda fəal iştirak etmişdi. Çox ağıllı və səbirli bir gənc idi. Mülayim xasiyyət və diqqətliliyi ilə bütün tanış-dostlarının rəğbətini qazanmışdı. Ermənilərə nifrəti böyük idi. Dəfələrlə cəbhəyə getməyə cəhd eləsə də yaşı buna imkan vermirdi.

Hərbi xidmət
------------

Lətif Ziyad oğlu Məmmədov 2005-ci il aprelin 15-də həqiqi hərbi xidmətə çağırılmışdı. Şükürbəyli kəndində yerləşən 702 saylı hərbi hissədə xidmət etmişdi. Döyüş yolu qısa olsa da, xüsusi hərbi bacarığı ilə hərbi hissənin fəxri idi. Ona verilən tapşırıqlar tez bir zamanda yerinə yetirilərdi. Lətif Ziyad oğlu Məmmədov 2005-ci il noyabrın 11-də düşmənin atdığı snayper gülləsi ilə gözlərini əbədi yummuşdu. Gəncə Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-05.
**Anatoli Timofeyeviç Avdiyevski** (*rus.* Анато́лий Тимофе́евич Авдие́вский; 16 avqust 1933, Podlesnoye[d], Kiyev vilayəti, Ukrayna SSR, SSRİ – 24 mart 2016, Kiyev) — SSRİ və Ukrayna xor dirijoru, bəstəkar və pedaqoqu. Ukrayna Qəhrəmanı (2003), SSRİ xalq artisti (1983), SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1978).

Həyatı
------

Anatoli Timofeyeviç Avdiyevski 16 avqust 1933-cü ildə Fyedvar (indiki Ukraynanın Kirovoqrad vilayəti, Kropivnitski rayonu, Podlesnoye kəndi) kəndində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Odessa Musiqi Texnikumunun (indiki Konstantin Dankeviç adına Odessa İncəsənət və Mədəniyyət Məktəbi), 1958-ci ildə Antonin Nejdanova adına Odessa Konservatoriyasının (indiki Antonin Nejdanova adına Odessa Dövlət Musiqi Akademiyası) dirijor və xor şöbəsini bitirmiş, Dmitri Zaqretski və Konstantin Piqrov ilə oxumuşdur. 1951–1958-ci illərdə 58 saylı orta məktəbdə musiqi və xanəndəlik müəllimi, Odessada xor dərnəyinin rəhbəri olmuşdur. 1958–1963-cü illərdə Lenok Polesye Mahnı və Rəqs Ansamblının (Jitomir) yaradıcısı, bədii rəhbəri və baş dirijoru olmuşdur. Viktor Kosenko adına Jitomir Musiqi Kollecində xor dirijorluğundan dərs demişdir. 1963–1966-cı illərdə Çerkası xalq xorunun bədii rəhbəri və baş dirijoru olmuşdur. 1966-cı ildən Qriqori Veryovka adına Milli Əməkdar Akademik Ukrayna Xalq Xorunun bədii rəhbəri, baş dirijoru, baş direktoru. O, xor kollektivi ilə SSRİ şəhərlərində və xaricdə (50-dən çox ölkədə) qastrol səfərində olmmuşdur. Ukraynanın Müğənni Sahələrinin, birləşmiş xorların baş dirijor-prodüseri. 1966-cı ildən Sov. İKP üzvüdür.

Anatoli Timofeyeviç Avdiyevski 24 mart 2016-cı ildə Kiyevdə vəfat etmişdir. O, Baykovo qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Энциклопедический словарь. 2009. Авдиевский Анатолий Тимофеевич.
2. ↑  "Объявлена дата прощания с Анатолием Авдиевским". 2016-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-25.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Anatoli Avdiyevski*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Авдієвський Анатолій Тимофійович  (ukr.)
* Авдієвський Анатолій Тимофійович  (ukr.)
* Авдієвський Анатолій Тимофійович — БІОГРАФІЯ  (ukr.)
* НАЦІОНАЛЬНИЙ ЗАСЛУЖЕНИЙ АКАДЕМІЧНИЙ УКРАЇНСЬКИЙ НАРОДНИЙ ХОР УКРАЇНИ ІМ. Г. ВЕРЬОВКИ — АВДІЄВСЬКИЙ АНАТОЛІЙ ТИМОФІЙОВИЧ  (ukr.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Müasir Ukrayna |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
| Normativ yoxlama | GND: 1031293116 · ISNI: 0000 0000 4403 9266 · LCCN: n96098066 · NKC: jo20231178720 · VIAF: 295335512 · WorldCat VIAF: 295335512 |
Cabo da Rocanın şimalı, Sintra, Portuqaliya
Böyük Kanyon
**Mavi saat** vaxtında Kolizey
**Mavi saat** (Fransızca: l'heure bleue), günəş doğmazdan və günəş batmazdan əvvəl, gündüz və gecə arasındakı dövrdə demək olar ki, bütün səmanın mavi rəng ilə dolu olduğu alatoranlıq. Rayleighin səpilməsi təsirindən yaranır. Qızıl saat (İngiliscə: Magic hour/Golden hour (Sehrli saat/Qızıl saat)) ilə keyfiyyətli bir işıq mühiti yaratdığından bu rəng xüsusilə fotoqraflar tərəfindən seçilir. Ancaq "Mavi saat"ın heç bir sahədə rəsmi tərifi yoxdur.

"Mavi saat" vaxtı səhər və axşam təxminən 20 dəqiqə davam edir və qırmızı şüaların kosmosa doğru geriyə çəkilərkən mavi işıqların atmosferə səpələnməsi nəticəsində baş verir. Günəş üfüqdə 4 ilə 8 dərəcə olduqda, mavi işıq spektrları daha aydın olur.

Sənət dünyasında mavi saat
--------------------------

### Musiqi

Hər cəhətdən vizual bir ziyafət yaradan və insanlara estetik zövq verən bu təbiət hadisəsi bir çox sənətçi və musiqi qruplarını ilhamlandırmışdır. İçində Mavi saat keçən bəzi mahnılar:

* Vanessa Daou - *This Blue Hour*
* Roy Orbison - *When the Blue Hour Comes*
* Turin Brakes - *Blue Hour*
* Stephen Cummings - *Blue Hour*
* Rod Webber - *Blue Hour*
* Andreas Vollenweider - *Chanson de l'Heure Bleue* (*Song of the Blue Hour*)
* Christian Death - *The Blue Hour*
* Raise the Dragon - *The Blue Hour*
* Vika and Linda - *The Blue Hour*
* Nina Gordon - *The Blue Hour*
* Division Kent - *L'Heure Bleue*
* Yasmine - *Uur blauw*
* Faun - *Blaue Stunde*

### Fotoqrafiya

Fotoqrafiyada, xüsusən də memarlıq fotolarında, mühit işığında xüsusi bir keyfiyyət yaradan bu zaman binalar və səma arasında gözəl bir kontrast uyğunluğu yaradır. Göy qaranlıqlaşdıqda, binaların konturları qeyri-müəyyən olur, görüntünü təhrif edir, ancaq Mavi saatda sərhədlər və kənarlar aydın qalır, fotonu daha cəlbedici edir. Günün bu hissəsində işıq dərinin daha yaxşı görünməsinə səbəb olan isti bir kölgə də yaradır. Bu, portret çəkilişlərini daha uğurlu edir.

### Ədəbiyyat

* Oskar Loerke: Berlindəki Mavi Axşam (Blauer Abend in Berlin)
* Gottfried Benn: Mavi Saat (Blaue Stunde)
* Ingeborg Bachmann: Mavi Saat (Die blaue Stunde)
* William Boyd: Mavi Günortadan Sonra (The Blue Afternoon)
* Joan Didion: Mavi Gecələr (Blue Nights)
* Wolfgang Koeppen: Ot üzərindəki göyərçinlər (Tauben im Gras)

Dünyanın müxtəlif yerlərindən Mavi Saat dövründə çəkilmiş fotolar
-----------------------------------------------------------------

* Fransa - Luvr muzeyiFransa - Luvr muzeyi
* İngiltərə - Biq Benİngiltərə - Biq Ben
* Almaniya - Berlin kafedralıAlmaniya - Berlin kafedralı
Kilsənin saxlanılmış apsisi
**Gemile** (*türk.* Gemile) — Türkiyənin sahilində, Fəthiyə şəhəri yaxınlığında yerləşən adadır. Adada IV və VI əsrlər arasında tikilmiş kilsələrin və tikililərin bir neçə xarabalığı yerləşir. Arxeoloqlar güman edirlər ki, ada müqəddəs Nikolay Çudotvoreçin ilkin basdırılma yeri ola bilər.

Coğrafiyası
-----------

Kiçik ada təxminən Fəthiyə şəhərindən 9 kilometr cənubda yerləşmişdir. Türkiyə sahilindən 200 metr məsafədə yerləşir. Gemile adası insan yaşamayan qayalıq adadır. Adanın şimal sahili boyunca kiçik liman yerləşir. Qalan sahil xətti qayalıqdır və sıldırımlıdır.

Görməli yerləri
---------------

Adada IV və VI əsrlər aralığında Bizans İmperiyası dövründə tikilmiş beş kilsənin xarabalıqları yerləşir. 350 metrlik marşrutla kilsələr bir-biri ilə əlaqələnib. Adada kilsələrdən başqa həmçinin 40 tikilinin və 50 xristian qəbrinin xarabalıqları yerləşir. Kilsələrdən biri adanın ən yüksək nöqtəsində, qayanın üzərində tikilmişdir. Kilsənin üzəri freskalarla və kilsə mozaikaları işlənib hazırlanmışdır.

Arxeoloqlar güman edirlər ki, ada Müqəddəs Nikolayın ilkin basdırıldığı yer ola bilər. Adanın türk dilində adı *Gemiler adası*dır. Tərcümədə "dənizçilərin adası" mənasını bildirir. Dənizçilərin himayəçisi hesab edilən Müqəddəs Nikolay da buraya gəlmişdir. Artıq orta əsrlərdə bu ada *Müqəddəs Nikolayın adası* kimi dəniz səyyahlarının arasında məşhur idi. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Nikolay kilsənin yerləşdiyi qayalıqda dəfn olunmuşdur. Onun adına məbədin divarlarında dəfələrlə rast gəlinir. Müqəddəsin məzarı təxminən 650-ci illərə qədər adadakı kilsədə olmuşdur. Ərəb flotlarının hücumları zamanı isə məzar 25 kilometr şərqdə yerləşən Mira şəhərinə köçürülmüşdür.

Adadakı xarabalıqlardan görüntü.

Turizm
------

Adaya hər il çoxlu turist səyahət edir. Turistlər Ölü dəniz vasitəsilə adaya gələ bilərlər. Adadakı limanda həmçinin şəxsi yaxtalar saxlanıla bilər. Adada yayda turistlərə xidmət edən kiçik restoranlar fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  David Keys: *Santa’s tomb is found off Turkey: Academics claim to have found where St Nicholas was buried. David Keys reports* Arxivləşdirilib 2015-09-25 at the Wayback Machine
2. ↑  Gerald Eskenazi: *The Boating Report; Cruising Along the Turkish Coast, Comfortably* Arxivləşdirilib 2017-03-28 at the Wayback Machine, New York Times, 28.
3. ↑  Gemile Island Arxivləşdirilib 2013-08-07 at the Wayback Machine, музей Фетхие
4. ↑  Пэм Невилл: *Viewing history from the shoreline* Arxivləşdirilib 2015-09-26 at the Wayback Machine, New Zealand Herald, 21.

Xarici keçidlər
---------------

* Father Christmas’ Mediterranian Island Escape,, BBC (ing.)
**İsbəndiyar Zülalov** (tam adı: *Zülalov İsbəndiyar Adil oğlu;* 5 dekabr 1963, Bakı – 20 yanvar 1990, Bakı) — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

1963-cü il 5 dekabr tarixində Bakıda anadan olub. Geoloji kəşfiyyat idarəsində fəhlə işləyib. Hadisədən sonra iki yaşlı qız övladı qalıb. Həmin gecə 1 nömrəli taksi maşınları parkının yanında hərbçilər tərəfindən atəşə tutulmuş, aldığı yaralardan yerindəcə həlak olmuşdur. Mərhumun meyidi yanvarın 20-də mərkəzi ölüxanadan tapılıb. Haqqında geniş məlumat yoxdur. Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Ünvan
-----

* Bu ünvanda yaşamışdır: Bakı, R. Məmmədov küçəsi 4, mənzil 4.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Pirallahı körpüsü** - Abşeron yarımadasının şərqini Pirallahı adası ilə birləşdirən avtomobil körpüsü. Körpünün uzunluğu 442 m, eni isə 14m təşkil edir. Qala-Pirallahı avtomobil yolunun 23-cü kilometrliyində yerləşən körpü 9 aşırımdan ibarətdir Orta aşırımının dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 11 metrdir.

Tarixi
------

Tarixən Abşeron boğazı gəmi, kater və qayıqlar vastəsi ilə qət olunaraq Pirallahı adası ilə əlaqə yaradılırdı. 1939-cu ildə Moskva şəhərində Yanacaq Sənayesi Xalq Komissarlığı tərəfindən "Damba" tipli körpü tikilməsi üçün layihə təsdiq edilmişdir. Adanı sahilə birləşdirən dambanın tikintisi 1941-ci ildə başlanılmış, 1944-cu ildə başa çatdırılmışdır. Bununla da faktiki olaraq, Pirallahı adası yarımadaya çevrilmişdir. Abşeron körfəzi isə iki hissəyə bölünmüşdür. Bir müddət sonra isə damba üzəri ilə adaya dəmir yolu çəkilmişdir. Azərbaycan dəmiryolları Artyom adası stansiyası 13 may 1953-cü ildə istifadəyə verilmişdir. 2012-ci ildə Pirallahını Abşeron yarımadası ilə birləşdirən yeni körpünün tikintisi ilə əlaqədar, elektrik qatarlarının hərəkəti dayandırılmış və dəmir yol xətti sökülərək ləğv edilmişdir. Pirallahı körpüsünün açılışı 2017-ci ilin 11 mayında baş tutmuşdur. Körpünün inşası ilə gəmilər boğazdan sərbəst şəkildə keçmə imkanı əldə etmişlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Pirallahı körpüsü". 2020-02-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-29.
2. ↑  "Youtube.com". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-29.
**Tükvari qamçılıca (*Anogramma* *leptophylla* (L.) Link) —** qıjılar sinfinə aid bitki növüdür. 

Elmi adı : Anogramma leptopyylla (L.) Link 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN B1 ab(i, ii, iii, iv)+2ab(i, ii, iii, iv). Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Birillik  bitkidir, 5-20 sm hündürlükdədir. Steril yarpaqları qısa, saplaqlı, böyrəkvari; seqmentləri yelpiy şəkillidir; fertil yarpaqları oval-lansetvari, saplağı qırmızı-qonur, uzun; ikinci sıra seqmentləri pazvari tərc-oval şəkillidir; bəzən bir bitkidə bütövlükdə yarpaqların fertil olması müşahidə olunur; sporların üçşüalıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Sporlarla çoxalır, sporların yetişmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Aşağı və orta dağlıq qurşağın kölgəli meşə formasiyalarında və qaya çatlarında bitir. Petrofitdir. Dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Abşeron (Puta stansiyasından 6 km şimal-qərbə doğru, Korgöz dağının qərb yamacında (qaya çatlarında); Lənkəran ovalığı (Nisyaku dağı, Alekseyevka kəndi, əkin sahəsinin kənarları; Astara rayonu, Pensər kəndinin ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Tək-tək rast gəlinir, sayı çox azdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Bitmə şəraitinin, xüsusən meşə sahələrinin qırılması və digər antropogen amillər.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Məlum biotoplar mühafizə edilməli, təbiətdə axtarışı davam etdirilməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Australian Plant Name Index (ing.).
2. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri. II nəşr. Bakı-2013.
3. 1 2 3  Флора Азербайджана, 1950
4. ↑  Аскеров А.М. 1983
5. ↑  Красная книга Азербайджанской ССР, 1989
6. ↑  Аскеров А.М. 2001
7. 1 2  Əsgərov A.M. V.N. Kərimov, 2013
**Onixofaqiya** (q.yun. ὄνυξ — dırnaq və φαγεῖν — yemək, gəmirmək) və **Dırnaq yemə** — dırnaqların yeyilməsi ilə müşahidə edilən bir psixoloji pozutudur.

Səbəbləri
---------

Bu pozğunluq əsasən uşaq yaşlarında müşahidə edilir. Yetkinlik yaşına çatmış insanlarda isə bu nadır bir haldır. Bu sadəcə zərərli vərdiş və ya müxtəlif psixi xəstəliyin əlaməti ola bilər. Dırnaqların müntəzəm yeyilməsi nəticələrə gətirib çıxarır, onlarda deformasiya və ətrafdakı toxumalarının zədələnməsinə gətirib çıxara bilər. Əgər problem həll edilərsə, bir müddət ərzində (iki həftəyə qədər) dırnaqlar əvvəlki vəziyyətini bərpa edir. Bu davranış uşaqlarda məktəb və ya bağçalarda problemlə əlaqədar gərginliyin artmasından qaynaqlana bilər. Bu səbəbdən problemin kökünə varmaq və bundan çıxış yolu tapmaq lazımdır.

Nəticələri
----------

Dırnaq yemədə adətən dırnaqlardan başqa dəri böyük zərər çəkir. Bu da dərinin iltihabı ilə nəticələnə bilir.

Mənbə
-----

* A.B.Smuleviç. Dermatologiyada ruhi pozuntular

İstinadlar
----------

1. ↑  "dermatovenerology.net". 2009-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-19.
2. ↑  medicus.ru Arxivləşdirilib 2005-11-19 at the Wayback Machine Uşaqlarda patoloji vərdiş hərəkətləri