recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rusiyanın Səfəvi sarayına göndərdiyi elçilik** — Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə Rus çarlığının Səfəvi sarayına göndərmiş olduğu elçilik nəzərdə tutulur.

Elçilik
-------

1617-ci ildə Abbas Rusiyanın ilk Romanov sülaləsindən olan Mixailin göndərdiyi elçilər tərəfindən ziyarət edildi. Şah elçiləri qarşılaşamaq üçün taxtına çıxdıqdan sonra diplomatik fikir alış-verişi başladı. Rusların göndərdiyi heyət kiçik miqyaslı və əsasən kommersiya xarakteri daşıyırdı, bu dönəmdə Səfəvi tacirləri şahın şəxsi hesabına ipək satır və bunun müqabilində xəzlər, ov şahinləri və silahlar alırdılar. Həmçinin hər iki tərəfdə də Osmanlı imperiyasına qarşı ittifaq formalaşdırmaq düşüncəsi mövcud idi. Digər tərəfdən Abbasda rusların öz təsir dairələrini Qafqaza doğru genişləndirmələrinə görə narahatlıq mövcud idi. Bundan başqa, Səfəvi imperiyasının Rusiyaya olan marağı sonuncuda Mixailin taxta çıxmasına gətirib çıxaracaq qarışıqlıq dövrü başladıqdan sonra azalmışdı. İvan İvanoviç Çiçerinin başçılıq etdiyi bu sonuncu rus elçilik heyəti Abbasa hədiyyə olaraq ov şahinləri gətirmişdi və Abbas bu quşları Xan Aləmə hədiyyə etdi. Abbas rusların elçiliyi ilə o qədər dərindən maraqlanmadı, çünki bu zaman o, tezliklə hakimiyyətinin böyük zəfərlərindən birini gətirəcək Avropa ilə münasibətləri inkişaf etdirməkdə daha çox maraqlı idi.

Həmçinin bax
------------

* Səfəvi imperiyası

İstinadlar
----------

1. ↑  Blow, 2009. səh. 110-111

Mənbə
-----

* *David Blow.* Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. I.B. Tauris. 2009. 288. ISBN 1845119894.
**İlham Tuyçiyeviç Nemətov** ( özb. Ilhom Tuychievich Nematov ; 1 may 1952, Nəməngan, Özbəkistan SSR) - Özbək diplomatı. Özbəkistan Respublikasının fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

Həyatı
------

1973-cü ildə Fərqanə Politexnik İnstitutunu inşaat mühəndisi ixtisası üzrə bitirmişdir. 1992 -ci ildə Moskvada Xarici İşlər Nazirliyinin Diplomatik Akademiyasından məzun olmuşdur.

1973-1974 -cü illərdə Özbəkistan Silahlı Qüvvələri sıralarında xidmət etmişdir. 1975-1989 -cu illərdə Namanqan vilayətinin tikinti təşkilatlarında, partiya və ictimai orqanlarında müxtəlif rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır. 1989-1992 - Xarici İşlər Nazirliyinin Diplomatik Akademiyasının tələbəsi olmuşdur. 1992-1993-cü illərdə Özbəkistan Xarici İşlər Nazirliyinin şöbə müdiri, 1993-1995-ci illərdə Özbəkistanın Almaniyadakı səfirliyinin birinci katibi olmuşdur. 1995-1996-cı illərdə Özbəkistan Xarici İşlər Nazirliyinin Konsulluq İdarəsi rəisinin müavini vəzifəsini icra etmişdir. 1996-1997-ci illərdə Özbəkistan Respublikası Prezidenti yanında Milli Təhlükəsizlik Şurasının aparıcı məsləhətçisi olmuşdur.

1997-1999-cu illərdə Özbəkistan Respublikasının Hindistandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri olan Nemətov 1999-2000-ci illərdə Özbəkistan Xarici İşlər nazirinin müşaviri vəzifəsini icra etmişdir. 2000-2005-ci illərdə Özbəkistan xarici işlər nazirinin müavini, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Milli Koordinatoru olmuşdur. 9 fevral 2005-ci ildən 27 noyabr 2008-ci ilə qədər Özbəkistan xarici işlər nazirinin birinci müavini olmuşdur. Dekabr 2008-Fevral 2010-cu illərdə Özbəkistanın Rusiyadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsini icra etmişdir. 2010-2013-cü illərdə Özbəkistanın ABŞ-da, həmçinin, Braziliyada və Kanadada fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsini icra etmişdir. Bu zaman onun iqamətgahı Vaşinqtonda olmuşdur. 2013-cü ilin avqustundan 2014-cü ilin iyuluna qədər Özbəkistan Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi tapşırıqlar üzrə səfiri olmuşdur. 2014-2016-cı illərdə - "GM Uzbekistan ASC"-nin baş direktorunun müşaviri olmuşdur. 14 sentyabr 2016-cı ildən 2018-ci ilin noyabrına qədər Özbəkistan Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi tapşırıqlar üzrə səfiri olan Nemətov 14 Noyabr 2018-ci ildən Özbəkistan Xarici İşlər nazirinin birinci müavini vəzifəsini icra edir.

1 yanvar 2021-ci ildən - MDB İcraiyyə Komitəsinin Sədr müavini - İcraçı Katibi seçilib.

İqtisadiyyat elmləri namizədidir. Özbək dilindən əlavə İngilis və alman dillərini bilir.

Ailəlidir və dörd övladı var.

İstinadlar
----------

1. ↑  İlhamjan Nemətov MDB İcraiyyə Komitəsində işə gedir Arxivləşdirilib 2021-07-27 at the Wayback Machine. *Газета.uz* (19 dekabr 2020).
2. ↑  Xarici İşlər Nazirinin müavini İlham Nemətov MDB İcraiyyə Komitəsində işə gedir Arxivləşdirilib 2021-07-27 at the Wayback Machine. Sputnik Özbəkistan. 19 dekabr 2020.
İstiqlaliyyət küçəsindəki "*İnternetimə Toxunma!*" aksiyası
ABŞ Prezidenti Barak Obamanın "Yes We Can" şüarı "Yes We Ban" (Evet yasaklıyoruz *azərb.* Bəli, qadağan edirik‎) olaraq aksiyada istifadə edildi
**İnternetimə toxunma!** (*türk.* İnternetime Dokunma!) — 15 may 2011-ci ildə Türkiyənin 30 şəhərində eyni anda keçirilən etiraz aksiyası. Aksiyalar İnformasiya Texnologiyaları və Kommunikasiya Qurumu tərəfindən ölkədə internetə senzura gətirilməsi səbəbindən başladı.

Etirazlar
---------

22 avqustda tətbiq ediləcək senzuraya qarşı çıxmaq məqsədi ilə bir çox ildə etiraz aksiyaları keçirildi. 15 may 2011-ci ildə Amsterdam, Köln və Vyana ilə Türkiyədə 30 fərqli ildə senzuraya qarşı etirazlar keçirildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "15 MAYIS 2011 SANSÜRE KARŞI YÜRÜYÜŞ!". 8 avqust 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2011.
2. ↑  "15 mayıs 2011 sansüre karşı yürüyüş". İstifadə tarixi: 16 may 2011.
3. ↑  "İstanbul, Eskişehir, İzmir, Ankara için yürüyüş vakti". 30 mart 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2011.
**Yabğu** (Əski türkcə: 𐰖𐰉𐰍𐰆 [yabγu], çincə — 葉護 [Yè Hù]) — Qədim türk xalqlarında rütbə, ünvan.

Etimologiyası
-------------

Yabğu ifadəsinin ilkin forması "Yavu" olmuşdur. Müqəddəs Kitabda qeyd olunan adlardan biri də, 7.000-dən daha çox adı çəkilən Yehovadır. O, Allahın adı olaraq qəbul edilir. Bu ad bir çox fornada tələffüzü edilir. "Yəhva, Yah, Yahu". "Yahu" tələffüz formasının isə, Türklərin dilinə "Yavu" olaraq keçməsi böyük bir ehtimaldır. Adın mənası olaraq da, hökümdar anlamına gəlməsi, Çincə tələffüzünün "Ye Hu" şəklində olması bu bənzərliyi bir daha təsdiqləyir.

İstifadəsi
----------

Dövlətdə xaqandan sonra birinci şəxs yabğu sayılırdı. Əslində yabğu vitse-kral idi və bu vəzifəyə bir qayda olaraq hakimiyyətdəki nəslin nümayəndələri təyin edilirdilər. Məsələn, Bumin xaqan dövründə, qardaşı İstəmi xaqan yabğu idi, lakin bununla birlikdə yabğu taxt-tacın varisi deyildi, vəliəhd vəzifəsindən asılı olmayaraq "tigin" adlanırdı. Zaman keçdikcə yabğuların gücü çoxaldı və onlar xaqana bərabər titul sayılmağa başladılar. Məsələn, Oğuz yabquluğu yaxud Qarluq yabğuluğu buna bir misaldır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ethno Cultural Dictionary, TÜRIK BITIG". 2011-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-11.
2. ↑  Türk Dilinin Beş Min İli, səh. 302, Səlahi Dikər, 2000
3. ↑  Qumilyov Lev. Qədim türklər. Bakı, "Gənclik", 1993. səh.67.
4. ↑  W. Barthold, "Four Studies In History Of Central Asia", Leiden, E. J. Brill, 1962, Vol.1 p.87
**İnternet-asılılıq** (en. Internet аddiction) – psixi nasazlıq, daima İnternetə bağlanmaq arzusu və vaxtında İnternetdən çıxmanın istifadəçi üçün çox çətin olmasıdır. İnternet-asılılıq müasir dövrdə çox geniş müzakirələrə səbəb olsa da, onun statusu hələlik qeyri-rəsmidir. Belə ki, İnternet-asılılıq bir xəstəlik kimi psixi xəstəliklər təsnifatına (DSM-IV) daxil edilməmişdir. 

İnternet-asılılıq anlayışı ilk dəfə 1994-cü ildə psixiator Kimberli Yanq tərəfindən söylənilmişdir. 1997-1998-ci illərdə bu problemlə əlaqədar tədqiqat və məsləhətçi-dioqnostik xidmətlər yaradılmışdır.

Mənbə
-----

* İnternet-asılılıq

Xarici keçidlər
---------------

* Kompüter və İnternet-asılılıq Arxivləşdirilib 2007-12-12 at the Wayback Machine
* Qlobal problem Arxivləşdirilib 2008-04-15 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* İnformatika
* Kompüter Əməliyyat Sistemləri
* Kompüter proqramları


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İnternet** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Yablonovı silsiləsi** (*rus.* **Яблоновый хребет**), (buryatca *Yaablan dabaan* (***Яаблан дабаан***)) — Zabaykalye/Transbaykal bölgəsində, Rusiya Federasiyasının Zabaykal diyarında dağ silsiləsi.

Uzunluğu təqribən 650 km, hündürlüyü 1680 m-ə qədərdir. Qranit, kristallik şist və qumdaşlarından təşkil olunmuşdur.

Yamacları qara şam, küknarsidr tayqası və dağ-tundra bitkiləri ilə örtülüdür.

Silsilənin rusca adı olan *Yablonovıy xrebet* böyük ehtimalla onun buryat dilindəki "*Yaablan dabaan*" adından qaynaqlanır.

Adın "*Yaablan*" qismi buryat dilində "*yerimək*" mənasını verən "yabaxa" (*ябаха*) sözündən açıqlanır, "*dabaan*" isə "təpə, yüksəklik" deməkdir — beləlikcə bu ad "*(yolu yaxşı, rahat) keçilə bilən dağ keçidi*" deməkdir. Həmin buryatca ad da öz növbəsində rus dilində "almalı", "alma ilə olan" mənalarını verən "yabloçnıy" (яблочный), "yablonovıy" (яблоновый) sözlərinə bənzətmə nəticəsində metatezaya uğrayıb təhrif olunaraq, hazırkı "*Yablonovıy xrebet*" adının yaranmasına səbəb olub.

Mənbə
-----

* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 43
**Fuad Fərhad oğlu Vəliyev**- Azərbaycanlı şəhid

Həyatı
------

Vəliyev Fuad Fərhad oğlu 1975-ci ildə Gədəbəy rayonunun Şınıx zonasınm Zamanlı kəndində anadan olub. Uşaqlıq illərini Zamanlı kəndində keçirmişdir.
10 noyabr 1995-ci ildə şəhid olmuşdur.

Təhsili
-------

1982-ci ildə Zamanlı kənd orta məktəbinin 1-ci sinifinə daxil olub. Həmin məktəbi 1993-cü ildə əla qiymətlərlə başa vurub.

Hərbi xidməti
-------------

O, 1994-cü il yanvar ayının 14-də hərbi xidmətə yollanır. Fuad iki ay yarım Nasosnu hərbi məntəqəsində təlim keçdikdən sonra, döyüş bölgəsinə göndərildi. 1994-cü ilin mart-aprel aylarında Ağdamda şiddətli döyüşlər gedirdi. Artıq Ağdamın Güllücə və Süsənli kəndləri düşmən mərmiləri altında alovlanırdı. Fuad həmin kəndlərin azad olunmasında fəal iştirak etdi. Lakin düşmən qüvvələri üstün olduğundan 200-dən artıq əsgərimiz döyüş bölgəsində şəhid oldu. Şınıx bölgəsində vəziyyətin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq Fuad Şınıx batalyonunun sərəncamına göndərildi. Daha sonra o Mormor kəndinə xidmətini davam etdirmək üçün təyinat alır.

Vəfatı
------

1995-ci il noyabr ayının 12-də xidmət yerində yağı düşmənin gülləsinə tuş gəldi. Fuad Vəliyev Zamanlı kəndinin qəbirstanlığında dəfn edilib.

İstinadlar
----------

* "Gədəbəy Şəhidləri".
**Alaş işi** — 1928-ci ildən Alaş Partiyasının üzvlərinə qarşı kütləvi repressiyalar. Həbs edildikdən sonra onlara sovet hakimiyyətini devirmək üçün ona qarşı silahlı mübarizədə iştirak etməkdə, milliyətçi təbliğat aparmaqda, SSRİ-yə qarşı mübarizə aparan xarici dövlətlərlə əlaqədə olmaq ittihamı irəli sürülmüşdür. 1930-cu ilin aprelində təqribən 40 nəfər müxtəlif müddətə azadlıqdan məhrum edilmiş, ölüm cəzasına məhkum edilmişdir. Bunlardan Əhməd Baytursunov, Miryaqub Dulatov, Mirəzağalı Espolov, Xalil Qabbasov, Qasımbek Birimjanov və başqaları var. Xalel və Jaxanşa Dosmuxamedov, Maqjan Jumabayev, Yeldos Omarov, İbrahim Satbayev, Abuali Adilov, Abdolla Uzakbayev sürgünə göndərilmişdir. Sonradan azadlığa buraxılan Muxtar Auezov, Ualixan Ömərov, Bilal Suleyev, Alimjan Yermekov, Daniyal İskakov istintaqa cəlb edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Алашоведение // Qazaxıstan Milli Ensiklopediyası. — Almatı: Qazax ensiklopediyası, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
**Şərqi Anadolu regionu** — Türkiyənin yeddi coğrafi regionundan biridir. 1941-ci ildə Anadolu torpaqlarının şərqində yerləşdiyi üçün Birinci Coğrafiya Konqresi tərəfindən belə adlandırılmışdır. Ölkənin ən aşağı sıxlıq və əhalisinin olduğu regiondur. Bunun əsas təsirlərindən biri də, regionun sahəcə böyük olmasıdır.

Şərqi Anadolu regionunun səthi sahəsi 164.000 km²-dir. Sahəsinə görə Türkiyə torpaqlarının 21%-ni əhatə edir. 2012-ci il əhali siyahıyaalınmasına əsasən, region əhalisi 5,906,680 nəfər olmuşdur. Əhalisinə görə ən böyük il Van, sahəsinə görə isə Ərzurumdur. Əsas dolanışıq mənbələri heyvandarlıq və əkinçilikdir.

Coğrafiyası
-----------

Şərq Anadolu regionundan Araz və Kür çayları keçərək Xəzər dənizinə tökülür. Fərat, Dəclə və Zap çayları da bu regionun ərazisindən keçərən İran körfəzinə tökülür.

Regionun çaylarının rejimi nizamsızdır. Bunun səbəbi isə qeyri-nizami yağıntı və qış yağışlarının qar şəklində düşməsidir. Qışda yağan qar ərimədən əvvəl uzun müddət yerdə qaldıqca çayların axın sürəti azalır. Yaz və yayda qarın əriməsi, axınların yüksəlməsinə və sürətli bir şəkildə axmasına səbəb olur. Digər tərəfdən, region çaylarının su elektrik enerjisi potensialı yüksəkdir. Buna səbəb isə çayların əsasən yüksəkliklərdən tökülməsidir.

Regiondaki qırılma xəttləri üzərində göllər meydana gəlmişdir. Türkiyənin ən böyük gölü olan Van gölü başda olmaqla Çıldır, Nazik, Ərçək, Xəzər, Balıq gölləri region sərhədləri içərisində qırılma xəttləri üzərində əmələ gəlmişdir.

İllərin siyahısı
----------------

Regionda 14 il yer alır:

* Ağrı
* Bitlis
* Bingöl
* Elazığ
* Ərdəhan
* Ərzincan
* Ərzurum
* Hakkari
* Iğdır
* Qars
* Malatya
* Muş
* Tuncəli
* Van

Sənaye
------

Sənaye müəssisələri yetərli olmayan Şərqi Anadolu regionunun xalqı kənd təsərrüfatından, xüsusən də heyvandarlıq ilə dolanır. Regiondaki heyvandarlıq üçün uyğun olan Ərzurum-Qars bölgəsində yüksək keyfiyyətli mal-qaralar yetişdirilir. Çox sayda xırdabuynuzlu heyvan bəsləyən köçəri tayfalar, yay sürülərini regionun digər hissələrindəki yüksək yaylalara otarmaq məqsədilə aparırlar.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Türkiyə regionları |
| --- |
| 
* Egey regionu
* Qara dəniz regionu
* Mərkəzi Anadolu regionu
* Şərqi Anadolu regionu
* Mərmərə regionu
* Aralıq dənizi regionu
* Cənub-şərqi Anadolu regionu

 |  |
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Fuad Mustafayev.

**Fuad Seyfulla oğlu Mustafayev** (16 avqust 1927, Bakı – 8 aprel 2019, Bakı) — ANS Şirkətlər Qrupunda Təsisçilər Şurasının Fəxri Sədri (1991–2016).

Həyatı
------

Mustafayev Fuad Seyfulla oğlu 1927-ci il 16 avqust tarixində Bakıda anadan olmuşdur. 1948-ci ildə Bakı Dəmiryol Texnikumunu, 1958-ci ildə Leninqrad Dövlət Hərbi Akademiyasını bitirmişdir.

1958–1964-cü illərdə hərbi qulluqda olmuşdur, hissə komandiri vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 1965–1995-ci illərdə Tikinti Nazirliyində, Sənaye Tikinti Nazirliyində, Üzümçülük-Şərabçılıq komitəsində, Baş Kolxoz-sovxoz Tikinti Birliyində, Hidrometeorologiya İdarəsində rəhbər vəzifələrində işləmişdir.
1996–1999-cu illərdə ANS-Kommers şirkətinə rəhbərlik etmişdir. 1999-cu ildən 2016-cı ilədək Çingiz Mustafayev Fondunun Prezidenti idi.
1991-ci ildən 2016-cı ilədək ANS Şirkətlər Qrupunda Təsisçilər Şurasının Fəxri Sədri oldu.

Fuad Mustafayev 8 aprel 2019-cu ildə 91 yaşında vəfat etmişdir.

* Çingiz Mustafayevin atasıdır.
* Rafael Mustafayevin atasıdır.
* Vahid Mustafayevin atasıdır.
* Seyfulla Mustafayevin atasıdır.
* Naxış Mustafayevanın həyat yoldaşıdır.
Təbii yayılması:
----------------

Təbii hаldа Bаlkаn yаrmаdаsındа, Еgеy dənizi аdаlаrındа, Kiçik Аsiyаnın cənub və qərbində, Аrаlıq dənizinin şərq sаhillərində, Kipr və Krit аdаlаrındа yаyılmışdır.

Botaniki təsviri:
-----------------

Hündürlüyü 40-50 m-ə, gövdəsinin diаmеtri 1,5-3 m-ə çаtаn gеniş çətirə mаlik iri аğаcdır. Gövdə və budаqlаrın qаbığı yаşılımtıl, аçıq bоz və yа sаrımtıl-yаşıldır. Tumurcuqlаrı еnli-kоnusşəkillidir, şişuclu, uzun zоğlаrdа növbəli düzülmüşdür. Yаrpаqlаrı növbəli düzülüşlü, dəyirmi və yа yumurtаvаri, 3-7 dilimlidir, uzun sаplаqlı, üst tərəfi pаrlаq yаşıl, аlt tərəfi qоnur-yаşıl, çılpаq və yа sеyrək tüklüdür. Birеvli bitkidir. Çiçəkləri müхtəlif cinsli, sаllаnаn uzun sаplаqlаrdа 2-dən 70-ə qədər оlmаqlа şаrvаri çiçək qrupundа yеrləşmişdir. Mеyvəsinin diаmеtri 2-2,5 sm-ə, uzunluğu 4-7 mm-ə çаtаn, yuхаrısı еnliləşmiş və tüklənmiş tохumcаdır. Tохumu uzunsоvdur.

Еkоlоgiyаsı:
------------

Toxum, qələm, bаsdırmа və gövdə pöhrəsi ilə аrtırılır. Şərq çinаrı işıq və istisеvən, tоrpаğа tələbkаr bitkidir.

Аzərbаycаndа yаyılmаsı:
-----------------------

Şərq çinаrınа Böyük Qаfqаzın cənub yаmаclаrındа, о cümlədən Аğstаfа, Gəncə, Göyçаy, Bərdə, Zəngilаn, Nахçıvаn, Оrdubаd, Yаrdımlı, Zаqаtаlа, Аğdаş, Şəki, Qəbələ, Bаkı və bаşqа yеrlərdə təbii hаldа rаst gəlinir.

İstifаdəsi:
-----------

Pаrk, bаğ və bаğçаlаrdа tək-tək və yа qrup hаlındа əkilir. Şərq çinаrının pirаmidаl çətirli fоrmаsı – Platanus orientalis f.pyrаmidаlis Аbşеrоndа yаşıllаşdırmаdа gеniş istifаdə еdilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 999.

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

Məlumat mənbələri
-----------------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

İstinad
-------

* Флора Азербайджана. т.5. 1954; Флора Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh


|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q161105
* Wikispecies: Platanus orientalis
* APDB: 198016
* BioLib: 3492
* Calflora: 9389
* Ecocrop: 8744
* EoL: 596130
* EPPO: PLTOR
* EUNIS: 177849
* FoC: 200010590
* FoIO: PLAORI
* GBIF: 3152816
* GRIN: 28803
* iNaturalist: 181682
* IPNI: 685873-1
* IRMNG: 10696836
* ITIS: 195053
* IUCN: 33951
* MoBotPF: 285139
* NBN: NBNSYS0000042166
* NCBI: 122832
* NZOR: de46fe81-2bae-47ce-833d-46a6521dc32c
* NZPCN: 7695
* PFI: 1705
* Plant List: kew-2570462
* PLANTS: PLOR6
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:685873-1
* Tropicos: 25300016
* WoI: 220
* WFO: wfo-0000487086

 |
**Astabad** — Naxçıvan şəhərindən 12 km cənub – şərqdə, Araz çayının sahilində yerləşən orta əsr şəhəri. Məşhur Azərbaycan filosof və şairi Fəzlullah Astabadi Nəiminin doğulduğu və yaşadığı şəhər.

Tarixi
------

Şəhərin xarabalığı indiki Təzəkəndin yaxınlığındadır. Astabad şəhərinin adına XIV əsrdən başlayaraq mənbələr və rəsmi sənədlərdə təsadüf edilməkdədir. XVIII – XIX əsrlərdə isə şəhərin adı tədricən unudulmuş, bəzən isə yaxınlığındakı monastırın adı ilə Qızılvəng adlandırılmışdır. 1895-ci ildə Astabadda gildən yüksək hazırlanmış kişi heykəlləri tapılmışdır. 1926-cı ilə qədim qəbirsanlıqdakı arxeoloji qazıntılar zamanı Tunc dövrünə aid nəfis boyalı qablar, silahlar və üzərində insan təsviri olan daş aşkar olunmuşdur.

Orta əsrlərdə Astabad hürufiliyin əsas mərkəzlərindən biri olmuşdur. Tədqiqatçılar həmin hərəkatın banisi və rəhbəri Fəzlullah Nəimi Astabadinin (1339–1394) də bu şəhərdə doğulduğunu və yaşadığını qeyd edirlər. Nəimi doğma şəhərinin şərəfinə "*Astabadi*" təxəllüsünü götürmüşdür.

Şəhər feodal ara müharibələri nəticəsində dağıdılmış və tərk edilmişdir. 1967–1971-ci illərdə Araz su qovşağının tikintisi zamanı bu dəyərli tarixi abidə su altında qalmışdır. Şəhərdə epizodik şəkildə tədqiqatlar aparılmış, ciddi elmi axtarış və qazıntılara cəlb edilməmişdir.

Astabad nekropolu
-----------------

Astabad nekropolu Astabad şəhəri yaxınlığında orta əsrlərə (XII – XVIII əsrlərə) aid qəbirsanlıqdır. Nekropolda müsəlman adəti üzrə dəfn edilmiş skeletlər aşkar olunmuşdur. Bəzi qəbirlərin üzərində sənduqə və daş qoç tipli abidələr olmuşdur. Bu qəbir daşlarının əksərinin üzərində ərəb qrafikası ilə kitabələr saxlanmışdır.

Nekropolda kəşfiyyat xaraketrli tədqiqat aparılmışdır. 1967–1971-ci illərdə Araz su qovşağının tikintisi zamanı Astabad nekropolu da su altında qalmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  АМЕА, Очерки по истории азербайджанской философии, Том 1, Изд.во Академии наук Азербаиджанской ССР, 1966
2. ↑  Naxçıvan abidələri ensiklopediyası, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 28.
3. ↑  Змрд Кули-заде — Хуруфизм и его представители в Азербайджане, "Элм,", 1970, стр. 207
4. ↑  Али Сумбатович Сумбатзаде — Азербайджанцы, этногенез и формирование народа, "Элм", 1990, стр. 216
5. 1 2  "Naxçıvanın su altında qalan abidələri..." Azadlıq qəzeti. 1 noyabr 2013. səh. 14. 2022-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-05.

Həmçinin bax
------------

* Fəzlullah Nəimi

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ⛭Azərbaycanın orta əsr şəhərləri |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Astabad (Azərbaycan)Kiran
Cuğa
Şabran
Kabalaka
Naxçıvan
Bakı
Astabad
Xalxal
Baylakan
Gavurqala
Gəncə
Mahmudabad
Bərdə
Bəcirəvan
Niyazabad 
Şəhriyar
Şamaxı
Bəndovan
Xunan
Şəki
Xanarxı
Parisos
Sudağılan
Amaras
Şəmkir
Kalankat |

 |

 |
Azərbaycan ərazisində tayfalar (e.ə. VI-IV əsrlər)

**Matiyen**, **Matiyene**, **Mantiyen** və ya **Mantiyene** — Güney Azərbaycanın qərbində padşahlıq adı idi. Strabon, Ptolemy, Herodot, Polibi və Böyük Plini də daxil olmaqla qədim tarixçilər Medianın şimal-qərbində yerləşən bir bölgəni təyin etmək üçün Mantiane, Martiane, Matiana, Matiani, Matiene, Martuni kimi adları qeyd etmişlər.

Etimologiyası
-------------

Matiyen adı, 800 il əvvəl Hurri əhalisini idarə edən Mitanni ilə əlaqəli ola bilər. Matiyen adı, Matiyen xalqının şərqində yerləşən qonşu Matianus gölünə (Urmiya gölü) də tətbiq edildi.

Böyük ehtimalla Matiyen sözünün kökü "Mat" və ya "Mati", Maday və Mitan sözləriylə birgədir.

Tarixi
------

Ehtimal ki, Hurro-Urartu dilində danışan Mannalılar, e.ə. VII və VIII əsrlərdə İskit-Kimmerilər tərəfindən tabe edildi. Matiyen, təxminən miladdan əvvəl 609-cu ildə Midiyalılar tərəfindən fəth edildi.

Matiyen, Əhəmənlərin fəthinə qədər Midiya İmperiyasının satrapına çevrildi. Saspirlər və Alaradlar qəbilələri (Urartu qalıqları) ilə birlikdə Əhəmənlər İmperiyasının XVIII satrapyasının bir hissəsi oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Cambridge history of Iran, Volume 2 by William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar-Shater, Peter Avery, pages 256-257 Arxivləşdirilib 2021-11-28 at the Wayback Machine
2. ↑  Archaeology at the north-east Anatolian frontier, I.: an historical geography and a field survey of the Bayburt Province by A. G. Sagona, Claudia Sagona, pages 41-48 Arxivləşdirilib 2022-04-20 at the Wayback Machine
3. ↑  History of the Medes Arxivləşdirilib 2011-05-13 at the Wayback Machine
4. ↑  *Kroll, S.* "Places: 884179 (Matiane)". Pleiades. November 28, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 1, 2019.
5. ↑  *Bromiley, Geoffrey W.* International Standard Bible Encyclopedia: E-J. 785.
**Buthia yarımadası** (*ing.* Boothia Peninsula, əvvəlki adı Buthia Feliks, Busiya Feliks idi) - Kanada arktikasında yerləşən böyük yarımada

Sahəsi 32 300 km². Burada Kanadanın Şimali Amerikanın ən ucqar şimal nöqtəsi sayılan Merçison burnu yerləşir. Şərq tərəfdə Buthia körfəzi yarımadanı Baffin adasından ayırır. Relyefi 500 metrə qədər hündürlüyü olan və sahilyanı düzənliklərlə mühasirəyə alınmış dağlıq yayladan ibarətdir.

Yarımada 1829-cu ildə məşhur qütb tədqiqatçısı Con Ross tərəfindən açılmışdı. O,buranı Atlantik okeandan Sakit okeana şimal-Qərb keçidini axtararkən tapmışdı,və ekspedisiyanın sponsoru olan,Londonda yaşayan Feliks Butt adlı pivəçəkənin şərəfinə yarımadanı adlandırmışdı. Buzda keçirdiyi üç qışlıqdan sonra Ross öz «Victory» gəmisini tərk etməli oldu və piyada qayıtdı. Onun qardaşı oğluda, Ceyms Ross sonra təsdiq etdiki Buthia bir yarımadadı və buranın qərb tərəfində şimal maqnit qütbünün yerləşdiyini müəyyən etdi. Roald Amundsen 1904-cü ildə yarımadanın qərb sahilləri boyunca xizək səyahəti etmişdi. Henri Larsen isə 1940-1942-ci illərdə Şimal-Qərb keçidi vasitəsilə öz uğurlu səyahətləri zamanı, Peysli buxtasında qışlayarkən, xizəklə bütün yarımadası müayinə etmişdir. Burada yalnız bir dənə yaşayış məntəqəsi var — Taloyoak qəsəbəsi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Canadian Encyclopedia. The Boothia Peninsula". 2011-10-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-31.
**Bricmen** — Stokbarger metodu Harvard Universiteti fiziki Persi Uilyam Bricmenin (1882–1961) və Massaçusets texnologiya institutunun fiziki Donald K.Stokbargerin (1895–1952) şərəfinə adlandırılıb. Bu metod özündə monokristal külçələrin yetişdirilməsində istifadə olunan iki fərqli metodu birləşdirir.

Polikristallik material ərimə temperaturundan yüksək temperaturuna qədər qızdırılır və konteynerin aşağı ucundan başlayaraq yavaş soyudulur. Proses şaquli istiqamətlərdə həyata keçirilir və adətən ərintinin qarışdırılması üçün fırlanan tigel (ampula) istifadə olunur.

Çoxralski üsulu ilə bəzi yarımkeçirici kristalların yetişdirilməsi çətin olduğundan bu məqsədlə çox vaxt Bricmen-Stokbarger metodundan istifadə olunur. Bu proses monokristal külçələrin istehsalında çoxeffektiv üsul sayılır

Bricmen texnikası ilə Stokbarger texnikası arasında çox incə fərq var: halbuki, hər iki metodda hərəkət edən tigel və temperatur qradiyenti istifadə edilir, Bricmen metodunda əsasən sobadan çıxışda yaradılan idarə olunmayan qradiyent;Stokbarger texnikasında isə iki əlaqəli peçin yuxarı və aşağı donma nöqtələrinin temperaturlarını ayıran arakəsmə və ya rəfdən istifadə olunur. Bricmen metodunun Stokbarger modifikasiyası ərinti sərhəddində temperatur qradiyentini daha yaxşı idarə etməyə imkan verir.

İstinadlar
----------


1. 1 2  *Hans J. Scheel; Peter Capper; Peter Rudolph.* Crystal Growth Technology: Semiconductors and Dielectrics. John Wiley & Sons. 25 October 2010. 177–178. ISBN 978-3-527-32593-1.
2. ↑  *Bridgman, Percy W.* "Certain Physical Properties of Single Crystals of Tungsten, Antimony, Bismuth, Tellurium, Cadmium, Zinc, and Tin". Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences. 60 (6). 1925: 305–383. doi:10.2307/25130058. JSTOR . 25130058 .
3. ↑  *Stockbarger, Donald C.* "The Production of Large Single Crystals of Lithium Fluoride". Review of Scientific Instruments. 7 (3). 1936: 133–136. Bibcode:1936RScI....7..133S. doi:10.1063/1.1752094. 2023-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-06.
**Matriarxat** və ya **Anaxaqanlıq**  (türk.) ictimai-siyasi məsələlərdə qadınların üstünlük təşkil etdiyi cəmiyyətdir.

Tarixçə
-------

"Kitabi Dədə Qorqud" boylarında tarixdən öncəki çağlarla səsləşən anlayışlardan biri **"ana haqqı"** anlayışıdır. Bu anlayışa görə Ana–Tanrı şərafətli bir varlıqdır, **"Tanrı haqqı"** daşıyıcısıdır. Hüquqi baxımdan toxunulmazdır, bir növ "demonik müdafiə" haqqına malikdir. Böyük bir günah işləmiş olsa belə, bir kimsənin ona qılınc qaldırması yasaqdır:

Ana haqqı Tanrı haqqı degilmişsə
Qara polad uz qılıcım dartaydım
Qafillicə görklü başınq kəsəydim
Alca qanınq yer yüzünə dökəydim (XI boy).
Ana haqqının Tanrı haqqına bərabər tutulması ***anaxaqanlıq (matriarxat)***, yəni Ulu İcma yaşayışı tarixinin qalıntısıdır: Polifem (Dəpəgöz) mövzusunda olduğu kimi, "Kitabi Dədə Qorqud" burada əski Yunan epik abidələri səviyyəsində durmaqdadır. Homer "Odisseya"sı və Esxil "Oresteya"sında da "ana haqqı" anlayışı tam eyni məzmun (semantika) yükü daşımaqdadır. "Odisseya" və "Oresteya" qəhrəmanı Klitemnestra adlı qadın, Troya savaşından dönüb gəlmiş əri Aqamemnonu (savaşda "müttəfiq qoşunlarının" başçısı idi) öldürmüşdü. Çünki başqa bir kişini sevmişdi. Orest isə xəyanətli davranışına görə öz anasını öldürmüş, fəqət özü də ana haqqının qoruyucuları olan erinlər (əfsanəvi intiqam pəriləri) tərəfindən amansızcasına təqib edilmişdi. Çünki ananın öldürülməsi əsatiri Yunan mifologiyasında "əsla bağışlanılmaz" bir cinayət sayılırdı. Keçən yüzildə Bazel Universiteti Roma hüququ tarixi kafedrasının professoru Y. Y. Baxofen bu epik tarixçəni əsas alaraq "Ana haqqı" (Das Mutterrecht) başlığı daşıyan ayrıca bir kitab yazmışdır. Bu araşdırmasında o, "Oresteya"nı ölməkdə olan ana hüququ ilə yaranmaqda olan ata hüququnun faciəli qarşılaşması, anaxaqanlıq (matriarxat) tarixinin gerçək açımı üçün bir açar kimi dəyərləndirmişdir. "Kitabi Dədə Qorqud" "Odisseya" və "Oresteya" ilə bir sırada "Ana haqqı" anlayışını hifz edərək yaşatmaqda olan üç tarixi qaynaqdan biridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Kitabi Dədə Qorqud" Ensiklopediyası - Anaxaqanlıq". 2020-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-17.
2. ↑  Bachofen Y. J. Das Mutterrech’t, Stuttgart, 1861.
3. ↑  Süleyman Əliyarlı. "Dədəm Qorqud" kitabında anaxaqanlığı tarixinin izləri. (Azərbaycan filologiyası məsələləri. II. B. 1984.
4. ↑  Сулейман Алиярлы. Проблемы комплексного историко-филологического исследования (Советская тюркология 1989, N4; yenə onun. Kitab-i Dedem Korqud: tarihi-filoloji araştırma tercübesi. II Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, Belleten 1988, TTK Basım evi, Ankara, 1994.

Həmçinin bax
------------

* Patriarxat
**İnterleykinlər** — sitokininlərin bir qrupu olub,ilk dəfə olaraq ağ qan hüceyrələrində müşahidə edilmişdir.Hal hazırda 20 — yə qədər interleykin növü aşkar edilmişdir.İnterleykinlər immun sisteminin aktivləşdirilmiş hüceyrələri ,xüsusilə də əksər qrup interleykinlər T helper hüceyrələri tərəfindən sintez olunur.

İnterleykin 1
-------------

İki formada mövcuddur.İnterleykin 1 alfa və İnterleykin 1 beta.İnsanlarda dominant forma İL — 1α dır.İnterleykin 1 in əsas produsentləri monositlər və makrofaqlardırlar.Onların bioloji effektləri 4 qrupa bölünür.immunoloji,iltihab,qanyaradıcı və sistemlərarası effektlər.İnterleykin 1 yerli və ümumi iltihabın inkişafında mühüm rol oynayır.İnterleykin 1 endoteliositlərin adgeziya xüsusiyyətlərini yüksəldir,neytrofillərin hərəkətliliyini artırır,bir çox iltihab hüceyrələrinə hemoattraktant kimi təsir göstərir,iltihab sahəsindəki hüceyrələri aktivləşdirir.İnterleykin 1 həmçinin immun,sinir və neyrokrin sistemlərin arasındakı siqnalların ötürülməsində mühüm funksiya yerinə yetirir.

İnterleykin 2
-------------

İnterleykin 2 əsasən T helperlər tərəfindən sintez olunur.İnterleykin 2 nin təsir etdiyi hüceyrələr aktivləşdirilmiş limfositlər və təbii killerlərdir.Belə ki,o ,T limfositlərin bölünməsini,T killerlərin differensiasiyasını ,T helperlərin isə γ interferon sintez etməsini təmin edir.İnterleykin 2 aktivləşdirilmiş B limfositlərin böyümə faktorlarından biri hesab olunur.Onun təsirindən İgM,İgG və İg A sintezi sürətlənir.O təbii killerlərin sitotoksiki aktivliyini yüksəldir.

İnterleykin 3
-------------

İnterleykin 3 1981 cildə T hüceyrələrinin differensiasiya faktoru kimi təsvir olunmuşdur,sonralar isə müəyyənləşdirilmişdir ki,o hemopoezin ilkin mərhələsini stimulyasiya edən polipoetin xassəli sitokindir.T helper hüceyrələri tərəfindən sintez olunurlar.Həmçinin B limfositləri ,mieloid hüceyrələr,sümük iliyinin stromal hüceyrələri və digər hüceyrələr də onları sintez edə bilər.İnterleykin 3 eozinofilləri aktivləşdirir,təbii killerlərin inkişafını isə zəiflədir.

İnterleykin 4
-------------

1981 cildə B limfositlərin böyümə faktoru kimi müəyyən edilmişdir.Əsasən Th-2 lər tərəfindən sintez olunurlar.Onları həmçinin mastositlər və B limfositləri də sintez edirlər.İnterleykin 4 ün əsas hədəf hüceyrəıləri B limfositləridir.O bu hüceyrələrə digər faktorlardan daha tez təsir göstərir.

İnterleykin 5
-------------

Əsasən Th-2 hüceyrələri tərəfindən sintez olunurlar və əsas hədəf hüceyrələri isə B limfositləri və eozinofillərdir.

İnterleykin 6
-------------

İnterleykin 6 immunoloji cavab və ihtihab reaksiyalarının ən aktiv sitokininlərindən biridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Atskuri qalası** (gürcücə: აწყურის ციხე) — Gürcüstanın Samtshe-Cavaxeti bölgəsindəki Borcomi qəsəbəsinə 30 kilometr məsafədə, Kür çayının sağ sahilində yerləşən orta əsrlərə aid qaladır. Qala orta əsrlər boyunca Gürcütanın müdafiəsində mühüm rol oynamış və müxtəlif vaxtlarda müxtəlif dövlətlər tərəfindən hücuma məruz qalmış və ələ keçirilmişdir.

Haqqında
--------

X əsrdə inşa edilmiş Atskuri qalası orta əsrlər boyunca Gürcüstanın müdafiəsində mühüm rol oynamış qala bürcü olmuşdur. 1260-cı illərdə Arqun Ağa rəhbərliyindəki monqol ordusu Gürcüstan kralı VI Davidin monqol dövlətinə qarşı üsyan başladıb sığındığı bu qalanı mühasirəyə almışdır. XIII əsrin sonunda güclü zəlzələ bütün bölgəyə və qalaya böyük ziyan vurmuşdur. Övliya Çələbi XVII əsrin ortalarında qala haqqında bunları yazmışdır:

"Qalaya İsgəndərin uçurumu deyilirdi. Şərəfnaməyə görə, bu struktur Gürcüstanda inşa edilmiş ilk qaladır. böyük İsgəndər tərəfindən ucaldılan qala böyüklüyü, dörd bucaqlı forması və qranit daşalrı il əməşhurdur. Bu dörd künclü antik qala Gürcüstana bağlı Axısqa valiliyinin əsas mərkəzi olmuşdur. Qalanın cənuba baxan böyük qapısı vardır. Qala iki yüz döyüşçüyə ev sahibliyi edə bilirdi. Bölgədə kafedral, bir dövlə, bir hamam və 40-50 aras mağaza olmuşdur. Çox yaxşı üzüm bağları və meyvə baxçalarına da ev sahibliyi etməkdədir. Bölgədə şavşatlılar yaşadığı üçün əhali gürcücə danışırdı."

Qala da daxil olmaqla, onun yerləşdiyi ərazi XVI əsrdə Osmanlı imperiyası tərəfindən ələ keçirilmişdir. XVII və XVIII əsrlərdə yenidən bərpa edilən və hərbi istehkam kimi işlədilən Artskuri qalasınin 1820-ci ildən istifadəsi dayandırılmış və insanlar tərəfindən tərk edilmişdir. Bu tarix Gürcüstanın Rusiyaya tabe olması ilə təxminən eyni vaxta təsadüf edir.

Hal-hazırda xaraba vəziyyətində olan kilsə binası homoloq struktura sahib deyildir, ancaq kompleksin içindəki qayaya oyularaq tikilmiş həbsxanaya getmək üçün hələ də istifadə edilməyə davam edən qədim tunel mövcuddur. Qalanın divarları dağın öz səthinin alcaq qismlərindəki qayalarla birləşdirilərək qorunmuşdur.

Qala Gürcüstan Milli Əhəmiyyətə Sahib Mədəniyyət Abidələri siyahısına əlavə edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

Artskuri kilsəsi

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "აწყური". dzeglebi.com. 21 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "საქართველოს ისტორიული ძეგლები". dzeglebi.com. 21 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  Zakaraya, P. (1983) Pamyatniki Vostochnoi Gruzii. Iskusstvo, Moskva, 376 p. [Zakaraya, P. Monuments of the Eastern Georgia]

Xarici keçidlər
---------------

* Atskuri, Gürcüstanın tarixi abidələri
* Atskuri Fortress, Foto qalereya.
* Information about Atskuri Temple.
**Ərəb dilinin bədəvi dialektləri** (*ərəb.* لهجات بدوية‎) — Ərəb dünyasında həm köçəri, həm də oturaq qruplar arasında yayılmış, tarixən bədəvi qəbilələri ilə əlaqəli ərəb dialektlərinin tipoloji qrupu. Dialektlər qrupu Nəcd və Hicazda yaşamış, X əsrdən indiki dövrə qədər yayılan ərəb tayfalarına əsaslanır. Bədəvi dialektləri regiona və qəbiləyə görə dəyişir, lakin onlar adətən onları hər regiondakı oturaq tipli dialektlərdən fərqləndirən bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir.

Termin qeyri-müəyyən ola bilər, çünki o, köçəri bədəvilərin dialektlərinə, bədəvi mənşəli əhalinin dialektlərinə və ya bədəvi dialektlərinin təsirinə məruz qalmış oturaq dialektlərə aid ola bilər. Odur ki, bədəvi dialektləri arasındakı oxşarlıqlar dil müxtəlifliyini tez bir zamanda ortadan qaldıran sürətli əhali hərəkətləri səbəbindən yaranmış bir-birləri ilə tarixi təmasları ilə bağlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Weninger, Stefan, ed.The Semitic Languages: An International Handbook. 21 December 2011. doi:10.1515/9783110251586. ISBN 978-3-11-018613-0.
2. ↑  *Magidow, Alexander.* "The Old and the New: Considerations in Arabic Historical Dialectology". Languages (ingilis). 6 (4). December 2021: 163. doi:10.3390/languages6040163. ISSN 2226-471X.
İran da, Orta Asiya da təbii halda bitir. Hündürlüyü 5 m-ə qədər olan, saemaşan gövdəli və lifli, boz qabıqlı, qol-budaqlı kol bitkisidir. Budaqcıqları dəstəli, sarımtıl, göyümtül-yaşıl olub, uzundur. Yarpaqlarının 2-4-ü bir yerdədir, xətvarı, ucu sivriləşmişdir, uzunluğu 30 mm-ə, eni isə 1 mm-ə qədərdir, qaidəsində zər pərdəcikli qın əmələ gəlmişdir. Tozcuq sünbüllərinin bir neçəsi bir yerdə olub, yumurtavarıdır. Çiçəkləri ikicinsli və bəzən bircinslidir. Erkək çiçəkləri təkdir və ya 2-4 ədəd olmaqla qısa dəstələrdə yığılmışdır. Dişi çiçəkləri tək və ya təbəqə şəklində 2-3 ədədi bir yerdə yerləşir. Erkəkcik yarpağı ümumi qələmşəkilli bünövrədə yerləşir. Ləpəyarpaqları təkdir, toxumun qabığından çıxır. Meyvəverən sünbülcükləri yumurtaya oxşar olub, bir neçəsi bir yerdə olmaqla, uzun ayaqcıqlar üzərindədir. Meyvələri kürəşəkillidir, uzunluğu təxminən 6 mm-ə çatır, lətlidir, rəngi qırmızımtıl və ya ağ olur. Toxumları qonur, arxa tərəfi qabarıq, 6 mm uzunluqdadır, mayda çiçək açır, iyul-avqust aylarında meyvələri yetişir. Qışda rütubətdən qorunmalıdır. Toxumla çoxaldılır. Tərkibində 2-3% efedrin və psevdoefedrin vardır, efedrin alkaloidi (efedrin) (C10H15NO) almaq üçün istifadə edilir. Efedrin preparatı da adrenalin kimi qan damarlarını daraldır və cərrahiyyə əməliyyatında qankəsici dərman kimi, bronxial astmada, xroniki bronxit xəstəliklərində və qanaxmalarda, morfinlə və skolorominlə zəhərlənmə hallarında zəhərin təsirini aradan qaldırmaq üçün, öskürəyə, ağ ciyər vərəminə qarşı, hərarəti aşağı salan vasitə kimi istifadə edilir. Azərbaycanda Abşeron yarımadasında AMEA-nın Mərkəzi Botanika bağında və Mərdəkan Dendrarisində becərilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
**İnternet-banner** yaxud **Banner reklamı** — veb-səhifədə pulsuz xidmətlər, yaxud əvəz-əvəz ödəniş (PAYMENT IN RETURN) təmin edən üçüncü tərəfin yerləşdirdiyi reklam. Daha çox istifadə olunan veb-saytlar (məsələn, www.weather.com kimi) banner reklamları vasitəsilə dəstəklənir. "Banner" veb-səhifədə məhz belə reklamlar üçün ayrılmış sahədir.

1994-cü ilin oktyabr ayının 27-də dünyanın ilk onlayn kommersiya jurnalı Hotwired öz səhifələrində ilk banner yerləşdirib. Bu gündən 15 il sonra tək ABŞ-da internet-reklamın həcmi 20 milyard dollar dəyərləndirilmişdir.

İlk banner deyəndə "AT&T" telekommunikasiya şirkətinin "Did you ever clicked your mouse right here? You will!" çağırışlı banneri nəzərdə tutulur. Onun təsvir ölçüləri 468 x 60 piksel olub.

Maraqlıdır ki, Şəbəkədə ilk reklam Mosaic Netscape 0.9 – ilk rəsmi brauzerin təqdim olunmasından 12 gün sonra yerləşdirilib. Artıq bu sürəti internet-reklam sahəsinin uğurunun başlanğıcı adlandırmaq olar. Bir vaxtlar internet-reklam sahəsinə yeni bir məkan kimi ilk addımlarını edən şirkətlər onun forması barədə geniş müzakirələr aparıb.

Bəziləri hesab ediblər ki, internet-reklam qrafik formada olmalıdır. Digərləri isə onun mətnli olmasını məqbul sayıblar. Maraqlıdır ki, bir neçə il mətnli reklam bütün sahə üçün ikinci nəfəs olub.

2009-cu ilin birinci yarısında əsasən mətnli elanlardan ibarət axtarış reklamı adlandırılan bu sahədə 5,1 milyard dollar dövr edib. Bannerlərin də daxil olduğu displey reklamının həcmi isə 3,8 milyard dollara bərabərdir. Ancaq tədricən bannerlər "səhnəni tərk edir".

"ComScore" şirkətinin məlumatlarına əsasən, heç olmasa ayda bir dəfə bannerlərə daxil olan ABŞ internet istifadəçilərin ümumi sayda payı 2007-ci ilin iyul ayından 2009-cu ilin mart ayına kimi 32 faizdən 16 faizədək azalıb. Bu zaman ümumi daxilolmaların 85 faizi onların yarısının payına düşür. Bununla yanaşı, bannerləri hələ gələcəkdə geniş inkişaf gözləyir.

"Barclays Capital"ın təqdim etdiyi məlumatlara əsasən, 2013-cü ilə kimi displey reklamına 9 milyard dollar xərclənəcək. Həmin vaxta qədər axtarış reklamının həcmi 17 milyard dollara çatacaq.
Hazırda ən geniş yayılmış banner növü fleş banner(flash banner) sayılır. Flash və ya statik bannerlər hazırlamaq üçün reklam verən şirkətlər adətən vaxt və maliyyə qənaəti üçün bu sahədə ixtisaslaşmış agentliklərə müraciət edirlər

Mənbə
-----

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
* Reklam bazarında milyardlar qazandıran yeni pəncərə Arxivləşdirilib 2009-11-01 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İnternet** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Riyaziyyatda, həqiqi çoxhədlilərin sonsuz ardıcıllığına daxil olan iki müxtəlif çoxhədlinin {\displaystyle L^{2}} fəzasında verilmiş müəyyən skalyar hasilə görə bir-birinə ortoqonal olmasına ortoqonal çoxhədlilərin ardıcıllığı deyilir.

Geniş istifadə olunan ortoqonal çoxhədlilərə misal olaraq, Ermit, Lagerr, Yakobi və onların xüsusi halı olan Gegenbauer, Çebışev və Lejandr çoxhədliləri kimi klassik ortoqonal çoxhədliləri göstərmək olar.

Ortoqonal çoxhədlilər anlayışı, XIX əsrdə P.L. Çebışev tərəfindən kəsilməz kəsrlərin öyrənilməsi nəticəsində elmə daxil edilmiş və daha sonra isə A.A. Markov və T.İ. Stiltyes tərəfindən inkişaf etdirilmişdir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX535339 · BNF: 11938460c · GND: 4172863-4 · LCCN: sh85095794 · Microsoft: 10628310 · NKC: ph708006 · SUDOC: 027315665 |

 |
**Ortonektidlər** (*lat.* Orthonectida) — heyvanlar aləminə aid heyvan tipi.

Ortonektidlərin 2 fəsiləsinin 5 cinsinə daxil olan 30-a yaxın növü məlumdur. Ortonektidlər dəniz onurğasızlarından kirpikli qurdlar, nemertinlər, polixetlər, ofiurlar və s.-lərinin endoparazitləridir. Bunlar kiçik bir qrupu təşkil edən kiçik orqanizmlərdir. Müxtəlif dəniz heyvanlarının bədən boşluğunda və yaxud cinsi vəzilərdə parazitlik edirlər. Orthonectida ayrıcinslidir. Dişi erkək fərdlərin bədəni uzunsovdur və xarici hissə kirpikli epiteldən, daxili hissə isə dişi və erkək cinsi hüceyrələr yığımından ibarətdir. Cinsi fərdlər sahibini tərk edib, suya çıxır və burada da mayalanma baş verir. Mayalanmış dişi fərdlərin daxilində yumurtalardan xırda kirpikli sürfələr inkişaf edir, sonuncular ana orqanizmi tərk edib, fəal sürətdə münasib sahibin bədəninə keçir. Bu zaman sürfənin xarici qat hüceyrələri məhv olur, bunlar daxili hüceyrə yığımları ilə toplanıb kiçik bir plazmodiyə çevrilir. Plazmodinin qidalanması sahibin toxumalarına daxil olan bir çox çıxıntılar vasitəsilə yerinə yetirilir. Plazmodilərdə nüvələrin sayı artır. Nüvələrin əksəriyyəti vegetativ xarakter daşıdır, lakin vəzilərinin ölçüsü artır və onların ətrafında daha möhkəm sitoplazma sahəsi ayrılır. Beləliklə əmələ gəlmiş hüceyrələr bölünməyə başlayır və plazmodida onlar erkəklərə, o birilərdə isə dişilərə çevrilir. Həm dişilərə, həm də erkəklərə başlanğıc verən hüceyrələr partenogenetik yumurtadır. Belə halda ortonektidlərin həyat dövrəsi hetoroqoniyadan, yeni tipik cinsi və partenogenetik nəslin bir-birinə növbələşməsindən ibarətdir. Bəzi müəlliflər qeyri-cinsi yolla cinsi nəslin əmələ gəlməsinə başlanğıc verən qeyr-cinsi, yaxud aqamet hüceyrələr kimi hesab edirlər. Nümayəndələri Rhopalura, Stoecharthrum.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2005.
2. ↑  *Ruggiero M. A. Gordon D. P. Orrell T. M. Bailly N. Bourgoin T. Brusca R. C. Cavalier-Smith T. Guiry M. D. Kirk P. M.* A Higher Level Classification of All Living Organisms (ing.). // *PLOS ONE* / PLOS ONE Editors PLoS, 2015. Vol. 10, Iss. 4. P. e0119248. ISSN 1932-6203 doi:10.1371/JOURNAL.PONE.0119248 PMID:25923521

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131032
* Wikispecies: Orthonectida
* ADW: Orthonectida
* EoL: 8769
* Fossilworks: 67108
* GBIF: 5967456
* iNaturalist: 151836
* IRMNG: 184
* ITIS: 57409
* NCBI: 33209
* NZOR: b8c5c947-08d1-4fdb-b621-6c3f91f27c4f
* WoRMS: 14220

 |
**Kvalyoya** (norv. Kvaløya, Ş.saam. Fálá) — Norveçin şimalında Finnmark fyolkesində (əyalətində) ada. Adanın sahəsi 336 km²-dir.

İnzibati cəhətdən Kvalyoya iki bələdiyyəyə aiddir: adanın şimal-qərb hissəsi Hammerfestə, cənub-qərb hissəsi Kvalsunda aiddir.

Coğrafiya
---------

Ada sıldırım sahilləri ilə xarakterizə olunur. Adanın landşaftı dağlıqdır. Ən yüksək nöqtəsi Svartfyell dağıdır (629 metr).

Əhali
-----

2012-ci ilə görə adanın əhalisi 9850 nəfər olmuşdur. Adanın şimal-qərb hissəsində Hammerfest şəhəri yerləşir — Avropanın ən şimal şəhəri (Honninqsvoqa nəzərə alınmadan, o da bu statusu iddia edir). Adada Fursel, Ryupefyord, Stalluqarqu da daxil olmaqla daha bir neçə yaşayış məntəqəsi var.

Nəqliyyat
---------

Ölkənin üçüncü ən işlək regional hava limanı olan Hammerfest hava limanı burada yerləşir.

Ada materiklə 1977-ci ildə açılmış Kvalsund asma körpüsü ilə birləşir.

Mənbə
-----

* Place names in Norwegian polar areas Arxivləşdirilib 2016-05-06 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Норвегия. Справочная карта. 1:2 500 000. — Изд. четвёртое. — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1977. — 27 800 экз.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qafqaz İstiqlal Komitəsi.

**Qafqaz İstiqlal Komitəsi** — Azərbaycan, Gürcüstan və Şimali Qafqazın istiqlalının bərpası və birləşdirilməsini qarşıya məqsəd qoyan siyasi təşkilat.

Komitənin yaradılması
---------------------

Qafqaz İstiqlal Komitəsi (QİK) 3+1 prinsipi əsasında qurulmuşdu: Üç Qafqaz Respublikası+Polşa dövləti. Polşa Qafqaz respublikalarını təmsil edən mühacir təşkilatlarının fəaliyyətini əlaqələndirir, maliyyə və s. yardımlar göstərirdi.

Komitənin fəaliyyəti
--------------------

QİK-də Azərbaycanı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mir Yaqub Mehdiyev, Gürcüstanı Noy Jordaniya, Akaki Çxenkeli, A.Asatiani, S.Mdivani, dağlıları M.Sunşev və İ.Çumşov təmsil edirdilər. Təşkilat hərbi bölmə və mətbuat şöbəsindən ibarət idi. Operativ işləri M.Mehdiyev, M.Sunşev və İ.Salamodanın daxil olduğu üçlük həyata keçirirdi. Komitə gürcülərin separatçı mövqeyi üzündən çox böyük çətinliklərlə üzləşirdi. Bu səbəbdən onu maliyyələşdirən Polşa hökumətinin təşəbbüsü ilə 1930-cu ilin əvvəllərində Varşavada QİK-in yığıncağı keçirildi. Qızğın mübahisələr şəraitində keçən bu yığıncaqda Polşa və Azərbaycan nümayəndələri gürcülərin Şimaldan — Rusiyadan olan təhlükə ilə yanaşı, cənubdan, yəni Türkiyə tərəfindən də belə bir təhlükənin olması, habelə "pantürkizm" barədə fikirlərini kəskin tənqid etdilər. Qafqazlıların birliyinə mane olan bir çox başqa məsələlərə də aydınlıq gətirildi. Eyni zamanda, komitənin qərargahının İstanbuldan Varşavaya köçürülməsi qərara alındı. Yığıncaqda Qafqazın birliyi ideyasına azərbaycanlıların daha çox səy göstərmələri xüsusi qeyd edildi və QİK-in İstanbulda filialının fəaliyyət göstərməsi barədə qərar qəbul olundu. Qafqazlı mühacirlər erməniləri də komitənin fəaliyyətinə cəlb etməyə çalışırdılar. Ermənilər isə rus mühacirləri ilə birləşərək, onların mətbuatında daim Azərbaycana və Gürcüstana qarşı ərazi iddiaları irəli sürürdülər. Ermənilərin pozuculuq fəaliyyətinə baxmayaraq, mühacirlər Qafqaz birliyi məsələsində daha da irəli gedərək, 1934-cü il iyulun 14-də Brüsseldə "Qafqaz Konfederasiyası Paktı"ın (Misaqını) imzaladılar. QİK Qafqaz Konfederasiyası Paktının məqsədləri barədə bəyannamə yayaraq, "yaxın zamanlarda bir konfrans çağırılacağını və QİK-in istefasını qəbul edəcək olan bu konfransın müştərək bir Qafqaz orqanı yaradacağını" bildirdi.

Mənbə
-----

* Qafqaz İstiqlal Komitəsi (1927) // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 108. ISBN 9952-417-44-4.

Həmçinin bax
------------

* Qafqaz İstiqlal Komitəsi (1952)