recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Yüksəl Səlcuq Türkoğlu** (1971, Kayseri) — müəllim və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Yüksəl Səlcuq Türkoğlu 1971-ci ildə Kayseri ilində anadan olub. İbtidai, orta və lisey təhsilini Kayseridə alıb. 1994-cü ildə Bursa Uludağ Universiteti İqtisadiyyat və İdarəetmə Bölməsindən məzun olub. Kocaeli Universiteti Təhsil Bölməsindən təhsilin idarə edilməsi və təftişin planlaşdırılması üzrə magistr dərəcəsi alıb.

Batmanda və Bursada müəllim olaraq çalışıb. Təhsil və Elm İşçiləri İttifaqının (EĞİTİM SEN) şöbə müdiri və il sədri olub. 2020-2023-cü illərdə İYİ Partiyanın Bursa il sədri vəzifəsində təmsil olunub.

2023-cü ildə İYİ Partiyanın namizədi olaraq Bursa ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM İnsan Hüquqları Araşdırma Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Evli və 4 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *TBMM.* "YÜKSEL SELÇUK TÜRKOĞLU". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
**Xamis Məmmədov** — Universal döyüş üzrə dünya çempionu, MMA və Sambo idman növü üzrə turnirlərin qalibi.

Həyat və fəalliyəti
-------------------

Xamis Məmmədov 1984-cü il iyunun 24-də Sabirabad rayonunda anadan olub. O, Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında təhsil alıb. Daha sonra isə Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyində çalışıb.

Karyerası boyu bir çox beynəlxalq yarışlarda mükafatlar almış Xamis Məmmədov universal döyüş üzrə Avropa üçüncüsü və dünya çempionudur. O, 16 peşəkar döyüşdən yalnız üçündə məğlub olub.

### Maraqlı faktlar

Xamis Məmmədovun 2007-ci ildə döyüş sambosu üzrə açıq Dağıstan çempionatında Həbib Nurmaqomedov üzərindən tam qələbə qazanmışdır.

Xamisin məğlub etdiyi döyüşçü isə Məhəmməd Nurməhəmmədovdur. Cəmi bir neçə saniyəyə Xamis Məhəmmədi yerə sərmişdi. M. Nurməhəmmədov bu döyüşdə Ukraynanı təmsil edib və Ukrayna çempionudur.

### Vəfatı

Məşhur azərbaycanlı idmançı, MMA və Sambo idman növü üzrə turnirlərin qalibi, dünya çempionu Xamis Məmmədov 27 yanvar 2019-cu ildə vəfat edib. Gənclər və İdman Nazirliyi onun bir müddət əvvəl qripə yoluxduğunu və bu xəstəliyin şiddələnməsi səbəbindən öldüyünü açıqlayıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Xamis Məmmədov
2. ↑  "Azərbaycanlı dünya çempionu qripdən dünyasını dəyişdi". 2019-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-28.

Xarici keçidlər
---------------

* Xamis Memmedov (Qaydasiz doyush)
**Mogan** (*türk.* Mogan gölü, yerli adı: *Gölbaşı*) — Ankara şəhərindən 20 km cənubda, Gölbaşı rayonunda yerləşən kiçik göl.

Ümumi məlumat
-------------

Göl səthinin sahəsi 5,61 km², dəniz səviyyəsindən hündürlüyü — 968 metrdir. Uzunluğu — 5,5 km, orta eni — 500 metr, sahil xəttlərinin uzunluğu — 14 km-dir. Mogan gölünün orta dərinliyi — 2,80 metrdir. Ancaq yağışlı mövsümdə bəzən suyun orta dərinliyi 5 metrə çata bilir. Quraqlıq vaxtları maksimal dərinlik 4,5 metr olur. Göl suyunun həcmi — 13 milyon m³-dir. Göl suyu bir az duzludur.

Göl Anadolu yaylasında, Ankara yaxınlığında yerləşir, uzanmış formaya malikdir və göl dağlar və düzənliklərlə əhatə olunmuşdur. İncesu çayı vadisinə toplanan allüvial çöküntüləri çay yatağının dolmasına səbəb olmuş göl formalaşmışdır. Şimal, şərq və cənub-şərq hissəsində gölün sahilləri dik, cənub, qərb və cənub-şərq hissələrində isə düzdür. Gölün dibi düz və çuxursuzdur. Göl dibinin təxminən 80% -i sualtı bitkilərlə örtülmüşdür. Mogan gölü bir çox kiçik çaylarla qidalanır. Bunların arasında ən əhəmiyyətli olanları Başpinar, Yavrucak və Çelovadır.

Gölün yerləşdiyi bölgənin iqlimi kontinentalldır. Yay quraq və isti, qış isə soyuq keçir. Qışda göl suyu donur və sahilə duz toplanır. Göl ərazisinin çox hissəsinin qamışlıqlar, cilliklər tutur. Mogan gölünün cənubunda Çökək və Gölcük bataqlığı yerləşir.

Göldən 3 km şimal-şərqdə Eymir gölü yerləşir. Eymir gölü Morgan gölünün suyu ilə qidalanır və onları kanal birləşdirir. Eymir gölü daxil olmaqla Morgan gölünün ümumi sahəsi 971 km²-dir və vahid ekosistem hesab olunur.

Bir vadidə yerləşən və meşəsiz dağlar ilə əhatə olunan Mogan gölü mikroiqlimin yaranmasına və Ankara iqliminin sabitləşməsinə təsir göstərir. Çöl zonasında yerləşməsinə baxmayaraq, göl mikroorqanizmlərlə zəngindir. Müxtəlif flora və faunaya malikdir. Eyni zamanda Beynəlxalq Qırmızı Kitabda yer alan bir çox quş növü üçün yuva qurma məkanı hesab olunur. Göl xüsusi bir təbii ərazi kimi qorunur və eyni vaxtda 20 mindən çox quş qəbul edə bilir.

İstinadlar
----------

  


1. ↑  Lake Mogan — Conflicts among the stakeholders of Lake Mogan Special Protection Area during the conservation
2. ↑  "T.C. ÇEVRE ve ŞEHİRCİLİK BAKANLIIĞI — Özel Çevre Koruma Bölgeleri". 2013-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-01-14.
3. ↑  Barbaros, F. Çetinkaya, C.P. Harncıoğlu, N. Effects of Human Activities on Water Quality: A Case Study — Mogan and Eymir Basin Arxivləşdirilib 2018-02-19 at the Wayback Machine (ing.)
**Midlsbro Futbol Klubu** — Şimali Yorkşir, İngiltərədə yerləşən professional futbol klubu. Hazırda klub EFL çempionatında, ingilis futbolunun ikinci liqasında çıxış edir. 1876-cı ildə yaradılan 1995-ci ildən etibarən Riverside Stadionunda ev oyunlarını keçirən furbol klubudur. Onlar 1882-dən 1903-cü ilə qədər "Linthorpe Road Torpaqları"nda və 1903-dən 1995-ci ilə qədər isə "Ayresome Parkda" oynadılar.

1992-ci ildə İngiltərə Premyer Liqasının qurucu üzvlərindən biri idi. Klub 1986-cı ildə ciddi maliyyə çətinliyi yaşadıqdan sonra, o zaman idarə heyəti üzvü və sonradan başçı Stiv Gibsonun rəhbərlik etdiyi konsorsium tərəfindən qurtuldu. Klubun əsas rəqibi Sanderlend və Nyukasl Yunayteddir. "Yorkshire" klubunun "Leeds United" klubu ilə də rəqabəti var.

Midlsbro 2004-cü ildə Klubun ilk və yeganə böyük kubokunu qazandı. 2006-cı ildə UEFA Kuboku Finalına çıxdılar, ancaq İspan klubu Sevilya tərəfindən məğlub edildi.

Uğurları
--------

### Liqa

* **İkinci divizion**

Çempiyon: 1926–27, 1928–29, 1973–74, 1994–95 İkincilik: 1901–02, 1991–92, 1997–98
* **Üçüncü divizion**:

İkincilik: 1966–67, 1986–87
* **Şimal Liqası**:

Çempiyon: 1893–94, 1894–95, 1896–97 İkincilik: 1890–91, 1891–92, 1897–98
#### Kubok yarışları

* **EFL Kuboku**

Çempiyon: 2003–04
İkincilik: 1996–97, 1997–98
* **FA Cup**

İkincilik 1996–97
* **FA Həvəsləndirmə Kuboku**

Çempiyonː 1894–95, 1897–98

### Beynəlxalq Kuboklar

* **UEFA Avropa Liqası**

İkincilikː 2005–06

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-27.
**Henrix Mxitaryan** (*erm.* Հենրիխ Մխիթարյան; 21 yanvar 1989[…], İrəvan) - İngiltərənin Arsenal klubunun və Ermənistan milli futbol komandasının futbolçusu.

Həyatı
------

Henrix Mxitaryan 21 yanvar 1989-cu il tarixində Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərində doğulub. 1980-ci illərdə Ermənistanın "Ararat" futbol klubunun hücumçularından biri olmuş Mxitaryanın atası Hamlet Mxitaryan 33 yaşında beyin xərçəngi nəticəsində dünyasını dəyişib.

Karyerası
---------

Henrix Mxitaryan karyerasına 2006-cı ildə Ermənistanın Pünik klubunda başlayıb. Henrix sonralar Ukrayna ,Almaniya və İngiltərənin müxtəlif klublarında çıxış edib və 2018-ci ildə Arsenala transfer olunub .

Uğurları
--------

2012-ci ildə Ukrayna Premyer Liqasında ən yaxşı futbolçu seçilmişdir. Bundan başqa, 2009, 2011 və 2012-ci illərdə Ermənistanda ilin futbolçusu seçilmişdir.

Özəl həyatı
-----------

Henrix Mxitaryan 2019-cu ilin iyun ayında tütün biznesi ilə məşğul olan iri erməni sahibkarın qızı Betti Vardanyanla evlənib. Erməni futbolçunun toyu Venesiyada baş tutub.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Henrikh Mkhitaryan // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Henrikh Mkhitaryan // FBref.com (çd.).
3. ↑  "Mxitaryan erməni biznesmenin qızı ilə evlənib - VİDEO". 2019-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-29.
Külək
-----

Atmosfer təzyiqinin paylanmasından asılı olaraq hava həmişə üfiqi istiqamətdə yer dəyişir. Havanın üfiqi istiqamətdə belə yer dəyişməsinə külək deyilir. Külək həmişə yüksək təzyiq sahəsindən alçaq təzyiq sahəsinə doğru əsir.

Küləyin sürəti
--------------

Küləyin sürəti və istiqaməti daima dəyişir. Yer səthində küləyin orta sürəti 5–10m/san olub, bəzən isə güclü atmosfer tufanları zamanı 50m/san.-yə çatır. Atmosferin yuxarı təbəqələrində şırnaq axınlarında küləyin sürəti daima 100 m/san bərabər olur. Küləyin sürəti m/san, km/saat və düyümlərlə ifadə olunur. Metr saniyədən düyümlərə keçmək üçün m/san-ni 2-yə vurmaq lazımdır. Bundan başqa küləyin sürətini ballarla (Bofort şkalası) ifadə etmək olar. Mümkün ola bilən küləyin sürətləri 12 balla ifadə edilir. Bu şkalaya görə küləyin sürəti müxtəlif effektlərlə əlaqələndirilir. Məs; dənizin
dalğalanması, budaqların yırğalanması, borulardan tüstünün çıxması və s. Bofort şkalasında sıfır — ştilə, 4 bal külək Bofort şkalasında mülayim adlanıb 5–7 m/san; 7 bal güclü külək olub 12–15 m/ san, 9 bal isə fırtına olub 18–21 m/san, nəhayət 12 bal tufan olub 29 m/san güclü küləyə uyğun gəlir.
Küləyin sürətini orta və ani sürət olmaqla iki yerə bölürlər. Ani sürət çox böyük tərəddüdə malik olub, orta sürətdən xeyli fərqlənə bilər. Yer səthində ən çoxu 4–8 m/san. Küləklər müşahidə edilir. Lakin hər halda tufan və fırtınalar zamanı sürət 30 m/san, hətta 60 m/san ola bilər.

Həmçinin bax
------------

* Külək
* Küləyin istiqaməti

Xarici keçidlər
---------------

Küləyin gücü Arxivləşdirilib 2016-12-26 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Q. Gül "Meteorologiya və iqlimşünaslıq"
**İnternet botu** və ya qısaca **bot** — İnternet üzərindən avtomatlaşdırılmış tapşırıqları (skriptləri) icra edən proqram təminatı. İnternet botu müştəri-server modelində müştəri rolunu oynayır, halbuki server rolunu adətən veb-serverlər oynayır. İnternet botları sadə və təkrarlanan tapşırıqları bir insanın edə biləcəyindən daha sürətli yerinə yetirməyə qadirdir. Botların ən geniş istifadəsi veb axtarış, yəni avtomatlaşdırılmış skriptin veb-serverlərdən məlumatı götürməsi, təhlil etməsi üçündür. Ümumi veb trafikin yarısından çoxu botlar tərəfindən yaradılır.

Veb serverlərinin botları məhdudlaşdırmaq cəhdləri fərqlidir. Bəzi serverlərdə həmin serverdə bot davranışını tənzimləyən qaydaları ehtiva edən `robots.txt` faylı var. Qaydalara əməl etməyən istənilən botun veb-sayta girişi qadağan edilə bilər. Göndərilən mətn faylında əlaqəli proqram/tətbiq yoxdursa, qaydalara riayət etmək tamamilə könüllüdür. Çünki qaydaları tətbiq etmək və ya botun yaradıcısı və ya icraçısının robots.txt faylını oxumasını və ya onu tanımasını təmin etmək üçün heç bir yol olmayacaq. Axtarış botları adətən yaxşı niyyətli olur. Digərləri isə məsələn siyasi kampaniyalara zərərli hücumlar etmək üçün istifadə olunur.

Mesajlaşma botları
------------------

Bəzi botlar ani mesajlaşma, Internet Relay Chat (IRC) və ya Facebook və Twitter botları kimi digər veb-interfeyslər vasitəsilə İnternet əsaslı xidmətlərin istifadəçiləri ilə əlaqə qura bilir. Bu çat-botlar insanlara sadə ingilis dilində suallar verməyə və sonra cavab hazırlamağa imkan verə bilər. Bu cür botlar adətən hava proqnozu, poçt indeksi məlumatları, yarışdakı hesab, valyuta və ya digər vahid konvertasiyaları və s. barədə sualları cavablandıra bilir. Digər botlar — AOL Instant Messenger və MSN Messenger-dəki SmarterChild isə əyləncə məqsədilə istifadə olunur.

IRC botunun əlavə rolları söhbət kanalında qulaq asmaq və iştirakçıların söylədiyi müəyyən ifadələri şərh etmək (obrazların tanınması əsasında) ola bilər. Bu bəzən yeni istifadəçilər üçün yardımçı kimi və ya yazılan təhqirləri senzura etmək üçün istifadə olunur.

Həmçinin bax
------------

* Agent əsaslı model
* Botnet
* Çatbot
* IRC bot
* Ölü internet nəzəriyyəsi
* Facebook Messenger
* Onlayn alqoritm
* Sosial bot
* Proqram agenti
* Proqram botu
* Spambot
* Twitter bot
* UBot Studio
* Votebot
* Rusiyanın veb-briqadaları
* Vikipediya:Botlar

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dunham, Ken; Melnick, Jim.* Malicious Bots: An outside look of the Internet. CRC Press. 2009. ISBN 978-1420069068.
2. 1 2  *Zeifman, Igal.* "Bot Traffic Report 2016". Incapsula. 24 January 2017. 1 July 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 February 2017.
3. ↑  "What is a bot: types and functions". IONOS Digitalguide (ingilis). 16 November 2021. 2022-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-28.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Təbriz (dəqiqləşdirmə).
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sevinc (dəqiqləşdirmə).

**"Təbriz" kinoteatrı** — Azərbaycanın Bakı şəhərində fəaliyyət göstərmiş kinoteatr.

Tarixi
------

Kinoteatr 1970–72-ci illərdə tikilib. Əvvəlcə 1970-ci illərdən başlayaraq "Sevinc", 1990-cı illərdən sonra "Təbriz" adı ilə fəaliyyət göstərən kinoteatrın ərazisi 2000-ci ildə özəlləşdirilib. 2000-ci illərdə kinoteatrın binası baxımsız qalıb. Kinoteatrın binası çayxana, bilyard və kompüter oyunları zalları kimi fəaliyyət göstərib.

2020-ci ildə sökülərək yerində alış-veriş mərkəzi tikintisinə başlanmışdır. Alış-veriş mərkəzinin "Sevinc" adını daşıyacağı açıqlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  ""Sevinc"in sevincsiz günləri – Bakının daha bir xatirəsi tarixə qovuşur". sputnik.az. sputnik.az. 2020-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 mart 2020.
2. ↑  "Bakı kinoteatr erasının sonunda?". www.azadliq.org. www.azadliq.org. 2021-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 mart 2020.
**Kiniçi Aray** (荒井欣一, *Aray Kiniçi*?, {{DVTY}} şablonu boşdur ) – Yaponiya ufoloqu. O, Yaponiyada UNO araşdırmalarının qabaqcılı olmuşdur.

Həyatı və karyerası
-------------------

Aray 1923-cü ildə Tokioda doğulmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi illərində Yaponiya Hava Qüvvələrində radarla işləmişdir. Havanın vəziyyəti, astronomiya müşahidələri və hava qurğularına böyük marağı olmuşdur. Müharibədən sonra Maliyyə Nazirliyində işləmiş, daha sonra Tokionun Şinaqava bölgəsində kitab evi açaraq maraq dairəsinə aid kitablar oxumağa başlamışdır. Bu zaman 1954-cü ildə Corc Adamski tərəfindən nəşr olunmuş "Uçan boşqablar endi" kitabının yaponca tərcüməsi ilə tanış olmuşdur. Adamski kitabında uçan boşqabın göyərtəsinə qalxdığını və Veneradan olan yadplanetlilərlə söhbət etdiyini iddia edirdi. Aray dərhal UNO-larla maraqlanmağa başlamışdır. UNO-lar haqqında müşahidə hallarının və hekayələrin artdığını görən Aray 1955-ci ildə Yaponiya Uçan Boşqab Tədqiqat Assosiasiyasını qurmuşdur.

Arayın ən böyük məqsədi dünyada qlobal sülhün əldə olunmasını və bəşəriyyətin gələcəyinin təhlükəsizliyini təmin etmək idi. O, ABŞ ilə SSRİ arasında qlobal müharibənin başlamasından narahat idi. Aray 1978-ci ildə *"UFO to Uchu"* jurnalına verdiyi müsahibədə bildirmişdir: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Əgər biz Yeri üçüncü tərəf kimi müşahidə edən UNO-ların varlığını öyrənsək, bu, müharibəni dayandırmazmı? | "|

Araş Şinaqavada yerləşən şirkət binasında UNO kitabxanası yaratmışdır. Kitabxanada UNO-lar haqqında tapdığı materialları toplamışdır. 2002-ci ilin aprelindəki ölümündən qısa müddət öncə kitabxanasındakı materialların çoxunu Fukuşima prefekturasında yerləşən İino UNO Muzeyinə bağlamışdır. Muzeyin 1993-2010-cu illərdəki direktoru Kinoşita Tsuqio ilə dost olmuşdur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Belçika mədəniyyəti** — Belçika ərazisində dünyanın mədəniyyət xəzinəsinə daxil olmuş mədəni irs.
Belçikanın ərazisində qədim kelt və qədim Romaya aid olan incəsənət abidələri mövcud olmuşdur. Ayrı-ayrı feodallıqlara parçalanmış Belçikanın şəhərləri Orta əsrlərdə sürətlə inkişaf etmiş və Avropanın mədəni mərkəzlərindən biri olmuşdur. Belçikanın Turn, Brügge, Gent, Brüssel, Antverpen və Mehelen şəhərlərində XI–XII əsrlərdə roman üslubunda, XIII–XIV əsrlərdə qot üslubunda çox əzəmətli kilsələr tikilmişdir. XIV-XV əsrlərdə Niderland mədəniyyətinin təsiri altında vahid flamand rəssamlıq məktəbi yaranmışdır və bu məktəbin yaradıcısı Yan Van Deyk idi. İntibah dövrü flamand rəssamlığının ən görkəmli nümayəndələri isə P. Bregel (Böyük) və P. Bregel (Kiçik) olmuşdur. XVII əsrdə Flandriyada T. Rombouts, A. Yansens, F. Sneyders, Y. Feyt, Y. İordans, K. Yeqer, L.van Uden, K.de Vos, D. Tenirs və K. Heysmans kimi məşhur rəssamlar olmuşdur. Bütün bunlarla yanaşı Qərbi Avropa rəssamlığının ən görkəmli nümayəndələrindən olan P. P. Rubens və A.van Deyk məhz bu dövr flamand rəssamlıq məktəbinin içərisindən çıxmışdır. XVIII əsrdə flamand ədəbiyyatı elə də inkişaf etməsə də, memarlıq, rəssamlıq və digər incəsənət sahələri xeyli irəli getmişdir.

Belçikada yaşayan flamandlar da bir sıra başqa Avropa xalqları kimi azad yaşamaq, müstəqil olmaq arzusu ilə yaşayırdılar. Onlar ilk növbədə katolik dininin buxovlarından yaxa qurtarmağa çalışır, bundan sonra isə uzun əsrlər boyu onların üzərində ağalıq edən ispan, fransız, alman və ingilis ağalığından azad olmağa can atırdılar.

| ⛭Avropa mədəniyyəti |
| --- |
| Suveren dövlətlər | 
* Albaniya
* Almaniya
* Andorra
* Avstriya
* Azərbaycan
* Belarus
* Belçika
* Birləşmiş Krallıq
* Bolqarıstan
* Bosniya və Herseqovina
* Çexiya
* Danimarka
* Ermənistan
* Estoniya
* Finlandiya
* Fransa
* Gürcüstan
* Xorvatiya
* İrlandiya
* İslandiya
* İspaniya
* İsveç
* İsveçrə
* İtaliya
* Kipr
* Latviya
* Lixtenştyen
* Litva
* Lüksemburq
* Macarıstan
* Malta
* Moldova
* Monako
* Monteneqro
* Niderland
* Norveç
* Polşa
* Portuqaliya
* Rumıniya
* Rusiya
* San-Marino
* Serbiya
* Slovakiya
* Sloveniya
* Şimali Makedoniya
* Türkiyə
* Ukrayna
* Vatikan
* Yunanıstan

 |
| Tanınmayan və ya  qismən tanınan dövlətlər | 
* Abxaziya
* Cənubi Osetiya
* Dağlıq Qarabağ
* Dnestryanı
* Kosovo
* Şimali Kipr

 |
| Asılı ərazilər | 
* Aland adaları
* Cersi
* Cəbəllüttariq
* Farer adaları
* Qernzi
* Men adası
* Şpitsbergen

 |

| ⛭Belçika mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Belçika"**
 | Belçika |
|  |
| --- |
| 
Çin tarixi  |
| Çin tarixiÇin tarixi |
| **Mədəniyyət** • **Din** • **Fəlsəfə** • **Mifologiyası** |
| Dao • Daosizm • Leqizm • Tao Te Çinq • Konfutsiçilik • Kon Fu Dzı • Lao-tszı • Moizm • Mo-tszı • İn və Yan • Li • 36 stratagem • Citkundo • Kunq-fu • Tay çi çuan  • Uşu • Vin Çun • Dim Mak • Şaolin |
| **Üç hökmdar və beş imperator** |
| **Sya sülaləsi** |
|  **Şan sülaləsi**  |
| **Çjou sülaləsi** | **Qərbi Çjou** |
| **Şərqi Çjou** | Yaz-Payız |
| Döyüşən çarlıqlar |
|  **Sin sülaləsi**  |
| **Çu sülaləsi** — qarışıq dövr |
|  **Han sülaləsi** | Qərbi Han |
| Sin sülaləsi, Van Man |
| Şərqi Han |
|  **Üç çarlıq** |  Vey | Şu | U |
| **Çzin** | Qərbi Çzin |
| 16 barbar | Şərqi Çzin |
|  **Cənub və Şimal sülalələri**  |
|  **Suy sülaləsi**  |
|  **Tan sülaləsi**  |
| **Liao** | Beş sülalə və on çarlıq |
| Şimali Sun | **Sun imperiyası**
 |
| **Çzin** | **Qərbi Sya** | Cənubi Sun |
| **Yuan sülaləsi** |
| **Min sülaləsi** |
| **Tsin sülaləsi**  |
| **Çin Respublikası**  |
| **Çin Xalq Respublikası** | **Çin Respublikası** |
|  |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

Cənubi Sun (1127-1279-cu illər). Çjurçjenlərin təzyiqi altında Sun hökuməti başda imperatorun oğullarından biri olmaqla Yantszının deltasında yerləşən Xançjou şəhərinə qaçmağa məcbur oldu və sülalə Cənubi Sun kimi tanındı.

Cənubi Sun mədəni, iqtisadi və texnoloji baxımdan Çinin ən parlaq dövrlərindən biri oldu. Ənənvi quru ticarət yollarından əli kəsilmiş tacirlər okean marşrutlarından istifadə etməyə başladılar. Okean və sahilboyu ticarəti Kantona, Xançjou və Tsyuançjou kimi iri limanlarda cəmlənmişdi, onlar qabaqcıl xarici ticarət təşkilatlarına malik idilər. Ticarət bumu ilə birlikdə intensiv urbanizasiya prosesi baş verirdi. Sunun cənub paytaxtı Xançjou 2 milyondan artıq əhaliyə malik idi.

Sun dövründə tez yetişən düyünün meydana çıxması cənubda il ərzində iki yaxud üç toxum məhsulu becərməyə imkan verdi. Düyünün artan istehsalı ilk dəfə olaraq 100 milyonu keçmiş əhalini saxlamağa kömək etirdi. Əhalinin böyük hissəsi savadlı idi. Bu dövrdə ədəbiyyat, fəlsəfə və tarix inkişaf edirdi. İncəsənət sahəsində Sun şirəli çini qablar və gözəl peyzaj rəsmləri ilə böyük nailiyyətlər əldə etmişdi.

|  |
| --- |
| left|thumb|300px|1142-ci ildə Cənubi Sun |

İstinadlar
----------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qınıq.

**Qınıq boyu** — Səlcuqlu sülaləsinin mənsub olduğu Oğuz boyu. Oğuz Xaqan Dastanına görə Oğuz türklərinin 24 boyundan biri. Üçoqlar boylarındandır.

Tarixi
------

Qanıq : "Hər yerdə sayqın" anlamındadır. Böyük Anadolu Səlcuqlu devlətləri, Orta Toroslardakı üçoxlu Türkmənlər , Hələb, Ankara, Aydındakı Kınıq oymaqları bu boydandır.

Mahmud Qaşqarlı "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərində yazır:

" ***ٱغُز** Oğuz: Bir Türk boyudur. Oğuzlar Türkməndirlər. Bunlar iyirmi iki bölüksür; her bölüiün ayrı bir bəlgəsi və heyvanlarına vurulan bir əlaməti (damğası) var. Bir-birlərini bu bəlgələrlə tanıyırlar. Birincisi və başları: "**قنق** Qınıq"lardır. Zamanımızın xaqanları bunlardandır. Heyvanlarına vurduqları işarət budur: 25 px ......*" şəklində tanıtdırdığı bir Oğuz boyudur.

Qınıqlar, Səlcuqluların quruluşunda və Anadolunun fəthində böyük rol oynadılar. XIII yüzildə bir kütlə halında Suriyada olan Türkmən qrupu arasında Qınıqlar da vardı. Digər boylarla birlikdə Qınıqlar da Məmlüklərin yanında yer alaraq Çuxurovanın (Anadoluda bölgə) fəthinə qatıldılar. Çuxurovada, Ceyhan çayından Gavur Dağına qədər uzanan bölgədə və bugünkü Osmaniyyə qəzası ilə Ceyhan qəzasının bir qisim torpaqlarını içinə alan bölgədə yurd tutdular.

XIV əsrin son yarısında Məmlüklərlə araları soyudu. 1378-də üzərlərinə gələn Məmlük ordusunu digər Üç oxlu türkmənlərlə bərabər məğlub etdilər. Fəqət, Məmlüklər Üç ox boyları arasına təfriqə saldılar. 1383-də Qınıqlar, Yüreğirlərə hücum etdi. Daha sonra Qazi Burhanəddinin ölkəsində qarışıqlıq yaratdılar. Bu hadisələrdən sonra Qınıqların adı siyasi səhnədə görünməz oldu.

Qınıqlar Osmanlı fəthinin ilk illərində torpağa bağlandılar. XIX yüzilə qədər Çuxurovada Qınıq adını daşıyan bir qəza vardı. Ehtimal ki, Türkiyədə olan bugünkü Toprakkale, qədim Qınıq Qalası olmuşdur. Qalanın quzey doğusunda yer alan qəsəbədə 1522-ci ildə iki məhəllə, 1547-ci ildə beş məhəllə vardı. Bundan başqa, qəzaya 75 kənd və qışlaq bağlı idi. XVI əsrdə Hələbdə, Ankarada və Aydında Qınıq boyuna mənsub icmalar yaşadığı bilinməkdədir. Qınıq qəsəbəsi və kəndləri XVII əsrdə xaraba qaldı. Lakin həmin əsrdə Sivasda bir Qınıq icmasının mövcudiyyəti görülməkdədir. Bu gün Anadoluda Qınıq adını daşıyan bir çox kənd və qəsəbə mövcuddur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-160-405-2, Cilt I, sayfa 55.

Həmçinin bax
------------

* Oğuz türkləri
* Səlcuqlular sülaləsi
* Səlcuqlar

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Etnik qrup** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |

* Kafesoğlu, İbrahim. *Türk Milli Kültürü*. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1977. *sayfa 134*
100 qram keçi ətinin qida dəyəri: 
* Zülallar – 39,1 qr.
* Yağlar – 28,6 qr.
* Su – 5 qr.
* Kalori – 216 kKal.

**Keçi əti** (*ing.* Goat meat) — Dünyada ən çox istifadə edilən ət növlərindən biri. Ondan hazırlanan yeməklər çox məşhurdur. Keçinin süddündən, dərisindən və tükündən gündəlik sənayedə insanlar tərəfindən istifadə edilməkdədir. Keçi ətinin xüsusi qoxusu olur ki, bu da onun tərinin və sidiyinin qoxusunun təbii olaraq ətə hopmasından irəli gəlir. Ətə iyin hopmaması üçün bəzən onun dərisini soyarkən əlcək geyinir və sonra əlcəyi çıxardıb əti doğrayırlar. Bu ətə qoxunun hopmasının qarşısını alır.

Çiy keçi əti.
Keçi ətinin vitamin və faydalı maddələrlə zəngin olduğu qədim zamanlardan məlumdur. Bəzi xəstəliklər zamanı hətta həkimlər keçi əti yeməyi məsləhət görürlər. Keçi ətinin tərkibində olan makro və mikroelementlər bir çox xəstəliklərin sağalmasını sürətləndirir.

Keçi ətinin tərkibi amin turşular, orqanizm üçün vacib olan vitaminlər (tiamin, retinol, riboflavin və s.) və mikroelementlərlə zəngindir. Keçi ətinin tərkibində insan orqanizmi üçün vacib sayılan yağ turşuları var. Tərkibində parazitlər olan keçi əti ən faydalı ətlərdən sayılmır. Dietoloqlar ateresklerozdan, ürək xəstəliklərindən və immunitet zəifliyindən əziyyət çəkən yaşlı insanlara keçi əti yeməyi məsləhət bilirlər.

Keçi əti orqanizm üçün ən yaxşı müalicəvi ət hesab edilir. Onda olan yağın miqdarı qoyun və donuz ətində olan yağın miqdarından çox azdır. Keçi ətində xolesterolun miqdarı çox azdır. Bu səbəbdən də o dietik ət hesab edilir. Ən dadlı keçi əti isə yaxşı qidalandırılmış və 1,5 aydan çox yaşı olan keçinin əti sayılır. Ətinin dadlı və keyfiyyətli olması üçün isə keçi südü və təbii qidalarla bəslənməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Should You Market Chevon, Cabrito or Goat Meat?" (PDF). The Florida Agricultural Market Research Center, Florida Universiteti. 2009-04-24 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
2. ↑  "Whose goat is it anyway?". Hindustan Times. 11 February 2012. 25 December 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 May 2015.
3. ↑  "Mutton/Goat meat dishes". Indian Food. 25 December 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 May 2015.

Həmçinin bax
------------

* Donuz əti
**Səid Nəfisi** (*fars.* سعید نفیسی‎, 8 iyun 1895, Tehran — 13 noyabr 1966, Tehran) — İran ədəbiyyatşünası, yazıçı, tarixçi, ictimai xadim. Tehran universitetinin profesoru (1934), İran Ədəbiyyat və Dil Akademiyasının üzvü (1935).

Həyatı
------

İranın müasir ictimai-siyasi tarixinə, İran, Orta Asiya, Hindistan, rus və Qərbi Avropa ədəbiyyatına dair tədqiqatların, bədii əsərlərin müəllifidir. Babək və Nizami Gəncəvi haqqında tədqiqatları var, 3 dəfə Bakıda olmuş, Ə. Firdovsinin "Şahnamə" poemasının 1000 illiyi şənliklərində (1934), M. F. Axundovun anadan olmasının 150 illik yubileyində (1962) iştirak etmişdir. "Xəzərin o tayına səfərlərim" adlı yol qeydlərində Üzeyir Hacıbəyovla görüşləri haqqında məhəbbətlə söhbət açmışdır. Bəstəkarın Firdovsiyə ithaf olunmuş kantatasını sevə-sevə dinləyən Səid Nəfisi bu əsəri çox yüksək qiymətləndirərək yazmışdır: *"...Bakıya gəlməzdən əvvəl də Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovun adını eşitmişdim. Onun "Əsli və Kərəm", "Arşın mal alan", "Məşədi İbad" və qeyri əsərləri fars dilinə tərcümə edilmiş və İranda oynanmışdır. Onun musiqi parçaları İran gənclərinin dilinin əzbəridir. ...Cürətlə deyə bilərəm ki, Azərbaycan musiqi cəhətdən Şərqin İtaliyasıdır. Üzeyir Hacıbəyovun Firdovsiyə ithaf edilmiş notları, musiqisi diqqətə layiqdir".*

Homer, Aleksandr Puşkin, Onore de Balzak və başqa yazıçılardan tərcümələr edən, bir də "Fransızca-farsca lüğət" (*Fərhəng-i Ferense be Farsi*, 1925-30, 2 cild) hazırlayan Nəfisinin tarixi romanları arasında "Ferengiz" (1932), "Sitaregan-i Siyah" (1937; Qara ulduzlar), "Mah-i Nahşeb" (1955; Nahşəb ayı) əsərləri məşhurdur. "Qabusnamə"nin ən güvənilir yayımını aparan Nəfisinin ayrıca fars dili və ədəbiyatı üzərinə bir çox incələmə və araşdırması da var.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
3. ↑  Library of Congress. Nafīsī, Saʻīd, 1895-1966
4. ↑  НАФИСИ́, Саид

Ədəbiyyat
---------

* Гиунашвили Л. С. Саид Нафиси. — В кн.: Труды Тбилисского государственного университета. — Серия востоковедения. — Т. 91, вып. 2. — 1960.
* Комиссаров Д. С. Очерки современной персидской прозы. — М. 1960.
* Комиссаров Д. С. С. Нафиси — выдающийся учёный и писатель современного Ирана // Народы Азии и Африки. 1962, № 2.
* Гиунашвили Л. С. Художественная проза С. Нафиси. — Тбилиси, 1966.

Xarici keçidlər
---------------

* Səid Nəfisi: Azərbaycan qəhrəmanı Babək Xürrəmdin əsərinin müəllifi
* Нафиси // Советская историческая энциклопедия
* НАФИСИ́ // Краткая литературная энциклопедия
**Bəhruz Musa oğlu Abdullayev** (17 dekabr 1935, Qazax) — Azərbaycan tarixçisi, əməkdar müəllim, tarix elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müdiri, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Müdafiə Şurasının üzvü. Tərəqqi medallı, "Qabaqcıl təhsil işçisi", "Azərbaycan əməkdar müəllimi" dövlət mükafatları almış, bir çox fəxri fərman və təşəkkürlərə layiq görülmüşdür.

Həyatı
------

Bəhruz Abdullayev 17 dekabr 1935-ci ildə Qazax rayonunun Qaymaqlı kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi kənddə bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinə daxil olmuşdur. 1959-cu ildə Universiteti bitirdikdən sonra Elmlər Akademiyasının Tarix institutunda elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
---------------------------

Azərbaycan Politexnik İnstitutunda pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, sonralar pedaqoji fəaliyyətini Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir. 1965-ci ildə tarix elmləri namizədi alımlik dərəcəsi almış və uzun müddət Azərbaycanın alı məktəblərində ictimai-siyasi fənlərdən mühazirələr oxumuşdur. 1985-ci ildə tarix elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır.

Azərbaycan Politexnik İnstitutunda pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, sonralar pedaqoji fəaliyyətini Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda davam etdirmişdir. 1965-ci ildə tarix elmləri namizədi alımlik dərəcəsi almış və uzun müddət Azərbaycanın alı məktəblərində ictimai-siyasi fənlərdən mühazirələr oxumuşdur. 1985-ci ildə tarix elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında Müdafiə Şurasının üzvüdür. 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə Əməkdar müəllim fəxri adına layiq görülmüş, Tərəqqi medalı ilə təltif olunmuşdur. Hazırda Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin "Beynəlxalq münasibətlər" kafedrasının müdiridir.

100-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 3 monoqrafiyanın, 5 elmi-kütləvi kitabın, çoxsaylı dərslik, dərs vəsaiti və metodik göstərişlərin müəllifidir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 26 sentyabr 2011-ci il tarixli Sərəncamı ilə Bəhruz Abdullayev "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir..

Mənbə
-----

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 26 sentyabr 2011-ci il tarixli Sərəncamı". 2021-05-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-27.
**Mir Hüseyn Xan Talışinski** — poruçik.
Mir Mustafa xanın 3-cü oğlu Mir Hüseyn Xandır. Atası Mir Mustafa Xanın əmlak bölgüsündə Astaranın bir kəndi, Lənkəranın bir necə kəndi və Miyonku kəndi ona çatmışdı. Qardaşı Mir Həsən Xanın silahdaşı olduğu üçün təqiblərdən 1826-cı ildə İrana keçmiş və eyni ilə böyük qardaşı Mir Məmməd Xanın əmlakı kimi, onun da əmlakı ruslar tərəfindən müsadirə edildi. 1829-cu ildə vətəni Talışa qayıtdı və 1833-cü ilin sentyabrın 7-də onun da əmlakı ona qaytarıldı. 1834-cü ildə ona ruslar tərfindən Poruççik rütbəsi verilir. Mir Hüseyn Xanın 4 həyat yoldaşı olur. Həyat yoldaşlarından birincisinin adı məlum deyil, ikincisi Bababəyim xanım (1801-?), üçüncüsü Xanımqız xanım (1811-?), dördüncüsü isə Ceyran Nisə xanımdır (1811-?). Birinci yoldaşından 4 övladı olmuşdur: Mir Həşim Xan (1810-?), Cəfərqulu Xan (1821-?) Mələk xanım (1816-?) və Saray xanim (1813-?).

İkinci yoldaşı Bababəyim xanımdan da dörd övladı olmuşdur: Mir Əbülfət Xan (1823-1877), Şərəf xanım (1824-?), Mehralı Xan (1825-?) və Mir Əli Xan (1826-?).

3-cü həyat yoldaşı Xanımqız xanımdan isə iki övladı olmuşdur: Mir Səfər Xan (1831-1858) və Maral xanım (1833-?).

Ceyran Nisə xanımdan da dörd övladı olmuşdur: Məmmədqulu Xan (1835-?), Tutu xanım (1836-1916), Qurbanəli Xan (1838-?) və Mir Əsgər Xan (1841-1920). Mir Hüseyn xan 1848-ci ildə Lənkəranda vəfat edir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  [*ölü keçid*]
**Sir Basil Henry Liddell Hart** ({{DVTY}} şablonu boşdur ) - İngilis hərbçisi, hərbi nəzəriyyəçisi və hərbi tarixçisi olmuşdur.

O, 1920-ci illərdə və sonralar yazdığı hərbi tarix seriyası ilə tanınır. O, ildırımsürətli əməliyyatı strategiyası əvəzinə "dolayı yanaşma" strategiyasını müdafiə etmişdir. 1895-ci ildə Parisdə anadan olmuşdur. Cambridge st. Paul's və Korpus Kollecini bitirdikdən sonra orduya daxil olmuşdur; daha sonra isə Birinci Dünya Müharibəsində iştirak etmişdir. 1924-cü ildə yaralanmış və üç il sonra kapitan rütbəsi ilə təqaüdə çıxmışdır. O, hərbi hava qüvvələrinin və zirehli birləşmələrin qızğın müdafiəçisi və tərəfdarı olmuşdur. Hart 1937-ci ildə Müharibə Nazirinin müşaviri olmuşdur. 1925-1935-ci illərdə Daily Telegraph qəzetinin, İkinci Dünya Müharibəsinin başlandığı 1939-cu ilə qədər isə Times qəzetinin hərbi müxbiri kimi işləmişdir. Müasir dövrün ən mühüm hərbi strateqlərindən və tarixçilərindən biri kimi o, dünyanın bir çox ölkələrində hərbi strategiya və taktika ilə bağlı konfrans və seminarlar vermişdir. Onun 30-dan çox əsəri mövcuddur.

İstinadlar
----------
**Son iclas** — 2018-ci ildə çəkilmiş Azərbaycan filmi. Film Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin keşməkeşli tarixinin son günlərinə işıq salır və hökumətin öz son qərarını hansı çətin şəraitdə verdiyini əks etdirir.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Rejissor:** Fuad Əlişov
**Ssenari müəllifi:** Müsəllim Həsənov
**Bəstəkar:** Azad Vəliyev
**Operator:** Rəşad Nuriyev
**Rəssam:** Şahin Həsənli
**Prodüser:** Orman Əliyev
### Rollarda

Vüsal Murtuzəliyev — aparıcı
Elnur Hüseynov — Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (cavanlığı)
Rəis Rəsulzadə — Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (yaşlı vaxtı)
Mirzəağa Mirzəyev — Fətəli xan Xoyski
Sərdar Rüstəm — Nəsib bəy Yusifbəyli
Habil Xanlarov — Məmməd Yusif Cəfərov
Elnur Qədirov — Mustafa bəy Vəkilov
Cəlal Məmmədov — Şəfi bəy Rüstəmbəyli
Elşən Şıxəliyev — Məmməd Həsən Hacınski
Bəhruz Vaqifoğlu — Aslan bəy Səfikürdski
Manaf Dadaşov — Qara bəy Qarabəyov
Elçin Muradov — Əliheydər Qarayev
Qurban İsmayılov — Səməd ağa Ağamalıoğlu
Eva Maria Aux - Berlin Humboldt universitetinin professoru

Elnar Qarayev - Qəzənfər Musabəyov

Azər Aydəmirov - Mixail Levandovski

Pərviz Bağırov - İclas iştirakçısı

Filmi səsləndirənlər:

Elxan Rzayev (aktyor) - Fətəli xan Xoyski (Mirzəağa Mirzəyev)

Rövşən Məmmədli - Məhəmməd Həsən Hacınski (Elşən Şıxəliyev)

Nurəddin Mehdixanlı - İclas iştirakçısı (Pərviz Bağırov);Səməd Bəy Mehmandarov

Hüsniyyə Mürvətova - Berlin Humboldt universitetinin professoru (Eva Maria Aux)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Heydər Əliyev Fondu.* "Heydər Əliyev Fondu — "Son iclas" bədii-sənədli filmi". 2018-05-25. Archived from the original on 2022-01-23. İstifadə tarixi: 2019-03-10.
Özbək əsilli şurəvi.
**Şurəvi** (*fars.* شوروی‎ "sovetsi", *ərəb.* شورى‎ dilindən [Şura] "совет") — Əfqanıstanda SSRİ-dən olan sakinlər üçün istifadə olunan tarixi ad.

Tarix
-----

1956-cı ildən Əfqanıstanda çoxlu sayda işləyən sovet mülki və hərbi mütəxəssislərinin əfqan adından götürülüb.

Şurəvi anlayışının sovet hakimiyyəti ilə əlaqəsi hələ 1920-ci ildə, Buxara Xalq Sovet Respublikası qurulanda meydana gəlir (tac. Ҷумҳурии Халқии **Шӯравии** Бухоро).

Əvvəlcə 1950-ci illərin ikinci yarısında sovet-əfqanıstan əməkdaşlığının intensivləşməsi ilə bu söz neytral mənada işlənmiş və heç bir təhqiramiz məna daşımamışdır. Üstəlik Əfqanıstanın Sovet İttifaqı ilə əməkdaşlığının vacibliyini vurğulamaq üçün hətta rəsmi səviyyədə də istifadə olunmuşdur: xüsusən sovet qonaqlarına ünvanlanan ümumi istifadə edilən "Şuravi — xub astı" qarşılanması və digər qarşılanmalar. Bu söz 1970–1980-ci illərin sonunda mənfi məna kəsb etməyə başlayır. Sovet qoşunlarının Əfqanıstana daxil olmasından sonra vətəndaş müharibəsi vəziyyətinə çevrilən uzunmüddətli daxili siyasi böhran zamanı bu söz əvvəlcə əfqanlar arasında, sonralar isə Əfqanıstan müharibəsi veteranları arasında avtoetnonim kimi ("Biz Şuraviyik") geniş yayılmışdır.

Mədəniyyətdə
------------

Şurəvilər, Əfqanıstanda döyüşmüş sovet əsgərləri haqqında filmlər çəkilmiş, mahnılar, kitablar yazılmış, vətənpərvərlik klubları tərəfindən muzeylər qurulmuşdur.

* Yuri Şkitun, "Kaskad" qrupu — "Vivat, şuravi!"

* Aleksandr Rosenbaum — "Karvan" (Karvan… Mushat onlara şuravini öldürməyi buyurur).

* Artur Sayanov — "Hərbi Pilot (Helikopter Pilotu)" (Yalnız burada məni federal adlandırırlar, çayın o tayında mənə şuravi deyirdilər…).

* "Şuravi" 1988-ci ildə Sergey Nilov tərəfindən çəkilmiş sovet filmidir.
* "Mavi Berelilər" qrupu — "Müharibə bitdi" albomu, "Mavi çay" mahnısı (Yaxşı, şuravi, sən bizə ələ keçdin!)

Toponimikada
------------

Penza vilayətinin Bessonovski rayonunun Çemodanovka kəndində Şurəvi küçəsi var. Bu ad Əfqanıstandakı döyüş əməliyyatlarının Penza veteranlarının təşəbbüsü ilə ortaya çıxıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Khaled Ahmed WORD FOR WORD: Idea of ‘shura’ and beehive Arxivləşdirilib 2012-07-31 at Archive.today // Daily Times, March 19, 2006
2. ↑   журнал "Радуга", 1975 год, журнал "Простор", 1968 год
3. ↑  журнал "Международная жизнь", 1970 год,"От Амуда до Гиндукуша", 1970.
4. ↑  Музей "Шурави" Arxivləşdirilib 2009-02-23 at the Wayback Machine, г. Екатеринбург, открыт 30 октября 1991 г.
5. ↑  "Şurəvi"[*ölü keçid*] (1988, rej. S. Nilov)
**Andraş Hegedüş** (mac. András Hegedüs, 31 oktyabr 1922 – 23 oktyabr 1999, Budapeşt) 
— Macar dövlət xadimi. 1955-1956-cı illərdə Nazirlər kobinetinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. 28 oktyabr 1956-cı ildə Macar inqilabından sonra SSRİ-ə qaçmış, 1958-ci ildə geri qayıtmışdır.

Həyatı
------

1922-c il oktyabrın 31-də Macarıstanın Silşarkan (mac. Szilsárkány) şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi Evanjelist Akademiyasında başa vurduqdan sonra 1942-ci ildə Budapeşt Texniki Universitetinə daxil olmuşdur. Burada dəmiryolu mühəndisliyi fakültəsində təhsil almışdır. Universitet illərində yeraltı kommunist hərəkatına qoşulmuş nəticə də həbs edilmişdir. 1944-cü ilin avqust ayına qədər ev dustağı olsa da, noyabr ayında qaçmağa müvəffəq olmuşdur. 24 iyun 1945-ci ildə müvəqqəti hökumətin yaradılmasında rol oynamışdır. 1947-ci ildə Suzanna Hölzel ilə evlənmiş, bu evlilikdən 6 övladı dünyaya gəlmişdir.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

1948-ci ildən etibarən Macarıstan Zəhmətkeşlər Partiyasında rəhbər vəzifələrdən birini tutmuşdur. 18 aprel 1955-ci ildə Baş Nazir vəzifəsinə təyin edilmiş, 24 oktyabr 1956-cı ilə qədər bu vəzifədə çalışmışdır. İnqilab zamanı sovet qoşunlarının Macarıstana daxil olmasına icazə verən sənədi imzalaması onu Macar xalqının gözündə bir düşmənə çevirdi. Sovet səfiri Yuri Andrapovun təklifi ilə ölkəni tərk edərək 1958-ci ilə qədər Moskvada yaşamışdır.

### Elmi fəaliyyəti

Bu illər ərzində SSRİ Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə bölməsində xidmət göstərmişdir. Bundan başqa 1958-1961: Macar Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat İnstutu, 1961-1963: Mərkəzi Statistika İnstutu, 1963-1968: Sosyoloji Tədqiqat İnstutu, 1966: Karl Marks İqtsadiyyat Universiteti, 1968-1973: Sənaye Fəaliyyətləri İnstutunda çalışmışdır. 1968-ci ildə Praqa Baharı zamanı Çexslovakiyanın Varşava Paktı işğalına etiraz etməsi nəticəsində Sosyoloji Tədqiqatlar İnstutundakı vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı.

Vəfatı
------

1990-cı ildə İşçi Akademiyasını yaratmış, 1999-cu ildə Macar İnqilabının il dönümündə , 76 yaşında vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118815814 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  Meghalt Hegedüs András (mac.). Magyar Hírlap Kft. 1999. ISSN 1786-478X
4. ↑  "András Hegedüs". 2022-01-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-30.
5. ↑  "András Hegedüs, b. 1922". 2009-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-30.
**Mensa** — "Mensa"nın əsasını 1946-cı ildə Rolland Berrill və Lans Var qoymuşdur. "Mensa" sözünün latın dilində hərfi mənası "masa"dır. Bu təşkilat milliyyətindən, yaşından, siyası baxışlarından, təhsilindən və cəmiyyətdəki statusundan asılı olmayaraq hamının bərabər hüquq və imkanlara malik olduğu cəmiyyətdir. Burada yeganə tələb – yüksək İQ göstəricisidir.

İlkin məqsəd bütün irqi və dini mövhumatdan azad qeyri-siyasi bir cəmiyyət yaratmaq idi. Cəmiyyət özünəbənzər istedada malik insanlarla ünsiyyətdə olmaq və müxtəlif ictimai və mədəni həyatda iştirak etmək məqsədilə intellekti ən yüksək olan 2% əhalini burada toplayır.

Mensa-nın üç əsas məqsədi var: 

bəşəriyyətin xeyrinə olacaq yüksək insan intellektinin aşkar olunması və dəstəklənməsi;
intellektin təbiətinin, xarakteristika və tətbiqinin araşdırılmasına imkan yaratmaq;
öz iştirakçıları üçün stimullaşdırıcı intellektual mühitin yaradılması.
Mensa üzvlərinə yüksək İQ göstəricisindən başqa tələb qoyulmur. Göstərici bəzi testlərə görə 132, digərinə görə 148 ola bilər. Bəzi testlər isə ümumiyyətlə İQ göstəricilərindən istifadə etməyə də bilər. Əsas odur ki, göstərici 98%-in göstərdiyindən çox olsun.

Hazırda burada dünyanın 100 ölkəsindən 100 minə yaxın insan cəmləşib. Mensanın bölmələri Antarktidadan başqa bütün qitələrdə 40 ölkədə mövcuddur. Mensa üzvlərinin yaşları çox müxtəlifdir. Bu göstərici 4 yaşdan 94 yaşa kimi dəyişsə də, əsas hissənin yaş diapazonu 20-49 arası dəyişir.

Mensaya daxil olan ən gənc uşağın – Eliza Tan Robertsin 2 il 4 ay və 14 günlük yaş həddində İQ göstəricisi 156 idi. 2019 ilin may ayında The Bucks Beraldın yazdığına görə artıq gənc mensalı Albert Eynşteyn və Stiven Hokinq IQ-sundan 2 bal artıq toplayan 11 yaşlı Tara Şarifi oldu. Onun IQ göstəricisi 162 bal ilə qiymətləndirildi.

Stanford-Binet testinin maksimal 160 balından daha çox qiymətləndirilir.

Xarici keçidlər
---------------

* mensa.org — Mensanın rəsmi saytı (alternative URL)
* Map of Mensa National Groups
* CBS video on Mensa (part1) Arxivləşdirilib 2013-10-04 at the Wayback Machine
* CBS video on Mensa (part2) Arxivləşdirilib 2013-10-04 at the Wayback Machine
*
**Halogenlər** (*yun.* ἁλός — duz və *γένος* — mənşə) — VII qrup elementləri (energetik səviyyələrini doldurmaq üçün 1 elektronları çatmayanlar). Halogenlər reaksiya zamanı daha çox elektron alırlar. Bu xassə daha çox flüora aiddir. Halogenlər təbiətdə sərbəst şəkildə tapılmır,yalnız birləşmə şəklində tapılırlar.
Xlor ilk dəfə 1774-cü ildə xlorid turşusunun manqan oksidi ilə oksidləşməsindən alınmışdır.
Flüor yalnız oksidləşdiricidir, onu duz məhlullarının elektrolizi yolu ilə almaq olar.

Flüor yalnız −1 və 0 oksidləşmə dərəcəsi göstərir.Yerdə qalan elementlər isə- xlor, brom, yod −1 — +7 aralağında oksidləşmə dərəcəsi göstərir. Qrup üzrə yuxarıdan aşağı getdikcə (F->Cl->Br->J sırası boyunca);
elektromənfilik, oksidləşdiricilik, qeyri-metallıq xassəsi, aktivlik azalır.
Atom radiusu, reduksiyaedicilik isə artır.

Flüor laboratoriyada alınmır. Yalnız sənayedə ərintinin elektrolizindən alınır. Flüor- qaz halındadır, açıq-sarı rənglidir. Xlor-qaz halındadır, sarımtıl-yaşıl rənglidir.
Brom-maye halındadır, qırmızı-qonur rənglidir.

Yod- bərk haldadır, tünd-bənövşəyi rəngdədir.

Yod suda həll olmur. Etil spirtində həll olur. Spirtdə məhlulundan tibdə istifadə olunur. Halogenlər geniş yayılmışdır.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Qrup**  | **1** | **2** | **3** | **4** | **5** | **6** | **7** | **8** | **9** | **10** | **11** | **12** | **13** | **14** | **15** | **16** | **17** | **18** |
| **Dövr** |  |
| **1** | 1H |  | 2He |
| **2** | 3Li | 4Be |  | 5B | 6C | 7N | 8O | 9F | 10Ne |
| **3** | 11Na | 12Mg |  | 13Al | 14Si | 15P | 16S | 17Cl | 18Ar |
| **4** | 19K | 20Ca | 21Sc | 22Ti | 23V | 24Cr | 25Mn | 26Fe | 27Co | 28Ni | 29Cu | 30Zn | 31Ga | 32Ge | 33As | 34Se | 35Br | 36Kr |
| **5** | 37Rb | 38Sr | 39Y | 40Zr | 41Nb | 42Mo | 43Tc | 44Ru | 45Rh | 46Pd | 47Ag | 48Cd | 49In | 50Sn | 51Sb | 52Te | 53I | 54Xe |
| **6** | 55Cs | 56Ba | 57La | 72Hf | 73Ta | 74W | 75Re | 76Os | 77Ir | 78Pt | 79Au | 80Hg | 81Tl | 82Pb | 83Bi | 84Po | 85At | 86Rn |
| **7** | 87 Fr  | 88Ra | 89Ac | 104Rf | 105Db | 106Sg | 107Bh | 108Hs | 109Mt | 110Ds | 111Rg | 112Cn | 113Nh | 114Fl | 115Mc | 116Lv | 117Ts | 118Og |
|  |
|  | 58Ce | 59Pr | 60Nd | 61Pm | 62Sm | 63Eu | 64Gd | 65Tb | 66Dy | 67Ho | 68Er | 69Tm | 70Yb | 71Lu |
|  | 90Th | 91Pa | 92U | 93Np | 94Pu | 95Am | 96Cm | 97Bk | 98Cf | 99Es | 100Fm | 101Md | 102No | 103Lr |

**Açar**| Metallar | Metalloidlər | Qeyri-metallar | Təsirsiz qazlar | Lantanoidlər və Aktinoidlər |

Alınma yolları
--------------

Flüor duzalarının ərintisinin, xlor isə duzlarının həm ərintisindən, həm də suda məhlulunun elektrolizi ilə alınır. Brom yenə(və) yodu almaq üçün onların duzlarını xlorla reaksiyaya salırlar.
**Adil Hüseyn oğlu Quliyev** (22 noyabr 1922, Bakı – 16 dekabr 1992, Bakı) — əfsanəvi Azərbaycan təyyarəçisi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1-ci Baltikyanı cəbhəsi, 3-cü aviasiya ordusu, 1-ci qvardiya qırıcı aviasiya korpusu, 4-cü qvardiya qırıcı aviasiya diviziyası, 65-ci qvardiya qırıcı aviasiya polku eskadrilya komandirinin müavini). 1943-cü ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü.

Həyatı
------

1922-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Bakı 14 saylı məktəbi bitirmişdir. (Bəzi məlumatlara görə 132 saylı məktəb). 1941-ci ildə hərbi xidmətə çağrılmış və 1942-ci ildə Stalinqrad hərbi təyyarəçilik məktəbini bitirmişdir.

1942-ci ilin oktyabrından Belorussiya, Pribaltika və Şərqi Prussiya səmalarında vuruşmuşdur. 14 mart 1943-cü ildə Staraya Russa şəhəri yaxınlığında təyyarəsi vurulmuşdu. O, təyyarəni cəbhə xəttinə qədər çatdırıb, paraşütlə tullanmış və öz tərəfimizə keçə bilmişdi.

Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı, Lenin ordeni və 5932 №-li Qızıl Ulduz medalı ona 1945-ci ilin 23 fevralında verilmişdir.

1956-cı ildə Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyasını bitirmişdir. 1966-cı ildə polkovnikrütbəsində istefaya çıxmışdır. Uzun müddət Bakı Aeroportunun rəisi işləmişdir.

SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

3 Lenin ordeni, Qırmızı Bayraq ordeni, Aleksandr Nevski ordeni, I və II dərəcəli Vətən Müharibəsi ordenləri və Qırmızı Ulduz ordeni ilə təltif edilmişdi.

Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

Filmoqrafiya
------------

* Qanadlara yiyələnərək… (film, 1974)

Ədəbiyyat
---------

* Berlində görüşənədək. Bakı, 1975;
* Alov var! Bakı, 1985;
* Azərbaycanın Qızıl Ulduzları.Bakı, 1975
* Абасов М.Г. На крыльях мужества,Баку.1975

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Кулиев Адиль Гусейн оглы Arxivləşdirilib 2007-11-11 at the Wayback Machine

| ⛭SSRİ **Sovet İttifaqı Qəhrəmanı** |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • Ö  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • Ü  • V  • Y  • Z |  |
|  **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** •     **Dördqat Qəhrəmanlar** |
**Oreadalar** (*fr.* Les Oréades) - tanınmış rəssam Vilyam Buqro tərəfindən 1902 - ci ildə yağlı boya ilə kətan üzərində çəkilmiş rəsm əsəri.

Oreadalar dağ və mağara (mağara oreadalarından ən məşhuru Exodur) nimfalarıdırlar. Onlar adətən şən qrup şəklində qaban və ya quş ovlayarkən, ya da özlərinə sevgili axtararkən təsvir edilirlər. Diananın çağırışı ilə onlar heyranedici şənlik təşkil edirlər.

Salonun 1902 – ci il kataloqunda Buqronun çəkdiyi "Oreadalar" əsərinin izahı aşağıdakı kimi verilmişdir: *"Kölgələr dağılır; günəş parıldamağa başlayır, dağların zirvəsi çəhrayı rəng alır. Bu zaman bütün gecəni meşənin qaranlıq kölgələri arasında keçirən nimfalar dəstəsi meşədən çıxaraq çaya tərəf irəliləyir, suda şənlənir və səmaya qalxırlar. Onları faunlar təəccüb içində izləyirlər. Beləcə yenidən öz real mahiyyətinə qovuşan tanrılar ruhani məkanı doldururlar."* 

Bu əsərlə Buqro özünün akademik rəssamlıq sahəsindəki bacarığını və ideallarını göstərmişdir. Bu uçan qadın fiqurları ilə Buqro tam cəsarətlə yaradıcı və şairanə baxışlarını sərgiləməklə bərabər eyni zamanda alatoran fon əsasında qadınların gözəlliyini də qabartmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Oreads, 1902". 2017-05-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-09.
2. ↑  "William-Adolphe Bouguereau, The Oreads (Les Oréades)". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-11.

Xarici keçidlər
---------------

* Əsər Orsay Muzeyinin saytında[*ölü keçid*]

| ⛭Vilyam Buqronun əsərləri |
| --- |
| Dünyada yalnız  • Kupidon və Psixeya uşaq ikən  • Bohemiyalı  • Rəqs  • Axşam Ovqatı  • Qazabaxan qız  • Hörgüçü qız  • Çoban qız  • Baharın dönüşü  • Nimfalar və Satir  • Qoz toplayanlar  • Veneranın doğulması  • Biblida  • Dante və Vergili Cəhənnəmdə  • Kupidon  • Nimfalar  • Psixeyanın oğurlanması  • Birinci yas  • İtirilmiş Pleyada  • Oyaq sevgi  • Bakirə mələklərin əhatəsində  • Bakirə zanbaqlar arasında  • Eniş  • Flora və Zefir  • Dalğa  • Zenobiya Araz çayının sahilində  • Oreadalar  • Ölüm qarşısında bərabərlik |  |