recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Norveçin Oslo şəhərindəki Kon-Tiki Muzeyindəki sal
" **Kon-Tiki** "(norv. Kon-Tiki ) — Norveç səyyahı və kəşfiyyatçısı Tur Heyerdal və beş yoldaşının 1947 -ci ildə polineziyalıların əcdadlarının Cənubi Amerikadan miqrasiya yolu ilə Sakit Okean sularında üzdüyü sal (Heyerdal nəzəriyyəsinə görə).

Dizayn
------

Sal uzunluğu 10 metrdən 14 metrə qədər olan 9 balsa kündəsindən ibarət idi, salın iti burnu olması üçün bükülmüşdü. "Kon-Tiki" düzbucaqlı yelkən, sərt avar və iki paralel cərgə xəncər lövhələri ilə təchiz edilmişdi (salın dibindən aşağıya doğru uzanan və həm keil, həm də sükan rolunu oynayan lövhələr). İnkaların 50 dəniz milinə qədər sənədləşdirilmiş okean səyahətləri etdiyi salların dizaynı.

"Kon-Tiki" bir çox Polineziya əfsanələrinin əfsanəvi qəhrəmanının adını daşıyırdı. Bu əfsanələrə görə, Kon-Tiki, Polineziya adalarında yaşayış məntəqələri quran və yerli mədəniyyətin yaranmasına səbəb olan bir qrup qəbilə həmkarı ilə birlikdə şərqdən üzdü.

Ekspedisiya
-----------

Kon-Tiki 28 aprel 1947 -ci ildə Perunun Kallao limanından yola düşdü. İlk 50 mil üçün sal Peru Hərbi Dəniz Qüvvələrinin yedək gəmisi Guardian Rio tərəfindən Humboldt cərəyanına çatana qədər çəkildi. Ekipaj ilk dəfə iyulun 30 -da Puka Puka adası idi. Artıq avqustun 7- də sal səyahətinin son nöqtəsinə - Tuamotu arxipelaqındakı Raroia atolluna çatdı. Beləliklə, 101 gündə təxminən 3770 mil (və ya 6980 km) qət edildi, salın orta sürəti 1,5 düyün təşkil etdi.

Elmi nailiyyətlər
-----------------

* Cənubi Amerikanın mərkəzi hissəsindən qərb istiqamətində Sakit Okeanı keçmək ehtimalı sübut edilmişdir.
* Dəniz suyunda kokos palmasının/ saxlanmasının qeyri-mümkün olduğu sübut edilmişdir və buna görə də Cənubi Amerikadan Polineziya adalarına təsadüfən (cərəyanlar vasitəsilə) hindistan cevizi xurmalarının gətirilməsinin qeyri-mümkün olduğu, yəni kokos xurmalarının çox güman ki, sallarla səyahət edən insanlar tərəfindən gətirildiyi sübut edilmişdir.
* Ekspedisiya zamanı ilk dəfə canlı ilan skumbriyası ( *Gempylus serpens* ) aşkar edilmişdir. Bundan əvvəl növ yalnız nadir hallarda yuyulan sahil cəsədlərindən tanınırdı. Ekspedisiya zamanı məlum olub ki, ilan skumbriyası gündüzlər dərinlikdə qalır, gecələr isə ovunun ardınca səthə qalxır və süni işıqla yaxşı cəlb olunur.

Səyahət haqqında kitab və filmlər
---------------------------------

 "Kon-Tiki "filmindən kadr (1950)
Səyahət nəticəsində Tur Heyerdal 1952 -ci ildə ən yaxşı bədii sənədli film üçün Oskar mükafatına layiq görülən "Kon-Tiki "filmini yaratdı.

Heyerdalın "Kon-Tiki Ekspedisiyası "kitabı böyük uğur qazandı, 70 dilə tərcümə edildi və ümumi tirajı 50 milyon nüsxə satıldı.

2012-ci ildə Norveç tərəfindən Oskar mükafatına namizəd olan və Xarici Dildə Ən Yaxşı Film üzrə Qızıl Qlobus Mükafatına namizəd olan Kon-Tiki bədii filmi də ekspedisiyaya həsr olunub.
İxtisas haqqında anlayış
------------------------

Müasir dövrdə həyatımızın hər bir sahəsində kompüterlərdən geniş istifadə olunur və, təbii ki, kompüter üzrə ən müxtəlif ixtisaslara böyük tələbat var. Belə ixtisaslardan biri də kompüter üzrə mühəndislikdir.

Kompüter üzrə mühəndis əsasən müxtəlif kompüter sistemlərinin qurulması, kompüter və onun sistemlərinin təmiri ilə məşğul olur, eləcə də həmin sistemlərin həmişə işlək vəziyyətdə olmasını təmin edir. O, bir ofis daxilində istifadə olunan kiçik şəbəkələrdən tutmuş minlərlə kompüter və müxtəlif sistemləri birləşdirən mürəkkəb şəbəkələr qurur. Lazım gəldikdə, kompüter mühəndisi müxtəlif sistemlərlə işləyən kompüterləri eyni şəbəkəyə birləşdirir, kompüter sistemlərinin keyfiyyətlə çalışmasını təmin edir.

Eyni zamanda kompüter üzrə mühəndis İnternetə çıxışı təmin etməklə, işçilərin dünyada baş verən ən son proseslərdən operativ şəkildə xəbərdar olması üçün imkan yaradır.

İxtisas üçün lazım olan xüsusiyyətlər
-------------------------------------

Kompüter mühəndisi həm bütövlükdə kompüterin, həm də onun ayrı-ayrı hissələrinin iş mexanizmini dərk etmək üçün fizika və riyaziyyatı, xüsusilə də fizikanın elektrik və maqnit, riyaziyyatın isə riyazi məntiq bölmələrini dərindən mənimsəməlidir. Kompüter mühəndisinin qarşısına çıxa biləcək problemlərin mənbəyini çox zaman ilk baxışdan dəqiq bilmək olmur, çünki həmin problemlər bir neçə səbəbdən yarana bilər. Kompüter mühəndisi üzləşdiyi problemin məhz hansı səbəbdən (və ya səbəblərdən) yarandığını aydınlaşdırmaq üçün mümkün mənbələri yoxlayıb aradan qaldırmalıdır (bu prosesə problemin lokalizasiyası deyilir). Bu işdə, ixtisasını gözəl bilməklə yanaşı, məntiqi mühakimə yürüdə bilmək qabiliyyəti, mühəndis intuisiyası, səbirli, soyuqqanlı olmaq kompüter mühəndisinə çox kömək edə bilər.

Təhsil müddətində əldə edilən biliklər
--------------------------------------

Kompüter mühəndisi ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr oxuduğu müddətdə hesablama texnikasını, kompüterin və onun müxtəlif komponentlərinin iş prinsiplərini, kompüter şəbəkələrini, onların strukturunu, iş prinsiplərini, oxşar və fərqli cəhətlərini öyrənirlər. Onlar həmçinin geniş yayılmış müxtəlif proqram təminatlarını dərindən mənimsəyirlər.

İş yerləri
----------

Kompüter texnikasının geniş istifadə olunduğu müəssisə və təşkilatlar, o cümlədən səfirliklər, böyük istehsalat obyektləri, kompaniya və firmalar, eləcə də kompüter texnikasının satışı və təmiri ilə məşğul olan şirkətlər.
**Kompüter terminalı** (*ing.* Computer terminal) — verilənləri kompüterə daxil etmək və alınan nəticələri çıxışa vermək üçün elektron, yaxud elektromexaniki qurğu (adətən, monitor klaviatura ilə). İlk terminallar teletayp makinaları idi. İndi də çox iri kompüter sistemlərində fərdi kompüterlərdən terminal kimi istifadə olunur.

**Terminal emulyasiyası** – kommunikasiya proqramı vasitələri ilə istifadə olunan terminaldan fərqli terminalın mübadilə protokolunun və komandalarının təqlid edilməsi. Fərdi kompüterləri meynfreymlərə qoşmaq üçün də istifadə olunur.

**Terminalla iş seansı** – terminaldan bilavasitə istifadəyə sərf olunan zaman.

**Sonlandırmaq** – prosesin, yaxud proqramın sona çatması. Sonlandırma normal da ola bilər, qəzalı da. İkinci hal istifadəçinin komandası, aparat və ya proqram təminatında olan xətalar səbəbindən baş verə bilər.

**Rezident proqram** – MS-DOS əməliyyat sistemində: icra olunmadıqda (işini sona çatdırdıqda) da yaddaşa yüklənmiş qalan proqram. Bu, başqa proqramların müəyyən məsələləri yerinə yetirərkən ona tez müraciət etmələri üçün önəmlidir.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Komsomol (dəqiqləşdirmə).

**Komsomol metrostansiyası** — 30 yanvar 1952-ci ildə istifadəyə verilmiş Moskva metropoliteninin stansiyası.

Memarlığı
---------

Moskvanın "Komsomol" metro stansiyası arxitekturasına görə klassisizm elementlərini özündə birləşdirən möhtəşəmliyi, təmtəraqlılığı ilə seçilən Stalin ampirinin apofeozudur.

Stansiyanın şimal sonluğunda kiçik günbəzli avanzala doğru aparan pilləkən yerləşir.

Uzun və geniş dəhliz avanzaldan eskalator tunelinə doğru davam edir. Eskalator tuneli öz növbəsində hər iki stansiya qovşağı üçün ümumi yerüstü vestibülə aparır.

Böyük Vətən müharibəsində sovet xalqının zəfəri stansiya interyerlərinin arxitekturasında aparıcı mövzudur.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. 1 2 3 4  *Emil Hüseynov.* ""Nizami" metro stansiyası dünyanın ən gözəl metro stansiyalarının beşliyinə daxil edilib" (az.). ictnews.az. 14/10/2015. 2019-09-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-19.
Orqanizmin ekoloji dözümlülük həddi daxilində böyüməsi və inkişafı eyni deyildir. Orqanizim üçün hər bir faktorun zəiflədici təsir bölgələri arasında optimal təsir bölgəsi yerləşir.Həmin optimal bölgədə orqanizim özünü ən yaxşı hiss edir. Lakin bəzi növlərin müəyyən ekoloji faktorlara qarşı ***optimal tələbi*** onun ekoloji dözümlülük həddi diopozonunun orta hissəsinə yox, bir tərəfinə düşə bilir. Məsələn qızılxallı (forel) körpələri üçün çayda optimal şərait oksigenin orta miqdarda olduğu yer deyil, ən çox zəngin olduğu hissədir.

Bioloji növ elə şəraitdə yaşayıb qala bilir ki, onu təşkil edən fərdlər ekoloji dözümlülük həddinin optimal bölgəsində yerləşmiş olsun. Belə şəraitdə həmin fərdlər mövcud olmaqla kifayətlənməyib, nəsil verə bilirlər. Məhz optimal ekoloji şəraitdə yerləşmiş fərdlər xəstəliyə, parazitlərə, təbii düşmənlərə və müxtəlif antropogen təsirlərə müqavimət göstərib yaşaya bilirlər.

Hər bir faktorun canlılara təsiri səciyyəvi elementlərə malikdir. Elə faktor yoxdur ki, onun canlılara təsirində müəyyən bir ana xətt görünməsin.

İstinadlar
----------

Mustafayev Q. T. Ekologiyadan konspekt.Bakı, Şərq-Qərb,1993, 184 s.
**Alio Adamia** (*gürc.* ალიო კონსტანტინეს ძე ადამია, 7 (20) may 1914, Batumi – 19 oktyabr 1980, Tbilisi) — gürcü sovet yazıçısı, şairi, jurnalisti və naşiri.

Bioqrafiyası
------------

7 may (20 may) 1914-cü ildə Rusiya İmperiyasının Kutaisi vilayətinin Ozurqeti mahalının Batum şəhərində (indiki Batumi) anadan olmuşdur. 1934 -cü ildə Tbilisi Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini bitirib. 1930-1936-cı illərdə Akhalgazrda Komunisti qəzetində çalışdı (ახალგაზრდა კომუნისტი, Rus Gənc Kommunist). 1940-cı ildə Bolşeviklərin Ümumittifaq Kommunist Partiyasına üzv oldu. 1942-1954-cü illərdə "Komunisti" qəzetində çalışıb.

1954-1963 — "Xelovneba" ədəbi-bədii nəşriyyatının direktoru (ხელოვნება, Rus İncəsənəti). 1963-1968 — "Merani" nəşriyyatında şöbə müdiri (მერანი). 1968-1980 — "Sabchota Sakartvelo" nəşriyyatının baş redaktoru (საბჭოთა საქართველო, Rus Sovet Gürcüstanı). 19 oktyabr 1980-ci ildə Tiflisdə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Краткая литературная энциклопедия". 2016-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-13.
**Türk Boğazları** termini iki dar boğazı, bir tərəfdə Mərmərə dənizi ilə Egey dənizini və digər tərəfdən da Qara dənizi bir-birinə bağlayıb.

Türk Boğazları
Bu boğazlar ənənəvi olaraq Avropa və Asiya qitələri arasında sərhəd sayılır. Türkiyənin şimal qərbində iştirak edərlər.

İstanbul Boğazı və ya Bosfor Boğazı təxminən 30 km uzunluğunda və yalnız 700 metr genişliyində olub, şimalda Mərmərə dənizi ilə Qara dənizi bağlar. İstanbula doğru axır. Bu, onu şimaldakı qitələrarası şəhərlərdən birinə çevirir. Qarşıdan qarşıya keçid üç asma körpü (15 İyul Şəhidlər Körpüsü, Fatih Sultan Mehmet Körpüsü, Yavuz Sultan Səlim Körpüsü) və boğazın altından keçən bir Marmaray dəmir yolu keçidi və bir Avrasiya Tuneli quru yolu ilə təmin olunur.

Çanaqqala Boğazı və ya Dardanel Boğazı 68 km uzunluğunda ve 1.2 km genişliğinde, Çanaqqala yaxınlığında, Mərmərə dənizi ve Egey dənizini birləşdirir. Tarixən *Hellespont* adı ilə məlumdur. I Dünya müharibəsində Çanaqqala müharibələrinə səhnə oldu. 1936-cı ildə imzalanmış Montrö boğazlar konvensiyasından sonra beynəlxalq su yolu idi. Boğazda körpü və ya boru keçidi yoxdur.
**Urnes kilsəsi** — Norveçin Soqn of Fiyordu vilayətinin Luster bələdiyyəsində yerləşən taxta kilsə.

Tarix
-----

Urnes kilsəsinin tikilməsinə 1050-ci illərdə başlanmış və XIII əsrdə tamamlanmışdır. Norveçdə təqribən 30 ədəd bu cür taxta kilsələrin içində ən qədim olanıdır.

Norveç XI əsrin əvvəllərində Müqəddəs Olav hökmdarlığı dövründə Xristiyanlıqla tanış olmuşdur. Kilsələr klassik dini tikililərin planları daxilində taxtadan inşa edilmişdir. Dənizçilik sahəsində məşhur olan norveçliləri təsirləndirmək məqsədiylə kilsələri bir Vikinq qayığı tərzində inşa edərək insanların öz qayıqları içində ibadət edirlərmiş hissinə sahib olmalarına çalışılmışdır. Kilsələrin damları Skandinaviya ölkələrində yayğın inşaat texnikalarından birisi olan padavra ilə örtülmüşdür (əksərən küknar və ladin ağaçlarından əldə edilən, dam örtüyü olaraq istifadə olunan incə taxta). Kilsələrin bağçaları isə çox vaxt kiçik bir məzarlıq olaraq düzəldilmişdir.

Üslub
-----

Norveçdə yerləşən 30 ədəd taxta kilsədən Borqund, Hopperstad və Heddal kilsələri büyük, Torpo və Anderdal kimiləri isə olduqca kiçikdir. Urnes kilsəsi bu tərzdəki tikililəri xatırladan xüsusiyyətlərə malikdir. İlk və ən ayırdedici xüsusiyyəti digərlərindən ən az 100 il daha qədim bir keçmişə sahib olduğudur. Kelt sənəti, Vikinq ənənələri və Roma memarlığı isə bir digər önə çıxan xüsusiyyətləridir. Xarici divarlardakı oymalar klassik Vikinq tərzini ifadə edərkən, yarımdairə kəmərlər və silindrik sütunların istifadəsi Roma memarlığının xüsusiyyətidir.

Orta əsr dövrünə aid ibadət əşyalarının zənginliyi bir digər önəmli xüsusiyyətdir. İsa peyğəmbəri, Məryəmi və Müqəddəs Conu ifadə edən bürünc şamdanlar, taxta minbər, şəkillər ilk ağla gələnlərdir. Bununla birlikdə XVII və XIX əsrlərdə aparılan yenidənqurma işləri də əslində xüsusiyyətlərin günümüzə qədər gəlməsində də vacib bir rol oynamışdır.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

Xarici keçidlər
---------------

* gezialemi.com saytı

| ⛭Norveçdə yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Alta qayaüstü rəsmləri  • Brüggen  • Geiranger və Nerey fiordları  • Röros  • Struve Geodeziya Qövsü (9 ölkə ilə birlikdə)  • Urnes kilsəsi  • Veqa arxipelaqı |  |
" Alisa möcüzələr ölkəsində" sindromu (termin Luis Kerrollun eyniadlı romanından götürülüb) — həmçinin Todd Sindromu və ya liliput hallüsinasiyası kimi də tanınır. Bu, insan dərrakəsinə təsir edən nevroloji vəziyyətdir. Xəstəliyə yoluxanlar mikropsiya, makropsiya və ya digər hissi vəziyyətlərin pozğunluğundan əziyyət çəkirlər. Hazırkı şəraitdə bu sindrom miqren, beyin xərçəngi və psixiaktiv dərmanlardan istifadə ilə əlaqədar yaranır. Simptom daha çox uşaqlıq dövründə müşahidə olunur. Xəstəlik yuxu tutmaları zamanı da müşahidə oluna bilər. Xəstəliyə beyin hissələrində anormal qan axının səbəb olan elektrik fəallığı da gətirib çıxara bilər.

Epidemiologiya
--------------

" Alisa möcüzələr ölkəsində" sindromu erkən uşaqlıq dövründən iyirmi yaşaların sonuna qədər müşayidə oluna bilər. Hətta otuz yaşlarında belə bu xəstəlikdən əziyyət çəkənlər olur.

Tarixi
------

" Alisa möcüzələr ölkəsində" sindromu musimol maddəsinin orqanizmə daxil olması nəticəsində yaranır. Belə ki, "Alisa möcüzələr ölkəsində" əsərində Alisanın yediyi qırmızı-ağ zəhərli göbələk Amanita musariadır və bu, psixiaktiv maddə olan musimoldan ibarətdir.
Bu xəstəlik həmçinin Todd sindromu adlanır çünki xəstəlik ilk dəfə Con Todd tərəfindən 1955-ci ildə elmə daxil edilib. Con Todd Yorkşir şəhərində çalışan britaniyalı psixiatr olub. O, müalicə etdiyi xəstələrin əksəriyyətində miqrenin yaratdığı baş ağrıları nəticəsində əşyaları daha böyük görüb qavradıqlarını müşayidə etmişdi. Bu xəstələr arasında miqrendən savayı digər xəstəlikdən əziyyət çəkın heç kim yox idi. Bu xəstələr nə beyin xərçəngindən, nə də əqli pozğunluqdan əziyyət çəkmirdilər. Onların hamısı aydın düşünə və hallüsinasiyanı reallıqdan fərqləndirmək bacarığına malik idilər. Levis Karroll özü də miqren xəstəsi olduğu üçün Todd güman edirdi ki, "Alisa möcüzələr ölkəsində" əsərini yazarkən müəllif məhz özünün gördüklərindən bəhrələnib. Bunu sübuta yetirə bilən Con Todd 1955-ci ildə xəstəliyin adını uğurla səhiyyə təşkilatının qeydiyyatından keçirə bildi.

Müalicəsi
---------

Sindrom miqren xəstəliyindən qaynaqlandığı üçün müalicəsi də miqren xəstəliyinə əsasən aparılır. Lakin xroniki "Alisa möcüzələr ölkəsində" sindromu müalicə olunmur, zamanla özü keçib gedir.

Mənbə
-----
**Cavad Derəxti** — Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin sədri.

Həyatı
------

Cavad Derəxti 1951-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olub. 1981-ci ildə Ankara Hacıtepe Universitetinin Mikrobiologiya fakültəsini bitirib. 1987-ci ildə İsvecə mühacirət edib. Hazırda Cənubi İsvecin meşə təsərrüfatı departamentində mikrobioloq-tədqiqatçı kimi çalışır. İsvec Sosial Demokrat Partiyasının uzvudur. 1988-ci ildə İsvecdə yaradılan ilk diaspor təşkilatlarından biri olan "Araz" cəmiyyətinin yaradıcısıdır. 1997-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında təsis edilmiş Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) üzvü olub və DAK-ın III, IV, V, VI, VII, VIII qurultaylarında Dunya Azərbaycanlıları Konqresinin sədri seçilib. Cavad Deraxtinin rəhbərliyi altında Dunya Azərbaycanlıları Konqresi Azərbaycan həqiqətlərini dunya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər gorub, Azərbaycan xalqının problemlərinin beynəlxalq təşkilatların diqqətinə catdırılmasında geniş fəaliyyət gostərib.

Mükafatları
-----------

2006-cı il martın 13-də Azərbaycan Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi sahəsində fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Azərbaycan dövləti tərəfindən təltif edilən diaspor nümayəndələri" (az.). olaylar.az. 18.03.2013 17:53. 2014-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-01.

Həmçinin bax
------------

* Dünya Azərbaycanlıları Konqresi
**Cava** (*gürc.* ჯავა ; oset. Дзау, *Dzaw*; *rus.* Джава *Dzhava*) Gürcüstanda təxminən 1500 nəfərlik bir şəhərdir (Cənubi Osetiyada). Gürcüstanın hazırkı rəsmi inzibati bölgüsünə görə, Cava Şida Kartli bölgəsinin şimalındakı Cava rayonunun əsas şəhəridir. Cənubi Osetiya tərəfinə görə Dzau rayonunun inzibati mərkəzidir. Şəhər Böyük Qafqazın cənub yamaclarında, Böyük Liaxvi dərəsində, dəniz səviyyəsindən 1040 metr yüksəklikdə yerləşir.

Cava, Tsxinvalidən sonra Cənubi Osetiyanın ikinci böyük şəhər yaşayış məntəqəsidir. Avropadakı Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı xaricində, Gürcüstan-Osetiya münaqişə bölgəsinin müəyyən edilmiş sərhədləri - Tsxinvali'nin 15 km radiusundakı bir ərazidir. 

Bu şəhər 2008-ci ildə Cənubi Osetiya müharibəsində böyük rol oynadı, Gürcüstanın hücumu zamanı Cənubi Osetiya hərbi qüvvələrinin əksəriyyəti orada yerləşirdi . Tsxinvali döyüşü zamanı Cənubi Osetiya hökuməti Cavaya köçdü.

Gürcüstan Rusiya hərbçilərini müharibədən əvvəl Cavada böyük bir hərbi baza qurmaqda günahlandırmışdı. Bu narahatlıqlar Gürcüstan Prezidenti Mixeil Saakaşvili tərəfindən 26 sentyabr 2007-ci ildə BMT Baş Assambleyasının diqqətinə çatdırılmışdır. Müharibədən sonra Rusiya 2010-cu ildə hazır olacaq Cava və Tsxinvalidə hərbi bazalar tikdiyini elan etdi.

Həmçinin bax
------------

* Şida Kartli
* Cənubi Osetiya
* Gürcüstan

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Qüvvədə yeni Saziş Arxivləşdirilib 2014-04-07 at the Wayback Machine. Mülki Gürcüstan. 8 sentyabr 2008
3. ↑  "Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri Cənubi Osetiyadakı münaqişə zamanı yaxşı çıxış etmədi". 2009-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-26.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2013-05-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-26.
Aliyah (İvrit dilində: עֲלִיָּה) yəhudilərin diasporadan İsrail torpağına immiqrasiyasını bildirən termindir. Bundan əlavə, "yuxarı qalxmaq" (Qüdsə getmək) və "İsrail torpağından keçərək Aliyah etmək" kimi təyin olunan vəziyyət sionizmin əsas prinsiplərindən biridir.

Aliyahın əksi Yeridadır (İbranicə: ירידה), mənası "enmə" deməkdir. İsrailin Qayıdış Qanunu dünyadakı yəhudilərə, onların övladlarına və nəvələrinə avtomatik yaşayış və İsrail vətəndaşlığı hüququ verir.

Yəhudi xalqının tarixinin əksər hissəsində "Aliyah" özünü əsrlər boyu milli arzu kimi ifadə edib və diasporda yaşayan yəhudi xalqının həsrəti olmuşdur. O, ümumiyyətlə, XIX əsrin sonlarında sionist hərəkatının inkişafına qədər yerinə yetirilməmişdir. Yəhudilərin Fələstinə geniş miqyaslı köçü 1882-ci ildə başlanmışdır. 1948-ci ildə İsrail Dövlətinin qurulmasından bəri 3 milyondan çox yəhudi İsrailə köçmüşdür. 2014-cü ilə olan məlumata görə, İsrail və Fələstin ərazilərində birlikdə dünya yəhudi əhalisinin 42,9%-i yaşayır.
**Cavad Həkimli** (tam adı: *Cavad Ataxəlil oğlu Həkimli*; 25 dekabr 1918 – 27 fevral 2006, Bakı) — Azərbaycan-sovet hərbçisi, İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı, müharibə veteranı.

Həyatı
------

**Cavad Ataxəlil oğlu Həkimli** 1914-cü il oktyabr ayının 28-də Noyemberyan rayonunun Ləmbəli kəndində anadan olub.

1936-cı ildə sovet ordusunda xidmətə başlayıb, 1938-ci ildə Tbilisi Ali Hərbi məktəbini bitirib. Vzvod komandiri, rota komandirinin müavini, batalyon qərargahının rəisi olub.

1941–42-ci illərdə Krımda gedən döyüşlərdə iştirak edib. 1942-ci ilin mayında ağır yaralanaraq, əsir alınıb. Almaniya, İtaliya və Yuqoslaviyanın hərbi əsirlər düşərgəsində saxlanılıb.

Düşərgədəki əsirlərin içərisində Cavad bir nəfər azərbaycanlı ilə tanış olur. Bu, digərlərindən xarakterinə, xasiyyətinə, davranışına, hərəkətlərinə, zarafatçıllığına görə xüsusi seçilən və sonradan əfsanələşən qəhrəman Mixaylo-Mehdi Hüseynzadə idi. Onlar bir-birinə "əmioğlu" deyə müraciət etməyə başlayıblar və getdikcə həqiqi dosta çevriliblər.

II Dünya Müharibəsinin iştirakçısı, əfsanəvi partizan Mehdi Hüseynzadənin komandiri, 162-ci "Türküstan" diviziyasının legioneri, İtaliya və Yuqoslaviya azadlıq hərəkatının qəhrəmanı, "Ruskaya Çeta" rotasının rəhbəri, kapitan Cavad Həkimli 27 fevral 2006-cı ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------
**Abhidhammapitaka** (hərfi mənada – "ali təlim səbəti") — theravada məktəbi tərəfindən ötürülən buddist kanonik mətnlər toplusu. Bu, Vinayapitaka və Suttapitaka ilə birlikdə kanonik Tripitaka theravada buddist mətnlərini təşkil edir. Abhidhammapitaka Abhidharma ədəbiyyatının qorunub-saxlanılmış bir neçə nümunələrindən biridir. Abhidhammapitakada verilmiş bir mətn digər erkən buddist məktəbləri ilə doktrinal fərqlərə toxunur.

Kitabın hər iki variantında insan psixikasının (insan tərəfindən qavranılan daxili dünya və xarici aləm) təhlil üsulları və üsulları müxtəlif əsaslarla çoxsaylı siyahılarda və təsnifatlarda təqdim edilmiş şüurun dharma hissəciklərinin axını kimi göstərilmişdir. Burada psixotəlimin qaydaları və üsulları təsvir edilmi, yaddaş, diqqət, konsentrasiya, təfəkkür; şüur hadisələri və onların keyfiyyətləri (saflıq və natəmizlik, qaranlıq və azadlıq) öyrənilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Hoiberg, Dale H. ed.Abhidharma Pitaka // Encyclopædia Britannica. I: A-ak Bayes (15th). Chicago, Illinois: Encyclopædia Britannica Inc. 2010. 30–31. ISBN 978-1-59339-837-8.
2. ↑  Bareau, *Les Sectes bouddhiques du Petit Véhicule*, Ecole Française d'Extrême Orient, Saigon, 1955
3. ↑  Энциклопедический словарь. 2009. АБХИДХАММА-ПИТАКА.

Xarici keçidlər
---------------

* Readable online HTML book of the Dhammasangani (first book of the Abhidhamma).
* Vibhaṅga - 'The Book of Analysis'
* Dhātukathā - 'Discourse on Elements'
* Puggalapaññatti - 'A Designation of Human Types'
* Kathāvatthu - 'Points of Controversy'
* Yamaka - The Book on Pairs
* Paṭṭhāna - The Book of Conditions or 'Conditional Relations' Part 1
* Paṭṭhāna - The Book of Conditions or 'Conditional Relations' Part 2
**Alistair Overeem** — məşhur Holland əsilli İngiltərəli UFC döyüşçüsü.

Həyatı
------

1980-ci ildə İngiltərədə anadan olmuşdur. Anası hollandiyalı atası isə yamaykalıdır. Ata anası boşandıqdan sonra qardaşı Valentin ilə çətin şəraitdə böyümüşlər. 15 yaşında qardaşı ilə birlikdə Kris Dolmanın rəhbərliyi altında gimnastik dərsləri alan Alistair bir müddət sonra kikboks idman növü ilə məşğul olmuşdur.

Məşhur idmançının güclü döyüşçü olmağında və yetişməsində Rikardo Fyeetin böyük rolu olmuşdur.Alistair ilk döyüşün 1999 oktyabırın 24-də Amsterdamda şou xarakterli döyüşdə keçirmişdir. Daha sonralar isə Yaponiyada keçirilən Pride FC və Amerikada keçirilən UFC yarışlarında iştirak edib və uğurlar qazanmışdır.

### Xüsusiyyətləri

* boyu - 196 sm
* çəkisi - 115 kq

Nəaliyyətləri
-------------

**Kikboks**

| Ümumi | Qələbə | Nokault edib | Məğlub | Nokaulta düşüb |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 14 | 10 | 7 | 4 | 3 |

**MMA**

| Ümumi | Qələbə | Nokault edib | Məğlub |
| --- | --- | --- | --- |
| 52 | 37 | 15 | 14 |

Xarici keçidlər
---------------

* Overeem[*ölü keçid*]

Mənbə
-----

İstinadlar
----------

1. 1 2  .

Vikianbarda ***Alistair Overeem*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
BMW-avtomobilinin mühərrik bloku
**Mühərrik bloku** — daxili yanma mühərriklərində porşen-sürüngəc, dirsəkli val və silindrlərin daxili olduğu mühərrik hissəsidr.

Quruluşu
--------

Aşağı hissədən mühərrik bloku yağ vannası-karterlə örtülür. Mühərrik bloku yaxarı hissədən silindr başlığı ilə qapanır. 
Mühərrik bloku mühərrikin böyük sayda hissələrini daşıdığına, yüksək temperaturda işləyən yanma kamerasına malik olduğuna, həmçinin enerji çevrilməsi üçün məsuliyyətli olan ötürmə mexanizmlərinin yaratdıqları reaksiya qüvvələrini götürdüyünə görə, onun hazırlanmasına xüsusi tələbatlar qoyulur. Mühərrik blokları həmişə tökmə yolu ilə hazırlanır. Material kimi çuqun və aluminiumdan (yüngül mühərriklər üçün) isifadə olunur. Hava ilə soyudulan mühərriklərdə adətən silindr bloku mühərrik blokunun üzərinə qoyulur. Dizel 
mühərriklərində isə bloku asan montaj və demontaj edəbilmək üçün onu bir neçə hissədən hazırlayırlar.

Istinad
-------

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
**Abebe Bikila** (አበበ ቢቂላ) (7 avqust 1932 – 25 oktyabr 1973, Əddis-Əbəbə) – Efiopiyalı marafonçu. Olimpiya Oyunları tarixində ilk dəfə qızıl medal almış Qara Afrikalıdır.Addis Ababada bir stadion onun şərəfinə adlandırılmışdır.

Həyatı
------

1960-cı ildə Romada keçiriləcək XVII Yay Olimpiadasına yollanacaq Efiopiya yığmasının marafon qaçışı üzrə atleti Vami Biratu futbol oynayıb, zədə aldıqdan sonra onun yerinə Abebe Bikila adlı başqa atlet çağırılmışdı. Son anda yığmaya çağırılan Abebe əvəzlədiyi atlet qədər potensiallı görünməsə də, öz üzərində səylə çalışaraq ölkəsinin idman tarixində iz qoymağı bacarır. O, sentyabrın 10-da ayaqyalın qaçmaqla marafon qaçışının qalibi olmuşdu. Bu uğurunu Tokioda keçirilən növbəti Olimpiada zamanı təkrarlayaraq, ikinci dəfə qızıl medal qazanan atlet jurnalistlərin sualına — "İstədim ki, bütün dünya Vətənim Efiopiyanın hər zaman əzmkarlıq və qəhrəmanlıqla qələbə qazandığını bilsin." — deyə cavab vermişdi. 37 yaşında avtomobil qəzasında aldığı zədə ucbatından qaçış atletizmi ilə məşğul ola bilmir, lakin idmandan da əl çəkmir, oxatma yarışı ilə məşğul olur. Həmin zədə səbəbindən dünyasını dəyişən atlet 75 000 nəfərin iştirak etdiyi dövlət səviyyəli matəm mərasimində dəfn olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Abebe Bikila // Gran Enciclopèdia Catalana (kat.). Grup Enciclopèdia, 1968.
2. 1 2  *Brozović D. Ladan T.* Abebe Bikila // Hrvatska enciklopedija (xorv.). LZMK, 1999. 9272 s. ISBN 978-953-6036-31-8
3. ↑   Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine DatabaseOlympics profile
**Buromski adası** — yaşayışı olmayan, qayalıqdan ibarət olan ada. Ada Antarktidadanın Meri Berd Torpağından bir qədər aralıda yerləşir. Uzunluğu 1.2 km, eni isə 0.9 km təşkil edir. Ada Avstraliya Antarktika ekspedisiyası zamanı kəşf edilib. 1956-cı ildə adadan 3 km aralıda Mirnı qütb stansiyası istifadəyə verilmişdir. Ada məmhurluğu qəbrstanlıq olmasına görədir. Burada ilk dəfə 1956-cı ildə sovet araşdırmaçısı İvan Xmare dəfn edilmişdir. Adanın adı kapitan-leytenant Nikolay İvanoviç Buromskinin şərəfinə adlandırılmışdır. O, 1957-ci ildə vəfat etmişdir. 1974-cü ildə artıq burada 20 qəbir olmuşdur. Burada belə bir yazı vardır: "Bura gələnlər başınızı əyin!!! Onlar öz həyatlarını sərt Antarktida təbiəti ilə mübarizədə itirmişlər"

İstinadlar
----------

1. ↑  "List of Historic Sites and Monuments approved by the ATCM (2012)" (PDF). Antarctic Treaty Secretariat. 2012. 2018-12-11 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2013-10-25.

Mənbə
-----

* Antarktida qurbanları Arxivləşdirilib 2016-11-01 at the Wayback Machine
**Mühümmə dəftəri** — tarixi sənəd, III Sultan Muradın hökmü.

Tarixi
------

1590-cı ildə İstanbul sülhünün nəticələrinə görə, Azərbaycan Osmanlıları və Səfəvilər arasında bölüşdürülükdən sonra verilmişdir. Həmin sənədə əsasən Gəncə-Qarabağ ərazisindəki qıtlığı aradan qaldırmaq üçün Naxçıvandan çıxarılan hər bir davara görə İrəvan yaxınlığında bir səmimi (pul vahidi), Göyçənin Balıqlı adı yerində isə daha bir səmimi alınmasına yol verilmirdi. Çünki kasıb camaat çətinliyi düçar olur və bahalıq artırdı.Sənəddə göstərilirdi ki, İrəvan və Göyçə bəyləri bu pulun alınmasına görə "dəfələrlə tənbeh olunmalarına baxmayaraq", həmin "bac" yenə də yığılmaqda davam edir. Hökmün sonunda hər bir davara görə qədim qanun əsasında vergi alınması barədə Osmanlı sultanının qəti tapşırığı nəzərə çarpdırılır.

Ədəbiiyyat
----------

Oqtay Əfəndiyev, Şahin Fərzəlibəyli,1590-cı il və 1724-cü illərə aid Naxçıvanla əlaqədar iki tarixi sənəd haqqında,Naxçıvan tarixinin səhifələri(müqavilə toplusu),Bakı,1996.

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı. 2002. səh. 333. ISBN 5-8066-1468-9.
**Mamison aşırımı** (oset. Мамысоны æфцæг; *gürc.* მამისონის უღელტეხილი) — Böyük Qafqazın qərb hissəsindəki Baş Qafqaz silsiləsindən keçən hündürlüyü 2911 m (digər mənbələrə görə 2819 m) olan aşırım. Gürcüstan (Cənubi Osetiya) və Rusiya sərhədlərinin qovşağında olan keçid Mamikdon çayı vadisindən Çançaxı çayı vadisinə aparır. Tarixi Osetiya Hərbi Yolu Gürcüstan (Kutaisi) ilə Rusiyanı (Karcin) birləşdirən keçiddən keçir. Sərhəd keçidi hazırda bağlıdır və yol istifadədə deyil.

Tarix
-----

Böyük Vətən müharibəsi illərində keçid mühüm rol oynamış və 1942-ci ilin iyunundan 1942 -ci il avqustun 15-dək olan dövrdə 46-cı Ordu qüvvələrinin bir hissəsi şimaldan Baş Qafqaz silsiləsindən - Mamison keçidini əhatə edərək müdafiəni təşkil edirdi.

10 iyun 2009-cu ilədək Gürcüstan sərhədçiləri Cənubi Osetiyadan keçid üzərində nəzarəti həyata keçirirdilər. Onların Çançaxi çayının vadisinə geri çəkilmədən sonra Rusiya və Cənubi Osetiya sərhədçiləri ərazini nəzarətə götürür, nəticədə bütün keçid faktiki olaraq Cənubi Osetiyanın nəzarətinə keçir. 2009-cu ilin iyun ayının əvvəlində partladılmış Nikolaevski körpüsünün bərpasından sonra, məlumat gəlir ki, Gürcüstan yenidən Çançaxi çayı boyunca yerləşən Hərbi-Osetiya yolunun bir hissəsinə nəzarəti ələ keçirir. Ancaq nəzarətin Cənubi Osetiya ərazisinə qədər olub-olmaması haqqında məlumat verilmir.

Mətbuatda yayılan məlumatlara görə, "Vahid Gürcüstan" Demokratik Hərəkatının lideri Nino Burcanadze, Gürcüstanın sərhəd bölgələrində kritik bir vəziyyətin yarandığını, Gürcüstan hakimiyyətinin "qəsdən əraziləri itirdiyini və Cənubi Osetiyaya Mamison keçidinin birləşdiyini" bildirir.

Osetiya Hərbi yolu
------------------

Osetiya hərbi yolu bir keçid olaraq qədim dövrlərdən bəri fəaliyyətdədir. Ancaq bir yol olayaq 1897-ci ildə inşa edilmişdir. Uzunluğu 275 km-dir. Yolun ən yüksək hissəsi Mamison keçididir (2911 m). Osetiya Hərbi yolu boyunca nəqliyyat əlaqələri yüksək dağlıq bölgəsindəki havadan asılıdır. Yol Zaqafqaziya magistralının tikintisi səbəbindən nəqliyyat əhəmiyyətini itirir. Mamison keçidindən hazırda heç bir hərəkət yoxdur. Yol Alagir dərəsinin girişindən başlayaraq Mamison keçidindən Zaqafqaziyaya gedib çıxırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Инструкция по передаче на картах осетинских географических названий. — 2-е изд. стереотипное. — М.: ОНТИ ЦНИИГАиК, 1969. — С. 10.
2. ↑  Инструкция по русской передаче географических названий Грузинской ССР. — М. 1972. — С. 10.
3. ↑  "Дарчиашвили пресек кривотолки о Мамисонском перевале — Мнения — GeorgiaTimes.info". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-07-06.
4. ↑  "Восстановление моста на Мамисонском перевале завершено — Новости — GeorgiaTimes.info". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-07-07.
5. ↑  Станислав Тарасов Баку и Тбилиси в зоне приграничного напряжения Arxivləşdirilib 2010-04-23 at the Wayback Machine ИА REGNUM 21.04.2010
**Mükəmməl** (Perfect) — 1985-ci ildə çəkilmiş amerikan romantik dram filmi.

Mövzu
-----

Adam Lavrens uğurlu jurnalistdir, məqalələri maraqla oxunur. Çox böyük şirkət rəhbəri olan Makkenzidən müsahibə almaq üçün Koliforniyaya uçur və orada fərqli bir məqalə yazmaq fikrinə düşür. Bu məqalə gimnastika salonlarının qadın və kişilərin ortaq görüşmə yerlərinə çevrilməsi və əxlaqsız yer olmaları haqqında olmalı idi. Ancaq məqalə üçün getdiyi salonda gimnastika müəllimi işləyən Ceniyə vurulur. Amma münasibətləri heç də stabil deyildi.

Adam kluba üzv olur və klub üzvlərini burada yaşadıqları sevgi macəralarından danışmaları üçün razı salır. Bəzi qızlar (məsələn, Linda və Sali) bu barədə danışmaqda həddində artıq səmimi olurlar. Sonrakı gedişatda Adam işi və sevgisi arasında qalır. Adam çox sensasiya doğuracaq məqalə yazmır. Ancaq bu məqalə müdiri tərəfindən qəbul olunmur. Adamdan xəbərsiz məqalə yenidən yazılır və burada utancverici fikirlər yer alır.

Filmin sonrakı gedişatında Adamdan məhkəmə yolu ilə Makkenzi ilə olan müsahibəsinin səs yazıları istənilir. Səs yazılarını verməmək təkidi səbəbindən Adamı həbs olunur, ancaq qısa müddətdən sonra azadlığına qovuşur və Cesi isə yenidən barışır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2  .
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  .
**Mühitin çirklənməsi** – mümkün normadan yuxarı dərəcədə istehsalın əlavə məhsulları ilə xarici mühitin dəyişməsi. Çirkləndirici elementlərə bərk, maye və qazşəkilli maddələr, zərərli radiasiya və səs-küy daxildir. Ağır metallarla (civə, qurğuşun, kadmium), fosfatlar, nitratlar, kükürd-oksidi, kənd təsərrüfatı ziyanverici və xəstəliklərilə mübarizədə istifadə olunan, zəhərli kimyəvi maddələr (DDT, aidrin və s.), ionlaşdırıcı radiasiya, radioizotoplar, sənaye və nəqliyyatın səs-küyü daha ziyanlı sayılır. Yuxarıda göstərilən maddələrin bəziləri mutagen təsir göstərərək xənçəng xəstəliklərinin yaranmasına səbəb ola bilər. Hazırda çirklənməyə ciddi nəzarət olunmasının bəşəriyyət qarşısında vacibliyi meydana çıxmışdır. Respublikamızda bu istiqamətdə müəyyən tədbirlər həyata keçirilir.

Mühitin çirklənməsindən vurulan ziyan
-------------------------------------

Həyat mühitinin çirklənməsi ilə bağlı xalq təsərrüfatına vurulan ziyan (bilavasitə və vasitəli təsir, həmçinin çirklənmənin mənfi nəticələrini ləğv etmək üçün çəkilən əlavə xərc nəzərə alınmaqla). Həmçinin əhalinin sağlamlığının pisləşməsilə bağlı itkilər, insanların əmək fəaliyyəti dövrünün və həyatının qısalması nəzərə alınır.

Mühitin keyfiyyət indeksi
-------------------------

İnsan və digər orqanizmlərin həyatı üçün mühitin yararlığını qiymətləndirən miqdar göstəricisi. Mühitin keyfiyyət indeksi canlı orqanizmlərin vəziyyətinə görə (məs. əhalinin xəstələnmə dərəcəsinə görə) və ya orqanizmə təsir göstərən əlverişsiz faktorların cəmini tapmaqla (çirkləndiricilərin zərərlilik dərəcəsini nəzərə alaraq müxtəlif çirklənmə növləri və YVÇ) (yol verilən çirklənmə).

Mühitin özünütənzimlənməsi
--------------------------

Ətraf mühiti çirkləndirən maddələrin arası kəsilmədən istifadəsi və zərərsizləşdirilməsi prosesi. Bu ən çox ətraf mühiti çirkləndirən maddələrin düzənliklərə və su hövzələrinə aparılması, həmçinin ekosistemlərin trofik kanalları və orqanizmlərin minerallaşması ilə baş verir. Əsrimizin ortalarından sonra mühitin özünütəmizləməsi onun çirklənmədən təmizlənməsini təmin edə bilmir. Ona görə ətraf mühitin dəqiq monitorinqi və qlobal mühafizəsi sisteminin vacibliyi meydana çıxır.

Mühitin sanitar nəzarəti
------------------------

İnsan və ev heyvanlarının sağlamlığının qorunması mövqeyi ilə ətraf mühitin keyfiyyətinə nəzarət. Su, hava, torpağın bakterioloji, mikrobioloji, parazitor və kimyəvi analizi M.s-n-ə daxildir.

Xarici keçidlər
---------------

* Ətraf mühitin monitorinqi

Həmçinin bax
------------

* Ətraf mühit
* Ətraf mühitin çirklənməsi

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
2. ↑  Syvitski, Jaia; Waters, Colin N.; Day, John; et al. (2020). "Extraordinary human energy consumption and resultant geological impacts beginning around 1950 CE initiated the proposed Anthropocene Epoch". *Communications Earth & Environment*. **1** (32): 32. Bibcode:2020ComEE…1…32S. doi:10.1038/s43247–020–00029-y. S2CID 222415797.
Səs sürətinə çatmadan öncə transonik sürət və buxar konusunda görünən F/A-18 Hornet
**Max ədədi**, hərəkət halında olan hər hansı bir kütlənin sürətinin, kütlənin mövcud olduğu şərtlər daxilindəki səs sürətinə olan nisbətidir. Qısaca *Ma* ya da *M* deyilir. Adını Avstriyalı fizik və filosof Ernst Maxdan almışdır. Ernst Maxdan əvvəl bu mövzu haqqında Fransız fizik Sarrau da tədqiqatlar apardığında *Sarrau ədədi* də adlanır.

Nümunə olaraq, dəniz səviyyəsində, 1 atm təzyiq şəraitində və 15oC hava istiliyində 1 Max = 1226,5 km/saat (340 metr/saniyə) olaraq müəyyənləşdirilir. Yerdə səs sürəti göyə nisbətdə daha yuxarı dəyərdədir.

Yerdən yuxarıya doğru qalxdıqca havanın temperaturu aşağı düşür. Dəniz səviyyəsindən 11 km hündürlüyə qədər (Stratosfer sərhədinə qədər) olan atmosfer təbəqəsinə *troposfer* deyilir. Səs sürətinin kvadratı havanın temperaturu ilə düz nisbətdə dəyişdiyinə görə, yerdən yuxarıya doğru qalxdıqca səs sürəti aşağı düşür. Bununla əlaqədar olaraq o yüksəklikdəki *max* ədədi dəniz səviyyəsinə görə daha aşağı olur.

Nümunə olaraq, *Stratosfer sərhədində 11.000 metr hündürlükdə 1 Max = 1062,2 km/saat* təşkil edir.
**Burgundiyalı Marqareta** (*fr.* Marguerite de Bourgogne 1250 – 4 sentyabr 1308 və ya 1308) — Siciliya Kralı I Karl ilə evliliyi ilə Siciliya və Neapol Kraliçası. O, həmçinin 1262-ci ildən 1308-ci ilə qədər Tonnerin hakim qrafinyası idi.

Həyatı
------

Never qrafı Edin və Dampyerli Modun ikinci qızı, Marqareta 1262-ci ildən ölümünə qədər miras yolu ilə Tonner qrafinyası idi.

### Kraliça fəaliyyəti

O, 18 noyabr 1268-ci ildə Siciliya Kralı və Anju və Provans qrafı Anjulu Karl ilə evlənərək Siciliya Kraliçası oldu. Onların yeganə qızı Marqareta körpəlikdə öldü. Karl 1277-ci ildə Antakyalı Mariyadan titul aldıqdan sonra o, həm də Yerusəlimin kraliçası oldu. O və əri 1283-cü ildə Siciliya Kralı və Kraliçası titulunu itirdilər, yalnız Neapol Kralı və Kraliçası oldular.

### Sonrakı həyatı

Karl 1285-ci ildə vəfat etdikdən sonra Marqareta Tonnerdəki torpaqlarına qayıtdı, Briennalı Marqareta (Tripolili VII Boemundun dul arvadı) və Konstantinopolun titullu İmperatriçası Kurtenalı I Yekaterina (Anjulu Karlın nəvəsi) ilə birlikdə qalada yaşadı). Orada Tonnerredə üç qadın xeyriyyəçilik və dua həyatı yaşadılar; Marqareta orada *"l'Hospice des Fontenilles"*-i təsis etdi və onun saxlanması üçün kifayət qədər vəsait ayırdı.

1308-ci ildə uşaqsız öldü; o, mülkünü böyük qardaşı oğlu Şalon-Oserdən olan II İohanna buraxdı. O, *"l'Hospis"*-də dəfn edildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Dictionary of Women Worldwide (ing.): 25,000 Women Through the Ages. / A. Commire, D. Klezmer Detroit: Gale, Yorkin Publications, 2006. 2572 p. ISBN 978-0-7876-7585-1

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | The Peerage |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree · WeRelate |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 16508129s · GND: 122748875 · ISNI: 0000 0000 1563 8972 · LCCN: n98042474 · NTA: 175596263 · LIBRIS: 207488 · SUDOC: 088096149 · VIAF: 13198971 · WorldCat VIAF: 13198971 |

 |
**Sopdu** — (həmçinin Septu və ya Sopedu kimi tərcümə olunur) Qədim Misir dinində göyün və şərq sərhəd bölgələrinin tanrısı idi. Hensitin əri idi.
Göy tanrısı olaraq Sopdu, Orion bürcünün təcəssümü olan Sak tanrısı və Sirius ulduzunu təmsil edən ilahə Sopdet ilə əlaqələndirilirdi. Piramida Mətnlərinə görə, Sopdu və böyük göy tanrısı Horusun birləşməsindən ibarət olan Hor-Sopdu, Osiris-Saha və İsis-Sopdet nəslindəndir.
Hesab olunurdu ki, şərq tanrısı Sopdu Misirin sərhədlər boyu postlarını qoruyur və firona bu bölgələrin əcnəbi sakinlərini idarə etməkdə kömək edir. O, Şərqin Rəbbi adlanırdı. Onun Sinay yarımadasındakı Misir yaşayış məntəqələrində, məsələn, Serabit əl-Xadimdəki firuzəyi mədənlərində ziyarətgahları var idi.

Adı
---

| "Sopdu"  Heroqliflərdə |
| --- |
|  |

Sopdunun adı kəskinlik heroqlifindən, uclu üçbucaqdan və üçüncü şəxs cəm şəkilçisindən (bildirçin) düzəlib; beləliklə, onun adının hərfi tərcüməsi sərtdir. Piramida mətnlərində onun ölən fironun dişlərini qoruduğu deyilir.
Sopdu dini bayraqda oturan, tez-tez başında iki lələkli tac və çiynində yellək olan şahin kimi təsvir edilmişdir. Sərhəd keşikçisi rolunda o, şəmset kəməri və balta və ya nizə ilə Yaxın Şərq döyüşçüsü kimi göstərildi.

Qalereya
--------

* SopduSopdu
* Kralın mirzəsi və Sopdu Nakhtın ilk tanrı qulu olan Raiay Lintel. Hər ikisi Osirisin qarşısında dayanır. 19-cu sülalə. Misirdən. Petrie Misir Arxeologiya Muzeyi, LondonKralın mirzəsi və Sopdu Nakhtın ilk tanrı qulu olan Raiay Lintel. Hər ikisi Osirisin qarşısında dayanır. 19-cu sülalə. Misirdən. Petrie Misir Arxeologiya Muzeyi, London
* Misir tanrısı SopduMisir tanrısı Sopdu

İstinadlar
----------

1. ↑  Encyclopedia of Ancient Deities (ing.). 1 Jefferson: McFarland & Company, 2000. P. 437. 597 p. ISBN 0-7864-0317-9
2. ↑  Wilkinson, Richard H. (2003). *The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt*. Thames & Hudson. p. 211
3. ↑  *Greek and Egyptian Mythologies* By Yves Bonnefoy and Wendy Doniger, p. 221. University of Chicago Press, 1992
ISBN 0-226-06454-9

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | BNF: 121048254 · GND: 118835211 · SUDOC: 078600243 · VIAF: 47558873, 9323157583870433970003 · WorldCat VIAF: 47558873, 9323157583870433970003 |
**Viqlər partiyası** — 1832—1856-cı illərdə mövcud olmuş Birləşmiş Ştatların siyasi partiyası. Partiya Milli Respublika Partiyası, Antimason Partiyası və digər kiçik anticeksonist partiyaların koalisiyası əsasında Endrü Cekson və Demokrat Partiyasına qarşı müxalifət olaraq yaradıldı. Xüsusilə viqlər konqresin icra hakimiyyəti üzərində üstünlük təşkil etməsini dəstəkləyirdi, müasirləşdirmə və iqtisadi proteksionizm proqramını təbliğ edirdi. Partiya uzun müddət Amerika siyasətinin iki partiya sistemində yer alırdı.

Partiyanın adı, Amerika İnqilabı zamanı Britaniya metropoliyasına qarşı mübarizə aparan amerika vətənpərvərlərinin ləqəbindən götürülüb, o vaxtı *viqlər* (Britaniyanın Viqlər partiyası adından) deyə avtoritar hakimiyyətə qarşı çıxan insanlara deyilirdi. Viqlər Partiyası görkəmli üzvləri arasında Daniel Uebster, Vilyam Henri Harrison və onların daimi lideri Henri Kley yer alırlar. Avraam Linkoln İllinoysda viqlərin lideri idi.

Xarici keçidlər
---------------

* Great Americans of the Whig Party, 1832—1856 Arxivləşdirilib 2020-11-14 at the Wayback Machine Biographies of American Whigs.
* The American Presidency Project, contains the text of the national platforms that were adopted by the national conventions (1844—1856)
* Whig Party in Virginia in *Encyclopedia Virginia*
* Grand Valley State University digital collections – Papers of Whig political appointee Nathan Sargent, 1832–1874
**Həkimxanlılar** — Azərbaycanın Çəmənli oymağının sayılan soylarından biri. 

Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Çəmənli oymağı və Hatəmxan ağa nəsli.I kitab.Bakı, 2016

Tarixi
------

Həkimxanlılar nəsli kəndli nəslinə mənsubdur. Soy öz adını Həkimxan Rüstəm oğlunun (1818-1848) adından almışdır. Bu soyun kökü Çəmənli oymağındandır. Həkimxanın Gülməmməd (1808-...) adlı böyük qardaşı olmuşdur.

Həkimxan Mülkicahan xanımla evlənmişdir. Onun Kərim (1836-...), Zal (1841-...), Abdulla (1843-...), Cavad (1847-...) adlı övladları dünyaya gəlmişdir.

XIX əsrin 70-ci illərində bu nəslin övladları imkanlı kəndlilər sayılmışlar.

Şəxsiyyətləri
-------------

* Məmməd Abdulla oğlu Həkimxanov (1880-...)
* Cümşüd Rüstəm oğlu Həkimxanov (1883-...)
* Səməd Cavad oğlu Həkimxanov (1883-...)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Orxan Zakiroğlu (Baharlı).Çəmənli oymağı və Hatəmxan ağa nəsli. I kitab. Bakı, 2016

Mənbə
-----

* Orxan Zakiroğlu (Baharlı).Çəmənli oymağı və Hatəmxan ağa nəsli. I kitab. Bakı, 2016

Həmçinin bax
------------

* Çəmənli oymağı
* Çəmənli kəndi
**Bərgüşad sancağı**— 1727 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyalətində inzibati–ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Bərgüşad idi.

Bərgüşad livası dörd nahiyəyə bölünürdü. Bərgüşad nahiyəsi ,Zans nahiyəsi, Dizaq nahiyəsi, Keştasf nahiyəsi

Osmanlılar Bərgüşad sancağını nahiyyələrə bölmüşdülər. Bunlardan biri Bərgüşad nahiyəsi idi. Osmanlı dövründə (1724-1834) Bərgüşad nahiyəsinin başçısı Məhəmmədşərif bəy idi. Onun başçılığı haqqında Sultan III Əhmədin fərmanı:

Liva-ik (Bergüşat) 

Sabıka Revan Seraskeri olan Vezir Ahmed Paşa tarafından Hılhına sancağı tevcih olunan Mehmed Şerif Bey hizmetde bulunduğu ecilden hala, Gence ve Şirvan caniblerine serasker olan Vezir Elhac Mustafa Paşa tarafından Bergüşat sancağı tevcih olunup zabt-u muhafazası içün irsal olunduğunu, vezir-i müşarun –ileyh kaimesiyle ilam ve Devlet-i Aliyye tarafından dahi tevcihini reca itmekle liva-i mezbur, muma-ileyh Mehmed Şerif Beye verilmişdir, (28 S 138).

Məhəmmədşərif bəy 1732-ci ildə vəfat etdi. Onun yerinə Əli bəy təyin edildi. Onun təyinatı ilə bağlı Sultan III Əhmədin fərmanı:

Mutasarrıfı Mehmed Şerif fevt olmağla, iki seneden beri Devlet-i Aliyye-ye izhar-itaat ve Kızılbaş ile ceng idüp sünniyyül-mezheb olan Bergüşatlı Aliye mirlivalık ile Gence Seraskeri Vezir Mustafa Paşanın iltimasıyla verilmişdir, (22 Ca 138).

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

* Bərgüşad nahiyəsi
* Bərgüşad mahalı

İstinadlar
----------

* Ənvər Çingizoğlu. Bərgüşad mahalı. Bakı: "Soy" dərgisi №5 (37), 2010, səh, 107-125.
**Ankara müqaviləsi** (20 oktyabr 1921) — TBMM və fransız hökuməti arasında türk-fransız cəbhəsindəki fəaliyyətləri dayandırmışdır. TBMM idarəçiliyindəki bölgənin cənub sərhədinin ayırıcı xətt olaraq qəbul edilməsi qərara alınmışdır, lakin əsas qərarların verilməsi Lozanna müqaviləsinə buraxılmışdır.

Arxa fon
--------

Şərq problemində Birləşmiş Krallıq, Yunanıstan və İtaliya ilə milli mənfəətləri uyğun gəlməyən Fransa, Sevr müqaviləsinin imzalanmasından 3 ay əvvəl türk-fransız cəbhəsində müvəqqəti saziş imzalayaraq, TBMM ilə ikili münasibətlərə başlamışdı.
Ancaq, yeni Türkiyə Böyük Millət Məclisini bir siyasi mövcudiyyət olaraq qəbul etmələrinə rəğmən, Milli Hökumətin Fransa ilə münasibətləri daha da irəli aparmaq cəhdləri baş tutmamışdı.

Sakarya meydan döyüşünün TBMM tərəfindən qazanılması və Sovetlərlə Ankara hökuməti arasında imzalanan Moskva müqaviləsi, türk-fransız münasibətlərinə də müsbət təsir etdi.ref name=HRI/> Fransa hökuməti, köhnə nazirlərindən Henry Franklin-Bouillonu qeyri-rəsmi olaraq Ankaraya göndərdi. 9 iyun, 1921-ci ildə Ankaraya gələn Henry, Mustafa Kamal paşa, Xarici İşlər naziri Yusif Kamal bəy və Ümumqoşun Qərərgahı Komandanı Fevzi paşa ilə iki həftə davam edən görüşmələrdə oldu. Xüsusilə, Mustafa Kamal paşa ilə Henry Franklin arasında edilən görüşmələrdə əsas olaraq "Misak-i Milli" mövzusu və yeni Türk dövlətinin mövcudiyyəti müzakirə edildi. Fransa nümayəndəsi dolayı yolla izah etdi ki, Fransa tərəfi Sakarya meydan döyüşünün nəticəsini görmədən TBMM hökuməti ilə rəsmi danışıqlara getməyə çəkinir. Sakaryada TBMM hökumətinin qələbəsi fransızların tərəddütlərini aradan qaldırdı və iki ölkə arasında Ankara müqaviləsi imzalandı.

Nəticə
------

Ankara müqaviləsi ilə Antanta dövlətlərinin siyasi birliyi pozulmuş və yeni türk dövləti Fransa tərəfindən tanınmışdır. Bu müqavilə nəticəsində Cənub cəbhəsindəki müharibə rəsmən sona çatmış və Türkiyənin cənub sərhədi müəyyənləşmişdir. İsgəndərun sancaqlığı Suriyanın tərkibində qalırdı, lakin bu sancaqlığa xüsusi imtiyazlar və muxtariyyət verilirdi. Türklər ən böyük etnik qrup olduqlarından vilayətin idarə olunmasında üstün qəbul edilirdilər. Osmanlının qurucusu I Osmanın atası Süleyman şahın Suriyada olan məzar-türbəsi Türkiyə torpağı hesab edildi.

Bu müqavilə ilə ilk dəfə, türk milli mübarizəsinin haqlılığı bir Antanta dövləti tərəfindən qəbul edilmişdir. Müqavilə imzalandıqdan sonra iki ölkə də bir-birinə nümayəndə göndərmişdir. Bu müqavilə ilə iki ölkə arasındakı hərbi vəziyyət sonlandırılsa da, Lozanna sülh konfransında Fransa Antanta tərəfindən konfransda çıxış etmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Xronologiya 1921 Arxivləşdirilib 2010-12-13 at the Wayback Machine
* Fransız-türk razılaşmasının tam mətni

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ankara, Treaty of" in *Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica*. Chicago: Encyclopædia Britannica Inc. XV edn. 1992, c. 1, səh. 423.
2. ↑  *League of Nations Treaty Series*, C. 54, Səh. 178–193.
3. ↑  "Franco-Turkish agreement of Ankara" (PDF) (French və English). 16 January 2013 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 8 August 2014.