recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Azadlıq döyüşü: Horadiz əməliyyatı** — qısametrajlı sənədli televiziya filmi 2013-cü ildə Azərbaycan televiziyasında istehsal edilmişdir. Film 1993-cü ilin dekabrından başlamış 6 yanvar tarixinə kimi davam edən, Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Horadiz qəsəbəsi üzrə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri və Ermənistan Silahlı Qüvvələri arasında baş verən azadlıq döyüşü olan Horadiz əməliyyatından bəhs edir.

Məzmun
------

Film 1993-cü ilin dekabrından başlamış 6 yanvar tarixinə kimi davam edən, Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Horadiz qəsəbəsi üzrə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri və Ermənistan Silahlı Qüvvələri arasında baş verən azadlıq döyüşü olan Horadiz əməliyyatından bəhs edir.

Nəticədə, Horadiz qəsəbəsi, Füzuli rayonunun 20 kəndi və Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndi Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.

Horadiz əməliyyatı Azərbaycan Ordusunun 1994-cü ilin qış kampaniyasında keçirdiyi ən uğurlu əməliyyat olub. Əməliyyatda misilsiz qəhrəmanlıq nümunələri göstərdiklərinə görə 8 nəfər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan filmlərinin siyahısı
* 2013-cü ilin Azərbaycan filmləri
* 2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

İstinadlar
----------
**Ruprexti itburnusu** (*lat.* Rosa ruprechtii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Ermənistanda təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Kiçik Qafqazın (Daşkəsən rayonu) şimal ərazilərində təbii halda yayılmışdır.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. NT.

Bitdiyi yer
-----------

Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında meşə kənarlarında cəngəlliklərdə, daşlı uçrumlarda, çay kənarlarında rast gəlinir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Hündürlüyü 2–3 m olan sıx qollu budaqlı koldur. Bitkinin qopartikanları dağınıq bizvari olub qaidə hissəsi enliləşmişdir. Yarpaqları iri, 7-9 sm uzunluğundadır. Yarpaqcıqlar 5-7 ədəd olub, 4-5 sm uzunluğunda 2-3 sm enində olur.Yarpaqcıqları oval şəkilli, uzunsov ellips şəkilli, üst hissədə tutqun, boz yaşıl, alt hissədə isə solğun rəngdə olur və vəzili tükcklüdür. Çiçəkləri azçiçəkli bitki qrupunda toplanmışdır. Çiçək saplağı 1-1,2 sm olub, meyvə halında aşağıya doğru sallanır. Ləçəkləri tünd çəhrayı rəngdə olur. Meyvəsi yetişəndə tökülmür. Meyvələri yumru və ya armudvarı olub, 2-3 sm uzunluğundadır. İyun-iyul ayları arasında çiçək açır.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q20583775
* GBIF: 3007094
* IPNI: 734093-1
* IRMNG: 10184207
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:734093-1
* WFO: wfo-0000989867

 |
**Saltaq nekropolu** — Culfa rayonu, Saltaq kəndinin qərb, şimal-qərbində arxeoloji abidə.

### Saltaq nekropolu I

Culfa rayonunda Saltaq yaşayış yerinin qərbində, Əlincəçayın sol sahilində, hündür təpə üzərində orta əsrlərə aid arxeoloji abidədir. 1991-ci ildə kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar aparılıb. Qəbir abidələrinin bir çoxu əkin işləri zamanı dağılıb. Arxeoloji mədəniyyət izləri Saltaq nekropolunun 14–16-cı əsrlərə aid olduğunu göstərir.

### Saltaq nekropolu II

Culfa rayonunda Saltaq kəndinin şimal-qərbində, Əlincə çayın sağ sahilində orta əsrlərə aid arxeoloji abidə. Hər tərəfdən dağlarla əhatə olunmuş dərədə yerləşir. Qəbiristanlığın bir hissəsi tamamilə dağılıb, digər hissəsi hazırda yerli əhali tərəfindən istifadə olunur. Mərkəzində daşdan tikilmiş sərdabə xüsusilə diqqəti cəlb edir. Nekropolun XIV-XVI əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

### Saltaq sərdabəsi

Culfa rayonununda eyni adlı kəndin şimal-qərbindəki nekropolda 14–16 əsrlərə aid abidə. Qəbiristanlığın mərkəzində kiçik daşlardan əhəng məhlulu qatılmış gəclə tikilmişdir. Tavanı tacvarı formada tamamlanır; girişi xaricə doğru çıxıntılıdır. Qapının tikintisin də bişmiş kərpicdən (23x23x5 sm; 20x10x5 sm) də istifadə olunmuşdur (çox güman ki, bu kərpiclər onun sonrakı bərpası ilə əlaqədardır). Sərdabənin daxili divarları gəclə suvanıb; bəzi yerlərdə uçub tökülmüşdür. İçərisində taxta tabut və insan skeletinin qalıqları aşkar olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Naxçıvan Ensiklopediyası. II cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. səh. 244. ISBN 5-8066-1468-9.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Naxçıvan nekropolları |
| --- |
| A | 
* Ağbulaq nekropolu
* Aşağı Daşarx nekropolu

 |
| B | 
* Badamlı nekropolu
* Boyəhməd nekropolları

 |
| C | 
* Camaldin nekropolları

 |
| D | 
* Dizə nekropolu
* Dəmirçi nekropolu
* Dəmyələr nekropolu
* Dəmirli nekropolu

 |
| Ə | 
* Əbrəqunus nekropolları

 |
| H | 
* I Haçaparaq nekropolu
* II Haçaparaq nekropolu

 |
| X | 
* Xalıkeşan nekropolu

 |
| K | 
* Külüs nekropolu
* Kolasu nekropolu

 |
| M | 
* Mahmudoba nekropolu
* Maxta nekropolu
* Muncuqlutəpə nekropolu
* Muğanlı nekropolu
* Mərdangöl nekropolu

 |
| N | 
* Naxçıvan nekropolları
* Nursu nekropolu
* Nəhəcir nekropolu
* Nəzərabad nekropolu

 |
| P | 
* Parçı nekropolu
* Püsyan nekropolu

 |
| S | 
* Sarıdərə nekropolları
* Sabirkənd nekropolu
* Saltaq nekropolları
* I Sarıbulaq nekropolu
* II Sarıbulaq nekropolu
* Sirab nekropolu

 |
| Ş | 
* I Şahtaxtı nekropolu
* II Şahtaxtı nekropolu
* Şortəpə nekropolu

 |
| T | 
* Türkeş nekropolu

 |
| Y | 
* Yaycı nekropolu
* Yurdçu nekropolu

 |
| 
* Kateqoriya:Naxçıvan nekropolları
* Kateqoriya:Azərbaycan abidələri

 |
**Saxaroza** (C12H22O11), disaxaridlərin ən mühüm və ən çox yayılmış nümayəndəsi olub əsasən, şəkər çuğundurunun (12–20%) və şəkər qamışının (14–26%) tərkibində olur. Ona görə də onu şəkər çuğundururu və ya qamış şəkəri adlandırırlar. Saxaroza, həmçinin, bir çox meyvə və tərəvəzlərin tərkibinə daxildir. Saxarozanın molekulu α-qlükoza və β-fruktozanın qalıqlarından ibarətdir. Saxarozanın əmələ gəlməsində hər iki monosaxaridin qlikozid-OH qrupları iştirak edir və nəticədə qlükoza və fruktoza bir molekul su ayıraraq bir-birilə oksigen atomu vasitəsilə birləşir.

Alınması
--------

Sənayedə saxaroza şəkər qamışından və şəkər çuğundurundan ayrılır. Bunun üçün çuğundur xüsusi maşında xırda doğranılır və üzərinə qaynar su əlavə edilib qarışdırılır. Bu zaman çuğundurun tərkibindəki saxaroza həll olaraq məhlula keçir. Kənar qatışıqları çökdürmək üçün məhlul əhəng südü ilə işlənilir. Bu prosesdə saxaraza kalsium — hidroksidlə C12H22O11•CaO•2H2O tərkibli kalsium-saxarat əmələ gətirir. Məhluldakı kalsium-hidroksidin artığını və kalsium-saxaratın tərkibindəki kalsiumu çökdürmək üçün məhlula karbon-dioksid buraxılır.

Fiziki xassələri
----------------

Saxaroza rəngsiz monoklinik kristaldır. Əridilmiş saxarozadan soyudulduqda amorf rəngsiz kristal – karamel alınır. Saxaroza yüksək həllolma qabiliyyətinə malikdir. Həllolma (qramlarla 100 qram həlledicidə): suda 179 (00C) və 487 (1000C), etanolda 0,9 (200C). Metanolda isə az həll olur. Dietil efirində həll olmur. Sıxlığı 1,587q/sm3, ərimə temperaturu 1860C –dir.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Saxaroza (adi şəkər) — qlükozadan çox şirin və suda çox yaxşı həll olan ağ kristal maddədir. Saxaroza H+ ionunun iştirakı ilə qızdırıldıqda hidrolizə uğrayır. Bu zaman qlükoza və fruktoza əmələ gəlir.

C12H22O11 + H2O → C6H12O6 + C6H12O6

Saxaroza çoxatomlu spirt kimi fəal metallarla, metal hidroksidləri [(Ca(OH)2, Cu(OH)2 ilə suda həll olan saxaratlar əmələ gətirir, mis(II)hidroksidlə mis(II)saxaratın parlaq göy rəngli məhlulunu əmələ gətirir. Molekulunda aldehid qrupu olmadığından saxaroza "gümüş-güzgü" reaksiyası üzrə və mis(II)hidroksidlə oksidləşmir. Yandırıldıqda saxaroza karbon-dioksid və suya oksidləşir.

* Saxaroza molekullarının 3D görünüşüSaxaroza molekullarının 3D görünüşü
* Şəkərin qəhvəyi kristallarıŞəkərin qəhvəyi kristalları

Saxarozanın özündən başqa 2 izomeri vardır: *maltoza* və*laktoza*. Maltoza səməninin təsiri ilə nişastadan alınır. Ona *səməni şəkəri*də deyilir. hidrolizə uğradıqda qlükoza çevrilir:

C12H22O11 + H2O → 2C6H12O6

Laktoza (süd şəkəri) süddə olur. Hidrolizə uğradıqda qlükoza və onun izomeri olan qalaktozaya parçalanır:

C12H22O11 + H2O → C6H12O6 + C6H12O6

Mənbə
-----

1. 
2. ↑ Инструкция по медицинскому применению препарата Глюкобай

1. ↑  .

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| Normativ yoxlama | GND: 4178816-3 · LCCN: sh85129598 · Microsoft: 2778597767, 2908861980 · NKC: ph355394, ph346525 |
***Sözcü*** — Türkiyə qəzeti. Qəzet 27 iyun 2007-ci ildə İstanbulda qurulmuşdur. Metin Yılmaz ilk baş redaktoru olmuşdur. Ümumiyyətlə hökuməti tənqid edən yazılarıyla tanınan qəzet, Türkiyədə xüsusilə Atatürkçü kəslər tərəfindən oxunmaqdadır. 7 noyabr 2016 tarixində, Türkiyə daxilində Azadlıq, Sabah və Posta qəzetlərindən sonra ən çox tiraja sahib olan qəzetdir.2007-ci ilin iyun ayında, daha əvvəl Doğan Yayın Holding tərəfindən yayımlanan Gözcü qəzetinin bağlanılmasından sonra (2007-ci ilin aprel ayı) ad haqqlarının alınması ilə çapa başlandı.

Tarixi
------

2007-ci ildə yayımına başlayan Sözcü, ilk günlərində 60 min ədəd qəzet satdı. Qəzet, 2008-ci ilin sentyabr ayında ortalama 150.000 tiraj keçdi və 2010-cu ilin dekabr ayında ortalama 210.000 tiraja çatdı. 2011-ci ildə Sözcü, ən çox oxunan ilk 10 qəzetin reytinq siyahısında 5-ci sırada durdu. 2012-ci isə 303.358 tiraj edən Sabah qəzetini, 328.030 tirajla keçmiş və Türkiyənin ən yüksək tiraja sahib 4 qəzetindən biri olmuşdur. 2014-ci ildə isə 402.870 tiraj ilə Zaman qəzetini keçəndən sonra Türkiyənin ən çox tiraja sahib olan 2-ci qəzeti olmuşdur. 8 May 2016 tarixindən etibarən gündəlik 288.649 nüsxədə Hürriyet, Sabah və Posta qəzetlərindən sonra Türkiyənin dördüncü ən böyük gündəlik qəzetdir.

Redaktorları
------------

* Yılmaz Özdil
* Emin Çölaşan
* Rahmi Turan
* Uğur Dündar
* Bekir Coşkun
* Mehmet Türker
* Necati Doğru
* Saygı Öztürk
* Soner Yalçın
* Yekta Güngör Özden
* Kemal Baytaş
* Ege Cansen
* Ayşe Sucu
* Nasuh Mahruki
* Ziya Saylanl
* Nilay Örnek
* Burak Göral
* Murat Muratoğlu
* Zeynep Gürcanlı
* Demet Cengiz
* Oray Eğin
* Dinçer Güner
* Özlem Gürses
* Taylan Kümeli
* Rahşan Gülşan
* Pınar Turan
* Vahe Kılıçarslan

Mükafatları
-----------

* "Sosial Şəffaflıq Dərnəyi" tərəfindən qəzetin jurnalisti Necati Doğruya "Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə və Dürüstlük Mükafat"ı verildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-28.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-06-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-28.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | X |
| Foto, video və audio | Instagram |
**Simon Canaşia** (*gürc.* სიმონ ჯანაშია; 26 iyul 1900 – 5 noyabr 1947, Tbilisi) — gürcü tarixçisi və ictimai xadimi. Tarix professoru və Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının qurucularından biri idi.

Canaşia, 1900-cü ildə, Gürcüstanın cənub-qərbindəki Quriya əyalətindəki Makvanetidə anadan olmuşdur. Atası Nikoloz Canaşia (1872–1918), Abxaziyada anadan olmuş, pedaqoq, etnoqraf idi. 1922-ci ildə Simon Canaşia Tbilisi Dövlət Universitetini bitirdi. 1924–1977-ci illərdə orada müəllim (1924–1930), dosent (1930–1935) və professor (1935–1947) vəzifələrində çalışmışdır. 1941-ci ildə Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının (GMEA) yaradıcılarından biri, 1941–1977-ci illərdə akademiyanın vitse-prezidenti və GMEA Tarix İnstitutunun direktoru olmuşdur. 1943-cü ildə Canaşia Sovet İttifaqı Elmlər Akademiyasının (indiki Rusiya Elmlər Akademiyası) üzvü seçildi. 1940-cı illərdə Gürcüstanın şərqindəki Msxeta və Armazidə arxeoloji qazıntılar təşkil etdi.

Canaşianın tədqiqatlarının əsas sahələri gürcülərin və digər Qafqaz xalqlarının etnogenezi, Gürcüstan və Qafqazdakı feodalizm tarixi, qədim Gürcüstanın tarixi və arxeologiyası, Kolçis və Qafqaz İberiya tarixi, Gürcüstanda xristianlığın tarixi, Gürcüstan və Qafqaz tarixinin mənbə tədqiqatları və sairə olmuşdur. 100-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 10-a yaxın monoqrafiyanın müəllifidir. Canaşia əsərlərinin tam toplusu 1949–1968-ci illər arasında Tiflisdə dörd cilddə nəşr edilmişdir. Simon Canaşia 1947-ci ildə Tiflisdə vəfat etmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* *Simon Canaşia*, Tbilisi, 1948 (gürcü dilində)
* *Shota Meşia* Tbilisi, 1960 (gürcü dilində)
* *Simon Canaşia (1900–1947)*. Biblioqrafiya, Tbilisi, 1976 (gürcü, ingilis və rus dillərində)

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Simon Canaşianın tərcümeyi-halı

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Pravoslav |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BAV: ADV11469232 · BIBSYS: 90825174 · BNF: 14368641n · GND: 136306217 · ISNI: 0000000061493292 · LCCN: n81084082 · NUKAT: n2012252851 · VIAF: 70253113 · WorldCat VIAF: 70253113 |

 |
***20 müstəqil il*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Musa Əliyev tərəfindən 2011-ci ildə çəkilmişdir. Film Lider televiziyasında istehsal edilmişdir. Film Azərbaycanın müstəqilliyinin 20 illiyinə həsr olunub. Burada 20 il ərzində tariximizdə baş verən əhəmiyyətli hadisələr vərəqlənir.

Məzmun
------

XX əsrin sonlarında SSRİ-nin dağılması ilə yaranan tarixi şərait nəticəsində Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etmişdir. 1991-ci il oktyabrın 8-də Azərbaycan Ali Sovetinin işə başlanan növbədənkənar sessiyası 4 gün müzakirələr aparıb. Nəhayət, 1991-ci il oktyabrın 18-də Ali Sovetin sessiyasında tarixi sənəd — Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edilib.

1991-ci il dekabrın 29-da ümumxalq referendumunda məsələ müzakirəyə çıxarılıb və əhalinin 95%-i səsvermədə iştirak edərək ölkənin müstəqilliyinə, suverenliyinə və istiqlaliyyətinə səs verib.

Film Azərbaycanın müstəqilliyinin 20 illiyinə həsr olunub. Burada 20 il ərzində tariximizdə baş verən əhəmiyyətli hadisələr vərəqlənir.

Filmin üzərində işləyənlər
--------------------------

Müəllif: Günay Yelmarqızı  

Rejissor: Musa Əliyev  

Operator: Elman Əliyev, Turab Məmmədov, Turan Mustafayev, Ramil Məmmədov
Prodüser: Yaqut Tapdıqqızı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Milli müstəqillik günü". 2022-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-19.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

2011-ci ilin Azərbaycan filmləri  

2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
**Mütrüb** — bu söz məna və mahiyyətcə əyləndirən, könülaçan kimi yozulur. Ərəb dilində "çalğıçı, sazəndə, rəqs edə-edə mahnı oxuyan, qız paltarında toylarda oynayan oğlan" mənaları var. Xalq deyimlərində həmin sözün mütrib, mütrüf, mütrüp tələffüzləri də var.

Mütrüb sözü lap qədim dövrlərdə Azərbaycan ərazisindəki dini məbədlərdə lüt, əksər hallarda yarımçılpaq görkəmdə rəqs edənlərin adları ilə bağlıdır. Eyni zamanda lal oyunu (pantomima) ifaçısının adı ilə də əlaqəlidir. Eramızın XXI əsrlərindən başlayaraq, təxminən beş yüz il sözü rəqs edə-edə oxuyan şərqiçilərə, həmçinin çalğıçılara, aşıqlara, nəqqallara (nağıl danışan ifaçılara) da mütrüb deyilib.

XIX əsrdən etibarən toylarda, el şənliklərində, qapalı əyləncə mərasimlərində incə, zərif bədənlərinə qadın paltarı geyinib rəqqaslıq edən oğlanlar mütrüb adı ilə çağırılıblar. Rəqqas mütrüb uzun saç buraxır, dırnaqlarına xına yaxır, gümüşdən belbağı, sinəbənd taxır, boynundan həmayil asır, dikdaban ayaqqabı geyinirdi. Barmaqlarına taxdığı mis halqalarla musiqinin ritmini tutan mütrüb tamaşaçılara işvə, naz atır, danışmadan erotik ruhlu qaş-göz
oynadırdı.

Xarici keçidlər
---------------

* Yüz il əvvəlin Bakı homoseksualları - ARAŞDIRMA Arxivləşdirilib 2018-02-14 at the Wayback Machine
"Seksendört" qrupu Ankaralı 4 gənc tərəfindən qurulub…

Üzvlər:
Tuna (vokal, gitara)
Okan (bass gitara)
Erdem (gitara)
Serter (zərb)

Qrup qurulduğu gündən etibarən, Cem Karaca, Moğollarkimi türk rokunun əvəzedilməz nümayəndələri ilə 500dən çox instut səviyyəli konsertdə ifa edib…İlk qurulduğu vaxtlarda ingiliscə cover və bəstələr ifa edirdi.. Daha sonra isə, yaradıcılıqlarını türkcə davam etdirməyə başladılar…
2001-ci ildə ilk türkcə bəstələri olan "Değiştir kendini"ni yazdılar..
2003-cü ildə "Ölürüm hasretinle" mahnısını bəstələdilər…
İlk albomda yer almağı planlaşdırılan "Ölürüm hasretinle" mahnısı ilk demo variantından sonra internetdə sürətlə yayılmağa və məşhurlaşmağa başladı…
Bir çox yerli və xarici radiolarda gələn istəklər nəzərə alınaraq yayım proqramı dəyişdirildi və bu mahnı tez-tez eşidilməyə başladı…
2005-ci ilin dekabrında qrupun adı ilə eyni olan ilk albom işıq üzü gördü.. Albomda yer alan 10 mahnının sözləri və musiqisi qrupa aiddir…
2008-ci ildə isə K. B. G adlı ikinci albomları yenə də özlərinə aid 11 mahnı ilə dinləyicilərə bəxş olundu…Bu albomun birinci alboma nisbətən daha dinamik olduğu hiss olunur… Klassikləşəbiləcək mahnılardan isə "Azap", "Kara gözlüm" və "Yüzün var mı"nı misal göstərmək olar…

Mənbə
-----



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Musiqi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Qaftan** — qədim türklərdə geyim forması.

Haqqında
--------

Qədim türklərin dünya geyim mədəniyyəti tarixinə bəxş etdiyi mühüm töhfələrdən olan qaftan, həm də genbalaq şalvar həyat tərzinin xeyli hissəsi at üstündə keçən türk xalqlarının süvari məişəti üçün ən münasib geyim növləri olmuşdur.

Kitabi Dədə Qorqud dastanlarına əsasən Oğuz qaftanı biçim üsuluna görə dastanlarda "don" adlanan arxalığa çox yaxın idi, lakin onun tam eyni deyildi: "Xeyir xəbər gətürənə at, don verəm, qaftanlar geydürəm" ifadəsində bu ayrılıq aydın nəzərə çarpır.

Arxalıq (don) kimi, qaftan da qol, gövdə və ətək olmaqla, üç hissədən ibarət biçilib tikilirdi. Lakin arxalıqdan fərqli olaraq qaftanın ətəyi nisbətən uzun olurdu. Bunu Kitabi Dədə Qorqud boylarındakı dolayı faktlardan aydın görmək olur: "Qaftanı altından ayağın bərk sardı, var qüvvətiylə atının yelisinə düşdi".

Kitabi Dədə Qorqud dastanlarına əsasən, oğuzlar arasında qaftanın qaradan başqa qırmızı, qızılı, ağ və s. rəngli parçalardan tikilməsi məqbul sayılırdı: "Adağlusından ərgənlik bir qırmızı qaftan gəldi. Beyrək geydi. Yoldaşlarına bu iş xoş gəlmədi… Ayıtdılar: "Necə səxt olmayalum? Sən qızıl qaftan geyərsən, biz ağ qaftan geyəriz".

Dastan boylarından göründüyü kimi, qırmızı (qızılı) rəngli parçadan tikilmiş qaftan toy-nişan paltarı ("ərgənlik qaftan") və qiymətli hədiyyə, bəxşiş hesab edilirmiş: "Xan dəxi Bəkili qonaqladı. Yaxşı at, yaxşı qaftan, vafir xərclıq verdi". Yaxud: "Xeyir xəbər gətürənə at, don verəm, qaftanlar geydürəm"; "Qazan xanın yaxşı qaftanların çoq geymişəm". Bundan fərqli olaraq müsəlman olmadıqları üçün "kafir" adlanan qeyri-tayfaların qaftanı bütün dastan boylarında qara rəngli, həm də rişxəndlə arxası yarıq ("ardı yırtıx") kimi təqdim olunur: "Yedi bin, qaftanının ardı yırtıxlu, yarımından qara saçlu, sası dinlü din düşməni, alaca atlu kafir bindi yılğadı, dün bucuğında Qazan bəgin ordusına gəldi".

Ötən çağlarda toy günləri oğlana, bir qayda olaraq, həqiqi bəy, xan və padşahların libas və tacını yamsılayan bir "kisvət" geydirilirdi. Oğuz türklərində bu yun və ya ipək parçadan tikilmiş qırmızı "qoftan" ("qaftan"), əslində isə arxalıq olmuşdur və bəy oğlan bu libasda gərdəyə girərmiş. Qaydaya görə, bu "qoftan" və ya qaftan (ona "ərgənlik" də deyilir) toydan qırx gün sonra təzəbəyin əynindən çıxarılıb bir fəqir və ya gəzərgi dərvişə pay verilirdi.

Oğuzların ənənəvi geyimlərinə dair Kitabi Dədə Qorqud boylarındakı maraqlı məlumatlardan biri də, digər geyim tipləri kimi, qaftanın da tipoloji cəhətdən həm kişi, həm də qadın üçün eyni olmasından ibarətdir: "Beyrəgin, yavuqlusına xəbər oldı. Banıçiçək qaralar geydi, ağ qaftanını çıqardı".

Son orta əsrlərdən etibarən Oğuz elinin varisləri arasında qaftan istilahı aradan çıxmış, biçim etibarilə həmin geyim tipinə yaxın olan "don" və "arxalıq" terminləri dəb şəklini almışdır.

Mənbə
-----

* "Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası", II cild. Bakı,2004.
Niger çayının kosmosdan təsviri.
**Niger deltası** — Nigerin cənubunda Niger çayının əmələ gətirdiyi delta. Ölkənin sıx məskunlaşılmış regionlarından biridir. Niger hökumətinin məlumatına görə vilayət 70, 000 km² ərazini əhatə edir. Region ölkənin 7,5 % ərazisini əhatə edir.

Əvvəllər vilayətin ərazisinə 3 ştat daxil idi: Delta, Bayels və Riverz. Ancaq 2000-ci ildə Olusequn Obasanconun hakimiyyəti dönəmində Niger deltasına 6 ştat daxil edilir: Abia, Edo, İmo, Kross River, Akba İbon və Ondo.

Niger deltasının ərazisinə daxil olan ştatlar: 1. Abia, 2. Akva-İbom, 3. Bayelsa, 4. Kross-River, 5. Delta, 6. Edo, 7. İmo, 8. Ondo, 9. Riverz
Delta ərazisində ümumilikdə 31 mln insan yaşayır. Bu əhali 40 etnik qrupda birləşir. Etnik baxımından İco və İqbo xalqları üstünlük təşkil edir.

Neft sənayesi
-------------

İl ərzində deltadan 3 mln barel neft hasil edilir. Son zamanlar isə hasilat 2 mln barelfən aşağı enmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  CRS Report for Congress, Nigeria: Current Issues Updated January 30, 2008
**Nailə Əsgərzadə** (ru. Наиля Аскер-пук-заде; tam adı: *Nailə Vaqif qızı Əsgərzadə*; 13 dekabr 1987, Bakı) — Azərbaycan əsilli Rusiya jurnalisti və televiziya aparıcısı.

Həyatı
------

1987-ci dekabrın 13-də ildə Bakıda alim və həkim ailəsində doğulub.

2019-cu il dekabrın 2-də Rusiya siyasətçisi Aleksey Navalnının Korrupsiya ilə Mübarizə Fondu (KMF) iddia edib ki, Nailə Əsgərzadə Bombardier Global 6000 biznes təyyarəsindən və 62 metrlik SEA&US yaxtasından istifadə edir. KMF habelə Nailə Əsgərzadəyə aid olan daşınmaz əmlakı araşdırıb. Daşınmaz əmlakın vahid dövlət reyestrindən iki çıxarışdan məlum olur ki, 2015-ci ildən Nailə Əsgərzadə Moskva ətrafındakı "Jukovka-3" kotec qəsəbəsində 53 sot torpaq sahəsinə və sahəsi 923 kvadratmetr olan evə sahibdir. Fond bildirir ki, 2019-cu ilin aprelində Rusiyada mediaya nəzarət edən Roskomnadzor internet resurslarda Rusiyanın VTB dövlət bankı və onun rəhbəri Andrey Kostin, habelə Nailə Əsgərzadə barədə minədək materiala çıxışı bloklayıb. Aprelin 4-də baza nəşri bildirirdi ki, "Yandeks. Dzen" axtarış mühərriki əvvəlcə VTB-yə, sonra isə Nailə Əsgərzadəyə məxsus olan yüz milyonlarla dollarlıq mənzil barədə araşdırmanı internetdən silib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Телеведущая Наиля Аскер-заде отреагировала на расследование Навального". www.forbes.ru. www.forbes.ru. 2019-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 dekabr 2019.
2. 1 2 3 4 5  "Navalny bu dəfə azərbaycanlı teleaparıcıya 'ilişdi'". www.azadliq.org. www.azadliq.org. 2022-07-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 dekabr 2019.
**Sədərəsb** - Orta çağ Azərbaycan məntəqəsi. Afşinin əmri ilə Bəzz və Bərzənd arasında qazılmış səngər. Sambur çayı yanında yerləşir. Ət-Təbəri onu Bərzənd xəndəyi adlandırır .

Tarixi
------

Tarixçi Əl-Yəqubi yazır: "О (əl-Mö'təsim), Afşin Heydər ibn Kavus əl-Usruşanini Babəkə qarşı göndərir və onu hansı vilayətlərdən keçəcəksə, hamısına hakim təyin edir. О özü ilə çoxlu mal (pul) və silah anbarı götürmüşdü. Əl-Cəbələ çatdıqda о buradakı (dağlardakı) avaraları və nəcabətli şəxsləri özü ilə götürür və yoluna davam edir. Onunla Babək arasında bir neçə dəfə döyüş başverir. Onun ordusu Bərzənd adlı yerdə dayanır, sonra Sədərəsbadlı yerə çatır. O, Babəklə bir il müddətində, ta ki, çoxlu qar yağanacan müharibə aparır, sonra Bərzəndə qayıdır. Bundan sonra о öz valisini Sədərəsbə göndərir. O, yoluna davam edir və Rüz ər-Rüza çatır, burada səngərlər qazır, hasarlar çəkir, pusqular qururlar və 222-ci il Ramazan ayının qurtarmasına 9 gün qalmış, cümə axşamı о (Afşin), Bəzzə gəldi. Babək danışıqlar aparmaq üçün onun yanına adam göndərdi. О razı oldu. Onların arasında çay var idi. Afşin Babəkə aman təklif edir. Babək bunu bir gün təxirə salmağı xahiş edir. Afşin ona deyir: «Deməli, sən şəhərini möhkəmlətmək istəyirsən. Əgər sən aman istəyirsənsə, çayı keç!» O, uzaqlaşıb gedir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ибн Хордадбех. Kitab əl-Məmalik və əl-Məsalik Arxivləşdirilib 2023-07-22 at the Wayback Machine. s. 107, 196
2. ↑  Əhməd ibn Əbu Ya'qub ibn Cə'fər ibn Vadih əl-Katib əl-Abbasi əl-Ya'qubi, Tə'rix, Beyrut, 1379.

Həmçinin bax
------------

* Xürrəmilər hərəkatı
**Mardin döyüşü** — 1408-cü ildə Qaraqoyunlular ilə Kürdlər arasında baş vermişdir.

Arxa Plan
---------

İki türkmən Qüvvələr qısa müddətdə Mardin səbəbiylə yenidən qarşı-qarşıya gəldi.Qara Yusiflə anlaşan Qara Yülüq Osman bəy Mardini mühasirəyə alaraq bölgədəki kürd əmirlərinə hücum etdi. Mardin hökmdarı və ona qarşı heç bir gücü olmayan kürdlər. Əmirlər Məmlüklərin Suriya valisi Əmir Çəkəmdən Ağqoyunlulara qarşı durmaq üçün gəldi. Onlar kömək istədilər.Ağqoyunluları məğlub etdilər və Qara Yülüq Osman bəy Amidə getdi.Onu geri çəkməyə məcbur edən Əmir Çəkəm bir müddət sonra öldürüldü və ordusu dağıldı. Bu vəziyyət Bunu görən Qara Yülüq Osman bəy yenidən onlara hücum edərək Mardin hakimi İsanı öldürdü. Baş verən qarşıdurmada Kara Yülük Osmanın 24 yaşlı oğlu dünyasını dəyişib.Daha sonra 1408-ci ildə Urfanı tutan Qara Yülük bir müddət sonra şəhəri ələ keçirdi.

Döyüş
-----

Bu hadisələrdən xəbər tutan Sultan Qara Yusif Ağqoyunlular və Artuqlu bəyliyi üzərinə yürüşə çıxdı.Mardin yaxınlığında Sultan Qara Yusifin qarşısına Kürd əmiri Şəhabəddin Əhməd ibn İskəndər çıxır və onu məğlub etdikdən sonra o Mardin qalasına sığındı

İstinadlar
----------

1. ↑  İbni Tagrıberdi, En-Nücûmu’z-Zâhire, 380-381
2. ↑  Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, 50-53
3. ↑  Nejat Göyünç, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay. İstanbul 1969,s12
4. ↑  "Turabidin'den Berriyê'ye aşiretler, dinler, diller, kültürler". 2023-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-07.

Xarici Keçidlər
---------------

* Qara Yusif
* Artuqlu bəyliyi
* Qaraqoyunlular
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Emma (ad).

**Emma Luiza Terner** və ya **E L Terner** — ingilis ornitoloq və qabaqcıl quş fotoqrafı idi. Terner vəhşi təbiət fotoqrafı Riçard Kearton ilə tanış olduqdan sonra 34 yaşında fotoqrafiya ilə məşğul olmağa başladı. O, 1901-ci ildə Kral Fotoqrafiya Cəmiyyətinə (KFC) qoşulmuş və 1904-cü ilə qədər öz foto slaydları ilə təsvir edilmiş çıxışlar etməyə başlamışdır. Terner 1908-ci ildə, 41 yaşında peşəkar mühazirəçi adını alır.

Terner hər ilin müəyyən bir hissəsini Norfolkda keçirirdi. Onun 1911-ci ildə Norfolkda çəkdiyi yuva quran danquşunun şəkli növün 19-cu əsrin sonlarında müvafiq ərazidə nəsli kəsildikdən sonra *yuva quran* quş olaraq Birləşmiş Krallığa qayıtmasının ilk sübutu idi.

Turner səkkiz kitab və çox sayda jurnal və jurnal məqaləsinin müəllifi olmuş və onun çəkdiyi Böyük maygülü fotosu onun KFC-nin Qızıl medalına layiq görülməsinə səbəb olmuşdur.

Erkən həyatı
------------

Emma Luiza Terner 9 iyun 1867-ci ildə Kent ştatının Royal-Tanbric-Uells ştatının Lanqton-Qrin şəhərində Con və Emma Ternerin ailəsində anadan olub. O, Meri adlı bacısı və Con və Frenk adlı qardaşlarından sonra ailənin dördüncü və sonuncu övladı idi. Onun atası üç işçisi olan paltar satıcısı və baqqal idi. Ailə mürəbbiyə və qulluqçu işlətmək və Emmanı internat məktəbinə göndərmək üçün kifayət qədər varlı idi.

Ternerin anası 1880-ci ildə, o 13 yaşında olarkən vəfat etmiş və 1891-ci ildə böyük bacısı Məryəmin ölümü ilə Ternerin həyatı, hətta foto karyerasına başladıqdan sonra da, əsasən ailəsinə bağlı olmuşdur. Bu, ən azı 1913-cü ildə 83 yaşlı atasının ölümünə qədər davam etmişdir. O, həmçinin qardaşı Frankın 1895-ci ildə birinci arvadı olan Enninin ölümündən təxminən beş il sonra yenidən evlənməsinə qədər onun uşaqlarına baxmağa kömək etmişdir.

İstinadlar
----------



1. ↑  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
2. 1 2  Parry & Greenwood (2020) pp. 1–6.
**Anadolu Qəniyev** və ya digər adı ilə: **Anatollu Qəniyev** (10 fevral 1931, Neftçala rayonu – 1 oktyabr 1985, Bakı) — Azərbaycan muğənnisi (bariton). 60-cı illərin əvvələrindən etibarən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olmuşdur.

Həyatı
------

Anatollu Qəniyev 1931-ci ildə Neftçala şəhərində doğulmuşdur. Uşaqlıqdan musiqiyə həvəsi olmuşdur. Hərbi xidmətdən sonra Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbində təhsil alıb. Müəllimi F.Mehdiyev olmuşdur. Bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Radio Televiziyasının solisti olmuşdur (1959). Sonradan T.Əhmədovun rəhbərlik etdiyi estrada orkestrinin solisti olmuşdur. "Çıx yaşıl düzə", "Reyhan", "Teymurun mahnısı", "Dəyişmərəm", "Bakının ulduzları", "Şəlalə", "Ay qız", "Qonşular" (E. Rəhimova ilə duet), "Yaşa könül", "İlk görüşdən gəlirəm", "Səni haylaram", "Bu dərə uzun dərə" və s. kimi ifa etdiyi mahnılarla şöhrət qazanmışdır.

Yaradıcılığı
------------

Azərbaycan Mədəniyyətinin 10 günlüyündə Moskvada çıxış etmişdir (1959).

Anatollu Qəniyev Kuba, Almaniya, Polşa, Çexoslovakiya, Ərəb ölkələrində və s. qastrol səfərlərində olmuşdur. Badamlı, Nuş olsun, Naz-naz və s. dillər əzbəri olmuş mahnıları ifa etmişdir. Koroğlu, Ulduzlar sönmür, Möcüzələr adası, Mehman, Alma-almaya bənzər kimi kinofilmlərdə mahnıları səslənmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Möcüzələr adası (film, 1963) - mahnı ifa edən
2. Ulduzlar sönmür (film, 1971) - mahnı ifa edən
3. Azərbaycan elləri (film, 1976) - mahnı ifa edən
4. Alma almaya bənzər (film, 1975) - mahnı ifa edən

Xatirəsi
--------

İctimai televiziyada istehsal edilmiş *Anatollu Qəniyev* adlı qısametrajlı sənədli televiziya filmi həsr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Anatollu Qəniyev". 2010-07-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-06.

Xarici keçidlər
---------------

* Anatollu Qəniyev (TV)
**Ekzotik qayalar** təbii amillərin – günəşin, yağış və küləyin çökmə və maqmatik dəstəmlərin çıxışlarına fəal erozion təsirinin son məhsuludur. Bu proses nəticəsində müxtəlif kövrəkli süxurlar qeyri-bərabər dağılmaya məruz qalır və onların daha davamlı fraqmentləri çox vaxt ağlagəlməz dərəcədə qəribə görkəm alır. Ekzotik qayalar Azərbaycan Respublikasının bütün dağlıq-qırışıqlıq regionlarında, daha çoxu isə Naxçıvan diyarında, Talış dağlarında, Qobustanda, Cənub-Şərqi Qafqazda geniş təmsil olunmuşdur və onları əmələ gətirən süxurların yaşı paleozoydan başlamış müasir dövrə qədərdir.

Üç qardaş daş kompozisiyası
---------------------------

Naxçıvan MR-də Əlincəçayın sol sahilində, Qızılca və Kirnə kəndlərinin arasında yerləşir. Orta eosen tuf-qumdaşlarına atmosfer amillərinin aşınma təsiri nəticəsində yaranmışdır.

Qoşalaşmış Oğlan-Qız qayası
---------------------------

Naxçıvan MR-də Gilançayın sağ sahilində, Başkənddən cənubda eyniadlı yüksəkliyin zirvəsini təşkil edən, relyefdə ifadəli təsir bağışlayan orta eosenə aid aşınmış tuf-qumdaşlarının qalığı. Uzaqdan baxanda bir-birinə tərəf əyilmiş iki adamı xatırladır.

"Sfinks" qayası
---------------

Naxçıvan MR-in cənub-şərqində, Nehrəm dərəsinin yamaclarında trias dolomitlərinin eroziya prosesinin təsirinə məruz qalması nəticəsində yaranmışdır.

Göbələyəbənzər "Parağdaş" qaya qalığı
-------------------------------------

Naxçıvançayın yuxarı axarında, Mahmudoba kəndinin yaxınlığında orta eosen yaşlı tuf-qumdaşlı ayaq üstündə tuf-konqlomerat brekçiyasının qayması yerləşir.

"Gəlinqaya"
-----------

Unus və Pəzmərə kəndlərini birləşdirən yoldan yuxarıda yerləşir və qadın fiqurunu xatırladan formada olub orta eosenin vulkanogen süxurlarından təşkil olunmuşdur.

"Əjdaha" qayası
---------------

Dağlıq Talışın Coni kəndi ətraflarında təbiətin heç də az maraq doğurmayan yaradıcılıq məhsulu. Alt eosenin sanidin tuflarından təşkil olunmuş və qəzəblənmiş əjdahaya heyrətamiz dərəcədə oxşarlığı ilə diqqəti cəlb edir.

Ekzotik "Minarə" qayası
-----------------------

Əsas Qızılqaya dağ massivindən qopub ayrılmış aşağı təbaşir dövrünə aid hündürlüyündə mərmərləşmiş əhəngdaşı parçası. Şimal-Şərqi Azərbaycanın Qudyalçay kanyonunun girişində "gözətçi" kimi bitib qalmışdır. Qaya və massiv arasındakı dar yarıq (5 metrə yaxın) bu sahədə çayı drenaj edir.

Həmçinin bax
------------

* Qobustanın masa dağları

Mənbə
-----

* *Tələt Kəngərli.* Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press. 2013. 147.
**Hüseynəli mirzə** **Qovanlı-Qacar** (1788-1835) — Qacar şahzadəsi, vali.

Həyatı
------

Hüseynəli mirzə Qovanlı-Qacar (anası Bədircahan xanım Məhəmmədcəfər xan qızı Ərəb) 1788-ci ildə dünyaya gəlmişdi. Mədrəsə təhsili almışdı. Fərmanfərma ləqəbi daşıyırdı. 1801-ci ildə Fars əyalətinə vali təyin olunmuşdu.

Şiraz əyaləti iki qardaş; Hüseynəli mirzə ilə Həsənəli mirzənin nəzarətində idi. Bu iki qardaş çox var-dövlət toplamış və yavaş-yavaş mərkəzə qarşı çıxmağa başlamışdılar. Mərkəzə ödəmələri gərəkən vergini bütün ixtarlara rəğmən ödəmirdilər. Şah onarlı yerində oturtmaq üçün öz ordusu ilə Şiraza səfər etmək istədi. 1829-cu ilin yayında Şah öz ailə üzvləri və ordusu ilə Şiraza yollandı. Heç bir şavaş olmadan Hüseynəli mirzə və Həsənəli mirzə şahın istiqbalına gəlib, vəfadarlıqlarını ortaya qoydular. Onların, Qacar imperatorluğunun şahına qarşı savaş elan edəcək gücləri, cəsarətləri yox idi. Şah, Şiraz problemini həll etdikdən sonra Həmədanda ailəsi ilə bir yerdə dincəlməyi düşündü. Lakin Xuzistanın isti çöllərindən keçərkən Şahın qadınları çox rahatsızlanmışdılar.

1834-cü ildə Fətəli şahın ölümündən sonra hakimiyyət uğrunda baş vermiş çaxnaşmalar, toqquşmalar və digər gərgin hadisələr idi. Fətəli şahdan sonra onun vəliəhdi Məhəmməd mirzə şahlığa keçməli idi. Lakin Fars valisi Hüseynəli mirzə Fətəli şahın ölümündən sonra, bilavasitə özünü şah elan edərək, hər tərəfə xəbər göndərib, feodalları, hökumət dairələrini ona itaət etməyə dəvət etdi. Şirazda o hamıdan əvvəl Qaşqay elinin rəisi Məhəmmədəli xanı yanına çağırdı. Məhəmmədəli xan bu çağırışdan şübhələndiyi üçün Şirazın böyük ruhanilərindən imam Şeyx Əbuturabın evinə sığındı. Hüseynəli mirzənin qardaşı Kirman valisi Şücaəssəltənə Həsənəli mirzə "yeni şahın" fərmanı ilə Məhəmmədəli xanı öldürmək üçün Şeyx Əbuturabın evinə getdi. Şeyx Əbuturab cinayətin baş verməsinə mane oldu. Hüseynəli mirzənin "şahlığı" uzun sürmədi. 1834-cü il noyabr ayında Məhəmməd mirzə şahlığa keçdikdən sonra Mənuçehr xan Mötəməddövlənin başçılığı ilə Tehrandan göndərilən qoşun Hüseynəli mirzəni tutaraq mərkəzə apardı. Hüseynəli mirzəni kor edib zindana atdılar.

Hüseynəli mirzə 1835-ci ildə vəfat edib. Onun törəmələri Fərmanfərmayi soyadını daşıyırlar.

Ailəsi
------

Hüseynəli mirzə Hacı Zəciyyə xanım Məhəmmədqulu xan qızı Qasımlı-Avşarla, Nadir mirzə Qırxlı-Avşarın qızı ilə, Əmirgunə xan Zəfərənlu-Kürdün qızı ilə, Türkmən qızı ilə, Mazandaranlı, Şirazlı qızlarla ailə qurmuşdu. Rzaqulu mirzə, İmamqulu mirzə, Şahrux mirzə, Keyxosrov mirzə adlı oğulları vardı.

1. Qızı, Məsqətin imamı və hakimi Səid ibn Sultan ibn Əhmədin xanımı;
2. Qızı, Məhəmmədəli xan Qaşqayın xanımı;
3. Qızı, Mirzə Əbülhəsən Fəsayinin xanımı;
4. Qızı, Şükrullah xan Nurinin xanımı;
5. Qızı, Əbülhəsən xan Müşirülmülkün xanımı;
6. Qızı, öncə Bəhram mirzə müəzəddövlənin, sonra Əhməd xan Dünbilinin nəvəsi Şirəli xan Dünbilinin xanımı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qacarlar və Qacar kəndi. Bakı: Şuşa, 2008, 334 səh.

Həmçinin bax
------------

* Qacarlar
**Lingua Libre** — azad lisenziya əsasında birgə, çoxdilli, audiovizual nitq korpusu qurmağı qarşısına məqsəd qoyan Vikimedia Fransa assosiasiyasının onlayn əməkdaşlıq layihəsi və aləti.

Haqqında
--------

Lingua Libre şifahi (audio) və ya işarəli (video) istənilən dildə sözlərin, ifadələrin və ya cümlələrin qeydinə imkan verir. Sözlər yerində, əvvəlcədən və ya mövcud Vikimedia kateqoriyasından təkrar istifadə etməklə yaradılmış siyahı şəklində spikerə təqdim olunur. Spiker sadəcə olaraq ekranda göstərilən sözü oxuyur və proqram oxunan sözdən sonra səssizliyi aşkar etdikdə növbəti sözə keçir. Yaradıcısı Nikolas Vionun köməyi ilə açıq mənbəli Shtooka yazıcı proqramından götürülmüş bu prinsip saatda bir neçə yüz söz yazmağa imkan verir. Daha sonra qeydlər avtomatik olaraq Wikimedia Commons media kitabxanasına yüklənir.

2021-ci ilin yazında Lingua Libre Strasburqda baş vermiş yanğına görə oflayn olmuşdu, lakin heç bir səs yazısı itirilmədi.

### Yazılmış səslərin istifadəsi

Yazıları Lingua Libre və ya Commons-da tapmaq olar. Onlar əsasən digər Vikimedia layihələrində, məsələn, Vikilüğətdəki sözləri və ya Vikipediya məqalələrində xüsusi isimləri göstərmək üçün istifadə olunur.

Yazıların dil tədrisi kontekstində təkrar istifadəsi nəzərdə tutulur. Dil öyrənənlər tələffüzləri sərbəst yükləyə və məşhur lüğət proqramı olan GoldenDict-də istifadə edə bilərlər. Beləliklə, audioyazılardan internetə ehtiyac olmadan GoldenDict-də "Tələffüz lüğətləri" kimi istifadə oluna bilər.

Qeydlər həmçinin Təbii Dil Emalı layihələrində, məsələn, Mozilla-nın DeepSpeech nitq tanıma mühərriklərini idarə etmək üçün təkrar istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Sabine Buchwald.* "Wie Wikipedia Bairisch lernt". Süddeutsche Zeitung (alman). 2019-08-04. 2019-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-20.
2. ↑  "France : un incendie se déclare au datacenter OVHcloud de Strasbourg". French Wikinews (fransız). March 11, 2021. April 13, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 20, 2024.
3. ↑  "Lingua Libre 2.3 - Phoenix Edition ǃ". Meta Wikimedia. March 19, 2021. May 7, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 20, 2024.
4. ↑  "LinguaLibre:Apps - Lingua Libre". lingualibre.org. 2023-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-12.
5. ↑  "Modèle français 0.4 pour DeepSpeech v0.6". Mozilla Discourse. March 10, 2020. August 10, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 20, 2024.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* lingualibre.org — Lingua Librenin rəsmi saytı

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | X |
| Tematik saytlar | GitHub |
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Atəş.

**Əhməd Atəş** (1917 və ya 1911, Birecik[d], Şanlıurfa ili – 20 oktyabr 1966, İstanbul) — Kürd şərqşünası.

Həyatı
------

Əhməd Atəş 1917-ci ildə Türkiyənin Birecik şəhərində anadan olmuşdu. Konya litseyində oxuduqdan sonra İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsini 1939-cu ilda bitirmişdi. Eyni il asistent oldu. Professor Hellmut Ritterin yanında ərəb-fars filologiyası çalışmalarına başladı. 1953-cü ildə də professor oldu. Şərqşünaslıq İnstitutnun rəsmi quruluşunu təşkil etdi. Ayrıca yabançı bilim adamlarıyla Şark Tetkikleri Cemiyətinin qurulması onun sayəsində başa gəldi. Hasan Ali Yücelin Milli Təhsil nazirliyi dönəmində yayınlanma qərarı çıxan İslam ensiklopediyasının yayın qurulunda Adnan Adıvar ilə çalışmağa başladı. İran ədəbiyyatına ilişkin çalışmalarından ötürü İran tərəfindən ona "Bilimsel Takdir Madalya"sı verildi.

1964-cü ildə tanınmış şərqşünas alim Əhməd Atəş ustadın "Heydərbabaya salam" mənzuməsinin elmi izahını Türk oxucusuna təqdim etdi:

Ədəbiyyat müəllimi Fikret Atəş ilə evliliyindən Ertunga Atəş (1941) və Toxtamış Atəş (1944) adında iki oğlu vardır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #1033179485 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. ↑  "Bir Kürt niçin Kemalist olur?". YENİ ASYA - Gerçekten haber verir. 2022-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-29.
**Asya Səttar qızı Tağıyeva** ― musiqiçi, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2009). O, Azərbaycanın ilk qanun ifaçısı kimi tanınır: bu alətdə ilk dəfə 1959-cu ildə onun ifasında "Bayatı-Şiraz" və "Çahargah" muğamları vala yazılıb.

Bioqrafiya
----------

Asya Tağıyeva 1935-ci ildə anadan olub.[*mənbə göstərin*] Uşaqlıqdan musiqiyə maraqlı olub, İrəvandakı Pionerlər Evində xor qrupunda iştirak edib. 1954-cü ildə musiqi məktəbinə daxil olub. Sonralar o, Ermənistan SSR Dövlət Rəqs Ansamblına dəvət olunub. 1956-cı il iyunun 1-dən 13-dək Moskvada incəsənət və ədəbiyyat ongünlüyü keçirilir və Tağıyeva buradakı uğurlu iştirakına görə "Əməkdə müvəffəqiyyətə görə" medalı və bir aylıq əmək haqqı ilə təltif olunur.

Tağıyeva 1957-ci ildə Moskvada keçirilən Tələbə və Gənclərin VI Ümumdünya festivalında iştirak edib və "Yaradıcılıq müvəffəqiyyətinə görə" Qızıl medalla təltif olunub. Festivalda çıxışından sonra Azərbaycanın xalq artisti, bəstəkar Səid Rüstəmov Asya Tağıyevanı Azərbaycana dəvət edir və o, Bakıya gəlir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Məhərrəmova, T.* "Azərbaycanın ilk kanon ifaçısı Asya Tağıyeva özünə qarşı diqqətsizlikdən gileylidir". Kaspi qəzeti. 15 noyabr 2007. səh. 16. 2021-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-03.
2. ↑  "Azərbaycanın ilk kanon ifaçısı". Azadlıq qəzeti. 8 avqust 2012. səh. 14. 2024-04-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-03.
**Birtvisi** (*gürc.* ბირთვისი) — Gürcüstan Respubikasının Kvemo-Kartli diyarında orta əsrlərə aid dağıdılmış qala.

Coğrafiyası
-----------

Partxtsi qalasının 6–7 kilometr şərqində yerləşir. Qalaya gedən yolun axırında kiçik bir giriş qapısı mövcuddur. Ölkənin indiki paytaxtı Tbilisi şəhərinin cənubundakı Algeti Milli Parkının bitdiyi yerdə yerləşən Tetri-Tskaro bələdiyyəsinin ərazisi daxilindədir.

Birtvisi əslində ərazisi 1 km2 (0.39 kv. mil) olan təbii qayalıqlardan ibarət bir qaladır. Regiondakı ən qabarıq və ən uzun qayanın təpəsindəki qayanın Şeupovari qülləsi divarlar və qüllələrlə qorunur. Su kəməri də daxil olmaqla müxtəlif aksesuarlar indiki dövrə gəlib-çatmışdır.

Tarixi
------

Birtvisi yazılı mənbələrdə ilk vaxtlarında Tiflis şəhərindəki ərəb əmirinin mülkiyyəti olaraq verilir, fəqət 1038-ci ildə gürcü zadəganı IV Liparit və İvane Abazasdze tərəfindən alınır. "Ələ keçirilməz" adlanan Birtvisi qalası orta əsrlər dövründə bütün Algeti keçidini ələ keçirə biləcək, mötəbər birinə qonaqlı verir. Türk-monqol fatehi Teymurləng 1403-cü ildə Gürcüstana olan yürüşlərinin birinə qalanı önəmli ölçüdə ələ keçirir. Gürcüstan krallığının XV əsrdə bölünməsindən sonra Birtvisi Kartli krallığının sərhədləri daxilində qalır və şahzadə Barataşvilinin mülkü olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Protected Areas: Algeti National Park" (ingilis). Agency of Protected Areas of Georgia. July 21, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 4, 2019.
2. 1 2  ზაქარაია პ. საქართველოს ციხე-ქალაქები, ციხესიმაგრეები, ციხე-დარბაზები, ციხე-გალავნები, კოშკები.-თბ (gürcü). 2001. səh. 86–88.
3. ↑  *W. Thomson, Robert.* Rewriting Caucasian History (ingilis). Oksford: Oxford University Press. 1996. səh. 289. ISBN 0-19-826373-2.
4. ↑  *David Allen, William Edward.* A History of the Georgian People: From the Beginning Down to the Russian Conquest in the Nineteenth Century (ingilis). Taylor & Francis. 1932. səh. 125.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Birtvisi qalası** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu** — türkçülük ideologiyasının banilərindən biri, müsəlman şərqində avropalaşma siyasətinin ən ardıcıl tərəfdarı olan görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri və ictimai-siyasi xadimi Əhməd bəy Ağaoğlunun həyat və fəaliyyəti haqqında bəhs edən kitab Aydın Balayev tərəfindən yazılıb.

Haqqında
--------

Kitabda türkçülük ideologiyasının banilərindən biri, müsəlman Şərqində avropalaşma siyasətinin ən ardıcıl tərəfdarı olan görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri və ictimai-siyasi xadimi Əhməd bəy Ağaoğlunun həyat və fəaliyyətindən danışılır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin üzvü olan Əhməd bəy Ağaoğlu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan türklərinin milli oyanışında müstəsna xidmətlər göstərib. Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün tədqiqatçısı, Azərbaycan xalqının milli məfkurəsinin formalaşması məsələləri ilə bağlı bir neçə monoqrafiyanın müəllifi olan Aydın Balayev tərəfindən yazılan bu əsər "TEAS Press" Nəşriyyat Evi tərəfindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi münasibətilə nəşr edilib. Müəllif əsərdə qeyri-adi istedada malik bu şəxsiyyət barədə bioqrafik məlumatları, sadalamaqla kifayətlənməyərək, həmçinin geniş sənədli materiallara əsaslanaraq Əhməd bəy Ağaoğlunun ictimai-siyasi baxışlarının təkamülünü konkret zaman və məkan kontekstində izah edib. Kitab rus dilindədir və tarixçilər, etnoloqlar, politoloqlar, eləcə də milli tariximizlə maraqlananlar üçün nəzərdə tutulub.

Həmçinin bax
------------

* Əhməd bəy Ağaoğlu
* Üç mədəniyyət
* Sərbəst insanlar ölkəsində
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Патриарх Тюркизма Ахмед Бек Агаоглу [[Azərbaycan dili|*azərb*]]. Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu‎" (*rus.* ). teaspress.az. 27 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib.
2. 1 2  "Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu haqda yeni kitab". azertag.az. 1 iyun 2018. 27 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu haqqında yeni kitab". trend.az. 1 iyun 2018. 27 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib.
**Аrkadi İsaakoviç Raykin** (*latış.* Arkādijs Raikins‎; *rus.* Аркадий Исаакович Райкин, 11 (24) oktyabr 1911, Riqa – 17 dekabr 1987, Moskva) — sovet teatr və kino aktyoru, SSRİ xalq artisti (1968), Lenin mükafatı laureatı (1980), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1981).

Həyatı
------

Arkadi İsaakoviç Raykin 1911-ci il oktyabr ayının 24-də Riqa şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1935-ci ildə Leninqrad (indiki Sankt-Peterburq) Teatr Texnikumunu bitirmişdir. Əvvəllər Leninqrad fəhlə-gənclər teatrında, sonralar Lenin komsomolu adına teatrda, eyni zamanda estradada çıxış etmişdir.

1939-cu ildə Moskvada keçirilən Ümumittifaq estrada artistləri müsabiqəsinin laureatı olmuşdur. 1939-cu ildə Leninqrad Estrada və Miniatür Teatrının artisti, sonradan bədii rəhbəri və quruluşçu rejissoru olmuşdur. 1982-ci ildən teatr Moskvadadır.

Raykinin yaradıcılığı üçün zəngin ifadə vasitələri, dərin ictimai kəskinlik, güclü satira səciyyəvidir. Raykin həmçinin pantomima və lirik monoloq ifaçısı kimi də məşhur olmuşdur. Raykin teatrının ən yaxşı tamaşaları aşağıdakılardır: "80 günlük dünya səyahəti" (1956), "Məhəbbət və üç portağal" (1956), "İkidən əlliyədək" (1961), "Svetofor" (1969), "Seçmələr-73" (1973), "Əlahəzrət teatr" (1981) və s.

О, istər keçmiş sovet ittifaqında, istərsə də xarici ölkələrdə məşhur idi. Ona görə də xarici ölkələrə teztez səfərlər edir və tamaşaçıları komik rolları ilə sevindirirdi.

Qazandığı sənət uğurlarına görə o, 1968-ci ildə SSRİ Xalq artisti, 1981-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı kimi fəxri adlara layiq görülmüşdür. 1980-ci ildə məşhur gülüş ustası Lenin mükafatı laureatı adını almışdır.

Arkadi Raykin 1987-ci il dekabr ayının 17-də Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Райкин Аркадий Исаакович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
2. 1 2  Arkady Isaakovich Raikin // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  The Fine Art Archive. 2003.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Arkadi Raykin ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Из архива театра "Сатирикон" Arxivləşdirilib 2005-10-30 at the Wayback Machine
* Фотоальбом семьи Райкиных
* Король и шут. Воспоминания А. Райкина Arxivləşdirilib 2009-06-11 at the Wayback Machine
Türkiyənin fərqli iqlimləri ilə zəngin coğrafiyası
**Türkiyə faunası**— Türkiyə sərhədləri daxilində yaşayan heyvanlar aləminin bütün üzvləridir.
Çoxlu müxtəlif heyvan növlərinə sahib olması ilə diqqət çəkir.
Bunun əsas səbəbi Anadolunun Asiya ilə Avropa arasında yerləşməsidir.
Digər mühüm amil odur ki, müxtəlif iqlim xüsusiyyətlərinə malik coğrafi bölgələrə malik olduğundan onun bitki örtüyü digər Yaxın Şərq ölkələrindən daha zəngindir (850 cins altında toplanmış 9000 növ bitki).
Buna görə fərqli iqlim və qida ehtiyacları olan bir çox heyvan növü özünə uyğun yaşayış yerləri tapa bilir.

Beləliklə, Türkiyədə təkcə Aralıq dənizi faunasının deyil, həm də Mərkəzi və Şərqi Avropa, Yaxın Şərq, Qafqaz və Ərəbistan yarımadası faunasının tipik növləri mövcuddur.
Bundan əlavə, Avropa ölkələri ilə müqayisədə daha çox məməli heyvan növlərinə sahibdir, bu da türk faunasını nə tipik bir Avropa faunası, nə də tipik bir Yaxın Şərq faunası kimi təsnif edilməməsi deməkdir.

Türkiyə faunasına aid 160 məməli, 466 quş, 120 sürünən, 22 qurbağa, 127 şirin su balığı və 384 dəniz balığı daxil olmaqla cəmi 1279 onurğalı növü tanınır.
Amma bu növlərin bəziləri nəsli tamamilə kəsilmək üzrədir, bəziləri isə təhlükə altındadır.