**Birlik məbədi** — İllinoys ştatındakı Oak Parkında yerləşən Birlik Universalist kilsəsi, eyni zamanda universalist camaatının evidir. Məbəd amerikalı memar Frank Lloyd Rayt tərəfindən hazırlanmış və 1905-1908-ci illlər arasında inşa edilmişdir. Birlik məbədi XX əsrin ilk ongünlüyünə aid ən vacib quruluşlarından biri hesab olunur. Vahid bir materialdan, dəmir-betondan istifadə edərək estetik quruluşuna görə Birlik məbədi bir çox memar tərəfindən dünyada ilk müasir bina hesab olunur. Bu fikir Miyes van der Roh, Ludviq kimi müasir memarlar və hətta Frank Qehri kimi post-modernistlər üçün əsas əhəmiyyət kəsb etdi.

Birlik məbədində ibadət edən Unitar Universalist camaat 1871-ci ildə quruldu və 1889-cu ildə qurulan Birlik kilsəsi dini bir təşkilatla əlaqəsi yoxdur.

Tarixi
------

1905-ci ildə ildırım vurması odunla bəzədilmiş Oak Park Birlik kilsəsini yandırdı. Memar Frank Lloyd Rayt İllinoys ştatının Oak Park Universalist cəmiyyəti üçün yeni bir quruluş dizaynını təklif etdi. Nəticə Birlik məbədi oldu. Rayt yalnız Oak Parkda yaşamamış, həm də unitar bir ailədən, universalizm ilə bir çox ortaq inanclara sahib olan bir imandan gəlirdi. Camaat ibadət məkanına, həmçinin icma otağına ehtiyac duyurdu. Müştərini məmnun etmək üçün memarın işləməli olduğu bir neçə mühüm problem var idi. Büdcə 45.000 dollar idi, hətta 20-ci əsrin əvvəllərində belə cüzi bir məbləğ idi. Tikinti materialları ucuz olmalı idi və Raytın dediyi kimi "beton ucuzdur". Raytın oxşar ölçüləri olan eyni divarları hazırladığı üçün beton qəliblər dəfələrlə istifadə edilmişdir. Bundan əlavə, tikinti sahəsi sıx bir küçədə idi. Və nəhayət, memarın yalnız quruluşu deyil, həm də bina üçün mebel və vitraj dizayn etməsi gözlənilirdi. Çarles E. Roberts, mühəndis, ixtiraçı və Frank Lloyd Raytın əhəmiyyətli bir müştərisi kilsənin tikinti komitəsində xidmət etmişdir.

Dizayni və tikintisi
--------------------

Yığıncağın ehtiyaclarını ödəmək üçün, Rayt icma məkanını məbəd məkanından hər iki tərəfdən yaxınlaşa biləcək bir aşağı orta lojiqə ilə böldü. Bu yerdən səmərəli istifadə idi və iki əsas toplama sahələri arasında səs-küyə davam gətirirdi: dini xidmətlərə gələnlər icma tədbirlərinə gələnlərdən sütun ilə ayrılacaqdı. Dizayn planı 1898-ci ildə qurulmuş öz studiyasının iki tərəfli dizaynına bənzəyir. Tərkibində bənzər və aşağı keçid yolu ilə ayrılmış və bir hissəsi digərindən daha böyük olan iki hissə ilə. Nyu Yorkdakı Solomon Quqqenhaym muzeyi iki tərəfli bir layihədir. Məbədin memarlığı üçün Rayt əvvəlki yaradıcılığından, Larkin İdarəetmə Binasından bir neçə xüsusiyyət götürmüşdü. Əldə edilən əsas xüsusiyyətlər vitraj şüşələrdən, həndəsi fiqurdan istifadə idi. Lakin Larkin binasından fərqli olaraq məbədin planı iki Larkin meydanı olan düzbucağından fərqli olaraq ideal bir kvadrat verdi.

Küçədəki səs-küyü azaltmaq üçün Rayt məbəddəki küçə səviyyəsindəki pəncərələri ləğv etdi. Məbədin əsas mərtəbəsinə aşağı mərtəbədən daxil olunur və otaqda camaatın oturacağı üçün iki eyvan da var. Bu dəyişkən oturma səviyyələri memarın camaatın ölçüsünə uyğun bir bina tərtib etməsinə imkan verirdi.

Birlik məbədinin dizaynı Rayt üçün dizaynda irəliləməyi göstərir. Birlik məbədi ilə yaşadığı təcrübələri izah edərkən bu dizaynın ilk dəfə bir binanın əsl divar deyil, məkan olduğunu anladığını bildirmişdi. Həqiqətən, memarlıq tarixçiləri Raytın dizaynında məkan yaratmaqda və idarə etməkdə dahi olmasını şərh etmişdilər: "Master İnşaatçılar" adlı kitabında Peter Bleik, Raytın "Kosmosun İnkişafı" hissəsinə titul vermişdi.
 
Rayt sahib olduğu məkandan maksimum yararlanmaqla yanaşı, "Birlik" anlayışının əsasən məkan, təcrübə və maddi dünyanı necə əritməsini bacardığına görə çox məşhur idi. Rayt sahəsindən maksimum yararlanmağı bacarmaqla yanaşı, "Birlik" anlayışının vacibliyini, əsasən də məkanı, təcrübəni və maddi dünyanı necə birləşdirdiyini bacardığına görə tapdı. Bu, həm ümumi görüş sahəsi, həm də kilsə ziyarətçilərinin toplaşdığı Birlik məbədi üçün açar idi.

Bina 1908-ci ildə tamamlandı və 26 sentyabr 1909-cu ildə rəsmi olaraq qəbul edilmişdi.

Əhəmiyyəti
----------

Birlik Məbədinin xarici görünüşü.
Tarixi Amerika binaları araşdırması fotoşəkili
Bina 1971-ci ildən bəri Amerika Birləşmiş Ştatlarının milli tarixi məkanıdır və 1991-ci ildə keçirilən Memorial Record jurnalında 1991-ci ildə edilən bir sorğuda ABŞ-dakı son 100 ilin ən əhəmiyyətli 100 binasından biri olaraq seçilmişdir. Bundan əlavə, Birlik məbədi Amerika Memarlıq İnstitutu tərəfindən Frank Lloyd Rayt tərəfindən Amerika mədəniyyətinə memarlıq töhfəsi olaraq qorunan 17 binadan biri kimi seçilmişdi.

2008-ci ildə ABŞ milli park xidməti, doqquz digər Frank Lloyd Rayt Birlik məbədini Dünya İrsi Vəziyyəti üçün ilkin siyahıya təqdim etdi. 22 yanvar 2008-ci il tarixində milli park xidməti veb saytından namizədlikləri elan edən mətbuat şərhi, "Təcrübə siyahısının hazırlanması Dünya İrs Siyahısına namizədlik prosesində zəruri bir addım idi. Yenidən işlənmiş təkliflərdən sonra mülklər 2019-cu ilin iyul ayında "Frank Lloyd Raytın 20-ci əsr memarlığı"  başlığı ilə Dünya İrsi Siyahısına yazıldı.

Bərpası
-------

Birlik Məbədinin Daxili.
Birlik məbədinin müasir dizaynındakı bir çatışmazlıq zamanla ortaya çıxan struktur problemləri olmuşdur. Yarandığı illər ərzində Birlik məbədinin beton quruluşu geniş su ziyanına məruz qalmışdı. Damın parçaları quruluşun içərisinə düşmüş və su xarici hissənin digər hissələrini də aşmışdı.

Vəqf və kilsə 2000-ci ildən başlayaraq uzun illər ərzində bir bərpa planı hazırlamışdır. 2009-cu ilin aprel ayında Birlik məbədi su sızması səbəbiylə, Tarixi Qoruma üzrə Milli Trestə ən çox təhlükə altında olan 11 tarixi yer kimi əlavə edilmişdir. 2015-ci ilin aprel ayında 23 milyon dollarlıq daxili və xarici bərpa işləri başladı. Bərpa, binanın 16 ayrı düz dam örtüklərinin əksəriyyətinin dəyişdirilməsi kimi struktur inkişaflarına yönəldilmişdi. Bərpa, həmçinin binanın dekorativ və ətraf mühitin yaxşılaşdırılması məsələlərinə də toxunmuşdur. Birlik məbədi 2015-ci ilin iyun ayında xalqa qapalı elan edildi. Bərpa işləri 2017-ci ilin iyun ayında başa çatdı və bina 2017-ci il 1 iyul tarixindən etibarən turlar üçün açıldı. Bina evi adlandıran Unitar Universalist kilsəsinin ibadət günü olduğu zaman bazar ertəsi turlar üçün bağlanırdı.

2018-ci ildə məbədin bərpası Amerika Memarlıq İnstitutu, Çikaqo bölməsi tərəfindən mükəmməlliyə görə mükafat aldı və 2019-cu ildə tarixi bərpa üçün "*Urban Land Institute - Chicago Vision*" mükafatı verilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* La Santisima Trinidad de Parana
* Talampaya Milli Parkı
* Oqasavara adaları
* Okinoşima adası
* Darien Milli Parkı
* Engelsberq dəmir zavodu

İstinadlar
----------

1. ↑  *Board of Directors, American Institute of Architecture.* "Seventeen Buildings Worthy of Preservation". 2 noyabr 2012.
2. ↑  *Wright, Frank Lloyd.* Frank Lloyd Wright: An Autobiography. Pomegranate. səh. 153, 158, 383. ISBN 978-0764932434..
3. ↑  "National Register of Historic Places" (İngilis). npgallery.nps.gov. 25 January 2020 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Seventeen Buildings Honored by the American Institute of Architects" (İngilis). wrightontheweb.net. 24 may 2015 tarixində arxivləşdirilib.
5. ↑  "DOI Secretary Kempthorne Selects New U.S. World Heritage Tentative List" (İngilis). nps.gov. 22 yanvar 2008. 8 fevral 2008 tarixində arxivləşdirilib.
6. ↑  "Eight Buildings Designed by Frank Lloyd Wright Nominated to the UNESCO World Heritage List" (İngilis). franklloydwright.org. 2019-06-25 tarixində arxivləşdirilib.
7. ↑  "The 20th-Century Architecture of Frank Lloyd Wright" (İngilis). unesco.org. 2019-07-07 tarixində arxivləşdirilib.
8. ↑  "Endangered Historic U.S. Places 2009" (İngilis). architectureweek.com. 30 May 2009 tarixində arxivləşdirilib.
9. ↑  "Preservation Group Lists Most Endangered Places" (İngilis). nytimes.com. 27 aprel 2009. 2020-02-12 tarixində arxivləşdirilib.
10. ↑  *Jay Koziarz.* "Restoration done Wright: A look inside Unity Temple" (İngilis). chicago.curbed.com. 7 iyun 2017. 2019-05-16 tarixində arxivləşdirilib.
11. ↑  "Restored Unity Temple, Loop CTA station highlight winners of architecture awards" (İngilis). chicagotribune.com. 2019-07-15 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Birlik Məbədi Unitar Universalist Camaat binaya sahib olan və istifadə edən camaatdır.
* Birlik Məbədi Bərpa Vəqfi Birlik Məbədini bərpa etmək üçün Birlik Məbədi Unitar Cəmiyyəti ilə əməkdaşlıq etdi. Vəqf, kilsənin özü ilə yanaşı, binanın idarə olunmasında da rol oynayır.
* Frank Lloyd Raytın Amerika mədəniyyətinə verdiyi töhfələrin nümunələri. Arxivləşdirilib 2019-12-09 at the Wayback Machine
* Möhtəşəm bina online: Birlik məbədi
* Yüksək qətnamə 360 ° Panoramalar və Birlik Məbədinin Şəkilləri