recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**İbrahim Nəcati Tacan** (1895, İstanbul - 28 iyul 1958), Türk əsgər.

Həyatı və hərbi xidməti
-----------------------

General İbrahim Necati Tacan 1895-ci ildə İstanbulda anadan olub. 21 iyul 1914-cü ildə tələbə olarkən orduya qatıldı. 1915-ci ildə leytenant rütbəsi aldı. Müxtəlif bölmələrdə taqım komandiri, tabur köməkçisi və müəllim kimi xidmət etdikdən sonra 7 Noyabr 1921-ci ildə Anadoluya getdi və Milli Orduya qoşuldu. Müxtəlif bölmələrdə xidmət etmişdir. Kapitan rütbəsi ilə 28 Oktyabr 1923 - 6 Noyabr 1924 arasında Hərbi Akademiyada təhsilini tamamladı. 1925-ci ildə Hərbi Akademiyanı bitirmiş və 1928-ci ildə heyət üzvü olmuşdur. 1945-cü ilə qədər müxtəlif qərargahlarda və bölmələrdə xidmət etmişdir. 1945-ci ildə Tuğgeneral, 1947-ci ildə general-mayor, 1951-ci ildə general-leytenant, 1956-cı ildə isə tam general rütbəsinə yüksəldi.

Tuğgeneral rütbəsi ilə 68-ci Briqada Komandanlığı və 3-cü Ordu Baş Qərargah rəisi, general mayorla eyni vəzifəni davam etdirdi, ardından 11-ci Diviziya Komandanlığı, Ali Komandanlıq Akademiyası Müəllimliyi, 23-cü Diviziya Komandanlığı, Quru Döyüşü Akademiyası Komandanlığı, 6-cı Diviziya Komandanlığı və Rəhbərlikdən 5. Korpus Komandirinin müavini, General-leytenant, 5. Korpus Komandiri, Baş Qərargah Əməliyyat Rəisi, 15. Korpus Komandiri və 2. Ordu Komandirinin müavini vəzifələrini icra etdi. General rütbəli 3-cü Ordu Komandiri olarkən, 30 Noyabr 1957-ci ildə Quru Qoşunları Komandanlığına təyin edildi.

İki uşağı olan General Tacan Qurtuluş Müharibəsinə qatıldı. Quru Qoşunları Komandanı olarkən 28 İyul 1958-ci ildə öldü və İstanbul Zincirlikuyu Qəbiristanlığında dəfn edildi.

Xidmətlərinə görə "Məcidiyyə" nişanı, "Hərb", "Ləyaqət" və "İstiqlaliyyət" medalı ilə təltif edilmişdir.

Xatirəsi
--------

Nəcati Tacanın adını daşıyan Ərzincanda eyniadlı hərbi hissə vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  İbrahim Nəcati Tacan Arxivləşdirilib 2021-10-20 at the Wayback Machine. kimkimdir.gen.tr
2. ↑  General Nəcati Tacan Hərbi Hissəsi Nizamiyyə Qapısı Arxivləşdirilib 2021-07-22 at the Wayback Machine. tr.foursquare.com
B Vitamini
----------

Bitki və heyvan mənşəli qidaların tərkibində olur. Suda həll olan vitamindir. B qrup vitaminlərinə B1, B2, B6, B12 aiddir.

B1 vitamini
-----------

B1 vitamini orqanizmin böyüməsi və inkişfı üçün çox faydalıdır. Əsasən, çörəkdə, yumurta sarısında, paxlalı bitkilərin toxumlarında və az miqdarda ispanaq, kələm, soğan, yerkökü, almada olur. Bu vitaminə sutkalıq ehtiyac 2–3 mqdır. B1 vitamini orqanizmin fizioloji proseslərinin düzgün getməsi, əsasən, sinir sisteminin, ürəyin və əzələlərin normal fəaliyyəti üçün zəruridir. Qidada B1 vitamini çatışmadıqda beri-beri ağır xəstəlik baş verir. Bu zaman sinir sisteminin, ürək-damar fəaliyyəti pozulur, tez yorulur, iştaha itir, insan arıqlayır. Hətta qıcolmalar, iflicolma hadisəsi baş verir.

Keçmiş zamanlarda beri-beri xəstəliyi əsas qidası düyü olan ölkələrdə, xüsusilə, Sakit okeanın bəzi adalarında geniş yayılmışdır.

B2 vitamini
-----------

Bu vitamin ət, süd, qaraciyər, yumurta, pomidor, ispanaq, kələm, meyvə və tərəvəzələrdə daha üstünlük təşkil edir. B2 vitamininə sutkalıq tələbat 2–3 mqdır. Əgər qidalarda lazımı qədər bu vitamin olmazsa, gözün görmə qabiliyyəti zəifləyir, katarakta xəstəliyi əmələ gəlir. Hətta ağız boşluğunun selikli qişası zədələnir.

B5 vitamini
-----------

Bu vitamin insan orqanizmində çatışmadıqda, sinir sistemi, dəri, bağırsaq xəstəlikləri yaranır. Sutkalıq norması 20 mqdır. Ən çox qaraciyər, pendir, yumurta, qarğıdalı unu, paxlalı bitkilərdə olur.

*
ABŞ-nin Kaliforniya ştatında ev
**Ev** (*ing.* Home ) — istirahət və yaşamaq yeri. Ev bir şəxs və ya ailənin yaşaması üçündür. Ümumiyyətlə evdə hamam, mətbəx, yataq otağı, vanna otağı, oturma otağı və s. mövcud ola bilər.

İndiki zamanda evlər üçün torpaq azlığı problemi mövcud olduğundan, mənzillər və binalar çoxmərtəbəli inşa edilir.

### Dairəvi evlər

Yaxın Şərq ölkələrində, habelə Cənubi Qafqaz və Orta Asiyada Eneolit və Erkən Tunc dövrləri üçün səciyyəvi olan yaşayış binaları. Azərbaycanda Kültəpə, Şomutəpə, Töyrətəpə və s. qədim yaşayış yerlərində aşkar edilmişdir. Daşdan və çiy kərpicdən tikilirdi. Dairəvi evlərə bitişik tikilən dördkünc otağı çox vaxt arakəsmə divarla iki hissəyə bölərək ondan anbar kimi istifadə etmişlər; evlərin divarları və torpaq döşəməsi saman qatışdırılmış gillə suvanırdı. Konusvarı və ya günbəz formalı damı saxlayan mərkəzi dirəyi bərkitmək üçün Dairəvi evlərin ortasında kiçik çuxura, ya da yastı daşa təsadüf olunur. Evi qızdırmaq üçün gil manqal, ocaq və ya kürədən istifadə etmişlər. Dairəvi evlərdə əkinçi-maldar tayfalar yaşamışlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  American Shelter: An Illustrated Encyclopedia of the American Home By Les Walker. Overlook Press, July 1, 1998

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Ev ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax
------------

* Karvansara
* Ağ Ev
**Torre Espacio** — İspaniyanın paytaxtı Madriddə yerləşən, hündürlüyü 230 metr və 57 mərtəbədən ibarət olan göydələn, hal-hazırda Madridin dördüncü ən hündür binadır.

2014-cü ildəki siyahıya alınmaya görə Avropanın ən hündür binaları siyahısında 24-cü, İspaniyanın ən hündür binaları siyahısına görə isə 4-cü yerdə idi.

Xüsusiyyətləri
--------------

* Maksimum hündürlük - 230 metr, dama qədər olan hündürlük - 224.15 metr
* binanın uzunluğu və eni - hər biri 46,2 metr
* mərtəbə hündürlüyü - 2.85 metr
* 56 yerüstü, 6 yeraltı mərtəbə sayı
* 27 lift sayı
* Binanın daxili sahəsi - 56 259 m²
* Tikinti dəyəri - 390 milyon avro
* Memar - Henri Kobb

Tikilişi
--------

Binanın tikilişi 2004-cü ildə başlamışdır: bu göydələn dörd çoxmərtəbəli bina komleksindən birincisidir. Tikili hal-hazırda "Dörd qüllə" adlandırılır.

4 sentyabr 2006-cı ildə tikilməkdə olan göydələndə 42 və 43-cü mərtəbələrində yanğın baş verir, ölən və xəsarət alanlar olmur, bina isə bir qədər zərər görür.

2006-cı ilin noyabr ayında Torre Espacio hündürlüyü ilə Gran Hotel Bali göydələnini üstələdi və İspaniyanın ən yüksək binası oldu.

Lakin bir neçə aydan sonra Torre Espacio - Torre PwC (236 metr), Şüşəli qüllə (249 metr) və Bank Tower (250 metr, 2008-ci ildən bu günə qədər İspaniyanın ən yüksək binası) inşası ilə əlaqədar olaraq bu üstünlüyünü itirdi.
Binanın açılışı 20 mart 2007-ci il tarixində baş tutdu.

Həmçinin bax
------------

* Avropanın ən hündür binalarının siyahısı
* Laxta-mərkəz
* Şüşəli qüllə
* The Shard

İstinadlar
----------

1. ↑  *Torre Espacio* Arxivləşdirilib 2014-07-14 at the Wayback Machine (ing.) saytında *schindler.com*
2. ↑  *Torre Espacio* Arxivləşdirilib 2016-10-14 at the Wayback Machine (ing.) saytında

Xarici keçidlər
---------------

* Göydələnin rəsmi saytı (ing.) (isp.)
* *Torre Espacio* (ing.) (alm.) (fr.) saytında
**Aşırım** və ya **gədik**— dağ silsiləsi və ya massivin darağında eniş sahəsi. Aşırımlar bir dağ dərəsindən digərinə asanlıqla və rahat keçməsinə xidmət edir. Mühüm nəqliyyat yolu üzərində yerləşən dağ aşırımları əsasən xüsusi ada malik olur. Bu aşırımlar mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Aşırımların hündürlüyü dağların hündürlüyündən asılıdır. Uralda aşırımların orta hündürlüyü 400 m, Alplarada - 3000 m-ə dək, Himalayda-5500 m-dək, Böyük Qafqazda isə 2500 m-dir. Aşırımdan şose və dəmir yolları, bəzilərindən isə yük heyvanlarının və piyadaların hərəkəti üçün dar cığırlar keçir. Azərbaycanada Ağsu və Biçənək aşırımları mühüm əhəmiyyətə malikdirlər. 

Aşırımlardan adəti üzrə avtomobil və dəmir yolu keçir. Bəzi aşırımların keçilməsi ancaq at, ulaq və insanların keçməsinə xidmət edir. Aşırımların yuxarı hissəsi adəti üzrə nisbətən düzən olduğundan burada bəzi hallarda kiçik yaşayış məntəqələri salınırdı. Bəzən müharibələr zamanı hərbi-strateji əhəmiyyəti daha böyük olur.

Aşırımlara verilən adların yaranma xüsusiyyəti:

* Az tanınan və ya tanınmış insanların adları;
* Aşırımın olduğu bölgədə baş vermiş mühüm hadisələr ilə bağlı;
* Dağ rayonlarının adı ilə;
* Ekspedisiya və anlaşılmayanlarla bağlı;
* və başqaları.

Mühüm aşırımlar
---------------

Dünyada:

* Kxardunq-La, h = 5359 m (Hindistan) — 1976-cı ildə inşa edilmişdir, avtomobillərin hərəkəti üçün 1988-ci ildən açılmışdır.
* Suqe La, h = 5430 m (Çin) — Lxasanın qərbi.
* Semo La, h = 5565 m (Çin)
* Nanqla-La, h = 5716 m (Nepal) — Nepal və Çin arasında.
* Marsimik-La, h = 5582 m (Hindistan)
* Stelvio, h = 2757 m (İtaliya) — Şərqi Alp.
* Aktaybal (aşırım) h = 4655 m (Tacikistan, Dağlıq Bədəxşan Muxtar Vilayəti)
* Dəryal aşırımı, h = 2379 m (Gürcüstan) — Baş Qafqaz silsiləsi.

Azərbaycanda:

* Biçənək aşırımı
* Tatarkeçməz (aşırım)

Xarici keçidlər
---------------

* Aşırımlar Arxivləşdirilib 2008-02-25 at the Wayback Machine
* Aşırım (termin) Arxivləşdirilib 2018-12-28 at the Wayback Machine
**Çanaqqala 1915 körpüsü** — Çanaqqala ilinin Lapseki və Gelibolu ilçələri arasında qurulacaq olan Dardanel boğazı üzərindəki ilk asma körpü. Ümumilikdə isə Mərmərə bölgəsində 5-ci asma körpüsüdür. Körpü Mərmərə dənizindən 10 km cənubda inşa edilir.

Tamamlandıqda bu layihənin bir qolu olan Xınalı-Təkirdağ-Çanaqqala-Balıkəsir avtomobil yolunun bir hissəsi olacaqdır. Bu yolun özü də hazırda inşa edilməkdədir.

Arxa plan
---------

Dardanel boğazı üzərində körpü inşa etmək fikiri ilk dəfə 1984-1989-cu illər arasında ortaya atılmışdır. Daha sonra 1994-cü ildə yenidən gündəmə gələn körpü layihəsi üçün 1995-ci ildə tender başladı. 18 xarici şirkətin qatıldığı tenderdə qalib gələn şirkət, layihənin gerçəkləşdirməyin mümkün olmadığını bildirərək layihəni tərk edir

Layihə
------

Layihə ilk əvvəl yalnız avtomobillərin hərəkəti üçün nəzərdə tutulur. Nəqliyyat, dənizçilik və rabitə naziri Lütfi Elvanın göstərişi ilə layihə avtomobil nəqliyyat vasitələri və dəmir yolu üçün körpüyə dəyişdirilir.

Xınalı - Tekirdağ - Çanaqqala - Savaştəpə avromobil yolu Malkara - Çanaqqala şosesi (1915 Çanakkale Körpüsü daxil olmaqla) İstanbulun Xınalı-1 qovşağı bölgəsindən, Ədirnə şose yolundan başlayacaq. Daha sonra Mərmərə Ereqlisi və Çorlu yaşayış məntəqələrindən keçən və qərbə doğru hərəkət edən yol Təkirdağ il mərkəzinin şimalından davam edərək Evreşenin cənub-qərbinə gedəcək və Şarköyün şimalından keçdikdən sonra Malkaranın şərqindən Çanaqqala yarımadasına çatacaqdır. Bolayır və Çanaqqalanın şimalından keçən avtomobil yolu Sütlücə ilə Şəkərqaya arasındakı Çanaqqala 1915 körpüsünə çatacaq. 

Körpüdən video (2022)
3 mart 2016-cı ildə Nəqliyyat, Dənizçilik və Rabitə naziri Binəli Yıldırım tərəfindən körpünün adının Çanaqqala 1915 Körpüsü olduğu, Cümhuriyyətin 100 illiyinə uyğun olaraq qüllələr arasındakı məsafənin 2023 metr olacağı bildirildi.

Tender
------

26 Yanvar 2017 cümə axşamı günü Daelim (Cənubi Koreya) - Limak - SK (Cənubi Koreya) - Yapı Merkezi OGG, Çanaqqala 1915 körpüsü üçün keçirilən tenderi qazandı. Tender prosesinin başa çatması ilə təməlin 18 mart 2017 tarixində qoyulacağı elan edildi.

Təməl atma
----------

Çanaqqala 1915 körpüsünün təməli 18 mart 2017 tarixində Lapsekide qoyuldu. Mərasimdə Türkiyənin Baş nazir Binəli Yıldırım, Nəqliyyat Dənizçilik və Rabitə naziri Əhməd Arslan və Cənubi Koreya İnfrastruktur və Nəqliyyat naziri Ho-In Kang iştirak etdi.

Qalereya
--------

* 
* 
* Çanaqqala Körpüsü Xatirə Sikkəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  1915 Çanakkale Köprüsü yaklaşım viyadükleri yükseliyor. Haberler.com, 2019.
3. ↑  Çanakkale Boğazı'nın iki yakasını birleştirecek projede sona yaklaşıldı. Anadolu Agency, 2022.
4. ↑  "Çanakkale to be site of Turkey's longest bridge". Hürriyet Daily News. 2012-01-28. 2022-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-11.
5. ↑  "Groundbreaking ceremony for bridge over Dardanelles to take place on March 18". Hürriyet Daily News. 2017-03-17. 2017-03-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-19.
**Muxas** — Azərbaycan Respublikasının Oğuz rayonunun Muxas kənd inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 sentyabr 2004-cü il tarixli, 727-IIQ saylı Qərarı ilə Oğuz rayonunun Muxas kəndi Bucaq kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Muxas kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

Toponimikası
------------

Türkdilli tayfaların toponimiyasında Mux çay adlarında "az sulu", "quru" olmasını bildirir, dağ adlarında isə "dar, keçilməz, aşırımı olmayan, yarğanlı" mənalarını ifadə edir, as/az toponimiyada bir çox çay adlarının sonluğunda işlənir. Türkdilli xalqların toponimiyasında mux çay adlarında çayın "az sulu", "quru" olmasını bildirir, dağ adlarında isə "dar, keçilməz, aşırımı olmayan, yarğanlı" mənalarını ifadə edir, -as/az toponimiyada bir çox çay adlarının sonluğunda işlənir.

Tarixi
------

Keçmişdə Muxas Bucaqlı da adlanmışdır.

### Tarixi abidələri

Kəndin ərazisində memarlıq abidələrindən məşhur Muxas qülləsi (IX əsr) var.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Kənd Rayon mərkəzindən 16 km qərbdə, Daşağılçayın sol sahilində, Oğuz-Şəki şose yolundan 3 km sağda, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub ətəyində yerləşir.

Əhalisi
-------

Kəndin əhalisi 1354 nəfərdir (01 yanvar 2013-cü il).

İqtisadiyyatı
-------------

Kənd əhalisi heyvandarlıq, bağçılıq, taxılçılıq və tərəvəzçiliklə məşğul olur.

Mədəniyəti
----------

Kənddə tam orta məktəb, körpələr evi-uşaq bağçası, Diyarşünaslıq evi, kitabxana, poçt, 175 yerlik elektron ATS, feldşer-mama məntəqəsi, ticarət, iaşə və məişət xidməti obyektləri var. Mədəniyyət evində 3 özfəaliyyət dərnəyi fəaliyyət göstərir

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikasının bəzi şəhər və rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 sentyabr 2004-cü il tarixli, 727-IIQ saylı Qərarı". 2021-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-22.
2. ↑  Muxas // Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. II cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. 304. ISBN 978-9952-34-156-0.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan Respublikası Oğuz Rayon İcra Hakimiyyəti

Həmçinin bax
------------

| ⛭Oğuz rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Oğuz |  |
| Qəsəbələr | Bədəldərə |
| Kəndlər | Abdallı • Baş Daşağıl • Bayan • Bucaq • Calut • Çaldaş • Çayqovuşan • Dəymədağlı • Dəymədərə • Ərmənət • Filfilli • Hallavar • Xaçmaz • Xaçmazqışlaq • Xalxal • Xalxalqışlaq • Kərimli • Qarabaldır • Qarabulaq • Qumlaq • Mollalı • Muxas • Padar • Sincan • Şirvanlı • Tayıflı • Tərkeş • Top • Yaqublu • Yemişanlı • Yenikənd • Zərrab |
| Ləğv olunmuş kəndlər | Böyük Söyüdlü • Oğuzqışlaq |

|  |  |
| --- | --- |
| Oğuz rayonu | *Oğuz rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Özbəkistan Respublikasının Milli Qvardiyası** (özb. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi / Ўзбекистон Республикаси Миллий гвардияси) — Özbəkistan Silahlı Qüvvələrinin tərkibində hərbiləşdirilmiş birləşmə. 23 yanvar 1992-ci ildə yaradılmışdır.

Milli Qvardiyanın tərkibinə bir briqada daxildir, burada 1,000 nəfər xidmət edir.

2019-cu ilin iyul ayında əvvəllər Daxili İşlər Nazirliyinin strukturuna daxil olan Baş Mühafizə İdarəsi və onun ərazi bölmələri Milli Qvardiyanın tərkibinə verilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Постановление Кабинета Министров при Президенте Республики Узбекистан Arxivləşdirilib 2022-07-13 at the Wayback Machine от 23 января 1992 года № 29 "О создании Национальной Гвардии Республики Узбекистан"
2. ↑  "Служба охраны передана Национальной гвардии". Norma.uz. 2019-07-08. 2019-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-09.
**Qabıqlı çayyovşanı** (*lat.* Myricaria squamosa) — yulğunkimilər fəsiləsinin çayyovşanı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Krım, Qafqaz, Orta Asiya, Qərbi və Şərqi Sibir, İran, Himalay və Şimali Çində təbii arealı vardır.

Botaniki təsviri
----------------

Qoca budaqların qabığı bozumtul-qonur, birillik zoğların qabığı sarımtıl-yaşıldır. Yarpaqları xətvarı-uzunsov, xırdа, uzunluğu 1,5-5 mm, eni 0,5-1 mm, biz, bir az içəriyə burulmuş, bünövrəsi enli, oturaq, rəngi göyümtül-yaşıldır. Çiçək salxımları yan, illik budaqlardа inkişaf edir. Çiçək salxımları sıx, sünbülvarı, uzunluğu 5-10 sm, eni 1-1,3 sm olub, bünövrəsi çoxsaylı, enli, yumurtavarı, küt pulcuqludur. Çiçək saplaqlarının uzunluğu 2-3,5 mm-dir. Çiçəkaltlıqları yumurtavarı, ellipsvarı, uzunluğu 5–10 mm, eni 2–5 mm-dir. Çiçəkaltlıqlarının orta hissəsi enli, kənarları bütöv, ucu kütdür. Kasacığın uzunluğu 3–4 mm arasında olur və hissələri uzunsov-yumurtavaridir. Erkəkcik saplaqları aşağı hissəsində öz uzunluğunun 2/3 hissəsinədək borucuğa bitişmişdir. Erkəkcik saplaqları sərbəst hissəsində aşağıdan enliləşmişdir. Yumurtalığı piramidal, uzunluğu təxminən 5 mm, başcıq oturaq dişicik ağızlıdır. Qutucuğu uzunsov-piramidal, uzunluğu 7–10 mm, eni 3 mm, 2-2,5 dəfə kasacıqdan uzundur. Toxumları uzunsov, xırda, uzunluğu təxminən 1 mm, yarısından yuxarı hissəsi ağ tükcüklərlə örtülmüşdür. May-iyun aylarında çiçəkləyir.

Ekologiyası
-----------

Çayların vadilərində, qumluqlarda bitir, dağ yamaclarındа 3200 m hündürlüyədək qalxır. Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır. Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir. Mədəni şəraitdə nəbatat bağlarında becərilir. Xüsusi qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın nadir bitkisidir və arealı geniş deyildir. Dağlıq Qarabağ, Ağdam, Bərdə rayonları ərazilərində təbii halda yayılmışdır. Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilməsi zəruridir.

Çохаlmаsı
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Bаşlıcа оlаrаq insаn fəаliyyətidir.

Bеcərilməsi
-----------

Mədəni şəraitdə Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul еdilmiş qоrumа tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qоrumа tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edil-məsi zəruridir.

Ədəbiyyat
---------

* Деревья и кустарники СССР. т.4.1958;
* Флора Азербайджана. т.6. 1955;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; \*Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q10894609
* EUNIS: 184703
* FoC: 200014291
* GBIF: 3612996
* iNaturalist: 877254
* IPNI: 827981-1
* NCBI: 194561
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:827981-1
* Tropicos: 31100032
* WFO: wfo-0000452122

 |
***Ağ rəngin simfoniyası*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor İqbal Məmmədəliyev tərəfindən 2003-cü ildə çəkilmişdir. Film Lider Televiziyasında istehsal edilmişdir. Bütün çirkabları üzə çıxaracaq qədər təmiz, saf bir rəng olan ağ rəng yaradılışla bağlıdır. Ağ rəng təmizlik, səmimiyyət, bakirəlik və azadlıq rəmzidir. Elmi-kütləvi filmdə bu rəngin anlamları açıqlanır.

Məzmun
------

Bütün çirkabları üzə çıxaracaq qədər təmiz, saf bir rəng olan ağ rəng yaradılışla bağlıdır. Ağ rəng təmizlik, səmimiyyət, bakirəlik və azadlıq rəmzidir. Elmi-kütləvi filmdə bu rəngin anlamları açıqlanır.

Yüngül, soyuq rəngdir. Sakitləşdirici təsirə malikdir. Bütün tünd rənglərlə əla görünür. Ayı tərənnüm edir. Avropa ölkələrinin əhalisi üçün ağ rəng cavanlığı, təmizliyi, nöqsansızlığı, bir sıra Şərq ölkələri, o cümlədən Yaponiyada və Çində matəmi və təhlükəni bildirir. İnsanın enerji sistemini tarazlaşdırır. Yaradıcılıq hisslərini büruzə verir.

İstisna hallar hesaba alınmazsa, ağ rəng dünyanın bütün xalqlarında, xatırlatdığımız kimi, uğur, xoşbəxtlik, paklıq, düzlük, ehtiram və s. bildirir. Hətta bütün rənglərin ağ rəngdən törəməsi fikri də var və bu səbəbdən o, "ana rəng" adlanır. Bu doğrudan da belədir. Qırmızı, qara, sarı, yaşıl, mavi rənglərdə olan parça, ip və s. nəsnələri ağ rəngli etmək mümkün olmadığı halda, ağ rəngli nə varsa boyalar vasitəsi ilə digər rəngli etməyin heç bir çətinliyi yoxdur.

Filmin üzərində işləyənlər
--------------------------

Ssenari müəllifi: Günel Mehri  

Rejissor: İqbal Məmmədəliyev  

Operator: Rəşad Nuriyev, Rüfət Məmmədoğlu   

Prodüser: Elman Dadaşoğlu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Hər bürcün özünəməxsus rəngi var". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-17.
2. ↑  "Tənbəllik yaradan rənglər". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-17.
3. ↑  "Ağ". 2022-05-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-17.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan filmlərinin siyahısı  

2003-cü ilin Azərbaycan filmləri  

2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
**Ağıriyli ardıc** (*lat.* Juniperus foetidissima) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin ardıc cinsinə aid bitki növü. IUCN  Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına  aiddir -  NT. Azərbaycanın nadir növdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

5-6 (16) m-ə qədər hündürlüyə malik ağac və ya 1,5- hündürlüyündə koldur. Yarpaqları tünd-yaşıl budaqcıqlarda lansetşəkilli, budaqlarda rombaoxşardır. Qozameyvələri dik dayanmışdır və ya azca sallaqdır, kürəvari və ya yumurtaşəkillidir. Toxumları 1-2 və bəzən 3 ədəd olub, oval və ya yumurtavari, açıq-qəhvəyi rəngdədir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Aprel-may aylarında tozlanır. Toxumla çoxalır. Qozameyvələri ikinci il oktyabr-dekabr aylarında tamam yetişir. Tozlanması anemofildir. Kserofitdir. Havanın quraqlığına və istiliyinə davamlıdır. Torpaq-qrunt şəraitinə tələbkar deyil, torpağın şoranlığına nisbətən davamlıdır. 300-350 ilə qədər yaşayır. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağınadək, dəniz səviyyəsindən 1000 m-ə qədər yüksəkliklərdə yayılmışdır. Quru yamaclarda seyrək meşə əmələ gətirir, bundan başqa daşlı-çınqıllı və gilli yamaclarda, uçurumlarda və qayaların üzərində dağınıq halda, tək-tək və qrupla çürüntülü-karbonatlı, boz-qəhvəyi torpaqlarda bitir. Ardıc, yabanı püstə və ardıc seyrək meşəliyinin əsas bitki növlərindən biridir. Çox az hallarda bu meşəliklərdə dominant olur. Dərman bitkisidir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın şərq hissəsi (Şamaxı, Qəbələ və Ağdaş rayonları), Böyük Qafqazın Quba hissəsi  (Quba və Altıağac rayonları), Kiçik Qafqazın şimalı (Samux rayonu), Bozqır yaylası (Şəki rayonu), Kiçik Qafqazın cənubu (Cəbrayıl və Zəngilan rayonlarında) və Naxçıvanın  dağlıq hissəsində (Şahbuz rayonu).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Bozdağ silsiləsində geniş yayılmasına baxmayaraq gələcəkdə azalma tendensiyası proqnozlaşdırılır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Mal-qaranın otarılması, yanğınlar, sistemsiz kəsilmə, təbii bərpanın zəif getməsi.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Şahdağ və Altıağac Milli Parklarında, Türyançay, Şahbuz və Eldar şamı Dövlət Təbiət Qoruqlarında mühafizə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1669527
* Wikispecies: Juniperus foetidissima
* Conifers.org: Juniperus\_foetidissima
* EoL: 1034928
* EPPO: IUPFD
* EUNIS: 150753
* GBIF: 2684648
* GRIN: 20834
* iNaturalist: 82696
* IPNI: 262220-1
* ITIS: 822544
* IUCN: 42234
* NCBI: 1719643
* Plant List: kew-2332560
* PLANTS: JUFO2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:262220-1
* Tropicos: 9400099
* WCSP: 377412
* WFO: wfo-0000355516

 |
**Çin ardıcı** (*lat.* Juniperus chinensis) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin ardıc cinsinə aid bitki növü.

Şimali-Şərqi Çində, Koreyada, Yaponiyada bitir. Hündürlüyü 20 metrə qədər, sürünən zoğları olan ikievli kol, bəzən ağacdır. Cavan zoğların və qoca budaqların iynəyarpaqları iynəşəkilli, yuxarı budaqlarda qabıqşəkilli, mavi-yaşıldır. Cavan budaqları qonur-qırmızı, yumru-dördhissəli, çox nazikdir. Bitkilər ikievli və ya birevlidir. Çətiri erkək nümunələrin iynəyarpaqları piramida formalı, göyümtül rəngdədir. İynəşəkilli, dişilərdə isə qabıqşəkilli olur. Xırda yarpaqları kütucludur. Bu səbəbə görə onları çoxt vaxt müxtəlif növlərə aid edirlər. Qoza giləmeyvələri xırda, çoxsaylı, forma və rənginə görə dəyişkən, təxminən qara, 2-3 toxumlu olur, ikinci il yetişir. Gövdələrinin qabığı tünd-qonur, birillik zoğlarda tünd-yaşıldır. Torpağın münbitliyinə və rütubətliyinə az tələbkardır, ancaq havanın quruluğunu pis keçirir, zəif böyüyür, işıqsevəndir. 200 ilə qədər yaşayır. Toxumlarla və qələmlərlə çoxaldılır. Dekorativliyinə görə digər növlərdən geri qalmır. Həyatının ilk illərində çox vaxt soyuqlarda zoğlarının ucları donur, yaşlandıqda qışadavamlılığı artır. Növün arealı Balkan, Krım, Kiçik Asiya, Qafqaz və Orta Asiyanı əhatə edir. Oduncağı qatranlı, qırmızı, çox möhkəm, çürüməyə davamlıdır, yananda xoş qoxu verir, möhkəm tikinti materialı kimi istifadə edilir. Əkinlərdə çox dekorativ görünür və çox vaxt sərvi əvəz edir. Azərbaycanda park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q157697
* Wikispecies: Juniperus chinensis
* APA: 5325
* APNI: 165982
* BioLib: 2413
* Calflora: 9349
* Conifers.org: Juniperus\_chinensis
* EoL: 1061675
* EPPO: IUPCH
* FoC: 210000896
* GBIF: 2684363
* GRIN: 300290
* iNaturalist: 135925
* IPNI: 262177-1
* IRMNG: 11155393
* ITIS: 505930
* IUCN: 42227
* MoBotPF: 279597
* NBN: NBNSYS0000033669
* NCBI: 50182
* NZOR: 3359dc9f-fddd-4811-bcc5-461a240c4006
* PfaF: Juniperus chinensis
* PFI: 9439
* Plant List: kew-2332634
* PLANTS: JUCH4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30044367-2
* SANBI: 209-9
* Tropicos: 9400124
* WCSP: 377515
* WFO: wfo-0000355589

 |
**Juniperus semiglobosa** (*lat.* Juniperus semiglobosa) — bitkilər aləminin çılpaqtoxumlular şöbəsinin i̇ynəyarpaqlılar sinfinin cupressales dəstəsinin sərvkimilər fəsiləsinin ardıc cinsinə aid bitki növü.

Orta Asiya dağlarında, Pamir-Altay dağlıq sahəsində, Qərbi və Mərkəzi Tyan-Şanda yayılmışdır. Hündürlüyü 15 m-ə qədər olan ağacdır. Dəniz səviyyəsindən 1500–3000 m hündürlükdə dağ meşələrində bitir. 20 yaşında hündürlüyü 1,5 m, çətirinin diametri 30 sm olur. Xırda yarpaqlarının uzunluğu 2–3 mm, eni təxminən 1 mm, rombvarı və ya yumurtavarı rombvarı, ucu küt, kürəyində uzunsov vəziciklidir. Qozagiləmeyvələri şarşəkillidir. Vegetasiyası may ayından başlayır. İllik boy artımı 1 sm-ə qədərdir, yavaş böyüyür. Çiçəkləməsi may ayında olur.

Qozalarının ölçüsü 2 sm-ə qədərdir. İkinci il yetişir. Toxumla çoxaldılır. Qışadavamlılığı aşağıdır. Quraqlığa davamlıdır. İlk illərdə kölgələndirmək lazımdır.

Azərbaycanda son dövrlərdə, Abşeronda və Lənkəranda park və bağlarda mədəni şəraitdə yetişdirilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2347049
* Wikispecies: Juniperus semiglobosa
* ARKive: juniperus-semiglobosa
* EoL: 1061624
* EPPO: IUPSE
* FoC: 210000924
* GBIF: 2684598
* GRIN: 20866
* iNaturalist: 135884
* IPNI: 262351-1
* IUCN: 42253
* NCBI: 884046
* Plant List: kew-2331681
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:262351-1
* Tropicos: 9400117
* WCSP: 377331
* WFO: wfo-0000354992

 |
**Bayanşirə** — Azərbaycanın ən qədim süfrə və texniki üzüm sortlarındandır. Meyvəsi ağ-sarı rəngdədir.

Sort şərq qrupunun texniki üzüm sortları yarımqrupuna (convar orientalis subconvar caspica Negr.) aiddir.

Yarpaqları
----------

Yarpaqları orta və iri ölçüdə olub (uzunluğu 18–23 sm, eni 18–23 sm), dəyirmi formadadır. Ayasının üzəri zəif qabarıq yaxud hamar olub, müstəvisi düzdür, 5 dilimlidir. Yuxarı kəsikləri orta dərinlikdə, deşiyi tam bağlı, yaxud enli ellipsvarı formada, bəzi hallarda isə açıq dar ağızlı liraşəkilli formada olur.

Meyvəsi
-------

Gilələrinin tam yetişməsi sentyabr ayının axırlarına və oktyabr ayının əvvəllərinə təsadüf edir. Vegetasiya müddəti 164 gün davam edir. Kollarının böyümə gücü orta, yaxud yüksəkdir (195,4–232,0 sm). Zoğları yaxşı yetişir (95,6%). Çiçəklərinin tökülmə dərəcəsi 44,6%, salxımlarda noxudlaşmış gilələrin miqdarı 15,7% təşkil edir.

Sort Abşeron şəraitində oidium və antraknoz xəstəliyinə tolerantlıq (3–3,5 bal), boz çürümə xəstəliyinə isə davmlılıq (2 bal) nümayiş etdirir.

İstinadlar
----------
**Çılpaq atşabalıdı** (*lat.* Aesculus glabra) — bitkilər aləminin sabunağacıçiçəklilər dəstəsinin sapindaceae fəsiləsinin atşabalıdı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikanın şərqində meşələrdə yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Mədəni şəraitdə 1809-cu ildən becərilir. Avropa, Orta Asiyanın və Şimali Amerikanın botanika bağlarında yayılmışdır. Hündürlüyü 10 (20) m-ə catan, yarpağı tökülən, dekorativ ağacdır. Çətiri gözəl yarpaqlı və özünəməxsus yumşaq iynəli, çıxıntılı meyvəlidir. Ləçəklərinin sarımtıl, meyvə səthinin kələ-kötür olması ilə fərqlənir. Yarpaqları növbəli və ya qarşı-qarşıya düzülməklə lələkvari, ikiqat lələkvari, üçyarpaqlı və ya sadədir. Əsasən birevlidir. Çiçəkləri xırda, ətirli olub, süpürgə və ya salxımlara toplaşır. Kasa yarpaqları 4-5, erkəkcikləri 8-10, bəzən 6-8, dişiciyi üst, 3 yuvalıdır. 9 yaşından çiçəkləyir. Meyvələri qutucuqdur. Mayın ikinci yarısından iyunun ortasınadək çiçəkləmə müşahidə edilir. Meyvələri sentyabrın ikinci yarısında yetişir. Peyvəndlə çoxalması mümkündür.

Ekologiyası
-----------

İşıqsevən mezofit, mezotrofdur. Yavaş böyüyür. Qışa davamlılığı yüksəkdir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Respublikamızda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırma üçün istifadəsi məsləhət görülür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1813339
* Wikispecies: Aesculus glabra
* APA: 2310
* BOLD: 102149
* EoL: 582241
* EPPO: AECGL
* GBIF: 3189806
* GRIN: 1626
* iNaturalist: 67790
* IPA: 3250
* IPNI: 30124420-2
* IRMNG: 10976623
* ITIS: 28718
* IUCN: 60757589
* MichiganFlora: 2658
* MoBotPF: 281045
* NCBI: 322042
* PalDat: Aesculus\_glabra
* Plant List: kew-2624506
* PLANTS: AEGL
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30124420-2
* Tropicos: 15500003
* VASCAN: 9218
* WisFlora: 2442
* WFO: wfo-0000522275

 |
|  |
| --- |
| Səs tipi |
| Qadın |
| 

* Kontralto
* Messo-soprano
* Soprano
 |
| Kişi |
| 

* Bas
* Bariton
* Tenor
* Kontratenor
 |

**Bas** ( it. basso "aşağı") - səsin müvafiq tessiturasına malik olan ən aşağı kişi səsi. Böyük səs dərinliyi və dolğunluğu ilə fərqlənir. Qədim dövrlərdən bizim dövrümüzə qədər bas səsləri bəstəkarlar tərəfindən istifadə edilir. Xor və nəğmələr üçün bir çox kompozisiyalarda bas partiyası əsasdır. Həmçinin operada bir çox bas partiyaları ifa olunurdu. Baslar dərin bas profundo və melodik bas kantantasına bölünür.

Giuseppe de Begnis (1793-1849)(bas)
Bas diapazonu E-F (böyük oktavanın Mi-si, Fa-sı)-dan e1-g1-ə (Mi, Fa, Fa #, birinci oktavanın Sol-u), keçid notları: a-cis (Kiçik oktavanın La-sı - birinci aktavanın Do-diez-i).

Növlər
------

**Yüksək bas**, melodik bas (kantante), F2 (böyük oktavanın Fa-sı) ilə F4 (1-ci oktavanın Fa-sı) və bəzən F4, F#4, G4, Ab4 (Fa-diez, Sol və Birinci oktavanın la-bemolu) iş diapazonuna malikdir. Bu, bəzən bariton tembrini xatırladan yüngül, parlaq səsdir. Amma, ortalar və aşağılar tamamilə basdır, baxmayaraq ki, bəzən aşağı registr (mərkəzi baslarla müqayisədə) bir qədər zəif olur. Əsas diapazonu:
Bb2—D4.

**Mərkəzi bas** daha geniş diapazona malikdir, tembr açıq bir bas xarakteri daşıyır. Bu cür səsi olan insanlar bəzən yuxarı registrdə problem yaşayırlar, baxmayaraq ki, o, stabil və səsdə çox güclü səslənə bilər. Əsas diapazonu: G2—C4.

**Aşağı bas**, ümumiyyətlə mərkəzi basın bir növüdür. Xüsusilə qalın bas koloritinə, məxməri tembrə, diapazonun daha qısa yuxarı hissəsində isə dərin və güclü aşağı notlara malik olan bir səsdir. Operada bu səsə bas-profundo deyilir. Əsas diapazonu: E2—B3.

**Oktavizm**.Xor pravoslav kilsəsi təcrübəsində səsinin xüsusi təbiəti olan müğənnilər var, hansıları ki, sinə registrində yox, üçüncü aşağı registrdə (səs aparatının digər hissələrinin titrəşimləri) ifa edirlər. Onlara oktavist deyirlər.

Xarici keçidlər
---------------

Oktavizmin nümunələri

Bas profundo nümunə

İstinadlar
----------

1. ↑  *Соловьёв Н. Ф.* Голос, в вокальной музыке // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
2. ↑  *Ф. С. Капица.* История мировой культуры. ACT : Слово. 2010. ISBN 978-5-17-064681-4.
3. ↑  Иванов А. П. Искусство пения. — М.: Голос-пресс, 2006. — С. 37. — 436 с. — ISBN 5-7117-0124-X.
**Milli məfkurə,dövlətçilik,müstəqillik yolu ilə kitabı** — Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin 34 illik tarixini əks etdirən 1971-2006-cı illərdə dövri mətbuatda, bəzi elmi-nəzəri jurnallarda dərc olunmuş məqalələri, habelə müxtəlif tədbirlərdəki çıxışları, mətbuat nümayəndələrinə müsahibələri və digər materialları özündə cəmləşdirərək Azərbaycanlı dövlət və elm xadimi Ramiz Mehdiyevin qələmə aldığı II cildli kitabı.

Ümumi məlumat
-------------

Milli məfkurə, dövlətçilik, müstəqillik yolu ilə kitabının hər iki cildindəki materiallar müstəqillik dövrünə aiddir. Həmin materiallarda xalqımızın ümummmilli lideri Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin 34 illik tarixinin elmi-nəzəri ümumiləşdirmələrlə təhlili xüsusi yer tutur. Müəllif qeyd edir ki, Azərbaycanın XX əsrdəki intibahı, SSRİ-nin süqutundan sonra isə həqiqətən müstəqil dövlət kimi dünya birliyində öz layiqli yerini tutması, sosial-iqtisadi inkişaf yoluna çıxması, ölkənin uzunmüddətli tərəqqisinin əsasını qoyan neft strategiyasının işlənib hazırlanması və uğurla həyata keçirilməsi, hüquqi, dünyəvi dövlət, demokratik və vətəndaş cəmiyyəti quruculuğunda əldə olunmuş uğurlar bilavasitə Heydər Əliyev dühasının, müdrikliyinin, yenilməz iradəsinin nəticəsidir.

Həm bir, həm də ikinci cilddəki materiallarda ulu öndərin siyasi varisi ve ideyalarının davamçısı Prezident İlham Əliyevin respublikaya rəhbərliyinin nəticəsi olaraq müstəqil Azərbaycanın daha da möhkəmlənməsinə, Cənubi Qafqaz regionunda lider dövlətə çevrilməsinə, ölkəmizin dinamik sosial-iqtisadiyyatının necə inkişaf etdiyi işıqlandırılmışdır.

Professor Ramiz Mehdiyevin bu kitabı ictimai elmlər sahısində çalışan mütəxəssislər, ali məktəblərin müəllim və tələbələri, habelə ölkəmizin müasir tarixi ilə maraqlananlar üçün dəyərli mənbədir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Ramiz Mehdiyev.* [Fayl:///C:/Users/HP/Downloads/Milli\_mefkure\_dovletchilik\_musteqillik\_yolu\_ile\_yanvar\_2002-dekabr\_2006\_II\_cild.pdf Milli məfkurə,dövlətçilik,müstəqillik yolu ilə] (#bad\_url) (PDF). 2 (500 nüs.). Bakı: XXI—Yeni Nəşrlər Evi. 2007. səh. 672. ISBN 978-9952-419-06-1.

Xarici keçidlər
---------------

* "Heydər Əliyevə həsr olunmuş kitabların elektron versiyaları" (PDF) (az.).. 02.11.2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
* "TÜRKİYƏ MİLLİ KİTABXANASI (www. mkutup.gov.tr)" (az.).. 02.11.2022 tarixində arxivləşdirilib.
* "Milli məfkurə, dövlətçilik, müstəqillik yolu ilə: yanvar 2002-dekabr 2006: II cild" (az.).. 04.11.2022 tarixində arxivləşdirilib.
**Olimpiya Yolu** ümumiyyətlə isə **Uembli Yolu** kimi tanınan bu yol İngiltərənin paytaxtı London şəhərində yerləşən Uembli Park metro stansiyasına və Uembli stadionu tərəfə bağlayan yoldur. Stadionda keçirilən bütün tədbirlərdən öncə minlərlə tamaşaçı məhz bu yoldan istifadə edərək stadionun girişinə yaxınlaşır. Məhz bu yol London metropolitenindən çıxarkən stadiona tərəf yönələn ən asan yoldur.

Uembli Yolu İkinci dünya müharibəsindən sonra alman əsirlər tərəfindən bir neçə il ərzində tikilmişdr və bu əsirlər bu günə qədər Böyük Britaniya tərəfindən nəzarət altındadır. Başlanğıcda onlar Londonda keçirilmiş 1948 Yay Olimpiya Oyunları ərzində işləri görməkdən qəsdən boyun qaçırdılar lakin sonradan onların vəzifəsi mətbuatda yayımlanmış tənqidi yazı səbəbiylə dəyişdirildi; "Bunu fərz etmək olar ki, Əmək Nazirliyi könülsüz olan qul əməyinin yerli və xaricdən gələn ziyarətçilərin gözü qarşısında istifadə etmədən öncə çox dərindən düşünəcək." Əvəzində onlar daha az göz pnündə olan tikinti obyektlərində çalışdırıldılar.

* Uembli Stadionundan görünən Uembli YoluUembli Stadionundan görünən Uembli Yolu
* Cənub tərəfdən görünən yeni Uembli Stadionu və Uembli Yolu, Yanvar 2007Cənub tərəfdən görünən yeni Uembli Stadionu və Uembli Yolu, Yanvar 2007
* UEFA Avro 1996 çərçivəsində keçiriləcək İngiltərə və Almaniya oyunundan öncə Uembli YoluUEFA Avro 1996 çərçivəsində keçiriləcək İngiltərə və Almaniya oyunundan öncə Uembli Yolu
* Olimpiya Yolu ilə bağlantısı olan Uembli Stadionunun xəritədə görünüşüOlimpiya Yolu ilə bağlantısı olan Uembli Stadionunun xəritədə görünüşü

İstinadlar
----------


1. ↑  "Wembly Way built by German Prisoners of War" Arxivləşdirilib 2019-04-30 at the Wayback Machine, BBC News, 15 March 2010
**Silahdar Mustafa Paşa** (ö. 1798) — I Əbdülhəmid və III Səlim səltənətlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi.

Həyatı
------

Doğum tarixi və əsli bilinmir. Əndərunda tərbiyə edildikdən sonra saraya alındı və silahdarlığa qədər yüksəldi. 1780-ci ilin oktyabrında vəzirlik rütbəsi alaraq öncə Salonikiyə, ardından Hələbə təyin olundu. 1784-cü ildə Karesi sancaqbəyi və ardından divan üzvü oldu. Həmin ilin mayında Sultan Mustafanın qızlarından Beyhan Sultanla nigahlandı. Bu nigahdan övladı olmamışdır.

Sultan Əbdülhəmidin vəfatının ardından xanımı Beyhan Sultanın qardaşı Sultan Səlimin taxta çıxması ilə divanda üstünlük əldə etdi. Belə ki, yeni sultan hər cümə salamlığının ardından bacısı Beyhan Sultanı və Mustafa Paşanı ziyarət edirdi.

1789-cu ilin sentyabrında sədarət naibi təyin edilən Mustafa Paşa 1791-ci ildə ordunun paytaxta gəlişinədək bu vəzifədə qaldı. Ardından öncə Moreya, daha sonra 1794-cü ildə Əyriboz, 1795-ci ildə Saloniki, 1796-cı ildə Bosniya sancaqbəyliyinə gətirildi. Bu vəzifəsində ikən 1798-ci ildə vəfat etdi və burada dəfn olundu. İlk evliliyindən Əyyub Əhməd bəy (ö. 1813) adlı oğlu olduğu bilinir.

Mənbə
-----

* Sicil-i Osmani IV, s. 165.

İstinadlar
----------

1. ↑  Âlî, Künhü’l-ahbâr, İÜ Ktp. TY, nr. 5959, vr. 242b, 246a-b, 269b;
2. ↑  Mustafa Çağatay Uluçay (2011). Padişahların kadınları ve kızları. Ankara, Ötüken
İranda yaşayan Əzəli icması XX əsrin əvvəllərində.
**Əzəliyyə** (*fars.* ازلی‎; *azərb.* Azali Bábí‎) — Bəhailik dinin peyğəmbəri olaraq qəbul edilən Bəhaullahın qardaşı Mirzə Yəhya Nurinin (Sübhi Əzəli) tərəfdarları olan dini icma. Babilik hərəkatından sonra inancın ardıcıları Mirzə Hüseyn Əli və
Mirzə Yəhya Nurinin arasında iki hissəyə bölünmüşdür. Əksəriyyət Mirzə Hüseyn Əli tərəfindən təqdim edilən təlimin ardınca gedərək Bəhailik dinini qəbul etmiş, çox kiçik bir hissə isə Mirzə Yəhya Nurinin təlimlərində qalmışdılar. Əzəlilər bu gündə az sayda olmaqla İranda yaşayırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Browne (1889) pp. 351–352 Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine
2. 1 2  Azali // Britannica Concise Encyclopedia. 2006. Encyclopædia Britannica. 2006-05-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2006-12-26.
3. ↑  *MacEoin, Dennis.* Sub-i Azal // Encyclopædia of Islam. 1999.
4. ↑  *Amanat, Abbas.* Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran. Ithaca: Cornell University Press. 1989. 384, 414.
5. 1 2  Barrett (2001) p. 246
6. 1 2  *MacEoin, Dennis.* Azali Babism // Arxivlənmiş surət. Encyclopædia Iranica. 1989. 2008-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-19.
Aysberq
Aysberq
**Aysberq** (*alm.* Eisberg‎, "buz dağ") və ya **Buzdağı** — okeanlarda üzən çox iri buz parçaları.

Planetin quru hissəsinin böyük bir sahəsi-Antraktida və Qrenlandiya buzla örtülmüşdür. Antraktidanın ümumi sahəsi 15,1 mln.km²-i buzla örtülmüşdür. Qrenlandiyanın isə sahəsinin təqribən 84,5% 1,8 mln.km² buzla örtülüdür. Adanın ortasında buz örtüyünün qalınlığı 3000 m-ə yaxındır,orta qalınlığı isə 300 m-ə qədərdir. Buzla örtülmüş quru sahələrin su balansının gəlir hissəsini yağıntılar təşkil edirsə, çıxar hissəsini buxarlanma və buz axını təşkil edir. Aysberqlər materik buzlarından qopmuş iri buz parçalarıdır. Aysberqlər şirinsulu buzlardan ibarət olub iki yerə bölünür:

* **piramidal**,
* **maysvari.**

Aysberqin qət etdiyi məsafə onun ölçüsündən asılıdır. Qrenlandiya buzlarından qopan aysberqlərin ildə 400 km-ə qədəri Nyufaundlend adası enliyinə qədər gəlir. Aysberqlər su cərəyanları vasitəsi ilə çox uzaqlara aparılır. Antraktida ətrafında aysberqlərin iki dreyf zonası var: şərqdən qərbə atmosfer sirkuliyasiyası ilə əlaqədar olan sahilyanı dreyf zonası, dayanıqlı şərq cərəyanı ilə əlaqədar şərq dreyf zonası. Şərqi Antraktidada onlarda olan şirin suyun həcmi 4165 km³-ə çatan 31 min aysberq müşahidə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Buzdağı // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 136. ISBN 978-9952-441-10-9.
2. ↑  "buzdağı, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Obastan - onlayn lüğətlər və ensiklopediyalar". Obastan - onlayn lüğətlər və ensiklopediyalar. 2023-06-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-10.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Petrovun villası** — Rostov-na-Donu şəhərində, Puşkinskaya küçəsi ev 115 ünvanında yerləşən bina. Bina XIX əsrin sonları inşa edilmişdir. Bina layihəsinin müəllifi Nikolay Aleksandroviç Doroşenkodur. 1958-ci ildən binada Rostov vilayəti seçmə incəsənt muzeyi yerləşir. Petrovun villası regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti elan edilmişdir.

Tarixi
------

Villa XIX əsrin sonları inşa edilmişdir. Binanın ilk sahibi A. A. Dombrovski olmuşdur. O, binanı sonradan satmışdır. 1898-ci ildə bina Vladiqafqaz dəmiryolları idarəsinə mənsub olmuşdur.

XIX əsrdə Vladiqafqaz dəmiryolları idarəsi uzun zaman sürən bir məhkəmə işi ilə əlaqədar müəyyən çətinlik yaşayırdı. Səbəb isə dəmir yolunun çəkilişi ilə əlaqədar torpaq sahiblərinin öz torpaqlarını satmaması idi. Vladiqafqaz dəmiryolları idarəsi bu işi udan vəkilə villsnın hədiyyə ediləcəyi vəd edirdi. Vladiqafqaz dəmiryolları idarəsinin haqqlarını rostovlu vəkil Apollon Petroviç Petrov təmin etmişdir. O, bu işi udmuşdur. O Vladiqafqaz dəmiryolları idarəsinin vəkilliyinə qəbul edilir və hədiyyə olaraq villanı alır.

Puşkinski küçəsində yerləşən villada Petrov arvadı və uşaqları ilə birlikdə yaşayırdı. 1913-cü ildən binanın rəsmi sahibi onun arvadı Sofiya olmuşdur. Oktyabr inqilabından sonra Petrovlar ailəsi Fransaya köçmüşdür. 1920-ci ildə bina milliləşdirilmişdir. 20-ci illərdə binada uşaq kommunası yerləşirdi. 1930-cu illərdə burada "Spartak" idman cəmiyyəti yerləşmişdi. Böyük Vətən müharibəsindən sonra bina vilayət tikinti və arxitekturaişləri üzrə bölməyə həvalə edilir. Bu zaman binaya mansar əlavə edilir. Beton pilləkənlər qoyulur, həyətdə mərmər fontan quraşdırılır. Binanın daxilinə kamin əlavə edilir.

Arxitekturası
-------------

Lusenoq Popovun villası eklektika stilində inşa edilmişdir. Üstəlik burada borokko və klassizm elementləri belə vardır. Fasadı Puşkinski küçəsinə baxır. İlk əvvəllər giriş yanlardan idi. Şimal fasadına bitişik xidmət tikilisi vardı. Əvvəllər həyətdə at və karetaların saxlanması məqsədilə xüsusi tikili olmuşdur. Alt mərtəbədə mətbəx, kotelnı və xidmətçilərin otaqları yerləşir.

* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ростов-на-Дону (объекты культурного наследия регионального значения)". Официальный портал Правительства Ростовской области. 2013-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-11-09.
**Birmingem** (*ing.* Birmingham) — ABŞ-nin cənub-şərqində, Alabama ştatının mərkəzi hissəsində şəhər. Birminhem-Quver-Kalman aqlomerasiyasının mərkəzi.

Əhalisi
-------

Əhalisi 231,6 min (2005; o cümlədən afroamerikalılar 70%-dən çoxdur), şəhərətrafı ilə 939 min.

Coğrafiyası
-----------

Appalaç dağlarının ətəyindədir. Avtomobil və dəmiryolları qovşağı. Beynəlxalq aeroport. Blek-Uorrior çayı sahilində port. Su yolu vasitəsilə Mobil portu (Meksika körfəzi) ilə əlaqəsi var.

Tarixi
------

1871-ci ildə dəmiryol xətlərinin kəsişdiyi yerdə, dəmir filizləri, yüksəkkeyfiyyətli kokslaşan kömür, dolomit və flüslu əhəngdaşı yataqlarının yaxınlığında salınmışdır; adını İngiltərənin ən iri metallurgiya mərkəzinin adından götürmüşdür. 19-cu əsrin sonlarından Birmingem rayonunda  mədən və metallurgiya sənayesi sürətlə inkişaf edirdi. 1907-ci ildə "Yunayted Steyts Stil" şirkəti tərəfindən Birmingemdən qərbdə tam tsiklli metallurgiya kombinatı (ABŞ-nin cənubunda ən iri) inşa olunmuşdur. 1960-cı illərdə afroamerikalılar hərəkatının mərkəzlərindən biri idi. 1979-cu ildə ABŞ tarixində ilk dəfə Birminqemin meri vəzifəsinə ağ irqə mənsub olmayan R. Arrinqton seçilmişdir.

Memarlığı
---------

Birminqemın ən iri təhsil və elmi mərkəzi Alabama Universitetidir (1969); Samford Universiteti (1841), Birmingem Cənub kolleci (1898), Mayls kolleci (1905), Kütləvi kitabxana (1909), İncəsənət muzeyi (*İntibah dövrünə aid rəngkarlıq əsərləri kolleksiyası*) fəaliyyət göstərir. Red-Mauntin dağlarında şəhərin simvolu olan tanrı Vulkanın çuqundan 17 m-lik heykəli (pyedestalının hündürlüyü 48 *m*) qoyulmuşdur (*C. Moretti, 1904*).

İqtisadiyyatı
-------------

İqtisadiyyatında xidmət sferası, o cümlədən səhiyyə (*qadın sağlamlığının mühafizəsi üzrə ölkənin aparıcı müəssisələri və s.*), maliyyə və işgüzar xidmətləri (*ABŞ-nin 500 ən iri korprasiyalarından 6-sının mənzil qərargahı şəhərdə yerləşir*) mühüm yer tutur.

Sənayesi
--------

Birmingem aqlomerasiyasında işləyənlərin təqribən 10 %-i sənayedə məşğuldur. Qara metallurgiya (*idxal olunan xammal əsasında; polad tikişsiz borular və s. istehsalı*), təyyarəqayırma, "Daymler-Kraysler" və "Honda" şirkətlərinin avtomobilyığma zavodları, qaldırıcı-nəqliyyat avadanlıqları, sement istehsalı, yeyinti sənayesi (*o cümlədən sallaqxanalar*) müəssisələri var.

Qalereya
--------

* 16-cı Küçə Baptist Kilsəsi, indi Tarixi bir Yer16-cı Küçə Baptist Kilsəsi, indi Tarixi bir Yer
* Birmingem şəhər səması, şəhərin Federal binası 1 iyul 2015-ci ilBirmingem şəhər səması, şəhərin Federal binası 1 iyul 2015-ci il
* Birmingem şəhərindəki Müq. Paul kilsəsiBirmingem şəhərindəki Müq. Paul kilsəsi
* Şəhər mərkəzində AT & T Şəhər MərkəziŞəhər mərkəzində AT & T Şəhər Mərkəzi

Birmingem səması

Həmçinin bax
------------

* Cersi-Siti

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 138–139. ISBN 978-9952-441-03-1.

Xarici keçidlər
---------------

* Birmingem rəsmi internet səhifəsi
**General Kurnakovun evi** — Rostov vilayəti Novoçerkassk şəhəri ərazisində Atamanskaya küçəsi ev 28 yerləşən bina. Bina 1810-cu ildə inşa edilmişdir. Binanın adı bir çox tarixi sənədlərdə şəhərin görməli yerləri siyahısına daxil edilir. Bu binada tarixə baş vermiş mühün tarixi əhəmiyyətli hərbi hadisələr qeyd edilirdi.

Tarixi
------

General Semyom Kurnakovun binası şəhərdə ilk inşa edilən binalardan biridir. Binanın inşası 1910-cu ilə təsadüf edir. Onun haqqında ilk məlumatlar 10 iyun 1812-ci ilə aiddir. Ancaq müasir tətqiqatçılar binanın şəhərdə ən yaxşı bina olması fikri ilə razılaşmırlar. Binanın sahibi Çerkassk şəhərində arxitektur tikililərin inşası ilə əlaqədar məsələlərə baxırdı. 1817-ci ildə binada əhəmiyyətli hadisə qeyd edilmişdir: İvan Matveeviçin oğlu Matvey İvanoviç Platov evlənmişdir. Gəlin ataman Stepan Daniloviç Efremovun nəvəsi idi. 1818-ci ildə general binasında I Aleksandrın şəhərə təşlif buyurması münasibətilə ball keçirilmişdir. Bir müddətdən sonra bina ataman Şeykinin mülkiyyətinə çevrilmişdir. Sonradan bina general binası olmaqdan çıxır. 1870-ci illərdə binada "Avropa" mehmanxanası yerləşir. 1930-cu ildə bina mehmanxana olmaqdan çıxarılmış və tələbə yataqxanasına çevrilmişdir. XXI əsrdən isə binada Cənubi-Rusiya Dövlət Texniki Univerditetinin tələbələri üçün yataqxana funsiyasını yerinə yetir.

Təsviri
-------

General Kurnakovun evi iki mərtəbədən ibarətdir. Üstəlik zirzəmiyə sahibdir. Eyvsn və kolsnnaları olduqca iridir. Hazırda binanın önündə Aleksandrovski bağı yerləşir. Binanın fasadında çoxlu sayda pencərə vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Дом генерала Курнакова//Новочеркасская централизованная библиотечная система". 2017-02-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-04.
2. ↑  "Дореволюционная история Новочеркасска". 2016-12-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-04.
3. ↑  Краеведческие записки, Том 1, Музей, 1994, С. 38
4. ↑  "Официальный сайт города Новочеркасск". 2017-02-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-04.