recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qay Helvidi Prisk** (*lat.* Gaius Helvidius Priscus; 55, Roma – 96) — Roma imperiyasının siyasətçisi, 87-ci ildə konsul-suffekt.

Həyatı
------

Qay Helvidi Prisk 55-ci ildə Romada, eyniadlı zadəganlar ailəsindən idi. O, stoaçı filosof və müxalifətçi Qay Helvidi Priskin oğlu olmuşdur. Yaxşı təhsil alan Prisk gəncliyində senator olmuşdur. O, 87-ci ildə Qay Bellisi Natal Tebanianla birlikdə konsul-suffekt təyin edilmişdir. Prisk sonradan siyasətdən əl çəkərək kənddə yaşamağa başlamışdır. O, hökuməti tənqid edən poetik bir kitabça tərtib etmiş və bu, imperator Domisianı qəzəbləndirmişdir. Helvidi 96-cı ildə həbs edilmiş və burada vəfat etmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Qay Helvidi Prisk mövzularını Roma və yunan miflərindən götürdüyü çoxsaylı faciələrin müəllifi olmuşdur. Eyni zamanda, onlarda gündəlik həyata dair mövzular da var idi. Bundan əlavə, Helvidinin yazılarında hökumət əleyhinə misralar mövcud idi. İndiyə qədər onun heç bir əsəri qalmamışdır, çünki onların hamısı imperator Domisianın əmri ilə məhv edilmişdir. Onların məzmunu tarixçilər, o cümlədən Svetoni və qədim Roma yazıçıların yazılarında məlumdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Christian Settipani, Continuité gentilice et continuité sénatoriale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale, 2000, pgs. 203, 223, 240  (fr.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
**Aquahack** — Su mövzusunda keçirilən hakaton.

Aquahack Azərbaycanda
---------------------

2020-ci ilin yay aylarında Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və BMT-nin İnkişaf Proqramının (BMTİP) mövcud su problemlərinə texnoloji həllər tapmaq və suyun həyati əhəmiyyəti ilə bağlı maarifləndirmə işinə dəstək vermək məqsədilə "Hackathon Azerbaijan" komandası ilə birgə su mövzusunda keçirdiyi "AquaHack" adlı virtual hackathon keçirildi.

Yarışda iştirak üçün 68 komanda qeydiyyatdan keçib, ümumilikdə isə müsabiqədə iştirak üçün 328 nəfərlik müraciət daxil olub. Onlardan 207 nəfərin üzv olduğu 61 komanda seçim mərhələsinə buraxılıb. Daha sonra müsabiqə meyarlarına cavab verən 180 nəfər iştirakçının daxil olduğu 49 komanda yarışda iştirak hüququ qazanıb.

Yarış vaxtı iştirak edən komandalar su mövzusu ilə əlaqədar rekord sayda 33 layihə müxtəlif məhsul hazırlayıb təqdim etmişdilər. Yarışda sonra qalib olan komandalar birinci yer üçün 5000 manat, ikinci yer üçün 3000 manat və üçüncü yer üçün 2000 manat mükafat təqdim eidlmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ekologiya Və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və BMT-nin İnkişaf Proqramı suya qənaət mövzusunda hakaton keçirir". 2020-11-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-12.
2. ↑  ""AquaHack" müsabiqəsinə qeydiyyat mərhələsi yekunlaşıb". 2020-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-12.
İqlim dəyişmələri bağçılıq məhsullarına ciddi təsir göstərmişdir.İqlim dəyişmələri bağçılıq məhsullarına ciddi təsir göstərmişdir
**Aqrometeorologiya** — meteoroloji amillərin bitkiyə və kənd təsərrüfatı heyvanlarına təsirini, bu amillərin kənd təsərrüfatına vurduğu zərərin qarşısını almaq metodlarını tədqiq edən elm.

İqlimin kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün qiymətləndirilməsi
-----------------------------------------------------------

Belə qiymətləndirmə üçün bitkinin istiliyə, rütubətə və digər iqlim amillərinə olan təlabatının kəmiyyət göstəricilərini hesablamaq və onları ərazinin iqlim ehtiyatları ilə müqayisə edərək müxtəlif rayonlarda ayrı-ayrı mədəni bitkilər üçün iqlim şəraitinin nə dərəcədə əlverişli olmasını müəyyənləşdirməkdir. İqlimin kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün qiymətləndirmənin metodikası hələ XIX əsrdə A.İ.Voyeykov, P.İ.Brounov tərəfindən işlənmiş və Q.T.Selyaninov, P.İ.Koloskov, F.F.Davitaya, Dj.Assi və digər xarici alimlər tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. İqlimin kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün qiymətləndirilməsində aşağıdakılar təhlil edilir: 

1. vegetasiya dövrünün və onun ayrı- ayrı hissələrinin termik və qismən işıq şəraiti;
2. həmin dövrlərdə yağıntı və torpağın rütubətlənmə şəraiti;
3. havanın və torpağın minimal temperaturu, qar örtüyünün hündürlüyü ilə xarakterizə olunan payızlıq və çoxillik bitkilərin qışlama şəraiti;
4. kənd təsərrüfatı üçün təhlükəli meteoroloji hadisələr.

Bununla yanaşı bitkilərin iqlimə olan təlabatını bilmək lazımdır: havanın və torpağın optimal və böhran temperaturlarını; tam vegetasiya üçün tələb olunan temperatur cəmi; məhsuldarlığı təmin edən rütubət miqdarı və s. Bu iqlimin kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün qiymətləndirmənin I prinsipial xüsusiyyətidir. Belə qiymətləndirmənin II prinsipial xüsusiyyəti əsas iqlim amillərinin və kənd təsərrüfatı üçün təhlükəli meteoroloji hadisələrin təkrarlanması barədə məlumatlardır.Bu isə bitkilərin inkişafının və məhsuldrlığının iqlim amilləri ilə (istilik,rütubət) təminatını hesablamağa imkan verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
2. ↑  Н.И.Синицина, И.А.Гольцберг, Э.А. Струнников. Агроклиматология, Гидрометеоиздат, 1973

Xarici keçidlər
---------------

* Агрометеорология

Həmçinin bax
------------

* Kənd təsərrüfatı
* Havanın temperaturu
Montepulçano, Toskana, İtaliyada aqroturizm
**Aqroturizm** — kənd turizminin bir növü olmaqla, turistlərin kənd həyat tərzinə cəlb edilməsinin, eləcə də kənd təsərrüfatı fəaliyyətlərində iştirakının təmin olunmasıdır. Aqroturizm kənd təsərrüfatı ilə turizm sektorlarının kəsişməsindən meydana gələn turizm növüdür.

Aqroturizmin dünyanın müxtəlif hissələrində müxtəlif mənaları var. Aqroturizm fəaliyyətin müxtəlif variantlarını birləşdirir — meyvə yığımını, heyvan yemləməyi, fermada qəlyanaltı etməyi və s.

Aqroturizm Avstraliya, Kanada, Amerika Birləşmiş Ştatları və Filippin də daxil olmaqla, dünyanın bir çox yerlərində artım sənayesi hesab olunur.

Aqroturizmin məqsəd və faydaları
--------------------------------

* Aqroturizm kəndlərin sosial-iqtisadi inkişafına təkan verir;
* Əhalinin yeni iş yerləri ilə təmin olunmasına şərait yaradır;
* Ərazilərin təbii-iqtisadi potensialından daha səmərəli istifadə edilməsində əhəmiyyətli rol oynayır;
* Sosial-mədəni xidmət sahələrinin inkişafına yol açır;
* Kənd təsərrüfatının inkişafına töhfə verir;
* Ətraf mühitin qorunmasına şərait yaradır;
* Mədəni əlaqələrin yaradılması üçün önəmli rol oynayır;
* Ənənəvi istehsal/sənətkarlıq sahələrinin qorunub saxlanmasına dəstək verir;
* Yerli kulinariya ənənələrinin qorunub saxlanmasına (slow food) yardımçı olur;
* Qeyri-maddi irsin qorunub saxlanılmasına töhfə verir;
* İstehlakçı bazarında yeni seqmentin yaranmasına dəstək olur;
* Qonaqlar üçün nəzərdə tutulmuş turizm məhsullarının və xidmətlərinin şaxələndirilməsini təmin edir.

Maarifləndirmə
--------------

İnsanlar öz istehlak etdikləri ərzaqlarla maraqlanırlar. Onlar fermerlə görüşmək, onlarla bu ərzaqların istehsalı haqqında danışmaq istəyirlər. Uşaqlar başda olmaqla, fermaları ziyarət edən bütün insanlar ilk dəfə ərzaqların mənbəyini görmüş olurlar.

Kəndlilər və fermerlər öz fermasında istehsal etdikləri məhsullarının keyfiyyətini ilə maraqlanırlar.

Təhlükəsizlik
-------------

Fermerler öz əməliyyatlarını diversifikasiya etmək və öz əmlaklarını artırmaq üçün qonaqlar dəvət edirlər və bu zaman qorumadan istifadə edirlər.

Həmçinin bax
------------

* Ekoturizm
* Alternativ turizm
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Dəniz (dəqiqləşdirmə).
Dəniz
**Dəniz** — Sualtı dağlar, okeanın cərəyanları və ya adalar qövsü ilə sərhədlənmiş su hövzəsi

Haqqında
--------

Dənizlər okeanın bir parçasıdır və onunla birbaşa və ya boğaz vasitəsilə əlaqələnir. Dənizlər qismən quru ilə, qismən də sualtı relyef yüksəklikləri (astanalar) ilə ayrılır və başlıca olaraq hidroloji rejiminə görə okeanın açıq hissəsindən fərqlənir. Dənizin əsas xüsusiyyəti okeanın ucqarlarında yerləşməsi və okeanla (bir və ya bir neçə boğazla) birləşmiş olmasıdır. Dünyanın ən böyük dənizləri Aralıq dənizi, Berinq dənizi, Karib dənizi, Filippin dənizi və s. sayılır. Onlardan ən böyüyü Flippin dənizidir. Duzluluğuna görə isə birinci yerdə Qırmızı dəniz durur. Dənizlər yerləşdikləri ərazi və ya sərhədlərinə görə üç yerə bölünüb:

1. Daxili dənizlər
2. Kənar dənizlər
3. Adalar arası dənizlər

Dəniz suyu
----------

 *Əsas məqalə: Dəniz suyu*
Dəniz suyunun əsasını duz və xloridlər təşkil edir. 1l dəniz suyunun tərkibində orta hesapla 35 qr. duz vardır. Dəniz suyunda duz dedikdə tərkibindəki minerallar nəzərdə tutulur. Dəniz duzunun əsasını xloridlər təşkil edir. Duzluluq temperaturdan, illik yağıntıdan, okean cərəyanlarından, ərazinin relyefindən, flora və faunadan, buxarlanmadan və günəşin düşmə bucağından asılıdır. Ekvatorial enliklərdə yağıntı çox olsa da temperatur yüksək olduğundan buxarlanma yüksəkdir. Ekvatorial enliklərdə suyun orta duzluluğu 34–35‰-dir. Rropik enkilərdə buxarlanmanın və temperaturun çox olması, eyni zamanda yağıntının az olması səbəbi ilə duzluluq daha çox- 36–37‰-dir. Trepik enliklərdə yerləşən qırmızı dəniz ən duzlu dənizdir(42‰).

Dənizin reqressiyası
--------------------

Dənizin reqressiyası (*regressio*-geriyə hərəkət) **-** dənizin qurudan çəkilməsi. Qurunun qalxması, bəzən dünya okeanında suyun azalması (məsələn, qitə buzlaşması epoxalarında) nəticəsində baş verir. Qapalı hövzələrdə iqlim şəraitinin dəyişməsi (quraqlıq) təsiri altında suyun həcminin azalması ilə bağlıdır. Dənizin geri çəkilməsi nəticəsində əmələ gələn çöküntülərin kəsilişi aşağıdan yuxarıya doğru nisbətən dərin su çöküntü süxurların dayaz su süxurları ilə, məsələn, gillərin qumlarla, sonuncuların isə konqlomeratlarla əvəz olunması ilə səciyyələnir. Dənizin reqressiyası, adətən, kiçik irəliləmə və çəkilmələrin, sonuncunun üstünlüyü şəraitində baş verən proseslər sırasından ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.

Mənbə
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Dəniz*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.

| ⛭Coğrafiyanın bölmələri |
| --- |
| Fiziki coğrafiya | Yerşünaslıq • Paleocoğrafiya • Geomorfologiya • İqlimşünaslıq • Hidrologiya • Okeanologiya • Torpaq coğrafiyası • Biocoğrafiya • Landşaftşünaslıq • Ekologiya |
| İqtisadi və sosial coğrafiya | Ümumi iqtisadi coğrafiya • Sənaye coğrafiyası • Kənd təsərrüfatı coğrafiyası • Əhali coğrafiyası • Nəqliyyat coğrafiyası |
| Kartoqrafiya | Geodeziya • Topoqrafiya |
**Raftopulo mehmanxanası** — Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Oktyabrskaya küçəsi ev 35 ünvanında yerləşir. Bina 1870-ci illərində inşa edilmişdir. Binanın hazır ki, vəziyyəti idealdır. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Afanasi Andreyeviç Belov vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. 1992-ci ildə şəhərin tarixi abidələri siyahına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Bina Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri Oktyabrskaya küçəsi ev 35 ünvanında yerləşir. 1870-ci illərdə Afanasi Andreyeviç Belov vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. Bina üç mərtəbədən ibarətdir. Onun yerləşmə mövqeyi şəhər vağzalı meydanının qarşısında idi. 1874-cü ildə bu binanın yenidən qurulması həyata keçirilmişdir. İlk tikinti işləri aparılarkən elə düşünülürdü ki, gəlirli bina olacaqdır. Səbəb isə Taqanroq Kursk-Xarkov-Azov dəmiryolunun salınması idi. Bina Afanasi Andreyeviç Belovun mülkiyyətində 1873-1880-ci illərdə olmuşdur. 1890 - 1906-cı illərdə binanın sahibi kəndli Evdokim Nekrasov və bolqar Nikulov olur. 1915-ci illərdə isə bina tacir Evdokim İvanoviç Nekrasov və Stepan Nikiforoviç Dronov olur. Binanın son sahibi Raftopulo soyadını daşıyırdı. Binanın adıda bu soy adla tarifə düşmüşdür. Bina mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Onun mədəni irs siyahısına daxil edilmədinin əsas səbəbi Qırmızı qvardiyaçılarının yanvar ayındakı üsyanla əlaqəli verilmişdir. XXI əsrdə bina yaşayır binası kimi istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Объект культурного наследия". 2017-03-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-20.
2. ↑  "Рафтопуло гостиница//Энциклопедия Таганрога, Ростов-на-Дону, Росиздат, 2003". 2017-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-20.
**Eldəniz Elgün** — tanınmış azərbaycanlı jurnalist, "Unikal" qəzetinin şef redaktoru.

Həyatı
------

1974-cü ildə Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Qanlı kəndində dünyaya gəlmişdir. 1988-ci ildə ermənilərin azərbaycanlıları öz doğma dədə-baba yurdlarından didərgin saldığı vaxtda o da Qərbi Azərbaycandan Şimali Azərbaycana üz tutmuşdur.

1981-ci ildə Basarkeçər rayonunun Qanlı kəndində orta məktəbə getmiş, 1988-ci ildən isə Sumqayıtda 23 nömrəli orta məktəbdə təhsilini davam etdirmişdir.

1998-ci ildə BMT-nin xətti ilə Göyçəyə getmiş, öz evlərində bir gün gecələmişdir.

2010-cu ildə tanınmış müstəqil jurnalist Eldəniz Elgünün sədri olduğu, Azərbaycanda türkçülük ideyalarını təbliğ edən yeni qurum — "Türk Evi" fəaliyyətə başlayıb.

13 mart 2012-ci ildə Eldəniz Elgünün təsisçi və baş redaktoru olduğu pat.az saytı fəaliyyətə başlamışdır. Yeni analitik-informasiya saytı əsasən analitik yazılara, proqnozların hazırlanmasına üstünlük verir.

Eldəniz Elgün 2006-cı il aprelin 7-də "Speys" Müstəqil Teleradio Şirkətinin "Xəbərlər Departamenti"nin rəhbəri vəzifəsindən istefa vermişdir. 2006-cı il aprelin 25-də isə E.Elgün şirkətin icraçı direktorunun müavini təyin olunmuşdur.

Hazırda "Unikal" qəzetinin şef redaktoru, Regional Təhlükəsizlik Bürosu (RTB) İctimai Birliyinin sədridir.

Kitabları
---------

* "13 günlük 1001 gecə"
* "Erməni psixologiyası bu gün"

İstinadlar
----------

1. ↑  "Eldəniz Elgün: "Türk Evi"nin əsas məqsədi türk dünyasında mənəvi-ideoloji birliyi gücləndirməkdir". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-11.
2. ↑  ""Erməni Aşıq Ələsgərin şəklini divardan çıxartmamışdı"". 2013-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-10.
3. ↑  "İstər İran, istər Qərb Azərbaycan Türklərini nəzərə almadan yanlış siyasət yürüdüb". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-11.
4. ↑  "PAT.AZ İŞƏ BAŞLADI - Eldəniz Elgün". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-11.
5. 1 2  "ELDƏNİZ ELGÜN ÖLKƏNİN CƏNUB RAYONLARINDA İSRAİL və ABŞ ƏLEYHİNƏ TƏBLİĞATIN BAŞLADIĞINI DEYİR". 2007-08-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-11.

Xarici keçidlər
---------------

* *Mahir Qabiloğlu.* "Eldəniz Elgünün 40-ı çıxdı" (azərb.). modern.az. 31.07.2014, 21:00. İstifadə tarixi: 2014-08-01.
Albaniyada vergilər həm dövlət həm də bələdiyyə səviyyəsində tutulur. Ölkədə olan əsas vergi növləri gəlir vergisi, sosial müdafiə üçun yığım vergisi, qazanc vergisi və əlavə dəyər vergisidir ki, bunların hamısı dövlət səviyyəsində alınır.

Ölkədə övlət səviyyəsində vergi yığımı ilə "Dövlət vergi xidməti" (alb. Drejtoria e Përgjithshme e Tatimeve) məşğuldur.

2014-cü ildən etibarən, Albaniyada gəlir vergisi üç faiz dərəcəsi ilə tutulur.

| İllik gəlir | Vergi dərəcəsi |
| --- | --- |
| 0 ilə 30.000 Lek arasında | 0% |
| 30,000 ilə 130,000 lek arasında | 13% |
| 130 000 lek | 23% |

Albaniyada əvvəllər 2008-ci ildə illik gəlirin 10% -i nisbətində vergitutma sistemi qurulmuşdu.

Əlavə dəyər vergisi iki fərqli dərəcə ilə alınır: 20 faizlik standart dərəcədə və dərman məhsulları üçun olan 10%.dərəcəsində.

Sosial təminat və tibbi sığorta ödənişləri iş və aylıq gəlirə görə ödənilir və 22.000–95.130 Alban leki arasında dəyişir.

Sosial təminat üçun işçilər gəlirlərinin 9,5 faizini, işəgötürənlər isə gəlirlərinin 15 faizini ödəyir.

Tibbi sığorta həm işçi, həm də işəgötürən üçün 1.7 dərəcəsi ilə tutulur. Öz-özünə işləyən insanlar sosial təminata 23 faiz, tibbi sığortaya isə gəlirlərinin 7 faizi qədərində vergi ödyəirlər.

Albaniyada qazanc vergisi 15 faiz nisbətində tutulur. Dövriyyəsi 8 milyon lekdən az olan müəssisələr qazanc vergisindən azaddır. Müəssisə Albaniyada qurulduqda, ölkədə daimi nümayəndəliyi olduqda və ya dövlətin müəssisəni idarə etməsi şərti ilə vergi ödəyir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Albanian government to implement flat tax (SETimes.com) Jonilda Koci". 2014-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-24.
2. ↑  Daniel Mitchell.
3. ↑  "Balkantimes, June 4, 2007". August 20, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 24, 2021.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2014-09-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-03-24.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2014-09-03 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-24.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-09-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-24.
**Müqəddəs Yelisey kompleksi** və ya **Qala piri** — Oğuz rayonunda yerləşən alban məbədi.

Haqqında
--------

Alban tayfalarından biri olan udinlər bu gün də Oğuz şəhərinin şərq hissəsində yerləşən qədim alban məbədindən dini sitayişlərini icra edirlər. Tuf daşlarından və əhəng məhlulundan inşa edilən və dördbucaq formasında olan bu məbəd binasının uzunluğu 7,45 metr, eni 5,55 metrdir. Məbəd daxilində ibadət üçün nəzərdə tutulmuş sahə 3,5 metr X 4,35 metr ölçüsündədir. Eni 1,1 metr, hündürlüyü 1,55 metr olan üstü yarımdairəvi tağlı qapı məbədin qərb hissəsində yerləşir. Xristian kilsəsinin müqəddəslərindən biri olan Yeliseyin şərəfinə inşa edilən bu məbədi udinlər Qerqets monastrı adlandırmışlar. (Qerqets udincə "Müqəddəs yer" deməkdir). 1828–1830-cu illərdə çar Rusiyası tərəfindən İrandan və Osmanlı imperiyasından Azərbaycan ərazisinə köşürülən ermənilərin bir hissəsi də Oğuz rayonu ərazisində yerləşdirilmişdir. Tarixi mənbələrə görə ermənilər məhz çar hökumətinin köməyi ilə 1836-cı ildə Alban katolikosluğunun ləğv edilməsinə nail olur. "Erməniləşdirmə" siyasəti Oğuz udinlərinin dini həyatından da yan keçmir. Ermənilər Qerqets monastrını "Yeqişe Arakel" monastrı adlandırır, alban dilində yazılar məhv edilərək erməni yazıları ilə, alban xaçı erməni xaçı ilə əvəz olunur. Bu proses XX əsrin əvvəllərində başa çatdırılır.

Şəkilləri
---------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Alban məbədi Oğuz şəhəri
* Calut monastırı

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**ƏdƏsn körfəzi** (*ərəb.* خليج عدن‎, *fr.* golfe d'Aden) Ərəb dənizində yerləşən və Hind okeanına aid olan körfəz. Körfəzinin şimal sahilində Ərəbistan yarımadası və orda olan Yəmən ölkəsi məskunlaşıb, şərq və qərbdə isə Afrika kontinenti ilə Somali və Cibuti. Həmdə qərbdə Tacura körfəzinidə qeyd etmək olar. Şərq sərhədi Qvardafuy burnunun meridianı sayılır (51°16’E).

Körfəz Babülməndəb boğazı vasitəsilə Qırmızı dənizlə birləşir. Körfəzin iqtisadi əhəmiyyəti ondadıki, o, Fars körfəzindən Avropaya neftin nəqli üçün su yolu kimi istifadə edilir.

XXI əsrdən başlayaraq burada dəniz quldurluğu problemi ortaya çıxmışdı.

Əsas limanları: Əl Mukəlla (Yəmən), Ədən (Yəmən), Cibuti (Cibuti), Berabera (Somali)

Etimologiyası
-------------

Körfəz Öz adını Yəmənin əvvəlki paytaxtı və ən böyük şəhəri olan Ədən şəhərindən alıb.Liman-şəhər olan Ədən bu körfəzin ismini daşıyır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. 2013-04-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 February 2010.
Fiertsa SES
Albaniyanın Bərpa olunan enerjisinə bioyanacaq, geotermal mənbələr, su, günəş və külək ilə işləyən elektrik stansiyaları daxildir. Albaniyanın bərpa olunan energetikasının əsasını hidroelektrostansiyalar təşkil edir, baxmayaraq ki çəkilmə zamanı və ya su aşağı səviyyədə olanda energetika ilə problemlər yaşanır. Albaniyanın günəş, külək və geotermal mənbələrin istifadəsi üçün böyük potensiala malikdir, bu da Aralıq dənizi iqlimi, təbii su quyuları və balkan dağların mövcud olması ilə bağlıdır.

Su elektrik stansiyaları
------------------------

Elektrik enerjisinin əsas mənbəyi SES-di, hansı ki hər halda daimi dəyişikliklərə görə etibarsız sayılır. Albaniya 2012-ci ildə 100 min yaşayış evini elektriklə təmin edilməsi üçün Verbumd adlı Avstriya şirkəti ilə Aşta SES-in tikintisi barədə müqavilə bağlamışdı.

Günəş elektrik stansiyaları
---------------------------

BMT-nin inkişaf proqramı Albaniyada günəş batareyalarının tikintisini planlaşdırır. Proqram daxilində 75 min m² sahəli panellərin quraşdırılması üçün 2,75 milion ABŞ dolları xərcləndi. 2010-cu ildə 10 700 m² quraşdırılmışdır, batareyaların qalan hissəsinin tikintisi 2015-ci ildən davam etdirildi. Günəş batareyaları ildə 2100 - 2700 günəş saatı üçün nəzərdə tutulub. Bu növ energetika yaşayış evləri, kommersiya və sənaye binalarının istilik və elektriklə təchizatı üçün istifadə oluna bilər.

Külək energetikası
------------------

Texnologiyaları kifayət qədər inkişaf etmədiyinə görə Albaniya küləyi enerji mənbəyi kimi tam istifadə edə bilmir. 2000 Mvt enerji istehsalı gücünə malik külək elektrik stansiyasının quraşdırılması planlaşdırılır. Belə energetikanın istifadəsi üçün Albaniyanın cənub, şərq və şimal dağları ideal yer sayılır. Ölkənin bir çox rayonlarında küləyin sürəti 8 — 9 m/s çatır. Enerjini İtaliyaya satmaq planlaşdırlır.

Geotermal energetika
--------------------

Ölkədə geotermal elektrik stansiyaları yoxdur, hərçənd Yunanıstanla sərhəddə təbii quyu şəklində yararlı mənbələr mövcuddur. Hazırda geotermal enerjinin istifadəsi müzakirə edilir

Qanunverici tənzimlənmə
-----------------------

2004-cü ildə bir sıra yeni SES-in tikilməsi haqqında 9073 saylı qanun qəbul olunub, 2006-cı ildə 9663 saylı qanun SES tikintisi üçün özəl investisiyalardan istifadə etməyə icazə verdi. Cari elektrik enerjisinin tarifləri 2007-ci ildə qəbul edilib. 2008-ci ildə elektrik enerjisinin bazar Modeli yaradıldı, bunun sayəsində müstəqil enerji şirkətləri və kiçik şirkətlər arasında müqavilələr bağlamaq mümkün oldu, həmçinin elektrik enerjini hər bir növ bazar üçün satmaq imkanı yaradıldı, bu da alternativ energetikanı əlçatan etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Anisa Xhitoni.* Renewable energy scenarios for Albania Arxivləşdirilib 2013-12-24 at the Wayback Machine (23 July 2013). Yoxlanılıb 23 avqust 2014.
2. ↑  Renewable Energy and Energy Efficiency in Albania Arxivləşdirilib 2013-06-13 at the Wayback Machine. *aea-al.org*.
3. 1 2 3 4 5  Renewable Energies Albania Arxivləşdirilib 2012-03-04 at the Wayback Machine. *www.energy-community.org*.
4. ↑  Here comes the sun: Albania passes law on renewable energy Arxivləşdirilib 2010-06-20 at the Wayback Machine. . Yoxlanılıb 17 noyabr 2014.
**Dəniz kralı** (Qədim skan. *Sækonung*) - Qədim Skandinaviyada güclü dəniz qulduru vikinqlərə verilən ad. Dəniz kralları əsasən ya hökmdarların övladları ya da "torpaqsız hökmdarlar" olurdu. Torpaqsız hökmdarlar bəzən o qədər güclənirdi ki, dənizdən başqa ölkələri işğal edib özlərini kral elan edə bilirdilər. İsveç kralı Östeni yandıraraq hökmdar olan dəniz kralı Sölve yaxud «*Danların əməlləri*» əsərində adı keçən İsveç kralı Huqleiki öldürən dəniz kralı Haki buna nümunə göstərilə bilər. Snorri Sturlusonun Nəzm Eddasında bəzi dəniz krallarının adları keçir.

Nəzm eddasında adı keçən krallar
--------------------------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Ale
* Asmund
* Atal
* Ati
* Atli
* Audmund
* Beimi
* Beimuni
* Beiti
* Budli
* Birvil
* Ekkil
* Endill
* Frodi
* Eynef
 | * Qaupi
* Qair
* Qauti
* Qautrek
* Qeytir
* Qestil
* Qyuki
* Qlammi
* Qor
* Qudmund
* Qilfi
* Haqbard
* Haki
* Half
* Harek
 | * Heiti
* Hemlir
* Hyorolf
* Hyalmar
* Hnefi
* Hoqni
* Homar
* Horvi
* Hraudnir
* Hraudunq
* Hun
* Hundinq
* Hvitinq
* Haymir
* Iorek
 | * Kilmund
* Leyfi
* Uzunbuynuz
* Lyngvi
* Mayvi
* Mayvil
* Meiti
* Moir
* Misinq
* Nori
* Nayfil
* Refil
* Randver
* Rakni
* Reifnir
 | * Rer
* Rodi
* Rokkvi
* Skefil
* Skekkil
* Solsi
* Solvi
* Sorvi
* Sveidi
* Teiti
* Tvinnil
* Vandil
* Vinnil
* Virfil
* İnqvi
 |

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2022-06-25 at the Wayback Machine Half və qəhrəmanların saqası (Qədim skandinav dilində)
**Cahanbəxt Tofiq** (*əbcəd.* جهانبخت توفیق‎ *ing.* Jahanbakht Tofigh d. 9.2.1931, Sərab), ö. 28.4.1970 — azərbaycanlı məşhur sərbəst güləşçi. İranın dünya üzrə güləş çempionatlarında ilk qızıl medalını qazanmışdır.

Həyatı
------

1931-ci ilin fevral ayının 9-da Şərqi Azərbaycan ostanının Sərab şəhərində anadan olmuşdur.

Cahanbəxt Tofiqin qaraciyərində irsi xəstəlik olmuşdur. Bu xəstəlikdən anasını və qardaşını itirən Cahanbəxtin özü də 1970-ci ildə, cəmi 39 yaşında müalicə aldığı London şəhərində vəfat etmişdir.

Zahirəddövlə məzarlığında dəfn edilmişdir.

Karyerası
---------

1954-cü ildə Tokio şəhərində keçirilən Dünya Güləş Çempionatında qızıl medal qazanmışdır. Bu qızıl medal İranın güləş üzrə dünya çempionatlarından qazandığı ilk qızıl medaldır. Cahanbəxt Tofiq həmçinin, 1952-ci ildə Helsinki şəhərində keçirilən Olimpiya oyunlarında bürünc medal qazanmışdır. 1958-ci ildə Tokio şəhərində keçirilən Asiya oyunlarında gümüş medal qazanmışdır.

Cahanbəxt dəfələrlə güləş üzrə İran çempionu olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* İran azərbaycanlıları
* İran azərbaycanlılarının siyahısı
* Oyan Nəzəriani
* Cəfər Salmasi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Jahanbakht Tofigh" (İngiliscə). www.findagrave.com. 2021-05-10 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Tofigh Jahanbakht" (İngiliscə). www.sports-reference.com. 2012-01-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
Tyrone Power və Alice Faye "Alexander's Ragtime Band" filmində.
**Romantik sevgi**, **romantik eşq**, **romantik məhəbbət** və ya **romantika** — emosional bir sevgi hissi və ya başqalarına güclü bir cazibə və fərdin ümumi hisslərini və ortaya çıxan duyğularını ifadə etmək üçün etdiyi davranışlardır. Romantik hisslər və sevgi duyğuları ümumiyyətlə cinsi cazibə ilə əlaqələndirilsə də, romantik hisslər fiziki qarşılıq gözləmədən mövcud ola bilər və daha sonra ifadə edilə bilər. Tarixən romantika termini, romantizm ədəbiyyatında deyildiyi kimi, orta əsr cəngavərlik idealından qaynaqlanır. Buna "aşiq olmağın" emosional tərəfi kimi baxmaq mümkündür.

Romantik sevgi, hər istifadədə cinsi əlaqəyə mane olan platonik sevgi ilə ziddiyyət təşkil edir, ancaq müasir istifadədə cinsi impulsların klassik mənasında deyil, sırf qeyri-cinsi mənada (aseksuallıq) vardır. Sublimasiya Fridrix Nitsşe və psixoanalizdə meydana çıxmasına baxmayaraq sevgi haqqındakı gündəlik düşüncələrdə,
unudulmağa meyllidir. Qarşılıqsız sevgi müxtəlif yollarla romantik ola bilər: həm sənət, həm də əxlaqi idealların güclü simvol və duyğularla birləşdirildiyi, məzəli, faciəli, romantika ilə müqayisə edilə bilər. Qarşılıqsız sevgi romantizm dövrünün tipik bir nümunəsidir, lakin bu termin onda yarana biləcək hər hansı bir romantikadan fərqlidir.

Həmçinin bax
------------

* Sevişmək
**Albaniya xalq artisti** (alb. Artist i Popullit; Artiste e Popullit) ― səhnə sənətlərinin (teatr, musiqi, kino və incəsənət) inkişafı sahəsində müstəsna xidmətləri olan Albaniya Xalq Sosialist Respublikası dövründə görkəmli sənət ifaçılarına verilən fəxri ad. 1960-cı il qanunu ilə təsis edildi və 1980-ci ildə dəyişdirildi. Qanun 1996-cı ildə dəyişdirildikdən sonra Albaniyada bu fəxri ad artıq verilmir. Bu fəxri adın ekvivalenti "Böyük əmək ustası" oldu ki, 1996-cı il qanununa 2001-ci ildə edilmiş düzəlişdən sonra onun da adı "Böyük usta" olaraq dəyişdirildi.

Yaranması
---------

26 oktyabr 1960-cı ildə təsis edilən "Xalq artisti" fəxri adı Albaniya Xalq Sosialist Respublikası mədəniyyətinin inkişafına böyük töhfə vermiş müğənnilərə, bəstəkarlara, orkestr rejissorlarına, musiqiçilərə, rejissorlara, balet rəqqasələrinə, teatr, kino və opera aktyorlarına verilirdi. İlk quruluşunda titul sahibi yalnız Xalq Məclisi Rəyasət Heyətindən sertifikat alırdı. 1960-cı illərin ortalarında və ya sonlarında titulun xarici simvolu kimi nişan yaradıldı. Nişan qızıla tutulmuş və ya latunda hazırlanmış 27 mm (1,1 düym) diametrli yuvarlaq medaldan ibarət idi. Onun ağ emallı təməlində incə şölələr təsvir olunmuşdur ki, onun üstündə "ARTIST I POPULLIT" ("xalq artisti") yazılı yaqut-qırmızı emallı xətt çəkilmişdir. Mərkəzində qara emalla örtülmüş Albaniya cüt başlı qartalı, hansının ki fonunda yaqut qırmızı ulduzla taclanmış açıq qırmızı dairə yerləşirdi. Revers hissəsində heç nə əks olunmamışdır.

Təltif olunanlar siyahısında ölkənin ən məşhur bəstəkarları, rəqqasələri, müğənniləri, rejissorları, teatr və kino aktyorları yer alırlar. Normalda mükafatçılar 40 yaşdan sonra Xalq artisti adını alırdılar. İstisna hal kimi balet rəqqasələrinə daha tez verilirdi.

Təltif olunanlar
----------------

* Lola Qyoka (Aleksi)
* Dimiter Anaqnosti
* Qaqo Çako
* Vitore Çeli
* Melpomeni Çobani
* Tiş Daiya
* Maryana Daya
* Zef Deda
* Kristaç Damo
* Şkurte Feyza
* Yorgiya Filçe-Truya
* Naim Fraşeri
* Vangyuş Furci
* Viktor Qyoka
* Pyeter Qyoka
* Frrok Hacia
* Dəmir Hüskya
* Feim İbrahimi
* Miruş Kabaşi
* Canfis Keko
* Mustafa Krantya
* Tinka Kurti
* Mariya Loqoretsi
* İbrahim Madi
* Pirro Mani
* Violeta Manuşi
* Avni Mula
* Robert Ndrenika
* Luftar Paya
* Drita Pelinqu
* Süleyman Pitarka
* Sander Prosi
* Pandi Raidi
* Kadri Roşi
* Skender Sallaku
* Ndue Shüti
* Andrea Skanyeti
* Tefta Taşko-Koko
* Albert Verria
* Mentor Cemali
* Marqarita Cepa
* Çesk Zadeya
* Vaçe Zela
* Nikolla Zoragi
* Dəmir Züko

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2007-09-28 at the Wayback Machine-   (#bare\_url\_missing\_title). sentyabr 28, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 16, 2018.

-  Arxivləşdirilib 2007-09-28 at the Wayback Machine

-   (#bare\_url\_missing\_title). sentyabr 28, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 16, 2018.

-  Arxivləşdirilib 2006-10-10 at the Wayback Machine

-  Arxivləşdirilib 2006-10-10 at the Wayback Machine
2. ↑  *Schena, Eric.* The Decorations of Socialist Albania (PDF). 2006. 136. 2021-04-11 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-03-27.
**Məzahir Rəfiyev** (1937, Tərtər rayonu – 2012) — Tərtərin ilk icra başçısı, Azərbaycan Parlamentinin deputatı (1990-1995).

Həyatı
------

Məzahir Adil oğlu Rəfiyev 1937-ci ildə Tərtər rayonunun Kolanı kəndində anadan olub. O, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu (indiki Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti) və Bakı Ali Partiya Məktəbini (Dövlət İdarəçilik Akademiyası) bitirib. Uzun illər partiya-sovet orqanlarında çalışıb.

Məzahir Rəfiyev Mirbəşir (Tərtər) Rayon Xalq Nəzarət Komitəsinin sədri, rayon partiya komitəsinin ikinci katibi, icraiyyə komitəsinin sədri vəzifələrində çalışıb.

Məzahir Rəfiyev daha sonra Tərtər Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi təyin edilib.

Məzahir Rəfiyev Tərtərin ilk icra başçısı olub. O, bu vəzifədə 23 may 1992-ci ilə qədər çalışıb.

1990-1995-ci illərdə Məzahir Rəfiyev Azərbaycan parlamentinin deputatı kimi fəaliyyət göstərib.

Məzahir Rəfiyev 2012-ci ildə vəfat edib.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycanın şəhər, rayon və şəhərdə rayon icra hakimiyyəti başçılarının siyahısı

Ədəbiyyat
---------

* "Məzahir Rəfiyev vəfat edib", Bütöv Azərbaycan qəzeti, №14(146), 25-30 aprel 2012-ci il.

İstinadlar
----------

1. ↑  "780 - S. M. Həmidovun Tərtər rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi və M. A. Rəfiyevin həmin vəzifədən azad edilməsi haqqında". www.e-qanun.az. 2016-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 dekabr 2016.
**Alban mətbəxi** (alb. Kuzhina shqiptare) — albanların milli mətbəxi. Aralıq dənizi mətbəxlərinə aid olduğundan, İtaliya və Türkiyə mətbəxi təsiri altında formalaşıb. Alban mətbəxi qara istiot kimi ədviyyatların və ət və balıq hazırlanmasında istifadə edilən qaraqınıq, nanə, reyhan və rozmarin kimi Aralıq dənizi otların istifadəsi ilə səciyyələnir, istiot çili və sarımsaq da bəzən istifadə olunur.

Tərəvəz demək olar ki, istənilən xörəydə istifadə olunur. Adətən bütün tərəvəzlər ölkənin Aralıq Dənizi regionlarında yetişdirilir və yerli bazarlarda satılır, adətən yerli sakinlər bazarlardan təzə tərəvəzi səhər alırlar, ancaq bazarlar bütün günü işləyir. Albanların gün ərzində ən önəmli yeməyi lançdı, hansı ki gjellë (pörtlədilmiş ət) ibarətdir. Bu yemək əsas sayılır və pomidor, xiyar, yaşıl istiot və avropa zeytunu kimi müxtəlif tərəvəzlərlə bişirilir. Həmçinin, ona duz, zeytun yağı, sirkə və ya limon suyu vurulur.

Ət xörəklərdə geniş istifadə olunur, xüsusilə bağırsaqlar və baş, hansılar ki digər hissələr arasında delikates sayılır. Süd məhsulları mətbəxin ayrılmaz tərkib hissəsidi, bir qayda olaraq çörək və rakia kimi spirtli içkilərlə yeyilir. Dəniz məhsulları əsasən sahilyanı rayonlarda və şəhərlərdə yayılıb.

Yeməklər
--------

### Qəlyanaltı

* Ağ çörək və ya qarğıdalı çörəyi həmişə alban masasının üstündə olur. Çörək alban mədəniyyətində xüsusi yer alıb və alban dillində "yemək yeməyə getmək" kəlməsi "çörək yeməyə getmək" (*për të ngrënë bukë*) kimi səslənir.
* Toyuq qarnı (mëlci pule)
* Badımcanlı qəlyanaltılar
* Yarpaq dolması
* Arbereşe populyar olan Panaret
* Bibər dolması
* Turş kələm (Turshi lakre)
* Limonla qızardılmış desə balığı (sardele me Limon)

### Salatlar

* Alban kartof salatı
* Alban salatı
* Paxla salatı
* Kələm salatı
* Pomidor və istiot salatı

### Şorbalar

* Bean Jahni şorbası
* Kartof və kələm şorbası
* Limon supu
* Arbereşe arasında məşhur olan Groshët
* Tarator
* Tarhana
* Lunxheri-in Gjirokaster regionunun Shqeto şorbası

### Balıq

* Soğan və pomidorla sobada bişmiş alabalıq (və ya Ohrid alabalıq)
* Sarımsaq və zeytun yağıyla qızardılan putassu, karpı, kefal və ya angvilkimilər

### Ət

* Tavë kosi — qızardılmış qoyun əti və yoqurtlu yemək
* Dana əti və ya qozlu toyuq
* Tirananın öküz ətli Fërgesë (Sataraš)
* Küftə të fërguara
* Qurudulmuş ətli proşutto (vetçina)
* Qızardılmış donuz əti gjiri gic
* Kolloface Korçe
* Phaseolus lunatusun yekə lobyalı dana ət
* Qoyun bağırsağı, kərə yağı, pendir və qarğıdalı unlu Harapaş
* Paça

İstinadlar
----------

1. ↑   Elli's veal or chicken with walnuts Arxivləşdirilib 2009-02-14 at the Wayback Machine
**Xarəzm qalaları** və ya özbək dilində **Elliq Qala** - Özbəkistanın Xarəzm vilayəti və Qaraqalpaqıstanda 50-dən çox səhra qalası. Onlar Qədim Xarəzmin Səhra Qalaları kimi UNESCO-nun Ümumdünya irsinə aiddir.

Coğrafiya
---------

Xarəzm oazisi Mərkəzi Asiyanın qərbindəki Amu Dərya çayının deltasındakı ərazidir. Bura şimaldan Aral gölü, şərqdən Qızılqum səhrası, qərbdən Üstyurd platosu və cənubdan Qaraqum səhrası ilə sərhəddir. Bu gün bu ərazi Özbəkistan (Qaraqalpaqıstan Respublikası) və Türkmənistan arasında bölünür.

Tarixi
------

Xarəzmdə Paleolist dövründən insanlar məskunlaşıb.İlk istehkam ərazilərinin tarixi e.ə 7-ci əsrə gedib çıxır və bu ərazilərin sayı Xarəzmin Əhəmənilər imperiyasının vassal dövləti olduğu vaxtdan sonra, e.ə 6 - 4-cü əsrlərdə daha da artmışdır.

Xarəzm e.ə 4-cü əsr və eramızın 1-ci əsrində müstəqil dövlət olmuşdur. Yunan tarixçi Arriyan qeyd edir ki, Xarəzmin kralı Farasmenes Səmərqənddə Böyük İskəndəri ziyarət etmiş və ona Xarəzmə qonşu olan əraziləri birləşdirmədə öz köməyini təklif etmişdi. İskəndərin ölümündən sonra yaranan boşluq Mərkəzi Asiyanın böyük hisssində stabilliyi pozdu və kuşanlar daxil olmaqla qəbilələr yerlərini dəyişdirdi və qərbə köçdü. Kuşanlar böyük ehtimalla Xarəzmə təsir etmişdi, baxmayaraq ki, Xarəzmin onların imperiyasının bir hissəsi olması qeyri-müəyyən idi.

4-cü əsrdən Xarəzm hun, türk və sonralar ərəblərin hücumlarına məruz qalmağa başladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Centre, UNESCO World Heritage.* "Desert Castles of Ancient Khorezm". UNESCO World Heritage Centre (ingilis). 2022-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-01.
2. ↑  *Brite, Elizabeth.* "Irrigation in the Khorezm oasis, past and present: a political ecology perspective". Journal of Political Ecology – ResearchGate vasitəsilə.
3. 1 2 3  "The Golden ring of Khorezm". unesdoc.unesco.org. 2021-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-01.
4. ↑  *Steele, R. B.* "Curtius and Arrian: Part I". The American Journal of Philology. 40 (1). 1919: 37–63. doi:10.2307/289312. JSTOR 289312.
Butanın poçt və poçt markalarının tarixi 1962-ci ildən başlayır, bu ildən etibarən poçt şöbələrinin açılması və özünə məxsus poçt markalarının nəşr edilməsi başlanıldı.  Butan krallığı 1969-cu ildən Ümumdünya poçt birliyinin üzvüdür.

Butanda markaların emissiyası müqavilələr əsasında aparılır, bu müqavilələr xarici filatelistik aqentliklər ilə imzalanır (Yaponiya, İtaliya, Böyük Britaniya və başqaları). Markaların emissiyası ölkə poçtunun tələbindən qat-qat çox olur. Butanın filatelistik tarixində Bert Kerr Todd əhəmiyyətli şəxsiyyət idi. Güman edilir ki, Bert Kerr Todd Buran krallığına ayaq basmış ilk amerikalıdır. Butanın poçt markalarının nəşrinə aid proyektin həyata keçirilməsində köməklik göstərirdi. Berr Toddun səyi nəticəsində Buran öz qeyri ad markaları ilə tanınmış oldu. Bert Todda fikirləşirdi ki, bu markalar bütün dünyada böyük marağa səbəb olacaq.

Poçtun inkişafı
---------------

Cənubi Asiyanın Şərqi Himalay dağlarında Butan krallığın 1949-cu ilə kimi Böyük Britaniyanın protektorat statusu var, 1949-cu ildən etibarən Hindistan ilə xüsusi müqavilələri olduğundan azad dövlətə çevrildi, bu müqavilələrdə hind protektoratı nəzərdə tutulurdu. 1962-ci ilə kimi butanın poçt əlaqələri ibtidai vəziyyətdə idi, cüzi miqdarda beynalxalq korrespondensiya göndərilməsi üçün Hindistanın ən yaxın poçt şöbəsindən istifadə edilirdi.

Ən birinci butan poçt şöbəsi 10 oktyabr 1962-ci ildə Hindistanla sərhəddə olan Phunçolinq şəhərində fəaliyyətə başladı. Eyni ildə poçt şöbələri Paro və Butanın paytaxtı olan Thimphu şəhərlərində fəaliyyətə başladılar. Butanın poçt idarəsi ilə dövlətin rabitə nazirliyinin nəznində yaradılan teleqraf və poçt departmenti məşğul olurdu. Butanda vahid poçt xidməti birinci beşillik plan ərəfəsində təşkil olundu və ölkənin balanslaşdırılmış sosial-iqtisadi inkişafına həmiştirak olmalı idi. İlk öncə Butanın poçt xidməti məktubların çatdırılması, poçt açıqcaları və banderollar kimi adi və sadə xidmətlər təklif edirdi. Poçtun ölkədaxili və Hindistana daşınması daşıyıcılar, mullar və hərdən avtomobillərlə həyata keçirildi. Beynalxalq məktublaşma ancaq Hindistan vasitəsi ilə həyata keçirildi.

7 mart 1969-cu il Butan krallığı Ümümdünya poçt birliyinin üzvü oldu, 1983-cü ildə isə Asiya-Sakit okean poçt birliyinə (*Asian Pacific Postal Union*) qoşuldu. 

2010-cu ilin məlumatına görə, Butan krallığın poçt şəbəkəsi 89 nöqtədən ibarətdi.

İstinad
-------

1. ↑  *Stanley Gibbons Stamp Catalogue: Part 21 South-East Asia*. 4th edition. London: Stanley Gibbons, 2004, p. 1. ISBN 0852595638
2. ↑  "Bhutan Stamps - History". Bhutanpostagestamps.com. 2008. 2008-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-11-07.
**Məzahir Süleymanzadə** (22 dekabr 1952, Bakı – 11 may 2022, Bakı) — Fəxri bədən tərbiyəsi və idman xadimi. Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi (2005)

Həyatı
------

1952-ci il dekabrın 22-də Bakıda anadan olub. 1970-ci ildə Şamaxı şəhərindəki 1 saylı orta məktəbi bitirib. Ötən əsrin 70-ci illərinin əvvələrində Şamaxı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə rəhbərlik etmiş jurnalist Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin Tbilisidəki Ali Hərbi Müxbirlər məktəbini, Lvov Ali Hərbi-Siyasi Məktəbinin jurnalistika fakultəsini bitirib. 1974-1979-cu illərdə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil alıb.

Fəaliyyəti
----------

Müxtəlif illərdə «*Leninskoe znamya*», «*Krasnaya zvezda*», «*İdman*» - «*Sport*» qəzetlərində, «*Sovetski voin*» jurnallarında çalışıb. «*Kommunist*» qəzetində baş müxbir, məsul katib və redaktor müavini vəzifələrini tutub. 1989-cu ildə müstəqil Azərbaycan mətbuatının ilkləriindən sayılan «*Səhər*» qəzetini təsis edib. M.Süleymanzadə həmçinin çoxsaylı kitablar müəllifidir.

Mükafatları
-----------

1984-1994-cü illərdə «Qızıl qələm», «Həsən bəy Zərdabi», «Mirzə Cəlil», həmçinin «Araz» Ali mükafatına layiq görülüb, 1989-cu ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunub. Jurnalist 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə «*Əməkdar mədəniyyət işçisi*» fəxri adına layiq görülüb.

Ölümü
-----

Məzahir Süleymanzadə 11 May 2022-ci ildə 69 yaşında vəfat edib. O, Mərdəkan qəbiristanlığında dəfn olunub

İstinadlar
----------

1. ↑  "Məzahir Süleymanzadə". 2019-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
2. ↑  "Məzahir Süleymanzadə". 2019-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
3. ↑  "Məzahir Süleymanzadə ilə fotosöhbət". 2019-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
**Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası** (qısaldılmış adları Xarəzm SSR və ya XSSR) — Xarəzm Xalq Sovet Respublikasının varis dövlətidir. Demək olar ki, bir il ərzində mövcud olmuşdur. Paytaxt Xivə şəhəri idi. Respublikanın adı Xarəzmin tarixi və coğrafi qədim bölgəsindən gəlir. Paytaxtdan əlavə ən böyük şəhərləri: Taşoğuz, Ürgənc, Köhnə Ürgənc, Turtkul, Nukus və Xoceyli.

Şimaldan Aral dənizi ilə, qərbdən və cənubdan Türkistan MSSR-nın Zakaspiysk vilayəti ilə, şərqdə Türkistan MSSR-nin Sırdərya vilayəti, cənub-şərqdə Buxara Sovet Sosialist Respublikası ilə həmsərhəd idi. Türkistan MSSR Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibində idi.

Xarəzm Xalq Sovet Respublikası 30 oktyabr 1923-cü ildə Sovetlərin 4-cü Ümumittifaq Bolşevik Qurultayı zamanı Xarəzm Sovet Sosialist Respublikasına çevrildi. Sonra respublikanın konstitusiyası qəbul edilir. Elə həmin gün Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası ittifaq respublikası olaraq SSRİ-yə daxil olması elan edilir Düz bir il sonra, 1924-cü il oktyabrın sonunda SSRİ-də milli-ərazi demarkasiyası başlanır və 27 oktyabrda Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası ləğv edilir və ərazisi milliyyət əsasında yeni qurulmuş respublikalar arasında bölünür - Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikası (Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası ərazisinin 9% -i), Türkmənistan Sovet Sosialist Respublikası (81 %), həmçinin Qazaxıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində olan Qaraqalpaqıstan Muxtar Vilayəti (10%) qurulur (oda öz növbəsində əvvəllər Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibində idi).

Respublikada hakim partiya Xarəzm Kommunist Partiyası idi. Ölkə öz silahlı qüvvələrinə sahib idi. Öz valyutası Xarəzm rublu ilə yanaşı, respublikada Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası rublu və SSRİ rublu, həmçinin Xarəzm tənqəsi də daxil olmaqla pul vadidləri işlənirdi. Respublikanın iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatına (əsasən tərəvəz və meyvə becərilməsi, düyü, pambıq və buğda becərilməsi), ipəkçiliyə, heyvandarlığa (o cümlədən, qaragül qoyunçuluğuna), balıq ovuna (Aral dənizi və Amudərya çayında), eləcə də xalq sənətkarlığına əsaslanırdı (xalçaçılıq, keramika qabları və məhsulları istehsalı kimi). Respublikanın iqtisadiyyatı Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibində olan Türkistan MSSR-ın iqtisadiyyatı ilə sıx bağlı idi.

Xarəzm Sovet Sosialist Respublikasının rəsmi dilləri özbək və rus dilləri idi. Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası, Xarəzm XSR kimi dünyəvi bir dövlət idi. Lakin əhalinin böyük əksəriyyəti müsəlmanlar idiki, onların böyük qismi sünni müsəlmanlar idi. Həmçinin əhalinin bir hissəsi xristianlığı (əsasən pravoslavlığı) qəbul etmişdilər. Respublikada 800 minə yaxın insan yaşayırdı. Əhalinin əsas hissəsi özbəklər idi. Bununla bərabər xeyli sayda qaraqalpaq, türkmən və qazax da yaşayırdı. Ruslar, farslar və digər milli azlıqlarda var idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Провозглашение Хорезмской советской социалистической республики". 2020-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-03.
2. ↑  Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası
**Cahanbanu Sultan** (tam titulu: *Bilqüs-zamani Ülyacənab, Naibəyi -Nəvvabi Səfəviyyə Cahanbanu Sultan Səfəvi)*

Həyatı
------

Cahanbanu Sultan Zibeydə sultan ilə İsa xanın qızı olmuşdur. Onun anası Şah I Abbasın 4 dekabr 1586 - cı ildə Fəxricahan xanımdan olma qızı idi. Atası da Səfəvi nəslinə mənsub bir xan olmuşdur. 1612-1632 - ci illər arasında atası Qorçubaşı vəzifəsi icra etmişdir. Hər iki ana, ata öz qızlarına mükəmməl tədris və dərs vermişlər. Cahanbanu xanım çox gözəl şairə həmçinin də natiq olmuşdur. Bu dövrdə hər zaman olduğu kimi Səfəvi sarayı yenə intriqalarla dolu idi. Xalası Xanağa sultanın onları aradan götürmək istəyi saray mübarizəsini artırırdı. İsa xanın nüfuzunun artması Xanağa sultanın və əri Mirzə Abu Talibi narahat edirdi. Onlar fürsət gəzir həm Zibeydə, həm də İsa xanı aradan götürməyə çalışırdılar. 1632 - ci ildə fürsət ələ düşür Xanağa sultan və əri Şahı saxta sənədlərlə inandıra bilirər ki, guya Zibeydə və İsa xan saray çevrilişi etmək istəyirlər. Qəddarlıqda ad qazanmış Şah I Səfi bu sözlərlə onların hər ikinin qətlinə fərman verr. İsa xan Kərbəlada, Zeynəb sultan isə İsfahan saraylarının birində qətl edilir. Bu ölüm Cahanbanu suktana çox təsir edir. Ata və anasının 3 qardaşından sonra qalan tək qız yadigarı olan Cahanbanu qarşısına məqsəd qoyaraq yola çıxır. Dilaram Sultan onu və qardaşlarını himayəsinə alır. Zeynəb Sultan vəfat etdikdən sonra "Naibəlik" yeri boş qalmışdı və Xanağa Sultan özünü buna hazırlayırdı, lakin ağılı, gözəl fikirləri, güclü natiqlik qabiliyyəti ilə Dilaram Sultanın sayəsində Şahın yanında nüfuz qazanan Cahanbanu Sultan Nəvvabi Naibə təyin edilir. O dövrlərdə Şərqdə Moğol, Şimalda Ruslarla aparılan müharibələrdə şaha fikirlər sunan Cahanbanu sultan digər qohumlarının həsəd obyektinə çevrilir. Bir çox diplomatik yazışmalarda hətta sülhlər də belə əsas rol oynayır. Xanağa sultan və bu səfa da vəzir olan Abu Talib nüfuzlarını itirirlər. Bir müddət dən sonra Xanağa sultan qəflət vəfat edir. Həmçinin Şah I Səfi də. Bu zaman taxta Şah II Abbas çıxır bu zaman da iplər Cahanbanu sultanın əlində idi, çünki II Abbası da şah edən Dilaram Sultanla o idi. Onun bir intiqam alacağı nəfər var qalmışdı. O da Abu Talib Mirzə idi. Şah II Abbas dönəmində yenidən vəzir olan Talib Cahanbanu sultan ilə yenidən mübarizəyə başlayır. Və 1656 cü ildə öldürülür. Cahanbanu sultan bundan sonrasını sakit bir dövr keçirir. Bu mübarizə dolu hıyatında həyat yoldaşını sui qəsdlə itirən Sultan qalan ömrünü qızı ilə yaşayaraq başa vurur. (Onun həyat yoldaşı gürcü şahzadəsi idi və İsfahanda təlim tərbiyə görmüş və burada təhsil almışdı ). İsfahandaikən xəstələnən Cahanbanu Sultan yatağa düşür və sarayda da vəfat edir.

Mənbə
-----

* "Ali-Səfəviyyə" - III cild pg 284. r
**Aşide Bengü** və ya **Aşide Benqü** ( d.? – ö. 5 dekabr, 681) – Göytürk dövlətinin dağılmasından sonra göytürklərin 50 illik müstəqillik üsyanının təhrik edicisi olan göytürk əsilzadəsi. Çin qaynaqlarında adı Venfu olaraq keçir.

Həyatı
------

Türk əsilzadəsi olduğu bilinən Bengü haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur. Çin qaynaqlarına görə, Bengü 679-cu ildə Sanyu canişinliyi himayəsində çalışan üst səviyyəli türk idarəçi olmuşdur. Onunla birlikdı, Aşide Fenzi adında başqa türk general da olmuşdur. Bengü və Fenzi Tanq sülaləsinin gücsüz anını gözləmiş və gözlədikləri an gəldiyində Aşina Nişufunu xaqan edərək Tanqa qarşı üsyan qaldırmışdırlar. Lakin, 680-ci ildə Pei Xinqcian komandanlığındakı Çin ordusu Nişufuyu məğlub etdi. Bengü Çin ordusundan qaçmağı bacardı, lakin Nişufu Çin təərfindən cəzalandırımaqdan qorxan ordusu tərəfindən qətlə yetirildi. Çinlilərdən qaçmağı bacaran Aşide Bengü bu üsyanda 10.000-dən çox Çin əsgəri və zabitinin ölümünə səbəb olmuşdur. Üsyan çətinliklə yatırılmışdı. Bu vəziyyət Bengünün yenidən müstəqillik üsyanı başlatmasına səbəb oldu. Bu məqsədlə Göytürk xanədanından Aşina Funianı xaqan elan edərək, yenə Tanqa qarşı üsyan etdi. Üsyan uğursuzluqla nəticələndi. Aşide Bengü və Aşina Funian Tanq ordusuna təslim oldular. 5 dekabr 681-ci ildə Aşide Bengü və Aşina Funian da daxil olmaqla, 54 göytürk Çanqanın Şərq Bazarında xalqa açıq mərasimlə edam edildilər.

Həmçinin bax
------------

* Aşina Funian

* Aşina Nişufu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Eski Türk Adlarının Çinceden Orijinal Hâline Çevrilmesi". simitcay.com. 20 iyun 2020. 2016-03-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
2. ↑  *Saadettin, Gömeç.* "Türk Büyükleri XII". 7 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Mandarin Chinese Pinyin Table". archchinese.com. 20 iyun 2020. 2022-05-18 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  TARİH BİLİNCİ VE TARIH YAZICILIĞI (PDF). səh. 55. ISBN 9786058430136.
5. ↑  "Göytürklər və Ərgənəkon dastanı (500-1000)". anadoluhareketi.com. 20 iyun 2020. 2016-02-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.