recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Konstantinopolun mühasirəsi (1391)** – Osmanlı dövləti Konstantinopolu Bizans imperiyasından alana qədər bir neçə dəfə şəhəri mühasirəyə almış, lakin sonda uğursuz olmuşdurlar. Osmanlının 1391-ci il mühasirəsi Konstantinopolun ələ keçirilməsinə qədər baş vermiş bir neçə mühasirəsindən birincisidir.

Arxa plan
---------

V İonnisin ölümünün ardından Bursada əsir olaraq saxlanılan oğlu Manuilin Konstantinopola gedərək II Manuil adı ilə taxta çıxması I Bəyazidin qəzəblənməsinə səbəb olmuşdu. Sultanın qəzəblənməsinin səbəbi Manuilin bunu edərkən ondan icazə almaması və bu işdə onun razılığının soruşulmaması idi. Buna cavab olaraq I Bəyazid ödənən vergilərin artırılmasını, paytaxtda türklər üçün məhəllə yaradılmasını, məscid tikilməsini və şəhərdəki türklərin məhkəmələrinə qazıların baxmasını tələb etmişdir. Manuilin bu tələbləri rədd etməsindən sonra Çandarlı Əli paşa komandanlığı altındakı Osmanlı ordusu şəhər qalasının divarları önünə gələrək mühasirəyə başlamışdır.

Mühasirə
--------

Manuil mühasirənin yeddinci ayında ikən şəhərin iaşə problemlərinə görə, Osmanlı tələblərini qəbul etməyə məcbur etdi. Osmanlılar da manar ordusunun Osmanlı torpaqlarına girməsinə görə, mühasirəni davam etdirməkdən çəkindi. Mühasirənin qaldırılmasından sonra şəhərin müdafiə divarlarının xaricindəki ərazilər ələ keçirilmiş, şəhər xaricində qarnizon buraxılaraq, təcridə davam edilmiş və şəhərə giriş-çıxışlar nəzarət altına götürülmüşdür.
Osmanlılar macarlar ilə olan problemlərini həll etdikdən sonra 1394-1396-cı illər arasında şəhəri yenidən mühasirədə saxladılar.

Tarixşünaslıqda yeri
--------------------

1391-ci ildə mühasirə qaldırılarkən şəhərin hələ də təcrid altında tutulmasından yola çıxan bəzi Osmanlı tarixçiləri 1391-ci ildə başlayan mühasirənin 1396-cı ildə sonlandığını, bu illər arasında iki fərqli deyil, şiddəti bəzən artan, bəzən azalan tək bir mühasirənin olduğunu bildirirlər. Bəzi tarixçilər isə, 1397-ci ildə başlayan üçüncü Osmanlı mühasirəsini də bu mənada dəyərləndirərək 1391-1402-ci illər arasında tək bir mühasirə olduğunu müdafiə etməkdədirlər. 

Lakin əsasən müasir tarixçilər müəyyən səbəblərə görə bu mühasirələri bir-birindən ayrı mühasirələr olaraq dəyərləndirirlər. Buna əsas kimi isə, bu mühasirələrin hər birinin sonunda iki dövlət arasında müəyyən razılaşmanın əldə edilməsini göstərirlər.

Həmçinin bax
------------

* Pelekanon döyüşü
* Dinboz döyüşü
* Osmanlı imperiyası
* Konstantinopolun mühasirəsi (1422)

İstinadlar
----------

1. ↑   Âşık Paşazâde (2003). Osmanoğulları'nın Tarihi. Kemal Yavuz; M. A. Yekta Saraç, çev. İstanbul: Koç Kültür Sanat Tanıtım. s. 130. ISBN 975296043X.
2. ↑  Arslan, Murat; Kaçar, Turhan (2017). Byzantion'dan Constantinopolis'e İstanbul Kuşatmaları. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü. s. 387. ISBN 9786054642670.
3. ↑  Yinanç, Mükrimin Halil (1979). "Bayezid I". İslâm Ansiklopedisi. 2. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Devlet Kitapları Müdürlüğü. ss. 369-392.
4. ↑  Danişmend, İsmail Hami (1971). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. 1. İstanbul: Türkiye Yayınevi. s. 94.
**Bistritsa** (*rum.* Bistrița) - Rumıniyanın şimalında şəhər. Bistritsa-Neseud judetinin inzibati mərkəzi. 2012-ci ilin məlumatına əsasən şəhərin 70 mindən çox əhalisi var.

Şərqi Karpatın dağarası çuxurunda, Bistritsa çayının (Someş hövzəsi) sahilindədir. 12 əsrdə Transilvaniyanın şimalında Macarıstan kralı II Geza tərəfindən salınmış, Almaniyadan gəlmələrlə məskunlaşmışdır. İlk dəfə şəhər kimi 1264-cü ildə qeyd olunur. 13 əsrdən Bistritsaya macarların axını güclənmişdir. 1241–1242-ci illərdə monqollar tərəfindən dağıdılmışdır. 1353-cü ildə macar kralı Böyük Layoş şəhərə yarmarka keçirmək hüququ vermişdir.

Orta əsrlərdə Bistritsa sənətkarlıq, həmçinin macar torpaqlarından Dunay knyazlıqlarına gedən yolda ticarət mərkəzi olmuşdur. 1465–1515-cü illərdə planlı şəkildə tikilən şəhər ikicərgəli qala divarı ilə əhatə olunmuşdur. Orta əsr yaşayış tikililərindən bir hissə, o cümlədən *Gümüş ustasının evi* və *Prixod evi* saxlanılmışdır. Fransiskçilər monastırının pravoslav kilsəsi, barokko üslubunda katolik kilsəsi və rəssamlıq məktəbi var. Xalq yaradıcılığı və ənənələri mərkəzidir. Ağac emalı, mebel sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir, süd məhsulları, şüşə məmulatlar, tikinti materialları istehsal olunur.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 148. ISBN 978-9952-441-03-1.

İstinadlar
----------

1. ↑  2021 Romanian census. National Institute of Statistics.
**Bisavad Teymur** və ya **Aşıq Teymur Əhmədov** (1903, Tap Qaraqoyunlu, Goranboy rayonu – 1981) — el şairi

Həyatı
------

Teymur Əsgər oğlu Əhmədov 1903-cü ildə Cavanşir qəzasının Tap Qaraqoyunlu (indiki Goranboy rayonu) anadan olmuşdur.

Savadsızlığından dolayı "Bisavad" təxəllüsü daşıyırdı.

Zəngin yaradıcılıq yolu keşmişdir. Şeirlərinin əlyazması ailəsində saxlanılır. Aşıq şeirinin müxtəlif formalarında bir-birindən maraqlı nümunələr yaratmışdır. Çap olunan şeirləri onun kifayət qədər güclü istedada ma lik olmasından xəbər verir. Klassik ədəbiyyatın mükəmməl bilicilə rindən olan sənətkar xalq şeiri üslubunda yazmağa üstünlük vermişdir.

Ailəsi
------

Teymurun kiçik yaşlarından atası ölmüş, anasının himayəsində yaşamışdır.

El şairinin oğlu Mirzə Əsgərovdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan aşıqları və el şairləri. II cild, Bakı 1984
2. ↑  Sultanov, Z. El şairinə ehtiram: [Gəncəbasarda "Bisavad Teymur" adı ilə tanınmış Aşıq Teymur Əhmədovun anadan olmasının 110 illiyi ilə əlaqədar el şairinin Goranboy rayonunda yubiley mərasimi keçirilmişdir] //Xalq qəzeti.- 2012.- 13 aprel.- S. 7.
3. ↑  *Azərbaycan Aşıqlar Birliyi.* "Ustad nəfəsli saz-söz ərməğanı" (PDF) (az.). "Zərdabi Nəşr" MMC nəşriyyatı. 2020. Archived from the original on 2023-06-16. İstifadə tarixi: 17 iyun 2023.
**Bismillah** və ya tam şəkildə **"Bismillahir-Rahmənir-Rahim"** (ar. **بسم الله الرحمن الرحيم** ) kəlməsi ərəb dilində ifadə olub, **"Rəhmli və Mərhəmətli Allahın adı ilə"** mənasına gəlir. Xeyirli və halal bir işə başlayarkən Allah-Təalanın adını dilə gətirmək və bu adla işə başlamaq mənasına gəlir. İslam dini meydana gəlməmişdən öncə ərəblər cahiliyyə dövründə hər hansı bir işə başladıqları zaman "Bismil-Lat" (Latın (büt)adı ilə) və "Bismil-Uzza" (Uzzanın (büt) adı ilə) deyirdilər. İslam Peyğəmbəri Məhəmməd (ə.s.) İslam dinini təbliğ etməyə başladıqdan sonra bu ifadənin yerinə *"Ey Allahım, sənin adınla"* mənasına gələn *"Bismikə Allahummə"* və *"Allahın adıyla"* mənasını verən *"Bismillah"* kəlmələrini işlətmişdir. Ancaq Qurani-Kərimdə Nəml surəsinin 30-cu ayəsi nazil oduqdan sonra *"Bismillah"* kəlməsi son şəklini almışdır; *"Bismillahir-Rahmənir-Rahim"*. Bu ayədə Süleyman Peyğəmbərin yazdığı məktubun başlığı kimi məhz *"Bismillahir-Rahmənir-Rahim"* qeyd olunmuşdur.

Qeyd edildiyi kimi, hər hansı bir xeyirli və halal işə başlayarkən bu ifadənin deyilməsi müsəlmanlar üçün təkidlə tövsiyə edilmişdir. Qurani-Kərimdə də bununla bağlı bir sıra ayələr vardır.

*"Həcc mərasimini tamamlayıb qurtardıqda ata-babalarınızı yada saldığınız kimi, ondan da artıq Allahı yad edin."* 

*"Rəbbinin adını zikr et və (hər şeyi buraxıb) ona tərəf yönəl."* 

*"Səhər-axşam Rəbbinin adını zikr et!"*

Təfsiri
-------

Abdullah bin Sinan belə rəvayət edir: Əbu Abdullah Cəfər Sadiqdən (əs) «Bismillâhirrahmanirrahim»in təfsirini soruşdum.

Buyurdu ki: «»Bə» hərfi Bəhaullahı (Allahın cəlalını) , «sin» hərfi Sənaullahı (yüksəkliyini) və «mim» hərfi Məcdullahı (ululuğunu) simvolizə edir.»

həmçinin:

Rəsulullah (s.ə.v.) buyurdu ki, İsa (əs) anası tərəfindən məktəbə verildi ki, onu öyrətsinlər. (Müəllimi) Ona dedi: «Yaz `Bism`. İsa (əs) ona dedi: `Bism` nədir? Müəllimi dedi ki, bilmirəm. Bu zaman İsa dedi: «Bə» yəni Bəhaullah, «Sin» yəni Sənaullah və «Mim» yəni Mülkullah. (ərəbcədə bism sözü «b», «s» və «m» hərflərindən ibarətdir)

İstinadlar
----------

1. ↑  Şamil İslam Ansiklopedisi.
2. ↑  "Qurani-Kərim, əl-Bəqərə surəsi, 200". 2014-04-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-10.
3. ↑  "Qurani-Kərim, əl-Muzzəmmil surəsi, 8". 2013-04-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-10.
4. ↑  "Qurani-Kərim, əl-İnsan surəsi, 25". 2013-09-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-10.
5. ↑  Üsuli Kafi, Tövhid kitabı, 17-ci bab, hədis 306
6. ↑  Təbəri, «Cəmiəl Bəyan» cild 1, səh 40
7. ↑  İbn-Kəsir, «Təfsir» cild 1, səh 17
8. ↑  Suyuti, «əd-Durr əl-Mənsur» cild 1, səh 8
9. ↑  Əbu Naim əl İsfahani, «Hilyət əl övliya»
10. ↑  İbn Əsakir, «Tarixi Diməşq»

Xarici keçidlər
---------------

* Qurani-Kərimin elektron versiyası və Azərbaycan dilinə tərcüməsi
* Encyclopedias about Muslim Civilisations


|  |  |
| --- | --- |
| Din | *Din ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Stavrak** (*yun.* Σταυράκιος)(775 – 11 yanvar 812, Konstantinopol) — Bizans imperatoru.

Həyatı
------

Bizans imperatoru I Nikeforun yeganə oğludur. Anasının adı bilinmir. 803-cü ildə atası tərəfindən ortaq imperator elan edildi. 20 dekabr 807-ci ildə vaxtilə atasının taxtdan endirdiyi İmperatriça İrinanın qohumu Afinalı Teofanoyla evləndirilmişdir.

Atasının Bulqar çarı Krum xana qarşı çıxdığı səfərə qatıldı. Ancaq 26 iyul 811-ci ildə Pliska yaxınlığında baş tutan döyüşdə atası həlak oldu. Özü isə ağır yaralandı və yaralı halda döyüş meydanından qaçırılaraq Hadrianapolisdə (indiki Ədirnə) tələm-tələsik yeganə imperator olaraq taxta çıxarıldı. Ancaq yaraları olduqca ağır idi və bu vəziyyətdə real hakimiyyəti ələ ala bilmirdi. Bu səbəblə saray əyanları 2 qrupa ayrıldı: bir qrup əyan imperatorun xanımı Afinalı Teofanonu, bir qrup isə bacısı Prokopiyanın əri Mixaili dəstəkləyirdi.

Nəhayət, 2 oktyabr 811-ci ildə baş tutan saray çevrilişiylə Stavrak taxtdan endirildi və Konstantinopol yaxınlığında bir monastıra yerləşdirildi. Yerinə isə bacısı Prokopiyanın əri Mixail taxta çıxarıldı. Monastıra tərk edilən Stavrak çox keçmədən 11 yanvar 812-ci ildə vəfat etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Norwich, John J. (1991). *Byzantium: The Apogee*. Alfred A. Knopf, Inc. ISBN 0-394-53779-3
2. ↑  Alexander, Paul Julius (1985). *The Byzantine Apocalyptic Tradition*. University of California Press. p. 66 (note 21). ISBN 9780520049987
3. ↑  Cooper, Eric; Decker, Michael J. (2012). *Life and Society in Byzantine Cappadocia*. Springer. p. 42. ISBN 9781137029645
"Sammankomsten" ("Yığıncaq"), Ester Almkvistin rəsm əsəri. Əsərin orijinalı İsveç Milli Muzeyində saxlanılır. Əsər BMT tərəfindən Ümumdünya İnsan hüquqları Bəyannaməsinin yaradılmasını özündə əks etdirən ştampın motivi olaraq seçilmişdir.
**Sərbəst toplaşmaq azadlığı** — insanların öz düşüncələrini ifadə etmək, təbliğ etmək, davam etdirmək və müdafiə etmək məqsədilə siyasi və ictimai fəallığını həyata keçirmək azadlığı. Əsasən birləşmək azadlığı ilə bir yerdə istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Jeremy McBride, Freedom of Association, in The Essentials of... Human Rights, Hodder Arnold, London, 2005, pp. 18–20

| ⛭Azadlıq |
| --- |
| Konsepsiyalar | 
* Pozitiv azadlıq
* Neqativ azadlıq
* Koqnitiv azadlıq
* Sosial azadlıq
* Hüquqlar
* İradə azadlığı
* Mənəvi məsuliyyət
* Azadlıq ilahəsi

 |
| Növləri | 
* Akademik
* Mülki
* İqtisadi
* Əqli
* Morfoloji
* Siyasi

 |
| Hüquqlar | 
* Sərbəst toplaşmaq
* Birləşmək
* Seçim
* Təhsil
* Məlumat
* Hərəkət
* Mətbuat
* Dini
* Söz
* Vicdan

 |
**Sərbəst mis – Cu** — Kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Qızıllı mis (2-3 %-dək Au), vitneit (3 %-dək As)

Xassələri
---------

Rəng – misi-qırmızı, çox vaxt əlvan oksidləşmə rəngləri alır; Mineralın cizgisinin rəngi – misi-qırmızı, parıltılı; Parıltı – metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 8,5-9,0; S – 2,5-3,0; Ayrılma – yoxdur; Sınıqlar – qarmaqşəkilli, tikanlı; Başqa xassələr – çox döyülən və uzanandır, yaxşı elektrik keçiricisidir; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir; heksaedrik və heksaoktaedrik; İkiləşmə: {111} üzrə təmas ikiləşmələri; Mineral aqreqatları: bütöv kütlələr, lövhəciklər, yastı və həcmi dendritlər, püruzlar, məftil şəkilli, çox vaxt burulmuş-məftilvari əmələgəlmələr, tozabənzər kütlələr, konkresiyalar, ağac üzrə, həmçinin kuprit, xalkozin və digər minerallar üzrə psevdomorfozalar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Müxtəlif mineraləmələgəlmə proseslərinin məhsuludur. Reduksiyaedici şəraitlərdə kristallaşır. Hipogen mis, əsas etibarilə, hidrotermal proseslərdə əmələ gəlir və əsasi süxurların (bazaltların) badamcıqlarını, boşluq və çatlarını doldurur, sement kimi konqlomeratlarda qeyd edilir. Hidrotermal mənşəli sərbəst misin ən iri yığınları Kivino yarımadasının (ABŞ-nin Miçiqan ştatında Yuxarı göl) effuzivləri içərisində yerləşir. Burada çəkisi 450 tona yaxın olan nəhəng külçə aşkar edilmişdir. Maqmatik mənşəli sərbəst misin kiçik dənələri bəzən əsasi və ultraəsasi süxurlarda qeyd edilir. Mis filizi yataqlarının oksidləşmə zonalarının aşağı hissələrində ilkin mis minerallarının dəyişilmə məhsulu kimi əmələ gələn hipergen mənşəli sərbəst mis ən geniş yayılmışdır. O, həmçinin çökmə süxurlarda sementləyici kütlə kimi qeyd edilir; misli qumdaşlarında rast gəlir; konkresiyalar və oduncaq üzrə psevdomorfozalar əmələ gətirir. Nadir hallarda səpintilərdə qeyd edilir. Ay qruntunda və meteoritlərdə mineralın nadir tapıntıları aşkar edilmişdir. BR: kuprit, malaxit, azurit, xalkozin, tenorit, bornit, sərbəst gümüş, kalsit, kvars, barit, seolitlər və b. Y: Kivino yarımadası (ABŞ-də Yuxarı göl); Korokoro (Boliviya); Montekatini (İtaliya) və b. Azərbaycanda Gədəbəy, Paraqaçay, Daşkəsən, Çıraqdərə, Katsdağ və b. yataqlarda, Naxçıvan çökəkliyində yerləşən Əsədkəf qrupuna aid olan bir sıra stratiform tipli filiz təzahürlərinin (Xalxal, Paiz, Qırxlardağ) misli qumdaşlarında və bəzi başqa məntəqələrdə qeyd edilmişdir.

Tətbiqi
-------

Elektrotexnikada, maşın- və cihazqayırmada, metallurgiyada və sənayenin digər sahələrində geniş istifadə edilən misin mühüm filizidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

* THE MINERAL COPPER
**Sərdar Zülfüqarov** (*Zülfüqarov Sərdar Baba oğlu*; d. 1929, Zöhrəmi, Dəvəçi rayonu) — Dövlət mükafatı laureatı.

Həyatı
------

Sərdar Zülfüqarov 1929-cu il avqust ayının 10-da Şabran (Dəvəçi) rayonunun Zöhrəmi kəndində anadan olmuşdur.

Zülfüqarov Sərdar Baba oğlu 2002–ci ilin sentyabr ayının 28-də Bakı şəhərində ürək çatışmamazlığından vəfat etmişdir.

Təhsili
-------

Sərdar Zülfüqarov 1946-cı ildə M.S.Rəsulzadə adına ADU-nun geoloji coğrafiya fakultəsinə daxil olmuş və 1951 ci ildə geoloq ixtisası alaraq universiteti bitirmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

1969 cu ildə "Filizçay yataqlarının əmələ gəlməsinin struktur şəraiti" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək alimlik dərəcəsi almışdır. Bir monoqrafiyanın və 10 elmi əsərin müəllifidir. 1981 ci ildən respublika ərazisində radiaktiv elementlərin öyrənilməsində və ekologiyanın tədqiqi işlərinə rəhbərlik etmişdir.

Əmək fəaliyyəti
---------------

1950-ci ildən Azərbaycan Geologiya idarəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad geoloji kəşfiyyat partiyasinda kollektor, icraçı geoloq, böyük geoloq və sahə rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 1954–1958-ci illərdə Ordubad geoloji kəşfiyyat partiyasının texniki rəhbəri vəzifəsində işləmişdir. Bu müddətdə Nüs-nüs kəndi sahəsində molibdenli kvaslı filiz yataqlarını aşkar etmişdir. 

1958 – 1960 cı illərdə Daşkəsən geoloji kəşfiyyat ekspedisiyasının baş mühəndisi vəzifəsində çalışmışdır. 1960-1962 ci illərdə Kəlbəcər və Goranboy rayonları ərazisində civə miniralları, Filizçay polimetal yataqlarının kəşfiyyatında əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. 

1969 – 1974 cü illərdə Böyük Qafqazın Azərbaycan Respublikası ərazilərində yeni polimetal yataqlarının axtarışında, Zakatala Şəki, Balakən bölgələrinin geoloji xəritələri və bir çox yataqların perspektivliyini öyrənilməsində böyük xidmətləri olmuşdur. 

1974 – 1981 ci illərdə Baş Qafqaz geologiya ekspedisiyasının rəisi vəzifəsində olduğu dövrdə filizçay yataqlarının ehtiyatının iki dəfədən çox olduğunu aşkarlamış və nəticədə Dövlət mükafatına laiq görülmüşdür.

Təltif və mükafatları
---------------------

* Dövlət mükafatı
* Leninin 100 illiyi medalı — 1970
* Əmək veteranı

SSRİ xalq təsərrüfatı nəaliyyətləri sərgisinin iştirakçısı, dəfələrlə Geologiya Nazirliyinin fəxri fərmanları, kommunist əməyi zərbəçisi, sosialist yarışının qalibi kimi adlara laiq görülmüşdür.

Ailəsi
------

*Atası* - Zülfüqarov Baba Sərdar oğlu 1888 ci ildə anadan olmuş, kolxozda çalışmış 1973 cü ildə vəfat etmişdir.

*Anası* - Hüseynova Züleyxa Hüseynalı qızı 1902 ci ildə anadan olmuş, kolxozda çalışmış və 1994 cü ildə vəfat etmişdir.

Sərdar Zülfüqarov 1960-cı ildə Zülfüqarova Həlimət Məmmədəli qızı ilə evlənmiş ,iki qızı,bir oğlu olmuşdur.
Sezar şifrəsi
**Sezar şifrəsi** — dünyada ən qədim bəlli olan şifrələrdən biridir. Məşhur Roma sərkərdəsi Yuli Sezar öz yazışmalarında indi onun adını daşıyan şifrdən istifadə edirdi. Adi latın əlifba yazılırdı, sonra onun altında həmin əlifba, lakin sola hərf dövri sürüşmə ilə yazılırdı. Sezar şifrəsini yerini dəişmə (əvəz etmə) şifrə kimi təsnif etmək olur. Şifrənin mükəmməlləşdirilmiş formasına Vijiner şifrəsi deyilir. Müasir kriptoqrafiyada Sezar şifrəsi dözümsüz kimi sayılır.

Riyazi reallaşdırılma
---------------------

{\displaystyle y=(x+k)\ mod\ n}
{\displaystyle x=(y+n-(k\ mod\ n))\ mod\ n}
{\displaystyle ~x} — açıq tekstin simvolu, {\displaystyle ~y} — şifrələnmiş tekstin simvolu, {\displaystyle ~n} — əlifbanın gücü, {\displaystyle ~k} — açar.

Misal
-----

Fərz edək ki {\displaystyle k=4}. Onda "V" hərifi yerini dəişərək "A" hərifi olacak:

```
Əsas əlifba: ABCÇDEƏFGĞHXIİJKQLMNOÖPRSŞTUÜVYZ
```

```
Şifrələnmiş: ÇDEƏFGĞHXIİJKQLMNOÖPRSŞTUÜVYZABC
```

  

Mətn: 

```
vikipediya açıq ensiklopediya
```

Şifrələnmiş mətn: 

```
aqmqşgfqbç çəkn gpuqmorşgfqbç
```

Ədəbiyyat
---------

* David Kahn, *The Codebreakers — The Story of Secret Writing,* 1967. ISBN 0-684-83130-9.
* F.L. Bauer, *Decrypted Secrets,* 2nd edition, 2000, Springer. ISBN 3-540-66871-3.
* Chris Savarese and Brian Hart, *The Caesar Cipher Arxivləşdirilib 2009-04-17 at the Wayback Machine*, 1999

Xarici keçidlər
---------------

* The Caesar Shift Arxivləşdirilib 2007-10-19 at the Wayback Machine discussed on The Beginner's Guide to Cryptography Arxivləşdirilib 2012-01-11 at the Wayback Machine
* Java implementation of Caesar cipher Arxivləşdirilib 2010-07-29 at the Wayback Machine
* A simple approach to crack a Caesar cipher
**Məmişli kəndi** — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Başkeçid rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.

Kəndin qədim nəsillərinin xronologiyasına nəzər saldıqda kəndin salınma tarixi 300 ili keçir. Tarixi mənbələrdə kəndin adı Dağətəyi (Məmişli) kimi göstərilir. Məmişli kəndi Tbilisidən 63 km cənub-qərbdə. Dəniz səviyyəsindən 1200 m hündürlükdədir. 1886-cı ilin əhalinin siyahayaalınmasına görə kənddə 19 ailə (131 nəfər), 1926-cı ilin əhalinin siyahayaalınmasına görə 64 ailə (362 nəfər), 2002-ci ilin əhalinin siyahayaalınmasına görə isə 908 nəfər yaşadığı qeydə alınıb. Kəndin tarixi ilə kənddə olan böyük qədim nəsillərin tarixi sıx baglıdır. Kəndin bünövrəsini qoyanlar Məmiş, Qasım, Salıf, Möyləqulu, Yaqub adlı şəxslər olub. Sonra kəndə gələn Kecəllər, Qaraltılar(Novruzdular), Agalıq, Hasn evi, Əfti Kərimlər, Molla Əhməddilər, Səfərovlar, Yolçu evi ailələri ilbə il gəlib kənd formalaşıb. Araşdırmalara əsasən əvvəllər Tuvulqunun arxası qabanlığın altında indiki kalafa deyilən yerdə olub. Bir müddət sonra isə kənd indi yerləşdiyi yerində salınıb. Belə ehtimal edilir ki, vəhşi heyvanlardan qorunmaq üçün kəndin yerini dəyişdiriblər.

Məmişli toponimi haqda. Kənddə qədim nəsillərdən Məmişdilər nəslinin adı qalmışdır. Belə söylənir ki, Məmiş adında qoçaq bir kişi olub, onun başçılıgı altında ailələrini quldurlardan qoruyublar. Sonralar elə Məmiş qorudugu yer kimi yaddaşlarda qalır. Məmiş kişinin qızları oldugundan onun davamçıları olmamışdır. Məmiş Türkiyənin Anadolu vilayətindən gəldiyi ehtimal olunur. 

Məmiş adının mənası: Məhəmməd adinin xalq dilində təhrif olunmuş forması

Əhalinin məşğuliyyəti əsasən maldarlıq və əkinçilik təşkil edir.

İstinadlar
----------

| ⛭Dmanisi bələdiyyəsinin yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Dmanisi |
| Kəndlər | **Anbarlı** • Armudlu • Aşağı Qarabulaq • Aşağı Oruzman • Bağçalar • Bəzəkli • Boğazkəsən • Çopurallar • Canbağça • Dağ Arıxlı • Dağ Qızılhacılı • Dəllər • **Dəmirbulaq** • Dunus • Əngirəvan • Gəyliyən • Gödəkdağ • Hamamlı • Hüseynkənd • İpnari • Lökcandar • Məmişlər • Məmişli • Ormeşən • **Qalamşa** • Qamışlı • **Qaşqatala** • Qəmərli • Qarakilsə • **Qoruncuq** • Qızılkilsə • Saca • Salamməlik • Səfərli • Söyüdlü • Suqala • Şahmarlı • Şindilər • Yaqublu • Yırğançay • Yuxarı Qarabulaq • Yuxarı Oruzman |

1. ↑  .
2. ↑  .
**Məlumatların açıqlanması** (*ing.* Information disclosure) — qiymətli kağızlar bazarında səhmdarlara, dövlət qurumlarına və qiymətli kağızlar bazarının digər iştirakçılarına maliyyə və iqtisadi vəziyyəti, görülən tədbirlər və digər məlumatları qanunvericiliyi və səhmdar cəmiyyətləri, qiymətli kağızlar bazarı haqqında qaydalar və qiymətli kağızların emissiyası.

İqtisadi mənası
---------------

Səhmdar cəmiyyətləri iqtisadi təbiətinə görə nizamnamə kapitalı onsuz da şirkətin qurulduğu mərhələdə yerləşdirdikləri qiymətli kağızların - səhmlərin ödənilməsi yolu ilə formalaşan qiymətli kağızlar bazarının iştirakçılarıdır. Bütün səhmdar cəmiyyətlərindən uzaq səhmlər açıq qiymətli kağızlar bazarında (fond birjasında) sərbəst satıla bilsə də, qanuni mahiyyəti, özgəninkiləşdirmə proseduru, verdikləri hüquqlar, emitentlərin normal fəaliyyəti və qiymətli kağızlar bazarının digər iştirakçıları ilə normal münasibətlər qurması üçün zəruri şərtdir. məlumat verən şəffaflıq və açıqlıqdır.

Bu məqsədlə, qanunla (və üstəlik, müqavilə və könüllü olaraq), emitentlər öz fəaliyyətləri barədə mütəmadi və tam məlumat verməyə borcludurlar; eyni zamanda, emitent fond bazarındakı fəaliyyətlərə nə qədər aktiv cəlb edərsə, verilən məlumatların sırası və həcmi o qədər yüksək olur. Məlumatların açıqlanması üçün ən böyük yük açıq bir abunə yolu ilə açıq kapital bazarında əlavə qiymətli kağızlar buraxan və birjaların kotirovka siyahısına daxil edilmiş səhmdar cəmiyyətlər tərəfindən götürülür.

Açıqlama metodları
------------------

Məlumatların açıqlanması aşağıdakılar vasitəsilə həyata keçirilə bilər.

* Xəbər lentində, İnternetdə, mediada məlumatların yayımlanması
* Müvafiq dövlət orqanlarına məlumat göndərilməsi
* Emitentin səhmdarlarına, qiymətli kağızlar bazarı iştirakçılarına məlumat göndərilməsi
* Emitentin yerində və ya digər ünvanda saxlanılan məlumatlara girişin təmin edilməsi

Açıqlama formaları
------------------

Məlumatların açıqlanması aşağıdakı formada aparılır:

* Şirkətin illik hesabatı
* Şirkətin illik / rüblük maliyyə hesabatları
* Rüblük hesabat
* Filialların siyahısı
* Ərizə və / və ya dövlət antiinhisar orqanının bildirişinə əlavə edilmiş məlumatlar
* Qiymətli kağızların buraxılması barədə qərar / hesabat
* Qiymətli kağızların prospekti (buraxılışı)
* Maddi fakt mesajları
* Qiymətli kağızların dəyərinə təsir göstərə biləcək məlumatlar haqqında mesajlar

Açıqlamağa məsuliyyətli olanlar
-------------------------------

Emitentin öhdəliyi nöqteyi-nəzərindən məlumatların açıqlanması o tərəfindən həyata keçirilir:

* İmicini yaxşılaşdırmaq, səhmdarların, investorların və qiymətli kağızlar bazarındakı digər iştirakçıların inamını artırmaq və s.
* Müəyyən bir dairənin istəyi ilə könüllü olaraq
* Müəyyən korporativ hərəkətləri yerinə yetirərkən, müəyyən şərtlərin meydana gəlməsi məcburidir
* Mütəmadi (dövri) əsasda məcburidir
* Səhmdarların, dövlət qurumlarının, şirkətin auditorunun və s. tələbi ilə məcburidir.

Ədəbiyyat
---------

* *Горохов А. А.* Раскрытие информации акционерными обществами на рынке ценных бумаг в форме ежеквартального отчета и сообщений о существенных фактах //Право и экономика. – 2009. – №. 7. – С. 36-42.
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **Başkeçid rayonunda yerləşən Məmişlər kəndi** haqqındadır. **Digər mənalar** üçün **Məmişlər** səhifəsinə baxın.* |

**Məmişlər** — Gürcüstan Respublikasının **Aşağı Kartli mxaresinin** Başkeçid rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.

Tarixi
------

Məmişlər kəndi Hüseyin kəndindən 3-3,5 km şimalda Şamdüyə dağinin şimal-şərq ətəyində yerləşir. Bu sahə Sovet hakimiyyəti gəlməmişdən əvvəl Osman ağanın(Qara Osman ) mal–qarası üçün otlaq yeri, yaylaq yeri olmuşdur. Osman ağanın Məmiş, Şərif, Qərib adlı oğlanları varmış onlar nökərləri ilə mal–qaranı ora, yaylağa apararmış. Sovet hakimiyyəti gəldikdən sonra Məmiş kişi buranın iqliminə və yerinə yaxşı bələd olduğu üçün heç hara getməmiş, qohum əqrabasını də başına yığıb orada yurd salıb yaşamağa başlamışdır. Və ondan sonra ora Məmişin adına olaraq bu kənd Məmişlər kimi tarixə düşmüşdür. Hazırda kənddə yaşayış davam edir. kənd əhalisi indidə mal -qara ilə məşğuldurlar.Kicik oğlu Qəribində Rusdam adında oğlu olmuş onunda Hamza ,Həmid ,Ədiı və Məhəmməd oğlanları və Güləvatın adında bir qızl olmuşdur

Fiziki-coğrafi oçerk
--------------------

Məmişlər kəndi Qaraxaç silsiləsinin şərq yamaclarında, rayon mərkəzindən şimal-qərbdə, dəniz səviyyəsindən 1620-1650 metr yüksəklikdə yerləşir. Coğrafi cəhətdən rayonun Yuxarı Qarabulaq, Hüseynkənd və Salaməleyk kəndləri ilə qonşudur. Məmişlər Yırğançayla yanaşı bölgənin ən hündür dağ kəndlərindən biridir.

Əhali
-----

2002-ci ildə Gürcüstanda keçirilmiş əhali siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən Məmişlər kəndində hamısı etnik azərbaycanlılardan ibarət olmaqla 102 nəfər sakin yaşayır. Əhalinin 53,9%-i kişilər, 46,1%-i isə qadınlardlır.

Təsərrüfatı
-----------

Yüksək dağ kəndi olan Məmişlər mühüm heyvandarlıq zonasıdır. Ətlik-südlük maldarlıq, ətlik-yunluq qoyunçuluq və gecyetişən kartofçuluq ikişaf etmişdir. Arıçılıq da vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  .

| ⛭Dmanisi bələdiyyəsinin yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Dmanisi |
| Kəndlər | **Anbarlı** • Armudlu • Aşağı Qarabulaq • Aşağı Oruzman • Bağçalar • Bəzəkli • Boğazkəsən • Çopurallar • Canbağça • Dağ Arıxlı • Dağ Qızılhacılı • Dəllər • **Dəmirbulaq** • Dunus • Əngirəvan • Gəyliyən • Gödəkdağ • Hamamlı • Hüseynkənd • İpnari • Lökcandar • Məmişlər • Məmişli • Ormeşən • **Qalamşa** • Qamışlı • **Qaşqatala** • Qəmərli • Qarakilsə • **Qoruncuq** • Qızılkilsə • Saca • Salamməlik • Səfərli • Söyüdlü • Suqala • Şahmarlı • Şindilər • Yaqublu • Yırğançay • Yuxarı Qarabulaq • Yuxarı Oruzman |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Gürcüstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Fətəli bəy Xali-Gəncəvi**-şair, Cavad xanın qardaşı

Həyatı
------

Fətəli bəy Xali-Gəncəvi Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Xali təxəllüsü ilə şeir yazırdı.

Yaradıcılığı
------------

Azərbaycan MEA Əlyazmalar institutunda B-1829 şifri altında "Divan"ı saxlanır. Fəthəli bəy Hali Gəncəvinin şeirləri Gəncədəki "Elm" nəşriyyatında çap edilib. Şairin AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutundakı əlyazmadan götürülmüş şeirlər toplusuna onun lirik aşiqanə, nəsihətamiz şeirləri, mənzum məktubları daxil edilib. Fəthəli bəyin əsərlərini Əlyazmalar İnstitutunun icraçı direktoru filologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov və böyük elmi işçi Hacı Rauf Şeyxzamanlı transliterasiya və tərtib edib, kitaba "Ön söz" yazıblar. Fəthəli bəyin fars dilində yazdığı şeirlərinin bədii tərcüməsi Paşa Kərimova məxsusdur. Kitabın elmi redaktoru professor, Əməkdar elm xadimi Xəlil Yusifli, redaktoru H.Mustafa Mailoğludur. Qeyd edək ki, Fəthəli bəy Cavad xanın ölümündən sonra çar Rusiyası qoşunlarına qarşı mübarizə aparıb. O, 1825-ci ildə Təbrizdə vəfat edib.

Mənbə
-----

Azərbaycan MEA Əlyazmalar institutu

Həmçinin Bax
------------



1. ↑  "Fəthəli bəy Hali Gəncəvinin şeirlər toplusu çapdan çıxıb". 2022-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-09.
**Qabes** Tunisin Qabes vilayətinin mərkəz şəhəridir.Qabes 152.921 əhali ilə Tunisin ən böyük 6-cı şəhəridir.Qabes  paytaxt Tunisə 327 km,Sfaksa isə 113 km uzaqlıqda Qabes körfəzinin sahilində yerləşir.

Tarix
-----

Şəhər Roma dönəmindən mövcud olmuşdur.Şəhər haqqında Strabon və Plini kimi tarixçilər məlumat vermişdir.Bir müddət sonra öz əhəmiyyətini itirən şəhər yepiskoplar üçün bir məntəqəyə çevrilmişdir.

* 7-ci əsrdə Ərəb xilafəti bölgəni fəth etmişdir.
* 1574-cü ildə şəhər Osmanlıların Tunisi işğal etməsindən sonra Osmanlının Tunis əyalətinin bir parçası olmuşdur.
* 1881-ci ildə Qabes Fransızların əlinə keçdi
* 1940-cı ildə Almanların Fransanı məğlub etməsindən sonra şəhər Almanların nəzarətinə keçdi.
* 1943-cü ildə İngilislərin köməyi ilə şəhər yenidən Fransız nəzarətinə keçdi.Bu zaman şəhər infrastrukturuna ciddi ziyan dəydi.
* 1945-ci ildə şəhər yenidən inşa olunmağa başlandı.
* 1956-cı ildə Tunisin Fransadan müstəqilliyini qazanması ilə şəhər Tunisin bir parçası oldu.

Təhsil
------

Şəhərdə Qabes üniversiteti yerləşir.

Sənaye
------

Qabes Tunisin ən böyük sənaye şəhərlərindən biridir.Sənaye sahələrinin əsası kimya sənayesinə aitdir,buna görə də şəhərdə yerləşən Qabes Üniversiteti Tunisdəki ən yaxşı kimya dərəcələrini təklif edir.Əsas sənaye məhsulları:

* Sement
* Kimya məhsulları
* Kərpic
* Emal olunmuş yağ

Sürətlə artan fabrika sayı bölgənin və Qabes körfəzinin ciddi şəkildə ekoloji çirklənməsinə səbəb olur.Hökümət son illərdə çirklilik miqdarını azaltmaq üçün layihələr və qanunlar üzərində işləyir.

Nəqliyyat
---------

Şəhərə Matmata Beynəlxalq Hava Limanı xidmət edir.
Şəhərdə ola biləcək ən dar dəmiryolu xətləri (1000 mm-lik) mövcuddur.Şəhərdən keçən dəmiryolu xətti Liviya sərhəddindəki Ras Əjdər qəsəbəsinə qədər uzanır.Qabes Tunisin ən böyük limanlarından da birinə sahibdir.Əsasən Qafsa şəhərindən mədən məhsulları tədarükü üçün istifadə olunur.

İqlim
-----

Qabes subtropik iqlimin Aralıq dənizi tipinin səciyyəvi olduğu bir ərazidə yerləşir.Burada qışlar nisbətən yağıntılı və mülayim ,yay isə isti və quru keçir.

Turizm
------

Qabes bazarları,plajları və qeyri adı dəniz kənarı vahəsi ilə tanınır.Ən yaxşı plajı şəhərin cənubundakı Lemaya plajıdır.Hökümət burada turizm bölgəsi inşa etməyi planlayır.Qabesin dünyada bənzəri olmayan bir özəlliyi var.Burada dağ,dəniz,vahə və çöl tapa bilərsiniz.Şəhər Ramazan ayında canlanır.Burada ən çox ziyarət edilən yer Matmata qəsəbəsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2019-08-10 at the Wayback Machine Qabes
2. ↑   Qabes,Oksford yayımları
3. ↑  Qabes iqlimi/
**Icon**– çox yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dili (VERY HIGH-LEVEL PROGRAMMING LANGUAGE). 1974-cü ildə Ralf Qrisvold (Ralph E. Griswold) tərəfindən işlənib hazırlanıb. Öz ideyasını həmin müəllifin daha erkən hazırlamış olduğu SNOBOL dilindən alıb. Adı isə "iconoclastic" ("ikonoklastik") sözündəndır və "proqramlaşdırma dillərinin işlənib hazırlanmasında konformizm ilə mübarizə" mənasında işlədilir. Icon dilinin məntiqi proqramlaşdırma dilləri ilə çoxlu ortaq cəhətləri vardır.
Icon dilində prosedurlar birinci sinif kəmiyyətlərə (first class values) aiddir, yəni dəyişənlərə prosedurların yerinə yetirilməsinin nəticəsini deyil, onların özlərinin qiymətini mənimsətmək olar. Icon dili öz sintaksisini Algol proqramlaşdırma dilləri ailəsindən alıb və C, yaxud Pascal dilinin sintaksisini xatırladır. Pascal dilinə daha çox bənzəyir, mənimsətmə üçün := işarəsindən, procedure açar sözündən və s. istifadə edir. Digər tərəfdən, Icon dilində deyimləri qruplaşdırmaq üçün C-üslubunda fiqurlu mötərizələrdən istifadə olunur, proqramın işi isə "main" adlı prosedurla başlayır.
Prosedurlar Icon-proqramlarını qurmaq üçün əsas bloklardır, ancaq Pascal dilində olan prosedurlardan fərqli olaraq, onlar (C və Pascal funksiyaları kimi) qiymətlər qaytara bilər; Icon dilində function açar sözü yoxdur.

```
procedure doSomething(aString)
  write(aString)
end
  
```

Icon dilinin ən aktiv inkişaf edən qollarından biri Unicon dilidir. Icon dilinin obyekt-yönlü dialekti olan Unicon dili verilənlər bazası ilə işi dəstəkləyir.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

* Icon homepage
* Oral history interview with Stephen Wampler, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Wampler discusses his work on the development of the Icon programming language in the late 1970s at the University of Arizona under Ralph Griswold.
* Oral history interview with Robert Goldberg, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Goldberg discusses his interaction with Ralph Griswold when working on the Icon programming language in the classroom at Illinois Institute of Technology.
* Oral history interview with Kenneth Walker, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Walker describes the work environment of the Icon project, his interactions with Ralph Griswold, and his own work on an Icon compiler.
* The Icon Programming Language page on The Rosetta Code comparative programming tasks project site
Təbii yayılması:
----------------

Təbii halda Şimali Amerika-Ontariodan Meksika və Şimali Floridaya qədər yayılmışdır.

Botaniki təsviri:
-----------------

Hündürlüyü 45 m-ə qədərdir. Çətiri uzunsov və ya yumurtavari-piramidaldır. Gövdəsinin qabığı açıq boz rəngli, xırda, nazik lövhələrlə ayrılır və açıq sarı rəngli tər qabığın xallarını açır. Birillik budaqları tünd, narıncı-qonurdur. Yarpaqları iri, eni 20 sm-ə qədər, üçpərli, güclü zoğlarda bəzən beş pərli, parlaq, üstdən tünd yaşıl, altdan nisbətən açıq rəngdə, bünövrəsi enli-ürəkvari, bəzən qısa-pazşəkilli, kənarları bütövdür. Cavan yarpaqları hər tərəfdən seyrək keçəli, inkişaf etmişlərin üstü çılpaq və parlaq, tünd yaşıl, alt tərəfi daha açıq, damarcıqlarda və qoltuqlarında keçəli-tüklüdür. Saplağı keçəli-tükcüklü və şərq çinarına nisbətən daha uzundur. Yalançı zoğların uzunluğu 2,5-3,5 sm, qıfvari, kənarları dişlidir. Meyvə başcıqları tək, bəzən cüt, hamar, diametri təxminən 2,5-3 sm, çılpaq meyvə saplağının ucunda uzunluğu 7,5-15 sm-dir. Toxumcaları ucunda sancaqvari qalınlaşmış, çılpaq, sütuncuğu tez tökülən, sütuncuğun qısa qalığı toxumların ucunda batığa girmişdir.

Ekologiyası:
------------

Şaxtaya, quraqlığa davamlıdır. Çayların, göllərin sahillərində, zəngin və rütubətli torpaqda bitir. Bu növ cavan yaşda şaxtaya az davamlıdır. Digər növlərdən fərqli olaraq Gloeosporium nervisequum göbələyi ilə çox yoluxur.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Böyük və Kiçik Qafqazda geniş yayılmışdır. Təbii halda yoxdur.

İstifadəsi:
-----------

Gözəl, dekorativ görünüşə malikdir. Yaşıllaşdırmada, park və bağlarda tək-tək əkinlərdə istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 999.

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

Məlumat mənbələri
-----------------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

İstinad
-------

* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh


|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q157739
* Wikispecies: Platanus occidentalis
* AoFP: 3828
* APA: 2858
* BioLib: 3491
* Calflora: 9388
* EoL: 594855
* EPPO: PLTOC
* FEIS: plaocc
* FNA: 200010589
* FoC: 200010589
* GBIF: 3152820
* GRIN: 28802
* iNaturalist: 49662
* IPNI: 685871-1
* IRMNG: 11133532
* ITIS: 19020
* IUCN: 61956705
* MichiganFlora: 1988
* MoBotPF: 285137
* NBN: NBNSYS0000042165
* NCBI: 4403
* NZOR: fa527901-8108-49c8-b313-4834422a3212
* Plant List: kew-2570459
* PLANTS: PLOC
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:685871-1
* Tropicos: 25300003
* VASCAN: 7350
* WisFlora: 4536
* WFO: wfo-0000487082

 |
**Çənəsizlər** (*lat.* Agnatha) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin onurğalılar yarımtipinə aid heyvan infratipi.

Xarakteristikası
----------------

Çənəsizlərə həm qazıntı halında tapılan, həm də müasir onurğalılar aiddir. Bu heyvanların xordası bütün ömur boyu qalaraq bədənə dayaq durur. Çənəsizlərin çox az nümayəndələrində fəqərələr əmələ gəlməyə başlayır. Kəllə qutusu qığırdaqdandır. O, beyni altdan və yanlardan əhatə edir. Bəzi qazıntı nümayəndələrində bu qutu qismən sümükləşmişdir. Kəllə skeletinin visseral hissəsi qəlsəmə qövslərindən ibarət olub qəlsəməətrafı toru əmələ gətirir. Bəzi qazıntı formalar nəzərə alınmazsa bu tor beyin qutusu ilə əlaqədar olmur. Adından göründüyü kimi, bu heyvanların çənələri yoxdur, ağız dəyirmi və ya üçkünc olub, sorucu ağızönü qıfın dibində yerləşir. Qoxu hissəsi təkdir, xaricə bir dəliklə açılır (keçmişdə yaşamış müxtəlif qalxanlılarda qoxu kisələrinin və burun dəliklərinin cüt olduğu güman edilir). Daxili qulaq bir, bəzən iki yarımdairəvi kanaldan ibarətdir. Quyruq üzgəci nisbətən yaxşı inkişaf edib, bir-iki bel üzgəci var, cüt üzgəcləri yoxdur. Qəlsəmə arakəsmələrinin sayı 720 olur, qəlsəmə kisələri də əmələ gəlir. Bu kisələrin daxili səthi entoderma qatı ilə örtülür, onların daxili qəlsəməlidir (adı da buradandır).

Çənəsizlər primitiv kəlləsizlərdən ordovikin sonu silurun əvvəllərində ayrılıb. Bu dövrün qazıntı qalıqlarında çənəsizlərə aid dəridə örtük sümüklərinin qalıqları tapılıb. Silurun axırları və devon dövründə yaxşı dəri skeleti olan çənəsizlər formalaşıb. Bunları keçmişdə yaşamış qalxanlılara və hazırda yaşayan çənəsizlərə ayıraraq hərəsini sərbəst sinif kimi göstəriblər. 

Çənəsizlərin əmələ gəlməsi və təkamülü tam aydın deyil. Lakin güman edilir ki, çənəsizlər onurğalıların əcdadlarının dənizlərdən şirin sulara keçdiyi dövrün əvvəllərində, dənizlərin və körfəzlərin dayazlıqlarında, çay mənsəblərində axın olmayan yerlərdə formalaşıb. 

Çənəsizlərin çoxu keçmişdə yaşayıb ölüb gediblər. 

Əvvəllər devon dövründə nəsli kəsilmiş *Ostracodermi* sinfini də çənəsizlərə aid edirdilər.

Təsnifatı
---------

Müasir çənəsizlərin sistemi aşağıdakı kimidir:

* Çənəsizlər – Agnatha bölməsi
* Dəyirmiağızlılar (*Cyclostomata*) sinfi
* Minoqalar – Petromyzones yarımsinfi
* Miksinlər – Myxini yarımsinfi

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2003.
2. ↑  Abbasov H.S. Mustafayev Q.T. Məmmədova S.Ə. İsmayıov R.Ə. Ali məktəblər üçün dərslik. Onurğalılar zoologiyası. Bakı-1999. "Təhsil" nəşriyyatı. səh. 88

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q161095
* Wikispecies: Agnatha
* AFD: AGNATHA
* EoL: 55867450
* Fauna Europaea: 11998
* Fossilworks: 91606
* ITIS: 914178
* uBio: 175575
* WoRMS: 1829

 |
**Hadisə Üfüqü Teleskopu (HÜT)** (*ing.* Event Horizon Telescope (EHT)) radio teleskop sistemi olub qlobal teleskop şəbəkəsi təşkil edir. Hadisə Üfüqü Tekeskopu layihəsi Yer kürəsinin müxtəlif nöqtələrində bir-birindən uzaqda bucaq imkanı kifayət qədər olan 8 kəskin uzun bazisli interferometrik stansiyalardan məlumatları birləşdirərək super massiv Qara Dəliyin Hadisə Üfüqü kimi nəhəng obyekləri müşahidə etməyə imkan verir. Proyektin hədəfi Yer Kürəsindən ən böyük bucaq diametrində iki Qara Dəliyi müşahidə etməkdir. Müşahidə məntəqələri *cD tipli* ovalvari super nəhəng Messier 87 qalaktikasının mərkəzindəki Qara Dəlik və Süd Yolu qalaktikanısının mərkəzində yerləşən *Sagitta*rius A**\*** Qara Dəliyidir.

Messier 87\*
------------

Hadisə Üfüqü Tekeskopu tərəfindən qeydə alınmış ilk Qara Dəlikyin Üfüq Hadisəsinin görüntüsü (M87)
Hadisə Üfüqü Teleskopu Əməkdaşlığı özünün ilk uğurlu nəticəsini 10 aprel 2019-cu il tarixdə eynianda 6 müxtəlif bölgələrdə keçirilmiş mətbuat konfransında açıqlamışdır. Məlumatda birbaşa *Messier 87* qalaktikasının mərkəzindəki Qara dəliyin şəkli göstərilərək M87 adı altında qeyd olunmuşdur. Elmi nəticələr 6 məqalədə The Astrophysical Journal Letters jurnalının 875-ci sayında nəşr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Overbye, Dennis.* "Black Hole Picture Revealed for the First Time – Astronomers at last have captured an image of the darkest entities in the cosmos". The New York Times. April 10, 2019. May 20, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 10, 2019.
2. ↑  *Landau, Elizabeth.* "Black Hole Image Makes History". NASA. April 10, 2019. April 12, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: April 10, 2019.
3. ↑  "Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th". Event Horizon Telescope. 1 April 2019. 20 April 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 April 2019.
4. ↑  *The Astrophysical Journal Letters.* "Focus on the First Event Horizon Telescope Results". April 10, 2019. July 25, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 5, 2019.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2780708335 |
**Qabbi Karter** (*ing.* Gabbie Carter;4 avqust 2000, Ostin) — ABŞ pornoaktrisa və erotik modeli.

Bioqrafiya
----------

Texasda doğulan Karter burada müxtəlif restoranlarda ofsiant olaraq işləmişdir. "Matrix Models" tərəfindən yayımlanan "SexyJobs" reklam çarxına cavab yazdıqdan sonra Kaliforniyaya köçdü və burada pornoaktrisa karyerasına 2019-cu ilin aprel ayında, 18 yaşı olarkən başladı.

İlk çəkilişi 2 apreldə "FTV Girls" vebsaytı üçün anal seks və "ExploitedCollegeGirls" üçün üçlü seks videosunda çəkilmişdir.

Aktrisa Jules Jordan Video, Deeper, Blacked, Tushy, Reality Kings, Mile High, Digital Sin, Bangbros, Mofos, Brazzers, Naughty America, New Sensations və Evil Angel kimi studiolarda çəkilişlərə qatılmışdır.

Ümumilikdə 220-dən çox videofilmdə yer almışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Internet Adult Film Database (ing.). 1995.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram · TikTok · YouTube |
| Tematik saytlar | AFDb · Česko-Slovenská filmová databáze · IAFD · IMDb · Kinopoisk · Penthouse |
**Qabor Alfred Fehervari** (mac. Gábor Alfréd Fehérvári; d. 8 aprel 1990, Dyor, Macarıstan) və ya səhnə adı ilə **Freddi** — Macarıstan müğənnisi. O Macarıstanı 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.

Həyatı və musiqi karyerası
--------------------------

Qabor Alfred Fehervari 8 aprel 1990-cı ildə Macarıstanın Dyor şəhərində anadan olmuşdur. Onun babası Alfred Fehervari futbol hakimi olaraq (1975-2007) fəaliyyət göstərmişdir. Freddi musiqi karyerasına başlamazdan öncə kommersiya kollecində təhsil almışdır. 2010-cu ilə kimi o, sadəcə oxumaqla qalmamış və həm də kiçik musiqi qruplarında gitarada da ifa etmişdir. Macarıstan tamaşaçıları Freddini ilk dəfə ölkədə keçirilən *Rising Star* musiqi yarışmasından tanımışdırlar. Yarışmada ifaçı dördüncü yerə layiq görülmüşdür. Daha sonra o, Macarıstanın tanınmış müğənnilərindən olan Andras Kallay-Saunders ilə əməkdaşlıq etmiş və onun "Mary Joe" adlı ilk sinqlı ərsəyə gətirilmişdir. Mahnı Macarıstan hit paradlarına daxil ola bilmişdir. O, 2015-ci ilin payızından səhnə adı olan "Freddi" ilə çıxış etməyə başlamışdır.

2015-ci ilin dekabr ayında Freddinin "Pioneer" mahnısı ilə Macarıstanın Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil etdiyi *A Dal 2016* seçim turunda iştirak edəcəyi təsdiqlənmişdir. Fredi yarışmada qalib gələrək, "Pioneer" mahnısı ilə Macarıstanı İsveçin paytaxtı Stokholmda keçirilən 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək hüququ qazanmışdır. Uzun məşqlərdən sonra Freddi 10 may tarixində baş tutan müsabiqənin yarımfinal mərhələsində 4-cü nömrə altında səhnə almışdır. Nəticədə 197 xalla 4-cü yerdə qərarlaşaraq, final mərhələsinə vəsiqə qazanmışdır. Müsabiqənin finalında bir daha öz mahnısını ifa edən Freddi 26 ölkə təmsilçisinin mübarizə apardığı şouda 108 xal toplayaraq, 19-cu yerdə qərarlaşmışdır.

2018-ci ildə Freddi *A Dal 2018* mahnı yarışmasına aparıcılıq edəcək.

Diskoqrafiya
------------

Freddi A Dal musiqi yarışmasında qalib gəldikdən sonra
### Sinqllar

| Mahnı adı | İl |
| --- | --- |
| "Mary Joe" | 2015 |
| "Neked nem kell" |
| "Pioneer" |
| "Na jó, Hello" | 2016 |
| "Ez a vihar" | 2017 |
| "Csodák" |
| "Nincsen holnap" |
|

İstinadlar
----------

1. ↑  "Freddie wins in Hungary!". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 mart 2016.

|
|  |
|
| Əvvəlki:**Boqqi  "Wars for Nothing"** | **Macarıstan Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində** **2016** | Sonrakı:**Yoçi Papai  "Origo"** |

Xarici keçidlər
---------------
**Araqorn** (*ing.* Aragorn) — Con Tolkinin əsərlərində uydurma Orta Dünyada yaşayan ədəbi protaqonist personajlardan biri.

Araqorn Şimal atlısıdır. Əsərdə ilk olaraq Bridə Uzun Ayaq kimi tanınır və hobbitlər onu belə çağırırlar. Özü bunu gizlətsə də daha sonra ulu babası İsildurun varisi olduğu aşkarlanır. Əsərin digər qəhrəmanı Qandalf ona çox güvənir, Tək üzüyün və Qaranlıq hökmüdarı Sauronun məhv edilməsində adı çəkilən əsas qəhrəmanlardandır. Araqorn 4 hobbiti Bridən Rivendela qədər 9 nazquldan mühafizə edərək gətirir. Moriya dağlarında Qandalfın balroq ilə döyüşündən sonra Üzük Qardaşlığına rəhbərlik edir. Helm Dərəsi uğrunda döyüşündə Rohan tərəfinin qalib gəlməsində Araqornun əsas rolu vardır. Son döyüş, Minas Tiritin qorunmasında əsas qəhrəmandır. Frodo və Semin Mordora daxil olması üçün Qara Qapılara hücum təklifini Araqorn verir və hücum üçün israrlı olur. Əsərin sonlarında Qondor və Arnor Birləşmiş Krallığının kralı olur.

Əsərdəki görünüşü
-----------------

### Tarixi

Araqorn Üçüncü Eranın 01 mart 2931-ci ildə doğulub. İnsan irqindən olan Dunedain II Aratorn və Gilraenın oğludur.

İstinadlar
----------
**Haqverdiyev Yusif Məmmədəli oğlu** (17 iyul 1916, Naxçıvan – 18 iyul 1984, Naxçıvan) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar artisti (1961).

Filmoqrafiya:

1. Nəsimi (film, 1973) - rol: Mövlanə Əli

Həyatı
------

Yusif Haverdiyev Qatır Məmməd rolunda
Yusif Haqverdiyev 1916-cı il iyul ayının 17-də Naxçıvan şəhərində andan olub.

1932–33-cü illərdə Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunda oxuduğu zaman səhnəyə olan həvəsi onu dram teatra gətirib. Naxçıvan teatrının səhnəsində yaratdığı Xacə Məsud ("Lənkəran xanının vəziri", M.F. Axundov), Rodriko, Məzarçı ("Otello", "Hamlet", V. Şekspir), Şeyx Hadi , Piran ("Şeyx Sənan", "Səyavuş", H. Cavid), Əmirqulu, Mirzə Cavad, Yanardağ, Xaspolad, Qurban, Əbdüləli bəy, Nəsrəddin şah ("Yaşar", "Aydın", "Od gəlini", "Oqtay Eloğlu", "Solğun çiçəklər", "Sevil", "Nəsrəddin şah", C. Cabbarlı), Piri baba ("Eşq və intiqam", S. S. Axundov), Şeyx Cəfər ("Odlu diyar", H. Razi), Əmir ("Göz həkimi" İ. Səfərli), Hacı Qəmbər ("Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük", Nəcəf bəy Vəzirov) və başqa obrazları əlvan boyalarla yaratmaqla xarakter ustası kimi tanınıb. O Naxçıvan teatrının unudulmaz sənəkarlarındandır.

Y. Haqverdiyev "Nəsimi" filmində də çəkilib.

Tanınmış aktyor 1961-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb.

Xalq artisti Əyyub Haqverdiyevin qardaşıdır.

Yusif Haqverdiyev 1984-cü il iyunun 18-də Naxçıvan şəhərində vəfat edib. 

Y. Haqverdiyev Qatır Məmməd rolunda

İstinadlar
----------
**Çəpkən** — Azərbaycanda milli kişi və qadın geyiminin bir hissəsidir. Çəpkən astarlı olub, belə qədər bədənə kip tikilir. Yan tərəflərdə ətəyə yaxın hissədə çapığı olan çəpkənin əlcək ilə bitən qondarma qolları (astarı qiymətli parçadan olan qollara bəzən düymələr tikilir) olur. Bel hissədən bağ ilə bağlanır. Çəpkən tirmə, darayı, məxmər, müxtəlif zərli parçalardan tikilir. Çəpkənin yaxası, ətəyi, qolunun kənarları zərif bafta, kəbəzəncirə və s. tikmələrlə bəzədilir. Bəzən çəpkənin üstündən gümüş kəmər də bağlayırlar. Ön Asiya, Yaxın Şərq xalqları arasında, Azərbaycanda (xüsusilə, DQMV, Xankəndi, Şuşada, Bakıda, Şəkidə, Şamaxıda) geniş yayılmışdır.

Pullu çəpkən
------------

Pullu çəpkən biçimi çəpkənlə eyni formada olub, qolsuzdur. Astarı zolağı materialdandır. Yaxa və ətək xətti boyunca 3 sıra pullarla bəzədilir. Yaxasına, bel hissədə bağlanmış qaytan vasitəmilə çarpaz bağlanır.

Mənbə
-----

1. ↑  "Milli geyimlər". 2021-01-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-04-22.