**Zəhiriyyə Kitabxanası** (*ərəb.* مكتبة الظاهرية‎), həmçinin Mədrəsə əz-Zahiriyyə (*ərəb.* مَدْرَسَة الظَّاهِرِيَّة‎) kimi də tanınır. İslam kitabxanası, mədrəsə və Suriyanın Dəməşq şəhərindəki məqbərədir. 1277-ci ildə, adını bu yerdə dəfn edilən Məmlük sultanı Baybars əz-Zahirdən (h.  1260-1277) götürərək yaradılmışdır.

Əl-Zahir Baybarsın cənazə kompleksi
-----------------------------------

### Baybarsın məqbərəsinin otağı.

Ümumi məlumat: Sultan əl-Zahir Baybars

Sultan Əl-Zahir Baybars, eyni zamanda Rukn Uddin Baybrus (tam adı: əl-Malik al-Zahir Rukn al-Din Baibars al-Bunduqdari) kimi tanınan böyük tarixi əhəmiyyətə malik siyasi və hərbi lider idi. O, Qahirədə Məmlük Sultanlığı (1250-1517) kimi tanınan uzun müddət Misir və Suriyanı idarə edəcək yeni məmlük əsaslı rejimin qurulmasında mühüm rol oynamışdır.1260-cı ildə Ayn Cəlut döyüşündə monqolların irəliləyişinin dəf edilməsində mərkəzi rol oynadıqdan sonra (çox vaxt tarixdə dönüş nöqtəsi kimi qeyd olunur) sultan vəzifəsinə yüksəldi.) Hökmdarlığı dövründə o, Levantda qalan səlibçi dövlətlərinə qarşı bir sıra təsirli kampaniyalar apararaq, Antakya və məşhur Krak des Chevaliers kimi bir sıra mühüm şəhərləri və qalaları fəth etdi və bu, Xaçlının sonrakı son məhvinə yol açdı.

  

Baybars 1277-ci ilin iyulunda Dəməşqdəki sarayında (əl-Qəsr əl-Ablaq adlanır) başqası üçün nəzərdə tutulmuş zəhərli stəkanı içdikdən sonra gözlənilmədən öldü.Onun ölümü sirr olaraq saxlanıldı və o, müvəqqəti olaraq Dəməşq qalasında dəfn edildi, bu zaman onun daimi dəfni və hakimiyyətin 18 yaşlı oğlu əl-Səid Bərəkəyə keçməsi üçün tədbirlər görülə bilərdi.Xəbər verildiyi kimi, Baybarsın Dərəyya şəhəri yaxınlığında dəfn olunmaq istəyini ifadə etmişdi, lakin oğlu onun böyük məscidin yaxınlığında və məşhur Əyyubi sultanlarının məqbərələrinin yanında, o cümlədən Salah əd-Din məqbərəsinin yanında daha prestijli bir yerdə dəfn edilməsinə qərar verib.Səidin göstərişi ilə Dəməşq valisi əmir Aydəmur Böyük Əməvi məscidi yaxınlığındakı əl-Əmara məhəlləsində Adiliyyə mədrəsəsi ilə üzbəüz bir ev aldı.Dar əl-Əqiqi adlanan ev əvvəlcə Salahəddin (Səlahəddin) atasına məxsus idi və Salahəddin özü uşaqlığının bir hissəsini orada keçirmişdi.Mədrəsə və dəfn kompleksinə çevrildi. 1280-ci ildə əs-Səid özü vəfat etdikdə atası ilə eyni məqbərədə dəfn edildi.

### Mədrəsə və məqbərə

Kompleksin tikintisinə 1277-ci ildə başlansa da, daha sonra başa çatdı. 1280-ci ildə əs-Səid vəfat edəndə və burada dəfn ediləndə hələ tamamlanmamışdı və yeni sultan əl-Mənsur Qalavundan onun tamamlanmasını təmin etmək tələb olundu.Bu, 1281-ci ildə həyata keçirilmiş ola bilər, məqbərənin bəzədilməsi yəqin ki, icra ediləcək sonuncu elementdir.Kompleksin memarı 1264-cü ildə Dəməşqdə Baybarsın sarayı olan əl-Qəsr əl-Ablaqın tikintisinə məsul olan İbrahim ibn Qanaim əl-Muhəndis idi.

Sonrakı bir çox Məmlük vəqfləri kimi, Baybarsın dəfn kompleksi də onun vəqfində (İslam qanunlarına əsasən xeyriyyə fondları üçün etimad müqaviləsi) qeyd olunan bir çox funksiyaları yerinə yetirirdi. Buraya iki mədrəsə (İslam hüququnu öyrədən), Darul-hədis (Peyğəmbərin kəlamlarını öyrədən məktəb) və sultanın məqbərəsi (türba adlanır) daxil idi. Kompleksə Suriyada bu cür ən mükəmməl nümunələrdən biri hesab edilən, qabıq şəklində başlıq ilə başa çatan, daşla oyulmuş muqərnəslərdən (bal pətək və ya stalaktitəbənzər formalar) geniş örtüyü olan monumental portal daxil idi.Binanın portalı və xarici görünüşü də ablaq hörgü kimi tanınan tünd və açıq daş təbəqələrinin bir-birini əvəz etdiyini nümayiş etdirir. Bu gün portal və məqbərə kompleksin ən yaxşı qorunmuş tarixi hissələridir.

Məqbərə böyük günbəzlə örtülmüşdür və onun daxili hissəsi aşağı divarları boyunca mərmər panellərlə (dadolar) və yuxarı divarları boyunca böyük şüşə mozaika frizləri ilə cəsarətlə bəzədilmişdir. Mozaikalar yaxınlıqdakı Əməvi məscidində tapılan daha məşhurları xatırladır, ağacların və sarayların mənzərələrini təsvir edir. Bununla belə, onların sənətkarlığı bir qədər aşağı keyfiyyətə malikdir və bu, bu bacarığın əvvəlki dövrlərlə müqayisədə aşağı düşdüyünü göstərir.Mihrabda (namazın istiqamətini simvolizə edən divar yuvası) həmçinin həndəsi və yarpaqlı naxışlar yaradan mərmər mozaika panellərinin mürəkkəb kompozisiyasına malikdir.Məqbərənin müqərnəs portalı (ən qədim nümunəsi Nurəddinin Bimaristanıdır), mərmər dadolar və (daha az dərəcədə) məqbərənin mozaika frizləri Baybarsdan sonra bütün Məmlüklər dövründə təkrarlanan bəzək elementləri idi.

### Kitabxana

Mədrəsənin əvvəldən kitabxanası var idi. Onun ilk kitabları mədrəsənin vəqfinin bir hissəsi olaraq Səid Bərəkənin anası tərəfindən bağışlanmışdır.O, yalnız 1876 və ya 1877-ci illərdə kitabxana üçün minlərlə əşya toplayan Şeyx Tahir əl-Cəzairi və Səlim əl-Buxari tərəfindən "ümumi kitabxana"ya çevrildi.Ona qismən Dəməşq valisi Midhət paşa kömək etdi və o, Osmanlı sultanının fərmanından istifadə edərək bölgənin hər yerindən kitablar topladı.Kitabxana Suriya dövləti tərəfindən milli səviyyədə tanınıb və 1880 və ya 1881-ci illərdə ictimaiyyətə açılıb. O, 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində kolleksiyaları birləşdirməyə davam etdi və Milli Kitabxanaya çevrildi. O dövrdə Suriyada davam edən ərəb ədəbi intibahında rol oynadı.

1919-cu ildə "Ərəb Akademiyası əz-Zahiriyyə Kitabxanasına nəzarət etmək vəzifəsi daşıyırdı.Onun kolleksiyası o dövrdə Suriyanın müxtəlif kiçik kitabxanalarından sağ qalmış əlyazmalardan ibarət idi.Kolleksiya 2465 əlyazmadan 1919-cu ildən 22000 cildə qədər artdı."1949-cu ildə qanuni əmanət qanunu Suriyada nəşr olunan hər bir əsərin iki nüsxəsinin kitabxanaya saxlanmasına qərar verdi. Qanun 1983-cü ilin iyuluna qədər qüvvəyə minmədi, o vaxta qədər ki, prezident fərmanı suriyalı müəllifin nəşr etdiyi hər bir əsərin 5 nüsxəsini depozitə qoymağı tələb edirdi. 1984-cü ildə Əl-Əsəd Kitabxanası əl-Zəhiriyyə Kitabxanasını əvəz edərək Suriya Milli Kitabxanasına çevrildi.

Əlyazma şöbəsinə 13 000-dən çox klassik İslam əlyazması daxildir, ən qədimi İmam Əhməd ibn Hənbəlin Kitab əl-zuhd və Kitab əl-fədaildir.Əbu Ubeydə Əhməd ibn Muhəmməd Əl-Həravi (vəfatı 1010) tərəfindən əl-Cəm beyn əl-qaribeyn və İbn Quteybə əd-Dinəvəri (vəfatı 889) tərəfindən Ğaribul-hədis.2011-ci ilə qədər kitabxananın fonduna 100.000 fond, 13.000 əlyazma və 50.000 dövri nəşr daxildir.

* Müxtəlif rəngli daşdan (ablaq) ibarət olan madrasa kompleksinin giriş portalı, ərəbcə yazılar və muqarnas kanopiya.Müxtəlif rəngli daşdan (ablaq) ibarət olan madrasa kompleksinin giriş portalı, ərəbcə yazılar və muqarnas kanopiya.
* Mausoleumun qüzunun xarici görünüşü.Mausoleumun qüzunun xarici görünüşü.
* Baybars mausunun Mihrab, yuxarıda mərmər mozaika paneli və şüşə mozaikaları ilə.Baybars mausunun Mihrab, yuxarıda mərmər mozaika paneli və şüşə mozaikaları ilə.
* Şüşə mozaikaların mausun divarları boyunca olan hissəsi.Şüşə mozaikaların mausun divarları boyunca olan hissəsi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Madrasa al-Zahiriyya (Damascus)". Archnet. 2019-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-13.
2. ↑  *Clot, André.* L'Égypte des Mamelouks: L'empire des esclaves 1250-1517. Perrin. 2009.
3. ↑  *Saunders, J.J.* The History of the Mongol Conquests. University of Pennsylvania Press. 2001.
4. ↑  "Baybars I | Mamlūk sultan of Egypt and Syria". Encyclopedia Britannica (ingilis). 2019-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
5. ↑  *Leiser, Gary.* "The Endowment of the Al-Zahiriyya in Damascus". Journal of the Economic and Social History of the Orient. 27 (1). 1984: 33–55. doi:10.1163/156852084X00029.
6. ↑  *Degeorge, Gérard.* Damascus. Flammarion. 2004. 107–110.
7. ↑  *Burns, Ross.* Damascus: A History. Routledge. 2005. 199.
8. ↑  *Daiber, Verena.* "Madrasa al-Zahiriyya". Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers. October 27, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: November 14, 2019.
9. ↑  *Blair, Sheila S.; Bloom, Jonathan.* The Art and Architecture of Islam: 1250-1800. New Haven; London: Yale University Press. 1995. 71–72.
10. ↑  *Rabat, Nasser O.* The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture. E.J. Brill. 1995.
11. ↑  Markus, Hattstein; Delius, Peter, redaktorlar Islam: Art and Architecture. h.f.ullman. 2011. 192.
12. ↑  Bibliography for Alternative Sources of Nahj al-Balagha
13. ↑  World Guide to Libraries (25th), De Gruyter Saur, 2011