recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Cəəd İbn Dirhəm**, **Əl Cəəd İbn Dirhəm** (الجعد بن درهم) (666, Xorasan – 14 oktyabr 742, Kufə) — VIII əsr mütəkəllimi. İslamda *Cəbriti* cərayanının ilk nümayəndəsi. Cəhm ibn Səfvanın müəllimi. Məhs Cəhm ibn Səfvan sonradan *Cehmiliyin* əsasənı qoymuş. Doğulduğu yer (Hərran, yaxud Xorasan). Uzun müddət Dəməşqdə yaşamışdır.

Bioqrafiyası
------------

Xorasanda anadan olan Cəəd İbn Dirhəm Banu Mərvan nəslindən idi. Sonradan Dəməşqə köçmüş. İbn Asakir və başqa tarixçilərin fikirlərinə görə Cəəd İbn Dirhəmin dünya görşünün formalaşmasında Bayan İbn Samaanın rolu böyük olmuş. İbn Samaan isə Talutun tələbəsi olmuş.

Dəmşqə gəldikdən sonra Cəəd İbn Dirhəm ilk dəfə olaraq Quranın əzəli olmaması ilə bağlı eretik fikirlərini bəyan etməyə başlamış. Əməvilərin təziqindən qorxaraq o məcburən Nəcəfə gəlmiş. Cəəd İbn Dirhəm gəncliyində Vəhb ibn Münəbbihdən dərs almış, sonuncu Əməvi xəlifəsi Mərvan ibn Məhəmmədin tərbiyəçisi və müəllimi olmuşdur. Bəsrə, Kufə və başqa şəhərləri gəzərək fikirlərini yaymışdır. Kufədə Cəhm ibn Səfvanla görüşmüş, onun formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir. Kufədə (Nəcəf) o çox sərbəst qala bilmədi. Hakim ideologiya ilə uzlaşmayan fikirlərinə görə bir müddət həbsdə olmuşdur. 724-cü ildə, Qurban Bayramı günü məscid minbərinin dibində xəlifə Hişam ibn Əbdülməlikin göstərişi ilə edam edilmişdir. Edamda Əməvilərin İraqda nümayəndəsi olan Xalid Əl Kəsri belə bir nitq söyləmiş:

Ey, insanlar! Hər zaman qurban verin, Allah sizlərin qurbanlarını qəbul edəcək! Həqiqət naminə, mən Cəəd İbn Dirhəm qurban verirəm. O deyir ki, Allah İbrahimi (Avraam) özünə yaxın dost qəbul etməmiş, Musa (Mouseem) ilə söhbət etməmiş. Allah Cəəd İbn Dirhəmin söylədiklərindən yenilməz!
— Məlumat Buxari, Beyhəqi və İbn Asakirin yazılarından götürülüb

Görüşləri
---------

Cəəd İbn Dirhəmin görüşlərini dörd müddəa səciyyələndirir: 1) kainat "cövhərlər" (substansiyalar) və "ərəzlər"dən (aksidensiyalardan) ibarətdir. Bunlar "hadis" (sonradan yaradılmış) olduğundan kainat bütövlükdə hadisdir; 2) Allahın öz "zat"ından (substansiyasından) başqa heç bir "qədim" (yaradılmamış, əzəli) "sifəti" (atributu) yoxdur; 3) Quran əzəli deyil, sonradan yaradılmışdır; 4) insan öz hərəkətlərində tam iradə azadlığına malikdir. Cəəd İbn Dirhəm islam dünyasında qədəriyyə (qədərilər) haqqında fikir yürütmüş ilk mütəkəllimlərdən biridir. Mötəzilə bir sıra məsələlərdə Cəəd İbn Dirhəmin fikirlərinin davamı hesab olunur.

Mənbə
-----

* Ибн Касир. Начало и конец (البداية والنهاية) Биография аль-Джаада ибн Дирхама.
* Cəəd İbn Dirhəm // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 248. ISBN 978-9952-441-10-9.

İstinadlar
----------
**Rafail Becanov** (2 iyul 1968, Odurakəran, Yardımlı rayonu) — "*Cümhuriyət*" qəzetinin baş redaktoru, "*Cebhe.info*" Xəbər Portalının direktoru.

Həyatı
------

Rəfail Zəkəriyyə oğlu Becanov 2 iyul 1968-ci ildə Yardımlı rayonunun Odurağaran kəndində anadan olub. 1987–1989-cu illərdə Sovet Ordusunda hərbi xidmətdə olub. 1986–1993-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetində təhsil alıb.

Eyni zamanda 1990–1992-ci illərdə ADAU-nun nəzdindəki İctimai Peşə Fakültəsində jurnalistika ixtisası üzrə təhsil alıb və ikiillik kursu bitirib.

Evlidir. 2 övladı var.

Fəaliyyəti
----------

1989-cu ildən Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin üzvü və Milli Azadlıq Hərəkatının fəallarından, Gəncə şəhərində tələbə hərəkatının liderlərindən olub. 1992-ci il dekabrın 12-də keçirilən Azərbaycan Respublikası Tələbələrinin 1-ci Qurultayının Təşkilat Komitəsinin üzvü və Qurultayın həmsədri olub.

1993-cü ildən jurnalistikadadır. 1993–1995-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin İnformasiya Mərkəzinin əməkdaşı olub. 1993-cü ildən "*Cümhuriyət*" qəzetinin müxbiri, 1997-ci ildən "*Cümhuriyət*" qəzetinin redaktoru işləyib. 2000–2003-cü illərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (KXCP) mətbuat xidmətinin rəhbəri olub. 2003–2008-ci illərdə "*Elçi*" qəzetində redaktor vəzifələrində işləyib. 2008–2012-ci illərdə "*Ölkə*" qəzetinin baş redaktoru olub. 2006-cı ildən İnsan Hüquqları və Maarifçilik İctimai Birliyinin sədridir.

2007–2011-ci illərdə Vətəndaş Cəmiyyətinə Dəstək Koalisiyasının Şura üzvü, 2012–2014-cü illərdə Qeyri-Hökumət Təşkilatları Əməkdaşlıq Alyansının həmsədri olub.

2015-ci ildə "*Cümhuriyət*" qəzetini yenidən bərpa edib və həmin zamandan baş redaktordur. 2015-ci ildən "*Cebhe.info*" Xəbər Portalının direktorudur. 2018–2022-ci iliərdə Mətbuat Şurasının İdarə Heyətinin üzvü olub. Jurnalist kimi 100-lərlə məqalə müəllifidir. Xarici dərgilərdə bir sıra ictimai-siyasi-analitik yazıların müəllifidir. Yazılarında əsas xətt siyasi publisistikadır. Ölkənin nüfuzlu qəzet, jurnal və xəbər portallarında müxtəlif köşə yazıları ilə çıxış edib.

2021–2023-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin yanında fəaliyyət göstərən İctimai Şuranın üzvü olub. 2023-cü ildə yenidən həmin İctimai Şuraya üzv seçilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cümhuriyət" qəzetinin baş redaktoru Rafail Becanov kimdir? [*ölü keçid*]
2. ↑  ""Proqnoz" Müstəqil Sosioloji Tədqiqatlar Mərkəzinin keçirdiyi "Exit-poll"un nəticələri açıqlanıb". 2020-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-13.
3. ↑  "Azərbaycan Mətbuat Şurasının İdarə Heyəti 2018". 2020-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-01-13.
4. ↑  "Bu şəxslər Daxili İşlər Nazirliyi yanında İctimai Şuraya seçildilər - SİYAHI". ictimaishura.az (az.). İstifadə tarixi: 2023-08-03.[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Baş redaktorların neçə yaşı var?
Male bəyannaməsinin imzalandığı Male şəhəri
**Male bəyannaməsi** — 2007-ci ilin noyabrında keçirilən konfransda inkişaf etməkdə olan bir neçə kiçik ada dövlətinin nümayəndələri tərəfindən imzalanmış beynəlxalq müqavilədir. Bəyannamənin məqsədi iqlim dəyişikliyi və insan hüquqlarını birləşdirən aydın strategiyanı müəyyən etməkdir. Bəyannamə həm də iqlim dəyişikliyi ilə mübarizənin istiqamətini dəyişdirmək məqsədi daşıyır, yalnız iqlim dəyişikliyinin ətraf mühitə təsirinə diqqət yetirir və iqlim dəyişikliyinin insanlar üçün nəticələrini nəzərə alır. Bəyannamədə aydın şəkildə göstərilir ki, sağlam ətraf mühit hüququ bütün insan hüquqlarının əsasını təşkil edir.

Müqavilənin imzalandığı Maldiv adalarında iqlim dəyişikliyi artıq insan hüquqlarına və əhaliyə təsir göstərməyə başlayıb. Beləliklə Maldiv adaları və digər ada dövlətləri iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə insan hüquqlarından əsas kimi istifadə etməyə çağıran beynəlxalq koalisiya yaratmağa başlayıblar. Bu koalisiyaya dəstək məqsədilə Cenevrə, Nyu-York və Maledə görüşlər təşkil edilib.

BMT
---

Bəyannaməni imzalayan ölkələr BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasından iqlim dəyişikliyinin təsiri və onun insan hüquqlarına təsirinə diqqət yetirməyi xahiş ediblər. Buna cavab olaraq, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının İdarəsi iqlim dəyişikliyinin insan hüquqlarının həyata keçirilməsinə necə təsir etdiyini xüsusi olaraq müəyyən edən ilk araşdırmanı dərc edərək, ölkələrin insan hüquqlarını qlobal iqlim dəyişikliyindən qorumaq üçün birgə işləmək öhdəliyi olduğunu vurğulayır. Xüsusilə hesabatda həyat, sağlamlıq, layiqli həyat səviyyəsi və öz müqəddəratını təyinetmə hüquqları da daxil olmaqla təhlükə altında olan bir neçə fundamental hüquqlar vurğulanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  V.H.9 MALÉ DECLARATION ON THE HUMAN DIMENSION OF GLOBAL CLIMATE CHANGE (англ.) // International Law & World Order: Weston's & Carlson's Basic Documents. — 2015-04-24.
2. ↑  *Quirico, Ottavio.* "Input for the 2016 Report to the Human Rights Council of the Special Rapporteur on Human Rights and the Environment" (PDF). Climate Change and Human Rights Proceedings. 2016. 2021-04-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-04-26.
3. ↑  *Limon, Marc.* "The Small Island Perspective on Agenda-Setting in Climate Change and Human Rights". 16 February 2017. 21 April 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 April 2021.
4. ↑  "Climate Change and Human Rights Proceedings" (PDF). 2021-04-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-04-26.
5. ↑  *Knox, John.* "Climate Change and Human Rights: Three Benefits of a Human Rights Perspective on Climate Change". Global Policy. 15 November 2015. 21 April 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 April 2021.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Şimşək (dəqiqləşdirmə).

**İldırım**  — göy gurultusu və şimşəkdən ibarət, səma ilə yer arasındakı elektrik boşalmasıdır.

**Şimşək** — bir buludun bazası ilə yer arasında, iki bulud arasında və ya bir bulud içində elektrik boşalarkən yaranan qırıq xətt formasındakı müvəqqəti işıqdır.

Havada olan su buxarı kondensasiya etdikdə və yuxarı qalxan hava axını kondensasiya etmiş həmin damcıların içərisindən sürətlə keçdikdə onları parçalayır, müsbət və mənfi ionlara ayırır. Həmin ionlar buludun müxtəlif sahəsinə yığıldıqda qüvvətli elektrik sahələri əmələ gəlir. Bir buludun müsbət (və ya mənfi) qütbü ilə digər buludun mənfi (və ya müsbət) qütbü və ya yer arasında gərginlik müəyyən həddə çatanda havada deşilmə baş verir. Bu zaman buludda olan mənfi yüklər yerə, yerdə olan müsbət yüklər isə buluda tərəf axmağa başlayır. Sürətli axın zamanı güclü parıltı (şimşək) görünür və gurultu səsi eşidilir. Gurultu havanın sürətli genişlənməsi və partlayışı nəticəsində baş verir. Boşalmada cərəyanın şiddəti 500 min amper, gərginlik isə 109 volt ola bilir.İldırımın işığı parlaq və gözqamaşdıran olur, əyri xətlərlə bir neçə km gedir, çoxlu qollara bölünür ki, bu da **şimşək** adlanır.

Mənbə
-----

* Coğrafiya ensiklopediyası (I cild). Eminov Z.N./Səmədov Q.M.

| ⛭Günəş Hava yağmur |
| --- |
| İlin fəsilləri | Qış • Yaz • Yay • Payız |  |
| Atmosfer yağıntıları | Yağış • Çiskin • Dolu • Qar • Şeh • Qırov • Sırsıra |
| Proqnoz və hava gündəliyi | Buludlu • Rütubətlilik (mütləq və nisbi) • Təzyiq • Havanın temperaturu • Küləyin istiqaməti |
| Atmosfer hadisələri | Külək • İldırım • Burağan • Qasırğa • Boran |
| Qlobal istiləşmə | İstixana effekti • İstixana qazları |

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Kanada · Kruqosvet · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Pauly-Wissowa · Treccani |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 119444431 · GND: 4124914-8 · LCCN: sh85076931 · Microsoft: 505276464 · NDL: 00564812 · NKC: ph203148 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Təbiət ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Zəhərli fizostiqma** (*lat.* Physostigma venenosum) — fizostiqma cinsinə aid bitki növü.

***Physostigma venenosum* Bulf. - Zəhərli fizostiqma** (Fizostiqma, zəhərli iristiqma, mezopontik stiqma)

**Botaniki xarakteristikası**
-----------------------------

Tropik lian olub, şişman silindrik gövdəsinin uzunluğu 15 m-ə qədərdir. üçər mürəkkəb yarpaqlarının uzunluğu 7-15 sm, növbəli, yumurtavari, itiuclu və çılpaqdır. Çiçəkləri açıq-qırmızı, başı aşağı əyilmiş, boş, tük qələm və ya fırçalarının uzunluğu 15 sm, meyvəsi 10-18 sm uzunluğunda,tünd-qəhvəyi paxlameyvəolmaqla, 2-4 toxumludur.

**Tərkibi və təsiri**
---------------------

Toxumlarında indol qruplu alkaloidlər vardır. Başlıca olan alkaloid fizostiqminin (ezerin) miqdarı 1,5%-ə qədərdir.

Dərman maddələri - Fizostiqminin (ezerin) salisilat göz damcısı, inyeksiyası 0,1%-dir. Antixolinestraza dərmandır.

Farmakoterapevtik qrup **-** Antixolinestraza dərmandır.

Fizostiqminin (ezerin) ilk vəziyyətə qayıtma qabiliyyətinə malikdir. Mioz (daraltma) qabiliyyətinə malik olmaqla gözdaxili təzyiqi aşağı salır. Atropinin antoqonistidir. Fizostiqminin (ezerin) salisilatı başlıca olaraq oftolmologiyada geniş şəkildə işlədilir. Bundan başqa başırsaq iflicində, sidik yollarının sinir-əzələ xəstəliklərində işlədilir. "Kalabar paxlası" adlanan bu bitki olduqca zəhərlidir. Keçmişdə afrika əsirləri bu bitkini "məhkum olunmuşların paxlası" və ya "ezera" adlandırırdılar. Ölüm hökmü verilənlərə bu bitkini dəmləyərək içirirdilər. Avropaya bu bitkinin toxumu 1850-ci ildə aparılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
2. ↑  Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
3. 1 2 3  **S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333**

Xarici keçidlər
---------------

* "The killer bean of Calabar", Laura Spinney, Histories, *New Scientist*, 28 June 2003. Arxivləşdirilib 7 noyabr 2008 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

Zəhərli bitkilər
**Kür şəmayısı** (*lat.* *Alburnus chalcoides*) — Çəkikimilər dəstəsinin nümayəndəsidir.

Yayılması
---------

Xəzər dənizinin əsasən cənub-qərb hissəsində, Kür çayının aşağı və orta axarlarında, Qanıxçay, Araz çaylarında rast gəlinir. Bundan əlavə Varvara, Yenikənd, Şəmkir və Mingəçevir su anbarlarında şəmayının şirinsu populyasiyaları mövcuddur.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

Bədəni uzunsovdur, yanlardan azacıq basıqdır. Bel üzgəcində əksərən 8-10, anal üzgəcində 14-17 şüa var. Yan xətt orqanı pulcuqlarının sayı 56-70-dür, udlaq dişləri 2.5-5.2-dir. Başı kiçikdir, ağzı yuxarı açılır. Uzunluğu adətən 18-34 sm, kütləsi 127-610 q olur. Pulcuqları gümüşü rəngdədir. Bel tərəfi tünd yaşıl, qarın tərəfi və üzgəcləri isə açıq rəngdə olur. Üzgəcləri rəngsiz, kənarları bozdur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Keçici balıqdır. Dəniz sahillərində yaşayır, kürü tökmək üçün çaylara, əsasən Kür çayına girir. Çaya miqrasiyası noyabr ayında başlayır, mart ayında qurtarır. Plankton orqanizmlər, başlıca olaraq ibtidai xərçəngkimilərlə, az miqdarda isə - quru və hava cücüləri ilə, çox nadir hallarda detritlə qidalanır. Mingəçevir su anbarı yarandıqdan sonra tipik keçici balıq olan Kür şəmayısının da su anbarında oturaq və kürüləmək üçün Kür çayı ilə yuxarı, əvvəlki kürüləmə yerinə gedən keçici populyasiyaları əmələ gəlib.

Çoxalması
---------

3-4 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Kür şəmayısı çaya yenicə girdikdə onun cinsi məhsulları hələ yetişməmiş olur və çayda bir neçə ay qaldıqdan sonra yetişməyə başlayır. Kürüsünü iyun-iyul aylarında hissə-hissə tökür. Kürülərin miqdarı 10 mindən 60 minə qədərdir. Kürü mayalandıqdan sonra substrata yapışır. Kürüdən sürfələrin çıxması 3-4 gün davam edir. Körpələr qısa müddətdən sonra dənizə qayıdır.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Qiymətli vətəgə balıqlarından hesab olunur. Əvvəllər Kür çayında ildə 2-3 min sentnerə qədər şəmayı tutulurdu, lakin çayın üzərində bəndlər tikildikdən sonra çoxalma yerlərinə gedən yollar kəsildiyindən onun ehtiyatı xeyli azalmışdır. Hazırda Mingəçevir su anbarından ildə 150-200 s. şəmayı balığı ovlanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  H.S.Abbasov,R.V.Hacıyev.Bakı 2007,səh231

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 80.
2. Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966,s.143.
**Şotlandiya Milli Muzeyi** (*ing.* National Museum of Scotland) — Şotlandiyada yerləşən milli muzey. Muzey Edinburq şəhərinin Çambers küçəsində yerləşir.

Tarixi
------

Muzeyin yerləşdiyi Çambers küçəsində iki fərqli muzey – 1861-ci ildə viktoryan stilində tikilən Kral Muzeyi və nisbətən müasir, amma eyni üslubda inşa edilən Şotlandiya Milli Muzeyi yerləşib. 1998-ci ildə bu muzeylər birləşmişlər.

Muzeyə giriş pulsuzdur. 2011-ci ildə 46 milyon funt-sterlinq xərcləndikdən sonra muzey restovrasiya olunaraq yenidən fəaliyyətə başlamışdır. Fəaliyyətə başlayarkən ekspozisiyalara 16 yeni qalereya əlavə olunmuşdur.

Şotlandiya dövləti muzeyin maliyyələşməsi üçün hər il 46,4 milyon funt sterlinq ayırır. Hər il muzeydə incəsənət festivalı keçirilir.

Muzey 1500-ci ildən bəri ölkənin tarixini, incəsənətini əks etdirən eksponatlarla zəngindir. Antikvarlar arasında qədim Şotlandiya ilə bağlı ən nadir eksponatlara rast gəlmək olur.

Kolleksiya
----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  .
3. 1 2 3 4  *Təranə Məhərrəmova.* "Şotlandiya Milli Muzeyindən reportaj". "Kaspi" qəzeti (az.). kaspi.az. 18.05.2013. 2015-03-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-17.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Şotlandiya Milli Muzeyi ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Rəsmi saytı
* hughpearman.com Arxivləşdirilib 2011-07-20 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Şotlandiya Milli Qalereyası
**Əhməd Tanər Qışlalı** (*türk.* Ahmet Taner Kışlalı; 10 iyul 1939, Zilə[d], Toqat ili – 21 oktyabr 1999, Ankara) — Türkiyə politoloqu, siyasətçisi (sabiq nazir), yazıçısı və təhsil qurumu üzvü.

Həyatı
------

Atası Ziraat Bankı xəzinədarı Hüsnü bəy, anası isə Kilis Kemaliye ibtidai məktəb müəllimi olan Lütfiye xanımdır. Əhməd Tanər Kilis Kemaliye ibtidai məktəbindən sonra Kilis orta məktəbini və Kabataş oğlan Liseyini bitirib. Liseyi bitirdikdən sonra Ankara Universitetinin Siyasi Elmlər fakultəsinə daxil olmuş, oxuduğu müddətdə həm də "Yeni gün"-də idman jurnalistliyi etmişdir. 1962-1963-cü illərdə "Yeni gün" qəzetində yazı işləri şöbəsinin müdiri olmuşdur. Paris Universitetində konstitusiya və siyasət elmi çərçivəsində "Müasir Türkiyədə siyasi güclər" adlı elmi işini müdafiə edərək doktorluq dərəcəsi alıb. Fransada tanış olduğu Bordolu Nikole( Nilgün Kışlalı) ilə 1968-ci ildə evlənən Kışlalının bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. 

Əsgərlikdən qayıtdıqda universitetə qəbul edilməmiş, Siyasi Elmlər fakultəsinə keçmişdir. 1972-ci ildə dosent adını almışdır. 1971-1977-ci illərdə "Yankı" dərgisində yazdığı yazıları ilə CHP başqanı Büllent Ecevitin diqqətini çəkmiş və 1977-ci ildə CHP siyahısında İzmir millət vəkili seçilmişdir. 1978-ci ildə Bülent Ecevit hökumətində mədəniyyət naziri olmuşdur. 12 sentyabr 1980-ci il hücumundan sonra Ankara Universitetində Telekommunikasiya fakultəsində siyasət dərsləri keçməyə başlayan Kışlalı 1988-ci ildə professor dərəcəsinə yüksəlmişdir. 1991-ci ildə "Cumhuriyyet" qəzetində "Həftəyə baxış" başlığı ilə köşə yazıları yazmağa başlamışdır. 1995-ci ildə yol qəzası nəticəsində həyat yoldaşını itirmiş və 1997-ci ildə ikinci dəfə ailə qurmuşdur. Nilufer Kışlalı ilə evliliyindən üçüncü qızı Nilhan Nur dünyaya gəlmişdir. Əhməd Tanər 1999-cu ildə 21 oktyabrda Ankarada evinin qarşısında edilmiş bombalı hücum nəticəsində dünyasını dəyişmişdir.
Ölümündən sonra 1999-cu ildə "Sertel Demokrasi" mükafatına layiq görülüb.
**Devid Foster Volles** (ing. *David Foster Wallace*; 21 fevral, 1962–12 sentyabr, 2008) — amerikalı yazıçı

Həyatı
------

Devid Foster Volles 1962-ci ilin 21 fevralında Nyu-Yorkda anadan olub. İllinoys Universitetində fəlsəfə professoru olan atasının və İngilis dili professoru olan anasının təsiri ilə uşaq yaşlarından etibarən fəlsəfəyə və ingilis dilinə marağı böyük olub. 1987-ci ildə Arizona universitetində ingilis dili üzrə təhsil almağa başlayan yazıçı həmin il ilk romanı olan *"Sistemin süpürgəsi"* *(The Broom of the System)* adlı əsərini bitirmişdi. Daha sonradan Harvard Universitetində fəlsəfə üzrə də təhsil alan Devid depresiyya, narkotik, tennis, sinema kimi bir-birindən fərqli mövzularda qısa hekayələr və məqalələr yazaraq adını eşitdirməyə bacarmışdı. 1996-cı ildə yazdığı *"Sonsuz Zarafat" (Infinite Jest)* adlı əsəri ilə olduqca uğur qazanmış, əsər "Time" jurnalı tərəfindən 1923-cü ildən bəri yazılmış ən yaxşı 100 ingilis romanı siyahısına əlavə edilmişdi. 2011-ci ildə yazıçının ölümündən sonra yayımlanmış *"The Pale King"* əsəri isə Pulitser mükafatına namizəd olmuşdu.

Ölümü
-----

Devid Foster Volles həyatının böyük hissəsində ağır depressiyadan əziyyət çəkmişdi. Meditasiya üsulu və antidepresanlarla müalicə almağa çalışsa da, depressiyasından xilas ola bilməmiş, 2008-ci ildə iki səhifəlik intihar məktubu yazdıqdan sonra yaşadığı evdə özünü asaraq intihar etmişdi.

1. ↑  *Library of Congress* Library of Congress Name Authority File (ing.).
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  *Brant S.* David Foster Wallace // Encyclopædia Britannica (ing.).
4. ↑  .
5. ↑  .
6. ↑  .
7. ↑  Fransa milli kitabxanası. 1537.
8. ↑ . Arizona Universiteti.
9. ↑  .
10. ↑ . Harvard Universiteti.
**Baş Kov** — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı.

Toponimkası
-----------

Dağın adı mənbədə Baş Koy kimidir. İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Baş Kov yaylaq (yenə orada) və Azərbaycanda Qovdağ (İsmayıllı rayonu) adı ilə eynidir. Peçeneqlərin qədim rus salnamələrində Kou (Kov) tayfasının adını əks etdirir.

Orta əsrlərdə peçeneqlərin və ya qıpçaqların Kov (Qov) tayfasının adındandır. Rus salnaməsində 1097-ci ilə aid məlumatda peçeneqlərlə yanaşı Berendə, 1146-cı ilə məlumatda Qarabörk, yaxud Qarapapax (rusca yazılışda mənbədə Çernıy klobuk) və 1151-ci ilə aid məlumatda Kou (Kov) tayfalarının adları çəkilmişdir. 1170–1172-ci ilə aid məlumatdan aydın olur ki, kovlar bərəndələrin bir hissəsi idi. N.A.Baskakova görə rus salnaməsində adı çəkilən Tork (Türk), Berende və Kov tayfaları Uz tayfa birləşməsinə mənsub idi. Mənşəcə peçeneqlərə ya da uzlara mənsub olmuş Qov, Bərəndə (Vərəndə) və Qarabörk (Qarapapax) tayfaları Cənubi Qafqazda bir sıra coğrafi adlarda saxlanılmalıdır. Rus mənbələrində Kou kimi yazılmış Qov tayfasının adı Azərbaycanda Qovlar (Sabirabad rayonu) və Qovlar-Sarılı (Xanlar rayonu), Qovdərə (Lerik rayonu) və Qovdağ (İsmayıllı rayonu) adlarında saxlanılmışdır. XIX əsrin ortalarında 96 ailədən ibarət Qov tayfası Azərbaycanda Cavad qəzasında yaşayırdı. Sözsüz ki, Sabirabad rayonundakı Qovlar kəndi (bu rayonun ərazisi Cavad qəzasına daxil idi) məhz bu tayfaya mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Xanlar rayonundakı Qovlar-Sarılı kənd adı da məhz Borçalı bölgəsində məskunlaşmış qıpçaqlarla əlaqədardır. Qovlar Sarılı kənd adı "Qovlar kəndi yaxınlığında Sarılı (kəndi)" mənasındadır.
Qov tayfasının adı danışıqda təhrif olunmuş formada Qoy və Koy kimi toponimlərdə də saxlanılmışdır. İrəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində Qoylu (əsli Qovlu), Şamaxı rayonuda Göylər (Qovlardan təhrif) kənd adları qədim Qov tayfasının adını əks etdirir. Cavad qəzasında XIX əsrdə yaşamış Qovlar elinin bir hissəsi Şamaxı rayonunda yaylaq yerində Göylər (dağ) kəndini yaratmışdır.
Cənubi Qafqazda peçeneq ya da qıpçaq mənşəli Qov tayfası həm Qov, həm də Kov formasında bir sıra toponimlərdə saxlanılmışdır.

Həmçinin bax
------------

Tiflis quberniyası

İstinad
-------


1. ↑  Gürcüstanda Türkmənşəli Toponimlərin İzahlə Lüğəti. B.Ə.Budaqov, Q.Ə.Qeybullayev. Bakı."Nurlan",2008.
**Vasif Süleyman** (*Süleymanov Vasif İsgəndər oğlu*) — azərbaycanlı şair, publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1997), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı (1996).

Həyatı
------

Vasif Süleyman 1965-ci il yanvarın 3-də Şəmkir rayonunun Dəllər qəsəbəsində anadan olub. Dəllər qəsəbə orta məktəbini bitirdikdən sonra Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil alıb (1991-1996).

"Azərbaycan dəmiryolçusu" qəzetinin redaktoru, "Ədəbiyyat qəzeti"nin redaksiya heyətinin üzvüdür.

Yaradıcılığı
------------

Ədəbi fəaliyyətə 1980-ci illərdən başlayıb. İlk şeirləri "Pioner" və "Ulduz" jurnallarında dərc edilib.

### Kitabları

1. "Sevgi atılandan sonra başlayır", 1993
2. "Eşq ol, dərgahına səcdəyə gəlim", 2003
3. "Bu, ömürdür mən dediyim, nağıl yox", 2013

Təltif və mükafatları
---------------------

Publisistika sahəsində uğurlu fəaliyyətinə görə "Qızıl qələm", eləcə də "Şahmar Əkbərzadə" mükafatları alıb.

6 dekabr 1999-cu ildə Heydər Əliyevin sərəncamı ilə Prezident təqaüdünə layiq görülüb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Şeirlər - Vasif SÜLEYMAN
2. ↑  "Məni axtaranda tapmağa nə var... - Vasif SÜLEYMAN". 2019-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-17.

Vikianbarda Vasif Süleyman ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Əhməd Bərdici** — fiqh, hədis alimi.

Həyatı
------

Azərbaycanda Əhməd Bərdicinin irsini ilk dəfə tədqiq edən AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov yazır ki, alim vaxtilə Kür çayı sahilində Bərdənin 14 fərsəxliyində yerləşən Bərdic şəhərində anadan olmuşdur. Əbubəkr Əhməd Harun oğlu Bərdəi Bərdici doğma yurdunda dövrünün zəruri biliklərinə yiyələndikdən sonra müxtəlif yerlərə -İran, İraq, Suriya, Misir, Əlcəzair, Hicaz və başqa ölkələrə səyahətlər etmiş, təhsilini artırmışdır. Mənbələrin verdiyi məlumata görə o, sakin olduğu yerlərdə həm öyrənir, həm də öyrədirmiş. Əhməd əl-Bərdici nüfuzlu müəllim sayılanda hələ iyirmi beş yaşı tamam deyilmiş. Bir tarixçi yazır: Əbu Əmr əl-Müstəmlinin xəttində oxudum ki, o, Əhməd ibn Harun əl-Bərdicini 255 (869)-ci ildə Zəhli məscidində dinləmişdir.

Elmi yaradıcılığı
-----------------

Əhməd əl-Bərdicinin yaradıcılığı dini ideologiyaya həsr olunmuşdur. Əbülhəsən əd-Darəqütni (918–995) onu "hədis dayaqlarından biri" sayıb, *"inanılmış"*, *"nüfuz sahibi"* adlandırmışdır. ə-Xətib əl-Bağdadi (1002–1071) və Əbu Səd əs-Səmani (1113–1167) onun haqqında *"fəzilətli"*, *"zəkalı"* və *"hafiz"* (Quranı əzbər bilən) sözlərini işlətmişlər. İbn əl-İmad əl-Hənbəli (öl. 1078) yazır ki, Əhməd əl-Bərdici *"axırıncı nüfuz sahiblərindən və dünya alimlərinin məşhurlarından idi"*. Başqa mənbələrdə isə o, *"təkzibedilməz nüfuz sahibi"*, *"müsəlman hüququnu dərindən bilən"* alim kimi təqdim olunur.

Tarixi mənbələrdə Əhməd əl-Bərdicinin əsərlərindən üçü haqqında xüsusi məlumat verilir: "Mən rəvaan in-Nəbi (s) fi-1-kəbair" (*"Böyük günah barədə Peyğəmbər əleyhissəlamın sözlərini nəql edənlər"*), "Mərifət əl-müttəsil min əl-hədis və-l-mursəl və-l-məqtu va bəyan at-turuq as-sahiha" (*"Hədis, mürsəl və məqtudan ayrılmamışın idrakı və düzgün yolların bəyanı"*) və "Təbəqat əl-əsma əl-müfrədə min əs-sahabə va-t-tabiin və əshab əl-hədis" (*"Əshablar, ardıcıllar və hədis müəlliflərindən nadir adların təbəqələri"*).

Bunlardan "Əshabələr, ardıcıllar və hədis müəlliflərindən nadir adların təbəqələri" traktatı daha məşhurdur. Burada 426 Peyğəmbər əshabının, ardıcılının, davamçının və hədis aliminin adı, onların mənsub olduqları yerlər göstərilir. Əhməd əl-Bərdici traktatın əvvəlində onun yeniliyinə işarə edərək yazır: *"Mənim [araşdırdığım] nadir adlardır. Onlar Peyğəmbər əleyhissəlamın əshablarıdır. Alimlərdən heç birinin həmin adlardan hansınısa çəkmiş olduğunu bilmirik".*

Əsər əsrlər boyu islam ideoloqlarının marağını doğurmuşdur. İbn Bükeyr əl-Bağdadi (938–998) ona şərh və kiçik əlavələr verməklə özünün "Nəqd təbəqat əl-əsma əl-müfrədə" (*"Nadir adların təbəqələrinin tənqidi"*) traktatını qələmə almış, bir sıra hüquqşünas, ilahiyyatçı alimlər ilk mənbə kimi ondan geniş bəhrələnmişlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Zakir Məmmədov. Azərbaycanda XI–XIII əsrlərdə fəlsəfi fikir. Bakı, 1978. səh.18
2. ↑  Zakir Məmmədov. Orta əsr Azərbaycan filosofları və mütəfəkkirləri. Bakı, 1986. səh. 6
3. ↑  Zakir Məmmədov. Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi. Bakı, 1994. səh. 27–28
4. 1 2 3  Zakir Məmmədov. Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi. Bakı, 1994. səh. 28

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycanda təsəvvüf
* Azərbaycanda İslamın yayılması
**Beşbarmaqlı cırtdan ərəbdovşanı** *(Cardiocranius paradoxus Satunin)* — nadir növdür.

Xırda ölçülü ərəbdovşanı. Bədəninin uzunluğu 5,8–7,5 sm. Quyruğun uzunluğu 7,3–7,7 sm. Özünəməxsus quyruğu var: əsasında incə, ən yoğun yeri ortasında(8–12 mm diametrdə) və tədricən, kiçik fırçası olan ucuna yaxın, incələşir. Quyruğun yoğunlaşması piy qatları hesabına baş verir. Başı qeyri-mütənasib böyükdür. Gözləri iridir. Vibrissaları çox inkişaf edib. Ön və geri əzaları beşbarmaqlıdı. Daban altında sərt tükləri var. Tük örtüyü nisbətən hündür, sıx və yumşaqdır. Beli qum rəngindədir, qarnı isə ağ. Quyruğu üst tərəfdə açıq-palıdı, altda ağdır.

Çinin şimal-qərbində, Şimali Qobidə, Cunqar Qobisində, Rusiya Federasiyasında Tuvada, Qazaxıstan yaylasında Balxaşdan 60 km. şimalda, iki sahəsi Bektausun şimal dağətəklərində, və ola bilər Krakenelidə yaşayır. Əsasən xırda-şeben səhralarda yaşayır. Adda-budda bitən yovşanlı ot örtüyü olan bərk qruntda olmağa üstünlük verirlər. Axşam, gecə və səhər tezdən fəaldırlar. Özlərinin ya da başqa gəmiricilərin qazdıqları(dərinlikləri 45 sm, uzunluğu 1 metr olan) yuvalara sığınırlar. Yuvanın girişini qruntdan olan tıxacla bağlayırlar. Sentyabrdan aprelin ortasına qədər qış yuxusuna gedirlər.

Əsasən taxılın dənləri ilə qidalanırlar.

Çoxalmaları öyrənilməyib. Ola bilər dişilər ildə bir dəfə yayın əvvəlində balalayırlar. Laktasiya iyulun əvvəlində qeyd olunub (Tuva). Gənc ərəbdovşanları gələn yaza cinsi yetkinliə çatırlar.

Düşmənləri: bütün gecə yırtıcılarıdır.

Çox nadirdir. Qazaxıstan dağlıqında 27 km. marşrutda biri rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2002.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Mənbə
-----

* В.Е. Соколов. Редкие и исчезающие животные. Млекопитающие. Москва "Высшая школа" 1986 səh. 215–216

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1482249
* Wikispecies: Cardiocranius paradoxus
* ADW: Cardiocranius
* EoL: 327886
* EUNIS: 17324
* GBIF: 2439465
* iNaturalist: 43886
* IRMNG: 10684673
* ITIS: 609748
* IUCN: 3858
* MSW: 12900032
* NCBI: 1041411
* uBio: 110124

 |
**Nazim Məcidov** (tam adı:*Məcidov Nazim Böyük-Ağa oğlu*; 1955, Bakı – 20 oktyabr 2023, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının Fəxri Bədən tərbiyəsi və idman Xadimi, professor

Həyatı
------

Məcidov Nazim Böyük-Ağa oğlu 1955-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

1977-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunu, 1987-ci ildə isə Moskvada Lenin ordenli Mərkəzi Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun aspiranturasını müvəffəqiyyətlə bitirmişdir.

1989-cu ildə Moskva şəhərində Bədən tərbiyəsi və idman sahəsində kadr hazırlığı elmi-tədqiqat istiqamətində namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək pedaqoji elmlər namizədi (pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru) elmi dərəcəsi almışdır.

1993-cü ildə SSRİ Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə ona dosent elmi adı, 2009-cu ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə ona professor elmi adı verilmişdir.
Uşaq yaşlarından cüdo güləşi ilə məşğul olmuş, sambo və cüdo üzrə dəfələrlə şəhər, respublika və ümumittifaq yarışların qalib və mükafatçısı olmuşdur.

1980-ci ildən SSRİ İdman Ustasıdır. Məşqçilik fəaliyyətindəki uğurları dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, 2001-ci ildə ona "Fəxri Bədən Tərbiyəsi və İdman işçisi", 2008-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Məşqçisi fəxri adı, 2010-cu ildə isə Bədən tərbiyəsi və idman sahəsində kadr hazırlığındakı xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Müəllimi, 2021-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Fəxri Bədən tərbiyəsi və idman Xadimi fəxri adları verilmişdir.

1979–1994-cü illərdə Akademiyanın "Güləşmənin nəzəriyyəsi və metodikası" kafedrasında müəllim, baş müəlim, dosent vəzifəsində,

1994–2006-cı illərdə "İdmanın təkmübarizlik növləri" fakültəsinin dekanı,

2006–2016-cı illərdə Elmi işlər üzrə prorektor,

2016-cı ildən bugünədək "Bədən tərbiyəsi və idmanın nəzəriyyəsi və metodikası" kafedrasının müdiri vəzifəsində uğurla çalışmışdır.

Son illərdə Akademiyada aparılan yenidənqurma işlərində fəal iştirak etmiş, "Onlayn Universitet" layihəsi çərçivəsində Akademiyada bütün kurslar üzrə imtahan-test suallarının hazırlanması komissiyasına və Azərbaycan Cüdo Federasiyasında məşqçilərin təkmilləşdirilməsi kurslarına uğurla rəhbərlik etmişdir.

100-dən çox elmi, elmi-metodiki əsərin, o cümlədən 1 monoqrafiya, 2 dərslik, 6 metodiki vəsait, 20 tədris proqramının və çoxlu sayda elmi məqalələrin müəllifi olmuşdur.

Bununla yanaşı onun bədən tərbiyəsi və idman sahəsində gənc elmi kadrların yetişdirilməsində də əməyi böyük olmuşdur. Onun elmi rəhbərliyi altında 47 tələbə magistrlik dissertasiyası müdafiə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  "Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının kafedra müdiri vəfat edib". 2023-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-20.
3. ↑  "Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının əməkdaşlarına fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2022-09-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-20.
**Cənubi Sakit okean mandatı** (*yap.* 南洋庁) — Millətlər Liqasının qərarı ilə Almaniya imperasının Birinci Dünya müharibəsində məğlubiyyətindən sonra Sakit okeanda yerləşən müstəmləkələr Yaponiya imperiyasının mandatlığına verilmişdir. Mandatlıq 1919-cu ildən 1947-ci ilə qədər davam etmişdir.

Tarixi
------

İngilis-yapon birliyinin şərtlərinə müvafiq olaraq 23 avqust 1914-ci ildə Yaponiya imperiyası Almaniyaya müharibə elan edir. İngilislərlə birlikdə Sindao hücumu həyata keçilir. Yaponiya İmperiya donanmasının hədəfi Almaniya Şərqi-Asiya kreyser eskadrosunu darmadağın edmək və Sakit, Hind okeanlarında dəniz yollarının təhlükəsizliyi təmin etmək vəzifəsini üzərinə götürürlər. Bu vəzifələrin yerinə yetirilməsi zamanı 1914-cü ilin oktyabr ayında Yaponiya donanması Almaniyanın okeaniyadakı mülkləri olan Marian adaları, Karolin adaları, Marşall adaları və Palau arxipelaqına hücum təşkil edilir.

Müharibənin bitməsi ilə Paris Sülh Konfransında rəsmən ərazilərin Yaponiyanın işğalı tanınır. Mandatın kateqoriyası "C" olaraq tətbiq edilir. Yaponlar bir müddət sonra adaların iqtisadi inkişafına xüsusi diqqət yetirir. Adalara koreyalılar, yaponlar və okinavalılar köçürülür. Bir müddət sonra gəlmələrin sayı yerliləri keçir.

1930-х illərdə mandat ərazilərdə hərbi infrastruktura qurur. Bu addımlar gizlin aparılır. Bu Vaşınton dəniz anlaşmasına zidd olması demək idi. Adalar çoxlu sayda dəniz qüvvələri yerləşdirilməsi öz növbəsində müharibəyə hazırlaşmasının əlaməti idi.

1943–1945 illərdə baş tutmuş Hilbert-Marşall və Marian əməliyyatları zamanı Yaponiya ərazi üzərində nəzarəti itirmişdir.

Millətlər Liqasının verdiyi mandat BMTının qərarı ilə 1947 iln iyul tarixində Sakit Okean asılı adalar ərazisi olaraq ABŞ nəzarətinə verilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cənubi Sakit okean mandatı". 2005-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-29.
2. ↑  Ponsonby-Fane, p. 348.
3. ↑  Richard Ponsonby-Fane. (1962). *Sovereign and Subject,* pp. 346–353.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: "Xidmətlərə görə" ordeni.

**Xidmətlərə görə ordeni** (*fr.* Ordre national du Mérite) — Fransanın milli ordeni. Fransa prezidenti general Şarl de Qollun 3 dekabr 1963-cü il tarixli dekreti ilə təsis edilib.

Orden ilə mühüm mülki və hərbi xidmətlərinə görə fərqlənmiş Fransa vətəndaşları və əcnəbilər təltif oluna bilər. Təltif edilmə barədə qərarı, hökumətin təqdimatı əsasında ordenin Qrossmeysteri olan Fransanın baş naziri qəbul edir. Fransanın baş naziri, postunda 6 ay fəaliyyət göstərdikdən sonra Böyük xaç kavalyeri olur.

Fəxri Legion ordeninin böyük kansleri eyni zamanda xidmətlərə görə ordeninin də kansleri hesab olunur.

Xidmətlərə görə ordeni əhəmiyyətinə görə Fəxri Legion ordeni, Azadlıq ordeni və Hərbi medaldan sonra Fransanın dördüncü mükafatı sayılır.

1972-ci il iyulun 27-də xidmətlərə görə ordeni üzvlərinə qarşılıqlı yardım cəmiyyəti yaradılmışdır. Cəmiyyətin adı 26 oktyabr 1974-cü ildə xidmətlərə görə ordeni üzvlərinin Assosiasiyasına dəyişdirilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Décret n°63-1196 du 3 décembre 1963 portant création d'un ordre national du Mérite". Legifrance.gouv.fr. 2017-11-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-27.

Xarici keçidlər
---------------

* France Phaléristique  (fr.)
**Tanqo** - XIX əsrin sonlarında meydana gəlmiş musiqi janrı və onunla assosiasiya olunan rəqs.

Tanqo Montevideo və Buenos-Ayresin yoxsul məhəllələrində yaranmış, lakin sonradan bütün dünyaya yayılaraq dünya rəqs incilərinin sırasına qoşulmuşdur. Xorxe Luis Borxes tanqonu Uruqvay rəqsi milonqanın oğlu və habaneranın nəvəsi adlandırmışdı, lakin tanqo öz mənşəyini milonqa və habanera ilə yanaşı, həm də polka rəqsindən götürür. Başlanğıcda *kreol tanqosu* adlanan bu rəqs və musiqinin hal-hazırda Argentina tanqosu, Uruqvay tanqosu, fin tanqosu və bal tanqosu kimi geniş yayılmış növləri var.

Tanqo adının Afrika tamtamlarının çıxardığı *tan-qo* səslərindən, ya da Latınca toxunmaq mənasını verən *tangere* sözündən götürüldüyü ehtimal edilir. Bu illərdə yaşanan müharibələr, aclıq və susuzluq əhalini depressiyaya salırdı. Bu zaman əhalinin depressiyadan çıxmasının tək səbəbi tanqo olurdu. İnsanlar tanqo ilə hirslərini, yalnızlıqlarını, sevgilərini və qısacası həyatlarını anladırdılar.

Məşhur argentinalı müğənni və kinoaktyor Karlos Qardelin doğum tarixi olan 11 dekabr Argentinanın paytaxtı Buenos-Ayresdə hər il "Tanqo günü" kimi qeyd edilir.

Əsas hərəkətlər
---------------

**Kişi**

* sol ayaq irəli, sağ ayaq irəli
* sol ayağın arxaya, sağ ayağın ısə ınə yüklənməsi
* sol geriyə, sağ geriyə
* sol yana, sağ ayaq addımı bağlamaq üçün solla cütləşir

**Qadın**

* sağ ayaq arxaya, sol ayaq arxaya
* sağ ayağın önə yüklənməsi, sol ayağın ısə arxaya
* sağ ayaq irəli, sol ayaq irəli
* sağ yana, sol ayaq addımı bağlamaq üçün sağla cütləşir

**Ritm:** **1 2 345 678**

Şəkillər
--------

* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Tanqo rəqsi Arxivləşdirilib 2011-04-06 at the Wayback Machine *Big.az* tarixi:2009.10.05
2. ↑
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-01-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-01-27.
4. ↑  Tanqo, Seit.13, Das Begleitheft für Einsteiger, Broschüre, Rupprecht Die Tanzschule

Həmçinin bax
------------

| ⛭Klassik turnir rəqsləri |
| --- |
| Ball rəqsləri |
| Standart rəqslər | 
Asta vals • Tanqo • Vyana valsı • Sloufoks • Fokstrot • Kvikstep 
 |  |
| Latınamerika rəqsləri | 
Samba • Ça-ça-ça • Rumba • Pasodobl • Cayv
 |
**Nazim Adil oğlu Pənahov** (6 dekabr 1971) — professor, tibb elmləri doktoru, əməkdar həkim.

Həyatı
------

Nazim Pənahov 6 dekabr 1971-ci ildə anadan olub. 1978–1988-ci illərdə Bakı şəhəri 31 saylı orta məktəbdə oxuyub və 1988-ci ildə oranı "Qızıl Medal" ilə bitirib.

Həmin ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Stomatologiya fakültəsinə daxil olub, oxuduğu müddətdə N. Nərimanov adına təqaüd alıb, 1993-cü ildə Azərbaycan Tibb Universitetini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

1993–1995-ci illərdə Azərbaycan Tibb Universitetinin ortepedik stomatologiya kafedrasında klinik ordinator, 1996–1999-cu illərdə həmin kafedrada aspirant, 2000–2008-ci illərdə assistent olub, 2008–2016-cı illər ərzində dosent vəzifəsində çalışıb. 2017-ci ildən isə ortopedik stomatologiya kafedrasının professoru vəzifəsində çalışır, eyni zamanda həmin ildən Ortopedik stomatologiya kafedrasının müdiridir.

2003-cü ildə tibb üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə etmiş, 2009-cu ildə dosent elmi adına layiq görülüb.

2014-cü ildə tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə etmiş, 2019-cu ildə professor elmi adına layiq görülüb.

N. Pənahov 100-dən çox elmi əsərin, o cümlədən dərslik, dərs vəsaiti, tədris-metodik tövsiyələrin, səmərələşdirici təkliflərin müəllifidir.

2016-cı il 7 noyabr tarixindən etribarən ATU-nun elmi katibidir.

2019-cu il 11 mart tarixindən etibarən Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin baş stomatoloqudur.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 09 aprel tarixli sərəncamı ilə, Azərbaycan Respublikasının əməkdar həkimi fəxri adına layiq görülüb.

### Məqalələri

* Parodont xəstəliklərinin ortopedik müalicəsi". Dərs vəsaiti. Z. İ. Qarayev, Bakı. "Nurlan" nəşriyyatı, 2001
* "Ortopedik stomatologiya". Dərslik. Z. İ. Qarayev, Bakı. "Oskar" nəşriyyatı. 2008.
* "Diş — çənə anomaliya və deformasiyalarının müalicə xüsusiyyətləri". Tədris-metodik vəsait. Bakı. "Təbib" nəşriyyatı. 2009.
* Кариес зубов у подростков с зубочелюстными аномалиями в Азербайджанской Республике. Российский стоматологический журнал. Москва, 2014, № 1, с. 52–53.

İstinadlar
----------

1. ↑  *olunmalıdır, «Tibb qəzeti» Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin orqanı.* "Azərbaycan Tibb Universitetinin əməkdaşlarına fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". Tibbqazeti.az (rus). 2022-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-26.
2. ↑  Azərbaycan Tibb Universiteti [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* Ortopedik stomatologiya kafedrası
Tutaq ki, iki {\displaystyle \left\langle G,\centerdot \right\rangle } və ,{\displaystyle \left\langle G,\circ \right\rangle } qrupları və {\displaystyle G} çoxluğunun {\displaystyle G}-ə {\displaystyle f:G\rightarrow G'} inikası verilmişdir.

**Tərif 1.** Əgər {\displaystyle f} inikası

{\displaystyle (\forall x,y\in G)(f(xy)=f(x)\circ f(y)),}
şərtini ödəyərsə onda belə inikas *homomorfizm* adlanır.

**Tərif 2.** {\displaystyle f} homomorfizmi biyektiv inikas olarsa, onda o, *izomorfizm* adlanır. Əgər {\displaystyle f:G\rightarrow G'} inikası izomorfizm olarsa, onda {\displaystyle \left\langle G,\centerdot \right\rangle } və ,{\displaystyle \left\langle G,\circ \right\rangle } qrupları izomorf qruplar adlanır və bu belə işarə olunur {\displaystyle \left\langle G,\centerdot \right\rangle \cong \left\langle G,\circ \right\rangle } (çox vaxt sadəcə {\displaystyle G\cong G'} kimi də yazılır).

**Teorem 1.** Əgər {\displaystyle f:G\rightarrow G'} homomorfizmi verilərsə, onda aşağıdakı münasibətlər doğrudur:

{\displaystyle (\forall x\in G)(f(x^{-1})=(f(x)^{-1}),f(e)=e'.}
**İsbatı.** Hər şeydən əvvəl qeyd edək ki,

{\displaystyle f(e)\circ e'=f(e)=f(ee)=f(e)\circ f(e).}
Onda, buradan ixtisar qanununa əsasən yaza bilərik {\displaystyle f(e)=e'}. Daha sonra

{\displaystyle f(xx^{-1})=f(x)\circ f(x^{-1})=f(e)=e'.}
Deməli, {\displaystyle f(x^{-1})=(f(x))^{-1}.}. Teoremin isbatı başa çatdı.

**Tərif 3**. {\displaystyle G} çoxluğunun

{\displaystyle Kerf=\{x\in G|f(x)=e'\}}
bərabərliyi ilə təyin olunan alt çoxluğuna *homomorfizmin nüvəsi* deyilir;

{\displaystyle Imf=\{y\in G'|(\exists x\in G)(y=f(x))\}}
bərabərliyi ilə təyin olunan alt çoxluq isə *homomorfizmin obrazı* adlanır.

**Misallar. 1.** {\displaystyle \left\langle R\_{+},\centerdot \right\rangle } , ilə {\displaystyle R\_{+}} müsbət həqiqi ədədlərin multiplikativ qrupunu işarə edək. {\displaystyle x\rightarrow lnx} inikası {\displaystyle R\_{+}} çoxluğunu {\displaystyle R} -ə inikas edir.

{\displaystyle lnxy=lnx+lny}
bərabərliyi göstərir ki, bu inikas {\displaystyle \left\langle R\_{+},\centerdot \right\rangle }, qrupunun həqiqi ədədlərin {\displaystyle \left\langle R,+\right\rangle } additiv qrupuna homomorfizmidir. O eyni zamanda həm də izomorfizmdir.

**2.** {\displaystyle f(x)=\left|x\right\vert \quad } inikası {\displaystyle \left\langle R\ \{0\},\centerdot \right\rangle } qrupunun {\displaystyle \left\langle R\_{+},\centerdot \right\rangle }, qrupuna homomorfizmidir. Bu homomorfizm izomorfizm deyil. 

{\displaystyle x\rightarrow e} inikası {\displaystyle \left\langle R,+\right\rangle } qrupunun {\displaystyle \left\langle R\_{+},\centerdot \right\rangle } , qrupuna izomorfizmidir.

  

Mənbə:
**Argentinada "çirkli müharibə"** (*isp.* Guerra Sucia en la Argentina) — Argentina hərbi diktaturaları tərəfindən həyata keçirilən və 1976-1983-cü illərdə XX əsrin sonuncu hərbi xuntasının hakimiyyəti dövründə ən yüksək həddə çatan dövlət terrorizmi tədbirlərinin (kütləvi adam oğurluğu, işgəncə, məhkəməsiz edamlar) ümumi adıdır. Kondor əməliyyatının bir hissəsi.

Tarixi
------

24 mart 1976-cı ildə Xorxe Videlanın başçılıq etdiyi ordu çevriliş edərək prezident İzabel Peronu devirdi. Hərbçilərin köməyi ilə Videla geniş səlahiyyətlər əldə etdi və bu, Argentinada insan hüquqlarının pozulmasına səbəb oldu. Kütləvi həbslər həyata keçirilir, məhbuslara işgəncə verilir, çox vaxt öldürülürdü. Xunta dövründə 10 min nəfər fiziki cəhətdən məhv edilmiş, 30 min nəfər itkin düşmüş, daha 60 min nəfər isə siyasi səbəblərdən uzun müddətə həbslərə, işgəncələrə və zorakılığa məruz qalmışdır. Çirkli müharibənin əsas qurbanları solçu fəallar, o cümlədən həmkarlar ittifaqı üzvləri, tələbələr, jurnalistlər, marksistlər və peronistlər idi.

Xunta 1983-cü ildə Argentinanın Folklend müharibəsindəki məğlubiyyətindən qısa müddət sonra süqut etdi.

Hökumət dəyişikliyindən sonra prezident Raul Alfonsinin tapşırığı ilə məşhur yazıçı Ernesto Sabatonun başçılıq etdiyi İnsanların Kütləvi İtkin Düşməsi İşləri üzrə Milli Komissiya ( CONADEP) yaradıldı. 1983-1984-cü illərdə aparılmış araşdırmanın nəticələrinə əsasən, o, "Bir daha heç vaxt"  adlı hesabat dərc etdirmişdir .

2012-ci ilin iyulunda ölkənin keçmiş hökmdarları Xorxe Videla (1976–1981-ci illərdə hakimiyyətdə olub) və Reynaldo Biqnone (1982–1983) Argentina məhkəməsi tərəfindən qadın siyasi məhbuslardan uşaqların oğurlanmasını təşkil etməkdə təqsirli biliniblər. Müəyyən edilib ki, onların göstərişi ilə onlarla ana zorla övladlarından məhrum edilib (sonralar başqa ailələrə, əksər hallarda zabitlərə verilib), sonra isə öldürülüb. Videla və Bignone (hökm çıxarılarkən yaşı 80-dən yuxarı idi) cinayətlərinə görə müvafiq olaraq 50 və 30 il həbs cəzası aldılar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Умер известный аргентинский писатель и правозащитник Эрнесто Сабато Arxiv surəti 11 noyabr 2018 tarixindən Wayback Machine saytında // РИА Новости, 30.04.2011
2. ↑  "Former dictators found guilty in Argentine baby-stealing trial". CNN. 2012-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-06.
3. ↑  *Лев Македонов.* "Диктаторы сели за похищение детей". gazeta.ru. 2012-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-06.
**Termitlər** (*lat.* Khuraman) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin tarakankimilər dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi. El içində bu həşəratlara əsasən ağ qarışqa desələr də, bunlar qarışqa deyillər.Termitlərin boyu 1-2sm-ə qədər çatır.Termitlər öz güclü çənələri ilə ağacı içərisindən çeynəyib yeyir, qabığını saxlayırlar. Əgər taxta evdə termit yaşayırsa, onlar həmin evi tam dağıla bilirlər.Termit, iki mindən çox növü olan düz qanadlılar sinfinə aid bir həşərat növüdür.Onların əsas qidası ağacda, otda və ağac yarpaqlarında olan sellülozadır, buna görə də termitlər iqtisadi ziyana səbəb ola bilər, taxta konstruksiyalara və ağac növlərinə zərər verə bilər. Onların vurduğu zərər tropik və isti mülayim bölgələrdə əhəmiyyətlidir, baxmayaraq ki, bu, Kanadanın cənubunda, mərkəzi Fransada, Koreyada və Yaponiyada da müşahidə olunur.

Termit (ağ qarışqa) inqulinləri
-------------------------------

Termit inqulinləri də qarışqa yuvalarında olduğu kimi kimyəvi gizlənmə yolu ilə termit yuva larına daxil olurlar. Termit inqulinlərinin, qonaqlarının vücud divarındakı epikutikular hidrokarbon qarışıqlarının quruluşunu təqlid etdikləri müəyyən edilmişdir. Bir qarışqa növü olan hipoponera eduardi ilə termit növlərindən retikulitermas santonensis və qrassei arasındakı münasibət də bunu açıq şəkildə göstərməkdədir. H. eduardi, termitləri ovlamaqla bəslənməsinə baxmayaraq termit yuvasına daxil olarkən heç bir təcavüzkar davranışla qarşılaşmır. Həm ovçu, həm də ov olan növlərdə münasib formada bənzər kimyəvi molekulların olması, termitlərin qarışqalara xoş davranmalarına səbəb olur. Qarışqa-termit münasibətlərində, vücud divarındakı bənzərlikdən tamamilə fərqli bir kimyəvi gizlənmənin olduğu da bildirilməkdədir. Alifatik alkollara malik termit ovçusu bəzi qarışqalar, termit qalereyalarına daxil olanda, onlarda diqqət davranışı meydana gəlməkdədir. Halbuki, keton və aldehit istehsal edən eyni cinsə mənsub qarışqalar, termitlərə yaxınlaşanda 1-5 mm-lik məsafədə diqqət davranışının nümayiş etdirilməsi gözlənilir.Termitlərin böyük əksəriyyəti tropik bölgələrdə və yağış meşələrində yaşayır. Ağac boşluqları sərt iqlim şəraitinə davamlı termitlərin əsas yaşayış yerlərindən biridir. Onların bu boşluq və mağaralarda qurduqları yuvaların bəzilərinin uzunluğu 4-5 metrdir. Termitlər çox sistemli işləyir və bu xüsusiyyətləri ilə qarışqalara bənzədilir.Bunlar sosial həşəratların ən primitivləridir. Onların yüksək inkişaf etmiş ictimai təşkilatı üç əsas kastanın - istehsalçıların, əsgərlərin və işçilərin müxtəlif funksiyalarına əsaslanır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q546583
* Wikispecies: Termitoidae
* ADW: Isoptera
* EoL: 742
* EPPO: 1ISOPO
* Fauna Europaea: 11922
* Fauna Europaea (new): ce4994bc-7a06-4b4d-90ae-20f212d8a580
* Fossilworks: 277547
* ITIS: 102430
* NCBI: 7499

 |