Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Spartak (dəqiqləşdirmə).

**Spartak** (*ing.* Spartacus) — Stenli Kubrikin rejissoru olduğu 1960-cı illərin tarixi dram filmi. Dalton Trambo tərəfindən filmin ssenarisi yazılıb. Film Hovard Fast tərəfindən yazılan "Spartak" hekayəsi əsasında çəkilib. Film "Üçüncü qoşun döyüşü" hadisələrindən bəhs edir. Kirk Duqlas Spartak, Lourens Olivye general və siyasətçi Markus Likiniyus Krassus, Peter Ustinov Lentalus Batiyatus, Con Qovin Yulius Sezar Hentşe, Cin Simmons Variniya, Çarlz Lafton Semproniyus Qrakçus, Toni Körtis Antoniyus rolunu canlandırıb. Film dörd dəfə Akademiya mükafatını qazanıb. Film Bryna Prodakşn və Universal Studios istehsalıdır. Çəkilişin ilk həftəsindən sonra rejissor Antoni Mann rejissorluqdan imtina etdi. Daha sonra filmin prodüseri və aktyoru Kirk Duqlas daha əvvəl işlədiyi Stenli Kubriki filmə rəhbərlik etməyə dəvət etdi. Filmin ssenarisi üçün ssenarist Dalton Trambo Hollivuddan siyahıya alındı. Duqlas, Trambonun ssenarisini bəyəndi və açıqladı. Nəşr olunan romanın müəllifi Hovard Fast siyahıya alındı. 1970-ci ildə film, Universal Studios tarixinin ən böyük pul qazandığı filmə çevrilib. 2017-ci ildə film ABŞ Konqresinin Kütləvi Kitabxanası tərəfindən "mədəni, tarixi və ya estetik cəhətdən əhəmiyyətli" olduğu üçün Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Film Şöbəsində saxlanılması seçilib.

Süjet
-----

E.ə. I əsrdə, Roma Respublikası qoşun orduları tərəfindən həyata keçirilən törəmə işlərə yol açmışdır. Qoşundan biri, Spartak (*Kirk Duqlas*) adlı qürurlu və istedadlı bir adam, onun qulluğunda qladiator kimi mübarizə aparan, spartakın təlimçisi Marsellus (*Çarlz Mc. Qrou*) "keyfiyyəti var" deyə düşünmür. O, iş adamı Lentalus Batiyatus (*Peter Ustinov*) tərəfindən hazırlanan bir məktəbdə təhsil alır. İstismar arasında Spartak, Variniya (*Cin Simmons*) adlı bir qadınla cəsarətli bir əlaqə yaradır. Batiyatus, Roma diktatoru və roma senatoru Markus Likiniyus Krassusdan (*Lourens Olivye*) görüşünə ziyarət aldı. Onun adamları Spartakla mübarizə təşkil edir. Döyüş zamanı Spartakın həyatını Draba (Vudi Strod) adlı bir Afrikalı partlayışda qurtarır. Arena keşikçisi Krassus tərəfindən öldürülür. Ertəsi gün, hadisələr gərginləşərək, Batiyatus Variniyanı Romadakı Krassusun evinə aparır. Döyüşlər üsyana çevrilir. Qladiatorlar mühafizəçiləri döyüb, İtalyan kəndlərinə qaçırdılar.

Spartak qaçqınların başçısı seçilir və onları İtaliyadan çıxarmaq, evlərinə geri dönməklərinə qərar verir. Romalılar, Kilikiya quldurları dəniz nəqliyyatını almaq üçün kifayət qədər pul toplayaraq, Romalı ölkələrin əmlaklarını talan edirlər. Çoxsaylı qullar qrupa qoşulub, ordu kimi olurlar. Antoninyus (*Toni Körtis*) bir qul sənətkarıdır. Ona görə də Krassın xidmətindən qaçan Antoni onu aldatmağa çalışdı. Xüsusi olaraq, Spartak, il ərzində təhsilinin olmaması səbəbindən zehnini qeyri-kafi hiss edir. Ancaq o, əla bir liderdir, müxtəlif tərəfdarlarını özünə yetərli bir cəmiyyətə təşkil edir. Onun qeyri-rəsmi həyat yoldaşı Variniya hamilə qalır.

Spartak ona qarşı göndərilən çoxlu orduları məğlubiyyət edir. Beləliklə, Roma Senatası getdikcə həyəcanlandı. Krassusun populist rəqibi Qrakçus (Çarlz Lafton) onun rəqibinin Roma ordusunun nəzarətini ələ keçirmək üçün əsas kimi böhrandan istifadə etməyə çalışacağını bilir. Bunun qarşısını almaq üçün Qrakçus, mümkün qədər çox hərbi gücə sahib olan Yulius Sezar Hentşedən (*Con Qovin*) kömək istəyir. Beləliklə, Qrakçus, Spartakı İtaliyadan çıxarmaq və qul ordusunu Romadan xilas etmək üçün rüşvət aldığını elan edəndə, olduğu kimi taktikaları qəbul edir.

Krassus, quldurları Spartakdan imtina etmək üçün öz rüşvətindən istifadə edir. Spartakusun şəhərdən çıxmağını düşündüyündə Senat, Krassusa güc verir. İndi Romalılarla əhatə olunmuş Spartak, adamlarını döyüşmək üçün ölməyə razı salır. Yalnız özünü ittiham edənlərə qulluğa qarşı bir zərbə vurduqlarını söyləyir. Sonrakı döyüşdə, qul ordusu Krassus ilə arxadan irəliləyən digər iki qüvvə arasında sıxışdırılır və onların əksəriyyəti qətlə yetirilir. Döyüşlərdə Spartak qətlə yetirilir. Bundan sonra Romalılar, üsyançı lider Krassusu əfv təklif edərək xüsusi cəza təyin etmək üçün çalışırlar. Hər bir sağ qalan adam "Mən Spartakam!" deyə qışqıraraq cavab verir. Nəticədə, Krassus Viya Appiya tərəfindən boyunca çarmıxa çəkilməklə öldürülür.

Bu vaxt Sezar Varinia və Spartakın yeni doğulmuş oğlunu tapır və onu məhbus edir. Böyük bir döyüşdən sonra tutulan bütün digər adamlarla birlikdə xilas olmaq lazımdır. Marsellus Antoninyusu öldürür. Spartak şəhid kimi əfsanədə yaşayır.

Qrakçus intihar etdi. Vəfat etmədən əvvəl, Spartak ailəsini Krassusdan xilas etmək və azadlığa aparmaq üçün dostu Batiyatusa verir.

İstehsal
--------

Filmin teatr afişası
Ben Hertin baş rolunu qazanmağı bacara bilməməsi ilə başladı. Duqlas, detektiv hekayəyə Ueyler ilə birlikdə çalışmışdı. Qısa müddətdən sonra Duqlasın film şirkətinin vitse prezidenti Eduard Luis, Bryan Productions şirkətində Duqlas ilə birlikdə, Houard Fastın romanını oxudu. Universal Studios, Duqlasın Olivye, Laftonu və Ustinovu bu mövzuda hərəkət etməsinə razı etdikdən sonra filmi maliyyələşdirməyə razılaşdı. Luis filmin prodüseri oldu, Duqlas, icraçı istehsalçı krediti aldı. Luis sonradan Duqlas üçün digər filmləri istehsal etdi.

Eyni zamanda Yul Brinner, Duqlasın Universal Studios üçün hazırladığı filmi çəkməyə çalışdığını irəli sürərək, öz Spartak filmini planlaşdırırdı. Dalton Trambonun ssenarisi iki həftə ərzində tamamlanarkən, Universal Studiyası və Kirk Duqlas "Spartak" yarışını qazandı.

Houard Fast ilk olaraq öz romanını ssenarilərə uyğunlaşdırırdı, lakin formatda işləməkdə çətinlik çəkdi. O, Hollivuddan biri kimi qara siyahıya alınmışdır. Ssenari Dalton Trambo tərəfindən yazılıb.

Dalton, 1950-ci ildə Konqresə hörmətsizlik səbəbiylə həbs olundu. Sonra filmlər üçün ssenarilər yazaraq, azadlığa buraxıldı. Duqlasın Trambonu öz filmində ssenarist etməsi cəsarətli iş idi.

Onun tərcümeyi-halında, Duqlas deyir ki, bu qərar Eduard Luis və Kubrikin kinoya verilməsi ilə əlaqədar Dalton ssenarini yazmağa başladı. Daltonun Hollivud rəhbərlərinə sarsıdıcı mövqeyini göstərməsi ancaq filmdə adının verilməsi doğru deyildi. Kubrik sonra öz adının istifadə olunmasını təklif etdi. Ancaq Daltonun adı verildi. Kirk Duqlas isə demişdir: "Mən onun üçün sadə bir yol açmaq istədim". Duqlas yazır: "On ildən sonra ilk dəfə Trambo studiyaya getdi və "Təşəkkür Kirk, mənim adımı verdiyiniz üçün" deyir".

Filmin çəkilişləri Kubrik və Trambo ilə ziddiyyətli fikirlərlə dolu idi. Kubrik Spartak xarakterinin heç bir səhv və ya qəribə olmadığından şikayət etdi. Daha sonra filmdən uzaqlaşdı.

Siyahıya alma effektivliyi 1960-cı ildə etibarlılığını itirdi. Trambo iki əsas film üçün ssenarist oldu. O, bir neçə filmdə ssenarist olduğunu açıqladı. Kirk Duqlas Daltonun Spartakın ssenaristi olduğunu açıqladı. Bundan başqa, prezident Con Kennedi Amerika tərəfindən təşkil edilən bu nümayişi görməmişdi, ancaq sonradan filmi görmək üçün getdi.

### Film

Stenli Kubrik, kamera arxasında duran kinematoqrafçı Rassel Metti ilə.
Devid Lin rejissorluğa bir təklifdən imtina etdikdən sonra, Spartak filmi "Çılpaq Qaşıq" kimi ən yaxşı filmlərlə tanınan Antoni Mann tərəfindən idarə olundu. Duqlas, çəkilişin ilk həftəsinin sonunda, Mann işdən çıxarıldı. Otuz yaşındakı Stenli Kubrik filmin rejissorluğu üçün işə götürüldü. O, bunun dördüncü bədii filmi olacaq idi. Onun rejissor olduğu Spartak filminin 12 milyon dollarlıq büdcəsi (bu günkü fondlarda təxminən 101 milyon dollara bərabərdi) və belə bir gənc rejissor üçün 10,500 dollarlıq layihə daha böyük bir layihə idi. Onun əvvəl ki, "Şöhrət yolları" filmi, 935,000 dollar səviyyəsində büdcəyə alındı. Spartak, 35 mm formatından, 70 mm-ə qədər çəkilmişdir. Bu standart formatdan istifadə etməyi üstün edən Kubrik üçün bir dəyişiklik oldu. Bu proses ona ultra yüksək təsvirə nail olmaq və böyük panoramik səhnələri çəkməyə imkan verdi. Stenli Kubrik, açıq havalarda və ya yerlərdə filmi çəkməyə çalışdı; aktyorların tam səsli mərhələdə işləməkdən daha çox faydalanacağına inanırdı. Filmdə mühüm rol oynayan böyük dəstələrin illüziyasını yaratmaq üçün, Kubrik və komandası, "Dolu, Krassus!" və "Mən Spartakam!" deyə qışqırıqlı səs üçün 76,000 tamaşaçı üçün üç səs avadanlığı istifadə etdi. Döyüş səhnələri Madrid xaricində geniş düzənlikdə çəkilmişdir. İspan piyadələrindən səkkiz min əsgər Roma ordusu kimi ikiqat olaraq istifadə edildi. Stenli Kubrik orduları xüsusi qurulan qüllələrin başından idarə etdi, lakin o, nəticədə, ekranlarda mənfi auditoriya reaksiyaları səbəbindən, bütün qəhrəman döyüş səhnələrindən birinin hamısını kəsmək məcburiyyətində qaldı.

Film çəkilişində mübahisələr baş verdi. Böyük filmlərdə çalışan operator Rassel Metti təlimatların kamerası üçün Kubrik işıq istifadəsi ilə razılaşmadı. Rassel çəkiliş zamanı Kubrikə bu cür demişdi:
"Siz kresloda oturaraq, işinizi edə bilərsiniz, mən fotoqrafiya direktoru olacağam". Ən yaxşı kinematoqrafiya üçün Oskar qazanandan sonra Metti tənqidlərini susdurdu. Kubrik gündə iki kamera quruluşunun yavaş bir sürətlə çəkilməsini istədi, amma studiya komandanı ittiham etdi.

Kinonun böyük müvəffəqiyyəti olmasına, dörd Oskar qazanıb və ən yaxşı tarixi epiklər sırasına baxmayaraq, Kubrik filmdən imtina etdi. Onun bu filmi digər filmlərdən fərqli olmasına baxmayaraq, o, filmin çəkilişinə tam nəzarət etməmişdir.

### Musiqi

Spartak üçün orijinal musiqi 6 dəfə Akademiya mükafatçısı Aleks Not tərəfindən hazırlanmış və aparılmışdır. Amerika Kino İnstitutu tərəfindən ən böyük film skorları siyahısında göstərildi. Bu, Hollivud texnikasına uyğunlaşa biləcək modernist kompozisiya üslublarının dərslik nümunəsidir. Musiqi filmə uyğun gəlir. Bir mövzu həm köləliyi, həm də azadlığı təmsil etmək üçün istifadə olunur, lakin fərqli mövzularda səslənir ki, fərqli səhnələrə fərqli dəyərlər verilir. Spartak və Variniya üçün sevgi mövzusu filmdə ən əlverişli mövzudur.

Soundtrack albomu qırx beş dəqiqədən azdır. Bəstəkar Ceri Qoldsmit ilə musiqinin əhəmiyyətli bir hissəsini yenidən yazmağı planlaşdırırdılar, lakin layihənin gecikməsinə səbəb oldu. Qoldsmit 2004-cü ildə vəfat etdi. Çox boğuq qeydlər edildi, lakin heç biri yaxşı səs keyfiyyətinə malik deyildi.

2010-cu ildə musiqi dəsti 6 disk, 1 ədəd DVD və 168 səhifəlik kitabça ilə bir dəstənin tərkibində yenidən buraxıldı. Bu məhdud sayda 5,000 nüsxədir.

### Siyasi şərh, xristianlıq və qəbir

Film 1950-ci illərdə Amerika tarixinə, xüsusən vətəndaş hüquqları hərəkatına paraleldir. Filmin əsasını qoyduğu kitabı yazan Houard Fast, "ifadə verməkdən imtina etdiyi üçün həbs olundu və həbsxanadakı romanı Spartakı yazdı". Köləlik Amerika tarixinin əsas hissəsi olduğu, Draba və Spartakın səhnələrində başlanğıcda işarə edilir. Draba Spartakı öldürmək yerinə Krassusa hücum edərək özünü qurban verir. Bu səhnə Amerikalıların ölkələrinin qurulmasında böyük rol oynayan afrikalılara borclu olduğunu göstərir. Filmin Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi iqliminə dair dediklərinin bir nümunəsi əvvəlcə Romanın "insan köləsi adlı bir xəstəliklə öldürülmüş" bir respublika kimi təsvir edildiyi, filmin etik və siyasi görünüşü ilk növbədə bu tədbirin ön planı kimi təqdim olunur.

Filmin başında Romalıların xristianlığın yüksəlməsi ilə nəticələnə bilmədiyini göstərir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Roma imperatorluğunun yeni inancının yaranmasından sonra son əsrdə Roma Respublikası zülmünü devirmək və yeni bir cəmiyyət qurmaq niyyətindədir. Ancaq hətta onun qüruru ilə, Respublika, insan köləliyi adlı xəstəliklə dolu bir şəkildə yatmışdı. Həmin əsrdə, Fəth Yunanıstanın Trakya əyalətində, savadsız bir qul qadın Spartak adını verən bir oğlan doğuraraq, sərvətini ona həvalə etdi. Liviyanın mədən ocaqlarında, onun oğlunun on dördüncü doğum günündən sonra, o, qürurlu, üsyankar oldu.  | "|

Beləliklə, Roma zülmü və köləliyini sona çatdırmaq vasitəsilə əziyyətçi kimi təsvir olunur.

Filmin sərbəst buraxılması əsas mətbuatın alqışlarına səbəb oldu.

Yaradılması
-----------

Edwin Forrest Robert Birdin "Qladiator" pyesində Spartak kimi.
Eduin Forrest Robert Bird'in "Qladiator"-da Spartakı qədim dünya və onun lideri uzun illər ərzində sənətkarları cəlb etmişdir. Şübhəsiz ki, Spartakın şəxsiyyətinə dair çox az məlumat var, bu, şərait təfəkkürün böyük azadlığıdır. Qədim mənbələr, üsyanı ictimai asayişin pozulması hesab etdiyində, müasir tarixdə mövzu fərqli bir səs qazanmışdı. XIX və XX əsrlərdə bir sıra sənət əsərləri yaradılmışdır ki, burada Spartak qədim Roma hərəkatının lideri idi. Kommunist hərəkatının simvoludur. Spartak Karl Marxın yazmalarında qeyd edildi. 1918–1919-cu illərdə Almaniyada inqilab dövründə Rosa Lüksemburq və Karl Liebkneçt tərəfdarları özlərini "Spartak Birliyi" adlandırdılar. Qədim Roma qəhrəmanı, Robert Montqomeri Birdin "Qladiator"-da (1831) xarakteri kimi, Amerika mədəniyyətində nəzərəçarpan bir hadisə oldu. 19-cu əsrin birinci yarısında mətbuatda baş verən abolitionist kampaniya böyük rol oynamışdır. Artıq həqiqi motivlər səsləndi: Amerika Birləşmiş Ştatları — azadlıq uğrunda mübarizə aparan gənc ölkə, Britaniya — Roma imperiyası. Elia Keloqanın sözləri məktəblərdə vətənpərvər bir mətn nümunəsi kimi öyrədilir.

Əsərin müəllifi ən məşhur qərb müəlliflərindən biri Houard Fast oldu. Kommunist yazıçı siyasi əqidəsinə və qul üsyanı haqqında kitabına görə həbs cəzasını çəkdi. 1951-ci ildə roman nəşr olundu. Bir çox dilə tərcümə edildi. 1954-cü ildə bu işi üçün Stalin mükafatına layiq görülmüşdü. Mərhum 1957-ci ildə Edvard Luis, Kirk Duqlas istehsal şirkəti Bryna ilə ortaqlıq üçün ona təklif edib. Kirk üçün çox əhəmiyyət və zaman kəsb edən mənbələr əlavə edilməyib. Kirk artıq film mövzusunda olduqca uğurlu, təcrübəli idi.

1958-ci ilin əvvəlində Duqlas yeni yüksək büdcəli MGM Ben Hur layihəsini öyrəndi. Duqlas, əsas rolu üçün uyğun olan tipin prosesinə Uilyam Uayler başladı. Uayler, əvəzinə, Ben-Hurın yerinə Messallanın ikinci planının rolunu Duqlas təklif etmişdir. Öz hesabına, Fastın romanını uyğunlaşdırmaq üçün bir variant tapdı. Daha sonra aktyor, Birləşmiş Rəssamlarla, qladiatorların üsyanına həsr olunmuş şəkil çəkilişi ilə bağlı danışıqlara başladı.

Kirk Duqlas, "Spartak" üçün Birləşmiş rəssamların rəhbərlərinin rəsm əsərlərini istehsalda qəbul etməkdən imtina etdi. Məlum olub ki, şirkət eyniadlı romanının müəllifi Artur Koestler, şəkili "Qladiator" pyesindədə istifadə edib. Layihənin direktoru Martin Ritt İbrahim Polonski və Yul Brinneri əsas rol oynamaq üçün razılıq verib. "Xəbər" jurnalının sonrakı məsələlərindən birinin örtüyü Qladiator kostyumunda Brinner bir şəkil ilə bəzədilib. Hollivudda komandanın 5,5 milyon dollar büdcəsi var və hətta bəzi materialları aradan qaldırmağı bacardı. Duqlas iki layihəni bir birinə birləşdirməyi təklif etdi, lakin Bronner bu təklifi rədd etdi. Bundan əlavə, "Birləşmiş Artist" "Qladiator" və "Spartak" müəllif hüquqlarına malikdir. Onlar 1959-cu ilin yazında başlayırlar və bununla Avropada tamamilə atəş həyata keçirirlər.

Yenidən relizlər və bərpa
-------------------------

Film 1967-ci ildə 23 dəqiqə olmadan yenidən buraxıldı. 1991-ci ildə 23 dəqiqənin azadlığı üçün Robert Harris tərəfindən bərpa edildi. Filmin orijinal versiyasından əvvəl kəsildiyi vaxt 14 dəqiqə idi.

Steven Spilberq bərpa işlərinə dəstək verdi və Stanley Kubrick layihənin məlumatlandırılmasını tövsiyə etdi. Filmdən imtina edən Kubrik filmin fiziki bərpa edilməsi ilə heç bir əlaqəsi olmadı. Rənglər pis bir şəkildə pozulduğu üçün istifadə edilə bilməzdi. Müasir İncəsənət Muzeyinə hədiyyə edilən film, bərpa üçün istifadə edilə bilməzdi, çünki arxiv sayıldı. 1960-cı ildə ehtiyat olaraq istifadə edilən orijinal studiya qara və ağ ayırma izləri istifadə edilmişdir, baxmayaraq ki, emal laboratoriyası çərçivəsini yazmağa qadir olan yeni bir lens hazırlamalı idi. Bərpa təxminən 1 milyon dollar etdi.

Həmçinin, Roma general Kausses Olivye) öz qulu Antoninyus (Körtis), "yemək istəkləri" haqqında söhbət etməkdən imtina etmək üçün çalışır. Film bərpa edildikdə (Olivyerin ölümündən iki il sonra), bu səhnənin orijinal dialoqu yoxdur; təkrar dublyaj edilməli idi. Toni Körtis, 66 yaşında, öz hissəsini yenidən yaza bildi. Kubrik səhnənin necə oynanılacağı barədə təlimatlandırdı. Aktyorlar ayrı-ayrılıqda dialoqunu qeyd etdilər.

Filmin dörd dəqiqəsi, 1970-ci illərdə izdiham səbəbindən itirildi. Bu səhnələr Qrakçus (Lafton) xarakterinə aiddir. İntihar edən bir səhnədir. Bu səhnələrin səs parçaları var. Onlar DVD-yə daxildir və bəzi çəkilmiş görüntülərin istehsalı ilə məşğul olur.

2015-ci ildə, 55 illik yubileyinə görə, film, 1991-ci ildə filmin yenidən qurulmasının 6,000 axtarışdan geniş bərpaya keçdi. 2015-ci ildə bərpa 12 dəqiqə uzadıldı. Film 2015-ci il oktyabrın 6-da yenidən yayımlanaraq, 2015-ci ildə bərpa işlərinin 1080p transferini təqdim etdi.

2015-ci il bərpası ilk dəfə, TCM Klassik Film Festivalı çərçivəsində teatr premyerasını 2015-ci ilin mart ayında keçirmək planlaşdırılırdı, bərpa vaxtında tamamlandı, DCP versiyası 2015-ci il noyabrın 4–12-də Nyu-York şəhərində keçirilən Film Forumunda səsləndi.

Mükafat və nominasiyalar
------------------------

| Nəticə | Mükafat | Alan |
| --- | --- | --- |
| Qazandı | Ən yaxşı aktyor | Piter Ustinov |
| Qazandı | Ən yaxşı rəssam | Aleksandr Qolitzen |
| Qazandı | Akademiya | Rassel Metti |
| Qazandı | Ən yaxşı geyim | Bill Tomas |
| Namizəd | Ən yaxşı ssenarist | Robert Laurens |
| Namizəd | Ən yaxşı mahnı | Aleks Not |
|

### Digər mükafatlar

2008-ci ilin iyun ayında Amerika Kino İnstitutu, 10 "klassik" Amerika film janrında ən yaxşı on filmi yaradıcılıq dairəsindən 1500-dən çox adamın səsverməsindən sonra, Spartak filmi epik və tarixi janrda beşinci ən yaxşı film olaraq qəbul edilib.

Tənqidçilərin mövqeyi
---------------------

Film ilk dəfə çıxdıqda qarışıq baxışlar aldı; Bosley Krouter filmi "səliqəli, qeyri-bərabər bir drama" adlandırdı. Ancaq vaxt keçdikcə filmin nüfuzu böyüdü. Roqer Ebert kimi tənqidçilər, filmin əksinə, ümumiyyətlə müsbət olsa da filmin qüsurları olduğunu iddia edirlər. Sərbəst buraxıldığı zaman film, həm də Amerika və Hollivud köşə yazarı Hedda Hopper: "Hekayə bir komediya janrında yazılmışdır."

"Mən Spartakam!"
----------------

Filmin səhnəsində, qullardan Spartakı müəyyən etmək tələb olunur. Bunun əvəzinə, hər bir qul özünü Spartak olaraq elan etmir.

Bu səhnə Kubrik'in növbəti filmi Lolita (1962) filmindədə var. O, "Mən Spartak deyiləm, kölələri azad etmək üçün gəldinizmi?". Sonrakı filmlər, televiziya şouları və reklamları simvolik səhnəyə istinad edir və ya parodiya edir. Bunlardan biri Monriyan Briyan (1979) adlı filmidir

Rollarda
--------

Kirk Duqlas — Spartak   
 Lourens Olivye — Krassus   
 Cin Simmons — Variniya   
 Çarlz Lafton — Qrakçus   
 Piter Ustinov — Batiyatus   
 Toni Körtis — Antoninyus   
 Con Qavin — Yulius Sezar   
 Con Dallas — Markus Qlabrus   
 Nina Foç — Helena Qlabrus   
 Con Ayrlənd — Sriksus   
 Herbert Lom — Tcqranes Levant   
 Çarlz Mc. Qrou — Marsellus   
 Coanna Barnes — Klaudia Maria   
 Harold Ston — Davud   
 Vudi Strod — Draba   
 Piter Brokko — Ramon   
 Paul Lambert — Qannikus   
 Robert Uayk — gözətçi   
 Nik Dennis — Dionisiyus   
 Con Hoyt — Kaysus

Qeydlər
-------

1. ↑  Тюремное заключение Х.Фаста (1951)

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Spartacus (1960) — Financial Information". The Numbers. December 24, 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 24, 2014.
2. ↑  M-G-M CASHING IN ON OSCAR VICTORY: ' Ben-Hur' Gross Expected to Reach 7 Million by Week's End -- 'Spartacus' BookedNew York Times (1923-Current file) [New York, N.Y] 07 Apr 1960: 44.
3. ↑  "Spartacus". TCM database. Turner Classic Movies. March 3, 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 29, 2016.
4. 1 2 3 4  Kirk Douglas. *The Ragman's Son* (Autobiography). Pocket Books, 1990. Chapter 26: The Wars of Spartacus.
5. 1 2  *Schwartz, Richard A.* "How the Film and Television Blacklists Worked". Florida International University. July 19, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 15, 2011.
6. 1 2  "Kennedy Attends Movie in Capital". New York Times. 1961-02-04. İstifadə tarixi: January 20, 2012.
7. ↑  *Link, Tom.* "Universal City-North Hollywood: A Centennial Portrait". Chatsworth, CA: Windsor Publications. 1991. səh. 87. ISBN 0-89781-393-6.  (#cite\_web\_url)
8. ↑  "2017 National Film Registry Is More Than a 'Field of Dreams'". December 13, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 13, 2017.
9. ↑  The 'Spartacus' duel: UA, Yul Brynner and the rival ‘Gladiators’ Arxivləşdirilib 2018-05-05 at the Wayback Machine, Variety retrospective, August 13 2012, retrieved January 21, 2016
10. 1 2  *Trumbo (2007)* — Internet Movie Database saytında.
 Retrieved April 25, 2010.
11. ↑  Winkler, Martin M. *Spartacus: Film and History*, p. 4. Wiley-Blackwell, 2007. ISBN 1-4051-3181-0.
12. ↑  *Nordheimer, Jon.* "Dalton Trumbo, Film Writer, Dies; Oscar Winner Had Been Blacklisted". The New York Times. September 11, 1976. səh. 17. 2013-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-08-11. ...it was Otto Preminger, the director, who broke the blacklist months later by publicly announcing that he had hired Mr. Trumbo to do the screenplay
13. ↑  *Harvey, Steve.* "Dalton Trumbo Dies at 70, One of the 'Hollywood 10'". Los Angeles Times. September 10, 1976. səh. 1. He recalled how his name returned to the screen in 1960 with the help of *Spartacus* star Kirk Douglas: 'I had been working on *Spartacus* for about a year'  (#accessdate\_missing\_url)
14. 1 2  Baxter, 1997. səh. 3
15. ↑  *Hauerslev, Thomas.* "Super Technirama 70". In 70 MM.com. 9 October 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 September 2013.
16. ↑  Duncan, 2003. səh. 69
17. ↑  Baxter, 1997. səh. 4
18. ↑  Baxter, 1997. səh. 6
19. ↑  *Guthmann, Edward.* "The Ones That (Almost) Got Away: Three films director Stanley Kubrick didn't want viewers to see". San Francisco Chronicle. 1999-07-18. 2014-05-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 September 2013.
20. ↑  Varèse Sarabande Records: "Varèse Sarabande Records" Arxivləşdirilib 2010-10-12 at the Wayback Machine Arxivləşdirilib 2010-10-12 at the Wayback Machine 11 October 2010
21. 1 2  Burgoyne, Robert. *The Hollywood Historical Film*, p. 93. Blackwell, 2008. ISBN 1-4051-4603-6.
22. ↑  Burgoyne, Robert. *The Hollywood Historical Film*, p. 73. Blackwell, 2008. ISBN 1-4051-4603-6.
23. ↑  Theodorakopoulos, Elena. *Ancient Rome at the Cinema: Story and Spectacle in Hollywood and Rome*, pp. 54–55. Bristol Phoenix, 2010. ISBN 978-1-904675-28-0.
24. ↑  Гладиатор
25. 1 2 3 4 5 6 7  Hughes, 2013. səh. 66
26. 1 2 3 4 5 6  Richards, 2008. səh. 84
27. ↑  Ceplair, 2014. səh. 368
28. 1 2  Ceplair, 2014. səh. 369
29. ↑  Booker, 2007. səh. 142
30. ↑  Winkler, 2008. səh. 78
31. ↑  Knippschild, 2013. səh. 173
32. 1 2  "Restoration of "Spartacus" — "Spartacus" Production Notes". Universal Pictures. 4 February 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 September 2013.
33. ↑  "Spartacus". Warnrer Bros. 1 February 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 September 2013.
34. ↑  *Bill Hunt.* "1776: Director's Cut coming to BD, plus Strange Days: 20th (in Germany), a Giger documentary & Kubrick's Spartacus!". The Digital Bits. 2015-03-25. 2016-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-07.
35. ↑  "Spartacus [programme note]". Gene Siskel Film Center. 2016-03-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-07. UPDATE: Because of unforeseen technical problems, Universal's 4K restoration of SPARTACUS was not completed in time for our scheduled screenings. We will be showing the 2K restoration instead.
36. ↑  *Ryan Lattanzio.* "Kubrick's 'Spartacus' Among Four New Restorations Headed for TCM Fest". Thompson on Hollywood! / Indiewire. 2014-11-03. 2016-03-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-07.
37. ↑  "SPECTACULAR new 4K restoration of Kubrick's SPARTACUS opens today!". 2015-11-04. 2018-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-07.
38. ↑  "Spartacus – restored in 4K at Film Forum, November 4 – 12, 2015". Unpaid Film Critic. 2015-11-05. 2016-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-07.
39. ↑  "NY Times: Spartacus". NY Times. 2013-06-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-12-24.
40. ↑  *American Film Institute.* "AFI Crowns Top 10 Films in 10 Classic Genres". ComingSoon.net. 2008-06-17. 2008-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-06-18.
41. ↑  "Top 10 Epic". American Film Institute. 2010-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-27.
42. ↑  *Crowther, Bosley.* "'Spartacus' Enters the Arena:3-Hour Production Has Premiere at DeMille". New York Times. 1960-10-07. İstifadə tarixi: 2009-01-08.  (#apostrophe\_markup)
43. ↑  *Ebert, Roger.* "Spartacus". Chicago Sun-Times. 1991-05-03. 2012-10-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-01-08.
44. ↑  *Pandolfi, Chris.* "Trumbo". Movie Reviews. Gone With the Twins. 31 December 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 December 2013.
45. 1 2  Winkler, Martin M. *Spartacus: Film and History*, pp. 6–7, fn. 12. Wiley-Blackwell, 2007. ISBN 1-4051-3181-0
46. ↑  Hughes, David. *The Complete Kubrick*. London: Virgin, 2000; rpt. 2001, pp. 80–82. ISBN 0-7535-0452-9
47. ↑  Solomon, Jon. *The Ancient World in Cinema*, 2nd edition. New Haven: Yale University Press, 2001, p. 53. ISBN 0-300-08337-8

Biblioqrafiya
-------------

* *Baxter, John.* Stanley Kubrick: A Biography. HarperCollins. 1997. ISBN 978-0-00-638445-8.
* *Douglas, Kirk.* I Am Spartacus! Making a Film, Breaking the Blacklist. Open Road Media. 2012. ISBN 978-1453254806.
* *Duncan, Paul.* Stanley Kubrick: The Complete Films. Taschen GmbH. 2003. ISBN 978-3836527750.

Həmçinin bax
------------

1960-cı ilin filmləri  

Amerika Film İnstitutu

Xarici keçidlər
---------------

* *Spartak* — Internet Movie Database saytında.

* Spartak Rotten Tomatoes saytında  (ing.)
* Criterion Collection essay by Stephen Farber Arxivləşdirilib 2008-02-13 at the Wayback Machine
* Rare, Never-Seen: *Spartacus* at 50 Arxivləşdirilib 2010-10-14 at the Wayback Machine  Arxivləşdirilib 2014-10-26 at the Wayback Machine


Vikianbarda Spartak ilə əlaqəli mediafayllar var.