recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Təbiət parkının çimərliyi
**Çilinqoz Təbiət Parkı** (*türk.* Çilingoz Tabiat Parkı) ― Türkiyənin İstanbul ilinin Çatalca ilçəsində yerləşən təbiət parkı.

Park Qara dəniz sahilində, İstanbulun şimal-qərbində yerləşən Çatalça ilçəsinin Binkılıç qəsəbəsində 17,75 hektarlıq ərazini əhatə edir. 2011-ci ildə yaradılmış təbiət parkını özündə birləşdirən bölgə 2005-ci ildə zəngin flora və faunasına görə Vəhşi Həyatı Qoruma Sahəsi elan edilmişdir. Bu səbəbdən bölgədə ov davamlı olaraq qadağandır.

Təbiət parkı çimərlik, meşə və göl ekosistemlərini özündə birləşdirən körfəzdə yerləşir. Parkın şimalında 1,200 metr (3,900 ft) uzunluğunda və 80 metr (260 ft) enindəki zərif qumlu geniş çimərlik mövcuddur. Ərazidəki Çilinqoz kriki şimala doğru axaraq Qara dənizə tökülür və burada qumlu- allüvial mənsəb yaradır. Çay həmçinin burada qamışla əhatə olunmuş böyük bir göl də əmələ gətirir.

Təbiət parkı ziyarətçilər üçün düşərgə, balıq ovu, gəzintivə piknik kimi açıq hava istirahət fəaliyyətlərini təklif edir. Ərazidə ziyarətçilər üçün restoran və qəlyanaltı barı fəaliyyət göstərir. Parkda 60 çadır kirayəyə verilir və düşərgə mövsümü sentyabrın ortalarına qədər davam edir. Təbiət parkının yaxınlığında, Yalıköydə rahat mənzillər mövcuddur.

Ekosistem
---------

### Flora

 Təbiət parkındakı ağaclar
Təbiət parkı zəngin bitki örtüyünə sahibdir. Ərazidəki ağac növlərinə şərq fıstığı (*lat.* Fagus orientalis), *Alnus orientalis*,*Carpinus betulus* və Avstriya palıdı (*lat.* Quercus cerris) daxildir. Kol birkilərinə Pontiya rododendronu (*lat.* Rhododendron ponticum), tikanlı bigəvər (*lat.* Ruscus aculeatus), adi mərsin, (*lat.* Myrtus communis), nəcib dəfnə (*lat.* Laurus nobilis), *Erica arborea*, çiyələk ağacı (*lat.* Arbutus unedo), böyürtkən (*lat.* Rubus) və *Cortaderia selloana* daxildir. Qumlu ərazilərdə müşahidə olunan bitkilər çöl zımbırtikanı (*lat.* Eryngium campestre), boyaq alkannası (*lat.* Alkanna tinctoria) və *Onosma taurica* kimi növlərdir.

### Fauna

Təbiət parkında müxtəlif quş növlərinin populyasiyası mövcuddur. Bunlara qarabatdaq, meşəcüllütü, qırğı, yapalaq, ağacdələn, qaratoyuq və leylək daxildir. Parkın məməliləri maral, cüyür, tülkü, meşə dələsi, canavar, çaqqal, sincab, kirpi, dovşan və köstəbəkdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nationally designated areas (CDDA) (ing.).
2. 1 2 3 4 5  "Çilingoz Tabiat Parkı" (türk). İstanbul Tabiat Parkları. 2019-12-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-17.
3. 1 2 3 4  "Bir tarafta deniz, diğer tarafta göl kampçı cenneti Çiligoz". Hürriyet (türk). 2015-08-12. 2018-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-17.
4. ↑  *Gürer, Birsen.* "İstanbullular için iki mükemmel plaj: Yalıköy ve Çilingoz". Posta (türk). 2013-07-22. 2016-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-17.
Abteikirche Maria Laach - Eva reitet im Paradies auf der Schlange, welche eine Narrenkappe trägt/Abbey Maria Laach - Eve şeytan bilinir.
**Qadın düşmənliyi** və ya **Mizoginiya** (*ing.* Misogyny) — qadınlara qarşı soyuqluq, antipatiya və ya şişirdilmiş düşmənçilikdir. İngilis dilindəki "misogyny" termini yunanca qadın (gyne) və nifrət (misein) sözlərindən əmələ gəlmişdir.

Mizoginiya cinsiyyətçiliklə müqayisə edildikdə, mizoginiya həm kişilərdə, eləcə də bəzi qadınlarda rastlanır.

Feminist nəzəriyyədə mizoginiyaya kişilərin qadınları ikinci planda gördükləri irqçilik və ya antisemitizmə oxşar siyasi ideologiya kimi baxılır.

Psixi pozğunluğdan yarana biləcəyi kimi, çox vaxt fərdin uşaqlıq təcrübələri, xüsusən də ana və ata ilə əlaqəli təcrübələrindən də bu hal meydana gələ bilər. Həm kişilərdə, həm də qadınlarda görünə bilər. Edip kompleksi dövründə yaşayan uşaqlara valideynlərin göstərdikləri yanlış münasibət, göstərdikləri yanlış davranış belə bir vəziyyətə səbəb ola bilər.

Bəzi ataların öz qızlarına qarşı alçaldıcı və təhqiredici davranışları, oğlan uşaqlarını qız uşaqlarından üstün tutması halları belə münasibətə səbəb olan amillərdəndir. Mizoginiya bəzən ifrat səviyyədə inkişaf edib, dünyadakı bütün dişilərə nifrət səviyyəsinə qədər yüksələ bilər. 

Məsələn, ananın uşağı kastrasiya yolu ilə qorxutması qadınlara qarşı belə düşmənçiliyə səbəb ola bilər. (Edip kompleksinin mənfi tərəflərindəndir)

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) · Treccani |
| Normativ yoxlama | BNE: XX527983 · BNF: 12079116q · GND: 4155231-3 · LCCN: sh85086002 · NKC: ph122906 |


Vikianbarda Qadın düşmənliyi ilə əlaqəli mediafayllar var.



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Seksuallıq** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Oraqşəkilli qulançar** (*lat.* Asparagus falcatus) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin qulançar cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Yabanı halda bu bitkiyə Şri-Lankada və Afrikanın tropik və ya cənub-şərq regionlarında rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 15 m-ə qədər oln sarmaşan bitkidir. Yarpağının uzunluğu 7-8 sm, oraqşəkillidir. Oraqşəkilli qulançar yeməli qulançarın qohumudur və bu cinsin əksər növləri kimi ensiz "yarpaqları" ilə fərqlənir. "Yarpaqları" əslində şəklini dəyişmiş zoğlardır (fylokladium); onlar 3-4 ədəd olmaqla dəstələrə yığılmışdır. Sonradan yarpaqları uzanır və oduncaqlaşır. Çiçəkləri ağdır. Yazda çiçəkləyir. Oraqşəkilli qulançar xırda, zərif qoxulu çiçəkləri qonur giləmeyvələr əmələ gətirir. Qulançarın ağ kökləri sonradan oduncaqlaşır və öz görünüşü ilə qırmızı turpun kök meyvələrinə bənzəyir.

Ekologiyası
-----------

Oraqşəkilli qulançar zərərverici və xəstəliklərə davamlıdır. Gövdələrindəki qarmaqvari iynələri onları cücü yeyən heyvanlardan qoruyur. Qulançarın köklərinin sərbəst inkişafı üçün məhsuldar gilli torpağa əkmək lazımdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

2003- cü ildə Mərdəkan dendrarisində introduksiya olunmuşdur.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində, canlı çəpərlərin salınmasında bitkinin gövdələrini bambukdan olan qövsvari dirəklərə bağlamaq və ya onlardan yaşıl sütun yaratmaq olar. Növün budaqları dekorativ yarpaqlı çiçəkli bitkilər üçün gözəl fon yaradır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 313.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4807691
* Wikispecies: Asparagus falcatus
* APDB: 34612
* APNI: 202573
* BOLD: 306530
* EoL: 987745
* EPPO: ASPFA
* FoAO2: Asparagus falcatus
* GBIF: 2768780
* GRIN: 5511
* iNaturalist: 283326
* IPNI: 531097-1
* NCBI: 77334
* NSWFlora: Asparagus~falcatus
* NZOR: 06e6622c-5451-4f6f-915b-90d5f9bc7ecd
* PFI: 9594
* Plant List: kew-275047
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:531097-1
* SANBI: 728-45
* Tropicos: 18401032
* WCSP: 275047
* WFO: wfo-0000632455

 |
**Şıxçiçəkli qulançar** (*lat.* Asparagus aethiopicus) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin qulançar cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Cənubi Afrikadır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1,5 m-dək, həmişəyaşıl yarımkoldur. Gövdəsinin uzunluğu 150 sm-ə qədər vardır. Yastılanmış, yarpaqşəkilli, nazik, biz gövdələrin uzunluğu 3 sm-ə qədər, eni 1-3 mm-dir. Çılpaq, parlaq, hamar və ya şırımlı, sallaqdır. Parlaq yaşıl yarpaqları uzunluğu 2-4 mm-dək pulçuqlara qədər reduksiyaya uğramışdır. Yan zoğları-filokladiləri isə onlara bənzəyir. Bu növdə onlar yaşıl, uzunluğu 2-3 sm, düz və ya bir az əyilmiş, tək və ya dəstələrdə toplanmış 2-4 ədəddir. Çiçəyi xırdadır və yumşaq çiçək qrupu – salxım əmələ gətirir. Çiçəkləri ağ və ya çəhrayı, ətirlidir. Meyvələri qırmızı, çılpaq, parlaq, hamar və ya şırımlı sallaqdır. Toxumlarla və kolun bölünməsi ilə çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

İşıq çatışmadıqda və torpaq quruduqda "yarpaqları" tökülür, zoğları zəif inkişaf edir. Onunla mübarizə üçün sabun məhluluna intektisid əlavə edilir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərdəkan dendrarisində 1972-ci ildə introduksiya edilmişdir. Abşeronda mədəni şəraitda becərilir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ məqsədlər üçün istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12053056
* Wikispecies: Asparagus aethiopicus
* APA: 5431
* APDB: 34574
* APNI: 119305
* ATRF: Asparagus\_aethiopicus
* Calflora: 10505
* EoL: 987592
* EPPO: ASPAE
* FloraBase: 20752
* FNA: 242101423
* FoAO2: Asparagus aethiopicus
* GBIF: 2768763
* GRIN: 446667
* iNaturalist: 75603
* IPA: 5150
* IPNI: 530994-1
* ISC: 119056
* ITIS: 810220
* IUCN: 13507050
* NCBI: 693368
* NSWFlora: Asparagus~aethiopicus
* NZOR: b3ab659a-085f-435f-9d4d-c5d2d5755b27
* NZPCN: 4473
* PFI: 8404
* Plant List: kew-274924
* PLANTS: ASAE3
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:530994-1
* SANBI: 728-2
* Tropicos: 18406347
* VicFlora: 2173de24-dea4-4e78-ae90-5f0a54cf4a5e
* WCSP: 274924
* WFO: wfo-0000631225

 |
**Asparagus setaceus** (*lat.* Asparagus setaceus) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinin qulançar cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Şərqi və Cənubi Afrikadır, tropik və subtropik meşələrdə, çay vadilərində, düzənliklərində, savannalarda və orta dağ zolağında bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Sarmaşan yarımkoldur. Sapşəkilli yarpaqlara bənzəyən şəklini dəyişmiş gövdələri (fillokladilər) 3–12 ədəd olmaqla dəstələrə yığılmışdır. Uzunluğu 0,5–1,5 sm, diametri 0,5 mm-ə qədərdir.Onlar biraz əyilmiş, açıq yaşıldır və bütün bitkiyə zərif görünüş verir Ayrıca zoğları horizontal yerləşək xırda-lələkvari yarpaqlara bənzəyir. Zoğları çox budaqlanır, çılpaqdır.Yarpaqları xırda (0,5 sm), üçkünç, qonur pulçuqlara qədər reduksiya olunmuşdur. Çiçəkləri xırda, tək və ya 2–4 ədəd, ağdır. Meyvələri giləmeyvəşəkilli, göyumtül-qaradır. 1–3 toxumludur.

Ekologiyası
-----------

Çoxillik torpağa tələbkar olmayan bitkidir.

Azərbaycan yayılması
--------------------

Mərdəkan dendrarisində 1986-cı ildə introduksiya edilmişdir. Respublikada subtropik bölgələrdə meşələrdə, çay vadilərində, düzənliklərdə və orta dağ zolağında bitir.

İstifadəsi
----------

Gözəl, əyilmiş zoğları floristlər tərəfindən istifadə edilə bilər. İki ildən sonra bitkinin dirəyə ehtiyacı vardır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1399941
* Wikispecies: Asparagus setaceus
* AoFP: 334
* APDB: 34661
* APNI: 103407
* BOLD: 412469
* Calflora: 9025
* EoL: 988077
* EPPO: ASPPL
* FNA: 200027577
* FoC: 200027577
* FoIO: ASPSEA
* GBIF: 2768686
* GRIN: 104822
* iNaturalist: 75604
* IPNI: 531312-1
* IRMNG: 10195134
* ISC: 7409
* ITIS: 193453
* MoBotPF: 282185
* NCBI: 272863
* NZOR: 55af508a-71ba-4485-8c1a-ddb85b178ad3
* PfaF: Asparagus setaceus
* PFI: 8405
* Plant List: kew-275292
* PLANTS: ASSE12
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:531312-1
* SANBI: 728-95
* Tropicos: 18403288
* WCSP: 275292
* WFO: wfo-0000634742

 |
**Rasional seçim nəzəriyyəsi** — insanın iqtisadi, sosial, siyasi həyatında seçimlərini rasional bir varlıq kimi etməsinə əsaslanan nəzəriyyə. Bu nəzəriyyəyə görə insan bir rasional varlıq kimi fəaliyyətində və seçimində maksimum mənfəət əldə etməyə istiqamətlənmişdir.

RSM nəzəriyyəsinin əsasında sosial mübadilə və rasional seçim haqqında iqtisadi nəzəriyyələr durur. RSM inkişaf edərək insanın fəaliyyət göstərdiyi bütün sahələrdə onun davranışını analiz etmək və proqnozlaşdırmaq üçün universal bir paradiqmaya çevrilmişdir.

Nəzəriyyənin kökü XVIII əsrin ortaları-XIX əsrin əvvəllərinə, Şotlandiya əxlaq məktəbinin təlimlərinə söykənir. İlk dəfə olaraq onlar insanın individual rasional davranışı konsepsiyasını təklif etmiş, onunla ictimai hadisələrin izah edilməsinin məhsuldarlığına diqqəti çəkmişlər. Nəzəriyyənin başqa bir kökü kimi utilitarizm məktəbini götürmək olar. Bu məktəbin banisi C.Bentam onun əsas prinsiplərini irəli sürmüşdür. Utilitaristlər insan davranışına müəyyən növ aprior ideyalar və streotiplər əsasında baxmaqdan imtina edərək, insanın fəaliyyətinin nəticəsinə çox böyük diqqət yetirməyə başladılar.
**Puşkiniya** (*lat.* Puschkinia) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin qulançarkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Cins rus təbiətşünası A. A. Musin - Puşkinin şərəfinə adlandırılmışdır. Bu cinsin 2 növü məlumdur. Onların vətəni Qafqaz, Kiçik və Ön Asiyadır. Zümrüdvari puşkiniya (P. scilloides) yumru soğanaqlı, ətli yarpaqlı və mavi çiçəkləri olan bitkidir. Çiçək saplağında salxım çiçək qrupuna toplanmış 18-ə qədər çiçəyi vardır. Puşkiniya drenajlı məhsuldar torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Soğanaqları 12 sm dərinliyə əkilir. Bitki bordürlərin qurulmasında, qazonların mərkəzi hissəsində digər bitkilərlə birlikdə əkildikdə gözəl görünür. Puşkiniyanı otaq şəraitində də yetişdirmək olar.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2580430
* Wikispecies: Puschkinia
* BOLD: 550048
* EoL: 33630
* EPPO: 1PUKG
* GBIF: 2773625
* GRIN: 10153
* iNaturalist: 128726
* IPNI: 24689-1
* IRMNG: 1020172
* NBN: NHMSYS0000462181
* NCBI: 81791
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:24689-1
* Tropicos: 40020900
* VASCAN: 27878
* WFO: wfo-4000032203

 |
**"Kolumbiya Sirki"**, Bosniyalı rejissor Danis Tanoviçin çəkdiyi bir dram filmidir (2010).

Antalya IFF-də *Qızıl Portağal* Mükafatı (2010) na layiq görülmüşdür.

67-ci Venesiya Film Festivalında və 2011-ci ildə Trieste Film Festivalının açılışında təqdim edilmişdir.

Bosniya və Herseqovina tərəfindən rəsmi olaraq 2010-cu ildə "Ən yaxşı xarici film" nominasiyasında Oskar mükafatına namizəd göstərilmiş, lakin son beş nominasiyaya daxil ola bilməmişdir.

Süjet
-----

Filmin qəhrəmanı, 40 yaşlıı xorvatiyalı Divko, Almaniyadan doğma yurdu Bosniyaya qayıdır və ömrünün yarısını hərbi çağırışdan yayınmaq üçün sosialist Yuqoslaviyasından gizlənir. İndi o varlanmışdır, dəbdəbəli Mercedes avtomobili, Azra adlı gənc bir məşuqəsi var. Divkonun məqsədi, qaçaq düşdükdən sonra əlaqə saxlamadığı arvadından boşanmaq, evini qaytarmaq və Azra ilə yeni bir həyat qurmaqdır. Talisman hesab etdiyi qara pişiyini də özü ilə gətirir (həmin pişiyi tapdıqdan sonra həyatı yoxuşa qalxmışdır). Şəhərin yeni meri, xorvat millətçisi və çoxdankı dostu, evinə sahib çıxmağına kömək edir, bununla da keçmiş həyat yoldaşı Lusia və oğlu Martin küçəyə atılır (daha sonra onlar köhnə bir mənzildə yerləşirlər). Bələdiyyə başçısı aktiv şəkildə əmlak bölgüsü aparır və quldurlar etiraz etmək istəyəndə keçmiş kommunist bələdiyyə başçısını döyürlər.

"Kolumbiya" sirki, Divko ilə Lucianın barışıqlarının həyata keçdiyi əyləncə parkının adıdır, ailənin qalan hissəsi isə Almaniyada baş verəcək gələcək müharibədən qaçmağa çalışır.

Rollarda
--------

* Miki Manoyloviç — Divko
* Mira Furlan — Lucko, Divkonun həyat yoldaşı
* Boris Ler — Martin, Divko oğlu
* Elena Stuplyanin — Divronun məşuqəsi Azra, sonra Martina
* Milan Strliç — Ranko, bələdiyyə başçısı
* Mario Knezoviç — Pivas
* Ermin Bravo — Ante Qudel

Linklər
-------



1. 1 2  .
2. ↑  .
3. ↑  filmportal.de. 2005.
4. ↑  Unifrance. 1949.
**Biysk** — Rusiya Federasiyasında, Altay diyarının cənub şərqində şəhər. Biysk rayonunun mərkəzi.

Əhalisi
-------

Əhalisi 227,6 min (2005).

Coğrafiyası
-----------

Biya çayı (Ob hövzəsi) sahilində port. Biyskdən Novosi birsk–Taşanta avtomobil yolu (Çuya traktı) keçir. Dəmiryol stansiyası. Aeroport.

Tarixi
------

I Pamyatnik Petru
1708–09-cu illərdə Bikatun ostroqu (qala) kimi salınmış, 1732-ci ildən Biya ostroqu adlandırılmışdır. 1782-ci ildə şəhər statusu almışdır. 1782–97-ci illərdə Kolıvan vilayətinin (1783-cü ildən Kolıvan quberniyasının), 1804–22-ci illərdə Tomsk quberniyasının qəza şəhəri idi. 1827–1917-ci illərdə Tomsk quberniyasının Biysk dairəsinin inzibati mərkəzi, 1917–25-ci illərdə isə Altay quberniyasının qəza şəhəri olmuşdur.

İqtisadiyyatı
-------------

Şəhərin nəqliyyat yollarının kəsişməsində yerləşməsi, həmçinin əkinçilik və maldarlıq üçün əlverişli şəraitin olması Biyskin inkişafına imkan yaratmışdır. 1915-ci ildə Biysk dəmiryolu vasitəsilə Transsibir magistralına qoşulmuşdu. Sibir (1925–30) və Qərbi-Sibir (1930–37) diyarlarının dairə mərkəzi olmuşdur. Biysk Dövlət Pedaqoji Universiteti (1939), Altay Dövlət Universitetinin və Altay Dövlət Texniki Universitetinin filialları; dram teatrı fəaliyyət göstərir Biysk Altay diyarının ikinci sənaye mərkəzidir. Biysk qazanxana avadanlıqları zavodu, "Altay vitamin", şüşə-plastik zavodu, faner-kibrit kombinatı, tikiş fabrikivə s. var.

Qalereya
--------

* Buya çayıBuya çayı
* Sovetskaya keçəsiSovetskaya keçəsi
* PlanetarPlanetar
* EvalarEvalar
* TramvayTramvay
* Dəmiryol stansiyasıDəmiryol stansiyası
* KörpüKörpü
* KilsəKilsə

Həmçinin bax
------------

* Belyov
* Danilov
* Demidov
* Engels
* Fatyoj
* Langepas
* Malmıj

Xarici keçidlər
---------------

* Biysk şəhərinin rəsmi internet səhifəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  :ru:s:Федеральный закон от 09.03.2016 № 57-ФЗ (rus.). 2016.
2. 1 2 3 4 5  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 167. ISBN 978-9952-441-03-1.
**Qabiden Mustafin** (*qaz.* Ғабиден Мұстафин; 26 noyabr 1902 – 20 yanvar 1985, Almatı) — Qazax Sovet yazıçısı, ictimai xadim, Qazaxıstan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1958), Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü.

Həyatı
------

Kəndlilərin Rusiyadan köçürülməsi ilə əlaqədar olaraq, 1907-ci ildə Elibay qəbiləsinin nümayəndələrinin altmış evi (Qabiden ailəsi də daxil olmaqla) Spasski zavodunun şərqində yerləşən Koktalzharyk qəsəbəsinə köçmək məcburiyyətində qaldı. On yaşlı Qabiden savadını aul mollasından, rus dilini isə fabrik xadiməsi Cusup Maukumovdan öyrənmişdir. Spassk zavodunun beş illik rus-qazax məktəbinin dördüncü sinfinə qəbul edilmişdir. İki illik təhsildən sonra Qabiden doğma kəndinə qayıtmışdır.

1927-ci ildə Mustafinin ilk hekayəsi "Sarsen və Mukaş" və "Early Birds" jurnallarında yayımlandı.

1929-cu ildə ilk hekayələr toplusu "Er Shoyin" Qızıl-Ordada nəşr olundu.

1930-cu ildə inşası davam edən Qaragandaya köçdü.

1933-cü ilin əvvəlində yerli şuranın qərarı ilə Qabiden Mustafin "Proletariat Karaqandı" qəzetinin məsul katibi vəzifəsinə namizəd göstərildi. Tezliklə Novosibirskə köçürüldü, burada "Kyzyl Tu" qəzeti qazax dilində çıxmağa başladı.

1938-ci ildən Almatı şəhərində yaşayır və "Adebiet Maidany" jurnalının redaksiyasında çalışır.

1940-cı ildə jurnalın baş redaktoru oldu. Elə həmin il, Karaqanda kömür hövzəsinin əmələ gəlməsindən bəhs edən ilk romanı "Həyat və ya Ölüm" nəşr olundu. 1940-cı ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv oldu.

1956-cı ildən Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü.

1953–1956-cı illərdə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyi idarə heyətinin sədri. 1962–1964-cü illərdə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin 1-ci katibi vəzifəsində çalışmışdır.

6-cı çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

1983-cü ildə Qabiden Mustafinin beş cildlik əsərlər toplusu nəşr olunmuşdur.

Bədii əsərləri
--------------

1927-ci ildən bəri ilk hekayələr toplusu "Er Shoyin" nəşr olunmağa başladı, məcmuə 1929-cu ildə nəşr olundu.

* "Həyat ya da ölüm" romanı, 1941.
* "Şiqanak" romanı (1945, İ. P. Şeqolikhin tərəfindən rusca tərcüməsi, 1947).
* "Milyonçu" hekayəsi, 1948.
* "Karaqanda" romanı, 1952.
* "Fırtınadan sonra" romanı, 1959.
* "Şahid" romanı, 1963.

Mükafatları
-----------

* 2 Lenin ordenləri (10/28/1967; 11/24/1972)
* Oktyabr İnqilabı Sərəncamı (25.11.1982)
* 2-ci dərəcə Vətən müharibəsi ordeni
* 2 Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri (23/19/1962)
* medallar
* Qazaxıstan SSR-in Abay Kunanbayev adına Dövlət Mükafatı (1953) — "Karaqanda" romanına görə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Токаревки больше нет | NV.KZ". 2012-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-08.
2. ↑  "Литературная жизнь". 2012-11-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-08.
3. ↑  Сәдуақас, Тортай. Астана аймағы. Есіл-Нұра — Қарқаралы — Шыңғыстау, Көкше — Омбы, Жетісу желісі : тарихи-танымдық жинақ / Т. Сәдуақас. — Алматы : Дайк-Пресс, 2008. — 648 б.
4. ↑  "Мустафин Габиден". МИА «Казинформ». 2010-07-10. 2021-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-16.
**Hənzələ ibn Əsəd əş-Şibami** (*ərəb.*  حَنْظَلَة بن أسعَد الشِبامی‎) və ya əş-Şami (الشامی) — Kərbəla döyüşü zamanı şəhid olan Hüseyn ibn Əlinin səhabələrindən biri.

Adı ilə bağlı fikir ayrılığı
----------------------------

Onun adı mənbələrdə bəzi fərqliliklərlə çəkilmişdir. Əş-Şeyx ət-Tusi Hüseyn ibn Əlinin səhabələri siyahısında onu Hənzələ ibn Əsəd əş-Şibami kimi qeyd edir. Digər mətnlərdə isə atasının adı Səd kimi qeyd olunur. İbn Şəhrəşub "Səd ibn Hənzələ" adlı bir şəxsi Kərbəla Şəhidləri kimi qeyd edir. Bununla belə, ət-Tustari onun adının Hənzələ ibn Əsəd əş-Şibami olduğuna inanır.

Aşura günü
----------

Hənzələ Hüseyn ibn Əlidən Quranin *Mumin surəsi"nin 30-33-cü ayələrini Kufə ordusuna oxumaq üçün icazə istədi: "Ey qövmüm! Həqiqətən, mən sizin üçün firqələrin günü kimi (bir gündən) qorxuram. Nuh qövmü, Ad və Səmud qövmləri və onlardan sonra gələnlər və Allah (Öz qullarına) zülm etmək istəməz. Ey qövmüm! Geri (qaçmaq üçün), sizi Allahdan qoruyacaq heç kimin olmaması və Allahın azdırdığı kimsəni doğru yola yönəldən yoxdur."*

Sonra buyurdu: "Ey insanlar, Hüseyni öldürməyin, siz ilahi əzabla məhv olacaqsınız, yalan danışan isə məyus olacaq."

Sonra Hüseyn dedi: "Ey İbn Səd! Allah sənə rəhmət eləsin. Onlar sənin dəvətini rədd edərək, sənin və dostlarının qanını tökmək üçün sənə hücum etdikləri zaman cəzaya layiq idilər, bu bir yana qalsın ki, sizin saleh dostlarınızı şəhid etdilər."

Sonra Hənzələ dedi: "Sənin yolunda fəda olum! Düz deyirsən. Sən dində məndən daha alimsən və daha yaxşı başa düşürsən. Biz də axirətə gedək və qardaşlarımıza qovuşaq... Allahın rəhməti sənə olsun, ey Əba Abdullah və sənin pak əhli-beytinə, Allah məni cənnətdə sənin yoldaşın etsin."

Hüseyn "Amin" deyərkən Hənzələ döyüş meydanına getdi və Aşura günü 61-ci hicri ilində (680-ci il) Kufə ordusundan bir neçə nəfəri öldürdükdən sonra şəhid oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  *al-Shaykh al-Tusi.* Al-Rijal. Qum, Iran: Mu'assisa al-Nashr al-Islami. 2006. 100.
2. ↑  *Shaykh Al-Mufīd.* Al-Irshād. 2. 105.
3. ↑  *Muḥammad ibn ʻAlī Ibn Shahrāshūb.* Manāqib Āl Abī Ṭālib. Dhawī al-Qurbá. ISBN 978-9646307292.
4. ↑  *Ṣadūq.* Uyūn akhbār al-Riḍā. 2. 56.
5. ↑  *Tarih-i Tabari.* tarikh al-umam wa-al-muluk. 7. Beirut : Dar-i Seveydan. 1968. 347.
6. ↑  *Muhammad Taqi Shushtari.* Qamus al-rijal. 4. 76.
**Mirzə Əli Ləli** və ya **Mirzə Əlixan İrəvani** (1845, Təbriz və ya İrəvan, Gürcüstan-İmeretiya quberniyası – 1907, Tiflis və ya Təbriz) — azərbaycanlı şair, həkim.

Həyatı
------

Mirzə Əli Ləli 1845-ci ildə Təbrizdə dünyaya gəlib. Ata-anası əslən irəvanlı olub. Təbriz mədrəsələrində təlim-tərbiyə alıb. Ərəb və fars dillərini öyrənib. Təbrizdə əttarlıq dükanı açıb və bir müddət ticarətlə məşğul olub. Sonra o dövrün məşhur həkimlərindən təbabət elmini öyrənib. Bu sahədə biliklərini təkmilləşdirmək üçün Tehrana gedib. Sonra Təbrizə qayıdaraq həkimlik etməyə başlayıb. Öz bilik və təcrübəsini artırmaq üçün Misirə, İstanbula, hətta Avropanın bəzi şəhərlərinə səfərlər edib. İranın ən məşhur həkimlərindən biri sayılıb.

Ləlinin hikmətli sözləri dillərdə əzbər olub və zərbi-məsəllərə çevrilib. Şair-həkim bir sıra həcvlər də qələmə almışdır. "Şəmsül-hükəma" ləqəbini Müzəffərəddin şahın Təbrizdə vəliəhd olduğu vaxtlarda xəstələrindən birini müalicə edib sağaltdığı üçün alıb və bundan başqa ona vəzifə də verilib.

Məddahlıqla arası olmayan, hürriyyət və azadlıq sevən şair o dövrdə yüksək mənsəb sahiblərinin qüsurlarını öz həcvlərində yazıb. Vaxtının çoxunu səyahətdə keçirib. Əsasən Tiflisə və İstanbula səfərlər edib.

Şeirlərinin çox Azərbaycan türkcəsindədir. Qəsidələri, qəzəlləri, dübeytləri və növhələri vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ziyəddin Məhərrəmov. "İrəvanda məktəbdarlıq və maarifçilik" Arxivləşdirilib 2019-07-16 at the Wayback Machine, Bakı, "Nurlan", 2010.
2. ↑  *Tərtib edəni: Zaman Əsgərli.* "XIX əsr Azərbaycan şeiri antologiyası" (PDF). Milli Kitabxana (az.). "Şərq-Qərb". 2005. 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-08-13.

***Vikimənbədə*** **Mirzə Əli Ləli** ilə əlaqəli məlumatlar var.
**Nuzqar Bakayev** (oset. Къæбысты Зауыр, 25 sentyabr 1934, Cənubi Osetiya – 21 dekabr 2018) — Cənubi Osetiya publisisti, şair, müəllim, siyasətçi və ictimai xadim. 4-cü çağırış Cənubi Osetiya Parlamentinin deputatı (2004–2009). Cənubi Osetiya Respublikası Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Bioqrafiyası
------------

25 sentyabr 1934-cü ildə Gürcüstan SSR-in Bakatikau kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1941-ci ildən Bakatikauda bir ibtidai məktəbdə oxuyur. Orta təhsilini 1953-cü ildə Ziulet kəndində orta məktəbdə almışdır. 1953-cü ildə Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunun (bu gün — Cənubi Osetiya Dövlət Universiteti) osetin dili və ədəbiyyatı şöbəsinə daxil olur. Ali təhsil aldıqdan sonra Tsxinvali rayonunda səkkiz illik Vilda məktəbində rus dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyir.

1961-ci ildən Dmenis səkkizillik məktəbində osetin dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyir. 1963–1979-cu illərdə Verxnı Çars kəndindəki səkkiz illik, Korkula kəndində orta məktəb, Valitikau kəndində səkkiz illik və Sarabuk kəndində səkkiz illik məktəbdə direktorluq etmişdir. 1979-cu ildən "Fidiueq" ədəbi jurnalının tənqid və jurnalistika şöbəsinin redaktoru, Tsxinvalidəki "İrıston" kitab nəşriyyatının baş redaktoru və "İrıston" nəşriyyatının direktoru vəzifələrində çalışır. Respublika "Vestnik" jurnalının baş redaktoru olur. SSRİ Yazıçılar Birliyinə üzvü qəbul olunur.

Siyasi fəaliyyətlə məşğul olur. Osetiya "Stır Nıxas" hərəkatına qatılır (sədr müavini olur). 2004-cü ildə Birlik partiyasından Cənubi Osetiya Parlamentinə seçilir. 2009-cu ildə parlamentdəki müddətinin sonuna qədər Mədəniyyət, Təhsil, Elm, Din və Media Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışır.

Nuzqar Bakayevin 14-dən çox şeir toplusu nəşr olunmuşdur. 1957-ci ildə ilk kitabı olan "Sevgi mahnıları" və 1960-cı ildə ilk şeir toplusu "Yaz səhəri" nəşr edilir. Üstəlik bir neçə şeir toplusunu nəşr etdirmişdir. Sonuncu Qapalı məktub kolleksiyası 1990-cı ildə nəşr edilmişdir. "Osetiya xalqının oğlu" toplusunda Cənubi Osetiyanın ilk müdafiə naziri Valeri Xubulovun həyatı ilə bağlı məlumatlar öz əksini tapır.

30 dekabr 2014-cü ildə Cənubi Osetiya Prezidenti Leonid Tibilovun əmri ilə "Osetiya ədəbiyyatının inkişafına böyük şəxsi töhfəsinə, uzun illər səmərəli yaradıcılıq fəaliyyətinə görə" Cənubi Osetiya Respublikasının Fəxri Fərmanı ilə təltif edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Н. Бакаев: «Литература отличается от факта на величину души писателя»". 2015-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-29.
2. ↑  "Книга, которая не могла не появиться". 2015-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
3. ↑  "Указ "О награждении Почетной грамотой Республики Южная Осетия Бакаева Н. И."". 2023-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.

Mənbə
-----

* Н. Бакаев: "Литература отличается от факта на величину души писателя"

Ədəbiyyat
---------

* Бибоева И. Г. Казиты М. Р. Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 395–396, ISBN 978-5-7534-1499-01
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Nərgiz (dəqiqləşdirmə).

**"Nərgiz" kafesi** — Azərbaycanın Bakı şəhərində fəaliyyət göstərmiş kafe-restoran. Kafe Azərbaycan SSR-də dəb ikonası olan Nərgiz Xəlilovanın şərəfinə adlandırılmışdı.

Tarixi
------

"Nərgiz" kafesinin interyeri. 1962-ci il
"Nərgiz" kafesi 1961-ci ildə Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin sədri Əliş Ləmbəranskinin təşəbbüsü ilə inşa edilmişdir. Kafe Azərbaycan SSR-də dəb ikonası olan Nərgiz Xəlilovanın şərəfinə adlandırılmışdı.

SSRİ dövründə kafə-restoranda yoxlanışdan yoxlanışa bəzi, çətin tapılan yeməklərin qiyməti ikiqat baha olurdu. Misal üçün, menüdə nərə və qara kürü olsa da, amma qeyd olunan qiymətə şəhərdə onları tapmaq mümkün deyildi.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

Kafedə 1961-cı ildə çəkilən "Amfibiya adam" filminin bir epizodu çəkilib. Epizodda Latın Amerikalı xanım "*Ey moryak, tı slişkom dolqo plaval*" (*azərb.* Ey dənizçi, sən çox uzun müddət üzmüsən‎) caz mahnısını ifa edir.

Qalereya
--------

* "Nərgiz kafesi"ndən Parapetə (indiki Fəvvarələr meydanı) görüntü"Nərgiz kafesi"ndən Parapetə (indiki Fəvvarələr meydanı) görüntü

İstinadlar
----------

1. ↑  "Рассказывает главная площадь Баку". jam-news.net. jam-news.net. 2023-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
2. ↑  *Дегтярь, Михаил.* Репортер.  (#accessdate\_missing\_url)
3. 1 2 3 4  "Bakının əsas meydanı danışır". jam-news.net. jam-news.net. 2023-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
Adenium obesum Kyoto Nəbatat Bağında, Yaponiya .
**Adenium** ( *lat.* Adenium) - kol bitkiləri fəsiləsi və ya odunlu sukkulentlər cinsinə aid olub tropik Afrikada ilk aşkarlanaraq Seneqaldan Sudana və Keniyaya,eləcə də Ərəbistan yarımadasına qədər rast gəlinir.

Bir çox dillərdə bitki adının hərfi tərcüməsi "səhra qızılgülü" deməkdir.

Təsvir
------

Adeniumun gövdəsi güclü budaqlanandır. Uclu və ya küt kənarı olan kiçik yarpaqları var. Rəngarəng formaları var: sarı-ağ, qırmızı-qara yarpaqlar.

Adeniumun parlaq qırmızı çiçəkləri böyük dekorativ effektə malikdir, bunun sayəsində bitki populyarlığını qazanmışdır. Ümumilikdə, çiçəklər çəhrayı, sarı, ağ, qırmızı-qaradır.

Kəsmə zamanı adenium zəhərli şirə ifraz edir, buna görə bitkinin dibçəyini dəyişdikdən və ya budadıqdan sonra əlləri sabun ilə yaxşıca yumaq tövsiyə olunur.

Növlər
------

Plants of the World Onlineda 2023-cü il üçün bir sıra təsdiqlənmiş növləri qeyd edilib.

*

Qulluq
------

|  |  |
| --- | --- |
| **Temperatur** | Orta. Yayda +20 ilə +35 arasında, qışda +12-dən aşağı deyil. |
| **İşıqlandırma** | Mümkün qədər parlaq, birbaşa günəş işığından kölgə salmadan. |
| **Suvarma** | Aktiv böyümə dövründə bol, durğun sudan qaçın. Qışda mülayim. |
| **Hava rütubəti** | Püskürtmə tövsiyə olunur. |
| **Transfer** | Gənc bir bitki hər il, böyüklər isə 5-6 ildə bir dəfə köçürülür. |
| **reproduksiya** | Kök şlamları və toxumları. |

İstinad
-------


1. ↑  "Adenium Roem. & Schult. | Plants of the World Online | Kew Science". Plants of the World Online (ingilis). 2022-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-29.

Bağlantılar
-----------

* FloralWorld.ru saytında Adenium təsviri
* CactusWiki: *Adenium*
минимини
**Şakotis tortu**-(lit. šakotis, pol. sękacz) - Yumurtalı xəmirdən hazırlanmış fərqli formaya malik Litva və Polşa mətbəxinin milli şirniyyatıdır.

Haqqında
--------

Açıq ocaqda hazırlanması ilə seçilir. Əsasən toy mərasimləri üçün hazırlanır. Litvacadan tərcümədə şaxəli mənasını verir. Litvanın milli kulinariya fonduna əlavə edilib. 1 kq una 30-50 yumurta çalmaqla hazırlanır. Hazırlanan zaman acıq ocağın üstündə fırladılaraq hazırlanır. Xəmir axaraq şaxəli budaqlar formasını alır.

Tarixi
------

Resept Reçi Pospolotoyun zamanında meydana gəlmişdir. Rəvayətə görə cavan aşpaz Yonas Barbar şahzadəsi üçün şirniyyat hazırlayır. Şirniyyatı bəyənən şahzadə aşpaza bəzək əşyasını hədiyyə verir ki, onu da aşpaz sevgilisinə aparır. Belə ki, tort aşpaz tərəfindən təsadüfən qarışığ fırlanan ocağın üstünə tökülmüşdür.Resept Almaniyanın Kilya şəhərinin kulinariya kitabında ilk dəfə olaraq 1692-ci ildə nəşr olunmuşdur. Eyni reseptin sadəcə hamar səthi ilə alman növü də mövcuddur. 2008-ci ildə Litvalı şirniyyatçılar hündürlüyü 2 metr 30 sm olan Şakotis hazırladılar ki, onun hazırlanmasına da 1200 yumurta işlədildi.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Tort
* Polşa mətbəxi

İstinadlar
----------

1. Klaus Klöppel: Polnische Ostseeküste: Danzig, Masuren, Baedeker, ISBN 3-8297-1171-9 Archived January 7, 2014, at the Wayback Machine.
2. Lietuvoje pasiektas rekordas: iškeptas didžiausias pasaulyje šakotis
**Beynimdə Qəribəlik**  — Orxan Pamukun 2014-cü ildə nəşr edilən romanı bu cümlə ilə başlayır: "Boza satıcısı Mövlud Qaradaşın həyatı, macəraları, xəyalları və dostlarının hekayəsidir və 1969–2012-ci illər arasında İstanbul həyatının bir çox insanların gözündən izah edilən bir rəsmidir".

Məzmunu
-------

*"Beynimdə qəribəlik vardı, içimdə də nə o zamana, nə o məkana aidlik duyğusu".* — William Wordsworth, Prelüd-dən sitat.

"Beynimdə qəribəlik" həm sevgi hekayəti, həm də modern dastandır. Orxan Pamukun üzərində altı il işlədiyi roman bozasatan Mövludla üç il sevgi məktubları yazdığı (yalnız bir dəfə toy mərasimində ötəri gördüyü) sevgilisinin İstanbuldakı həyatlarından danışır. İyirmi beş yaşında kəndindən bir qız qaçırdı (yanlış qızı qaçırır); *Qəribə* bir şey oldu, onun bütün həyatını təyin etdi. İstanbula qayıtdı, evləndi, iki qızı oldu. 

Mövlud 1969–2012-ci illər arasında, qırx ildən artıq bir müddətdə İstanbul küçələrində qatıq, plov satmaq, avtodayanacaq gözətçisi olmaq kimi, bir çox işlərlə məşğul olur. Bir tərəfdən küçələrin cürbəcür adamlarla dolmasını, şəhərin böyük bir hissəsinin uçurulub yenidən tikilməsini, Anadoludan gəlib varlananları izləyir, digər tərəfdən ölkənin keçirdiyi dəyişikliklərin, siyasi çarpışmaların, çevrilişlərin şahidi olur. Onu başqalarından fərqləndirən cəhətdən, beynində *qəribə* fikirlər qaynaşdığından həmişə narahatlıq hissi keçirir. Amma qış axşamları İstanbul küçələrində boza satmaqdan, *qəribə* xəyallar qurmaqdan və sevgilisinin, əslində, kim olduğu barədə fikirləşməkdən heç vaxt əl çəkmədi.
Sevgidə insanın niyyəti, yoxsa qisməti vacibdi? Xoşbəxtliyimiz, və ya bədbəxtliyimiz seçimlərimizlə bağlıdır, yoxsa başımıza bizdən ixtiyarsız gəlirlər? "Beynimdə qəribəlik" romanı bu suallara cavab axtara-axtara ailə həyatıyla şəhər həyatının mübarizəsini, qadınların evlərdəki hiddət və əlacsızlıqlarını təsvir edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Orhan Pamuk.* Kafamda Bir Tuhaflık. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş. 2014. səh. 564. ISBN 978-975-08-3088-4.
2. ↑  "Beynimdə qəribəlik". www.qanun.az. 2022-06-18 tarixində arxivləşdirilib.
**Norilsk çayı** (**Norilka**, yuxarı axarlarda **Talaya**) — çay Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı, Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisi ilə şimala axır. Kara dənizi akvatoriyasına aiddir. Uzunluğu 57 km təşkil edir.

Norilsk şəhərindən 7 km şimal-şərqdə Valek qəsəbəsi yerləşir. Çay başlanğıcını Melkoye gölündən götürür.

Əsas qolları — Rıbnaya, Valek. Yay ərzində Norilka çayı gəmiçilik üçün yararlı olur. Xüsusu ilə göl turizm turları üzərində yerləşir. Kiçik qayıqlar Norilsk çayı ilə yuxarı doğru Melkoye gölünə üzürlər. Oradan isə Lama çayı ilə eyni adlı gölə çıxmaq olur. Balıqçılıq geniş yayılmışdır. Üstəlik yüklərin daşınması zamanı yararlanılır.
Çay üzərində yerləşən körpü UNESCO siyahısına daxil edilmişdir. Belə ki körpü dünyada 69-cu paraleldə yerələşən ən iri körpüdür.

Əsas məlumat
------------

Norilsk çayının uzunluğu 57 km, hövzəsinin sahəsi 20 min km² təşkil edir. Çay Şimali Sibir düzənliyi və Taymır yarımadası ərazisindən axır. Çayın illik su sərfiyyatı 460 km³ təşkil edir. Çay başlanğıcını Melkoye gölündən götürür və Pyasino gölünə tökülür. Geomorfoloji cəhətdən Norilsk çayı Pyasin çayının yuxarı axarı adlandırmaq olar.

### Hidrologiyası

Çayın hövzəsi Qütb en dairəsi daxilində yerləşir. İqlim zonası baxımından Tundra və meşə tundra ərazisində yerləşir. Hövzəsi çox illik qrunt buzlağı ərazisindən axır. Çay əsasən qarışıq sularla qidalanır (qar və yağış suları). Demək olar ki, yeraltı sular qidalanmada iştirak etmir. Sentyabrın sonları çay donur, iyunun ortaları donu açılır.
Pyasino, Maloye, Lama, Qlubokiye, Sobaçe, Nakomyaken və Keta gölləri çayın fəaliyyətinə böyük təsir göstərir
54 il müddətində aparılan araşdırmaların cədvəldəki əksi:

İqtisadi əhəmiyyəti
-------------------

Çayın sahilində Valek qəsəbəsi yerləşir. Burada kiçik hava limanı yerləşir. Üstlik çay üzərində olan körpü üzərindən dəmiryolu və avtomobil yolu keçir. Körpü Norilsk və Talnax yaşayış məntəqələrini birləşdirləşdirir.

Hava limanı 650×28 m ölçülərinə malik olub An-3, An-2 təyyarələrini və istənilən tip helikopterləri qəbul etməyə imkan verir. Əvvəllər çay Norilsk kombinatı ilə əlaqə yaratmaq məqsədilə çay səthindən eniş zolağı kimi istifadə edilirdi. Bu səbəbdən aeroport Hidroaeroport adlandırılırdı

Çay sularında artik sulara aid balıqlar yayılmışdır. Gəmiçilik üçün olduqca az müddətdə (140 gün) yararlıdır. Çay axarı ilə yuxarıya doğu Pyasino gölü, Maloye, Lama, Qlubokiye, Sobaçe, Nakomyaken və Keta gölləri yerləşir

Norilsk kombinatının fəaliyyəti sayəsində istər çayın istərsə Pyasino gölünün çirklənməsi baş verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Norilka At Valek [*ölü keçid*], *R-Arcticnet V4.0*
2. ↑  Norilka at Valek Arxivləşdirilib 2009-11-24 at the Wayback Machine, *UNESCO: Water resources*
3. ↑  Фотографии Норильска. Александр Ананьев Arxivləşdirilib 2022-03-18 at the Wayback Machine, *Норильские хроники, фотографии*
4. ↑  Плато Путорана 25 июля — 20 августа 1996 года Arxivləşdirilib 2019-11-02 at the Wayback Machine, *Клуб Хронических Водников*
**Məmməd Aranlı** (tam adı: Ağayev Məmməd Salman oğlu; d.22 oktyabr 1922, Azərbaycan SSR, Ağcabədi rayonu — 7 oktyabr 1950, Bakı şəhəri) — Azərbaycanlı yazıçı-publisist, 1941—1945-ci illər müharibəsi iştirakçısı, 416-cı atıcı diviziyasının "Qızıl əsgər" qəzetinin məsul katibi

Həyatı və təhsili
-----------------

Ağayev Məmməd Salman oğlu 22 oktyabr 1922-ci ildə Ağcabədidə anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini burada və Ağdaş şəhərində almışdır. 1932-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçmüş və 6 nömrəli Bakı şəhər natamam orta məktəbini bitirmişdir(1932—1935).Sonra M.Sabir adına Pedaqoji Texnikumda təhsil almışdır. O, Ədəbi fəaliyyətə şeir və hekayələrlə tələbəlik illərindən başlamışdır.

Yaradıcılıq fəaliyyəti
----------------------

1937—1938-ci illərdə "Pioner" jurnalında,1939—1940-cı illərdə isə "Azəbaycan qadını" jurnallarında çalışmışdır. Hekayələri "Yeni il", "Gənc işçi", "Ədəbiyyat" qəzetlərində, "İnqilab və mədəniyyət", "Şərq qadını" jurnallarında dərc olunmuşdur. 1938-ci ildə texnikumu əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna qəbul olmuşdur. Burada ədəbiyyat və dil fakültəsində təhsil aldığı dövrdə "Qara xal qız", "Gecənin qəlbi" ,"Aldanmış ümid" və digər hekayələri yazmışdır.

Döyüş cəbhələrində
------------------

1941-ci ildə Böyük Vətən Müharibəsinə başladığından İnstitutun son kursundan cəbhəyə getmişdir. O, kiçik leytenant kimi 416-cı atıcı diviziyada xidmətə başlamışdır. 1942-ci ilin dekabrında Mozdok uğrunda döyüşlərdə qəhrəmanlıq göstərdiyinə görə "Qızıl ulduz"ordeni ilə təltif olunmuşdur. Bu döyüşlərdə ağır yaralanan M.Aranlı 2 ay hərbi hospitalda müalicə olunduqdan sonra 1943-ci ilin fevralında yenidən həmin diviziyaya qayıtmışdır. Hərbi komandanlıq onu diviziyanın "Qızıl əsgər" qəzetinə məsul katib təyin etmişdir. 1944-cü ilin iyunundan müharibə qurtaranadək o, "Sovet döyüşçüsü" adlı "Üçüncü Ukrayna Cəbhəsi" qəzetlərində tərcüməçi-müxbir işləmişdir. Üçüncü Ukrayna Cəbhəsinin qərargahı ilə birlikdə o, Rumıniya, Bolqarıstan, Yuqoslaviya, Macarıstan və Avstriyada olmuşdur.

Təltifləri
----------

Cəbhədə kiçik leytenantlıqdan mayor rütbəsinə qədər yüksəlmiş, hərbi şücaətinə görə iki dəfə "Qırmızı ulduz" və "Vətən müharibəsi" orden və medalları ilə təltif olunmuşdur. 1950-ci il oktyabrın 7-də 30 yaşında vəfat etmişdir.Ağcabədi şəhərindəki 11 saylı məktəb onun adını daşıyır.

Əsərləri:
---------

* "Fırtına", Bakı, Azərnəşr, 1951,2000 nüsxə, 280 səhifə
* "Cəbhə gündəliyi", Bakı, Gəncli, 1975, 5000 nüsxə, 340 səhifə,

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ağcabədi yazarları". Bakı, "Şəms" nəşriyyatı,2009
2. ↑  "Ağcabədi ensiklopediyası", Nazim Tapdıqoğlu,Bakı,2009
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-03.

Xarici keçidlər
---------------

"Ən gözəl bədii əsər həyatı tam mənası ilə dürüst göstərən əsərdir", Buludxan Xəlilov,
Ağ sosiska, bretzel və şirin xardal
Ağ sosiskalar ekvatorunun yerləşməsinə dair müxtəlif versiyalardan ibarət xəritə
**Ağ sosiskalar ekvatoru** (*alm.* Weißwurstäquator‎) — Bavariya və Almaniyanın digər yerləri arasında yerləşən təqribi yumoristik sərhəd. Bu sərhəd Münhenin mədəni sərvətlərindən sayılan ağ sosiskaların yayılma arealını nümayiş etdirir.

Ekvatorun mövqeyi
-----------------

Bu ekvatoru adətən Dunay çayı boyunca təsvir edirlər, amma belə bir sərhəd Aşağı Bavariya və Yuxarı Pfalts ərazilərini əhatə etmir. Bəzən bu ekvatoru 49-cu enlikə (İnqolştadtdan şimala) aid edirlər. Bəzi yerlərdə isə bu ekvatoru Münhendən 100 kilometr aralıdakı zonaya aid edirlər hası ki, Yuxarı Bavariyanın əsas hissələrini əhatə etmir.

Alternativ versiyalara əsasən sözügdən ekvator Mayn çayı boyunca olan "Mayn xəttində" yerləşir, hansı ki, Şimali Almaniyanın dialekt paytaxtı sayılır. Digər versiyalara əsasən isə, Ağ sosiskalar ekvatoru Prussiya və Bavariyanın Avstriya ilə olan tarixi-siyasi sərhədində yerləşir, hansı ki, bu zona da "Mayn xətti" adanır. Belə olan tərzdə sərhədə Köhnə Bavariyadan başqa Baden-Byurtemberq və Frankoniyanın əsas hissələri də daxil olur, amma sözügedən ərazilər Bavariya ilə çox böyük mədəni fərqlərə malikdir və orada ağ sosiskalar məşhur deyil.

Bu termindən həmçinin Almaniyanın şimal və mərkəz hissələrini ayırmaq üçün də istifadə olunur. Belə olan halda ekvator Mayn çayından və ya onun yaxınlığından keçir.

Avstriyalılar zarafat ilə bu ekvatordan şimalda yerləşən ərazini Pifkenin yaşayış məskəni adlandırırlar.

Mənbə
-----

* Duden: *Deutsches Universalwörterbuch*. 6. Auflage, ISBN 3-411-05506-5.
* Bavaria’s Umlaut Umbrage
* Expedition über den Weißwurstäquator статья в газете «Der Tagesspiegel»
* Unter dem Weißwurstäquator статья в газете «Frankfurter Allgemeine Zeitung»
* Бавария — это не Германия
*Bakı Beynəlxalq Caz Festivalı 2011*
**Bakı Caz Mərkəzi**  Azərbaycanda caz mədəniyyətinə dəstək və inkişafı üçün  2000-ci ildə yaradılmışdır. Mərkəzdə caz musiqiçiləri və müxtəlif caz üslublarında işləyən ifaçılar var. Bəzən caz konsertləri və filmlər mərkəzdə böyük bir ekranda göstərilir.

Azərbaycanda cazın inkişafı 20-ci əsrin ilk illərinə təsadüf edir. O zaman Azərbaycanda daha çox təşəbbüskar iş adamları, memarlar, tacirlər, alimlər, milli və xarici sənətkarlar yaranmağa başladılar və yeni musiqi dalğaları Azərbaycana gəldi.  Azərbaycan bəstəkarları Niyazi və Tofiq Quliyev 1938-ci ildə Bakıda ilk caz orkestrini yaradıblar. Niyazi və Tofiq Quliyev Aleksandr Tsfasmanın ilk sovet caz orkestrində iştirak ediblər. Niyazinin orkestri və Tofiq Quliyev Azərbaycan cazının təməlini qoyublar. Dövlət cazı üç trombonun, beş saksafonun, üç trumpetin, fortepiano, gitaranın və zərb alətlərinin daxil olduğunu göstərdi.

İlk konsert zamanı caz klassikləri ilə yanaşı musiqiçilər Niyazi və Tofiq Quliyevin əsərlərini ifa etmişlər. Eyni zamanda, "Chargah" mugamı ilk dəfə saksafon improvizasiyaları ilə ifa edilmişdir. 1941-1945-ci illərdə, müharibənin bitməsindən sonra Rauf Hacıyev "Dövlət cazının" direktoru oldu.

Bakıda ilk caz festivalı 1969-cu ildə keçirilib. Uzun aradan  sonra ənənə 2005-ci ildə geri gəldi və indi də davam edir. Hər il, festival bütün dünyadan Caz ulduzlarını Bakıya dəvət edir. Azərbaycanlı caz ifaçıları, öz növbəsində, beynəlxalq caz festivalı və müsabiqələrinin iştirakçıları və qalibləridir. Azərbaycanda Vaqif Mustafazadə və Rafiq Babayev kimi istedadlı caz musiqiçiləri var.

Mərkəz 2015-ci ildə investisiyaların yoxluğuna görə faəliyyətini bağlandı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Theatres, cinemas, concert halls of Baku – National Tourism Promotion Bureau, 2017.
2. ↑  Continuum encyclopedia of popular music of the world
3. ↑  Continuum encyclopedia of popular music of the world Song of the Land of Fire
4. ↑  "Maestro Niyazi". 2010-12-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-12-10.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət" (rus). Biografija.ru. 2012-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-03.
6. ↑  "РАФИК БАБАЕВ – 70". jazz dünyası. 2017-11-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-03.
7. ↑  "Bakı Caz Mərkəzi bağlandı". 2020-11-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-28.
**Qar dənəsi** (*isp.* Copito de Nieve, kat. Floquet de Neu; 1964 — 24 noyabr 2003) — zooloji müşahidələr nəticəsində indiyənə kimi qeydə alınmış yeganə albinos qorilla. Bu erkək qorilla uzun zaman İspaniyanın Barselona zooparkında yaşamışdır.

Qar dənəsi Qərb düzənlik qorillası yarımnövünə aid olmuşdur. Rəsmi məlumata görə bu canlı İspaniya Qvineyası ərazisində 1966-cı ildə tutulmuşdur. Sonra isə Barselona şəhərinə gətirilmişdir. İlk əvvəllər onu ovlayan ovçunun dilində (famnq dili) *Nfumu Ngui* olaraq adlandırılır. Bu sözün hərfi mənası isə "Ağ qorilla" anlamını verir. Qorilla 15 000 pesetaya satın alınır. Bu isə onu ən bahalı canlı olaraq qeydə alınmasına səbəb olmuşdur. Qorilla tutularkən onun cəmi iki yaşı vardı. Bir müddət sonra Qar dənəsi nəyinki İspaniyada həmçinin bütün Qərb dünyasında məşhurluq qazanır:o Barselona zooparkının talismanına çevrilir. Bir çox açıqcalarda təsvir olunur və onun haqqında sənədli filmlər çəkilir.

Ümumən üç dişidən 21 balaya sahib olmuşdur. Ancaq onun balaları arasında heç biri albinos olmamışdır. Araşdırmaçıların qənayətinə görə Qar dənəsi inbridinq olmuşdur. 1980-ci ildə London zooparkının əməkdaşları bu canlıdan sperma toplamağa başlamışlar. Hədəf ondan albinos balaların doğulma ehtimalını araşdırmaq olur. Ancaq araşdırtmalar uğursuzluqla bitir. 2001-ci ildən bu canlı dəri xərçənginin qeyri-adi formasından əziyyət çəkirdi. Buda böyük ehtimalla albinizmlə əlaqədar olmuşdur. 2003-cü ilin noyabrında evtanaziya yolu ilə 40 yaşında həyatına son qoyulur (qorillalar ortalama 30—50 il yaşayırlar).

Asteroid (95962) Kapito onun şərəfinə adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Copito de nieve*, el único gorila albino del mundo Arxivləşdirilib 2019-10-20 at the Wayback Machine. *El Mundo.es*.
2. ↑  La muerte de Copito de Nieve Arxivləşdirilib 2009-09-18 at the Wayback Machine. *En memoria.com.*
3. ↑  *Duplaix-Hall, Nicole.* The White Gorilla (Gorilla g. gorilla) At Barcelona Zoo // International Zoo Yearbook. Vol. XIII. London: Zoological Society of London. 1967. səh. 196. OCLC 604039131.
4. ↑  "Snowflake the Albino Gorilla Got White Fur Due to Inbreeding — AOL On". 2014-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-23.
5. ↑  *Staff writers.* "Albino gorilla dying of skin cancer". BBC News. 22 September 2003. 7 June 2004 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 June 2013.
6. ↑  "Dünyada yeganə albinos-qorilla İspaniyada öldü". NTV telekanalı. 25 noyabr 2003. 2019-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-24.
7. ↑  "«Asteroide Copito de Nieve»". 2007-03-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-23.

Mənbə
-----

* Snowy stardom — *avqust 2004 il*  (ing.)