recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sezai Temelli** (15 iyul 1963, İstanbul) — müəllim və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

Həyatı
------

Sezai Temelli 15 iyul 1963-cü ildə İstanbulda anadan olub. İstanbul Universiteti İqtisadiyyat Bölməsindən məzun olub. Həmin universitetin İqtisadiyyat Bölməsində PhD dərəcəsi alıb.

Uzun illər İstanbul Universiteti Siyasi və İctimai Elmlər Bölməsində müəllim olaraq çalışıb. 15 iyul 2016-cı il dövlət çevrilişinə cəhddən sonra elan edilmiş fövqəladə vəziyyət (OHAL) dövründə — 2016-cı ildə tutduğu vəzifədən azad edilib.

2018-2020-ci illərdə HDP həmsədri olub.

İyun 2015-ci ildə İstanbul ilindən, 2018-ci ildə Van ilindən, 2023-cü ildə isə Muş ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. 28-ci çağırışda DEM Partiyası TBMM qrupunun sədr müavini vəzifələrində təmsil olunub.

İngiliscə bilir. Evli və 1 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *TBMM.* "Sezai TEMELLİ". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
**Meral Danış Beştaş** (5 aprel 1967, Mazıdağı[d], Mardin ili) — hüquqşünas və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 26, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

Həyatı
------

Meral Danış Beştaş 5 aprel 1967-ci ildə Mardin ilinin Mazıdağı ilçəsində anadan olub. 1990-cı ildə Dicle Universiteti Hüquq Bölməsindən məzun olub.

Diyarbəkirdə hüquqşünas olaraq çalışıb. Diyarbəkir Vəkillər Kollegiyası İdarə Heyətinin üzvü və sədr müavini vəzifələrində təmsil olunub. İnsan Hüquqları Dərnəyinin üzvü olub.

1999-cu ildə Almaniyanın Weimar İnsan Hüquqları Ödülünə layiq görülüb. Dəfələrlə platformalarda və tədbirlərdə insan hüquqları və qadın hüquqları mövzularında məruzələrlə çıxış edib.

HDP həmsədrinin müavini, HDP Hüquq və İnsan Haqları Komissiyasının sədri olub.

30 yanvar 2017-ci ildə Kobani hadisələrinə görə HDP İdarə Heyətinə qarşı açılan istintaq çərçivəsində saxlanılıb və "silahlı terror qrupuna üzv olmaq" iddiası ilə həbs edilib. 2017-ci il aprelin 22-də baş tutan iclasda o, azadlığa buraxılıb.

İyun 2015 və noyabr 2015-ci ildə Adana ilindən, 2018-ci ildə Siirt ilindən, 2023-cü ildə isə Ərzurum ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 26, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. 26-cı çağırışda TBMM Konstitusiya Komissiyasının üzvü və HDP TBMM qrupunun sədr müavini, 27-ci çağırışda TBMM İnsan Hüquqları Araşdırma Komissiyasının üzvü və HDP TBMM qrupunun sədr müavini, 28-ci çağırışda isə DEM Partiyası TBMM qrupunun sədr müavini vəzifələrində təmsil olunub.

Kürdcə və ingiliscə bilir. Evli və 2 uşaq anasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *TBMM.* "Meral DANIŞ BEŞTAŞ". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
Piyada tankı ideyası Böyük Britaniya tərəfindən İkinci Dünya müharibəsi zamanı ortaya atılmış olan bir termindir. Bu tanklar süvari tanklarından daha qalın zirehlərlə örtülməsi ilə fərqlənirdilər. Bu formada da arxadan gələn piyada birliklərinin müdafiəsini təmin edərək, güclü müdafiə olunan düşmən xətlərini yarmaqda istifadə edilmək üçün nəzərdə tutulmuşdurlar. Piyada tankları cəbhədə cığır açandan sonra daha yüngül və sürətli süvari tankları sürətlə düşmənin arxasına düşməli, cəbhənin arxasındakı düşmənin rabitə və təchizat yollarını kəsməli idi. Ənənəvi hərbi terminologiyada piyada tankları mahiyyətcə ağır tanklar, süvari tankları isə orta tanklar, yüngül tanklar və yaxud da zirehli maşınlar hesab olunurlar.

Piyada və süvari tankları arasındakı parçalanma Birinci Dünya müharibəsi zamanı Britaniyanın ağır tankları ilə sürətli Whippet Medium Mark A və onun varisləri, Medium Mark B (tank) və Medium Mark C (tank) arasında baş vermişdir. Bu, xüsusilə müharibələrarası dövrdə Percy Hobart və Basil Liddell Hart tərəfindən irəli sürülən bir düşüncə tərzidir.

Piyada tanklarından əvvəl hazırlanmış olan piyada birliklərinə dəstək verməsi lazım olan tankların yüngül zirehlərinə görə sürətləri də çox idi və bu da öz növbəsində bu tankların düşmən atəşindən qaçmaq üçün sürətlə hərəkət etmələrinə və beləliklə də arxada qalan piyada birliklərinin üzə çıxmasına səbəb olurdu. Hazırlanmış ilk ümumi təyinatlı piyada tank dizaynları Mark I "Matilda" və Mark II "Matilda" tankları idilər. U tanklarında isə pulemyotlar və 2 pounder tank əleyhinə silahlar mövcud idi. Bu tankları sonradan Valentin və Çörçill tank dizaynları izləmişdir. Bu tankların əksəriyyəti İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarına doğru hazırlanmışdırlar.

Bu tanklar İkinci Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra istehsaldan tamamilə çıxarılmışdırlar.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Sahib Əhmədov.

**Əhmədov Sahib Nəriman oğlu** (8 dekabr 1953, Laçın – 18 avqust 1993, Səfiyan, Laçın rayonu) — Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, şəhid.

Həyatı
------

Sahib Əhmədov 8 dekabr 1953-cü ildə Laçın şəhərində anadan olub. 1970-ci ildə Laçın şəhər 1№-li orta məktəbini bitirib. 1972-ci ilin noyabr ayında Sovet Ordusunda xidmətə çağırılmış, 1974-cü ildə hərbi xidmətini başa vurmuşdur. Uzun müddət Laçın Rayon İstehlak Cəmiyyətində işləyib.

### Ailəsi

Ailəli idi, iki övladi yadigar qalıb.

Hərbi xidməti
-------------

1990-ci ildə könüllülərdən ibarət Laçın batalyonuna daxil olub, erməni təcavüzkarlarına qarşı döyüşlərdə iştirak edib.

1992-ci ilin may ayında rayonun işğalından sonra Sahib polis batalyonunun tərkibində Laçın rayonunun cənub-şərq kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir.

1992-ci ilin noyabrına qədər 811 saylı hərbi hissənin tərkibində taqım komandiri olaraq döyüşmüşdür. O Ermənistanla sərhəddin ən qaynar postlarında, xüsusən 31-ci postda xidmət göstərmişdir. 1992-ci ilin dekabrından isə Laçın rayon polis idarəsinin tərkibində yaradılmış polis batolyonuna yazılaraq Murovdağ istiqamətində döyüşmüşdür. 1993-cü ilin ortalarında Laçın rayonunun cənub-şərq kəndləri Güləbird, Səfiyan və Fərəcan kəndlərini erməni işğalçılarından qorumaq üçün yenidən 811 saylı hərbi hissənin tərkibində vuruşmuşdur.

1993-cu il avqust ayının 18-də rayonun Səfiyan, Fərəcan kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olmuşdur. Lakin onun cəsədini götürmək mümkün olmamışdır.

Ailəli idi, İlhamə və Azər adlı övladları var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Laçın yurdu" jurnalı, №4(3), 2012, Bakı, "Nurlar", 2011.
İradə Gülfir

**İradə Gülfir (Quluyeva İradə Gülməmməd qızı)** — şairə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Gözdən Əlillər Cəmiyyətinin Şəki Regional şöbəsinin sədri, Tədris İstehsalat Mərkəzinin direktoru, Əlillərin Ümumrespublika festivalının 7 qat qalibi, bir çox müsabiqələrin laureatı, 11 kitabın müəllifi.

Həyatı
------

İradə Gülfir 1958-ci il dekabr ayının 25-də Şəki rayonunun Bideyiz kəndində anadan olmuşdur. Dünya işığını, gözəlliklərini görməkdən məhrum olsa da, bəsirət gözü açıqdır. Ürəyinin gözü ilə görüb, yazıb yaradır.

Yaradıcılığı
------------

İradə Gülfir 11 adda kitabın müəllifidir. Minlərcə şeirləri, 45 adda poeması, rübailər kitabı var. 22 şeirinə mahnı yazılıb. Vətənpərvər şeirlərinə görə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimov diplomçusudur, işlədiyi cəmiyyətin fəxri üzvüdür. Əlillərin Ümumrespublika festivallarının (1998, 2001, 2004, 2007, 2010, 2013-cü illər) qalibi olub, şeir naminasiyası üzrə 1-ci dərəcəli diplomçudur. 1988-ci ildən Azərbaycan Gözdən Əlillər Cəmiyyətinin Şəki rayonlararası Təşkilatında çalışır və hal-hazırda da həmin təşkilatın sədridir. Şəki şəhərində yaşayır, evlidir, bir qızı üç nəvəsi var.

İradə Gülfir qələmsiz, kağızsız yazır. İti hafizəsi qələmi, ürəyi isə kağızı əvəz edir. Gülfirin könül duyğularından doğan söz qoşumu, fikir qönçələri əlvan bir çiçək buketi olub öz ətrinin oxşarlığı, öz təravətliyi ilə seçimində ümumi bənzəmələrindən xaliliyi ilə fərqlənir. Gülfir şeirlərin birində öz məramını belə açıqlayır, o öz gücünə inanır, həyatın bütün proseslərində kiminsə onun qolundan yapışıb keçməyini, addım atmağını inkar edir, öz gücünə, öz iradəsinə inanır.

İradə Gülfirin müxtəlif illərdə yazıları, kitabları ("Zülmətdə çırpınan ürək", "Nəğmə pıçıldayır dodağım mənim", "Nənəmin əfsanəvi nağılları", "Qəlb işığında", "Könül dünyam", "İşığa gedən yollar") nəşriyyatlar tərəfindən böyük tirajla çap edilmişdir.
11 adda kitabın müəllifidir. Minlərcə şeirləri, 45 adda poeması, rübailər kitabı var. 22 şeirinə mahnı yazılıb. Vətənpərvər şeirlərinə görə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimov diplomçusudur, işlədiyi cəmiyyətin fəxri üzvüdür. Əlillərin Ümumrespublika festivallarının (1998, 2001, 2004, 2007, 2010, 2013-cü illər) qalibi olub, şeir naminasiyası üzrə 1-ci dərəcəli diplomçudur. 1988-ci ildən Azərbaycan Gözdən Əlillər Cəmiyyətinin Şəki rayonlararası Təşkilatında çalışır və hal-hazırda da həmin təşkilatın sədridir. Şəki şəhərində yaşayır, evlidir, bir qızı üç nəvəsi var.

İstinadlar
----------

İradə Gülfir. Sehrli dünyam. Şeirlər və poemalar. Ünsiyyət. Bakı,2012. 500 səh.

İradə Gülfir. Qəlb işığında. Bakı, "Nurlan", 2008.-514 səh.
**Rüstəm Əliyev** (1929-1994) — məşhur Azərbaycan şərqşünası, filologiya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, Harvard Universitetinin fəxri doktoru.[*mənbə göstərin*]

Həyatı
------

Rüstəm Musa oğlu Əliyev 1929-cu il yanvar ayının 13-də Şəmkir rayonunun Morul kəndində anadan olmuşdur.1946-cı ildə Nizami adına Morul kənd orta məktəbini bitirib Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinə daxil olmuş, burada bir il oxuduqdan sonra A.A.Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetinin Şərq fakültəsinə qəbul olunmuşdur. Daha sonra həmin universitetin aspiranturasını bitirmiş, 1954-cü ildə Leninqradda "Sədi Şirazinin "Gülüstan" əsərinin tənqidi mətni" mövzusunda namizədlik, 1968-ci ildə Moskvada "Sədi Şirazinin poetik irsinin bərpası problemi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Yevgeni Bertelsin dəvəti ilə Leninqraddan Moskvaya gələn Rüstəm Əliyev 1955-1971-ci illərdə SSRİ EA Şərqşünaslıq İnstitutunda işləmiş, burada kiçik elmi işçidən Şərq mətnşünaslığı bölməsinin müdiri vəzifəsinədək yüksəlmişdir.

1972-1980-ci illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Əlyazmalar İnstitutunda baş elmi işçi və Ərəbdilli yazılı abidələrin tədqiqi və nəşri şöbəsinin müdiri, 1980-1983-cü illərdə Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda Nizamişünaslıq şöbəsinin müdiri, 1983-cü ildən ömrünün sonuna qədər Şərqşünaslıq İnstitutunda İran filologiyası şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

Azərbaycan Respublikası Mətbuat və İnformasiya Nazirliyinin elmi məsləhətçisi (1989-1994), AMEA prezidentinin klassik Şərq ədəbiyyatı üzrə müşaviri (1991-1994), Azərbaycan-İran Dostluq Cəmiyyətinin sədri (1992-1994), "Şəhriyar" qəzetinin və "Nizami Gəncəvi" jurnalının baş redaktoru (1992-1994) olmuşdur.

1994-cü ilin aprel ayında Bakıda vəfat etmiş, II Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

Mənbələr
--------

1. Rüstəm Əliyev. Biblioqrafiya. Bakı, "Nafta-press" nəşriyyatı, 2003
2. Rüstəm Əliyev fenomeni (məqalələr və xatirələr toplusu). Bakı, "Nurlan" nəşriyyatı, 2004
3. Dünya şöhrətli şərqşünas (Professor Rüstəm Əliyevin anadan olmasının 75 illiyi münasibətilə 14 aprel 2004-cü ildə keçirilmiş ümümrespublika elmi konfransının materialları). Bakı, "Nurlan" nəşriyyatı, 2005.

Haqqında
--------

Dünya şöhrətli şərqşünas - professor Rüstəm Əliyev (film, 2019)

Xarici keçidlər
---------------

1. Dünya şöhrətli şərqşünas, yaxud Sonuncu Mogikan

2. Görkəmli şərqşünas alim Rüstəm Əliyevin anadan olmasının 90 illiyi qeyd edilib
**Balıq yağı** — balıqdan alınan qida məhsulu

Balıq yağı dünyada gənclik məlhəmi hesab edilir. Kaliforniya ştatının Amerikan Universitetindəki alimlər balıq yağının tərkibində Omeqa 3 olduğunu aydınlaşdırmış və bunun da insan orqanizminin gec qocalmasına səbəb olduğunu bildirmişdir. Tədqiqatlarda həkimlər də yer almışdır və onlar da insanın qan sistemində bu tərkibin əhəmiyyətli rolunu tibbi sahədən açıqlamağı bacarmışdır. Omeqa 3 xromosomlara da öz təsirini göstərir. Nəticədə insanın həyatı əhəmiyyətində rol oynayan şəbəkələrin müddəti çoxalır və orqanizmdə qocalma prosesi olduqca ləng gedir.

Məhz buna görə də alimlər həftəlik qida rasionunda balığın rolunun mühüm olduğunu bildirmiş və xörəklərin tərkibində balıq ətinin istifadəsinin vacibliyini ortaya qoymuşdur. Balıqdan hazırlanan qidaların tərkibində Omeqa 3-ün olması hər bir orqanizm üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Balıq növlərinə görə siz qızılbalıq, sardina (Siyənəklər fəsiləsindən xırda balıq), skumbriya və ala balığa üstünlük verin. Həmçinin bu yağın tərkibi təxminən yunan qozu, toxumlu qabaq və soya bitkisində də vardır. Məhz bu qidaların insanın daha uzun yaşamasına yardım edir.

Mənbə
-----

* Gənclik məlhəmi
**Rasim Qaraca** — azərbaycanlı yazıçı, jurnalist.

Həyatı
------

Rasim Qaraca 1960-cı ildə Şirvan şəhərində anadan olub. İxtisasca jurnalistdir, Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirib. Öz ölkəsində çeşidli qəzetlərdə xəbər yazarı, reportyor kimi çalışıb, 1991-ci ildə SSRİ dağılandan və Azərbaycan müstəqillik qazanandan sonra sərbəst fəaliyyətə başlayıb. Ölkəsinə İlk müstəqil ədəbiyyat dərnəyi "Baca"nı yaradıb, dərnəyin mətbuat orqanı "Yaşıl söz"ü buraxıb. Böhranlı keçid illərində Rusiyada yaşayıb, 2000-ci ildə Bakıya qayıdıb və "Azad Yazarlar Ocağı" ədəbiyyat qurumunu təşkil edib, "Alatoran" ədəbiyyat jurnalını təsis edib. Jurnal yeni nəsil yazarların yetişməsndə ciddi rol oynayıb. Rasim Qaraca hal-hazırda Alatoran nəşriyatının rəhbəridir. Nəşriyyat bu günədək 500-dən artıq kitab nəşr edib.   Rasim Qaracanın 15 kitabı - şeir, hekayə və romanları nəşr olunub. İstər əsərlərində, istərsə ədəbiyyat və yazıçı münasibətlərində Sovet dövründən qalma ənənələrə qarşıdır. Öz yaradıcılığında ənənəvi üslubdan imtina edir, ədəbi eksperimentləri ilə tanınır.

Kitabları
---------

1. Ölüm haqqında günəş (şeirlər). Bakı: 2002, 2015 (2009 Tehran)
2. R hərfi olmayan aylar (şeirlər). Bakı: 2006
3. Əyri evin qadını (hekayələr). Bakı: 2010
4. Siz ey ordakılar (şeirlər). Bakı: 2011
5. Gemiler Balıkların Bulutları (şeirlər). 2012 Ankara
6. 11 gecə (roman) - 2014
7. Azərbaycan Arqo Deyimləri - 2015
8. Alatoranda yazılanlar - 2017
9. Zürafəsiz dünya (şeirlər) - 2018
10. Zülmətdə alatoran (avtobioqrafik roman) 2019
11. Mənim həyatımı yaz (hekayələr) 2020
12. Tənha qurbağanın səsi - 2021
13. Sənin toxunduğun hər şey (hekayələr) 2022
14. Zülmətdə alatoran (təkrar nəşr, artırılmış) 2023
15. Yepyeni şeirlər 2024

Filmoqrafiya
------------

1. Düyün (film, 2008)

Xarici keçidlər
---------------

* Rasim Qaraca ilə balaca bir dil söhbəti Arxivləşdirilib 2014-05-16 at the Wayback Machine
* Sərvər Şirinin Rasim Qaraca ilə müsahibəsi: "AYO murdarlıqları üzərindən atmalı olub" Arxivləşdirilib 2016-02-02 at the Wayback Machine
**İlyas Topsakal** (1970, Samsun ili) — alim-professor və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

İlyas Topsakal 1970-ci ildə Samsun ilində anadan olub. Ərciyəs Universiteti İlahiyyat Bölməsindən məzun olub. Mərmərə Universitetində magistr və PhD dərəcələri alıb. İngiltərənin Redinq Universiteti Tarix Bölməsində Rusiya tarixi mövzusunda araşdırmalar aparıb.

2012-ci ildə dosent, 2017-ci ildə isə professor elmi adları alıb. İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Bölməsində Kafedra müdiri vəzifəsində çalışıb.

2023-cü ildə MHP namizədi olaraq Samsun ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Milli Təhsil, Mədəniyyət, Gənclər və İdman Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə, rusca və ərəbcə bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *TBMM.* "İlyas TOPSAKAL". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
**Həmidov Mirhəmid Mirheydər oğlu** — Sabirabad rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi,deputat.

Həyatı
------

Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının Mexanikləşdirmə fakültəsini, Azərbaycan Dövlət İdarəetmə Akademiyasının, Moskva Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirmişdir. Azərbaycan Elmi-tədqiqat Kənd Təsərrüfatı Mexanikləşdirmə və Elektrikləşdirmə İnstitutunun aspiranturasını bitirmişdir.

Azərbaycan KP MK-sının məsul işçisi olmuşdur. Dəvəçi rayon partiya komitəsinin ikinci katibi, Rayon İcariyə Komitəsinin sədri, Sabirabad rayon partiya komitəsinin birinci katibi, Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı olmuşdur. O, Azərbaycanda demokratik hakimiyyətin qurulmasında fəal iştirak etmiş, yeni demokratik hakimiyyətin qanunlarının müstəqillik aktlarının yeni Konstitusiyasının işlənib hazırlanmasında və qəbul olunmasında Milli Məclisin deputatı kimi fəallıq göstərmişdir. O, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin "Aqrar məsələləri" daimi komissiyasının üzvü olmuşdur.

1995-ci ildən AzTU-da "Maşınqayırma texnologiyası" kafedrasında, 2000-ci ildən isə "Daxili yanma mühərrikləri və avtotraktorlar" kafedrasında dosent vəzifəsində işləyir. Eyni zamanda Milli Aviasiya Akademiyasının "Nəqliyyat və materialşünaslıq" kafedrasının dosentidir.
5 dərslik, 1 monoqrafiya və 50-ə yaxın elmi məqalənin, o cümlədən, bir neçə metodik vəsaitlərin və dərs proqramlarının müəllifidir.
Elmi tövsiyyələri və iki ixtirası Dəvəçi, Siyəzən, Quba və Xaçmaz rayonlarında bağçılıq və tərəvəzçilik, Sabirabad və Saatlı rayonlarının pambıqçılıq təsərrüfatlarında geniş tətbiq edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-16.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-02-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-16.
**Adreyanov adaları**  (*ing.* Andreanof Islands, *aleut.* Niiĝuĝin tanangis) — Aleut arxipelaqında yerləşən bir qrup ada. Qərbdə Amçitka boğazı ilə Siçovul adalarından, şərqdə Amukta boğazı ilə Dörd Dağ adalarından ayrılır.

Coğrafiya
---------

Adaların uzunluğu təxminən 440 km-dir. Qrupa 46 vulkanik ada və bir çox kiçik qayalıq daxildir. Delarov adaları da daxil olmaqla ümumi sahəsi 3924,737 km²-dir. Ən yüksək nöqtəsi Tanaqa vulkanıdır (1806 m).

Delarov adaları Adreyanov adalarının alt qrupudur və arxipelaqın ən qərb adalarını əhatə edir.

Qrupun ən böyük adaları bunlardır: Qorelı, Tanaqa, Kanaqa, Adak, Kaqalaska, Bolşoy Sitkin, Atka, Amlia və Siquam.

Andreyanov adaları demək olar ki, davamlı külək səbəbindən adətən dumanlı və ağacsız olur. Bitki örtüyü subarktik kolluqlar və çəmənliklərdən ibarətdir. Burada qütb tülkülərinə, sahil sularında isə çoxlu treska və kambalakimilərə rast gəlinir.

Adalar seysmik aktiv zonada yerləşir. Burada hər gün rixter şkalası üzrə 3 bal gücündə təkanlar qeydə alınır. Ən böyük zəlzələlər 1957 və 2007-ci illərdə müvafiq olaraq 8,6 və 7,2 bal gücündə baş vermişdir.

Tarix
-----

Adalar ilk dəfə 1760-1764-cü illərdə rus dənizçiləri Andreyan Tolstı, Pyotr Vasyutkin və Maksim Lazarevin ekspedisiyası nəticəsində kəşf və təsvir edilmişdir. 1761-ci ildə "Andreyan" gəmisinin adı ilə adlandırılmışdır.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı adalarda bir neçə Amerika hərbi bazası yerləşirdi. Müharibədən sonra Adak adasındakı baza genişləndirilərək daimi hala gətirilir, lakin 1995-ci ildə bağlanılır.

Əhali
-----

2000-ci il siyahıyaalınmasına görə əhalisi 412 nəfər olmuşdur. Ən böyük yaşayış məntəqəsi olan Adak eyni adlı adada yerləşir. 18-ci əsrdə adalarda 3000-ə qədər aleut yaşayırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bergsland, K *Aleut Dictionary* Fairbanks: Alaska Native Language Center, 1994
2. ↑  "Большая советская энциклопедия. Андреяновские острова" (rus). 2013-04-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-07-23.
3. ↑  "Magnitude 8.6 — Andreanof Islands, Alaska". USGS Earthquake (ingilis). 2012-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-07.
4. ↑  "Magnitude 7.2 — Andreanof Islands, Alaska". USGS Earthquake (ingilis). 2010-01-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-07.
5. ↑  "Промысловое освоение алеутских о-вов русскими промышленниками (1743—1783)". 2011-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-06.
**Bağırsaq keçməzliyi** — bağırsaqların bu, yaxud digər səviyyəsində kənar edilə bilməyən maneə əmələ gələrək, onun içindəkilərin irəliləməsini pozaraq əmələ gəlir.

Bağırsaq keçməzliyinin iki əsas forması ayırd edilir:

* *dinamik*;
* *mexaniki*.

*Dinamik bağırsaq keçməzliyi* bağırsaqların iflici yaxud spazması nəticəsində bağırsaqlarda irəlilədilmə pozulduqda inkişaf edir.
*Mexaniki bağırsaq keçməzliyi*n öz növbəsində iki növü ayırd edilir:

* *obturasion*;
* *stranqulyasion*.

*Birinci halda* maneə bağırsağın içində yerləşərək bacanı tıxaclayır (şiş, qurd yumağı) və bağırsaq keçməzliyinə səbəb olur. *Stranqulyasion keçilməzliyi* zamanı bağırsaq bacanı xaricdən və müxtəlif cərrahi əməliyyatlardan sonra əmələ gələn yapışmaların (bitişik yerləri) sıxılıb əzilməsi nəticəsində baş verir.

Əlamətləri
----------

Ən çox təsadüf edilən bağırsaq keçməzliyinin əlamətlərindən qarın nahiyəsində bərk tutma şəkilli ağrıları qeyd etmək olar. Stranqulyasion keçilməzliyində ağrılar daimi olub, tutma şəkilli xarakter daşıyaraq, qəflətən başlayır. Ağrıların dözülməz səviyyəsində qarında "tərpənməni" müşahidə etmək olar. Obturasion keçməzliyində ağrılar elə intensiv olmayaraq, tədricən inkişaf edir.

Xəstələrdə çox vaxt qusma olur. Ən əvvəl qusuntu kütləsində qida qalıqları, sonralar isə qusuntu öd tərkibli olur (çirkli sarı rəngli, nəcis qoxulu maye). Bağırsaqlardan yellərin (bağırsaqdan çıxan yel), nəcisin və ifrazatın çıxmasının dayanması ən vacib əlamətlərdəndir. Sonralar qarın nahiyəsində köpmə inkişaf edir və tez bir zamanda xəstənin ümumi vəziyyəti pisləşir, ağız nahiyəsi və dili quruyur, taxikardiya qeyd edilir.

Bağırsaq keçməzliyinə ilkin şübhələrdə, həkimə qədər heç bir müalicəvi tədbir və prosedurun (müalicənin hər hansı bir prosesi) yerinə yetirilməsi qəti qadağandır. Xəstə təcili xəstəxananın cərrahiyə şöbəsinə çatdırılmalıdır.

Həmçinin bax
------------

* Bağırsaqlar;
* Taxikardiya;
* Ağrı;
* Qarın;
* İfrazat.

İstinadlar
----------

1. ↑  Disease Ontology (ing.). 2016.
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.
3. ↑  *N. Y. Bayramov.* Təcili Abdominal Cərrahiyyədə Müayinə və Müalicə Qaydaları (PDF). Bakı: Qismət. 2009. 138.
4. 1 2 3 4  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2017. 2020. səh. 147.
5. 1 2 3 4 5 6 7  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2017. 2020. səh. 147.
6. ↑  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2017. 2020. səh. 148.
**Statistik analz** — riyazi statistikanın bölməsi olub, texnoloji proseslər haqqında əldə olunan statistik verilənlərin emalı üçün istifadə olunur. Eksperimentlərin nəticələrinin dəyərləndirilməsi riyazi statistikanın köməyi ilə qoyulmuş hipotezin yoxlanmasına əsaslanır. Məsələn, müxtəlif sınaq şəraitində iki, bir-birindən asılı olmayan müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən eyni parametrin ölçülməsindən alınan nəticələrin üst-üstə düşməsini yoxlamağı buna aid etmək olar. Hər iki ölçmə sırası üçün hesablanan orta qiymət və disperisya məlum olduqdan sonra onlar haqqında nə fikir yürütmək olar? Bu sualın cavabını ölçmə xətasını nəzərə almaqla ehtimalla vermək olar. Yoxlanılan hipotez eksperimentlərin təsviri üçün istifadə olunan fiziki modelin tətbiqinin düzgünlüyü ilə bağlanıla bilər. Model, ölçülən parametrlər arasında funskional asılılığı nəzəri deyə bildiyi üçün eksperimental asılılıqların statsitik analizi bu modelin düzgünlüyü aşkar etməyə imkan verir. Burada nəticə çıxarmaq üçün qoyulmuş hipotezin ödənilməsi və ya ödənilməməsi şərtlərindən asılı olaraq, özündə müxtəlif statistik meyyarları cəmləşdirən ehtimal yanaşmaya əsaslanır. İstənilən halda aparılmış eksperimentlərin sayəsində konkret ehtimallar hesablanır. Ona görə də, ehtimal meyyarlarına söykənən statsitika konkret cavab vermir.

Normal paylanmış x parametrinin x1, x2,….. xn qiymətlərindən ibarət nəticəyə baxaq. xort=x0 hipotezi yoxlanılır. Burada xo ölçülən parametrin verilmiş qiymətidir, ya hesabi yolla, ya cədvəllərdən seçilir. xor eksperiment nəticələrinin ədədi ortasıdır. Bu iki qiymətin bir-bri ilə yoxlanması zamanı alınan fərqin təsadüfi olaraq ölçmə zamanı yaranan xətaların səbəbkar olması ehtimal artır. Ona görə də, bunun üçün işlənmiş xüsusi üsullardan istifadə olunur. Bunlardan biri Student paylanması və ya Student meyyarıdır.
Nəzəri və eksperimentlərdən alınmış orta qiymətlərin dispersiyaya (siqma) nisbəti Studen meyyarı (t) ilə səciyyələndirilir:

{\displaystyle t={\frac {{\overline {X}}-m}{s\_{X}/{\sqrt {n}}}}}

Student meyyarı bu iki qiymətin bir-birindən meyillənməsinin həddini dəyərləndirməyə imkan verir. Bunun üçün →inam intervalından istifadə olunur. İnam intervalı ediləbiləcək xətanın ehtimalına (α) əsaslanır. α-nın qiyməti böyüdükcə inam intervalının da qiyməti böyüyüyr. Əgər hesablanmış t qiyməti inam intervalına düşürsə, onda xor və x0 qiymətlərinin  ehtimalı ilə üst-üstə düşməsi hipotezi təsdiq olunur, əks halda hipotez qəbul edilmir.
Student meyyarı təsadüfi təsirlərlə müşayiət olunan proseslərin tədqiqi və onların statistk analizində geniş tətbiq olunur. Onun qiyməti xəta ehtimalı α-dan və dispersiyanın hesablanması üçün istifadə olunmuş sınaqların sayından asılı olaraq cədvəl şəklində verilir.

Mənbə
-----

* Əliyev, R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
* Şahbazov, Ə. Ehtimal nəzəriyyəsi və riyazi statistika: ali məktəblər üçün dərslik / red. M. Bunyatov. Bakı: Maarif, 1973. 577s.
**Bayan** (*port.* Baião) — Portuqaliyada şəhər tipli qəsəbə, Portu dairəsində eyni adlı munisipalitetin mərkəzi. Keçmiş inzibati bölgüyə əsasən Doru-Litopal əyalətinin tərkibinə daxil idi. Bayan qəsəbəsi Şimal regionuna daxil olan Tameqa iqtisadi-statistik subregionun tərkibinə daxildir. Əhalisinin sayı 2,8 min məfərdir (2006). Sahəsi 175,71 km².-dir.

Qəsəbənin himayəçisi Müqəddəs Varfolomey (portuqaliya dilində:São Bartolomeu) hesab olunur. Qəsəbədə Müqəddəs Varfolomey bayramı 24 avqustda keçirilir.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Bayan qəsəbəsi Portu şəhərindən 49 km şimalda yerləşir. Munisipalitet şimalda Amarante munisipaliteti, şərqdə Pezu-da-Requa, Mezan-Fruy munisipalitetləri, cənubda Rezende, Sinfaynş munisipalitetləri, qərbdə Marku-de-Kanavezeş munisipaliteti ilə əhatə edilmişdir.

Tarixi
------

Bayan şəhər tipli qəsəbənin əsası 1513-cü ildə qoyulmuşdur.

Xarici keçid
------------

* Rəsmi səhifə
* Google Map


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Portuqaliya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Azərbaycan tarixi** (ən qədim zamanlardan XX əsrədək) — Ziya Bünyadov və Yusif Yusifovun redaktəsilə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi tərəfindən tövsiyə edilmiş ali məktəblər üçün dərslik.

Haqqında
--------

Dərslikdə Azərbaycanın qədim və orta əsrlər etnik tarixindən, dövlət quruluşlarından, sosial-iqtisadi və siyasi həyatından, mədəniyyətindən, dini görüşlərindən, həmçinin Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən, regionda kapitalist münasibətlərin yaranmasından və inkişafından bəhs edilir.

Əsərin girişi tarix elmləri doktoru Y. Yusifov, I fəsil tarix elmləri doktoru H. Cəfərov, II-VI fəsillər Y. Yusifov, VIII-IX fəsillər tarix elmləri namizədi R. Əliyev, X fəsil tarix elmləri doktoru V. Piriyev, XI-XIV fəsillər tarix elmlər doktoru S. Məmmədov, XV-XXI fəsillər AMEA-ın müxbir üzvü M. İsmayılov, ("Azərbaycanın işğalı" bölməsi M. İsmayılov və S. Məmmədov), XXII fəsil tarix elmləri namizədi S. Bayramzadə tərəfindən hazırlanmışdır.

Kitabın rəyçiləri Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycanın qədim və orta əsr tarixi kafedrasının professoru Süleyman Əliyarlı, Azərbaycanın yeni və ən yeni tarixi kafedrasının müdiri Q. Bayramov və AMEA-ın müxbir üzvü İ. Babayevdir. Kitabın əsas redaktorları Yusif Yusifov və Ziya Bünyadovdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Azərbaycan tarixi, 2014. səh. x

Mənbə
-----

* *Ziya Bünyadov və Yusif Yusifov (redaktorlar).* Azərbaycan tarixi (ən qədim zamanlardan XX əsrədək) (PDF). Bakı: Apastrof. 2014.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan tarixi. I cild. Dərslik. Bakı, "Apostroff" nəşriyyatı, 2014, 720 səh. ISBN 978-9952-404-48-7
**Çiyin sümüyünün sınıqları** — mexaniki təsirin xarakterindən asılı olaraq (qabağa uzadılmış əlin və bədənə sıxılmış əlin üstünə yıxıldıqda) çiyin sümüyü baş hissəsində, üst 1/3, orta 1/3 hissədə sına bilər, lakin iri damarların və sinirlərin zədələnməsi ehtimalı olan daha təhlükəli sınıqlar çiyin sümüyünün aşağı hissəsindədir.

Çiyin sümüyünün sınıqlarının əlamətləri
---------------------------------------

Sınığın istiqamətindən asılı olaraq əlamətlər:

* kəskin ağrı;
* şişkinlik;
* qançır;
* deformasiya;
* qeyri-adi hərəkət;
* ətrafın qısalması;
* vəzifəsinin məhdudlaşması baş verir.

Yalnız uşaqlarda sınıqlar zamanı çiyin sümüyünün sınıqlarında sınmış sümük fraqmentləri istiqamətini dəyişmir ("yaşıl budaq tipi") və yuxarıda göstərilən əlamətlər inkişaf etmir.

İlk yardım
----------

Sınıq yerindən asılı olmayaraq çiyin sınıqlarında nəqliyyat immobilizasiyası üçün standart şina ilə iki taxta parçasından istifadə etmək olar; birini qoltuqaltı nahiyədən, digərini-yuxarıda əks tərəfdən qoyurlar. Bintləmə zamanı köməkçi zədələnmiş əli 900 bucaq altında əyərək, ətrafı azca bədəndən kənarlaşdırıb bu vəziyyətdə saxlayır, sonra çiyin nahiyəsini–döş qəfəsində, mil-bilək sümüyünü qarın nahiyəsinin yuxarı hissələrində bənd edərək, əli gövdəyə bintləyirlər. Şina qoyulmuş əlin ləçəkvari sarğıdan salınması məqsədəuyğun deyil, ona görə ki, o çiyin oynağının lazımi qədər hərəkətsizliyini təmin etmir.

Həmçinin bax
------------

* Çiyin;
* Sınıqlar;
* Zədə;
* Yara;
* Sarğı;
* Sümük.

İstinadlar
----------

1. ↑  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2017. 2020. səh. 45.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2019. 2020. səh. 45.
3. ↑  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2015. 2020. səh. 46.
**Belkıs Akkale** — Türk xalq musiqisi ifaçısı, söz yazıçısı və bəstəkar.

1954-cü ildə İstanbulda doğulan sənətçi, xüsusilə uşaq yaşda fərq edilən səsinin xalq musiqisinə uyğunluğu ilə diqqət çəkdi və türkü söyləməyə başladı.

İbtidai sonrası 7 il qədər Sədi Yavər Ataman'dan Türk xalq musiqisi dərsi aldı. Eyni dövrdə bir müddət musiqiçi Adnan Ataman ilə birlikdə işlədi.

İlk olaraq səhnəyə 1974-cü ildə hələ 20 yaşında çıxan Belkıs Akkale, Ankara Radyosu'ndan Mustafa Geceyatmaz'ın diqqətini çəkdi və bu təşkilata dəvət edildi. Təxminən
6 il qədər təşkilat line sənətçi olaraq burada vəzifə yerinə yetirdi. 1980-ci ildə isə TRTin etdiyi imtahanı keçərək yetişmiş sənətçi olaraq heyətə alındı. 1982-ci ildə çıxardığı "Dadey" adlı albomla adını eşitdirmiş olan Belkıs Akkale, TRT'den ayrılaraq müstəqil işə başladı.

1990-cı ildə Mədəniyyət Nazirliyində "Dövlət Solist Sənətçisi" olaraq vəzifəyə başlayan Belkıs Akkale, hələ də bu vəzifəsini davam etdirir.

Albomları
---------

1982 Dadey

* 1986 göyərçinim
* 1987 Qəm Əlindən
* 1989 Könül telinden-1
* 1991 91'e Salam
* 1992 Ayrılığı Türküleri Sor / Yəmən Yolu
* 1994 Geri Gelmiyor / Məndə Yoruldum
* 1999 Sülh Türküsü
* 2009 Nağmeler / Sil Mihrabını

Filmoqrafiya
------------

* Film Adı İli Rol Adı
* Quru Diken 1986 Nazo
* Göyərçinim 1986 Əlif
* Gəlin sayı 1986 Xədicə
* Dəryaz 1987 Aişə Bacı
* Sənədli Irgat 1987
* Sultan 1987 Sultan
* Gölməçə 1987
* Əzab 1987
* Ana Ürəyi 1987
**Culianna Mur** (*ing.* Julianne Moore; 3 dekabr 1960[…], Fort-Liberty[d], Şimali Karolina) — ABŞ aktrisası.

Həyatı
------

Amerika aktrisası Culi Enn Smit 3 dekabr 1960-cı ildə Şimali Karolinanın Feyetville şəhərində doğulub. Gələcək aktrisanın atası Piter Mur Smit tribunal hakimi, anası Anna isə psixiatr idi. Culianna ailənin böyük uşağı idi. Ondan başqa ailədə kiçik bacısı Valeri və qardaşı, balaca Piter Mur Smit böyüyürdü. Onun uşaqlıq dövrü ailəsi ilə birlikdə bir yerdən digərinə köçməklə keçib. Aktrisa Almaniyanın Frankfurt şəhərindəki Amerika kollecində təhsil alıb. 1979-cu ildə oranı bitirərək Boston Universitetinin incəsənət məktəbinə qəbul olunur. 1983-cü ildə bakalavr dərəcəsi alır və Culi Enn Smitin Culianna Mura çevrildiyi Nyu-Yorka köçür. Aktrisa üç dəfə ərdə olub: həyat yoldaşları Sundar Çakravarti (1983–1985), Con Quld Rubin (1986–1995) və indiyədək nikahda olduğu rejissor Bart Froyndlix olub. Cütlük 1996-cı ildən bir yerdə olsa da, nikaha 2003-cü ildə daxil olub. Murla Froyndlixin iki uşağı – Kaleb adlı oğulları və Liv Helen adlı qızları var.

Karyerası
---------

Aktrisa Nyu-Yorkda ilk vaxtlar restoranlarda ofisiant işləyir. O, uzun müddət Brodvey səhnəsində oynayır, həm də eyni zamanda iki qəhrəmanı oynadığı "Dünya hələ ki fırlanır" televiziya serialına çəkilir. 1995-ci ildə Mur "Doqquz ay" filmində hamilə qadın rolunu oynayır. Həmçinin Coan Kyusakın iştirak edtiyi filmin süjetinə görə onların hər ikisi hamilə olur. Film ekranlara çıxandan iki il sonra isə hər iki aktrisa həqiqətən dünyaya uşaq gətirir. Onun iştirakı ilə çəkilən filmlər arasında Ralf Faynsla oynadığı "Romanın sonu", "Maqnoliya", "Cənnətdən uzaqda", "Unudulmuş", "İnsan övladı", "Kişiyə etibar et" və Nikolas Keyc kimi tərəf-müqabilinin olduğu "Peyğəmbər" layihələrinin adlarını çəkmək olar. Culianna Mur solaxaydır.

Filmoqrafiya
------------

* Maqnoliya (1999)
* Saatlar (2002)
* İnsan övladı (2006)
* Tənha kişi (2009)
* Kerri (2013)
* Yeddinci oğul (2014)
* Kingsman: Qızıl dairə (2017)

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2  Julianne Moore // Internet Broadway Database (ing.). 2000.
3. 1 2  Julianne Moore // filmportal.de. 2005.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbar Vikianbarda **Culianna Mur** ilə əlaqəli mediafayllar var.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Beja** (*port.* Beja) — Portuqaliyada şəhər.

Tarixi
------

Bugün Beja adını daşıyan və Portuqaliyanın aşağı Aləntejo bölgəsində, Lissabonun cənubi-şərqində olan Beja şəhərinin tarixi çox əskilərə getməkdədir. Romalılar dövrindəki adı Pax Juiia olub İslam fəthindən sonra bu ad müsəlmanlar tərəfindən Bacə şəklinə çevrilmişdir.

Bacə fəth edildikdən sonra Əndülüsün əsgəri mərkəzlərindən biri halına gətirildi və Tarik bin Ziyad buraya Misirli əsgərləri yerləşdirdi. Əndülüs Əməvi hökmdarı I Əbdürrəhman zamanında Ala bin Mugis, Abbasi xəlifəsi Mənsurla iş birliyi yaradaraq Bacədə bir üsyan başlatdıysa da, Karmunədə (Carmona) Əbdürrəhmana yenilərək öldürüldü (146/7631 və Bacəyə də Fələstinli əsgərlər yerləşdirildi. Tarixi boyunca bir çox qarışıqlığa səhnə olan Bacə 844-cü ildə dənizdən gələn vikinqlərin hücumuna uğradı. Daha sonra məhəlli liderlər mərkəzi yönətimə qarşı çıxmağa başladılar və bölgənin önəmli ailələrindən Tayfurilər bir müddət burada hökmran oldular. Şəhər 1040-cı ildə İşbiliyədə (Sevilla) hökm sürən Abbadilərin əlinə keçdi. 1161-ci ildə Portuqaliyalılar tərəfindən zəbt edilən Bacəyə ardından Müvahhidlər hakim olduysa da (1171) qısa bir müddət sonra şəhər təkrar və son dəfə Portuqaliyalilərin əlinə keçdi.

Bacədəki tarixi binalar arasında yer alan qalanın sağ tərəfi ilə şimalındakı Porta Maura qapısının və buna bitişik surların Əndülüs dönəmindən kaidığı sanılmaktadır. Şəhər muzeyində də İslami dönəmə aid bəzi əsərlər var. Abbadilərin son hökmdarı Mutəmid b. Abbad burada doğmuş olup Əndülüslü məşhur tarixçi İbn Sahibüssalat (V1/XII. yüzyıl) ilə böyük hədis və fiqh alimi Əbül-Vəlid əl-Baci (ö. 474/1081) Bacə əsillidirlər.

Coğrafiyası
-----------

Əhalisi
-------

| Beja şəhərinin əhalisi (1801—2004) |
| --- |
| 1801 | 1849 | 1900 | 1930 | 1960 | 1981 | 1991 | 2001 | 2004 |
| 14 971 | 14 824 | 25 382 | 37 143 | 43 119 | 38 246 | 35 827 | 35 762 | 34 970 |

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Öykü Çəlik** (13 iyul 1987, İstanbul) — Türkiyə aktrisası.

Həyatı
------

Öykü Çəlik 13 iyul 1987-ci ildə İstanbulda anadan olub. Boyu 1.70 metr, çəkisi 60 kq-dır. Öykü Çəlik göy rəngi çox sevdiyini bildirir, çünki onun gözləri də bu rəngdədir. Atası futbol məşqçisi olduğu üçün və ailəvi səbəblərdən 11 ildə düz 9 məktəb dəyişdirmişdir. O, ingilis dilini çox gözəl bilir və aktrisalıqdan başqa futbol, buz konkisi və digər idmanlarla maraqlanır.

Öykü Çəlik Bilkənt universitetinin teatr fakültəsində oxumuşdur. Lakin o, ali təhsilini yarımçıq buraxmısdır. Səbəb isə odur ki, tələbik illəri zamanı bir maşın qəzası keçirməsidir.

"Selena", "Eşref saatı", "Könülçələn" kimi seriallarda rol alan Öykü Çəlik "Nuri" serialında canlandırdığı Reyna xarakteriylə böyük maraq doğura bilmişdir.

Tolga Karel ilə yaşadığı eşq ilə uzun müddət gündəmdən düşməyən Öykü Çəliyin son zamanlarda "Mənim üçün üzülmə" adlı serialda rol alın. Onu da qeyd edək ki, bu serialın rejissoru Mahsun Qırmızıgüldür.

Filmoqrafiya
------------

* 2013 — "İki dost"
* 2013 — "Romantik komediya"
* 2012–2014 — "Mənim üçün üzülmə"
* 2012 — "Bir zamanlar Osmanlı: Qiyam"
* 2011 — "Nuri"
* 2010 — "Könülçələn"
* 2010 — "Mahpeykər Köşəm Sultan"
* 2009 — "Qəsəbə"
* 2009 — "Qanımdakı"
* 2009 — "Cin keçidi"
* 2008 — "Akasya dayanacağı"
* 2006 — "Selena"

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |

1. 1 2  Öykü Çelik // Česko-Slovenská filmová databáze (çeş.). 2001.
**Nəvəvi** (oktyabr 1233, Nəva[d], Məmlük dövləti – 22 dekabr 1278, Nəva[d], Suriya, Məmlük dövləti) — 13-cü yüzillikdə yaşamış ərəb hədis və fiqh bilgini.

Həyatı
------

İmam Nəvəvi – rahmətullahi aleyhi – özündən başlayaraq geriyə doğru nəsəbi belədir: Yəhyə b. Şərəf b. Murri Həsən b. Hüseyin b. Nizam ən-Nəvəvidir. Kunyəsi Əbu Zəkəriyyə Muhyiddindir. Nəvəvi Şamın şərq tərəfində Havran qəsəbəsində Nəva adlanan yerdə hicrətin 631-ci ili, Məhərrəm ayında dünyaya gəlmişdi. Hələ kiçik yaşlarında ikən Allah onun qəlbində din və elm sevgisini
yerləşdirmiş, buna görə də Qurani Kərimi hifz etmişdi. Elm öyrənməkdə atasının böyük rolu olmuşdur.

Elmi fəaliyyəti
---------------

İmam Nəvəvi Şama gələrək ər-Rəvahiyyə adlı mədrəsəyə daxil olur. Bu mədrəsədə elmə olduqca böyük həvəs göstərir. Dörd ayın ərzində "ət-Tənbih" adlı əsəri əzbərləyir, ilin qalan aylarında isə əl-Mühəzzəb əsərinin dördə birini öz müəlliminə əzbərdən danışır. Nəhayət Şafii fiqhində, hədis elimində
böyük bir alim səviyyəsinə gəlincəyə qədər elm dəryasına baş vurmağa davam etmişdi. Bir tərəfdən dərs verməklə bərabər əl-Əşrəfiyyədəki Darul-Hədisin Məşihət (rektorluq) məqamına yüksəlmişdi.

İmam Nəvəvi rəbbani bir alimdir. Dünya həyatında zahid, ağır, təvəzökar, heybətli bir kişi idi. Allaha itaətdə bir an belə haqq yoldan əyilməzdi, yaxşılığı əmr edib, pislikdən çəkindirərdi. Əmirlərə öyüdnəsihət verib, Allahın yolunda qınayanın qınamasından qorxmazdı.

İmam Nəvəvi hicrətin 676-cı ilində Rəcəb ayının 24-cü günü Nəvada vəfat etmişdi. Qəbri hələ də bilinməkdədir. Vəfat etdiyi vaxt yaşı 45-ə çatmışdı. Bu az bir ömür ərzində mübarək bir həyat sürmüş, ömrünü ibadət, itaət, öyrənmək və oyrətməklə keçirmişdi. Nəvəvi bilindiyinə görə evlənməmiş dünyasını dəyişmişdi. Çünkü çox kasıb bir həyat sürmüşdü.

Əsərləri
--------

İmam Nəvəvi bu mübarək həyatın-da olduqca dəyərli əsərlər yazmışdı. Bu əsərləri oxuyan
hər bir şəxs, bu alimin dahiliyinin vurğunu olur. Bizə gəlib çatan əsərlər arasında bunları qeyd etmək olar.

* "əl-Minhəc fi Şərhi Səhihi Muslim İbnul-Həccac"
* "əd-Dəqaiq"
* "Təhzibul-Əsmai və-l Lüğət"
* "Minhəcut-Talibin"
* "Bustanul-Arifin"
* "Riyadus-Salihin min Kəlami Seyyidil-Mursəlin"
* "əl-Məqasid". (Tövhidə aid əsər)
* "əl-Mənsurat". (Fiqh və Fətvalara aid)
* "Muxtasarut-Tibyən"
* "Ravlatul-Talibin". (Fikhə aid əsər) və s.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Ərəbcə Vikipediya (ərəb.). 2003.
2. 1 2  *AA.VV.* Encyclopaedia of Islam, Encyclopédie de l’Islam (fr.). 1913.
3. 1 2  Jahja Ibn Scharaf Nawawi // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
**Preobrajenski müqaviləsi** — 11 (21) noyabr 1699-cu ildə Moskva altındakı Preobrajenski kəndində Saksoniya ilə Pusiya arasında İsveçə qarşı bağlanmış ittifaq müqaviləsi. Bu müqavilə əsasında Rusiya Şimal müharibəsinə daxil oldu.

Preobrajenski ittifaq müqaviləsini Rusiya hökmdarı I Pyotr və Saksoniya kurfyuristi II Avqustun adından general Karloviç imzalamışlar. Sonralar Drezdendə bu müqaviləni II Avqust da imzalamışdır.

Müqavilə Moskva altındakı Preobrajenski kəndində gizli şəkildə aparılan danışıqlar nəticəsində imzalanmışdır. Müqavilənin imzalanmasında məqsəd İsveç kralı XII Karla qarşı Rusiya, Danimarka və Saksoniya dövlətlərinin daxil olduqları "Şimal ittifaqı"nı yaratmaq idi.

Şimal ittifaqının yaradılmasının əsas ideoloqu Liflandiya zadəganı İohann Peynqold Patkul idi. Müqavilə imzalanmamışdan bir neçə ay əvvəl o, II Avqust ilə Danimarka və Branderburq arasında ittifaq yaratmağa cəhd göstərmişdir. Branderburq kurfyursti və Prussiya hersoqu III Fridrix bu ittifaqın yaranmasına maraq göstərmədilər. Tezliklə Patkul Baltik dənizi regionunda İsveçin mövqeyinin zəifləməsində maraqlı olan Pusyanın simasında tərəfdar tapa bildi.

1699-cu ilin may ayında Patkul Kopenhagenə yollandı və o, Danimarka kralı V Kristianı bu ittifaqa cəlb edə bildi. II Avqustdan Liflandiyaya daxil olarkən Livoniya zadəganları tərəfindən kömək göstəriləcəyi barədə vəd alan Patkul danışıqlar aparmaq üçün öz adamlarını Rusiyaya göndərdi.

Müqavilə imzalandıqdan iki ay sonra Saksoniya ordusu İsveçin Baltik dənizi ərazilərinə hücum etdi və Şimal müharibəsi başlandı.

Mənbə
-----

* *Молчанов Н. Н.* Дипломатия Петра Великого. — М.: Международные отношения (издательство) ,1990

İstinadlar
----------

1. ↑  "Преображенский союзный договор 1699" // Советская историческая энциклопедия. М.: 1966. Т. 11 — С. 531.
**Hepatit A** (xalq arasında "sarılıq" deyilir) virusu ən çox çirkli sulardan keçdiyi üçün yay aylarında bu xəstəliyə tutulanların sayında hədsiz dərəcədə artım görünür. Yaxşı yuyulmamış tərəvəzdən, hovuz və dəniz suyundan da Hepatit A virusuna yoluxma riski daha çoxdur. Hepatit A xəstəliyinin simptomları: solğunluq, saralma, halsızlıq, ürək bulantısı, temperatur və sidik rənginin tündləşməsi.

Xəstəlikdən qorunma üsulları
----------------------------

Xəstəlikdən qorunmaq üçün həkimlər tərəfindən uşaqlara peyvəndin olunması tövsiyə edilir. Açıq yerlərdə satılan yeməkləri yeməmək, təmiz su içmək, əlin gigiyenasına xüsusi diqqət etmək başlıca qorunma amillərindən sayılır.

Həkimlər bu xəstəliyin ən yaxşı müalicəsinin istirahət etmək olduğunu vurğulayır.Bu xəstəliyin müalicəsi zamanı ən azı 3 həftə yataq rejimində olmaq lazımdır. Bundan əlavə həkim tərəfindən tövsiyə edilən preparatları vaxtlı-vaxtında qəbul etsələr tez zamanda sağalmaq olar.

Bu gün Hepatit A xəstəliyindən tam qorunmanın ən təsirli yolu peyvənd edilmədir.
Peyvəndin qoruyuculuğu 94 – 100% olub təsirini təxminən 20 il saxlayır. Bu səbəblə cəmiyyətdə, restoranlarda, hərbi hissələrdə, xəstəxanalarda, fabriklərdə, internat məktəblərində, körpələr evləridə, qocalar evinde və başqa təşkilatlarda işlyən bütün mətbəx personalının Hepatit A infeksiyasını daha əvvəl keçirib-keçirmədiyi müəyyən olunulmalı və peyvənd edilməsi uyğun görülənlərin peyvənd edilməsi təmin edilməlidir.

Mənbə
-----

1. ↑  "Hepatit xəstəliyi". 2011-05-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-27.

Həmçinin bax
------------

* Qaraciyər
* Sarılıq
* Hepatit
* Hepatit B
* Hepatit C
**Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı**  (*ing.* International Classification of Diseases, ICD) — tam adı Xəstəliklərin və sağlamlıqla bağlı problemlərin Beynəlxalq Statistik Təsnifatı (*ing.* International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems) — sağlamlığın qorunması ilə bağlı istifadə olunan aparıcı statistik və təsnifat sənəd.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən dərc olunan xəstəliklər, simptomlar, yaralar, travmalar və digər qeyri-normal təzahürlar kodlarının külliyyatı. Xəstəliklər üzrə dünyada ən çox istifadə olunan statistik təsnifatdır. İndiki versiyası (onuncu) 1992-ci ildə tərtib edilmişdi.

Birinci versiyası 1900-cü ildə buraxılmışdı. 1948-ci ildən BST ICD-nin hər on il təzələmə ilə bağlı məsuliyyət daşıyır. Qabaqkı nəşrlər arasında ICD-6 (1949) və ICD-9-dur (1977).

Yaranma tarixi
--------------

İlk dəfə xəstəliklərin sistemləşdirilməsi təşəbbüsü Sovaj (*fr.* Sauvages) adı ilə tanınmış Fransua Bosye de Lakuraya (*fr.* Francois Bossier de Lacroix; 1706–1767) məxsusdur. "Nazologiya metodikası" (Nosologia Methodica) adlı iş məhz ona məxsusdur.

Hələ bir əsr öncə Con Qraunt (*ing.* John Graunt) diridoğulmuş, 6 yaşına qədər ölmüş, ölən günə qədər yaşı haqqında məlumat olmayanlar qruplarını ölümə səbəb olan qıcolma, boğulma, raxit, qurd invaziyası, diş xəstəlikləri, qaraciyər böyüməsi, çiçək, qızılca xəstəlikləri üzrə və yarımçıq, bir aylıq, südəmər uşaq kateqoriyalarını müəyənləşdirmişdir. baxmayaraq ki bu cür sistemləşdirmə qüsurludur, Qraunt kifayət qədər oyektiv nəticələr əldə etmişdir: onun hesablamalarına görə 6 yaşına qədər uşaqların payına 36% ölüm düşür.
XIX əsrdə İngiltərə və Uelsdəki vətəndaşların vəziyyətinin qeydə alan Vilyam Farr (*ing.* William Farr; 1807–1883) xəstəliklərin statistik müayinəsini apararkən vahid təsnifata əsaslanmasının daha məqsədə uyğunluğunu təkid etmişdir.
1853-cü ildə Brüsseldə keçirilmiş I Beynəlxalq ststistika konqresi Cenevrədən olan d-r Farr və d-r Mark d`Espinə müraciət edərək, vahid ölüm səbəbi təsnifatın hazırlanmasını onlara həvalə edir. Parisdə keçirilən II Konqresdə Farr və d`Espin iki müxtəlif prinsipə əsaslanan iki təsnifat siyahısını təqdim edirlər. Farrın təsnifatı 5 qrupdan ibarət olmuşdur və epidemik, orqanik (sistem) xəstəliklər və onların anatomik lokalizasiyasına , inkişafına , təcavüz nəticəsində meydana çıxması qruplarına bölünür. d`Espin isə xəstəlikləri onların meydana çıxması xarakterlərinə görə təsnifləndirmişdir. Konqres 139 rubrikalı komprimiss siyahını əsas kimi qəbul etmiş olur.

Xarici istinadlar
-----------------

* BXT/ICD səhifəsi

Həmçinin bax
------------

* XBT-10: Kod R
* XBT-10: Kod H

İstinadlar
----------

1. ↑  Elektron səhiyyə. Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT) [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tibb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 4261731-5 · Microsoft: 2777389428 · NKC: ph138727 · VIAF: 209185752 · WorldCat VIAF: 209185752 |
**İflic** — mərkəzi sinir sistemi- baş beyin və onurğa beyninin və periferik sinir sisteminin hərəki mərkəzlərinin zədələnməsi nəticəsində iradi hərəkətlərin itməsi.

Bir-birindən fərqlənən iflic və parez forması var. Parez zamanı hərəki funksiyalar qalır, lakin zəif olur. Səbəbi qan dövranının pozulması, iltihabi proseslər, travmalar, sinir sistemində şiş olması və s.-dir. Əzələlərin iltihabında, sümük-oynaq aparatının zədələnməsində də hərəkət nisbətən məhdudlaşdığı üçün belə xəstəlikləri iflicdən fərqləndirmək lazımdır. İflicin bir neçə tipi məlum-dur: monoplegiya (bir qolun, yaxud bir ayağın iflici), hemiplegiya (bədənin bir tərəfində hərəkətin məhdudluğu), tetraplegiya (qolun və ayağın tam hərəkətsizliyi), paraplegiya (hər iki qolun, yaxud hər iki ayaqın iflici). Hərəki neyronun mərkəzi, yaxud periferik şöbələrinin pozulması müxtəlif xassəli ifliclərin baş verməsinə səbəb olur. Periferik neyronun pozulmasından periferik, süst atrofik iflic baş verir. Bu zaman vətər və sümüküstlüyü refleksləri, əzələ tonusu azalır, yaxud tamamilə itir. Əzələlərdə atrofiya müşahidə olunur, elektrikkeçirmə qabiliyyəti pozulur. Mərkəzi neyronun pozulması mərkəzi, yaxud spastik xarakterli iflic törədir. Nəticədə ətraflarda vətər və sümüküstlüyü reflekslər artır, patoloji və müdafiə refleksləri meydana çıxır, dəri refleksləri itir, müştərək hərəkətlər (siikineziyalar) müşahidə olunur, əzələ tonusu yüksəlir. Beyin qabıqaltı quruluşun zədələnməsindən ekstrapiramid iflic törənir. Bu zaman avtomatlaşmış hərəkətlər itir, iradi hərəkətlər mümkün olmur. Diaqnoz qoymaq üçün elektromioqrafiya və başqa müayinə üsullarından istifadə edilir.

Müalicəsi
---------

İflici törədən səbəbləri aradan qaldırmaq, ətrafların funksiyasının bərpası üçün xüsusi müalicə üsullarından (masaj, bədən tərbiyəsi və s.) istifadə etmək lazımdır.