recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mikael Nalbandyan** (*erm.* Միքայել Նալբանդյան; 2 (14) noyabr 1829, Naxçıvan-na-Donu, Don Voysko vilayəti[d], Rusiya imperiyası – 31 mart (12 aprel) 1866) — erməni yazıçısı, XIX əsr erməni ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi. Ermənistanın rəsmi himninin, "Mer Haryenik"in (Ana Vətənimiz) sözlərinin müəllifi.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Mikael Nalbandyan Rusiya İmperiyasında, sənətkar ailəsində anadan olmuşdu. Təhsilinin böyük hissəsini öz hesabına, öz üzərində çalışaraq almışdır. İlk əvvəl ruhaniliklə maraqlansa da, tezliklə bundan əl çəkərək Moskva Universitetində qısa müddətli tibbi təhsil almışdır. Bundan sonra o, 1859–1861-ci illərdə "Kolokol" və "Sovremennik" jurnallarında inqilabçı-demokrat mövqeyində çıxış etmişdir.

Xaçatur Abovyanın qaldırdığı məsələlərə XIX əsrin 50–60-cı illərinin tələbləri səviyyəsindən yanaşan, istiqamət verən Mikael Nalbandyan olmuşdur. O, erməni ictimai fikrinə böyük yeniliklər gətirmişdir. M. Nalbandyan bildirirdi ki, "insan azadlıq üçün yaradılmışdır". Millətin azadlıq maşınını bərpa etmək üçün bu maşını hərəkətə gətirən xalqı oyatmaq lazımdır. Zəhmətkeş xalq kütlələri ilə hakim təbəqələr, din xadimləri arasındakı barışmaz ziddiyətləri görən Nalbandyan ictimai quruluşu, mövcud qayda-qanunları tənqid edir və millətin xoşbəxtliyini mənəvi, zehni azadlıqda görürdü. Ədib ədəbiyyatın predmeti və vəzifələri probleminə də toxunmuşdur. Bu böyük inqilabçı-demokratın tənqidi-estetik prinsipi ilə bədii yaradıcılığı arasında bir vəhdət olmuşdur. Onun yaratdığı şeirlər XIX əsr erməni poeziyasında ən inqilabi məzmunlu əsərlər kimi məşhurdur. Əsərləri ilə şair bir növ, ədəbiyyatın qarşısında vəzifə qoyur, xalq dərdini, xalqın inqilabi ruhunu oxşayan yeni lira çalmağı, mey məclislərində səslənən rübabı hələlik kənara atmağı təbliğ edir. Bu çağırışlar onun "Azadlıq" şeirində daha qüvvətlidir.

Mikael Nalbandyan doğulduğu şəhərdə yerləşən Müqəddəs Xaç Erməni Monastrında (’’Sourp Khatch’’) dəfn edilmişdir.

Deyimləri
---------

> 
> Elə türk (Azərbaycan – İ. A.) sözləri vardır ki, ümumi millət (ermənilər – İ. A.) tərəfindən işlədilir. Bu sözlərin qədim ermənicəsi olduğuna baxmayaraq bununla belə onlar millət içərisinə o qədər dərindən daxil olmuşdur ki, …bu sözləri xalqın dilindən qoparıb yerinə öz, lakin millət üçün ölmüş sözləri qoymaq olmaz
> 
>

Əsərləri
--------

1. İtalyan qızın mahnısı
2. Azadlıq
3. Uşaqlıq günləri

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-12-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-03.

Ədəbiyyat
---------

1. Xəlilov Pənah İmran oğlu — SSRİ xalqları ədəbiyyatı. I hissə.- Bakı: Maarif, 1975.
Keplerin I qanunu
Keplerin II qanunu
Keplerin III qanunu
**Kepler qanunları** (Planetlərin hərəkət qanunları) — planetlərin hərkətlərinə dair İohan Kepler tərəfindən tapılmış üç qanun.

Kepler Brahenin 1580–1600-cü illərdə apardığı 20 illik planet müşahidələrinin və Mars üzərində şəxsən özünün apardığı müşahidələrin təhlilindən qərara gəldi ki, Mars üçün dairəvi orbit seçmək mümkün deyil. O, qəti qərara gəldi ki, planetlərin orbitləri dairədən fərqlidir. Uzun illərin müşahidələri əsasında o, planetlərin 3 emprik hərəkət qanunıarını verdi.

Qanunlar
--------

1. Bütün Planetlər Günəş ətrafında fokuslarının birində Günəş yerləşən elliptik orbitlər boyunca dövr edirlər.
2. Planetlərin radius-vektorları bərabər zaman fasiləsində bərabər sahələr cızır.
3. Planetlərin Günəş ətrafında siderik dolanma dövrlərinin kvadratı onların böyük yarımoxlarının kubları ilə mütənasibdir.Düsturla bu qanunu belə ifadə etmək olar:

{\displaystyle {\frac {T\_{1}^{2}(m\_{0}+m\_{1})}{T\_{2}^{2}(m\_{0}+m\_{2})}}={\frac {a\_{1}^{3}}{a\_{2}^{3}}}}

-burada T1 və T2-iki planetin siderik periodları, m1 və m2-onların kütlələri, m0-mərkəzi nöqtənin kütləsi, a1 və a2 orbitlərin böyük yarımoxlarıdır.

III qanun elliptik orbitlər üçündür. I və II qanunlar 1609-cu ildə, III qanun isə 1619-cu ildə kəşf edilmişdir.  
 Kepler qanunlarının doğruluğun şübhə Keplerin özündə də vardı. Lakin sonralar onun qanunlarını təkmilləşdirən Ptolomey və Brahe həmçinin Nyutonun cazibə qanunun köməyi ilə qanunlardakı çatışmazlıqları aradan götürdülər.

Kepler planetlərin hərəkət qanunlarını uzun illərin müşahidələrinin təhlili əsasında vermişdir. Bu qanunlar bütün göy cisimlərinə şamil oluna bilmir. Məsələn, Keplerin I qanunu yalnız Günəş ətrafında qapalı orbitə malik olan göy cisimləri üçün doğrudur. Belə göy cisimləri Günəş sisteminin böyük planetləri, bəzi kometlər və kiçik planetlər-asteroidlərdir. Kepler qanunları Nyuton tərəfindən ümumiləşdirilmiş və dəqiqləşdirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  C.M.Quluzadə Klassik Astronomiya "QAPP-POLİQRAF" Bakı,2004
Sikorski-Mayski müqaviləsinin imzalanması.
**Sikorski-Mayski müqaviləsi** — SSRİ ilə Polşa arasında 30 iyul 1941-ci ildə Londonda imzalanmış müqavilə. Müqavilə öz adını onu imzalayan iki məşhur şəxsdən götürür: Polşanın Baş naziri Vladislav Sikorski və SSRİ-nin Londondakı səfiri İvan Mayski.

Tarixi
------

1939-cu ildə Nasist Almaniyası və SSRİ arasında Molotov-Ribbentrop paktı bağlandıqdan sonra, SSRİ Polşanın işğalına və sonrakı bölüşdürməyə qoşuldu. SSRİ Polşanın mövcud olmadığını elan etdi və ələ keçirdiyi bölgədəki polşalıları öz vətəndaşları olaraq dəyərləndirməyə başladı. Nəticədə 2 milyon polyak NKVD tərəfindən həbs olundu və sürgünlərə məruz qaldı.

1941-ci ildə Nasist Almaniyası ilə SSRİ müharibəyə başladığı zaman SSRİ-nin beynəlxalq vəziyyəti dəyişdi. Bu zaman, Stalin Almaniyaya qarşı olan dövlətlərlə əlaqələr qurmağa başladı. Böyük Britaniyanın Xarici işlər Naziri Entoni İdenin vasitəçiliyi ilə Londonda yerləşən mühacir Polşa hökuməti ilə SSRİ-nin səfiri İvan Mayski arasında diplomatik münasibətlər başladı. Nəticədə 30 iyul 1941-ci ildə Londonda müqavilə imzalandı. Daha sonra Moskvada 14 avqust 1941-ci ildə daha bir hərbi ittifaq müqaviləsi bağlanıldı. 1941-ci ilin sonlarına doğru Sikorski daha bir diplomatik təmas üçün Moskvaya getdi.

Stalin Nasist Almaniyası ilə bağlanmış bütün müqavilələri keçərsiz elan etdi və Polşanın 1939-cu ildə SSRİ ilə Almaniya arasında baş verən bölünməsini əsassız saydı. Daha sonra SSRİ düşərgələrində həbs olunmuş on minlərlə polyak əsirləri azad olundu. Mühacir Polşa hökuməti və SSRİ arasında əldə edilən razılığa əsasən bir çox polyak əhv əldə etdi və onlardan təşkil olunmuş 40 min nəfərlik ordu General Vladislav Anderin komandanlığına verildi. Buna baxmayaraq, minlərlə polyak zabitin SSRİ tərəfindən öldürüldüyü Katın qırğını hələ daha iki il gizli qala bilmişdi.

Həmçinin bax
------------

* Molotov-Ribbentrop paktı
* Katın qırğını

Xarici keçidlər
---------------

* Text of the treaty (polyakca)
* Polish-Soviet Union Agreements : July 30, 1941 (ingiliscə)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Stanislaw Mikolajczyk *The Pattern of Soviet Domination*, Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 17
2. 1 2  Jozef Garlinski *Poland in the Second World War*, ISBN 0-333-39258-2 Page 109
3. 1 2  The Fate of Poles in the USSR 1939~1989 by Tomasz Piesakowski ISBN 0-901342-24-6 Page 73
4. ↑  Stanislaw Mikolajczyk *The Pattern of Soviet Domination*, Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 4
5. ↑  Steven J Zaloga *Poland 1939*, Osprey 2003 Page 79 ISBN 1-84176-408-6
6. ↑  Norman Davies *God's Playground Volume II*, Oxford University Press 1986 Page 437 ISBN 0–19-821944-X
7. ↑  Jozef Garlinski *Poland in the Second World War*, ISBN 0-333-39258-2 Page 117
8. ↑  Stanislaw Mikolajczyk *The Pattern of Soviet Domination*, Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 18
9. ↑  Stanislaw Mikolajczyk *The Pattern of Soviet Domination*, Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 23
10. ↑  The Fate of Poles in the USSR 1939~1989 by Tomasz Piesakowski ISBN 0-901342-24-6 Page 77
11. ↑  Stanislaw Mikolajczyk *The Pattern of Soviet Domination*, Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 19
**Murtuza xan Mümtazülmülk** (avqust 1866 və ya avqust 1864, Tehran – XX əsr, Tehran) — Mirzə Cabbar Təzkirəçi (Haci Mirzə Cabbar Nazimülmaham)ın oğlu, Hac Səfərəli Xoyinin nəvəsi və Mirzə Cavad xan Sədəddövlənin qardaşı, İranın 16-cı maarif və elmlər naziri və İran Milli Muzeyinin banısi.

Haqqında
--------

Murtuza xan Mümtazülmülk Tehran və Parisdə təhsil almışdır. O Fars, ingilis, fransız və türk dillərini mükəmməl bilirdi. Sipəhsalar, Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlə, Həsən xan Mustoufi əl-Məmalik kabinetlərində elm naziri idi. Xarici İşlər Nazirliyinin tərcüməçisi idi. O həmçinin İranın Amerikada 4-cü siyasi nümayəndəsi idi(1904–1909), 5 il İranın Amerikada vəzir- muxtarı(səfiri) idi.

Əsərləri
--------

* Murtuza xan Mümtazülmülk. "Tərbiyə ya Əla təlim kursu".

Qaynaqlar
---------

* Seyid Məhəmməd Dəryabari."*İran və Amerika münasibətlərinin dəyişimləri*"Yad jurnalı,13-cü il, 51 və 52 sayları, payız və qış,1998
* اثرآفرینان (جلد اول-ششم)
* روزشمار تاریخ (175 ،123 ،114/ 1)
* فهرست كتابهاى چاپى فارسى (1469 ،847/ 1)
* (وزراى معارف ایران (65 −64)
* وزیران علوم و معارف و فرهنگ (158 −1 53)

Xarici keçidlər
---------------

* Rasexun saytı
**Sikorsky Aircraft Company** (*ing.* Sikorsky Aircraft Corporation) — 1925-ci ildə İqor Sikorskiy tərəfindən təyyarə istehsalı və inkişafı üçün qurulan ABŞ şirkətidir. 1942-ci ildə İqor Sikorsky qabaqcıl vertolyot dizaynı ilə bu sahədəki üstünlüyü təmin etdi. Onlar inkişaf etdirdikləri texnologiya ilə vertolyotlardan istifadəni təhlükəsiz etdilər və şirkət dünyanın aparıcı aviasiya şirkətlərindən birinə çevrildi.

Məhsulları
----------

Sikorsky, demək olar ki, bütün modellərini S nömrələri ilə müəyyənləşdirir; S-1-dən S-27-dək modellər Rusiya İmperiyasında İqor Sikorsky tərəfindən hazırlanmışdır. Sonrakı modellər, xüsusən də vertolyotlar, fiziki qabiliyyətləri və avadanlıqlarında cüzi fərqlərə sahib olsalar da çox zaman məqsədlərindən asılı olaraq, hərbi təşkilatlar tərəfindən bir çox təriflər aldılar. Bəzi hallarda təyyarələr Sikorsky və ya başqa bir istehsalçıya qaytarıldı və buna əlavə olaraq dəyişdirildilər; bu eyni baza model nömrəsində daha çox dəyişənliklərə səbəb oldu.
**Sikkəvari zirinc** (*lat.* Berberis nummularia) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbiətdə növün arealı Orta Asiyanı (Tyan-Şan,Pamir-Alay), Özbəkistanı və İranı əhatə edir. Yaqnoba çayından təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 4 m-dək, çox budaqlıdır, budaqları qonur və ya al qırmızıdır, cavanlıqda göyümtül olub, iynələri üç yerə bölünmüş və ya sadədir. Çətiri enli, şaxələnmiş, əyilmiş budaqlıdır. Qabığı cavanlıqda göyümtül, sonradan qonurdur. Yarpaqları dərili, təxminən yumru, uzunluğu 3-4 sm-dək, eni 3 sm-dək, kənarları bütöv və ya yuxarı hissəsi bir az dişli, ucunda iynəli, bünövrəsi pazşəkilli-daralmışdır. İynələri sadə və ya üçhissəlidir. Payızda al-qırmızı-narıncıdır. Çiçəklərin uzunluğu 0,3-0,6 sm, parlaq sarı rəngli olub, 20 ədədi və ya daha çox salxımlarda yerləşir. Kasa-yarpaqları və ləçəkləri təxminən eyni, yumurtavaridir. May-iyunda çiçəkləyir. Giləmeyvələri yumurtavari-şarşəkilli, qırmızı,uzunluğu 5-6 mm-dir. Toxumları tərs yumurtavaridir. Sentyabrda meyvə verir. Çox tez böyüyür.

Ekologiyası
-----------

Dağların daşlıq yamaclarında bitir. İşıqsevəndir. Kölgədə öz dekorativliyini itirir. Torpağa tələbkar deyil. Quraqlığa, şaxtaya, tüstüyə, qaza davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə bəzi rayonlarda park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Tək, qrup əkinlərində və budanmayan canlı çəpərlər salınması üçün məsləhət görülür. Yazda çiçəkləmə vaxtında yaxşı görünür, xırda çiçəkləri möhkəm salxımlara yığılmışdır. Payızda xırda giləmeyvələri düzülmüş muncuq təsviri yaradır. Köklərindən və gövdələrindən alınan həlimi, qanın laxtalanma prosesinə stimullaşdırıcı təsir edir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4077999
* Wikispecies: Berberis nummularia
* EoL: 2880085
* EPPO: BEBNU
* GBIF: 3981055
* IPNI: 106940-1
* NCBI: 1439896
* Plant List: kew-2674208
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:106940-1
* Tropicos: 3500318
* WFO: wfo-0000563601

 |
**Keçətüklü böyürtkən** (*lat.* Rubus lanuginosus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin moruq cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Azərbaycanda və İranda təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda təbii halda Lənkəran, Astara rayonları (Astaraçayın kənarı) ərazisində yayılmışdır.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitki növüdür. LC.

Bitdiyi yer
-----------

Aşağı və orta dağ qurşağında meşəliklərdə, kolluqlarda və dəniz sahilində yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə bitkinin əksər zoğları sarımtıl-yaşıl rəngdədir. Birilliklərdə isə silindir şəkillidir və sarımtıl tikanlıdır. Bitkinin yarpaqları 3–5 cüt yarpaqcıqdan ibarət olub yarpaqcığın üst tərəfi yaşıl tüklü, alt tərəfi isə boz tüklüdür. Yarpaqcıqları enli qaidəsi ürəkvarı ucu isə əyilmiş sivridir. Yarpaqcıqların uzunluğu 12–15 sm eni isə 7–10 sm arasında olur. Yarpaqcıqların kənarı qeyri-bərabər dişlidir. Bitkinin çiçəkləri iri olub süpürgəvari salxım çiçək qrupunda yerləşir. Çiçəyin ləçəkləri ağ rəngdə olub, uzunsovdur və uc hissəsi çökəklik əmələ gətirir. Meyvələri qara rəngli, üzərində boz ləkələri var. Toxumları iri olur. İyun ayında çiçəkləyir, avqust ayında meyvələri yetişir.

Çохalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daхil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17246617
* EoL: 636710
* GBIF: 2991008
* IPNI: 737909-1
* Plant List: rjp-2412
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:737909-1
* Tropicos: 27805114
* WFO: wfo-0000994716

 |
**Qobustan malloziyası** (*lat.* Mallosia galinae) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinin malloziya cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Erkək fərdlərdə bədənin uzunluğu 21.0-31.5 mm, eni 5.5-9.5 mm, dişilərdə bədənin uzunluğu 24.8-31.8 mm, eni 7.0-9.8 mm-dir. Qanadüstlükləri iri punktirlidir. Punktirlər qalxancığın yanında daha kobud, qırışıqlı və birləşmişdir. Qalxancıq üzərində medial çökük aydın görünür.

Yayılması
---------

İranın şimalında və Türkiyədə rast gəlinir. Azərbaycanda yarımnövünə Qobustan rayonunun şərqində, Ceyrankeçməz vadisində və Giləzi ərazisində rast gəlinir.

Həyat tərzi
-----------

Böcəklər may və iyunda nadir hallarda ferula cinsindən olan iri (çətirçiçəklilər fəsiləsi) bitkilərin gövdə və köklərində görünür. Sürfələr bu bitkinin köklərində qidalanır. Puplaşma torpaqda gedir. Pup mərhələsində qışlayır. İldə bir nəsil verir. Təbii düşmənləri naməlumdur.

Sayı
----

1987-ci ildə M.L.Danilevski tərəfindən Şamaxı rayonunda 11 fərd qeydə alınmışdır. Son illərin tədqiqatları zamanı rast gəlinməmişdir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillərin təsiri altında yaşayış arealının daralması, qida bitkisi olan ilankölgəsinin qaramal üçün yem kimi istifadə olunmasıdır.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Böcəyin yaşayış ərazilərində ilankölgəsi bitkisinin insanlar tərəfindən kütləvi surətdə toplanmasını və insanların kənd təsərrüfatı fəaliyyətini qadağan etmək məsləhət görülür. Böcəyin sayı və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yaşayış ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Danilevsky M.L. Neü taxa of the genus Mallosia (Coleoptera, Cerambycidae) from Transcaucasia \\ Acta Entomol.Bohemoslov. 87: 363 - 367, 1990.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q14827825
* Wikispecies: Mallosia galinae
* BioLib: 220951
* EoL: 889782
* GBIF: 1143802
* iNaturalist: 922129
* IRMNG: 11107494

 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qapan (dəqiqləşdirmə).
**Qapan nahiyəsi** — İnzibati ərazi.

Zəngəzur qəzasının Qafan nahiyəsi qəzanın, təxminən mərkəzində yerləşmişdi. Bu nahiyənin hesabına 1930-cu ildə Ermənistan SSR-nin tərkibində ərazisi 1345 km olan Qafan rayonu və 1933-cü ildə Azərbaycan SSR-nin tərkibində sahəsi 802 km olan Qubadlı rayonu yaradılmışdır.
Qafan (Kapan) nahiyəsi Bərguşad (Bazar çay) çayının boyunca Zəngəzur nahiyəsi, cənubdan Meğri və qərbdən Sisyan nahiyələri ilə həmsərhəddir.
Bu nahiyə 6 kiçik dairəyə (okruq) bölünmüşdür: Oxçu dairəsi, Gığı dərəsi dairəsi, Əcanan türk dairəsi, Kəpəz dairəsi, Bəsitçay dairəsi və Çaundur-çay dairəsi.
Qafan nahiyəsi də digər nahiyələr kimi dağlıqdır. Bəzi yerlərdə isə bu dağlar keçilməz sıldırımlar və yarğanlarla haşiyələnir. Bu nahiyədə meşə örtüyü qalın və zəngindir (165, 8).

1840 cı ildə Şuşa qəzası nın nahiyəsi olmuşdur.

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən, Zəngəzur və Cavanşir sahələri Şuşa qəzasından ayrılıb müstəqil qəzalara çevrildilər.
1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən, Qafan nahiyəsi Zəngəzur qəzasının 3-cü sahəsi (uçastok) nın nahiyəsi olmuşdur.

Zəngəzur qəzasının Qafan nahiyəsinin ərazisi hesabına isə 1930-cu il sentyabrın 9-da Ermənistan SSRnin tərkibində sahəsi
olan Qafan rayonu təsis edilmişdir

### Həmçinin bax

* Zəngəzur

İstinadlar
----------

1. ↑  Musa Urud Zəngəzur (elmi-publisistik nəşr). Bakı: Nurlar, 2005, 503 səh.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-27.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2018-12-22 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-27.
**Qobustanın masa dağları -** Azərbaycan Respublikasının nadir relyef formalarından biri də yalnız Şərqi Qobustanın hüdudları daxilində bu günümüzə qədər gəlib çıxmış masa dağlarıdır. Onlar sıldırım və sərt yamaclı oval (dairəvi) formalı və ya uzadılmış ellipsoid görünüşlü, yastı zirvəli yüksəkliklərdir. Masa dağlarının zirehli zirvə­ləri və ya "üst taxtaları" eopleystosenə (orta-üst abşeron) aid sıx qabıqlı əhəng­daşılarının subhorizontal laylarından formalaşmışdır; onlar bir vaxtlar Qobustan ərazisini tamamilə örtmüş və gec dördüncü dövrün şaquli hərəkətləri ilə bağlı olan denudasion proseslərin təsiri altında yuyulmuş yastı düzənliyin qalıqları­dır. Bakı şəhərindən cənubda, Xəzər dənizi sahilinin yaxınlığında ucalan Böyükdaş və Kiçikdaş yüksəklikləri də masa dağları sırasına aid edilir. "Üst taxtaların" kənarlarından uçub tökülmüş müxtəlif ölçülü əhəngdaşı qırıntıları­nın masa dağlarının yamaclarında qalaqlanması nəticəsində qəribə ahəngdarlıq yaradan qaya ansamblları, taxça, kaha və zağalardan ibarət "qayalar dənizi"-nin bənzərsiz landşaftı yaranmışdır.

Bu və yaxınlıqda yerləşən Cingirdağ, Şonqardağ və Şıxqaya masa dağ­larının qaya və mağaralarında daş əsri və sonrakı dövrlərə aid çoxlu artefaktları – ibtidai insanın yaşayış məskənləri, qayaüstü təsvirlər, qəbirlər və i.a. aşkar edil­mişdir. Ən qədim petroqliflər yeni eradan əvvəl 10-8-ci minilliklər, ən ge­c­ləri isə orta əsrlərə aid edilir. Böyükdaş, Kiçikdaş, Cingirdağ dağları, Yazılı təpəsi və ətraf ərazilər də daxil olmaqla, 1967-ci ildə burada "Qobustan" Dövlət Tarix-İncəsənət Qoruğu yaradılmışdır. Qoruğun ərazisində yerləşən qədim mə­dəniyyət abidələri UNESCO-nun ümumdünya mədəniyyət və təbiət irsi ob­yekt­ləri sıra­sında yer almış bəşəriyyətin ən qiymətli abidələri siyahısına salın­mışdır.

Həmçinin bax
------------

* Ekzotik qayalar

Mənbə
-----

* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 ''*
**Keçəldağ obsidian yatağı** — İstisu kurortundan 15 km şimal-şərqdə Keçəldağ dağının zirvəsində yerləşən yataq.

Yataq 1957-ci ildə M. S. İsmayılov tərəfindən betonun yüngül doldurulması, 1965-1967-ci illərdə E.M.Mütəllibov, 1971-ci ildə M.D.Bayramov, M.A.Hüseyinov, 1963-1974-cü illərdə M.Ç.Nağıyev və V.G.Ramazanov, 1977-ci illərdə S.Y.Rüstəmov və V.D.Osadçi tərəfindən isə təraşlanmaq və məmulat daşı kimi öyrənilmişdir. Yatağın sahəsi 0,15 km2-dir. Geoloji quruluşunda pliosen yaşlı andezit lavaları iştirak edir. Obsidianın həcmdə çəkisi 2,28-2,29 q/sm3, qabarması 0,39-0,45 q/sm3, məsaməlik 0,4-1,3 %-dir.

Yataqda obsidian az miqdarda kristallaşmış şüşə ilə təmasda olub, onun tərkibində həmçinin filiz minerallarının mikrofenkristalları iştirak edir. Vitrofir strukturludur. Teksturası zolaqlıdır. Qalınlığı 7 mm. olan obsidian lövhələri emal zamanı bütövlüyünü saxlayır. Qalınlığı 8 mm.-ə qədər olan lövhələrdən işıq keçir. Keçəldağ irizasiyalı obsidian yatağı yüksək keyfiyyətli məmulat daşı kimi qiymətləndirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Elnur İbiş oğlu Səfərov. Kiçik Qafqazın faydalı-qazınti yataqları. Bakı: 2012.
**Epitalama** — (Yunanca ἐπιθαλάμιον *epithalamion* - ἐπί *epi* "haqqında", "aid" və θάλαμος *thalamos* toy sözlərindən götürülmüş "toya aid" deməkdir.) Antik poeziyada toy nəğmələri. Toyda oxunan nəğmələr.

Mənşəyi
-------

Yunan sözü olan epitalama toy nəğmələrinə deyilirdi. Əsas məzmunu təzə ailə quran gənclərin gözəlliyinin təsvirindən və onlara xoşbəxtlik, səadət arzulamaqdan ibarət olurdu. Bu nəğmələrin bir qismi zifaf gecəsi, bir qismi isə səhər-səhər gəlinlə bəyi yuxudan oyandırmaq üçün oxunurdu. Hər iki halda nəğmədə gəlinlə-bəyin tərifi verilir, xoş arzular dilə gətirilirdi. Adətən evlilik tanrısı Hymen üçün söylənən nəğmələrdən ibarət olurdu. Oxşar motiv antik Romada da vardı. Sadəcə Romada bu nəğmələr bütün qonaqlar getdikdən sonra gənc qızlar tərəfindən oxunurdu.

Ədəbi janr olaraq inkişafı
--------------------------

Epitalama lirikanın xüsusi janrı olaraq e.ə. VIII-VI əsrlərdə təşəkkül tapmış, Sapfo, Kantull, Feokrit, Pindar kimi şairlər bu janrda şeirlər yazmışlar. Fransız ədəbiyyatında Ronsard, Malherbe, Scarron, italyan ədəbiyyatından Metastasio bu janrda əsərlər yaratmışlar. Edmund Spenserin 1595-ci ildə qələmə aldığı şeiri bu janrın ən gözəl nümunələrindəndir.
Ben Jonson, Jon Donne, Francis Quarles, Alfred Tennison və s. kimi şairlər bu janra müraciət etmişlər.

Həmçinin bax
------------

Qədim Yunanıstan mədəniyyəti

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Zaman Əsgərli.* Poetika: İzahlı sözlük. Bakı: Elm nəşriyyatı. 2014. səh. 262.
2. ↑  "Музыкальная энциклопедия:Эпиталама" (rus dilində). www.music-dic.ru. Archived from the original on 2023-05-14.
3. ↑  *Цзычжу Чжан.* «Анакреонтические стихотворения» и их связь с «Эпиталамой» в лирическом цикле Эдмунда Спенсера «Amoretti и Эпиталама». № 3 (43). Гуманитарные науки. Филология. 2017. 74–82.
**Bəxtiyar Vahabzadə küçəsi** — Bakı şəhərinin Yasamal rayonunda Şəhriyar və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev küçələrinə paralel küçə. Küçə Azərbaycan şairi, dramaturq və ədəbiyyatşünası Bəxtiyar Vahabzadənin adını daşıyır. Küçənin adı 2011-ci ilə qədər *Firudin Ağayev* olmuşdur. Küçənin uzunluğu 817 *mt*, eni isə İnşaatçılar prospektindən Hüseyn Cavid prospektinə qədər 10 *mt*, Hüseyn Cavid prospektindən Mətbuat prospektinə qədər isə 13,4 *mt*-dir.

Haqqında
--------

"Azəryolservis" ASC tərəfindən küçənin əsaslı təmiri 2015-ci ilin may ayında qutarmışıdır. Küçədə səth sularının normal axıdılması üçün yağış-kanalizasiya sistemi qurulub, zəruri olan yerlərdə yağış barmaqlıqları yerləşdirilib, səki daşı yenilənib, kommunikasiya xətlərinin dəmir-beton plitələri qaldırılaraq, baxış qapaqları dəyişdirilib.

Yeraltı keçidlər
----------------

Küçədə Elmlər Akademiyası metrostansiyasının ikinci çıxışı inşa edilmişdir. 4 istiqamətə yönələn çıxış həm də ərazidə keçid rolunu oynayır və beləcə, ətraf zonada piyadaların təhlükəsizliyi ilə birlikdə, sərnişinlərin rahatlığı da təmin olunmuşdur. Bəxtiyar Vahabzadə küçəsinə 3 istiqamətdə çıxışı vardır. Biri Bakı Dövlət Universitetinin arxasında olmaqla Mətbuat prospektindən istifadə edən sərnişinlərin metroya yolunu asanlaşdırmağa xidmət edir. Bu küçədə birinci keçidə paralel daha 2 keçid yerləşir. Stansiyaya giriş-çıxış, habelə keçid kimi istismar olunmasının funksionallığı baxımından çox vacib olmuşdur. Çıxışlardan daha biri Bakı Dövlət Universitetinin əsas giriş qapısı ilə üzbəüz yerləşən Zahid Xəlilov küçəsinə – Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Radiasiya Problemləri İnstitutunun yaxınlığına düşür.

Kəsişdiyi küçələr
-----------------

Küçə İnşaatçılar prospekti ilə kəsişmədən başlayaraq Mətbuat prospektində bitir.

* Kazım Kazımzadə küçəsi
* Şəfayət Mehdiyev küçəsi
* Hüseyn Cavid prospekti
* Əhməd Cəmil küçəsi
* Zahid Xəlilov küçəsi

Mühüm ünvanlar
--------------

* № ? — Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidməti
* № ? — Büyükfirat restoranı
* № ? — AMEA Radiasiya Problemləri İnstitutu
* № ? — AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu
* № 9 — AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu
* № 9 — AMEA İdarəetmə Sistemləri İnstitutu
* № ? — Bakı Dövlət Universiteti

Ədəbiyyat
---------

1.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Bəxtiyar Vahabzadə küçəsindəki təmir işləri yekunlaşır" (az.). news.lent.az. 15.05.2015. 2015-05-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-04.
2. ↑  *Təbriz Vəfalı.* "BDU-nun qarşısındakı yolun təmirinə başlanıldı" (az.). hafta.az. 22.04.2015. 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-04.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Bəxtiyar Vahabzadə küçəsi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Bəxtiyar Vahabzadə, Bakı AZ1141, Azerbaycan

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı | *Bakı şəhəri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Con Saris** (*ing.* John Saris; 1580 – 1643) – 1613-cü ildə Yaponiyaya çatmış ilk ingilis səfərinin kapitanı.

Karyerası
---------

Saris Yava adasının Bantam limanında yerləşən və Ost-Hind şirkətinə məxsus olan ticarət postunun başçısı idi. O, 1611-ci ildə İngiltərə kralı I Ceymsin təlimatı ilə Yaponiyaya doğru yola düşmüşdür. Sarisin vəzifəsi Yaponiyada ingilis ticarət postunun təşkil edilməsini təmin etmək idi. 1600-cü ildə Yaponiyaya gəlmiş digər ingilis olan Vilyam Adamsın köməyi ilə Sumpu şəhərində Tokuqava İeyasu, Edo şəhərində isə şoqun Tokuqava Hidetada ilə görüşmüşdür. Yaponlar ingilislərə ticarət üçün böyük imtiyazlar vəd etmişdirlər. Onlar Sarisə Uraqa limanında ticarət postu qurmağı təklif etsələr də, Saris Kyuşu adasında yerləşən Hirado limanını seçmişdir.

Saris 1613-cü ilin dekabrında Yaponiyadan İngiltəyə yola düşmüş və bir daha Yaponiyaya qayıtmamışdır. Hiradoda yerləşən ticarət postunun nəzarətini Riçard Koksa həvalə etmişdir. Hirado limanı hollandların monopoliyası altında olduğu üçün ingilislər onların kölgəsində qalmış, Hiradodakı ticarət postu 1623-cü ildə bağlanmışdır. Nəticədə, Sarisin missiyası uğursuzluqla nəticələnmişdir.

Sarisin səyahət jurnalı 1900-cü ildə *"Kapitan Con Sarisin Yaponiyaya səyahəti, 1613"* adı altında nəşr olunmuşdur.

Qeydlər
-------

1. ↑  Hazırda Şizuoka şəhəri.
2. ↑  Hazırda Yokosuka.

İstinadlar
----------

1. 1 2  John Saris // *(unspecified title)*.
2. 1 2  Kodansha Encyclopedia of Japan. səh. 21
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Kodansha Encyclopedia of Japan. səh. 22

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 21-22. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 18 iyul 2022.
**Epizod** (yun. επεισόδιον – əlavə) – Süjeti böyük və mürəkkəb əsərin (roman, poema, dram) müəyyən bitkin hissəsi. Ədəbi əsərin (epik, lirik-epik və dramatik) süjetinin, həmçinin kinofilmin nisbətən müstəqil məna daşıyan bitkin hissəsi. 

Homerin "İliada" əsərində Hektor və Andromaxanın vidalaşması, Nizaminin "İsgəndərnamə" poemasında İsgəndərin Bərdəyə gəlişi klassik Epizodlardandır. Hadisələrin dinamik inkişaf qanunlarına ciddi surətdə tabe olan dram əsərlərində Epizoda yer verilmir, lakin əxlaq komediyalarında bu mümkündür. "Epizod" termini müasir anlamda öz mənasını genişləndirmişdir. Məsələn, "Ulduz müharibələri" filmin də ayrı-ayrı seriyalar "Epizod" adlanır.

1)əhvalat, hadisə, vaqiə, təsadüf, ittifaq; 2)ədəbi-bədii əsərin az-çox bitmiş, müstəqil olan bir parçası; Məsələn, romandan bir epizod danışdı; 3)təsadüfi bir əlamət, vəziyyət və ya hadisə.

**Epizodik** – 1)sistematik xarakter daşımayan, təsadüfdən-təsadüfə olan. Məsələn, epizodik kömək, işin gedişinin epizodik yoxlanması; 2)yalnız ayrı-ayrı səhnələrdə, epizodlarda görünən, daimi olmayan. Məsələn, epizodik surətlər, epizodik rollar; 3)daimi olmayan, həmişə baş verməyən, təsadüfi.

Həmçinin bax
------------

* Epizod (film, 2002)
* Azərbaycan ədəbiyyatı

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan ədəbiyyarı[*ölü keçid*]

Ədəbiyyat
---------

* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Məqsəd Qocamanov Hüseyn oğlu** (d.1960 - cı ildə Qazax rayonu) texnika elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Məqsəd Qocamanov 1960 - cı ildə Qazax rayonunda anadan olub. 1977- ci ildə orta məktəbi fərqlənmə ilə, 1982-ci ildə Moskva Dövlət Geodeziya və Kartoqrafiya Universitetini (MİİQAiK) «astronomo-geodeziya» ixtisası üzrə bitirib.

Elmi fəaliyyəti
---------------

1989-cu ildə namizədlik, 2005-ci ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 1989-1992- cı illərdə Azərbaycan Neft və Kimya institutunda assistent, 1992 - ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin «Geodeziya və kartoqrafiya» kafedrasında baş müəllm (1992-1994), dosent (1994-2006), professor (2006) və kafedra müdiri (2011) vəzifəsində çalışır. Ali təhsilin bütün pillələrini (institut, aspirantura, doktorantura) Rusiyada (Moskva ş.-MİİQAiK-də) keçmiş, geodeziya - kartoqrafiya sahəsində elmlər doktoru alimlik dərəcəsinə layiq görülmüş ilk və yeganə azərbaycanlıdır.AMEA-nın H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu nəzdində doktorluq dissertasiyalarının müdafiəsi üzrə Dissertasiya şurasının, BDU-nun Coğrafiya fakultəsinin elmi və metodik şuralarının üzvüdür.O, çoxsaylı beynəlxalq elmi və elmi-praktik konfransların, simpoziumların: (MİİQAiK – 225, Moskva, 2004), Geoforum (Moskva, 2003, 2005), Geoforum (Lvov, 2003), (MİİQAiK – 230, Moskva, 2009), (Ali geodeziya təhsili-175 il, Moskva, 2010), (Daşkənd İrriqasiya və Meliorasiya institutu, Daşkənd, 2011), (Avstraliya, Melburn ş. 2012), (Polşa, Vroslav ş. 2013), (Türkiyə, Ankara ş. 2013) və s. iştirakçısı olmuşdur. O, bir çox Beynəlxalq elmi cəmiyyət və təşkilatların, o cümlədən Beynəlxalq Fotoqrammetriya və Məsafədən Duyma Təşkilatının Azərbaycan üzrə nümayəndəliyinin sədridir.

Elmi əsərləri
-------------

150-dən çox elmi əsərin müəllifidir. O cümlədən, ali məktəblər üçün «Geodeziya ölçmələrinin riyazi hesablanması», «Geodeziya ölçmələrinin hesablanması və tarazlaşdırılması», «Hərbi topoqrafiya» dərsliklərinin, «Peyk texnologiyalarından istifadə etməklə geodeziya şəbəkələrinin yenidən qurulması və inkişafı» (2008, Moskva-Bakı), «Dənizdə işlərin geodeziya təminatı və monitorinq xüsusiyyətləri» (2009, Moskva-Bakı) monoqrafiyalarının, Geodeziya, kartoqrafiya və aerofotoplanalmaya dair rusca- azərbaycanca terminoloji lüğətin, iki müəlliflik şəhadətnaməsinin, tədrisə dair 25 metodik iş və proqramların müəllifidir. Əsərləri bir çox xarici ölkələrdə, o cümlədən Rusiyanın mərkəzi dövri jurnallarında və Azərbaycanda nəşr olunmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Zaur İmrani

* Hafizə Əsgərova

İstinadlar
----------

1. ↑  B.Budaqov Azərbaycanın coğrafiyaçı alimləri "Elm" nəşriyyatı Bakı 2013 səh 325
2. ↑  B.Budaqov Azərbaycanın coğrafiyaçı alimləri "Elm" nəşriyyatı Bakı 2013 səh 326
***Krep*** - səhər yeməyi və ya desert kimi sevilir. Bütün millətlərin krep variasiyası var. Həmin millətlərin də krepləri özünəməxsus şəkildə, müxtəlif ərzaqlarla, şirin və ya qeyri-şirin, günün və ya ilin müəyyən vaxtında yemək adətləri var.

Pənkeyk

Pənkeyk
-------

İngilislər və amerikalılar krepə pənkeyk deyirlər. Amerika pənkeykləri adətən qalın olur və xəmiri acıtmaqla hazırlanır. İngilis pənyekləri isə nazik olur və fransız krepinə bənzəyir. Şotlandların pənyekləri amerikan pənyrkləri kimidir. Amerikada bu pənyeklər əsasən səhər yeməyində yeyilir. İngilis və Amerika pənyekləri müxtəlif cemlər, siroplar, bal və başqa maye şirniyyatlarla yeyilir.

Blin
----

Rusların və bir sıra başqa slavyanların krepləridir. Fransız krepindən bir qədər qalın olur. Bu xususiyyəti ilə blinçiklərdən fərqlənir. Blinçiklər nisbətən nazik olur və xəmiri acıtmadan hazırlanır. Hər iki növ müxtəlif şirin və ya qeyri-şirin inqredientlərlə, misal üçün göbələk, toyuq, pendirlə, doldurularaq yeyilir. Amerikalıların və şotlandların pənyeklərinə bənzər, amma onlardan nisbətən qalın olan blinlərə isə oladi da deyilir.

Krep

Krep
----

Krep nazik olur. Adətən Fransanın şimali-qərbində yerləşən Brittani ərazisi ilə assosiasiya olunur. Amma Fransanın başqa yerlərində, Avropanın və dünyanın başqa ölkələrində də populyardır. Müxtəlif içlərlə yeyilir və bir çox növü var. Misal üçün krep Suzette növü bişən kreplərin üzərinə likör töküb yandırmaqla hazırlanır. Qeyri-şirin kreplər galette deyilir. kreplər adətən adətən krepline adlanan restoran, kafe və ya köşklərdə satılır.

Xristian dünyasında adətən kreplər böyük pəhriz dövründən qabaq fevral və ya mart ayında bir gün çox miqdarda hazırlanır və yeyilir. Həmin gün ikinci gün, yəni çərşənbə axşamına təsadüf edir. İngilisdillilər bu günə Shrove Tuesday, fransızdillilər isə Mardi Gras deyirlər. Şərq slavyanlarında bu günün alternativi Maslenitsadır.

Fəsəli
------

Çörək xəmiri kimi hazırlanmış xəmir 5-6 qat nazik yayılır. Qatların arasına yağ vurulur, rulet kimi bükülür və sonra kiçik hissələrə kəsilir. Bu hissəciklər yastılanır və hər iki tərəfdən bişirilir. Üzərinə bal və ya başqa şirniyyat vurulmaqla yeyilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  , blin, crêpe, yoxsa fəsəli?

Xarici keçidlər
---------------

* Food Timeline FAQs: mozzarella cheese to yogurt .....Have questions? Ask!
**Maqsud sultan Kəngərli** (Tam adı: *Maqsud sultan Kəngərli-Ustaclı*; 1533, Əhər, Şərqi Azərbaycan ostanı – XVII əsr, Naxçıvan) — Kəngərli nəslinin başçısı və Naxçıvanın hakimi (XVI əsrin sonu - XVII əsrin əvvəlləri).

Həyatı
------

Maqsud bəy Məhəmməd bəy oğlu 1533-cü ildə Qaradağ vilayətinin paytaxtı Əhər şəhərində anadan olmuşdu. Bütün kəngərlilər kimi döyüşçü olmağı üstün tutmuşdu. O Azərbaycanın və İranın siyasi həyatında mühüm rol oynamışdır. I Şah Abbasın fərmanı ilə sultan ünvanı alıb 1589-cu ildə Qaradağa hakim təyin edilmişdi. I Şah Abbas Vedi çayı kənarında düşərgə salarkən Səfəvi-Osmanlı vuruşmalarında Naxçıvan əhalisinin zərər çəkməməsi üçün Maqsud sultan Kəngərliyə Naxçıvan əhalisini Dizmara və Qaracadağa (indiki Cənubi Azərbaycan) köcürmək barədə əmr etmişdir. Əmri yerinə yetirən Maqsud sultan Kəngərli divan hesabına köçürülmüş əhalini ərzaq və s. zəruri mallarla təmin etmişdi. Maqsud sultan Kəngərlinin xələfləri uzun müddət Naxçıvanda hakim olmuşlar. 1604-cü ildə Naxçıvan vilayətinə dəyişilmişdi. Bu ildən sonra Naxçıvanın hakimi olmuşdu. Səfəvi-Osmanlı savaşlarında iştirak etmişdi.

Həmçinin bax
------------

* Kəngərli eli
* Naxçıvan
* Qaradağ vilayəti

İstinadlar
----------

* Naxçıvan Ensiklopediyası. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası; Bakı. 2002
**Ağ zanbaqlar ölkəsi** (*rus.* Финляндия, страна белых лилий) — Qriqori Petrov tərəfindən 1923-cü ildə yazılmış tarixi roman. Əsərdə Qriqori Petrovun müxtəlif vaxtlarda çıxdığı Finlandiya səyahətlərində gördükləri əks olunmuşdur. Kitab Yohan Vilhelm Snelman adlı fin mütəfəkkirin öz xalqını düşmüş olduğu ağır durumdan çıxarması yolunda apardığı mübarizəni ətraflı şəkildə izah etməkdədir. İlk dəfə 1923-cü ildə Sarayevo şəhərində nəşr edilmişdir. Qısa müddət sonra bir çox dilə tərcümə edilərək, xüsusi ilə Bolqarıstan və Türkiyədə böyük marağa səbəb olmuşdur. 1925-ci ildə Bolqarıstanda nəşr edilməsindən sonra kitabın bütün ölkə ərazisinə yayılması üçün dövlət səviyyəsində işlər aparılmış və bu ölkədə yaşayan türk icmasının vasitəsi ilə kitabın məşhurluğu Türkiyəyə yönəldilmişdir.

Mustafa Kamal Atatürkün göstərişi ilə kitab Türkiyədə yerləşən hərbi məktəblərdə tədris olunmağa başlamışdır. Kitab ilk dəfə Azərbaycan dilinə 2016-cı ilin aprel ayında *Milli Fikir Mərkəzi* və *Kitabıstan* yayınlarının birgə fəaliyyəti nəticəsində nəşr olunmuşdur. 2017-ci ildə *XAN nəşriyyatı* tərəfindən kitabın II nəşri həyata keçirilmişdir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Kitab** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Pakistanlılar**—Pakistan Islam Respublikasının demonimi.

Haqqında
--------

Pakistan dünyanın ən sürətlə böyüyən əhalisindən biridir. Cənubi Asiyada yerləşən xalqı, çoxu Hind-İran irsinə aid olan müxtəlif etnik alt qruplara aiddir.
Xüsusi linqvistik qruplar: Pəncabi, Sindhi, Saraiki, Paştun, Balochi və Kəşmiri, Brahui, Hindko, Pahari, Shin, Burusho, Waxi, Balti, Chitrali və ölkənin digər şimalındakı digər azsaylı etnik qruplar.
Pakistanın əsas qrupları: Pəncablılar, Puştunlar, Sindhi xalqları, Baloçi xalqları, Mühacirlər və Kəşmirlər.

Mədəniyyət
----------

Pakistan, zəngin bir mədəniyyətə malikdir, bütün əyalətlər fərqli sosial əhval-ruhiyyələrə sahibdirlər. Bununla birlikdə İslam bir çox pakistanlının dəyər və ənənələrini əhəmiyyətli dərəcədə formalaşdırmışdır. Pakistan mədəniyyəti yüksək kontekst kateqoriyasına düşür və Pakistanlılar Pakistan mədəniyyəti olan Shalvar Qamiz geyir.

Dil
---

Pakistanın ana dili urdu dilidir. Urdu, digərlərindən üstün olan hər hansı bir doğma Pakistan dilinə üstünlük verməmək üçün birliyin əlaməti və lingua franca kimi seçildi. Əsasən ikinci bir dil olaraq öyrənilir, Pakistan əhalisinin təxminən 93% -i urdu dilindən başqa bir ana dilinə sahibdir. Urdu demək olar ki, bütün Pakistan xalqı tərəfindən birinci, ikinci və ya bəzən üçüncü dil kimi danışılır. Ölkəni təşkil edən etno-linqvistik qruplar tərəfindən çoxsaylı regional və əyalət dilləri danışılır, Pəncabilərdə ümumi əhalinin 45% -i olan yerli dillər çoxdur. İngilis dili rəsmi səviyyədə danışılır. Hər bir milyondan çox natiq olan dillərə Puştu, Sindhi, Saraiki, Balochi, Brahui və Hindko daxildir. Ölkədə 60-a yaxın əlavə dildə danışılır.

İstinadlar
----------
Yararsız torpaqlar — bedlend
Yararsız torpaqlar — bedlend
 Las Médulas, Spain.
**Bedlend** (*ing.* badlands - pis (yararsız) torpaqlar) — alçaq dağlıq ərazidə kəskin və mürəkkəb parçalanmış relyef. Əkinçilik üçün yararsız hesab olunur. Azərbaycan Respublikasında Bozqır yaylaq ərazisində daha çox rast gəlinir.

İstifadəsi mümkün olmayan torpaqlar Bedlendlər adlanır. Badlands sözündən götürülüb Burada Bad-pis Land torpaq anlamındadır. Azərbaycanda belə torpaqlara Bozqır ərazilərində rast gəlinir.

Mənbə
-----

* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 80

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Yararsız torpaqlar*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

* - Badlands National Park Official Site


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Pakistan Milli Məclisin sədri** (urdu اسپیکر قومی اسمبلی)—qeyri-rəsmi olaraq Milli Məclisin sədri olaraq Pakistan Milli Məclisinin sədr müavini - Pakistan Parlamentinin aşağı palatasıdır.

Ofis 1947-ci ildə köklüdür və Konstitusiyaya uyğun olaraq 1973-cü ildə yenidən qurulmuşdur; spiker universal franchise əsasında seçilmiş xalq nümayəndələrindən ibarət palataya sədrlik edir. Spiker Pakistan Prezidentinin ardıcıllığından sonra ikinci yerdədir və Prezident, Baş nazir və Senat sədrindən sonra Üstünlük Zəmanətində dördüncü yeri tutur. Bundan əlavə, spiker Milli Məclisin xarici dünyadakı nümayəndəsidir və yanaşmasında tərəfsiz deyil.

Evin hər bir üzvünün bu yüksək vəzifənin sahibinə bəxş etdiyi hörmətdən, məhəbbətdən və düşüncədən qaynaqlanan böyük nüfuzdan istifadə etmək üçün spiker öz vəzifələrini yerinə yetirməkdə tam qərəzsizlik göstərir. Milli Məclis ləğv edildikdə, yeni bir spiker seçilməyincə öz kabinetində davam edir.

Tarixi
------

Cinnah 14 Avqust 1947-ci ildə ilk Təsis Məclisində çıxış edərkən
Pakistan Milli Məclisinin ilk spikeri / Prezidenti Məhəmməd Əli Cinnah 11 Avqust 1947-ci ildə Pakistanın Təsis Məclisi tərəfindən yekdilliklə seçildi. 11 Avqust - 11 Sentyabr 1948-ci ildə vəfatına qədər xidmət etdi. Təsis Məclisinin Başçı Köməkçisi, Maulvi Tamizuddin Xan sonra bu vəzifədə iki ayrı müddət işləyən Prezident seçildi. Pakistan tarixində yalnız iki məruzəçi 14 Aprel 1972 - 15 Avqust 1972-ci il tarixlərində spiker olaraq çalışan Zülfikar Əli Bhutto və 17 Oktyabr 1993 - 16 Fevral 1997 arasında vəzifə yerinə yetirən Yousaf Raza Gillani Baş nazir olmağa başladılar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Pakistan Country Study Guide Strategic Information and Developments. United States: Intl Business Pubns USA. 2012. ISBN 1438775253.
2. ↑  *Akbar, M.K.* Pakistan from Jinnah to Sharif. New Delhi: Mittal Publications. 1997. ISBN 8170996740.
3. 1 2 3 4  Article 53(1) of the Chapter 2: Parliament in Part III of the Constitution of Pakistan
4. ↑  "National Assembly of Pakistan". www.na.gov.pk. 2013-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-19.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Epitaksiya** — prosesində nazik təbəqələr kristal altlıq üzərində elə alınır ki, onun strukturu altlığın kristal oriyentasiyasını
tamamilə təkrar edir. Epitaksiya texnologiyasının üstünlüyü ondan ibarətdir ki, bu üsulla təmiz təbəqə almaqla yanaşı, həm də aşqarlama dərəcəsini tənzimləmək mümkün olur. Nazik təbəqənin alınmasında üç tip epitaksiya‐ qaz, maye və molekulyar üsullar tətbiq edilirdi. Qazla epitaksiya halında müəyyən konsentrasiyalı hidrogenlə silisium 4‐xlor qarışığı (SiCl4+H2), içərisində qrafit altlıq üzərində silisium təbəqəsi yerləşdirilmiş reaktordan buraxılır. Sonra induksiya qızdırıcısının köməyi ilə qrafit 1000°C‐dən yüksək temperaturlarda qızdırılır. Seçilən temperatur, kristal qəfəsində atomların düzgün oriyentasiyasını və monokristal təbəqənin alınmasını təmin edir. Proses aşağıdakı dönən reaksiya əsasında baş verir:

SiCl4(g) + 2H2(g) ↔ Si(s) + 4HCl(g)

Düzünə reaksiya epitaksiya təbəqəsinin alınmasına, əksinə reaksiya isə altlığın aşınmasına uyğundur. Epitaksiya təbəqəsinin aşqarlanması üçün qaz axınına aşqar atomları əlavə edilir. Bu halda fosforitdən (PH3) donor, dibordan (B2H3) isə akseptor kimi istifadə olunur.
Mayeli epitaksiya halında müxtəlif materiallardan təşkil olunmuş çoxlu sayda struktur alınır. Mütəhərrik qurğu ardıcıl olaraq müxtəlif məhlulları altlığa tərəf aparır. Beləliklə, qalınlığı 1 mkm‐dən az olan müxtəlif (Ge‐Si, GaAs‐GaP) materiallardan ibarət heterostrukturlar
alınır.
**Krestovski adası** — Şərqi Sibir dənizində, Medvejı adaları qrupuna daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.

Tarixi
------

Adanı ilk ziyarət edən Dmitriy Laptev olmuşdur. O, adanı *Müqəddəs Antoniya adasıı'* adlandırmışdır. 1655-ci ildə adanı Yakob Vyat ziyarət etmiş və burada heyvan izləri aşkarmışdır. Adanın dəqiq xəritəsini İvan Leontev, İvan Lısov və Aleks Puşkaryov 1769 ildə tərtib etmişdir. 1763-cü ildə çavuş Andreev adada qədim insanlara aid yaşayış izləri tapmışdır.

Adanın adını F. Vrangel 1823 ildə *Krestovski* burnuna yaxınlığı ilə əlaqədar vermişdir.

Coğrafiyası
-----------

Kolıma boğazından 30 km şimal-şərqində, Kolıma çayından isə 130 km şimal-qərbində yerləşir. Arxipelaqın qərbində yerləşir.

Medvejı adalarının ən böyük adasıdır. Uzunluğu 16 km, eni şimalda 1,5 km, cənubda 9 km təşkil edir. Adanın şimalında Pioner buxtası vardır. Ən hübdür nöqtəsi Şapka dağı 273 metr hündürlüyə malikdir. Mərkəzində hündürlük 40–112 metrdir. Şimal hissədə 63 metr hündürlükdə Krestovski mayakı vardır.

Flora və fauna
--------------

Ada əaasən ot bitkiləri ilə örtülmümdür. Burada Şimal maralı, Qonur ayı, Canavar, Tülkü və kiçik gəmiriçilər yaşayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Магидович В. И. Магидович И. П. Очерки по истории географических открытий. т. 3. М. 1984.
2. ↑  С. В. Попов. Морские имена Якутии. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1987. — С. 45. — 166 с.

Mənbə
-----

* Krestovski adası[*ölü keçid*]
**Yaradılış dastanı** — ilk türk dastanlarından biri. Dastan Vasili Radlov tərəfindən yazıya alınmışdır. Qəhrəmanlarının coşqulu tərzdə mədh edildiyi və bir neçə hissədən ibarət olan bu dastan bütün Orta Asiyada və Sibirdə yayılmış türk mifoloji təsəvvürlərinə əsaslanır.

Yer kürəsinin yaranması
-----------------------

Bu dastanda başlanğıcda yalnız Tanrı Qara xanın və suyun olması deyilir. Birdən Ağ Ana peyda olub "yarat" dedi və suya daldı. Qara xan isə uça bilən bir kişi yaratdı. Kişi Qara xandan daha yüksəkdə uçmaq istəyirdi. Bunu bilən Qara xan ondan uçmaq qabiliyyətini aldı. Kişi dibsiz suya yuvarlanıb boğulmağa başladı. O, peşman olub Qara xandan bağışlanmasını istədi. Sonra kişi Tanrı Qara xanın suyun üzərində yaratdığı ulduzun üstünə çıxdı. Qara xan ondan uçmaq qabiliyyətini alandan sonra dünyanı yaratmaq istədi. Kişiyə buyurdu ki, suyun dibindən torpaq çıxartsın. Lakin kişi də özü üçün dünya yaratmaq istədiyindən torpağın bir hissəsini ağzında saxladı. Kişi torpağı suyun üzərinə səpdi, Qara xan torpağa "böyü" deyə buyurdu. Torpaq böyüyüb dünya oldu. Lakin kişinin ağzındakı torpaq da böyüyüb onu boğmağa başladı. Qara xan ona "tüpür" deməsəydi, boğulub öləcəkdi. Kişinin tüpürdüyü torpaq Tanrı Qara xanın yaratdığı dümdüz torpaqğın üstündə bataqlıqlar, təpələr əmələ gətirdi. Qara xan ona "erlik" (şeytan) adənı verib onu öz dünyasından qovdu.

Sonra yerdə doqquz budaqlı ağac bitirdi, hər budağın altında bir insan yaratdı ki, bunlar doqquz insan irqinin ataları oldular. Erlik Tanrı Qara xandan xahiş etdi ki, həmin insanları onun ixtiyarına versin. Qara xan verməsə də, erlik onları öz tərəfinə çəkməyə başladı. Qara xan insanların ona aldanmalarını görüb onları öz başına buraxdı. Erliyi isə yerin altındakı dünyanın üçüncü qatına qovdu. Özü isə göyün on yeddinci qatına çəkildi. Mələklərindən birini yerin üzünə göndərdi.

Erlik Tanrı Qara xandan xahiş etdi ki, özü üçün bir göy yaratsın. İcazə alıb yaratdı və aldatdığı şər ruhları öz göyündə yerləşdirdi. Qara xan görəndə ki, erliyin təbəəsi ondan daha yaxşı yaşayır, mələklərindən birini göndərib oranı dağıtdırdı. Göy yıxılıb dağlar, dərələr, meşələr əmələ gətirdi. Tanı Qara xan erliyi yerin ən aşağı qatına qovdu. Buyurdu ki, dünyanın sonuna qədər orada qalsın.
Tanrı Qara xan göyün on yeddinci qatında oturub kainatı idarə edir. Ondan bir qat aşağıda Bay Ölgün Altun dağda taxt üstündə oturur. Göyün yeddinci qatında Gün Ana, altıncı qatında Ay Ata otururlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nizami Cəfərov Qədim türk ədəbiyyatı, Bakı, AzAtaM, 2014, səh 30" (PDF). 2022-07-14 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-02-15.