**Mezmay mağarası** - Rusiyanın Krasnodar diyarının Abşeron rayonunda mağara, arxeoloji abidə. Mağara Qafqaz dağlarında yerləşir. Suxoy Kurdjips çayının vadisində (Ağ çayın qolu) yerləşir.

Yeri
----

Mağara, Krasnodar diyarının Abşeron rayonunda, Maykop şəhərindən (Adıge Respublikası) 50 km cənubda yerləşir. Topoqrafik olaraq, mağara Böyük Qafqaz meqa suyunun qərb hissəsini təşkil edən Laqo-Naki dağlığı daxilində dəniz səviyyəsindən 1350 m mütləq yüksəklikdə yerləşir. Mağara boşluğu karst mənşəlidir. Girişdəki mağaranın hündürlüyü 10 m, eni 15 m-ə qədər, dərinliyi təxminən 35 m-ə çatır.

Kəşf tarixi
-----------

Mağara 1987-ci ildə Şimali Qafqaz Paleolit dövrü araşdırmacı arxeoloqları ​​tərəfindən həyata keçirilən arxeoloji qazıntılar zamanı Mezmays mağarası kəşf
olunur (dəstənin rəhbəri Sankt-Peterburq arxeoloqu, tarix elmləri namizədi Qolovanova Lyubov Vitaliyevnadır).

1993-cü ildə arxeoloqlar L.V. Qolovanova və V. B. Doroniçev mağaranın Orta paleolitin 3-cü qatının dibində Neandertal körpəsinin (təxminən 2 aylıq) skeletini tapdılar. Bir neçə il sonra, Orta paleolit ​​qatında, başqa bir Neandertal körpəsinin (təxminən 2 yaşında) kəllə sümüyü parçaları tapıldı. Bu kəşflər dünya şöhrəti qazandı və Neandertalların öyrənilməsinin dünya tarixinə daxil oldu.

Mağaranın daxili
----------------

Neandertallar Mezmay mağarasında 70-40 min il əvvəl, Homo sapiens 39 ilə 11 min il əvvəl yaşamışlar.

Radiokarbon analizinin kalibr olunmamış məlumatlarına görə, Mez 1-in fərdin yaşı təxminən 29.200 il, fərdi Mez 2-nin yaşı təxminən 39.700 ildir. Daha sonra, Mezmay 1 nümunəsi 60-70 min il əvvələ aid edilmişdir. Neandertal adam Mezmay 1-in (M1) sinə materialı spiral kompüter tomoqrafiyası ilə icra edildi. Obsidianları, Neandertallar tərəfindən Kabarda-Balkariyada Saraj-Çuko mağarasından 250 km aralıdakı Mezmay mağarasından əldə edilirdi. Mazmay mağarasında Mikey dövrünə aid silahlar tapılmışdır.

Mezmay mağarasından Suxoy Kurdjips çayı vadisinə açılan mənzərə.
Mağarada iki püskürmə ilə əlaqədaer olaraq vulkanik kül aşkar edilmişdir. Birincisi, təxminən 45 min il əvvəl Haynrix 5-in soyuması ilə üst-üstə düşən Elbrus püskürməsi idi. İkincisi, geoloji baxımdan Apenninlərdəki Fleqrin sahələrinin super püskürməsi və təxminən 40 min il əvvəl Cənubi Karpatlarda Müqəddəs Anna vulkanının püskürməsi ilə eyni vaxtda meydana gələn Kazbek püskürməsi idi ki, bu da ANO "Prehistoriya Laboratoriyası"ndan L.V.Qolovanova və V.B.Doroniçevin versiyasına görə "vulkanik qış"ın başlamasına səbəb oldu.</ref>

Burada tapılan bizon sümüklərinin (qalıqlarının) təhlili Orta və Son paleolit ​​dövründə Mezmay mağarasının yaxınlığında 4 fərqli bizon növünün yaşadığını təsbit etməyə imkan verdi. .İkinci püskürmə dövründən sonra torpaqda və atmosferdə zərərli maddələrin miqdarı artdı, sümük analizləri normanın bir neçə dəfə aşıldığını göstərir. Ekoloji vəziyyət kəskin pisləşdi, heyvanlar yox oldu və bu dövr üçün çöküntü analizlərində heç bir bitki poleni aşkar edilməyib..

Paleogenetika
-------------

Bu mağara iki Neandertalın qalıqları tapıldıqdan sonra dünya şöhrəti qazandı. Əvvəlki təbəqədə tapılan ilk Neandertal (Mezmaiskaya 1) adam, EPR metoduna görə, 70 ilə 60 min il arasında idi. Orta paleolit ​​dövrünün sonlarında tapılan ikinci Neandertalın (Mezmaiskaya 2) təxminən 40 min il yaşıvardır. Bu, Avropalı oxşarlarından daha yaxşı qorunan Neandertal körpəsinin skeletidir. Skelet Neandertal genomunun deşifr edilməsinə dair araşdırma üçün material kimi xidmət edirdi. Mitokondrial DNT tədqiqatlarından biri araşdırılanların ən qeyri-adi Neandertalların olduğunu göstərdi.

Mezmay mağarası Neandertallarının genom analizi göstərdi ki, Mezmay 2 nümunəsi daha yaşlı Mezmay 1 Neandertalla müqayisədə Belçikadan (Qoye, Spi 94a), Fransadan (Les Kottes) və Xorvatiyadan (Vindiya) gələn Neandertallarla daha yaxından əlaqəlidir. Neandertalların genomlarının Qafqazdan daha yaşlı Neandertal genomu ilə müqayisəsi göstərdi ki, Neandertallar tarixinin sonunda Neandertal əhalisinin dövriyyəsi çox güman ki ya Qafqazda, ya da bütün Avropada baş vermişdir. Erkən Homo sapiens-də Neandertal gen axınının böyük hissəsi, ən azı 70 min il əvvəl, sonuncu Neandertallardan ayrılan bir və ya daha çox orijinal populyasiyadan gəlir. Üç Neandertalın Y xromosomlarının öyrənilməsi (Mezmay 2, 43-45 min il əvvəl; El Sidron 1253, 46-53 min il əvvəl; Kasus 94a, 38-39 min il əvvəl) və iki Denisovalı (Denisova 4, 55-84) ka BP; Denisova 8, 106–136 ka BP) göstərdi ki, Neandertalların Y xromosom xətti təxminən 370 min il əvvəl müasir insanların Y xromosom xəttindən ayrılmışdır.

Araşdırılması
-------------

Son 30 ildə tədqiqatlar L.V.Qolovanovanın rəhərliyi ilə Şimali Qafqaz Paleolit ​​ekspedisiyası tərəfindən aparılır. İllər ərzində elm adamları araşdırmada iştirak ediblər:

* Sankt-Peterburqdan:
	+ geoloq Kulkova M.A.
	+ palinoloq Sapelko T.V.
	+ paleontoloq Q.F.Barışnikov
* Moskvadan:
	+ antropoloq Romanova Q.P.
	+ geoloq S.A. Nesmeyanov
	+ radiokarbonla tanışlıq üzrə mütəxəssis Sulerzhitsky L.D.
	+ litoloq Aleksandrovski A.L.
	+ fizik Pospelova G.A.
* "Borok" Geofizika Rəsədxanasından:
	+ geofizik, mikrob operatoru Tselmoviç V.A.
* Xarici:
	+ İsveçrədən antropoloqlar - Zollikofer K. və Pons de Leon M.
	+ Almaniyadan antropoloqlar - Jan Jak Yublin və həmkarları
	+ Svante Paabonun rəhbərlik etdiyi *Leypsiq Evolutionary Antropology Institute-dan* bir qrup genetik.
	+ ABŞ -dan zooarxeoloqlar Kleqhorn N. və Hoffeker J.
	+ EPR ilə tanışlıq mütəxəssisləri ABŞ -dan Blekvell B. və Skinner A.
	+ Almaniyadan - TL tanışlıq mütəxəssisi Rixter D.
	+ Qroninqendəki radiokarbon laboratoriyasının müdiri Van der Plixt H.

Araşdırmaların sonunda gəlinən nəticə Mezmay mağarasından alınan genetik və antropoloji məlumatlar Şimali Qafqaz və Mərkəzi Avropa Neandertallarının yaxınlığını təsdiqləmiş olur.

Həmçinin bax
------------

* Denis mağarası

İstinadlar
----------

1. 1 2  "О чём рассказали детские скелеты неандертальцев". 2021-10-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-07.
2. ↑  "Основные события в истории изучения неандертальцев". 2016-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-07.
3. ↑  "Прямое радиоуглеродное датирование палеолитических людей Евразии: достижения и проблемы". 2014-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
4. ↑  *Дороничев В. Б. Голованова Л. В.* "NEANDERTHALS: results of GENETICS (In Russian)". 2021-10-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08. / Conference Paper (PDF Available) · September 2009 with 52 Reads // Conference: V Кубанская археологическая конференция, At Krasnodar, pp.98-102.
5. ↑  *Daniel García-Martínez* et al. Early development of the Neanderthal ribcage reveals a different body shape at birth compared to modern humans Arxivləşdirilib 2020-10-08 at the Wayback Machine, Science Advances (2020)
6. ↑  "Между кавказскими неандертальцами существовали социальные контакты". 2019-04-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
7. ↑  *Golovanova L. V. Doronichev V. B.* et al. Significance of Ecological Factors in the Middle to Upper Paleolithic Transition Arxivləşdirilib 2019-09-27 at the Wayback Machine // Current Anthropology. 51 (2010): 655-691.
8. ↑  "Причина вымирания неандертальцев — вулканическая зима?". 2012-07-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
9. ↑  Ни о каких контактах неандертальцев и сапиенсов в Европе говорить не приходится Arxivləşdirilib 2016-02-21 at the Wayback Machine — Антропогенез. РУ
10. ↑  "Скелет новорожденного неандертальца проливает свет на эволюцию рода Homo". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
11. ↑  "Dienekes' Anthropology Blog: mtDNA of Okladnikov Neandertal". 2014-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
12. ↑  *Mateja Hajdinjak* et al. Population history of late Neandertals // European Society for the study of Human Evolution (ESHE). 7th Annual Meeting Leiden, The Netherlands, 21-23 September 2017 Arxivləşdirilib 24 oktyabr 2020 at the Wayback Machine
13. ↑  "Генетики не нашли следов людей в ДНК последних неандертальцев Земли". 2018-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-08.
14. ↑  *Mateja Hajdinjak,* et al. Reconstructing the genetic history of late Neanderthals Arxivləşdirilib 2023-07-28 at the Wayback Machine, 2018
15. ↑  *Martin Petr* et al. The evolutionary history of Neandertal and Denisovan Y chromosomes Arxivləşdirilib 2020-09-28 at the Wayback Machine, 25 Sep 2020 (bioRxiv Arxivləşdirilib 2020-03-22 at the Wayback Machine, ResearchGate Arxivləşdirilib 2021-10-08 at the Wayback Machine)
16. ↑  Эволюционная история неандертальских и денисовских Y-хромосом[*ölü keçid*]