**İbrahim Mirzə Səfəvi** - Şeyx Heydər və Aləmşah bəyimin oğlu, Şah İsmayılın doğma qardaşı

Həyatı
------

Şeyx Heydər Səfəvinin uşaqlarının sayı və adları barədə mənbələrdə dəqiq məlumata rast gəlinmir. İbrahim Əmininin "*Fütühat-ı Şahı"* və Əmir Mahmud Xandəmirin "*Tarix-i Həbibüs Siyər* "əsərləri kimi tarixi mənbələrdə Şeyx Heydərin Aləmşah bəyimdən olan 3 oğlunun - Sultan Əli, İbrahim və İsmayılın adları çəkilir. Dövrün Venesiya səyahətnamələrində isə onların oğlan övladları yanaşı 3 qızlarının da olduğu haqqında məlumatlar öz əksini tapır. İbrahim Mirzə Şeyx Heydər Səfəvinin Aləmşah bəyimlə olan evliliyindən olan 2-ci oğludur. Bəzi mənbələrdə onun İsmayıldan yaşca kiçik olduğu qeyd edilsə də, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Namiq Musalı bu faktın doğru olmadığını qeyd edir və əsas olaraq Gilanlı tarixçi Əli bəy Şəmsəddin Lahicinin Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə, hicri 921-ci ildə yazdığı Tarix-i Xani adlı əsərdən aşağıdakı sözləri sübut göstərir:

*"Şeyx Heydərin Həsən bəyin qızından doğma övladları içində ən böyüyü Sultan Xoca Əli idi. Ondan kiçiyi Sultan İbrahim və onda da kiçiyi, fəqət mənada hamısından böyüyü.. Hz.Şah İsmayıl idi."*

Həmçinin Səfəvi dövrü tarixçisi və xəttatı Qazi Əhməd Qumi də özünün "Xülasət ət- Təvarix" adlı əsərində bu evlilikdən 3 oğlan övlad dünyaya gəldiyini yazır. Müəllif bildirir ki, İbrahim Mirzə 3 oğlan uşağından ortancılı idi.

İbrahim Mirzənin doğum tarixi haqqında mənbələrdə dəqiq məlumat yoxdur. Lakin ehtimal olunur ki, o Şah İsmayıldan 3 il öncə hicri 889-cu ildə (miladi 1484) anadan olmuşdur. Səfəvi saray tarixçisi İsgəndər bəy Münşi "Tarixi aləmarayi Abbasi" adlı kitabında İbrahim Mirzə və İsmayıl Mirzə arasında yaş fərqinin 1 olduğunu bildirir.

1488-ci ildə Şeyx Heydərin Təbərsəranda öldürülməsindən sonra böyük oğlu Sultan Əli təriqətin rəhbəri seçilir. Sultan Yaqub onu və qardaşları İbrahim Mirzə ilə İsmayıl Mirzəni həmçinin anaları Aləmşah bəyimi İstəxri qalasına həbs edir. Şərəf xan Bitlisi bildirir ki, bu zaman uşaqların yaşı az idi. Buna görə də Sultan Yaqub İbrahim və qardaşlarını öldürmür. Professor Süleyman Əliyarlı, Sara Aşurbəyli kimi bir sıra tarixçilər onların İstəxri qalasından həbsindən əvvəl Van gölündəki Əxtəmr qalasında həbs edildikləri fikrini irəli sürür. İbrahim Mirzə digər ailə üzvləri kimi 4 il bu qalada həbs həyatı yaşayır.

Sultan Yaqubun ölümündən sonra baş verən çəkişmələr nəticəsində 1492-ci ildə Rüstəm Mirzə Təbrizdə taxta çıxır. O öz hakimiyyətini gücləndirmək məqsədilə İbrahim Mirzə və ailəsini sərbəst buraxır. Onlara atalarının intiqamını almaq sözü verir və 1493-cü ildə öz yanına Təbrizə gətirir. İbrahim Mirzənin böyük qardaşı Sultan Əlinin komandanlıq etdiyi Qızılbaş qoşunları Rüstəm Mirzənin qələbəsinə töhfə verdikdən sonra Ağqoyunlu sultanı şahzadələri Ərdəbilə göndərsə də, bir müddət sonra onları yenə öz yanına gətizdirir.Lakin Sultan Əli qardaşlarını da yanına götürərək Təbrizi tərk edir. Ərdəbil istiqamətində hərəkət edən Sultan Əlinin arxası ilə ağqoyunlu sərkərdəsi Eybə Sultanın beş min nəfərlik hərbi qüvvəsi irəlilədi. Sultan Əli öldürüləcəyini bildiyi üçün İbrahim Mirzə bu zaman 8 yaşında olmasına baxmayaraq kiçik qardaşı İsmayıl Mirzəni öz yerinə təriqət şeyxi seçir. Sultan Əli İbrahim Mirzə və İsmayıl Mirzəyə 7 nəfərlə birlikdə əvvəl Ərdəbilə buradan Gilana getməyi və Gilan şahının xidmətində çalışmağı, fürsət düşmədikcə oranı tərk etməməyi tapşırır. 1494-cü ildə Ərdəbil yaxınlığında ağqoyunlularla qızılbaşlar arasında baş vermiş Şəmsi döyüşündə Sultan Əlinin tərəfdarları məğlubiyətə uğrayırlar. Sultan Əli həlak olur.

İki qardaş əvvəlcə Ərdəbilə gəlir və burada 40 gün qalırlar. Buradan isə 80 (bəzi mənbələrdə 200) müridləri ilə birlikdə Rəştə yola düşürlər. Burada Gilanın Biyepiş vilayətinin hakimi Karkiya Mirzə Əlinin sarayına gəlirlər və ehtiram ilə qarşılanırlar. Tanınmış yerli alimlərdən biri-Şəmsəddin Lahici ərəb və fars dillərini öyrətmək, Quranı oxumaq üçün İbrahim və İsmayılın tərbiyəçisi təyin olunur.

İsgəndər bəy Münşi yazır: 

"*Onlar Gilan vilayətinə çatıb, bir neçə gün Rəştdə qaldılar. Gilan valilərindən Karkiya Mirzə Əli Seyid İbrahimi izzət və ehtiramla qarşıladı. O həzrətin qardaşı Seyid İbrahim öz anası ilə görüşmək həvəsinə düşərək, dərvişliyə və dərviş təbiətinə malik olduğuna görə başına türkman taqiyəsi geyib, Ərdəbilə qayıtdı."*

Bu məlumatı ilk dəfə Əmir Mahmud Xandəmir verir və bildirir ki, İbrahim Mirzə Qızılbaş tacını çıxarıb, Ağqoyunlu türkmənlərinin tərzində mübarək başına təkkə geyinib Ərdəbilə yolda düşdü. İsgəndər bəy Münşi kimi Qumi, Hüseyni, Cünabədi kimi başqa. tarixçilər də bu məlumatı təsdiqləyirlər.

Bu hadisədən sonra Səfəvi qaynaqlarının əksəriyyəti İbrahim Mirzə haqqında məlumat vermir. Bir digər qaynaqlar isə özündə ziddiyətli məlumatlar əks etdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Musalı, 2018. səh. 208
2. ↑  Məmmədova, 1991. səh. 28
3. 1 2  Münşi, 2009. səh. 78
4. ↑  Əfəndiyev, 2007. səh. 42
5. ↑  Musalı, 2018. səh. 209
6. ↑  Süleymanov, 2018. səh. 13
7. ↑  Münşi, 2009. səh. 74
8. ↑  Əfəndiyev, 2007. səh. 44
9. ↑  Musalı, 2018. səh. 210

Mənbə
-----

* *İsgəndər bəy Münşi Türkman.* Tarix-i Aləmara-yi Abbasi (Abbasın dünyanı bəzəyən tarixi) (PDF). I. Bakı: Təhsil. AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. 2009. səh. 792.
* *Məmmədova Ş. K.* "Xülasət ət-təvarix" Azərbaycan tarixinin mənbəyi kimi. Bakı: "Elm" nəşriyyatı. 1991. səh. 120.
* *Oqtay Əfəndiyev.* Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. səh. 344. ISBN 978-9952-34-101-0.
* *Nizami Süleymanov.* Azərbaycan Səfəvilər dövləti 1501-1736-cı illər. Bakı: "İqtisad Universiteti" Nəşriyyatı. 2018. səh. 214.