**Əlican İsmayıl oğlu Qövsi Təbrizi** (1568, Təbriz – 1640, Təbriz) — XVII əsrin əvvəllərində yaşamış Azərbaycan şairi.

Erkən illəri
------------

Əlican İsmayıl oğlu Qövsi Təbrizi XVII əsrin ikinci rübündə, o dövrdə Səfəvilər dövlətinin bir hissəsi olan Təbriz şəhərində sənətkar və şair ailəsində anadan olmuşdur. Onun dəqiq doğum və ölüm tarixi məlum deyil. Qövsi Təbrizinin ailəsi haqqında ətraflı məlumatı Hind təzkirələrini tədqiq etmiş professor Həmid Araslı vermişdir.

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində Qövsi təxəllüslü üç yazıçı vardır ki, akademik Həmid Araslı onların hamısının eyni ailədən olduğunu irəli sürmüşdür. Tarixçinin fikrincə, Qövsi təxəllüsü ilə yazıb-yaratmış bu müəlliflər baba, ata və nəvə idilər. Araslı "Rəvzətül-Cahan" əsərinin müəllifi Dərviş Hüseynin Qövsi təxəllüslü iki Təbrizli şairdən bəhs etdiyini bildirir və əlavə edir ki, onlar oğul Əlican Qövsi və ata İsmayıl Qövsidir. Araslı həmçinin Töhfə-i Sami təzkirəsinin tərcüməsində- "təxəllüsündən Qövsi Təbrizinin sənəti məlumdur. Qara camaatdandır və hərdən bir şeir söyləyir. Ancaq səhv qafiyələri çox gözəl işləyir."- cümlələrindən yola çıxaraq şairin atasının ağacdan qövs, qaşıq kimi əşyalar hazırlayan şəhər sənətkarlarından biri olduğunu söyləyir. Əlican Qövsinin atası İsmayıl Qövsi həm də farsca və Azərbaycan türkcəsində yazan şair idi. Araslı eyni soyadlı babadan da bəhs etsə də onun haqqında ətraflı məlumat verməyib. Şairin ailəsi haqqında başqa bir məlumata rast gəlinmir. Lakin Töhfə-i Sami təzkirəsində Nami Təbrizi və Nuri Təbrizi adlı iki şəxsdən bəhs olunur. Nuri Təbrizinin Qövsinin qardaşı olduğu və X əsrdə doğulduğu, yay aylarında suçuluqla məşğul olduğu bildirilir. Bu qardaşların ata İsmayıl Qövsinin qardaşları olduğu ehtimal olunur. Çünki Töhfə-i Samidə adı çəkilən Qövsi Təbrizi İsmayıl Təbrizidir. Mirəli Seyidov da bu fikri təsdiqləyir. O, Əlican və ailəsinin bu təxəllüsü seçmə səbəbi kimi, qövs sözünün yay mənasını verdiyini, bununla da şairin sözlərinin ox kimi iti olduğunu və şeirlərinin təsirli gücünü göstərdiyini bildirir. Digər tərəfdən Mahmud Hidayət Gülzar-i Cavidan əsərində Qövsi Təbrizinin atasının yay ustası olduğunu təxəllüslərinin də buradan gəldiyi fikrini irəli sürür.

Əlican Qövsi Təbrizi əslən Təbrizlidir. XVII əsrin ikinci yarısında anadan olmuş şairin dəqiq doğum tarixi bəlli deyil. Qövsi Təbrizi öz divanında Mirzə Tahir Vahid Qəzviniyə yazdığı nəzirə şairin yaşadığı dövr haqqında bizə məlumat verir

> 
> *Nə yaxşı söyləmiş, Qövsi Vahidi-pakgövhər kim,*  
> 
> 
> 
> *"Məni yandırdı bir atəş ki, düşməndən iraq olsun"*
> 
> 

Ədəbiyyat tarixi tədqiqatçısı Paşa Kərimovun Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında yazdığı məlumatlara əsasən Mirzə Tahir Vahid 1606-cı ildə Qəzvində anadan olmuş, 1701-ci ildə vəfat etmişdir. II Şah Abbasın vəqiənəvisi kimi Abbasnamə əsərini yazmış, 1689-1697-ci illərdə I Süleyman və daha sonra I Şah Hüseynin baş vəziri olmuşdur. Vahidin Qövsi Təbrizi yaradıcılığına təsiri olduqca böyükdür.Qövsi Təbrizi başqa bir beytdə Şah I Süleymandan bəhs edir və özünün Uğurlu xanın qulu, şah Süleymanın bəndəsi olduğunu vurğulayır:

> 
> *Uğurlu xan Ziyad oğlu Müsahib ruzigarında*  
> 
> 
> 
> *Ki biz onun qulu ol bəndə-i Sultan Süleymandır*
> 
> 

Beytdə bəhs olunan I Süleyman adı ilə taxta çıxan Səfi Mirzə 1666-1694-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Adı çəkilən digər şəxs Uğurlu xan Ziyad oğlu Müsahib barədə türk ədəbiyyatşünas Yavuz Akpınar məlumat verib bildirir ki, bu şəxs 1666-1667-ci illərdə Gəncədə hakimlik edirmiş. Tarixçi Süleyman Əliyarlı da Qövsi Təbrizinin bir müddət Uğurlu xanın sarayında yaşadığını bildirir.

Görkəmli ədəbiyyatşünas Salman Mümtaz da Qövsi Təbrizi ilə bağlı tarixi adlardan çıxış edərək yazır: 

"Qövsinin yaşadığı əsrə gəldikdə hicri XI, miladi XVII əsrlərdir. Çünki Şah Abbas Sani, Şah Süleyman, Ağahüseyn Xansari, Mirzə Tahir də XI əsrdə yaşamış tarixi şəxslərdir ki, onların yaşadıqları əsr barədə heç bir ixtilaf ola bilməz. Hələ Qövsinin ustadı olaraq Zülcəmalın ləqəbi ilə məşhur olan Ağahüseyn Xansarinin hicri 1077-ci ildə Şah Süleymanı niyabətən Səfəviyyə taxtına oturduğu nəzəri-etibarə alsaq, Qövsinin XI əsrin nəhayətində hal-həyatda olduğunu qəbul etməyə məcburuq. Mirzə Tahir bağını tərif və töfsif edən Qövsi, şübhəsiz, hər iki hökmdarın, yəni Şah Abbas Sani ilə oğlu Şah Süleymanın zamanlarını dərk edə bilmişdir."

Təbrizdə doğulub ilk təhsilini burada alan Əlican Qövsi sonradan dövrün elm və incəsənət mərkəzlərindən biri olan İsfahana üz tutmuşdur. Burada dövrün məşhur alimlərindən Ağa Hüseyn Ənsarinin tələbəsi olmuşdur. Təbrizi təhsil üçün tərk edən şair şeirlərində Təbriz həsrəti çəkdiyini tez-tez vurğulayır: 

> 
> *Təbriz cəbəsi yaxamı tutmuş aparır*  
> 
> 
> 
> *Qövsi əgər ki damənümi İsfahan tutar*
> 
> 

Qaynaqların verdiyi məlumatlara əsasən şair İsfahanda bir müddət yaşadıqdan sonra Hindistana gedib burada Əkbər şahın sarayında olur. Daha sonra Təbriz şəhərinə qayıdan şair həyatını burada din xadimi kimi davam etdirib. Ailəsi ilə bağlı məlumatlar çərçivəsində Qövsinin evli və uşaq sahibi olub-olmaması ilə bağlı məlumatlar beytlərinə əsaslanır. Şair deyir ki, insanın rahat hərəkət edə bilməsi üçün onun pərvanə kimi bir yerə bağlı olmamağı lazımdır. Buradan belə nəticəyə gəlmək mümkündür ki, o, ya evli deyil, ya da evlidirsə, bu öhdəliyi bəyənmir: 

> 
> *Rahat istəyirsən müqəyyəd olmayıb pərvanə tək*  
> 
> 
> 
> *Hər nəfəs bir atəşin ruxsarə yalvarmaq gərək*
> 
> 

Başq bir beytdə isə şair uşaqsız olduğu üçün başının əyildiyini, nəsil qəmi çəkdiyini bildirir:

> *Qövsi yaxardı nəsil qəmi cavidan məni*  
> 
> *Yandırmasaydı misra-i rəngin çırağımı*
> 
>

Yaradıcılığı
------------

Uşaqlıqdan şeir yazan bir atanın oğlu kimi ilk təhsilini atasından aldığını nəzərə alsaq, onun şeir texnikasını kiçik yaşlarından inkişaf etdirdiyini söyləmək olar. Qövsinin şeirdəki ustalığını onun qəzəl sahəsindəki uğurlu tələffüzündən də anlamaq olar. Bu səbəbdən Qövsinin ədəbi şəxsiyyətini müəyyən etmək üçün onun qəzəllərinə nəzər salmaq lazımdır. Qövsi şeirlərini həm xalq, həm də klassik üslub üzərində qurmuş bir şairdir. Şairin "Divan"ında Füzuliyə yazdığı nəzirələr də onun şəxsiyyətinin üzə çıxarılmasında həlledici rola sahibdir. 

Əsərlərini Azərbaycan türkcəsində yazan, klassik incəliyi xalq poeziyasının səmimiyyəti ilə birləşdirən Qövsi öz şeirlərində klassik yazı dili ilə danışıq dilini birləşdirmiş, fikirlərini aydın ifadə etmişdir. Onun bu şeirlərində xalq deyimləri və atalar sözlərinə tez-tez rast gəlinir. Qövsi Təbrizinin şeirləri vizual vasitələrin rəngarəngliyi, forma zərifliyi, intonasiya zənginliyi ilə seçilir. Onun poeziyasında idealist-panteist dünyagörüşü, bədbin motivlər xalqın düşüncə və arzularının təsviri ilə birləşmişdir. Qövsi Təbrizi öz əsərlərində sosial ədalətsizliyi pisləmiş, ruhaniləri tənqid etmişdir. Onun lirikasında romantik sevgi mövzusu mühüm yer tutmuşdur.

Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı əhəmiyyətli tədqiqatlar aparmış professor Həmid Araslı Füzulinin qəzəllərinin təsiri ilə şeir yazan Qövsini Saib Təbrizini çox oxuyan bir şair kimi xarakterizə edir. "Yaradıcılığı çox zəngin, bədii sözün qüdrət və təsirini bilən, əruzun ən oynaq bəhrlərini seçən, işlənmiş qafiyə və rədiflərdən istifadə edən, dili son dərəcə canlı, təşbehləri təbii və səmimi olan şair bədii dilin sadələşməsində, kütləviləşməsində böyük rola sahibdir."

Azadə Rüstəmova Qövsini "Füzuli məktəbinin mühüm nümayəndəsi" və "türk lirikasının ustadı" kimi xarakterizə edir. Yenə Azərbaycan sahəsinə aid əsərlərindən tanıdığımız Yavuz Akpınarın fikri belədir: "Klassik yazı dili ilə danışıq dilini uğurla birləşdirən, fikirlərini aydın ifadəsi ilə diqqət çəkən Qövsinin bu şeirlərində xalq deyimlərinə, atalar sözünə tez-tez rast gəlinir". 

### Şeirlərinin dili

Qövsi türkcə şeirləri ilə yanaşı farsca da şeirlər yazan şairdir. İran Məlik Kitabxanasında saxlanılan 1116-cı il tarixli məcmuada Qövsinin türkcə və farsca şeirləri ilə yanaşı bir çox şairin şeirləri də var. Üstəlik,Pakistanın Lahor şəhərindəki farsca bir kataloqda Qövsi divanının bir nüsxəsi qeyd edilir və divanın əvvəlində farsca bir beyt qeyd olunur. Şirvani təzkirəsində Qövsinin farsca bir beytini də yerləşdirmişdir. O, Divanında bir beytdə türkcə və farsca yazdığını, lakin hər iki dilində onun vəziyyətini təsvir etməyə bəs etmədiyini bildirir:

>  *Türk nəzmi Fars lafz ilə sözlər söylədim*  
> 
> *Ah kim bir şəmmi Qövsi şərh-i əhval olmadı*
> 
> 

Şair həmçinin yaşadığı dövrdə idarəçilər tərəfindən türkcənin fars dilindən arxa plana salınmasından narahat olduğunu bildirir. Onun şeirlərində xalq deyimlərindən, deyimlərdən, atalar sözlərindən istifadə etməsi bu narahatçılığın sübutudur. Üstəlik şair beytlərində tez-tez "dilsizlikdən" şikayətlənir. Həmid Araslının tədqiqatlarına görə, bu dilsizlikdən şikayət türkcəyə lazımi qədər əhəmiyyət verilməməsidir. Qövsi bu səbəbdən aləmlərə rüsvay olduğunu, başqalarının sirrini sözlə açdığını bildirir.

> 
> *Bi-zəbanlıq eylədi aləmlərə rüsva məni*  
> 
> 
> 
> *Ol rəviş kim özgələr razı qılır izhar söz*
> 
> 

Qövsi dilinin anlaşılmadığından məzəmmət edir. 

> 
>  *Haray, kiməm, nə dilim var, nə bir dil anlayanım*  
> 
> 
> 
> *Əgərki nə kimi cismim fiqan ilə doludur*
> 
> 

Sadə dildə yazsa da, vəzn qüsurları çox deyil. O, qəzəllərində əruz vəzninin mürəkkəb olmayan bəhirlərindən istifadə etmiş və bu zaman türk sözlərini vəznə uyğunlaşdırmışdır. 

Qövsi yaradıclılğının digər mühüm xüsusiyyəti xalq deyimlərinə, atalar sözünə və məsəllərə üstünlük verməsidir. O, deyimlərdən həm hərfi, həm də məcazi mənada fikrini çatdırmaq üçün uğurla istifadə etmişdir. Sözlərlə bağlı uğurla həyata keçirdiyi başqa bir xüsusiyyət də ərəb və ya fars dillərində işlətdiyi sözün eyni beytdə türkcə sinonimini işlətməsidir. Aşağıdakı beytdə "pünhan" sözü ilə eyni mənada işlənən söz "yaşurmaq"dır. Yaşurmaq həm də "gizlətmək, saxlamaq" mənasındadır:

> 
> *Könül bir qətrə qandır eşq bil dadın yaşursun mı*
> 
> 
> 
> Gözüm bir qətrədə bir bəhr pünhan eyləmək olmaz
> 
> 

Qövsi qəzəllərində digər mənzum formalarla müqayisədə daha sadə dildən istifadə etmişdir. O, vaxtaşırı öz beytlərinə artıq işlənməmiş və ya Azərbaycan türkcəsində işlənən, lakin Anadolu türkcəsində olmayan sözləri uğurla daxil etmiş, xalq tələffüzünü ön plana çıxarmışdır:

"Yaşurmaq,ötmək, danmaq, yaşınmaq, culğaşmaq, yığmaq, soraq, aparmaq, küymək, daldanamaq, yegin, haray, dözmək, tapşırmaq, tikan, dükan, çapmaq, sancılmaq, sınmaq, ötürmək, bir havur, yügürmək, yübül, yavancımaq, ütüzmək, ütmək, çalxamaq, qıraq, iyə, tük, güzgü, qaravul, danla, anul, buxaq, dustaq, ilqar "sözləri buna misaldır.

### Təsirləndiyi şairlər

Əlican Qövsi İsfahanda olduğu dövrdə Təbriz haqqında şeirlər yazaraq iki şəhəri bir-birləri ilə müqayisə etmişdir. İranı, Hindistanı və Qafqazı gəzən Qövsi Təbrizə qayıtdıqdan sonra din xadimi olmuş, Saib Təbrizinin və xüsusilə Füzulinin təsiri altında olmuşdur. O, Nəsimi və Füzulinin ənənələrinin bilavasitə davamçısı olmuş, Füzuliyə və Əlişir Nəvaiyə nəzirələr yazmış, eləcə də müxtəlif qəzəllər ərsəyə gətirmişdir.

Qövsi yaradıcılığına ən güclü təsiri Füzuli şeiri göstərmişdir. Kavsi XVII əsrdə Füzuli məktəbini davam etdirən şairlər sırasındadır. Çünki bu əsrdə yazılan qəzəllərin əksəriyyətində Füzulinin üslubunun, dilinin qorunub saxlanması böyük sənətkarlıq sayılırdı. Füzuli ənənəsinə sadiq qalan Qövsi çağdaş şairlərindən bir addım öndədir. Zəngin xalq ədəbiyyatı sərvət və motivlərindən yararlanmaqla yanaşı həm də şeir texnikasının ustadıdır. 

Qövsi Füzuli şeirinin təsiri ilə nəzirə və "nəzirənin uzantısı" sayılan təzminlər yazmışdır. Zaman-zaman o, Füzulinin istifadə etdiyi rediflərdən istifadə edirdi. Amma bu qəzəllər təqlid deyil. Qövsinin özünəməxsus ixtiraları var və bu beytlər tələffüz baxımından olduqca uğurludur. Qövsinin görgəc rədifli qəzəli, Füzulinin eyni rədifli qəzəlinə nəzirədir.

> *Əldən gedərəm sərv-i xuramanunu görgəc*
> 
> Dildən düşərəm qönçəyi xəndanını görgəc
> 
> 

Alim Mirzağa Quluzadə bu barədə yazır:

"Füzuli lirikasının Qövsi yaradıcılığı üzərindəki xeyli qüvvətli təsirini Qövsinin zəif, epiqonçu şair olması ilə izah etmək səhvdir. Söz yoxdur ki, Füzuli yeni ədəbi məktəb yaratmış dahi sənətkardır. Qövsi isə onun ən istedadlı və görkəmli davamçılarından biridir".

### Nüxsə və nəşrləri

Qövsi Təbrizinin "Divan"ı iki əlyazma nüsxəsində, Londondakı Britaniya muzeyində və Tbilisidə Gürcüstan Tarixi Muzeyində qorunub saxlanılmışdır. Buna baxmayaraq, Londonda saxlanılan nüsxə natamamdır. Azərbaycan ədəbiyyat tarixçisi Firidun bəy Köçərli və iranlı tədqiqatçı Məhəmmədəli Tərbiyətdə də Qövsinin "Divan"ının nüsxəsi var. Qövsi haqqında ilk dəfə məlumat tərtib edən Firidun bəy Köçərli onun bəzi şeirlərini "*Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları*" (Bakı, 1925) çap etdirmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatşünası Salman Mümtaz da Qövsinin "Divan"ını ilk dəfə natamam formada çap etdirmişdir (Bakı, 1925). Şair haqqında ən mühüm araşdırmalar aparan Həmid Araslı "Divan"ın hələ tam nəşr olunmamış böyük bir hissəsini "*Qövsi Təbrizi. Seçilmiş əsərləri*" (Bakı, 1958) adı ilə nəşr etdirmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *Akpınar, Yavuz.* Kavsî Tebrîzî (türk). 25 (Kasti̇lya – Ki̇le). İstanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. 2002. ISBN 9789753894036. 2022-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-07.
2. 1 2 3 4  Qövsi Təbrizi // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
3. ↑  Hidayət. səh. 1146
4. 1 2  Kərimov, 2005. səh. 4
5. ↑  Mümtaz, 1925. səh. 6
6. ↑  Əliyarlı, 1996. səh. 432
7. 1 2  *Javadi, H.; Burrill, K.*  Yarshater, Ehsan (redaktor). AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature (ingilis). III: Ātaš–Bayhaqī, Ẓahīr-al-Dīn. Fasc. 3. London və Nyu-York: Routledge & Kegan Paul. 1988. 251–255. ISBN 978-0-71009-121-5. 2022-01-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-07.
8. 1 2 3  *Гусейнов, Ч. Г.* Ковси Тебризи (rus). 31: Социальное партнёрство — Телевидение. 2016. ISBN 978-5-85270-368-2.
9. ↑  Çakır, 2008. səh. 25
10. ↑  Çakır, 2008. səh. 24
11. ↑  Çakır, 2008. səh. 27
12. ↑  *Лебедева, Л. И.* Азербайджанская литература // Николаева, П. А. (redaktor). Литературный энциклопедический словарь (rus). Moskva: Sovet Ensiklopediyası. 1987.  (#first\_missing\_last)
13. ↑  Rəhimi, 2016. səh. 1784
14. ↑  Kərimov, 2005. səh. 7

Mənbə
-----

* *Paşa Kərimov.* Qövsi Təbrizi. Seçilmiş əsərləri (PDF). Bakı: Lider nəşriyyat. 2005. səh. 328. ISBN 9952-417-28-2.
* *Mahmud Hidayet.* Gülzar-ı Cavidan. 2.
* *Salman Mümtaz.* Qövsi. 5. Üçüncü Beynəlmiləl Mətbəəsi. Azərbaycan Ədəbiyyatı. 1925.
* *Yavuz Akpınar.* Azeri Edebiyyatı Araştırmaları. İstanbul: Dergah yayımları. 1994.

* *Süleyman Əliyarlı.* Azərbaycan tarixi (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər). Bakı: "Azərbaycan" nəşriyyatı. 1996. 872 səh.
* *Fərhad Rəhimi.* XVII. YÜZYIL AZERBAYCAN ŞAİRİ TEBRİZLİ KAVSÎ VE DÎVÂNI ÜZERİNE. 5\4. Türkiyə. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. 2016. 1773–1804.
* *Mümine Çakır.* KAVSÎ, HAYATI, EDEBÎ KİŞİLİĞİ VE DÎVÂNI. Ankara. T.C.GAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI ESKİ TÜRK EDEBİYATI BİLİM DALI. 2008.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus |
| Normativ yoxlama | LCCN: n2013003204 · VIAF: 295523391 · WorldCat VIAF: 295523391 |

| ⛭Azərbaycan ədəbiyyatı |
| --- |
| Qədim dövr | "Dəvdək"  • Əbu Məhəmməd ibn Bəşşar  • Musa Şəhəvat  • İsmayıl ibn Yəsar  • Əbul-Abbas əl-Əma  • Yusif Xoylu  • Qətran Təbrizi  • Əbül-Üla Gəncəvi  • Xaqani Şirvani  • Nizami Gəncəvi  • Fələki Şirvani  • Mücirəddin Beyləqani  • İzzəddin Şirvani  • Eynəlqüzat Miyanəci  • Məhsəti Gəncəvi  • Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi  • Hümam Təbrizi  • Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustad | Kitabi-Dədə QorqudNizamiİblis |
| Orta əsrlər | İzzəddin Həsənoğlu  • Ümmi İsa  • Nəsir Bakuvi  • Mustafa Zərir  • Suli Fəqih  • Qazi Bürhanəddin  • Şah Qasım Ənvar  • Baba Kuhi Bakuvi  • Əvhədi Marağayi  • Yusif Məddah  • Əbdülqədir Marağayi  • Fəzlullah Nəimi  • İmadəddin Nəsimi  • Şeyx Səfi  • Şeyx İbrahim Gülşəni  • Cahanşah Həqiqi  • Ziya Ordubadi  • Hamidi  • Əhmədi Təbrizi  • Sultan Yaqub  • Xətai Təbrizi  • Xəlili (şair)  • Həbibi  • Aşıq Qurbani  • Şah İsmayıl Xətai  • Məhəmməd Füzuli  • Həqiri Təbrizi  • Əmir Şahi Səbzəvari  • Kişvəri  • Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini  • Saib Təbrizi  • Qövsi Təbrizi  • Fədai Təbrizi  • Məhəmməd Əmani  • Məczub Təbrizi  • Azər Bəydili  • Tərzi Əfşar  • Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi  • Rəfiqi  • Hatif İsfahani  • Fatma xanım Ani  • Sarı Aşıq  • Aşıq Abbas Tufarqanlı  • Aşıq Abdulla  • Məhcur Şirvani  • Xətib Təbrizi  • Məsihi  • Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi  • Səfiqulu bəy Şamlu  • Mürtəzaqulu sultan Şamlu  • Şəms Təbrizi  • Mirzə Saleh Təbrizi  • Süruri  • Məlik bəy Avcı  • Vaiz Qəzvini  • Seyid Yəhya Bakuvi  • Yusif Müsküri  • Sədallah Bərdəi  • Arif Ərdəbili  • Nişat Şirvani  • Şakir Şirvani  • Arif Şirvani  • Arif Təbrizi  • Hacı Çələbi Zari  • Ağa Məsih Şirvani  • Nəbi  • Xəstə Qasım  • Aşıq Valeh  • Şikəstə Şirin  • Miskin Abdal  • Sayat Nova  • Molla Vəli Vidadi  • Məhəmmədhüseyn xan Müştaq |
| Yeni dövr | Mirzə Müslüm Qüdsi  • Molla Pənah Vaqif  • Qasım bəy Zakir  • Seyid Əbülqasım Nəbati  • Seyid Əzim Şirvani  • Abbasqulu ağa Bakıxanov  • Mirzə Şəfi Vazeh  • İsmayıl bəy Qutqaşınlı  • Mirzə Fətəli Axundzadə  • Nəcəf bəy Vəzirov  • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev  • Həsən bəy Zərdabi  • Mirzə Ələkbər Sabir  • Abbas Səhhət  • Mirzə Kazım Qazi Əskərzadə  • Cəlil Məmmədquluzadə  • Məhəmməd Hadi  • Xurşudbanu Natəvan  • Əbülfət xan Cavanşir  • Ağabəyim ağa  • Qəmər bəyim Şeyda  • Qönçəbəyim  • Cəfərqulu xan Nəva  • Əbülqasım Nəbati  • Mehdiqulu xan Vəfa  • Zeynalabdin Şirvani  • Mustafa ağa Şuxi  • Hacı Məhəmmədəli Şirvani  • Almas İldırım  • Səkinə Axundzadə  • Sultan Məcid Qənizadə  • Həsənəli xan Qaradaği  • Firidun bəy Köçərli  • Mirzə Əli Möcüz  • Salman Mümtaz  • Məhəmməd Tağı Sidqi  • Heyran xanım  • Əli Nəzmi  • Vəli Xuluflu  • Tağı Şahbazi Simurğ  • Rəşid bəy Əfəndiyev |
| Ən yeni dövr | Anar  • Bəxtiyar Vahabzadə  • Hüseyn Cavid  • Cəfər Cabbarlı  • Şəhriyar  • Mikayıl Müşfiq  • Nəriman Həsənzadə  • Nəriman Nərimanov  • Səməd Vurğun  • Süleyman Rüstəm  • Rəsul Rza  • Nigar Rəfibəyli  • Süleyman Rəhimov  • Süleyman Sani Axundov  • Əhməd Cavad  • İlyas Əfəndiyev  • Məmməd Səid Ordubadi  • Yusif Vəzir Çəmənzəminli  • Əli Vəliyev  • Mir Cəlal Paşayev  • Mehdi Hüseyn  • Hüseyn Abbaszadə  • Bayram Bayramov  • Cəmil Əlibəyov  • Vidadi Babanlı  • Manaf Süleymanov  • Ələviyyə Babayeva  • Süleyman Vəliyev  • Əzizə Əhmədova  • Əfqan Əsgərov  • Gülhüseyn Hüseynoğlu  • Əlibala Hacızadə  • Salam Qədirzadə  • Çingiz Hüseynov  • Ənvər Məmmədxanlı  • İsa Muğanna  • Məmməd Araz  • Sabir Əhmədli  • Əkrəm Əylisli  • Elçin Əfəndiyev  • Sabir Rüstəmxanlı  • Ələkbər Salahzadə  • Fərman Kərimzadə  • Maqsud İbrahimbəyov  • Rüstəm İbrahimbəyov  • Mövlud Süleymanlı  • Yusif Səmədoğlu  • İsi Məlikzadə  • Nəbi Xəzri  • Seyran Səxavət  • İslam Səfərli  • Nəriman Həsənzadə  • Ənvər Əlibəyli  • Hüseyn Arif  • Əliağa Kürçaylı  • Sabir Azəri  • Çingiz Abdullayev  • Ramiz Rövşən  • Vahid Məmmədli  • Elxan Elatlı  • Varis Yolçiyev  • Rövşən Abdullaoğlu  • Elizabet Tüdor |
| Dastanlar | Kitabi-Dədə Qorqud  • Abbas və Gülgəz  • Aşıq Qərib  • Əsli və Kərəm  • Koroğlu  • Novruz  • Şah İsmayıl |

| ⛭Azərbaycan dili |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Dil | Orta azərbaycanca • Azərbaycan dilinin statusu • Azərbaycan əlifbası (*ərəb • kiril • latın*)  • Azərbaycanda əlifba islahatları • Azərbaycan şəxs adları • Azərbaycan şəxs soyadları • Ahəng qanunu • Orfoqrafiya qaydaları • Orfoepiya qaydaları • Leksika • Qrammatika (Morfologiya • Sintaksis) • Azərbaycan mənşəli sözlər • Azərbaycan Dili və Əlifbası Günü |
| Dialektlər¹ | Azərbaycan dilinin dialektləri • Dərbənd • Quba • Şamaxı • Bakı • Salyan • Lənkəran • Qərb dialektləri (Qazax • Ayrım • Borçalı • İrəvan • Gəncə • Şuşa) • Zaqatala • Nuxa • Qutqaşen • Naxçıvan • Ordubad • Şimali İraq • Təbriz • Rezaiye • Cənubi–şərqi Xəzər • Şərqi Anadolu • Qaşqay • Aynallu • Sonqur • Qumun cənubu • Kabil Əfşar • Səlcuq

|  |  |
| --- | --- |
| Şivələr | İlisu şivəsi |

 |
| Ədəbiyyat | Azərbaycan ədəbiyyatı • Azərbaycan aşıq yaradıcılığı • Orta əsrlər Azərbaycan tərcümə sənəti • Azərbaycan folkloru  • Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı  • Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı  • Azərbaycan şair və yazıçılarının siyahısı • Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatının xronologiyası  • Nizami Gəncəvinin Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri  • Azərbaycan–Çağatay ədəbi əlaqələri  • Beytüs-səfa  • Divani-hikmət  • Fövcül-füsəha  • Gülüstan  • Məclisi-fəramuşan  • Məclisi-üns  • Məcməüş-şüəra  • Qönçeyi-ülfət  • Əncüməni-şüəra |
| Şifahi xalq ədəbiyyatı | 

|  |  |
| --- | --- |
| Dastanlar | Kitabi-Dədə Qorqud • Abbas və Gülgəz • Aşıq Qərib • Əsli və Kərəm • Koroğlu • Novruz • Şah İsmayıl |
| Digər nümunələr | Nağıl • Lətifə • Holavar • Nanay • Sayaçı sözlər • Düzgü • Oxşama • Bayatı • Ağı • Layla • Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri • Tapmaca • Rəvayət |

 |

 |
| **Müəlliflər** |
| Orta əsrlər | İzzəddin Həsənoğlu • Nəsir Bakuvi • Mustafa Zərir • Qazi Bürhanəddin • Şah Qasım Ənvar • İmadəddin Nəsimi • Şeyx İbrahim Gülşəni • Cahanşah Həqiqi • Hamidi • Xəlili • Əhmədi Təbrizi • Sultan Yaqub • Şeyx Əlvan Şirazi • Xətai Təbrizi • Həbibi • Aşıq Qurbani • Şah İsmayıl Xətai • Məqsudi • Mahmud Şirvani • Həzini • Məhəmməd ibn Hüseyn Katib Nişati • Məhəmməd Füzuli • Həqiri Təbrizi • Kişvəri • Saib Təbrizi • Qövsi Təbrizi • Məhəmməd Əmani • Rəhməti • Səfiqulu bəy Şamlu • Fədai • Nəşə • Mürtəzaqulu sultan Şamlı • Tərzi Əfşar • Rzaqulu xan • Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi • Mirzə Cəlal Şəhristani • Rəfiqi • Fatma xanım Ani • Sarı Aşıq • Aşıq Abbas Tufarqanlı • Aşıq Abdulla • Məhcur Şirvani • Məsihi • Nişat Şirvani • Məlik bəy Avcı • Mirzə Saleh Təbrizi • Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi • Sadıq bəy Avşar • I Abbas • II Abbas • İbrahim mirzə Cahi • Salman Mümtaz Mövci • Mürtəzaqulu xan Şamlı • Mirzə Məhəmməd Məhcub Təbrizi • Vaiz Qəzvini • Şakir Şirvani • Arif Şirvani • Arif Təbrizi • Hacı Çələbi Zari • Ağa Məsih Şirvani • Nəbi • Xəstə Qasım • Aşıq Valeh • Aşıq Lələ • Şikəstə Şirin • Miskin Məhəmməd • Sayat Nova • Molla Vəli Vidadi • Məhəmmədhüseyn xan Müştaq • Molla Pənah Vaqif • Səid Koçkursi |
| Yeni dövr | Qasım bəy Zakir • Əndəlib Qaracadaği • Seyid Əbülqasım Nəbati • Seyid Əzim Şirvani • Abbasqulu ağa Bakıxanov • Mirzə Şəfi Vazeh • İsmayıl bəy Qutqaşınlı • Mirzə Fətəli Axundzadə • Nəcəf bəy Vəzirov • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev • Həsən bəy Zərdabi • Mirzə Ələkbər Sabir• Abbas Səhhət • Cəlil Məmmədquluzadə • Məhəmməd Hadi • Xurşudbanu Natəvan • Əbülfət xan Cavanşir • Ağabəyim ağa • Qəmər bəyim Şeyda • Qönçəbəyim • Cəfərqulu xan Nəva • Əbülqasım Nəbati • Mehdiqulu xan Vəfa • Almas İldırım • Səkinə Axundzadə • Sultan Məcid Qənizadə • Həsənəli xan Qaradaği • Firidun bəy Köçərli • Mirzə Əli Möcüz • Salman Mümtaz • Məhəmməd Tağı Sidqi • Heyran xanım • Əli Nəzmi • Vəli Xuluflu • Tağı Şahbazi Simurğ • Rəşid bəy Əfəndiyev |
| Ən yeni dövr | Anar • Bəxtiyar Vahabzadə • Hüseyn Cavid • Cəfər Cabbarlı • Şəhriyar • Mikayıl Müşfiq • Nəriman Nərimanov • Səməd Vurğun • Süleyman Rüstəm • Rəsul Rza • Nigar Rəfibəyli • Süleyman Rəhimov • Süleyman Sani Axundov • Əhməd Cavad • Mikayıl Müşfiq • İlyas Əfəndiyev • Məmməd Səid Ordubadi • Yusif Vəzir Çəmənzəminli • Mir Cəlal Paşayev • Mehdi Hüseyn • Ənvər Məmmədxanlı • İsa Muğanna • Məmməd Araz • Əkrəm Əylisli • Elçin Əfəndiyev • Sabir Rüstəmxanlı • Fərman Kərimzadə • Nəbi Xəzri • Nəriman Həsənzadə • Ənvər Əlibəyli • Rövşən Abdullaoğlu |
| 1.Gerhard Dörferin təsnifatı |