recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Əli Əliyev.

**Əli Şəmsəddin oğlu Əliyev** - Naxçıvan MR-in Əməkdar artisti (1987)

Həyatı
------

Əli Şəmsəddin oğlu Əliyev 1956-cı ildə anadan olub.

1983-cü ildə M.A.Əliyev adına ADİİ-nun Dram və Kino Aktyorluğu fakültəsini bitirib. Təyinatla Naxçıvan DMDT-na göndərilmişdir. Teatrda işlədiyi müddətdə Sofokol "Elektro"da Egist, T.Oflazoğlu "Dəli İbrahim"də Dəli İbrahim, C.Məmmədquluzadə "Anamın kitabı"nda Rüstəm bəy, R.İbrahimbəyov "Ultimatium"da O, R.İbarhimbəyov "Kabinet əhvalatı"nda Kedrov, Ə.Əylisli "Mənim nəğməkar bibim"də Əsgər, Ə.Əylisli "Bir cüt bədmüşk ağacı"nda gənc rəssam, R.N.Güntəkin "Yad qızı"nda Rza, Ü.Hacıbəyov "Məşədi İbad"da Həsən bəy, A.Dudayev "Astana"da Andrey Buslay, H.Cavid "Ana"da İzzət, M.Araz "Atramın kitabı"nda M.Araz, K.Ağayeva "Apardı sellər Saranı"da gənc, H.Arzulu "Əlincə qalası"nda Məlik Tahir, Anar "Sizi deyib gəlmişəm"də Cəlil Məmmədquluzadə, T.Elçin "Osvensin"də İblis, Mir Cəlal "Dirilən adam"da Məşədi İslam və s. rollarda oynamışdır.

1987-ci ildə Naxçıvan MR. Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür.
**Muradımov vadisi** — Başqırdıstan Respublikası ərazisində yerləşən təbiət parkı. Başqırdıstan Respublikası Nazirlər Kabinetinin «„Muradımov vadisi" təbiət parkı haqqında» 10 saylı 23 yanvar 1998-ci il qərarı ilə təşkil olunmuşdur. Çayın axdığı ərazilərdə əhəng daşı suxurlarının olduğundan dfərənin dərinliyi bəzən 100 metrə çatır. Geoloji tədqiqatlar üçün mükəmməl çılpaq qayalar əlçatandır.

Respublikanın cənub-şərq hissəsindən və Çelyabinsk vilayətindən parka Maqnitoqorsk — Sibay — Baymak — Zilayir — Mrakovo — Təbiət parkı avtomobil xətti ilə gəlmək mümkündür.

Orenburqun yaxın rayonlarından Orenburq — Kumertau — Mrakovo, Tyulpan — Nazarkino — Mrakovo, Saraktaş — İsyakul — Mrakovo avtomagistralları ilə gəlçmək mümkündür.

Mrakovodan Muradımova qədər məsafə 22 km-dir. Yol çınqılı örtüyə sahibdir.

Geologiya və relyef
-------------------

Parkın ərazisini əhatə edən ərazinin inkişaf tarixi uzun və mürəkkəbdir. Bölgə relyefinin formlaşmasına daha çox geoloji proseslər təsir göstərmişdir.

İqlimi
------

Parkın iqlimi mülayim qurşağın kontinental tipinə xassdır. Parkın iqlimi orta dərəcədə isti və yaxşı nəmlənmişdir. Qış dönəmində adətən onun üzərində mərkəzi-asiya antisiklonu hakim olur. Bu isə adətən bölgəyə soyuq hava gətirir. Qarın yerdə qalması oktyabrdan müşahidə edilir. Sərtləşmə isə adədən dekabrdan başlayır. Qar yerdə aprel ayının 2-3-cü rübünə qədər qalır. Ancaq şimal ətəklərdə qarın yerdə qalma müddəti may ayına qədər çəkə bilir. Ən çox yağıntı yaz aylarında, xüsusi ilə mayda düşür. Kəsnik temperatur enişləri oktyabrdan müşahidə edilir. Temperaturun mənfiyə enişi isə noyabrdan geri dönməz hall alır.

Flora
-----

Park ərazisində 130 növ meşə, 68 növ çöl və 63 növ çəmən bitkisi vardır. Onun ərazisində olan 45 növ bitki «Başqırdıstan MSSR Qırmızı kitabına» (1987) daxil edilmişdir. Bu isə Respublikanın nadir bitkilərinin 25 %-nin park ərazisində olması anlamına gəlir. Burada oolan birtkilərdən 11 növ endemik, 17 növ isə relikdir.

Fauna
-----

Muradımov vadisi təbiət parkının faunası qarışıq və enliyarpaq meşələr zonası üçün xarakterikdir. Burada məməlilərdən 40 növ müşahidə edilir. Onlardan 25 növ ov əhəmiyyətlidir — qonur ayı, adi canavar, tülkü, vaşaq, porsuq, meşə dələsi, adi gəlincik, sincab, burunduk, Çöldonuzu, sığın və cüyür.

Parkın quşlar aləmi olduqca zəngindir burada 122 növ quş müşahidə edilir. Sürünənlərinin sayı dörddür. Park ərazisində 5 növ suda=-quruda yaşayan yayılmışdır. Quşlar aləmindən 30 növ Ümumdünya Qırmızı kitabına salınmışdır.

Mənbə
-----

* "Официальный сайт природного парка «Мурадымовское Ущелье»" (rus). 2012-05-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 01 марта 2012.
* "Статья про природный парк «Мурадымовское Ущелье» на сайте проекта "Наш Урал"" (rus). 2012-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 01 марта 2012.
* "Фотографии на сайте Баштурист" (rus). 2012-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 01 марта 2012.
* Təsvir və foto
* Muradımov vadisinə virtual səyahət Arxivləşdirilib 2017-01-18 at the Wayback Machine
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Mureno zirvəsi** (bolq. *връх Мурено*, ‘Vrah Mureno’ \'vr&h mu-'re-no\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən şimalda yerləşən, 1100 m hündürlüklü qaya zirvəsidir. Zirvə Aldomir silsiləsinin şimal hissəsidir. Syöqren buzlağı ilə Boydell buzlağı arasında yerləşmişdir.

Zirvə qərbi Bolqarıstanda yerləşən Mureno şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Mureno zirvəsi 64°08′40″ c. e. 59°10′15″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Loboş zirvəsindən 5.18 km cənub-qərbdə, Vayld dağından 16.9 km şimal-qərbdə, Vertovala zirvəsindən 7.15 km şimal-qərbdə, Draka nunatakından 11.94 km şimalda, Hornsbi dağından 10.34 km şimal-şərqdə, Seydol qayasından 7.22 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Mureno Peak.
**Çorpan Tarkan** — VII əsrdə yaşamış Xəzər kökənli Göytürk komandanıdır. Çorpan Tarkan erməni tarixçisi Movses Kaqankatvatsi tərəfindən Xəzər generalı olaraq təqdim edilmişdir.

Həyatı
------

Tonq Yabqu xaqanın 627-629-cu illərdə Üçüncü Göytürk-Sasani müharibəsində sasaniləri məğlubiyyətə uğratdığı dövrdə Çorpan Tarkan Tonq Yabqu xaqanın qardaşı oğlu Börü Şadın Qafqazdakı ordusunda komandan olaraq xidmət etməkdə idi. Çorpan Tarkan bu müharibə zamanı, 629-cu ildə Sasanilər ilə döyüşərək Tiflisi fəth etdi və Cənubi Qafqazda Qəbələ şəhərinə yerləşdilər. Tiflisin fəth edilməsi ilə göytürklər sasanilərə böyük zərbə vurmuş və bu vəziyyət Sasanilərin Anadoludakı hərəkatlarını dayandırıb ordularını Qafqaza göndərmələrinə səbəb olmuşdur. Daha sonra Çorpan Tarkan Qafqazdakı irəliləmə hərəkatını davam etdirərək 630-cu ilin aprel ayında indiki Qərbi Azərbaycanı işğal edib, yerlə bir etdi. Bu vəziyyətə görə, Çorpan Tarkan yenə erməni tarixçi Movses Kaqankatvatsi tərəfindən qana susamış və iyrənc biri olaraq tanıdılmışdır. Ardıyca Çorpan Tarkan Araz çayına qədər bütün Şimali Azərbaycanı fəth etdi. 
Bundan sonra Sasani imperatoru Şahrbaraz tərəfindən göytürklər üzərinə göndərilən və əksəriyyəti atlılardan təşkil edilmiş 10.000 nəfərlik güclü ordu Çorpan Tarkan tərəfindən tələyə salındı və məhv edildi.

Həmçinin bax
------------

* Üçüncü fars-türk müharibəsi

* Tonq Yabqu xaqan

* Börü Şad

İstinadlar
----------

1. ↑  *Peter Benjamin Golden.* Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars. Budapeşt. 1980. səh. 22. ISBN 963 05 1648 2.
2. ↑  *İbrahim Sarı.* Orta Asya Türk Tarihi. səh. 78.
3. ↑  *Kevin Alan Brook.* Hazar-Bizans İlişkileri. səh. 474.
4. ↑  *Lev Gumilev.* The Gokturks. Moskva. 1967. səh. 11.
**Evgenol kameliyası** (*lat.* Camellia sasanqua)

Təbii yayılması
---------------

Şərqi və Cənubi-Şərqi Asiyanın tropik və subtropiklərində bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 250-300 sm, şaxələnmiş budaqlı həmişəyaşıl kol və ya kiçik ağacdır. Cavan zoğları tükcüklü, qonur-yaşıl və ya qonurdur. Yarpaqları dərili, parlaq, növbəli, qısa saplaqlı, dişli, tünd yaşıl, mərkəzi damarcıqda tükcülüdür. Çiçəkləri iri, oturaq, zoğların uclarında və ya qoltuqda yerləşir. Kasacığı tökülən, beş, açıq yaşıl, qısa tükcüklü kasayarpaqlardan ibarət, çiçək tacı beş, bəzən altı ləçəkli, ləçəkləri yumru-uzunsov, kənarları bütöv və ya zəif oyuqlu, ağdır. Erkəkcikləri çoxsaylıdır. Toxumları müxtəlif formalı, iti künclü, tünd qonur və ya təxminən qaradır. Sentyabr-dekabrda çiçəkləyir, meyvələri gələn ilin oktyabr-noyabrında yetişir.

Ekologiyası
-----------

Dağ yamaclarında, göllərin sahillərində, kolluqlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Bir çox ölkələrdə toxumlarından texniki və qida yağının alınması məqsədi ilə və dekorativ bitki kimi becərilir. Yarpaqlarda 1% efir yağı toplanır, əsas komponenti evqenoldur (95%-dək). Ədviyyat kimi istifadə edilir.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorasi" V cild, Baki, "Elm", 2019, 370 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2590046
* Wikispecies: Camellia sasanqua
* APDB: 12242
* EoL: 484987
* EPPO: CAHSQ
* GBIF: 3189637
* GRIN: 8731
* iNaturalist: 126549
* IPNI: 829970-1
* IRMNG: 11165902
* ITIS: 506118
* IUCN: 62057947
* MoBotPF: 287336
* NCBI: 182300
* NZOR: 176366c1-efef-4323-a188-a80c46973c6c
* NZPCN: 7694
* PfaF: Camellia sasanqua
* Plant List: kew-2694857
* PLANTS: CASA26
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:927409-1
* Tropicos: 31600025
* WFO: wfo-0000582652

 |
**Çornı peredel** (*rus.* Чёрный передел) — Peterburqda inqilabi xalqçı təşkilatı (1879-1882). "Zemlya i volya"nın parçalanmasından sonra yaranmış və onun proqramını saxlamışdı (siyasi mübarizənin və terrorun inkarı, fəhlələr arasında təbliğat). 

Peterburqda Mərkəzi dərnəyin təşkilatçıları G.V.Plexanov, L.İ.Akselrod, V.İ.Zasuliç və başqaları idilər. Moskva, Kiyev, Odessa və Xarkovda dərnəyin filialları fəaliyyət göstərirdi. Təşkilat "Çornı peredel" jurnalını, "Zerno" qəzetini nəşr edirdi. 1880-ci ildə təşkilatın liderləri mühacirətə getdilər. Təşkilatın mərkəzi Moskvaya keçdi. 1880-1881-ci illərdə keçirilən həbslərdən sonra "Çornı peredel" zəiflədi və fəaliyyətini dayandırdı. Üzvlərindən bir hissəi "Narodnaya volya"ya daxil oldu. Lakin bəzi çornıperedelçi dərnəkləri 1880-ci illərin ortalarınadək fəaliyyət göstərmişdir. 

G.V.Plexanov başda olmaqla bir qrup keçmiş çornıperedelçi xalqçılıqla əlaqəni kəsərək marksizm mövqeyinə keçdi və 1883-cü ildə Cenevrədə "Əmək azadlığı" qrupunu yaratdı.

Mənbə
-----

* "Чорны передел" // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. X ҹилд: Фрост—Шүштәр. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1987. С. 372.
**Jan Templin** (*fr.* Jean Templin; ilk adı **Yanuş Templin** pol. Janusz Templin olmuşdur; 14 dekabr 1928, Fransa – 23 noyabr 1980) — hücumçu mövqeyində oynamış Fransa futbolçusu. Çempionlar Kubokunun ilk mövsümünün finalında vurulan qollardan birinin müəllifi.

Həyatı
------

1928-ci ildə müasir Belarus ərazisində, Baranoviçi şəhərində anadan olmuşdur (o zaman Polşa Respublikasının Novoqrudek voyevodalığı idi).

Futbolçu karyerasına Fransanın "Vilfranş Bojole" həvəskar klubunda başlamışdır. 1950-ci ildə yüksək liqanın "Reyms" klubuna keçdi. "Reyms"in forması ilə 150-dən çox oyuna çıxmış və iki dəfə Fransa çempionu olmuşdur, bundan başqa 1953-cü ildə Latın Kubokunun qalibi olmuşdur. 1955/56 mövsümündə klubla birlikdə Çempionlar Kubokunun ilk finalının iştirakçısı oldu. "Real Madrid"ə qarşı keçirilən oyun 3:4 hesabı ilə ispaniyalıların xeyrinə bitdi, Templin həmin oyunun 10-cu dəqiqəsində klubunun 2-ci qolunu vurmuşdur. Mövsüm bitdikdən sonra "Reyms"dən ayrıldı və 1956/57 mövsümündə başqa Liqa 1 klubu "Lans"da karyerasını davam etdirdi. 1957-ci ildə "Nansi" klubuna transfer olundu və həmin mövsüm Liqa 2-nin qalibi oldu, ancaq Liqa 1-dəki bir mövsümdən sonra Liqa 2-yə qayıtdı. 1959/60 mövsümünün sonunda karyerasını bitirdi.

Nailiyyətləri
-------------

**"Reyms"**

* Fransa çempionu: 1952/1953, 1954/1955
* Fransa Superkuboku qalibi: 1955
* Çarlz Draqo Kubokunun qalibi: 1954
* Latın Kuboku qalibi: 1953
* Çempionlar Kuboku finalçısı: 1955/56

**"Nansi"**

* Liqa 2 qalibi: 1957/58

Xarici keçidlər
---------------

* **Jan Templin** — *transfermarkt.com* saytında.  (ing.)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Jean Templin // Transfermarkt (çd.). 2000.
2. 1 2  Jean Templin.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | FootballDatabase.eu · Transfermarkt (oyunçu) · worldfootball.net (oyunçu) |
**Qobi qonur ayısı** (*lat.* Ursus arctos gobiensis) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin yırtıcılar dəstəsinin ayıkimilər fəsiləsinin ayı cinsinin qonur ayı növünə aid heyvan yarımnövü. Monqolustan ərazisində Qobi səhrası ərazisində yaşayırlar. Hazırda nəslinin kəsilmə ehtimalı yüksəkdir. Monqolustanın endemik canlısı olması və nəslinin kəsiləsi təhlükəsi ilə əlaqədar Monqolustan Qırmızı kitabına daxil edilmişdir. Xüsusi ilə onların kiçik populyasiyaya malik olması ilə əlaqədar onlar üçün təhlükəni artırır. Son genetik abalizlər nəticəsində onların sayının 22–31 baş (2012-ci ildə bununla bağlı aparılan elmi ekspedisiya zamanı) olması qeydə alınnışdır.

Sistematik xüsusiyyəti
----------------------

Bəzən Qobi qonur ayısını *Ursus arctos pruinosus* yarımnövü ilə eyniləşdirirlər. Bu isə onların morfoloji uyğunluqlsrı iləizah olunmağa görədir. Ancaq sovet terioloqları Vladimir Yevgeni Sokolov və Viktor Nikolayeviç Qobi qonur ayısının kəllə quruluşunu əsas gətirərək onlar tibet ayıları ilə deuil daha çox Tyanşan ayıları olan *Ursus arctos isabellinus* yarımnövünə bənzərlikləri qeydə almışlar. Bir müddət sonra elə həmin müəlliflər bu ayıların müstəqil yarımnöv olmasını qeydə almışlar.

ệ== Təsviri ==
Adəti üzrə ayılar heçdə iri olmur. Kəlləsi ümumilikdə 323 mm uzunluğuna malikdir. Kürkünün rəngi parlaq-bozdan tutmuş ağımtıl-mavinin müxtəlif çalarlarında ola bilir. Kürkü kobuddur. Qarın, boğaz və əllərinin daxili hissələrində rənglər fərqlidir. Arxa pəncələrində yerləşın ikinci və üçüncü barmaqlar digərlərinə nisbətdə daha uzundur. Barlaqları və pəncə yastıqcıqları arasında məsafə 20 mm-dən çox deyildir. Bu baxımdan digər yarımnövlərdən fərqlənirlər.

Ekologiya
---------

Qobi qonur ayısı Atas-Boqda və Saqan-Boqda dağlarının quru çay vadilərində yayılmışlar. Yay ayları əsasən vahələrin yaxınlıqlarında qərar tuturlar. Onların qidasının əsasını giləmeyvəlır təşkil edir. Xüsusi ilə Nitrarianın müxtəlif növləri bu baxımdan seçilir. Səhrada olan həşaratlar, kiçik onurğalılar qidasını təşkil edir. İstər gecələr, istərsə gündüzlər aktiv olur. Qayalıqlarla olduqca asanlıqlar hərəkət edə bilir. Ehtimal edilir ki, qış yuxusu 2–3 aydan çox çəkmir. Məlumatlara görə onlar qışı mağaralarda keçirir.

Maraqlı fakt
------------

Monqollar ölkənin şimal hissəsində yayılmış ayıları *xuren bavqay* adlandırdıqları təqdirdə, Qobi qonur ayısına Mazalay deyirlər. Bu isə gönü sübut edir ki, monqollar bu canlıların fərqli növ olmasını düşünürdülər.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1533533
* ARKive: ursus-arctos-gobiensis

 |
**Qobi gönlücəsi** (*lat.* Eptesicus gobiensis) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin yarasalar dəstəsinin hamarburunlar fəsiləsinin gönlücə cinsinə aid heyvan növü. Əfqanıstan, Çin, Hindistan, Monqolustan, Pakistan və Rusiyada yayılmışdır. Rus zooloqu professor Nikolay Alekseyeviç Bobrinski ilk dəfə 1926-cı ildə Qobi səhrasında Altay dağlarından gələn bu heyvan nümunəsini təsvir etmişdir.

Təsviri
-------

Bu yarasa bədən uzunluğu 57 ilə 65 mm arasında dəyişən, qolunun uzunluğu isə 38 ilə 42 mm arasında dəyişən olduqca kiçik bir hamarburunlar yarasası növüdür. Arxa hissəsində xəz qırmızı-sarı, tüklərinin dibi tünd qəhvəyi, içəri hissələrindəki xəz qəhvəyi ağ rəngdədir. Yarasanın üst çənəsinin daxili kəsici dişləri xarici hissədəki dişlərə nisbətən daha yüksəkdir.

Yayılması və yaşayış mühiti
---------------------------

Orta Asiyaya məxsus yerli heyvan növüdür. Bu yarasa növü Qazaxıstan, Əfqanıstan, Şimali Hindistan, Monqolustan və Cənubi Sibirdəki Tuvadan keçərək Şimali İrana qədər, Əlburz dağlarından Çinin şərqinə qədər yayılmışdır. Tipik olaraq səhra, yarımsəhra və dağ bölgələrində yaşayır. Məskunlaşma xarakteristikası kölgəli sahələrdir. Yarasa qayalardakı yarıqları və ya köhnə binaların daxili hissələrini, bəzən də mağaraların xarici hissələrini seçərək tək və ya kiçik qruplarda böyüyə bilər. Yalnız ağaclarda məskunlaşmır.

Ekologiya
---------

Bu yarasa növü az araşdırılmışdır. Digər hamarburun yarasalar kimi, bir böcəkyeyəndir və qidalarına kəpənəklər də daxil edə biləcəyi düşünülür. Gecələr yırtıcı quşlar tərəfindən ovlandığı fərz edilir.

Status
------

Eptesicus gobiensis, ümumi sayına görə çoxluq təşkil edir, həmçinin geniş bir sahədə yayılmışdır. Sayı dəqiq bilinməsə də, azalma aşkar edilməyib və bu yarasa xüsusi təhdidlərlə qarşılaşmır. Gələcəkdə quraqlıq və su mənbələrinin quruması, o cümlədən Böyük Göllər Çökəkliyindəki çaylardan birində bənd tikilməsi bu növün azalmasına təsir göstərə bilər. Monqolustan ərazisindəki bu yarasanın təxminən 17% -i qorunan ərazilərdədir. Bu yarasa növü Rusiya və Qazaxıstanda da qorunan ərazilərdə yayılmışdır. Nəticədə Beynəlxalq Təbiəti Qoruma Birliyi qoruma statusuna əsasən "ən az narahat olan" heyvan növü olaraq qiymətləndirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
2. ↑  *Smith A. T. Xie Y. Lunde D. P. Wilson D. E. Wozencraft W. C. Hoffmann R. S. Sung W. MacKinnon J. R.* A Guide to the Mammals of China. (ing.). / A. T. Smith, Y. Xie Princeton: Princeton University Press, 2008. P. 356.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q627183
* Wikispecies: Eptesicus (Eptesicus) gobiensis
* BOLD: 73587
* EoL: 4436757
* GBIF: 7261813
* iNaturalist: 74310
* IRMNG: 10797945
* ITIS: 946123
* IUCN: 41531
* MSW: 13801842
* NCBI: 743491

 |
**Qeyri-kommersiya təşkilatı** (həmçinin qeyri-ticarət müəssisəsi kimi də tanınır) — kollektiv, ictimai və ya sosial məqsədlər üçün təşkil edilmiş fəaliyyət göstərən hüquqi şəxsdir. Sahibləri üçün mənfəət əldə etməyi hədəfləyən biznes kimi fəaliyyət göstərən müəssisədən fərqli olaraq fayda. Qeyri-kommersiya təşkilatı bölüşdürülməmə məhdudiyyətinə tabedir: xərcləri aşan hər hansı gəlir şəxsi tərəflər tərəfindən alınmamaqla, təşkilatın məqsədinə yönəldilməlidir. Bəzi siyasi təşkilatlar, məktəblər, biznes assosiasiyaları, kilsələr, sosial klublar və istehlak kooperativləri də daxil olmaqla bir sıra təşkilatlar qeyri-kommersiya təşkilatıdır. Qeyri-kommersiya təşkilatları vergidən azad olmaq üçün hökumətlərdən icazə istəyə bilər, bəziləri də vergidən çıxılan töhfələr almaq hüququna malik ola bilər, lakin müəssisə vergidən azad statusunu təmin etmədən qeyri-kommersiya təşkilatı kimi daxil ola bilər.

Qeyri-kommersiya təşkilatlarının əsas aspektləri hesabatlılıq, etibarlılıq, dürüstlük və təşkilata vaxt, pul və inam sərf edən hər bir şəxsə açıqlıqdır. Qeyri-kommersiya təşkilatları donorlar, təsisçilər, könüllülər, proqram alıcıları və ictimai ictimaiyyət qarşısında cavabdehdirlər. Fəaliyyətlərini ianələr vasitəsilə maliyyələşdirməyə çalışan qeyri-kommersiya təşkilatı üçün ictimai etimad, qeyri-kommersiya təşkilatının toplaya bildiyi pul məbləğində bir amildir. Qeyri-kommersiya təşkilatları öz missiyalarına nə qədər çox diqqət yetirsələr, bir o qədər ictimai etimad qazanacaqlar. Bu, təşkilat üçün daha çox pulla nəticələnəcək. Qeyri-kommersiya təşkilatının iştirak etdiyi fəaliyyətlər ictimaiyyətin qeyri-kommersiya təşkilatlarına inamını artırmağa, eləcə də standartların və təcrübələrin nə dərəcədə etik olmasına kömək edə bilər.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Rauf.

**Rauf İsayev** (tam adı: *İsayev Rauf Soltanməcid oğlu*; 25 sentyabr 1962, Göyçay – 20 yanvar 1990, Bakı) — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

Rauf İsayev Məişət kondisioneri zavodunda çilingər işləmişdir. 20 yanvar faciəsindən sonra iki qız övladı yadigar qalıb. Qanlı şənbə günü təxminən saat 24 radələrində evdən çıxıb. Salyan qazarmasının qabağında əsgərlər silahsız adamlara atəş açanda alnından yaralanıb. Mərkəzdən qaçan güllə mərhumun baş-beyin nahiyəsini tamamilə dağıtmışdır. Atası vəfat edib, anası əmək əlilidir. Qardaşı Yaşar anası ilə birlikdə Göyçayda yaşayır. Mərhum Göyçaydakı Əli Kərim adına parkda dəfn edilmişdir.

Ünvan
-----

Bu ünvanda kirayənişin yaşamışdır: Bakı, 4-cü Aşırım küçəsi, 161.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Samur-Dərbənd kanalı** — 1960-ci illərdə Dağıstanın cənub-şərq hissəsinin, o cümlədən Dərbənd və Dağıstan İşıqları şəhərlərinin su təhcizatını təmin etmək məqsədi ilə inşa edilmişdir. Bu Samurçaydan çəkilmiş iki magistral kanaldan biridir. Samurdan Azərbaycan ərazisi boyunca Samur-Abşeron kanalı axır. Samur-Dərbənd kanalı 90 km uzunluğa malikdir. Kanal axarı boyunca Rubas, Sudoxol və Ulluçay çaylarının məcrası kəsir. Kanal Samur hidroqovşağından başlayır və Ulluçayda bitir. 1990-cı illərdə kanal istifadəyə yararsız vəziyyətə gəlmişdir. 2014—2015-ci illərdə kanalın yenidən qurulmasına qədər Dağıstan İşıqları şəhərinin kanal ətrafı ərazilərində evləri su basmışdır. Kanalın suyu ilk növbədə kənd təsərrüfatı məqsədlidir. Kanal Samur suyunun beşdə birini istifadə edir. Bu isə Samurun aşağı axarında olan meşələr üçün zərərlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "РИА «Дагестан» Самур-Дербентский канал вошел в число объектов мелиорации, вводимых в этом году в эксплуатацию в России". 2016-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-23.
2. ↑  "Самур-Дербентский оросительный канал. Информационное агентство «Дагестан Сегодня»". 2020-02-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-23.
|  |
| --- |
| Sant-Elmo |
|  |
| Ölkə | İtaliya |
| Şəhər | Neapol |
| Tikilmə tarixi | 1537 |
| Sayt | Rəsmi sayt |

**Sant-Elmo qalası** ( it. *Castel Sant'Elmo*) — Neapolda keçmiş müqəddər Martin monastrı yaxınlığındakı hündür Vomero təpəsində yerləşən orta əsrlərə aid qala. Qalanın adı X əsrə aid qədim (günümüzə gəlib çatmamış) Sant-Erazmo kilsəsinədən gəlir, kilsənin adının mənşəyi isə Antioxiyalı müqəddəs Erazmın adına gedib çıxır. Onun adı dövrlər keçdikcə italyan dilinə uyğunlaşmış və "Elmo" formasına almışdır.

Qalanın inşasına 1329-cu ildə Anjuy kralı Robertin dövründə başlanılmış və onun ölüm ilində - 1343-cü ildə tamamlandırılmışdır. Kralın ispan qubernatoru Pedro Alvares de Toledo qalanı 1537-1546-cı illərdə bərpa etmişdi. Qala altı valı olan ulduzabənzər formada tikilib. 1647-ci ildə İspaniyada üsyan zamanı İspaniyanın vitse kralı Arkos hersoqu Rodriqo Ponse de Leon Mazanyellonun himayədarlığı ilə bu qalada gizlənmişdi ki, üsyançıların repressiyalarından qaça bilsin. 1717-ci ildə çareviç Aleksey Petroviç qalaya atasının təqiblərindən gizlənmək üçün üz tutmuşdu. Sant-Elmo həmçinin 1799-cu ildə Neapolitan respublikasının simvolu idi.

  

Hal-hazırda qalanın binasında "Bruno Molajoli" İncəsənət Tarixi Muzeyi yerləşir. Sant Elmo, bir növ Napoli, körfəz və Vezuviyə panoramik mənzərəsi olan sevilən turizm mərkəzidir.

Həmçinin bax
------------

* Çertoza di San Martino
**Qayıdan Qırtlaq Siniri** — *ing.* Recurrent Laryngeal Nerveen boyunun sol tərəfindəki Vagus sinirindən çıxan qarışıq sinirdir.

Bu sinir, birbaşa beyindən çıxan sinirlərdən biri olan "vagus"un qollarından biridir və qırtlaq üçün mühərrik funksiya və qəbul etmə qaynağıdır. Xüsusilə qalxanvari vəzi ilə yaxın əlaqəli bu sinir, qalxanvari vəzin alınması zamanı zərər görərsə nitq qüsurluluğuna səbəb ola bilər.

Sinir nəfəs borusunun sağ və sol ağciyərə getmək üzrə ikiyə ayrıldığı nöqtədə geriyə doğru bir çıxış edir. Buradan da düz qırtlağa çıxır. Təxmini 20 sm qədər bir uzunluğa malikdir. Ancaq, bu sinirin simmetriyasında olan və sağ faqustan ayrılan qırtlaq siniri, soldakının əksinə yolu uzatmadan birbaşa qırtlağa çatır.

Sudan quruya və buradan da məməlilərə təkamül əsnasında, boyun ortaya çıxarkən qəlsəmələri dəyişməyə uğradaraq qalxanvari vəzi, qalxanvari-ətraf vəzini və qırtlağı meydana gətirmişdir. Keçmişdə qəlsəmələrə xidmət edən qan və sinir damarları isə artıq bu fərqli fiziki parçalara xidmət etməyə başlamışdır. Təkamül müddətində damarlar da bu orqanlara uyğunlaşma təmin edəcək şəkildə dəyişməyə başlamışdır. Bu dəyişikliklər əsnasında bir-birləri ilə olan sıralı əlaqələr də ortadan qalxmışdır və boyun ilə birlikdə kompleks bir quruluşa bürünmüşdür. Geri dönən qırtlaq siniri də bu qarışıqlıqda payına düşəni almışdır.

Mənbə
-----
**Qayı boyu** və ya **Kayı boyu** (**Qayığ, Kayığ**قايى بويى/قيغ بويى) — Oğuzların boz ox qolundan.

Türkmən tarixçisi Ovez Gündoğduyev Qayı boyunun Hun boyu olan Haylandur boyu eyni olduğu fikrini irəli sürür.

Tarixi
------

Qayı kəlməsi, "möhkəm, qüvvət və qüdrət sahibi" deməkdir. Qayı boyunun simvolu, iki ox və bir yaydan ibarətdir. Oğuz Xan oğlu Gön Xan oğlu Qayının, bu boyun cəddi olduğu söylənilir. İyirmi il hökmdarlıq edən Qayının nəsli uzun illər bu məqamda qalmışdır.

Qalereya
--------

* Qayı damğası (Səlcuqnamə)Qayı damğası (Səlcuqnamə)
* Qayı boyu bayrağıQayı boyu bayrağı
* Qayı damğası (Oğuznamə, Divanü Lüğat-it-Türk)Qayı damğası (Oğuznamə, Divanü Lüğat-it-Türk)
* Əbulqazi Bahadır xana görə Qayı damğası.Əbulqazi Bahadır xana görə Qayı damğası.

Mənbə
-----

* Oğuzlar: Tarihleri-Boy Teşkilatı-Destanları, İstanbul 1999 (Prof. Faruq Sümer)

Xarici keçidlər
---------------

* Karakeçililer - "Nam-ı diğer Karakeçili Aşireti "Sitesi Arxivləşdirilib 2012-05-02 at the Wayback Machine
**Raufbəy Əli oğlu Seyidov** (17.03.1924-02.11.1989) — Azərbaycanın görkəmli tarixçi-şərqşünas alimi. 1964-cü ildən Sov.İKP-nin üzvü, Əmək veteranı idi.

Həyatı
------

Raufbəy Seyidov 1924-cü il martın 17-də Bakıda anadan olmuşdur. Valideynləri həkim idilər. 
1942-ci ildə orta məktəbi bitirmişdir. 1945-46-cı illərdə Lenin adına APİ-nin İngilis dili fakültəsində təhsil almışdır. Bir qədər sonra Respublika tərəfindən təhsilini davam etdirmək üçün Moskva Şərqşünaslıq institutunun İran şöbəsinə göndərilmişdi. 1951-ci ildə İnstitutu bitirdikdən sonra M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin aspiranturasında təhsil alması Moskva Şərqşünaslıq institutu tərəfindən tövsiyə olunmuşdu. Aspiranturanı bitirdikdən sonra "Müasir İranda aqrar münasibətləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1956-cı ilin oktyabrından Azərbaycan Elmlər Akademiyası sistemində işləyirdi. 1958-ci ilin martına qədər Tarix İnstitutunda, martdan sonra Şərqşünaslıq İnstitutunda çalışmışdır. Şərqşünaslıq İnstitutunda elmi katib, elmi işlər üzrə direktor müavini, 1968-1989-ci illərdə İran şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdı.
1979-cu ilin dekabrında "İran burjuaziyasının formalaşması" mövzusunda doktorluq işini müdafiə etmişdi.

Şərqşünaslıq institutunun İran tarixi şöbəsində işlədiyi zaman tanınmış iranşünas alimlər, elmlər doktorları Şahin İbrahimov (Simurq), Şövkət Tağıyeva, Zakir Abdullayev, Semyon Ağayev, elmlər namizədi Oqtay Məlikov və digərləri ilə birgə çalışmışdır.

İki qızı vardır. 

Elmi dairələrdən olan həmkarlarının söylədiklərinə görə, Raufbəy Seyidov 1956-cı ildə SSRİ-nin başçısı Nikita Xruşşovun qızı Radaya onun atasının siyasi fəaliyyəti haqqında ciddi tənqidi fikirlərini bildirdikdən sonra Moskvadan uzaqlaşdırılaraq, Bakıya göndərilmişdi.

1985-ci ildə SSRİ EA Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru, sonralar Rusiyanın körkəmli dövlət və siyasi xadimi olmuş Yevgeni Primakov
Bakıya səfəri zamanı Azərbaycan EA-nın rəhbərliyi və Respublikamızın şərqşünasları ilə görüşərkən, Raufbəy Seyidovun elmi fəaliyyətinə SSRİ elmi dairələrində yüksək qiymət verildiyini bildlrmişdi.

Əsərləri
--------

Bakı, Moskva, Daşkənddə kitab və bir sıra elmi əsərləri çap olunmuşdur: 

* İranda aqrar məsələsi və kəndli hərəkatı, Bakı, 1963, rus dilində, (12,7 çap vərəqi);

* 19-cu əsrin əvvəli-20-ci əsrdə İran burjuaziyası, Moskva, 1974, rus dilində, (13 çap vərəqi);

* Prof. İ.M.Reysner, dosent K.A.Boldırev, prof. Z.Z.Abdullayevlə birgə İran tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid kitabları Moskva və Bakıda nəşr olunmuşdur.

* Ömrünün sonlarına yaxın "1970-ci illərdə İranda siyasi böhran" mövzusunda iri həcmli monoqrafiyanı capa hazırlamışdı.

* Ümumiyyətlə, 500 çap vərəqinə yaxın həcmdə çap olunmuş elmi əsərlərin müəllifidir.

Rus dilində yüksək səviyyədə yazı qabiliyyəti və texnikasına, erudisiya və intelektə malik alim idi.

Mənbə
-----

* AMEA Şərqşünaslıq İnstitutundan təqdim olunmuş bioqrafiyası və elmi əsərlərin siyahısı.
Tanjong-Pagar üçün xarakterik olan vint formalı pilləkənlər.
**Tanjong Pagar** (*ing.*  Tanjong Pagar) — Sinqapurun Mərkəzi bölgəsində yerləşən tarixi rayon.

Adın etimologiyası
------------------

***Tanjong Pagar*** (Malay dilində « mismar burnu») — adı burunda yerləşən balıqçı kəndini əks etdirir. Bu adın meydana gəlməsi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Diqqət çəkən fikirlərdən biri: "kelonqaların" (malay kəndlərində su üzərində qurulan tikililər) formasıdır. Məhz bu tikililəri aşağıdan mismara bənzər dirəklər qoruyub saxlayır. Başqa versiyaya görə bu ad *Tanjong Passar*ın qısaldılmış formasıdır, yol mənasını ifadə edir. Hansıkı bu yol South Bridge Roadu bu balqçı kəndi ilə birləşdirir. Corc Kolmenin 1836-cı ildə ki, xəritəsində bu yol qeyd edilib.

Digər yerli rəvayətə görə kənd əhalisi vaxtilə qılıncbalıqların hücumuna məruz qalırmış. Zirək Hanq Nadima adlı oğlanın tövsüyyəsi ilə kənd əhalisi sahildə ucu şiş dirəklərindən istehkam qurmuş və bunlar balıqlar üçün bir tələyə çevrilmişdi.

Tarixi
------

XIX əsrdə uzun müddət gəmi təmiri ərazisi ilə şəhər arasında qalan Tanjong Pagar minlərcə çinli və hindli liman fəhlələrinə xidmət göstərirdi. Şəhər və tərsanə arasında yol hərəkətinin canlanması nəticəsində nəqliyyatın rikşa forması gəlirli sahəyə çevrildi. Bu canlanma üzündən hökumət 1904-cü ildə Tanjonq Pagar-roud ilə Neyl-roudun kəsişməsində Cinrikşa dayanacağını yaratdı.

Tərsanədə gedən işlər nəticəsində ərazidə daşınmaz əmlakın qiyməti artmış və çinlilərin, ərəblərin diqqətini cəlb etdi. Sonda varlı miqrantlar geniş torpaq sahələrini alaraq ərazidə məskunlaşdılar. İkinci dünya müharibəsi zamanı kasıb əhalinin sayca çoxalması, ərazinin çirklənməsi, sosial problemlər, opium çəkmək və fahişəlik bölgə üçün xarakterik hal idi.
1980-ci illərdə Tanjong Pagar Sinqapurun dövlət planına əsasən qorunub saxlanılmağa qərar verildi. Rayonun bir çox binaların öz əvvəlki tarixi forması qaytarılmışdı. Tanjong Pagar öz barlar, kafeləri və restoranları ilə bölgədə məşhurdu.

Görməli yerləri
---------------

* Tras Street - Tanjong Pagarın ən tanınmış küçəsi.
* Cantonment Road - Bölgədən keçən magistiral yol.
* Duxton Hill - ərazidə yerləşən təpə və küçə adı.
* Tanjong Pagar Plaza - iki mərtəbəli ev-mağazalar bölgəsi.
* Little Korea - Koreyalıların üstünlük təşkil etdiyi ərazi.

Qeyd
----

* Victor R Savage, Brenda S A Yeoh (2003), *Toponymics — A Study of Singapore Street Names*, Eastern Universities Press, ISBN 981-210-205-1
* National Heritage Board (2002), *Singapore’s 100 Historic Places*, Archipelago Press, ISBN 981-4068-23-3
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Çay çörəyi.
Zəngan çay çörəyi
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Çay çörəyi.
**Çay çörəyi (Zəncan)** (*əbcəd.* چای چؤرگی (زنگان)، چای چؤرک‎) - Zəncan bölgəsinin yerli və ənənəvi çörəklərindən (şiriniyyatlarından) biri olmaqla daha çox orucluq aylarında hazırlanıb və çay ilə birlikdə süfrəyə verilir.

Lazım olan ərzaqlar
-------------------

* 1 kq un
* 2 bütün yumurta və 1 yumurta sarısı
* Yarım stəkan süd
* 1 stəkan şəkər
* Yarım çay qaşığı vanil
* Yarım çay qaşığı hil tozu
* 1 mürəbbə qaşığı qabartma tozu
* Yarım stəkan maye yağ
* 1 çay qaşığı xama
* 2 xörək qaşığı qızılgül
* 1 mürəbbə qaşığı Dəmlənmiş zəfəran
* Lazım olan miqdarda küncüt

Hazırlanma qaydası
------------------

İlk olaraq bir qaba iki qırılmış yumurta, şəkər, hil və vanil töküb və tamamilə qaraldıqca elektrikli qarışdırıcı ilə yaxşı qarışdırın.
Sonra maye yağı, süd və gül suyu əlavə edin.
Süzülmüş unu xama və qabartma tozu ilə qarışdırın və tərkibinin üstünə az-az töküb yavaşca qarışdırın.
Tərkibləri qarışdırdıqdan sonra yumşaq xəmir əldə etmək üçün xəmiri əllə yoğurmağa başlayın.
İndi xəmiri bir qaba qoyun və neylon və ya selofanla örtün və xəmir hazırlamaq və həcmini artırmaq üçün, xəmiri bir saat otaq temperaturunda qərar verin.
Sonra xəmiri balaca bir naringi ölçüsündə kəsin, əlinizə gəzdirin və təxminən on santimetrlik bir ip düzəldin. Sonra xəmiri yayıb düz edin. Qalınlığının yarım ilə bir santimetr arasında olmasına diqqət yetirin.
İndi hazırlanmış xəmirləri yağlanmış çörək qabından və ya yağlı kağızdan bir məsafədə qoyun.
Xəmirin üzü üçün bir yumurta sarısını bir az duz, bir az zəfəran və bir yemək qaşığı incə maye yağı ilə qarışdırın və xəmirə sürtün.
Sonra üzərinə çəngəl ilə çəkin və üstünə küncüt əlavə edin.
İndi qabı yarım saat 180 dərəcə qızdırılan sobaya qoyun.
Sonda sobanı şirniyyatların boyasının qızıllı olamasına kimi bir neçə dəqiqə qril rejimində saxlayın.
Çörəkləri sobadan götürün və şirniyyatları tamamilə soyudun. Şirniyyatın qurumasının qarşısını almaq üçün, onları neylon və ya qapalı bir qaba qoymalıyıq.

Qalereya
--------

**Çörəyin hazırlanma mərhələləri :**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Zərrin banu". 2022-01-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-21.
2. ↑  "İran coock". 2021-12-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-21.
3. ↑  "İran watching". 2021-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-21.
**Tarixi Abidələrin Mühafizəsi Günü** (*ing.* International Day for Monuments and Sites, World Heritage Day) — 18 aprel qeyd olunur. UNESCO-nun abidələrin və diqqətəlayiq yerlərin mühafizəsi məsələləri üzrə Beynəlxalq Şurasının 1983-cü ildə qəbul edilmiş qərarı əsasında qeyd olunur. Əsas məqsəd — dünya ictimaiyyətinin diqqətini maddi-mədəniyyət abidələrinin qorunmasına yönəltməkdir.

Tarixi
------

Tarixi Yerlər və Abidələrin Mühafizəsi Şurasının (İCOMOS) təklifi üzrə UNESCO tərəfindən 1983-cü ildə təsis olunub. Məqsəd insanların diqqətini abidələrin və tarixi yerlərin qorunmasına yönəltməkdir. Dövlətlərarası səviyyədə ilk dəfə olaraq Tarixi Abidələrin Mühafizəsi Günü 18 aprel 1984-cü ildə qeyd olundu.

Hər il aprelin 18-də dünyanın müxtəlif yerlərində tədbirlər, konfranslar, dəyirmi masalar və qəzet məqalələrinə daxil olan müxtəlif fəaliyyət növləri keçirilir. Hər il fərqli mövzular seçilir. Misal üçün 2017-ci ildə "Davamlı turizm" mövzusu seçilmişdir. Hazırda dünyada minlərlə abidə məhv olmaq təhlükəsindədir. Bu baxımdan Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Gününün təsis olunması böyük əhəmiyyəti var. Bu günün əsas məqsədi bəşəriyyətin mədəni irsinin müxtəlifliyini, onların zəif aspektləri göstərmək və onları qorumaq üçün lazım olan səyləri bilincini artırmaqdı.

Azərbaycanda
------------

2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Abidələrin Bərpası və Tədqiqi Beynəlxalq mərkəzinə üzv qəbul olunmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2011-ci il 2 avqust tarixli Qərarı ilə təsdiq edilmiş dövlət tərəfindən mühafizə olunan daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısında:

* Qobustan qoruğunda 1067 sayda dünya əhəmiyyətli,
* "İçərişəhər" Tarix-Memarlıq Qoruğunda 3 dünya, 93 ölkə, 2568 yerli əhəmiyyətli,
* "Qala" Tarix-Etnoqrafiya Qoruğunda 7 ölkə, 234 yerli,
* "Nardaran" Tarix-Mədəniyyət Qoruğunda 1 dünya, 5 ölkə, 7 yerli,
* "Atəşgah" Tarix-Memarlıq Qoruğunda 1 dünya əhəmiyyətli tarixi abidə qeydə alınmışdır.

Xarici keçidlər
---------------

* icomos.org/fr/ — Tarixi Abidələrin Mühafizəsi Gününün rəsmi saytı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Smirnov, Lucile.* "18 April - History - International Council on Monuments and Sites". www.icomos.org. 2018-06-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-25.
2. ↑  *Jungeblodt, Gaia.* "18 April - International Day for Monuments and Sites - International Council on Monuments and Sites". www.icomos.org. 2020-05-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-25.
**Tanais kinoteatrı** — Rostov vilayəti Novoçerkassk şəhəri ərazisində açılmış ən qədim kinoteatr. Kinoteatr Novoçerkassk şəhəri, Platovski prospektində yerləşir. Bina 1903-cü ildə təsis edilmşdir. Binanın hazır ki, vəziyyəti idealdır. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

1903-cü ildə Novoçerkassk şəhəri, Platovski prospekti, Kondratovların binasında "Pate" adlı kinoteatr fəaliyyətə başlamışdır. Buraya gətirilən texnika Parisdən gətirilmişdi. Texnika fransız "F. və E. Pate" şirkətinə məxsus olduğundan kinoteatrda məds bu cür adlandırılmışdı. Yerli kazax Evdikiya Petrovna Kondratovna binada kinoteatrın quraşdırılmasını təmin etmişdi. Bu şəhərdə kinoteatra uyğun şəkildə inşa edilmiş ilk bina idi. Bu isə onun tarixi əhımiyyətini artırır.

1914-cü ilin payızından artıq şəhərdə müharibə məvzusu aktivləşmişdi. Burada əsasən bu tip mövzulu filmlər veriiirdi. Şəhər qəzetlərində "Şeytana qarşı mübarizə", "Spartak, qladiatorların öndəri" və "Kleopatra və Antoni"" kimi kinoların nümayiş etdirildiyini bildirirdi.

İlk əvvəllər kinoteatr binasənda eyvan olmuşdur. Birinci mərtəbənin sol hussəsində mağaza, sağında isə bərbərxana yerləşirdi. Zirzəmidə isə şərab anbarı vardı. XX əsrin 20-ci ilərində bina milliləşdirilmişdir. Bina uzun zaman öz təyinatına uyğun istifadə edilmişdir. 1927-cibildə kinoteatrın adı "Temp", sonradan "III İnternasional", "Sovetski", "Komsomoles" və artıq 90-cı illərdə "Tanais" adlandırılmışdır. 2000-ci illərdə binada təmir işləri aparılmışdır. 2010-cu ildən isə satışa ©ıxarılmışdır.

Mənbə
-----

* Кинотеатр "Танаис" // Novocherkassk.net

İstinadlar
----------

1. ↑  Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации [*ölü keçid*]
2. ↑  "История кинотеатров в Новочеркасске". 2017-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-11.
3. ↑  "Всё — на продажу!". 2018-07-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-11.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Zaman (ad).

**Zaman Abdulla** (tam adı:*Abdullayev Zaman Məsimalı oğlu*), (d.1938, Çaxırlı, Göyçə - ö. 09.08.2004, Bakı) – şair.

Həyatı
------

Abdullayev Zaman Məsimalı oğlu 1938-ci ildə Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Çaxırlı (Qızılbulaq) kəndində anadan olub. Anası Zərnişan mahalın Daşkənd kəndində yaşayan Şahnazarlı nəslindən olan Çıraqəlinin qızıdır. 

1941-ci ildə Böyük Vətən Müharibəsi başlayanda atası Məsimalı müharibəyə getmiş və bir daha geri qayıtmamışdır. Anası Zərnişan balaca 3 yaşlı Zamanı da götürərək ata evinə yəni Çıraqəli kişinin himayəsinə getmişdir. 

1944-1954-cü illərdə Daşkənd kənd orta məktəbində oxumuşdur. Sonralar Zaman Abdullayev Qazaxıstanda, daha sonra isə Stavropolda yaşamışdır. 

O, sonda yenə doğma Göyçə mahalına qayıtmışdır. 1988-ci ildə məlum hadisələrlə əlaqədar olaraq Bakı şəhərinə köçmüşdür.

9 avqust 2004-cü ildə 66 yaşında Bakı şəhərində vəfat etmiş, Mehdiabad qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

Ailəli idi, iki övladı var.

Yaradıcılığı
------------

Daşkənd kəndi Zamanın yaradıcılığında ədəbi mühit rolunu oynamışdır. Belə ki, Daşkəndin aşıq və şairlərinin ona böyük təsiri olmuş və erkən Zaman da söz qoşmağa, şeir yazmağa başlamışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, onun anası Zərnişan (1909-2010) fitri yaddaşa malik bir qadın idi. Çoxlu bayatılar, nağıllar, dastanların müəyyən hissələrini əzbərdən bilirdi. Bir neçə folklor toplayıcıları dəfələrlə onunla görüşmüş ondan bildiklərini yazıya almışlar. Zaman Abdullayev anasından da kifayət qədər bəhrələnmişdir.

Kitabları
---------

* "İtən dünyam, ulu Göyçəm", Bakı, "Qərənfil" İKŞ, 2005. 164 səh. 100 tiraj.

İstinadlar
----------

* Araz Yaquboğlu, "Şair Zaman Abdulla", Bütöv Azərbaycan qəzeti, 2012-ci il.
**Yunan Mehmed Paşa** (XV əsr – 1470, Konstantinopol) ― 1466-1469-cu illər arasında Osmanlı sədrəzəmi olmuş dövlət xadimi.

Həyatı
------

İstanbulda yaşayan yunan bir ailənin uşağı olub, sonra dəvşirmə sisteminə alınmış və müsəlman olmuşdur. Xüsusilə yunan ailələrə mədən də daxil olmaqla, müxtəlif yer üstü ehtiyatların, gömrük vergilərinin iltizama verilməsini və bu sayəsində dövlət gəlirlərinin toplanmasında səmərənin və artımın ola biləcəyini bildirmiş və bu barədə II. Mehmedi razı salmışdır. Təkəli və iltizam üsulları barədə yanaşmaları bu dövrdə Osmanlı maliyyəsini ehtiyatların artmasını təmin etsə də; bunun çox uzun dövrdəki təsiri mənfi olmuşdur. Çünki bu sayəsində Osmanlının xüsusilə durğunluq dövründə, dövlət zəiflədiyində korrupsiya yaranmış, ticarət həyatı müəyyən azlıqların əlinə keçmişdir.

Bununla birlikdə sədrəzəmliyi dövründə bilinən digər bir hadisə də Qaraman Səfəri əsnasında sərgilədiyi tarixə keçən qətliam və talandır. Qaramanoğulları Osmanlı imperatorluğunun əlindəki torpaqların bir hissəsini almaq üçün ordu səfərdə ikən hücum etmiş ancaq sonra bu hücumlar geri püskürdülüb Qaramanoğulları Osmanlılara bağlı hala gətirilmişdi. Ancaq eyni vəziyyət təkrar ortaya çıxanda Yunan Mehmed Paşa, Qaramanoğulları səfərinə çıxmışdır. Səfərdə əmrindəki Osmanlı əsgərləri xalqa son dərəcə mərhəmətsizcə davranmışdır.

O dövrün tarixçilərindən Aşıqpaşaoğlu əsərində onun üçün belə deməkdədir:

> *"Yunan Mehmed, getdi. Larende'yə çatdı. Məscidlərini və mədrəsələrini yandırdı və yıxdı. Atasının evi kimi xarab etdi. Şəhərin qadınlarını və oğlanlarını soydurdu. Çılpaq etdirdi. Larende'dən getdi. Çatdı, Ərəyliyə çıxdı. Ərəylinin elini və kəndlərini viran eylədi ... "* 
> 
> 

Yunan Mehmed Paşa Məscidi
Bu işini dəvşirmə mənşəyi ilə əlaqələndirən hətta Yunan olmasından ötrü etdiyini söyləyən tarixçilər də var.

Varsaq Türkmənləri üzərinə hərəkət etmiş ancaq varsaq bəylərindən Uyuz Bəy tərəfindən məğlub edilmiş, Qaraman səfərində ələ keçirdiyi bütün mal və pul Türkmənlərin əlinə keçmişdir. Qaramanlı Mehmed Paşanın təşəbbüsü ilə vəzifədən alınmış və 1470-ci ildə boğularaq öldürülmüşdür.

Məzarı Üsküdarda düzəltdirdiyi Yunan Mehmed Paşa Məscidi yanında olan türbəsindədir. Ankarada dövrümüzdə Anadolu Mədəniyyətlər Muzeyi olan Qurşunlu Han da Yunan Mehmed Paşa tərəfindən inşa edilmişdir.

Mənbə
-----

1. ↑  Nihal Atsız-"Aşıkpaşaoğlu Tarihi" Milli Eğitim Basımevi İstanbul 1970 səh. 87
2. ↑  Osmanlı Tarihi, II. Cilt, 10. baskı, sf: 90,91,532 Türk Tarih Kurumu Yayınları-2011, Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı
**Tarixşünaslıq**— tarix elminin tarixini öyrənən elm.

Haqqında
--------

"Tarixşünaslıq" termini müasir tarix elmində müxtəlif cür şərh olunur. Onu müəyyən edilmiş problemlər haqqında yazılmış ədəbiyyat siyahısı, tarixi təfəkkürün inkişaf mərhələlərini əks etdirən məktəb və istiqamətlərin, konsepsiyaların təhlili, tarixin inkişaf mərhələlərini öyrənən elm və s. kimi izah edirlər.

Tarixşünaslığın əsas məqsədi obyektiv reallığın hadisə, təzahür və proseslərinin öyrənilməsinə yönəlmiş münasibətləri, tarixi dərketmə təfəkkürünün təkamül mərhələlərini, obyektiv reallığın tədqiqi səviyyəsi və öyrənilməsi zəruri olan aspektlərinin müəyyənləşdirilməsidir.

Tarixi tədqiqatın tarixşünaslıq baxımından təhlilinin iki aspekti mövcuddur: 1) tarixçi özündən əvvəl həyata keçirilmiş tədqiqat işlərini təhlil edir, onların çatışmayan, mənfi cəhətlərini müəyyənləşdirir; 2) tarixşünaslıq təhlili tarixçiyə əvvəlki tədqiqatçıların istitfadə etmədiyi və ya edə bilmədikləri mənbələrin tədqiqata cəlb olunmasına, yəni tədqiqatın mənbə bazasının genişləndirilməsi və zənginləşdirilməsinə şərait yaradır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Tarixin nəzəri problemləri. Mənbəşünaslığa giriş. Bakı, 2008

Həmçinin bax
------------

* Tarix
* Mənbəşünaslıq
* Tarixçi
**Tandava** – (canksr. ताण्डव, Tāṇḍava, tandu-rəqs etmə) sözündən götürülüb, həmçinin tandava-nritya-induslarin tanrısı Şiva-nın rəqsi mənasını verir.

İndus mifologiyasına görə Şiva tandavası enerjili rəqs olub-"yaradılma-qoruma- dağıtma" mənasını kəsb edir. Mütəxəssislərin fikrincə bu rəqsdə Şivanin təkəbbürü, gücü, ikiüzlülüyü özünü göstərir. Şiva rəqs edərkən ekstaz halına düşüb güclü qüvvə toplayır və əvvəlcə bu qüvvəni yaratmağa, sonra isə dağıtmağa sərf edir. Bununla o,yaradılış prosesini özünəməxsus ritmlə dəstəkləyir.

Rudra-tandava Allahın əvvəlcə kainatı yaradıb, sonra yaratdığını dağıtması nöqteyi-nəzərini ifadə edir.
Ananda-tandava isə artıq Şivanın "sevinc"rəqsini ifadə edir.

Belə hesab edilir ki, tandava adı Şivanın qulluqçusu Tandunun adından götürüb. Tandu "Natya-şastra"-nın müəllifi Baharatanın təlimat vericisi olub. Alimlər Tandunun "Natya-şastraya"daxil olan bir çox rəqslərin müəllifi olduğunu təsdiq edirlər.

Tandava rəqsinin bir çox növü var. Ən əvvəl Ananda-tandava və Rudra-tandava gəlir. Sonra isə daha beş adı: tripura-tandava, sanqyaha-tandava,samxara-tandava, kali-tandava və uma – tandava göstərilir. Bəzən tandavanın sayı 9 və ya 16-ya çatır.

Ən məşhuru Ananda-tandava sayılır. Bu rəqs Şivanın beş funksiyasını – şristi (kainatin yaranması), stixti (qoruma), samxara (dağıtma), triobxava (illyuziya;gizlətmə) və anuqraxa (mərhəmət) simvolizə edir. İnduizm ikonoqrafiyada Şiva rəqs zamanı dördəlli və sol ayağını yuxarıya qaldırmış təsvir edilir. Şivanın yarıqatlanmış sağ ayağı isə cəhalət iblisi olan cirtdan Apasmarunu yerə sıxır. Şivanın əllərində damaru təbil və od var. Başını isə simurq quşunun lələkləri, aypara və kəllə bəzəyir. Şivanin saçlarından isə Qanq çayı axır. Bəzən tanrının fiqurunun ətrafında od halqası görünür.

Mütəxəssislər bu obrazın Cənubi Hindistan mənşəli olduğunu göstərirlər. Orada Cidambaram şəhərində Şiva-Nataraci məbədi var.

İstinadlar
----------

1. ↑   Дандекар Р. Н. От вед к индуизму: Эволюционирующая мифология. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 246.
2. ↑  Dowson J. A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature. — London, 1928. — P. 317.
3. ↑  Quarterly Journal of the Andhra Historical Research Society, part III, pp. 25–26, as cited in Manohar Laxman Varadpande, History of Indian Theatre, p. 154. Abhinav Publ. (1987) ISBN 8170172217
4. ↑  Manohar Laxman Varadpande, History of Indian Theatre, p. 154. Abhinav Publ. (1987) ISBN 8170172217
5. ↑  Дубянский А. М. Тандава // Индуизм. Джайнизм. Сикхизм / Под общ.ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — М.: Республика, 1996. — С. 411. — 576 с. — ISBN 5-250-02557-9.
6. ↑  Дубянский А. М. Тандава // Индуизм. Джайнизм. Сикхизм / Под общ.ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — М.: Республика, 1996. — С. 412. — 576 с. — ISBN 5-250-02557-9.