Bu məqalə Qədim Anadolu xalqı haqqındadır.  Şimali Amerika xalqı üçün baxın: Kaskalar.  İranda yaşayan xalq üçün baxın: Qaşqaylar.
Anadolu xəritəsində kaskların yaşadığı ərazi.
**Kasklar** və ya **kaşklar** (het mətnlərində "**Gašga**", "**Kašga**", "**Kaška**"; II Ramzesin kitabələrində "**Kškš**"; Assuriya mənbələrində "**māt Kašku**"; Uqarit mənbələrində "**ktk**") — e.ə. II minilliyin əvvəlləri ilə e.ə. VIII əsr arasındakı bir dövrdə Anadoluda, Pont regionunun şərqində yaşamış, təsnif edilməmiş kask dilində danışmış qeyri-Hind-Avropa mənşəli yarımköçəri tayfa və ya tayfalar icması. Kaskların yazı dili yoxdur və şəhər salmamışdılar. Onlar arxeoloqlara məlum deyillər və bu səbəbdən kask mədəniyyəti haqqında çox az məlumat mövcuddur.

Het dövlətinin qədim padşahlıq dövrünə aid mənbələrdə kaskların adına rast gəlinməsə də, onların Het dövlətinin daha əvvəlki dövrlərində mövcud olması III Xattusili və IV Tudxaliyanın hakimiyyət dövrünə aid kitabələrdə qeyd edilir. Kasklar Het dövləti mövcud olduğu dövr boyu padşahlıq üçün bir problem olmuşdur. Münaqişənin kritikləşməsi səbəbilə kask basqınları hətta dövlətin ucqar bölgələrinə də yayılmışdır. Tarixçilər güman edirlər ki, Het dövlətinin süqutundan sonra kasklar Assuriya sərhədlərinə qədər irəliləyərək ətrafdakı padşahlıqlarla ittifaq qurmuş, nəhayət Assuriyadan gələn hücumlar və kimmerlərin istilası nəticəsində məhv olmuşdular.

Tarixi
------

### Mənşəyi

Kaskların het mənbələrində şimaldan gələn "təcavüzkar" və "barbar" düşmənlər kimi təsvir edilməsi hettoloji tədqiqatlarda öz əksini tapmış "müstəmləkəçi" baxış bucağına görədir. Daha yeni olan "postkolonial" baxış bucağına görə, sərhəd tədqiqatlarında dəb halına gəlmiş kasklar het təcavüzünün və ənənəvi yaşayış yerlərinə müdaxilənin istismara məruz qalmış qurbanları hesab olunur.
— İtamar Zinger.

Kaskların əslən yerli Anadolu xalqı olub-olmadığı bilinmir. Assuriya ticarət müstəmləkələri dövründə Anadoluda və daha sonra kaskların yaşadıqları ərazilərdə mövcud olmuş bəzi yerli padşahlıqlar o dövrdə kaskların Anadoluda yaşayıb-yaşamadıqları dair işarələr verir. Kaskların yaratdığı və indiki dövrə qədər qorunub-saxlanılmış materiallar son dərəcə nadirdir. Mütəxəssislər bunu onların öz memarlıq fəaliyyətlərində əsasən ağacdan istifadə etdiyini irəli sürərək əsaslandırmışdılar. Kaskların buraxdıqları irs çox az olduğundan onlar haqqında məlumat Het, Misir və Assuriya dövlətlərinin mənbələrindən əldə edilir.

"Kaska" termini ilə onun sinonimi olan "abeşla" bəzi tədqiqatçılar tərəfindən adıqların və abxazların özlərinə verdikləri adlar ilə müqayisə edilir. Odur ki, bir nəzəriyyəyə görə, kasklar Qafqazın şimal-qərb hissəsində yaşayan abxaz-adıq mənşəli tayfalarla əlaqəli idilər. Protoxronist – müasir xalqların kökünü bilavasitə ən qədim dövrlərə çıxarmaq məqsədini daşıyan psevdotarixi milliyətçi cərəyanlarda kasklar qaqauz və qazaxlar kimi müxtəlif müasir türk xalqlarının əcdadları hesab edilir.

### Qədim padşahlıq

Het dövlətinin qədim padşahlıq dövrünə aid mənbələrdə kaskların adı çəkilməmişdir. Mütəxəssislər "kask"ın endonim yox, hetlər tərəfindən regionun əhalisinə verdikləri bir ad olduğunu güman edirlər. Buna səbəb odur ki, yeni padşahlıq dövrünə aid mənbələrdə kaskların yalnız qədim padşahlıq dövründə diqqətəlayiq bir güc kimi meydana çıxdıqları qeyd edilmişdir. I Xattusilinin hərbi yürüşlərini təsvir edən mənbədə kaskların adı qeyd edilməsə də, hökmdarın kaskların nəzarətində olan Sanaxuitta və Salpuvaya yürüş etdiyi bildirilmişdir. Bu yürüşlərdən sonra Xattusili Anadoluda siyasi birliyə nail olmuş və ardınca Suriyanın şimalına üz tutmuşdur.

Kaskların regionda əhəmiyyətli bir güc olaraq nə vaxt meydana çıxması tam aydın olmasa da, ən azı I Xantilinin hakimiyyəti dövrünə (e.ə. 1590–1560) aid het mənbələrində onlar haqqında birbaşa məlumat verilmişdir. Onun hakimiyyəti illərində kasklar bir sıra vilayətləri ələ keçirmiş və hetlərin Qara dənizə çıxışlarını kəsmişdilər. Xattusa şəhəri divarlarla əhatə olunmuşdu; IV Tudxaliyanın salnamələrində izah edilmişdir ki, buna səbəb hetlərin kaskların şimaldan həyata keçirdikləri basqınlarından daha yaxşı qorunmağa çalışmaqları idi. Həmin mənbədə kaskların Tiliura və Nerik şəhərlərini tutduqları qeyd edilmişdir. Bundan sonra kasklar 300 il Nerikə hakim olmuş və beləliklə, Kummesmaxa çayı het–kask sərhədinə çevrilmişdir. Mütəxəssislər bu qeydlərə birtərəfli yanaşmırlar və ehtimal edirlər ki, bu, Xantili üzərindən aparılmağa çalışılan bir təbliğatın nəticəsi olmuş ola bilər.

Ammunanın hakimiyyəti dövrünə (e.ə. 1550–1530) aid salnamədə kaskların adı qeyd olunmamışdır, lakin qoşunların Tipiya şəhərində yerləşdirildiyi bildirilmişdir. Çox fəal bir kaşk regionunda yerləşən bu şəhər yeni padşahlıq dövrünə aid het mənbələrində II Mursilinin burada "padşah kimi hökm sürdüyü" və onun Pixxuniya adlı ağaya sahib olduğu yazılmışdır.

### Yeni padşahlıq

|  |
| --- |
|  |
| Çar I Arnuvanda və çariça Aşmunikalın dua mətni. İstanbul Arxeologiya Muzeyində sərgilənir. |

Çar I Arnuvanda və çariça Aşmunikal Anadoluda hökmranlıq etdiyi dövrdə kasklar ilə müharibə zamanı öz arabası ilə Zuliya çayı (indiki Çekerek çayı) üzərindəki körpünü təkbaşına keçməyə cəhd edən, ardınca körpüdən çaya tullanaraq qarşı tərəfə qədər üzən Tudxaliya adlı sərkərdənin şücaəti populyar olmuşdur. Kasklara müqavimət göstərə bilməyən Arnuvanda və Aşmunikalın tanrılardan sığınacaq və kömək istəmək üçün tərtib etdikləri dua mətni bu dövrdə het–kask müharibələri və coğrafiyası haqqında məlumat verir. Bu mənbəyə görə, kasklar Nerikka, Xursama, Kastama, Serisa, Ximuva, Taqqasta, Kammama, Zalpuva, Kapiruxa, Xuma, Dankusa, Tapasava, Taruqqa, İlaluxa, Zixxana, Sipidduva, Vasxaya, Patalliia, Tuxassuna ve Taxarantiya şəhərlərini tutmuşdur. Het mənbələrində qeyd edilmişdir ki, kasklar bu şəhərlərdə "məbədləri dağıtdılar, heykəlləri məhv etdilər". Həmin mənbədə hədiyyələr qarşılığında kasklarla sülh müqavilələri imzalandığını, lakin bu müqavilələrin dərhal sonra kasklar tərəfindən yenidən pozulduğu qeyd edilmişdir.

Bu dua mətninə əlavə olaraq, Arnuvanda və Aşmunikal kasklarla barışmağa çalışmışdılar. Mənbələrdə qeyd edilmişdir ki, bu dövrdə het–kask müqavilələrinin sayı birdən-birə çoxalmışdır. Bu müqavilələrə görə, əvvəlki müqavilələrdən fərqli olaraq, kask və hetlər bəzi şərtlərlə birlikdə yaşaya bilərlər. Həmçinin, bu müqavilələrin heç birinin şərtində hökmdarın dəyişməsi zamanı dövlətə sədaqətin qorunması və lazım gəldikdə əsgər ehtiyacının təmin edilməsi verilməmişdir.

I Suppiluliumanın salnaməsində yazıldığına görə, atası II Tudxaliyanın hakimiyyəti dövründə kasklar paytaxtın Samuxaya köçürülməsinə səbəb olmuş, Xattusadan keçərək Nenassa şəhərini sərhədə çevirmişdilər. Oğlu Mursilinin salnaməsində yazılmışdır ki, II Tudxaliyanın hakimiyyəti dövründə het ordularına başçılıq etmiş Suppiluliuma kasklara qarşı bir çox uğurlu yürüşlər həyata keçirmiş və dövlətin əvvəlki şimal sərhədlərini bərpa etmişdir.

II Mursilinin salnaməsində qeyd olunanlara görə, onun hakimiyyəti dövründə çoxlu üsyanlar qalxmışdır. Odur ki, təkcə kasklar deyil, bütün Anadolu əhalisi üsyan qaldırmışdır. Əslində, hər taxt dəyişikliyində üsyanlar baş verirdi, lakin bu dəfə onlar çarın gənc olmasından istifadə edirdilər. Dövlətin vəba pandemiyası səbəbilə zəifləməsi də üsyançılar üçün mühüm fürsət idi. Kaskların etdiyi basqınlar bəzi bölgələrdə əhalinin azalmasına səbəb olmuşdu, bu səbəbdən II Mursili bu bölgələri əsasən Qərbi Anadoludan gətirdiyi 66 minə yaxın hərbi əsirlə doldurmuşdur. Mursili hakimiyyətinin birinci ilində İsxupitta şəhərindən olan kask tayfaları Durmitta şəhərinə hücum etmək üçün üsyan qaldırmışdır, Mursili isə kaskların nəzarətində olan Xalilas və Duddusqas şəhərlərini ələ keçirərək yağmalamışdır. Mursili əvvəlcə şimal yürüşlərinə üstünlük vermişdir və bu da artıq dövlətin bir ənənəsinə çevrilmişdi, kask tayfalarının nə qədər təhlükəli olduğunu göstərir.

II Mursilinin hakimiyyəti dövründə Het dövləti.
Bu müharibədən sonra İşupitta ölkəsindən olan kasklar bir müddət II Mursiliyə ordu vermiş, lakin sonra bunu dayandıraraq üsyan qaldırmışdılar. Mursili üsyanı yatırtmış və qələbə çalmışdır, kasklar isə yenidən hetlərə ordu verməyə davam etmişdir. Mursili hakimiyyətinin 5-ci ilində Pala ölkəsinin yolunu kəsən kasklarla vuruşdu, növbəti il ​​isə Zixxariya şəhərinə yürüş etmişdir. Bu ölkədəki kasklar Tarikarimu dağını tutaraq Xattusaya hücum etmişdir. II Mursili burada kaskları məğlub edərək Zixxariyanı yerlə-yeksan etmişdir.

II Mursilinin salnaməsində onun hakimiyyətinin 7-ci ilində peyda olan və Hayasa Azziyə basqınlar edən Pixxuniya adlı bir kask hökmdarından bəhs edilmişdir. Tipiya ölkəsində hökmranlıq edən Pixxuniya digər kask hökmdarlarından fərqli olaraq yaxınlıqdakı digər kask tayfalarını öz ətrafında birləşdirərək özünü çar elan etmişdir. Pixxuniya gündən-günə sərhədlərini genişləndirirdi, II Mursili isə onun yanına səfir göndərmiş və Pixxuniyanın götürdüyü kölələri geri qaytarmasını xahiş edərək problemi diplomatik yol ilə həll etməyə çağırış etmişdir. Pixxuniya cavabında II Mursiliyə məktub göndərərək kölələri qaytarmayacağını, hücuma məruz qalacağı təqdirdə müharibəyə başlayacağını bildirmişdir. Hər halda, nəticədə hetlərlə kasklar arasında müharibə baş tutmuş, bu zaman II Mursili Tipiyanı yerlə-yeksan etmiş və Pixxuniyanı Xattusaya gətirmişdir.

II Muvatallinin hakimiyyəti dövründə kasklar Xattusanı keçərək Kanişə doğru irəliləmişdir. Qərb səfərindən qayıdan Muvatalli şimala üz tutmuş və bu yürüşlərdə qardaşı III Xattusilini Hayasa Azzinin hakimi təyin etmişdir. Odur ki, Muvatallinin hakimiyyəti dövründə kasklarla mübarizəni Xattusili aparmışdır. Muvatalli Anziliya və Tapikka şəhərlərinə etdiyi yürüşlərdən sonra kask məsələsini işini tamamilə qardaşına həvalə etmişdir. Almaniya şərqşünası Eynar fon Şulerin iddiasına görə, Muvatalli kask basqınlarına görə paytaxtı Tarxuntassaya köçürmək qərarına gəlmişdir. Xakpisdə çar elan edilən III Xattusili kasklarla vuruşmağa başlamış, sonda Nerik şəhərini tutmuş və ətraf şəhərləri xəraca bağlamışdır.

### Süqutu

Het dövlətinin təqribən e.ə. 1200-cü ildə süquta uğramasından sonra Uqarit və Assuriya mənbələrində "Kasku/a" (Ktk) çarlığının adına rast gəlinir. Mütəxəssislər bu dövləti kasklarla eyniləşdirir, lakin bunun dəqiqliyi məlum deyil. Eyniləşdirmənin doğru olduğu halda, mənbələrə görə, kaskların idarə etdiyi ərazilər qərbdə muşklar, şərqdə Urartu dövlətinə, cənubda isə Tabal dövlətinə qədər uzanırdı. Assuriyanın tabeliyinə keçməkdən imtina edən kasklar Urartu dövləti və muşklar ilə birlikdə Assuriyaya qarşı müharibə aparmış, lakin məğlub olaraq yenə Assuriyaya vergi ödəmək məcburiyyətində qalmışdılar. Assuriya çarı III Tiqlatpalasarın hakimiyyət dövrünə aid mənbələrdə vergilərin ödənilməsinə məsul şəxs kimi Kasklı Dadilunun adı qeyd olunmuşdur. Kask adına e.ə. VIII əsrdən sonra rast gəlinmir. Tarixçilər hesab edirlər ki, qalan sonuncu kaskların bir qismi frigiyalılar və assuriyalılarla birləşmiş, digərləri isə kimmerlərin istilası nəticəsində yox olmuşdular. Başqa bir nəzəriyyəyə görə, assuriyalılar tərəfindən rədd edilən kaskların hissəsi şimal-şərqə, Qafqaza köçmüş və Kolxidada məskunlaşan yerli protogürcülərlə qarışmışdılar, digər hissəsi isə Kappadokiyada məskunlaşmışdı.

Məskunlaşması
-------------

Het mənbələrində kaskların əhatə olunması Eynar fon Şulerin ilk dəfə 1965-ci ildə nəşr olunmuş "*Die Kaskäer*" adlı monoqrafiyasında toplanmış və müzakirə edilmişdir. Bu baza əsərində Almaniya alimi müqavilələrin, inzibati siyahıların, duaların, ritualların, kahinlər və əlbəttə ki, tarixi istinadlar daxil olmaqla əsas mənbələrin tərcümələrini təmin etmişdir. Bundan sonra həmin verilənlər bazasının üzərində kaskların tarixi, siyasi quruluşu, iqtisadiyyatı, dini və onomastikası ilə bağlı bölmələrdə işlənmişdir.
— İtamar Zinger.

Kaskların dəqiq olaraq məskunlaşdıqları ərazi haqqında bir neçə ehtimal mövcuddur. Onlar:

* Albrext Götze ilkin olaraq, kaskların yaşadığı ərazinin Arsava ilə Hatti arasında yerləşən bir bölgə olduğuna inanırdı. Buna baxmayaraq, o, sonralar Con Qarstanq, Oliver Qarni və Forlaini kimi, kaskların yaşadığı ərazinin Mərzifon–Amasya xəttinin şimalında, Sinop və Ordu arasında yerləşən bir regionda olduğunu irəli sürmüşdür.
* Leo Ariye Mayer, Con Qarstanq və Bedrix Hroznı kaskların məskunlaşdığı ərazinin Qızılirmaq və Fərat çaylarının yuxarı hissələri arasında bir regionda olduğunu iddia etmişdir.
* Emil Forrer kaskların yaşadığı ərazinin Anadolunun şimalında, Yaşılirmaq və Çəkərək çayları arasında yerləşən bir regionda olduğunu irəli sürmüşdür.
* Ejen Kavenyak kaskların yaşadığı ərazinin Qızılirmağın aşağı hissəsindən Egey dənizinə qədər uzandığı fikrini müdafiə etmişdir.
* Fridrix Korneili kaskların yaşadığı regionun sərhədlərini müəyyən edərkən buranın şimalında Turhal, cənubunda Gürün və şərqində Kəmaxın yerləşdiyini iddia etmiştir.
* Eynar fon Şulerin fikirlərinə görə, müstəqil olan və birlikdə hərəkət etməyən üç kask qrupu mövcud idi. O, qərbi kask qrupunun Göyirmaq və Devrez çaylarının şimalında, mərkəzi kask qrupunun Qızılirmaq və Aşağı Çəkərək çayları arasında və şərqi kask qrupunun Məcitözü ilə Kelkit çayının şimalında məskunlaşdığını irəli sürmüşdür.
* Jak Yakarın fərziyyəsinə görə, şərqi kasklar Yaşılirmaq deltası, Aşağı Yaşılirmaq və Kelkit vadilərini əhatə edən regionda, mərkəzi kasklar Aşağı Qızılirmaq vadisi ilə Durağan və Karqı bölgələrini əhatə edən Bafra düzündə, qərbi kasklar isə Pala və Tummanna əraziləri, İlqaz dağının cənubundakı bölgənin daxil olduğu Sinop və Kastamonu vilayətləri, həmçinin Göyirmaq vadisində məskunlaşmışdılar.

Türkiyədə, Kastamonu vilayətinin Devrekani rayonunda yerləşən Qınıq kəndində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilən, Kastamonu ilə eyniləşdirilən Kastama şəhəri, Pala ölkəsinin yerinin Zonquldak yaxınlıqlarına, Kalasma ölkəsinin yerinin Safranbolu–Gərədə yaxınlıqlarına aid edilməsi və Pınarbaşı rayonunda tapılan het qılıncı sonuncu fikri təsdiqləyir. Ereğlidəki İnönü mağarasında tapılan xarabalıqlar da kaskların bu bölgədə məskunlaşdığına varlığına dəlalət etdiyi üçün qərbi kaskların yaşadığı arealı buraya daxil etmək olar. Tarixçilər kaskların şərq torpaqlarının Hayasa Azzi ilə sərhəddə olduğunu güman edirlər. Quşaqlı və Qayapınarda aparılan qazıntılar Hayasa Azzinin sərhədləri haqqında təsəvvür yaradır. Bütün bunlara baxmayaraq, het mənbələrinin tədqiq edilməsindən sonra müəyyən edilmişdir ki, kasklar ilə hetlərin arasındakı sərhəd dəqiq müəyyən edilməmişdi və bu sərhədlərin zaman-zaman kasklar ilə hetlər arasında olan güc balansına uyğun olaraq dəyişirdi. Məsələn, kasklar sərhədlərini qısa bir müddət Nenassa (indiki Nevşəhər) şəhərinə qədər genişləndirməyə nail olmuşdu.

Hərbi-siyasi strukturu
----------------------

|  |
| --- |
|  |
| II Ramzes məbədinin divarında Kadeş döyüşünün təsviri. |

Kasklar müstəqil tayfa qruplarına bölünmüşdü. Bu qrupların orduları çoxlu sayda piyada və süvari döyüşçülərdən ibarətdir. Buna əlavə olaraq, bu ordulara dəstək verməyə daim hazır vəziyyətdə olan "kömək orduları" fəaliyyət göstərirdi. Kömək orduları sayəsində kasklar bir-birlərini hetlərin hücumlarına qarşı xəbərdar edə və bir-birlərinə dəstək verə bilirdilər.

Kask tayfalarının zaman-zaman vahid liderlik altında birləşdiyi mənbələrdə öz əksini tapmışdır. II Mursilinin Tipiyaya yürüşü zamanı Pixxuniya adlı padşahın adı çəkilmişdir. Mənbələrdə II Mursilinin Tummannaya yürüşü zamanı kaskların mühüm bir qisminin Pitaqqatalli adlı bir lider altında birləşdiyi, 9 min nəfərlik ordu ilə mövqe tutaraq hetlərə qarşı vuruşduğu qeyd edilmişdir. "Kašku/a" çarlığından bəhs edən mənbədə Bar-qaaqa və Dadilunun adları xatırlanır. Bu onu göstərir ki, kasklar sonrakı dövrlərdə kral administrasiyası qurmuş ola bilərlər.

Öz aralarında mövcud olan əlaqələrə əlavə olaraq, ətraflarındakı cəmiyyətlərlə ittifaq quran kasklar I Suppiluliumanın hakimiyyəti dövründə Hayasa Azzi ilə ittifaq quraraq Het dövlətinə hücum etmişdir. Odur ki, Suppiluliumanın hakimiyyət dövrünə aid mənbələrdə 12 müstəqil kask qrupunun adı çəkilmişdir. Kask ordularının qəfil, gözlənilməz basqınları hetlərə böyük dərəcədə ziyan vurmuş, hetlər isə bu təhlükənin qarşısını almaq üçün bir çox qalalara və sərhəd bölgələrinə hərbi hakimlər təyin etmişdilər. Müqayisədə, kasklar nadir hallarda qala kimi hərbi tikililər inşa edirdilər. Sabit mövqelərdə müdafiə oluna bilmədiklərinə görə onlar coğrafi şəraitə uyğunlaşaraq hücuma çıxır və müdafiədə qalırdılar. Yaşadıqları coğrafiya və yarımköçəri struktura malik olduqlarına görə onlar istehkam qurğuları tikmək əvəzinə, ərazisi nəqliyyat baxımından çox çətin olan dağlıq və meşəlik bölgələrdə məskunlaşaraq het ordusunun onları təqib etməsinə mane olurdular.

Qədim Misir mənbələrinə görə, Kadeş döyüşündə Hatti ölkəsinin hər yerindən toplanan döyüşçülər het ordusuna daxil edilmişdi. Bu döyüşçülər arasında kask tayfalarına mənsub döyüşçülər də var idi. Hetlərin hakimiyyəti altında olan kask qrupları het ordusunu döyüşçülərlə təmin etməli idi. Misirlilər kaskların arabalı döyüşçüləri haqqında məlumatlı idilər və kaskları bir relyefdə təsvir etmişdilər, lakin bu relyef zədələnmiş haldadır. Bu, kaskların təsvirini özündə əks etdirən yeganə mənbədir.

İqtisadiyyatı
-------------

Kasklar yarımköçəri, yarımoturaq həyat tərzi keçirirdilər. Onlar Anadoluda çox rast gəlinən çobanlıq və toxuculuq işləri ilə məşğul olurdular. Hetlər kaskları "donuzotaranlar" adlandırsalar da, müqavilə mətnlərində ümumi mənzərədə çoban və maldarların daha çox xatırlandığı, donuzçuluğun kaskların iqtisadiyyatında böyük yer tutmadığı və burada donuzotaranlığın kaskları alçaltmaq üçün istifadə edildiyi anlaşılır. Bu ifadələrə əlavə olaraq, kaskların "barbar, təxribatçı və qarətçilər" adlandırılması da kasklara qarşı diskriminativ münasibətin göstəricisidir. Bundan əlavə, III Xattusilinin Tiliura sakinləri ilə bağladığı müqavilədə şəhər sakinlərinə kask çobanları ilə birlikdə hərəkət etmək və işləmək, hətta kasklara şəhərə daxil olmaq qadağan edilmişdi.

Kaskların iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı da mühüm rol oynayırdı. Məlumdur ki, hetlər kask şəhərlərini ələ keçirdikdən sonra bütün taxıl məhsullarını yandırmışdı, kasklar isə özlərinə əkin sahələrinə çəyirtkə basqınları səbəbindən hetlərin əkin sahələrinə hücum etmişdilər. Kasklar həmçinin, üzüm bağlarına da sahib idilər və hetlər tutduqları kask bölgələrinə onlara şərab verməyi məcbur etmişdir. Bunlardan başqa, het mənbələrində kask tacirlərdən bəhs edilsə də, onların hansı məhsullarla ticarət etdikləri barədə məlumat yoxdur. Hetlər öz ölkələrində kask tacirlərini sərt şərtlərlə məhdudlaşdırırdılar.

Dini
----

Kaskların dini haqqında çox az məlumat olsa da, het–kask müqavilələrində şahidlər kimi kask tanrılarının adı çəkilmişdir. Onlardan Zababanın hatt tanrısı Vurunkatte olduğuna və kask bölgəsində mərkəzi rol oynadığına dair iddialar var. Adı çəkilən müqavilənin mətnində kaskların hatt ölkəsinə hücum etdiyi halda, tanrı Zababanın onların silahlarını geri çevirərək ürəklərini parçalaması haqqında bir hissə var, lakin kaskların müqavilə mətnində onları lənətləyən tanrı Zababaya and içdikləri müşahidə olunur. Tarixçilərə görə, bu onu göstərir ki, bu tanrı kask dinində mühüm rol oynamışdır. Tanrı Telipinu hatt mənşəli bitki tanrısıdır. Onun arvadı Hatepuna II Mursilinin hakimiyyəti dövründə kaskların hörmət bəslədiyi bir ilahə idi.

Hattların Ay tanrısının adı Kaskudur. Bu ad "*Kask-*" kökünə əsaslanaraq "*-u*" şəkilçisi ilə formalaşmışdır. Kask adının Ay tanrısının adından törəmiş olması da ehtimal edilir. Tarixçilər het mətnlərində kaskların Ayın səmada olduğu gecələrdə basqın etdiklərinin qeyd edilməsinə əsaslanaraq iddia edilər ki, hetlər bu gecə basqınlarından qorxduqlarından və ya Ay tanrısının hattlara qohum yerli bir xalqa kömək etməsini fikirləşdiklərindən kasklara bu adı vermiş ola bilərlər. Bunlara əlavə olaraq, I Arnuvandanın dua mətnində kaskların da özlərinə məxsus bayramları olduğu və başqa xalqların tanrılarını qəbul etmə siyasəti yürüdən hetlərin bu bayramlara hörmətlə yanaşdıqları qeyd edilmişdir.

Dili
----

 *Əsas məqalə: Kask dili*
Kask dilinin hansı dil ailəsinə aid olması ilə bağlı bir sıra nəzəriyyələr mövcuddur. Kask dilinin Qafqaz dilləri ilə əlaqəsi olduğu iddia edilsə də, bu iddiaya qarşı çıxanlar da olmuşdur. Bu dil haqqında konkret məlumat verən mənbə yoxdur. Bəzi mütəxəssislər mövcud toponimlərə və şəxs adlarına əsaslanaraq kaskların hatt dilində və ya ona bənzər bir dildə danışdıqlarını ehtimal edirlər. Başqa bir iddiaya görə, bunun əksinə, kask dili Hind-Avropa dillərindən olmuş, Frakiya və ya Frigiya dili ilə əlaqəli idi.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2 3  Qaşqay, 2009. səh. 65
2. 1 2  Ünal, 2002b. səh. 55
3. 1 2  Murat, 2016. səh. 22
4. 1 2  Murat, 2016. səh. 118
5. ↑  Matthews, 2004. səh. 202
6. ↑  Mallory, Adams, 1997. səh. 29
7. 1 2 3 4  Murat, 2018. səh. 83
8. 1 2 3  Murat, 2018. səh. 87
9. ↑  Glatz, Claudia, 2005. səh. 47–65
10. 1 2  Singer, 2007. səh. 166
11. ↑  Murat, 2016. səh. 158
12. 1 2  Ünal, 2002b. səh. 48
13. ↑  Qaşqay, 2009. səh. 66
14. ↑  

	* *გიორგაძე გ.* Gürcüstan Sovet Ensiklopediyası, X cild, səh. 492, Tbilisi, 1986
15. 1 2  Singer, 2007. səh. 178
16. ↑  Legascon, 2005. səh. 61–68
17. ↑  Murat, 2016. səh. 29
18. 1 2  Murat, 2016. səh. 31
19. ↑  Demirel, 2013. səh. 195
20. ↑  Ünal, 2002b. səh. 61
21. ↑  Doğan, Bülbül, 2016. səh. 31
22. ↑  Ünal, 2002a. səh. 76
23. 1 2 3  Murat, 2018. səh. 84
24. ↑  Murat, 2018. səh. 85
25. ↑  Gavaz, 2008. səh. 22–23
26. ↑  Alparslan, 2006. səh. 41
27. ↑  Gavaz, 2008. səh. 23
28. ↑  Ünal, 2002a. səh. 79
29. 1 2  Yaman, 1935. səh. 18
30. 1 2 3  "ANNALS OF MURSILIS II". Pythagoras (ingilis). 28 iyun 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
31. ↑  Alparslan, 2006. səh. 52
32. ↑  Alparslan, 2006. səh. 56–57
33. 1 2  Murat, 2016. səh. 75
34. ↑  Alparslan, 2006. səh. 57
35. ↑  Alparslan, 2006. səh. 58
36. ↑  Alparslan, 2007. səh. 90
37. ↑  Alparslan, 2007. səh. 88–89
38. ↑  Murat, 2018. səh. 86
39. 1 2  Taşdöner, 2005. səh. 87
40. ↑  Murat, 2016. səh. 238
41. ↑  Toumanoff, 1967. səh. 55–56
42. ↑  Schuler, 1965
43. ↑  Murat, 2016. səh. 160–161
44. ↑  Erkut, 1999. səh. 132
45. ↑  Gülden Ekmen, Hamza Ekmen və Seçer, 2021
46. ↑  Ünal, 2002b. səh. 200
47. ↑  "Zonguldak'taki Mağaradan 6.500 Yıllık Bulgular Çıktı". Arkeofili (türk). 1 avqust 2019. 1 avqust 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
48. ↑  Gavaz, 2008. səh. 36
49. ↑  Murat, 2016. səh. 183–184
50. ↑  Murat, 2018. səh. 89
51. ↑  Gavaz, 2008. səh. 27
52. ↑  Taşdöner, 2005. səh. 90
53. ↑  Murat, 2016. səh. 246
54. ↑  Taşdöner, 2005. səh. 91
55. ↑  Murat, 2016. səh. 248
56. ↑  Murat, 2016. səh. 244
57. 1 2  Murat, 2016. səh. 252
58. ↑  Taşdöner, 2005. səh. 92
59. ↑  Bozgun, 2013. səh. 23
60. ↑  Murat, 2016. səh. 54
61. ↑  Murat, 2018. səh. 91
62. ↑  Murat, 2016. səh. 254
63. ↑  Bozgun, 2013. səh. 13
64. ↑  Murat, 2016. səh. 259
65. ↑  Bozgun, 2013. səh. 12
66. ↑  Murat, 2016. səh. 260–261
67. ↑  Murat, 2016. səh. 262–263
68. ↑  Ünal, 2002b. səh. 57
69. ↑  Murat, 2018. səh. 93
70. ↑  Woudhuizen, 2012. səh. 265

### Ədəbiyyat

* *Qaşqay, Solmaz Mirtağı qızı.* Ön Asiyada miqrasiya proseslərinə dair (az.). Bakı: Şərq-Qərb. 2009. ISBN 978-9952-34-396-0.
* *Mallory, J.P.; Adams, Douglas Q.* Encyclopedia of Indo-European Culture [*Hind-Avropa Mədəniyyəti Ensiklopediyası*] (ingilis). London: Fitzroy Dearborn Publishers. 1997. ISBN 978-1-884964-98-5.
* *Matthews, Roger.* "Landscapes of Terror and Control: Imperial Impacts in Paphlagonia" [Terror və nəzarət mənzərələri. Paflaqoniyada imperator təsirləri]. Near Eastern Archaeology (ingilis). American Schools of Oriental Research. 67 (4). dekabr 2004. doi:10.2307/4132387.
* *Glatz, Claudia; Matthews, Roger.* "Anthropology of a Frontier Zone: Hittite-Kaska Relations in Late Bronze Age North-Central Anatolia" [Sərhəd zonasının antropologiyası: Son Tunc dövrünün şimali-mərkəzi Anadolusunda het-kask münasibətləri]. The Bulletin of ASOR (BASOR) (ingilis). Boston (339). avqust 2005. doi:10.1086/BASOR25066902.
* *Toumanoff, Cyrille.* Studies in Christian Caucasian history [*Qafqazın xristian tarixinə dair tədqiqatlar*] (ingilis). Vaşinqton: Georgetown University Press. 1963. OCLC 654596734.
* *Legascon, Jean-Simon.* "L'Europe face au défi nationaliste dans les Balkans" [Avropa Balkanlarda milliyətçi çağırışla üz-üzədir]. Guerres mondiales et conflits contemporains (fransız) (217). yanvar 2005. 2018-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-12.
* *Yaman, Talat Mümtaz,* Kastamonu Tarihi: XV'inci asrın sonlarına kadar [*Kastamonu tarixi. XV əsrin axırlarına qədər*] (türk), Ahmet İhsan Matbaası, 1935, 10 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 10 iyun 2022
* *Schuler, Einar von,* Die Kaškäer: ein Beitrag zur Ethnographie des alten Kleinasien [*Kasklar. Qədim Kiçik Asiyanın etnoqrafiyasına töhfə*] (alman), Berlin: de Gruyter, 1965, ISBN 978-3-11-082208-3, OCLC 868974342, 2023-07-24 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 2022-06-09
* *Erkut, Sedat,* "Hitit Kenti Kaštama'nın Yeri Üzerine" [Het şəhəri Kastamanın yeri haqqında], XII. Türk Tarih Kongresi (türk), Türk Tarih Kurumu, I, 1994, 5 avqust 2019 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 10 iyun 2022
* *Ünal, Ahmet,* Hititler Devrinde Anadolu [*Hetlər dövründə Anadolu*] (türk), I, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2002, ISBN 9789756561126, İstifadə tarixi: 10 iyun 2022
* *Ünal, Ahmet,* Hititler Devrinde Anadolu [*Hetlər dövründə Anadolu*] (türk), 11, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2002, ISBN 9789756561393, İstifadə tarixi: 10 iyun 2022
* *Taşdöner, Kevser,* "Hititler'in Tarihinde Gaşkala'rın Rolü ve Önemi" [Kaskların het tarixindəki rolu və əhəmiyyəti], Yüksek Lisans, Aydın Kocatepe Üniversitesi, 2005, 6 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 6 fevral 2022
* *Ekmen, Gülden; Ekmen, Hamza; Seçer, Sezer.* "Hititlerin Batı Karadeniz Bölgesi'nde Yaşayan Komşuları Hakkında Yeni Bulgular" [Qərbi Qara dəniz bölgəsində yaşayan hetlərin qonşuları haqqında yeni tapıntılar] (türk). 30 iyun 2021. doi:10.46931/aran.2021.15.1.4. ISSN 1300-6355. 2022-06-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-22.
* *Alparslan, Metin,* "II. Murşili ve Dönemi" [II Mursili və onun dövrü] (PDF), Doktora Tezi (türk), İstanbul Üniversitesi, 2006, 20 iyun 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF), İstifadə tarixi: 10 iyun 2022
* *Alparslan, Meltem,* "II. Muvatalli ve Dönemi" [II Muvatalli və onun dövrü] (PDF), Doktora, İstanbul Üniversitesi, 2007, 6 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF), İstifadə tarixi: 6 fevral 2022
* *Singer, Itamar.*  Gordeziani, Rismag (redaktor). "Who were the Kaška?" [Kasklar kimlər idi] (PDF). PHASIS (pdf) (ingilis). Tbilisi: Ivane Javakhishvili Tbilisi State University. 10 (I). 2007: 166–181. 12 iyun 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2 Nisan 2020.
* *Gavaz, Özlem Sir,* "Hitit İmparatorluk Devri Krallarından I. Šuppiluliuma Döneminde Anadolu" [Anadolu het imperatorluq dövrü çarlarından I Suppiluliumanın dövründə], Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2008, səh. 21–39, 5 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 5 fevral 2022
* *Demirel, Serkan.* "Hitit-Kaška İlişkilerinde Yanıtı Aranan Bazı Sorular" [Het–kask münasibətlərində cavabı axtarılan suallar]. Gazi Akademik Bakış. VI (12). 2013. 2023-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
* *Bozgun, Şafak.* "Tiliura Kenti ve III. Hattuşili'nin Tiliura Halkına Buyruğu" [Tiliura şəhəri və III Xattusilinin Tiliura xalqına əmri]. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi. 2013. 15 sentyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
* *Doğan, Ezgigül; Bülbül, Cemil,* "Eski Yakındoğu'da Nehirler ve Kentler" [Qədim Yaxın Şərqdə çaylar və şəhərlər], Asia Minor Studies, IV (8), 2016, 2023-07-24 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 10 iyun 2022
* *Murat, Leyla,* Anadolu'da Kas̆kalar [*Anadoluda kasklar*] (I), Əmək, Ankara: Hel Yayınları, 2016, ISBN 978-605-4734-45-0, OCLC 972342214
* *Murat, Leyla.* "Karadeniz'de Erken Bir Halk: Kaškalar" [Qaradənizdə qədim bir xalq. Kasklar]. Anadolu'nun Erken Halkları. Aktüel Arkeoloji (64). 2018. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* "Kaşkalar" (türk). 2018. 8 yanvar 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.  (#first\_missing\_last)
* "Samsuntitle 'da yaşamış bilinen ilk topluluk: Kaşkalar". Samsun Haber (türk). 2018. 6 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
* "Fotoğraflarla Kastamonutitle 'da Bulunan 3500 Yıllık Kurgan". Arkeofili (türk). 2016. 18 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
* "date Öncesi ve Erken Çağlar da Samsun". Samsun Haber (türk). 7 noyabr 2020. 13 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
* "Hititlerin Amansız Düşmanları Kaşkalar Dünyanın İlk Gerillaları mı?". Arkeonews (türk). 2021. 3 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib.