| İnformasiya təhlükəsizliyi |
| --- |
| vectorial versionvectorial version |
| 
Əlaqədar təhlükəsizlik kateqoriyaları |
| * Kompüter təhlükəsizliyi
* Avtomobil təhlükəsizliyi
* Kibercinayət
	+ Kompüter fırıldaqçılığı
* Cybergeddon
* Kiberterrorizm
* Kibermüharibə
* Elektron müharibə
* İnformasiya müharibəsi
* İnternet təhlükəsizliyi
* Mobil təhlükəsizlik
* Şəbəkə təhlükəsizliyi
* Kopyadan qorunma
* Rəqəmsal hüquqların idarə edilməsi
 |
| 
Təhdidlər |
| * Adware
* Qabaqcıl davamlı təhlükə
* İxtiyari kodun icrası
* Backdoorlar
* Hardware backdoorları
* Kod yeridilməsi
* Cinayət proqramları
* Saytlararası skript
* Zərərli proqram təminatı kriptovalyutası
* Botnetlər
* Məlumatların pozulması
* Drive-by download
* Brauzer köməkçi obyektlari
* Viruslar
* Məlumatların qırılması
* Xidmətin rədd edilməsi
* Dinləmə
* E-poçt fırıldaqçılığı
* E-poçt saxtakarlığı
* Eksploytlər
* Keyloggerlər
* Məntiq bombasıları
* Saatlı bombalar
* Fork bombaları
* Zip bomblar
* Saxta nömrə yığanlar
* Ziyankar proqram
* Faydalı yük
* Fişinq
* Polimorf mühərrik
* İmtiyazların artırılması
* Ransomware
* Rutkitlər
* Butkitlər
* Scareware
* Shellcode
* Spam
* Sosial mühəndislik
* Ekranın qırılması
* Spyware
* Proqram təminatı səhvlari
* Troyan proqramları
* Aparat troyanları
* uzaqdan giriş troyanları
* Boşluq
* Web shelllər
* Wiper
* Soxulcan proqramlar
* SQL injection
* Saxta təhlükəsizlik proqramı
* Zombi
 |
| 
Müdafiələr |
| * Tətbiq təhlükəsizliyi
	+ Təhlükəsiz kodlaşdırma
	+ Standart olan təhlükəsizlik
	+ Dizaynla olan təhlükəsizlik
		- Sui-istifadə halı
* Kompüter girişinə nəzarət
	+ Autentikasiya
		- Çox faktorlu autentifikasiya
	+ Avtorizasiya
* Kompüter təhlükəsizliyi proqramı
	+ Antivirus proqramı
	+ Təhlükəsizliyə yönəlmiş əməliyyat sistemi
* Məlumat mərkəzli təhlükəsizlik
* Kod qarışıqlığı
* Məlumat maskalanması
* Şifrləmə
* Firewall
* Müdaxilənin aşkarlanması sistemi
	+ Host əsaslı müdaxilə aşkarlama sistemi (HIDS)
	+ Anomaliya aşkarlanması
* İnformasiya təhlükəsizliyi və hadisə idarəetməsi (SIEM)
* Mobil təhlükəsiz girişi
* İş vaxtı tətbiqinin özünü mühafizəsi
 |
| * b
* m
* r
 |

**Kibertəhlükəsizlik, kompüter təhlükəsizliyi** və ya **informasiya texnologiyaları təhlükəsizliyi** (**İT təhlükəsizliyi**) – kompüter sistemləri və şəbəkələrinin icazəsiz şəkildə məlumatların açıqlanması, oğurlanması və ya texniki vasitələr, proqram təminatı və ya verilənlərin (data) zədələnməsi ilə nəticələnə bilən zərərli aktorlar tərəfindən hücumdan, habelə proqram təminatının pozulmasından və ya yanlış istiqamətləndirilməsindən qorunmasıdır.

Bu sahə kompüter sistemlərinə, internetə və Bluetooth və Wi-Fi kimi simsiz şəbəkə standartlarına olan inamın genişlənməsi və smartfonlar, televizorlar və müxtəlif əşyaların internetini (IoT) təşkil edən müxtəlif cihazlar da daxil olmaqla smart cihazların artması ilə əlaqədardır. Kibertəhlükəsizlik həm informasiya sistemlərinin mürəkkəbliyinə, həm də onların dəstəklədiyi cəmiyyətlərə görə müasir dünyanın ən mühüm problemlərindən biridir. Elektrik paylanması, seçkilər və maliyyə kimi genişmiqyaslı sistemləri, dövlət və əhalinin məlumatlar bazasını və s. idarə edən sistemlər üçün təhlükəsizlik xüsusilə yüksək əhəmiyyət kəsb edir.

Tarix
-----

İnternetin gəlişindən və son illərdə başlanan rəqəmsal transformasiya ilə kibertəhlükəsizlik anlayışı həm peşəkar, həm də şəxsi həyatımızda tanış bir mövzuya çevrildi. Kibertəhlükəsizlik və kiber təhdidlər texnoloji dəyişikliklərin son 50 ilində ardıcıl olaraq mövcuddur. 1970 və 1980-ci illərdə kompüter təhlükəsizliyi əsasən internet konsepsiyasına qədər akademik mühitlə məhdudlaşdı, burada artan əlaqə ilə kompüter virusları və şəbəkə müdaxilələri artmağa başladı. 1990-cı illərdə virusların yayılmasından sonra 2000-ci illər kibertəhlükəsizliy və kibertəhlükəsizliyin institusionallaşdırılması aktual mövzuya çevrildi.

1967-ci ilin aprel ayında Uillis Var (Willis Ware) Spring Joint Computer Conference-ında təşkil etdiyi sessiya və Ware Hesabatının sonradan nəşri kompüter təhlükəsizliyi sahəsinin tarixində təməl məqamlar oldu. Varın işi maddi, mədəni, siyasi və sosial problemlərin kəsişməsindən keçdi. Ware's work straddled the intersection of material, cultural, political, and social concerns.

1977-ci ildə NIST nəşri əsas təhlükəsizlik məqsədlərini təsvir etmək üçün aydın və sadə üsul kimi CIA-nın məxfilik, bütövlük və əlçatanlıq (confidentiality, integrity, and availability) triadasını təqdim etdi. Hələ də aktual olsa da, o vaxtdan bəri daha çox işlənmiş çərçivələr təklif edilmişdir.

Bununla belə, 1970 və 1980-ci illərdə ciddi kompüter təhdidləri yox idi, çünki kompüterlər və internet hələ də inkişaf edirdi və təhlükəsizlik təhdidləri asanlıqla müəyyən edilirdi. Çox vaxt təhlükələr həssas sənədlərə və fayllara icazəsiz giriş əldə edən zərərli insayderlərdən gəlirdi. Zərərli proqramlar və şəbəkə pozuntuları ilk illərdə mövcud olsa da, onlardan maliyyə mənfəəti üçün istifadə etmədilər. 1970-ci illərin ikinci yarısında IBM kimi qurulmuş kompüter firmaları kommersiya girişinə nəzarət sistemləri və kompüter təhlükəsizliyi proqram məhsulları təklif etməyə başladılar.

Kompüter şəbəkəsinə hücumun ilk nümunələrindən biri Bob Thomas tərəfindən BBN-də yazılmış və 1971-ci ildə ARPANET vasitəsilə yayılan Creeper kompüter qurdudur. Proqram sırf eksperimental xarakter daşıyırdı və heç bir zərərli yük daşımırdı. Sonrakı proqram, Reaper, 1972-ci ildə Rey Tomlinson tərəfindən yaradılmış və Creeper-i məhv etmək üçün istifadə edilmişdir.

1986-cı ilin sentyabrından 1987-ci ilin iyununa qədər bir qrup alman haker kibercasusluqla bağlı ilk sənədləşdirilmiş hadisəni həyata keçirdi. Qrup Amerikanın müdafiə şirkətlərinə, universitetlərinə və hərbi baza şəbəkələrinə müdaxilə edərək toplanmış məlumatları Sovet DTK-ya satdı. Qrupa 29 iyun 1987-ci ildə həbs edilmiş Markus Hess rəhbərlik edirdi. O, 1990-cı il fevralın 15-də casusluqda (iki sui-qəsdçi ilə birlikdə) məhkum edildi.

1988-ci ildə Morris qurdu adlanan ilk kompüter qurdlarından biri İnternet vasitəsilə yayıldı. Əsas medianın əhəmiyyətli diqqətini çəkdi.

Zəifliklər və hücumlar
----------------------

Zəiflik dizayn, icra, əməliyyat və ya daxili nəzarətdəki zəiflikdir. Aşkar edilmiş boşluqların əksəriyyəti Ümumi Zəifliklər və Təsirlər (CVE) verilənlər bazasında sənədləşdirilmişdir. İstismar edilə bilən zəiflik ən azı bir işləyən hücum və ya istismarın mövcud olduğu zəiflikdir. Zəifliklər avtomatlaşdırılmış alətlər və ya fərdiləşdirilmiş skriptlərdən istifadə etməklə tədqiq edilə, tərs dizayn edilə, ovlana və ya istismar edilə bilər. Kompüter sisteminin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün ona qarşı edilə biləcək hücumları və bu təhlükələri anlamaq vacibdir.

Bunlar adətən aşağıdakı kateqoriyalardan birinə təsnif edilə bilər:

### Backdoor

Kompüter sistemində, kriptosistemdə və ya alqoritmdə arxa qapı normal autentifikasiya və ya təhlükəsizlik nəzarətindən yan keçmək üçün hər hansı gizli üsuldur. Onlar orijinal dizayn və ya zəif konfiqurasiya da daxil olmaqla bir çox səbəblərə görə mövcud ola bilər. Onlar bəzi qanuni girişə icazə vermək üçün səlahiyyətli tərəf və ya zərərli səbəblərə görə təcavüzkar tərəfindən əlavə edilmiş ola bilər; lakin onların mövcudluğu motivlərindən asılı olmayaraq, zəiflik yaradırlar. Arxa qapıları aşkar etmək çox çətin ola bilər və arxa qapılar adətən proqramın mənbə koduna çıxışı olan və ya kompüterin əməliyyat sistemi haqqında yaxından məlumatı olan şəxs tərəfindən aşkar edilir.

### Denial-of-service attack (DoS)

Xidmətdən imtina hücumları (DoS) maşın və ya şəbəkə resursunu nəzərdə tutulan istifadəçilər üçün əlçatmaz etmək üçün nəzərdə tutulub. Hücumçular qurbanın hesabının kilidlənməsinə səbəb olmaq üçün kifayət qədər ardıcıl dəfə qəsdən səhv parol daxil etməklə fərdi qurbanlara xidmətdən imtina edə bilər və ya onlar maşının və ya şəbəkənin imkanlarını həddən artıq yükləyə və bütün istifadəçiləri bir anda bloklaya bilərlər. Tək bir IP ünvanından şəbəkə hücumu yeni bir təhlükəsizlik duvarı qaydası əlavə edilməklə bloklana bilsə də, hücumun çox sayda nöqtədən gəldiyi və müdafiənin daha çətin olduğu yerlərdə Paylanmış xidmətdən imtina (DDoS) hücumlarının bir çox formaları mümkündür. Bu cür hücumlar botnetin zombi kompüterlərindən yarana bilərvə ya bir sıra digər mümkün üsullardan, o cümlədən əks etdirmə və gücləndirmə hücumlarından, günahsız sistemlərin aldadıldığı və qurbana trafik göndərilməsi.

Risklər haradan gələ bilər?
---------------------------

Kompüter istifadəsindən qaynaqlanan risklər, müxtəlif şəkillərdə ortaya çıxar. İşlətdiyimiz proqramlarda tapılması mümkün ola biləcək açıqlar və səhvlər, sistemə yerləştirilmiş ola biləcək arxa qapılar, zərər vermə məqsədiylə yazılmış virus və bənzəri proqramları, pis niyyətli kəslərin edə biləcəyi birbaşa və dolayı hücumları, yalan cəhdləri və istifadəçi səhvləri bunlara örnəkdir.

Həmçinin bax
------------

* CAPTCHA
* OWASP
* Nmap
* CTF

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Misa, Thomas J.* "RAND, SDC və NSA-da Kompüter Təhlükəsizliyi Söhbəti (1958-1970)". IEEE Annals of the History of Computing. 38 (4). 2016: 12–25. doi:10.1109/MAHC.2016.48. 2022-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-07.
2. ↑  *A. J. Neumann, N. Statland and R. D. Webb.* "Emal sonrası audit alətləri və üsulları" (PDF). nist.gov (ingilis). US Department of Commerce, National Bureau of Standards. 1977. 11–3–11–4. 2016-10-10 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-06-19.
3. ↑  *Irwin, Luke.* "NIST CIA triadasını, o cümlədən tez-tez nəzərdən qaçırılan "mən"i necə qoruya bilər - bütövlük". www.itgovernanceusa.com. 5 April 2018. 2022-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-16.
4. ↑  *Perrin, Chad.* "CIA Triad". techrepublic.com. 30 June 2008. 2012-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-6-31.
5. ↑  *Stoneburner, G.; Hayden, C.; Feringa, A.* "İnformasiya Texnologiyaları Təhlükəsizliyi üzrə Mühəndislik Prinsipləri" (PDF). csrc.nist.gov. 2004. doi:10.6028/NIST.SP.800-27rA. 2004-10-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF).

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭İnformatika |
| --- |
| Cihaz | 
* Sxem lövhəsi
* Periferiya qurğuları
* İnteqral sxem
* Çox geniş miqyaslı inteqrasiya
* Çip üzərində sistem
* Yaşıl hesablama
* Elektron dizaynın avtomatlaşdırılması
* Cihazın sürətləndirilməsi

 |  |
| Kompüter sistemlərinin təşkili | 
* Kompüterin arxitekturası
* Gömülü sistemlər
* Real vaxtda hesablama
* Etibarlılıq

 |
| Şəbəkələr | 
* Şəbəkə arxitekturası
* Verilənlərin ötürülməsi protokolları
* Şəbəkə avadanlığı
* Şəbəkə planlayıcısı
* Şəbəkə performansı
* Şəbəkə servisi

 |
| Proqram təminatının təşkili | 
* İnterpretator
* Aralıq proqram təminatı
* Virtual maşın
* Əməliyyat sistemi
* Proqramın keyfiyyəti

 |
| Nəzəriyyə və alətlər | 
* Proqramlaşdırma paradiqması
* Proqramlaşdırma dili
* Kompilyator
* Domenə özəl dil
* Modelləşdirmə dili
* Freymvork
* İnteqrasiya olunmuş inkişaf mühiti
* Proqram konfiqurasiyasının idarə edilməsi
* Proqram kitabxanası
* Repozitoriya

 |
| Proqram tərtibatı | 
* Nəzarət axını
* Proqram təminatı prosesi
* Tələblərin təhlili
* Proqram dizaynı
* Proqramın qurulması
* Proqramın yerləşdirilməsi
* Proqram təminatı mühəndisliyi
* Proqram təminatının texniki qulluğu
* Proqramlaşdırma komandası
* Açıq mənbəli proqram təminatı

 |
| Alqoritmlər nəzəriyyəsi | 
* Hesablama modeli
* Formal dillər
* Avtomatlaşdırma nəzəriyyəsi
* Hesablama nəzəriyyəsi
* Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsi
* Məntiq
* Semantika

 |
| Alqoritmlər | 
* Alqoritmin dizaynı
* Alqoritmin analizi
* Alqoritmik səmərəlilik
* Təsadüfi alqoritm
* Hesablama həndəsəsi

 |
| Hesablama riyaziyyatı | 
* Diskret riyaziyyat
* Ehtimal
* Statistika
* Riyazi proqram təminatı
* İnformasiya nəzəriyyəsi
* Riyazi analiz
* Ədədi analiz
* Nəzəri informatika

 |
| İnformasiya sistemi | 
* Verilənlər bazası idarəetmə sistemləri
* Kompüter məlumatlarının saxlanması
* Müəssisə məlumat sistemi
* Sosial proqram
* Coğrafi informasiya sistemi
* Qərar qəbuledici dəstək sistemi
* Prosessə nəzarət sistemi
* Multimedia verilənlər bazası
* Data mining
* Elektron kitabxana
* Kompüter platforması
* Rəqəmsal marketinq
* Ümumdünya hörümçək toru
* İnformasiya axtarışı

 |
| Kibertəhlükəsizlik | 
* Kriptoqrafiya
* Formal metodlar
* Təhlükəsizlik xidməti
* Müdaxilənin aşkarlanması sistemi
* Cihaz təhlükəsizliyi
* Şəbəkə təhlükəsizliyi
* İnformasiya təhlükəsizliyi
* Tətbiq təhlükəsizliyi

 |
| İnsan-kompüter qarşılıqlı əlaqəsi | 
* Qarşılıqlı təsir dizaynı
* Sosial hesablama
* Hər yerdə hesablama
* Vizualizasiya
* Kompüter əlçatanlığı

 |
| Paralellik | 
* Paralel hesablama
* Paylanmış hesablama
* Çoxaxınlılıq
* Çoxprosesli

 |
| Süni intellekt | 
* Təbii dilin emalı
* Bilik təmsili və əsaslandırma
* Kompüter görünüşü
* Avtomatlaşdırılmış planlaşdırma
* Optimallaşdırma
* İdarəetmə nəzəriyyəsi
* Süni intellekt fəlsəfəsi
* Paylanmış süni intellekt

 |
| Maşın öyrənməsi | 
* Nəzarət olunan öyrənmə
* Nəzarət olunmayan öyrənmə
* Möhkəmləndirici öyrənmə
* Çox tapşırıqlı öyrənmə
* Çapraz doğrulama (statistika)

 |
| Qrafika | 
* Animasiya
* Render
* Foto manipulyasiyası
* Qrafik prosessor
* Qarışıq reallıq
* Virtual reallıq
* Şəklin sıxışdırılması
* Solid modeling

 |
| Tətbiqi hesablama | 
* Elektron ticarət
* Müəssisə proqram təminatı
* Hesablama riyaziyyatı
* Hesablama fizikası
* Hesablama kimyası
* Hesablama biologiyası
* Hesablama sosial elmləri
* Hesablama mühəndisliyi
* Sağlamlıq informatikası
* Rəqəmsal sənət
* Elektron nəşriyyat
* Kibermüharibə
* Elektron seçki
* Videooyunlar
* Mətn prosessoru
* Əməliyyat araşdırması
* Kompüter-dəstəkli təlim
* Sənəd idarəetmə

 |
| 
* Category **Kateqoriya**
* **Əsasları**
* Commons page **Vikianbar**

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 13318381w · GND: 4274324-2 · LCCN: sh90001862 · Microsoft: 38652104 · NKC: ph165952, ph716242 |