**Mirzə Məhəmməd xan Əmir xan oğlu Dəvəli-Qacar** (?-1867) — (**Keşikçibaşı** və **Sipəhsalar** olaraq tanınır) Qacarlar dövlətinin hərbi naziri, baş vəziri.

Həyatı
------

Əmir xanın ikinci oğlu Məhəmməd xan Astrabad yörəsində doğulmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Qacar ordusunun sərkərdələrindən idi. Fətəli şah 1834-cu ildə vəfat etdikdən sonra 37 il Farsın hakimi olmuş oğlu Hüseynəli mirzə özünü şah elan edərək Hüseynəli şah adı ilə taxta əyləşdi. Adına xütbə oxutdu və sikkə kəsdirdi.

Məhəmməd şah Baş nazir Mirzə Əbülqasim Qaimməqamla məsləhətləşərək kiçik qardaşı Firuz mirzəni Mənücöhr xan Mötəmədüddövlə və bir neçə ingilis zabiti ilə iki qardaşı, Hüseynəli və Həsənəli mirzəni, əmilərini zərərsizləşdirmək üçün Şiraza yola saldı. Onlarla yola düşən zabit və ordu sərkərdələrindən biri də Mirzə Məhəmməd xan Dəvəli idi.

Məhəmməd xan 1852-ci ildə Baş Keşikçibaşı vəzifəsinə təyin olunmuş, Simnan və Damğan hökumətləri ona tapşırılmışdı.

Nasirəddin şah 1858-ci ildə dövlət işlərində bir sıra islahatlar apardı və 6 nazirlik yaratdı. Bu nazirliklər daxili işlər, xarici işlər, maliyyə, qoşun, ədliyyə, övqaf və təqaüd məsələlərinə baxırdı. Bu vaxta qədər dövlət Baş nazir tərəfindən idarə olunurdu. Baş nazir Ağa xan Nuri vəzifəsindən azad edildikdən sonra altı nazirlik və Məclisi-vüzəra yaradıldı. Altı nazirdən biri Mirzə Məhəmməd xan Keşikçibaşı oldu və həmin ildən etibarən, Sipəhsalar titulunun aldı, hərbi nazir vəzifəsi ona tapşırıldı. O, eyni zamandsa Dövlət şurasının üzvü seçildi. 1864-cü ildə Gürganda türkmənlərin hücumunun qarşısı alındıqdan sonra bu əməliyyatda uğurlar qazanmış Mirzə Məhəmməd xan Dəvəli-Qacar, şah tərəfindən Sipəhsaları-əzəm tituluna layiq görüldü. O, ilk Sipəhsalari-əzəm və Hərbi nazirdir ki, hərbi geyimdə islahat işləri aparmışdır. Əvvəlki rəsmi geyimlər olan papaq, şal və cübbəni qızıl və ya gümüş tellə işlənmiş qısa libas və paqonlarla əvəz etmişdir.

Ağaməhəmməd şah Qacardan da əvvəl Qacariyyə mərkəzi elan edilmiş Damğan şəhəri həm də Fətəli şahın doğulduğu şəhərdir. Mirzə Məhəmməd xanın ata-babası da Damğan hakimi olmuşlar. Sipəhsalar da öz növbəsində Damğana himayədarlıq edirdi.

1864-cu ildə Məclisi-vüzəranın rəhbəri Mirzə Seyid Cəfər xan Müşirüddövlə vəfat etdikdən sonra Nasirəddin şahın təklifi ilə Sədr-əzəm Mirzə Məhəmməd xan onun əvəzinə seçildi. Onun sarayda olan rəqibləri bu xəbərdən narahat idilər və ona müxalif oldular. Mirzə Məhəmməd xanı Nasirəddin şahın həmsöhbəti (xəlvət) olduğu şəxslər sırasından uzaqlaşdırmağa, Məclisi-vüzəra sədrliyindən öz ərizəsi ilə əl çəkməyə nail oldular. Lakin bir müddət keçdikdən sonra o, şah tərəfindən əlavə vəzifələr aldı. Sipəhsalari-əzəm, hərbi nazir vəzifələrindən əlavə Xorasan, Sistan, Astrabad-Şahrud, Bistam, Damavənd, Firuzkuh və bir sıra şəhərlər ona tapşırıldı.

H. 1284-cü (1867/68) ildə Nasirəddin şah Məşhədə gəlmiş, orda Sipəhsalarla görüşmüşdü. Onun iki oğlu, Məhəmməd Mehdi xan və Hüseyn xan Nasirəddin şahın kürəkənləri idilər. O, kürəkəni şahın Məşhədə gəlişindən üç gün sonra vəfat etmişdir, onun zəhərləndiyi barədə şayiələr yayılmışdı. Güman edilir ki, onun bədxahları bu görüşdən sui-istifadə etmişdilər. 

Mirzə Məhəmməd xan Sipəhsalar 1867-ci ildə vəfat edib.

Ailəsi
------

Mirzə Məhəmməd xanın Əmir Mehdi xan, Məhəmmədnasir xan, Hüseyn xan adlı oğulları vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qacarlar və Qacar kəndi. Bakı: "Şuşa", 2008, 334 səh.
* Ənvər Çingizoğlu. Mirzə Məhəmməd xan Sipəhsalar. "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2011, №2, səh.34-35
* Ənvər Çingizoğlu. Dəvəli qacarlar. Bakı: Mütərcim, 2018, 184 səh.

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭İranın baş nazirləri |
| --- |
| Qacarlar dövləti(1795 – 1925) | Mirzə İbrahim Kələntər  ·  Mirzə Məhəmmədşəfi Mazandarani  ·  Hacı Məhəmmədhüseyn xan İsfahani  ·  Abdulla xan Əminüddövlə  ·  Allahyar xan Dəvəli-Qacar  ·  Abdulla xan Əminüddövlə  · Mirzə Əbülqasim Fərəhani  ·  Haci Mirzə Ağası Bayat  ·  Mirzə Tağı xan Əmir Kəbir  · Mirzə Ağa xan Nuri  ·  Mirzə Cəfər xan Müşirəddövlə  ·  Mirzə Məhəmməd xan Sipəhsalar  ·  Mirzə Hüseyn xan Sipəhsalar  ·  Mirzə Yusif xan Aştiyani  ·  Mirzə Nəsrulla xan  ·  Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan  ·  Mirzə Nəsrulla xan  ·  Tənkabuni  ·  Mirzə Hüseynqulu xan Mafi  ·  Mehdiqulu xan Hidayət  ·  Mustafaqulu xan Qovanlı-Qacar  ·  Kamran mirzə Qovanlı-Qacar  · Əli xan Əminəddövlə  ·  Məhəmmədvəli xan Tənkabuni  ·  Mirzə Cavad xan Sədəddövlə  ·  Məhəmmədvəli xan Tənkabuni  ·  Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlə  ·  Həsən xan Mustovfi əl-Məmalik  ·  Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlə  ·  Məhəmmədvəli xan Tənkabuni  ·  Mirzə Cavad xan Sədəddövlə  ·  Məhəmmədəli xan Əlaüssəltənə  ·  Həsən xan Mustovfi əl-Məmalik  ·  Əbdülhüseyn mirzə Fərmanfərma  ·  Əbdülməcid mirzə Qovanlı-Qacar  ·  Həsən xan Mustovfi əl-Məmalik  ·  Əbdülhüseyn mirzə Fərmanfərma  ·  Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlə  ·  Həsən xan Mustovfi əl-Məmalik  ·  Əbdülməcid mirzə Qovanlı-Qacar  ·  Həsən Pirniya  ·  Səməd xan Mümtazəssəltənə  ·  Həsən Pirniya  ·  Fəthulla xan Əkbər  ·  Seyid Ziyaəddin Təbatəbai  ·  Əhməd Qəvam  ·  Məlikmənsur mirzə Qovanlı-Qacar  ·  Həsən Pirniya  ·  Əhməd Qəvam  ·  Həsən xan Mustovfi əl-Məmalik  ·  Həsən Pirniya  ·  Rza şah |
| Pəhləvi sülaləsi(1925 – 1979) | Məhəmmədəli Füruği  ·  Həsən xan Mustoufi əl-Məmalik  ·  Mehdi Hidayət  ·  Məhəmmədəli Füruği  ·  Mahmud Cəm  ·  Əhməd Mətin-Dəftəri  ·  Rəcəbəli Mənsur  ·  Məhəmmədəli Füruği  ·  Əli Süheyli  ·  Əhməd Qəvam  ·  Əli Süheyli  ·  Məhəmməd Said  ·  Mürtəzaqulu Bayat  ·  Mirzə İbrahim xan Həkimi  ·  Möhsün Sədr  ·  Mirzə İbrahim xan Həkimi  ·  Əhməd Qəvam  ·  Hikmət  ·  Mirzə İbrahim xan Həkimi  ·  Əbdülhüseyn Həjir  ·  Məhəmməd Said  ·  Əli Mənsur  ·  Hacı Əli Rəzmara  ·  Hüseyn Əla  ·  Məhəmməd Musaddıq  ·  Əhməd Qəvam  ·  Məhəmməd Musaddıq  ·  Fəzlulla Zahidi  ·  Hüseyn Əla  ·  Mənuçehr İqbal  ·  Cəfər Şərif İmami  ·  Əli Əmini  ·  Əsədulla Aləm  ·  Həsənəli Mənsur  ·  Əmir-Abbas Hoveyda  ·  Cəmşid Amuzegar  ·  Cəfər Şərif İmami  ·  Qulamrza Əzhəri  ·  Şapur Bəxtiyar |
| İslam Respublikası(1979 – 1989) | Mehdi Bazərgan  ·  Məhəmmədəli Rəcai  ·  Məhəmməd Cavad Bahonər  ·  Məhəmmədrza Məhdəvi  ·  Mir Hüseyn Musəvi |