recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Transantarktika dağları** — Antarktidanın Viktoriya Torpağında yerləşən Ader burnundan başlayaraq Kots Torpağına qədər uzanır. Şərqi Antarktida ilə Qərbi Antarktidanı ayırır. Öz növbəsində kiçik silsilələri bir-birindən ayırır.

Coğrafiya
---------

Transantarktika dağları bütün Antarktidanı keçərək, Ross dənizindən Ueddell dənizinə qədər uzanır. Bu silsilə dünyanın ən uzun dağlarından biridir. Onun uzunluğu 3500 km təşkil edir. Dağlar qərb yarımkürrəsindən başlayaraq qərb yarımkürrəsinə qədər uzanır. 
Zirvələri və quru vafiləri Antarktidanın nadir yerlərindəndir ki burada səth buzdan azaddır. Mak-Myordo boğazından bir qədər aralıda yerləşən eyni adlı quru vadi yeganə yerlərdəndirki, burafa quz və qar heç zanan olmur.

Dağ sisteminin ən hündür nöqtəsi Kerkpatrik dağıdlr (4528 m). Mühasirəyə alınmış pik buzla örtülüdür.

Geologiya
---------

Transantarktika dağları vulkanık məşhəllidir. Tektonik qalxmalar nəticədində meydana gəlmişdir.

Dağ suxurlarının böyük qismi qranit və qneysdən ibarətdir. 
Şərqi-Antarktik buzlaq şiti Transantarktika dağlarını keçərək Ross dənizi istiqamətdə bir neçə buzlağa bölünür. Buzlaqlar dağ silsilələrinə müvafiq uzanır.

Tarixi
------

Transantarktika dağlarını ilk dəfə ilk dəfə Ceyms Klark Ross 1841-ci ildə Ross dənizi istiqamətdən müşahidə etmişdir. İlk dəfə isə Ernest Şelkton Transantarktika dağları dağlarını aşmışdır. Ancaq onun cənub qütbünü fəth etmək isəyi alınmamışdır. 
Robert Skott 1911-ci ildə Transantarktika dağlarını aşaraq cənub qütbünə getdiyi təqdirdə Raul Amutsen Aksel-Heyberq buzlağını keçərək getmişdir.
«Transantarktika dağları» adı 1962-ci ildə qəbul edilmişdir.

Leveretta buzlağından 2006-cı ildə Mak Merdo və Amundsen - Skott stansiyalarına yol çəkilmişdir

Biologiya
---------

Pinqvinlər, əsl suitilər və dəniz quşları Ross dənizi və Viktoriya Torpağı sahillərində yayılmışdır. Şibyə, Yosun və göbələklərə isə daxili hissələrfə belə rast gəlinir.

* Friksel gölüFriksel gölü
* Bidmord buzlağı 1956-ci ilBidmord buzlağı 1956-ci il
* Berd buzlağıBerd buzlağı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Peakbagger.com". 2022-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-06.
2. ↑  "BBC. Cənub qütbünə yol salınır". 2022-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-06.

Mənbə
-----

* Transantarktika dağlarının xəritəsi  (ing.)
* Transantarktika dağları  (ing.)
* Transantarktika dağları  (ing.)
**Konrad Malt-Brün** (dan. Malthe Conrad Bruun, *fr.* Conrad Malte-Brun; 12 avqust 1775[…], Tisted[d] və ya Danimarka – 14 dekabr 1826[…], Paris) — danimarkaəsilli Fransa coğrafiyaşünası.

Həyatı
------

Danimarka kral mülklərinin idarəediciləri ailəsində anadan olmuşdur. O, Kopenhagen Universitetində təhsil almışdır. 1800-cü ildə Fransa inqilabını dəstəkləyən şeirlər və broşürlər yazdığı üçün Danimarkadan qovulmuş və Fransaya köçmüşdür. Orada coğrafiyaşünas və jurnalist kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, "Précis de géographie universelle"in altı cildinin və çoxsaylı coğrafi xəritələrin müəllifidir.

1821-ci ildə Malt-Brün Fransa Coğrafiya Cəmiyyətinin təsisçilərdən biri olmuş və onun birinci katibi seçilmişdir. Malt-Brün ilk dəfə "Okeaniya" və "Hind-Çin" terminlərindən istifadə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Conrad Malte-Brun // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2 3 4  Çex Milli Hakimiyyət Məlumat bazası.

Xarici keçidlər
---------------

* Conrad Malte-Brun, Conrad
* Биография
**1993 Bingöl hücumu**, **1993 Bingöl qətliamı** və ya **33 əsgər hadisəsi** — Malatyadan usta qoşunlarına getmək üçün mülki avtobuslarla yola düşdükdən sonra, Elazığ–Bingöl magistralında PKK tərəfindən silahsız türk əsgərlərinə hücum. Əsgərləri daşıyan avtomobillərin önü PKK yaraqlıların zəbt etdiyi kamazlar vasitəsilə dayandırılıb və 36 əsgər girov götürülüb. Hadisənin baş verdiyi yerdə əsgərlərlə birlikdə 3 müəllim də saxlanılıb. Həmin günün axşamı 33 əsgər PKK-lılar tərəfindən öldürülmüşdür, və hücum ölkdə daxilində əks-səda doğurmuşdur. Səhər saatlarında müəllimlər də güllələnmişdir.

Hadisə
------

Hadisədən əvvəl Elazığın Palu rayonundakı 300 nəfərlik PKK qruplaşmasını tərk edən 150 nəfərlik qrup Bingöl bölgəsində hücuma hazırlaşırmış. Naşı təlimini başa vuran 50 əsgər, paylanmaq üçün 24 mayda Malatya İl Jandarma Komandanlığından iki mikroavtobusla, mülki formada olaraq Bingöl İl Jandarma Komandanlığına yola düşüb. Bingölə 15 km aralıda saat 18:00 radələrində yolu kəsən Barmaqsız Zəki kod adlı Şəmdin Sakıkın başçılıq etdiyi 150 nəfərlik PKK qrupu mikroavtobusları saxlayıb, şəxsiyyət vəsiqələrini yoxlayıb və əsgərləri avtobusdan düşürüb. Qrup 36 əsgəri yaxınlıqdakı kəndə aparıb. Gecə saat 03.00 radələrində əgsəgərləri tək sıra düzən PKK-lılar, Kalaşnikov, Bixi və Kanas kimi silahlarla əsgərlərin üzərinə atəş açıblar. Atəş nəticəsində 36 silahsız əsgərdən 33-ü həyatını itirib, 3-ü isə PKK-lılar tərəfindən öldürüldüyü ehtimal edilərək qalıb. İlk güllələrdə ölməyənlər yenidən atəşə tutulub.

Əks əməliyyat
-------------

Mayın 26-da Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin əks əməliyyatə nəticəsində, hadisədə iştrak edən PKK-lılardan 67-si öldürülüb.

Abidə məzarı
------------

*border=none Əsas məqalə: 33 Şəhid Abidəsi*Qətliamın baş verdiyi yer. Yerinə məqbərə tikilən, və 33 silahsız əsgərin öldürüldüyü ərazi
30 iyun 2007-ci ildə Bingölün 13 kilometrliyində, Anıttəpə adlanan yerdə PKK-nın pusqusunda həyatını itirən 33 əsgər üçün Türkiyə Bayrağı formasında abidə ucaldılıb. 33 əsgərin rəmzi olan 33 metr uzunluğundakı dirəyə, Anıtkabirdən gətirilən 10 kvadratmetrlik nəhəng Türkiyə bayrağı asılmaq surətilə, əsgərlərin təsviri olan məqbərə tikildi.

İstinadlar
----------
***Fridman nəzəriyyəsi*** (A.A.Fridman) — kainatın inkişaf istiqamətinin təyini üçün istifadə olunan nəzəriyyədir. Bu nəzəriyyəyə əsasən Kainatın sıxlığının verilmiş qiymətində Kainat ya məkana görə sonsuz, ya da sonlu ola bilər.

Tarixi
------

1916-cı ildə A. Eynşteyn ümumi nisbilik nəzəriyyəsində zaman və məkan xassələrinin Kainatda materiyanın paylanması və hərəkətindən asılı olduğunu isbat etdi. Bununla da, zaman-məkan xassələrinin Nyuton mexanikasında təsvir edildiyi qədər də sadə və bəsit olmadığı müəyyən edildi. Yeni nəzəriyyəyə əsasən kütləsi böyük olan cazibə mərkəzləri yaxınlığında zamanın sürəti yavaşıyır.
A. Eynşteyn, nisbilik nəzəriyyəsinin müddəalarını Kainatın izotrop, bircins və stasionar modelini qurmaq üçün tətbiq edir. Sonuncu model səhv olduğundan Eynşteyn bir nəticə ala bilmir. 1922-ci ildə rus riyaziyyatçısı A. A. Fridman isbat etdi ki, ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə əsasən Kainatın zamana görə dəyişən qeyri-stasionar modelini almaq mümkündür. Bununla da, Fridman müasir kosmoloji nəzəriyyələr üçün riyazi özül yaradır.

İzahı
-----

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə böyük miqyaslarda məkanın xassələri maddənin orta sıxlığından asılı olur.

* Orta sıxlıq, böhran sıxlığından az olarsa, Kainat zaman və məkanca sonsuzdur. Belə olduqda, məkan artıq Evklid yox, Lobaçevski həndəsəsi ilə təsvir edilir.
* Orta sıxlıq böhran sıxlığa bərabər olduğu halda, o Evklid həndəsəsi ilə təsvir edilir.
* Orta sıxlıq bohran sıxlıqdan böyük olarsa, Kainat Riman həndəsəsinin postulatları ilə təsvir olunur.

Deməli, məkan və zamanın xassələri materiya ilə sıx əlaqədardır. Fridman modelinə görə, Kainatın taleyi materiyanın orta sıxlığından asılıdır. Orta sıxlığın qiymətinə uyğun Kainat üçün iki cür model təklif olunur:

* Birinci modelə görə, Kainatın orta sıxlığı böhran sıxlıqdan kiçik və ona bərabər olarsa, Kainat məkana görə sonsuz olmalıdır. Bu halda, Kainatın genişlənməsi həmişə davam edəcəkdir.
* İkinci modelə görə, Kainat maddələsinin orta sıxlığı böhran sıxlıqdan böyük olarsa, materiyanın yaratdığı qravistasiya sahəsi Kainatı məkan üzrə əyir və nəticədə özünə qapayır. Bu modelə əsasən, Kaiant kürənin səthi kimi qeyri-məhdud olsa da, sonludur. Belə halda qravitasiya sahəsi tədricən Kainatın genişlənməsini dayandırır. Kainat yenidən sıxılmağa başlayır.
**Rüxsarə Hadi qızı Mirzəbəyova** (1909–1977)—pianoçu.

Həyatı
------

Otuzuncu illərdə qadınlar arasında pianoda gözəl muğam ifaçıları vardı. Rüxsarə Mirzəbəyova da onların sırasında idi.

Ailəsi
------

Mahir pianoçu Gülşən Mirzəbəyovanın 70 illik yubleyi olub. Tədbiri Yaradıcılıq Fondunun sədr müavini, əməkdar incəsənət xadimi Rafiq Kaşanlı açaraq Gülşən Mirzəbəyovanın yaradıcılığından bəhs edib. Onun "Ər və arvad" operettasının musiqi notlarının yenidən bərpa edilməsində göstərdiyi xidmətlərindən danışıb, Fondun idarə heyətinin təbrik məktubunu səsləndirib. Xalq artisti Flora Kərimova öz çıxışında bildirib ki, onun yenidən səhnəyə qayıtmasına Gülşən Mirzəbəyovanın da çox böyük təsiri olub: "Hər bir insan istedadlı sənətkar ola bilər. Ancaq həm yaxşı insan, həm də istedadlı sənətkar olmaq hər adama qismət olmur. Gülşən Mirzəbəyova çox istedadlı musiqiçi olmaqla yanaşı, eyni zamanda da səxavətli dost, mehriban insan, gözəl anadır". Tədbirdə çıxış edən əməkdar artist Rəsmiyyə Sadıqova Gülşən Mirzəbəyova yaradıcılığında, onun musiqilərində hər zaman bir fərqlilik duyulduğunu qeyd edib. Daha sonra Əbilov adına Mədəniyyət evinin direktoru Mirəhməd Əsgərov öz nitqində G. Mirzəbəyovanın çox istedadlı bir pianoçunun davamçısı olduğunu önə çəkib: "Gülşən Mirzəbəyova ilk dəfə Azərbaycan muğamlarını, xalq mahnılarını pianoya gətirən Rüxsarə xanımın qızıdır. Düşünürəm ki, onu, Rüxsarə xanımdan sonra Azərbaycanda ikinci gözəl istedada malik pianoçu xanım hesab etmək olar". "Sönməyən Ulduzlar" teatrının aktyoru, əməkdar artist Firuz Xudaverdiyev bu fikri vurğulayıb: "Gülşən Mirzəbəyova elə bir musiqiçidir ki, onun barmaqları səsi olmayan insanı da oxumağa vadar edir". Yubiley mərasimində iştirak edən əməkdar incəsənət xadimi Azər Dadaşov, "Sönməyən Ulduzlar" teatrının aktyoru Zakir Məmmədov, əməkdar artist Raziyə Şükürova, xanəndə Səmayə Hüseynova, Opera və Balet Teatrının solisti Elşad Məmmədov da yubilyarı 70 yaşı münasibətilə təbrik edib, onun haqqında düşüncələrini bölüşüblər.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Əkrəm.

**Əkrəm Cəfər** (tam adı: Cəfərov Əkrəm Səftər oğlu; 5 may 1905, Lahıc, Şamaxı qəzası, Bakı quberniyası, Rusiya imperiyası – 18 avqust 1991, Bakı) — dilçi, ədəbiyyatşünas, şərqşünas-filoloq, pedaqoq.

Həyatı
------

Əkrəm Səftər oğlu Cəfərov 1905-ci ilin may ayında İsmayıllı rayonunun Lahıc kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini mollaxanada alan Ə. Cəfər sonra yeni üsullu məktəbdə oxuyur.

1920-ci ilni oktyabrında Bakıya gələrək "Darlmüəllimin"ə daxil olur. 1925-ci ildə həmin məktəbi qurtaran Ə. Cəfər iki ilə yaxın Lənkəran şəhərində, sonra isə Qazax pedaqoji texnikumunda dərs deyir. O, hələ "Bakı Darülmüəllimi"ndə oxuduğu illərdə bir ədəbiyyat həvəskarı kimi "Maarif və mədəniyyət", "Şərq qadını" jurnallarında şeirlərlə çıxış etmişdir.

1929-cu ildə Ə. Cəfər ali təhsil almaq üçün Moskvaya göndərilmişdi. O, Moskvada ikinci Dövlət Universitetinin rus dili və ədəbiyyatı şöbəsinə girmiş, 1932-ci ildə oranı bitirmişdir. Əla oxuduğuna görə həmin institutda müəllim saxlanmış və aspiranturaya qəbul edilmişdir.

Ə. Cəfər təhsil almaqla yanaşı 1929–1931-ci illərdə Moskva Proletar Yazıçılar cəmiyyəti Azərbaycan bölməsinin katibi olmuşdur. O, M. Qorki adına Ədəbiyyat institutu, Moskva vilayəti axşam və qiyabi pedaqoji institutlarında da ümumi dilçilik fənnini tədris etmişdir.

1935-ci ildə aspiranturanı bitirərək Moskvada iki ilə yaxın elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır. 1937-ci ildə Bakıya qayıdan Ə. Cəfər əvvəlcə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda, sonra isə Azərbaycan Dövlət Universitetində kafedra müdiri olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Ə. Cəfər Azərbaycan ədəbi dilinin tədqiqi sahəsində səmərəli fəaliyyət göstərmişdir. O, 1941-ci ildə "XX əsr Azərbaycan ədəbi dilinin inkişaf mərhələri" adlı namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1969-cu ildə isə "Əruzun nəzəri əsasları və Azərbaycan əruzu ərəb, fars, türk, tacik və özbək əruzları ilə müqayisədə" adlı dissertasiyanı müvəffəiyyətlə müdafiə edərək filoloji elmlər doktoru adı almışdır.

Ə. Cəfər "Dilşünaslıq elementləri", "Müasir Azərbaycan dili oçerkləri" kitablarını və bir çox elmi tədqiqat əsərlərinin və məqalələrin müəllifidir. "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti"nin çapa hazırlanmasında onun də böyük əməyi vardır. O, bir şərqşünas alim kimi bir sıra beynəlxalq simpozium və konfransların iştirakçısı olmuşdur.

Əkrəm Cəfər 1954-cü ildən Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda, sonra isə Şərqşünaslıq İnstitutunda baş elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

1991-ci il avqustun 18-də Bakıda vəfat etmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* Cəfərov Əkrəm Səftər oğlu (Əkrəm Cəfər)

İstinadlar
----------




1. ↑  "Cəfərov Əkrəm Səftər oğlu (Əkrəm Cəfər)". Azərbaycan epistolyar irsi. 2017-03-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-10-05.
**Yedditəpə** — Füzuli şəhərinin mərkəzindən 6 km şimal-şərqdə, Mirzəcamallı kəndi yaxınlığında yerləşir. Tunc dövrünə aid arxeoloji abidə hesab edilir. Yedditəpə iyirmiyə yaxın kurqandan ibarətdir. 1972-ci ildə arxeoloji qazıntılar zamanı Yedditəpədən erkən orta əsrlərə və daha əvvəlki dövrlərdə (IV–VI əsrlərə aid) daş qutu qəbirlər aşkar edilmişdir. Ölən adamlar bükülü vəziyyətdə bastırılmışdır. Qəbirlərdən gil, şüşə, tunc qablar, mis və gümüş bəzək əşyaları, heykəlciklər, musiqi alətləri, (sinclər), nizə balta, qılınc, xəngər, metal toqqa, zınqırov və s. tapılmışdır. Yedditəpə abidələri yerli tayfalara məxsus olub, onların Iran, Rоma və Bizansla iqtisadi və mədəni əlaqə saxlandırmağın göstərir.

Yedditəpə oronomi yeddi say bildirən sözdən və təpə oronomik terminindən əmələ gəlib. Belə metafor adlarda relyef formalarının sayını növünü bilmək asan olur. Bu arxeoloji abidə yeddi təpədən ibarət olduğu üçün Yedditəpə adını alıb.

Mənbə
-----

* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 102
**Kürmük məbədi** (*gürc.* ქურმუხის წმინდა გიორგის ეკლესია, **Müqəddəs Georgi Kilsəsi**) — Azərbaycanın Qax rayonu ərazisində vaxtilə mövcud olmuş qədim gürcü məbədinin (I-III əsrlədə mövcud olub) qalıqları üzərində XIX əsrdə Çar Rusiyası tərəfindən bölgəni xristianlaşdırmaq və dini dayaq yaratmaq məqsədilə inşa olunmuş kilsədir .

Etimologiyası
-------------

Dilçi alim Zaza Aleksidzenin fikrincə Kürmük adı udicə "kur" (quyu, çuxur, çala) və "-mux" isə Qafqaz Albanlarının dilində çoxluq mənasını qatan şəkilçidir. Onun fikrincə, Kürmük Müqəddəs Yeliseyin bütpərəstlərlə qarşılaşıb öldürüldüyü Zerqoyn düzünün xristianlıqdan sonrakı adıdır.

Tarixi
------

2006-cı ilin sentiyabrında məbədin cənub ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 4 dəfə (I-III əsrlər, IV-VII əsrlər, VIII-XI əsrlər və XIX) mərhələli şəkildə müxtəlif vaxtlarda əsrlərdə yenidənqurma-bərpa işlərinə məruz qalması məlum olmuşdur. Ərazidə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, kilsə qədim məbədin qalıqları üzərində inşa olunmuşdur. Kilsənin adı Gürcü mənbələrində ilk dəfə 1310-cu ildə Gürcü patriarxı III Evktim (1310–1325) tərəfindən ziyarət olunarkən xatırlanır. Maqelaşvili İncilləri adlanan bu mənbəyə görə patriarx Kiş-Kürmük arxiyepiskopu Kirill Donaurini ziyarət etmiş, ona tapşırıqlar vermişdi.

Kilsə 1614-1617-ci illərdə Şah Abbasın yürüşü zamanı dağıdılıb, İlisu sultanlığını işğal edən Çar Rusiyası isə xristianlığı yaymaq üçün "Qafqazda Xristianlığın Bərpası İdarəsi" vasitəsilə qədim məbədin qalıqları üzərində yeni kilsə tikmişdir. Kilsənin bərpası 1891-ci ildə başlayıb və 1894-cü ildə bitirilib. Kilsənin ilk rəhbəri Mixail Kuloşvili (1825–1918) təyin edilib. Sovet dövründə bina kinoteatr kimi istifadə edilib.

Aidliyi
-------

Gürcü Pravoslav Kilsəsi tərəfindən Qax və Kürmük yeparxiyasının ikinci böyük kafedralı hesab olunur. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinə əsasən isə Kürmük alban kilsəsidir. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş siyahıya əsasən «Kürmük» məbədi tarix və mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata götürülmüşdür. Rəsmi olaraq dini abidə sayılmasa da, burada hər il Kürmükoba bayramı keçirilir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Kürmük məbədi tarixi yaddaş abidəsidir: [Qax rayonundakı maddi-tarixi abidə haqqında] //Mədəniyyət.- 2015.- 3 iyul.- S. 11.
2. ↑  J. Gippert, W. Schulze, Z. Aleksidze, J.-P. Mahé – The Caucasian Albanian Palimpsests of Mount Sinai, Brepols Publishers, ISBN 978-2-503-53116-8, 2008; 1-ci cild, səh. xii
3. ↑  "Dzeglebi.ge – Qurmuxi". 2020-11-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-26.
4. ↑  **H.Əzimov, Ş.Əhmədov.** *Qax abidələri. Bakı: 1998*
5. ↑  "Rublev.com - Закрылся единственный в Азербайджане грузинский храм". 2017-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-26.
6. ↑  "Mədəniyyət Nazirliyi "Xristian irsimizi tanıyaq" layihəsi çərçivəsində təqdim edir: Kürmük məbədi". 2021-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-26.
**Amortizasiya olunan dəyər** maliyyə aktivi və ya öhdəliklər — ilkin tanınma zamanı maliyyə aktivi və ya öhdəliyinin ölçüldüyü məbləğ, əsas borcun ödənişləri çıxılmaqla, effektiv faiz metodundan istifadə etməklə hesablanmış yığılmış amortizasiyanın məbləği üstəgəl və ya minilməklə, həmin ilkin məbləğ ilə ödəmə vaxtı ödəniləcək məbləğ arasındakı fərq və maliyyə aktivi üzrə gözlənilən kredit itkiləri üçün ehtiyat (ehtiyatdan əvvəl amortizasiya olunmuş dəyər maliyyə aktivinin ümumi balans dəyəri adlanır).

Amortizasiya olunmuş dəyər faktiki olaraq aktivin (öhdəliyin) gözlənilən kredit itkiləri üçün ehtiyatı çıxmaqla, ilkin (ilkin tanınma zamanı) effektiv faiz dərəcəsi ilə diskont edilmiş gözlənilən pul vəsaitlərinin hərəkətinin dəyərinə bərabərdir.

BMHS 9-a uyğun olaraq, maliyyə aktivləri və öhdəlikləri ilkin tanınma zamanı ədalətli dəyərlə ölçülür. Bununla belə, bəzi maliyyə aktivləri və öhdəlikləri sonradan amortizasiya olunmuş dəyərlə uçota alına bilər. Bunun üçün effektiv faiz dərəcəsi ilkin ədalətli dəyər əsasında müəyyən edilir və sonradan amortizasiya olunmuş dəyər bu dərəcə ilə diskont edilmiş aktiv və ya öhdəlik üzrə müqavilə üzrə gözlənilən gələcək (qiymətləndirmə anından) pul vəsaitlərinin hərəkətinin dəyəri kimi müəyyən edilir. .

Maliyyə aktivlərinin amortizasiya olunmuş dəyərlə uçota alınması üçün, aktivin idarə edilməsi üzrə biznes modelinin məqsədi aktiv üzrə müqavilə üzrə pul vəsaitlərinin hərəkətini toplamaqdan ibarət olmalıdır və bu pul vəsaitlərinin hərəkəti yalnız ödənilməmiş hissə üzrə əsas borc və faiz ödənişləri olmalıdır (SPPI testi adlanır).

Xarici keçidlər
---------------

* Amortizasiya olunan dəyər
Yerləşdiyi ərazi
----------------

Dağ Kəsəmən qızıl–polimetal yatağı Ağstafaçay və Həsənsu çayları arasında Üçgöl dağ silsiləsinin qərb yamacında, Üçgöl dağının zirvəsindən (814,1 m.) 1,5–2,0 km. qərb, şimal-qərbə Ağstafa rayonunun Dağ Kəsəmən kəndinin kənarına kimi uzanan quru çay dərəsinin yuxarı hissəsində yerləşmişdir.

Geoloji quruluşu
----------------

Yatağın geoloji quruluşunda Üst Konyak-Üst Santon yaşlı andezit, andezit-bazalt tərkibli vulkanogen süxurlar iştirak edir. Bu süxurlar Üst Santon yaşlı andezit-dasit və albitofir tərkibli subvulkanlarda və vulkan mərkəzləri ilə yarılmışdır. Yatağın şərq hissəsində Üst Konyak- Üst Santon çöküntüləri qeyri-uyğun olaraq Üst Santonun albitofir tərkibli litoklastik tufları ilə örtülürlər. Bu tufların əsasında bazalt qata bənzər qat qeyd olunur. Bu qat içərisində Alt Santon yaşlı karbonatlı qravelitlərdən ibarət süxur parçaları müşahidə edilir. Dağ Kəsəmən yatağının əmələ gəlməsi çox ehtimal ki, Santon vulkanizminin hidrotermal fəaliyyəti ilə əlaqədardır.

Strukturu
---------

Yatağın strukturunda əsas rolu regional miqyaslı dərinlik qırılması və tektonik pozulmalar oynayır. Filiz sahəsinin mərkəzi ilə dərinlik qırılmasının subparalel istiqamətdə Dağ kəsəmən antiklinalının oxu keçir. Filiz əmələ gəlmənin inkişafında ən böyük əhəmiyyəti olan qırılmalar qərb və şərq təmasında əmələ gəlmişdir. Həmin qırılmalar boyunca albitofirlərin və andezitbazaltların subvulkanları yayılmışdır. Andezit-bazalt və onların tuflarından ibarət süxur parçalarının üstünlük təşkil etməsi göstərir ki, qırılmalar boyunca baş verən tektonik hərəkətlərdə albitofirlər əmələ gəlmiş çox fəal olmuşlar. Yataqda qazılmış quyularda qızılın orta miqdarı 0,2 q/t, gümüş 22,6 q/t, qurğuşun 0,24%, sink 0,65%, mis 0,21% təşkil edir. Yataq ərazisində bütün filizli zonalar şimal-şərq istiqamətli tektonik çatların filizli məhlullarla dolması nəticəsində formalaşmış və şərq tektonik qırılması ilə ayrılmışlar. Onların izlənilən uzunluğu təxminən 100–1300 m, eni isə 0,2–20,2 m.-ə qədərdir. Ümumiyyətlə yataq ərazisində 27 filizli zona aşkarlanıb ki, onların bir qismi hələki öyrənilməyib. Yatağın C1+C2 kateqoriyaları üzrə ehtiyatı təxminən Au-26,3 ton, Ag-113,9 ton, Zn-86880 ton, Pb-7755 ton və Cu-2238 ton hesablanmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Kiçik Qafqaz
* Çökmə süxurlar
* Faydalı qazıntılar
* Dağ Kəsəmən

İstinad
-------

1. 1 2 3  Elnur İbiş oğlu Səfərov "Kiçik Qafqazın faydalı-qazınti yataqları" Bakı-2012
**Eyforiya** (*ing.* "Euphoria") — Sem Levinson tərəfindən HBO üçün yaradılmış amerikan yeniyetmə drama serialı, Ron Leşem və Dafna Levinin yaratdığı eyniadlı İsrail serialından əsaslanmışdır. Serialın baş qəhrəmanı Ru Bennet (Zendaya) narkomaniya ilə mübarizə aparır.

*Eyforiya*nın icraçı prodüserləri arasında Levinson, Zendaya, Ron Leşem və Qeri Lennon var. Serial Kaliforniyanın Los Anceles şəhərindəki Ulysses S. Grant Liseyində və Kaliforniyanın Kalver Siti şəhərindəki Sony Studios-da çəkilir. Eyforiya çılpaqlığı və seksual məzmunu ilə mübahisəli hesab olunur, bəzi tənqidçilər yeniyetmə mühitinə görə bunu artıq hesab edirlər. Bu, HBO tarixində *Taxt-tac oyunları*ndan sonra ən çox baxılan ikinci serialdır.

*Eyforiya* 16 iyun 2019-cu ildə premyerasını etdi. Serial 2019-cu ilin iyulunda ikinci mövsüm üçün yeniləndi. Bir saatlıq iki xüsusi veriliş 2020-ci ilin dekabrında və 2021-ci ilin yanvarında yayımlandı. İkinci sezonun premyerası 9 yanvar 2022-ci ildə, serialın isə 2022-ci ilin fevralında nümayiş olundu. üçüncü mövsüm üçün yeniləndi. Serial çoxlu mükafatlar, o cümlədən Ən Yaxşı Dram Serialları üçün Primetime Emmy Mükafatına namizədlər qazandı. Performansına görə Zendaya Dram Serialında Ən Yaxşı Aktrisa üçün Primetime Emmy Mükafatı və Satellite Mükafatı qazandı. Zendaya, Sidni Suini, Kolman Dominqo və Marta Kelli ikinci mövsüm üçün eyni mükafata namizəd oldu.
**CGI** (Common Gateway Interface) – CGI texnologiyası dedikdə Internet resurs daxilində baza əlavələrində interaktiv elementlərindən istifadə nəzərdə tutulur. CGI texnologiyası verilənlər axınının bir obyektdən digər obyektə ötürülməsini təmin edir.

Ümumdünya şəbəkədə çatlar, konferensiyalar, elan lövhələri, axtarış istemləri bu cür təşkil olunmuşdur. Ümumilikdə CGI texnologiyasının iş prinsipi aşağıdakı kimi qurulmuşdur: \*İstifadəçi Veb səhifədə hər hansı formanı doldurur və düyməni basır. Bundan sonra HTML kodunda qurulmuş CGI skriptinin çağırış sətri uyğun CGI proqramını işə salır və ona informasiyanın emalı prosesini ötürür.

* İstifadəçi tərəfindən daxil olan verilənlər bu proqram vasitəsilə göndərilir, həmin proqram öz növbəsində verilənləri başqa səhifəyə "düzür": ya poçt vasitəsilə və ya hər hansı başqa üsulla.

CGI skriptləri Veb serverdə bu məqsədlə ayrılmış direktoriyalarda yerləşirlər. Bu direktoriyalara CGI–BIN qoyulur. Belə proqramların qurulması və yerinə yetirilməsi http-serverə xüsusi icazə ilə yanaşı, istifadəçidə müəyyən bilik və təcrübə tələb edir.

CGI texnologiyası iki üsulla realizə olunur:

* PERL (Practical Extraction and Report Language) dilində yazılmış proqramlardan istifadə etməklə. Bu cür fayllar .pi genişləndiricisinə malik olur. PERL dili də HTML kimi interpritasiya olunmuş dildir, yəni skripti yerinə yetirən zaman əlavə kompilyasiyalar tələb olunmur.
* C dilindən istifadə etməklə yaradılmış əlavələrin köməyi ilə. Bu əlavələr serverdə kompilyasiya edilir. Beləliklə uyğun UNIX platformalarının çoxu bu dildə qurulmuş translyatorları özündə birləşdirir. Belə proqramlar .cgi genişləndiricisinə malik olur.

Yuxarıda sadalanan əməliyyatlardan əlavə CGI texnologiyasının köməyi ilə reklam bannerlərinin ardıcıl göstərilməsi sistemini yaratmaq, faylların serverlərə avtomatik yüklənməsini təmin etmək, veb saytın səhifəsindən elektron məktubun göndərilməsi formasını hazırlamaq və virtual şəkillər xidmətini təşkil etmək olar.

*Üstün cəhəti:* kliyentin proqram təminatından asılı olmaması, yəni bu texnologiyanı veb brauzerin (veb səyyahın) köməyi ilə serverdəki informasiyalara baxan hər bir istifadəçi tətbiq edə bilər. Bu zaman hansı versiyalı veb brauzerlərdən istifadə edilməsi vacib deyil.

*Mənfi cəhəti:* CGI proqramını serverdə yükləmək və quraşdırmaq üçün adminstrator hüququna malik olmaq lazımdır. Belə ki, bu proqramlar işləyərkən server kompüterin normal işləməsini və şəbəkənin stabilliyini poza bilər.

Həmçinin bax
------------

* Veb serverlər
**Henrix Edmund Nauman** (*alm.* Heinrich Edmund Naumann‎; 11 sentyabr 1854, Maysen, Saksoniya – 1 fevral 1927, Frankfurt-Mayn, Prussiya[d]) – Almaniya geoloqu. O, "Yaponiya geologiyasının atası" hesab olunur.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Edmund Nauman 1875-ci ildə Yaponiyaya gəlmiş və 1875–85-ci illərdə Tokio Universitetinin geologiya üzrə ilk müəllimlərindən biri olmuşdur. 1877–79-cu illərdə universitetdə professor kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, Yaponiyanın bir çox bölgəsində geoloji tədqiqatlar aparmışdır. 1877-ci ildə Con Milne ilə birlikdə Oşima adasındakı vulkan püskürməsini tədqiq etmişdir. Nauman Honşu adasının cənub-qərbi ilə şimal-şərqini ayıran Fossa-Maqna çatını kəşf etmişdir. O, Yaponiyanın geoloji quruluşu barədə keçmiş tələbəsi Toyokiçi Harada ilə debatlar aparmışdır. Naumanın təklifi ilə 1878-ci ildə Kənd Təsərrüfatı və Ticarət Nazirliyinin tərkibində Yaponiya Geoloji Tədqiqatlar Qurumu təşkil olunmuşdur. O, bu təşkilatda işləməyə başlamış və Yaponiyanın ilk geoloji xəritəsini tərtib etmişdir. Nauman 1879-cu ildə Yaponiya arxipelaqının mənşəyi haqqında yazmağa başlamışdır. O güman etmişdir ki, Yaponiya Yer qabığının üç qırışıqlığı nəticəsində formalaşmışdır və iki sadə dağ sistemindən ibarətdir.

Nauman Yaponiya paleontologiyası ilə də məşğul olmuşdur. O, Yaponiyada yaşamış tarix öncəsi fil fosilləri haqqında 1881-ci ildə yazı yazmışdır. Kəşf etdiyi fil növünə onun şərəfinə *Palaeoloxodon naumanni* adı verilmişdir.

Əsərləri
--------

* *"Geologische Arbeiten in Japan"* (1901, "Yaponiyada geoloji iş")

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Kodansha Encyclopedia of Japan, V cild
2. 1 2 3  Kodansha Encyclopedia of Japan, II cild
3. 1 2 3 4 5 6 7  Tanaka

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan, II cild (ingiliscə). II cild (Const–F). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 141. ISBN 0-87011-622-3. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2022.
* Kodansha Encyclopedia of Japan, V cild (ingiliscə). V cild (Libr–Nijo). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 358. ISBN 0-87011-625-8. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2022.
* *Tanaka, Stefan.* New Times in Modern Japan (ingiliscə). Princeton University Press. 2004. ISBN 0-691-11774-8. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2022.
**Aminonitrillər** (aminokarbon turşularının nitrilləri) ümumi formulu H2NRCN olan üzvi birləşmələrdir.

Xassələri
---------

* Maye və bərk halda olan maddələrdir;
* suda pis, üzvi həlledicilərdə isə yaxşı həll olurlar;
* yandırıcıdırlar, toksikidirlər.

Onlar üçün aminlərə və nitrillərə məxsus xassələr xarakterikdir. Məsələn, aminturşularadək H2NRCOOH hidroliz etmək, diaminlərə H2NRCH2NH2 reduksiya olunmaq, amin qruplarının alkilləşməsi.

Alınması
--------

Aminonitrillərin əsas alınma üsulları:

1. ammonyakın və ya aminlərin hidroksinitrillərə
2. doymamış nitrillərə təsiri,
3. dinitrillərin reduksiyası
4. onların Torp-Siqlerə görə tsiklləşməsi

{\displaystyle {\mathsf {RCH(OH)CN+B{\xrightarrow[{}]{NH\_{3}}}RCH(NH\_{2})CN}}}
{\displaystyle {\mathsf {CH\_{2}{\text{=}}CHCN+B{\xrightarrow[{}]{RNH\_{2}}}RNHCH\_{2}CH\_{2}CN}}}
{\displaystyle {\mathsf {NC{\text{-}}R{\text{-}}CN{\xrightarrow[{}]{H\_{2},N\_{2}}}NC{\text{-}}R{\text{-}}CH\_{2}CN}}}

Tətbiqi
-------

Aminonitrillər — aminturşuların, vitaminlərin, dərman maddələrinin, yuyucu vasitələrin, monomerlərin laboratoriyada və sənayedə sintezi üçün ilkin maddələr və aralıq məhsullarıdır. Məsələn, ε-kaprolaktamın sintezində ε-aminokapronitrilin hidrolizindən istifadə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* Зильберман Е. Н. Реакции Нитрилов, М. 1972.
* Taylor E. C. Mekillop A. The chemistry of cyclic enaminonitriles, N. Y. 1970.
**Moldova prezidenti** — Moldova Respublikasının dövlət başçısı.

Prezidentin seçilməsi
---------------------

Ana məqalə: Moldovada seçkilər

Moldovada seçkilər milli qanunvericiliyə uyğun olaraq keçirilir.
Moldovanın parlamenti (Parlamentul) 4 ildən bir keçirilən seçkilərdə vətəndaşlar tərəfindən seçilir. Parlamentin 101 üzvü var. 2001-ci ildən etibarən ölkənin prezidenti parlament üzvləri tərəfindən seçilir. Moldova konstitusiyasına uyğun olaraq bir namizəd iki dəfə prezident seçilə bilər. İlk dəfə prezident seçilmək üçün parlamentin 61 deputatının dəstəyi, ikinci müddətə seçilmək üçün isə 51 deputatın səsi lazımdır. Heç bir namizəd prezident seçilmək üçün lazımi qədər səs toplaya bilməsə parlament seçkiləri yenidən keçirilir. Moldovanın hazırli prezidenti Nikolae Timofti 23 mart 2012 tarixində Moldovanın prezidenti seçilib.

Moldova Respublikasının prezidentləri
-------------------------------------

|  |
| --- |
| **Partiyalar:**
  İcra edən
  Aqrar
  Partiyasız
  Kommunist |

| № | Prezident | Şəkil | Vəzifəyə gəlib | Vəzifədən gedib | Partiya |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1** | Mirçea Snegur |  | 3 sentyabr 1990 | 15 yanvar 1997 | Partiyasız |
| **2** | Petru Luçinşi |  | 15 yanvar 1997 | 7 aprel 2001 | Moldova Aqrar Partiyası |
| **3** | Vladimir Voronin |  | 7 aprel 2001 | 11 sentyabr 2009 | Moldova Kommunist Partiyası |
| **i.e** | Mixay Gimpu |  | 11 sentyabr 2009 | 28 dekabr 2010 | Liberal Partiya (Avropaya İnteqrasiya Alyansı) |
| **i.e** | Vlad Filat |  | 28 dekabr 2010 | 30 dekabr 2010 | Demokratik Partiya (Avropaya İnteqrasiya Alyansı) |
| **i.e** | Marian Lupu |  | 30 dekabr 2010 | 23 mart 2012 | Liberal Demokratik Partiya (Avropaya İnteqrasiya Alyansı) |
| **4** | Nikolae Timofti |  | 23 mart 2012 | 23 dekabr 2016 | Partiyasız |

| ⛭Moldova Moldova Respublikasının prezidentləri Moldova |
| --- |
| Mirçea Snegur (1990-1997) • Petru Luçinşi (1997-2001) • Vladimir Voronin (2001-2009) • Nikolae Timofti (2012-2016) • İqor Dodon (2016-2020) • Maya Sandu (2020-hazırda) |  |
**Əlillər binası** — Rostov vilayəti Novoçekassk şəhəri ərazisində yerləşən bina. Bina 1812-ci il Napoleon müharibəsində yaralanmış əsgərlərin xatirəsinə inşa edilmişdir. Hazırda binada Cənub Federal Universitetinin Geologiya və Neftqaz işləri üzrə fakültə yerləşir. Bina 1913-cü ildə arxitektor Sergey İvanoviç Boldırevin layihəsi əsasında inşa edilmişdir.

Tarixi
------

Əlillər binası Novoçekassk şəhərinin Boqdan Xmelinski və Troyski küçələrinin küncündə qərarlaşır. Bina 1812-ci il Napoleon müharibəsindəki qələbənin yük illiyinə inşa edilmişdir.

1812-ci il Napoleon müharibəsindəki Don kazakları ataman Matvey İvanoviç Platovun rəhbərliyi altında fransız ordusuna qarşı müharibədə böyük hünər göstərmişdir. Bu səbəbdən Don kazakları üçün Novoçekasskdə 25 nəfərlik əlillər evinin inşası qərara alınmışdır.  

Bu illərdə bütün Rusiya ərazisində müharibə veteranları üçün çoxlu sayda bu tip binalar inşa edilmişdi. Novoçekassk şəhərində isə bu ilk olmuşdur. Binanın inşası üçün kütləvi şəkildə ianə toplanırdı. Burada E hərfinə bənzər bina inşa edilirdi. Bina layihəsinin müəllifi Sergey İvanoviç Boldırev olmuşdur. 
1919-cu ildə Don Kazak qoşunlarının əmri ilə Andrey Avsenteviç Lobov Əlillər binasının himayəçisi olmuşdur. 
Sovet hakimiyyəti illərində bina milliləşdirilmişdir. Bir müddət sonra burada Novoçekassk Politexnik İnstitutu yerləşirdi. Burada metallurgiya və metalloqrafiya kafedrası, laboratoriya və tədris emalatxanası yerləşirdi. Hazırda binada Cənub Federal Universitetinin Geologiya və Neftqaz işləri üzrə fakültə yerləşir

Arxitektur xüsusiyyətləri
-------------------------

Əlillər binası kərpiçdən inşa edilmişdir. Bina üzərində iki tarix yazılmışdır. Bu isə 1812-ci il Napoleon müharibəsi münasibəti il əlaqədardır.

Ədəbiyyat
---------

* Захват помещения // Вольный Дон. -1917. -12 июня.
* К захвату дома инвалидов // Вольный Дон. -1917. -15 июня.
* Памяти Отечественной войны // Донские областные ведомости. -1914. - № 15.
* Наш Новочеркасск: Сб. краеведческих очерков / Центральная городская библиотека им. А.С.Пушкина; историко-краеведческий клуб «Донцы». – Ростов-н/Д. 2005.

Mənbə
-----

* Новочеркасск. Дом инвалидов Arxivləşdirilib 2017-02-18 at the Wayback Machine
**Li Siçonq** (Uyğ. — Umus) — Uyğur şahzadəsi, Çindexanın ikinci oğlu idi.

Həyatı
------

Mənbələrdə adı ilk dəfə 840-cı ildə çəkilir. Uyğur xaqanlığının parçalanmasından sonra şahzadə Umusun başçılığı ilə bir qrup uyğur Çinə pənah gətirmişdi. 841-ci ildə isə Uge xan özünü Uyğurların xaqanı elan etmişdi. Nə Yağlakar sülaləsindən, nə hakim Ediz klanından olan Ugenin hakimiyyəti uyğurlar tərəfindən tanınmadı. Şahzadə Umusun pənah gətirdiyi Tiandenin qubernatoru Tian Mu isə imperatora üsyankara (Umusa) qarşı hərəkət etməyi məsləhət gördü. İmperatorun baş naziri Li Deyun isə Uge xandan əvvəl Çinə gəlmiş Umusun üsyankar ola bilməyəcəyini irəli sürərək bu təklifi rədd etdi. Nəhayət 842-ci ildə Umus və 2200 uyğur əsilzadə Çinə tabe oldu.

Çindəki həyatı
--------------

İmperator Vuzonq, həmin il Umusa "Xuayxua knyazı" titulunu verdi, ardıyca isə sərkərdə rütbəsi verildi. Uge xanın Umusun Çindən qaytarılması tələbinə məhəl qoymayan imperator Umusu Kuy Yiçün (歸義軍 — Haqqa təslim olan ordu) ordusu verdiyi uyğurlardan ibarət bir orduya rəhbər təyin etdi. Umus bundan sonra imperatorun ona verdiyi **Li Siçonq** adından istifadə etməyə başladı.

842-ci ildə Uge xaqana qarşı səfərbərliyə başlayan imperator Li Şiçonqu Kibilər, Şato türkləri və Tuyuhunlardan ibarət bir ordunun sərkərdəsi təyin etdi. 843-cü ildə sərkərdəlikdən imtina etdi. Ölüm tarixi bilinmir.

Ailəsi
------

Çindexanın oğlu idi. Umus Çinə öz qardaşları ilə birgə köçmüşdü — Alçı, Sivçu və Vulusi Çinə gəldikdən sonra çin adlarını qəbul etdilər — Li Siçen (李思貞), Li Siyi (李思義) və Li Sili (李思禮).
**Ksililendiaminlər**[α,α'-diaminoksilollar, bis-(aminometil)benzollar]- Qüvvətli əsasdır

Fiziki xassələri
----------------

Meta- və para- izomerləri (m-K və p-K) praktiki əhəmiyyət kəsb edir. m-K.-rəngsiz maye; K. etanolda, efirdə, dioksanda, xloroformda yaxşı həll olur, suda həll olur. Qüvvətli əsasdır (m- və p- K. üçün uyğun olaraq pKa1–9,64 və 9,91, pKa2–8,49 və 8,75); mineral və karbon turşuları ilə duzlar əmələ gətirirlər, havadan CO2-ni udmaqla karbonatlar əmələ gətirirlər.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Aminlər üçün xarakterik olan bütün reaksiyalara daxil olurlar. K.-nın dikarbon turşuları və onların törəmələri ilə polikondensləşməsindən lifəmələgətirici poliamidlər alınır. K.-nın fosgenləşməsindən saralmayan poliuretanların istehsalında istifadə olunan ksililendiizosianatlar alınır.

Alınması
--------

Sənayedə K.-nı aşağıdakı üsullarla alırlar:

* NH3-ün tereftal və ya izoftal turşusuna, ya da onların qarışığına təsiri və alınmış dinitrillərin hidrogenləşdirilməsi ilə;
* Meta-ksilolun və ya meta- və para- ksilollar qarışığının 3800C-də ammonolizi (kat.-NH4VO3+As2O3) və alınmış dinitrillərin hidrogenləşdirilməsi ilə;

K.-nı laboratoriyada Qabriel reaksiyası ilə ksilileudibromidlərdən alırlar. K.-nı keyfiyyətcə təyin etmək üçün onun suda və ya metanolda məhlulunu xlorid turşusunun standart məhlulu ilə titrləyirlər.

Tətbiqi
-------

K. istiyədavamlı polimerlərin, boyaların, dərman maddələrinin istehsalında, eləcə də korroziya inhibitorları, epoksid qatranlarında bərkidici kimi istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Мономеры для поликонденсации, пер. с. анг. М. 1976.
**Natalya Mustafayeva** (11 avqust 1985, Rovno) — Ukraynanı və Azərbaycanı təmsil edən idmançı, Avropa Çempionatının qalibi.

Karyerası
---------

Natalya Lyaçuh 2008-ci ildə Çində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Komanda yoldaşları ilə birgə Natalya Lyaçuh 6 dəqiqə 20.02 saniyə nəticə göstərdi və olimpiadanı dördüncü pillədə başa vurdu. Həmin ilin sentyabrında Natalya Lyaçuh Yunanıstanın Afina şəhərində baş tutan Avropa Çempionatında dörd nəfərdən ibarət qayıqla turnirdə qızıl medalın sahibi oldu.

Növbəti illərdə Azərbaycan Kanoe Federasiyası Natalya Lyaçuhu Azərbaycan yığmasının heyətinə cəlb elədi və o, beynəlxalq turnirlərdə Natalya Mustafayeva adı altında çıxış eləməyə başladı.

Natalya Mustafayeva 2012-ci ildə Azərbaycanı London şəhərində (Birləşmiş Krallıq) baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil elədi. Qadınların fərdi turnirində çıxış edən Natalya Mustafayeva olimpiada da iyulun 28-də mübarizə apardı. Natalya Mustafayeva təsnifat mərhələsinin B qrupunda çıxış elədi. 7:46.00 dəqiqə nəticə göstərən Natalya Mustafayeva olimpiadanın dörddəbir final mərhələsinə adladı. İyulun 31-də baş tutan bu mərhələnin B qrupunda çıxış edən Natalya Mustafayeva 8:00.26 dəqiqə nəticə göstərdi. Bu nəticələrə əsasən altı idmançı sırasında üçüncü pillənin sahibi olan Natalya Mustafayeva olimpiadanın yarım-final mərhələsinə adladı. Avqustun 1-də baş tutan bu mərhələnin B qrupunda çıxış edən Natalya Mustafayeva uğursuz çıxış elədi. 8:06.82 dəqiqə nəticə göstərən Natalya Mustafayeva altı idmançı sırasında sonuncu pillədə qərarlaşdı və final mərhələsinə vəsiqə qazana bilmədi. Formal əhəmiyyətə sahib olan B finalında isə Natalya Mustafayeva 8:22.64 dəqiqə nəticə göstərdi və altı idmançı sırasında sonuncu pillənin sahibi oldu. Ümumi nəticədə isə Natalya Mustafayeva London Olimpiadasını 12-ci pillədə başa vurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nataliya Lialchuk-Mustafeyeva (ing.).
2. 1 2 3 4  *Olympedia.org.* "Natalya MUSTAFAYEVA". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2022-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.
3. ↑  *Olympedia.org.* "2008 Summer Olympics / Rowing / Quadruple Sculls / Women". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2022-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Olympedia.org.* "2012 Summer Olympics / Rowing / Single Sculls / Women". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2022-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | FISA · Olympedia · Olympic Channel · МОК |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
**Baş kvant ədədi** — Kvant mexanikasında 4 kvant ədədindən biri olan Baş kvant ədədi n hərfi ilə işarə olunur. Baş kvant ədədi atomun fundamental kvant xarakteristikasıdır. Baş kvant ədədi kvant səviyyələrinin radiusunu və həmin səviyyələrdə elektronların ümumi enerjisini müəyyən edir. Baş kvant ədədi artdıqca, energetik səviyyələrin ümumi enerjisi, həm də əsasən potensial enerjisi artır. Baş kvant ədədi natural qiymətlər alır: n=1, 2, 3…

Baş kvant ədədi ilk dəfə atomun kvaziklassik Bor modelində istifadə olunub. Muasir kvant mexanikasında sadə Bor modeli daha mürəkkəb nəzəriyyələrlə əvəz olunsa da baş kvant ədədi n hələ də öz yerini qoruyub saxlayır. Və muasir nəzəriyyədə Baş kvant ədədi ilə yanaşı başqa 3 kvan ədədindən də istifadə olunur ki, Bunlar Orbital (və ya Azimutal) kvant ədədi, Maqnit kvant ədədi və spin kvan ədədi.

Bu 4 kvan ədədi elektronların atomda nüvə ətrafında yerləşməsini təmin edirlər. Pauli qadağan prinsipinə əsasən bir atomda 4 kvant ədədinin 4-ü də eyni olan elektron ola bilməz. Eyni orbitdəki iki elektronun 3 kvant ədədi eyni olsa da onların spin kvant ədədləri bir-birindən fərqlənir. Spinləri bir-birinə əks olur.
**Manasiya monastırı** (*serb.* Манастир Манасија) və ya **Resava** (*serb-kiril.* Ресава) ― Serbiya ərazisində yerləşən, 1406-1418-ci illər arasında Stefan Lazareviç tərəfindən tikilmiş

Serb Pravoslav monastırı. Kilsə Müqəddəs Üçlüyə həsr edilmişdir. Kompleks orta əsr serb mədəniyyətinin ən əhəmiyyətli abidələrindən biridir və "Morava memarlıq məktəbinə" aiddir. Monastır nəhəng divarlar və qüllələrlə əhatə olunmuşdur. Manasiya monastırı qurulduqdan dərhal sonra Serb despotluğunun mədəniyyət mərkəzinə çevrildi.

**Resava Məktəbi** 15 və 16-cı əsrlərdə despotluğun Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altına keçməsindən sonra da əlyazmaları və tərcümələri ilə məşhur idi. Manasiya kompleksi 1979-cu ildə "müstəsna əhəmiyyətə malik mədəniyyət abidəsi" elan edilmişdir və Serbiya Respublikası tərəfindən qorunur. Monastır 2010-cu ildə UNESCO-nun ehtiyatda olan ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

Memarlıq və tarix
-----------------

 Monastır kompleksi 1890–1900-cü illərdə.
Resava olaraq da tanınan Manasiya monastırı Despotovats şəhərindən iki kilometr şimal-qərbdə, mənzərəli dərədə inşa edilmişdir. Monumental məqbərənin və istehkam şəhərciyinin tikintisi fasilələrlə təxminən on il davam etmişdir. Bu dövrdə kilsə, böyük bir yeməkxana, mənzillər, bitişik binalar, bürclər və divarlar, qoruyucu divarları olan xəndəklər və səngərlər inşa edilmişdir.

Monastırın qurucusu olan despot Stefan, Manasiyanı məqbərəsi olaraq xidmət etmək üçün inşa etmişdir. Manasiya kilsəsi müasir abidələrlə birlikdə Moravanın Serbiyadakı son böyük sənət müvəffəqiyyətinə şahidlik edir.

Kilsəyə paralel olaraq inşa edilmiş və tamamilə freskalarla örtülmüş yeməkxana orta əsr Serbiyasındakı bilinən ən böyük tikililərdən biridir. Monastır kompleksi on bir qüllə və səngərləri olan möhkəm divarlarla əhatə olunmuş və qorunmuşdur.

Monastır beş əsrlik Osmanlı hakimiyyəti dövründə bir neçə dəfə tərk edilmiş və dağılmışdır. Kilsənin qurğuşun damı çıxarılmış və bir əsrdən artıq bir müddət ərzində içəridəki freskalar yağış səbəbilə zərər görmüşdür. 18-ci əsrdə kilsənin qərb hissəsi — narteks baş verən partlayış nəticəsində çox ziyan gördü və daha sonra yenidən tikildi. Kilsənin həmin hissəsinin mozaika döşəməsi isə qorunub saxlanılmışdır.

Qalereya
--------

* Kilsənin yan görünüşüKilsənin yan görünüşü
* Monastır kompleksinin ətrafındakı istehkamMonastır kompleksinin ətrafındakı istehkam
* Manasiya monastırının ümumi görünüşüManasiya monastırının ümumi görünüşü
* Qərb divarları arasındakı girişQərb divarları arasındakı giriş
* Despot Stefan Lazareviç türbəsiDespot Stefan Lazareviç türbəsi

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2012-10-09 at the Wayback Machine Knowledge bank
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-08-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-30.
**Əbdürrəhim yüzbaşı Məşədi Əbdüləzim oğlu Hacıyev** (1881-?) — Mahmudlu kənd icmasının yüzbaşısı.

Həyatı
------

Əbdürrəhim Məşədi Əbdüləzim oğlu 1881-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Mahmudlu obasında anadan olmuşdu. Obalarının yüzbaşısı olmuşdu.

Əbdürrəhimlə bağlı oba içində xeyli əhvalat dolaşır. Həmin əhvalatdan gülləmələr.

1922-ci ildə Ələsgərli obasının sakini Avana qoyun gətirərkən Əbdürrəhimlə sözləşmiş sonucda keçmiş yüzbaşının gülləsindən yaralanmışdı. Bu nədənlə Mahmudlu obasının iki böyük tayfasının arasına qanlılıq düşmüşdü. Qanlılıq getdikcə qızışmış, tayfalar bir-birinə girişmişdilər. Bir atışmada Ələsgərlilərdən üç adam yaralanmış, aldıqları yaradan keçinmişdilər. Hacıatalılar tərəfindən isə Əbdürrəhim dizindən yaralanmış, qardaşı Məmmədrəhim və yeznəsi Kərbəlayı Rəhim ölmüşdü.

Əbdürrəhim 1924-cü ildə bolşeviklərin təzyiqi nəticəsində İrana qaçmışdı.

Ailəsi
------

Əbdürrəhim Nəcəf bəyin qızı Gülxar xanımla dünya evinə girmişdi. Ərşad adlı oğlu vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Hacılılar. Bakı: "Soy" dərgisinin özəl nəşri, 2004, 238 səh.
Torpaqəmələgətirən süxurlar
---------------------------

Torpağın formalaşdığı dağ süxurları torpaqəmələgətirən və ya ana süxurlar adlanır. Torpaqəmələgətirən süxurları mənşəyinə, tərkibinə, quruluşuna və xassələrinə görə fərqləndirirlər. Yerin bərk qabığı və ya litosfer maqmatik, metamorfik və çökmə süxurlardan ibarətdir.

**Maqmatik süxurlar** litosferi təşkil edən süxurların 95 %-ni təşkil edir. Lakin onlar nadir hallarda, əsasən dağlıq ərazilərdə torpaqəmələgətirən süxurları təşkil edir.

**Metamorfik süxurlar** – törəmə bərk kristal süxurlar olub, yerin dərinliklərində yüksək temperatur və ya təzyiq altında maqmatik və çökmə süxurlardan yaranmışdır.

**Çökmə süxurlar** – bərk kristal süxurların və ya müxtəlif orqanizmlərin qalıqlarının aşınma məhsullarıdır. Onlar üç qrupa bölünürlər: qırıntı çöküntülər, kimyəvi çöküntülər və biogen çöküntülər.

Həmçinin bax
------------

* Torpaq
* Torpaq əmələgəlmə prosesi
* Süxurlar

Xarici keçidlər
---------------

* Torpaq

İstinadlar
----------



1. ↑  Qərib Məmmədov, Torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyasının əsasları. Bakı – "Elm" –2007
**Murad Rəhimov** (*ing.*  Mourad Ragimov) — ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Azərbaycan əsilli əsgəri, ABŞ ordusunun kapralı,ABŞ fəxri xiyabanında dəfn edilmiş yeganə Azərbaycanlı hərbçi.

Həyatı
------

Murad Rəhimov 1984-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycanın tanınmış opera müğənnisi Sona Aslanova'nın nəvəsi idi. Murad Amerikaya ailəsi ilə birlikdə dörd yaşı olan zaman köçür. Orta təhsilini burada alan Murad 6 yaşında məktəbdən çıxıb kollecə daxil olmaq üçün kurslara yazılır. Murad ABŞ ordusunda xidmət etmək üçün ilk niyyətini ailəsinə bildirir. Ailənin razılığını aldıqdan sonra Murad ABŞ ordusunda xidmətə başlayır. Murad Rəhimov 2003-cü ildə Birləşmiş Ştatların İraqa müdaxiləsindən bir neçə ay sonra orduya yazılıb San-Diyeqoda hərbi düşərgədə təlimlərə başlamışdı. 2004-cü ilin fevral ayında onun xidmət etdiyi birləşmə təlimlər üçün Havay adalarına yerləşdirilmişdi.

Burada avtomatçı kimi təlim alandan sonra sentyabr ayında o, ABŞ hərbi dəniz qüvvələrinin 1-ci Batalyonunun tərkibində İraqa göndərilmişdi. Murad atasından İraqa göndərildiyini anasına deməməyi xahiş etmişdi. Yalnız bir müddət sonra anası ilə telefon söhbətində o artıq İraqda olduğunu desə də, hərbi əməliyyatlar barədə danışmamışdı. Murad Rəhimov Fəllucə yaxınlığında ən şiddətli döyüşlərin getdiyi bir yerdə xidmət edirdi. O, fevral ayında İraqdan ABŞ-yə qayıtmalı idi. Yanvarın 25-də Murad Rəhimov qum tufanı zamanı baş vermiş vertolyot qəzasında 30 başqa Amerika əsgəri ilə birlikdə həlak oldu. Həlak olan zaman Muradın 20 yaşı vardı. Murad Rəhimov San-Dieqo'da yerləşən Fort Rosecrans məzarlığında dəfn edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Marine Lance Cpl. Mourad Ragimov - Murad Rəhimov". Militarytimes.com (ingilis).
2. ↑  "The Washington Post tərəfindən 28 yanvar 2005-ci ildə nəşr edilmişdir". www.legacy.com.
3. ↑  "Mourad Rəhimov- 20 yaşlı dəniz piyadası lans kapral özünü relsdən aşağı düşən qatar kimi gördü". www.latimes.com (ingilis).
4. ↑  "ABŞ-ın Fəxri Xiyabanında dəfn edilən azərbaycanlı hərbçi". Aqreqator.az.
5. ↑  "ABŞ ordusunda həlak olan Azərbaycanlı Murad". www.youtube.com.
6. ↑  "İraq müharibəsində həlak olmuş yeganə azərbaycanlı". www.amerikaninsesi.org.
7. ↑  "Murad Rəhimov- Amerikanın azərbaycanlı qəhrəmanı". 2021-10-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-18.
8. ↑  "Amerika Birləşmiş Ştatları Milli Qəbiristanlıq Sistemi" (ingilis). 2023-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-18.
9. ↑  "Murad Rəhimovun xatirəsinə aid sənədli filmi". www.youtube.com.
Maskarpone kremi
**Maskarpone** (it. mascarpone) — İtalyan pendir olan Maskarpone limon turşusu və ya sirkə turşusu ilə laxtalanmış krem ilə hazırlanır.Denaturasyondan sonra, süd zərdabı basaraq və ya yaşlanma olmadan çıxarılır.Maskarponeni krem, tartarik turşusu, limon turşusu və ya hətta limon suyu istifadə edərək, istehsal etmək olar.

Maskarpone südlü ağ rənglidir və asanlıqla yayılır. İxtisası olduğu İtaliyanın Lombardiya məntəqəsində, müxtəlif yeməklərdə istifadə olunur. Müasir Tiramisunun əsas tərkib hissəsi dir.

Həmçinin bax
------------

* Mozzarella
* Parmesan pendiri

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mascarpone Artigianale" (Italian). 2 April 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 September 2011.
2. ↑  *Turismo Provincia di Lodi.* "Mascarpone" (Italian). 2004. 25 May 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 September 2011.
3. ↑  Instructions for making your own fresh mascarpone Arxivləşdirilib 2007-04-09 at the Wayback Machine from University of Cincinnati Clermont College