recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Liza Dmitriyeva** (tam adı: **Yelizaveta Dmitriyeva**; 6 mart 2018, Vinnitsa – 14 iyul 2022, Vinnitsa) — 2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı Rusiya Ordusunun hücumu nəticəsində öldürülən 4 yaşlı qız.

Həyatı
------

Tam adı Yelizaveta Dmitriyeva olan Liza Dmitriyeva 2018-ci il martın 6-da Vinnitsa vilayətinin Vinnitsa şəhərində anadan olub. Lizada anadangəlmə Daun sindromu var idi. Diaqnoz hələ doğuşdan əvvəl məlum idi və tibb işçiləri uşağı abort eləməyə düşünürdülər. Amma ailə uşağı saxlamaqda israrlı idi. Loqopedin dediyinə görə, Liza ağıllı və bacarıqlı idi. Liza 6 aylıq olanda çətin əməliyyatdan uğurla çıxdı. Lizanın anası İrina Dmitriyeva mütamadi olaraq instagramda uşağın həyat uğurundan yazırdı və bənzər məsələlərdə başqa valideynlərə məsləhətlər verirdi.

Lizan valideynləri ilə birgə Kiyev şəhərində yaşayırdı. 2019-cu ilin iyununda Liza oturmağı öyrəndi. 15 aylıq qız üçün bu ciddi proqres idi. 2021-ci ilin noyabrında Liza COVID-19 (Koronavirus) virusuna yoluxdu və nəticədə qızda revmatoid artrit əmələ gəldi. 2021-ci ildə Ukraynanın birinci xanımı Olena Zelenskanın Milad bayramı ilə bağlı olan video-çarxında yer aldı. 2022-ci il fevralın 24-də başlanan Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra ailə Kiyev şəhərindən beş saatlıq məsafədə olan Vinnitsa şəhərində yaşamağa başladı.

2022-ci il iyulun 14-də Liza və anası loqoped dərsindən qayıdırdı. Hücumdan bir müddət əvvəl anasının instagramda paylaşdığı videoda Liza çəhrayı rəngdə olan uşaq arabasını ilə bağda gedirdi. Həmin gün günorta saatlarında Rusiya Ordusunun Vinnitsa şəhərinə olan hücumundan sonra uşaq arabası və yanında olan uşaq meyidini fotoları internetdə yayıldı və qısa müddət ərzində bu hadisə bütün dünyada paylaşılaraq ciddi qınağa səbəbə oldu. Rusiya Ordusunun hücumu nəticəsində 4 yaşlı Liza öldü, anası İrina Dmitriyeva isə yaralandı.

İyulun 17-də Vinnitsa Kafedralında Liza ilə vida mərasimi oldu. Mərasimə gələnlər oyuncaqlar və güllər gətirmişdi. 4 yaşlı Liza *"Çernova Kalina"* mahnısının sədaları altında Sabarov qəbirstanlığında dəfn edildi. Lizanın anası ağır vəziyyətdə xəstəxanada olduğu üçün yeganə qızının vidasına gələ bilməmişdi.

2022-ci il iyulun 20-də ABŞ Konqresində Lizanın ölümü ilə bağlı video-çarx təqdim olundu.

İstinadlar
----------

1. ↑  *British Broadcasting Corporation (BBC).* "Олена Зеленська виступила у Конгресі США та попросила більше зброї, щоб зупинити Росію". www.bbc.com (ukrayna). 2022-08-31. 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31.08.2022.
Əsasən Çin, Vyetnam, Yaponiya və Şimali Amerikada yayılmışdır. Bəzi alimlər bu bitkini Chamaecyparis funebris (Endl.) franco adı ilə Chamaecyparis cinsinə aid edirlər. Həmişəyaşıl, hündürlüyü 20–25 m-ə qədər olan, zoğlarının ucları sallaq ağacdır. Qabığı qonur, hamardır. Enli çətiri sıx deyil. Gövdənin rəngi qəhvəyi-qara və hamardır. Budaqları möhkəm, sallaqdır. Qısa budaqları qalındır. Yarpaqları qarşı-qarşıya yerləşir, göyümtül-mavidən boz-yaşıl rəngədək olur. Çiçəkləri birevlidir. Erkək çiçəkləri yumurtavarı-uzunsov, çox vaxt sarıdır. Dişi çiçəkləri yan budaqlarda qarşı-qarşıya yerləşir, təxminən yumru, 6-8 (bəzən 4 və ya 10-12) ədəddir, qabıqlıdır. Qozaları yumrudur, eni 8-12 sm, tünd qonur rəngli, qısa saplaqlarda yerləşir. Toxum qabıqları qalxanşəkilli, üçbucaq və ya yumrudur, kənarları bir-birinin üzərinə çıxır, yetişdikdə partlayır. Toxumları 2, bəzən 5 ədəd, ikiqanaqlı, ellipsvarı və ya yumrudur.

Oduncağı yüngül, yumşaq, möhkəm, sarı və ya çəhrayı rəngli, xoşətirli olduğundan mebel və xırda bəzək əşyalarının hazırlanmasında istifadə edilir. Oduncaqdan axan qatrandan xoş ətirli balzam hazırlanır. Bu bitki buddist kilsələri ətrafında çox əkilir. Azərbaycanda bəzi hallarda dekorativ məqsədlə və kolleksiya sahələrində becərilir. Toxum, qələm, calaq və kök pöhrələri ilə çoxaldılır. Quraqlığa davamlıdır, tez böyüyür, 200 ilə qədər yaşayır. Mərdəkan Dendrarisi ndə introduksiya edilmişdir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q149709
* Wikispecies: Cupressus funebris
* Conifers.org: Cupressus\_funebris
* EoL: 1034872
* EPPO: CHCFU
* FoC: 200005416
* GBIF: 2684076
* GRIN: 12649
* iNaturalist: 136132
* IPNI: 261925-1
* ITIS: 822615
* IUCN: 42218
* NZOR: c9c71ebe-8e9f-44aa-a7c5-ec6d6a353fb1
* Plant List: kew-2748660
* PLANTS: CUFU2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:261925-1
* SANBI: 210-7
* Tropicos: 9400001
* WCSP: 383113
* WFO: wfo-0000630660

 |
**Şahmar Şahhüseyn oğlu Usubov** (4 avqust 1953, Xocalı) — Xocalı rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.

Həyatı
------

Şahmar Şahhüseyn oğlu Usubov 1953-cü il avqust ayının 4-də Yuxarı Qarabağın Xocalı kəndində anadan olub. Xocalı kənd orta məktəbini bitirib. 1970–1971-ci illərdə Xocalı tərəvəzçilik, südçülük sovxozunda fəhlə işləyib.

1971–1972-ci illərdə D.Bünyadzadə adına Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda dinləyici olub.

1972-1974-cü illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olub.

1974–cü ildə Xocalı 2№-li sovxozda fəhlə işləyib.

1974-1979-cu illərdə D.Bünyadzadə adına Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun qiyabi şöbəsində təhsil alıb. Həmçinin 1974-1979-cu illərdə Şuşa türməsində böyük mühasib vəzifəsində çalışıb.

1979–1990-cı illərdə Xocalı Tərəvəzçilik, südçülük sovxozunda mexanizasiya mühasibi, baş mühasibin müavini, baş iqtisadçı vəzifələrində işləyib.

1990-cı ildən 1998-ci ilədək Respublika Aqrar-Sənaye bankının Xocalı filialının müdiri vəzifəsində çalışıb.

1998–1999-cu illərdə Bakı şəhər Əzizbəyov rayon enerji satış idarəsində müdir işləyib.

1999–2000-ci illərdə Bakı şəhər Xətai rayon qaz-istismar idarəsində qazın qəbulu, nəqli və satışı sahəsində rəis vəzifəsində işləyib.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Xocalının icra başçısının yolu türmədən də keçib

| ⛭Xocalı rayonunun rəhbərləri |
| --- |
| AzərbaycanRespublikası | 

|  |  |
| --- | --- |
| Rayon İcra Hakimiyyətibaşçıları | 
* Elman Məmmədov (1991–2000)
* Şahmar Usubov (2000–)

 |

 |
| *Qeyd 1: Xocalı rayonu 26 noyabr 1991-ci il tarixində Əsgəran rayonu bazasında təşkil olunmuşdur.* |
**Liççavi Thaukri** — Dünyanın ən çoxərli arvadı. Onun 126 əri var.

Liççavi Thaukri Nepalın şimalındakı bhoti tayfasının mənsublarının yaşadığı Manasladahatan qəsəbəsinin yerli sakinidir.

42 yaşlı Liççavi Thaukrinin 126 əri var. Özü də həmin kişilərin hamısı xanım Liççavinin qanuni ərləridir. 126 kişi ilə eyni vaxtda nikahda olan xanımın dediyinə görə, həyatında qeyri-adi heç nə görmür: *«Əlbəttə, bizdə iki və ya üç qardaşın bir qadınla evlənməsi geniş yayılıb. Mən də 14 yaşımda ilk dəfə ərə gedəndə 4 qardaşa verilmişdim. Sonra onlar qərara gəldilər ki, əkin sahəlrmiiz artırmaq gərəkdir və buna görə də az qala hər həftə bir kişi ilə evləndirilirdim. İndi o kişilərin hamısı ərlərimdir»*.

Bu vəziyyətin əsas səbəbi odur ki, Nepal dağlıq ölkədir və burada əkin üçün yararlı sahələr çox azdır. Bu səbəbdən də oğullarını evləndirən ata əkin sahəsini qardaşlar arasında bölüb parçalamaq istəmir, qardaşların hamısına bir arvad alır. Beləcə, ailənin əkini hərəsi bir ailə qura biləcək qardaşlar arasında bölünməkdən «qurtulur».

Yerli adət-ənənəyə görə, qadın ikidən artıq kişi ilə ailə həyatı qurursa və onlarla eyni vaxtda nikahda olursa, həmin qadının bir uşaqdan artıq övladı ola bilməz. Bu səbəbdən də 126 əri olan Liççavinin bir oğlu var. O, durumundan razıdır. *«Ərlərim mənə yaxşı baxırlar və hamısı ilə də münasibətim əladır. Doğrudur, cinsi həyatda bir az problemlər olur. Məsələn, onların arasında «gecə növbəsi» üstündə bəzən dava düşür. Axı mən tək, onlar 126 nəfərdir. Oğlum Mauryev də 126 atasının olmasında əcaib heç nə görmür. Hələ «Mahabharata»da deyilib ki, Pandav qardaşlarının - onlar isə beş nəfərdi – yalnız bir, Draupadi adlı arvadı vardı. Mən Draupadi deyiləm, amma həyatımdan da narazı deyiləm. Bayramlarda 126 nəfərdən hədiyyə almağın ayrı ləzzəti var»*, - Liççavi Thaukri deyir.

15 ər Liççavi ilə eyni qəsəbədə yaşayır. 56 nəfər qonşu kənddə, 45 nəfər 15 km aralıdakı kənddədir. Yerdə qalanlar isə Manasladahatan ətrafındakı kiçik kəndlərin sakinləridir.

Həmçinin bax
------------

* Poliandriya

Mənbə
-----

* Dünyanın ən çoxərli arvadı Arxivləşdirilib 2010-11-14 at the Wayback Machine
**Zolaqlı çılpaqgöz** (*lat.* Ablepharus bivittatus) — çılpaqgözlülər fəsiləsinə aid növ.

Xariçi görünüş
--------------

Kiçik kərtənkələ olaraq 6 sm uzunluğa malikdir. Quyruğu 1,5 dəfə böyükdür. Dişilərlər erkəklərdən həcmcə böyük olur. Göz qapağları yoxdur.

Həyat tərzi
-----------

Onlar əsasən dağlıq ərazilərdə qayaların üzərində, hündürlüyü 2100 m olan ərazilərdə yaşayırlar. Təklükə zamanı uçqunların altında gizlənirlər. Günlük aktiv həyat sürürlər. Əsasən Cücülərlə qidalanırlar. 4–5 yumurta qoyurlar. Yumurtanın həcmi 10–11,5 mm təşkil edir.

Qorunma
-------

Bu növ Azərbaycan Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir və qorunur.

Yarımnövlər
-----------

Zolaqlı çılpaqgöz növü iki yarımnövə bölünür:

* Ablepharus bivittatus bivittatus Menetries 1832
* Ablepharus bivittatus lindbergi Wettstein 1960

İstinadlar
----------

1. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.

Xarici keçidlər
---------------

* The Reptile Database  (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2508413
* Wikispecies: Ablepharus bivittatus
* ADW: Ablepharus\_bivittatus
* BOLD: 195814
* EoL: 796099
* GBIF: 2461305
* iNaturalist: 36988
* IRMNG: 10370569
* ITIS: 1181731
* IUCN: 48839409
* NCBI: 2608366
* RD: bivittatus
* uBio: 182740

 |
**Xalizovun binası** — Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Petrovskaya küçəsi küçəsi ev 86 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin 3-cü dörd illiyində inşa edilmişdir. Binanın hazır ki, vəziyyəti idealdır. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. İki mərtəbədən ibarət olaraq müxtəlif dekor elementləri ilə işlənmişdir.

Tarixi
------

İki mərtəbədən ibarət olan bina Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri Petrovskaya küçəsi küçəsi ev 86 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin 3-cü dörd illiyində Mixail Xazilov tərəfindən inşa edilmişdir. Binanın bütü sahibləri məlumdur. Binadan solda bir mərtəbəli mərmər mağaza olmuşdur. XIX əsrin 80-ci illrdə binanın sahibi kazak Yakov Avramoviç Qlinski olmuşdur. O, binanın birinci mərtəbəsini Yekaterina İvanovna Yevladovaya icarəyə vermişdir. Qlinski haqqında o məlumdur ki, onun jəyat yoldaşı Yevdokiya İvanovna 27 yaşında 1881-ci ildə vəfat etmişdir. Onun birinci övladı Pavel yeddi aylığında vəfat etmişdi. İkinci övladı isə 1886-cı ildə doğulmuşdu.

XХ əsrin əvvəllərində binanın sahibi II gildiya taciri Vasili Konstantinoviç Kumbaruli olmuşdur. O, binadan bir qədər aralıda «Peterburqskaya» mehmanxanası sahib idi. Binanın qiyməti 12 min rubl olaraq qiymətləndirilirdi. Birinci mərtəbəsi mağaza və digər məqsədlər üçün icarəyə verilirdi.

Vətəndaş müharibəsinfən sonra binada «Kojevnik» adlı dəri ayaqqabı kooperativi yerləşirdi.

1975-ci ildən binanın birinci və zirzəmidə этажа «Staraya krepost» restoranı fəaliyyət göstərirdi. Restoranda üç zal vardı: «Krestianski», «Molodyojnı» və «Petovski». Zallar sovet epoxasına uyğunlaşdırılmışdır. Ən prestijlisi «Petrovski» zalı idi. Bu zalın çoxlu sayda otaqları vardı. 
Hazırda yaşayış binası kimo istifadə edilir. Birinci mərtəbəsində "Geyim", "Ayaqqabı" dükanları və qadın bərbərxanası fəaliyyət göstərir.

Arxitektur xüsusiyyətləri
-------------------------

İki mərtəbəli bina tacir Xazilov tərəfindən inşa edilmişdir. Bina kərpiçdən inşa edilmişdir. Mərtəbələr arasında ksrniz vardır. İkinci mərtəbənin pəncərələri yarım sirkul sonluğuna saahibdir. Fasadında ümumilikdə 12 pəncərə vardır. Bina narıncı rəngə boyanmışdır.

18 oktyabr 1992-ci ildə 301 saylı qərarla regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Ədəbiyyat
---------

Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.

Mənbə
-----

* Таганрог. Петровская улица, дом 86 Arxivləşdirilib 2020-11-01 at the Wayback Machine
**Xalkisli Aristobul** (q.yun. Ἀριστόβουλος; I əsr – *bilinmir*) — Kiçik Ermənistan çarı.

Həyatı
------

Aristobul Xalkisli İrodun oğlu idi. 54-cü və ya 55-ci ildə Roma imperatoru Neron Aristobulu Kiçik Ermənistanın hökmdarı elan etmişdir. Aristobul bu vəzifədə 72-ci ilə, Ermənistanın Roma imperiyası tərəfindən tutulmasına qədər qalmışdır. 60-cı ildə romalılar ilə Ermənistan arasında gedən müharibə zamanı Aristobul Romanın tərəfində vuruşmuş və buna görə qələbədən sonra Nerondan Ermənistandan ələ keçirilən yeni torpaqları almışdır. İosif Flavinin qeydlərinə görə, Aristobulu öz qoşunları ilə Korbulonun başçılığı ilə 58–63-cü illər Parfiya–Roma müharibəsində iştirak etmişdir. Aristobulu bu xidmətinə görə mükafat olaraq Kiçik Ermənistanı almışdır. Aristobulusun arvadı Salome ilə üç övladı olmuşdur. O, 92-ci ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Тацит, Анналы, XIII 7; XIV 26
2. ↑  Момзен, История Рима в 4 т. Ростов-на-Дону, Феникс, 1997, т.4, с. 292-293.
3. ↑  Иосиф Флавий, Иудейские древности, XVIII.5.4

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Gillman, Florence Morgan. *Herodias: At Home in that Fox's Den*, Liturgical Press, 2003 ISBN 9780814651087
Tomarda monastır pəncərəsi
**Manuelin**, daha dəqiq **manuelinu** (*port.* Manuelino) — XV—XVI əsrlərdə Portuqaliyanın memarlıq tarixində üslub, İntibah dövrünün milli versiyası. Kral I Manuelin (hökmdarlığı 1495-1521) şərəfinə adlandırılmışdır. Bu dövr Portuqaliyanın ən yüksək qüdrət dövrü, dəniz gücü kimi çiçəklənmə dövrü idi. Çoxlu koloniyalar əldə edir. Portuqallar dənizlərdə genuyalılar və ispanlarla, yəni o vaxtkı dünyanın digər ən güclü dənizçiləri ilə yarışırdılar. Bununla bağlı iqtisadi və mədəni yüksəliş intensiv quruculuqda öz əksini tapdı.

Manuelin qotika, Moorish üslubu, Renessans və ekzotik motivlərin elementlərini qarışdırır. Hətta demək olar ki, hind sənətinin təsiri bu üslubda özünü göstərirdi. Bu üslub, sanki, yeni dünyanı və naməlum ölkələri ilk görən avropalının təəssüratlarını ifadə edir. Manuelin xüsusilə inkişafının ilkin mərhələlərində İspan plateresco ilə müqayisə edilə bilər. O, həmçinin detallarla zəngin şəkildə bəzədilmiş düz divar əsasında binaların dizaynına qərar verdi, lakin Portuqaliya memarlığı daha "şirəli" və daha dinamik oldu. O, təsvir baxımından daha zəngindir və xüsusilə bəzək və dəbdəbəyə meyllidir.

Portuqaliya İntibahının memarlığı yalnız Manuelin üslubu ilə məhdudlaşmırdı. Daha sonra, İtalyan təsiri Portuqaliyaya nüfuz etməyə başladı və XVI əsrin ortalarında. milli üslub beynəlxalq intibah formaları ilə əvəz olundu (Dioqo di Torralvanın əsərində, 1500-1566).

Stil nümunələri
---------------

Hieronimitlərin monastırında.
* Batalyadakı monastırın daxili həyəti.
* Tomar monastırı Tampliyerlərin Romanesk rotundasının uzantısı (Dioqo di Arruda tərəfindən).
* Müqəddəs Vinsent qalası və ya Belem qalası, 1515-1520, (müəllif — Fransisko di Arruda, Dioqo di Arrudanın qardaşı).
* Belemdəki Hieronimitlər monastırı (Jeronimos), Portuqaliya krallarının və qəhrəmanlarının məzarı, XVI əsr, Boitac və Juan de Kastilo.
* Sintra Kral Sarayı ("Portuqal Əlhambra"), ser. XV c.
* Müqəddəs Xaç Monastırı (Koimbra)

Ədəbiyyat
---------

* Всеобщая история искусств. Редакторы — Ю. Д. Колпинский, Е. И. Ротенберг, М.: «Искусство», 1962.
* *Cмаголь О. С.* Светская архитектура эпохи мануэлино в Португалии: своеобразие стиля в Лиссабоне в контексте итальянской традиции // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 703—714.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
**Özbəkistan Respublikasının Silahlı Qüvvələri** (özb. O‘zbekiston Qurolli Kuchlari, Ўзбекистон Қуролли Кучлари) — Özbəkistan Respublikasının hərbi qüvvələrinin məcmusu.

Özbəkistan Silahlı Qüvvələrinə quru qoşunlarının hərbi komandanlıq və nəzarət orqanları, Hərbi Hava Qüvvələri, Hərbi Dəniz Qüvvələri, Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri, Milli Qvardiya və sərhəd xidməti daxildir. Özbəkistan silahlı qüvvələrinin vəzifələrini Özbəkistan Respublikasının Prezidenti onun bitərəf xarici siyasətinə uyğun olaraq müəyyən edir. Beləliklə, silahlı qüvvələrdən yalnız müdafiə məqsədləri üçün istifadə edilməsi nəzərdə tutulur.

Xüsusiyyətləri
--------------

Özbəkistan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) üzvüdür və 2012-ci ilin ortalarında Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına (KTMT) üzvlüyünü dayandırmışdır. Özbəkistan Rusiya ilə ikitərəfli müdafiə əlaqələrini saxlayır və əsasən SSRİ dövründən qalma texnikadan istifadə edir. Əhəmiyyətli aviasiya imkanları Sovet İttifaqından miras qalmış, lakin Özbəkiyan müvəqqəti olaraq minimal təmir və modernləşdirmə silah və hərbi texnikanın döyüş qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmışdır. Buna baxmayaraq, 2018-ci ilə qədər təyyarələr və helikopterlər alınmışdır.

2018-ci ilin məlumatına görə, Özbəkistan Silahlı Qüvvələrin tərkibində 48 min hərbi qulluqçu xidmət edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  The Military Balance 2018. — P. 214.

Xarici keçidlər
---------------

* Официальный сайт Министерства обороны Республики Узбекистан
* Военно-политическая ситуация в Узбекистане
* Вооружённые силы Республики Узбекистан

| ⛭Özbəkistan mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Özbəkistan"**
 | Özbəkistan |
**Zolotoy Roq buxtası** — Yapon dənizində Şərq boğazında, ensiz ən uzun buxta.3 Buxtanın sahilləri boyunca Vladivostok şəhəri yerləşir. Buxtaya gəmilər aslıqla yan ala bilir. Burada Vladivostok ticarət və balıqçı limanı yerləşir. Buxta üzərindən asma körpü keçir. Su səthinin sahəsi 4,44 km²-dir.

Coğrafiyası
-----------

Buxta Şərqi Bosfor boğazının şimal sahilini təşkil edir. Buxta şimal-qərbdən Şkot yarımadası ilə əhatələnir.

Buxtanın girəcəyində dərinliyi 20—27 metrdir. İçərilərə doğru isə dərinlik azalır. Sahilə yaxın dərinlik 5,2 - 15,2 metr arasında dəyişir. Buxtanın dibi lillidir. Zolotoy Roq buxtasının sahilləri əvvəlcə sıldırımlı və hündür idi. Limanın tikintisi ilə əlaqədar olaraq isə müəyyən artırmalar olmuşdur. Buxtanın yuxarı hissəsi alçaqdır. Bu hissədə Obyasneniya çayı buxtaya tökülür.

Tarixi
------

Zolotoy Roq buxtası (1903)

Böyük Pyotr körfəzi Avropada 1852-ci ildə məşhur olmuşdur. Bu isə fransız balina ovçularının Poset körfəzində qışlamasından sonra baş verir. Məlumata görə bu balina ovçuları Böyük Pyotr körfəzini 1851-ci ildə ziyarət etmişlər. 
1856-cı ildə fransız-ingilis eskadronu olan «Vinçester» gəmisi Rusiya eskadronunu tapmaq məqsədi ilə buxtaya daxil olmuşdur.
Bu zaman buxta cin mənçəlli ada sahib idi: **Xayşryvay**. İngilislər buxtanı Mey adlandırırlar (*ing.* Port May).

1859-cu ildə Şərqi Sibirin qubernatoru Nikolay Nikolayeviç Muravyov-Amurski Amerika korvetində Şərqi Rusiyanı dolaşarkən əlverişli bir buxta aşkarlayır. O buxtanı İstanbulda olan Qızıl Buynuz buxtasının şərəfinə adlandırır.

Hidrometrologiya
----------------

Zolotoy Roq buxtası bütün küləklərdən ideal şəkildə qorunur. Qışda burada aydın havalar müşahidə edilir. Şimal və şimal-qərb küləkləri əsir. Qışda küləklərin güçü 6–8 m/s və daha çoc ola bilir. Yayda küləklərin güçü azalır. Yayda cənub, cənub-şərq küləkləri əsir. Əsasən yağışlı və dumanlı hava müşahidə edilir.

Duman buxtada apreldən avqusta kimi adi haldır. Ən əsas isə iyun və iyulda olur. Qabarmalar buxtada günlükdür.

Ekoloji vəziyyət
----------------

2013-cü ildə buxta Rusiyanın ən çirkli akvatoriyası elan edilir. Buxta Vladivostokun mərkəzində yerləşir. Şəhər təsərrüfatına cəlb olunur. Burada Vladivostok ticarət və balıqçı limanı, «Dalzavod» adlı gəmi təmiri zavodu, Rusiyanın Sakit okean donanmasının bir hissəsi yerləşir. Buxtanın səthi neft məhsulları və tullantı ilə doludur.

Zolotoy Roq buxtası (2009)
Vladivostok TES-2 inşası buxtanın mikro iqliminə böyük təsir göstərir. Buxta hətta ən soyuq illərdə belə tam donmur. Halbuki əvvəllər tamamən donurdu.

Mənbə
-----

* Вид на бухту Золотой Рог н

İstinadlar
----------

1. ↑  Росгидромет: бухта Золотой Рог у Владивостока — самая грязная в РФ Arxivləşdirilib 2014-10-23 at the Wayback Machine — РИА Новости
**Anapa subasarı** — müasir Anapa şəhərinin şimalını tutan bataqlıqlaşmış düzənlik. Bir çox köçəri su quşları üçün yuva qurma yeridir. Anapa su basar ərazisi əvvəllər burada mövcud olmuş Qara dənizin Anapa körfəzinə dağ çaylarının gətirmə məhsulları hesabın yaranmış konus şəkilli çıxıntının bataqlaşması nəticəsində formalaşıb.

Tarixi
------

Anapa su basar ərazisi nisbətən yaxın zamanlarda meydana gəlib. XVII əsrin sonlarında səyahətçilərin yazdığı qeydlərə əsaslansaq bu nəticəyə gəlmək mümkündür: Bu ərazidə Anapa körfəzinin suları dalğalanırdı. Məhs bu ərazidə antik və orta əsrlərdə belə mövcud olmuş Qorqippi şəhəri var idi. Şəhər önəmli ticarət mərkəzi hesab olunurdu. Daşqın sahələrinin dibində gəmi qalıqları aşkar edilib. Müasir təmizləyici avadanlıqların olmaması səbəbindən Kuban çayının allüvial fəaliyyəti buxtanın şimal hissəsinin lillənməsinə səbəb olmuşdur. Cənubdan və şərqdən bu proses kiçik dağ çayları olan Maskaqa və Kumatırın tərəfindən daha da sürrətlənir. XIX əsrin əvvələrində bu ərazi liman olmuşdur.

Şəhərin böyüməsi ilə Anapa körfəzinin çox hissəsi qurudu və ondan yalnız kiçik bir Anapa buxtası qaldı. Ərazinin təxmini sahəsi 1200–1300 hektardır (12–13 km²). Hövzə şirin suludur. Suyun oksigenlə zənginləşməsində ərazidə bitən bitkilərin rolu böyükdür. Yayda dayaz şirin suda su quşlarının qidalandığı plankton, xərçəngkimilər, qurdlar və mollyuskalar çoxalır. Kiçik çay olan Anapka ilə Qara dəniz arasında su mübadiləsi məhs Anapka subasarı tərəfindən həyata keçirilir. Keçid ərazilərdə durna və kefal balıqları üstünlük təşkil edir. Anapa subasarının şimal-qərbində bənd inşa edilmiş. Bənd subasarı Çembur gölündən ayırır. Subasarda suyun səviyyəsi daha çox payız-qış aylarında qeydə alınır. Bənd üzərindən avtomobil yolu keçir.

Yanğın
------

2019-cu ilin noyabrında subasar ərazisində güclü yanğın baş vermişdi. Yanğının əhatə etdiyi sahə 24 hektar idi. Yanğını iki gün ərazində söndürmək mümkün olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Яндекс. Карты". maps.yandex.ru (rus). 2016-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-15.
2. ↑  "Анапские плавни". anapa-hot.ru (rus). 2018-11-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-15.
3. ↑  "Гидрологические условия Анапы — Анапа.инфо". www.anapa.info. 2020-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-15.
4. ↑  "Природа Анапы". 2010-06-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-20.
5. ↑  "Пожар на плавнях в Анапе ликвидировали" (rus). www.livekuban.ru. 2021-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-24.
**Zolotoy burnu** — Rusiya, Primorsk diyarının şimal-şərqində, Tatar boğazının sahilində yerləşən burun. Burundan 15,5 km cənub-qərbdə Samarqa kəndi yerləşir. Zolotoy burnu vilayətin əsas coğrafi nöqtələrindən biridir. Burun yarımadanın sonunda, dəniz daxilinə 3.5 km məsdafədə daxil olmuş bir ərazidədir. Vilayətin ucqar şərq nöqtəsini təşkil edir. Buradan Saxalin vilayətin ərazisinə olan məsasfə (Moneron adası) 205 km, ən yaxın şəhərə olan məsafə isə 228 km-dir (Nevelsk). Əslində isə vilayətin ucqar şərq nöqtəsi Zolotoy burnundan 9,3 km şimal-şərqdə yerləşir.

Burun müxtəlif adlara sahib olmasına baxmayaraq, günəşin qürubu zamanı sahilı suları sarı-qızılı rəng alır.

Burada il boyu fəaliyyət göstərən mayak vardır. Mayakda işləyənlər Zolotoy qəsəbəsində yaşayır. Yaxınlıqda isə hərbi hissə yerləşir.

İqlimi
------

Mülayim enliklərin musson iqliminə malikdir. Qışı soyuq və küləkli, yayı isə qısa, sərin və yağışlıdır. Primorsk vilayətində dəniz suyunun ən aşağı temperaturu burada müşahidə edilir. Suyun maklsimal temperaturu +22,9 °С-dir.

* Havanın orta illik rütubəti — 71 %. Orta aylıq rütubət — 49 %, dekabrdan iyula qədər 92 %.
* Küləyin orta illik sürəti — 4,9 m/s. Orta aylıq sürət — 4,4 m/s, iyul, avqustdan dekabra qədər5,3 m/s.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ЕСИМО. Климат морей России". 2017-10-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-20.
2. ↑  "Справочник "Климат России"". 2017-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-20.
**Milan Milutinović** (*serb.* Милан Милутиновић; 19 dekabr 1942, Belqrad – 2 iyul 2023, Belqrad) — Yuqoslaviya və Serbiyanın serb əsilli dövlət və siyasət xadimi. Serbiyanın ikinci prezidenti. Prezidentlik səlahiyyəti 29 dekabr 1997-ci ildən 29 dekabr 2002-ci ilə qədər olmuşdur.

Serbiyanın Təhsil və Elm üzrə Katibi (1977–82), Serbiya Milli Kitabxanasının direktoru (1983–87), Yuqoslaviya Federativ Respublikasının Yunanıstandakı səfiri (1989–95), Yuqoslaviyanın Federal Xarici İşlər Naziri (1995–97) vəzifələrində çalışmışdır. 2002-ci ilin dekabrında prezidentlik müddəti başa çatdıqdan sonra o, hərbi cinayətlərə görə mühakimə olunduğu Keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalına təslim oldu.

Həyatı
------

1942-ci il dekabrın 19-də Belqradda anadan olmuşdur. 1990-cı illərdə etnik albanlara qarşı hərbi cinayətlərdə şübhəli bilinən və bu həftə Haqqa məhkəməsi ndə bəraət qazanan serbiya nın keçmiş prezidenti Milan Milutinoviç Belqrada qayıdıb. Hava limanında sabiq prezident tərfdarları ilə görüşüb. Qeyd edəki ki, Milan Milutinoviç Kosova da 800 min dinc sakinin departasiyası və yüzlərlə adamın qətlində təqsirləndirirldi. Eyni zamanda bu iş üzrə keçmiş prezidentin 4 tərəfdarı və sabiq baş nazir Nikola Sainoviç də həbs edilmişdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Milan Milutinovic // Munzinger Personen (alm.).
2. 1 2  Zemřel bývalý srbský prezident Milutinovič, přispěl ke konci války v Bosně. iDNES.cz.

Xarici keçidlər
---------------

*
**Mirzə Vəli xəlifə Şamlı** (?-1581) — qızılbaş sərkərdəsi, Məşhədin hakimi.

Həyatı
------

Mirzə Vəli xəlifə Şamlı elinin Bəydili oymağından çıxıb. Tanınmış Qızılbaş sərkərdəsi, Məşhədin hakimi olub. I Şah Təhmasibə və Şah Sultan Xudabəndəyə xidmət edib. I Şah Təhmasib Səfəvinin möhrdarı olmuşdu. Ovçu kimi də tanınırdı.

Tatarların Şirvan vilayətinə hücumu zamanı sərkərə idi.

Qızılbaş əmirləri şübhə edirdilər ki, tatarlar cənubdan gələcəyə təqdirdə, onlar bir neçə cəbhədə vuruşmaqla döyüşü uda biləcəklər. Araz xan Rumlunun faciəli taleyi də buna şəhadət verirdi. Buna görə də əmirlər yeganə düzgün qərar qəbul etdilər. Şamaxı yaxınlığında Vəli xəlifə Şamlının başçılığı altında 3 min nəfərlik dəstə qoyaraq Mirzə Salman qorçibaşı Qulu bəy Avşar, Şahrux xan möhrdar, Məhəmməd xan Türkman, Pirə Məhəmməd xan Ustaclı, Sultan Hüseyn xan, Müseyib xan Şərəfəddin oğlu Təkəli, İmamqulu xan Qacar, Əmir Həmzə xan və digər "adlı-sanlı" əmirlərlə cənuba, tatarlara qarşı yeridi.

Mirzə Vəli xəlifə Şamlı Xorasanda başlayan Qızılbaş əmirlərinin badına getdi. İğtişaşlarda öldürüldü. 
Sultan Hüseyn xan Şamlının qətlə yetirilməsini, öldürülmüş Vəli xəlifə Şamlının oğlu İsmayılqulu bəyə tapşırdılar. Ona Sultan Hüseyn xanın tutduğu Qəzvin hakimi vəzifəsi (xan və tavaçıbaşı fəxri adları ilə) vəd edidi.

Uzun illər Vəli xəlifə Şamlıya xidmət etmiş, əmir dərəcəsi almış və buna görə də mərhuma çox minnətdar olan Qorxmaz xan Şamlını da bu yolla ələ aldılar. Ona Hüseynqlu sultanın tutmuş olduğu eşikağasıbaşı vəzifəsini vəd etdilər və rəqibini aradan götürməyi tapşırdılar. İsmayılqulu xan qardaşlarının Mahmud xan Sufioğlu Ustaclının qardaşını öldürməsi ilə, keçmişdə həmişə müttəfiq olmuş şamlı və ustaclı tayfaları arasında "ədavət və nifaq" qapıları açıldı.

Əmir xan Türkman və onun güruhunun məkrli fitnələri nəticəsində Hüseynqulu sultan vəzir, Hüseyn bəy, habelə Hüseyn xan Şamlı (Əliqulu xanın atası və öldürülmüş Xanixan xanımın əri) öldürüldülər. Beləliklə, saraydakı şamlı əyanlarına divan tutuldu.

Ailəsi
------

Mirzə Vəli xəlifə Şamlının İsmayılqulu bəy, Şahverdi bəy adlı oğlanları vardı.

Mənbə
-----

* **Ənvər Çingizoğlu, Şamlı elinin tanınmış simaları, "Soy" dərgisi, 9 (29), Bakı, 2009. səh.32-35.**

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Şamlı eli
**Banya Luka Universiteti** (*serb.* Универзитет у Бањој Луци, bosn. Univerzitet u Banjoj Luci) — Bosniya və Herseqovinanın ikinci ən iri şəhəri və Serb Respublikasının paytaxtı olan Banya Luka şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Universitetin rektoru Milan Mataruqadır.

Tarixi
------

Banya Luka Universiteti 7 noyabr 1975-ci ildə yaranmışdır.

Fakültələri
-----------

Universitetin 16 fakültəsi var.

Kitabxanası
-----------

Universitetin zəngin kitabxana fondu var.

Kontingent
----------

Universitetdə təxminən 17,000 tələbə təhsil alır.

Rəhbərlik
---------

Universitetə rəhbərliyi rektor edir.

Xarici əlaqələri
----------------

Universitet fəaliyyəti dövründə bir çox universitetlərlə əməkdaşlıq etmişdir.

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
| П: | "Universitet" portalı |

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "University of Banja Luka – About the University". 2012-05-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-08.
2. ↑  Directory of Open Access Journals. 2003.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Banya Luka Universiteti*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* unibl.org — Banya Luka Universitetinin rəsmi saytı
**Bağlama** — Azərbaycan aşıq şeir şəkillərindən olub, deyişmənin bir qoludur. Deyişmə iki aşığın üzbəüz, sazın müşayiəti ilə sual-cavab şəklində çalıb oxumalarıdır. Deyişmədə aşıq şeirinin bütün şəkillərindən istifadə edilə bilər. Bu aşığın bilik, bacarığından asılıdır. Aşıq deyişmələrinin ən maraqlı mərhələsi, eyni zamanda kulminasiya nöqtəsi qıfılbənd adlanır. Bu şeir şəklinə qıfılbənd, bəzən isə bağlama da deyilir. Elmi araşdırmalarda hər iki addan istifadə edilib. 3, 4, 5 bəndlik şeirdir. Bağlama çox vaxt aşıq deyişmələrində oxunur və ustad aşıqlar özlərinin dərin fəlsəfi məzmunlu bağlaması ilə müqabil tərəfə üstün gəlir, onu "bağlayır". 

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında Aşıq Ələsgərin bağlamaları məşhurdur. Misal:

Yerin, göyün, ərşin, kürsün, insanın  

Künhü, bünövrəsi ay nədən oldu?  

Yeri göydən, göyü yerdən kim seçdi?  

Hikmətin dəryası ay nədən oldu?

Aşıqlar deyişmə zamanı şeir texnikasını nümayiş etdirdikdən sonra bir-birinə üstün gələ bilmədikdə qıfılbəndə keçirlər. Bu halda hətta aşıqlar bir-birini bağlayarsa, bağlayan tərəf başqasının sazını əlindən almaq haqqına çatır.

Azərbaycan xalq poeziyasında qıfılbəndlə bağlı müəyyən qənaətlər formalaşıb.

Bağlamalar geniş xalq kütləsinin bədii təfəkkürünün məhsulu olaraq əsrlər boyu xalqın zehni inkişafında müstəsna rol oynayıb. Tapmacalar əsasən qıfılbəndlərin bir qolu olub, bayatı şəklində də işlədilir.

Qədimdə tapmacaların çoxu mənzum, həm də xalqın ictimai, iqtisadi və məişəti ilə sıx bağlı olub. Xüsusilə sehrli nağıllarda konflikt çox hallarda tapmacalar vasitəsilə həll edilib.

Deyişmənin əsas mərhələsində qıfılbəndə, bağlamaya müraciət edən sənətkarların istifadə etdikləri nümunələrin hamısı eyni səviyyədə, eyni məzmunda olmayıb. Bəzən dinlə bağlı din xadimləri tərəfindən danışılan əfsanələri "qıfılbənd-bağlama" adlandıraraq qarşılaşdıqları aşıqlara deyiblər. Bu cür qıfılbəndlərin düzəlməsi o qədər də çətin olmurdu. Qıfılbəndlərdə ümumiyyətlə, insanların gündəlik həyat tərzi, məişəti və təbiət hadisələri ilə bağlı olan məsələlərə də müraciət edilir. Qaydaya görə, qıfılbənd deyən sənətkarın və cavab verən tərəfin sözləri seçmə, mənalı olmalıdır. Qıfılbəndi açmaq ənənəvi qaydaya uyğun olmalıdır. Hər bəndin son misrasındakı qafiyə və rədifə uyğun ifadə seçilməlidir. Şeirin bölgü və qaydalarına əməl edilərək qıfılbəndin ruhunu saxlamaq tələb olunur. Həyati məsələlər üzərində qurulan qıfılbəndləri düzəltmək çətin olduğu dərəcədə də çavabı tapmaq çətindir. Dövrün bilikli ustad aşıqları dərin fitri istedada malik olduqlarından real hadisələrdən doğan qıfılbəndlər (burada: bağlama) düzəldiblər. Eyni zamanda başqalarının düzəltdikləri bağlamanın mənasını izah etməkdə də ustalıqlarını göstəriblər. Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Sarı Aşıq, Xəstə Qasım, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər, Aşıq Şenlik, Aşıq Mustafa, Aşıq Abdulla, Şəmkirli Aşıq Hüseyn, Molla Cümə və bir çox ustad aşıqlar bağlamadan ustalıqla istifadə edib və yeniliklər gətiriblər.

Xarici keçidlər
---------------

* "Azərbaycan ədəbiyyatı" dərsliyindən[*ölü keçid*]


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Ağarza Nurməmməd oğlu Qafarov** (23 yanvar 1920, Bakı – 5 may 1999) — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR ticarət naziri (1963–1968).

Həyatı
------

Ağarza Qafarov 1920-ci ildə fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirmişdir.

1939–1944-cü illərdə Sovet Ordusunda xidmət edən Ağarza Qafarov Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. 1944–1949-cu illərdə rəhbər komsomol işində, 1949–1954-cü illərdə Azərbaycan SSR Ehtiyat Əmək Qüvvələri İdarəsi rəisinin müavini, Kinolaşdırma İdarəsinin rəisi işləmişdir. 1954-cü ildən Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Bədən Tərbiyəsi və İdman Komitəsinin sədri, 1959–1963-cü illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin (KP MK) işlər müdiri olmuşdur. 1963–1968-ci illərdə Azərbaycan SSR ticarət naziri, 1968-ci ilin iyunundan isə Azərbaycan SSR neftçıxarma sənayesi nazirinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

Ağarza Qafarov 1955–1957-ci illərdə Azərbaycan Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Mərkəzi Komitəsi bürosunun üzvü, 1958–1959-cu illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Təftiş Komissiyasının üzvü, 1960–1963-cü illərdə Mərkəzi Komitə üzvlüyünə namizəd, 1964-cü ildən isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. 7-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Гафаров Ағарза Нурмәммәдович // Азәрбајҹан ССР Али Советинин депутатлары. Једдинҹи чағырыш. Бакы: Азәрбајҹан ССР Али Советинин нәшри. 1968. С. 91.
2. ↑  Kafarov, Aga Rza Nurmamedovich // Prominent personalities in the USSR (ingilis). Metuchen, New Jersey: Scarecrow Press. 1968. səh. 229.

Xarici keçidlər
---------------

* "Кафаров Агарза Нурмамедович" (rus). Подвиг народа. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2022.
**Bayam-Martin adası** (*ing.* Byam Martin Island) — Kanada Arktik arxipelaqının Kraliça Yelezaveta adalarına daxildir.

Coğrafiya
---------

Adanın sahəsi 1150 km²-dir, Kraliça Yelezaveta adaları arasında ərazisinə görə 17-ci yerdədir. Adanın maksimum uzunluğu 46 kilometr, eni isə 37 kilometrdir.

Bayam Martin adası Vaykaunt-Melvill boğazının şimalında yerləşir. 27 km qərbdə yerləşən Melvil adasından Bayam boğazı ilə, 35 km şimal-şərqdə yerləşən Barest adasından isə Ostin boğazı ilə ayrılır.

Tarix
-----

Ada 1819-cu ilin avqustunda ingilis dəniz səyyahı Uilyam Edvard Parri tərəfindən Atlantikadan Sakit Okeana Şimal-Qərb keçidini axtararkən ilk dəniz ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmiş və admiral Tomas Bayam Martinin (1773–1854) şərəfinə adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2013-01-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-22.
2. ↑  "Oceandots.com Byam Martin Island". 2010-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-22.
3. ↑  "Parry first expedition". 2017-09-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-22.
**Frans Mehrinq** (*alm.* Franz Mehring‎; 27 fevral 1846, Şlave — 29 yanvar 1919, Berlin) — alman fəhlə hərəkatı xadimi, marksist filosof və tarixçi, ədəbiyyat tənqidçisi.

Həyat və Fəaliyyəti
-------------------

Frans Mehrinq 27 fevral 1846-cı ildə Polşada ölkənin Slava şəhərində anadan olmuşdur.
1882-cı ildən fəlsəfə doktoru. Əvvələr burjuya radikalizmi mövqeyindən çıxış etmişdir. 1890-cı ildən proletar sosializmi mövqeyinə keçmiş (1891 ildə Almaniya S-D partiyasına daxil olmuşdur), alim və publisist kimi marksist dünyagörüşünün təbliğində mühüm rol oynamağa başlamışdır. Birinci dünya muharibəsi zamanı proletar beynəlmiçiliyinə sadiq qalmışdır. Mehrinq Böyük oktyabr sosialist inqilabı ideyalarının Qərbdə ilk müdafiəçisi və təbliğatçılarından idi. Mehring "*Spartak ittifaqı*"nın və Almaniya Kommunist Partiyasının yaradılmasında fəal rol oynamışdır. Mehrinqin elmi irsi zəngindir.

Tarixin materialistcəsinə anlayışı problemlərinin işlənib hazırlanmasında, marksist ədəbiyyatşünaslıq və sənətşünaslığın formalaşmasında, marksist estetikanın prinsiplərinin hazırlanmasında Mehrinqin əməyi çoxdur. Mehrinqin ən başlıca elmi xidmətlərindən biri də K.Marks və F.Engelisin əsərlərinin tədqiq və nəşr etməsi olmuşdur. Mehrinq marksist tarixşunaslıgın inkişafında da mühüm rol oynamışdır. Bu sahədə ən əhəmiyyətli işi 4 cildlik "Almaniya sosial demokratiyasının tarixi" əsəridir. K.Marksın Mehrinq tərəfindən yazılmış tərcüməyi-halı parlaq üslubu ilə fərqlənir. Lakin digər alman soldatları kimi Mehrinq də bir sıra məsələlərdə səhvlərə yol vermişdir (K.Marks və F.Engelsin Kommunistlər İttifaqında və Birinci İnternasionalda antiproletar cərəyanlara qarşı mübarizəsinin mahiyyətini, Birinci dünya müharibəsinin imperialist xarakterini dərk edə bilməməsi, alman fəhlə hərəkatında Lassalın və onun tərəfdarlarının xidmətini şişirtməsi və s.)

Əsərləri
--------

* Карл Маркс. История его жизни , М. 1957;
* К. Маркс и Ф. Энгельс — создатели научного коммунизма, М. 1960;
* Очерки по истории войн и военного исскуства , 6 изд. М. 1956;
* Литературно-критические статьи, М.-Л. 1964.

Həmçinin bax
------------

* Karl Marks
* Fridrix Engels

Xarici keçidlər
---------------

* "Qızıl medal"sız əlaçı, Leninin qartalı, bir qətlin 43 il gecikmiş etirafı

Istinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Czech National Authority Database.
2. ↑  "Carlos Marx: historia de su". 2023-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-12.
3. ↑  "Karl Marx — Geschichte seines Lebens". 2021-08-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-12.
4. ↑  "ti:Marx au:Franz Mehring". 2019-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-12.
5. ↑  "Franz Mehring". 2018-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-12.
**Bavi** — Sasani generalı, ordu komandanı. Əhəmənilər dövründən gələn İspahbudan sülaləsindən idi.

Həyatı
------

Bavinin ilkin həyatı haqda məlumat yoxdur. Bacısı I Qubadla evləndiyi üçün onun adına rast gəlinir. I Anastasiusa qarşı müharibələrdə və sülh danışıqlarında iştirak etmişdi. 530-cu ildə Sasani ordusunun başında olmuş, Martiropolisi mühasirəyə almışdı. Lakin Qubadın qəfil ölümü ilə geri çəkilməyə məcbur olmuşdu. Taxta qardaşıoğlu Xosrovun çıxmasını bəyənməmiş, bir neçə əyanla birlikdə onu devirib yerinə qardaşı Camaspı gətirmək istəmişsə də planı ifşa olmuşdu. 531-ci ildə edam edilmişdir.

Ailəsi
------

Xosrov Ənuşirəvanın dayısıdır. Onun Şapur adlı bir oğlu da olmuşdur. Bavinin Şapurdan olan qız nəvəsi IV Hörmüzlə evlənmiş, bu evlilikdən II Xosrov doğulmuşdur. Vistəhm və Vinduyih adlı nəvələri də sərkərdə olmuş, Bəhram Çubini devirməkdə köməkçi olmuşlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Pourshariati, Parvaneh (2008). Decline and fall of the Sasanian Empire. New York: IB Tauris & Co Ltd. ISBN 978-1-84511-645-3.
2. ↑  Procopius (2007). Müharibələr tarixi: Kitablar 1-2 (Farslarla müharibə). Cosimo, Inc. ISBN 1602064458.
**Fanodan olan atlet**, **Qalib Gənclik** və ya **Lisippo di Fano** — Qalib Gəncliyin tədqiqi və konservasiyası 1980-ci ildən 1990-cı illərə qədər davam edir və klassik bürünc üzərində araşdırmalara və qədim Aralıq dənizi mütəxəssislərinin Getty Muzeyi ilə əməkdaşlığına əsaslanır. Bütün heykəl bir parçada töküldü; bu tökmə texnikası "itirilmiş mum" üsulu adlanır.

Haqqında
--------

1972-ci ildə Münhen qalereyasının sahibi Heinz Herzer və Volker Kinnius Rudolph Stappın konservasiya layihəsi haqqında hesabat yazdılar. Rudolph Stapp qədim tunclar üzrə ixtisası ilə tanınan Victorious Youth ilə heykəl üzərində işlərə başladılar. Tuncdan qabığı çıxarmaq üçün metalda müxtəlif cızıqlar buraxdılar. Heykəli təmizləmək üç ay çəkdi.

Tarixi
------

Egey və Aralıq dənizi sahillərində çoxlu sualtı tunclar aşkar edilmişdir; 1900-cü ildə dalğıclar Antikythera gəncliyini və Stoik portretinin başını , Antikiterada , 1926-cı ildə Cape Artemision Poseydonunu , 1996-cı ildə Xorvatiya Apoxyomenosunu və 1999-cu ilə qədər müxtəlif bürüncləri tapdılar. Fanodan olan atlet heykəli isə 1964-cü ilin yayında İtaliyanın Adriatik sahillərində Fano dənizində , italyan balıqçı trol gəmisinin torlarına ilişərək tapıldı.

Xarici keçidlər
---------------

* Getty museum must return 2,000-year-old statue  (ing.)
* Appello per il "Lisippo"  (ital.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | BNF: 12491103j · NKC: unn2015883508 · SUDOC: 034120777 · VIAF: 196970598 · WorldCat VIAF: 196970598 |
**Frans Fişer** 19 mart 1877[…], Frayburq im Breisqau – 1 dekabr 1947[…], Münhen, İşğal Almaniyası – alman kimyaçısı.

Freyburq, Münxen vә Hisen universitetlәrindә oxumuşdur. Berlin Universitetindә işlәmiş, Berlindә Ali Texniki Mәktәbin professoru (1911-ci ildәn), Mülheymdә Kömürün Öyrәnilmәsi Üzrә Kayzer Vilhelm İnstitutunun direktoru olmuşdur (1913–1943). Əsas tәdqiqatları karbon oksidi vә hidrogen әsasında üzvi birlәşmәlәrin sintezinә hәsr olunmuşdur. 1927-ci ildә Hans Tropş ilә birlikdә karbon oksidinin dәmir vә kobalt katalizatorlarının iştirakı ilә hidrogenlә reaksiyasını kәşf etmişdir; reaksiya nәticәsindә (şәraitdәn asılı olaraq) qaz, maye vә bәrk alifatik karbohidrogenlәr әmәlә gәlir. Bu reaksiyanın maye yanacaq almaq üçün istifadә edilmәsinin mümkünlüyünü göstәrmişdir (1926). Sintetik benzin istehsalının texnologiyasını işlәyib hazırlamışdır (1925–1935). Karbon oksidi vә hidrogen әsasında maye izoparafinlәrin vә normal bәrk parafinlәrin sintezinin prinsipial mümkünlüyünü göstәrmişdir (1936).

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  Franz Joseph Emil Fischer // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Fantaziya.

**Fantaziya** (yun. φαντασία – təxəyyül) – formal və stilistik olaraq fərqli janrların ümumi təyinatı, sərbəst formalı instrumental musiqi pyesi. Fantaziyada improvizasiya mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Köklü improvizəyə malik musiqi kompozisiyasıdır. Fantaziya, ekspromt kimi, hər hansı ciddi musiqi formasının xrestomatik qaydalarına nadir hallarda əməl edir.

XVI əsrdə tokkata və riçerkara yaxın polifonik pyeslər Fantaziya adlanmışdır. XVII əsrdə konsert, simfoniya, uvertüra, sonata və rondonun təsirinə məruz qalmışdır. XVII-XVIII əsrlərdə Fantaziyadan fuqaya, bəzən isə sonataya müqəddimə kimi istifadə olunmuşdur. 19-cu əsrdə quruluşca sonataya, bəzən simfonik poemaya yaxın əsər, eyni zamanda opera, balet, xalq mahnıları mövzuları əsasında virtuoz pyes kimi geniş yayılmışdır.

Azərbaycan xalq calğı alətləri orkestoru üçün Ü.Hacıbəyli, S.Rüstəmov və başqa Fantaziyalar bəstələmişlər.

Tarixi
------

Termin ilk dəfə klavir musiqisinin Alman əlyazmalarında (təqribən 1520 — ci ildə) qeyd olunub.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Universalis |
**Cihat Arman** (16 iyul 1915, İstanbul - 14 may 1994, İstanbul) — Türkiyə futbolçusu, qapıçı, məşqçi.

Həyatı
------

Cihat Arman 16 iyul 1915-ci ildə İstanbulda anadan olmuşdur.

### Oyunçu karyerası

15 yaşında futbol oynamağa başladı. Qapıçı mövqeyisində çıxış edirdi. Oyun karyerasına 1934-1937-ci illərdə çıxış etdiyi Gənclərbirliyində başlamışdır. Sonradan, 1939-cu ildə bağlanan Güneş klubuna keçdi. Onun növbəti və oyunçu karyerasında sonuncu klubu Fənərbaxça oldu. Onun heyətində 308 matç keçirmiş və "Uçan qapıçı" ləqəbini qazanmışdır. 1944-cü ildə Türkiyə çempionatının qalibi oldu, üç dəfə İstanbul Futbol Liqasında (1944, 1947-1948) qalib gəlmişdir, İstanbul Liqa Kubokunu (1945) qazanmışdır.

1936-cı ildə Berlində keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 9-16-cı yerləri bölüşən Türkiyə milli futbol komandasının üzvü idi. Yeganə oyunu Norveç komandasına qarşı keçirtmişdir və 4 qol buraxmışdır.

1948-ci ildə Londonda keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 5-8-ci yerləri bölüşən Türkiyə milli futbol komandasının heyətində çıxış etmişdir. Turnirdə 2 oyun keçirtdi və Yuqoslaviya millisinə qarşı oyunda 3 top buraxmışdır.

1936—1951-ci illərdə Türkiyə millisinin heyətində 13 matç keçirmiş 26 qol buraxmışdır.

### Məşqçi karyerası

1948-ci ildə məşqçilik karyerasına başladı. Klub səviyyəsində Fənərbaxça (1948—1949), Beyoğlu (1954—1955), Beşiktaş (1955—1956), İstanbulspor (1956—1957, 1960—1961), Kasımpaşa (1957—1960), Yeşildirek (1962—1963), Eskişehirspor (1966—1967), Mersin İdman Yurdu (1967—1968) və Vefa (1968—1969) ilə işləmişdir.

1949, 1956, 1964 və 1970—1971-ci illərdə 4 dəfə Türkiyə milli yığmasının baş məşqçisi olmuşdur. 1949-cu ildə Dünya Çempionatının təsnifat mərhələsində türklər onun rəhbərliyi altında Suriya millisinə 7-0 hesabı ilə qalib gəlsələr də turnirdə iştirak etməkdən imtina etdilər.

14 may 1994-cü ildə İstanbulda vəfat etdi.

Nailiyyətləri
-------------

### Oyunçu kimi

Türkiyə **Fənərbaxça**

* Türkiyə çempionu (1): 1944.
* İstanbul Liqasının çempionu (3): 1944, 1947, 1948.
* İstanbul Liqa Kubokunun qalibi (1): 1945.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cihat Arman". arsiv.mackolik.com. 2020-06-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-20.
2. 1 2 3  "CİHAT ARMAN - Futbolcu Bilgileri TFF". www.tff.org. 2020-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-20.
3. 1 2  *Cihat Arman Türkiye D. Tarihi : 01 01 1919 D. Yeri : İstanbul.* "Cihat Arman". Mackolik.com (ingilis). 2020-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020—06—20.

Xarici keçidlər
---------------

* Türkiyə Futbol Federasiyasının saytında Cihat Armanın profili
**Biszyaşan adası** (*çin.* 笔架山) — Çinin şimal-şərqində, Lyaodun körfəzində yerləşən ada. İnzibati baxımdan Lyaonin vilayəti, Szinçjou şəhər dairəsinə daxildir. Ada adlanması şərti xüsusiyyət daşıyır. Belə ki, çəkilmələr zamanı eni 100 metr, uzunluğu 1,6 km olan dayazlıqla materikə birləşir.

Coğrafiyası
-----------

Adanın maksimal hündürlüyü 78,3 metrdir. Zirvə sıldırımlıdır. Üzəri meşə ilə örtülüdür. Adanın sahəsi 1,2 km²-dir.

Görməli yerləri
---------------

Şimalına gözəl mənzərə açılır. Cənubunun ziyarətinə isə qadağa qoyulmuşdur. Zirvədə tikinti işləri aparılır. Turistləridə bura cəlb edən bu zirvədir.

Zirvə adanın sahilində yerləşir. Çəkilmə zamanı bura piyada belə gəlmək mümkündür. Adanın sahilində istirahət məkanları, şimərliklər vardır.

Mənbə
-----

* *Международное радио Китая.* "Гора Бицзяшань".
* *Китайский информационный Интернет-центр.* "Фотографии горы".
* *Официальный сайт Ангарского Городского Округа.* "Визит официальной делегации в Китай".
**Eynəkli pinqvinlər** (*lat.* Spheniscus) — Pinqvinlər fəsiləsinə daxil olan növlər:

* *Spheniscus demersus* — Eynəkli pinqvin
* *Spheniscus mendiculus* — Qalapaqos pinqvini
* *Spheniscus humboldti* — Humbold pinqvini
* *Spheniscus magellanicus* — Magellan pinqvini

Bu cinsə daxil olan növlər rəng və ölçü baxımından bir-birinə bənzəyirlər.

Eynəkli pinqvin — eynəkli pinqvinlər cinsinə daxil ən böyük nümayəndəsidir. Bu növün nümayəndələri Afrikanın cənub sahillərində yayılmışdır. Magellan və Humbold pinqvinləri nisbətən kiçik ölçülərə malik olurlar.

Eynəkli pinqvinlər yuvaları sahilə yaxın ərazilərdə qum üzərində qoyurlar. Magellan pinqvinləri Cənubi Amerikanın cənub sahillərində yayılmışdır. Onlar digər növlərdən fərqli olaraq yuvaları sahildən aralıda meşəlikdə qururlar.

Qalapaqos pinqvini isə ekvatordan bir qədər aralıda yayılırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2011.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN · WoRMS |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2780540042, 2910980894 |

* www.pinguins.info: information about all species of penguins