recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Əbədi Məşəl abidəsi** — Azərbaycana qarşı edilmiş hərbi təcavüz nəticəsində baş vermiş Qanlı yanvar faciəsində və Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmanlıqla həlak olmuş vətəndaşların xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Bakı şəhərindəki Şəhidlər Xiyabanında ucaldılmış abidə kompleksi.

Abidənin yaradılması
--------------------

Əbədi Məşəl abidə kompleksinin yaradılması fikri ilk dəfə 1994-cü ildə irəli sürülüb. Milli Məclisdə bu faciəyə qiymət verilərkən prezident Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə şəhidlərin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün abidə yaradılması qərarı da qəbul olunur. O bu məsələni şəxsi diqqətində saxlayır, yaradılmış komissiyaya tapşırıq və tövsiyələrini verir: memar və heykəltəraşlara öz təsirliliyinə, məzmununa, səviyyəsinə görə böyük həcmli əsərdən də çox qiymətli olacaq bir abidə yaratmağı tapşırır. Bir il sonra, faciənin beşinci ildönümündə keçirilmiş sərgidə ona iki layihə təqdim olunur.

Hazırlanmış layihələr yalnız faciəni əks etdirdiyi üçün prezident Heydər Əliyevi qane etmir, o daha bir neçə layihənin hazırlanmasını tapşırır. Tapşırıq ondan ibarət olur ki, yaradılacaq abidə faciəni də, xalqın qəhrəmanlığını da, təcavüzü də əks etdirməlidir.

Keçirilən müsabiqədə əməkdar memar Elbay Qasımzadənin rəhbərlik etdiyi Layihələndirmə şirkətinin işləyib hazırladığı layihə seçilir. Heydər Əliyev 5 avqust 1998-ci il tarixində Bakı şəhərindəki Şəhidlər xiyabanında Əbədi Məşəl abidə kompleksinin ucaldılması haqqında sərəncam verir.

Abidənin açılışı
----------------

Kompleksin açılışı 9 oktyabr 1998-ci il tarixində olmuşdur. Abidə səkkizguşəli ulduz üzərində dayanan qızılı rəngdə şüşə günbəzdən, tac qoyulmuş sərdabədən (türbədən) ibarətdir.

Sərdabənin divarlarını zərif şəbəkə bəzəyir. Gecə səmasında parlayan qızılı rəngli günbəz Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda canını fəda etmiş şəhidlərin ruhunu təcəssüm etdirir.

2007-ci ildə prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Şəhidlər Xiyabanı rekonstruksiya olunarkən Əbədi Məşəl abidəsinin sütunları hündürləşdirilmiş, abidədəki səkkizguşəli ulduz və məsamələri qızılla işlənmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Əbədi məşəl" abidəsi" (az.). portal.azertag.a. 23.02.2019. 2021-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-13.
**Aupouri yarımadası** *ing.* Aupouri Peninsula - Şimal adasının Oklənd yarımadasının şimal qutaracağında yerləşir. İnzibati cəhətdən Nortlend regionunun Far-Nort rayonu ərazisinə daxildir. Yarmadanın uzunluğu 88 km, eni maksimal olaraq 31 km, ortalama eni isə 12 km təşkil edir. Ən hündür nöqtəsi 281 metrdir. Sahəsi 1400 km² təşkil edir. Qərb sahillərini Tasman dənizi, şərqini isə Sakit okean yuyur. Yarımadanın ən iri yaşayış məntəqələri Houhora (800 nəfər) və Avanui (350 nəfər) kimi şəhərçiklərdir. Yarımada ərazisində ümumilikdə 1600 nəfər məskunlaşmışdır. Bu səbəbdən ərazidə Federal şose (2010-cı ildə istifadəyə verilib) istisna olaraq digər yol demək olar ki yoxdur. Yarımada özünün 90 millik çimərliyi ilə məşhurdur. Şimal qutaracağında Nort-Keyp, Reinqa, Survill-Kliffs bunuları vardır. Yarımada öz adını Maorilərin bir qəbiləsi olan te-aupourilərin adından götürülmüşdür.

Mənbə
-----

* Aupouri *teara.govt.nz* saytı
* Aupouri

| ⛭Okeaniya yarımadaları |
| --- |
| Okeaniya | Aupouri • Koromandel yarımadası • Peron yarımadası • Tasman yarımadası |
**Xlorasetonfenon** — Gözyaşardıcı zəhərli maddə.

Xlorasetofenon – sarı kristal halında olan bənövşə iyinə malik çox güclü zəhərli maddədir. İlk dəfə 1871-ci ildə alınmışdır. Ərimə temperaturu 50–800 °C, qaynama temperaturu 2450 C-dir. Xüsusi çəkisi 1,32 q/sm3-dir. Suda demək olar ki, həll olmur, üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur. Qələvilərin suda məhlulları xlorasetofenonu hidrolizləşdirir.

Toksiki xassələri
-----------------

Bu maddənin xırda tozcuqları gözün selikli və buynuz qişalarına düşərsə, nəm qişada olan sinir uclarını ara kəsilmədən qıcıqlandırır və bunun nəticəsində yaşaxma baş verir. Zəhərlənmə əlamətləri adətən dərhal başlanır və 10–15 dəq. sonra maksimum həddə çatır. Gözyaşı ilə birlikdə ağrı, sancı, gicişmə hissi və tez-tez göz qırpması baş verir. Zəif qatılıqlarda zəhərlənmələr bu əlamətlərlə qurtarır. Yüksək dozalarda isə göz qapaqlarının şişməsi, göz almasının qızarması, şişkinliyi, kəskin işıqdan qorxma, görmə qabiliyyətinin zəiflənməsi müşahidə olunur. Yüksək qatılıqda xlorasetofenon ürək fəaliyyətinin pozulmasına, ağ ciyərlərin iltihabına və dərinin zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Təsiredici dozası 0,0003 mq/l-dir. 0,05 mq/l qatılıqda xlorasetofenon ilə zəhərləndikdə ağ ciyərlərdə şiş əmələ gəlir. 0,1 mq/l qatılıqda isə dəriyə təsir göstərir. 0,85 mq/l qatılıqda insan əleyhqazsız olarsa, 10 dəqiqə ərzində ölə bilər.

**Mühafizə** – Fərdi mühafizə vasitələri ilə.

**Deqazasiya:** xlorasetofenonla zəhərlənmiş yerləri və əşyaları Natrium sulfidin 10%-li suda məhlulu ilə qələvi əlavə etməklə neytrallaşdırırlar.

İlk yardım
----------

Ən əvvəl zədələnmiş şəxsə əleyhqaz geydirib təmiz havaya çıxarmaq lazımdır. Sonra gözlər adı su ilə təmiz yuyulur, yaxşı olar ki, birinci sutkada gözlər 2% çay sodası ilə yuyulsun. Şiddətli yaşaxmada gözə 1–2 damcı 1,0% atropin tökülməlidir. Bərk ağrılarda isə 1,0% diamin kodein və ya 2% novokaindən istifadə edilir. Göz gicişərkən ona əl vurmaq olmaz çünki gicişən yerə əl vurduqda qıcıqlanma kəskinləşir həmçinin gözə infeksiya da keçə bilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2  2-CHLOROACETOPHENONE (ing.).
2. 1 2 3 4  .
3. ↑  *Bradley J. Williams A. J. Andrew S.I.D. Lang* Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset. // *Figshare* 2014. doi:10.6084/M9.FIGSHARE.1031637.V2
**Big Thief** — Nyu-Yorkun Bruklin borosunda qurulmuş indi-folk musiqi qrupu. Qrupun üzvləri Adrianna Lenker, Bak Mik, Maks Oleartçik və Ceyms Krivçeniadır.

Qrupun ilk albomu olan "Masterpiece" 2016-cı ildə Saddle Creek Records tərəfindən buraxılıb. Onların ikinci albomu "Capacity" bundan bir il sonra, 2017-ci ildə yayımlanıb. Big Thief 2019-cu ildə 4AD musiqi şirkəti ilə müqavilə bağlayıb. Həmin il onlar iki albom təqdim ediblər, mayda "U.F.O.F." və oktyabrda "Two Hands" adlı albom. Bu albomların hər ikisi 2020-ci ildə baş tutan 62-ci "Qremmi"  mükafatlarında "Ən yaxşı alternativ alboma görə Qremmi mükafatı"na namizəd göstərilib. Növbəti il, 2021-ci ildə onların "Not" mahnısı "Ən yaxşı rok mahnısına görə Qremmi" mükafatına və "Ən yaxşı rok performansına görə Qremmi" mükafatına namizəd göstərilmişdir. 

Qrupun beşinci studiya albomu "Dragon New Warm Mountain I Believe in You" 2022-ci ilin fevralında işıq üzü görüb. Bu albom Hollandiya çartlarında ilk onluğa daxil olmuş və Qremmi 2023-də "Ən yaxşı alternativ musiqi albomu" mükafatına namizədlik əldə etmişdir. Albomdan olan ikinci sinql "Certainty", "Ən yaxşı alternativ musiqi performansı" mükafatına namizədlik qazanmışdır.

Diskoqrafiya
------------

**Albomlar**

* Masterpiece (2016)
* Capacity (2017)
* U.F.O.F. (2019)
* Two Hands (2019)
* Dragon New Warm Mountain I Believe in You (2022)

**Mini albomlar** (EP)

* Demos Vol. 1 (2020)
* Live at the Bunker Studio (2021)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Salmon, Ben.* "Big Thief's Masterpiece Finds the Right Alchemy". Portland Mercury. July 6, 2016. İstifadə tarixi: July 8, 2016.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | Apple Music · Bandcamp · Deezer · Instagram · SoundCloud · Spotify · Tidal · Yandex Music · YouTube |
| Tematik saytlar | AllMusic · Discogs · MusicBrainz · Rate Your Music |
| Normativ yoxlama | GND: 1110220588 · ISNI: 0000000470109298 · LCCN: no2017090984 · VIAF: 45147095009925080500 · WorldCat VIAF: 45147095009925080500 |
**Eldar Qasım oğlu Nuriyev** (15 noyabr 1955, Lənkəran) — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının Dövlət nəzarəti şöbəsinin sabiq müdiri, 29 noyabr 2019-cu ildən Ədliyyə nazirinin müavini.

Həyatı
------

Eldar Nuriyev 15 noyabr 1955-ci ildə Lənkəran şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Unversitetinin sovet dövründə ən nüfuzlu fakültəsi olan Hüquq fakültəsini bitirən E. Nuriyev 1-ci dərəcəli dövlət müşaviridir.

O, əmək fəaliyyətinə 1979-cu ildə Gəncədə başlayıb. Şəhər prokurorluğunda köməkçi vəzifəsində çalışan E. Nuriyev burada 1993-cü ilə qədər işləyib. 1993-cü ilin avqustu E. Nuriyevin karyerasına uğurlu il kimi düşüb. Həmin il o, Bakı şəhəri prokurorluğunun DİO-da qanunların icrasına nəzarət şöbəsinin rəisi vəzifəsinə irəli çəkilir. 1996-cı ilə qədər bu vəzifədə çalışan Nuriyev 1998-ci iliinn mayında Prezidentin İcra Aparatının Dövlət-Hüquq şöbəsinə böyük məsləhətçi vəzifəsinə təyin olunur. İki il bu postda çalışdıqdan sonra 2000-ci illin oktyabrında Prezidentin İcra Aparatının Hüquq mühafizə orqanları ilə iş şöbəsinə böyük referent vəzifəsinə irəli çəklir. 2000-ci ildə o, prokurorluq sisteminə qayıdır.

03 oktyabr 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə Baş prokurorun müavini vəzifəsinə təyin olunub.
07 aprel 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının Dövlət nəzarəti şöbəsinin müdiri təyin olunub.
29 noyabr 2019-cu ildə tutduğu vəzifədən azad edilərək 25 dekabr 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Ədliyyə nazirinin müavini vəzifəsinə təyin edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ADMİNİSTRASİYA: Struktur: Nuriyev Eldar Qasim oğlu" (az.). president.az. 2014. 2016-03-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-27.
2. ↑  "E.Q.Nuriyevin Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının Dövlət nəzarəti şöbəsinin müdiri vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (Azərbaycan dili). president.az. 26 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Prezidentin nazir müavini təyin etdiyi Eldar Nuriyev kimdir?" (Azərbaycan dili). qaynarinfo.az. 26 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* *Xaqani Səfəroğlu.* "Prezident Administrasiyasında kimlər işləyir? - Karyera tanıtımı - II HİSSƏ" (az.). modern.az. 10.04.2012. İstifadə tarixi: 2015-05-27.
Hidromhərrikin sxematik işarəsi
Hidromühərrik
**Hidromühərrik** (və ya hidravlik mühərrik) təzyiq altında axan mayenin enerjisini aparan valın mexaniki enerjisinə çevirən maşındır. İşləmə prinsipinə görə nasosun əksini təsvir edən hidravlik mühərriklərin aparıcı valı iki cür hərəkətə gətirilir. Onlar ya mühərrikin işçi kameraları maye ilə dolduqda oradakı işçi orqanı (porşen) çıxarmağa cəhd edərək hərəkət yaradan - həcmi, ya da hərəkət çoxluğunun momentinin dəyişməsi nəticəsində hərəkətə gətirilənlərə bölünürlər. Həcmi mühərriklərdə aparıcı bənd irəli-geri və ya fırlanma hərəkəti (hidrosilindrlər) icra edirlər. İkinci halda aparıcı bənd (val) yalnız fırlanır. 
Hidroslindrlər itələyicisi porşenlə bağlı olaraq irəli-geri hərəkət edəbilən- güc, və valı gövdəsinə nisbətən 360°dərəcədən kiçik olan bucaq altında dönəbilən -moment tipli olur.
Hidromühərriklər işçi kameraları tərpənməz olan porşenli və rotorlu olaraq fərqlənirlər. Rotorlu hidromühərriklərdə işçi kameralar hərəkət edirlər, sıxışdırıcılar isə irəli-geri hərəkətlə uzlaşaraq fırlanırlar (kulis hidromühərrikləri). Kulis hidromühərrikləri formasından asılı olaraq membaranlı və rotor-porşenli (radial-aksial) tiplərinə bölünürlər. Ən geniş yayılmış aksial rotor-porşenli mühərriklədir (şəkil 1). 
Bu mühərriklərdə porşenə təsir edən işçi mayeinin təzyiqindən maili şaybada yaranan reaktiv qüvvə onu fırladır. Həcmi hidromühərrik maşınların işçi hissələrini hərəkətə gətirmək üçün gərəkli olan ötürmələrdə tətbiq olunur (dəzgah, pres və s.). 
Bu ötürmələrdə maye 35 MPa həddində yerləşən təzyiqə malikdir. Hidromühərrikin gücü 3000 kVt-a qədər ola bilir. Hidromühərriklərin işləməsi 750÷3000 dövr/dəq arasında baş verir.

Hidromühərrikin dövrlər sayı (n) və momenti (M) aşağdakı düsturla təyin edilir:

n=Q(t)/V, M=ΔpV/2

burada: Q(t) – mühərrikdən keçən mayenin həcmi l/dəq ilə, Δp-giriş və çıxışdakı təzyiq fərqi bar ilə, V-sorma həcmi cm³ ilə ifadə edilir.

Istinad
-------

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Hidravlik haqqında hər şey". 2021-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-18.
Antarktik yarımadası
**Antarktida yarımadası** (1961-ci ilədək sovet və İngiltərə xəritələrində Qreyam Torpağı, Amerika xəritələrində Palmer yarımadası, Çili xəritələrində O’Xiqgins Torpağı, Argentina xəritələrində San Martin Torpağı adlanırdı) — Antarktida ərazisinin bir hissəsi.

Uzunluğu materikin əsas kütləsindən şimala 1200 km. qərbdən-şərqə təqribən 200 km-dir. Mərkəzi hissəsi hündürlüyü 1500–2000 m olan buz platosudur. Yarımada ilə Juenvil adası arasında Antarktik boğazı yerləşir.

Sahil zolağında qismən buzdan azad dağ massivləri var. 10-cu Sakit okean elmi konqresin (1961) məsləhəti ilə Antarktikanın tədqiqində iştirak edən ölkələrin əksəriyyəti bu ərazini Antarktika yarımadası adlandırmışdır. Ondan şimal-qərbdə Adeleyd adası yeləşir.

Mənbə
-----

* Antarktik yarımadasının kosmosdan çəkilən şəkilləri (Panoramio saytı) Arxivləşdirilib 2014-01-19 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası / I CİLD // Antarktida yarımadası. 528 səh

| ⛭Antarktida yarımadaları |
| --- |
| Antarktida | Antarktik yarımadası • Mouson yarımadası • Hat Point yarımadası |
**Pelister Milli Parkı** (mak. Национален парк Пелистер) — Şimali Makedoniya Respublikasının cənubunda, Bitola bələdiyyəsində yerləşən milli park.

Coğrafiya
---------

Pinus peuce
Milli park Baba dağı massivində yerləşir və sahəsi 171,5 km2-dir. Milli parkın hündürlüyü 927 ilə 2 601 metr arasında dəyişir və flora və fauna ilə zəngindir. Floraya Senozoy dövründən qalma və Balkan yarımadasında bir neçə dağda yetişən nadir Pinus peuce də aiddir. Parkda bir çox heyvan növü yaşayır: ayı, canavar, cüyür, qarapaça, maral, dovşan, bir neçə qartal növü, vəhşi qaban, kəklik və endemik Makedoniya Pelaqoniya alabalığı.

Xüsusiyyətləri
--------------

Pelister Milli Parkı Movrovo Milli Parkından sonra ölkənin ikinci ən böyük, amma ən qədim milli parkıdır. Milli park Makedoniyanın ən turistik məkanlarından biridir və Popova Şapka, Doyran, Ohrid, Prespa və Kruşevo boyunca xizək kurortları ilə tanınır. Burada Pelaqoniya dərəsi, Prespa gölü, Nidje, Qaliçitsa, Yakupitsa dağları, Bitola şəhəri yerləşir. Pelister ən çox dağ gölləri ilə tanınır və onları "Pelisterin gözləri" adlanıdırırlar. Böyük göl dəniz səviyyəsindən 2 218 m, Kiçik göl isə 2 180 m hündürlükdədir. Burada bir çox çayın mənbəyi yerləşir. Milli parkın iqlimi dəyişkəndir.

Qalereya
--------

* Maloto gölüMaloto gölü
* Pelaqoniya dərəsiPelaqoniya dərəsi
* Qış fəslindəQış fəslində
* 
* 2.601 m hündürlükdə2.601 m hündürlükdə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-04-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-06.

| ⛭**Şimali Makedoniya milli parkları** |
| --- |
| Qaliçitsa Milli Parkı  • Mavrovo Milli Parkı  • Pelister Milli Parkı  • Şar Dağları Milli Parkı |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |
Xarakterik qütb gecəsində mavi alatoranlıq, Longyearbyen, Svalbard, Norveç, 78 ° şimal enliyi.Xarakterik qütb gecəsində mavi alatoranlıq, Longyearbyen, Svalbard, Norveç, 78° ş.e.
**Qütb gecələri** — qütb sahələrində üfüqdə Günəşin görünmədiyi müddət olub, ilin müəyyən bir dövrüdür.

Qütb gecələrinin davamiyyət müddəti
-----------------------------------

Qütb gecələrinin davamiyyəti qütbə doğru artır; 66°33" paralelində 1 gün (24 saat), qütbdə 179 günə çatır. Şimal qütbündə qütb gecələri payız gecə-gündüz bərabərliyi tarixindən (23 sentyabr) yaz gecə-gündüz bərabərliyinə (21 mart) qədər davam edir.

Qütb gecələri müşahidə edilən şəhərlər
--------------------------------------

* Rusiya: Apatitı, Bilibino, Verxoyansk, Varkuta, İnta, Hacıyevo, Dudinka, Zaozersk, Zapolyarnı, İqarka, Kandalakşa, Kirovsk, Kovdor, Kola, Labitnanqi, Monçeqorsk, Murmansk, Меzеn, Naryan-Маr, Nоrilsк, Оlеnеqоrsк, Ostrovnoy, Pevek, Polyarnıy Zori, Polyarnıy, Salexard, Severomorsk, Skejnoqorsk, Srednokolımsk, Usinsk.
* Norveç: Lonqyir, Tromse.

Rusiyanın Naryan-Mar şəhərində qütb gecəsi, 23 dekabr 2014, saat 11:27 (günorta)Rusiyanın Naryan-Mar şəhərində qütb gecəsi, 23 dekabr 2014-cü il, saat 11:27 (günorta)

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.

Xarici keçidlər
---------------

Yerin Günəş ətrafında hərəkəti

Həmçinin bax
------------

* Qütb gündüzləri
* Qütb sahələri
* Qütb parıltısı
**Conas Hanvey** (1712-1786)—İngilis səyyahı, taciri, ictimai xadimi.

Həyatı
------

C.Hanvey haqqında yazılanlardan məlum olur ki, o, "eyni zamanda tanınmış tacir, səyyah, ictimai xadim… və müəllim idi. 1712-ci ildə doğulmuşdur. S-Peterburqda Dinqli evinin şərikinə çevrilmiş Hanvey 1743-cü ildə kompaniyanın maraqları ilə əlaqədar İran və Rusiyaya səfər etmiş, 1750-ci ildə Londona qayıtmışdır. Burada o, ictimai fəaliyyətlə məşğul olmağa başlamış, çox sayda yüksək qurumlar (institutlar) yaratmış, gənclərin rifahı ilə xüsusilə maraqlanmışdır. 1786-cı ildə vəfat edən Hanveyin şərəfinə Vestminster Abbatlığında monument inşa edilmişdir". 1743-1744-cü illərdə İranda olmuş Conas Hanvey 1753-cü ildə özünün iki cildlik "An historical account of the British Trade over the Caspian Sea, with a journal of travels" (Xəzər dənizi hövzəsində ingilis ticarətinin tarixi nəticələri və səyahətlər jurnalı) (61) əsərini çap etdirmişdir. C.Hanvey bu əsərini daha iki cildlə tamamlamışdır: I cild – "İran inqilabı" adlanır ki, buraya "Şah Sultan Hüseynin hakimiyyəti, əfqanların müdaxiləsi, Sultan Mir Mahmud və onun xələfi Əşrəfin hakimiyyətləri haqda" ("The reign of Shah Sultan Hussein, with the invasion of the Afghans. and the reigns of Sultan Mir Mahmud and his successor Ashreff") hissə daxildir. II cild isə "Uzurpator Nadirqulunun hakimiyyətə yiyələnməsi…" ("The history of the selebrated usurper Nadir Kouli: from his birth in 1687 till his death in 1747, to which are added some particulars of the unfortunate reign of his successor Adil Shah") adlanır. L.Lokharta görə 1753-cü il London nəşri dörd cilddən ibarət olmuşdur və onun III cildində Nadirin iyirmi il (1727-1747) ərzində yüksəlişi, demək olar ki, tamamilə, izlənilmişdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

1. ↑  .
2. ↑  .
3. ↑  .
4. ↑  .
**Əmir ibn Fuheyrə** (586, Məkkə – 625, *ərəb.* أبو عمرو عامر بن فهيرة التيمي‎) — Məhəmməd peyğəmbərin (s.a.v) səhabələrindən biri. 622-ci ildə Məhəmməd və Əbu Bəkr əs-Siddiqin gizli şəkildə Mədinəyə köçməsinə kömək etmiş şəxsdir.

Bioqrafiya
----------

Əmir ibn Fuheyrə Afrika əsilli idi. Azdit tayfasının ixtiyarında qul kimi doğulmuşdu. Sonralar bu qəbilədən olan Əbu Bəkrin ögey oğlu ət-Tufeyl ibn əl-Harisə məxsus idi.

O, Məkkədə yaşamış və Məhəmməd peyğəmbərin in təbliğ fəaliyyətinə başladıqdan sonra İslamı qəbul etmişdir. 614-cü ildən sonra o, bir çox Məkkə müsəlmanları kimi təqiblərə məruz qalır; onu inancından dönməyə məcbur etmək məqsədilə işgəncələrə məruz qoyulur. Onun təqibçisinin adı açıqlanmır; lakin Əbu Bəkr onu Tufeyldən fidyə alıb azad etdikdən sonra zülm dayanır. Əmir Əbu Bəkrin xidmətində qalır. O, südverən qoyunları otarmaqla məşğul olurdu.

622-ci ildə Məhəmməd peyğəmbər (s.a.v) və Əbu Bəkr Məkkədən Mədinəyə hicrət edəndə Əmir gündüzlər Əbu Bəkrin sürülərini otarır, axşam isə onları Məhəmməd və Əbu Bəkrin gizləndikləri mağaraya gətirir (güman edilir ki, bunu qoyunlar izlərini örtsünlər deyə edir.). Onlara süd və yemək də gətirdi. Onlar Mədinəyə getmək üçün mağaradan çıxanda Əmir də onları müşayiət edir. O, bir dəri parçasının üzərinə Surak ibn Malikə bir qeyd yazaraq müsəlmanlara ona heç bir zərər verməməyi tapşırır. Bu Əmirin yazıb-oxumağı bildiyini, yazmağı bacardığını deməyə əsas verir.

Əmir Mədinəyə çatdıqdan az sonra əvvəlcə Səd ibn Heytəmə ilə qalır, lakin sonra Əbu Bəkrin evinə qayıdır. Məhəmməd peyğəmbər Əmir və əl-Haris ibn Aus ibn Muaz arasında qardaşlıq müqaviləsi bağlayır. Mədinəyə gəldikdən sonra Əmir, Əbu Bəkr və Bilal Mədinə qızdırmasına tutulur.
Əmir Bədr və Uhud döyüşlərində döyüşür. 625-ci ilin iyul/avqust aylarında Bir-Maun döyüşündə Kəlbit qəbiləsindən Cabbar ibn Sülmə onu bıçaq və ya nizə ilə yaralayanda o, deyir: "Vallah, mən uğur qazandım!". Döyüşdə ilk ölənlərdən biri idi. Urvə ibn əl-Zübeyr rəvayət edir ki, onun cəsədi heç vaxt tapılmır, çünki "mələklər onu dəfn etdilər" və o, birbaşa Cənnətə aparıldı. Cabbar daha sonra Əmirin "mən qazandım" deyərkən nəyi nəzərdə tutduğunu soruşur. Əmirin cənnəti tapdığını deyəndə Cabbar da müsəlman olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Abdulmalik ibn Hisham. *Notes to Ibn Ishaq’s Sirat Rasul Allah*. Translated by Guillaume, A. (1955). *The Life of Muhammad*, p. 743 note 422. Oxford: Oxford University Press.
2. ↑  Muhammad ibn Jarir al-Tabari. *Tarikh al-Rusul wa’l-Muluk*. Translated by Landau-Tasseron, E. (1998). *Volume 39: Biographies of the Prophet’s Companions and Their Successors*, pp. 138, 142. Albany: State University of New York Press.
3. ↑  Âmir b. Füheyre / S. Kemal Sandıkçı // TDV İslâm Ansiklopedisi : [тур.] : 44 c.. — İstanbul : TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1991. — Т. 3. — С. 65-66.
**Şenay Aybüke Yalçın** (1994, Çorum – 9 iyun 2017) — musiqi müəlliməsi. 2016-cı ildə Batman ilinin Kozluğ ilçəsində musiqi müəllimi təyin olunan Yalçın 2017-ci ildə Kürdüstan Fəhlə Partiyasının (PKK) bələdiyyə sədrinə hücumu zamanı güllənin bədəninə dəyməsi nəticəsində dünyasını dəyişmişdir. Ölümü ciddi rezonans doğurmuş, xatirəsinə müxtəlif təhsil müəssisələrinə onun adı verilmiş, onun həyatından bəhs edən film 2023-cü ildə işıq üzü gördü.

Həyatı və öldürülməsi
---------------------

3 sentyabr 1994-cü ildə Çorum ilinin Osmancıq ilçəsində anadan olub. Valideynləri Xocalı soyqırımından bəhs edən cizgi filmində bir qızın ölümündən təsirlənmiş, həmin obrazının adı olan Aybükəyə, nənəsinin adı Şənayı əlavə edib, qızlarını Aybükə Şənay adlandırılmışdır.

Körfez Anadolu Liseyini bitirmişdir. Bu müddət ərzində Edremit Mədəniyyət İncəsənət Dərnəyində musiqi təhsili almışdır. Daha sonra Nəcməddin Ərbakan Universitetinin Musiqi müəllimliyi Bölməsindən məzun olmişdur. 2016-cı ildə Batman ilinin Kozluğ ilçəsində Anadolu Liseyinə müəllim olaraq təyin olunmuşdur.

9 sentyabr 2017-ci il tarixində uşaqlara qiymətləndirmə şəhadətnamələrini payladıqdan sonra dostları ilə birgə maşına əyləşmiş və yola düşmüşdür. Şəhərdə yan yolda qaçırdığı avtomobildə gözləyən PKK-lı terrorçu Kozluğ ilçə bələdiyyə sədri Veysi İşığa məxsus avtomobil yolun qarşısında olan zaman uzun lüləli silahla avtomobilə atəş açmışdır. Bələdiyyə sədrinin avtomobili manevr edib qaçsa da, terrorçu atəşi dayandırmamış və maşının arxasınca dəfələrlə atəş açmışdır. Bu hücum zamanı Yalçın hadisə yerinə yaxın olmuş, nəticədə güllələrin bir hissəsi ona dəymişdir. Yalçın hadisədə ağır yaralanmış, aparıldığı dövlət xəstəxanasında dünyasını dəyişmişdir. Doğulduğu Osmancıq ilçəsində dəfn edilmişdir. Onun ölümü ciddi rezonansa səbəb olmuşdur.

Qatilləri
---------

Hadisədən sonra hücumu edən şəxs ərazidən qaçmışdır. Qaçam zaman Jandarma bölməsinin qarşısına gələndə jandarm *"dayan!"* xəbərdarlığına əməl etməmiş və içində olduğu nəqliyyat vasitəsini partlatmışdır. 22 mart 2018-ci il tarixində bomba qurğusunu hazırlayan *"Agit"* ləqəbi ilə tanınan PKK üzvünün Batman ilinin Sason ilçəsində çöl bölgəsində jandarma əməliyyatı zamanı öldürüldüyü açıqlanmışdır. Bundan əlavə, Batman 3-cü Ağır Cəza Məhkəməsində baş verən hücumla bağlı işdə 5 nəfər "terror qrupununun silahla təmin edilməsi" ittihamı ilə 18 il müddətinə azadlıqdan məhrumetmə cəzaları almışdır.

Xatirəsi
--------

Ölümündən sonra çalışdığı Kozluğ Anadolu Liseyi, məzun olduğu Körfez Anadolu Liseyi, hücumun baş verdiyi Hastane məhəlləsi, məzun olduğu Necmettin Erbakan Universitetində zal, Osmancıq ilçəsində təhsil müəssisəsinə, Kozluğ ilçəsində isə qonaq evinə onun adı verilmişdir. 2 may 2023-cü ildə Rəcəb Tayyib Ərdoğan Gabar dağında yeni neft quyusuna müəllimin adının verildiyini açıqlamışdır. 24 noyabr 2023-cü ildə onun həyatından bəhs edən *Aybüke: Öğretmen Oldum Ben* filmi nümayiş olundu.
**Vaqif Seyidov** (*azərb*. *Seyidov Vaqif Cavad oğlu*‎) — tibb elmləri doktoru, professor, Əməkdar həkim

Həyatı
------

Seyidov Vaqif Cavad oğlu 1 iyun 1941-ci ildə Şəmkir rayonunun Zəyəm qəsəbəsində anadan olmuşdur.
1960–1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin müalicə-profilaktika fakültəsində təhsil almışdır. 1966-cı ildə Elmi-Tədqiqat Klinik və Eksperimental cərahiyyə institutuna klinik ordinaturaya daxil olmuşdur.

### Elmi fəaliyyəti

1970-ci ildə mədəaltı subtotal reaksiyasının qanın laxtalanma sisteminə təsiri mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi adını almışdır.
1976–1979-cu illərdə isə doktorluq dissertasiyası üzərində işləmək üçün Moskva şəhərində Ümumittifaq Cərrahlıq Mərkəzinə və SSRİ Tibbi Elmlər Akademiyasının Bakulyev adına instituta ezam olunmuşdur. 1979-cu ildə Elmlər Akademiyasının tibbi üzrə ixtisaslaşmış şurasında doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək tibb elmləri doktoru adına layiq görülmüşdür.
1982–1988-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun ümumi cərahiyyə kafedrasında əvvəl dosent, sonralar isə professor vəzifəsində çalışmışdır.
1982–1983-cü illərdə Bakı şəhərinin, 1983–1994-cü illərdə isə Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Nazirliyinin baş cərrahi və eyni zamanda M.Topçubaşov adına Elmi-Cərrahi qastroeteroloji şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar həkimi və SSRİ səhiyyə əlaçısı olmuşdur.
Mədəaltı vəz və öd yollarında aparılan bir sıra orijinal əməliyyatların müəllifidir. Respublikada ilk dəfə qanın aortası üzərində rekonstruktiv əməliyyatları aparmışdır.
Respublikamızda mədə rezeksiyası zamanı kompressioan qastroenteroanastomiozun işləyib tətbiq etmişdir. 230-dan artıq elmi işin, o cümlədən 9 monoqrafiya və metodik vəsaitin, 7 ixtira və 20 səmərələşdirici təklifin müəllifidir. O,dəfələrlə Respublika, ümumittifaq və Beynəlxalq konfederasiyaların iştirakçısı olmuşdur.10-a qədər namizədə və doktorlara rəhbərlik etmişdir.
2002-ci ildə Sankt-Peterburqda Petrovsk Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdi.

### Vəfatı

10 fevral 2022-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi". 2022-02-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-13.
2. ↑  "Məşhur azərbaycanlı professor vəfat etdi". 2022-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-13.
3. ↑  "Professor Vaqif Cavad oglu Seyidov". 2022-02-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-13.
4. ↑  "Məşhur azərbaycanlı cərrah dünyasını dəyişdi — FOTO". 2022-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-13.

Xarici keçidlər
---------------

* Məşhur azərbaycanlı professor vəfat etdi — FOTO
Anorektal sahə
**Proktologiya** (*yun.* πρωκτός — *düz bağırsaq* + *yun.* λόγος — *təlim*), və ya **Koloproktologiya** (*yun.* κόλον — *yoğun bağırsaq*) — yoğun bağırsağın (düz bağırsaq və kolon), anus və pararektal nahiyənin xəstəliklərini öyrənən tibb sahəsi.

Proktologiyanın inkişaf tarixi
------------------------------

Hətta qədim dövrlərdə həkimlər düz bağırsağın xəstəliklərini müalicə etməyə çalışırdılar. Hippokratın əsərlərindən birində hemoroid və düz bağırsağın digər xəstəliklərinin müalicəsinə çox diqqət yetirilmişdir. Hemoroidlərin koterizasiyası və kəsilməsi üsulu hələ də müasir proktoloqlar tərəfindən istifadə olunur.

Şərq alimlərindən Əbu Əli İbn Sina (Avicenna) düz bağırsağın xəstəlikləri haqqında ətraflı danışmış, bu xəstəliyin dərman və cərrahi yolla müalicəsinin sirlərini bölüşmüşdür.

Mövcud biliklərə baxmayaraq, yalnız XX əsrin ortalarında proktologiya müstəqil bir elm olaraq cərrahiyyədən fərqlənə bildi. Proktologiyanı öyrənən elm bir neçə tibb sahəsinin — cərrahiyyə, qastroenterologiya, terapiyanın nailiyyətləri əsasında inkişaf edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Colon and Rectal Surgery Specialty Description". American Medical Association. 18 September 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 May 2020.
2. ↑  "What is minimally invasive surgery?". ccalliance.org (ingilis). 2019-05-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
3. ↑  "Digestive Tract: Rectal and Colon Diseases and Conditions". Cleveland Clinic. 2022-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-18.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük rus · Laruss ensiklopediyası · Brockhaus |
| Normativ yoxlama | GND: 4047453-7 · LCCN: sh85107168 · Microsoft: 523026621 · NKC: ph767257 |
**Vilayət Həsən oğlu Zahirov** (d. 1958, Şərur rayonu) — Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini, II dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri.

Həyatı
------

Vilayət Zahirov 1958-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda anadan olmuşdur.

O, 1984-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. Universiteti bitirdikdən sonra prokurorluq orqanlarına işə qəbul olunaraq Bakı şəhər prokurorluğunda böyük müstəntiq vəzifəsi üzrə stajor olmuş, Şəki rayon prokurorluğunun böyük müstəntiqi, respublika Baş prokuroru yanında, sonradan respublika prokurorluğu İstintaq idarəsində xüsusilə mühüm işlər üzrə müstəntiq vəzifələrində işləmişdir.

1995–2004-cü illərdə V. Zahirov Şəki rayon və Gəncə şəhər prokuroru vəzifələrində çalışmışdır. 2004-cü ilin iyun ayında Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin müavini təyin edilmişdir.

II dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri ali xüsusi rütbəsindədir.

Azərbaycan Respulikasının Konstitusiya dövlət quruluşunun qorunmasında, xüsusi təhlükəli dövləti cinayətlər üzrə istintaqın aparılmasında, qanunçuluğun və hüquq qaydasının möhkəmləndirilməsi sahəsində xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 26 dekabr 1995-ci il tarixli Fərmanı ilə "İgidliyə görə" medal ilə, ədliyyə orqanlarında qulluq keçərkən fərqləndiyinə və cəza-icra siyasətinin həyata keçirilməsində fəal iştirakına görə respublika Prezidentinin 21 noyabr 2008-ci il tarixli Sərəncamı ilə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni, 20 noyabr 2015-ci il tarixli Sərəncamı ilə 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Hüquq mühafizə orqanlarında uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə, ədliyyə sisteminin inkişafına layiqli töhfələr verərək qulluqda xüsusi fərqləndiyinə görə "Ədliyyə sahəsində fərqlənməyə görə" Azərbaycan Respublikasının medalı və bir sıra digər medallarla təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 noyabr 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar hüquqşunası" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi üzrə 22 noyabr 2021-ci il tarixli əmrlə "Fəxri ədliyyə işçisi" adı verilmişdir. O, həmçinin, Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun Fəxri işçisidir.

Ədliyyə Nazirliyi Apellyasiya Şurasının sədridir.

Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizlik siyasəti sahəsində, həmçinin, qanunvericilik hakimiyyəti ilə işin təşkili üzrə işçi qruplarının, Narkomanlığa və Narkotik Vasitələrin Qanunsuz Dövriyyəsinə Qarşı Mübarizə üzrə Dövlət Komissiyasının, Azərbaycan Respublikasının hərbi əməliyyatlar nəticəsində işgal olunmuş və bununla əlaqədar zərər çəkmiş ərazilərinin bərpası və yenidən qurulması üzrə Dövlət Komissiyasının, Beynəlxalq Humanitar Yardım üzrə Respublika Komissiyasının, Səfərbərlik və dövlət ehtiyatlarının idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi haqqında, Mülki müdafiə planının hazırlanması üzrə və bir sıra digər komissiyaların üzvüdür.

O, həmçinin, Beynəlxalq Prokurorlar Assosiasiyasının üzvü, hüquqi mövzuda bir sıra məqalələrin müəllifidir.

Evlidir, 5 övladı var.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------
**Nemathelminthes** (*lat.* Nemathelminthes) — heyvanlar aləminə aid heyvan tipi. İlk bədənboşluqlu qurdlar da deyilir. Onların daxili orqanları protoselom adlanan ilk boşluqda yerləşmişdir. Bu boşluğun səciyyəvi xüsusiyyəti odur ki, onda xüsusi divar yoxdur. Azərbaycanda dəyirmi qurdlardan 843 növ nematod tapılıb.

Quruluşu və fiziologiyası
-------------------------

Dəyirmi qurdların bədəni silindrik uzunsov, buğumsuz və kirpiksiz olur. Bu orqanizmlərin 80.000-ə qədər növü var. Onlar demək olar ki, bütün ekoloji mühitlərə uyğunlaşmışdır. Bədənin uzunluğu 0.01 mm-dən (bəzi fırlanğıclar) 8.5 m-ə qədər (kaşalotun ciftində parazitlik edən ''Placentonema gigantissima'') dəyişir. Kutikulanın üzəri həm hamar, həm də az və ya çox dərəcədə çıxıntıya malik olur. Kutikulanın altında hipodema adlanan epiteli toxumaları yerləşmişdir. Əzələlər uzununa əzələlərdən ibarətdir və bütöv qat əmələ gətirmir. Eninə əzələlər ixtisar olunmuşdur və ona görə də həqiqi dəri-əzələ kisəsi inkişaf etməmişdir. Bədənin ön hissəsində ağız dəliyi, arxa tərəfində isə anus dəliyi yerləşmişdir. Dəyirmi qurdlar üçün səciyyəvi xüsusiyyətlərdən biri də onlarda həzm sisteminin üç hissəyə — ön, orta və arxa bağırsağın ayrılması və anusla nəhayətlənməsidir. İfrazat sistemi müxtəlif formada olur. Bəzi nümayəndələrdə isə olmur. Tənəffüs prosesi sərbəst yaşaya formalarda bütün bədən səthi vasitəsilə, parazit formalarda isə anaerob olur. Qan-damar sistemi yoxdur. Sinir sistemi nisbətən yaxşı inkişaf etmişdir. Bel və qarın sinirləri daha yaxşı inkişaf etmişdir. Hiss orqanlarının inkişafı isə zəifdir. Dəyirmi qurdların əksəriyyəti ayrıcinslidir. Erkək və dişi fərdlərdə cinsi dimorfizm müşahidə edilir.

Patogen əhəmiyyəti
------------------

Bəzi növlər bitki, heyvan və insanlarda təhlükəli parazitlik edir. Dəyirmi qurdlar arasında həm sərbəstyaşayan, həm də parazitlik edən formalar mövcuddur. Bəzi nematodlar biometodda istifadə edilir (Steinernema carpocapsae). Bəziləri sestodlarda parazitlik (hiperparazitizm) edir.

Təsnifatı
---------

Dəyirmi qurdları bir neçə sinfə ayırırlar:

1. Nematodlar (*lat.* Nematodes)
2. Qarnıkirpiklilər (*lat.* Gastotricha)
3. Rotatorilər (*lat.* Rotatoria)
4. Qılqurdkimilar (*lat.* Nematomorpha)
5. Kinorinxlər (*lat.* Kinorhyncha)

Ən geniş yayılmış nümayəndələrindən biri askaridlərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bəhlul Ağayev, Zülfiyyə Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı: 2008.
2. ↑  Dogel. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı: 2007.

Həmçinin bax
------------
**Müqəddəs Kayetan və Adelaida adına Teatin kilsəsi** (*alm.* Theatinerkirche St. Kajetan und Adelheid‎) — Almaniyanın cənubunda, Bavariyanın Münhen şəhərində yerləşən katolik kilsəsidir. 1663-cü ildən 1690-cı ilə qədər tikilmiş kilsənin əsası 1662-ci ildə Bavariya kürfürstü Ferdinand Mariya və onun həyat yoldaşı Savoyyalı Henrietta Adelaida tərəfindən, çoxdan doğulmasını gözlədikləri oğulları Maksimilianın şərəfinə qoyulub. İndi Dominikan keşişləri tərəfindən idarə olunan kilsə həm də Müqəddəs Kayetanın Dominikan monastırı kimi tanınır.

Kilsə Romadakı Sant Andrea della Valledən ilhamlanaraq, italyan memar Aqostino Barelli tərəfindən dizayn edilmiş, barokko üslubunda inşa edilmişdir. Memar Enriko Zukkalli kilsəyə əvvəlcə planlaşdırılmayan 66 metr hündürlüyündə iki qüllə əlavə etdi və sonra 1690-cı ildə 71 metr hündürlüyündəki günbəzi bitirdi. Kilsə 72 metr uzunluğunda və 15,5 metrdir. Rokoko üslubunda fasad 1768-ci ildə Fransua de Küvilye tərəfindən hazırlandı. Onun Aralıq dənizi stilindəki görünüşü və sarı rəngi şəhərin məşhur simvoluna çevrildi və Cənubi Alman Barokko memarlığına çox təsir etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Corpus of Baroque Ceiling Painting in Germany.
3. ↑  *Bauer, Hermann; Bauer, Anna.* Klöster in Bayern: eine Kunst- und Kulturgeschichte der Klöster in Oberbayern, Niederbayern und der Oberpfalz (alman). C.H.Beck. 1993. səh. 130. ISBN 978-3-406-37754-9. 8 October 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 July 2022.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 4104570-1 · LCCN: n80135431 · VIAF: 127844099 · WorldCat VIAF: 127844099 |
**Salyan Dövlət Rəsm Qalereyası** — Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə Salyan rayonunda inşa olunan rəsm qalereyası 2008-ci ilin noyabrında istifadəyə verilib. Gənc istedadlara dövlət qayğısının əyani nümunəsi olan bu qalereya rayonda yeniyetmə rəssamların estetik zövqünün formalaşdırılmasında və onların peşəkarlığının artırılmasında əsaslı rol oynayır. Salyan Dövlət Rəsm Qalereyasının yeni binası Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə orijinal layihə əsasında tikilib. Ümumi sahəsi təxminən 1000 kv. metr olan qalereya gənc rəssamlar üçün emalatxanalardan, foye və sərgi salonundan, habelə iş otaqlarından ibarətdir. Asma şüşə tavan qalereyanın təbii işıqlandırılmasına imkan yaradır. 100-ə yaxın əsas və köməkçi fondu olan mədəniyyət müəssisəsinin bölmələrində peşəkar rəssamların 48 əsəri yerləşdirilib.Mədəniyyət Nazirliyinin hədiyyə etdiyi 22 rəsm əsəri qalereyanın əsas fondunu daha da zənginləşdirib. Qalereyada fərdi, yaradıcı və tematik sərgilər, müsabiqələr, görüşlər, ustad dərslərinin keçirilməsi və əl işləri nümunələrinin 
nümayiş etdirilməsi nəzərdə tutulur.

İstinadlar
----------

1. ↑  azgallery.az  (#bare\_url\_missing\_title). 2022-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27.04.2021.
2. ↑  "SALYAN RAYON İCRA HAKİMİYYƏTİ". salyan-ih.gov.az. 2022-01-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27.04.2021.
3. ↑  "Salyan Dövlət Rəsm Qalereyası". kataloq.gomap.az. 2021-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27.04.2021.

Xarici keçidlər
---------------

* "Salyan Dövlət Rəsm Qalereyası uğurlarının sayını artırıb". cenub.arbtv.az. İstifadə tarixi: 27.04.2021.
* "Mədəni tələbatlar üçün müxtəlif tədbirlər keçirilir". www.anl.az.

Həmçinin bax
------------

* Salyan
* Salyan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
* Salyan rayonu
**İdarəetmə Sistemləri İnstitutu** — elmi tədqiqat institutu Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin strukturuna daxildir. 2014-cü ilə kimi Kibernetika İnstitutu kimi tanınırdı.

Elmi istiqamətləri
------------------

İnstitutda aşağıdakı istiqamətlərdə fundamental nəzəri və tətbiqi elmi tədqiqat işləri yerinə yetirilir:

• İdarəetmənin nəzəri və tətbiqi problemləri;

• Süni intellekt texnologiyaları;

• Sosial-iqtisadi sistemlərin tədqiqi.

Tarixi
------

Azərbaycanda Kibernetika sahəsində ilk tədqiqatlar 1952-ci ildə AEA-dakı Neft ekspedisiyası nəzdində Elektromodelləşdirmə laboratoriyasında başlanmışdır. 1952–1953-cü illərdən bu laboratoriyada quraşdırılmış şəbəkə modellər maşını neft ıaylarındakı müxtəlif proseslərin modelləşdirilməsi, süzülmə nəzəriyyəsi və neft yataqlarının əlverişli işlənməsi məsələləri həll edilirdi.

Neft ekspedisiyasının yenidən təşkili ilə əlaqədar olaraq Laboratoriya 1956-cı ildə Elmlər Akademiyasının Fizika və Riyaziyyat, 1958-ci ildə isə Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun tərkibinə daxil edilmiş və Hesablama mərkəzi adlandırılmışdır. 1959–1960-cı illərdə Azərbaycana ilk universal rəqəmli elektron maşınları ‒ "Ural-1" ,"BESM-2" gətirildikdən sonra ədədi üsullar, proqramlaşdırma, alqoritmlər yaradılması və ümumiyyətlə xalq təsərrüfat əhəmiyyətli səciyyəvi məsələlərin həlli sahəsində fəaliyyət başlandı və tezliklə xeyli sürətləndi.

1960-cı ildə isə Hesablama Mərkəzi müstəqil təşkilat kimi təsdiq edilmişdir. 1965-ci ildə Hesablama Mərkəzinin əsasında **Kibernetika İnstitutu** yaradılmışdır.

1971-ci ildə İnstitutun nəzdində təsərrüfat hesablı "Avtomatlaşdırılmış İdarəetmə Sistemləri" şöbəsi (2002-ci ildə müstəqil İnformasiya Texnologiyaları İnstitutuna çevrildi) yaradılmışdır. Kibernetika İnstitutu "Respublika Avtomatlaşdırılmış İdarəetmə Sisteminin" yaradılması üzrə baş təşkilat təyin olunmuşdu.

2014-cü ildə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə institutun adı dəyişdirilərək **"İdarəetmə Sistemləri İnstitutu"** adlandırılmışdır.

Direktorları
------------

* 1952–1965-ci illərdə: t.e.d. professor Səid Əmiraslan oğlu Ələsgərov,
* 1965–1970-ci illərdə: akademik Əşrəf İsgəndər oğlu Hüseynov,
* 1970–1988-ci illərdə: akademik Cəlal Eyvaz oğlu Allahverdiyev,
* 1988–2020-ci illərdə: akademik Telman Abbas oğlu Əliyev,
* 2021-ci il tarixdən: *Baş direktor* texnika elmləri doktoru, professor, akademik  Əli Məhəmməd oğlu Abbasov.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi
* Elm və Ali Təhsil üzrə Dövlət Agentliyi (Azərbaycan)
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
Elektrostatik induksiyanın nümayişi, 1870-ci il.

**Elektrostatik induksiya** - xarici elektrik sahəsinin təsirindən cismdə məxsusi elektrostatik sahəsinin yaranma hadisəsidir. Hadisə keçirici cismin daxilində yüklərin yenidən paylanması, həmçinin keçirici olmayan cismlərdə daxili mikrostrukturanın qütbləşməsi ilə şərtlənir. Xarici elektrik sahəsi cismin yaxınlığında elektrik sahəsinin induksiyası sayəsində ciddi təhrif oluna bilər.

Keçiricilərdə elektrostatik induksiya
-------------------------------------

Xarici elektrik sahəsinin təsirindən yüksək elektrik keçiriciliyinə malik metallarda yüklərin yenidən paylanması o vaxta qədər davam edir ki, cismin daxilindəki yüklər xarici elektrik sahəsinin təsirini daha kompensasiya edə bilməsin. Bu zaman keçirici cismin qarşı tərəflərində əks istiqamətdə yükləniş (induksiya olunmuş) yüklər yaranır.

Keçiricilərdə elektrostatik induksiya onların yüklənməsi üçün istifadə olunur. Əgər naqil torpaqla əlaqəlndirilsə, və ona əks qiymətdə yüklənmiş cism yaxınlaşsa (toxunmadan), onda elektronların bir hissəsi torpağa keçəcək, naqildə isə onların cüzi hissə qalacaq. Torpaqla əlaqəni kəssək və yükü cismi uzaqlaşdırsaq onda naqil müsbət yüklü qalacaq. Eyni hal naqili torpaqla əlaqələndirmədən aparılsa, onda yüklü cism götürüldükdən sonra naqilə induksiya olunmuş yüklər yenidən paylanacaq və onun bütün hisssi neytral olacaq.

Mənbə
-----

Nəsirov,V. Aslanlı, G. Elektrik. Ümumi fizika kursu: ali məktəb tələbələri üçün dərs vəsaiti. Bakı: Adiloğlu, 2002. 339 s.
**Akkresiya** – maddənin əhatə fəzasından kosmik cismin səthinə düşməsi. Akkresiyaya əks proses maddənin axıb getməsidir. Sıx yerlə şən iki ulduzdan biri o birinə (ağ cırtdana, neytron uld uzuna) və ya qara deşiyə intensiv sürətdə maddə verəndə Akkresiyanın rolu artır. Yeni ulduzların alışmasının ən çox ehtimal olunan səbəbi ağ cırtdanlara Akkresiyalar hesab edilir. Axıb tökülən maddədə adətən hidrogen üstünlük təşkil edir. Ağ cırtdanların özündə isə hidrogen olmur, çünki ağ cırtdan yarananda termonüvə reaksiyaları nəticəsində o, heliuma çevrilir. Ulduzun səthinə düşən hidrogen toplanır və hidrogenin termonüvə reaksiyasının başlanması üçün kifayət edən tempraturadək qızır. Əgər reaksiya istiliyinin ayrılma sürəti istiliyin ötürülmə sürətindən böyük olarsa, yeni ulduzun alışması kimi müşahidə edilən istilik partlayışı baş verir. 

Neytron ulduzuna və ya qara deşiyə Akkresiya kosmik rentgen şüalanmasının impuls mənbələrinin – rentgen barsterlərinin təbiətini izah edən mexanizm kimi təklif olunmuşdur. Cavan neytron ulduzları – pulsarlar yüksək enerjili zərrəciklərin güclü mənbəyi olduğuna görə, onlara Akkresiya çətinləşir. Zaman keçdikcə pul sarlardan maddə axını zəifləyir və yaşı 106–107 ildən çox olan neytron ulduzları üçün Akkresiya kifayət edəcək qədər artaraq rentgen şüalanmasının kosmik mənbələrinin müşahidə olunan işıqlanmasını təmin edə bilir. Bunun üçün nisbətən kiçik kütlə axını kifayətdir, lakin hətta belə axın yalnız sıx ikili sistemlərdə mümkündür. Sıx ikili sistemlərdə yığcam ulduza düşən maddə fırlanma momentinə malik olduğundan sürtünmə nəticəsində mərkəzə doğru çökən dairəvi disk yaradır. Sürtünmə maddəni 106 K-dək qızdırır və o, istilik rentgen şüalanmasının mənbəyi olur. Qara deşiklərə Akkresiya zamanı da belə dairəvi disklər yaranır və məhz disk maddəsinin şüalanmasına görə qara deşik aşkarlanır.

Akkresiya prizması
------------------

**Akkresiya prizması** - akkre-s i у a p a z l - litosfer tavasinin birinin digərinin altına görüldüyü (subduksiya) zonada formalaşan geoloji struktur; dərin sualtı növ (çökəklik) boyu görülən tavanın dabanında əmələ gəlir. A.p. 93-pina kəsilişdə (profilda) subduksiya zonasına doğru əyilmiş va okeana doğru cavanlaşan pulcuqlu üstəgəlmələr sistemindяn ibarət paz formasəndadır. Tərkibində olistolitlar, tektonik bloklar və nadir halda ofiolitlər olan turbiditlərdən (novu dolduran flijdan), qismən də pelagik çöküntülərdən (gil, əhəngdaşı və s.) təşkil olunmuşdur. Okean tavasının kontinentin və ya adalar qövsünün altına subduksiyasi zamanı növün və tavanın çöküntüləri deformasiyaya uğrayaraq, yerindən qoparılır və növün daxili yamacının ətəyində toplanaraq A.p.-ni əmələ gətirir. O, novlar boyu yüzlərlə və minlərlə km izlənilir və sualtı relyefdə səthi tektonik manjali silsilə və çökəkliklərlə mürəkkəbləşmiş qalxmalar şəklində əks olunur. Eni 300 кт-ə çata bilir (Barbados a. r-nu). Subduksiya prosesi intensiv baş verdikdə A.p. kompleksi xarici qövsin tərkibinə daxil ola bilir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 236–237. ISBN 978-9952-441-02-4.
**İsfəndiyar ibn Fərruxzad** — Sasanilər dövlətinin Azərbaycanda mərzbanı. Fərruxzad Bavəndinin oğlu.

Həyatı
------

639-cu ildə ərəb qoşunu Urmiya gölü tərəfdən Azərbaycana soxuldu. Nəhavənd döyüşündən sonra isə ərəblər baş şəhər Ərdəbil üzərinə gələrək , ölkəni tabe etməyə girişdilər.

Ərdəbildən bir qədər aralı, Cərmidan dağı yanında İsfəndiyarın hələ yaxşı möhkəmlənə bilməmiş dəstələri onları qarşıladı. Mənbələrin məlumatına görə, bu, Bukeyrin Azərbaycan ərazisində azərbaycanlılarla ilk toqquşması idi. Bir neçə gün davam edən qanlı döyüş ərəblərin qələbəsilə başa çatır. İsfəndiyar özü isə əsir düşür.

Mənbələrə görə, mərzban İsfəndiyar qardaşı Bəhramla birlikdə güclü müqavimət göstərdi. Dirənmə uzun çəkdi, Bukeyr və Utba adlı ərəb sərkərdələrinin qoşunları da buraya yeridildi. Mərzban basılıb barışığa gəldi. İsfəndiyar sərkərdə Bukeyrə "*əgər məni öldürsəniz, bütün Azərbaycan mənim intiqamımı alacaq*" demişdi. Azərbaycan əhalisi tabe olub torpaq və can vergisi ödəməyi, "hər kişi" bir ərəb əsgərini evində saxlamağı üzərinə götürdü. Ərəblər isə onların dini görüşlərinə – etiqad, ayin və adətlərinə toxunmayacaqlarına söz verir, ölkəni tərk etmək istəyənlər aman alır, ərəb qoşununa öz istəyi ilə girmək arzusunda olanlar bir il vergilərdən azad edilirdi. Ərəb qoşunu buradan Muğana yollandı. Ancaq Azərbaycan əhalisi üsyana qalxıb bağlaşmanı yerinə yetirməkdən boyun qaçırdı.

Ərəblərə qarşı onun müqaviməti haqqında mənbələrdə qeydlər var. Qaynaqlarda yazılır ki, Azərbaycan qoşunlarına mərzban İsfəndiyar ibn Fərruxzad komandanlıq edirdi. O Bacrəvan, Meymənd,Nariz, Şiz, Məyanic və digər yerlərin
əhalisindən Ərdəbildə böyük qoşun toplayıb ərəblərlə vuruşmağa girişdi. Vuruşma bir neçə gün davam etdi və ərəblərin qələbəsi ilə sona çatdı..

646-cı ildə əl-Valid ibn Ukbanın başçılığı ilə buraya göndərilən yeni qoşun üsyanı yatırdı. Yeni bağlaşma üzrə ərəblərə ildə 800 dirhəm vergi ödənilməli idi.

İsfəndiyar sonra ərəb valisi ilə əvəzləndi. Bəlazuri isə yazır ki, *"hicri 18-ci ildə Xuzeyfə ibn əl-Yəmən Azərbaycanı dinc yol ilə istila edib, Azərbaycan əhalisi adından hərəkət edən Azərbaycan mərzbanı ilə müqavilə bağlamışdır. Şiz əhalisinin öz bayramlarında rəqs etməsinə və (keçmişdə) icra etdikləri hər işi açıq görmələrinə mane olmasınlar". Bundan sonra xəlifə Ömər, Xuzeyfə ibn əl-Yəməni vəzifəsindən götürdü və Utbə ibn Farkadı Azərbaycana canişin təyin etdi. Lakin ərəb qoşunları Azərbaycandan gedəndən sonra ölkənin əhalisi hicri 24 (644–645)-cü ildə üsyan qaldırıb,* "müsəlmanların onlarla bağladıqları sülh şərtlərinə əməl etməkdən boyun qaçırdılar"*.*

İstinadlar
----------

1. ↑  Pourshariati, Parvaneh (2008). *Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran*. London and New York: I. B. Tauris. ISBN 978-1-84511-645-3.
2. ↑  Əl-Bəlazuri, səh. 325–326
3. ↑  Yaqut, I, 173
4. ↑  Əl-Bəlazuri, 326
5. ↑  əl-Yaqut, I, 173
6. ↑  Ət-Təbəri, I, 2804
7. ↑  əl-Bəlazuri, 328

Həmçinin bax
------------

* Ərdəbil