recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1940-cı ilin yanvar ayında Finlandiya əsgərləri
İkinci Dünya Müharibəsində Finlandiya üç böyük müharibəyə girdi. Bunlardan ilk ikisi Sovet İttifaqına qarşı keçirildi. Sonuncu müharibəni isə müttəfiq olduğu Nasist Almaniyasına qarşı etdi.

Döyüşlər nəticəsində Finlandiya müstəqilliyini qorumağı bacardı, lakin ərazisinin təxminən 10% -ni, o cümlədən ikinci böyük şəhəri Viipurini itirməli oldu. Sovet İttifaqına da böyük miqdarda müharibə təzminatı ödəməli oldu. Bu torpaq itkisindən sonra bölgədə yaşayan bir çox fin torpaqlarını tərk etdilər.

Arxa plan
---------

1809-cu ildə Rusiya imperiyası Finlandiyanı İsveçdən aldı. Bu yeri aldıqdan sonra Rusiya imperiyası finlərə geniş muxtariyyət verdi. Rusiya dövrü yaşayarkən bu region inkişaf edirdi. Lakin XX əsrin əvvəllərində Finlər arasında müstəqillik arzusu artdı. Rusiyadakı daxili problemlər Finlandiyada müstəqillik elanına səbəb oldu. Müstəqillik elan edildikdən sonra Almanların dəstəklədiyi sağ qanadla Sovet İttifaqının dəstəklədiyi sol qanad arasında vətəndaş müharibəsi başladı. Finlandiya vətəndaş müharibəsi kimi tanınan müharibədə sağçılar qalib gəldi.

İki Dünya Müharibəsi arasındakı dövrdə Finlandiya ilə Sovet İttifaqı arasında münasibətlər gərgin idi. Finlandiyadakı ifrat millətçi ünsürlər "Böyük Finlandiyanı" xəyal edirdilər. Bu torpaqlar Kareliya adlanırdı və bu torpaqlar Sovet nəzarətində olan ərazilər idi. Sovet İttifaqı üçün ən vacib olan məsələlərdən biri inqilabın lideri Leninin adını daşıyan və ölkənin ən böyük şəhərlərdən biri olan Leninqradın (indiki Sankt-Peterburq) təhlükəsizliyi idi.

24 avqust 1939-cu ildə Almaniya ilə Sovet İttifaqı Molotov-Ribbentrop paktı imzalandı. Bu paktın imzalanması ilə Finlandiya Sovet İttifaqını təbrik etdi. Daha sonra Sovet İttifaqı, Leninqradın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Finlandiya ilə danışıqlara başladı. Leninqradın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Sovetlər Finlandiyadan Karelia İsthmus, Finlandiya körfəzi adaları və Hanko yarımadasını tələb etdi. Stalinin Finlərdən istədiyi bu torpaqların ümumi sahəsi 1700 km² təşkil edirdi. Bunun müqabilində SSRİ Finlandiyaya Finlandiya-Sovet sərhədinin mərkəzi hissələrindən 3500 km²-lik ərazi təklif edirdi. Bu danışıqlardan heç bir nəticə alınmadı. Noyabrın 26-da Mainila kəndi bombalandı. Sovet İttifaqı bu bombardmana görə Finlandiyanı günahlandırdı. Bunun ardınca 4 gündən sonra SSRİ Finlandiyaya müharibə elan etdi. Millətlər Liqası hücumu qınadı. Bununlada kifayətlənməyən liqa və 14 dekabrda Sovetləri cəmiyyətdən qovdu.

Müharibələr
-----------

* 

 *Əsas məqalə: SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1939-1940)*
* 

 *Əsas məqalə: Moskva sülh müqaviləsi*
* 

 *Əsas məqalə: SSRİ-Finlandiya müharibəsi (1941-1944)*
* 

 *Əsas məqalə: Moskva Atəşkəs Müqaviləsi*
* 

 *Əsas məqalə: Lapland müharibəsi*
Eskalatorlar Danimarkada Kopenhagen metropoliteni stansiyasında, 2007-ci ildə
**Eskalator**, **Hərəkətli pilləkən** (ing. escalator, fr. escalader – dırmaşmaq, lat. scala – pillәkәn) – adamları bir sәviyyәdәn digәrinә keçirmәk üçün hәrәkәt edәn pillәkәnşәkilli qaldırıcı nәqliyyat qurğusu. Binanın mərtəbələri arasında insanların daşınması üçün konveyer nəqliyyat cihazı.

Ümumi məlumat
-------------

**Hərəkət edən səki**lərdə (Travolatorlarda-"yeriyən səki") sərnişinlər ya ayaq üstə durur ya da səkinin üstündə oturacaqlarla təchiz edilmiş kabinələrdə yerləşdirilirlər.

Hərəkət edən səkilər (Travolator) horizontal və bucaq altında yerləşdirilə bilərlər (meylli, və ya üfüqi).

Sәrnişin axını çox olan metro stansiyalarında (tunel Eskalatoru), küçә keçidlәrindә, hәmçinin vağzal binalarında (mәrtәbә Eskalatoru; mәrtәbәlәrarası Eskalator), çoxmәrtәbәli ictimai binalarda, ticarәt mәrkәzlәrindә, teatrlarda vә s. geniş istifadә olunur. Eskalatorun pillәlәri sonsuz dartı zәncirinә bәrkidilir vә diyircәklәr üzәrindә yönәldici yolla hәrәkәt etdirilir. Eskalator pillәkәnlәrlә sinxron hәrәkәt edәn tutacaqla tәchiz olunur. Yuxarı stansiyalarda intiqal, aşağıda isә zәnciri tarımlaşdıran qurğu yerlәşir. Pillәkәnin hәrәkәt sürәti 0,5–1 m/san, meyil bucağı 30–35°-dir.

Sürətinə görə hərəkət edən səkilər (Travolatorlar) az sürətli (2.5-3.6 km/saat), sürətli (12–17 km/saat) və passiv kabinəli sistemlərə (20–33 km/saat) bölünürlər. Sərnişinlər az sürətli səkilərin lentinə səkidən və ya giriş meydançasından keçirlər. Sürətli lentlərə isə ardıcıl olaraq aşağı sürətli lentdən daha böyük sürətli lentə prinsipi ilə keçirlər.

Sürət artdıqca hərəkət edən səkinin (Travolatorun) sərnişin daşıma qabiliyyəti artır, lakin müəyyən sürətdən sonra aşağı düşməyə başlayır.

Sürətli səkilər daha yüksək daşıma qabiliyyətini təmin edirlər.
Hərəkət edən səkilərin (Travolatorların) bir sıra üstünlükləri (məsələn: pillələrinin olmaması və bu səbəbdən istənilən qabaritli əşyaların rahat üzərində yerləşdirilə bilinməsi..) vardır. Lakin, onun məhdudiyyətləri də mövcuddur, məsələn; - onun yalnız müəyyən meyl bucağı altında yerləşdirilməsi (sərnişinlərin hərəkət zamanı müvazinətliliyini təmin edəcək meyl bucağı), eskalatorlardan fərqli olaraq sərt meyl bucağı altında yerləşdirilməsi imkanlarının məhdud olması.

Hərəkət edən səkilər (Travolatorlar) praktiki olaraq geniş ərazili, əhalinin (sərnişin) kütləvi axınlarının daimi mövcud olduğu böyük ticarət mərkəzlərində, hava limanlarında, dəmir yolu stansiyalarında, metropoliten stansiyalarında, yeraltı piyada keçidlərində, sərgi kompleksləri və s. istifadə olunur.

Xarici keçidlər
---------------

* Dünyanın ən qısa eskalatoru

Mənbə
-----

* Çingiz Rəhimov, Bakı şəhərində avtobus sərnişin daşımalarının təşkilində müasir üsulların tətbiqi
* Chingiz Rehimov МЕТОДЫ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ТРЕБУЕМОГО КОЛИЧЕСТВА ЛЕГКОВЫХ АВТОМОБИЛЕЙ ТАКСИ И ПРАКТИКА МИРОВЫХ СТРАН В ЭТОЙ ОБЛАСТИ Arxivləşdirilib 2012-09-06 at the Wayback Machine
* Cavadov Əlvahab, "Avtomobil Sərnişin Daşımalaı".


Vikianbarda ***Eskalator*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**İkram Ziyəddin oğlu Eyyubov** — alim, baytarlıq elmləri doktoru, professor, Əməkdar baytar həkimi, Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Baytarlıq İnstitutunun laboratoriya müdiri.

Həyatı və elmi fəaliyyəti
-------------------------

İkram Eyyubov 1925-ci ildə Qazax rayonunun Ürkməzli kəndində anadan olmuşdur. 1937-ci ildə 
Dəmirçilər kənd natamam orta məktəbini bitirmiş və Qazax pedaqoji texnikumuna daxil olmuşdur. 1941-ci ildə texnikumu bitirmiş və 1945-ci ilə qədər Tovuz rayonunda müəllim işləmişdir. 1945-1950-ci illərdə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda (indiki Aqrar Universitet) təhsil almış və fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Terapiya kafedrasında assistent vəzifəsində saxlanılmışdır.

1958-ci ildə dissertasiya müdafiə edərək baytarlıq elmləri namizədi elmi dərəcəsi almışdır. 1958-ci ildən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Baytarlıq İnstitutuna dəvət olunaraq 1994-cü ilə qədər orada baş elmi işçi, laboratoriya müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Respublikanın Əməkdar baytar həkimi, professordur.

135 elmi məqalənin, 5 kitabın, 1 tədris vəsaitinin və 3 səmərələşdirici təklifin müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə bir neçə elmlər namizədi yetişmisdir.

2011-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017.

Mənbə
-----

* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
**Realqar** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən

Xassələri
---------

Rəng – narıncı-qırmızı, bəzən tünd-qırmızı; Mineralın cizgisinin rəngi – narıncı; Parıltı – şüşə, qatran, yağlı; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 3,5-3,6; Sərtlik – 1,5-2; Çox kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari, tikanlı; Başqa xassələr – elektrik işığı altında kristalları çat-çat olur və açıq-narıncı rəngli tozvarı kütləyə çevrilir; Morfologiya – kristallar: uzununa cizgilənmiş qısa- və uzunprizmatik; Mineral aqreqatları: torpaqvari, bütöv dənəvər kütlələr, püruzlar, qaysaqlar, qabıqlar, bəzən druzalar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Yer səthinə yaxın orta- və aşağı temperaturlu teletermal və vulkanogen yataqlar üçün səciyyəvidir. Tez-tez qeyzer çöküntülərində, sublimasiya məhsulu kimi vulkan kraterlərinin divarlarında, həmçinin solfatarlarda və fumarollarda rast gəlir. Realqarın tapıntıları çökmə əmələgəlmələrdə də – qumlu-gilli çöküntülərdə, siderit konkresiyalarında aşkar edilmişdir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: auripiqment, antimonit, kinovar, sərbəst kükürd. Mineralın tapıldığı yerlər: Luxum (Gürcüstan); Xaydarkan (Orta Asiya); Andreasberq (Almaniya); İtaliya, Rusiya və Yaponiyanın bir çox məntəqələri və b. Azərbaycanda Darrıdağ (Culfa) mərgümüş yatağında, həmçinin Dəvəboynu və Qoşasu (Laçın rayonu) mərgümüş təzahürlərində geniş yayılmışdır. Az miqdarda Ağqaya və Eyvan civə yataqlarında, Tutqunçay hövzəsinin qızıl filizi zolağında və bəzi başqa məntəqələrdə aşkar edilmişdir.

Tətbiqi
-------

İri miqyaslı yığınlarının mərgümüş filizi kimi praktik əhəmiyyəti vardır. Həmçinin kənd təsərrüfatında zərərvericiləri öldürmək üçün istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2778548315 |

* The Mineral Realgar
Real Aykido müasir aykidonun bazasında yaradılmış effektli və geniş tətbiqə malik özünümüdafiə sistemidir. Real Aykidonun yaradıcısı 10 DAN qara kəmər sahibi, Real Aykido və Ciu-Citsu üzrə akademik Lyubomir Vraçareviçdir. Onun çoxillik təcrübəsi, Yaponiyanın ən yaxşı ustalarından aldığı biliyi sayəsində yüzlərlə texnika ayırmış, dəyişikliklər etmiş və digər döyüş növlərindən aldığı bilikləri əsasında öz aykido stili - real aykidonu yaratmışdır. Real aykido - olduqca effektiv və sərt özünümüdafiə sistemidir. Real aykidonun məhz sərtliyi onun ən vacib amillərindən biridir. Texnikaların kombinasiyası onun konkret vəziyyətlərdə maksimum effektivliyinə nail olmağa imkan verir. Bir texnikadan digərinə keçməklə həmin şəxsin hansı texnikanı istifadə etmək istəyi mümkün olur. Beləliklə, həddsiz imkanları praktikada real aykidonu çoxtərəfli tətbiq etməyə imkan verir.

Real Aykido kimlər üçündür?
---------------------------

Bu döyüş sənətini ilə məşğul olmaq üçün yaş məhdudiyəəti mövcud deyil. İstənilən yaşda olan hər bir şəxs real aykido ilə məşğul ola bilər. O, yaşlıların, gənclərin və o cümlədə kiçik yaşlı uşaqların da real aykido ilə məşğul olmasında imkan verir. Uşaqlar üçün real aykido akademik Lyubomir Vraçareviç tərəfindən yaradılmış xüsusi metodiki proqramla tədris edilir. Real aykido mühavizəçilər, polis işçiləri, xüsusi təyinatlı dəstələr üçün də olduqca effektivdir. Bunun nəticəsidir ki, Lyubomir Vraçareviç Zimbabve, Serbiya, Makedoniya Respublikası, Liviya və b. dövlətlərin prezidentlərinin cangüdənlərini və mühavizəçilərini, Rusiya Federasiyasının "Alfa" və "Kobra" adlanan xüsusi təyinatlı polis dəstələrini hazırlamışdır.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan Real Aykido mərkəzi Arxivləşdirilib 2018-08-09 at the Wayback Machine
* Dünya Real Aykido mərkəzi Arxivləşdirilib 2009-01-30 at the Wayback Machine
* ABŞ Real Aykido mərkəzi Arxivləşdirilib 2007-06-04 at the Wayback Machine
**Çarlz adası** (*ing.* Charles Island) — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012).

Coğrafiya
---------

Ada Hudzon boğazının cənub hissəsində, Baffin Torpağı ilə Kanadanın materikindəki Unqava yarımadasından (Kvebek əyaləti) ayıran bölgəsində yerləşir. Çarlz adası Nuvele-Fransdan (Unqava yarımadasının ən şimal nöqtəsi) cəmi 19 km şimal-qərbdə yerləşir. Kvebekə yaxın olmasına baxmayaraq, ada inzibati cəhətdən Nunavut ərazisinə aiddir.

Adanın sahəsi 235 km², sahil xəttinin uzunluğu 132 km-dir. Ada uzunsov formaya malikdir, adanın qərbdən şərqə doğru uzunluğu 37 km, şərq hissəsində adanın maksimal eni 8,5 km, mərkəzdə daralaraq 3,5 km-ə düşür. Şimal-şərqdə adanın sahili sərt və sıldırımdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2012-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-11.
2. ↑  "Oceandots.com Charles Island". 2012-01-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-11.
İncə nahiyəsi - XIV əsr-XIX əsrlər. İnzibati ərazi. 

1593 cü ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyaləti Axıstabad sancağı inzibati–ərazi nahiyə

Kəndlər
-------

  

1728 Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətində Qazax livası inzibati–ərazi nahiyə

Kəndlər
-------

Qazman, Çələb, Bəzirxana, Çadır, Baranə, Qılıc, Quşçu, Qurumsu, Hacılıküm, Qarahəmzə, Vadink, Başxana, Xan, Andıryücəsi, Duvaq, Soyuqbulaq, Yanas, Güləmir, Qasımyücəsi, Dellycan, Zoğallıq, Qərib, Qarabulaq, Yerdod, Camalabad, Armudlu, Xaçkəndi, Aöcakəndi, Dəmirçi, Çavuşlar, Yayla, Ağabastı, Carçı, Maqari, Mirbad, Yarsu, Kiçik Qurumsu, Məsum, Çataqçı, Kəmərli, Çıraqlı, Şahqulu, Şabanlı, Mollalı, İslambəyli, Qaymaqlıq, Dəyirli, Yasavval, Göl, Şeyxi, Peykar, Qala.

Qazax sultanlığı nın nahiyəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-05-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-06.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-07.

* "Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə (1728)
* "Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri" (Borçalı və Qazax). Bakı, 2001
**Reali** - tərcüməşünaslıqda müəyyən bir xalqın məişətinə, tarixinə, coğafiyasına daxil olan əşya və anlayışları bildirən sözlərin digər dilə tərcüməsi zamanı olduğu kimi saxlanılan söz qruplarıdır. Realilərin başqa dillərdə tərcüməsini, qarşılığını tapmaq mümkün olmur. Realilər milli xarakterli, məişətlə bağlı əşyaların, anlayışların, mücərrəd varlıqların adlarını bildirir və tərcüməsi qeyri-mümkün hesab edilir. Bu səbəbdən realiləri ekvivalentsiz leksik vahidlər hesab etmək olar.

Hər bir dildə müəyyən söz və ifadələr var ki, tərcümə prosesində onların ixtisarı və ya əvəzlənməsi mətnin və ya nitqin bütünlüyünü pozmur. Bu söz və ifadələr jarqonlar, ata sözləri, dialektik ifadələr ola bilər. Reali də bu prosesdə xüsusi yer tutmaqdadır.

Reali - müəyyən bir coğrafi bölgəyə, mədəniyyətə, ölkəyə, qəbiləyə, həmçinin müəyyən tarixi dövrə aid xüsusi adları, əşyalar, anlayışlar, qavramlar, fenomenləri bildirən xüsusi sözlər və ya ifadələrdir. Bu söz qruplarının digər dillərdə qarşılığı olmadığından onların normal tərcüməsi mümkünsüz hesab edilir və tərcümə prosesinin tamamlanması üçün bu qrup sözlər xüsusi qaydada ötürülür.

Reali növləri
-------------

Realiləri təsnifləndirilməsində vahid bir sistem mövcud deyil. Müxtəlif dilçilər, müxtəlif meyarlara söykənərək realilər bir neçə qrupda tədqiq etmişdir. Ümumi olaraq realiləri əsasən aşağıdakı qruplara bölmək olar:

A. Coğrafi və etnoqrafik realilər
1. Coğrafi anlayışlar: *savanna*, *tundra*, *tayqa, tsunami, fyord* və s.
2. Etnoqrafik anlayışlar: qəbilələrin adı yaxud ləqəbləri (*eskimo*, *bantu*, ayrım (ingliscə mətnlərdə: *ayrum*), *vikinq* vs.

B. Floklor və mifoloji realiləri
1. saga - *saqa*, aşıq (ingiliscə mətnlərdə *ashug*), *rok-n-roll*

C. Məişət realiləri
1. Yemək adları: *borş*, *pizza, dönər*
2. Geyim adları: *sombrero, kimono, sarafan, mokasin*
3. Əşya adları: *kottec, villa, hotel*
4. Minik vasitələri: *limuzin, kanoye, rikşa*
5. Musiqi alətləri, rəqslər,oyunlar: *balalayka, tarantella, tanqo* 
6. Ölçü vahidləri: *peso, real, pound*

D. İctimai-tarixi realilər
1. İnzibati vahidlər, yaşayış məntəqələri: *ştat, konton, aul*
2. Şəxs, vəzifə, titul, xitab formaları: *don, sinyor, mister, ser, madam*
3. İdarəetmə orqanları, təşkilat, qurum adları və ya ləqəbləri: Reichtag - *reyxtaq*, *konqress, kolxoz*, məclis - *majlis, rada, duma*
4. Partiya üzvlər, siyasi/dini qruplaşmalarla bağlı sözlər: *sələfist, cihadist, faşist, karbonari* 
5. Hərbi realilər: hərbi birləşmələr, rütbələr, silahlar: *legion, ataman, yeniçəri, mauzer* (mauser), *general*.

Bəzi realilər həm də hansısa elmi sahədə termin olaraq da istifadə edilə bilər. Məsələn: *rok-n-roll* həm realidir, həm də musiqişunaslıqda bir termindir.

İstinadlar
----------


1. ↑  S.Vlaxov və S.Florin, Tərcümədə mümkün olmayan tərcümələr. Realilər. Tərcümədə ustalıq, Moskva, 1970, səh.433 (rusca)
2. 1 2  Aytəkin Quliyeva, İngilisizmlər və Tərcümə, Bakı, "Nurlan", 2008
3. ↑  Qriqoryeva Aleksandra Mixaylovna, "Bulqakovun əsərlərinin ispan dilinə tərcüməsində reali tərcümə metodu və xüsusiyyətləri", St.Peterburq Dövlət Universiteti, 2016
**Çarlz Mürrey** (*ing.* Charles Murray; 1754[…] – 1821[…]) — Şotlandiya aktyoru.

Həyatı
------

Liverpulda həvəskar olaraq oynadıqdan sonra Mürrey teatr rəhbəri Yanger tərəfindən York teatrına təqdim edilmişdir. Yorkda ilk dəfə peşəkar səhnədə Reymur adı ilə çıxış etmiş. 1776-cı ilin sentyabrında Veykfilddə bir meyxanada baş verən davadan sonra o, vəzifəsindən məhrum edilmişdir.

Bir müddət sonra Mürrey öz adı ilə Norviçdə çıxış etmişdir. 8 oktyabr 1785-ci ildə ilk dəfə Batda çıxış etmişdir. Burada müxtəlif rollar canlandıraraq 1796-cı ilə qədər qalmışdır. Arvadı bəzən onunla birlikdə çıxış edirdi və 1 iyul 1793-cü ildə kiçik qızı Harriyet Mürrey səhnədə debüt etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Charles Murray // British Museum person-institution thesaurus.
2. 1 2 3 4  *Swartz A.* Charles Murray // Open Library (ing.). 2007.
3. 1 2  Lee, Sidney, ed. (1894). "Murray, Charles (1754-1821) Arxivləşdirilib 2020-10-28 at the Wayback Machine". Dictionary of National Biography. 39. London: Smith, Elder & Co.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Dictionary of National Biography · Prabook · Oksford bioqrafik |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree |
| Normativ yoxlama | GND: 1089833229 · ISNI: 0000 0000 2683 8750 · LCCN: n83122582 · VIAF: 40750018 · WorldCat VIAF: 40750018 |
Tək və cüt sayda olan məlumat dəstlərində medianın tapılması
**Mediana** (*lat.* mediāna "orta") — ədədlər toplusu — bu çoxluğun ortasında olan ədədi, artma sırası ilə çeşidlənsə, yəni elə bir ədədi ki, dəstdəki elementlərin yarısı ondan az, digər yarısı isə çox deyil. Başqa bir ekvivalent tərif [1]: ədədlər çoxluğunun orta ölçüsü, çoxluqdan bütün nömrələrə qədər olan məsafələrin (və ya daha dəqiq desək, modulların) cəmidir. Bu tərif təbii olaraq çoxölçülü məlumat dəstlərini ümumiləşdirir və 1-median adlanır .

Məsələn, {11, 9, 3, 5, 5} çoxluğunun medianı 5 rəqəmidir, çünki sifarişdən sonra bu çoxluğun ortasında dayanır: {3, 5, 5, 9, 11}. Nümunədə cüt sayda element varsa, orta təkrarolunmaz olaraq təyin edilə bilməz: ədədi məlumatlar üçün ən çox iki qonşu dəyərin yarım cəmindən istifadə olunur (yəni çoxluğun medyanı { 1, 3, 5, 7} 4-ə bərabər götürülür çünki, 3 və 5 rəqəmlərin ədədi ortası tapılır. Ətraflı məlumat üçün aşağıya baxın. Riyazi statistikada, orta bir nümunənin və ya bir sıra birinin xüsusiyyətlərindən biri kimi istifadə edilə bilər.

Təsadüfi dəyişənin medianı da müəyyən edilir: bu halda paylanmanı yarıya endirən rəqəm kimi təyin olunur. Kobud şəkildə desək, təsadüfi bir dəyişənin medyanı elə bir ədədi ki, təsadüfi dəyişənin dəyərini onun sağına almaq ehtimalı, dəyəri sola götürmə ehtimalına bərabərdir (və hər ikisi də 1/2-yə bərabərdir) — daha dəqiq bir tərif aşağıda verilmişdir.

Medianın nümunənin və ya paylanmanın 50-ci faiz, 0,5 kvantil və ya ikinci dörddəbir olduğunu demək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Weisstein, Eric W.* Statistical Median (ing.) Wolfram MathWorld saytında.
2. ↑  Simon, Laura J.; "Descriptive statistics" Arxivləşdirilib 2010-07-30 at the Wayback Machine, *Statistical Education Resource Kit*, Pennsylvania State Department of Statistics
**Çarlz Ostin Bird** (*27.11.1874, İndiana ştatı, Naytstaun – 1.9.1948, Konnektikut ştatı, Nyu-Heyven*) — Amerika tarixçisi, politoloq, ABŞ tarixşünaslığında "iqtisadi" cərəyanın banisi.

Fəaliyyəti
----------

Oksford, Kornell və Kolumbiya universitetlərində təhsil almışdır. 1904–17-ci illər də Kolumbiya Universitetində dərs demişdir (1915–17-ci illərdə professoru). Nyu-Yorkdakı kom munal xidmətlər üzrə ixtisas məktəbinin direktoru olmuşdur (1917–22). 1926-cı ildə Amerika Siyasi Elmlər Assosiasiyasının, 1933-cü ildə Amerika Tarix Assosiasiyasının prezidenti olmuşdur. Bird ABŞ tarixinin ən mühüm problemlərinin iqtisadi təhlilini etmiş, Amerika Birləşmiş Ştatlarında vətəndaş müharibəsini (1861–65) "ikinci Amerika inqilabı" kimi şərh edən ilk Amerika tarixçisi olmuşdur. F.D. Ruzveltin "Yeni kurs"unu müsbət qiymətləndirərək, izolyasionizm mövqeyindən onun xarici siyasətini tənqid etmişdir. Bir neçə əsərini arvadı, tanınmış tarixçi və feminist Meri Birdlə (1876–1958) birlikdə yazmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Oksford Universiteti

İstinadlar
----------

1. 1 2  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 4-cü cild: Bəzirxana – Brünel (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2013. səh. 112. ISBN 978-9952-441-03-1.

Xarici keçidlər
---------------

* Çarlz Ostin Birdin əsərləri
**Мednı adası** — Komandor adalarının tərkibinə daxil olan sahəsinə ikinci adadır. Berinq adası ilə Admiral Kuzneçov boğazı ilə ayrılır. Berinq dənizi ərazisində yerləşir. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Kamçatka diyarı Aleut rayonu ərazisində yerləşir.

Coğrafiya
---------

Adanın sahəsi 186 km², uzunluğu 56 km, eni 5–7 km təşkil edir. Ən hündür nöqtəsi 640 metrdir. Sakit okean sahilləri az girintili-çıxıntılıdır. Berinq dənizi sahillərində isə isə çoxlu sayda buxta vardır. Buxtaları:Korabelnaya, Pesçaya və Jırovaya. Berinq dənizi istiqamətində Bıstraya (5 km) və Ozyornaya (6 km) çayları axır. Yayı mülayim və rütubətlidir. Orta illik temoeratur +2,8° S təmkil edir.

İqlimi
------

Ada ilk dəfə 1741-ci ildə Vitus Berinqin ekspedisiyası zamanı kəşf edilir. Taçir Afanasi Baxov və Timofey Perevalov 1748—1749 illərdə Şimali Amerikaya yolu aşkarlamaq məqsədi ilı Mednı adasında qışlamışlar. XIX əsrdə ilk dəfə olaraq Aleut adalarının Attu adasından gələn Aleutlar burada Preobrajenskoe qəsəbəsini salırlar. 1970-ci ildə əhali Berinq adasına köçürülür. 2001-ci ilə qədə adada Rusiyanın «Preobrajenskoe» adlı sərhəd zastavası fəaliyyət göstərurdi. Hazırda isə adada yaşayış yoxdur. İlin müəyyən dövrü ərzində alimlər adanı elmi məqsədlər üçün ziyarət edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mednı adası". 2007-10-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-01.
2. ↑  "Komandor adalarının iqlimi". 2007-08-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-01.

Mənbə
-----

* Komandor adaları (Aleut rayonu) Arxivləşdirilib 2011-02-09 at the Wayback Machine
* Komandor adalarının şəkilləri Arxivləşdirilib 2009-06-19 at the Wayback Machine
* Официальный сайт Администрации Алеутского муниципального района
* Общественная газета Алеутского района "Алеутская звезда" Arxivləşdirilib 2011-05-24 at the Wayback Machine
**Axçu** — Qavqazda çay dərəsi. Dərə Krasnodar diyarının Adler rayonu ərazisindədir. Soçi şəhəri yaxınlığındadır.

Adlanması
---------

Dərə adı ilə bağlı bir neçə versiya mövcuddur: abxaz dilində *Аахыц* — "cənub yamacı" və ya abxazca *Ахуаца* — "dağ yeriг" deməkdir. Başqa bir fikirə görə söz "diş" — şiş qaya, zirvə mənasındadır. Abazin dilində isə Axçu "ildırımın vurduğu yer" mənasını verir.

Formalaşması
------------

20 milyon il əvvəl əhəng daşlı süxurların tektonik qalxması başlamış və bu proses indid də davam edir. Axçu silsiləsi qalxdıqca Mzımte çayının qarşısını almağa başlamışdır. Nəticədə çay silsilədən əlavə dərə-yol açmışdır. Yolun 34 km-lik hissəsində dərənin ən dar hissəsi mövcuddur. Əsas massivdən çatla ayrılmış nəhəng qayalar dərə boyu uzanır. Bu ərazidə 1968-ci ilin 13 yanvarında böyük uçqun baş vermişdir. Uçqun çayın qarşısını kəsərək gölün yaranmasına səbəb olmuşdur. Gölün dərinliyi 18 metr olmuşdur. 5–7 il sonra çay tədricən bəndi yumuş və göl itmişdir.

Yerləşməsi
----------

Dərə Mzımta çay vadisi ilə Axçu çay dərəsinin müəyyən bir hissəsini əhatə edir. Adlerdən Krasnaya Polyanaya doğru hərəkət etsək, dərənin girişi Monastyr kəndinin yaxınlığında yerləşir.

Ümumi məlumat
-------------

Dərəni əmələ gətirən əhəng daş süxurlarını qalınlığı min metrdən çox olub yuxarı yura dövrü yaşlıdır. Dərənin uzunluğu 3 km, ən dərin yerin dərinliyi 800 metrdir. Eni təxminən 20–30 metrdir. Bu Qafqaz dağlarını kəsən ən dərin dərələrdən biridir. Torpaq örtüyü rifogen əhəng daşlı mənşəlidir. Qara dəniz qızılbalığı kürülədikdən sonra digər qızılbalıqlardan fərqli olaraq ölmür. Onlar bir neçə il çaya gələ bilirlər. Kürüdən çıxan cavan balıqlar həyatının ikinci ilində dənizə qayıdırlar.

Dərə üzərində əsasən enliyarpaqlı və qarışıq meşələr üstünlük təşkil edir. Əsas olaraq fıstıq və şam meşələri geniş yayılıb. Meşələr yetərincə sıxdır və rütubətlik yüksəkdir.

Mzımtı çayının dərə ərazisində qızılbalıqları kürüləmə yeridir. Qara dəniz qızılbalığının uzunluğu 110 sm və çəkisi 25 kq olur. Balıqlar çaya mart-may aylarında daxil olur. Kürüləmə isə oktyabrın ortalarında baş verir. Dişi qızılbalıq kürü qoyur. Bunu xüsusi yuvalarda yerləşdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-23.
2. ↑  "Запрудные озера". 2019-07-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-23.
**Nela Erjişnik** (xorv. Nela Eržišnik 18 iyun 1922, Banya Luka – 14 avqust 2007) — Xorvat və Yuqoslaviya aktrisası və komediyaçısı. Əsl adı Nevenka Marasdır. İkinci evliliyindən sonra özünə xaç adını götürmüş, soyadını isə ərinin soyadına dəyişmişdir.

Bioqrafiya
----------

Nela Erjişnik 18 iyun 1922-ci ildə Banya Luka şəhərində anadan olmuşdur. İvan və Matildanın övladıdır. Marasın uşaqlığını Qоspiç və Otoçatsda keçirir. Burada ibtidai məktəbi və bir gimnaziyanın üç sinifini bitirir. 1935-ci ildə ailə Zaqrebə köçür, burada qız Qorniqrad gimnaziyasını bitirir. Müstəqil Xorvatiya Dövlətin dövründə şəhərin baş poçt şöbəsində işləyir. 1948-ci ildə İkinci Dünya müharibəsindən sonra Bölgə Aktyorluq Məktəbini bitirir.

Xorvatiya Milli Teatrında aktyorluq karyerasına başlamış, 1953-cü ildə Zaqreb Dram Teatrına (indiki Branko Qavella adına Dram Teatrı) köçmüşdür. 1952-ci ildə aktrisanın şöhrəti Aristofanın Lisistrata komediyasında əsas rolu gətirir. Son teatr işi Branislav Nuşiçin "Xanım nazir" komediyasında əsas rolu olur.

Aktrisa üçün kinoda ilk işi 1953-cü ildə çəkilmiş "Mavi qağayı" (xorv. «Sinji galeb») filmi olur.

İştiraf etdiyi rollar ona ən böyük populyarlığı 1950-ci illərin sonlarında gətirir. Zaqreb radiosundakı "Veseliç ailəsi" adlı yumoristik proqramda iştirak edir. Orada ölkədə və dünyada baş verən hadisələri komik şəkildə şərh edən sadə bir qız Maritsa Xrdalo şəklində çıxış edir. Xarakterinin böyük bir pərəstişkarı İosip Broz Tito idi.

2003-cü ildə avtobioqrafik "Mənim üç həyatım" (xorv. Moja tri života) kitabını nəşr etdirir.

Filmoqrafiya
------------

### Kinolar

* «Mavi qağayı» (xorv. «Sinji galeb»), 1953.
* «Konsert» (xorv. «Koncert»), 1954.
* «Cənab İklanın ildönümü» (xorv. «Jubilej gospodina Ikla»), 1955.
* «Geri baxma oğul» (xorv. «Ne okreći se sine»), 1956.
* «Öz bədəninin sahibi» (xorv. «Svoga tela gospodar»), 1957.
* «Ancaq xalq» (xorv. «Samo ljudi»), 1957.
* «148 km məsafədə qan» (xorv. «H-8»), 1958.
* «Şəhər üzərindən siqnallar» (xorv. «Signali nad gradom»), 1960.
* *«Uzbuna u Grand Hotelu»*, 1960.
* «Buludlardakı Martin» (xorv. «Martin u oblacima»), 1961.
* «Ruhlar» (xorv. «Sablasti»), 1964.
* «Ağcaqayın» (xorv. «Breza»), 1967.

### Televiziyadakı işləri

* *«Poletarac»*, 1979.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Freebase Data Dumps. Google.
2. 1 2  "Почина познатата комичарка Нела Ержишник". Утрински Весник (makedon). 2007-08-15. 2016-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-25.
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Jurnal ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


Elm Uşağın Yanvar 2008də nəşr olunan 121. sayı
**Elm uşaq jurnalı** - Türkiyə Elmi və Texniki Araşdırma Təşkilatı Yanvar 1998-ci ildən etibarən çıxarmağa başladığı və uşaqlara görə olan aylıq bir jurnaldır. Məqsədi uşaqlara elmi sevdirməkdir. 1999 ilə 2000 illərində müəyyən mövzularda fotoşəkil çəkər vermişdir. 2001-ci ildə Təbiət Kartları vermiş, 2002-ci ildən itələyibərənsə bunun yerini hər mövzuda kartlar götürmüşdür. Jurnal hal-hazırda 64 səhifədir. Ayrıca jurnalın köhnə ədədləri (1999-2005) cildlənərək TÜBİTAK Məşhur Elm Kitabları Satış Bürosunda satılmaqdadır. Bu jurnalın çıxmağa başlamasından 2 il əvvəl, 1996 və 1997 illərində Elm və Texniki jurnalıyla birlikdə əlavə olaraq 16 səhifəlik "Elm və Texniki Uşaq" verilirdi. Elm Uşaq TÜBİTAKin yeni logo 102. sayı(İyun 2006)ndan etibarən istifadə etməyə başlamışdır. 20 may 2008 tarixində Medyatava.com adlı saytın etdiyi araşdırmaya görə 83.730 tirajla Türkiyənin ən çox satılan jurnalı olmuşdur.

Əlavələr
--------

**Elmlə Məşğul olaq**: Elm Uşağın 99. ədəddən (Mart 2006) etibarən verməyə başladığı bir əlavədir. Elm Uşağın 2007dəki son ədədlərində o əkin adı mövzusuna bağlı olaraq dəyişməyə başlamışdır. 2006 və 2007 illərində jurnal içində verilən "Elmlə Məşğul olaq" əlavəsi 2006-cı ildə 4 səhifə idi. 2007dən bu ana qədər 8 səhifədir. 2008-ci ildədirsə bu əlavə jurnalın xaricində verilməyə başlandı.

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2011-01-20 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Jurnal ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**İran Yaşıl Hərəkatı** (*fars.* جنبش سبز ایران‎), həmçinin **fars oyanışı** və ya **fars baharı** — 2009-cu ildə İran prezident seçkilərindən sonra ortaya çıxan siyasi hərəkata verilən ad. edir. Etirazçılar Mahmud Əhmədinejadın vəzifədən uzaqlaşdırılmasını tələb etdilər. Yaşıl əvvəlcə Mir Hüseyn Musəvinin kampaniyasının simvolu olaraq istifadə edilmişdi, lakin seçkidən sonra seçkiqabağı bir seçki kimi qəbul etdiklərini ləğv etmək istəyənlər üçün birlik və ümid rəmzinə çevrildi. Mir Hüseyn Musəvi və Mehdi Kərrubi Yaşıl Hərəkatın siyasi liderləri olaraq tanınırlar. Hüseyn-Əli Montazeri də hərəkətin mənəvi lideri olaraq tanınır. Bəziləri, "Yaşıl hərəkat" etirazlarının İranın müasir siyasi tarixində böyük bir hadisə olduğunu iddia edir və müşahidəçilər etirazların İran inqilabından sonra ən böyük hərəkat olduğunu iddia edirlər.

2009–10-cu illərdə İran seçki etirazlarının nəticəsi
----------------------------------------------------

Prezidentin İrandakı mövqeyi əhəmiyyətli güc olduğu üçün ölkədə ikinci güclü mövqe hesab edilir. Əhmədinejadın adı, xüsusilə şiddət tətbiq etməklə, ölkədəki insan hüquqlarının pozulması ilə bağlı idi. Bu pozuntuların siyahısı ölüm cəzasının artması səviyyəsini və LGBT hüquqları ilə əlaqədar problemləri əhatə etmişdir. İnsan Hüquqları Təşkilatının yaydığı məlumatlara əsasən Əhmədinejadın dövründə edam sayısı 3 dəfə artırılmışdır və buda İranda vəziyyəti pisləşməyə doğru sürükləyib və İran prezidenti mühakiməni idarə etmək iqtidarında deyil.

Əhmədinejadın ilk prezidentliyində problem xüsusən, 2008-ci ildən etibarən İranda 130-dan çox yetkinlik yaşına çatmayan cinayətkarın ölümünə məhkum edilməsi idi. Bundan əlavə tədqiqatçılar Əhmədinejadın dövründə siyasi məhbuslar artıb fikrinə toxunublar. İnsan hüquqları ilə bağlı digər problemlər, LGBT hüquqlarının əsas qorunmasının olmaması ilə əlaqədardır, çünki 2005–2009-cu illərdə homoseksual cinslər üçün cinayət məsuliyyətinə cəlb edilən sayları artmışdır, hətta İran prezidenti İranın gay adamlarının varlığını inkar etmişdir. Əhmədinejadın populyarlığı, nüfuzu insan haqqları və digər problemlərə görə ölkədə azalmağa başladı. "Gözətçi" qəzetinin verdiyi məlumata əsasən bu tip mövzular Tehran şəhərində və digər şəhərlərdə gənclər arasında aktualdır.

2009-cu ildə İran hökuməti müntəzəm prezident seçkiləri keçirmişdir. Köhnə Baş nazir Mir Hüseyn Musəvi, Əhmədinejada qarşı çıxan ən məşhur namizəd idi.

Seçkilər 2009-cu il iyunun 12-də keçirilib və hökumətlə müxalifət arasında seçkilərin nəticələri ilə bağlı fikir ayrılığı səbəbindən sürətlə irəliləmişdi. Seçkilər  Mahmud Əhmədinejadın qalib olması ilə nəticələndi, lakin Musəvi və tərəfdarları nəticələrin saxta olduğuna inandılar. Əhmədinejadın müttəfiqi olan Daxili İşlər Naziri Sadeq Mahsulinin seçkilərə müdaxilə etdiyini və Əhmədinejadı hakimiyyətdə saxlamaq üçün səsləri təhrif etdiyini irəli sürdülər.
Tokioda yerləşən Hie məbədi ilə səhv salmayın.

**Hiyoşi məbədi** (日吉大社, *Hiyoşi-tayşa*?) – Yaponiyanın Şiqa prefekturasının Otsu şəhərində yerləşən şintoist məbədi. İkinci dünya müharibəsindən əvvəl **Hie məbədi** (日枝大社, *Hie-tayşa*?) kimi tanınırdı.

Məbəd iki hissədən ibarətdir: Şərq məbədi və Qərb məbədi. Bu iki məbəd Yaponiyanın milli xəzinəsi statusuna malikdir.

Tarixi
------

Şərq məbədi e.ə. 61-ci ildə qurulmuşdur. İmperator Tenci 668-ci ildə paytaxtı Otsu şəhərinə köçürdükdən sonra imperator ailəsinin və Yamato sarayının qoruyucusu hesab olunan Omiva məbədinin kamisi Onamuçi üçün Qərb məbədini tikdirmişdir.

Buddizmin Tenday sektasının qurucusu Sayço 788-ci ildə Hiey dağında Enryaku məbədini qurduqdan sonra Hiyoşi məbədi bu məbədin qoruyucusu hesab olunmağa və tez-tez onunla assosiasiya edilməyə başlamışdır. Hiyoşi məbədinin bir çox davamçı məbədi tikilmişdir və onların arasında 21 böyük məbəd "Sannonun 21 məbədi" adı ilə tanınmışdır.

XIII–XVI əsrlərdə Hiyoşi məbədi güclü məbəd kimi tanınmış və məbədin akolitləri Hiey dağının döyüşçü-keşişləri ilə birlikdə siyasi cəhətdən güclü olan qrup formalaşdırmışdırlar. Məbəd XVI əsrdə Toyotomi Hideyoşi tərəfindən yenidən inşa edilmişdir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Hiyoşi məbədi Yaponiya yerləşən 3800-dən çox Hie Sanno məbədinin mərkəzi məbədi hesab olunur. Məbəd iki hissədən ibarətdir: Şərq məbədi (東西本宮, *Hiqaşi-honqu*?) Hiey dağının ilahı hesab olunan kami Oyamakuiyə, Qərb məbədi (西本宮, *Nişi-honqu*?) isə Nara prefekturasındakı Miva dağının ilahı hesab olunan Onamuçiyə həsr edilmişdir. Şərq və Qərb məbədləri *hiyoşi-zukuri* və *şotay-zukuri* adlı unikal memarlıq üslublarına görə tanınır. Bu iki məbəd Yaponiyanın milli xəzinəsi statusuna malikdir.

Məbədin illik festivalı 12–15 aprel tarixlərində baş tutur.

Qalereya
--------

* Qərb məbədi.Qərb məbədi.
* Şərq məbədi.Şərq məbədi.
* Qərb məbədinin romonu.Qərb məbədinin romonu.
* Torii.Torii.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Kodansha Encyclopedia of Japan. səh. 130
2. 1 2 3 4 5  Kodansha Encyclopedia of Japan. səh. 131

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). III cild (G–I). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 130-131. ISBN 0-87011-623-1. İstifadə tarixi: 26 avqust 2022.
**Kotul üsgüyotu** (*lat.* Consolida divaricata) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin qaymaqçiçəyikimilər fəsiləsinin üsgüyotu cinsinə aid bitki növü.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Birillik, (20) 30-60 (100) sm hündürlükdə çox qısa və sıx bitkidir. Gövdəsi aralı boş budaqlıdır. Yarpaqları çox qısa qınlı saplaqlarda, dəyirmi formalı, çox saylı\ barmaqvari nazik xətti hissəciklərə ayrılmışdır. Çiçəkqrupu boş, süpürgəvaridir, çiçək saplağı uzun, aralanmış, 2 qısa xətti çiçəkaltlıqlıdır. Çiçəkləri göy-bənövşəyi və ya bənövşəyi rəngdədir, çiçəkyanlığının yarpaqcıqları 7-10 (12) mm uzunluqda, uzunsov-ellipsvari və ya uzunsov-tərsyumurtavari, xaricdən səthi və ya ancaq orta hissəsi çox qısa sıx tüklü, mahmız nazik, düz (13) 20-25 mm uzunluqda nektarlıq açıq rənglənmiş, tez-tez bənövşəyi, 3 dilimli, ortası üç bucaq və kənarları enli yarım dairəvi dilimlərlə olur. Çalov (meyvə) uzunsov, düz, sıx tüklü 7-10 (12) mm uzunluqda, düz nazik 1,5-2 mm uzunluqda burunculudur.

Yayılması
---------

BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi və Xəzər sahili ovalıqları, Qobustanın rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Əkinlərdə, tarlalarda, çağıl daşlarında, yovşanlıqlarda bitir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Consolida divaricata* | 
* Wikidata: Q15369466
* Wikispecies: Consolida divaricata
* EUNIS: 177086
* GBIF: 3925836
* IPNI: 710262-1
* NCBI: 984850
* Plant List: tro-27101248
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:710262-1
* WFO: wfo-0001129558

 |
| *Delphinium divaricatum* | 
* Wikidata: Q95952947
* EUNIS: 177238
* iNaturalist: 287248
* IPNI: 710569-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:710569-1
* Tropicos: 27102426
* WFO: wfo-0000639992

 |
**Akkani burnu** — Çukot yarımadası sahillərində yerləşən, Berinq dənizinə daxil olan Meçiqmen buxtası ilə yuyulan burun. İnzibati cəhətdən Çukot Muxtar dairəsinin Çukot rayonu ərazisinə daxildir.

çuk. Ыкынин sözündən əmələ gəlmişdir. Mənası «soyuq» anlamındadır. Digər versiyaya görə isə «yeddi yurt» mənasını verir.

Burun yaxınlığında morj yatağı vardır.

Akkani qəsəbəsi
---------------

Burnun şimal-şərqində dəniz məməliləri ovlayanlar tərəfindən salınmış qəsəbə vardı. 1960-ci illərdə burada 150 nəfər yaşayırdı. 1978-ci ildə sakinlər Lorinoya köçürlər. Ərazi ov düşərgəsi kimi istifadə edilir. 1991-ci ildən qəsəbədə sakinlər müşahidə edilir. Amma rəsmi olaraq yaşayış məntəqəsi yaşayışı olmayan yer kimi qeydə alınmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *А. Vaxruşev.* "Akkani, onlar qayıdırlar!". Şimal məkanları. 19 avqust 2010. 2015-01-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-01.
2. ↑  "region87". 2015-01-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-12.
**İran alçası** (*lat.* Prunus iranica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İranda, Qafqazda rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Xeyli budaqlı, üzəri tikanlı kol və ya 3-4 m hündürlüyükdə alçaq ağacdır. Budaqları tikansız, qabığı göyümtül-boz, cavan zoğları sarımtıl-qonur və ya qırmızımtıl rəngdə əvvəlcə məxməri tüklü, sonra çılpaq və parlaq olur. Yarpaqları tərs yumurtavarı, qısa, sivri altdan məxməri və ya keçətüklü, üstdən dağınıq, qısatüklüdür. Saplaqları xırdatüklüdür. Tumurcuqları enli yumurtavarı bozumtul-qonur və zəif qatlı olur. Çiçəklərinin böyüklüyü orta dərəcədədir. Çiçək saplaqları qısa olub, 0,5-1,5 sm uzunluqdadır, çılpaq və ya tüklüdür. Çiçəkləri tək-tək və ya çox nadir hallarda qoşadır Ləçəkləri ağ və ya çəhrayıdır. Meyvələri diametri 1-1,5 sm-ə qədər, oval, dəyirmi formada, qırmızı-sarı və ya ağımtıl rəngdədir. Alçanın bütün növləri və ya formalarının ən şirindir. Çəyirdəyi yastı, qeyri-müntəzəm ovalşəkilli, enli, məxməri tüklüdür. Mart-may aylarında çiçək açır, iyul-avqustda meyvə verir.

Ekologiyası
-----------

Rütubətsevəndir, kölgəli ərazilərdə, münbit torpaqlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Bakı Nəbatat bağında introduksiya edilib.

İstifadəsi
----------

Gavalı meyvələrində 6,65-7,07% şəkər, 0,8-1,7% alma turşusu, habelə aşı maddələri vardır. Təzə ikən və qurudulmuş halda yeyilir. Şaxta vurduqdan sonra göyəm meyvələrinin büzüşdürücülüyü azalır, şəkərin miqdarı artır, beləliklə, meyvələr daha şirin olur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q65278383
* GBIF: 3021724
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:2960048-4
* WFO: wfo-0000996023

 |
**Hiyrə** (*ərəb.* الحيرة‎ süry. ܚܝܪܬܐ) — bugünkü Nəcəf şəhəri ilə Kufə arasında yerləşən bir şəhər idi.

Tarixi
------

Hiyrə—Ləxmilər dövlətinin paytaxtı idi. Hiyrə əhalisi (Qəhtani qəbiləsindən) cənubdan mühacirət etmiş və onlar Ədnani qəbiləsi ilə bir yerdə məskunlaşmışlar. Ləxm qəbiləsinin nüfuzu Hiyrə və onun ətrafında genişlənib qüvvətləndi. Onlar Fərat çökəkliyindən əlavə, Ərəbistanın daxilinə də nüfuz etdilər. Hiyrə dövləti bir sədd kimi səhra ilə İranın işğal etdiyi ərazilər arasında yerləşmişdir. Bu dövlətin şahları bir tərəfdən səhrada yaşayanların Sasani torpaqlarına hücumunun qarşısını alır, digər tərəfdən isə İranın köməkliyi ilə Rum imperiyasının müttəfiqi olan Qəssanilərlə müharibə edirdilər. Ləxmilərin dövləti VII əsrin əvvəlinə qədər davam etmişdir.

VII əsrdə Ərəb ordusu oraya yollandıqda şəhərin hakimi barışıq edib doxsan min dirhəm ödəyərək tabeliyində olan ərazini hücumdan qoruya bildi. Deyilənlərə görə bu islamda ilk dəfə olaraq sülhlə əldə edilən müvəffəqiyyət olmuşdur.

İstinadlar
----------



|  |  |
| --- | --- |
|  | *İraq ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Ürəyin keçiricilik sistemi
--------------------------

Həyəcan His-Purkinye sistemi ilə ötürülür. Hər şeydən əvvəl, həyəcan siqnalı atrioventrkulyar(AV) düyündən His dəstəsinə keçir. His dəstəsinin də öz ritmi var və dəqiqədə 20-30 həyəcan siqnalı yarada bilər. Ürəyin 3-cü dərəcəli peysmeykeri olaraq, His dəstəsi AV düyün üçün dəstək funksiyası da yerinə yetirir.

His dəstəsinin (Truncus fasciculi atrioventricularis) gövdəsi 3 "budağa" ayrılır: iki sol və bir sağ. Liflərdən birində həyəcan siqnalı gecikərsə və ya kəsilərsə, deməli lif blokadası yaramışdır. Ürəyin zirvəsində bu liflər ürəyin keçiricilik sisteminin son hissəsi olan və işləyən əzələ lifləri ilə təmas edən Purkinye liflərinə bölünür. Purkinye lifləri hüceyrələrində çoxlu qlikogen vardır. Bundan əlavə hüceyrə membranının altında bir neçə əzələ fibrili aşkar edilə bilər.

İstinadlar
----------

* H. G. Borst, W. Klinner, A. Senning (Hrsg.): *Herz und herznahe Gefäße.* Springer Verlag, Berlin / Heidelberg 1978, ISBN 978-3-662-07752-8.
* W. Hort (Hrsg.): *Pathologie des Endokard, der Kranzarterien und des Myokard.* Springer Verlag, Berlin / Heidelberg 2000, ISBN 978-3-642-62944-0.
* Richard Nickel, August Schummer, Eugen Seiferle (Hrsg.): *Kreislaufsystem, Haut und Hautorgane.* 3. Auflage, Parey Verlag, Stuttgart 1996, ISBN 3-8304-4164-9.
**TTNET** — Türk Telekom brendi altında fəaliyyət göstərən, Türkiyənin ən böyük internet provayderi. 7 milyon abunəçisi mövcuddur. Türk Telekom Group şirkətinin tərkibində yer alır. Hal-hazırda Məhəmməd Hariri İdarəetmə Şurasının sədri, Abdullah Orkun Kaya isə TTNET-in icraçı direktorudur (CEO).

2010-cu ilin fevral ayında TTNET Tivibu adlanan yeni xidmət yaratdı. Bu xidmətə televiziya və kinolardan ibarət idi. Bu xidmət istifadəçilərə həm telefondan, həm də kompüterdən televiziya və film izləmək imkanı verirdi.

27 yanvar 2016-cı ildə Türk Telekom, mobil şəbəkə, sabit telefon və internet xidməti provayderi üçün tək marka "Türk Telekom"-u yaratdı.

Brendləri
---------

### Tivibu

Tivibu, TTNET tərəfindən təmin edilən İnternet televiziya xidmətidir. Bu xidmət yüksək sürətli genişzolaqlı xidmət vasitəsilə Türkiyədə istifadəçilərə televiziya və kino təcrübəsi təklif edir. WebTV, istifadəçinin sabit bir yerə və ya set-top qutusuna malik olmasını tələb etmir. Tivibu üçün proqram, Argela tərəfindən hazırlanmışdır.

### TTNET Wifi

TTNET Wifi, TTNET'in simsiz internet bağlantısıdır. 7500 xidmət nöqtəsində mövcuddur. TTNET Wifi xidməti həmçinin TTNET və iPass Inc əməkdaşlıq vasitəsilə xaricə çıxış xidmətlərini təklif edir.

### TTNET Müzik

TTNET Müzik, TTNET-in 6M+ADSL abunəçilərini internetdə sərbəst şəkildə yükləmək və axın etmək imkanı verən bir xidmətdir. Layihə istifadəçi TTNET ADSL xidmət təminatçısı kimi istifadə etdiyi müddətcə bütün Türk və xarici musiqi kitabxanalarını əhatə edir.

### TTNET 3G

TTNET 3G, TTNET WiFi xidmət nöqtələrinin əhatə dairəsinə əlavə olaraq bir çox yerlərdə 3G texnologiyası ilə mobil internet təklif edən bir xidmətdir.

### TTNET Güvenlik

TTNET Güvenlik, McAfee Internet Security ilə virus və malware-dən kompüterləri qorunması üçün yaradılmış xidmətdir.

### NETDİSK

NETDİSK, TTNET-in bütün abunəçilərinə pulsuz 20GB verən bulud saxlama xidmətidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "About TTNET". 2014-03-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-01.
2. ↑  "New era starts for Turkey's TTNET". Hurriyet Daily News. Turkey. 24 fevral 2010. İstifadə tarixi: 26 iyun 2010.
3. ↑  "Duyuru" (türk). Avea. 6 October 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 January 2016.
4. ↑  Türk Telekom's Tivibu WebTV service attracts 110,000 users in first month Arxivləşdirilib 2016-03-23 at the Wayback Machine 31 March 2010
5. ↑  "IP&TV Forum Eastern Europe and EurAsia 2010". 2010-09-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-01.
**İran ilankölgəsi** (*lat.* Ferula persica) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin çətirkimilər fəsiləsinin i̇lankölgəsi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısna göre növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c; B1ab (iii). Azərbaycanın nadir növüdür.<ref>

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik bitkidir. Yarpaqları tez quruyan, bozumtul, hər iki tərəfədən qısa tüklü, kökətrafı yarpaqları qısa, yoğunsaplaqlı, enli romb şəklində, üçər, üçqat lələkvari yarılmışdır. Gövdə yarpaqları çox kiçilmiş, enli şişkin, qınlıdır. Çətirləri çoxçiçəklidir, mərkəzdəkilər oturaq, 12 -20 şüalıdır, yan tərəfdəkilər uzun, yoğun ayaqlardadır. Meyvə uzunsov ellipsvaridir, 11-14 mm uzunluğunda, 7-9 mm enindədir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləməsi aprel-may, meyvə əmələgəlmə iyun aylarına təsadüf edir. Kserofitdir. Toxumla çoxalır. Aranda aşağı dağ qurşağına kimi quru, daşlı və gilli yamaclarda Artemisia fragrans+Pimpinella peregrina+Anthemis candidissima bitkilərindən təşkil olunmuş assosiasiyada komponent kimi iştirak edir. Dərman bitkisidir.

Yayılması
---------

Abşeron yarımadası, Qobustan (Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğunun ərazisi), Naxçıvan düzənliyi (Culfa rayonu — Darıdağ, Şərur rayonu — Ardıcdağ və Noxuddağ, Babək rayonu — Duzdağ).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Antropogen amillər populyasiyanın azalmasını sürətləndirir, tədricən 30% azalmaqdadır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Mal-qara tərəfindən tapdalanma olur.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, yasaqlıqların yaradılması, toxum bankında toxumlarının saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15580892
* Wikispecies: Ferula persica
* GBIF: 6026967
* GRIN: 406509
* iNaturalist: 790229
* IPNI: 842442-1
* NCBI: 1514040
* PfaF: Ferula persica
* Plant List: kew-2808592
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:842442-1
* Tropicos: 1702772
* WFO: wfo-0000686745

 |
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Koburq zirvəsi** (bolq. *връх Кобург*, ‘Vrah Coburg’ \'vr&h 'ko-burg\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən şimal-şərqdə yerləşən, 783 m hündürlüklü qaya zirvəsidir. Erul yüksəkliyinə daxildir.

Zirvə Bolqarıstan sülalələrindən olan Koburq sülaləsinin (1887-1946) adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Koburq zirvəsi 63°41′42″ c. e. 58°20′57″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Obidim zirvəsindən 1.25 km şimal-qərbdə, Siniger nunatakından 3.32 km şimal-şərqdə, Giqen zirvəsindən 3.32 km cənub-şərqdə, Çoçoveni nunatakından 3.34 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Coburg Peak. SCAR