recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Karl Brokkelman**(*alm.* Carl Brockelmann‎; 17 sentyabr 1868, Rostok — 6 may 1956, Halle) — alman şərqşünası.

Həyatı
------

1868-ci ildə anadan olmuşdur. Klassik filologiya və semitologiya sahələrində təhsil almış, əsasən ərəb dili və ədəbiyyatı ilə məşğul olmuşdur. Brokelman 1893-cü ildə Breslau Universitetində dosent adını almış, 1900- cü ildən başlayaraq Breslau, Köniqsberq, Halle və Berlin universitetlərinin professor vəzifəsində çalışmışdır. 1923-1939-cu illər arasında Breslau Universitetində, 1946-ci ildə isə Halle Universitetinin fəxri professoru vəzifəsini icra etmişdir. Brokelman semitologiya sahəsinə bir sıra töhfələr vermişdir. Ərəb ədəbiyyatı sahəsində yazdığı «Geschichte der arabischen Literatur» əsəri ilə şöhrət qazanmışdır. İslam elmləri sahəsində «Geschichte der islamischen Völker und Staaten» əsəri də böyük bir boşluğu doldurmuşdur. Ümumiyyətlə, şərq elmləri sahəsində çalışanların ərəb və fars dili ilə yanaşı türk dilinə də yer verdiklərinin şahidi oluruq. Bu qədim vərdişə söykənən Brokelman 1917-ci ildə Əlinin «Kıssa-i Yusif»ini dil baxımından dəyərləndirmişdir. Onun bu əsəri Anadolu türkcəsinin ilk əsəri kimi təqdim etməsi türklük elmi çevrəsində mübahisələrə yol açsa da, Brokelman bu sahədəki çalışmalarını davam etdirmişdir. «Zur Grammatik des OsmanischTürkischen» (1916), «Ein neues südtürkıscc« Sprachdenkmal» (1931) kimi əsərləri bu sahənin tədqiq edilməsinə işıq tutmuşdur Mahmud Kaşğarinin «Divanü lüğat-it-türk» əsərinin İstanbulda çap olunması Brokelmanın diqqətini çəkmişdir. «Mawmüd al-Käschgarls Darstellung des türkischen Verbalbaus» (1919), «Altturkestanische Volksweisheit» (1920), «Ma.vmüd al-KäsgharT über die Sprachen und die Stämme derTürken im 11. Jahrhundert» (1921), «Altturkestanische Volkspoesie» (1923), «Naturlaute im Mitteltürkischen» (1928) və s. əsərlərində bu əsəri yüksək qiymətləndirmişdir. Brokelman bu sahədə olan çalışmalarını «Osttürkische Grammatik der islamischen Literatursprachen Mittelasiens» adlı qrammatika kitabı ilə tamamlamışdır. Bu kitabda Orta Asiya türk yazı dillərinin qrammatik quruluşu tədqiq edilmişdir. 1956-cı ildə Halle şəhərində vəfat etmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · İranika · Brockhaus · Prabook · Treccani |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BAV: ADV10166099 · BIBSYS: 90079045 · BNE: XX1212555 · BNF: 13518674s · CiNii: DA00929058 · CONOR: 105949539 · EGAXA: vtls000787148 · GND: 118862014 · ISNI: 0000 0001 2139 6284 · LCCN: n85813157 · NKC: skuk0001832 · NLP: A28258320 · NTA: 068491417 · NUKAT: n98033029 · LIBRIS: 179252 · SUDOC: 050192329 · VIAF: 74008610 · WorldCat VIAF: 74008610 |

 |


1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Carl Brockelmann // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2 3  Броккельман Карл // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
**Tule adası** (*ing.* Thule Island) — Cənubi Sandviç adaları qrupuna daxil olan elə də böyük olmayan sakinləşmiş ada. Atlantik okeanın cənubunda, Britaniyanın dəniz aşırı ərazisi olan Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adaları ərazisinə daxildir.

Arxipelaqın kiçik bir adası olaraq Cənubi Tule qrupuna daxildir. Bura üstəlik Kuk və Bellinshauzen adasıda daxildir. Bu ada əfsanəvi Tule adlandırılan adanın şərəfinə adlandırılmışdır. Adanı ilk dəfə Ceyms Kuk görmüşdür. O, 31 yanvar 1775-ci ildə görünməyən cənub torpağını tapmaq ümidi ilə bölgəyə gələrkən adaları kəşf etmişdir.

Ada üçkünc formaya malikdir. Uzunluğu 7 km, eni isə 5 km təşkil edir. Adanın sahəsi 14 km²-dir. Mərkəzi hissədə Larsen dağı yerləşir. Dağın hündürlüyü 710 metrdir. Cənub-şərq qutaracağından 1,3 km məsafədə Tvitver qayası yerləşir. 
25 yanvar 1955 ildə Argentina adalara iddiasını təmin etmək məqsədi ilə yay stansiyası təşkil edir. Ancaq artıq 1956-cı ildəki vulkan pükürməsi ilə əlaqədar stansiya köçürülmüşdür. 1976-cı ildə Argentina adada hərbi baza salır. 1982-ci ildə Folklend müharibəsi zamanı baza Britaniya qüvvələri tərəfindən məhv edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Schalansky, Judith.* Atlas of Remote Islands. New York, NY: Penguin. 2010. səh. 50. ISBN 978-0-14-311820-6.
2. ↑  Bernard Stonehouse (2002), *Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans* Arxivləşdirilib 2022-04-08 at the Wayback Machine, Wiley, p. 264, ISBN 978-0-471-98665-2
**Karkemiş** tarixi Erkən Mis dövrü ilə bağlı olan və hal-hazırda Türkiyə ilə Suriya ölkələrinin ərazilərinsə yerləşən qədim şəhər. Xet və Assuriya İmperiyası dövrlərində önəmli şəhərlərdən biri olan Karkemiş Roma dövründən sonra önəmini itirməyə başlamışdır.

Ən qədim yazılı mənbələrdə yalnız Aplahandanın hakimiyyəti dövründə adı qeyd edilən Karkemişin bu dövrlərdə vassal bir şəhər olduğu və yerli xalqın ticarət etdiyi ərazi olduğu müəyyən edilmişdir. Aplahandanın oğlu Yahdul-Limin ölümündən sonrakı üç əsrlik dövr haqqında məlumatın olmadığı qədim şəhər növbə ilə Mitanni, Misir, Xetlər, Assuriya, Yeni Babil, Əhəmənilər, Makedoniya, Selevkilər və Romanın hakimiyyəti altına keçmişdir. Siro-Xetlər dövründə ən parlaq dövründə yaşayan Karkemiş şəhəri orta əsrlərdən sonra tamamilə tərk edilmişdir.

Hündürlüyü 370 metr olan tarixi məkanın Türkiyə ərazisində yerdə qalan hissəsinin qeydiyyatı 28 avqust 1986-cı il tarixində baş tutmuşdur. 1699-cu ildə tapılan qədim şəhərin ərazisində 1910-cu illərdə Britaniya Muzeyi tərəfindən bir neçə dəfə qazıntı işləri aparılmışdır. Türkiyə Respublikasının elanından sonra hərbi qadağa qoyulan əraziyə çevrilən Karkemiş şəhərində növbəti qazıntı işlərinin aparılması 2011-ci ildə mümkün olmuşdur. Sonuncu qazıntı işləri isə 2012-ci ildə baş tutmuşdur. Suriya dövləti ərazisində yerləşən xarici ərazidə isə 2006 və 2010-cu illərdə qazıntı işləri həyata keçirilmişdir. Hal-hazırda Suriyada baş verən vətəndaş müharibəsi səbəbi ilə Suriyə ərazisində arxeoloji qazıntı işləri aparılmır.

Qədim Babil və Misir dövləti arasında baş vermiş Karkemiş döyüşü Karkemiş şəhərində aparılmışdır. Karkemiş şəhərindən "Kitab-i Müqəddəs" kitabında bəhs edilmişdir.
**Tulipa pulchella** (*lat.* Tulipa pulchella) — bitkilər aləminin zanbaqçiçəklilər dəstəsinin zanbaqkimilər fəsiləsinin dağlaləsi cinsinə aid bitki növü.

Xususiyyətləri
--------------

İran və Türkiyədə yetişən cücə lalədir. 20 sm-də sapı olan bu bitkinin soğanı 1–2 sm-dir. Yapraqları glaucous-yaşılı olub, 10–15 sm uzunluğundadır. Çiçəklərinin rəngi bənövşəyi və qırmızı təhər olur. Altı ilə birlikdə tepalsı 3 sm uzunluğunda, 1.5 sm genişliyindədir.

Taksonomi
---------

Bəzi mənbələrdə Tulipa humilis də adlandırılır. Digər adlar sinonimlərdə göstərilmişdi.

Yetişdirilməsi
--------------

Avropada 1800-cü illərdə tanıdılan bu bitki o vaxtlar Fars incisi adı ilə tanınırdı. Avropaya bəzək üçün tanıdılan bitki o vaxt az sayıda növlü bəzək bitkiləri bilən avropalılar üçün yenilik idi. Çox sayıda növü olan az sayıda bitkilərdəndir. Bunlar arasında Fars incisi (içi bənövşəyi, çölü qırmızı), Şərq ulduzu (sarı dabanlı olur) və Obalisque (içi qırmızı, çölü bənövşəyi) tanınmışlardır. Bundan başqa qara dabanlı violacea kimi çeşidləri var.

Elmdə
-----

Eduard August von Regel bu bitkini 1874-cü ildə ilk tanıdan olmuşdur. John Gilbert Baker isə adlandırmışdır.

Sinonimləri
-----------

* *Tulipa humilis* Herb. (qəbul edilən adı)
* *Tulipa alpina* J.Qay ex Beyker
* *Tulipa aucheriana* Beyker
* *Tulipa humilis subsp. matinae* Zojajifar & Sheidai
* *Tulipa sylvestris var. pulchella* Fenzl ex Reqel
* *Tulipa violacea* Boiss. & Buhse

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2707689
* EPPO: TULPU
* GBIF: 5299360
* GRIN: 40758
* iNaturalist: 507823
* IPNI: 543051-1
* Plant List: kew-310198
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:543051-1
* WCSP: 310198
* WFO: wfo-0000771529

 |
**Yarımburqaz mağarası** — dünyanın ən qədim mağaralarından biridir.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Mağara İstanbulun mərkəzindən təqribən 22 km şimal-qərbdə; Altınşəhərin 1 km şimalındadır. Cənubundakı Küçükçekmece Gölünün şimal sahilindən 1.5 km uzaqlıqdadır. Mağaraya Halkalı-Altınşəhərdən gələn quru yolla getmək çox rahatdır.

Tədqiqi
-------

İlk dəfə Abdullah Bəy tərəfindən XIX əsrin ortalarında elm dünyasına təqdim olunan Yarımburqaz mağarasındakı ilk dövr arxeoloji qazıntıları Şövkət Əziz Kansunun başçılığı altında, Kılıç Köktenin nəzarəti ilə 1963-cü ildə aşağı mağaranın giriş hissəsində aparılmışdır. Daha sonra 1964 və 1965-ci illərdə Kansu, Kökten və N. Dolunayın başçılığı altında mağara hissələrə bölünərək daha sistemli bir şəkildə araşdırılmışdır. 1966-ci ildən 1986-ci ilə qədər mağaranın müxtəlif səbəblərlə dağılması kimi bir çox səbəblərə görə 1986-cı ildə İstanbul Universiteti; Ədəbiyyat Fakültəsi; Prehistorya elmi tədqiqatçılarından olan Mehmet Özdoğanın başçılığı altında; ikinci dövr Yarımburgaz qazıntıları həyata keçirilmişdir. Bu qazıntılar nəticəsində mağaranın ən qədim sakinlərinin Alt Paleolit dövrünə aid olduğu aşkar edilmiş və bundan sonra da üçüncü dövr qazıntıları başladılmışdır. Bu qazıntılar İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsi Prehistorya elmi tədqiqatçılarından olan Güven Arsebükün başçılığı altında; ABŞ Berkeleydəki Kaliforniya Universiteti Antropologiya sahəsi tədqiqatçılarından F. Clark Howellın qatılmasıyla; hər iki universitetin ortaq layihəsi olaraq 1988-1990-cı illərdə həyata keçirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Yarımburgaz Mağarası" (türk dili). tayproject.org. 27 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Yarimburgaz Magarasi Arxivləşdirilib 2016-03-06 at the Wayback Machine
Son Übeyd mədəniyyətinə aid qab
(Eradan əvvəliki Avropa-Übeyd mədəniyyəti xərtənin sağ yanı altındadı, palıdı rənglə qeyd olunub.)
**Übeyd mədəniyyəti** və ya **Obeyd mədəniyyəti** — enolit dövrünə aid mədəniyyət.

Ümumi məlumat
-------------

E.ə. V minillikdə Yaxın Şərqdə, xüsusilə Mesopotamiyada mədəni inkişafın yüksək səviyyədə olmuşdur. Məhz bu dövrdə ilk dəfə olaraq Mesopotamiyada qədim şəhər mədəniyyətinin meydana çıxdığını, Şumer mədəniyyətinin bünövrəsinin qoyulmuşdur. E.ə. V minillikdə Cənubi Mesopotamiyada mövcud olmuş Ubeyd arxeoloji mədəniyyəti e.ə. V minilliyin birinci yarısında daha da inkişaf edərək yayılmış və Mesopotamiyanın şimal əyalətlərini əhatə etmişdir.

Мəlum olduğu kimi, Ubeyd mədəniyyəti protoşumerlərə və şumerlərə aid edilir. Şumer dili Hind-Avropa dilləri ilə qohum olmamış, onun türk dilləri ilə bağlı olmasına dair inkaredilməz dəlillər aşkar olunmuşdur. Bu mədəniyyət üçün xarakterik olan arxasıüstə uzadılmış skeletlərin Мesopotamiyada yayılması şumerlərin gəlişi ilə əlaqələndirilir.

Ədəbiyyat
---------

* *Чайлд Г.* Древнейший Восток в свете новых раскопок. М. 1956.
* *Массон В. М.* Средняя Азия и Древний Восток. М.—Л. 1964.
* *Parrot A.* Archeologie mesopotamienne. Paris, 1953. T. 2.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Səmərra

Xarici keçidlər
---------------

1. ↑  Обејд мәдәнијјәти // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 314.
**Yarpaqsız cuzqun** (*lat.* Calligonum aphyllum) — qırxbuğumkimilər fəsiləsinin cuzqun cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şərqi Türküstan, Şərqi Çin və Aşağı Volqa sahillərindən təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m-ə qədər olan koldur. Yaşıl budaqlarının qabığı qırmızımtıl və ya alabəzək-qonur, mərciməkli, otvarı budaqları en kəsikdə dairəvi, nazik, yaşıl və ya açıq yaşıl, hamar, 2-6-ya qədər topa halında budaqların buğumlarından çıxır. Buğumarası hissələrin üst tərəfi ağ, pərdəvari, kənarlı, kütuclu, sonralar isə iki dilimə bölünən, qınvarı yarpaqaltlığı borusu ilə nəhayətlənir. Yarpaqları xırda, 2–3 mm uzunluqda, asan tökülən, yarımdairəvi, uc hissədən azca genişlənmişdir. Zoğları otvari, düz buğumlu, yarpaqsızdır. Çiçəklərin 2-si (1-3) birlikdə yarpaq qoltuğundan çıxaraq, uzunluğu 4–5 mm olan, çılpaq və aşağı yarısı buğumlu olan çiçək saplaqlarında yerləşir. Çiçək yanlığının hissələri qeyri-bərabər, xaricdəkilər enli-yumurtavari, uzunluğu 3 mm, arxa tərəfdən yaşıl, kənarlardan geniş, ağ bürüncəkli, daxildəkilər nisbətən ensiz, qısa və ağ, arxa tərəfdən çəhrayıdır. Meyvəsi kürəvi olub, ikiqat qanadlıdır. Uzunluğu 15–20 mm, eni 14–18 mm-dir. Fındıqcıqların tilləri küt, azca irəli çıxıq, qanadların kənarları bütöv və ya çətin seçilən, dəyirmi dişli olmaqla demək olar ki, bütöv, qanadların səthi çılpaqdır.

Ekologiyası
-----------

May ayında çiçəkləyir, meyvəsi iyun aylarında yetişir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeron yarımadası qumluqlarında az-az təsadüf edilir. "Qırmızı kitaba" daxil edilməsi vacibdir.

İstifadəsi
----------

Yarpaqsız cuzğunun oduncağı sıx, ağır, yaxşı cilalanır, kömür hazırlanır, tərkibində tannidlər vardır. Yaşıllaşdırmada çox az halda istifadə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* Деревья и кустарники. СССР. т. 2. 1951;
* Флора Азербайджана т.3. 1952; Azərbaycanın ağac və kolları. II cild. 1964;
* Красная Книга. СССР. 1984;
* Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı" 1989;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl kitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; \*Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı.2011.

Mənbə
-----

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q11085532
* Wikispecies: Calligonum aphyllum
* EoL: 2905860
* EUNIS: 177698
* FoC: 242309743
* GBIF: 6391833
* GRIN: 8539
* iNaturalist: 866163
* IPNI: 693282-1
* ITIS: 823812
* NCBI: 655494
* PfaF: Calligonum aphyllum
* Plant List: kew-2692468
* PLANTS: CAAP8
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:693282-1
* Tropicos: 26000016
* WFO: wfo-0000580344

 |
**Özəl sektor** — iqtisadiyyatın fərdlərin və ya şirkətlərin mənfəət əldə etmək üçün sahib olduğu və idarə etdiyi hissəsi. Bu, istehsal, maliyyə, pərakəndə satış və xidmətlər də daxil olmaqla, geniş sənaye sahələrini əhatə edir. Dövlətin sahib olduğu və idarə etdiyi dövlət sektorundan fərqli olaraq, özəl sektor bazar qüvvələri və rəqabət tərəfindən idarə olunur. Özəl sektor iş yerlərinin yaradılmasında, sərvətin formalaşmasında və innovasiyaların idarə edilməsində mühüm rol oynayır. Bununla belə, bu, həm də iqtisadi tənəzzüllər, bazar dəyişkənliyi və tənzimləyici dəyişikliklər kimi çətinliklərə məruz qalır. Özəl sektorun uğuru çox vaxt iqtisadiyyatın sağlamlığının və sabitliyinin əsas göstəricisi kimi qəbul edilir. ABŞ kimi azad sahibkarlığın bərqərar olduğu ölkələrdə özəl sektor daha genişdir və dövlət firmalara daha az məhdudiyyətlər qoyur. ÇXR kimi daha çox hökumət səlahiyyətinə malik ölkələrdə dövlət sektoru iqtisadiyyatın böyük hissəsini təşkil edir.

Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası tərəfindən 2013-cü ildə aparılan bir araşdırmada müəyyən edilmişdir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iş yerlərinin 90 faizi özəl sektordadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Rouse, Margaret.* "What is private sector? - Definition from WhatIs.com". Tech Target. August 2013. December 23, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 16, 2017.
2. ↑  "IFC Jobs Study : Assessing Private Sector Contributions to Job Creation and Poverty Reduction". January 2013. 2021-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-26.
**Yevstafıy Dementyev** (1850, Bakı – 1918, Moskva) — Rus həkimi, ictimai xadim və filosof. Rusiya imperiyasında sanitariya statistikasının banilərindən biri.

Biqorafiyası
------------

Yevstafıy Dementyev 1850-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Bir müddət sonra ailəsi ilə Peterburqa köçüb və burada Sankt-Peterburq Universitetinə daxil olub, lakin tələbə iğtişaşlarında fəal iştirak etdiyinə görə Sankt-Peterburq Universitetidən qovuldu. Daha sonra isə həbs olundu və 1 il Peter və Pol cəzaçəkmə qalasında həbs cəzazı çəkdi. 1869-cu ilin martında Kiyevə qovuldu. 1870-ci ildə Kiyevdə Müqəddəs Vladimir İmperator Universitetinin tibb fakültəsinə daxil oldu. 1875-ci ildə həmin universiteti bitirdi. Bitirdikdən dərhal sonra Peterburqa geri döndü, burada Peterburq əyalət hökumətinin həkimi kimi işə düzəldi. Peterburq əyalətindəki fabrik və zavodlarda müayinələrdə yaxından iştirak etdi. 1882-ci ildə Moskvaya köçdü və ömrünün qalan hissəsini bu şəhərə həsr etdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Дементьев Евстафий Михайлович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
2. 1 2  Czech National Authority Database.
Ümumi yayılması
---------------

Rusiya, Gürcüstan, Kiçik Asiya, Əfqanıstan, Çin və Himalayda təbii arealları vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqaz (Quba sahəsi) – Samur Dəvəçi ovalığı Kür düzənliyi Kür-Аraz ovalığından aşağı dağ qurşağına qədər yerləşən ərzilərdə, çayların sahillərində təbii halda yayılmışdır.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. LC.

Bitdiyi yer
-----------

Dəniz səviyyəsindən aşağı dağ qurşağına qədər ərazilərdə rütubətli çay sahələrində yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Qışda yarpaqlarını tökən, tezböyüyən iri gövdəli, çətiri ağacdır. Uzanmış zoğların yarpaqları Populus hybrida növündə olduğu kimidir. Gövdələrinin qabığı çat-çatdır, tünd boz və ya qonur boz rəngədədir. Tumurcuqlarında çoxlu pulcuq vardır, çox vaxt yapışqanlı və ətirlidir. Qısa zoğların yarpaqları meyvə gətirdiyi dövrdə alt tərəfdən ağ və ya bozumtul-ağ rəngdə olub, sıx narın keçətüklüdür. Yarpaqların, yumurtavarı rombşəkillidir, dişli-dilimlidir, ucları sivri, üst tərəfi az tüklüdür. Çiçəklər dik dayanan və ya sallaq sırğalarda yerləşir. Çiçəklərində çiçəkyanlığı olmur, pulcuq qoltuğunda sırğada yerləşir, çiçəkləri bir cinsli ikievlidir. Dişicik hamaşçiçəyinin oxu tüklüdür. Qutucuğu qısa ayaqcıq üzərindədir, lansetvarıdır, xırda qabarcıqlıdır, sıx qısa qıvrımtüklü və ya demək olar ki, çılpaqdır. ЕrkəkcIk sırğalarında 3-60-a qədər erkəkcik olur. Dişicik çiçəkdə biryuvalı bir ədəd yumurtalıq və oturaq halda bir neçə dilimli dişicik ağızcığı olur. Küləklə tozlanan bitkidir. Mart aprel aylarında çiçəkləyir. Toxum yetişdikdə sırğalar qopub tökülür.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişməsi səbəbləri
-------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni şəraitdə nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi mühafizə tədbiri görülməmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15372028
* APDB: 90421
* EUNIS: 182712
* GBIF: 3806431
* IPNI: 776793-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:776793-1
* Tropicos: 28300610

 |
**Gulnaz Ahmatova Abubakirova** (18 yanvar 1996, İşimbay, Başqırdıstan) — başqırd dama oyunçusu. Rusiya və beynəlxalq dərəcəli oyunçu. Dəfələrlə Rusiya və Avropa çempionatlarının qalibi. İdman ustalığına namizəd. Dama üzrə beynəlxalq turnirdə Rusiya komandasını təmsil edir (2004).

Biqorafiyası
------------

2002-ci ildən 2013-cü ilə qədər A.Validi adına 2 nömrəli Başqırdıstan Respublika Gimnaziyasında (İşimbəy şəhəri) oxuyub. 2013-cü ildən Başqırd Dövlət Universitetinin Riyaziyyat və İnformasiya Texnologiyaları fakültəsinin tələbəsi olmuşdur. Oxuduğu zaman bu təhsil ocaqlarının komandalarında oynamışdır.

6 yaşından, uşaq bağçasına gedən zamandan dama oynamağa başlamışdır. Birinci sinifə getdikdən sonra məktəbdəki yarışlara qatılmağa başladı. 1993-cü il təvəllüdlü və daha kiçik qızlar arasında rus daması yarışlarında Başqırdıstan Respublikası çempionatında 3 və 2-ci yerləri tutaraq 7 yaşında ən yüksək səviyyədə debüt etdi. İşimbay şəhərinin Olimpiya İdman Məktəbinin şagirdi (məşqçi Gatiyatullin I.S.) və Peşəkar Başneft dama klubunun üzvü.

2005-ci ildə ilk dəfə Rusiya çempionatında iştirak edərək 2-ci yeri tutdu və Avropa çempionatına vəsiqə qazana bildi. 1995-ci il təvəllüdlü qızlar arasında beynəlxalq layihələr üzrə Rusiya çempionatının gümüş mükafatçısı (2005, Sankt-Peterburq), eləcədə sürətli dama üzrə Avropa çempionatının bürünc medalçısı (2005, Kluczbork, Polşa).

2006-cı ildə - Ufada Rusiya çempionatının qalibi oldu. Avropa çempionatında Rusiya gənclər komandasına düşür (2006, Tallinn, Estoniya). Əsas proqramda beynəlxalq layihələr üzrə Avropa çempionatının gümüş mükafatçısı (2006, Tallinn, Estoniya).

Rusiya komandasının tərkibində rus daması üzrə Avropa çempionatının qalibi (2006, Brest, Belarus). Sürətli dama üzrə Avropa çempionatının gümüş mükafatçısı (2006, Brest, Belarus).

2011-ci ildə üç böyüklərin yarışında iştirak etdi. Qadınlar arasında Dünya Kubokunda (Ufa) mümkün 18-dən 9 xal toplayaraq 19-cu yeri tutdu. Rəqibləri arasında qrossmeysterlər Nona Savina, Elena Milşina, Tamara Tansykkujina, Olga Baltaji, Guzel Georgieva da var idi.

2019-cu ildə magistr dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Сборная России по международным шашкам среди юношей и девушек-2004". 2010-11-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-01.
2. ↑  "В Ишимбае прошли сразу два первенства по шашкам - русским и международным // ПОЛИТИКА | новости башинформ.рф". 2019-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-28.
**Fəryal Qadınəfəndi** (d. 1845 - ö. 21 fevral 1902) — Osmanlıların Misir və Sudan hakimi, ilk Misir xədivi İsmayıl Paşanın xanımı, I Fuadın anası.

Həyatı
------

Fəryal xanımın məzarı
Əslən fransız olan Fəryal xanım 1845-ci ildə dünyaya gəldi. Xədiv İsmayıl Paşanın hərəminə necə və nə vaxt girdiyi məlum deyil. Ancaq mənbələrdə *xanım* yerinə *Qadınəfəndi* olaraq anılması, onun kəniz və ya cariyə olaraq saraya alındığını sübut edir. Yeganə övladı olan Əhməd Fuad 26 mart 1868-ci ildə Cizə sarayında dünyaya gəldi. Ancaq oğlu hələ 11 yaşında ikən İsmayıl Paşa İstanbuldan göndərilən fərmanla taxtdan endirildi və yerinə xədivin digər xanımından doğulan oğlu Tofiq Paşa Misir xədivliyinə gətirildi. Öncə Neapolda, ardından İstanbulda sürgün həyatı yaşayan İsmayıl Paşanın 1895-ci ildə vəfatı ilə dul qalan Fəryal xanım 21 fevral 1902-ci ildə oğlunun səltənətini görmədən Qahirədəki Safran sarayında vəfat etdi. Cənazəsi Qahirədəki Əl-Rifai məscidinə dəfn edildi.

Oğlu Fuad Paşa isə anasına olduqca bağlı biri idi və "F" hərfinin ona uğur gətirdiyinə inanırdı. Bu səbəblə bütün övladlarına (Fövqiyyə, Faruq, Fövziyyə, Faizə, Faiqə, Fəthiyyə) bu hərflə başlayan adlar qoydu. Üstəlik onun oğlu Faruq da atasının bu inancını davam etdirdi və öz övladlarının adlarını bu qaydayla qoydu (Fəryal, Fövziyyə, Fadiyə, Fuad).

Mənbə
-----

* Hassan, Hassan (2000). *In the House of Muhammad Ali: A Family Album, 1805-1952*. American Univ in Cairo Press. pp. 137. ISBN 978-9-774-24554-1
* Morgan, Robert (21 September 2016). *History of the Coptic Orthodox People and the Church of Egypt*. FriesenPress. p. 456. ISBN 978-1-460-28027-0
* Doumani, Beshara (27 February 2003). *Family History in the Middle East: Household, Property, and Gender*. SUNY Press. p. 270. ISBN 978-0-791-45679-8
* Williams, C. (2008). *Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide*. American University in Cairo Press. p. 71. ISBN 978-977-416-205-3
* Reid, D.M. (2002). *Cairo University and the Making of Modern Egypt*. Cambridge Middle East Library. Cambridge University Press. p. 29. ISBN 978-0-521-89433-3
* McBride, B.S.C. (1967). *Farouk of Egypt, a Biography*. Hale. p. 50
* Gazalé, M.J. (2004). *Pyramids Road: An Egyptian Homecoming*. American University in Cairo Press. p. 106. ISBN 978-977-424-832-0
Cozef Smit
**Cozef Smit** (*ing.* Joseph Smith, Jr.; 23 dekabr 1805-27 iyun 1844) — Amerikalı dini lider, Mormonizmin banisi, 1844-cü ildə prezidentliyə namizəd.

Həyatı
------

Cozef Smit 1805-ci ildə Vermont ştatının Jarone şəhərində anadan olmuşdur. O, sistemli təlim-təhsil almasa da özünü yetişdirmişdir. Smitin iddiasına görə Moroni adlı mələk onun gözünə görünərək, vaxtilə torpağa basdırılmış hindu peyğəmbərin qızıl vərəqlərdən ibarət kitabının yerini göstərmiş və Tanrının ona iş tapşırdığı xəbərini çatdırmışdır.
Bu vaqedən sonra Smit kilsə təsis etmiş, ətrafına tərəfdarlar toplayaraq, ətraf ştatlarda aktiv dini fəaliyyətə başlamışdır. Onların az müddətdə uğur qazanmasının əsas səbəbi cərəyan mənsublarının təmənnasız dindarlara məsuliyyətlə yanaşmaları idi. Lakin protestanların güclü təqibləri ilə üzləşdikdən sonra əvvəlcə Missuri, ardınca isə əsasını qoyduqları Nauvu şəhərinin yerləşdiyi İllinoys ştatına köçmüşlər.

1843-cü ildə icmanın ilk missioner yığıncağı keçirilmişdi. Yığıncaqda "çoxarvadlılıq" ideyasını irəli sürsələr də, ABŞ hökumətinin güclü təzyiqi nəticəsində 1890-cı ildə bunun qarşısı alınmışdır. Smitin teokratik dövlət qurmaq istəyi də olmuşdur. Lakin 1844-cü ildə o, Vətənə xəyanət və digər cinayətlərdə günahlandırılaraq, həbs edilmiş və Karthaqe şəhər həbsxanasında dustaqlar tərəfindən qətlə yetirilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Mormonizm
* Mormonlar
* Mormon kitabı

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Joseph Smith // Babelio (fr.). 2007.
**Ektor ("Ettore") Puriçelli Senya** (it. Hector "Ettore" Puricelli Seña ;15 sentyabr 1916, Montevideo – 14 may 2001, Roma) — Uruqvay və İtaliya vətəndaşlığı olmuş keçmiş futbolçu. Mövqeyi hücumçu olub. Futbolçu karyerasını bitirdikdən sonra məşqçi kimi işləyib.

Karyera
-------

Karyerasına doğma Montevideonun "Sentral" komandasında başlayıb. Uruqvayda 5 il oynadıqdan sonra Puriçelli İtaliyanın "Bolonya" klubuna gedir. Bu keçid "Bolonya" tarixinin ən yaxşı dövrlərindən birinə təsadüf edir. İlk mövsümdə (1938–1939) Puriçelli 19 qol vuraraq Aldo Boffi ilə birlikdə İtaliya A Seriyasının bombardiri olur. Komandası isə bütun klubları qabaqlayaraq İtaliya çempionu olur. 1940–41 mövsümündə hər şey təkrarlanır, 22 qolla Puriçelli A Seriyasında ən yaxşı snayperi, "Bolonya" isə İtaliya çempionu olur. Puriçelli baş ilə əla oynadığı üçün "Qızıl Baş" ləqəbini alır.

II Dünya Müharibəsindən sonra Puriçelli "Milan" klubuna keçir. "Milan" ilə Seriya A Çempionluğunu və İtaliya kubokunu qazanır.

Daha sonra B Seriyasında yarışan "Lenyano" klubuna keçir və karyerasını orada ilə bitirir.

"Bolonya" ilə A Seriyasında 133 oyun keçirərək 80 qol vurur.

"Milan" ilə A Seriyasında 157 oyunda 55 qol vurur.

"Lenyano"nun heyətində 38 oyunda 25 dəfə fərqlənir..

Futbolçu karyerasını bitirdikdən sonra məşqçi kimi işləyir.

Uğurları
--------

### Komanda

* İtaliya çempionu: 1939, 1941, 1955
* Latın Kubokunun qalibi: 1956

### Fərdi

* İtaliya çempionatının bombardiri: 1939 (19 qol), 1941 (22 qol)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-01-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-18.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-18.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-12-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-18.

Xarici Keçidlər
---------------

* Ettore Puriçelli National-Football-Teams.com'da
* Ettore Puriçelli at WorldFootball.net
* EU-Football.info saytında profili (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | eu-football.info (oyunçu) · National Football Teams.com · Transfermarkt (oyunçu) · worldfootball.net (oyunçu) |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
**Nostratik dillər**, bu termini ilk dəfə 1903-cü ildə yazdığı *Türkische Lautgesetze* adlı məqaləsində danimarkalı dilçi Holger Pedersen işlətmişdir. Hind-Avropa dilləri ilə əlaqəli dillərin mövzu edildiyi bu məqalədə istifadə edilən nostratik termini Latın dilindəki "nostrates" (bizim ölkənin insanları) sözündən gəlməkdədir. Pedersenin bu fərziyyəsi SSRİ sahəsində inkişaf sahəsi tapmışdır. 1960-cı illərin əvvəllərində Sovet dilçisi Vladislav İlliç-Svitıç tərəfindən fərziyyə inkişaf etdirilərək nəzəriyyəyə çevrilmişdir. İlliç-Svitıç; Hind-Avropa, Ural, Altay, Kartvel, Hami-Sami və Dravid dilləri arasındakı oxşarlıqlar üzərində dayanmışdır. Nostratik dillərin ümumi lüğəti üçün işlərini davam etdirən İlliç-Svitıç proyektini bitirə bilmədən 1966-cı ilde vəfat etmişdir. İlliç-Svitıçın işləri daha sonra Vladimir Dıbo tərəfindən *Opıt sravneniya nostratiçeskih yazıkov* adı ilə 1971-ci, 1976-cı və 1984-cü illərdə üç cilddə çap olunmuşdur. Aron Dolqopolski, Sergey Starostin və Vladimir Dıbo kimi alimlər bu sahədəki işlərinə davam etmişlərdir.

Mənbələr
--------

1. ↑  *Dolgopolski, Aron.* Nostratic Dictionary (PDF). McDonald Institute for Archaeological Research. 7 may 2008. ISBN 9781902937441.[*ölü keçid*]

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Azadlıq Günü** (*belar.* Дзень Волі) — Belarusda qeyri-rəsmi bir bayramdır. 25 Mart 1918-ci ildə Belarus Demokratik Respublikası tərəfindən müstəqillik elan edildiyi üçün qeyd olunur. *25 aha sakavika* günü kimi də tanınır.

25 Mart Belarusun müstəqillik hərəkatı tərəfindən 1920-ci illərin əvvəllərindən bəri Belarusun Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur. Gün Belarus diasporu tərəfindən geniş qeyd olundu.

25 martda Amerika Birləşmiş Ştatlarında qubernatorlar və o cümlədən ABŞ prezidentləri Dvayt Eyzenhaver, Ronald Reyqan, Corc Herbert Uoker Buş və Bill Klinton Belarus amerikanları icmasına ənənəvi olaraq rəsmi təbrik göndərirlər.

Prezident Aleksandr Lukaşenkonun rəhbərliyi altında hazırkı Belarus hökumətinə qarşı olan insanlar və qruplar bayramı qeyd edirlər. Hökumət Belarus Demokratik Respublikasının 1918-ci ildə Belarusiyanı işğal edən almanlar tərəfindən yaradıldığını bildirilən səbəblə tanımır. Bayramın qeyd olunması hökumət əleyhinə etirazlar üçün illik bir haldır.

2020-ci ildə Belarusiyalı musiqiçi Zmiter Vaytsyuşkeviç bu gündə xatırlanan və *25 aha sakavika* olaraq adlandırılan bir mahnı hazırladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "BELARUSIAN INDEPENDENCE DAY IN NEW YORK – PROCLAMATION BY MAYOR RUDI GIULIANI". 2017-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-13.
2. ↑  "ANNIVERSARY OF THE BELARUSIAN DEMOCRATIC REPUBLIC – GREETING FROM US PRESIDENT BILL CLINTON, 1995". 2017-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-13.
Notarius iş zamanı (Mak Volkart, 1924)
**Notarius** (*ing.* Notary) - Notariat kontorlarında fəaliyyət göstərən hüquqi təhsili olan şəxs. Notarius əsasən dövlət ilə vətəndaşlar arasında olan hüquqi münasibətlərin tənzimlənməsində və sənədlərin möhür ilə təsdiq edilməsi ilə məşğul olur. Notarius fəaliyyəti göstərən şəxslərin hüquqşunaslıq savadının olması əsas şərtlərdən biridir.

Tarixi
------

Notariatın yaranması və inkişafının əsasları hələ Qədim Romada qoyulmuşdur. Həmin dövrdə Romada mirzələr adlandırılan xüsusi vəzifəli şəxslər institutu olub. Onlara ictimai-hüquqi səciyyəli yazılı sərəncamların rəsmiləşdirilməsi, məhkəmə jurnallarının, müxtəlif bildirişlərin və xahişlərin aparılması səlahiyyətləri verilibmiş. Mirzələr o vaxt dövlət qulluğunda və özəl şəxslərin təminatında olmaqla iki dərəcəyə bölünürdülər. Romada mülki dövriyyənin sonrakı inkişafı müasir notariatın təməli hesab edilən tabelionların yaranmasına gətirib çıxarıb. Tabelionlar azad adamlar idi və ödənişli əsaslarla istənilən şəxs üçün hüquqi aktların və məhkəmə sənədlərinin tərtib edilməsi ilə məşğuluydular. Orta əsrlərdə isə notariat sistemi əsasən İtaliyada və Fransada inkişaf edib və bu ölkələrdən bütün Avropaya yayılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi.* "Notariat institutunun yaranması" (az.). 2014-08-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-22.

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Notarius*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Leninakan zəzələsi 1926**. — güçlü zəlzələ 22 oktyabr 1926-cı ildə Ermənistan SSR Leninakan şəhərinin ətrafında baş vermişdir. Zəlzələnin nəticələrini müəyyən etmək məqsədi ilə SSRİ Elmlər Akademiyası tərəfindən bölgəuə geoloq Pyotr İvanoviç Lrbedevin başçılığı ilə qrup göndərilmişdir. Nəticələr haqqında rəy akademiyaya 9 mart 1927-ci ildə akademik Frans Yuleviç Levinsov tərəfindən təqdim edilmişdir. Sonradan nəticələr dərc edilmişdir.

Zəlzlənin nəticələri
--------------------

Zəlzələnin ocağı Araz çayının qolu olan Arpaçayın vadisində baş vermişdir. Zəlzələ Tiflis şəhərindəki seysmoqraflar və Leninqradda yerləşən Pulkovski avservatoriyasında qeydə alınmışdır. Zəlzələ iki dalğa şəklində özünü təzahür etdirmiişdir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Birinci dalğa 19:38 radələrində baş vermişdir. Bunu Leninakan partiya komitəsinin binasındakı saatdan müəyyən etmək mümkün idi. İkinci zəlzələ isə daha güçlü olmuş və şəhərdə daha böyük dağımtılara səbəb olmuşdur. İkinci güçlü zəlzələ zamanı ev saatları fəaliyyətini dayanndırmışdır (22:58) | "|

Dalğalar İrəvan, Tiflis, Batum, Soçidə də hiss edilmişdir. Ancaq buralarda dağıntılara səbəb olmamışdır. Xüsusi ilə Türkiyə ilə sərhəddə yerləşən kəndlər güçlü zərər görmüşdür. Qarsdada fəsadlar baş vermişdir. Ancaq sovet alimləri Türkiyə ərazilərindəki nəticələri qələmə ala bilməmişlər. SSRİ konsulunun məlumatına görə isə burada 20 kənd dağılmışdır.

Zəlzələnin episentri Leninakan şəhərinin cənub hissəsində yerləmşrdi. Bu andan hətta həmin ilin sonlarına qədər kiçik təkanlar müşahidə edilmişdir. 
Sovet ərazisində 44 kənd zərər görmüşdür. On kənd isə tamamən dağılmışdlr. Leninankan şəhəridə tamamən dağılmışdı. İtkilərin ümumi sayı 300 nəfər olmuşdur. Üstəlik çoxlu sayda yaralı vardı.

Leninakan şəhərində daş binalar ciddi çatlar əməlı gəlsədə dağılmamışdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Fuad Sultanov, Z.Sultanova. "Zəlzələlər", Bakı, "Azərnəşr", 1958. səh.19-20
2. ↑  "П. И. Лебедев, Ленинаканское землетрясение 22 октября 1926 г. Известия Академии наук СССР. VI серия, 1927, том 21, выпуск 5, 887—912". 2016-12-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-23.

| ⛭1925 ← • 1926-cı ildəki zəlzələlər • → 1927 |
| --- |
| Oktyabr | Leninakan zəlzələsi (1926) |
|  |
| --- |
|  |
| İslamda iman |
| 
* Allah
* Allahın varlığı və təkliyi
* Mələklər
* Müqəddəs kitablar
* Məhəmməd peyğəmbər və
* digər peyğəmbərlər
* İmamət
* Axirət
* Kəlimeyi-şəhadət

 |
| Firuiddin |
| 
* Namaz qılmaq
* Zəkat vermək
* Xüms vermək
* Oruc tutmaq
* Həccə getmək

 |
| İslamda xüsusi günlər |
| 
* Besət bayramı
* Ramazan bayramı
* Qurban bayramı
* Qədiri-Xum bayramı

 |
| Quran |
| 
* Sünnə ·  Hədis
* Təsəvvüf ·  Fiqh
* Kəlam ·  Şəriət

 |
| İslam tarixi |
| 
* Əhli-Beyt
* Səhabə
* Şiəlik
* Sünnilik
* Xaricilik
* Dörd xəlifə
* İmamət
* Məhəmməd

 |
| Portal     Kateqoriya     Vikilüğət     Vikisitat     Vikimənbə     Vikixəbər     Commons |

**Qüsl** - şəriətdə xüsusi qayda ilə yerinə yetirilən vacib əməl.

Qüsl 2 növdür: **İrtimasi qüsl** və **tərtibi qüsl**. **Tərtibi qüsl** aşağıdakı ardıcıllıqla yerinə yetirilir (bədən üzvləri mütləq su ilə yuyulur):

1. Baş və boyun yuyulur
2. Bədənin sağ tərəfi bütünlüklə yuyulur
3. Bədənin sol tərəfi bütünlüklə yuyulur

**Qeyd**: Bədən üzvlərinin yuyulması zamanı yumanının üstdən-aşağı, yaxud aşağıdan yuxarı yuyulmasının əhəmiyyəti yoxdur.

**İrtimasi qüsl** çayda, göldə, su vannasında və s. də niyyətdən sonra bədənin bütün hissələrinin bir anda suyun altına salmaqla edilən qüsldür. Qüsl özü-özlüyündə müstəhəb olmasına baxmayaraq namaz qılmaq üçün, Məscidül-Həram və bəzi yerlərə daxil olmaq üçün vacibdir. Boynunda cənabət qüslü olan qüsl verdikdən sonra namaz üçün dəstəmaz almasına gərək qalmır, yəni həmin qüsllə namaz qıla bilər.

Oruc tutan adam irtimasi qüsl verə bilməz. Əks halda onun başı bütünlüklə suya girməlidir və bu halda onun orucu batil olar. Qüsl vermək üçün su tapılmadıqda, yaxud suyun bədənə zərəri yetişəcəyi halda qüsl əvəzinə təyəmmüm edilir.

Qüslün şəkkiyyatı
-----------------

Qüsl aldıqdan sonra boynuna qüsl gəlməsinə şəkk edirsənsə, yenidən qüsl almağa ehtiyac yoxdur.
Əgər boynuna qüsl gəlibsə və qüsl alıb-almadığına dair şəkk etsən, gərək qüsl alasan.

Tərtibi qüsl verən zaman, əgər bədənin sağ tərəfini yumağa başlamısansa, baş və boyunun müəyyən miqdarının yuyulmadığına şəkk etsən şəkkinə etina etmirsən. Əgər bədənin sol tərəfini yumağa başlamısansa, baş və boyunun, yaxud sağ tərəfin müəyyən miqdarının yuyulmadığına şəkk etsən, şəkkinə etina etmirsən. Sol tərəfi yuyub qurtardıqdan sonra sol tərəfdən bir miqdarın yuyulmadığına şəkk etsən, yenidən həmin miqdarı yumalısan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İslam** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Saçlı.
**"Şaçlı"** — xalq yazıçı Süleyman Rəhimovun ikinci romanı.

Tarixi
------

Azərbaycan yazıçısı S. Rəhimovun ikinci romanı olan "Saçlı" əsərinin birinci kitabı 1944-cü ildə çap olunmuşdur. Romanın ikinci kitabı isə 1949-cu ildə çapdan çıxmışdı. Romanlarının birinci nəşrini işləmək ənənəsi bu romanda da özünü büruzə verir. "Saçlı"nın birinci kitabı daha iri işlənmiş həcmdə 1948-ci ildə, ikinci cildi isə 1949-cu ildə çap olunmuşdur. Bu romanda yazıçı böyük bir dövrü — 30-cu illərdən başlamış müharibənin qurtardığı ilk illərə qədərki bir dövrü əhatə etməyə çalışmışdır. Yazıçı bəhs olunan dövrdə məktəblərdə müəllim, məktəb direktoru, rayon maarif şöbəsinin müdiri, hətta Şuşa müəllimlər kursunun direktoru da olmuşdu. Bu fəaliyyətləri dövründə yığdığı materialları "Saçlı" əsərində qələmə almışdı.

Qısa məzmunu
------------

Əsərdəki hadisələr çoxşaxəli olsa da, bu hadisələrin axınında çoxlu insanlar göstərilsə də, onun əsas, mərkəzi surəti — işlədiyi kənddə hamının Saçlı adlandırdığı Ruxsarə adlı həkim qızdır. Bakıda tibbi təhsil alan Ruxsarə 1931-ci ildə uzaq bir kəndə göndərilir. O, Bakı fəhləsi Xəlilin, təmiz və alicənab Nənəqızın qızıdır, gözlənilmədən ucqar bir rayona düşmüşdür. Qoşa qalın hörükləri olduğu üçün hamı onu Saçlı adlandırır. Ruxsarə nəinki təmiz və namuslu qızdır, həm də qeyri-adlı gözəlliyə malikdir. Bu gözəllik ilahəsi" dərhal hamının diqqətini cəlb edir. Belələrindən biri də rayon icraiyyə komitəsinin sədri Qəşəm Sübhanverdizadədir. Qəşəm sovet quruluşunda məsul vəzifə daşısa da, əslində o, bu quruluşa qarşıdır, onun qəddar düşmənidir. O, xarici kəşfiyyat üçün bu rayonda fəaliyyət göstərir. Ruxsarənin düşdüyü rayonda banditizmə qarşı mübarizə gedir. Bu mübarizəyə rayonun yeni adamları — Tahir Dəmirov, Xosrov və başqaları başçılıq edirlər. Ruxsarə də bu mübarizədən kənarda qalmır, ona qoşulur, silah götürüb Zülmət kimi banditlərə qarşı atışmalarda iştirak edir, bu mübarizənin qəhrəmanlarından biri olan Xosrov onun əlləri üstündə keçinir.

Romanda S. Rəhimovun daha böyük diqqət yetirdiyi, epik hadisələrin mərkəzinə çəkdiyi ikinci surət Tahir Dəmirovdur. O, rayon partiya komitəsinə başçılıq edir. Tahir dərin insani keyfiyyətləri ilə də romanın əsas surətlərindəndir. O, Moskvada təhsil almışdır və Bakıda qalıb yüksək bir vəzifədə işləyə bilərdi, lakin Tahir geridə qalmış ucqar bir rayona könüllü olaraq işə gəlir və o, burada Sübhanverdizadə kimi qapalı düşmənlərlə mübarizə aparır. Yazıçı özü deyirdi ki, bu romanı iki surətə görə qələmə almışdır. Onlardan biri Ruxsarədirsə, ikincisi Tahir Dəmirovdur. Tahir işə gəldiyi rayona yenilik gətirir, yol çəkdirir, burada maarifi, mədəniyyəti inkişaf etdirir.

Xarici keçidlər
---------------

* [*ölü keçid*] Süleyman Rəhimov. Seçilmiş əsərləri, I cild. Bakı, 2005
**Qaraş Əli oğlu Mədətov** (10 fevral 1928, Qarabağlar, Naxçıvan MSSR – 1 iyul 1993, Bakı) — AMEA-nın müxbir üzvü (1983), AMEA A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun "Azərbaycanın 1941–1945-ci illər tarixi" şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru (1965), professor (1968), Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi (1980).

Həyatı
------

AMEA-nın müxbir üzvü Qaraş Mədətov 1928-ci il fevralın 10-da indiki Kəngərli rayonunun Qarabağlar kəndində anadan olmuşdur. 1950-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini bitirmişdir. 1953–1956-cı illərdə Moskva Dövlət Universitetinin aspiranturasında təhsil almışdır. 1956-cı ildə namizədlik, 1966-cı ildə isə doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmiş, 1969-cu ildə professor elmi adı almış, 1983-cü ildə isə AEA-nın müxbir üzvü seçilmişdir.

Qaraş Mədətov 1956-cı ildən AEA Tarix İnstitutuna işə qəbul edilmiş, 1957–1958-ci illərdə AMEA Tarix İnstitutunda elmi katib, 1958–1968-ci illərdə baş elmi işçi olmuş və 1968-ci ildən ömrünün sonunadək "Azərbaycanın müasir dövr tarixi" şöbəsinə rəhbərlik etmişdir.

Naxçıvan MR-in yaranması, Azərbaycan İkinci dünya müharibəsində mövzularında tədqiqatlar elmi fəaliyyətində əsas yer tutur. 5 monoqrafiyanın və bir neçə kitabçanın, 150-dən çox elmi məqalənin və s. əsərlərin müəllifidir.

Qaraş Mədətov bütün elmi fəaliyyətini Azərbaycanın 1941–1945-ci illər müharibəsi dövrü tarixinin tədqiqinə yönətlmişdir. O, 160-dan artıq elmi əsərin, o cümlədən "Naxçıvanda sovet hakimiyyətinin qələbəsi və Naxçıvan MSSR-in yaradılması", "Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsində (1941–1945-ci illərdə)" və başqa monoqrafiyaların müəllifidir.

O, eyni zamanda, 3 cildlik "Azərbaycan tarixi" və "Azərbaycan Kommunist Partiyası tarixinin oçerkləri" kitablarında "Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsində" bölmələrinin də müəllifidir. Onun rəhbərliyi və iştirakı ilə "Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsi dövründə" (2 cildlik), "Azərbaycanın qırmızı Ulduzları", "Azərbaycan oğulları Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarıdır" və "Azərbaycan SSR fəhlə sinfi tarixinin oçerkləri" (3 cildlik) və digər əsərlər nəşr olunmuşdur. Qaraş Mədətovun rəhbərliyi ilə 11 doktorluq və 30 namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmişdir.

Mükafatları
-----------

AEA-nın müxbir üzvü Qaraş Mədətov "Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdü. Bundan başqa, o, "Şərəf nişanı" ordeni, müxtəlif medallarla və fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur.

Kitabları
---------

1. Naxçıvanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi və Naxçıvan MSSR-in yaranması, B. 1958.
2. Ruhulla Axundov, B. 1983.
3. Азербайджан в Великой Отечественной войне. Баку, 1975.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Qaraş Əli oğlu Mədətov". 2017-05-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-21.
**Ənvər Xaspolad qızı Tutayuq** — repressiya qurbanı. Şuşanın Tutayuqlar nəslindəndir.

O, 1910-cu ildə anadan olub. 1925-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Bir müddət Şuşadakı "Nərimaniyyə" məktəbində dərs deyib. 1937-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutuna daxil olub. Lakin həmin vaxt həyat yoldaşı, Şuşa Pedaqoji Texnikumunun müəllimi Əyyub Hacıyev müsavatçı kimi həbs edilib. Onu əksinqilabçılıqda, antisovet təbliğat aparmaqda təqsirləndiriblər. Ərinin antisovet təşkilatının üzvü olduğu barədə çıxarılan hökmə görə Ənvər xanımı da xalq düşməninin arvadı kimi həbs edərək Bayıl həbsxanasına göndəriblər. 1938-ci ilin aprelində Ənvər xanıma səkkiz il iş kəsilib və cəzasını çəkmək üçün Mordova Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Temnikov şəhər islah-əmək düşərgəsinə göndərilib. Ənvər Tutayuq tutulan vaxt hamilə olduğundan sürgün yerinə çatmazdan əvvəl - 1938-ci ilin may ayında Moskva vilayəti Potma rayonunun Yavaş qəsəbəsindəki 15 nömrəli həbs düşərgəsində saxlanılıb. Burada onun oğlu dünyaya gəlib. Lakin zalımlar iki aylıq körpəni onun əlindən alaraq uşaq evinə göndəriblər, özünü də sürgünə. Başına gələn bu haqsızlığa və zülmə dözə bilməyən Ənvər Tutayuqun 28 yaşında ürəyi partlayıb.

İstinadlar
----------

1. ↑
**Qarağat rəvəndi** və ya bəzi bölgələrdə **uşqun** (*lat.* Rheum ribes) - Qırxbuğumkimilər— (*Polygonaceae* Juss.) fəsiləsi, rəvənd cinsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Təhlükəli həddə yaxın olanlar*" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın **nadir** növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

50-100 sm hündürlüyündə çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları ürəkvari-dairəvi və ya dairəvi, kənarları xırda dişli, 5 qalın damarlıdır. Aşağı tərəfdə damarlar xırda tikanlıdır, alt və üst hissədə ziyillidir. Çiçək qrupu yarımşarvaridir, çiçəkləri 5-12 ədəddir. Meyvələri 17 mm uzunluqda, 14 mm enində, yumurtavari, yuxarya doğru daralan, əsasında dərin-ürəkvari, qırmızımtıl qanadlı və uzunsov-qəhvəyi fındıqcadır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvə əmələ gətirmə dövrü iyun ayına təsadüf edir. Orta dağ qurşağında quru daşlı yerlərdə və kolluqlarda rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvan düzənliyi (Duz dağ), Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu-Biçənək və Kükü kəndləri, Vəlidağ, Darıdağ, Təkəlikdağ). 

### Sayı və tendensiyası

Populyasiyanın ehtiyatı azdır. Mənfi amillərə həssaslıq göstərir. 

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Antropogen amillər (infrastrukturun inkişafı, sahilboyu ərazilərin tikintisi), areallarının çiçərlik və Cavan zoğları erkən yazda kütləvi toplanılır və antropogen təsirə məruz qalır. 

### Mühafizə tədbirləri

Qorunma tədbirləri Naxçıvan MR-nin Qırmızı kitabında tövsiyə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 372.
2. ↑  Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
3. ↑  Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
4. 1 2  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
5. 1 2 3 4 5 6 7  "Arxivlənmiş surət". 2021-01-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-24.
6. 1 2  Флора Азербайджана, 1952
7. 1 2  Naxçıvan MR-nin Qırmızı kitabı; 2010
8. ↑   İbadullayeva S.C.et-all.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *İkiləpəlilər ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1376178
* Wikispecies: Rheum ribes
* EoL: 2904238
* FoIO: RHERIB
* GBIF: 4037514
* GRIN: 31122
* iNaturalist: 639168
* IPNI: 696789-1
* PfaF: Rheum ribes
* Plant List: tro-26002461
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:696789-1
* Tropicos: 26002461
* WoI: 2433
* WFO: wfo-0001101668

 |