**Maya Mixaylovna Plisetskaya** (*rus.* Ма́йя Миха́йловна Плисе́цкая; 20 noyabr 1925[…], Moskva – 2 may 2015[…], Münxen) — 1948–1990-cı illərdə sovet və rus balerinası, baletmeyster, xoreoqraf, SSRİ Böyük Teatrının prima balerinası, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1985), SSRİ xalq artisti (1959), Lenin mükafatı laureatı (1964), üç Lenin ordeni (1967, 1976, 1985) və Vətən qarşısında xidmətlərinə görə ordeninin tam sahibi. Messerer-Plisetski teatr sülaləsinin nümayəndəsi. O, XX əsrin ən böyük balerinalarından biri hesab olunur.

Həyatı
------

Maya Mixaylovna Plisetskaya 20 noyabr 1925-ci ildə Moskvada sovet təsərrüfat müdiri Mixail Emmanuiloviç Plisetskinin (1899–1938) və səssiz kino aktrisası Rahila Mixaylovna Messerer-Plisetskayanın (1902–1993) ailəsində anadan olub. Maya ailədə üç uşağın ən böyüyü idi.

1932-ci ildən 1936-cı ilə qədər Maya Plisetskaya Şpitsbergendə yaşayıb. Burada atası əvvəlcə "Arktikugol" şirkətinin birinci rəisi, sonra SSRİ-nin baş konsulu vəzifəsində çalışıb. 1937-ci il aprelin 30-dan mayın 1-nə keçən gecə baş verən "Böyük Terror" zamanı atası həbs olunub və 1938-ci il yanvarın 8-də edam edilib. 1964-cü ildə atası reabilitasiya olunub. Anası Rahila Messerer-Plisetskaya həbs olunduqdan sonra Rahilanın bacısı Sulamif Messerer Mayanı himayəsinə götürüb. 1938-ci ildə Sulamif Maya Plisetskayanın övladlığını rəsmiləşdirib. Çünki qəyyumluq orqanları onu xalq düşmənlərinin uşaqları üçün internata göndərmək istəyirdilər. Rahila Messerer-Plisetskayanın daha bir övladı oğlu Aleksandrı isə qardaşı Asap Messerer ailəsinə alıb. Rahila Messerer-Plisetskaya ilkin olaraq təzə doğulmuş üçüncü övladı ilə birlikdə Butırka həbsxanasına salınıb. Məhkəmə hökmündən sonra xalq düşməninin arvadı olaraq Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsinə göndərilib. Məşhur qardaş və bacıların - Asap və Sulamif Messererin çoxsaylı xayiş və ərizələri nəticəsində 1939-cu ilin yayının sonunda Rahila Çimkənddəki sərbəst məskunlaşma qəsəbəsinə köçürülüb. Çimkənddə Messerer dərnəklərin birində rəqs müəllimi işləyir və orada balet kursları təşkil edib. Bacısı Sulamifin sayəsində o, vaxt artıq 15 yaşında olan qızı Maya onun ziyarətinə gələ bilib. Onlara 20 gün birlikdə qalmaq icazəsi verilib. Ümumilikdə Maya iki dəfə anasına baş çəkməyə müvəffəq olub.

Maya 4 yaşında olanda xalası Sulamif onu uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş "Qırmızı papaq" baletinə aparıb. Evə qayıtdıqdan sonra balaca Maya bütün əsas personajların hissələrini rəqs edib. Maya Plisetskaya 7 yaş 8 aylıq olanda Sulamif onu qəbul imtahanı üçün Böyük Teatrının xoreoqrafiya məktəbinə aparıb. Orada Plisetskaya istedadını nümayiş etdirib, lakin qəbul komissiyasının üzvləri hələ 8 yaşına çatmamış uşağı qəbul etməyin mümkün olub-olmamasına qərar verməyiblər. Çünki bu, məktəb qaydalarının pozulması demək idi. Sulamif Messerer qardaşı qızının bir il itirməsini istəmədi və müəllimləri onu qəbul etməyə inandırdı. Mayanın ilk müəllimidə onun xalası olub. Sulamif Messerer 14 yaşında ikən Maya üçün "Ölən qu quşu" rəqsinin xoreoqraflığını edib. Rəqsdə bacısı qızının əllərinin gözəlliyinin və onun plastikliyinin görünməsini istəyirdi və buna görə arxası tamaşaçılara tərəf səhnəyə daxil olmaqla çıxış yolu tapıb.

Karyerası
---------

1941-ci ilin sentyabrından 1942-ci ilin sentyabrına qədər Maya ailəsi ilə birlikdə Sverdlovskda təxliyə edilib. Şəhərdə müntəzəm balet dərsləri üçün imkan yox idi, lakin "Ölən qu quşu" nömrəli ilk tamaşa (Mikhail Fokinin xoreoqrafiyası, Şulamit Messerer tərəfindən düzəliş) burada baş tutub.

1943-cü ildə Plisetskayanın Yelizaveta Gerdt və Mariya Leontyevanın qrupunda oxuduğu Moskva Xoreoqrafiya Məktəbini bitirdikdən sonra Böyük Teatrın truppasına qəbul edilib. Tezliklə o, solo rollara keçib və özünü prima balerina kimi göstərib.

Maya Plisetskaya İngiltərə (1963), ABŞ (1959, 1962), Fransa (1961, 1964), İtaliya (1964) və başqa ölkələrdə böyük uğurla çıxış edib.

1966-cı ildə 25 mədəniyyət və elm xadimi ilə birlikdə İosif Stalinin reabilitasiyasına qarşı məktubu imzalayıb.

1990-cı ildə Yuri Qriqoroviç onu Yekaterina Maksimova, Vladimir Vasilyev və bir neçə başqa sənətçi ilə birlikdə Böyük Teatrdan qovub. Bu addım ciddi ictimai etirazlara səbəb olub.

SSRİ-nin dağılmasından sonra o, əsasən Münhendə (Almaniya) yaşayıb. Hərdən həyat yoldaşı ilə birlikdə Moskva və Sankt-Peterburqa gəlirdi. O, həmçinin Litva vətəndaşlığına sahib idi. Belə ki, Maya və həyat yoldaşı Rodion Şedrin Litva pasportunu alan ilk ruslar idi. Onların Litvada Trakay qəsri yaxınlığında bağ evləri var idi.

Maya Mixaylovna Plisetskaya 2 may 2015-ci ildə Münhendə 90 yaşında geniş miokard infarktından vəfat edib. Vəsiyyətə görə, balerinanın külü ölümündən sonra Rodion Şedrinin külü ilə birlikdə Rusiya ərazisinə səpələnəcək.

"Moskovski Komsomolets" qəzeti ilə qalmaqal
-------------------------------------------

28 yanvar 1999-cu ildə "Moskovski komsomolets" qəzetində "Salam, mən Maya Plisetskayanın qızıyam" məqaləsində Plisetskayanın KQB agenti Boris Qlaqovski ilə münasibətindən qeyri-qanuni qızı Yuliya Qlaqovskayanın olduğu bildirilirdi. Sənətçinin vəkilləri şərəf və ləyaqətinin müdafiəsi ilə bağlı Moskvanın Presnenski Rayon Məhkəməsinə iddia qaldırmış və həmin ilin mayında məhkəmə balerinanın qızı olmadığına dair iddiasını təmin etmişdi. 2001-ci ildə Moskva Şəhər Məhkəməsi qərarı qüvvədə saxladı. 3 dekabr 2002-ci ildə "Moskovski Komsomolets" qəzetinin baş redaktoru Pavel Qusev tərəfindən imzalanmış yazı çıxdı. Orada əvvəllər dərc edilmiş məqalənin təkzibi verilmişdir. Qusev məqalədə "qəzet əməkdaşının hüquqi və sübutların bioloji savadsızlığı"nın nəticəsində səhv məlumat verildiyini etiraf edib.

Şəxsi həyatı
------------

* Atası - Mixail Emmanuiloviç Plisetski (1899-1938), məmur, diplomat.
* Anası - Rahila Mixaylovna Messerer-Plisetskaya (1902-1993), səssiz kino aktrisası.
* Qardaşı - Aleksandr Mixayloviç Plisetski (1931-1985), xoreoqraf, Böyük Teatrın baletinin solisti.
* Qardaşı - Azari Mixayloviç Plisetski (1937-ci il təvəllüdlü), balet artisti, müəllim və xoreoqraf.
* Xalası - Sulamif Mixaylovna Messerer (1908-2004), sovet balerinası və xoreoqrafı.
* Dayısı - Asap Mixayloviç Messerer (1903-1992), sovet balet artisti, xoreoqraf və baletmeyster.
* Həyat yoldaşı - Rodion Şedrin (1932) bəstəkar.

Maya Plisetskaya xatirələrində balet solistləri Vyaçeslav Qolubin (1923-1953) və İsfəndiyar Kaşani ilə eşq yaşadığını yazır.

1956-cı ildə Maya balet solisti Maris Liepa (1936-1989) ilə nikah bağlayır, lakin üç ay sonra onlar boşanırlar. 1958-ci ildə bəstəkar Rodion Şedrin (1932-ci il təvəllüdlü) ilə ailə qurur. Onların uşaqları yox idi. Rodion Şedrin və Plisetskayanın ailəsi hər iki həyat yoldaşının SSRİ xalq artisti fəxri adının sahibi olduğu bir neçə nəfərdən biri idi.

Yaradıcılığlı
-------------

Maya Plisetskaya ifadəli plastikanın, fenomenal sıçrayışın, çevik bel hərəkətlərinin, yüngül addımın və yüksək musiqililiyin sahibidir. Balet lüğətinə "üzük" kimi sıçrayışı ilk daxil edən o olub. Balerina zərifliyi, qrafikası, jestinin kəskinliyi və tamlığı, pozası və həm hər bir fərdi addımı, həm də bütövlükdə partiyanın bütün nümunəsi ilə seçilən öz üslubunu yaradıb. Onun plastikasında rəqs sənəti yüksək harmoniyaya çatıb. Balerina səhnə həyatının lap əvvəlindən faciəli aktrisanın nadir istedadını nümayiş etdirib. Yeni hər şeyə tükənməz marağı olan o, səhnə təcrübələrindən qorxmurdu. O, həm də fenomenal yaradıcı uzunömürlülüyü ilə tanınır.

Plisetskaya Böyük Teatrın repertuarındakı partiyalarda: "Don Kixot" baletində Kitri, "Qu gölü"ndə Odette və Odil, "Romeo və Cülyetta"da Cülyetta, "Şural"da Syuimbike, eyniadlı baletdə Raymonda, "Balaca donqarlı at"da çar Qız, "Yatmış gözəl"də şahzadə Avrora, "Daş çiçək"də Mis dağın məşuqəsi, "Məhəbbət əfsanəsi"ndə Mehmene-Banu, "Spartak"da Egina və Frigiya yadda qalan obrazlar yaradıb.

1960-cı ildə Qalina Ulanova səhnəni tərk etdikdən sonra Böyük Teatrın prima balerinası oldu. Yuri Qriqoroviçin bəzi baletlərində rəqs etsə də, tədricən Böyük Teatrın baş xoreoqrafına qarşı çıxırdı. İllər keçdikcə teatrda intriqaqlara səbəb olan "Qriqoroviç partiyası" və "Plisetskaya partiyası" daha da güclənirdi.

1967-ci ildə rejissor Aleksandr Zarxinin çəkdiyi "Anna Karenina" filmində Betsi Tverskoy rolunu oynayıb. Bir neçə il sonra o, xoreoqraf debütü üçün Anna Kareninanı seçib və baş rolda özü səhnəyə çıxıb.

Xüsusilə balerina üçün "Karmen süitası" (1967) baleti, "Prelüd" (1967) və "Qızılgülün ölümü" (1973) miniatürləri, "Şaillo dəlisi" (1992, Paris) rəqs tamaşası səhnələşdirilib. O, onun üçün "İsadora" (1976, Teatr de la Mone), "Leda" (1978, həmmüəllif – Xorxe Donne) və "Bolero" (1978-ci ildən başlayaraq) "Kurozuka" (1995, 1988-ci ildə baletin yeni versiyası, partnyor - Patrik Dupont, Palais de Şaillot) və "Ave Maya" (1995) baletlərini səhnələşdirən Moris Bejartla səmərəli əməkdaşlıq edib. Maya Plisetskaya özünü flamenko janrında sınamış, xoreoqraf Xose Qraneronun Asturias (1991) və Meri Stüartın əsərlərində partiya ifa edib.

O, Böyük Teatrda Rodion Şedrinin Anna Karenina (1972, Natalya Rıjenko və Viktor Smirnov-Qolovanov ilə birlikdə), "Qağayılar" (1980) və "Köpəklə gəzən xanım" (1985) kimi baletlərini səhnələşdirərək, xoreoqraf kimi çıxış edib. Həmçinin onlarda əsas qadın partiyalarını da ifa edib.

Balerinanın dediyinə görə, "on illərdir pəhriz saxladığından" ümidsizlikdən, "zərurətdən" özü üçün baletlər səhnələşdirməli olub. Maya Leonid Yakobson və digər müasir xoreoqraflarla işləmək arzusunda idi. lakin onun belə imkanı olmayıb. Mən özümü xoreoqraf hesab etmirdim: "*Mən improvizatoram. Mən bəlkə də rejissorluq hərəkətləri ilə çıxış edə bilərdim, amma söz ehtiyatı ilə yox*".

1980-ci illərdə Maya xaricdə daha çox vaxt keçirib. Orada o, Roma Opera və Balet Teatrının bədii rəhbəri (1983-1984) kimi çalışıb. Sonra Maya Plisetskaya Madriddə İspaniya Milli Baletində (1988-1990) maraqlı tamaşalar hazırlayıb. Madriddə o, "Boşuna ehtiyat" baletinə quruluş verib, "Karmen Suit" və "Meri Stüart" baletlərində isə çıxış edib. Romada Karakallanın Termalındakı Opera Teatrında Aleksandr Qlazunovun "Raymonda" klassik baletini tamaşaya qoyub (1984). 1987-ci ildə Nyu-Yorkda Rudolf Nuriyev və Mixail Barışnikovla birlikdə Marta Qremin şərəfinə keçirilən qala-konsertdə iştirak edib. Burada Rut Sen-Denisin "Fermam" (1906) nömrəsi onun repertuarına əlavə olunur.

Maya Plisetskaya 1990-cı ildə Böyük Teatrdan qovulduqdan sonra səhnəni tərk etmədi. Konsertlərdə iştirakını və ustad dərslərini davam etdirdi. 70 illik yubileyi günü o, Moris Bejart tərəfindən onun üçün səhnələşdirilən "Ave Maya" nömrəsində debüt etdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Плисецкая Майя Михайловна // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
2. 1 2 3 4  Maya Plisetskaya // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Majâ Mihajlovna Pliseckaâ // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
4. 1 2 3 4  Плисецкая М. М. Я, Майя Плисецкая…— М.: АСТ Москва, 2008. — 490 с.
5. 1 2  Суламифь. Фрагменты воспоминаний. Авторы: Суламифь Мессерер
6. ↑  "Неумирающий лебедь Майи Плисецкой". 2020-08-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-06-11.
7. ↑  Плисецкая Майя Михайловна.
8. ↑  *Виктор Фишман.* "Вечно живой «Умирающий лебедь»". Еженедельная независимая газета «ru:Русская Германия», № 2, 2008. 2008-01-14. 2013-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-29.
9. 1 2
10. ↑  "Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина". 2012-11-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-03-17.
11. ↑  "Радио Свобода, передача «Литовский паспорт»". 2013-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-11.
12. ↑  "*Ефимович Н.* Плисецкая так мечтала ещё раз выйти на сцену Большого // Комсомольская правда. — 02.05.2015". 2015-05-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-06.
13. ↑  Плисецкая завещала развеять её прах над Россией. Arxiv surəti 5 may 2015 tarixindən Wayback Machine saytında // «Интерфакс», 3 мая 2015.
14. 1 2  Голос крови. Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında // «Коммерсант», 04.08.1999.
15. ↑  «МК» всё же заплатит Майе Плисецкой. Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında // NEWSru.com, 15.11.2001.
16. ↑  "МАЙЕ ПЛИСЕЦКОЙ — ОТ "МК"" (rus). ru:Московский комсомолец. 2019-12-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-25.
17. 1 2  "Танец маленьких лебедей, «Карьера», № 4, 2000". 2015-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-03.
18. ↑  Майя Плисецкая: «После „Лебединого озера" я была просто вывернута наизнанку». // «Аргументы и Факты» № 46, 17.11.2010.
19. 1 2  В. М. Гаевский. Статья в энциклопедии «Балет».
20. ↑  Овчинников, В. В. (ред.). *Популярный энциклопедический иллюстрированный словарь Европедия*. — Олма-Пресс, 2003. ISBN 5-224-03916-9
21. ↑  "Fondation Maurice Béjart". 2017-10-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-14.
22. ↑  "Аве Майя". Полит.ру. 2015-05-03. 2015-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-05.

Ədəbiyyat
---------

* *Л. Жданов.* Майя Плисецкая (30000 nüs.). М.: Искусство. 1965 [фотоальбом].
* *Б. А. Львов-Анохин.* Майя Плисецкая // Труд актера (70000 nüs.). М.: Советская Россия. 1966.
* *Н. Рославлева.* Майя Плисецкая (75000 nüs.). М.: Искусство. 1968.
* *Nataliia Arkina.* Maja Plissezkaja: Mit einem Poem v. Andrej Wosnessenski. Berlin: Henschelverlag. 1969.
* *Л. Жданов.* Майя Плисецкая (20000 nüs.). М.: Планета. 1980 [фотоальбом].
* *Шадрина Н. И.* Плисецкая Майя Михайловна // Кто есть кто в современной культуре: Эксклюзивные биографии. Ассоциация «Международный Объединённый Биографический Центр» (1). М: Международный Объединённый Биографический Центр; ЗАО «МК-Периодика». 2006. 5—43. ISBN 5-93696-007-3.
* *Хорошилова О. А.* "Майя Плисецкая: прима ассолюта моды". В книге: Мода и гении. Костюмные биографии Леонардо да Винчи, Екатерины II, Петра Чайковского, Оскара Уайльда, Юрия Анненкова и Майи Плисецкой. — М.: МИФ (Манн, Иванов и Фербер), 2020. — С. 347–402. ISBN 978-5-00146-450-1

Xarici keçidlər
---------------

* Фотогалерея Майи Плисецкой на сайте "Мастера музыкального театра"
* Вспышка Терпсихоры, легкие мысли Майи Плисецкой // запись беседы Марии Леви с балериной.
* Обзор литературы, посвящённой Майе Плисецкой. Составлен в РГБ.
* Майя Плисецкая — тайны знаменитой балерины Женский ресурс Colady.ru
* *Мудрац Александра.* "Плисецкая Майя Михайловна". tass.ru (rus). ru:ТАСС. İstifadə tarixi: 2021-10-14.

**Аудио:**

* Перо Жар-птицы. Звуковая страница — рассказывает Майя Плисецкая. // "Кругозор" № 9, 1964

**Видео:**

* "Я, Майя Плисецкая" (документальный фильм, телеканал "Культура")
* "«Майя Плисецкая. *„Чёрно-белый лебедь"*». Документальный фильм". www.tvc.ru (rus). ru:ТВ Центр. 2010. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
* "«Майя Плисецкая. *„Мауа"*». Документальный фильм". mirtv.ru (rus). Мир. 2015-05-05. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
* "«Майя Плисецкая. *„Характер — это и есть судьба"*». Документальный фильм". mirtv.ru (rus). Мир. 2020-11-22. İstifadə tarixi: 2021-10-18.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Ölkənin qəhrəmanları · AllMusic · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Filmportal · IMDb · Kinopoisk · MusicBrainz |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · İspan bioqrafik · Qısa yəhudi · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Prabook · Universalis · RİA istinad |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX1401972 · BNF: 13197824h · CiNii: DA0886768X · CONOR: 303689827 · GND: 118741128 · GTAA: 142240 · ISNI: 0000000109375827 · LCCN: n50019951 · LNB: 000172766 · NDL: 00515568 · NKC: jn19990006597 · NLG: 94474 · NLP: a0000001286037 · NSK: 000389350 · NTA: 182876012 · NUKAT: n99091777 · LIBRIS: 385423 · SUDOC: 034893903 · VIAF: 114194641 · WorldCat VIAF: 114194641 |

 |