Şüşə kokpit**Şüşə kokpit**, analoq yığım və ölçü cihazlarının ənənəvi üslubundan daha çox elektron (rəqəmsal) uçuş aləti displeyləri, adətən böyük LCD ekranları ilə təchiz olunmuş təyyarə kokpitidir.  

Ənənəvi kokpit (aviasiya dairələri içərisindəki "buxar kokpiti" ləqəbli) məlumat göstərmək üçün çoxsaylı mexaniki ölçülərə malik olsa da, bir şüşə kokpit lazım olduqda uçuş məlumatlarını göstərmək üçün tənzimlənə bilən (çox funksiyalı ekran) bir neçə ekrandan istifadə edir. 
Bu təyyarələrin istismarını və naviqasiyasını asanlaşdırır və pilotlara yalnız ən uyğun məlumatlara diqqət yetirməyə imkan verir. Onlar hava şirkətləri ilə də populyardırlar, çünki ümumiyyətlə xərcləri qənaət edərək uçuş mühəndisinə ehtiyacı aradan qaldırırlar. Son illərdə texnologiya kiçik təyyarələrdə də geniş yayılmışdır. Təyyarə displeyləri müasirləşdikcə onları qidalandıran sensorlar da müasirləşdi. Ənənəvi giroskopik uçuş alətləri etibarlılığı artıran, dəyəri və istismarını azaldaraq elektron münasibət və başlıq istinad sistemləri (AHRS) və hava məlumatları kompüterləri (ADC) ilə əvəz edilmişdir. GPS qəbulediciləri ümumiyyətlə şüşə kokpitlərə birləşdirilir. Erkən şüşə kokpitləri ilə təchiz olunmuş McDonnell Douglas MD-80/90, Boeing 737 Classic, 757 və 767-200 / -300, ATR 42, ATR 72 və Airbus A300-600 və A310-da yalnız hava uçuşu, hündürlük, şaquli sürət və mühərrik performansını qoruyan ənənəvi mexaniki ölçü cihazları naviqasiya məlumatlarını göstərmək üçün Elektron Uçuş Alətləri Sistemlərindən (EFIS) istifadə edirdi.
Daha sonra Boeing 737NG, 747-400, 767-400, 777, A320 və sonrakı Airbuses, Ilyushin Il-96 və Tupolev Tu-204’də tapılan şüşə kokpitlər əvvəlki nəsillərin təyyarələrində mexaniki ölçmə cihazlarını və xəbərdarlıq işıqlarını tamamilə dəyişdirdi.

Tarixi
------

Şüşə kokpitlər 1960-cı illərin sonu və 1970-ci illərin əvvəllərində hərbi təyyarələrdə meydana gəldi. Ən erkən bir nümunə F-111D markalı II II avioniksidir (ilk dəfə 1967-ci ildə sifariş verilmiş, 1970–73-cü illərdə istifadəyə verilmişdir), çox funksiyalı bir ekrana sahibdir.
Boeing 2707, şüşə kokpitlə hazırlanmış ən erkən ticarət təyyarələrindən biri idi. 1970-ci illərin ortalarında ortalama nəqliyyat təyyarələrində çoxunda kokpit alətləri və idarəetmə elementləri var idi və ilkin uçuş alətləri indikatorlar, çarpazlar və simvollarla dolu idi və artan sayda kokpit elementləri kokpit sahəsi və pilotların diqqəti uğrunda yarışırdı. Nəticədə, NASA, xam təyyarə sistemini və uçuş məlumatlarını uçuş vəziyyətinin vahid, asanlıqla başa düşülən bir mənzərəsini emal edə biləcək displeylər üzərində araşdırma apardı və bir sıra uçuşlarda tam şüşə kokpit sistemini nümayiş etdirdi.
NASA-nın rəhbərlik etdiyi şüşə kokpit işinin uğuru, 1979-cu ildə MD-80-nin tətbiqi ilə başlayan elektron uçuş displeylərinin ümumi qəbul edilməsində öz əksini tapmışdır. Hava Yolları və onların sərnişinləri də bəhrələnmişlər. Uçuşların təhlükəsizliyi və səmərəliliyi, təyyarənin ətraf mühitə nisbətən vəziyyəti (və ya "situasiya şüuru") barədə pilot anlayışı ilə artırıldı.
1990-cı illərin sonunda maye kristal ekran (LCD) panelləri səmərəliliyi, etibarlılığı və yararlılığı səbəbindən təyyarə istehsalçıları arasında getdikcə daha çox bəyənildi.
Əvvəllər LCD panelləri bəzi baxış bucaqlarında və zəif reaksiya vaxtlarında zəif görünmə dərəcəsindən əziyyət çəkirdi, bu da onları aviasiya üçün yararsız hala gətirdi.
Boeing 737 Next Generation, 777, 717, 747-400ER, 747-8F 767-400ER, 747-8 və 787 kimi müasir təyyarələr, Airbus A320 ailəsi (sonrakı versiyalar), A330 (sonrakı versiyalar), A340-500 / 600, A340-300 (sonrakı versiyalar), A380 və A350 LCD bölmələrdən ibarət şüşə kokpitlərlə təchiz edilmişdir.
Şüşə kokpit təyyarələrdə, iş təyyarələrində və hərbi təyyarələrdə standart avadanlıq halına gəldi. NASA-nın "Kosmik Məkik" orbitlərinə Atlantis, Kolumbiya, Discovery və Endeavour'a və 2002-ci ildə istifadəyə verilən Rusiya Soyuz TMA model kosmik gəmisinə yerləşdirildi.
Əsrin sonunda şüşə kokpitlər ümumi aviasiya təyyarələrində görünməyə başladı.
2003-cü ildə Cirrus Design'ın SR20 və SR22, bütün Cirrus təyyarələrində standart hazırladıqları şüşə kokpitləri ilə təchiz edilmiş ilk yüngül təyyarə oldu.

İstifadə
--------

### Kommersiya aviasiyası

Təkmilləşdirilmiş texnologiya təyyarə istehsalçılarına kokpitləri əvvəlkindən daha böyük dərəcədə fərdiləşdirməyə imkan verir. Müasir şüşə kokpitlərinə Sintetik Görmə (SVS) və ya Genişləndirilmiş Görmə sistemləri (EVS) daxil ola bilər.
Sintetik Vizyon sistemləri, hava gəmisinin naviqasiya sistemlərindən toplanmış münasibət və mövqe məlumatları ilə birlikdə ərazi və geofiziki xüsusiyyətlər bazasına əsaslanan xarici dünyanın real bir 3D təsvirini (uçuş simulyatoruna bənzər) nümayiş etdirir. İnkişaf etmiş Vizyon sistemləri, infraqırmızı kamera kimi xarici sensorlar tərəfindən real vaxt məlumatı əlavə edir.
Airbus A380, Boeing 787 kimi bütün yeni təyyarələr və Bombardier Global Express və Learjet kimi xüsusi təyyarələr şüşə kokpitlərdən istifadə edir.

### Ümumi aviasiya

Bir çox müasir ümumi aviasiya təyyarələrində şüşə kokpitləri mövcuddur. Garmin G1000 kimi sistemlər indi bir çox yeni GA təyyarələrində, o cümlədən klassik Cessna 172-də yerləşdirilmişdir.

### NASA Kosmik Servis proqramı

Şüşə kokpit ideyası 1980-ci illərdə Aviasiya Həftəsi və Kosmik Texnologiyaları kimi ticarət jurnallarında xəbər başlığı oldu, NASA kosmik servisdəki elektro-mexaniki uçuş alətlərinin əksəriyyətini şüşə kokpit komponentləri ilə əvəz edəcəyini bildirdi. Məqalələrdə, şüşə kokpit komponentlərinin kosmik servislərdə istifadə edilən orijinal uçuş alətləri və dəstək sistemlərindən bir neçə yüz funt daha yüngül olmasının əlavə fayda verdiyindən bəhs edilirdi.

Təhlükəsizlik
-------------

Təyyarələrin istismarı şüşə kokpit sistemlərindən asılı olduğundan, uçuş heyətləri təlim keçməlidirlər.
25 Yanvar 2008-ci il tarixində Birləşmiş Hava Yolları 731 nömrəli Uçuşda ciddi bir şüşə kokpit sıçrayışı yaşandı, Elektron Mərkəzləşdirilmiş Təyyarə Monitoru (ECAM), eləcə də bütün radiolar, transponderlər, Trafik Toqquşmasının Qarşısını alan Sistemi (TCAS) və münasibət göstəricilərinin yarısını itirdi. Pilotlar yaxşı hava və gündüz şəraitində radio əlaqə olmadan Newark Hava Limanına enə bildilər.
Qaranlıqda qalma ehtimalı ilə əlaqədar olaraq, şüşə kokpit təyyarələrində süni üfüq, altimetr və hava sürəti göstəricisini (minimum) daxil edən inteqrasiya olunmuş gözləmə alətləri sistemi mövcuddur. Bu sistem əsas alətlərdən elektron olaraq ayrıdır və bir neçə saat batareya ilə işləyə bilər.
2010-cu ildə NTSB, 8.000 ümumi aviasiya yüngül təyyarəsində edilən bir araşdırma nəşr etdi. Tədqiqat, şüşə kokpitləri ilə təchiz edilmiş təyyarələrin ümumi qəza nisbətinin daha aşağı olmasına baxmayaraq, ölümcül qəza risklərinin daha yüksək olduğunu göstərdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "WHAT'S A GLASS COCKPIT? Phoenix East Aviation". 2020-09-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-24.
2. ↑  Wallace, Lane."Airborne Trailblazer: Two Decades with NASA Langley's 737 Flying Laboratory" Arxivləşdirilib 2017-06-23 at the Wayback Machine
3. ↑  "What is the history of glass cockpits?". 2021-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-24.
4. ↑  "How the Space Shuttle Got "Smarter"". 2022-09-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-24.
5. ↑  "Glass cockpits - AviationKnowledge". 2022-06-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-24.
6. ↑  "NASA Contribution: Glass Cockpits". 2020-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-24.
7. ↑  Katz, Peter. "Plane & Pilot Magazine - Glass-Cockpit Blackout" Arxivləşdirilib 2021-06-14 at the Wayback Machine
8. ↑  "SB-10-07, NTSB Press release, "NTSB study shows introduction of 'glass cockpits' in general aviation airplanes has not led to expected safety improvements"". 2022-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-24.

Xarici keçidlər
---------------

* Less Is More: Merit In Cockpit Minimalism