**Mumiyo** — tünd-qəhvəyi rəngli plastik maddə. Tərkibinə mineral maddələr (Ca, Mg, Na, Fe, Cr, Pb və b.- 20-dən çox element), həmçinin bərk parafinli karbohidrogenlər, zülallar, karbohidratlar, amin turşuları, alifatik turşular, spirtlər və b. daxildir. Ekstraktın üzvi hissəsinin kimyəvi tərkibi (~50% C və 10% H) mumiyo neft mənşəli olmasını göstərir. Püskürmə, metamorfik və çöküntü süxurlarda (proterozoydan dördüncü dövrədək) Orta Asiya, Tuva, Baykalətrafı, Qafqaz və b. rayonlarda rast gəlinir. Tibbdə istifadə edilir. Sinonim: Dağyağı, Daşyağı.

Mumiyə və onun xəstəliklərin müalicəsində istifadəsi
----------------------------------------------------

Mumiyanın kimyəvi və spektrial tədqiqatları göstərmişdir ki, onun tərkibi mikroelementlərlə (xüsusən silisium, alüminium, dəmir, kalsium, maqnezium, manqan, kobalt, qurğuşun, titan, nikel), həmçinin aminturşular və yağ turşuları ilə zəngindir.
Aparılan tədqiqatlar mumiyanın yaranma təbiəti haqqında müəyyən məlumatlar əldə etməyə imkan verdi. Amma mumiyanın mənşəyinin təbiətinə aid ədəbiyyat məlumatları olduqca ziddiyətlidir.

Bir sıra alimlər hesab edirlər ki, mumiyanı vəhşi bal arıları hasil edir. Bəzi alimlər mumiyanı dağ qayalarının çatlarında yaranan geoloji süxur kimi baxırlar. Tibet ədəbiyyatında mumiya "braq-şun" adı ilə məşhurdur. Bəzi mənbələrdə "braq-şun" materiyanın bəzi beş elementi ilə müqayisə olunur. Hesab olunur ki, "braq-şun" daş qayaların kölgəli tərəfində toplanır. Tibet təbabətinin traktatlarında "braq-şun"un əmələ gəlməsini mütləq olaraq geoloji proseslərlə əlaqələndirirlər. "Braq-şun" ağır və bərk maddə olub, xarakterik rəng və iyə malik olan və qalıqsız həll olan maddə kimi təsvir edilir. Əgər "braq-şun"da əlavə kimi torpaq, daşlar, heyvan nəcisi olarsa bu növ mumiya ən pis mumiya sayılır.

Mumiyanın 5 əsas növü fərqləndirilir – qızılı, gümüşü, misli, dəmirvari və qalayabənzər. Bu təsnifat xarici görünüşə, dad əlamətlərinə və müalicəvi xassələrə görə aparılır. Qızılı mumiya qırmızı-sarı rəngdə olub, şirini-acı dada malik, geniş spektrdə müalicəvi təsirə malikdir, "uzunömürlülüyə" səbəb olur. Hesab edirlər ki, belə mumiya əsəb sistemi və sekretor funksiyalı orqanların xəstəliklərini müalicə edir. Tibet traktatlarına görə "braq-şun"un 115 növü var.

Qara rəngli, parıldayan, yüngül neft iyi verən mumiya yaxşı hesab olunur. Mumiyanın yaxşı olması sınaqdan belə keçirilir: böyük olmayan mumiya kəsiyi əlin içinə qoyulur və əgər əlin hərarətindən kəsik azca əriməyə başlayarsa, yumşalarsa, onda o yaxşı mumiya hesab olunur. Əgər əlin istisindən yumşalmırsa onun keyfiyyəti aşağıdır. İbn-Sina mumiyanın müalicəvi xassələrindən çox şeyi bilirdi və bu haqda çox yazmışdı. Şərq əlyazmalarında göstərilir ki, mumiya insan orqanizminə, xüsusən də ürəyə güc verir. Mədə və onikibarmaq bağırsağın xoralarının, bağırsaq pozuntularının, qaraciyər xəstəliklərinin, babasilin, revmatizmin, irinli-infeksiyalı yaraların. sümük-vərəm proseslərinin, baş ağrılarının, miqrenin, başgicəllənmənin, epilepsiyanın, ümumi ifliclərin və üz sinirləri iflicinin, süd vəzlərinin iltihabının, ağciyərdən qanaxmanın, anginanın, öskürəyin, qadın cinsiyyət orqanlarının erroziyasının, iltihabının, qadınların və kişilərin dölsüzlüyünün, cinsiyyət funksiyasının azalmasının, tromboflebitlərin, radikulitin müalicəsində mumiya istifadəsi yaxşı nəticə verir.

Mumiyanın təsiri ilə sümük qırıqlarının bitişməsi sürətlənir. Sümük mozolu (döyənəyi) adi halda olduğundan 8–17 gün tez əmələ gəlir. Hindistanda mumiya astmanın, vərəmin, xroniki bronxitin, sidikdaşı xəstəliklərinin müalicəsində geniş istifadə olunur. Hindistan həkimlərinin fikrincə mumiya diabetin müalicəsində olduqca səmərəli vasitədir. Mumiya, süd və ya meyvə şirəsi ilə birlikdə təyin olunur. Alimlər çoxlü sayda tədqiqatlarla belə nəticəyə gəlmişlər ki, elmi təbabət sadəcə mumiyanı istifadə etməlidir – mumiya təbiətin ən qiymətli hədiyəsidir.

Mumiyanın istifadəsinə aid təkliflər
------------------------------------

Mumiyanı erkən səhər, yuxudan ayıldıqdan dərhal sonra və ya şam yeməyindən 3 saat sonra qəbul olunması məsləhətdir. Mumiyanı səhər tezdən qəbul etdikdə 30–40 dəqiqə müddətində yataqda uzanmaq lazımdır. Mumiya istifadə etməklə müalicə zamanı spirtli içkilərin istifadəsi qəti qadağandır!

**Mumiya istifadəsində ümumi təkliflər**

Həll edilmiş mumiya gündə iki dəfə səhər və axşam qəbul olunmalıdır. Bir müalicə kursu 25–28 gün təşkil edir. Xəstəliyin vaxtı keçmiş mərhələsində kursu 10 gün sonra təkrar etmək lazımdır. Mumiyanın miqdarı cədvələ uyğun olaraq götürülməlidir. Yaxşı olar ki, 1–20 nisbətində olmaqla (2–3 yemək qaşığı) süddə durulaşdırılsın.

Mumiyanı suda da həll etmək olar, istəyə görə bal da əlavə edilə bilər. Mumiyanı durulaşdırma şirələri ilə (üzüm, xiyar) istifadəsi daha faydalı ola bilər. Mədə-bağırsaq traktının, qara ciyərin xəstəliklərini müalicə edərkən pəhrizə riayət etmək vacibdir.

**Mədə-bağırsaq traktının xəstəliklərinin müalicəsi üçün reseptlər.**

* Qəbizlik olduqda 0,2 qram mumiya suda qarışdırılaraq səhər tezdən ac qarnına istifadə olunması məsləhətdir.
* Kolitin müalicəsi üçün gündə 1 dəfə, yatmazdan əvvəl 0,15 qram istifadə olunur, 10 gün sonra fasilə verilərək, yenidən qəbul olunmalıdır, 3–4 kurs qəbul etmək məsləhətdir.

**Öddə daş olduqda aşağıdakı resept məsləhətdir**

1 qram mumiya 1 litir suda həll olunmalı, Gündə 3 dəfə, yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl, hər dəfə 200 ml olmaqla qəbul olunmalıdır. Fasilə 5 gün olmaqla bir kurs 10 gün davam etdirilməlidir. Ümumilikdə bir kurs müalicə üçün 12 qram mumiya tələb olunur.

**Ürək-damar xəstəlikləri üçün təklif olunan resept**

* Hipertoniya zamanı 0,15–0,2 qram mumiya 100 ml qaynar (qaynadılmış) suda həll edilərək,. gündə bir dəfə yatmazdan əvvəl qəbul olunmalıdır. Kurs müddəti 10 gün olmaqla 5 gün fasilə verilməlidir, 3–4 kurs təkrar olunması məsləhətdir.
* Tromboflebitin müalicəsi üçün mumiya daxilə qəbul olunmalıdır, 0,25–0,3 qram mumiya süd və ya bal ilə 1:20 nisbətində qarışdırılaraq, gündə iki dəfə (səhər və axşam yatmazdan əvvəl) qəbul olunmalıdır. Kurs müddəti 20–25 gün olmaqla, 10 gün fasilə verildikdən sonra təkrar olunmalıdır.

Bu zaman ağrı hissi və xəstə ətrafların şişkinlik dərəcəsi azalır, qanın tərkibi yaxşılaşır.

**Paradantozun müalicəsi üçün təkliflər**

* Paradantozun başlanğıc mərhələsində ağız mumiyanın 2,5%-li məhlulu ilə (100 millilitr qaynanmış suda 2–2,5 qram mumiya həll edilir) yaxalanır və eyni zamanda məhlul bir qurtum daxilə qəbulu mümkündür.

**Sümük qırığı, əzələlərin dartılması zamanı təklif olunan resept**

* Mumiya gündə iki dəfə, hər dəfə 0,2 qram qəbul oluna bilər və eyni zamanda zədələnmiş yerə çəkilə bilər, müalicə kursu 25–28 gündür. Ehtiyac olduqda kursdan 10 gün sonra daxilə qəbul davam etdirilir və lazımi nayihəyə çəkilməsi fasiləsiz davam etdirilməlidir.

* Sümük qırığı olduqda mumiya gündə bir dəfə 0,2 qram səhərlər ac qarnına qəbul olunur, kurs müddəti 10 gündür, sonra 10 gün fasilə verilməklə kurs təkrar olunmalıdır. Bunları etdikdə sümüklərin bitişməsi 13–17 gün tez baş verə bilər.

**Allergiyanın müalicəsi üçün**

Allergiya zamanı 1 qram mumiya 1 litir isti suda həll edilməli, səhərlər yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl 100 ml məhlul qəbul olunmalıdır (1–3 yaşlı uşaqlar üçün 50 ml, 4 yaşlı üçün 70 ml, 8 yaş və daha böyük uşaqlar üçün 100 ml).

Əgər allergiya olduqca güclüdürsə, dozanı iki dəfə azaltmaqla qəbulu gündüz təkrar etmək lazımdır.

**Xərçəngin müalicəsi üçün təkliflər**

* Qan xərçəngi (leykemiya) zamanı mumiya 10 gün, hər gün gündə 3 dəfə və hər dəfə 0,2 qram, sonra 10 gün hər gün gündə 3 dəfə və hər dəfə 0,3 qram, sonrakı 10 gün olaraq hər gündə 3 dəfə və hər dəfə 0,4 qram olmaq şərtilə qəbul olunmalıdır. Kursun müddəti 30 gündür, sonra 10 gün fasilə verilməlidir. Mumiyanı erkən səhər, acqarnına (yeməkdən 1,5–2 saat əvvəl) 1,5–2,0 saat nahardan əvvəl, şam yeməyindən 3–4 saat sonra qəbul etmək lazımdır. Mumiyanı qəbul etdikdən sonra 20–30 dəqiqə yataqda uzanmaq daha faydalıdır.
* Bütün növ xərçənglərin müalicəsində aloye (əzvay) mumiya ilə birlikdə faydalıdır. Əzvayın yaşı 3 ildən az olmamalıdır. Əzvayı qırmamışdan əvvəl 5 gün sulamaq olmaz. Əzvay yarpağından 400 qram götürülür və ət maşınından keçirildikdən sonra 0,5 litr maye balı və 0,7 litr tünd qırmızı üzüm çaxır əlavə edilir və 37oC-ə qədər qızdırılır. Qarışıqda 2 qram mumiya həll edilir, 7 gün qaranlıq və sərin yerdə saxlanılır.

Gündə 3 dəfə, yeməkdən 1 saat əvvəl, hər dəfə 1 şay qaşığı qəbul olunur. Preparat 1 ay qəbul olunmalıdır. Sonra doza gündə 3 dəfə, hər dəfə bir yemək qaşığı olmaqla daxilə, yeməkdən 1 saat əvvəl qəbul olunur. Qəbul müddəti 2 aydır.

Ehtiyac olduqda kurs təkrar olunur. Nəzərə almaq lazımdır ki, yalnız təbii qırmızı üzüm çaxırından istifadə etmək lazımdır. Bu resept xərçəng hüceyrələrinə öldürücü təsir edir.

Mumiyanın müаlicə prаktikаsındа istifаdəsi
------------------------------------------

Mumiyə tаrixin sınаqlаrındаn uğurlа çıxıb. Xаlq təbаbəti və ənənəvi təbаbət sübut etmişdir ki, mumiyə həqiqətən də fаydаlı mаddədir, insаnlаrın bir çox xəstəliklərdən аzаd olmаsınа kömək edə bilir. Mumiyə qədim "möcüzə yаrаdаn bаlzаm", qаyаlаrın şirəsi və yа xаlq аrаsındа deyildiyi kimi "dаğlаrın qаnı"dır.

O, əlçаtmаz qаyаlаrdа, kаhаlаrdа sızıntılаr və yа buz sаlxımı kimi аxır. Təmizlənmiş minerаllаşmış mumiyə tünd qəhvəyi rəngli, özüllü, yаpışqаnа bənzər mаddədir, spesifik qətrаn iyi vаr, sudа аz çöküntü verməklə həll olur, аcı dаdı vаr.

Onun tərkibində 30-а qədər mаkro və mikroelementlər, həmçinin 10 müxtəlif metаl oksidləri, 6 аminturşu, B, B2, B3, PP və s. vitаminlər, efir yаğlаrı, аrı zəhəri, qətrаnаbənzər mаddələr vаr. Hər bir komponent orqаnizmin uyğun mübаdilə prosesinə təsir edə bilir, iltihаb əleyhinə təsirə, immun və ümumi qüvvətləndirici təsirə mаlikdir, ribozаnuklein və dezoksiribozаnuklein turşulаrının sintezində iştirаk edir ki, bu dа hüceyrələrin bölünməsinə və sürətlə çoxаlmаsınа kömək edir.

Mumiyənin təsir mexаnizmi olduqcа mürəkkəb və çoxtərəflidir. Çox vаxt mürəkkəb fаrmаseptik prepаrаtdа cəmi 5–6 element olduğu hаldа mumiyədə təbiətin özünün cəmləşdirdiyi 50 komponent vаr.

Mumiyə düzgün istifаdə edildikdə istənilən hаldа uğur əldə olunur.

Mumiyə ilə müаlicə zаmаnı аlkohollu içkilər qəbul etmək olmаz (ümumiyyətlə hаmı bilməlidir ki, sаğlаm olаn orqаnizm üçün də аlkohollu içkilər zərərlidir, insаnı pis vərdişlərə sаhib edir, düşünmə qаbiliyyətini аzаldır, bаş beyini hüceyrə məzаrlığınа döndərir və s.).

Xаlq аrаsındа mumiyə buğdа dənəsi boydа dozаlаşdırılır ki, bu dа təxminən 0,15–0,2 qrаm təşkil edir. Gündə 1–2 dəfə, dаhа çox hаllаrdа yаtmаzdаn əvvəl qəbul olunur.

Mumiyə həddən çox istifаdə olunmаdığı hаldа əks təsirə mаlik deyil.

Mumiyə sudа məhlul hаlındа şirələrlə, bаl çаy, süd ilə birlikdə dаxilə qəbul olunur.

Qlаukomаnın müаlicəsi. Qlаukomаnın müаlicəsi üçün mumiyə gündə 2 dəfə, yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl, hər dəfə 0,2 qrаm olmаqlа qəbul olunur və üstündən çuğundur şirəsi içilir.

Müаlicə kursu 10 gün, sonrа 5 gün fаsilə, sonrа yenə təkrаr olunur. Kurs təkrаrı 3 dəfədir.

Şəkərli diаbetin müаlicəsi. Gündə 2 dəfə, yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl və gecə, şаm yeməyindən 3 sааt sonrа, hər dəfə 0,2 qrаm məhlul hаlındа və yа bərk hаldа qəbul olunur, üstündən su, çаy və yа süd içilir.

10 günlük müаlicə kursundаn sonrа 5–10 gün fаsilə verilir. 3–4 kurs müаlicə təkrаr olunmаlıdır.

Mədə xorаsının müаlicəsi. Mumiyə gündə 3 dəfə, yeməkdən bir sааt əvvəl, hər dəfə 0,2 qrаm götürülərək sudа həll edilir və içilir. Müаlicə kursu 28 gündür.

Öd kisəsində dаş olduqdа. 1,5 qrаm mumiyə 100 qrаm qаynаnmış sudа və yа çаydа həll edilir. Yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl, gündə 3 dəfə, hər dəfə bir çаy qаşığı qəbul olunur.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
* V.M.Abbasov və b. Təbiət kimyasının möcüzələri və ondan istifadə qaydaları. "Elm" nəşriyyatı, Bakı-2014. 266 səh.