**Xocazadə Məsud Əfəndi** (v. 17 iyul 1656, Bursa) — Osmanlı alimi, müdərrisi və şeyxülislamı. Vəzifədən alındıqdan sonra edam olunan 3 şeyxülislamdan biri olduğu üçün bəzi tarixi mənbələrdə *şəhid müftü* olaraq anılır.

Həyatı
------

I Əhmədin lələsi olan Aydınlı Mustafa Əfəndinin oğlu olduğu üçün *Xocazadə* ləqəbi ilə anılır. İlk təhsilini atasından almış, ardından 1619-cu ilin yanvar ayında Xocazadə Əsad Əfəndidən məzun oldu. Mədrəsə təhsilinin ardından 1621-ci ilin fevralında Şah Sultan mədrəsəsi müdərrisliyinə gətirildi. Yaxın adamı olan Mere Hüseyn Paşanın vəzifədən alınması səbəbilə, o da vəzifədən alındı (1622-ci ilin iyun ayı). 1624-cü ilin martında Ayşə Sultan mədrəsəsinə, 1626-cı ilin iyununda Sahn-ı Səman mədrəsəsinə göndərildi. 1628-ci ilin aprelində isə Ədirnədəki Bəyazid mədrəsəsi, 1629-cu ilin iyununda Əyyub Sultan məscidinə, 1631-ci ilin aprelində qardaşı Əli Əfəndinin yerinə Süleymaniyyə mədrəsəsinə müdərris seçildi.

Ardından qazılığa keçən Məsud Əfəndi 1632-ci ilin sentyabrında Hələb qazısı təyin olundu ancaq bir il sonra vəzifədən alındı və uzun müddət heç bir vəzifəyə gətirilmədi. 1640 tarixində ona təklif olunan Qalata qazılığını isə qəbul etmədi. Nəhayət, 1642-ci ilin avqustunda Bursa qazısı təyin olunsa da, iki ay sonra qeyri-qanuni inşa olunan kilsəni mərkəzdən qərar gözləmədən dağıtdığı üçün vəzifədən alındı. Məsud Əfəndiyə haqsızlıq edildiyini iddia edənlər Bursada böyük iğtişaş çıxarsa da, mərkəzdən göndərilən müfəttişlərin müdaxiləsi ilə hadisələr yatırıldı və Məsud Əfəndiyə iqta torpaqları verildi. 1645-ci ilin fevralında Rumeli başqazılığına, 1651-ci ilin avqustunda isə Anadolu başqazılığına gətirildi. Bu vəzifədə ikən divan məclislərində etdiyi hərarətli çıxışları səbəbilə dönəmin validə sultanı Turhan Sultanın gözünə girdi. Ancaq yeritdiyi yeni qanunlar və tədbiq etdiyi bəzi yeniliklər dönəmin qazıları tərəfindən qəbul edilmədi. Anadolu qazıları imtahan verməkdən imtina etdilər və şeyxülislam Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndiyə şikayət məktubu yazdılar. Məhz bu məsələyə görə, şeyxülislamla münasibətləri korlanan Məsud Əfəndi saray içində özünə güclü müttəfiqlər qazanmışdı. Hətta Turhan Sultan sədrəzəm Gürcü Mehmed Paşaya dövlət işlərində Məsud Əfəndiyə qulaq asmağını tapşırmışdı. Qazandığı bu gücünü artıq təyinatlarda və dövlət işlərində istifadə etməyə başlayan Məsud Əfəndi bəzi dövlət adamları və üləmadan bəzi şəxslərin etriazına səbəb oldu. Gürcü Mehmed Paşanın vəzifədən alınmasında və Tarhuncu Əhməd Paşanın sədarətə gətirilməsində önəmli rol oynadı. Gizlicə paytaxta çağırılan Əhməd Paşa sədarət möhürünü alana qədər məhz onun evində gizlədildi. İbşir Mustafa Paşa və Qara Murad Paşanın sədarət dönəmlərində isə gücünü itirdi. Ancaq 5-6 mart 1656 tarixində baş tutan Çinar hadisələri səbəbilə gücünü yenidən qazandı. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Məsud Əfəndi baş verən iğtişaşlar zamanı üsyan qaldıran sipahi və yeniçəriləri təhrik edərək şeyxülislam Məmikzadə Mustafa Əfəndi və sədrəzəm Zurnazən Mustafa Paşa əleyhinə ayaqlandırmış, nəticədə saraya hücum edən üsyançıların təzyiqi ilə şeyxülislam Mustafa Əfəndi 13 saatlıq vəzifəsindən sonra, sədrəzəm Zurnazən Mustafa Paşa isə 4 saatdan sonra vəzifədən alındı. Məsud Əfəndi isə 6 mart 1656 tarixində şeyxülislamlığa gətirildi.

Məsud Əfəndinin 4 ay 12 gün davam edən şeyxülislamlığı olduqca gərgin keçdi. Buna səbəb isə dövlət işlərinə və təyinat məsələlərinə müdaxiləsi oldu. Bu müdaxilə müəyyən dərəcədə həyata keçirdi. Belə ki, sırf Məsud Əfəndinin təkidilə Şam hakimi Boynuyaralı Mehmed Paşa sədrəzəm seçildi. Ancaq şeyxülislamın təsiri altına düşmək istəməyən yeni sədrəzəm sərbəst siyasət yürütməyə başladı. Bunun ardından Məsud Əfəndi Validə Turhan Sultandan sədrəzəmin vəzifədən alınmasını istədi. Ancaq validə sultan sədrəzəmin belə qısa müddətdə və səbəbsiz olaraq vəzifədən alınmasına razı olmadı. İstəklərini getdikcə artıran Məsud Əfəndinin saraydakı gücü artıq azalmağa başlamışdı. Hətta IV Mehmedin taxtdan salınıb, yerinə Şahzadə Süleymanın keçirilməsi ilə bağlı müşavirələrə qatıldığı şayələri yayılmış, sədrəzəm Mehmed Paşada bu şayələri validə sultan və padşaha xəbər vermişdir. Nəticədə Sənan Paşa köşkünə çağırılan Məsud Əfəndi 17 iyul 1656 tarixində vəzifədən alındı. Diyarbəkir qazısı təyin olunaraq bostançıbaşına təslim olundu və qayıqla Bursaya göndərildi.

Davam edən Abxaz Həsən Paşa üsyanları səbəbilə yollar təhlükəli olduğundan bir miqdar əsgər tələb edən Məsud Əfəndinin bu hərəkəti dövlətə qarşı əsgər toplamaq kimi qəbul edilmiş, bu səbəblə mərkəzdən yollanılan edam qərarı ilə Bursa qazısı Ruhullah Əfəndinin evində edam edilmişdir. Cənazəsi Bursada dəfn olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑   "Hocazâde Mesud Efendi kimdir? Hayatı ve eserleri hakkında bilgi" (Türkçe). KimdirHayatıEserleri.
2. ↑  Naîmâ, IV, 17–18
3. ↑

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Osmanlı şeyxülislamları |
| --- |
| XV əsr | Molla Şəmsəddin Fənari  • Molla Fəxrəddin Əcəmi  • Molla Hüsrəv  • Molla Gürani  • Molla Əbdülkərim  • Ələddin Çələbi  • Əfdalzadə Həmidəddin  |  |
| XVI əsr | Zənbilli Əli Əfəndi   • İbn-i Kamal Əfəndi  • Sadullah Sədi Əfəndi  • Çivizadə Muhiddin Mehmed Əfəndi  • Əbdülqədir Həmidi Çələbi  • Fənarizadə Muhiddin Çələbi  • Əbu Suud Əfəndi  • Kürəkən Həmid Əfəndi  • Qazızadə Əhməd Şəmsəddin Əfəndi  • Malulzadə Mehmed Əfəndi  • Çivizadə Hacı Mehmed Əfəndi  • Əbdülqədir Əfəndi  • Bostanzadə Mehmed Əfəndi  • Bayramzadə Zəkəriya Əfəndi  • Xoca Sadəttin Əfəndi  • Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi  |
| XVII əsr | Xocazadə Mehmed Əfəndi  • Əbülməyamin Mustafa Əfəndi  • Xocazadə Əsad Əfəndi  • Zəkəriyazadə Yəhya Əfəndi  • Ahizadə Hüseyn Əfəndi  • Əbu Səid Mehmed Əfəndi  • Muid Əhməd Əfəndi  • Əbdürrəhim Əfəndi  • Bahai Mehmed Əfəndi  • Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndi  • Hüsamzadə Əbdürrəhman Əfəndi  • Məmikzadə Mustafa Əfəndi  • Xocazadə Məsud Əfəndi  • Hənəfi Mehmed Əfəndi  • Balizadə Mustafa Əfəndi  • Bolevi Mustafa Əfəndi  • Əsir Mehmed Əfəndi  • Sunizadə Seyid Mehmed Əmin Əfəndi  • Minkarizadə Yəhya Əfəndi  • Çatalcalı Əli Əfəndi  • Ankaralı Mehmed Əmin Əfəndi  • Dabbaqzadə Mehmed Əfəndi  • Seyid Feyzullah Əfəndi  • Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndi  • İmam Mehmed Əfəndi  |
| XVIII əsr | Başmaqçızadə Əli Əfəndi  • Əbəzadə Abdullah Əfəndi  • Mehmed Ataullah Əfəndi  • İmam-i şəhriyari Mahmud Əfəndi  • Mirzə Mustafa Əfəndi  • Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndi  • Əbu İshaq İsmayıl Əfəndi  • Yenişəhərli Abdullah Əfəndi  • Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi  • Başmaqçızadə Abdullah Əfəndi  • Kürəkənzadə Əhməd Əfəndi  • Əbuishaqzadə İshaq Əfəndi  • Dürri Mehmed Əfəndi  • Feyzullahzadə Mustafa Əfəndi  • Pirizadə Mehmed Sahib Əfəndi  • Həyatizadə Mehmed Əmin Əfəndi  • Seyid Mehmed Zeynalabdin Əfəndi  • Əbuishaqzadə Əsad Əfəndi  • Xəlilzadə Mehmed Səid Əfəndi  • Seyid Murtuz Əfəndi  • Abdullah Vassaf Əfəndi  • Kürəkənzadə Feyzullah Əfəndi  • Dürrizadə Mustafa Əfəndi  • Kürəkənzadə Feyzullah Əfəndi  • Mehmed Saleh Əfəndi  • Çələbizadə İsmayıl Asım Əfəndi  • Vəliüddin Əfəndi  • Əbubəkrzadə Əhməd Əfəndi  • Pirizadə Osman Sahib Əfəndi  • Mirzəzadə Seyid Mehmed Səid Əfəndi  • Seyid Mehmed Şərif Əfəndi  • İvazpaşazadə İbrahim Bəyəfəndi  • Salehzadə Mehmed Əmin Əfəndi  • Vassafzadə Əsad Əfəndi  • Mehmed Şərif Əfəndi  • Seyid İbrahim Əfəndi  • Dürrizadə Mehmed Ataullah Əfəndi  • Ərəbzadə Əhməd Ataullah Əfəndi  • Dürrizadə Mehmed Arif Əfəndi  • Müftizadə Əhməd Əfəndi  • Məkkəyi Mehmed Əfəndi  • Mehmed Kamil Əfəndi  • Həmidizadə Mustafa Əfəndi  • Seyid Yəhya Tofiq Əfəndi  • Mustafa Aşir Əfəndi  |
| XIX əsr | Samanizadə Ömər Hulusi Əfəndi  ·  Salehzadə Əhməd Əsad Əfəndi  ·  Şərifzadə Ataullah Mehmed Əfəndi  ·  Ərəbzadə Mehmed Arif Əfəndi  ·  Dürrizadə Abdullah Əfəndi  ·  Mehmed Zeynalabdin Əfəndi  ·  Məkkəyizadə Mustafa Asım Əfəndi  ·  Çərkəz Xəlil Əfəndi  ·  Yasinzadə Əbdülvəhab Əfəndi  ·  Əhməd Rəşid Əfəndi  ·  Qazızadə Mehmed Tahir Əfəndi  ·  Əhməd Arif Hikmət Əfəndi  ·  Məşrəfzadə Mehmed Arif Əfəndi  ·  Mehmed Sadəddin Əfəndi  ·  Atıfzadə Hüsaməddin Əfəndi  ·  Mehmed Rafiq Əfəndi  ·  Həsən Fəhmi Əfəndi  ·  Əhməd Muxtar Bəyəfəndi  ·  Turşucuzadə Əhməd Muxtar Əfəndi  ·  Həsən Xeyrullah Əfəndi  ·  Qara Xəlil Əfəndi  ·  Üryanizadə Əhməd Əsad Əfəndi  ·  Bodrumlu Ömər Lütfi Əfəndi  ·  Mehmed Cəmaləddin Əfəndi  |
| XX əsr | Mehmed Ziyayəddin Əfəndi  ·  Mehmed Sahib Əfəndi  ·  Çələbizadə Hüseyn Əfəndi  ·  Musa Kazım Əfəndi  ·  Əbdürrəhman Nəsib Əfəndi  ·  Mehmed Cəmaləddin Əfəndi  ·  Mehmed Əsad Əfəndi  ·  Ürgüplü Mustafa Əfəndi  ·  Ömər Xülusi Əfəndi  ·  Heydərizadə İbrahim Əfəndi  ·  Mustafa Səbri Əfəndi  ·  Dürrizadə Abdullah Bəyəfəndi  ·  Mədəni Məhməd Nuri  |