recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tısbağalar uça bilir**-(Kurmanc dilində Kûsî Jî Dikarin Bifirin; farsca Lākpošthā Ham Parvāz Mikonand) Kürd müharibəsi dram filmi olub, Bahman Qobadi tərəfindən ssenarisi yazılmış və rejissorluğu edilmişdi. Filmdə Hüseyn Əlizadənin məşhur musiqisi səsləndirilmişdir. Film, Səddam Hüseyn rejiminin süqutundan sonra çəkilmiş ilk İraq filmi oldu.

Məzmun
------

Film, ABŞ-nin İraqın işğalı ərəfəsində İraq-Türkiyə sərhəddindəki kürd qaçqın düşərgəsində qurulub. Filmin əsas qəhrəmanları uşaqlardı. Ata-analarını, yaxınlarını itirən kimsəsiz uşaqlar. On üç yaşlı Satellite (Soran Ebrahim) zəif ingilis dili biliyi və antenaların quraşdırılması ( yerli kənd camaatının Səddam Hüseyn xəbərlərini izləməsi üçün) ilə tanınır. O dinamikdir, uşaqları başına toplayarq onlara təsir eməyə çalışır və onları təhlükəli işlərə yönəldir. Bu uşaqların çoxusu davamlı olaraq xəsarət alır. Lakin özlərini təsdiqləmək üçün tapşırıqları yerinə yetirirlər.  

Satellite ətrafda partlamamış minaları yığmağa və satmağa başlayır. Sonralar qaçqın düşərgəsinə yerləşən Agrinə aşiq olur. Ona komək etməyə çalışır. Agrin 14 yaşında bir anadır. O, sərt üzlü, dərin düşüncələrdədir və keçmişin iblislərindən xilas ola bilməmişdir. Aqri valideynlərini öldürən, qardaşı Hengovun qollarını güllələyən və əlil edən əsgərlər tərəfindən təcavüzə uğramış və hamilə qalaraq Riqa adlı uşağı dünyaya gətirmişdir. O bu uşağı bir ləkə kimi görür və bu ona davamlı olaraq qəddar keçmişini xatırladır.   

Agrin bir çox şəraitdə uşağı tərk etməyə çalışır. Sonunda onu bir qaya parçasına bağlayaraq onu gölə atır. Daha sonra bir uçurumdan özünü ataraq intihar edir. Hengov sevdiklərinin batdığını görür və onları xilas etmək istəyir. Lakin gec olur. Daha sonra Riganın cansız bədənini gölün dibindən tapsa belə əlilliyi səbəbindən onu qayadan ayıra bilmir. O, bacısının atladığı yerdə qəhərlənir. Bu vaxt Satellite uzaqdan Amerikan əsgərlərini seyr edir.

Rollarda
--------

Satellite rolunda Soran Ebrahim  

Agrin rolunda Ayaz Latif  

Hengov rolunda Hiresh Feysal Rahman  

Riga rolunda Abdol Rahman Karim  

Shirkooh rolunda Ajil Zibari

Rəylər
------

Tısbağalar uça bilir filmi ümumilikdə müsbət rəylər aldı. Bəzi kritiklər inanırlar ki, bu film kürdlərin əsl duyğularını əks etdirir, və bir çoxları Səddam Hüseyn diktaturası altında əziyyət çəkmiş və ABŞ'ın hərbi işğalını qətiyyətlə dəstəkləmişdir.

Mükafatlar
----------

Film, 52-ci San Sebastian Film Festivalında Ən Yaxşı Film olaraq seçilib. 2004 cü ildə Beynəlxalq Çikaqo kinofestivalında Ən Yaxşı Ssenari nominasiyasında da Münsif Xüsusi Mükafatına layiq görülüb. Berlin Beynəlxalq Film Festivalında isə Sülh Mükafatı qazanıb.

İstinadlar
----------

1. "TURTLES CAN FLY (15)" Arxivləşdirilib 2019-01-05 at the Wayback MachineBritish Board of Film Classification. 29 November 2004. Retrieved 23 June 2013.

Xarici keçidlər
---------------

* kayzen.az
* Turtles Can Fly on IMDb


1. 1 2  .
2. ↑  .
3. 1 2  .
4. ↑  .
5. ↑  .
6. ↑  .
**Mirzə Nəsrullah bəy Didə** (1797, Şamaxı – 1870, Şamaxı) — şair.

Həyatı
------

Şeirlərini "Didə" təxəllüsü ilə yazan Mirzə Nəsrullah bəy Qurbanbəyov XlX əsrdə yaşamış istedadlı şairlərdən biridir. Onun doğum tarixi məlum deyil. İlk təhsilini Şamaxıda almış, sonra Təbrizə gedərək, mədrəsədə oxumuşdur.

Şamaxıya qayıtdıqdan sonra şəhərdə mirzəlik etmiş, ömrünün sonlarında isə məktəbdarlıqla məşğul olmuşdur. Didə 1870-ci ildə Şamaxıda vəfat etmişdir.

Didənin şeirləri tam halda əldə yoxdur. Onun əsərlərindən bəzi nümunələri Salman Mümtaz 1928-ci ildə Azərnəşrdə çap etdirdiyi "Mirzə Nəsrulla bəy Didə" kitabında vermiş, 2004-cü ildə şairin həmin nümunələr əsasında hazırlanmış "Bahariyyə" adlı şeirlər toplusu Bakıda çapdan çıxmışdır.

Yaradıcılığı
------------


***Vikimənbədə*** **Mirzə Nəsrullah bəy Didə** ilə əlaqəli məlumatlar var.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan ədəbiyyatı


1. ↑  *Tərtib edəni: Zaman Əsgərli.* "XIX əsr Azərbaycan şeiri antologiyası" (PDF). Milli Kitabxana (az.). "Şərq-Qərb". 2005. 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-08-13.
**Fərhad Urazbayeviç Ermanov** (özb. *Farxod Urazboyevich Ermanov*, 30 aprel 1958, Amudərya vilayəti, Qaraqalpaq MSSR, Özbəkistan SSR, SSRİ) — Özbək siyasətçisi, senator, Qaraqalpaqstanın sabiq Kənd və Su Təsərrüfatı Naziri, Xalq Deputatları Beruni Rayon Kenqaşının deputatı, 21 aprel 2018-ci ildən Xarəzm vilayətinin hakimi.

Həyatı
------

Fərhad Ermanov 30 aprel 1958-ci ildə Özbəkistan SSR-in Qaraqalpaq Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına tabe olan Amudərya bölgəsində anadan olub. Ali təhsillidir. 1981-ci ildə Daşkənd Suvarma və Kənd Təsərrüfatının Mexanikləşdirmə Mühəndisləri İnstitutunu maşınqayırma ixtisası üzrə bitirmişdir. 1996-cı ildə Daşkənd Dövlət İqtisad Universitetindən iqtisadçı ixtisası üzrə məzun olmuşdur.

Ermanov bundan sonra karyerasına başlamışdır. 1975–1976-cı ildə Amu Dərya bölgəsi, Mangita şəhərinin profilaktik və dezinfeksiya şöbəsinin işçisi olmuşdur. 1981–1995-ci ildə avtomobil ustası, baş mühəndis, Amudarya vilayətinin "Mangit" iqtisadiyyat direktoru olmuşdur. 1995–1998-ci ildə Amudərya vilayətinin hakimi vəzifəsini icra etmişdir. 1998–2002-ci illərdə Amudarya rayonu "Manqit" fermasının sədri, 2002–2004-cü illərdə Amudarya Rayonu Hökumətinin Kənd Təsərrüfatı və Su Təsərrüfatı üzrə birinci müavini — Kənd Təsərrüfatı və Su Təsərrüfatı İdarəsinin müdiri olmuşdur. 2004–2007-ci illərdə — Qaraqalpaqstan Respublikası Kənd və Su Təsərrüfatı Naziri vəzifəsini icra etmişdir. 2007-ci ildə Turtqul mahalının hakimi olmuşdur. 2007–2010-cu ildə yenidən Qaraqalpaqstan Respublikası Kənd və Su Təsərrüfatı Naziri vəzifəsini icra etmişdir. 27 dekabr 2009-cu ildən Xalq Deputatları Beruni Rayon Kenqaşının deputatı olmuşdur. "Özbəkistan Respublikasının Əməkdar Kənd Təsərrüfatı İşçisi" fəxri adı Fərhad Ermanova 2008-ci ildə təqdim edilmişdir. Ermanov həmçinin, senatordur, Parlamentin Yuxarı Palatasının Qanunvericilik və Məhkəmə-Hüquq Məsələləri Komitəsinin üzvüdür.

Fərhad Ermanov 2018-ci ildən Xarəzm vilayətinin hakimi vəzifəsini icra edir.

Həmçinin bax
------------

Özbəkistan Respublikası Ali Məclisi Senatının saytında tərcümeyi-halı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Təyin olunmuş Xarəzm vilayətinin hakimi Arxivləşdirilib 2018-04-23 at the Wayback Machine.
**Tıva akşası** (tıva akşa) — 1934-1944-cü illərdə Tuva Xalq Respublikasının pul vahidi. 100 qəpikə bölünür (tıva kɵpejek).

Tarixi
------

25 iyul 1925-ci ildə Tuva Xalq Respublikası Dövlət Bankı - Tıvanbank qurulur. Tuva Xalq Respublikası və Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı hökumətləri arasındakı razılaşma ilə 1925-1929-cu illərdə ölkə ərazisinə Sovet pullarını buraxılır. Əvvəlcə çarın zərb sikkələrini əvəz edən gümüş sikkələr, daha sonra kağız pullar və banknotları (rubl və çervonlar) dövriyəyə buraxılır. 1933-cü ilin dekabrında Tuva Xalq Respublikası hökuməti bir sərəncam qəbul edir. Sərəncama əsasən Tuva Xalq Respublikasının yeni gerbinin təsviri və "Yalnız TNR-də istifadədədir" mətn üzərində olan mavi boya ilə sovet əskinasları üzərinə daxil vurulur. Mübadilə 10 dekabr 1933-cü ildən may-iyun 1934-cü ilə qədər davam edir.
1933-1934-cü illərdə Sovet sikkələrinin ölçüsündə 1, 2, 3 və 5 qəpik nominasiyalarında hazırlanmış bürünc və 10, 15 və 20 qəpik nominallı nikel sikkələr istifadəyə buraxılır. Onlar 1945-ci il mayın 1-nə qədər dövriyyədə qalır.

1936-cı il yanvarın 1-də ölkədə pul islahatı aparılır. Bu dövrdə dövriyyədə olan Sovet pulları 1, 3, 5, 10 və 25 akşa olmaqla Tuva Xalq Respublikasının banknotları, milli valyuta ilə əvəz edilir. Dəyişdirmə 1: 1 nisbətində edilir. Qoznak tərəfindən ümumilikdə 2 milyon akşa hazırlanır.

11 avqust 1939-cu ildə Tuva Xalq Respublikası hökumət komissiyası yeni əskinas naxışını təsdiqləyir. Bank biletləri Qoznak tərəfindən çap edilir. 1 mart 1941-ci ildə 1940 tipli əskinaslar: 1, 3, 5, 10 və 25 nominaları dövriyyəyə buraxılır. Köhnə tipli bank biletlərinin mübadiləsi 1 sentyabr 1941-ci ilə qədər davam edir.

11 oktyabr 1944 Tıva Xalq Respublikası Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının muxtar bölgəsi olaraq Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının tərkibinə daxil olur. 1945-ci il yanvarın 1-də onun ərazisində sovet əskinaslarının dövriyyəsi başlayır. Dörd ay ərzində (1945-ci il mayın 1-dək) 1940-cı ilin nümunəsi olan pullar və 1934-cü ilin nümunəsi olan Tıva akşası Sovet rubluna dəyişdirilir. Bundan sonra Tıva valyutası ləğv edilir. 1945-ci ildə 1 akşa 3,5 rubla dövr edilir.

Sikkələr
--------

Sikkələrin ön tərəfində dövlətin (tıva TЬBA ARAT RESPUBLIK) və bankın (tıva TЬBA SADЬƢ-YLETPYRNYꞐ BANKЬZЬ) adı verilmişdir.

| Şəkil | Nolminal(qəpik) | Mareial | Diametri(mm) | Qalınlığı(mm) | Çəki(г) | Hert | Buraxılış ili |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | 1 | bürünc | 14 |  | 1,4 | hamar | 1934 |
|  | 2 | 18 |  | 2,1 | 1933, 1934 |
|  | 3 | 22 |  | 2,8 | 1933, 1934 |
|  | 5 | 25 |  | 5 | qabarıq | 1934 |
|  | 10 | mis+nikel | 17 |  |  | 1934 |
|  | 15 | 20 |  |  | 1934 |
|  | 20 | 22 |  |  | 1934 |

Əskinaslar
----------

| Şəkil | Nominal(akşa) | Ölçüsü(mm) | Rəngi |
| --- | --- | --- | --- |
| Əsas üzü | Tərs üzü |
|  |  | 1 |  | qəhvəyi |
|  |  | 3 |  | yaşıl |
|  |  | 5 |  | göy |
|  |  | 10 |  | qırmızı |
|  |  | 25 |  | tünd qırmızı |

Mənbə
-----

* Новое о денежном обращении в Тувинской Народной Республике
* Tıvanın əskinasları
**Nəsirov Mirzə Rza Mirzə Məsi oğlu** (31 dekabr 1903, Bakı - 13 iyul 1979, Bakı) ― professor (1950), tibb üzrə elmlər doktoru (1950), Əməkdar elm xadimi (1960), Azər­baycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1968).

Həyatı
------

Mirzə Nəsirov 31 dekabr 1903-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Ali təhsilini 1927-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Tibb fakültəsində almışdır.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Mirzə Nəsirov əmək fəaliyyətinə 1927-ci ildə başlamışdır. O, 1927-1929-cu illərdə 3 saylı şəhər xəstəxana­sında həkim kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1929-1931-ci illərdə ordu sıralarında alay həkimi, 1931-1935-ci illərdə isə Respublika ET Kiniki İnstitutunda ordinator vəzifəsini icra etmişdir. 1935-1942-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda kafedra assistenti olan Mirzə Nəsirov II Dünya müharibəsi zamanı 1942-1945-ci illərdə İranda hərbi hospitalın terapevtik şöbəsi­nin müdiri vəzifəsini icra etmişdir. Habelə 1947-1979-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitu­tunda kafedra müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Mirzə Nəsirov uzun illər Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Tibbi Elmi Şura­­­sının üzvü, o cümlədən "Azərbaycan Tibb jurnalı"nın, Böyük Tibbi Ensi­klo­pediyanın və Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının redaksiya heyət­lərinin üzvü olmuşdur.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Mirzə Nəsirov elmi və həkimlik fəaliyyəti parazitologiya problemlərinin həllinə, yəni mal­yariya, visseral leyşmanioz, brüsellyoz, hepatolienal sindrom, ankilo­stomo­doz­lar, bağırsaqların protozoy zədələnmələri kimi xəstəliklərin diaq­nostikasına və müalicəsinə həsr olunmuşdur. Professor Azərbaycanda tibbi parazitologiya elmi məktəbinin yaradıcılarındandır.

Mirzə Nəsirov 1937-ci ildə tibb üzrə fəlsəfə doktoru, 1950-ci ildə elmlər doktorluğu disserta­siya­la­rını müdafiə etmişdir. O, SSRİ-də və xaricdə çap olunmuş 250-dən artıq elmi əsərin, həmçinin 13 monoqrafiyanın müəllifi və həmmüəllifi olmuş­dur. Onun rəhbərliyi altında 2 elmlər doktoru və 10 fəl­səfə doktoru dis­sertasiyası müdafiə edilmişdir.

Mükafat və təltifləri
---------------------

Mirzə Nəsirov tibb sahəsindəki xidmətlərinə görə "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni, bir sıra medallarla və fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur. 1960-cı ildə Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  "Nəsirov Mirzə Rza Mirzə Məsi oğlu" (Azərbaycan). science.gov.az. 16-09-2021 tarixində arxivləşdirilib.
**«Zaryadye» parkı** (*rus.* Парк Зарядье) — 2006-cı ildə yıxılan Rusiya Otelinin yerində yaradılan eyni adlı Moskva tarixi rayonunda bir obyekt. Çin Şəhəri keçidində, Varvarka Küçəsi və Moskvoretskaya Bürosu arasında 13 hektar ərazidə yerləşir.

Park, Prezident Vladimir Putin və Moskva Bələdiyyə Başçısı Sergey Sobyaninin iştirakı ilə 9 Sentyabr 2017-ci ildə təntənəli açılış etmişdir. Time jurnalı 2018-ci ildə Dünyanın ən yaxşı yerləri siyahısında Rusiyadan olan yeganə obyekt - Zaryadye parkını bu siyahıya daxil etmişdi.

Park 2017-ci ilin mart ayında Kannada keçirilən beynəlxalq "MIPIM Awards" münsiflər heyətinin əsas mükafatına layiq görülmüşdür.

Tarixi
------

Uzun tarixi və ən yaxşı panoramik mənzərələri olan yıxılmış "Rusiya" otelinin ərazisində 13 hektar məkan Moskvada ən böyük və ən bahalı torpaq sahəsi olmuşdur.

Başlanğıcda, Moskva orqanları ərazinin inkişafı üçün iki plan nəzərdən keçirirdi. Birincisi — bir məclis mərkəzinin və ya bir otellə iş mərkəzinin tikintisi. Zaryadye şəhərindəki parkın təşəbbüskarlarından biri Dövlət İnkişaf Şirkətinin icraçı direktoru Andrey Qrinev idi. 20 yanvar 2012-ci ildə Prezident Vladimir Putin bu ərazini ziyarət etdi, sonra isə Sergey Sobyaninə parkın ərazisini qumluqlardan azad etmək fikrini irəli sürdü.

Park yaratmaq ideyası əsasən ictimai təşəbbüs sayəsində inkişaf etmişdir. 2012-ci ildə "Zaryadye dostları" ictimai hərəkatı yaradıldı, Andrey Qrinev və Pyotr Kudryavtsev tərəfindən yaradılmış, park yaratmaq fikrini aktiv müdafiə etmişdir.

Mükafatları
-----------

Zaryadye parkından Moskvanın görünüşü.
Zaryadye parkının mükafatları:

* İctimai sahələrdə ən yaxşı layihə.
* (ArchCom 2018 mükafatının Dövlət Memarlıq kateqoriyasında qalibi).
* Audiovizual Texnologiyasında İlin Atılımı.
* Rəqəmsal marketinq texnologiyasında ilk.
* Parkın interaktiv ekranları üçün POPAI AWARD Digital Media kateqoriyasında.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Park «Zaryadye». Zaryadye parkının arxitekturası Sovet Moskva Arxitekturası Arxivləşdirilib 2021-04-23 at the Wayback Machine (2013) **(Rusca)**. İstifadə tarixi: 1 Aprel, 2019
2. ↑  Zaryadye parkının Platforması Arxivləşdirilib 2017-12-12 at the Wayback Machine. **(İngiliscə)** İstifadə tarixi: 1 Aprel, 2019
**Üşnü mahalı** — Urmiya xanlığına bağlı məntəqələrdən biri.

Tarixi
------

Üşnü mahalı şimaldan Urmiya, şərqdən Sulduz, qərbdən Qasımlı dərəsi ilə həmsərhəddir. Üşnü ümumiyyətlə dağlıq yerdir. Lakin onun əsas kəndləri mahalın mərkəzində uzanan düzənlikdə yerləşir. Qaradağ və Kəlləşin dağları arasındakı dərələrdən axan Əlixan və Ağçay bu düzənliyə tökülür. Həmin çaylar ovalığı suvardıqdan sonra Qədirçayla birləşir. Urmiya şəhərini su ilə təmin edən məşhur Şəhərçay da həmin düzənlikdən keçməli olur.

Mahalın mərkəzi Üşnü şəhəri idi. Bəzi qaynaqlarda bu şəhər Üşnəviyyə adlanır. Dağlar qoynunda salınan bu köhnə şəhər gözəl iqlim şəraitinə malikdir. Orada çoxlu taxıl, dənli bitkilər və meyvə məhsulları istehsal edilirdi. Mahal bəylərinin iqamətgahı şəhərin şimal tərfində yerləşən "Dərin qala" adlı kənd idi. Sıldırım qayalar üzərində salınmış bu qalaya "Üşnü qalası" da deyilirdi. Qalada 600-ə yaxın ailə yaşayırdı. Burada iki xanəgah və Çarsu bazarı var idi. Bazarda müxtəlif peşələrlə məşğul olan sənətkarlar və tacirlər fəliyyət göstərirdilər.

Şəhər əhalisi natural vergilərdən başqa xanın xəzinəsinə ildə müəyyən miqdarda pul da göndərirdilər.

Həmçinin bax
------------

* Urmiyə xanlığı
**IDEA**(*azərb.* beynəlxalq verilənlərin şifrlənməsi alqoritmi‎, *ing.* International Data Encryption Algorithm, *rus.* международный алгоритм шифрования данных, *türk.* uluslararası veri şifreleme algoritması) – verilənlərin şifrlənməsi üçün simmetrik blok alqoritmi. İlkin adı PES (Proposed Encryption Standard, 1990) olub. Lay Süetsia (Xuejia Lai) və Ceyms Messi (James Massey) tərəfindən işlənib hazırlanıb və yekun variantı 1992-ci ildə yeni adla (IDEA) təqdim olunub. DES (Data Encryption Standard) ilə müqayisədə daha etibarlıdır; PGP (Pretty Good Privacy) və rəqəmsal imzada istifadə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

* SCAN entry for IDEA
* IDEA in 448 bytes of 80x86
* IDEA Applet
* Java source code


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İnformatika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Alekseyenko itburnusu** (*lat.* Rosa alexeenkoi) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Аzərbаycаn və Rusiyada (Dağıstan) təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yаyılmаsı
----------------------

Quba, Qusar (Sudur kəndi) rayonları ərаzilərində təbii hаldа rаst gəlməк mümкündür.

Stаtusu
-------

Аzərbаycаnın nadir bitкi növüdür. NT.

Bitdiyi yеr
-----------

Orta dağ qurşağında, açıq quru yamaclarda, meşə kənarlarında, dərələrdə və kolluqlarda yayılmışdır.

Təbii еhtiyаtı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Alekseyenko itburnu təbiətdə 110-150 sm hündürlüyü olan коldur. Qopartiкаnlаrı oraqvarıdır və tüklərlə örtülmüşdür. Yаrpаqlаrı yumurtаvаrı və yа ellipsşəкillidir. Yarpaqların uzunluğu 5-7 sm və 6-7 ədəd yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqlar hər iki tərəfdən tüklərlə örtülüdür. Çiçəкləri azdır və qalxanvarı çiçək qrupunda toplanmışdır. Kasayarpaqları çiçəkləmədən sonra aşağıya doğru əyilir. Mеyvəsi uzunsоv оlub, qopartikanları var. İyun аyındа çiçəк аçır.

Çохаlmаsı
---------

Təbiətdə generativ yolla çoxalır.

Təbii еhtiyаtının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Bаşlıcа оlаrаq insаn fəаliyyətidir.

Bеcərilməsi
-----------

Məlumat yoxdur.

Qəbul еdilmiş qоrumа tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qоrumа tədbirləri
------------------------

Аzərbаycаnın "Qırmızı Kitabı"na dахil еdilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17243886
* EoL: 631606
* GBIF: 3004574
* IPNI: 731517-1
* IRMNG: 11127216
* Plant List: rjp-12819
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:731517-1
* Tropicos: 27804778
* WFO: wfo-0000985575

 |
**Bəkir Vahab** (17 aprel 1915 – 1944, Litva) — krım tatar şairi, 1938-ci ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü.

Həyatı
------

Bəkir Vahab 17 aprel 1915-ci ildə anadan olub. Simferopolda yerləşən 13 nömrəli 9 illik nümunəvi krım tatar məktəbini bitirib. Məktəbi bitirdikdən sonra Krım Pedaqoji İnstitutuna daxil olub və buranı da 1937-ci ildə bitirib. İlk əsərlərini "Yaş kuvet", "Sovet ədəbiyyatı" jurnallarında və "Qızıl Kırım" qəzetində çap etdirib. 1938-ci ildə Qafar Bulqanaklı və Qəni Muradla birlikdə "Yaşlık yırları" (Gənclik mahnıları) adlı şeirlər toplusunu nəşr etdirib. 1944-cü ildə Qırmızı ordunun tərkibində Litvada Qayturlevka kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə dünyasını dəyişib.

1990-cı ildə Daşkənddə Bəkir Vahabın şeirlərindən ibarət "Yazılıb bitirilməyən şeirlər" toplusu işıq üzü görüb.

Həmçinin bax
------------

* Hüseyin Kürkçü
* Yaqub Şakirəli
* Həmdi Giraybəy

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Бекир Ваап (1915 – 1944)" (rus). gasprinskylibrary.ru. 13.09.2016. 2021-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31.03.2021.
2. 1 2  *Заррина Ваапова.* "«Недописанные стихи» Бекира Ваапа / Bəkir Vahabın "Yazılmamış şeirləri"" (rus). crimeantatars.club. 17.04.2020. 31.03.2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31.03.2021.

Xarici keçidlər
---------------

* «Недописанные стихи» Бекира Ваапа / Bəkir Vahabın "Yazılmamış şeirləri"
**Tank əleyhinə idarəolunan raket** (**TƏİR**) (ingiliscə: **anti-tank guided missile** (**ATGM**), və ya **anti-tank guided weapon** (**ATGW**)) tankların məhv edilməsi məqsədilə hazırlanmış silahdır. Bu raketlərin əsas vəzifəsi tank və ya digər zirehli döyüş maşınlarını vurmaq və məhv etməkdir.

TƏİR-lər əsasən atəş məsafələrinə görə bir nəfər tərəfindən çiyindən, və ya bir birlik tərəfindən qurulan üçayaqlı qurğulardan, həmçinin helikopterlərdən də atıla bilir.

**Birinci nəsil** TƏİR-lər hədəfi tapmaq üçün komanda qolu kimi bir alətlə operator vasitəsilə hədəfi tapa bilirdi. Ancaq, bu iş üçün operatorun yaxşı təcrübəsinin olması və raketin uçuşu zamanı hərəkətsiz qalması lazım gəlirdi.

**İkinci nəsil** TƏİR-lərdə isə hədəf vurulana qədər operatorun nişangahı hədəfdən ayırmaması lazım idi. Bu sistemlərdə raketi idarə etmək üçün kabel, radio siqnalı, lazer işarələnməsi və ya raketə yerləşdirilən TV kamerasından istifadə olunurdu. Bu raketlərə ABŞ istehsalı TOW raketləri misal ola bilər. Ancaq, bu nəsil silahlarda da operatorun sabit qalması lazım gəlirdi.

Çox inkişaf etmiş **üçüncü nəsil** TƏİR-lər isə lazer, elektronik görüş sistemlərindən istifadə olunur. Raket hədəfə kilidləndikdən sonra onu idarə etməyə ehtiyac qalmır (Bu cür raketlər "Atəş aç, unut" prinsipi ilə işləyir). Raket hədəfə kilidləndikdən sonra operator öz yerini tərk edə bilər. Bu sistemlərə İsrail istehsalı olan Spayk, ABŞ istehsalı olan Javelin aiddir.

İstinadlar
----------
**Tanrı illüziyası** (ingilis. ***The God Delusion**) —* Britanyalı məşhur etoloq Riçard Dokinzin 2006-cı ildə Birləşmiş Krallıqda *The God Delusion* adı ilə yayınladığı, beynəlxalq səviyyədə ən çox satılanlar siyahısında olmuş kitab. Tanrının mütləq şəkildə var olmadığını, dinin, cəmiyyət və xüsusilə də uşaqlar üzərində zərərli təsirləri olduğunu iddia edən fiksiya olmayan elmi əhəmiyyətli kitabdır. Azərbaycanda Qanun nəşriyyatı tərəfindən 2018-ci ildə nəşr olunmuşdur.

Məzmun
------

Kitab 10 əsas başlıqdan ibarətdir

1. İçdən inanan bir inancsız
2. Tanrı fərziyyəsi
3. Tanrının varlığı üçün göstərilən sübutlar
4. Nə üçün hardasa dəqiq olaraq tanrı yoxdur?
5. Dinin mənşəyi
6. Əxlaqın mənşəyi: Nə üçün yaxşıyıq?
7. "Yaxşı" kitab və dəyişkən əxlaq anlayışı
8. Dinin problemi nədir? Nə üçün bu qədər düşmən olmaq lazımdır?
9. Uşaqlıq, istismar və dindən qaçış
10. Çox vacib boşluq var?

Riçard Dokinz məşhur Barnes & Noble kitab evində kitablarını imzalayarkən.

Şərhlər
-------

Kitab haqqında edilmiş bəzi şərhlər

*—* "*Hamının oxumalı olduğu bir əsərdir*." ***The Economist***

*— "Əyləncəli, olduqca dolğun və görkəmli formada yazılıb. Aldığımız ilk dini təhsildən bu yana başımıza bəla olan boş inanclardan qaynaqlanan bu uydurmalara inandığımız üçün yaxşıca danlanırıq." **Rod Liddle, Sunday Times***

*— "Həyəcanlı və şən kitabdır. Dokinz, güclü aqrumentlərini bütün gücü ilə kükrəyərək gəlir." **Joan Bakewell, Guardian***

İstinadlar
----------

1. ↑  Riçard Dokinz — Tanrı illüziyası
Nəqşi-Rüstəm (pers cross).
**Nəqşi-Rüstəm**— Persepol yaxınlığında Nəqşi-Rüstəm dərəsində yerləşən arxeoloji sahə.

I Şapurun (241–272) dövründə imperiyanın tərkibi haqqında Nəqşi-Rüstəmdə "Zərdüştün Kəbəsi" adlı qədim od məbədindəki kitabədə Sasanilər dövlətinə tabe "İran olan" və "İran olmayan" iyirmi yeddi "şəhrin" içində "İran olmayan" Adurbadaqan, İberiya, Ermənistan, Sisakan, Albaniya, *"Qafqaz dağlarına və Alban qapısınadək"* Balasakanın da adları çəkilir.

Nəqşi Rüstəm (Farsca: نقش رستم Næqš-e Rostæm) İranın Fars əyalətində, Persepolun 12 km şimal-qərbində yerləşən bir arxeoloji sahədir. Fars mifologiyasının qəhrəmanı Rüstəmin təsvir edildiyi düşünülən abidə məzarların altındakı Sasani oymalarına görə Nəqşi Rüstəm, yəni "Rüstəmin Rəsmi" adlandırılır.

Nəqşi-Rüstəm də Əhəməni krallarına aid yeddi türbə var. Üzərindəki yazılar onlardan birinin I Daraya aid olduğunu açıq şəkildə göstərir. I Daradan başqa o biri üç məzarın, I Xerxes, I Artaserhas və II Daraya aid olduğu düşünülür. Persepolun arxasında tamamlanmamış vəziyyətdə tapılan iki məzar, ehtimal ki, II Artaserhas və III Artaserhasa məxsusdur. Yarımçıq qalan bir dənəsi, ən uzun iki il hökmdarlıq etmiş Arsesə, daha güclü ehtimalla isə Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən taxtdan salınmış son Əhəmənilər hökmdarı III Daraya aiddir.

Nəqşi-Rüstəmdəki qəbirlərdən əlavə, məzarların alt hissəsində Sasanilər padşahlarına aid yeddi nəhəng qayaüstü təsvir vardır.

Əhəməni krallarının məzarları.

Ədəbiyyat
---------

* 
* Herrmann, G. & Curtis, V. S. *Sasanian Rock Reliefs*, Encyclopedia Iranica, 2003, Cosa Mesa, Mazda,
* Lendering, Jona. *Naqsh-i Rustam*,  Arxivləşdirilib 2007-09-30 at the Wayback Machine, 2006, Amsterdam: Livius

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Sasanilər imperiyası
* Əhəmənilər sülaləsi

Xarici keçidlər
---------------
**Mkrtiç Açemyan** (*erm.* Մկրտիչ Աճէմեան; 10 noyabr 1838, Konstantinopol – 28 avqust 1917, Konstantinopol) — erməni şairi, tərcüməçi, dramaturq və teatr xadimi.

İstanbulun Ortköy rayonunda anadan olmuşdur və ibtidai təhsilini erli erməni məktəbində almışdır. Daha sonra Venesiyada, Murad Rafaelyanın erməni məktəbində oxudu və Gevond Alişanın rəhbərliyi altında öz ədəbi istedadını inkişaf etdirdi. 1858-ci ildə İstanbula qayıtdı və orada 1860-cı illərin sonundan mədəni, xüsusilə teatr sahəsində aktiv iştirak edirdi, pyesa və şeirlər yazırdı. Onun "Təbəssüm və göz yaşları" (*erm.* Ժպիտք և արտասունք) adlı poeziyasının birinci toplusu 1871-ci ildə dərc edilmişdi.

Açemyanın yaradıcılığının əsas mahiyyəti sosial haqsızlığa qarşı etirazdan ibarətdir. Onun böyük şəhərdə çalışan ermənilərin ağır həyatını təsvir edən şeirləri məşhurluq qazanmışdılar. Açemyanın şeirləri dövri nəşrlərdə dərc edilirdilər və debütdən savayı daha sonra "İşıq və kölgələr" (*erm.* Լոյս եւ ստուերք, 1878) və "Yaz küləkləri" (*erm.* Լոյս եւ ստուերք, 1892). 1908-ci ildə bədii topluların üçü də 1892-ci ildən sonra yazılan bəzi şeirlərin əlavə edilməsiylə "Titrəyən qafiyələr" (*erm.* Թրթռուն յանգեր, 1908) adlı bir kitabda yenidən nəşr edilmişdilər. Şiller, Lafonten, Pyer-Jan Beranje və s. əsərlərini erməni dilinə tərcümələri "Müxtəlif tərcümələr" (*erm.* Զանազան թարգմանութիւնք) adı atlında ayrıca dərc edilmişdilər.

Ədəbiyyat
---------

* Պետրոսյան Հ. Հայ գրականության բիբլիոգրաֆիա, Երևան, 1953։

İstinadlar
----------

1. 1 2  Erməni Sovet Ensiklopediyası (erm.). / red. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան 1974. C. 1. S. 269.
2. 1 2 3 4  Erməni Qısa Ensiklopediyası (erm.). 1990. C. 1.
3. 1 2  Аджемян, Мкртич Arxivləşdirilib 2019-04-03 at the Wayback Machine // Müxtəsər Ədəbiyyat Ensiklopediyası / Baş redaktor А. А. Surkov. — Moskva : Sovet ensiklopediyası, 1962–1978.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Normativ yoxlama | BNF: 15881576r · ISNI: 0000 0003 5602 9817 · LCCN: nb2005003833 · SUDOC: 257593551 · VIAF: 37252014 · WorldCat VIAF: 37252014 |
**Zilqala** ― Çamlıhemşin Rizə ilçəsinin 12 km cənubunda, Fırtına vadisindəki bir keçiddə hündür bir təpə üzərində (dərə yatağından 100 metr, dənizdən 750 metr hündürlükdə) yerləşir. 8 bürc və bir müşahidə qülləsindən ibarət müdafiə xəndəyi vəziyyətindəki Zil dərəsinə nərdivanla düşülən bir qaladır və dəqiq tikilmə tarixi məlum deyil.

Tarixi
------

Taxta olan daxili konstruksiya çürüyüb yox olmuşdur. Bryera görə şimal divarına bitişik dördbucaq quruluşlu otaq bir girişlidir. Zil qala, Varoş qala, Bazar qalası ilk baxışda eyni memar tərəfindən tikilmiş və eyni məqsədlə istifadə olunmuş təəssüratı verir.

Bryer, Trabzon İmperatorluğu dövründə ya şəxsən Komnenoslar, ya da İmperiyaya bağlı yerli Lordlar (məsələn: Zil qala üçün Həmşin Lordu Arhakel) tərəfindən tikildiyini güman etməkdədir. Bıjışkyan (1871) *"Qayalığın üzərində yerləşən və Zilqala deyilən qədim bir qalanın içində insana heyrət verən kəmərli binalar və böyük bir qüllə var. Qalanın alt ucu, təpələrin üzərində başqa qalalara və qədim bir kilsə qalıqları olan Fırtına dərəsinə qədər uzanır"* deyərək müşahidələrini danışarkən, təəssüf ki, qala tarixi haqqında məlumat verməmişdir.

Osmanlının bölgəni fəth etdikdən sonra da qalanı bu adla hərbi məqsədlərlə istifadə etmişdir. 1979-cu ildə qalada yerləşən 26 sm uzunluq və 4-4 ½ sm diametrində olan iki əl topu Trabzon muzeyinə təhvil verilmişdir

Xarici keçidlər
---------------

* Zilkale fotoğrafları Arxivləşdirilib 2007-03-10 at the Wayback Machine
* HQ Zilkale fotoğrafları Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine
* Rize valiliği Arxivləşdirilib 2006-07-17 at the Wayback Machine

1. ↑  RYER A. & WINFIELD D. (1985), Byzantine Monuments and Topography of the Pontos. Dumbarton Oaks Center Studies. 2 vol. Washington.
**İohan Friedrix Şöneman** ((*alm.* Johann Friedrich Schönemann‎;21 oktyabr 1704[…] – 16 mart 1782[…], Şverin) — alman dram aktyoru, teatr rejissoru və teatr xadimi.

Uşaq ikən valideynlərini itirib və Blinerdə qohumlarının himayəsində böyüyüb.
Uğurlu olan səhnə debütü 1724-cü ildə Hannoverdə baş tutdu. 1730-cu ildə Karolin Noyberin truppasına qoşulur.
1739-1750-ci illərdə Almaniyanın bir çox şəhərlərində (Lüneburq, Leypsiq, Hamburq, Breslau, Berlin, Braunşveyq) çıxış edən öz dram truppasının direktoru, 1750-1756-cı illərdə isəin Şversaray teatrının direktoru olub. Kristian Lüdviq 1753-cü ildə bu şəhərdə teatr akademiyasını qurdu.
1756-cı ildə Meklenburqlu Fridrix hakimiyyətə gəldikdən sonra Şverindən ayrılaraq yenidən aktyor oldu və əsasən Hamburqda çıxış etməyə başladı.
Artıq 1757-ci ildə o, səhnəni tərk etmək qərarına gəldi və ömrünün son illərini Şverində keçirtdi.
O, komik rolların məşhur ifaçısı idi, ancaq teatr üçün çox işlər görmüşdür, komik opera və musiqili komediyanın inkişafına töhfə verən teatr direktoru kimi şöhrət qazanmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Johann Friedrich Schonemann // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Friedrich Schönemann // CERL Thesaurus (ing.). Consortium of European Research Libraries.

Ədəbiyyat
---------

* Шенеман, Иоганн-Фридрих // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (onlayn) · Brockhaus |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNE: XX1733638 · GND: 118610139 · ISNI: 0000 0000 5943 5421 · NKC: jo20221172247 · NUKAT: n2007116901 · VIAF: 42630709 · WorldCat VIAF: 42630709 |

 |
**Temple Run** (*azərb.* Məbəd qaçışı‎) — mobil qurğular üçün kompüter oyunudur. Oyun Imangi Studios studiyası tərəfindən "sonsuz ranner" janrında hazırlanmışdır.

Ssenari
-------

Oyunun ssenarisi - iblisanə meymunlar tərəfindən qorunan məbəddən bütün əşyaları oğurlamağa çalışan tədqiqatçılardan bəhs edir. Oyunçu sensor ekranda, sadə jestlərin köməyi ilə tədqiqatçılara nəzarət edir. Oyunun hədəfi — mümkün qədər tez qaçmaq və özünüiblisanə meymunlardan qorumaqdan ibarətdir.

Oyunda səviyyələr (etaplar) mövcud deyil və oyunun sonu yoxdur; oyunda əsas hərəkət qaçmaq, maneələrdən tullanmaq (barmağın yuxarı hərəkəti), sürüşməkdən (barmağın aşağı hərəkəti) ibarətdir. Oyunda məbəddən başlayaraq gedilmiş yol qeydə alınır. Oyunçunun qaçışı gedişatında həmişə meymunlar təqib edirlər. Oyun zamanı oyunçu sola və ya sağa istiqamət ilə hərəkət edərək qənimətləri toplaya bilər. Əvvəlcə yalnız sarı qəpiklər, daha sonra qiymətli qırmızı və göy qəpiklər rast gəlinir. Qızıllardan başqa, təsadüfən qaçışın gedişi zamı meydana çıxan oyunçu bonus predmetləri də yığa bilər.
Hər 100 qəpik yığıldıqda, freska hissəsi dolur və panel yenilənir. Oyunçu büdrədikdə, freska və panel sıfırlanır. Freksiyanı bitirmək üçün 500 qızıl yığmaq lazımdır.
Bonuslar 
Yığılmış qızıllar vasitəsilə mağazadan müxtəlif predmetlər alına bilər.

İxtiyari səviyyə üzrə bonus predmetləri:

**Mega Coin** — bu seçim vasitəsilə yığılmış qənimətlərə 50 qızıl əlavə edilir;

**Coin Magnet** — bu seçimi etdikdə personaj qızılları özünə cəlb edir;

**Invisibility** — bu bonusun seçimindən sonra personaj uçuruma yıxıla və ya tələyə düşmür, ancaq oyunçu yolun döngələrdə personajı idarə etməlidir;

**Boost** — bu bonus **Invisibility** bonusunun icrası zamanı görünür. bu halda personaj əhəmiyyətli dərəcədə sürətlənir.

**Coin Values** bonusu aldıqdan sonra oyuna başladıqdan sonra personaj tərəfindən yığılan qızılların dəyəri artır.

Oyunun məqsədi
--------------

**Oyunun məqsədi** — sağ qalmaq, mümkün qədər çox eynək və qızıl qazanmaq. Oyunçu nə qədər çox hərəkət edilərsə o qədər çox eynək qazanılır. Eynək yalnız bəzi nailiyyətlərin açılışı üçün lazımdır.

Tədqiqatçılar qrupu aşağıdakı personajlardan ibarətdir:

* Guy Dangerous (*azərb.*  Təhlükəli oğlan‎) — adi tədqiqatçıdır, əvvəlcə siz verilir
* Scarlett Fox — hiyləgər rəssamdır
* Barry Bones — şəhər polisi
* Karma Lee — uzaq şərqdən tədqiqatçıdır
* Montana Smith — dünyanın ikinci ən yaxşı tədqiqatçısıdır
* Francisco Montoya — konkistador
* Zack Wonder — amerika reqbisinin ulduzudur

Personajlar hər hansı fərqlərə malik deyil.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Temple Run Release Date". GameSpot. İstifadə tarixi: December 17, 2011.
2. ↑  "Temple Run will be..." Facebook. 2020-11-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-17.
3. ↑  "Temple Run for Android SHIPS!". Unity Community. 2013-05-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: June 2012.
**Lespedeza hedysaroides** (Pall.) Kitag. – Qəpikvari lespedeza (Lespedeça, tibbi lespedeça)

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Lepidezaçoxillik ot bitkisi olub, qısa kökümsovu sıxılmış və basılmış düz gövdəsi 50 sm hündürlüyündədir. Yarpaqları uzunsov və ya uzunsov-ellipsşəkilli, sonu tikanlı, üçərmürəkkəb, sapvari-iynəli olub, yalançı zoğludur. Hamaşçiçəkləri qoltuq tumurcuqları fırçalı, kəpənəkçiçəkli tipində, sarımtıl və ya ağ-bənövşəyidir. Meyvəsi təktoxumlu, ellipsvari və ya dairəvi-yumurtavari paxlameyvədir. İyul-avqust ayında çiçəkləyir, sentyabr ayında isə meyvələri yetişir.

Lepideza quru yerlərdə, otlu kolluqlarda, çınqıllı torpaqlarda, çay kənarlarında, qumlu-çaqıl daşlı yerlərdə daha yaxşı inkişaf edir. 

İti bıçaq, oraqla torpaqdan 5–10 sm hündürlüyündə toplanılmalıdır. Yaxşı havalanan çardax və navestlərdə, parça və ya kağız üzərində daimi çevrilərək qurudulmalıdır. Quruducu şkafda qurudulması 40–50ºС temperaturda aparılmalıdır.

Bütun yarpaqlı gövdəsi, çoxsaylı hamaşçiçəklərin qoltuq tumurcuqları və meyvələri buraya aiddir. Spesifik iyli və zəif-büzücü dadlıdır.

Yaxşı havalanan quru yerlərdə, stelajlarda saxlanılmalıdır. Saxlama müddəti 5 ildir.

Tərkibi və təsiri
-----------------

Yarpaqlarının tərkibində flavonoidlər (2,5%), kempferol, kverçetin, orientin, homoorientin, viteksin, saponaretin, biokverçetin və lespedin vardır. Cavan budaqlarında flavonoidlərdən — kempferol, kverçetin, izokverçetin orientin və lespedin vardır.

Dərman maddələri - Xelepin, həb,0,1 q; məhlul 0,2%; məlhəmi 1% və 5% (flavonoidlərdən ibarət təmizlənmiş ekstrakt). Virus əleyhinə (herpes) dərmandır.

Lespeflan, məhlul (gövdəsinin təmizlənmiş ekstraktı). Hipoazotemik, diuretik və natrium qovucu təsirlidir. 

Farmakoterapevtik qrup - Virus və herpes əleyhinə dərmandır. Hipoazotemik, diuretik və iltihabsorucu təsirlidir. 

Bu bitkidən alınan "Xelepin" virus əleyhinə təsir edərək, qamma-interferonun sintezini aparmaqla, immun stimullaşdırıcı, hüceyrələrdə humoral immunitet yaradır. Preparat herpes, dəmirov, otit və hətta adenovirus konyuktivitdə əvəzsiz sayılır. Bu bitkidən alınan "Lespeflan" iltihab əleyhinə, hipoazotemik və diuretik dərmandır. Yumaqcıq filtrasiyasını gücləndirməklə, qanda azot qalığıni aşağı salır. Xroniki böyrək çatmamazlığında və nefropatiyada işlənilir. Fransada anoloji olaraq şimali Amerika növünün gövdə və yarpaqlarından (*Lespedeza capitata* Michx.) "Lespenefril" adlı preparat hazırlanır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q11037704
* GBIF: 2955709
* GRIN: 21865
* IPNI: 502475-1
* IRMNG: 11052279
* ITIS: 820666
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:502475-1
* WFO: wfo-0000185617

 |
**Zimovnikov diyarşunaslıq muzeyi** — Rostov vilayətinin Zimovnikovski rayonu yerləşən diyarşunaslıq muzeyi. 2000-ci illərdə təsis edilmişdir. Burada 5400 esponat vardır.

Muzeyin adresi: 346660, Rostov vilayəti, Zimovnikovski r, Tetrakov x, ev 105 v

Tarixi və təsviri
-----------------

Rostov vilayətinin Zimovski rayonu yerləşən diyarşunaslıq muzeyi 2000-ci ildə ildə təşkil edilmişdir. Muzey üçün ayrılmış bina 1943-ce ildə ildə inşa edilmişdir. Əvvəllər bu binada kitabxana və klub yerləşirdi. Muzeyin ilk eksponatları təbiət və tarix bölmələrindən ibarət olmuşdur. Muzeyin ilk direktoru İ. Y. Şkurdarlova olmuşdur. İlk əvvəllər hərbi ekementlərdən ibarət olmuşdur. İlk eksponatlar yerli əhali tərəfindən toplanmışdır. Zimovski rayon administrasiyasının ekologiya şöbəsinin köməyi ilə «Sal çayının Flora və Faunası» adlı ekspozisiya hazırlanmışdır. Burada bitki herbaisi belə vardır. Əsasən quşlar, sürünənlər, həşəratlar və sairələrinin müqəvvalarını belə görmək mümkündür. Muzeydə həmdə arxioloji materiallar belə saxlanılır.

2012-ci ildə muzey Milli-mədəniyyət mərkəzinə köçürülmüşdür. Burada isə binanın ikinci mərtəbəsində qərarlaşır. Muzeyin fəaliyyəti dönəmində 5700 eksponat toplanmışdır. Bunlar əsasən arxioloji, paleontoloji, numizmatik koleksiyalar və incəsənət əsərlər qorunur. Burada ən böyük eksponat «Sovet mernusu» qoyun cinsinin müqəvvasıdır. Ən kiçik eksponat isə Qızıl Orda xanı olan Canıbəyin adına kəsulmiş iki qramlıq qızıl puldur.

Mənbə
-----

* Зимовниковский краеведческий музей
* МУК «Зимовниковский краеведческий музей»

Muzey bazar və bazar ertəsi günləri xaric hər gün saat 8-00 - 17-00 arası açıq olur.
**İoann Paleoloq** (q.yun. Ἱωάννης Δούκας Παλαιολόγος, translit. *Ioánnis Doúkas Palaiológos*; 1225, Kiçik Asiya – 1275) — Nikeya və Bizans sərkərdəsi, sevastokratı və despotu.

Həyatı
------

İoann 1225-ci ildə paleoloqlar sülaləsindən olan Andronik Komnin Paleoloq və Feodora Komnin Paleoloqun ailəsində anadan olmuşdur. O, həmçinin, Bizans imperatoru VIII Mixail Paleoloqun (hak. 1259–1282) qardaşı idi. Paleoloq 1259-cu ildə Pelaqoniya döyüşündə Nikeya ordusuna komandanlıq etmişdir. O, 1260-cı ildə Aleksey Stratiqopul ilə birlikdə Arta şəhərini ələ keçirmiş, həmin ildə despot tituluna layiq görülmüş və Saloniki şəhərinin idarəçiliyi ona verilmişdir. Paleoloq 1264-cü ildən Kiçik Asiyaya köçmüş, burada türklərə qarşı savaşmışdır. O, 1274-cü ildə Latın imperiyası tərəfindən dəstəklənən Fessaliya hakimi I İoann Dukaya qarşı edilən yürüşə başçılıq etmişdir.

Mənbə
-----

* Cheynet, Jean-Claude; Vannier, Jean-François (1986). Études Prosopographiques (in French). Paris: Publications de la Sorbonne. ISBN 978-2-85944-110-4.
* Fine, John Van Antwerp (1994). The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press. ISBN 0-472-08260-4.
* Geanakoplos, Deno John (1959). Emperor Michael Palaeologus and the West, 1258—1282 — A Study in Byzantine-Latin Relations. Cambridge, United Kingdom: Harvard University Press.
**Zimmilər** (*ərəb.* ذمي‎, ümumi halda أهل الذمة‎, translit. *əhl əl-zimma*; mənası – *danışıq insanları*) — ərəb ordusunda könüllü xidmət edən xristianlar.

Ərəb ordusunda
--------------

Ərəblər Azərbaycanda və Arranda möhkəmlənəndən sonra, öz hərbi səfərlərində yerli əhalidən, istər məvalilərdən, istər zimmilərdən döyüşçü kimi yararlanmağa başladılar, ancaq məvaliləri piyada qoşuna götürürdülər..

Bu hərbi səfərlərdə zimmilərgörkəmli rol oynayaraq, əvvəllər yerli hərbi rəislərin komandanlığı altında əlahiddə döyüş vahidləri kimi əməliyatda iştirak edirdilər. Zimmi birləşmələri ərəblərlə birlikdə, müqavilə əsasında. vuruşurdular və dövlətin hesabına dolanmırdılar. Onlar yalnız qənimətin bölüşdürülməsində iştirak edirdilər.

Ərəblər zimmi birləşmələrindən vuruşmaların ən ağır sahələrində istifadə edirdilər; şəraitdən asılı olaraq, ya ərəb qoşunlarını qoruyan, ya da düşmənin başlıca zərbəsini öz üzərinə götürürdülər. Zimmi qoşunlarından istifadə barədə məlumatı həm yerli, həm də ərəb müəlliflərinin əsərlərindən tapmaq olar.. M.Kaqankatvatsi bildirir ki, 713\4-cü ildə Məsləmə ibn Əbdülmalik xəzərlərin təzyiqi altında Dərbənddən geri çəkiləndə,"bütün əmlakılə birlikdə öz qərargahını tərk etdi, hətta öz hərəmxanası da arxada buraxmışdı. Onun arxasını Aqvan patrisilərindən Aranşahik Vaçaqan müdafiə edirdi..

Ədəbiyyat
---------

* «Зимми»: христиане и евреи под властью ислама

İstinadlar
----------

1. ↑  Təbəri, III, 1934,639; Əbd əl-Əziz əd-Duri. əl-Əsr əl-abbasiy əl-əvvəl, s.7.
2. ↑  Bəlazuri, 200,439; Yəqubi, II, 381.
3. ↑  Ziya Bünyadov, Azərbaycan 7-9-cu əsrlərdə. Bakı-1989, səh. 83
4. ↑  История Агван, стр. 261\299; Gevond, səh. 28
Çoğur Azərbaycan Tarixi muzeyi
**Çoğur** — mizrabla səsləndirilən simli muqisi alətidir.

Tarixçə
-------

Tarixi faktlardan belə qənaətə gəlmək olar ki, XII-XIII yüzilliklərdə ozan qopuzunun çoğurla, XV-XVI yüzilliklərdə isə çoğurun sazla əvəzlənməsi mərhələləri olmuşdur. 
Tarixi qaynaqlardan aydın olur ki, XII-XVI yüzilliklərdə, qopuzun sazla əvəzlənməsi arasındakı dövrdə, Qafqaz, İran və Anadoludakı sufi mərasimlərində, dərviş aşıq məclislərində "çağır", "çaqur", "çuqur", "çoğur" adlı musiqi alətindən istifadə edilmişdir. 

Müxtəlif tarixi mənbələrdən məlumdur ki, Orta əsrlərdə Səfəvi dövlətinin ordusunda yüksək döyüş əhval-ruhiyyəsi yaratmaq üçün çoğur musiqi alətindən istifadə etmişlər. XVI yüzilliyin əvvəllərindən bəhs edən "Cahanarayi Şah İsmayıl Səfəvi" salnaməsində bu barədə deyilir... Qalib yürüşlü ordunun qarşısında çukurlar çalmaq, türkü-varsağılar oxumaqla döyüşçülərin vuruş ruhunu qaldırırdılar". 
Şah İsmayıl Xətainin (XVI əsr) "Dəhnamə"sində çoğur təsvir edilir.

Söz açımı
---------

Çoğurun çanağı çuxura bənzəyir, yəni kötüyün içi çuxur kimi ovulur, bu üzdən alətə "çuxur" adı verilib. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında Orta Çağlarda alətin "çuxur", "çoğor", "çoğur" kimi adlandırıldığı da göstərilir. 

Başqa ehtimala görə, "çoğur" sözü "çağırmaq" felindən törəyib, "haqqı, Allahı çağırmaq üçün istifadə edilən musiqi aləti" mənasını verir. Sufilər təkyələrdə çoğur çalardılar. "Ozanlar çıxıb çuxur çalardılar" ifadəsi Orta Əsrlərdə işlənib. 

Bu sözün dilimizdə işlənən "çalçağır" ifadəsindən törənməsini və sonralar "çoğur" kimi formalaşmasını da güman etmək olar.

Quruluşu
--------

Çanağın üst hissəsi 4 mm qalınlığında ağac üzlüklə örtülür. Qol və kəllə hissəsi qoz, aşıqları isə armud ağacından hazırlanır. Ümumi uzunluğu 880 mm, çanağının uzunluğu 400 mm, eni 225 mm, hündürlüyü 140 mm-dir. Qoluna 22 pərdə bağlanır. Çanağın yan tərəflərində 2, üst hissəsində isə səs rezonansı üçün bir neçə oyuq açılır. Səs düzümü kiçik oktavanın "do" səsindən ikinci oktavanın "sol" səsinə kimidir. 

Əli Rza Yalçının "Cənubda türkmən çağları" əsərində çoğurun 9 teli, 15 pərdəsi və gözəl səs tembri olmasından söz açılır. Ancaq çoğurun başqa növləri Qafqazda, eləcə də İraq türkmanları arasında dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Azərbaycan Tarixi Muzeyinin fondunda saxlanılan XIX əsrə aid çoğur musiqi aləti üç qoşa simdən və 22 pərdədən ibarətdir. Alətin çanağı tut ağacından yığma üsulu ilə hazırlanır .

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, X cild. Bakı, 1987, səh. 450.
2. ↑  *Abbasqulu Nəcəfzadə.* Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti Arxivləşdirilib 2022-03-03 at the Wayback Machine. Bakı, 2004.
3. ↑  *Abbasqulu Nəcəfzadə.*Çalğı alətlərimiz Arxivləşdirilib 2022-03-25 at the Wayback Machine. Bakı, 2004.
4. ↑  "Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası - Çoğur". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-04.
**Çudihu şanyü** (v. e.ə. 95) — əmisinin ölümündən sonra cavan yaşda hakimiyyətə gəldi.

Hakimiyyəti
-----------

Yaşının azlığına baxmayaraq siyasəti bilən hökmdar taxta çıxan kimi onun yanına gələn Çin elçisinə yaşının azlığını bəhanə edərək müzakirələri sonraya təxirə salmağı təklif etdi. Bütün saxlanılmış Çin elçilərini göndərdi. Əsl adı **Çedi** olan şanyü həmin il yeni bir Çin elçi heyətini qarşıladı. Heyətin bir üzvü olan Çanq Şenq Hunların çinli məhbuslarını üsyana, şanyünün anasını qaçırdıb şanyünün məsləhətçisini öldürməyə təhrik etməyə çalışdı. Şanyü planın üstünü açanda əsəbləşərək bütün elçiləri Baykal gölü ətrafına sürgünə göndərdi. Sülh danışıqlarının işləmədiyini görən İmperator Vudi yenidən hücumlara başladı. Üç tərəfdən ordu göndərdi. Birinci orduya Li Kuanqli başçılıq edirdi. O hun əsirlərini alarkən qayıdanda hunların tələsinə düşdü və 70 faiz əsgəri öldürüldü. İkinci ordu əliboş Çinə qayıtdı. Üçüncü orduya başçılıq edən Li Lin birbaşa şanyüyə hücuma keçdi amma mühasirəyə alınıb aclıqdan ölməkdənsə 400 əsgəri ilə birlikdə Hunların tərəfinə keçərək şanyünün qızı ilə evləndi. Xakasiyaya göndərilərək oranın idarə etməyə başladı.

Şanyünün ölümündən bir il əvvəl Li Kuanqlinin başçılığı altında Çin ordusu Yuyu çayı sahilində hunlarla 10 gün döyüşəndən sonra məğlub olaraq geri çəkildi. Çin hücumlarını dəf edən hunlar ətraf şəhərləri qarət edib qənimətlə qayıdırdılar. Li Kuanqli hunlara qarşı yeni bir səfərə hazırlaşarkən ailəsinin cadugərliklə günahlandırıldığını öyrəndi. Li tələsik Hunlara hücum etdi ki, imperatorun mərhəmətini qazansın, lakin tezliklə geri çəkildi. Çudihu şanyü Li Kuanqlinin yolunu 60 min atlı ilə kəsdi. Çin ordusu böyük bir məğlubiyyətə uğradı. Li Kuanqli təslim oldu. Onun ailəsi isə Çində edam edildi.

Ailəsi
------

Çudihu şanyünün iki oğlu vardı. Kiçik oğlu Huluqu onun ölümündən sonra taxta keçdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Taskin B.S. "Materials on Sünnu history", Science, Moscow, 1968, p. 31 (In Russian)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Suylihu |  | **Çudihu**E.ə. 101 - E.ə. 96 |  | **XƏLƏF**Huluqu |
**Aydın Çobanoğlu** — yaradıcı və ifaçı aşıq.

Həyatı
------

Aşıq Aydın Çoban oğlu Musayev 1951-ci ildə Tovuz rayonunun Əlimərdanlı kəndində sənətkar ailəsində dünyaya göz açıb. Aşıq Aydının ilk ustadı da atası Aşıq Çoban olub.

Aşıq Aydın orta təhsilini bitirdikdən sonra Bakıda texniki ixtisas üzrə ali məktəbə daxil olsa da, orada cəmi iki il oxuyub, sonra tale onun yolunu dəyişib. ADU-nun (indiki BDU-nun) filologiya fakültəsində oxuyub. Universitetdə oxuya-oxuya bölgələrdən gələn aşıqların
konsertlərində və digər tədbirlərdə yaxından iştirak edib. Hələ tələbə ikən özünün sazıyla, sözüylə respublikada tanınıb.

1975-1977-ci illərdə respublika daxili baxış-müsabiqəsinin qalibi olub. 1977-ci ildə I Ümumittifaq festivalının laureatı adını qazanıb. 1977-1979-cu illərdə Gənc aşıqların respublika baxış-müsabiqəsinin qalibi, 1984-cü ildə Polşa Xalq Respublikasında keçirilən XI Beynəlxalq
Folklor festivalının, 1985-ci ildə II dünya müharibəsində qələbənin 40 illik yubileyinə həsr edilmiş ümumittifaq festivalının, 1987-ci ildə II Ümumittifaq xalq yaradıcılığı festivalının laureatı olub və həmin il eyni zamanda SSRİ Nazirlər Sovetinin Fəxri fərmanına layiq görülüb.

1988-ci ildə Lenin komsomolu mükafatına və həmin ilin fevral-mart aylarında
Almaniya Demokratik Respublikasına "Dostluq səfəri" adlı konsertdəki çıxışına görə Fəxri fərmana layiq görülüb. 1988-ci ildə Aşıq Əkbər Cəfərovla birlikdə Leninqradda (Sankt-Peterburqda keçirilən "Folklor və gənclik" adlı konfransda çıxış edib. Onların bu çıxışına yüksək
qiymətləndirilib.

1989-cu ildə İsveçdə keçirilən Folklor musiqi festivalında Azərbaycandan gələn musiqiçilərin tərkibində Aydın Çobanoğlu da olub.

Aşıq Aydın Çobanoğlu 1990-1991-ci illərdə Türkiyənin Konya şəhərində keçirilən "Konya aşıqlar bayramı"nda Atatürk qızıl medalına layiq görülüb.

Aşıq Aydın Çoban oğlu Musayev 1993-cü ilin mart ayının 23-də faciəli şəkildə qətlə yetirilib.

Məqalələri
----------

* "Saz, söz, ifaçılıq və...", "Ozan dünyası" jurnalı, № 2(5). 2011-cu il.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ozan dünyası" jurnalı, № 2(5). 2011-cu il.
2. ↑  *Hüseyn Məmmədov.* "Amansız ölüm" (PDF). "Ozan dünyası" (az.). azab.az. 2015. İstifadə tarixi: 2016-02-04.[*ölü keçid*]
3. ↑  Hüseynli, M. "Aydın Çobanoğlu kimi bir bülbülü susdurmaq xalqa xəyanət idi": O, saz-söz sevərlərin qəlbində əbədiyaşarlığını qazananlardandır //Təzadlar.- 2014.- 15 noyabr.- S.14.

Mənbə
-----

* Uğur. Yeraltı "duz saray"ında "konsert": Əli Şamil: "Aydın Çobanoğlu tələbə yataqxanasının otaqlarında bizə konsertlər verərdi": [tanınmış araşdırmaçı Əli Şamilin aşıq Aydın Çobanoğlu haqqında söylədikləri] //Xalq cəbhəsi.- 2013.- 19 aprel.- S. 14.

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2011-09-16 at the Wayback Machine
* "Azərbaycan Aşıqlar Birliyi: Ozan dünyası. №4(7)" (PDF) (az.). "Ozan dünyası" jurnalı. 2011. 2017-05-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-05-18.