**Jan Leron Dalamber** (d. 16 noyabr 1717 – ö. 29 oktyabr 1783) — Fransa riyaziyyatçısı, mexanik və maarifçi-filosof, ensiklopediyaçı; maddi nöqtələr sisteminin hərəkətinin diferensial tənliklərini tərtib etmək qaydasını vermişdir; riyazi analiz, diferensial tənliklər nəzəriyyəsi, sıralar nəzəriyyəsi, cəbr üzrə əsərlərin müəllifidir.

Həyatı
------

Dalamber Fransa akademiyasının (1754,1772-ci ildən oranın daimi katibi) üzvü, Peterburq Elmlər Akademiyasının(1764) və başqa elmi müəssisələrin əcnəbi fəxri üzvüdür. Mazarini Kollecini bitirmişdir(1735). Orada hüquq elmini öyrənirdi. Riyaziyyatla müstəqil məşğul olmuşdur. 1747-ci ildən Deni Didro ilə birlikdə "Elm, incəsənət və peşələrin ensiklopediyası"nın yaranması üzərində çalışmışdır. 1757-ci il dən "Ensiklopediyadakı" işindən uzaqlaşmış və riyazi fizika ilə məşğul olmuşdur. Dalamber ilk dəfə dinamika məsələlərini statikaya gətirərək (Dalamber prinsipi) maddi sistemin hərəkətini ifadə edən diferensial tənliyin tərtibi üçün ümumi qayda vermişdir (1743). O, bu üsuldan hidrodinamikanı əsaslandırmaq üçün istifadə etmişdir (1774). Astronomiyada planetlərin sarsınma nəzəriyyəsini, gecə-gündüz bərabərliyi və nutasiya nəzəriyyəsini əsaslandırmışdır (1747).

Fəaliyyəti
----------

Dalamberin əsas riyazi tədqiqatları diferensial tənliklər nəzəriyyəsinə aiddir. O, simin eninə rəqslərini ifadə edən ikitərtibli xüsusi törəməli diferensial tənliyin (dalğa tənliyi) həlli üsulunu vermişdir. Dalamberin bu tədqiqatları və həmçinin L.Eyler və D.Bernulli ilə sonrakı işləri riyazi fizikanın əsasını təşkil etmişdir. Hidro dinamikada rast gəlinən xüsusi törəməli diferensial tən liyin həlli üçün Dalamber ilk dəfə elliptik tənliyə kompleks dəyişənli funksiyaları tətbiq etmişdir. Dalamberin (həmçinin Eylerin) işlərində analitik funksi yanın həqiqi və xə yali hissələrini əlaqələndirən əsas tənliklərə (sonralar Koşi–Riman tənlikləri adlandırılmışdır) rast gəlmək olar. Sabit əmsallı adi diferensial tənliklər nəzəriyyəsində, birtərtibli və ikitərtibli bu cür tənliklər sistemlərində mühüm nəticələr də Dalamberə məxsusdur. Dalamber sonsuz kiçilənlərin hesablanmasını limit teoremlərinin köməyi ilə əsaslandırmağa cəhd etmişdir, sıralar nəzəriyyəsində sıranın yığılması üçün kafi əlamət (Dalamber əlaməti) onun adını daşıyır. O, ilk dəfə olaraq cəbrdə cəbri tənliyin kökünün varlığı haqqında teoremin isbatını (tam ciddi olmayan) vermişdir. "Elmlərin mənşəyi və inkişafı oçerki" -nin də daxil olduğu "Ensiklopediya"ya proqram giriş məqaləsində ("Dis courspreliminaire I’Encyclopèdie", 1751) D. F.Bekonun konsepsiyasına əsaslanan elmlərin klassifikasiyasını vermişdir. C. Lokkun ideyaları ruhunda sensualist idrak nəzəriyyəsi Dalamberdə təcrübədən kənara çıxan hər hansı metafiziki müddəaya skeptik münasibətlə birləşirdi. Dalamberin fəlsəfi baxışları Dalamber Didronun "Dalamberin yuxusu", "Dalamber ilə Didronun söhbəti", "Söhbətin davamı" trilogiyasında tənqid obyekti olmuşdur. "Ensiklopedistlər arasında ən çox musiqi duyumu olan" (R.Rollanın tərifi) Dalamber "Elmlərin mənşəyi və inkişafı oçerki" nin bir hissəsini və "Ensiklo pediya" üçün bir neçə məqaləsini musiqiyə həsr etmişdir. "Ramo prin siplərinə uyğun nəzə ri və praktiki musiqinin elementləri kitabında" (1752) J.F.Ramonun harmoniya haqqındakı təlimini populyarlaşdırmışdır (1752). Maarif estetikası üçün tipik olan musiqi baxışlarını müdafiə etmişdir; xüsusilə onun mimetik (təqlidi) təbiətini qeyd etmişdir ("Heç nəyi təsvir etməyən musiqi, sadəcə küydür"). "Musiqi sərbəstliyi haqqında" traktatda (1760) iştirakçısı olduğu buffonlar müharibəsi adlanan müharibənin – 18-ci əsrin ortalarında musiqi və opera incəsənəti ətrafında olan polemikanın nəticələrini vermişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *М.* Д'Аламбер (rus.). // *Энциклопедический лексикон* СПб: 1838. Т. 15. С. 307–308.
2. ↑  Аламбер, Жан (rus.). // *Энциклопедический словарь* / под ред. И. Е. Андреевский СПб: Брокгауз — Ефрон, 1890. Т. I. С. 350.
3. ↑  *group of authors* Alembert, Jean le Rond d' (ing.). // *Encyclopædia Britannica*: *a dictionary of arts, sciences, literature and general information* / H. Chisholm 11 New York, Cambridge, England: University Press, 1911. Vol. 1. P. 539–540.
4. ↑  *Berry A.* A Short History of Astronomy (brit. ing.). London: John Murray, 1898.
5. ↑  .
6. ↑  Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi.
7. ↑  Fransa Akademiyası (fr.). 1635.
8. ↑  *Hankins T. L.* Jean d'Alembert: Science and the Enlightenment. 1990.
9. ↑  .
10. ↑  "Uşaqlar üçün ensiklopediya. Riyaziyyat.", Bakı, "Şərq-Qərb", 2008. səh.605
11. 1 2  **Dalamber**// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — VI cild. Bakı, 2009. — Səh.: 248-249.

Həmçinin bax
------------

* Deizm

Xarici keçidlər
---------------

* |  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Mathematics Genealogy Project · zbMATH Open · Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi · Qutenberq layihəsi |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (9-th) · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis · İsveçrə tarixi |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BAV: ADV10047765 · BIBSYS: 90145098 · BNC: a10487335 · BNE: XX1152802 · BNF: 118883708 · CiNii: DA01892113 · CONOR: 59255139 · GND: 11850178X · ICCU: CFIV081930 · ISNI: 0000 0001 2130 8926 · LCCN: n50059010 · LNB: 000245432 · NDL: 00431196 · NKC: jn19981000545 · NLA: 35002898 · NLG: 205557, 125816 · NLP: A11900891 · NSK: 000079186 · NTA: 068929005 · NUKAT: n96200530 · PTBNP: 94846 · РГБ: 000079677, 000042862 · LIBRIS: 205308 · SUDOC: 02668120X · VIAF: 46756283 · ULAN: 500220299 · WorldCat VIAF: 46756283 |

 |