recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
İnqrid Berqman "Qaz işığı" filmində (1944)
**Qazlaytinq** (ingilis dilində "Qaz işığı", *ing.* Gas Light pyesinin adından götürülüb) — psixoloji zorakılığın və sosial parazitliyin bir forması; qurbanı "qüsurlu", qeyri-normal göstərmək və ya onu əziyyətə salmaq, ətrafdakı reallığı qavramasının adekvatlığına şübhə etmək məqsədi ilə həyata keçirilən müəyyən psixoloji manipulyasiyalar .

Etimologiyası
-------------

"Qazlaytinq" anlayışı 1938-ci ildə "Qaz işığı" adlı pyesin (ABŞ-da "Mələk küçəsi" kimi tanınır; *Angel Street* ) və onun 1940 və 1944-cü ildə "Qaslight" filminə uyğunlaşdırılmasına gedib çıxır, burada qəhrəmanın qurbanına münasibətdə istifadə etdiyi davamlı psixoloji manipulyasiyadır. Süjetə görə, gənc qadının əri arvadında yaddaşını və ağlını itirdiyi təəssüratı yaratmaq üçün evdə kiçik əşyaları düzəldir və əsl əşyaları gizlədir. Filmin adı Viktoriya dövründə evlərdə istifadə olunan kömür qazına aiddir. Baş qəhrəman görür ki, axşamlar evdə işıq bir qədər sönür, ərinə isə israrla bunun yalnız ona göründüyünü təkrarlayır, ərin evin başqa yerində qaz işığını yandırması səbəbindən işıqlandırmanın əslində dəyişdiyini görür.

Qazlaytinqin xüsusiyyətləri
---------------------------

Qazlaytinq ən azı iki nəfəri əhatə edir: psixi zorakılıq edən - stalker və ikinci şəxs - qurban. O, şüurlu və ya şüursuz ola bilər və gizli şəkildə həyata keçirilir ki, yaranan emosional zorakılıq aşkar olmasın .

Qazlaytinq təşəbbüsü:

* öz "qurbanını" yaddaşından şübhə altına alır;
* emosional sabitliyiniz və adekvatlığınız haqqında düşünməyə məcbur edir;
* "qurbanı" axmaq, əqli cəhətdən zəif insan kimi təqdim edir;
* xəyali yaşı, cinsi və fizioloji səriştəsizliyi vurğulayır;
* qurban üçün vacib olan hissləri və faktları inkar edir;

İstinadlar
----------

1. ↑  *Dorpat, Theodore L.* Gaslighting, the Double Whammy, Interrogation, and Other Methods of Covert Control in Psychotherapy and Psychoanalysis. Jason Aronson (ing.)az.. 1996.
2. ↑  *Jacobson, Neil S.; Gottman, John M.* When Men Batter Women: New Insights into Ending Abusive Relationships. Simon and Schuster. 1998.
3. ↑  "Oxford Dictionary definition of 'gaslighting'". Oxford Dictionaries. Oxford University Press. 2016-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-20.
4. ↑  *Dorpat, T.L.*  (#bare\_url\_missing\_title). (naməlum dil). 1994. 2016-04-07 tarixində arxivləşdirilib.**(abunə tələb olunur)**
5. ↑  "What Is Gaslighting? | Britannica". www.britannica.com (ingilis). 2023-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-22.
6. ↑  *Dorpat, Theodore L.* Crimes of punishment America's culture of violence. Algora Pub. 2007. 118–130.
|  |
| --- |
| Qazaxıstan Prezidentinin iqamətgahıҚазақстан Республикасының Президенттік Резиденциясы |
|  |
| Şəhər | Almatı |

**Qazaxıstan Prezidentinin iqamətgahı** (*qaz.* Қазақстан Республикасының Президенттік Резиденциясы) — Qazaxıstanın keçmiş paytaxtı Almatıda Nursultan Nazarbayev prospektində yerləşən memarlıq, tarix və mədəniyyət abidəsi.

Tarixi
------

Bina L.İ.Brejnev meydanında V.I.Lenin Muzeyinin kompleksi kimi dizayn edilmişdir. 1986-cı ildə respublikada baş verən siyasi qarışıqlıq səbəbi ilə obyektin tikintisi dayandırıldı. Müəssisə o zaman 90% hazır idi. 

1993-cü ildə inşaat davam etdirildi, lakin binanın məqsədi dəyişdi: Qazaxıstan Prezidentinin iqamətgahı kimi tikilməyə davam etdi. İnşaatın sonu 1995-ci ilə təsadüf edir .

Ölkənin paytaxtı Akmola şəhərinə köçürüldükdən sonra (hazırda Astana adlanır) bina iqamətgah statusunu qorudu.

İqamətgaha bitişik ərazi piketlər və etirazlar üçün ənənəvi yerdir .

Memarlığı
---------

Bina monumental bir quruluş kimi dizayn edilmişdir, çoxsaylı damı dörd bucaqlı həcmli struktur dayaqlara söykənir. Yeni iqamətgahın məkan həlli fasadların arxitekturası və daxili çox səviyyəli planlaşdırma quruluşu ilə işləmək üçün maksimum sərbəstlik verir.

Yaşayış binasının fasadı, əksinə tünd göy rəngli vitray pəncərələrlə birləşdirilmiş ağ Carrara mərmərlə işlənmişdir ki, bu da binaya təntənə və rəsmiyyət qazandırır.

Binanın daxili hissələri daxili məkanın təşkilində motivləri təkrarlanan qazax klassik ornamenti ilə bəzədilmişdir. Qəbul salonunun yuvarlaq günbəzi, Kargalinin diademi əsasında hazırlanmış bir relyef şəkli ilə bəzədilmişdir.

İqamətgahın qərb tərəfində, müasir sənət əsərləri üçün yer olan park salınmışdır.

16 oktyabr 2000-ci ildə "Yaşayış" kompleksi Qazaxıstanın respublika əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrinin reyestrinə daxil edildi. Bina dövlətin mühafizəsindədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Энциклопедия Алматы. Резиденция Первого Президента Республики Казахстан
2. ↑  "Достопримечательности г. Алматы. Архитектурный комплекс «Резиденция Первого Президента Республики Казахстан»". 2019-03-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-11.
3. ↑  "В Алматы пенсионеры пикетировали резиденцию президента". 2020-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-11.
**Labrador yarımadası** (*fr.* péninsule du Labrador, *ing.* Labrador Peninsula) — Kanadanın şərqində yerləşən yarımada.

Coğrafiyası
-----------

Labrador vilayəti, Saqeney Sen-Jan gölü, Kot-Nor, Şimali Kvebek regionları ərazisini özündə birləşdirir.

Yarımada şərqdən Atlantik okeanının suları (Müqəddəs Lavrentiya körfəzi) əhatələnir, şimalda Hudzon boğazı, qərbdə isə Hudzon körfəzinin suları onun sahillərini yuyur. Yarımadanın şimal və qərb hissələri nisbətən alçaqdır və bəzi yerlərdə çox qirintili-çıxıntılıdlr. Şərq sahilləri hündürdür və fiordlarla zəngindir. Sahəsi 1,6 milyon km²-dən çoxdur. Ərazi müxtəlif növ suxurlara rast gəlinir qranit, Qneys, Qabbro. Şərq hissəsindən Tornqat dağları keçir, onu ən hündür zirvəsi D’İbеrvil (Kobvik 1652 m) dağıdır. Mərkəz hissədə geniş göl yaylası yerləşir və hündürlüyü 500 – 800 m arasında dəyişir. Bölgədən keçən çaylar gəmiçilik üçün yararsızdır. Ən iri çayı Çörçil çayıdır. Digər əhəmiyyətli çayları: Koksoak, Arno, Balen, Ptit-Balen, La-Qrand, Fey, Corc, Povunqkituk. Yarımadada çoxlu sayda göl və bataqlıqlar vardır.

İqlim
-----

Subartik iqlim qurşağında yerləşir və Şimal Buzlu okeanın təsirinə məruz qalır. Üstəlik ərazidən soyuq Labrador cərəyanı keçir. Yanvar ayında şimal-qərbdə orta temperatur -18° S, şimal-şərdə isə -12° S, iyulda şimalda 7°S — cənubda 18°S təşkil edir. İllik yağıntının miqdarı 250 mm-dən 1200 mm-ə qədərdir. Ərazinin böyük hissəsi çox illik qrunt buzlarla örtülüdür.

Təbiəti
-------

Ərazi üzrə bitkilər əsasən tundra meşələrində cəmlənmişdir. Burada Ağ küknar, Qara küknar Pixta və s. bitkilərə rast gəlinir. Cənub hissədə iynə yarpaqlı meşələrlə zəngindir, bəzən tala şəkildə enli yarpaqlı ağaclara rast gəlinir. Əhəmiyyətli ehtiyatları Dələ, Tülkü, Adı vaşaq, Ondatra kimi canlıların dəriləridir. Şimal-şərqdə Tornqat-Mauntian milli parkı yerləşir.

Əhali əsasən mədən sahəsində işləyir. Əsasən Dəmir filizi çıxarılır, üstəlik balıqçılıq inkişaf etmişdir.Əsas şəhərləri: Şeffervill, Set-İl və onları dəmiryolu vastəsi ilə Fort-Şimo, Labrador-Siti şəhərləri ilə birləşir.

Adlanması
---------

Yarımada öz adını portuqal dənizçi Juan Fernandes Labradorun adından götürmüşdür. O 1498-ci ildə Qrenlandiya və Şimali Amerikanın şimal-şərq hissəsini tətqiq edərək məlumat vermişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Coğrafiya saytı. Labrador". 2011-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-12.
2. ↑  "The Portuguese Explorers". 2011-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-12.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus |
| Normativ yoxlama | GND: 4033939-7 · NKC: ge384810 · VIAF: 246514375 · WorldCat VIAF: 246514375 |
**Turkcell**, Türkiyənin ilk GSM, 2G və 3G operatorudur. GSM 900 texnologiyasını istifadə edərək xidmət göstərir. Qurulduğu gündən bu yana, lisenziya əvəzi də daxil olmaqla, yurd içərisində, 30 sentyabr 2005 etibarilə, təxminən 4,5 milyard ABŞ dolları investisiya etdi. "Turkcell"in CEO-luğunu 9 yanvar 2007-dən bəri Süreyya Ciliv etməkdədir. Turkcell 31 mart 2006-cı ildə 36.3 milyona qədər abunələrin sayına çatmışdır. Bu abunələrin 6.1 milyonu Faturalı xətt sahibi ikən; fakturasız xətt sahibi olanlar isə 27.7 milyon nəfər təşkil edir. Şirkət abunə başına ayda 17.1 ABŞ dolları qazanc əldə etməkdədir. Bir abunənin aylıq danışma nisbəti 109.2 dəqiqə çəkir. Bu məlumatlara görə "Turkcell"in aylıq gəliri 925 000 000 Milyon Türk lirəsidir.

28 noyabr 2008 tarixində edilən üçüncü nəsil "A License" tenderini Turkcell, 358 milyon avro ilə qazandı.

Turkcell 27 aprel 1998 tarixində də nəqliyyat Nazirliyi ilə 25 illik GSM lisenziya müqaviləsi imzalayıb. 
"Turkcell"in abunə sayı, 31 mart 2010 tarixi etibarilə 34.3 milyona çatdı. 
Turkcell səhmləri, 11 iyul 2000 tarixindən etibarən İstanbul Menkul qiymətləri Birjası (İMKB) və Nyu-York Stock Exchange-de (NYSE) eynivaxtlı olaraq əməliyyat görməyə başlamışdır. Turkcell, NYSE-ye üzv olan ilk Türk şirkətidir. 
Turkcellin Fintur vasitəsilə və TeliaSonera ilə ortaq olaraq sahib olduğu Azərbaycan, Qazaxıstan, Gürcüstan və Moldovadakı iştirakı ilə Ukraynada iştirakı 31 Sentyabr 2008 etibarilə 23,1 milyon abunələrə çatmışdır. 
Turkcell, Türkiyənin və bölgənin lider operatoru mövqesiylə 2003-cu ilin əvvəlində GSM Association Şəxsi Kabinetinə girmişdir. Bu qurumda, Turkcell ilə birlikdə Vodafone, Orange, NTT DoCoMo, AT & T Wireless kimi dünyanın nəhəng GSM operatorları də vardır. 
Turkcell hissələrinin birbaşa və dolayı payları nəzərə alındığı ortaya çıxan tərəfdaşlıq quruluşunu, Çukurova qrupu (% 27,05), Sonera Holdinq (% 37,09), Xalqa Açıq (% 17,59), Alfa Telekom (% 13,22) mv Qrup (% 6,04) və digər tərəfdaşlar (% 0,01) təşkil edir. 
Turkcell, 31 mart 2008 etibarilə Türkiyə coğrafiyasının 81,10 %-ini əhatə edərək cəmi əhalinin 98,12 %-ni, əhalisi 2.000 və üzərində olan yaşayış mərkəzlərinin 100 %-ini, bu mərkəzlərdə yaşayan əhalinin də 99,87 %-ini əhatə sahəsi altına almışdır. 
Turkcell 27 yanvar 2006 tarixi etibarilə 185 ölkədə 491 operator ilə beynəlxalq rouminq və 90 ölkədə 240 operator ilə GPRS beynəlxalq rouminq xidməti verməkdədir. Eyni tarix etibarilə dünyanın ən geniş GSM və GPRS beynəlxalq rouminq siyahısına sahib operatoru də Turkcelldir.
Turkcell 2009 ili etibarı ilə 38 milyon abunə sayına çatıb, coğrafi əhatə sahəsi baxımından Türkiyənin 98,96 %-ində işlək haldadır.
Turkcell 30 iyul 2009 tarixindən etibarən Üçüncü Nəsil 3G (Third Generation) texnologiyasına keçmişdir və Türkiyənin 81 il mərkəzində eyni anda başlayan GSM operatorundan biridir.
**Zamanın idarə edilməsi**, **vaxtın təşkili**, **vaxtın** **idarə edilməsi** (*ing.* time management) — vaxtın təşkili və ondan istifadənin səmərəliliyinin artırılması texnologiyasıdır.

Zamanın idarə edilməsi — səmərəliliyi və məhsuldarlığı xüsusi olaraq artıran bir şəkildə xüsusi fəaliyyətlərə sərf olunan vaxta şüurlu nəzarəti öyrətmək aktı və ya prosesidir. Zamanın idarə edilməsi xüsusi tapşırıqları, layihələri və məqsədləri yerinə yetirərkən istifadə etmək üçün bir sıra bacarıqlar, alətlər və üsullar əldə etməyə kömək edə bilər. Bu anlayış geniş fəaliyyət spektrini əhatə edir, yəni: planlaşdırma, bölgü, məqsədin təyini, nümayəndə heyəti, vaxtın təhlili, monitorinq, təşkili, siyahıya alınması və prioritetləşdirmə. Əvvəlcə idarəetmə yalnız biznes və ya iş fəaliyyətinə aid edilirdi, lakin zaman keçdikcə bu termin eyni əsasla şəxsi fəaliyyətləri əhatə etməklə genişləndi. Zamanı idarəetmə sistemi proseslərin, alətlərin, texnika və metodların məcmusudur. Ümumiyyətlə, zamanın idarə edilməsi hər hansı bir layihənin inkişafında zəruridir, çünki o, layihənin tamamlanma vaxtını və həcmini müəyyən edir.
**Stereometriya** (yun "stereos" — həcmi, "metreo" — ölçürəm) — Bu həndəsənin fəzanı öyrənən bölməsidir.

Fəzada əsas fiqurlar nöqtə, düz xətt və müstəvidir.

Planimetriyadan fərqli olaraq stereometriyada düz xətlərin daha bir qarşılıqlı vəziyyəti — çarpaz düz xətlər mövcuddur. Planimetriyada müstəvi üzərində olan fiqurların xassələri öyrənildiyi halda, streometriyada fəza fiqurlarının xassələri öyrənilir. Stereometriyaya aid məsələlər demək olar ki müxtəlif planimetriyanın qanunları mövcud olan müstəvilərə baxılma yolu ilə həll edilir.

Stereometriyanın aksiomları
---------------------------

* Fəzada müstəvi mövcuddur. Hər bir belə müstəvi üzərində planimetriya aksiomları doğrudur.
* Əgər iki müxtəlif müstəvinin bir ortaq nöqtəsi varsa, onda bu müstəvilər ortaq düz xəttə malikdirlər və onların bütün ortaq nöqtələri bu düz xətt üzərində yerləşir.
* Fəzada ixtiyari iki nöqtə arasındakı məsafə onların yerləşdiyi hər hansı müstəvi üzərində ölçülməsindən asılı olmayaraq eyniir.
* Əgər iki müxtəlif düz xəttin ortaq nöqtəsi varsa, onda bu düz xəttlərdən yalnız və yalnız bir müstəvi keçirmək olar.

İstinadlar
----------
**Şarl Lekler** (16 oktyabr 1997, Monte Karlo) — Monakolu peşəkar Formula 1 pilotu. Ferrari komandasında çıxış edir. Lekler 2016-cı ildə GP3 Series çempionatında və 2017-ci ildə FIA Formula 2 çempionatında qalib gəldi.

Lekler, 2018-ci ildə Ferrari Sürücü Akademiyasının üzvü olduğu zaman, Ferrari ilə əlaqəli bir komanda olan Sauber üçün debüt etdi. Sauberin bir il əvvəl sona çatması ilə, Lekler, iki Sauber sürücüsünün ən yüksək sırasına sahib olmaqla, mühəndislər çempionatında son vəziyyətini səkkizinciyə yüksəltmək tapşırığını verdi. Lekler, Sebastian Vettel ilə birlikdə sürdüyü Ferrari ilə 2019 mövsümü üçün müqavilə bağladı. Lekler, Bəhreyndə ilk Ferrari mövsümündə Formula 1-də ikinci ən gənc sürücü oldu. 2019 mövsümü də Lekler Belçikada ilk karyerasını qazandı, ardından bir həftə sonra Ferrari sürücüsü olaraq ilk dəfə İtaliya Qran Prisini qazandı. O, 2019 F1 mövsümündə "Pole Trophy" qazandı və bunu qazanan ən gənc sürücü oldu.

Karyerası
---------

Lekler karyerasına 2005-ci ildə kartinq yarışları ilə başlamışdır. 2005, 2006 və 2008-ci illərdə Fransa PACA çempionluğunu qazanmışdır. 2018 mövsümündə Sauber-Ferrari komandasında iştirak etmək şansı qazandı. Təqvimdə 21 yarışda iştirak edən Lekler, 10 yarışda ilk 10 sırada yer aldı və 5 yarışda finişi görə bilmədi. Mövsümü 39 xalla 13-cü pillədə başa vurdu.

Ferrari ilə 2019-cu il üçün müqavilə bağladı. 21 yaşlı Lekler eyni zamanda Ferrari tarixinin ən gənc çempionu oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Charles Leclerc // RACING DRIVER CHARLES LECLERC.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-30.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-09-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-11.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook (ing.) · Twitter (ing.) |
| Foto, video və audio | Instagram (ing.) · YouTube (ing.) |
| Tematik saytlar | AS.com · Driver Database · motorsportstats.com (yarışçı) · racing-reference (yarışçı) · IMDb · MusicBrainz |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Munzinger · Prabook · Treccani |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Müdafiə (dəqiqləşdirmə).
**Müdafiə** — Silahlı Qüvvələrin müdafiə xarakterli hərbi əməliyyatlarını nəzərdə tutan fəaliyyəti. Rəqibin hücumunun qarşısını almaq, strateji əraziləri, mövqeləri və obyektləri əldə saxlamaq və hücuma keçmək üçün şərait yaratmaq üçün istifadə edilir.

Müdafiə rəqib mövqelərin atəş zərbələrinə atəş zərbələri (nüvə muharibəsində nüvə zərbələri) ilə cavabı, quru, hava və dənizdən hücumun qarşısının alınmasını, düşmənin mövqeləri ələ keçirməsinin qarşısının alınmasını və hücuma keçən canlı qüvvə və texnikasının darmadağın edilməsini nəzərdə tutur.

Müdafiə strateji, taktiki və operativ əhəmiyyətli ola bilər. Müdafiə əvvəldən hazırlanır və ya düşmən tərəfin hücumu zamanı təşkil edilir. Müdafiə əks tərəfin hücumunun qarşısının alınması ilə yanaşı hücum elementlərini də özündə birləşdirir. Bu əks cavabın verilməsi, əks hücumun həyata keçirilməsi, düşmənin mövqelərinin və bazasının dağıdılması və onun fəallığının aşağı salınması formasında ola bilər.

Qədim dövrdə və orta əsrlərdə müdafiə üçün qalalardan və qəsrlərdən istifadə edilirdi. XIV—XV əsrlərdən etibarən orduların odlu silahlarla təchiz edilməsi ilə əlaqədər səhra müdafiə istehkamlarının qurulmasına başlandı. Torpaq istehkamlardan rəqibə atəş açmaq və onun atəşindən qorunmaq üçün isifadə edilirdi. XIX əsrin ortalarında lüləli və uzaq məsafədən atəş açan silahların meydana gəlməsi ilə müdafiə işi təkmilləşdirilməyə başlandı. Bunun üçün ilk növbədə qoşunların arxa cəbhədə yerləşdirilməsi təşkil edildi.

Müdafiənin tipləri
------------------

* ümumqoşun
* havadan müdafiə
* raket əleyhinə
* kosmik silahlardan müdafiə
* tank əleyhinə
* artilleriya əleyhinə
* gəmi əleyhinə
* digər tiplər
**Şova Retro Qablaşdırma Muzeyi** (昭和レトロ商品博物館, *Şova Retoro Şohin Hakubutsukan*?) – Yaponiyanın Ome şəhərində yerləşən muzey. Şova dövründə istifadə olunmuş məhsul qablaşdırmalarına həsr olunmuşdur.

Tarixi
------

Muzey 1999-cu ildə Ome şəhərində açılmışdır. Muzeyin yerləşdiyi bina 1920-ci illərin əvvəlində mebel dükkanı kimi tikilmişdir və tarixi tikili hesab olunur.

Xüsusiyyətlər
-------------

Muzey Yaponiyada 1926–1989-cu illərdə davam etmiş Şova dövründə istifadə olunmuş məhsul qablaşdırmalarının kolleksiyasına ev sahibliyi edir. Yerli şəxslərin də töhfə verdikləri muzey kolleksiyasına "Yeddi samuray" və "Tokio hekayəsi" kimi filmlərin posterləri, dərman reklamları, şirniyyat qablaşdırmaları, Coca-Cola məhsulları, Qodzilla və Ultramen kimi personajların kaycu fiqurları daxildir.

Şova dövrünün retro məhsulları kolleksiyası ilə yanaşı muzeydə folklor haqqında sərgi yerləşir. Bu sərgi Lefkadio Hern tərəfindən populyarlaşdırılmış "Qar qadını" adlı hekayəyə həsr olunmuşdur. Belə ki, Lefkadio Hern bu hekayəni Omedə yaşayan bir fermerdən eşitmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Showa Retro Packaging Museum". Atlas Obscura (ingiliscə). 6 noyabr 2023. 2023-11-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2023.

Xarici keçidlər
---------------

* Ome şəhərinin görməli yerləri

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Twitter |
**Bolad** (1240, Monqolustan – 26 aprel 1313, Arran) — Yuan sülaləsinin Elxanilərə göndərdiyi səfiri.

Həyatı
------

1240-cı ildə Dörben tayfasında doğulub. Atası Yurki Çingiz xanın etimad duyduğu şəxslərdən olub xanın şəxsi mühafizəçisi idi. 1248-ci ildə Xubilayın oğlu Dorci ilə birlikdə təhsil almış, çin dilini öyrənmişdi. 1260-cı ildə saray hakimi vəzifəsinə yüksəldi və 1264-cü ildə Arıq Buğanın məhkəməsi və 1282-ci ildə Əhməd Fənakatinin qətli işlərində hakimlik etdi. 1285-ci ildə Arqun xanın taxta keçməsindən sonra Elxanilər dövlətinə səfir kimi göndərildi.

### Səfir kimi

#### Arqun xan dövrü

7 Aprel 1286-cı ildə Arqun xana yarlıq və tac gətirən Bolad, Kaydu xanın üsyanına görə Monqolustana qayıda bilmədi və bir həyat yoldaşı ilə iki oğlunu arxada qoydu. Oğulları daha sonra Yuan sülaləsində vəzifələrə yüksəldilər. Arqun xan tərəfindən cariyə və keşik verilərək Xorasan valisi təyin olundu.

#### Keyxatu xan dövrü

1294-cü ildə Keyxatu xana yeni kağız valyutanın çapını məsləhət görmüşdü. Çao ilk dəfə Bolad ağa sayəsində istifadə olunmağa başladı.

#### Qazan xan dövrü

1295-ci ildə Qazan xanın taxta çıxması ilə Boladın nüfuzu azalmağa başladı. Boladı monqol yetimləri və gənclərindən ibarət tümənin komandanı təyin etmişdi.

#### Olcaytu dövrü

Olcaytu xan dövründə baş vəzir olmuşdur.

Son illəri
----------

Bolad ağa Rəşidəddin Həmədaniyə Cəmi ət-Təvarixi yazmaq üçün kömək etmişdir. 1311-ci ildə Ayurbavada xan tərəfindən "Tse knyazı" tituluna layiq görülmüşdür. 1313-cü ildə, Arrandakı "Saray əl-Mənsuriyyə" adlanan mülkündə 73 yaşında vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bolad Çinsanq - Christopher P. Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire;
2. ↑  Reuven Amitai-Preiss-Ghazan, Islam and Mongol Tradition: A View from the Mamlūk sultanate, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 59,No. 1 (1996)
3. ↑  "Bolod - Encyclopedia Iranica". 2022-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-02.

| ⛭Böyük Monqol imperiyasının vəzir və sərkərdələri |
| --- |
| Böyük Monqolimperiyası |  Mukali qoyon Cəlayır • Yelü Chucai • Cəlmə noyon • Cilaun• Mahmud Yalavac • Sabutay bahadur • Cebe noyon • Məsud bəy • Chinqai • Khadag • Çormoqun • Buğa qoyon Cəlayır • Arqun ağa Oyrot • Baycu noyon |
| Yuan sülaləsi |  Əhməd Fənakəti • Bayan of the Baarin • Aju • Sengga • Bolad |
| Elxanlılar sülaləsi | Əlaəddin Ataməlik Cüveyni • Bolad • Buğa • Qiyasəddin Rəşidi • Novruz ağa Oyrot • Fəzlullah Rəşidəddin • Əmir Çoban Sulduz • Şəmsəddin Cüveyni • Kit Buğa noyon |
**Feyzavər Turan** (*türk.* Feyzaver Alpsar Turan; 31 dekabr 1919 – 25 aprel 2020, İstanbul) — Azərbaycan ədəbi-ictimai fikrinin parlaq nümayəndəsi, görkəmli türkoloq, tanınmış mütəfəkkir və yazıçı-publisist Əli bəy Hüseynzadənin qızı, Türkiyədə nonfiqurativ rəsmin banisi, abstraksionizmin dünyada tanınan nümayəndəsi Səlim Turanın bacısı və sənət qalereyası sahibi.

Həyatı
------

Feyzavər Alpsar Turan 31 dekabr 1919-cu ildə anadan olmuşdur. O, Türkiyə Respublikasında uzun müddət rəsmi vəzifələrdə çalışmış Əli Alpsarla ailə həyatı qurmuşdur.

### Təhsili

Üsküdardakı Qızlar İnistitutunu bitirdikdən sonra təhsilinə İstanbuldakı Memar Sinan adına Gözəl Sənətlər Universitetində davam etdirib.

### Vəfatı

25 aprel 2020-ci ildə vəfat etmişdir. Türkiyə Respublikasının İstanbul şəhərindəki Zəncirliquyu qəbiristanlığında dəfn edilib.

Fəaliyyəti
----------

Təhsilini bitirdikdən sonra İstanbulda məşhur olan Feyza Sənət Qalereyasını açmışdır.

Feyzavər Alpsar Turan atasının irsinin qorunub saxlanılması üçün 2017-ci ildə Ə.Hüseynzadəyə məxsus 37 təsviri sənət əsərini, 48 fotoşəkli, 53 şəxsi əşyanı, 22 orden, medal və nişanları, eləcə də ipək üzərində çap olunmuş "Həyat" qəzetini Azərbaycan hökumətinə hədiyyə edib.
Bu əsərlərin bir qismi Azərbaycana gətirilib və bərpa edilib. Əsərlər hazırda "İstiqlal" muzeyində qorunub saxlanılır.

Mükafatları
-----------

* 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında mədəni əlaqələrin möhkəmləndirilməsində xidmətlərinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib.
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasının 100 illiyi münasibətilə, "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)" yubiley medalı ilə təltif olunub.

Həmçinin bax
------------

* Əli bəy Hüseynzadə

İstinadlar
----------

1. ↑  *Azər Turan.* Əli bəy Hüseynzadə. Moskva: Salam Press. 2008. səh. 8. ISBN 978-5-7164-05-82-0.
2. ↑  *Vüsalə Abbasova.* "Əlibəy Hüseynzadənin qızı vəfat etdi" (az.). report.az. 2020-04-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-24.

Xarici keçidlər
---------------

* Turanın son beşiyi[*ölü keçid*]
**Albina** — Surinamda şəhər, Marovijne rayonunun mərkəzidir. Şəhər Fransa Qvianası və Surinam arasında sərhəd kimi xidmət edən Marovijne çayının qərb sahilində yerləşir.

Albina şəhəri 1845-ci il dekabrın 13-də Avqust Kappler tərəfindən qurulmuş və həyat yoldaşı Albina Josefine Liezenmaierin (1815–1904) şərəfinə adlandırılmışdır. Kappler Almaniyanı tərk edərək Surinama gedir.1845-ci ilin fevral ayında Maroni çayı yaxınlığında tərk edilmiş kənd görür.Daha sonra mehriban bir yerli və Maroon xalqı ilə tanış oldu və icazə aldıqdan sonra kənddə yerləşməyə qərar verdi. 1913-cü ilə qədər bir ədəd tibb məntəqəsi və 349 kişi və 266 qadın Albinada yaşayırdı.

22 iyul 1986-cı ildə Surinam Vətəndaş müharibəsi başladı.Həmin gecə Ronnie Brunswijkin başçılıq etdiyi Cəngəllik Komandosu Albinadakı ordu kazarmalarına atəş açdı.Döyüş üç saat davam etdi.Bir əsgər və iki mülki şəxs yaralandı. Milli Ordu bu hadisəyə cavab olaraq Moengotapoedəki məbədi dağıtdı və orada olan bütün kişiləri əsir götürdü. Vətəndaş müharibəsi zamanı ərazinin böyük hissəsi, o cümlədən Albina şəhərinin bir çox hissəsi və yolları dağıdıldı.Bu, həmçinin Fransa Qvianasında qaçqın böhranına səbəb oldu.

24–25 dekabr 2009-cu il tarixlərində Albinada iğtişaşları baş verdi , yerli Maroon sakinləri Braziliyalı, Çinli, Kolumbiyalı və Perulu qızıl axtaranlara hücum etdikdən sonra bir adam braziliyalı tərəfindən bıçaqlanaraq öldürüldü. İğtişaşlar nətisində 1 nəfər həlak oldu və ən azı 24 nəfər yaralandı.

Həmçinin bax
------------

* Surinam
* Cənubi Amerika
* Fransa Qvineyası
* Qayana

İstinadlar
----------

1. ↑  "Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië - Page 398 - Kappler (August)" (PDF). Digital Library for Dutch Literature (holland). 1916. 8 March 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 19 May 2020.
2. ↑  "The Kingdom Of The Netherlands In The Caribbean. Suriname 1954 – 2004: Kroniek van een illusie". Rozenberg Quarterly (holland). 1 September 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 May 2020.
3. ↑  "Distrikt Marowijne". Suriname.nu (holland). 3 June 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 May 2020.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan |
| Normativ yoxlama | LCCN: n82077348 · VIAF: 153627422 · WorldCat VIAF: 153627422 |
**Nominal qiymətləndirmə**  - Qiymətli kağızın dəyərini göstərmək üçün (əməliyyat həyata keçirmək məqsədi ilə deyil) qeyd olunan qiymət. 

**Nominal** - Qiymətli kağızın, kağız pulun, yaxud sikkənin üzərində göstərilən dəyəri, ilkin dəyəri. Qiymətli kağızın nominal dəyəri, adətən, onun bazar dəyərindən fərqli olur. Bazar dəyəri nominal dəyərdən yuxarı olan qiymətli kağızlar ajio, əks halda isə disajio adlanır. Bir sıra ölkələrdə qiymətli kağızların nominal dəyəri göstərilmədən emissiya oluna bilər. Bəzi ölkələrdə isə qiymətli kağızın minimum nominal dəyəri müvaﬁq qanunvericilik əsasında müəyyənləşdirilir.

**Nominal dəyərsiz** - Heç bir nominalı olmadan buraxılan səhmlərdir. Nominal dəyər təmsil etdikləri satış dəyərinə və ya baza aktivlərinə heç bir aidiyyəti olmayan səhmlərin nominal və ya üzərində göstərilən dəyəridir. Səhmin dəyərinin nominal dəyərdən aşağı düşməsi kimi xoşagəlməz hallarda nominal dəyərli səhmlər səhmdarlara qarşı məsuliyyətin yaranması imkanının qarşısını almır.

**Nominal faiz dərəcəsi** - İnﬂyasiya nəzərə alınmadan hesablanmamış cari faiz dərəcəsidir. İnﬂyasiya nəzərə alındıqda nominal faiz dərəcəsindən real faiz dərəcəsini əldə etmək olar: 

(1 + r)(1 + i) = (1 + R)

**R** – nominal faiz dərəcəsi 

**r** – real faiz dərəcəsi 

**i** – inﬂyasiya səviyyəsi. 

**Nominal istiqraz** - Nominal dəyəri ilə yerləşdirilən və ya təkrar bazarda satılan istiqrazdır. Adətən, belə istiqrazlar borcun azaldılması məqsədilə buraxılır və keçmiş borcun aşağı faiz dərəcəsinə və ya uzun ödəniş müddətinə malik yeni nominal istiqraz ilə dəyişdirilə bilməsi üçün alternativ imkan yaradır.

Mənbə:
------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-11-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-10.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-10.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-10.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-10.
**Nəfəs darlığı** (***dispnoe***) — orqanizmin adaptiv funksiyalarından biri olub çox vaxt tənəffüs tezliyində, ritmində və dərinliyində dəyişikliklərlə ifadə edilir, tez-tez hava çatışmazlığı hissləri ilə müşayiət olunur. Ürək xəstəliyində nəfəs darlığı fiziki gərginlik zamanı, sonra isə istirahətdə, xüsusilə üfüqi vəziyyətdə, xəstələri oturmağa məcbur edir (*ortopne*). Ürək xəstəliyi ilə şiddətli nəfəs darlığı (adətən gecə) hücumları ürək astmasının təzahürüdür; bu hallarda nəfəs darlığı *inspiratordur* (tənəffüs çətinliyi). *Ekspirator* nəfəs darlığı (ekshalasiyada çətinlik) kiçik bronxların və bronxiolların lümeni daraldıqda (məsələn, bronxial astma ilə) və ya ağciyər toxumasının elastikliyinin itirilməsi ilə (məsələn, xroniki ağciyər amfizemi ilə) baş verir. Serebral dispnoe tənəffüs mərkəzinin birbaşa qıcıqlanması ilə baş verir ( şiş, qanaxma və s.).

Bundan əlavə, nəfəs darlığı zəhərli və narkotik qazlarla, freonlarla zəhərlənmələr, həmçinin şiddətli həyəcan, qəzəb, isteriya, qorxu və s. nəticəsində sinir sisteminin funksiyasının pozulması nəticəsində yarana bilər 

1. 1 2  Одышка // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. 2. М.: Большая советская энциклопедия. 1959. 400.
Argentina Respublikasının gerbi (ispanca: Escudo de armas de la República Argentina) 1944-cü ildə təsdiqlənmişdir. Əslində isə onun bir qədər fərqli forması 1813-cü ildə Baş Təsis Məclisinin möhrü olmuşdur.¹

Gerbin dizaynının kimə məxsus olması bilinməsə də, burada əsasən 3 nəfərin - Alvear, Monteagudo və Vieytes adı çəkilir. Lakin, bundan bir neçə il əvvəl prezident Bernardino Rivadavianın Perulu Antonio Isidoro Castrodan Argentina gerbi hazırlamağını istəməsi məlumdur. O dövrdə hələ, gerblər bayraqların üzərində göstərilmirdi, Buenos Aires doğumlu hərbi lider Manuel Belgrano gerbi bayrağın üzərinə çəkməyi əmr etdi və həmin bayrağı San Salvador de Jujuy şəhərinə verdi.²

Gerbin zirvəsində qızılı-sarı rəngli May günəşini görə bilərik. Bu həm də Argentinadanın bayrağında öz əksini tapmışdır. Doğan günəş Argentinanın yüksəlişini simvolizə edir, Argentinanın himninin ilk versiyasında da deyildiyi kimi, "yeni və şanlı bir millət yerin səthindən yüksəlir" ("se levanta a la faz de la tierra una nueva y gloriosa nación").
Gerbin mərkəzində təsvir olunan iki əl Argentinanın müxtəlif əyalətlərinin birləşməsini, həmrəyliyi təmsil edir. Əllərin birləşdiyi hissədə yerləşən nizə (çubuq) gücü və nizənin başında yerləşən firigiya papağının əks etdirdiyi azadlığı qorumaq istəyini simvolizə edir. Gerbdə yer alan Firigiya papağı Fransız inqilabında olduğu kimi qırmızı rəngdədir.\* Mavi və ağ rənglər bayraqda olduğu kimi Argentina səmasını özündə əks etdirir.

Maraqlı fakt
------------

* "Smurfs" ("Şirinlər") cizgifilmində bütün şirinlər ağ Firigiya papağı taxdığı halda, Şirin Baba qırmızı Firigiya papağı taxır.
'Şimali Amerika nın qərb hissəsində, Sakit okean sahillərində, Alyaska dan Meksika ya qədər qayalıq dağlarda, dəniz səviyyəsindən 3500 m hündürlüyə qədər böyük sahələri əhatə edir. 
Hündürlüyü 50 m-dək olan kol və ya ağacdır. Gövdəsi düz və ya əyilmiş, qalınlığı 90 sm-ə qədərdir. Çətiri genetik mənşəyindən asılı olaraq, müxtəlifdir; aşağı budaqları çox vaxt tükcüklüdür, yuxarı budaqları isə şaxələnmiş və ya yuxarı qalxandır. Qabığı boz, qırmızı və ya qonur rəngli, şırımlıdır. Budaqları nazik, çox köbəli, narıncı və ya qırmızı-qonur, yaşlandıqda qonur rəngli olurlar.
İynəyarpaqları iki dəstəyə yığılmış, şaxələnmiş və ya yuxarı istiqamətlənmiş, cod, tünd-yaşıl, uzunluğu 2-8 sm, qalınlığı 0,7-2 (3) mm, əyilmiş, yanlarında ağ məsaməli xətlər yaxçı görünür, kənarları xırda dişlidir; ucları küt və ya bizşəkillidir; qabığı 0,3-0,6 (-1) sm, həmişəlik bünövrəsi vardır. Yarpaqları ağacda 3-8 il qalır. Tumurcaqları ensiz və ya enli yumurtavarı, tünd-qırmızı qonur, uzunluğu 1,2 sm-ə qədər, bir az qatrandır. Erkək qozları elipsvari və ya silindrikdir, uzunluğu 5-15 sm olub, narıncı-qırmızı rənglidir. Dişi qozaları asimmetrikdir, açılmazdan əvvəl konusvarı və ya enli yumurtavarıdır, açıldıqdan sonra şarşəkilli olur. Uzunluğu 3-7 sm-dir, sarımtıl qonur və ya açıq qırmızı-qonur rənglidir, parlaqdır, əsasən dəstələrlə yerləşir. Apofizləri təxminən rombvarı, müxtəlif cür uzunsov, çox vaxt üst tərəfə çıxıntılıdır; çıxıntısı mərkəzdə yerləşir, batıq-üçküncdür; iynələri bir az yayılmış və ya uzunluğu 6 mm-dir. Toxumları batıq, yumurtavarı, uzunluğu 5 mm-ə qədərdir, rəngi qaradır (toxumları çox vaxt ağımtıl və ya qırmızı-qonur nöqtələrlə örtülmüşdür); qanadının uzunluğu 10–14 mm-dir. Son dövrlərdə Abşeronda yeni salınan parklarda, bağlarda rast gəlinir və mədəni şəraitdə becərilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.
**Ata Holdinq** — 2003-cü ildən Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş şirkətlər qrupudur. Tərkibində 17 şirkət var idi. Sahibi isə türkiyəli iş adamı Əhməd Erəntok idi.

Haqqında
--------

"AtaHolding" 2003-cü ilin sentyabr ayında fəaliyyətə başlamışdır. İlk öncə maliyyə sektorunda fəaliyyət göstərən holdinq qısa müddətdən sonra sənaye, turizm, İT və xidmət sahələrində şirkətlərini yaradaraq böyüməyə başlayıb. "AtaHolding" iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində investisiya qoyuluşunu, maliyyə vəsaitlərinin, habelə intellektual sərvətlərin idarə olunmasını və korporativ idarəetməni həyata keçirir. 

"AtaHolding"-in maliyyə sektorunda "AtaSığorta" ASC, "AtaLizinq" ASC, turizm sektorunda "AtaTurizm" MMC, "AtaTravel" MMC və 5 ulduzlu "Excelsior Hotel Baku" oteli, sənaye sektorunda "Şəmkir Quşçuluq" MMC və informasiya texnologiyaları sahəsində "AtaTexnologiya" MMC şirkətləri fəaliyyət göstərib. 

Holdinq və onun törəmə təsərrüfat cəmiyyətlərində beynəlxalq audit şirkəti tərəfindən maliyyə təsərrüfat fəaliyyətinin auditi keçirilir. "AtaHolding" şirkətlər qrupu Azərbaycanda BMHS-ə uyğun Konsolidə hesabat hazırlamış və müvafiq olaraq beynəlxalq audit şirkəti tərəfindən bu hesabat audit olunmuşdur. Holdinq Beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarına uyğun uçot sistemini və Beynəlxalq Daxili Audit standartlarına uyğun Daxili nəzarət sistemini təşkil etmişdir.

"AtaHolding" sosial yönümlü proqramlarda, xeyriyyə tədbirlərində yaxından iştirak edib, Azərbaycan mədəniyyəti və incəsənətinin, idmanın inkişafı və təhsilin səviyyəsinin daha da artırılması məqsədilə həyata keçirilən layihələri dəstəkləyib. Holdinq beynəlxalq federasiyalara və beynəlxalq yarışlara sponsorluq edib. "AtaHolding" Beynəlxalq Güləş Federasiyasının baş sponsoru olub.

Tərkibi
-------

1. AtaBank
2. VTB Bank Azərbaycan
3. AtaSığorta
4. AtaLizinq
5. Excelsior Hotel Baku
6. AtaTravel
7. AtaTexnologiya
8. Şəmkir Quşçuluq
9. AtaSport
10. Ataİnkişaf Fondu

Həmçinin bax
------------

* Synergy Group
* Ata Holding (Türkiyə)

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Dövlər qurumu" Ata Holdinqi – MƏHKƏMƏYƏ VERDİ". 2023-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-25.
2. ↑  "Nazirlik İT məsələsini həll etməyi "ATA Holdinq"in şirkətinə həvalə edir". 2023-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-25.

Mənbə
-----

* Haqqımızda

Xarici keçidlər
---------------
**Kazımlı Hacı Hüsü Kərbəlayı Lütfəli oğlu** (1830-cu illər, Şuşa – 1898, Aşqabad, Rusiya Türkistanı general-qubernatorluğu) — xanəndə.

Həyatı
------

Hacı Hüsü Niftalı oğlu 1839-cu ildə Şuşa şəhərində papaqçı ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini molla yanında almışdır. Sonra mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdir. Gözəl səsi olduğundan xanəndəliyə başlamışdır.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Şuşa vokal sənətinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri Xarrat Qulunun yetişdirməsi Hacı Hüsü şuşalılar qarşısında ilk dəfə "Xandəmirovun teatrı" binasında "Xeyriyyə gecəsi"ndə tarzən Sadıqcanın müşayətilə çıxış edərək "Çahargah"ı elə oxumuşdur ki, onun şöhrəti hər yerə yayılmışdır. Hacı Hüsü tək Azərbaycanın toylarına deyil, Yaxın və Orta Şərqin bir sıra şəhərlərinin məclislərinə dəvət olunurdu. Məsələn, 1880-ci ildə İran şahı Nəsrəddin Hacı Hüsünü öz oğlunun toyuna Təbrizə dəvət etmişdir. Hacı Hüsünü həmin məclisdə müşayiət edən tarzən Sadıqcan və kamançaçı Bağdagül Ata idi. Bu toyda Hacı Hüsü digər məşhur İran musiqiçəliriylə bərabər çıxış etmişdir. Lakin toyun sonunda şah tərəfindən verilən birinci mükafata məhz Hacı Hüsü layiq görülmüşdür.

Hacı Hüsü XIX əsrin 80-ci illərində Mir Möhsün Nəvvab ilə birlikdə Şuşada "Musiqiçilər məclisi" təşkil etmişdi ki, bu məclisdə muğam sənəti müzakirə olunurdu. Məşədi Cəmil Əmirov, İ.Abdullayev, Seyid Şuşinski, Sadıqcan kimi tanınmış incəsənət nümayəndələri bu məclisin iştirakçıları idilər. Hacı Hüsü gözəl xanəndə olmaqla bərabər, həm də Şərq və Azərbaycan muğamlarını əla bilən musiqişünas və müəllim kimi də məşhur idi. O, bir sıra muğamları təkmilləşdirmiş, onların yeni variantlarını yaratmışdır. Məsələn, o, "Kürdi" muğamına "Şahnaz"ı əlavə etmiş və yeni "Kürdi-Şahnaz" muğamını yaradıb oxumuşdur. Cabbar Qaryağdıoğlunun yazdığına görə, Hacı Hüsü Sadıqcanın tarda müşayiətilə "Qatar" muğamının da yaradıcısıdır.

Hacı Hüsü xan qızı Xurşidbanu bəyim Natəvanın sevimli xanəndəsi olmuş, onun məclislərində iştirak etmişdi. O, şamaxılı Mahmud ağanın və bakılı Məşədi Məlik Mənsurovun məclislərinə tez-tez dəvət olunardı. Deyilənə görə məşhur Qaçaq Nəbi də Hacı Hüsünün səsinə qulaq asmaq üçün xüsusi olaraq onun oxuduğu toy məclislərinə gələrdi.

Hacı Hüsünün həyatının son illəri çox da uğurlu olmamışdır. O, Ərəbistandan qayıtdıqdan sonra mollaların təzyiqi altında Şuşada Gövhər ağa məscidində minacat verməyə məcbur olmuşdur. Şuşa camaatı ətraf yerlərdən onu dinləmək üçün axışıb məscidə gələrdilər. Bu barədə C. Bağdadbəyov xatirələrində belə yazır: "Qış mövsümündə, yüzlərlə adam gəlib bu cazibəli səsə qulaq asardılar. Hacı Hüsünün uzun nəfəsi olmaqla bərabər, zənguləsinin misli-bərabəri yox idi".

Vəfatı
------

Hacı Hüsü 1898-ci ildə Aşqabad şəhərində vəfat etmişdi.

Həmçinin bax
------------

Xarrat Qulu

İstinadlar
----------

1. ↑  *Firidun Şuşinski.* Azərbaycan xalq musiqiçiləri. Bakı: Yazıçı. 1985. səh. 33-37.

Xarici keçidlər
---------------

Köhnə kişilər (Hacı Hüsü Niftalı oğlu)
**Həmid Həmidov** və ya **Həmid Dönməz** (1900, Gəncə — 11 mart 1996, Ankara, Türkiyə) — Türkiyədə mühacir kimi fəaliyyət göstərmiş azərbaycanlı şair.

Həyatı
------

Həmid Dönməz 1900-cu ildə Gəncə şəhəri İmamlı məhəlləsində dünyaya göz açıb. Onun babaları əslən Güney Azərbaycanın Marağa şəhərindəndir. Qacarlar dövründə Bakıya gəlmiş babası Həmdullahın 4 oğlu (Əhəd, Səməd, Həbib, Abdullah ) və 1 qızı ( Rəxşandə ) olmuşdu.

Həmid Dönməz 1996-cı il 11 mart tarixində həyata gözlərini yummuş, 13 mart tarixində Ankara Hacı Bayram Məscidində qılnan namazdan sonra Qarşıqaya məzarlığında dəfn edilmişdi.

Nəvəsi Mələk xanım Türkiyədə yaşayır.

### Təhsili

Həmid Dönməz ilk təhsilini Gəncədə Şah Abbas məscidində fəaliyyət göstərən "Məktəbi-Ruhani"-də almışdı. Bu məktəb dini məktəb adı altında fəaliyyət göstərsədə orada gizlicə dünyəvi elmlərdəndə dərs verilirdi. 1894-cü ildə Gəncə şəhərinin varlılarından tanınmış Hacı Məhəmmədhüseyin Rəfioğlu ilə Cavad xanın soyundan Ziyadxanoğlu Əli ağa Gəncədə bir məktəb açmağa qərar vermişdilər. Fəqət bunlar Çar idarəsi və rus despotizminin milli şurun inkişafına xidmət edəcək müxtəlif müəssisələrin yaradılmasına maneə olacağına bildikləri üçün bu yeni tipli bu məktəbə "Məktəbi Ruhani" adını verməyi münasib görmüşlər.

Fəaliyyəti
----------

### AXC dövrü

1918-ci ildə AXC qurulduqdan sonra Həmid Dönməz Xuraman xanımın rəhbər olduğu XIX qızlar məktəbində müəllimlik etməyə başlamışdır. O, bu məktəbdə 1924-cü ilə qədər çalışmışdır.

### Sovet dövrü

1924-25-ci dərs ilində Bakı Ali Pedoqoji İnstutuna yüksək göstərici ilə qəbul olmuşdur. 1925-26-cı kurs imtahanlarını bitirdikdən sonra məktəbdə olarkən diyar qəzeti olan "Örnək"qəzetinə vermiş olduğu "boynun bükük, bənövşəm, mənəkşəm" ünvanlı yazıdan dolayı dəfələrcə sorğuya çəkilmiş, kommunist tələbə ittifaqı sədri Əbdualı Sərdarlı tərəfindən təqiblərə məruz qalmışdır. Bundan sonra Həmid Dönməzi 6 iyul 1926-cı ildə Gəncədəki İmamlı məhəlləsindəki evlərində gecə saat ikidə basqın edərək həbs edildi. Müxtəlif təzyiqlərdən sonra Türkiyənin İrandakı hərbi ataşesi Hüsaməddin Tuğaçın köməkliyi ilə Türkiyə gedə bilmişdi.

### Türkiyə dövrü

Həmid Dönməz Türkiyədəki fəaliyyəti zamanı 50 mindən artıq beyit şeir yazmışdır.

Həmid Dönməz Türkiyədə Azərbaycan Kültür Dərnəyinin fəaliyyətində yaxından iştirak edib. Həmid Dönməz şeirlərində həmdə Hikmət Dəmir Qarslı imzası ilə çıxış edirdi. Şeirlərində doğulduğu Gəncə və sonrakı həyatında önəmli rol oynayan Qarsla bağlı şeirlər xüsusi yer tutur. 1920-ci ildə Azərbaycan Cümhuriyyəti Sovetlər tərəfindən işğal edildikdə Gəncədə may ayında işğala qarşı üsyan baş vermişdi. Həmin zaman Həmid Dönməzin 20 yaşı var idi, o özüdə üsyan iştirakcısı və şahidlərindən idi. Bu onda dərin iz buraxmışdı.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Kültür Dərnəyi

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ceyhun Nəbi.* "Həmid Dönməz". ganca.org. 2022-02-09 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  *Aygün Attar və Səbahəddin Şimşir.* Tarixdən günümüzə Türkiyədə yaşayan Azərbaycan Türkləri. Ankara. 2013. səh. 235.
3. ↑  *Azərbaycan Türk Kültür Dərgisi (V say).*. Ankara. 1958. səh. 5.
4. ↑  *Azərbaycan Türk Kültür Dərgisi 9240-cı say).*. Ankara. 1982. səh. 23.
**Məmməd oğlu Ağa Mirzə Əli Əsgər (Ələsgər) Qarabaği** — XIX əsr Azərbaycan xanəndəsi, tarzəni və muğam bilicisi. O, dövrünün qabaqcıl musiqi xadimi kimi muğam sənətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.

Həyatı
------

Mirzə Əli Əsgər Qarabaği 1824-cü ildə Şuşada anadan olmuşdur. Yaradıcılığı çoxcəhətli olmuşdur. O, həm xanəndə, həm də ustad kamançaçı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Əli Şirazi İran tarını Qarabağa gətirəndən sonra bu sənətə yiyələnmiş, bütün Qafqazda tarzən kimi tanınmışdır.

Mirzə Əli Əsgər əvvəllər Xurşidbanu Natəvanın atası Mehdiqulu xanın sarayında saray musiqiçisi vəzifəsinə layiq görülmüş, uzun illər Mirzə Hüseyn, Həsənçə, Keştazlı Həşim, Hacı Hüsü, Məşədi İsi kimi xanəndələri tarda müşayiət etmişdir. Mirzə Əli Əsgər Yaxın Şərq ölkələrinə də səyahət etmiş, İran hakimi Nəsrəddin şahın sarayında qurulan məclislərdə tarzən kimi çıxış etmişdir.

XIX əsrin Sadıqcan, Cavad bəy, Əlibəy oğlu (Xanəzəyski), Şəkər oğlu Kərim, Artemi və Məşədi Zeynal kimi Azərbaycan tarzənləri Mirzə Əli Əsgərin şagirdləri olmuşlar.

Mirzə Əli Əsgər Azərbaycan musiqisini dərindən öyrənərək onun özünəməxsus cəhətlərini üzə çıxarır və mahiyyətini şərh edərək musiqiçilərə öyrədirdi.

Mirzə Əli Əsgər Qarabağinin ölüm tarixi bilinmir. O, Şuşada vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Məmməd oğlu Ağa Mirzə Əli Əsgər Qarabaği // Muğam ensiklopediyası. Bakı. 2008. S. 128.
2. 1 2  Мамед оглу Ага Мирза Али Аскер Карабаги // Енциклопедия азербайджанского мугама (rus). Баку: Шарг-Гарб. 2012. С. 151.
3. 1 2 3  *Фиридун Шушински.* Мирзә Мухтар // Азәрбајҹан халг мусигичиләри. Бакы: Јазычы. 1985. С. 57–67.
**Ayvor Pauel** (5 iyul 1916 – 6 noyabr 2012) — Uels futbol mütəxəssisi

Dünyanın ən qoca futbol məşqçisi sayılan Ayvor Pauel İngiltərənin 6-cı liqasında çıxış edən "Tim Bat" komandasından 2010-cu ildə istefa verib. 93 yaşlı Pauel son illərini komandada baş məşqçi köməkçisi kimi keçirib.

O, oyunçu karyerası ərzində Uels millisində 14 dəfə forma geyinib və "Blekpul"un məşhur futbolçusu Stenli Metyuzla çiyin-çiyinə çıxış edib. Pauell 1950-ci ildən məşqçiliyə başlayıb. O, İngiltərənin bir neçə komandasına, həmçinin Yunanıstan PAOK-una rəhbərlik edib. Ümumilikdə, britaniyalı mütəxəssis 9000 futbolçunu hazırlayıb. Bat şəhər universitetini təmsil edən "Tim Bat"a isə Pauell 1973-cü ildə məşqçi təyin olunub. O, komandanı 2002-ci ildə İngiltərə Kubokunun əsas turnirinə çıxararaq, "Tim Bat"a 122 illik tarixi ərzində ilk belə uğuru qazandırıb.

Pauel dünyanın ən qoca məşqçisi kimi 2004-cü ildə Uelsin İdman Şöhrət Zalına, 2006-cı ildə isə Ginnesin rekordlar kitabına düşüb. O, 2008-ci ildə Britaniya İmperiyası ordeninin üzvü olub.

Mənbə
-----

* Dünyanın ən qoca məşqçisi 93 yaşında istefa verdi Arxivləşdirilib 2010-05-30 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------
Oşikoçi Mitsunenin portreti - Kano Tanyunun əsəri, 1648-ci il
**Oşikoçi Mitsune** (yaponcaː 凡河内 躬恒, IX əsr – X əsr) - Erkən Heyan dövründə sarayda inzibatçı, məşhur vaka şairi.

Haqqında
--------

Erkən orta əsrlərdə yapon şairlərinin sosial tərkibi müxtəlif idi. Burada imperatorlara, feodallara, kəndlilərə rast gəlmək olurdu. Hətta şairlər içərisində rahiblər belə var idi. Saray inzibatçısı olan Oşikoçi Mitsunenin vaka şairi kimi tanınması da bu baxımdan dövrün qanunauyğunluğuna müvafiqdir.

Oşikoçi Mitsune 859-cu ildə anadan olub.

Yaponiya üçün xarakterik cəhətlərdən biri təbiəti seyr etmək ənənəsidir ("見" {mi} "baxmaq" heroqlifi ilə qeyd olunur). Məs. hanami (花見) – çiçəkləri seyr etmək, xüsusilə də, sakuranın çiçəklənməsi prosesi; tsukimi (月見) – ayı seyr etmək. Bəlkə də buna görə Yaponiya poeziyasında təbiətin, çiçəklərin təsvirinə daha geniş yer verilir, onlar simvollara çevrilirlər. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Köhnə budaqlarında Payız haqisinin Çiçəklər açıb. Onları izləyərkən, düşündüm ki, keçmiş sevgimi unutmaq mümkün deyil! | "|

Bənövşəyi və çəhrayı rəngdə olan haqi çiçəkləri Yaponiyada payızın ənənəvi rəmzi hesab olunur.

Yuxarıda verilən şeirin müəllifi isə *Oşikoçi Mitsunedir.* Oşikoçi Mitsune 794-1185-ci illəri əhatə edən Xeyyan dövrünün erkən mərhələsində sarayda inzibatçı, məşhur vaka şairi (859-925) olub. Onun adı, həmçinin, "36 ölməz şair" siyahısına daxildir.

Oşikoçi Mitsuneni Kai, İzuki, Avacidə əyalətlərinə qubernator kimi çalışıb. O, Kiotoya qayıtdıqdan sonra imperator Dayqonun (897-930) fərmanı ilə şairlər birliyinin başçısı təyin edilmiş və köhnə zadəgan ailəsindən olan  Ki-no Tsurayuki`nin (866-945) başçılığı altında imperial poetik antologiyasının (Kokin Vakaşu) tərtibində iştirak edib. Kokin Vakasyu Köhnə və yeni yapon şeirlərinin toplusuna verilən addır. Bu topluda VIII əsrin ikinci yarısı - X əsrin əvvəllərinin sadəcə tanınmayan şairlərinin 1100 şeiri toplanmışdır. Külliyatın hər bir 20 vərəqi müəyyən bir mövzuya - ilin fəsillərinə, məhəbbətə və başqa mövzulara həsr olunmuşdur.

Oşikoçi Mitsunenin Yaponiya poeziyasına verdiyi töhfələr mühüm əhəmiyyət kəsb edir: rəsmi antologiyalara Oşikoçi Mitsunenin 193 şeiri daxil edilmişdir. Oqura Hyakunin işşu-ya (小倉百人一首) daxil olan vaka-sı onun daha da məşhur olmasına səbəb olmuşdur. Vaka şeiri hərfən yapon musiqisi anlamını verir və orta əsrlərdə yapon şeir janrına verilən addır. Bu janr Xeyyan dövründə meydana çıxaraq Yapon poeziya üslubunu həmin dövrdə ədəbiyyatda üstün rola malik Çin poeziyası janrı kansidə fərqləndirmək məqsədi daşıyırdı.

Oşikoçi Mitsune 925-ci ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Earl Miner, Hiroko Odagiri, Robert E. Morrell*. The Princeton companion to classical Japanese literature. — Princeton University Press, 2. Printing 1988. — P. 215. — ISBN 978-0-691-00825-7
**İslam Əbdül oğlu Abdullayev** və ya **Segah İslam** (dekabr 1876, Şuşa – 22 sentyabr 1964, Bakı) — Azərbaycan xanəndəsi, Qarabağ muğam məktəbinin nümayəndələrindən biri, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1949).

Həyatı
------

Abdullayev İslam Əbdül oğlu 1876-cı ilin dekabr ayında Şuşa şəhərində anadan olmuş, Şuşa şəhər məktəbində təhsil almışdır. Azərbaycanın musiqi tarixində İslam Abdullayev "Segah" muğamının təkrarsız ifaçısı kimi tanınmışdır.

1883-cü ildə Şuşada "Xanəndələr məclisi" yaratmış musiqişünas alim Mir Möhsün Nəvvab İ. Abdullayevi bu məclisə dəvət edir. Beləliklə, o, Mir Möhsün Nəvvab, Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Mirzə Muxtar Məmmədov, Dəli İsmayıl, Keştazlı Həşim kimi sənətkarlardan dərs almış, Sadıqcanın müşayiəti ilə ifalar etmişdir. İslam Abdullayevin ilk "Segah" ifası Sadıqcanın oğlunun toyunda olmuş, həmin ifadan sonra şöhrəti yayılmışdır. 1901–1905-ci illərdə tarzən Qurban Pirimovla birlikdə Qarabağ və Gəncə məclislərində çıxış etmişdir.

Xanəndə uzun illər Azərbaycan Dövlət Estradasının solisti olur.

"Segah" muğamını və onun bütün variantlarını – "Zabul-Segah", "Mirzə Hüseyn segahı", "Orta Segah"," Xaric Segah" muğamlarını xüsusi bir şövq və məharətlə oxuduğuna görə xalq tərəfindən "Segah İslam" adlandırılmışdır. 1910–1915-ci illərdə "Sport-Rekord" və "Ekstrafon" səsyazma şirkətləri tərəfindən "Segah", "Bayatı-Qacar", "Şahnaz", "Şüştər" muğamları və bir sıra təsniflər İslam Abdullayevin ifasında qramofon vallarına yazılmışdır.

İslam Abdullayev eyni zamanda pedoqoq olmuşdur. Xan Şuşinski, Yaqub Məmmədov, Sahib Şükürov kimi xanəndələrin yetişməsində böyük rol oynamışdır. Şuşada musiqi məktəbində direktor vəzifəsində işləmiş, Gəncədə xalq çalğı alətləri orkestri təşkil etmişdir. Ömrünün sonuna yaxın Ağdama köçmüş, musiqi məktəbində muğamdan dərs demiş, bir çox xanəndələrin ustadı olmuşdur.

İ. Abdullayev 22 sentyabr 1964-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Mükafatları
-----------

* Azərbaycan SSR əməkdar artisti — 1949

İstinadlar
----------

1. ↑  Энциклопедия Азербайджанского Мугама. Баку: "Шарг-Гарб". 2012. səh. 33.
2. ↑  "Segah İslam — İslam Əbdül oğlu Abdullayev". mugamradio.az. 2020-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-16.
3. 1 2  ""Segah" muğamının ən mahir ifaçısı – İslam Abdullayev". milliarxiv.gov.az. 2022-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-16.
4. ↑  "Bu gün Azərbaycanın əməkdar artisti, xanəndə İslam Abdullayevin anadan olduğu gündür". cls.az. İstifadə tarixi: 2019-12-16.[*ölü keçid*]
5. ↑  "Ustadlar müəllimi: Segah İslam". medeniyyet.az. 2022-09-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-16.

Ədəbiyyat
---------

* *Hüseynoğlu, Sərvaz.* Segah İslam (İslam Abdullayev) (az.). Bakı: "Şərq-Qərb". 2017. 136.

Həmçinin bax
------------

* Ələsgər Abdullayev
* Ağabala Abdullayev
* Qasım Abdullayev