recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kənar ucları dairəvi şəkilli prizmatik işgil və val
**İşgil birləşməsi** – qasnaq, dişli çarx, mufta və s. hissələri ox və vallara bərkitmək üçün istifadə edilir.

Ümumi məlumat
-------------

Bu birləşmələr burucu momenti valdan çarxa və əksinə ötürə bilir. Konstryksiyasının sadəliyi tez yığılıb sökülə bilməsi, çox böyük momenti ötürə bilməsi birləşmənin əsas üstünlüyüdür. Mənfi cəhətləri isə val üzərində işgil və ya şlis yuvası açılması nəticəsində valın və çarxın topunun zəifləməsi, gərginlik konsentrasiyası mənbələrinin əmələ gəlməsi, çox böyük yüklərdə konstruksiyanın dağılmadan qorunmaması və s-dir.

İşgil birləşməsi gərginlikli və gərginliksiz olmaqla iki qrupa ayrılır. Yığma əməliyyatı nəticəsində işgildə gərginlik yaranmazsa, belə birləşməyə gərginliksiz işgil birləşməsi deyilir. Prizmatik və seqment şəkilli işgilləri bua misal göstərmək olar. Gərginlikli işgil birləşməsində yığma əməliyyatı zamanı hissələrdə başlanğıc gərginlik yaradılır. Bunlara pazvari işgil birləşməsi aiddir.

İşgillərdən təkçə burucu momenti ötürmək deyil, həm də çarxları val boyu sürüşdürmək üçün istiqamətverici kimi də istifadə olunur.

Standart işgillər orta karbonlu xüsusi çeşidli tarım dartılmış poladlardan hazırlanır. Xüsusi təyinatlı işgillər üçün legirlənmiş poladlar götürülür.

Növləri
-------

### Prizmatik işgil birləşməsi

Prizmatik işgildə burucu moment onun yan səthi ilə ötrülür. Kənar uclarının formasına görə işgillər dairəvi, müstəvi şəkilli və bir ucu dairəvi, digər ucu isə müstəvi şəkilli olur. Prizmatik işgillərin vasitəsilə hissələr val üzərində yaxşı mərkəzləşir. Prizmatik işgillərin əsas ölçüləri diametrə əsasən seçilir. İşgilin uzunluğu *l<1.5d* qəbul etmək məsləhətdir.

* Kənar ucları dairəviKənar ucları dairəvi
* Müstəvi şəkilliMüstəvi şəkilli
* Bir ucu dairəvi digər ucu müstəvi şəkilliBir ucu dairəvi digər ucu müstəvi şəkilli

### Seqmentşəkilli işgil birləşməsi

Kiçik diametrli vallarda (d<44 mm) seqmentşəkilli işgillərdən istifadə olunur.

### Pazvari işgil birləşməsi

Bütün pazvari işgillər 1:100 mailliyi ilə hazırlanır. Bunlar bir ucuna çəkiclə vurmaqla yuvaya oturdulur. Onda işgilin alt üzü vala, üst üzü çarxın topuna söykənir. Yığma zamanı işgilin alt və üst səthlərində başlanğıc oturtma gərginliyi yaranır.

Mənbə
-----

Kərimov Z. H. Maşın hissələri və yükqaldırıcı-nəqledici maşınlar. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. II nəşri – Bakı, "Maarif", 2002, 596 səh.

Həmçinin bax
------------

* Maşın hissələri
* Dişli çarx
* Şlis birləşməsi
**İdxal inflyasiyası** — idxal qiymətlərinin artması və ölkəyə əhəmiyyətli xarici valyuta axını nəticəsində baş verən inflyasiya.

Tərifi
------

İdxal olunan inflyasiya ölkənin milli valyutasının xarici valyutalara nisbətdə məzənnəsinə təsir edir. Qiymət artım sürətinə təsir göstərir. Hazırda neft məhsullarının dünya qiymətlərinin artması ilə əlaqədar Rusiyada idxal inflyasiyası artıb. İstehsal xərclərinin artması dünya qiymətlərinin qiymət formalaşmasına təsir göstərmişdir. İdxal olunan mallar istehlak bazarının yarısını təşkil edir, onların qiymətləri olması lazım olduğundan daha yüksəkdir ki, bu da inflyasiyanın sürətini artırır. Xarici investisiyaların artması pul kütləsinin artmasına səbəb olur. ABŞ dollarının ucuzlaşması və qlobal valyuta bazarında avronun möhkəmlənməsi rublun məzənnəsinin dinamikasına təsir edib. Bu, ölkə daxilində qiymətlərin formalaşmasına təsir etdi

### Məsələn

Rusiyaya inflyasiya idxalı əsasən ABŞ-dan gəlir. Bu proses II Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra, Bretton-Vuds pul sisteminin prinsiplərinə uyğun olaraq dollar ehtiyat valyuta kimi rəsmi status aldıqdan sonra fəal inkişaf etməyə başladı. ABŞ dolları ehtiyat və beynəlxalq ödəniş vasitəsi kimi istifadə olunur. Bütün ölkələrdə dollar aktivlərinin böyük konsentrasiyası var, hətta özəl əmanətlər dollar və avro ilə edilir

İdxal inflyasiyanın makroiqtisadi nəticələri arasında: yığımın davamlı defisiti, sənayesizləşmə, sənaye kapitalının təkrar istehsalının qeyri-sabitliyi.

İdxal inflyasiyanın mexanizmlərinə təsir edən amillərə xarici ticarət kvotalarının həcminin dəyişməsi, dünya bazarlarında satılan malların qiymətlərinin artması, gömrük rüsumlarının dərəcələrinin dəyişməsi daxildir. Bu amillər idxal olunan məhsulların qiymətlərinin artmasına, ixrac olunan məhsulların isə bahalaşmasına təsir göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Финансово-кредитный словарь, 1984
2. ↑  *Зеленкова Анна Ивановна.* "Импортируемая и экспортируемая инфляция в мировой экономике". 2021-01-22 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Железняк А.Д.* "Особенности функционирования денежно-финансовой системы в условиях глобализации". 2020-06-20 tarixində arxivləşdirilib.
**Caucasus Online** — Gürcüstanın ən böyük internet provayderlərindən biri. Gürcüstanın internet rabitə bazarının böyük hissəsinə nəzarət edir. Caucasus Online 2006-cı ildə Gürcüstanın bir neçə iri provayderinin: *Caucasus Network*, *Georgia Online* və *SaNet*-in birləşməsi nəticəsində yaranıb. 2008-ci ildən Gürcüstanda simsiz və fiber-optik internetin əsas provayderi *Telenet* Caucasus Online ilə birləşdi.

2008-ci ildən Caucasus Online Tyco Electronics (bu gün TE Subcom kimi tanınır) tərəfindən inşa edilmiş 1200 km uzunluğunda sualtı fiber-optik kabelin yeganə sahibidir və bu kabel vasitəsilə Avropadan Cənubi Qafqaza və Xəzər regionuna internet trafikini tranzit edir. FOC Avropadan Qafqaz regionuna və Yaxın Şərqə birbaşa, yüksək keyfiyyətli fiber-optik internet bağlantısı təmin etmək üçün Qara dənizin dibində çəkilib. Layihə 2008-ci ildə Tyco Electronics ilə əməkdaşlıqda Caucasus Online tərəfindən hazırlanıb. 2016-cı ilin sentyabrında Caucasus Online öz pərakəndə biznesini MagtiCom-a satdı və hazırda Caucasus Online regionda əsas topdansatış operatorudur.

2019-cu ildə Azərbaycan şirkəti NEQSOL Holdinq Caucasus Online-ın 49%-ni 61 milyon dollara satın alıb. 24 mart 2021-ci ildə isə şirkətin 100%-ni satın alıb.

Həmçinin bax
------------

* Qafqaz Kabel Sistemi

İstinadlar
----------

1. ↑  "About Caucasus Online". 2011-06-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-01.
2. ↑  "Azerbaijani Neqsol Holding becomes 100% owner of Georgian internet provider Caucasus Online". Agenda.ge. 24 March 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 August 2021.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Linkedin |
**Şahzadə Murad** (Osmanlıca:*شہزادہ مراد*‎; 1495, Amasya – 1519, İsfahan) — Osmanlı şahzadəsi, Şahzadə Əhmədin övladı. II Bəyazidin (1481–1512) ölümündən sonra Osmanlı taxtı uğrunda baş vermiş toqquşmalarda iştirak etmişdir.

Həyatı
------

Muradın atası Əhməd Osmanlı taxtının hüquqi varisi idi. Lakin taxt-tac uğrunda mübarizədə qardaşı Şahzadə Səlimə məğlub olmuş Əhməd Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayıldan yardım almışdır. Şahzadə Əhmədin Səlim tərəfindən öldürülməsindən sonra onun oğlu Murad Şah İsmayıldan yardım almağa və taxt iddiasını davam etdirməyə çalışmışdır. Şah İsmayıl ondan istifadə eədərk Səlimə qarşı olan müxalifəti mobilizasiya etmək istəyirdi. 1512-ci ildə Nurəli Xəlifənin Anadoluya doğru baş tutmuş böyük ölçülü yürüşündə Murad da ona qatılmış və hətta səfəvilərdən Qızılbaş börkü almışdır. Səlimin xəfiyyələrinin ona verdiyi məlumata görə, Şah İsmayılın məqsədi Anadolunu ələ keçirmək və bəylərbəyilik kimi Murada vermək idi. Yerdə qalan torpaqlar isə qızılbaşlar tərəfindən idarə edilməli idi. Hər bir halda, Qızılbaşların Murada verdikləri dəstək nəticəsiz qaldı və Murad Səfəvi sarayına sığınmağa məcbur oldu. 

Muradln taxt-tac iddiası zamanı Şah İsmayılın onu dəstəkləməsi Sultan Səlim üçün əsas casus belli (savaş bəhanəsi) olmuş və Çaldıran döyüşü ilə nəticələnmişdir.

O, Kaşanda və ya İsfahanda vəfat etmişdir.

Övladları
---------

* Şahzadə Mustafa
* Şahzadə Mehmed
* Asitanşah Sultan

Həmçinin bax
------------

* Çaldıran döyüşü
* Şahzadə Bəyazid

Mənbə
-----

* *McCaffrey, Michael J.* ČĀLDERĀN // Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6. 1990. 656–658.
* *Savory, Roger; Karamustafa, Ahmet T.* ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ // Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 6. 1998. 628–636.
* *Savory, Roger.* Iran Under the Safavids. Cambridge: Cambridge University Press. 2007. ISBN 978-0521042512.
* Faroqhi, Suraiya; Fleet, Kate, redaktorlarThe Cambridge History of Turkey (Vol. 2): The Ottoman Empire as World Power, 1453-1603. Cambridge: Cambridge University Press. 2012. 1–723. ISBN 978-1316175545.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Savory, 2007. səh. 40
2. 1 2  Faroqhi, Fleet, 2012
3. ↑  McCaffrey, 1990. səh. 628-636
4. ↑  Savory, Karamustafa, 1998. səh. 628-636
5. 1 2  *Yelçe, Nevin Zeynep.* The Making of Sultan Süleyman: A Study of Process/es of Image-Making and Reputation Management. 2009. 48–49, 64–65.
6. 1 2  *Al-Tikriti, Nabil Sirri.* Şehzade Korkud (ca. 1468-1513) and the Articulation of Early 16th Century Ottoman Religious Identity – Volume 1 and 2. 2004. 95, 316–17.
7. ↑  Belgeler, Türk tarih belgeleri dergisi, Volumes 9-11. Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1979. 49.
**Seyanto xaqanlığı** - Tinqlinqlərin Qərbi Göytürk xaqanlığından sonra qurduğu müstəqil dövlətdir. Şekuy xaqanın taxta çıxmasından sonra yenidən Qərbi Göytürklərin vassalı olmuşdur.

Quruluşu
--------

Qərbi Göytürk xaqanlığında 100-dən çox Çile (Tinqlinq) tayfa başçılarının Heşana xan tərəfindən edam edilməsindən sonra 605-ci ildə Kibi tayfasının başçısı Geleng (歌楞) özünü İçün Muğan xaqan adı ilə hökmdar elan etmişdi. Həmin vaxt Göytürklərin başqa bir vassalı olan Seyantoların başçısı İşibo (乙失缽) da özünü İdi xaqan adı ilə müstəqilliyini elan etmişdi. Lakin hər ikisi Şekuy xaqanın hakimiyyətə gəlməsindən sonra yenidən bağlılıqlarını ifadə etmişdilər.

Yenidən quruluşu
----------------

Göytürklərin əsaslı dərəcədə zəiflədiyini görən Yişibonun nəvəsi İncu özünü müstəqil elan edərək güclü dövlət qurdu. O İllig xaqan dövründə Seyantoların qəbilə başçısı təyin edilmişdi. 70000 çadırlıq qüvvəsi var idi. Xaqanın vergiləri artırmasına etiraz edən Uyğurlar, Qaoçelər və Bayeqular onlara qarşı göndərilmiş Aşina Yuqu başçılığındakı 400000 süvarini cəmi 5000 Uyğur atlısı ilə Uyğur qəbilə başçısı Pusa tərəfindən məğlub etdi. İncu xan özü 4 dəfə Göytürkləri məğlub edərək xaqanı çətin vəziyyətdə qoydu. Aşina Şibobi başçılığı ilə göndərilən ikinci ordu da məğlubiyyətə uğradıldı. Aşina Şibobi özü Çinə qaçdı. 628-ci ildə şimal Göytürk vassalları İncunu xan elan etdilər.

Dağılışı
--------

Yitevuşi xan son Seyanto xanı idi. O 646-cı ildə Uyğurlar tərəfindən məğlub edildikdən sonra Çinə qaçmış və general olmuşdu. Elə həmin il də ölmüşdü. Seyanto Uyğur xaqanlığı tərəfindən işğal olunmuşdu.

Xaqanları
---------

1. **İdi xaqan**
2. **İncu xaqan**
3. **Duomi xaqan**
4. **Yitevuşi xaqan**

Mənbələr
--------

* Çenq Şuoluo 程溯洛 (1986). "Seyanto 薛延陀", *Çonqquo da baike kuanşu* 中國大百科全書, *Minçu* 民族, 484.
**Varlıq və zaman** (*alm.* Sein und Zeit‎) — alman filosof Martin Haydeggerin varlıq anlayışından bəhs etdiyi ən mühüm əsəri. "Varlıq və zaman" 1927-ci ildə nəşr olunduğu andan etibarən dünya miqyasında intellektual hadisəyə çevrilmiş və qitə fəlsəfəsində XX əsrin əlamətdar əsərlərindən biri kimi tanınmışdır. Kitab XX əsr fəlsəfəsinə, xüsusən də ekzistensializm, hermenevtika və dekonstruksiyaya əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.

"Varlıq və zaman"ın yazılmasına təsir edən səbəblər arasında Haydeggerin sələfi olan iki alman filosofunun əsərləri var idi. Birinci əsər Frans Brentano tərəfindən Aristotelə görə varlığın mənası, ikincisi isə Edmund Husserlin "Məntiqi araşdırmalar" əsəridir. Brentano əsəri Husserlin fəlsəfəsinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir, o da öz növbəsində Haydeggerin müəllimi olmuş və onun işi sonuncunun maqnum əsərinə ilham vermişdi. "Aristotelə görə varlığın mənası" Haydeggeri varlıq məsələsini öyrənməyə ruhlandırdı və yaradıcısı Edmund Husserl hesab edilən fenomenoloji metod, Haydeggerin varlıq məsələsini həll etməyə çalışdığı üsuldur.

Məzmunu
-------

Haydegger öz traktatının ilk fəsillərində Platonun varlığın mənası məsələsini yeniləmək lazım olduğu fikrini izləyir. O deyir ki, "varlıq" ən ümumi anlayışdır, lakin eyni zamanda insanlar üçün heç də başa düşülən deyil. İkincisi, "varlıq" anlayışını dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil, lakin biz onun mənası nədir sualına cavab verməkdən də imtina edə bilmərik. Üçüncüsü, insanlar ekzistensial məfhumlarla əhatə olunmasına baxmayaraq, bu, varlığın mənasının aydın olması anlamına gəlmir. Beləliklə, Haydegger iddia edir ki, varlıq və onun mənası məsələsinə yenidən nəzər salmaq lazımdır. Daha sonra filosof öz əsərində "Varlıq", "Zaman", "Dasein", "Hermenevtika", "Ekzistensializm" və s. kimi anlayışları təsvir edir.

Haydegger üçün varlıq məsələsi onun əsərinin əsasını təşkil edirdi. Onun fikrincə, varlıq məsələsinin inkişafı müəyyən bir mövcudatın onun varlığında işıqlandırılmasıdır. Mövcudatlar olmadan varlıq da ola bilməz, onlar bir-biri ilə sıx bağlıdır. Varlıq həmişə mövcudatların varlığıdır. Üstəlik, varlıq ancaq zamanın üfüqündə dərk edilə bilər. **Dasein** Haydeggerin yaradıcılığının əsas anlayışlarından biridir. Onun fikrincə, Dasein varlığı sorğulamaq qabiliyyətinə malik bir mövcudatdır. Bu anlayışın mənası müvəqqətilikdir. Yəni yalnız insan öz faniliyini, varlığın müvəqqətiliyini dərk edə bilər ki, öz varlığını da dərk edə bilsin. Dasein ekzistensiya ilə müəyyən edilir. Beləliklə, Haydeggerə görə, ekzistensiallıq mövcud olan varlıqların bir növ quruluşudur.


1. 1 2  "Хайдеггер Мартин Бытие и время". www.odinblago.ru. 2018-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-04.
**Pirs 63** (*ing.* Pier 63) ― Nyu-York şəhəri Manhetten borosunun Çelsi rayonu tərəfdə Hudzon çayı üzərində bir vaxtlar yerləşən "Delaware, Lackawanna and Western Railroad" dəmiryolu barjası. O, əvvəlcə Çelsi pirsi və Hudzon River Park yaxınlığında 23-cü küçədə yerləşirdi. Con Krevi onu 1996-cı ilin oktyabr ayında Staten-Aylenddə yaşayan istifadə olunmuş maşın alverçisindən almışdır və yedək gəmi ilə gətirmişdir. Bu barja, çayın altındaт keçən konteyner daşıyıcısı və ya tunellərin peydə olunmasından əvvəl Hudzon çayı üzərindən yük vaqonlarının daşınması üçün istifadə olunurdu. Pirs 63-ün quru tərəfi əvvəllər Baltimor və Ohayo dəmir yolları üçün malların barjadaki yük vaqonlarından yerli nəqliyyat vasitələrinə köçürüldüyü yükboşaltma stansiyası kimi istifadə olunurdu. 

*Pier 66*-dan məsul olan Con Krevi 4 fevral 2011-ci ildə vəfat etdi. Krevi, Hudzon River Parkın dostları cəmiyyətinin ən erkən üzvlərindən biri və 2010-cu ilə qədər Dostların direktorlar şurasının üzvü idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  John Krevey, 62; Activist enlivened the waterfront Arxivləşdirilib 2020-01-07 at the Wayback Machine. *The Villager*, Volume 80, Number 37, February 10–16, 2011. Retrieved March 15, 2011.
2. ↑  Remembering John Krevey - Hero of the Harbor. (Haggerty, Betsy Frawley). *Boating on the Hudson*, April 2011. Retrieved June 13, 2019.

Vikianbarda Pirs 63 ilə əlaqəli mediafayllar var.
Sosiologiya və psixologiyada **qarşılıqlı asılılıq** — partnyorlardan birinin davranışı ilə digər şəxsin özünüdağıdıcı davranışına töhfə verdiyi disfunksional münasibətləri təsvir edən bir nəzəriyyə, məsələn:

* addiksiyanın inkişafı və kəskinləşməsi (o cümlədən alkoqolizm, narkomaniya, qumar asılılığı, fanatizm, işgüzarlıq, sevgi asılılığı və s.);
* şəxsiyyət pozğunluqlarının və psixoloji problemlərin inkişafı və kəskinləşməsi;
* yetişməmiş və uşaq davranışının inkişafı və kəskinləşməsi;
* məsuliyyətin azaldılması (şəxsi və sosial );
* cəmiyyətdə uğurun azalması.

Qarşılıqlı asılılığın ümumi qəbul edilmiş tərifi hələ mövcud deyil. Tipik olaraq, qarşılıqlı asılılığın tərifi başqalarının ehtiyaclarına öz zərərinə diqqət yetirməyi, fədakarlığı, öz duyğularını boğmağı və başqalarının problemlərini idarə etmək və ya həll etmək cəhdlərini vurğulayır. Qarşılıqlı asılılıq həm hisslərin, düşüncələrin və davranışların bağlılıq obyektindən asılılığını, həm də başqa bir insanı idarə etmək istəyini əhatə edir. Bir-birindən asılı olan insanlar aşağı özgüvən ilə xarakterizə olunur, lakin aşağı özünə hörmətin kooperativ asılılığın səbəbi və ya nəticəsi olduğu hələ müəyyən edilməmişdir. Həmkarlar, dostlar və ailə üzvləri də bir-birindən asılı ola bildiyinə görə, qarşılıqlı asılılıq yalnız ailə, tərəfdaş və ya romantik münasibətlərlə məhdudlaşmır.

1. ↑  *Johnson, R. Skip.* "Codependency and Codependent Relationships". BPDFamily.com. 2014-07-13. 2014-09-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-09.
2. ↑  *Lancer, Darlene.* Conquering Shame and Codependency: 8 Steps to Freeing the True You. Minnesota: Hazelden. 2014. səh. 63–65. ISBN 978-1-61649-533-6.
1335-ci ildə Asiya
**Türk-monqol ənənəsi** — XIV əsrdə Asiyada Qızıl Orda və Çağatay xanlığının hakim elitaları arasında yaranmış etnomədəni sintez. Bu xanlıqların hakim monqol elitaları nəhayət fəth etdikləri və hökm sürdükləri türk əhalisinə assimilyasiya olundular və beləliklə də türk-monqollar kimi tanındılar. Bu elitalar monqolların siyasi və hüquqi institutlarını saxlamaqla tədricən islamı (tenqrizm kimi əvvəlki dinlərdən), eləcə də türk dillərini qəbul etdilər.

Türk-Monqollar Monqol xanlıqlarının süqutundan sonra bir çox islamçı varis dövlətlər qurdular, məsələn, Qızıl Ordadan sonra Qazax və Tatar xanlıqları (məs, Krım xanlığı, Həştərxan xanlığı, Kazan xanlığı) və Orta Asiyada Cığatay xanlığını davamçısı olan Teymurilər imperiyası. Türk-Monqol şahzadəsi və Teymurun böyük nəvəsi olan Babur (1483–1530) Hindistan yarımadasının demək olar ki, hamısını idarə edən Böyük Moğol İmperiyasını qurdu. Türklər və tatarlar da Məmlük sultanlığı dövründə siyasi və hərbi hakimiyyəti həyata keçirərək Misirin bir hissəsini idarə edirdilər.

Bu türk-monqol elitaları o dövrdə Orta Asiya müsəlmanları arasında üstünlük təşkil edən türk-fars ənənəsinin himayədarı oldular. Sonrakı əsrlərdə türk-monqol mədəniyyəti qonşu bölgələrə daşınaraq Cənubi Asiyanın (Hindistan yarımadası), xüsusən Şimali Hindistanın (Moğol İmperiyası ), Orta Asiya, Tarım hövzəsi (Şimal-Qərbi Çin) və Qərbi Asiyanın (Orta Şərq) böyük hissəsinin hakim və elit təbəqələrinin üstünlük təşkil edən mədəniyyətinə çevrildi.

Öncəlik
-------

Həmçinin bax: Altay dilləri
Çingiz xanın dövründən əvvəl türk xalqları və monqollar bir-biri ilə söz mübadiləsi aparırdılar, türk dilləri monqol dilindən daha fəal idi.

Həmçinin bax
------------

* Türk-İran ənənəsi
* Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri

İstinadlar
----------

1. ↑  *Beatrice Forbes Manz.* The Rise and Rule of Tamerlane. Cambridge University Press. 1989. 6–9. ISBN 978-0-521-34595-8.
2. ↑  "The Cambridge History of Egypt", Volume 1, (1998) P. 250
3. ↑  "Egypt – The Mamluks, 1250–1517". countrystudies.us. 8 April 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 November 2015.
4. ↑  *Kenneth M. Setton.* The Later Crusades, 1189–1311. Wisconsin: Univ of Wisconsin Press. 1969. 757. ISBN 978-0-299-04844-0.
5. ↑  *Amalia Levanoni.* A Turning Point in Mamluk History: The Third Reign of Al-Nāṣir Muḥammad Ibn Qalāwūn (1310–1341) (ingilis). BRILL. 1995. səh. 17. ISBN 9004101829. 2023-07-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-26.
6. ↑  *Carole Hillenbrand.* Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert. Edimburgo: Edinburgh University Press. 2007. 164–165. ISBN 978-0-7486-2572-7.
7. ↑  *Canfield, Robert L.* Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. 1991. səh. 1. ISBN 0-521-39094-X.
**Roytte monastırı** ― Avstriyanın Tirol torpağında, İnsbrukdan 100 kilometr qərbdə yerləşən Roytte şəhərində Katolik dininin fransiskan təriqətinə dini icma və kilsə. Bir hissəsi olduğu kilsə və kilsə kompleksi Avstriya qanunlarına əsasən Qorunan Abidə statusunu almışdır. Sos fransiskanlar binanı 2014-cü ildə tərk etmişdir.

Tarix
-----

Fransiskanlara məxsus yaşayış məntəqəsinin əsası 15 mart 1628-ci ildə Avstriya şahzadəsi V Leopard Ferdiand və həyat yoldaşı Klavdiya Mediçinin iştirakı ilə qoyulmuşdur. Məntəqənin yaradılması haaqında siyasi kontekst Katolik kilsəsinin XVI əsr Protestant reformasiyası qarşısında mübarizəsi ilə təmin edilmişdir. Binanın tikintisi 1630-cu ildə tamamlanmış, lakin 1632-ci ilin iyul ayında həm monastır, həm də bitişik kilsə həm Otuzillik müharibə səbəbilə zərər görmüş, həm də İsveç əsgərləri tərəfindən talan edilmişdir.

Kompleks 1703-cü və 1846-cı illərdə yanmış, lakin hər iki halda yerli icmanın maliyyə dəstəyi ilə yenidən qurulmuşdur. Bina on səkkizinci əsrdə fransiskan ilahiyyat təhsil mərkəzinə ev sahibliyi etmişdir. Roytte monastırı 1820-1861-ci illərdə yeni başlayanlar üçün icma kimi xidmət etmişdir.

Bölgədəki əhali dəyişikliyi səbəbilə Roytte fransiskan monastırı 1945-ci ildə öz əyani nazirini işə götürdü. Bina 1960-cı illərin ortalarında mərhələli şəkildə təmir edilmiş, 1976-cı ildə isə kilsənin zınqırovı dəyişdirilmişdir.

21-ci əsrin ikinci onilliyinə qədər ərazidə yalnız dörd fransiskan qaldı. 8 oktyabr 2013-cü il tarixində Roytte fransiskan monastırının 2014-cü ilin sentyabrında bağlanacağı elan edildi.

Küçəyə paralel olaraq, digər dini binalara bitişik fransiskan dizaynlı Müqəddəs Anna kilsəsi yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database. 2017.
2. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
3. ↑  *Helmut Mittermayr.* "Drei Franziskaner müssen Kloster Reutte verlassen: Die Zeit für die Patres Werner, Lorenz und Markus läuft im September ab. Nicht alle gehen leichten Herzens. Zwei Neue folgen". Tiroler Tageszeitung, Innsbruck. 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 sentyabr 2015.
4. ↑  *Giuseppe Nardi.* "„Zeichen der Zeit" – Franziskaner geben Kloster in Reutte auf". Katholisches Info. 1 sentyabr 2014. 2015-08-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 sentyabr 2015. (#empty\_citation)
5. ↑  *Pater Lorenz Staud.* "Mein Herz schlägt für Reutte!". Offenlegung Bezirksblätter Tirol (meinbezirk.at), Innsbruck. 14 noyabr 2013. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 sentyabr 2015.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Müqəddəs Nikolay kilsəsi.

**Müqəddəs Nikolay Rus Kilsəsi** (*rum.*  Biserica Rusă) – Rumıniyanın paytaxtı olan Buxarest şəhərinin mərkəzində, Universitet Meydanının yanında yerləşən və hazırda fəaliyyət göstərən kilsə. Kilsə, Buxarest Universitetinin məbədidir və bu səbəblə qeyri-rəsmi olaraq "*Tələbə Kilsəsi*" (*rum.* Biserica studenţilor) adlandırılır.

Tarixi
------

Rumıniyanın paytaxtında bir kilsənin tikilməsi fikri, Rumıniyanın Rusiya imperiyası səfiri olan Mixail Nikolayeviç Qirs tərəfindən təqdim edildi. Kilsənin tikilməsi 1905-ci ildə başlamışdır. İnşaatın xərci 600 min rubl olmuşdur. Layihə Mixail Timofeyeviç Preyobrazenski tərəfindən yaradıldı. Kilsə 1909-cu ilin Noyabr ayının 25-də təqdis edildi. Kilsə, birinci dünya müharibəsində Buxarestin ittifaq dövlətləri tərəfindən işğalından əvvəl bağlanıldı. Bütün əsərlər əvvəl Yaşa, sonra isə Petroqrada (İndiki Sankt-Peterburq) nəql edildi. Müharibədən sonra Rumıniyadakı rus icması kilsəni təmir etdirdi. Dini xidmətlər 1921-ci ildə yenidən başladı. 1934-cü ildə kilsə rumın şərqi-pravoslav kilsəsinin səlahiyyəti altına girdi və Buxarest Universitetinin tələbələrinə və işçilərinə verildi. Kilsə, 1947-ci ilin may ayının 5-də, 1948-ci ildə təmir edilən Moskva Patriarxlığına yenidən göndərilmişdir. Kilsə 1957-ci ildə Rumıniya şərqi-pravoslav kilsəsinin səlahiyyətinə keçdikdən sonra yenidən təmir edilmiş və 1967-ci ildə təqdis edilmişdir. 1977-ci ildəki zəlzələnin bir nəticəsi olaraq, kilsənin zəng qülləsində böyük bir çat əmələ gəlmişdir. Tikilidə möhkəmlətmə və təmir lazım idi. Bu işlər 2000-ci ildə başlamışdır. 1992-ci ildən bu günə qədər yenə Buxarest Universitetinin məbədi olmuşdur.

Arxitextura
-----------

Daşdan hazırlanmış olan kilsə, Rus üslubunda tikilmişdir. Kilsənin yeddi qübbəsi var, bu qübbələr əvvələr qızıl ilə örtülmüşdü. Kilsənin girişi, kilsənin şimal-qərbi küncündə yerləşir. Kilsə kvadrat şəklindədir. Kilsənin uzunluğu 19,6 metr, eni 18,4 metr, yüksəkliyi isə 19 metrdir. Daxili, rəssam Vasiliyev tərəfindən Bizans üslubunda və Müqəddəs Manastır üslübunda boyanmışdır. Boyamanın ümumi sahəsi 1500 kvadrat metrdir.

Həmçinin Bax
------------

* Müqəddəs Nikolay kilsəsi (Tallin)
* Buxarest
* Şərqi-pravoslav kilsəsi

Xarici Keçidlər
---------------

* Православие. Ru **(Rus dilində)**
* Buxarest Universiteninin Kilsəsinin Rəsmi saytı **(Rumın dilində)**

Qeydlər
-------

1. ↑  Əsərlərin indiki yeri məlum deyil.

İstinadlar
----------



1. 1 2 3  "Rumıniyadakı tarixi abidələr". 2010-05-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-12.
2. 1 2  Rus kilsənin rumınlara ehtiyacı var! Arxivləşdirilib 2021-11-27 at the Wayback Machine **(Rumın dilində)**
3. ↑  Radu Olteyanu, *Bucureştii în date şi întâmplări* ("Buxarestin faktları və hadisələri"), Editura Payideyiya, Buxarest 2002
**Əbu Übeydullah Məhəmməd ibn Əbu Sac** — Əbu Sac Divdadin oğlu, sərkərdə.

Hakimiyyətə gəlməzdən öncə
--------------------------

879-cu ildə Əmr ibn Leysin xidmətində Məkkə səfiri olaraq fəaliyyətə başlamışdı. Daha sonraları Ənbar və Rəhba şəhərlərinin valiliyinə gətirilmişdir. 884-cü ildə Əhməd ibn Tulunun ölümündən sonra İshaq ibn Kundac əl-Xəzəri ilə ittifaqa girərək oğlu Xumaraveyxə qarşı döyüşsə də məğlub oldu və daha sonra Xumaraveyxin tərəfinə keçərək 1 il Mosul vilayətini əlində saxladı. 889-cu ildə İshaq tərəfindən məğlub edilərək Bağdada qaçdı və həmin il əl-Müvəffəq tərəfindən Azərbaycana vali olaraq göndərildi.

Azərbaycanda
------------

Azərbaycana gələn kimi ilk işi Marağada üsyan edən Abdullah Həmdaninin üsyanını yatırmaq oldu. 893-cü ilin mayında ona yalandan bağışlanmaq vəd verib edam etdirən Məhəmməd Marağanı öz paytaxtı etdi. Lakin əsasən Bərdədə otururdu.

Ermənilərlə münasibətlər
------------------------

885-ci xəlifə əl-Mötəmid bölgəyə Bizans işğalından qorunmaq üçün Baqratuni sülaləsindən I Aşotu hökmdar kimi təyin etmişdi. Onun ölümündən sonra taxta oğlu I Smbat (Baqratuni) çıxmışdı. Məhəmməd də öz növbəsində Smbata vassal statusunun simvolu olaraq xəlifə adından tac və hədiyyə göndərmişdi. Lakin 895-ci ildə erməni ordusunun Arran və Gürcüstana hücumuna cavab olaraq Məhəmməd Dəbil və Naxçıvan torpaqlarını da öz ərazisinə qatmışdı, lakin məğlub olaraq yenidən sülh imzaladı.
898-ci ildə özünü müstəqil elan edəndən sonra yenidən Ermənistana hücum edən Məhəmməd bu dəfə Qarsı ələ keçirib Smbatın həyat yoldaşını əsir götürdü, oğlu Divdadı Dəbilə hakim qoydu. 899-cu ildə Smbatın oğlu Aşot (gələcək hökmdar II Aşot) müqabilində girov dəyişimi etdi. Aşot Məhəmmədin sarayında yaşamağa başladı. Həmin il Vaspurakan hakimi Aşot-Sarkis Artsrunini də özündən asılı hala salmışdı. Həmin il Tiflisi ələ keçirdi. 900-cü ildə Vaspurakanı işğal edərək birbaşa öz torpaqlarına qatdı.

Müstəqilliyi
------------

898-ci ildə "Afşin" titulunu qəbul edərək özünü xilafətdən müstəqil elan etmişdi. Bərdədə tapılan sikkələrin üzərində "afşin" titulu var. Lakin daha sonra yenidən xəlifəyə tabe oldu. 901-ci ildə mart ayında Bərdədə xəstəlikdən vəfat etdi. Yerinə oğlu Divdad ibn Məhəmməd keçdi.

Ailəsi
------

Divdad ibn Məhəmməd və Əbül-Müsafir Fəth adlı iki oğlu vardı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nina Qarsoiyan (2004). "The Independent Kingdoms of Medieval Armenia". Armenian People form Ancient to Modern Times, cild. I : The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillian. ISBN 978-1403964212. səh. 244
2. ↑  Madelung, W. (1975). "The Minor Dynasties of Northern Iran". In Frye, R.N. The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 198–249. ISBN 0-521-20093-8.səh 229
**Möhübəli əfəndi Kuzunvi** (1868, Kuzun, Hil rayonu – 1922 və ya 1928, Qıraqlı, Xaçmaz rayonu) — Azərbaycan pedaqoqu, filosofu, dinşünası və partizanı. Ləzgidir.

Həyatı
------

Ləzgi xalqın qəhrəmanı, milli istiqlal hərəkatının fəal iştrakçısı, Qusarlı Möhübəli əfəndi Kuzunvi 1868-ci ildə Qusar-ın Kuzun kəndində anadan olub. 

Möhübəli əfəndi Kuzunvi
O, həmçinin "Möhübəli əfəndi Kuzunski", "Molla Möhübəli", "Möhübəli əfəndi Kuzunvi" kimi tanınıb. Dövlət xadimi Nəriman Nərimanov isə onu "nadir insan" adlandırmışdır. Kuzunvi Ləzgi dili ilə yanaşı, Azərbaycan, türk, ərəb, rus, lak, avar, fars, tabasaran dillərini də bilirdi. O, Türkiyədə təhsil almışdır. Möhübəli əfəndi Kuzunvi fəlsəfəyə və dinə aid bir neçə kitab yazmışdır,

lakin onun qətlindən sonra Sovet hakimiyyəti tərəfindən çaya atılmışdır. Möhübəli əfəndi öz vəsaiti hesabına 1890-cı ildə Kuzun kəndində məktəb açmışdır. Bununla bağlı 1903-cü ildə "Ежегодник" jurnalı belə məlumat vermişdi. Ümumilikdə o, Quba qəzasında 5 mədrəsə açmış, 18 məscidi təmir etdirmiş və bir məscid inşa etmişdi. Möhübəli əfəndi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti-ni qorumaq üçün Qızıl Ordu əleyhinə mübarizəyə qalxmışdır. Əfəndinin silahlı dəstələri Quba qəzasının Aladaş düzündə 7 ay ərzində bolşeviklərin qarşısını kəsərək , onları Quba qəzasına buraxmamışdır. O, 1918-ci ilin may ayında Qubanın Digah kəndində erməni polkovnik A. Amazaspının rəhbərlik etdiyi bolşeviklər və daşnaklardan ibarət qoşunu darmadağın etmişdir. Möhübəli Əfəndi Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da bolşeviklərə qarşı mübarizə aparırdı.

Məhz buna görə Sovet hökuməti Möhübəli əfəndini 1922-ci ildə (digər mənbələrdə 1928-ci il) sui-qəsd etməklə qətlə yetirilmişdir. Möhübəli əfəndi Kuzunvi Xaçmazın Qıraqlı kəndinin yaxınlığında vəfat edir. Onun cəsədi isə yoxa çıxır. Bu günə kimi Möhübəli əfəndinin harada dəfn olunması haqda məlumat yoxdur. Kuzunvinin qətlindən sonra Sovet hakimiyyəti onun evini talan, ona aid əşyaları isə məhv etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Möhübəli əfəndi Kuzunvi və polkovnik Hatəm ağa Cağarvi". 1 sen 2020. 2023-06-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-26.
2. 1 2 3  "Ləzgi xalqının qəhrəmanı: Möhübəli əfəndi Kuzunvi » Shimal News". 4 sen 2022. 2023-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-26.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin parlaq səhifəsi. -2018.-№74-75-76.- S.210-214.
* Məşhur ləzgilər haqqında bilmədiklərimiz.-Samur qəzeti.-29.03.2007.-səh.3.
* Müzəffər Məlikməmmədov. Qanlı Dərə. Bakı-2019.
* Şahin Fazil. Quba tarixi. Bakı-2016.
**İtaliyanın inzibati bölmələri** — müasir İtaliya Respublikasının ərazisinin inzibati-ərazi vahidlərinə bölünməsi, buna uyğun olaraq İtaliya dövlətini idarə etmək üçün ölkələrdə mərkəzi və yerli hakimiyyət orqanları sistemi qurulur.
11 dekabr 1947-ci il Konstitusiyasına əsasən, İtaliya 20 bölgəyə bölünür, onlardan beşində etnik və dil azlıqlarının kompakt yaşadığı xüsusi status vardır. Valle d'Aosta və Friuli Venezia Giulia istisna olmaqla, bütün bölgələr əyalətlərə bölünür. Valle d'Aosta bölgəsi ən kiçikdir, kommunaları birbaşa regional hakimiyyət orqanlarına hesabat verir. 2014-cü ilə qədər Friuli-Venesiya Giulia bölgəsi dörd əyalətdən ibarət idi, lakin bu ildən onlar ləğv edildi və əvəzində 2021-ci ildə və sonra ləğv edilmiş 18 icmalararası ərazi birliyi yaradıldı. Onların əsasında 2014-cü ildən əvvəl mövcud olan dörd vilayətin hüdudları daxilində dörd regional mərkəzsizləşdirmə orqanı yaradılmışdır. 2014-2016-cı illərdən bəri 12 bölgəyə böyük şəhərlər də daxildir. Trentino-Alto Adige bölgəsindəki iki əyalət, Trento və Bolzano da muxtar statusa malikdir. Əyalətlər və böyük şəhərlər öz növbəsində kommunalara və ya icmalara bölünür, onlar da fraksiyalara bölünə bilər.

İtaliya kommunaları
-------------------

Qalib koalisiyanın rəngləndirdiyi bölgələr (2023-cü ilin fevral ayına kimi)
İtaliyada kommuna üçüncü səviyyəli inzibati vahiddir. O, adətən kommunaya adını verən əsas şəhərdən və ətraf ərazilərdən ibarətdir.
Kommunalar ölçülərinə görə çox dəyişir; Ərazisinə və əhalisinə görə İtaliyada ən böyük kommuna Romadır (1285 km², 2,76 milyon nəfər), ərazisinə görə ən kiçik kommuna Fiera di Primiero (0,15 km²), əhalisinə görə isə Pedesinadır.
İtaliyada kommuna səviyyəsində bir çox dövlət funksiyaları həyata keçirilir: doğum və ölüm hallarının qeydiyyatı, yaşayış yerləri və seçici siyahıları, kommunal mülkiyyətin, o cümlədən yolların idarə edilməsi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "National structures". Eurostat. 13 July 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 December 2011.
2. ↑  "Speciale Referendum 2006". la Repubblica. 26 June 2006. 23 January 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 December 2011.
3. ↑  "ISTAT geo-demo". 2021-01-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-12.
**Məhərrəm Yusif oğlu Talıbov** (15 mart 1971, İliç rayonu) — Naxçıvan Muxtar Respublikası prokurorunun müavini, III dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri.

Həyatı
------

Məhərrəm Yusif oğlu Talıbov 1971-ci il mart ayının 15-də Şərur rayonunda anadan olmuş, 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Polis Akademiyasının hüquqşünaslıq ixtisasını bitirmişdir.

1995-ci ildən 1999-cu ilədək Baş Mühafizə İdarəsinin Prezidentin Təhlükəsizliyi Xidmətinin mühaizəsiçi, 1999-cu ildən 2004-cü ilədək Naxçıvan Muxtar Respublikası Daxili işlər orqanlarında müxtəlif məsul vəzifələrdə işləmişdir.

2004-cü ilin dekabr ayından Naxçıvan Muxtar Respublikasının Prokurorluq orqanlarına qəbul edilməklə Naxçıvan Muxtar Respublikası Prokurorluğunun Daxili işlər orqanlarının istintaq, təhqiqat və əməliyyat-axtarış fəaliyyətində qanunların icrasına nəzarət şöbəsinin prokuroru və böyük prokuroru vəzifələrində işləmişdir.

Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun 9 yanvar 2008-ci il tarixli əmri ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası prokurorunun müavini General mayor vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

III dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri ali xüsusi rütbəsindədir.

2022-ci lin dekabrında Naxçıvan Muxtar Respublikası prokurorunun müavini vəzifəsindən azad olunub.

Ailəlidir, üç övladı var.

Vasif Talıbovun qardaşıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Vasif Talıbovun prokuror qardaşı işdən çıxdı". 2022-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-29.
**Xırdayarpaq ağcaqayın** (*lat.* Acer mono)

Təbii yayılması
---------------

Yaponiya, Koreya, Çin, Monqoliyada bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 20–25 m-ə çatan, piramidal — şaxələnmiş çətirli, yarpağı tökülən ağacdır. Qabığı hamar, sonradan isə sarı-boz olur. Yarpaqları beş və ya yeddi pərli, eni 8–15 sm, hər tərəfdən yaşıl, zəif və ya mərkəzinədək kəsik, kənarları hamar, alt tərəfi tükcüksüz və ya əsas borucuqlarda yumşaq tükcüklüdür. Pərləri üçkünc, bərabər, ucu bizdir. Saplaqları uzundur. Payızda sarı, qırmızı rəng alır. Çiçəkləri sarı, salxımlara yığılmış, çiçək saplaqlarında 4–6 sm-dir. Yarpaqlarla eyni vaxtda və ya əvvəl əmələ gəlir. Bir ağacda ancaq erkək və ya ancaq dişi çiçəkləri olur. Tumurcuqları qışda tünd qırmızıdır. Aprel-mayda çiçəkləyir, sentyabrda meyvə verir. Meyvəsi cüt- cüt uzanmış qanadcıqlı, eni 1–1,5 sm, uzunluğu 3–3,5 sm, hamar qozanın uzunluğu 1–1,3 sm və eni 8–10 mm-dir. Qanadcıqları müxtəlif bucaqlar altında yerləşmişdir.

Ekologiyası
-----------

Meşələrdə, qayalıqlarda, dağlarda, dəniz səviyəsindən 1800 metr hündürlüklərdə bitir. Çox tez uyğunlaşır, nəmişli drenajlı torpaqlarda, zəif günəşli ərazilərdə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Bakıda, Gəncədə, Qalaltında mədəni şəraitdə park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Meyvələri yeməlidir, tərkibində şəkər vardır, müxtəlif siropların hazırlanmasında istifadə edilir. Tək əkinlərdə istifadəsi məqsədəuyğundur.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorasi" V cild, Baki, "Elm", 2019, 370 səh.

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Acer pictum subsp. mono* | 
* Wikidata: Q15624288
* Wikispecies: Acer pictum subsp. mono
* BOLD: 614026
* FoC: 250084190
* GBIF: 6359081
* GRIN: 403929
* IPNI: 976223-1
* MoBotPF: 292149
* NCBI: 47963
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:976224-1
* Tropicos: 50161666
* WFO: wfo-0000514866

 |
| *Acer mono* | 
* Wikidata: Q1131797
* BOLD: 403486
* EPPO: ACRMO
* FNA: 200013044
* GBIF: 7262966
* GRIN: 1166
* IPNI: 781400-1
* NBN: NBNSYS0000004980
* PfaF: Acer mono
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:781400-1
* Tropicos: 200047
* WFO: wfo-0000514566

 |
**Gavialosuchus** — Avropada Erkən Miosendə yayılmış, *Tomistominae* altsinfinin nəsli kəsilmiş timsah cinsi. Gavialosuchusların qalıqları 1866–1872-ci illərdə Avstriyada bir dəmir yolu tikintisi zamanı tapılır: ilk dəfə Avstriyalı geoloq və arxeoloq Yohann Kraqulets tərəfindən aşkar edilir. Paleontoloqlar Frans Tula və Yohann Kayl Gavialosuchusun kəlləsini dağıntılardan çıxararaq 1885-ci ildə yeni bir növ olan Gavialosuchus eggenburgensisi elan edir.

Taksonomiya
-----------

Gavialosuchus eggenburgensis növü Avstriyada Erkən Miosendə yayılması məlumdur.

Mayrik (2001) Gavialosuchus americanusu və Thecachampsa antiqua ilə sinonimləşdirməyi təklif edir. Paolo Piras və yoldaşları (2007) Gavialosuchus americanus və Gavialosuchus carolinensisin sonuncu cinsin ayrı növləri olaraq Thecachampsaya köçürülməsini müdafiə edir. Juve (2008) Gavialosuchus americanusu Gavialosuchusda saxlayaraq, Gavialosuchus eggenburgensisin də bu qrupda olduğunu təsbit edir. Bununla birlikdə, Juve (2008) Thecachampsa antiquanı filogenetik analizlərinə daxil etməmişdir. Çinli paleontoloqlar 2009-cu ildə Gavialosuchus americanus və Gavialosuchus eggenburgensisin qardaş takson olmadığını kəşf edir, lakin analizlərinə Thecachampsa antiqua və *Gavialosuchus carolinensis* daxil etməmişlər. Kristofer Broşu və Qlen Stors (2012) digər timsahlarla birlikdə dörd növü də analiz edir. Piras və digərlərini dəstəkləyən nisbi güclü dəlillər tapır (2007). Vims (2018) Gavialosuchus americanus və Gavialosuchus carolinensisin *Thecachampsaya* aid olduğunu qəbul edir.

Beləliklə, Gavialosuchus eggenburgensis ayrı bir növdür və Amerikanın Gavialosuchus carolinensis və Gavialosuchus americanus növlərindən fərqləndirilməlidir. Nəsli kəsilmiş yapon timsahı Toyotamaphimeia machikanensis ilə eyni qrupa aiddir.

Ekologiya
---------

Çağdaş qohumlarından fərqli olaraq, gavialosuchuslar çay hövzələrində və sahil kənarındakı dayaz sularda yaşayırdılar. Əsasən balıq yeyirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "PBDB". paleobiodb.org. 2021-12-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-23.
2. ↑  "Fossilworks: Gavialosuchus". fossilworks.org. 2020-10-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-23.
3. ↑  H.-Y. Shan, X.-C. Wu, Y.-N. Cheng and T. Sato. 2009. A new tomistomine (Crocodylia) from the Miocene of Taiwan. Canadian Journal of Earth Sciences 46:529–555
4. ↑  Robert E. Weems (2018). "Crocodilians of the Calvert Cliffs". Smithsonian Contributions to Paleobiology. 100: 213–240. doi:10.5479/si.1943–6688.100.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · IRMNG |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2780108659 |
**Nüqtə məscidi** (*ərəb.* مسجد النقطة‎‎ - Damla məscidi; İmam Hüseynin qanının damlası) — Suriyada Hələb şəhərində "Jawshan" dağında yerləşir. 

Həmçinin "JAWSHAN" dağında,bu məscidin yaxınlığında "Sidq məbədi" kimi bilinən (ərəb. : مشهد السقط‎ - Sidq olunan yer) daha bir məbəd var.

Kərbəlanın əsirləri Hələbi keçəndən sonra,Hüseynin həyat yoldaşlarının birinin uşağı sidq olur.Ölü doğulan bu uşağın adı Muhsin olur və o bu ərazidə dəfn edilir.

Tarix
-----

Kərbəlanın əsirləri Yezidin əmri ilə çoxlu şəhərlər gəzdirilərək Dəməşqə gətirilir.Hələb yaxınlığında olarkən orada yaşayan bir xristian rahib Hüseynin başından yuxariya-səmaya ucalan nuru sezir.Əsirləri aparan karvan istirahət etmək üçün dayanarkən rahib onlara yaxınlaşır və Hüseynin başının bir gecəlik özündə qalması müqabilində 10.000 dirhəm təklif edir.Onlar razılaşandan sonra rahib Hüseynin mübarək başını bir daşın üzərinə qoyur və bu başdan axan qan daşa bulaşır.

Səhəri gün o rahib mübarək başı geri verir və İslam dinini qəbul edir.Bu hadisəni məscidin içindəki lövhədə görmək mümkündür.

### Bu hekayənin başqa nəqlləri:

* Digər şiə mənbələrində isə deyilir ki,Kərbəlanın əsirləri Hələbdən keçərkən Hüseynin mübarək başı burada bir daşın üzərinə qoyulur.Hüseynin mübarək başı daşın üzərinə qoyulanda o mübarək başdan daşın üzərinə qan axmağa başlayır.

* Sünni mənbələrində deyilir ki,bir çoban yuxuda olarkən keçilərindən birinin ayağları daşların arasında ilişdiyi yerdə,Hüseynin şərəfinə məscid tikdiyini görür.Yuxudan ayılanda çoban görür ki, keçinin xilas olub və həmin daşların arasından su fantan vurmuğa başlayib.

### Son tarix

Məscid 1920-ci ildə Kral Faisalın əmri ilə partladılıb.Təmir işləri 40 il sonra başladı və 1970-ci ildə tamamlandı.Məscidin dam örtüyü 1991-ci ildə inşa edilib.

### Məscidin içindəkilər

* Məscidin daxilindəki löhvə göstərir ki,məscid 944-cü ildə monistırdan (rahibxanadan) məscidə çevrilmişdir.Məscidin daxilindəki löhvə göstərir ki,məscid 944-cü ildə monistırdan (rahibxanadan) məscidə çevrilmişdir.
* Məscidin içində İmam Hüseynin mübarək qanına bulaşmış daş.Məscidin içində İmam Hüseynin mübarək qanına bulaşmış daş.

İstinadlar
----------
**İki tərəfli vuruşma** — Azərbaycan uşaq oyunu.

Yaş
---

10-16.

Oyunçuların sayı
----------------

Oyunun 15 və ya daha çox iştirakçısı ola bilər. Meydançada və ya müvafiq yerdə dördbucaqlı çəkilir və o 3 hissəyə bölünür. Kənar hədlər 5m orta hissə isə 7 metr olur.

Oyun qaydası
------------

Uşaqlar üç dəstəyə bölünür. İki dəstə kənar hissələrdə bir dəstə isə orta hissədə durur. Hər dəstədə 5 oyunçu iştirak edir. İki kənar dəstədə duran uşaqlar top ilə ortadakı dəstənin uşaqlarını vurmağa çalışırlar. Ortadakılar isə hər vasitə ilə topdan qorunurlar. Yəni topların onlara dəyməməsinə çalışırlar. 10 dəqiqədən sonra dəstələr növbə ilə yerlərini dəyişirlər. Beləliklə, hər dəstə bir dəfə orta hissədə dayanmış olur. Oyun dövründə hansı dəstəyə daha az top dəymişsə o dəstə qalib 286 sayılır. Hər bir dəstə ona məxsus yerdə oynamalı kənara çıxmamalıdır. Top yerə düşdükdən sonra, uşaqlara dəyərsə bu hesaba alınmır. Şəraitə uyğun olaraq dəstələrdə oyunçuların sayını müvafiq şəkildə artırmaq eyni zamanda azaltmaq da olar. Bu oyunda özünü müdafiə etmək, qorumaq, rəqib zərbəsinə tuş gəlməkdən qaçmaq başlıca şərtdir. Oyunda uşaqlar topla oynamağa alışır, eləcə də, cəldlik, çeviklik, sürət kimi hərəki qabiliyyətlərini inkişaf etdirirlər

İstinadlar
----------

1. ↑  *Q u l i y e v, B a l o ğ l a n.* "Mütəhərrik və əyləncəli oyunlar", (az.). Bakı: (Bakı – «ADPU» nəşriyyat. 2011). 429.
Ümumi yayılması
---------------

Rusiya (Dağıstan), Türkiyə və Qafqazda yayılımışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqaz (Quba) və Kiçik Qafqazın (Qarabağ) şimal hissələrində meşələrin yuxarı sərhədlərində seyrək ağcaqayın meşəliyi şəklində rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. VU D2.

Bitdiyi yer
-----------

Dəniz səviyyəsindən 1600–2500 m yüksəklikdə olan meşələrdə kiçik sahələrdə rast gəlinir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir

Çoxalması
---------

Toxum və kök pöhrələri ilə çoxalır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə hündürlüyü 20 m-ə çatan geniş çətirli ağacdır. Yarpaqları çox da dərin olmayan 5 dilimlidir. Gövdəsinin qabığı hamar və boz rəngdədir. Üzəri dairəvi və ya uzunsov mərcilərlə örtülüdür. Tumurcuqlarının ucu iti yumurtavarıdır. 7–18 mm uzunluqdadır. Yarpaqları 5 dilmli olub, 9–14 sm uzunluqda və 11–16 sm enindədir. Üstdən tünd-yaşıl, bulanıq rəngli və çılpaqdır, altdan açıqyaşıl rəngdədir. Yarpaqlar cavan vaxtı tükcüklərlə örtülü olur. Sonradan isə bu tükcüklər yarpaqlarının damarlarının künclərində qalmış olur. Dilimləri itiləşmiş, üstdən yumurtavari-rombik, oturacağı isə nizəvari ensizləşəndir. Yanlardan, adətən, iki cütü iridişlidir. Alt dişlər üstdəkilərdən xeyli xırdadır. Dilimlərin yanları xırda, iridişlidir. Çiçək qrupu 7 sm uzunluqda və 5 sm enində başcıqlar halında dik oturandır. Çiçək oxu və çiçək qrupunun saplağı çılpaqdır. Çiçəkyanlıqları 15–18 mm uzunluqda olub geri əyiləndir. Çiçəkləri ağımtıl-yaşıl rəngdə olub, 10 mm diametrdədir. Qanadlı meyvələri 5–7 sm uzunluqda olub, paralel yerləşmişdir və bəzən qanadların ucları bir-birinə toxunmuş olur. Meyvələri yetişdikdə qonur qırmızı və ya qırmızı rəng alır. Yetişmiş fındıqcıqlar qonur, şiş, cavan vaxtı tükcüklərlə örtülü, sonradan çılpaq olur. Meyvəsi qanadlıdır, qanadları paralel yerləşməklə bəzən ucları bir-birinə toxunur. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabrda yetişir.

Çoxalması
---------

Təbiətdə əsasən generativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatın dəyişilməsi səbəbləri
-------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətinin təsiridir.

Becərilməsi
-----------

Bəzəkli olmasına görə park və bağlarda əkilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na salınmasına ehtiyac vardır.
3 topun 6 cür müxtəlif permutasiyaları
**Permutasiya** — təkrarsız yerdəyişmələr.

Tutaq ki, elementlərin sayı m olan {\displaystyle M={a\_{1},a\_{2},..a\_{m}}} çoxluğu verilmişdir. Onun elementlərindən uzunluğu m-ə bərabər olan təkrarsız yerləşdirmələr düzəldək. Deməli, belə yerləşdirmədə M çoxluğunun hər bir elementi bir dəfə iştirak edir. Məsən, m=4 olarsa, belə yerləşdirmələr
{\displaystyle {a\_{1}}{a\_{2}}{a\_{3}}{a\_{4}},{a\_{1}}{a\_{2}}{a\_{4}}{a\_{3}},{a\_{1}}{a\_{4}}{a\_{2}}{a\_{3}}{a\_{4}}{a\_{1}}{a\_{2}}{a\_{3}}}{\displaystyle {a\_{2}}{a\_{1}}{a\_{3}}{a\_{4}},{a\_{2}}{a\_{1}}{a\_{4}}{a\_{3}},{a\_{2}}{a\_{4}}{a\_{1}}{a\_{3}},{a\_{4}}{a\_{2}}{a\_{1}}{a\_{3}}}... bu qaydada yerləşdirməyi davam etsək onların sayı {\displaystyle 4!=24} olar

Tərif
-----

m elementdən uzunluğu m-ə bərabər olan təkrarsız yerləşdirmələr yerdəyişmə adlanır.
Tərifə görə belə yerdəyişmələrin sayı {\displaystyle {A\_{m}^{m}}} olar. O, {\displaystyle {P\_{m}}} ilə işarə edilir. Deməli,
{\displaystyle {P\_{m}}={A\_{m}}^{m}}
Adətən "yerdəyişmə" sözü əvəzinə permutasiya sözü işlədilir. Bu düstura görə çıxarış:
{\displaystyle {P\_{m}}={A\_{m}}^{m}=m(m-1)(m-2)...\cdot (m-(m-1))=m(m-1)(m-2)...\cdot 2\cdot 1=m!}
Yəni
{\displaystyle {P\_{m}}=m!}

Qeyd
----

m elementi olan çoxluğun elementlərindən təşkil edilən m elementli təkrarsız yerdəyişmələrin sayı {\displaystyle {P\_{m}}=1\cdot 2\cdot ...(m-1)m=m!} bərabərdir. Buradan alınır ki, bir elementi olan çoxluqdan təşkil edilən yerdəyişmələrin sayı {\displaystyle {P\_{m}}=1!=1} olar. Digər tərəfdən, m faktorialın tərifinə görə {\displaystyle m!=(m-1)!m} olduğundan, {\displaystyle 1!=0!\cdot 1}
Buradan görünür ki, {\displaystyle 1!=1} olması üçün {\displaystyle 0!=1} qəbul etmək lazımdır və belə qəbul edilib.

Məsələ
------

Futbol birinciliyində 8 komanda iştirak edib və komandaların hamısı müxtəlif miqdarda xallar toplayıb. Turnir cədvəlində onlar neçə üsulla yerləşə bilər?

* Həlli: Komandalarının hamısı müxtəlif xallar topladığından, onların cədvəldə yerləşə biləcəyi variantları sayı {\displaystyle {P\_{8}}}-ə bərabərdir. Deməli variantları sayı {\displaystyle {P\_{8}}=8!=40320}

Xarici keçidlər
---------------

* Abituriyent jurnalının xüsusi buraxılışı. Redaksiya şurasi: M.M.Abbaszadə, N.Ə.Bayramov, V.M.Bağırov, M.C.Mərdənov və b. Bakı 2005

Həmçinin bax
------------

* Kombinazon
* Aranjeman
* Faktorial
* Binom
* Çoxluq
**T-26**-SSRİ yüngül tankı. Böyük Vətən müharibəsinin əvvəlində Qızıl Ordu və Finlandiya ordusunun, hətta İspaniya Vətəndaş Müharibəsi illərində İspaniya Respublikasının ordusunun ən çox sayda tankı, 1930–1940-cı illərdə T-34 dən sonra ən çox istehsal edilən ikinci Sovet tankı. 1930-cu ildə alınmış İngilis Vickers Mk E tankına (Vickers 6 tonluq tank kimi tanınır) əsaslanır. 1931-ci ildə SSRİ-də xidmətə qəbul edilmişdir.1930-cu illərin əvvəllərində SSRİ tank donanması, ilk növbədə, kütləvi T-18 yüngül piyada dəstək tankından, həmçinin Birinci Dünya müharibəsidən qalan müxtəlif növ Britaniya tanklarından ibarət idi. T-18 Qırmızı Ordunu döyüşə hazır və nisbətən müasir tanklarla doyurmaq, eləcə də sənaye üzrə inkişaf etdirmək vəzifəsini yerinə yetirdi. T-26-nın istehsalı üçün alternativlərin olmaması səbəbindən əvvəllər T-18 istehsalı ilə məşğul olan Leninqrad Bolşevik zavodu seçildi. Daha sonra tikintisi başa çatmaqda olan Stalinqrad Traktor Zavodunun istehsala qoşulması nəzərdə tutulurdu. Həmçinin tikilməkdə olan Çelyabinsk Traktor Zavodu da nəzərdən keçirilib. İstehsalın hazırlanması və sonradan tankın modernləşdirilməsi üçün dizayn işlərinə S. Ginzburq rəhbərlik edirdi. Əvvəlcə Bolşevik zavoduna 1931-ci ildə 500 ədəd T-26 istehsal etmək planı verilmişdi, sonralar mayın 1-dən gec olmayaraq ilk tankın buraxılması ilə bu rəqəm 300-ə endirildi, lakin bu rəqəmə nail olunmadı. Zavod əvvəllər oxşar sürətlə T-18 istehsal etsə də, yeni tankı istehsal etmək daha çətin oldu.1931-ci ildə cəmi 5 nəfərdən ibarət olan zavod şöbəsi hazırlıq gördü.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Hərb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |