recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**"Ulu Öndər" (kitab)** ― Heydər Əliyevin anadan olmasının 90-cı ildönümünə həsr olunmuş kitab.

Ümumi məlumat
-------------

### I cild

Beş cilddən ibarət olan kitabın birinci cildində Ulu Öndərin respublikanın ikinci sənaye və mədəniyyət mərkəzi olan Gəncəyə səfərləri, gəncəlilərə diqqət və qayğısı, şəhərin inkişafı istiqamətində gördüyü böyük işlər haqda geniş məlumat verilir. Kitabda həmçinin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Gəncəyə səfərlərindən və müasir dövrdə şəhərin hərtərəfli inkişafından bəhs olunur.

### II cild

Kitabın ikinci cildində Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan ədəbiyyatının və mədəniyyətinin inkişafına, respublikanın yaradıcı insanlarına və elm xadimlərinə diqqət və qayğısından bəhs olunur.

### III cild

Kitabın üçüncü cildində Qafqazın sülh prosesinin vacibliyini doğuran sosial-siyasi, iqtisadi və mədəni amillər araşdırılır, "Ümumqafqaz Evi" ideyasının yaranmasında, Qafqazda sülh və təhlükəsizliyin təmin olunması və regionun dünyanın inkişaf etmiş dövlətləri ilə inteqrasiyası kimi qlobal proseslərdə Ulu Öndərin geniş fəaliyyəti haqda məulamt verilir.

### IV

Kitabın dördüncü cildində Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyevanın milli-mədəni irsimizin qorunub saxlanması, təbliği və təşviqi yönündə apardığı ardıcıl fəaliyyətdən, təşəbbüsçüsü və iştirakçısı olduğu çoxsaylı beynəlxalq tədbirlərdən və xarici ölkələrdə həyata keçirdiyi əhəmiyyətli görüşlərdən, müxtəlif mükafat və fəxri adlara layiq görülməsindən bəhs olunur.

### V cild

Kitabın beşinci cildində Heydər Əliyev Fondunun yaranması tarixindən, onun beynəlxalq əlaqələrindən, təşkil etdiyi dünya miqyaslı konfrans və tədbirlərdən, həyata keçirdiyi müxtəlif layihə və nəşrlərdən, fəxri qonaqlarından, xarici ölkələrdəki nümayəndəlikləri və onların fəaliyyətindən bəhs edilir.

Həmçinin bax
------------

* Heydər Əliyev ideyalarının zəfər yürüşü (kitab)
* Milli məfkurə, dövlətçilik, müstəqillik yolu ilə (kitab)

İstinadlar
----------

1. 1 2  Ulu Öndər. I. Bakı: "Şərq-Qərb". 2013. səh. 392. ISBN 978 9952 32 085 5.
2. ↑  "Ulu Öndər". II. Bakı: "Şərq-Qərb". 2013. səh. 256. ISBN 978 9952 32 085 5.
3. ↑  "Ulu Öndər". III. Bakı: "Şərq-Qərb". 2013. səh. 208. ISBN 978 9952 32 085 5.
4. ↑  "Ulu Öndər". IV. Bakı: "Şərq-Qərb". 2013. səh. 208. ISBN 978 9952 32 085 5.
5. ↑  "Ulu Öndər". V. Bakı: "Şərq-Qərb". 2013. səh. 224. ISBN 978 9952 32 085 5.
**Xəzər körpüsü** - Bakı şəhərində Bibiheybət tərəfindən Xəzər dənizi üzərindən Zığ burnuna qədər layihələndirilən avtomobil körpüsü.

Layihə
------

Azərbaycan Respublikası Nəqliyyat Nazirliyinin şöbə müdiri Sədrəddin Məmmədovun açıqlamasına görə, layihənin texniki iqtisadi əsaslandırılması başa çatıb. Bu layihə Nəqliyyat Nazirliyi tərəfindən Nazirlər Kabinetinə göndərilib və hazırda müvafiq dövlət orqanları tərəfindən baxılır.

Hesablamalara görə, uzunluğu 17 km olacaq bu körpünün tikintisi təqribən 2 milyard dollara başa gələcək. Bu təkcə nəqliyyat deyil, həm də turizm layihəsi olacaq və burada şəhərin abadlaşdırılması elementləri də əksini tapacaq.

İlkin plana görə, layihənin həyata keçirilməsi qərara alınarsa, bunun üçün beynəlxalq konsorsium yaradılacaq, həmin konsorsium körpünün detallı layihəsi hazırlayıb təsdiq olunandan sonra onun tikintisini həyata keçirəcək. Tikinti başa çatandan sonra konsorsium onun idarəetməsi ilə məşğul olacaq. Həmin şirkət idarəetmə dövrü ərzində bura yatırdığı vəsaiti götürəndən sonra körpünün idarəetməsi Azərbaycan tərəfinə veriləcək.

Tikiləcəyi təqdirdə bu körpüdən istifadə pullu olacaq, amma burada gediş haqqının məbləğinin nə qədər olacağını indidən demək mümkün deyil. Amma elə səviyyədə olacaq ki, bundan hamı istifadə edə bilsin.Bu körpünün tikintisi nəqliyyatın hərəkətini dəfələrlə asanlaşdıracaq, həm şəhərdəki tıxac probleminin həllinə, həm də ekoloji vəziyyətə müsbət təsir edəcək. Belə ki, körpü istifadəyə veriləndən sonra avtomobillə Zığ dairəsindən Lökbatandakı ticarət mərkəzlərinə getmək üçün cəmi 6 dəqiqə vaxt lazım olacaq.

Marşrut boyunca körpüdən kənara çıxışlar olmayacaq, əvəzində burada quraşdırılmış xüsusi liftlər vasitəsilə insanlar Xəzər dənizindəki bəzi adalara enə biləcəklər, oradan isə su taksiləri vasitəsilə gəzintiyə çıxa biləcəklər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-06-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-14.
**Dazayfu məbədi** (太宰府天満宮, *Dazayfu Tenman-qu*?) – Yaponiyanın Fukuoka prefekturasının Dazayfu şəhərində yerləşən şintoist məbədi. 903-cü ildə Dazayfu şəhərinə sürgün edilərək ölən alim və siyasətçi Suqavara no Miçizaneyə həsr edilmişdir.

Tarixi
------

Suqavara no Miçizane 903-cü ildə Dazayfu şəhərində öldükdən sonra onun qalıqları Anraku buddist məbədində basdırılmışdır. İki il sonra həmin yerdə memorial zalı inşa edilmişdir. Miçizanenin ruhunu sakitləşdirmək məqsədilə imperatorun əmri ilə 919-cu ildə Dazayfu məbədi tikilmişdir. Bir neçə əsr boyunca məbədin populyarlığı artmış, Miçizane alimlik və xəttatlığın hamisi hesab olunmağa başlamışdır.

Hazırkı məbəd binasının tarixi 1590-cı ilə aiddir.

Tədbirlər
---------

Məbədin illik festivalı 25 sentyabrda keçirilir. Bundan əlavə, hər ilin 7 yanvar tarixində məbəddə Usokae adlı tədbir baş tutur. İnsanlar quş formasındakı amuletləri olan usolarla məbədə gəlib dövrə şəklində bir ağaca yaxınlaşırlar və təsadüfi insanlarla uso mübadiləsi aparırlar. İnanca görə bu yolla uğur gətirən xüsusi uso əldə etmək mümkündür.

Usokae ilə yanaşı 7 yanvar tarixində məbəddə Onisube adlı eksorsizm ritualı keçirilir.

Qalereya
--------

* Məbəddəki emalar.Məbəddəki emalar.
* Tayko körpüsü.Tayko körpüsü.
* Romon.Romon.
* Torii.Torii.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). II cild (Const–F). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 79. ISBN 0-87011-622-3. İstifadə tarixi: 23 avqust 2022.
**Aşıq Murad Ulduz** (*Murad Aslan oğlu Ulduz*; 1922, Bardaqlı[d], Qars ili – 25 iyul 1999, Türkiyə) — aşıq

Həyatı
------

Aşıq Murad Ulduz 1922-ci ildə Türkiyənin Arpaçay qəzasının Bardaqlı kəndində doğulmuşdur. Atası Aslan (?-1979) Qasım oğlu, anası isə Molla Məhəmmədin qızı Ayişə olub.

1928-ci ildə 6 yaşlı Murad ailəsi ilə birlikdə Qaraxan kəndinə köçmüşdür. Muradgil ailədə 12 qardaş-bacı olublar.

O, Aşıq Gülüstanın və Aşıq İbrahimin şəyirdi olsa da Aşıq Şenlikin oğlu Aşıq Qasımdan da dərs alıb. O özü də ustad olaraq oğlu Aşıq Günay Ulduz başda olmaqla bir çox aşıqlar yetişdirmişdir.

Ona 1938-ci ildə vergi verilmiş və aşıqlığa başlamışdır.

Təxminən on min qatar şeiri olan Aşıq Murad Qaraxanlının "Murad şah", "Əhməd bəy" və "Muxlis bəy" adlı dastanları da var.

Onun yaradıcılığında "Təcnis", "Cığalı təcnis", "Qoşma", "Gəraylı", "Müxəmməs", "Divani" və başqa janrlarda şeirlər vardır.

Aşıq Murad 1946-cı ildə Qüdrət adlı xanımla ailə qurmuş və 5 övladları olmuşdur.

25 iyul 1999-cu ildə böyrək xəstəliyindən vəfat etmişdir.

* Aşıq Günay Ulduzun atasıdır.

Kitabları
---------

* Qaraxanlı Aşıq Murad Ulduz, "Ay hayıf", (tərtib edəni: Aşıq Günay Ulduz), Ankara, "Özgün mətbəəsi", 2003. 720 səh. (türk dilində)

Ailəsi
------

O xatirələrində söyləyirmiş ki, üçüncü babası Qazax Allahverdi həyat yoldaşı Mulğusa xanımla və qardaşları Qasım, Haqverdi, Əli, Vəli və adlarını xatırlamadığı bacıları ilə Qazaxıstandan köçüb Gürcüstanın Dağ Sadaqlı kəndinə gəlib yerləşmişlər. Burada bir neçə il yaşadıqdan sonra babası Qazax Allahverdi Türkiyəyə köçməli olur. O, Türkiyənin Arpaçay qəzasının Bardaqlı kəndində yerləşmişdir. Qazax Allahverdinin iki övladı olmuşdur, — Qasım və Abdullah.

Şəcərəsi
--------

* Qazax Allahverdi
	+ Qasım
		- Aslan
			* Aşıq Murad Ulduz
				+ Aşıq Günay Ulduz
					- Ömür Can Ulduz

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2012-01-11 at the Wayback Machine
* Zakir Şəhriyaz, "Hu çəkib Allah desə", Bütöv Azərbaycan qəzeti, № 20(152), 13–19 iyun 2012-ci il.

Həmçinin bax
------------

*
**Hüsnü Baba oğlu Qubadov** (4 yanvar 1922, Disər, Naxçıvan MSSR – 13 avqust 1991, Bakı) — opera müğənnisi.

Həyatı
------

Hüsnü Baba oğlu Qubadov 1922-ci il yanvar ayının 4-də Ordubad rayonunun Disər kəndində anadan olmuşdur. 1938-ci ildə Naxçıvan Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olmuş, təhsil illərində İbrahim Həmzəyevin yaratdığı dram dərnəyində iştirak etmiş, Səməd Vurğunun "Vaqif" dramında xanəndə rolunu oynamışdır. O vaxtdan uşaqlıqdan həvəs göstərdiyi müğənnilik sənətinə bağlanmış, özfəaliyyət olimpiadalarında uğur qazanmış, 1958-ci ildə isə Respublika Özfəaliyyət Müsabiqəsinin laureatı olmuşdur. Həmin il M.F.Axundov adına Opera və Balet Teatrına dəvət edilmiş, onun səhnəsində yaddaqalan obrazlar yaratmışdır. Təbii ifa tərzi ilə seçilən müğənni İbn Səlam, Məcnunun atası, Kərəm ("Leyli və Məcnun", Üzeyir Hacıbəyli), "Əsli və Kərəm", Çapqınçı, Rəmmal ("Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev) və s. rolları ifa etmişdir. Teatrın tərkibində Tiflisdə (indiki Tbilisi), Gəncə, Naxçıvan, Şəki və respublikanın digər şəhər və rayonlarında qastrol səfərlərində olmuşdur. Onun ifasında "Şuşa yaylağı", "Üçtelli durna", "Bəhbəh", "Dilin can incidəndir" və digər mahnılar, habelə Ü.Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operası (YUNESKOnun xətti ilə) qrammofon valına yazılmışdır.

Müğənni 1962-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür. O, 1991-ci il avqust ayının 13-də Bakı şəhərində vəfat etmiş və doğulduğu kənddə dəfn edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Asiman, A. Unutsaq unudularıq [Mətn]: lirik poema: [Hüsnü Qubadov haqqında] /A.Asiman.- Bakı: Adiloğlu, 2006.- 107 s.
2. ↑  İlyasoğlu, R. Xatirə gecəsi [Mətn]: Hüsnü Qubadov-85 /R.İlyasoğlu //Respublika.- 2010.- 22 iyun.- S. 4.
3. ↑  Qubadov Hüsnü Baba oğlu [Mətn] //Naxçıvan ensiklopediyası.- Bakı: Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2002.- S. 282-283.
4. ↑  Mustafa, Ç. Hüsnü Qubadov [Mətn] /Ç.Mustafa // "Leyli və Məcnun" – 100 il səhnədə.- Bakı: "E.L." NPŞ, 2008.- S. 242-245.
**Hüsnü Mübarəkin Azərbaycandakı heykəli** — Abşeron rayonu Xırdalan şəhərinin "Misir" parkında Məhəmməd Hüsnü Mübarəkin şərəfinə ucaldılmış heykəl.

Xırdalan Misirin Qalubiyyə şəhəri ilə 2008-ci ildə qardaşlaşmış şəhər elan edilib. Parkın yerləşdiyi küçə də Qalubiyyə adlanır. Misir hakimiyyəti də öz növbəsində Qalubiyyə şəhərində küçələrin birinə "Abşeron" adını verib.

"Misir" parkında Hüsnü Mübarəkin heykəlinin yerləşdiyi qırmızı mərmər döşənmiş meydançanın ətrafı kəndirlə əhatələnib. Parkda Hüsnü Mübarəkdən başqa Misir fironu 3-cü Tutmosun da heykəli var. Ümumiyyətlə, Misir hakimiyyəti parkın salınmasında xəsislik etməyib. Parkda Misirdən gətirilmiş çox sayda heykəl qoyulub.

2007-ci ildə Xırdalan şəhərindəki Misir dostluq parkında Məhəmməd Hüsnü Mübarəkin heykəli qoyulmuşdur. 2011-ci il Misir iğtişaşları ilə əlaqədar 2011-ci il yanvarın 31-də Azərbaycan müxalifətinin təmsil olunduğu İctimai Palata bu heykəlin ləğvi üçün müraciət etmişdir.

Fevralın 6-sı 14:00 radələrində bəzi müxalif partiya və müstəqil gənclər təşkilatlarının 30-a yaxın fəalı Xırdalandakı "Misir-Azərbaycan dostluq" parkında etiraz aksiyası keçiriblər. 

Aksiya iştirakçıları «Qaz, işıq, su qalxdı. Millət palçığa batdı», «Dictator Exit (Diktator get)», «İnqilabınız Mübarək», «Let Egyptians free and luck. Be off Hosni Mubark (Misirlilərin azad və xoşbəxt olmasına icazə ver. Çıx get Hüsnü Mübarək) kimi şüarlar səsləndiriblər.Aksiya iştirakçıları Hüsnü Mübarəkin heykəlini fitə də basıblar

İstinadlar
----------

1. ↑  "Hüsnü Mübarəkin Azərbaycandakı heykəlinin mühafizəsi gücləndirilib". 2011-02-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-01.
2. ↑  mediaforum.az HÜSNÜ MÜBARƏKİN XIRDALANDAKI ABİDƏSİNİ GÖTÜRMƏK TƏKLİFİ SƏSLƏNDİ[*ölü keçid*]
3. ↑  "Hüsnü Mübarəkin Xırdalandakı heykəli fitə basıldı". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-07.
**Dağ–çəmən torpaqları** — Böyük və Kiçik Qafqaz və Talışın yüksək dağlıq zonalarında yayılmışdır. Bu torpaqların ümumi sahəsi 559,3 min ha-dır.

Azərbaycanın dağlıq ərazilərinin ayrı – ayrı hissələri bir sıra fiziki – coğrafi şəraitlərinə — iqlim rejiminə, bitki tipinə, torpaqəmələgətirən süxurların xarakterinə görə fərqlidir. Ekoloji – coğrafi şəraitin müxtəlifliyi dağ –çəmən torpaq tipini 3 yarımtipə bölməyə imkan verir:

1. Çimli – torflu dağ-çəmən
2. Çimli dağ – çəmən
3. Qarımtıl dağ – çəmən.

Çimli – torflu dağ-çəmən yarımtipi
----------------------------------

Çimli – torflu dağ – çəmən torpaqları alp çəmənlərinin tipik torpaqlarından olsada respublikamızın yüksək dağlıq zonasında nisbətən kiçik sahələrdə yayılmışdır. Dağ – çəmən torpaqlarının bu yarımtipinə əsasən səthdən mövsümi rütubətlənən çökəkliklərin, karların, təknəvari dərələrin, sirklərin dibində rast gəlinir. Kifayət qədər yüksək biokütləyə və yaxşı inkişaf etmiş kök sisteminə malik olan alp çəmən bitkiləri çim qatı əmələ gətirir və çoxlu miqdarda üzvi qalıqların toplanmasına səbəb olur.

Çimli dağ – çəmən torpaqları yarımtipi
--------------------------------------

Bu torpaqlar respublikamızın yüksək dağlıq ərazilərinin subalp qurşağında daha geniş yayılmış səciyyəvi torpaqlardır. Çimli – dağ çəmən torpaqları dağ meşələri ilə alp çəmənləri arasındakı geniş sahələri tutmaqla 1800–2000 (2500) m yüksəkliklər arasında yayılmışdır. Bu torpaqlar Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacı boyu dar bir zolaq şəklində şərqdə Dübrar dağına qədər uzanır. Baş Qafqaz silsiləsində şimala isə bu torpaqlar vahid zona təşkil edir. Çimli dağ – çəmən torpaqları Talış və Zəngəzur silsilələrinin suayrıcı hissələrində bir növ bozqırlaşma şəraitində inkişaf edir. Kiçik Qafqaz dağlarında çimli dağ – çəmən torpaqları vahid zona yaradır. Azərbaycanın subalp çəmənlərinin bitki örtüyünün ümumi biokütləsi 285–349 s/ha olub, bundan 32–56 s/ha yerüstü 263 – 293 s/ha isə yer altı hissəni təşkil edir.

Qaramtıl dağ – çəmən torpaqları yarımtipi
-----------------------------------------

Bu torpaqlar subalp çəmənləri torpaqlarının aşağı sərhədı ərazinin oroqrafiyası, geomorfoloji və iqlim şəraitindən aslı olaraq böyük intervalda tərəddüd edir. Böyük Qafqaz vilayətində bu sərhəd dəniz səviyyəsində 1800–2000 m yüksəklikdə (meşə çəmən torpaqları ilə təmasda), Kiçik Qafqaz silsiləsinin şərq qurtaracağında (Şamaxı yaylası) meşələrin qırıldığı və iqlimin daha quraq olduğu ərazilərdə qaramtıl dağ- çəmən torpaqlarına dağ – bozqır torpaqları ilə təmas sahələrindədə rast gəlmək olur (Atacay, Gilgilçay, və Pirsaatçay hövzələri arasında) Qaramtıl dağ – çəmən torpaqları müxtəlif genetik horizontların aydın seçildiyi tam inkişaf etmiş profilə malik olması ilə səciyyələnir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Quliyev İ. Ə Ümumi torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyası, Bakı 2014, 240 s.
**Vilçek Torpağı** — Şimal Buzlu okeanında yerləşən, Frans-İosif Torpağına daxil olan ikinci ən böyük ada. Ada Avstriyalı Karl Veyprext və Yulius Payerin rəhbərlik etdiyi ekspedisiyanı maliyyələşdirən Hans Vilçekin şərəfinə adlandırılmışdır. Ada 1873-cü ildə kəşf edilmişdir. Frans-İosif Torpağı yasaqlığı ərazisinə daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Arxipelaqın şərqində yerləşir. Qərb qrupunda yerləşən adalardan Avstriya boğazı ilə ayrılır. Qrehem-Bell adası ilə arasında Morqan boğazı yerləşir. Üzəri əsasən buzlaqlarla örtülü olur. Hündürlük 400-600 metr arasında dəyişir. Sahəsi 2055 km², ən hündür nöqtəsi isə 606 metrdir.

Ən yaxın yerləşən adalar
------------------------

* 9 km cənubda Persey buxtasında Klaqenfurt, Avstriya şəhəri Klaqenfurtun şərəfinə adlandırılmışdır.
* Şərq sahillərində Qorbunov adaları yerləşir. Adalar Qriqori Petroviç Qorbunovun şərəfinə adlandırılmışdır.
* 1,5 km cənub-qərbdə adağıdakı adalar yerləşir:
	+ Derevyannıy adası
	+ Daues
	+ Mak-Kulta adası
	+ Tillo

İqlimi
------

İqlimi sərtdir. İlin cəmi 18 günü temperatur 0 °C-dən yuxarı olur. İllik orta temperatur -12 °C, maksimal temperatur isə +12 °C, minimal temperatur -42 °C təşkil edir. İllik yağıntının miqdarı 280 mm-dir.

Mənbə
-----

* Yerləşməsi:  Arxivləşdirilib 2008-01-09 at the Wayback Machine
* Gregory Petrovich Gorbunov:  Arxivləşdirilib 2008-01-28 at the Wayback Machine
**Fazıl Küçük**, Kipr türkü siyasətçi jurnalist 1959 ilinin sonlarında qurulan Kipr Respublikasının vitse-prizenti Kipr türklərinin Rauf Denktaştan əvvəl öndəridir

Təhsil Həyatı
=============

İlkməktəbi Heydərpaşada Tarakçı məktəbinde tamamlayıb Ortaməktəb ve lisey seviyesinde ki İdadide devam edib 2 il qədər də İstanbul Özel İstiqlal Liseyində tamamlayıb sonra İstanbul Darül Fünun Tibb Fakültəsini 1 il oxuyub sonra İsveçrəya getti Lozanna Universitetinde tibb öyrenimini tamamlayıb 1937 mayında Kipre getti hekim olaraq çalışmaya başlıyıb

Siyasi Düşüncələri
==================

Üniversitet öyrencisi olduğu illərdə Kipr Türklərinin Birləşmiş Krallıq tərəfinden atanan valilerle yönetilmesine qarşı çıxmıştır 14 mart 1942 Xalqın sesi qəzetini qurub və editörü olub

Kipr mücadelesi
---------------

18 aprel 1943 tarixində Kipr Adası Türk Azınlıqı Qurumu'nu qurub 23 aprel 1944 tarixində Kipr Milli Türk Xalq Partiyasını qurdu Kipr Adası Türk Azınlıqı Qurumu və Kipr Milli Türk Xalq Partiyasını Kipr Milli Türk Birliyi Partiyası çatısı altında birləştirib

15 avqust 1955 tarixində Partiyanın ismini Kipr Türkü Partiyası adını alıb

1 aprel 1955 ilində EOKA'ya qarşı durmaq içün Türk Mukavemet Teşkilatını qurdu

Ölümü
=====
**Vilçek adası** — Frans-İosif Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Ada İohan Vilçekin şərəfinə adlandırılmışdır.

Coğrafiyası
-----------

Ən hündür buzlağı 187 m-dir. Zirvə adanın şimal-qərbində yerləşir. İkinci buzlağın hündürlüyü isə 122 metrdir. Bu zirvə adanın cənub-şərqində yerləşir. Adanın buzdan azad maksimal hüdürlüyü isə 42 metrdir. Bu zirvə Şillinq burnunda yerləşir. 
Adanın ucqar nöqtələri: şimal — Zolotov burnu, qərb — Çillinq burnu, cənub — Orqel burnu, ucqar şərq nöqtəsində burun yoxdur.

Ətraf akvatoriyası
------------------

Ada ətrafını Barens dənizi yuyur. Sahillərində dərinlik 300 metrə çatır. Adanın şərq qutaracağından bir qədər aralı Eskimos rifi yerləşir. Cənubunda isə Lamon adası vardır.

### Boğazları

* Salm adasından Murmanes boğazı ilə ayrılır.

Yaxınlığında yerləşən adalar
----------------------------

* Salm adası
* Eskimos rifi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Имена на карте Арктики". 2020-11-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-27.

Xəritə
------

* Xəritə
**Gümüşlü polimetal yatağı** — Şərur rayonu ərazisində, Arpaçayın aşağı axınındadır. 7-ci əsrdən tarixə məlumdur. Yataq eyniadlı antiklinalın nüvə hissəsində və cənub-qərb qanadında yerləşir. Geoloji quruluşunda Sədərək (Üst Jivet mərtəbəsi) və Danzik (Frank mərtəbəsinin aşağı hissəsi) layları (əhəngdaşı, gilli şist, qumdaşı) iştirak edir. Antiklinalın cənub-qərb qanadı törəmə qırışıqlıqla və bir çox pozulmalarla mürəkkəbləşmişdir. Filizləşmə törəmə antiklinalların eninə pozulmalarla kəsilmiş tağ hissələri ilə əlaqədardır; qalenit və sfalerit minerallarının möhtəvi və bütöv filiz yuvalarından təşkil olunmuşdur. Layvari filiz cisimləri daha çox əhəmiyyətlidir. Sədərək lay dəstəsinin əhəngdaşları iki horizont təşkil edir. Filizlərdə qurğuşun 4,5%, sink isə 0,5%-dir. Filizin mineraloji tərkibi qalenit, serusit, sfalerit və kalamindən ibarətdir. Yataq 1954-ci ildən istismara verilmiş, hazırda istismarı dayandırılmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Yataq axını
* Oğlanqala yatağı

Mənbə
-----

Naxçıvan Ensiklopediyası. 1. Azərbaycan Milli Elmər Akademiyası. 2002. səh. 348. ISBN 5-8066-1468-9.
**Vilyoy suanbarı** — Rusiyanın Yakutiya Respublikası ərazisində yerləşən su anbarı. Anbar Lena çayının əsas qollarından biri olan Vilyoy çayı üzərində inşa edilmişdir. Su anbarı inzibati cəhətdən Yakutiya ilə Krasnoyarsk diyarı ərazilərində yerləşir. Anbar Aşağı Tunqus çayından 80 km aralıda yerləşir.

Əsas məlumat
------------

Su anbarı 1965-1967-ci illərdə Viyoy çayının qarşısıns bənd atılması sayəsində yaranmışdır. Su anbarı inşa edildikdən sonra 2,3 min. ha torpaq sahəsi suyun altında qalır. Üstəlik burada 50 tikili suyun dibinə qərq olmuşdur. 
Su snbarı 246 metr okean səviyyəsindən hündürdə qərarlaşır. Anbarın sahəsi 2 360 km²-dir. Su anbarının hündürlüyü maksimal dərinliyi 70 metrdir. Orta dərinliyi cəmi 17 metrdir. Səviyyəsi yağıntılardan asılı olaraq dəyişir. Su anbarının uzunluğu 470 km, eni isə 18 km-dir. 

Su anbarının illik su tutumu 20 km³-dir. Suanbarının ümumi tutumu 40,4 km³-dir.

İqtisadi əhəmiyəti
------------------

Su anbarının əsas əhəmiyyəti çayda suyun mövsümü və illik axının tənzimlənməsidir. Anbar su təhçizatında istifadə edilir. Su anbarı üstəlik gəmiçilikdə və balıqçılıqda istifadə edilir. Çayın il boyu aşağı axarlarında gəmiçilik üçün əlverişli şəraitin yaradılmasında mühüm rol oynayır. Su anbarının önünda su anbarı fəaliyyət göstərir. Bununla da böyük gücə malik enerji istehsal edilir.

2008 il
-------

2008-ci ilik iyul-avqust ayları güçlü yağıntıları yağmışdır. Bu zaman anbara 38 km³ su daxil olmuşdur. Anbarda daşqının baş verməsinin qarşısını almaq məqsədi ilə anbardan 23 km³ su buraxılmışdır. Əslinə qalsa normadan artıq su buraxılışı qar yağan zaman müşahidə edilsədə bu böyüklükdə su kütləsi qısa zaman anbara daxil olmamışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Вилюйский гидроузел: социально-экологические последствия Arxivləşdirilib 2016-04-05 at the Wayback Machine  (rus.)
2. ↑  Vilyoy su anbarı hidroenergetiklərin nəzarəti altındadır[*ölü keçid*], *18 sentyabr 2008 Xəbərlər «YakutskEnerqo»*

Mənbə
-----

* Fotoalbom: Yakutiya, Vilyoy suanbarı.
Həyatı
------

Alireza Jam Farsadi 2000-ci il aprelin 3-də İranın Təbriz şəhərin də anadan olub. Səkkiz yaşında fortepiano təhsili almağa başladı lakin, onu İrandaki musiqi təhsili qane etmədiyinə görə atası onu daha güclü musigi təhsili alması üşün hər həftə Təbriz şəhərindən Naxçıvan Muxtar Respublikasına aparırdı. 2010-cu ildə ailəcə Bakıya köçdülər. O burada Tofiq Quliyev adına 12 sayılı musiqi məktəbinə daxıl oldu. 2017-ci ildə Dubaida keçirilən beynalxalq **ArtKelen** müsabiqəsində birinci yeri qazandı. 2018-ci ildə M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında keçirilmiş Tofiq Quliyev adına 12 nömrəli musiqi məktəbinin hesabat konsertində uğurlu çıxışına görə Bakı Şəhər Mədəniyyəti və Turizm Baş İdarəsi tərəfindən **Fəxri Fərman** ilə təltif edilmişdir. 2019 ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti nə daxil olmuşdur. 2019 ci ildə 
**Legends of Autumn İnternational Art Contest** və Ümumilli Lider Heydər Əliyev in xatirəsinə ikinci elmi-ifaçılıq konfransında birinci yeri qazanmışdır.

Mükafatları
-----------

* 2017-ci il "International festival competition of arts kelen east vision 2017" 1 dərəcəli laureatı
* 2019-cu il Azerbaycanın "Legends of autumn international art contest" 1 dərəcəli laureatı
* 2019-cu il "Ümumilli Lider Heydər Əliyevin xatirısinə II Elmi-İfaçılıq konfransi"nın qalibi
* 2020-cu il "Ümid 2020" festivalının qalibi

Xarici keçidlər
---------------

* 
*
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Etibar Əhmədov.

**Etibar Əhməd Rzaqulu oğlu** (20 avqust 1962, Dəmirçi, Noraşen rayonu – 19 yanvar 1990, Sədərək rayonu) — 20 yanvar şəhidi.

1962-cu ildə 20 avqustda Şərur rayonunun Dəmirçi kəndində anadan olub. Tikinti idarəsində sürücü işləmişdir. İki oğlu, bir qızı qaldı, doqquz bacı-qardaşı.

Yanvarın 19-da Sədərək yaxınlığındakı postlarda növbədə olub. Axşam növbəsini qurtarıb evə gəlib. Yoldaşları onu evə dincəlməyə göndərmişdi. Qərar tuta bilmədi evdə, qayıtdı yoldaşlarınınyanına. Özü də həmişəlik. Yoldaşlarını müdafiə etməyə getmişdi, torpaqlarını qorumağa getmişdi, elə o torpağa da tapşırıldı. Etibar yanvarın 20-də qərargah yaxınlığında ürək nahiyəsindən odlu silahla yaralanmış, axşam saat 06ː00-da şəhid olmuşdur. Etibarla bir yerdə yaralananlar; Bahəddin, Aydın, Vəli, Şahverdi.

Mərhum anadan olduğu və yaşadığı Dəmirçi kəndində dəfn edilmişdir.

Dəmirçi kənd orta məktəbinə Etibar Əhmədovun adı verilmişdir.

Ailəsi
------

Şəhid olanda 3 övladı, 9 da bacı-qardaşı qaldı.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar
* Sədərək döyüşləri

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Pinakoteka** (*fr.* pinacothèque, *yun.* πινακοθήκη, πίναξ — lövhə, şəkil və θήκη — saxlama) — qədim yunanlar dövründə mənzərəli görünüşlər üçün bir saxlama otağı.

Afina Akropolun sol qanadı propilen, Afina tanrısına hədiyyə olaraq gətirdikləri rəsm əsərləri yerləşdirilmişdir. Bir neçə altı sütunlu salonda rəsmlər, taxtalar, lövhələr və digər rəsm əsərləri ilə boyanmışdır.

III — II əsrlər dövründə daha çoxbizim eramızdan əvvəl Pinakotekinin ilk kataloqu tərtib edilib, onun müəllifi Polemon Ilionski idi. Afinaya əlavə olaraq Pinakotek Yunanıstanın digər yerlərində, məsələn Qerayon - Samos adasında Qera məbədində mövcud idi.

Qədim Romalılar termini sənət əsərləri olduğu bir otaqdan istifadə etmək üçün istifadə edirdi.

Renessans dövründən başlayaraq, *pinakoteka* adı ictimaiyyətə açıq olan sənət əsərlərinin kolleksiyalarına istinad etmək üçün istifadə edilmişdir. İndi pinakotekalar incəsənət qalereyaları adlanır.

Məşhur pinakotekalar
--------------------

* Köhnə pinakoteka Münhendə
* Yeni pinakoteka Münhendə
* Müasir pinakoteka Münhendə
* Vatikan pinakotekası
* Brera pinakotekası Milanda
* Ambrozian pinakotekası Milanda
* Boonya Milli Pinakoteka

Ədəbiyyat
---------

* *Сомов, А. И.* Pinakoteka // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
**Gesner dağlaləsi** (*lat.* Tulipa gesneriana) — bitkilər aləminin zanbaqçiçəklilər dəstəsinin zanbaqkimilər fəsiləsinin dağlaləsi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu. "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU C2a(ii). Nadir növdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı yumurtaşəkilli, uzunsov, qonur rəngli qınla örtülüdür. Gövdə və çiçək saplağı qısadır. Yarpaqları 3 ədəd, enli neştərşəkilli, yaşılımtıl-göydür. Çiçəkyanlığı parlaq qırmızı, qaidəsində sarı ləkələr var; ləkələr sarı və ya qırmızı ləkəli sarıdır. Ləçəklər uzunsov-yumurtaşəkilli küt və təpə hissəsi örtüklüdür.

Bioloji, еkoloji və fitosеnoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə iyun, mеyvə əmələgətirmə iyul ayına təsadüf edir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında, dağ bozqırlarında, otlu yamaclarda, daşlı-çınqıllı, qayalı yerlərdə yayılmışdır. Mezoksеrofitdir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq rayonları (Ordubad rayonu, Nus-nus kəndi ərazisi).

Sayı və tеndеnsiyası
--------------------

Təbii ehtiyatı azdır. Əhali tərəfindən intensiv toplanması gələcəkdə azalma təhlükəsini ehtimal etməyə əsas verir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogеn, ekoloji və zoogen amillər.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 306.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q163060
* Wikispecies: Tulipa gesneriana
* APA: 4490
* BioLib: 42043
* EoL: 1082877
* EPPO: TULGE
* GBIF: 5299675
* GRIN: 40734
* iNaturalist: 129054
* IPNI: 542923-1
* IRMNG: 10194801
* ISC: 117689
* ITIS: 43105
* NBN: NBNSYS0000004986
* NCBI: 13306
* Plant List: kew-289575
* PLANTS: TUGE
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:542923-1
* Tropicos: 18400363
* VASCAN: 28720
* WCSP: 289575
* WFO: wfo-0000743525

 |
**Cəbiş müəllim onu yaşadır. Süleyman Ələsgərov** — rejissor Sənan Sultanovun 2017-ci ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

Məzmun
------

Film teatr və kino aktyoru, Azərbaycanın xalq artisti Süleyman Ələsgərovun xatirəsinə həsr olunub.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Ssenari müəllifi:** Yaqub Əlioğlu
**Rejissor:** Sənan Sultanov
**Operator:** Elşən Bədəlov
**Montaj:** Azər Əhmədoğlu
**Rejissor assistenti:** Mikayıl Əjdəroğlu, Samir Məlikov, Həmid Məmmədbəyli
**Videomateriallar:** Həsən Cəbrayılov, Cavid Babayev
**Musiqi tərtibatı:** Əliabbas Qasımov
**Qrafika:** Təkin Əfəndiyev
**Geyim rəssamı:** İradə Həyatova
**Qrim rəssamı:** Zemfira Cəfərova
**Mətni oxuyan:** Cəlal Məmmədov, Səyyar Rüstəmov
**İnzibatçı:** Etibar Almazov
**Filmin direktoru:** Ziya Əzimov
**Redaktor:** Səyavuş Məmmədov
### Rollarda

Sərvər Nəzərov
Samir Məlikov
Ülvi Rzayev
Əli Məlikzadə
Bəyimxanım Məlikzadə
Zeynəb Yusifova

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə
**Bağırov Mikayıl Kazım oğlu**  (1934, Naxçıvan şəhəri) — texnika elmləri doktoru.

Həyatı
------

Bağırov Mikayıl Kazım oğlu 1934-cü ildə Azərbaycanın Naxçıvan MR Şərur rayonu Daşarx kəndində anadan olmuşdur. 1956-cı ildə "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirdikdən sonra, 1960-cı ilə qədər "Qaradağneft" NQÇİ-də operatordan sahə rəisinə qədər müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 1960-cı ildən AzETNÇi-nun "Neft hasilatı texnologiyası" laboratoriyasında mühəndis, 1966-1975-ci illərdə isə bu laboratoriyanın elmi işçisi, rəhbəri olmuşdur. 1963-1966-cı illərdə bu institutun aspirantı olub. 1966-cı ildə "Layların hidravlik parçalanması məslələrinin (ünsürlərinin) tədqiqi" mövzusunda namizdəlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1971-1975-ci və 1982-1985-ci illərdə Əlcəzair şəhəri Neft və kimya institutunda pedaqoq işləmiş və eyni zamanda öz elmi fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1975-1992-ci illərdə "Neft quyularının hasilatının intensivləşdirilməsi", "Quyuların əsaslı və cari təmiri" laboratoriyalarının rəhbəri olmuşdur. 1992-2002-ci illərdə Azneftqaz Detli-də direktor vəzifəsində işləmişdir. 1998-ci ildə "Neft-qaz hasilatını intensivləşdirilməsi üsullarının səmərəliliyinin artırılması" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 2002-ci ildən bu bu günə qədər Bağırov M.K. "Geofizika və mühəndis geologiyası" institutunun baş elmi işçisi və eyni zamanda ADNA Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" kafedrasının professorudur.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Bağırov M.K. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: neft yataqlarının işlənilməsi; istismar olunan quyuların məhsuldarlığının artırılması; layın neftverimi; hidravlik parçalanmanın yeni texnika və texnologiyasının yaradılması; süzülən suyun və qumun təcrid olunma məsələləri.

O Beynəlxalq Şərq akademiyasının akademiki olmuşdur.

Bağırov M.K. 130-dan artıq elmi məqalənin, 7 moqorafiyanın müəllifidir. İxtiralara görə 40 müəllifilik şahadətnaməsi və patentləri var. 5 elmlər namizadi hazırlamışdır.

İstinadlar
----------
**Ağadadaş Kərbəlayı oğlu** (10 iyun 1926—13 dekabr 2008) — neftçi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966).

Həyat və əmək fəaliyyəti
------------------------

Ağadadaş Kərbəlayı oğlu 1926-cı ildə Bakının Maştağa kəndində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1944-cü ildə "Leninneft" briqada trestində başlamışdır. Səngəçal Qazma İşləri İdarəsinin ustası olmuşdur. 1950-ci ildən Sov.İKP üzvü olmuşdur. AKP 28-ci qurultayında AKP MK-nın üzvü seçilmişdir. Sov.İKP 24-cü qurultayının nümayəndəsi, SSRİ Ali Sovetinin (V və VI çağırış) və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (VII və VIII çağırış) deputatı olmuşdur. 23 may 1966-cı ildə sovet neft sənayesinin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, 2 dəfə Lenin ordeni, "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri ilə təltif olunmuşdur. Ağadadaş Kərbəlayı oğlu 13 dekabr 2008-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

* **Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası** I cild. Bakı, 1976. səh 95.

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Mürşüd Xanvəli oğlu Ənnağıyev** - M.F. Nağıyev adına Kimya Problemləri İnstitutunun şöbə müdiri, kimya elmləri doktoru.

Həyatı
------

Mürşüd Xanvəli oğlu Ənnağıyev 15 may 1934-ci ildə Ermənistan SSR-in Sisiyan rayonunun Ağudi kəndində anadan olmuşdur.

1943-1953-cü illərdə Ağdü kənd orta məktəbində orta təhsil aldıqdan sonra, 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) fizika-riyaziyyat fakültəsinin fizika şöbəsinə daxil olmuşdur. 1959-cu ildə ADPU-nu bitirdikdən sonra, Azərbaycan Elmlər Akademiyası (EA) Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda (NKPİ) işə qəbul olunmuş və orada kiçik elmi işçi vəzifəsində işləmişdir.

1964-cü ildə Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunun aspiranturasına qəbul olmuş və oranı 1967-ci ildə bitirdikdən sonra "Alüminium-xrom-molibden oksid katalizatorlarının səthi qüvvələrinin spektrofotometrik üsulla tədqiqi" mövzusunda namizədlik, 1992-ci ildə isə "Təbii seolitlərin və onların modifikasiya olunmuş formalarının qurutma və karbohidrogenlərdən olefinlərin alınması proseslərində adsorbsiya və katalitik xassələri" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edərək "fiziki kimya" ixtisası üzrə kimya elmləri doktoru dərəcəsini almışdır.

Mürşüd Ənnağıyev 1967-78-ci illərdə Azərbaycan EA QÜFKİ-də kiçik və böyük elmi işçi vəzifələrində, 1978-85-ci illər "Adsorbsiya", 1985-ci ildən isə "Təbii ssolitlər" laboratoriyasının müdiridir. Onun əsas tədqiqat obyekti respublikamızda zəngin yataqları olan alümosilikatlardan adsorbent kimi istifadə edərək maye karbohidrogenləri, sənaye qazlarını qurutmaq və başqa qarışıqlardan təmizləməkdən ibarətdir. Həmin adsorbentlərin adsorbsiya və digər fiziki-kimyəvi xassələri tədqiq edilmişdir. Onun rəhbərliyi altında aqressiv qazları qurutmaq üçün sənaye miqyasında qurğu tikilmiş və sınaqdan keçirilərək istifadəyə verilmişdir.

Mürşüd Ənnağıyev effektiv adsorbentlərini təbii alyumasilikatların əsasında sanaye qazların və maye karbonhidrogenləri qarışıqdan təmizləmək üçün alınma üsulu kəşf edib. O, təbiəti idarəetmə qüvvə və aktiv və adsorbsiya sentrinin miqdarı sorbentlərin üzərində bəzi faktlatından asılı olaraq onları xalq təsərüfatında istifadə məqsədi ilə kəşf edib. Adsorbentlər təbii seolitlər əsasında sənaye qazların sənayədə qurutma prosesində istifadə olunur.

M.Ənnağıyevin apardığı elmi-tədqiqat işlərinin nəticələri 3 monoqrafiyada, 180 elmi əsərdə, o cümlədən 11 müəlliflik şəhadətnaməsində öz əksini tapmışdır. Onun rəhbərliyi ilə 6 elmlər namizədi hazırlanmışdır. O, 42-yə qədər məruzələrlə beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda (Rusiya, Bolqarıstan, Almaniya) çıxış etmişdir.

12 dekabr 2010-cu ildə vəfat edib.
**Ağadadaş Səmədov** (d. 10 mart 1924) — İkinci Dünya müharibəsinin veteranı.

Həyatı
------

1924-cü ilin mart ayının 10-da Lənkəran rayonunun Vilvan kəndində anadan olub. O, 1942-ci ildə Lənkəran Subtropik bitkiçilik texnikumunu bitirib. Elə həmin ilin oktyabırın 26-da müharibəyə yollanan Ağadadaş Səmədov 77-ci Azərbaycan diviziyasının 105-ci Taborunun tərkibində Mazdokdan Berlinə qədər döyüş yolu keçib. O, müharibədə böyük şücaət göstərib. Dəfələrlə ölümlə üz-üzə gəlib. Qəhərmanlığına görə 2 dəfə 3-cü və 2-ci dərəcəli Şöhrət ordenləri ilə təltif olunub. Lakin onun bu mükafatlandırma haqqında dəqiq məlumatı olmayıb. 
1945-ci ilin dekabrında doğma kəndinə qayıdıb və 1980-cı ildə təqaüdə çıxana kimi orada aqronom işləyib. 13 övladı, 44 nəvəsi, 26 nəticəsi var.

1942-ci ildə Ukrayna ərazisində Dubno yaxınlığında rota geri çəkildikdən sonra o, əsas qüvvələr gələnə kimi müdafiəni təkbaşına saxlayıb. Buna görə də III Dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif dilib. O, Vislo-Oder əməliyyatında və Berlinə hücumda iştirak edib. 6 iyun 1945-ci il əmrilə İkinci Dünya müharibəsində göstərdiyi şücaət və igidliyə görə A.Səmədov II Dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif edilib.

Rusiya Prezidenti D.Medvedyev 2008-ci ilin iyulunda Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı II və III dərəcəli "Şöhrət" ordenini A.Səmədova şəxsən təqdim edib.Bu mükafat veterana hələ müharibə vaxtı verilib. Lakin o, həlak olmuş sayıldığından ordeni ala bilməyib.

Ağadadaş Səmədov Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyev tərəfindən 2009-cu ildə faşizm üzərində qələbənin 64-cü ildönümü münasibətilə Moskvada keçiriləcək tədbirdə iştirak etmək üçün dəvət almışdır. Rusiya prezidenti tərəfindən şəxsən dəvət edilən bəzi şəxslərdəndir və yeganə Azərbaycan vətəndaşıdır.

Rusiya prezidenti tərəfindən ona təqdim olunan "Şöhrət" ordenlərindən başqa, A.Səmədov I dərəcəli Vətən Müharibəsi ordeni, 10-dan çox medal və fəxri nişanlarla təltif edilib.

İstinadlar
----------
Təbii halda Balkanlarda, Kiçik Asiyada, İranda təsadüf edilir. Azərbaycanda Böyük Qafqazda, Kiçik Qafqazın şimalında, Qobustanda və s. bölgələrdə qayalıq yerlərdə və gilli uçurumlarda təbii şəraitdə rast gəlinir. Hündürlüyü 2 m olan, qollu-budaqlı, boz gövdəli koldur. Şaxələri düz, hamar, dar şırımlı, yaşıl və kifayət qədər nazikdir, diametri 1-1,5 mm-ə çatır. Yarpaqları tam inkişaf etməmişdir, qarşı-qarşıya düzülmüş və zər qərdəciklidir. Tozcuq sünbülcükləri saplaqsız, çox vaxt çaxələr boyu topa-topa düzülmüşdür, kürəşəkillidir, rəngi qırmızı və ya çəhrayı-sarıdır, 4-5 mm uzunluqdadır, şaxələri boyu düzülmüşdür. Xarici çiçəkaltlıqları aşağıdan dəyirmi-oval, yuxarıdan dəyirmi və uzun olub, bitişikdir. Meyvəverən sünbülcükləri qısa ayaqcıqlar üzərindədir, uzunsov-ovaldır, birçiçəklidir, 2-3 cüt çiçəkaltlığı vardır. Borucuğun kənarları uzunsov, diləbənzər olub, uzunluğu 3 mm-ə çatır. İyun ayında çiçəkləyir, avqust ayında çeyvə verir. Meyvələri qırmızı, çəhrayı və ya sarı rəngdədir, kürəşəkillidir, yetişdikdə oval formalıdır, lətlidir. Toxumları qonur rəngli, uzunsov-ovalşəkilli, 4-5 mm uzunluqdadır. Quraqlığa və istiyə davamlı, torpağa çox tələbkar olmayan və işıqsevən koldur. Vegetativ orqanlarında alkaloid və efedrin vardır. Var.chrysocarpa C.A.M. – Var.erythrocarpa formasından da istifadə edilir.
1972-ci ildən Abşeronda, Mərdəkan dendrarisində introduksiya olunmuşdur. Asanlıqla çoxaldılır.
**Ağadadaş Müniri** (1863, Hövsan – 1940, Buzovna) — azərbaycanlı şair, "Məcməüş-şüəra" ədəbi məclisinin nümayəndəsi.

Həyatı
------

Ağadadaş Müniri 1863-cü ildə Bakının Hövsan kəndində anadan olmuşdur. Yeddi yaşında atadan yetim qalmış, anasının təkidi ilə mədrəsəyə getmiş, on beş yaşınadək orada oxumuşdur. Müniri öz şerlərini qəzəl, məsnəvi, rübai, qitə, qəsidə şəkillərində yazmışdır.

"Müniri" təxəllüsünün, "Münir" sözündən (ərəb sözüdür, mənaca, "işıq" deməkdir.) götürən şairin yazılarının bəziləri, inqilabdan əvvəl və sonra mətbuatda dərc olunmuşdur. ("Dirilik", 1916-cı il; "Türkcə qəzəllər" kitabı, 1917-ci il, "Ədəbi parçalar", 1926-cı il və s.)

Şairin bədii irsi, onun klassik şerin müxtəlif janrlarında yazdığı ədəbi nümunələrdən ibarətdir. Bu günə kimi, Bakı şairləri haqqında yazılan müxtəlif kitablarda, şairin bir neçə qəzəli çap olunsa da bütövlükdə əsərləri tədqiq olunmamış qalmaqdadır. Bu əsərlər Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutunun fondunda saxlanılır.

O, Buzovnalı Məşhədi Azər və Haşım bəy Sağiblə dostluq etmişdir. Üç oğlu olmuşdur.

1940-cı ildə vəfat etmiş və Bakının Buzovna kəndində dəfn olunmuşdur.

Ailəsi
------

Xalq rəssamı Asəf Cəfərovun babasıdır.

Yaradıcılığı
------------

Şairin ən məşhur əsərlərindən biri onun "Ənar" qəsidəsidir. İmam Əlinin və Həzrəti Fatimənin ailəsində baş vermiş, olduqca əxlaqi bir hadisənin bədii tərənnümü olan bu qəsidə klassik şer şəklini olduğu kimi saxlamışdır. Belə ki, şair klassik ənənəyə sadiq qalaraq əsas mövzuya keçməzdən əvvəl qəsidəni "bahariyyə" ilə başlayır. Əruzun rəməl bəhrində qələmə alınmış qəsidənin əsas səciyyəvi xüsusiyyəti hər bir misranın cümlə şəklində olub, beytin ümumi məzmun çərçivəsi daxilində fikir bitkinliyi ifadə edə bilməsidir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Hövsanlı şair-Ağadadaş Müniri[*ölü keçid*]
* "Mirzə Ağadadaş Müniri. Əsərlər" adlı kitabın təqdimat mərasimi keçirilib
* Ağadadaş Müniri
* Əlyazmalar İnstitutunda "Mirzə Ağadadaş Müniri. Əsərlər" kitabının təqdimatı olub


***Vikimənbədə*** **Ağadadaş Müniri** ilə əlaqəli məlumatlar var.
**Boz-qonur torpaqlar** — kimyəvi analiz nəticələrinə görə tərkibi genetik qatlar üzrə eyni olmayan torpaq tipi. Bu torpaq tiplərinə əsasən isti ərazilərdə rast gəlinir.

Morfoloji tərkibi
-----------------

Qaysaq qatda silisium oksid aşağı qatlarla müqayisədə çoxdur. Digər göstəricilərdən kalsium, maqnezium, dəmir üst qatlardan aşağı qatlara doğru çoxalır. Boz-qonur torpaqların qranulometrik tərkibi çox fərqlidir, lakin qumlu və yüngül gillicəli torpaqlar daha çox üstünlük təşkil edir. Bu torpaqların üst hissəsi əksər hallarda çınqıllıdır. Boz-qonur torpaqların mineroloji tərkibində 0,1–0,25 mm ölçüdə olan fraksiyalarda kvars qaysaq qatdan humus və bərkimiş qata doğru miqdarı azalır, lakin qırıntılı silikatların, ağır mineralların miqdarı isə əksinə artır. Boz-qonur torpaqların reaksiyası qələvidir. Karbonatların maksimal toplanması üst horizontlarda müşahidə edilir. Səthdən bir qədər aşağıda gips toplanmışdır. Boz-qonur torpaqlarda 30–40 sm-dən sonra şorlaşma əlamətləri görünür. Boz-qonur torpaqlar xloridli-sulfatlı şorlaşma tipinə aid edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  İ. Ə. Quliyev. Ümumi torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyası. Bakı: 2014. 235 s.
2. ↑  H. Ə. Əliyev. Böyük Qafqazın torpaqları. 1994

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan torpaqları
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Musayev.

**Sənan Hüseynoviç Musayev** (13 aprel 1923, Qusar, Quba qəzası – 1983) — Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri (1957–1962).

Həyatı
------

Sənan Hüseynoviç Musayev 1923-cü ildə Qusar şəhərində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1941–1942-ci illərdə istehsalatda işləmiş, 1942–1944-cü illərdə Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. 1944-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olmuş və 1949-cu ildə oranı bitirmişdir. 

1949–1951-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində elmi katib və mülki hüquq kafedrasının baş müəllimi vəzifələrində işləmişdir.

Sənan Musayev 1951–52-ci illərdə Azərbaycan KP MK-nın mühazirəçilər qrupunun rəhbəri, 1952–1954-cü illərdə Azərbaycan KP Bakı Şəhər Komitəsində təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri olmuşdur. 

1954–57-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prokurorunun müavini, 1957–1962-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri, 1974–1980-ci illərdə isə Bakı şəhər Nərimanov rayon xalq məhkəməsinin sədri vəzifələrində işləmişdir.

1962–1974-cü illərdə Sənan Musayev Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Məhkəmə Ekspertizası İnstitutunda direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. 

Dəfələrlə Bakı şəhər Sovetinə, Bakı Vilayət Sovetinə, Nərimanov rayon Sovetinə deputat seçilmişdir.

Sənan Musayev məhkəmə ekspertizasının təşkili və metodikası sahəsində çoxsaylı elmi məqalə və məcmuələrin müəllifidir. Onun elmi məqalələri Bakı, Moskva, Macarıstan, Bolqarıstan və digər ölkələrdə çap olunmuşdur.

Sənan Musayev Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olmuş, bir sıra medallarla təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-05.

Xarici keçidlər
---------------

* Жизнь, продолжающаяся в воспоминаниях  (rus.)

| ⛭Azərbaycan Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədrləri Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası |
| --- |
| 
* İsay Dovlatov (1924–?)
* Seyidcəfər Yaqubov (1931–1932)
* Muxtar Hacıyev (1932–1933)
* Ayna Sultanova (1936)
* Teymur Quliyev (1936–1937)
* Böyükağa Hüseynov (1937–1939)
* Əlisultan Quliyev (1939–1941)
* Hüseyn Ələkbərov (1946–1948)
* Məhərrəm Hüseynov (1951–1957)
* Sənan Musayev (1957–1962)
* Abdulla İbrahimov (1962–1980)
* İbrahim İsmayılov (1980–1986)
* Hüseyn Talıbov (1986–1991)

 |
**Batıray Omarla** (1820, Urax[d], Dağıstan MSSR – 1902, Dargi dairəsi, Dağıstan vilayəti) — Dağıstan şairi, XIX əsrdə yaşamış lirik, dargin ədəbiyyatının qurucularından biri.

Həyatı
------

Omarla (tərcümədə - *Ömərin oğlu*) Batıray 1831-çi ildə Dargin rayonunun Urax kəndində (Dağıstan Respublikasının indi Sergokalinsky rayonu), darginets milliyyətində anadan olmuşdur.

Şairin atası Ömər sağlamlığı və cəsarəti ilə seçilirdi. Bir sıra hallar Öməri yerli xana Nöker kimi xidmət etməyə məcbur etdi. Nöker Ömərə xidmət etmək uzun sürmədi, döyüşlərdən birində ağır yaralandı və tezliklə aldığı yaradan öldü.

Şair yaradıçılığında Dörd və ya səkkiz misralı şeirlər qoşmuş, onlardan yalnız bir hissəsi dövrümüzədək gəlib çatmışdır. Şeirləri ilk dəfə 1928-ci ildə toplanaraq çap edilmişdir. Batıray şeirlərində kənd adamlarının, xalq qəhrəmanlarının obrazını yaratmış, dağlı qadınlarını müdafiə etmişdir. 

Dargin Dövlət Teatrına Batırayın adı verilmişdir.

Omarla 1910-cu ildə Urax kəndində vəfat etmişdir.

Əsərləri
--------

* Daluyti. Buynaksk, 1928;
* Pesni, M. 1959;
* Nazmurti. Maxaçkala, 1964.

İstinadlar
----------
**Battlşip adası** (*ing.* Battleship Island) — ABŞ-nin Alyaska ştatı ərazisində yerləşən ada. Auke körfəzində, Linn-Kanalda Auke-Bey kəndindən 2,6 km cənubunda və Cuno şəhərindən 16 km şimal-qərbdə yerləşir. Adada 1976–1981-ci illər arasında ABŞ Geoloji Xidməti tərəfindən araşdırılmış və 31 mart 1981-ci ildə Coğrafi Adlar İnformasiya Sisteminə daxil edilmişdir.

ABŞ Federal Aviasiya İdarəsi adada küləyin sürətini ölçmək üçün bir qüllə quraşdırmışdır.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Battlşip adası Alyaskanın Cuno dairəsində yerləşir. Ada adını 1957-ci ildə almış, 1976–1981-ci illərdə ABŞ Geoloji Xidməti tərəfindən kəşf tətqiq edilərək, 31 mart 1981-ci ildə coğrafi adlar informasiya sisteminə daxil edilmişdir. Adanın diametri 160 m-dir.

Rəsmi status
------------

ABŞ-nin Federal Aviasiya İdarəsi küləyin sürətini ölçmək üçün adada xüsusi qüllə quraşdırıb. Məlumatlar Cuno hava limana ötürülür. Ada kempinq üçün də istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Carroll, Tony.* "Tower goes up in wetlands". Juneau Empire. 2005-05-26. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-08-20.
2. ↑  "Low Level Wind Shear Alert System-Network Expansion (LLWAS-NE++)" (PDF). 2017-02-17 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-11-19. (22.28 KB)
3. ↑  "Channel Islands State Marine Park Management Plan" (PDF). 2011-09-30 tarixində arxivləşdirilib (PDF). (10.5 MB)
**Baturalp Ünlü** ( *türk.* Baturalp Ünlü ; 9 iyul 2002-ci il) türk üzgüçüdür. Avropa çempionatının və Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı. Sərbəst üzgüçülük üzrə ixtisaslaşmışdır.

Həyatı
------

Baturalp Ünlü 9 iyul 2002 -ci ildə anadan olmuşdur. 2008-ci ildən üzgüçülüklə məşğul olur. Böyük qardaşı Batuxan da bu idman növü ilə məşğul olur, bunun sayəsində Baturalp idmanla məşğul olmağa qərar verdi.

### Karyera

Baturalp Ünlü 2017 -ci ildə 400 metr sərbəst üzgüçülükdə Türkiyə Qısa Kurs Çempionatında üçüncü oldu. Elə həmin il Mərakeşdəki Gimnaziyada səkkizinci oldu. Finlandiyada keçirilən Yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatında iştirak etdiyi oyunların heç birində (200 və 400 metr sərbəst, 200 və 400 metrlik kompleks üzgüçülük) növbəti mərhələyə yüksələ bilmədi.

2019 Türkiyə Gənclər Çempionatında 200 və 400 m sərbəst yürüşlərdə qızıl qazandı və 400 m kompleks üzgüçülükdə gümüş medal qazandı. Kazanda keçirilən Yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatında Ünlü 200 metr sərbəst yürüşdə yarımfinala çıxdı, lakin finaldan bir addım uzaqlaşdı (doqquzuncu yerdə). İki dəfə uzun məsafədə yarımfinala çıxa bilmədi. Macarıstanda keçirilən Yeniyetmələr Dünya Çempionatında o, 200 metr məsafəyə üzməkdə 9 -cu, 400 metr məsafəyə qaçışda 17 -ci oldu. 400 metr üzgüçülük kompleksində kvalifikasiyada 21 -ci yeri tutdu.

2021 -ci ildə TYR Pro Üzgüçülük Missiyasında yarışdı, 200 m sərbəst yürüşdə dördüncü, 100 m məsafədə 13 -cü oldu. Budapeştdə keçirilən böyüklər üzrə Avropa Çempionatında türk üzgüçü sıralamadan kənara çıxmadı, 100, 200 və 400 m sərbəst yürüşlərdə sırasıyla 84, 22 və 37 -ci oldu. Həmçinin, milli komanda ilə birlikdə 4 x 100 metrlik estafet yarışında 13 -cü oldu.

Tokio-da keçirilən 2020 Yay Olimpiya Oyunları üçün Türkiyə millisinə qatıldı. İdmançının sözlərinə görə, 2024 Yay Olimpiadasına çatmağı ümid edirdi və bunun 4 il əvvəl baş verməsi Baturalp üçün inanılmaz və əhəmiyyətli bir hadisə idi. Baturalp Olimpiadada etdiyi çıxışdan sonra 34-cü yeri tutdu və növbəti mərhələyə çıxa bilmədi.

İstinadlar
----------

1. ↑  200 metr sərbəst üzgüçülük stili: Siyahı. Budapest 2000. 21 may 2021. Arxivləşdirilib. 7 iyul 2021.
2. ↑  Baturalp Ünlü qardaşından ilhamlanaraq başladığı üzgüçülükdə Olimpiadaya yüksəldi. Fanatik. 16 iyul 2021. Аrxivləşdiirlib. 16 iyul 2021.