recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kristofer brameyası** (*lat.* Brahmaea christophi) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin brameyalar fəsiləsinin brameya cinsinə aid heyvan növü. Relikt olan endemik növdür. Talış avtoxtonudur. Bir çox alim bu kəpənəyi müstəqil növ deyil yarımnöv olaraq qeyd edirlər. Ümumi sayları çox azdır.

Qısa təsviri
------------

İri kəpənəkdir. Qanadları açıq halda 160 mm-dək çatır. Qanadların kənarı dairəvidir, üzərlərində gözşəkilli ləkələr yoxdur. Qanadların əsas rəngi tünd-qəhvəyidir, kənarları boyunca dalğavari xəttlər keçir. Ön qanadın uzunluğu 58–62 sm-dir.

Arealı
------

Azərbaycanda əsasən Talış dağları ərazisində və qonşu İran ərazilərində meşahidə edilir. R. Əffəndi tərəfindən 3 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

Biologiyası
-----------

Onlar əsasən relik subtropik meşə ərazilərində hündürlüyü 1000 metr olan ərazilərdə yayılmışdır. İl ərzində bir dəfə nəsil verir. Tırtılları iyun-iyul aylarında müşahidə edilir. Pup şəklində qışlayır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Kəpənəklərin həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən intensiv surətdə tutulması.

Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
--------------------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ının I nəşrinə daxil edilmişdir. Hirkan Milli Parkında qorunur. Kəpənəklərin tutulması və tırtılların toplanması qəti qadağan edilməlidir. Kəpənəyin populyasiyasının vəziyyəti barədə dəqiq məlumatlar əldə etmək məqsədilə yaşayış sahələrinə müntəzəm monitinqlər təşkil etmək, sayını nəzarətdə saxlamaq lazımdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4095783
* Wikispecies: Brahmaea christophi
* BioLib: 1195800
* GBIF: 1869375
* IRMNG: 11116227
* LepIndex: 68560
* NCBI: 1481747

 |
**Katarina Lorenso** (*isp.* Catarina Lorenzo) — Salvadordan olan braziliyalı iqlim fəalı.

Erkən həyat
-----------

Katarinanın nənə və babası ətraf mühitin müdafiəsi üzrə fəallar olmuşdur. O, çayları və meşələri qorumaq üçün tətillərdə iştirak edərək böyüyür, həmçinin sörfinqdən həzz alırdı.

Fəaliyyəti
----------

23 sentyabr 2019-cu ildə o və Qreta Tunberq, Aleksandriya Villasenor, Ayaha Melitafa və Karl Smit də daxil olmaqla digər 15 uşaq hökumətin iqlim böhranı ilə bağlı fəaliyyətsizliyinə etiraz olaraq BMT-nin Uşaq Hüquqları Komitəsinə şikayət edir. Xüsusilə şikayətdə beş ölkənin, yəni Argentina, Braziliya, Fransa, Almaniya və Türkiyənin Paris Sazişindən irəli gələn öhdəliklərini yerinə yetirmədiyi iddia edilir.

O, bu yaxınlarda beynəlxalq gənclərin ətraf mühit hərəkatı olan Greenkingdoma qoşulub və burada hərəkatın Braziliya bölməsinin koordinatoru kimi işləyir. İndi o, gənclər hərəkatının banisi olan Hindistandan olan 14 yaşlı ekoloq və iqlim dəyişikliyi fəalı Samir Yasin ilə birgə fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "#ChildrenVsClimateCrisis". childrenvsclimatecrisis.org. 2021-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-09.
2. ↑  "Catarina Lorenzo | My activist story, and how we can ALL make a change" (ingilis). 2021-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-09.
3. ↑  "Catarina Lorenzo, Brazil, Climate Activist" (ingilis). 2021-04-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-09.
4. ↑  "Greta and 15 Kids Just Claimed Their Climate Rights at the UN". Earthjustice (ingilis). 2019-09-23. 2021-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-09.
5. ↑  "BTA". www.bta.bg (ingilis). 2021-05-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-09.
Yanoş Tormanın Arad şəhidlərinin edamını əks etdirən rəsm əsəri.
**Arad şəhidləri** (mac. Aradi vértanúk) — 1848–1849-cu illər Macarıstan inqilabı yatırıldıqdan sonra 6 oktyabr 1849-cu ildə Aradda edam edilən Macarıstan ordusunun 13 generalı.

Tarixi
------

Macarıstan inqilabı 1848-ci ildə başlamışdır. 1849-cu ilin yazında macar qoşunları Macarıstan krallığının bütün ərazisinə nəzarəti ələ keçirmiş, 14 apreldə dövlət məclisi Habsburq sülaləsini Macarıstan taxt-tacından məhrum edən və Macarıstanın müstəqilliyini elan edən fərman qəbul etmişdir. Layoş Koşut ölkənin dövlət başçısı elan edilmiş, lakin Rusiyanın müdaxiləsi ilə hər şeyi dəyişmişdir.

21 iyun 1849-cu ildə feldmarşal İvan Paskeviçin komandanlığı altında Rusiya ordusu Macarıstanın şərq rayonlarına soxulmuş, eyni zamanda Avstriyadan yeni hücum dalğaları başlamışdır. 10 – 11 avqust 1849-cu ildə Macarıstan hökuməti daha əvvəl diktator səlahiyyətlərini general Artur Görgeyə təhvil verərək istefa vermişdir. Koşut və yoldaşları Osmanlı imperiyasına köçmüşdür. 13 avqustda, Vilaqosda Görgey Macarıstan ordusunun təslim olduğunu elan etmiş və rus qoşunlarının mərhəmətinə təslim olmuşdur. 17 avqustda Arad, 26 avqustda Munkaç təslim edilmişdir. Nəhayət, 5 sentyabrda Komara təslim olmuş, Macarıstanda inqilab məğlub edilmişdir.

6 oktyabr 1849-cu ildə Avstriya feldtseyxmeysteri Yulius Yakov fon Qaynaunun əmri ilə Aradda macar qoşunlarına komandanlıq edən 13 general edam edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Жукова, Е. М. (ed.). "АРАДСКИЕ МУЧЕНИКИ" // Советская историческая энциклопедия (rus). Moskva: Советская энциклопедия.
**Katerin Uilson** (1822 – 20 oktyabr 1862) — cinayətlərdən birini görə edam olunmuş, lakin ümumilikdə altı cinayət daha törətdiyi düşünülən ingilis qatil. O, tibb bacısı işləyirdi və qurbanlarını vəsiyyətlərində pullarını ona buraxmağa təşviq etdikdən sonra onları zəhərləmişdi. Hökm çıxaran hakim onu xüsusi olaraq "yaşamış ən böyük cinayətkar" kimi təsvir etmişdir.

Cinayətlər
----------

Uilson əvvəlcə Spoldinqdə tibb bacısı kimi çalışmış, daha sonra Körbi-Lonzdeylə köçmüşdür. O, Dikson adlı bir adamla evlənsə də, əri tezliklə ölmüş və onun kolxikumdan zəhərləndiyi ehtimal edilmişdir. Həkim cəsədin yarılmasını təklif etsə də, Uilson ona bunu etməməsi üçün yalvarmış və o, bu fikrindən əl çəkmişdir.

1862-ci ildə Uilson öz vəsiyyətini onun xeyrinə yenidən yazmış Sara Karnellə qulluq edən bir tibb bacısı kimi çalışmış və az sonra ona "sakitləşdirici məhlul" gətirərək "İç onu, əzizim, səni isitəcək" demişdir. Karnell bu məhluldan bir ağız dolusu içmiş və ağzını yandırdığından şikayətlənərək tüpürmüşdür. Sonradan məlum olmuşdur ki, sözügedən maye yataq paltarında dəlik açıb. Hadisədən sonra Uilson Londona qaçsa da, bir neçə gün sonra həbs edilmişdir.

Birinci mühakimə
----------------

Onun Karnellə verdiyi içkinin tərkibində 50 nəfəri öldürməyə kifayət edən sulfat turşusu olduğu ortaya çıxmışdır. Uilson turşunun ona dərmanı hazırlayan əczaçı tərəfindən səhvən verildiyini iddia edib. O, adam öldürməyə cəhd ittihamı ilə mühakimə olunsa da, bəraət almışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Execution of Catharine Wilson". sonofthesouth.net (ingilis). 2020-09-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-15.
2. 1 2  *Montagu Williams.* VII // Leaves of a Life. Houghton, Mifflin. 1890.
3. ↑  "Murder Cases - Female W - Wilson, Catherine". Real Crime. 11 February 2005 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
4. ↑  "Murder Cases - Female W - Wilson, Catherine". Real Crime. 11 February 2005 tarixində arxivləşdirilib.
**Ləzgi dilləri** — Nax-dağıstan dilləri ailəsində on dili birləşdirən dil qrupu. Bu dillərdə təqribən 900 min nəfər danışır (2008). Dağıstanın cənub rayonlarında (Aqul, Axtın, Dərbənd, Məhərrəmkənd, Tabasaran və s.) və Azərbaycanın Xaçmaz, Şəki, Qax, Zaqatala, İsmayıllı, Quba, Oğuz, Qusar və Qəbələ rayonlarında yayılmışdır.

Ləzgi dillərinin əhatə dairəsi müxtəlifdir. Məsələn, ləzgi dilinin yarım milyon istifadəçisi vardır, lakin arçin dilinin isə əlifbası yoxdur və cəmi kiçik bir kəndin əhalisi danışır.

Bir neçə min il əvvəl müasir ləzgi xalqlarının əcdadları ümumi bir proto-ləzgi dilini istifadə edirdi, lakin zamanla dillər dəyişib və indiki halını alıb.

Qrupun tərkibi
--------------

Ləzgi dilləri qrupuna aşağıdakılar aiddir:

* ləzgi dili,
* tabasaran dili,
* aqul dili,
* rutul dili,
* saxur dili,
* arçin dili,
* udin dili,
* buduq dili,
* qrız dili,

Ləzgi dillərinin əksəriyyəti dialektlərə malikdirlər və bəzən bu dialektlərin istifadəçiləri bir-birlərini başa düşmür. Ləzgi dillərinin morfologiyası üçün çoxhallılıq səciyyəvidir (halların sayı dildən-dilə 10-dan 30-a qədər artıb-azala bilir). Sintaktik sistemə isə nominativ, erqativ, dativ konstruksiyalar səciyyəvidir.

Mənbə
-----

* Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М. 1985.
* Зaгирoв В. М. Истoричeскaя лeксикoлoгия языкoв лeзгинскoй группы. Махачкала, 1987.
* Талибов Б. Б. Сравнительная фонетика лезгинских языков. М. 1980.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-05-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-28.
**Sincan Rəsədxanası** — 2011-ci ilin yanvarında dəyişdirilmədən əvvəl **Urumçi Rəsədxanası** olaraq bilinirdi.

SR-da hazırkı tədqiqat bir çox astronomiya sahəsini əhatə edir. Radio astronomiya, optik astronomiya və astronomiya tətbiqlərindən, xüsusən də pulsarlardan, ulduz əmələ gəlməsi və təkamülü, qalaktikalar və kosmologiya, yüksək enerjili astrofizika, mikrodalğalı qəbuledici, rəqəmsal texnologiya, GPS və s. SR-nın Radio Astrofizika Laboratoriyası Çin Elmlər Akademiyasındakı radio astronomiya əsas laboratoriyalarının üzvüdür və Sincan Uyğur Muxtar Bölgəsinin Açar Laboratoriyası statusuna da layiq görülmüşdür. SR Nanşen, Kaşqar, Qitai və digər iki müstəqil yerüstü stansiyanı idarə edir.

Obyektlər
---------

Rəsədxananın imkanlarına Urumçi əyalətinin Qanqu qəsəbəsində yerləşən Nanşan Radio Teleskopu daxildir (43°28′17″ şm. e. 87°10′41″ ş. u.). SR-nın Nanşandakı 25 metrlik teleskop sahəsi çox uzun bazalı interferometriyanın (VLBI) vacib stansiyalarından biridir. Pulsar santimetr dalğa molekulyar xətti və aktiv qalaktik nüvələr tədqiqatları üçün həlledici bir tədqiqat bazası olaraq Nanşan stansiyası da Çinin Ay Kəşfiyyat Proqramında iştirak edir və mühüm rol oynayır.

Böyük, tamamilə idarəolunan bir qablı radio teleskopun (diametri 110) inşası üçün planlar da mövcuddur. Qitai Radio Teleskopu qısaca QTT adlanır. Müəssisə üçün seçilmiş yer Qitai əyalətinin Banciequ qəsəbəsidir. Tamamlandıqdan sonra həssaslıq 110 metr anten 25-dən 20 dəfə çoxdur.

15 iyul 2012-ci il tarixində teleskopun yerləşəcəyi bir yer olan Sincan Qitai Astronomik və Elm Təhsil Bazası üçün Banciequda təməl atma mərasimi baş tutdu.

Proqramlar
----------

Sincan Rəsədxanası qurulduğu gündən bəri bir çox maraqlı ictimai elmi təbliğ etdi. SR-dakı populyar elm xalq üçün Ulduzlar Gecəsi, Tələbələr üçün Gəzinti, Astronomların korpusa getməsi, yoxsulluqdan əziyyət çəkən uzaq bölgələrdə yaşayan uşaqlar üçün pulsuz düşərgələr, Açıq Qapılar Günü və s. təşəbbüslər bu qəbildəndir.

Beynəlxalq əməkdaşlıq, rəsədxana üçün astronomiya, astrofizika və digər əlaqəli elm sahələrinin inkişafını təşviq etmək üçün vacib bir kanaldır. İndiyə qədər Sincan Rəsədxanası Amerika, Avstraliya, Hollandiya, Yaponiya, Almaniya, İngiltərə, İtaliya, Rusiya, İsveç, Tayvan və Honq Konq ilə dostluq əlaqələri qurmuşdur. Bundan əlavə, yerli elmi tədqiqat qurumları ilə yanaşı universitetlərlə də yaxşı bir əməkdaşlıq qurdu.

Sincan Rəsədxanası 87-dən çox elmi və texniki işçi, 19 idarə heyəti daxil olmaqla 100-dən çox işçiyə sahibdir, eyni zamanda 2 xarici professor və tanınmış universitet və tədqiqat müəssisələrindən mütəxəssisləri qonaq professorları kimi işə götürdü.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Groundbreaking Ceremony of Qitai Base". 2020-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-08.
**Ləxmilər** (*ərəb.* اللخميون‎), Banu Ləxm (*ərəb.* بنو لخم‎) — Ərəb əmir sülaləsi.

Tarixi
------

Ləxmilər və ya Banu Ləxm (bəzən onlara sonuncu padşahlarının adı ilə bağlı olaraq ali- Münzir də deyirlər) üçüncü əsrin sonundan Hiyrə və onunla qonşu olan torpaqlara hakim olmuşlar. Hiyrə şahları Sasani dövlətinə tabe olmuş, Roma imperiyası ilə müharibədə onlara kömək etmişlər.

Görünür Hiyrə əhalisi (Qəhtani qəbiləsindən) cənubdan mühacirət etmiş və onlar Ədnani qəbiləsi ilə bir yerdə məskunlaşmışlar. Ləxm qəbiləsinin nüfuzu Hiyrə və onun ətrafında genişlənib qüvvətləndi. Onlar Fərat çökəkliyindən əlavə, Ərəbistanın daxilinə də nüfuz etdilər. Hiyrə dövləti bir sədd kimi səhra ilə İranın işğal etdiyi ərazilər arasında yerləşmişdir. Bu dövlətin şahları bir tərəfdən səhrada yaşayanların Sasani torpaqlarına hücumunun qarşısını alır, digər tərəfdən isə İranın köməkliyi ilə Rum imperiyasının müttəfiqi olan Qəssanilərlə müharibə edirdilər. Ləxmilərin dövləti VII əsrin əvvəlinə qədər davam etmişdir. 

Bu sülalənin ən məşhur şahlarından biri Nəman ibni Qeyeydir ki, V əsrin əvvələrində hakimiyyət etmişdir. O, Sədir və Xuvərnəç saraylarını tikdirmişdir. Nəman Sasani şahı Yəzdəgerdin atası Bəhramla dost olmuşdur. Deyilənə görə o, bu sarayları Bəhramın istirahət etməsi üçün tikdirmişdir. Mə’lumata görə tikinti qurtardıqdan sonra, sarayın memarlıq sirrləri öyrənilməsin deyə, Sinimmar adlı me’mar öldürülmüşdür. Nəman ibni Münzir bu ailənin sonuncu adlı-sanlı şahlarından olmuşdur. Deyilənə görə Xosrov Pərviz (Sasani şahı) qəzəblənərək onu yanına çağırıb öldürmüşdür. Hər halda islam dini zahir olan zaman bu ailənin heç bir qüdrəti qalmamışdı. Bu qəbilənin sonuncu başçısı Münzər ibni Nə’mandır ki, onun hakimiyyət dövrü Xalid ibn Vəlidin Hiyrəyə gələn vaxtına təsadüf edir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Esat Ayyıldız, "Lahmîlerin Arap Edebiyatına Etkisi", *2nd International Archeology, Art, History and Cultural Heritage Congress*, ed. Kenan Beşaltı (Şanlıurfa: Iksad Yayınevi, 2022), 38-44.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | İranika · Laruss ensiklopediyası · Britannica (onlayn) · Treccani |
| Normativ yoxlama | GND: 118725807 · VIAF: 30331865 · WorldCat VIAF: 30331865 |

1. ↑  Esat Ayyıldız, "Lahmîlerin Arap Edebiyatına Etkisi", *2nd International Archeology, Art, History and Cultural Heritage Congress*, ed. Kenan Beşaltı (Şanlıurfa: Iksad Yayınevi, 2022), 38-44.
**Abstraksiya** və ya **Abstraktlaşdırma** (*lat.* abstractio — ayırma, təcridetmə) — elmi-tədqiqat metodu; idrak prosesində predmet və hadisələrin əhəmiyyətsiz xassə və əlamətlərinin fikrən ayrılması, mühüm, əsas əlamətlərin ümumiləşdirilməsi. Abstraksiya tədqiq edilən cisim və hadisələrin şəklini sadələşdirməyə,onların inkişaf qanunauyğunluqlarını müəyyənləşdrməyə imkan verir.

Abstraktlaşdırma predmetlərin qeyri-mühüm xassə, münasibət və əlaəqlərindən fikrən sərf-nəzər edilməsi, bu predmetlərin tədqiqatçını maraqlandıran bir və ya bir neçə mühüm əlamətinin seçilib götürülməsi deməkdir.

Abstraksiyanın öz hüdudları var: necə deyərlər,yanğının alovunu yanan şeydən sərf-nəzər etmək mümkün eyil. Obyektiv gerçəklikdə nəyin seçiləcəyi və nədən sərf-nəzər ediləcəyi hər bir konkret anda öyrənilən obyektin özünün təbiətindən və tədqiqatçının vəzifələrinən asılı olur. Məsələn, planetlərin dövriyyə qanununu təyin etmək üçün İ.Keplerə Marsın rəngini və Günəşin temperaturunu bilmə lazım deyilir.
Abstraktlaşdırma prosesinin nəticəsində predmetlər haqqında müxtəlif anlayışlar ("bitki", "heyvan", "insan" və s.), predmetlərin ayrı-ayrı xassələri haqqında fiirlər ("həcm", "uzunluq" və s.) meydana çıxır.

İdeallaşdırma abstraktlaşdırmanın spesifik bir növüdür. İdeallaşdırma fikrən abstrakt obyektlərin yaradılmasına deyilir. Abstrakt obyektlər gerçəklikdə mövcud deyildirlər, lakin real aləmdə onların nümunəsi, yəni fikrən quraşdırılması mümkündür. İdeallaşdırma elə anlayışların yaardılması prosesidir ki, onların prototiplərinə yalnız təxmini işarə etmək olar. İdeallaşdırmanın nəticəsi olan analyışlara misal olaraq "nöqtə" (nə uzunluğu, nə hündürlüyü, nə də eni olmayan obyekt), "düz xətt" və sş anlayışları göstərmək olar. Ümumiyyətlə, elmi idrakda gerçəlikdə mövcud olmayan, əməli həyata keçirilə bilməyən "ideal" obyektlərdən geniş istifadə olunur.

Tədqiqat prosesinə ideallaşdıırılmış obyektlərin daxil etdirilməsi real proseslərin qanunauyğunluqlarına daha dərindən varmaq üçün onların abstrakt sxemlərini qurmaq imkanını verir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Məntiq
* Nəzəriyyə
* Bəhmənyar Azərbaycani

Xarici keçidlər
---------------
**Bizans-ərəb müharibələri (VII–XI əsrlər)** — Yaxın Şərqdə, Aralıq dənizində və Cənubi Qafqaz uğrunda Xilafətin Bizansla müharibəsi.
Cihad və islamın yayılması adı ilə Əbu Bəkrin dövründə Aralıq dənizinin şərq sahilindəki işğallardan başlamışdır.

Ərəblərin ilk uğurları. Konstantinopolun mühasirəsi (717-718)
-------------------------------------------------------------

633-cü ildə Vadi- Ərəbdə(Ölü dənizindən cənuba) ərəblər öz ilk böyük qələbələrini qazandılar. 7-ci əsrin ikinci yarısında Bizans bir sıra məğlubiyətlərdən sonra Suriyada, Fələstində, İraqda, Misirdə, Cənubi Qafqazda, qismən Şimali Afrikadakı mülklərini itirdi. 646-cı ildə Xilafət ordusu İsgəndəriyyəni, Kipr (648) və Rodos (654) adalarını birdəfəlik tutdu. 668-ci ildən hərbi əməliyatlar əsasən Kiçik Asiyada aparılırdı. 668–669,673–678, 716–717-ci illərdə donanmanın dəstəyilə ərəb qoşunları Konstantinopola qarşı bir neçə yürüş təşkil etdilər. Sonuncu yürüş vaxtı(717) Xilafətin ordusu və donanması məğlub oldu, bu Anadoludakı ərəb işğallarına son qoydu.

Bizanslıların fəallaşması
-------------------------

Sonrakı 20 il ərzində bu rayonda müharibə dəyişkən uğurla getdi. 739-cu ildə Bizans ordusu ərəbləri Akroin (indi Karahisar) şəhəri yanında darmadağın etdi, bundan sonra ərəblər Kiçik Asiyanın qərb hissəsindən təmizləndilər. 9-cu əsrin əvvəlində bizanslı qoşunlar Suriyadan Qafqazın cənub-qərbinə qədər aldılar. İmperiyanın şərqində qalalar sistemi yaradıldı ki ərəblər də öz növbəsində buna qarşı öz istehkamlar sistemini yaratdı. Bizanslıların ən vacib qalası Kilikiyadakı Tars qalası idi. Hərbi əməliyatlar demək olar ki hər il, əsasən qalalar xəttində aparılırdı.

Aralıq dənizindəki əməliyatlar
------------------------------

 Aralıq dənizində mübarizə
Aralıq dənizində ərəblər öz donanma üstünlüklərindən yararlanaraq 823-cü ildə Kriti, 858-ci ildəysə Maltanı aldılar. Siciliya adası uğrunda müharibə 50 ildən çox davam etdi, ərəblər onu 878-ci ildə aldılar. Siciliyanı özlərinə dayaq məntəqəsi edərək ərəblər buradan İtaliyanın əsasən Kalabriya və Apuliya sahillərinə basqınlar edirdilər. Krit adası isə ərəblərin Peloponnes və Egey dənizi adalarına olan basqınlarında dayaq məntəqəsi rolunu oynayırdı.

Nəticələr
---------

Bizansdan hərbi-texniki cəhətdən bu qədər geri qalan Xilafətin hərbi uğurları, Bizansın **Sasanilərlə müharibələrinin** nəticəsi idi. Otə yandan Bizans əhalisinin ağır vəziyəti ərəblərin işinə yarayırdı. Xilafətin dağılması Bizansa 10-cu əsrin əvəlində öncə Suriyanın şimalını, ikinci yarısında isə Krit, Kipr və Rodos adalarını qaytarmağa imkan verdi. 11-ci əsrdə Bizanslıların Səlcuqlular kimi rəqibi ortaya çıxdığından ərəb- Bizans qarşıdurması öz kəskinliyini itirdi.

Mənbə
-----

* Советская военная энциклопедия. Военное издательство Министерства обороны СССР. Москва-1976 год. Т.1
**Stepan Qeorqiyeviç Lianozov** (erm.Ստեփան Գևորգի Լիանոսյան; 9 avqust 1872, Moskva – 10 avqust 1949, Paris) — Rusiya (Bakı) sənayeçisi, mesenat və siyasi xadim. Rusiyanın ən iri neftxudası. Atası S. M. Lianozov 1873 ildə Xəzər dənizinin cənub hissəsində balıq tutmaq üçün İran şahından konsessiya almışdır.

Qimnaziyanı 1894 ildə bitirdikdən sonra Moskva universitetinin təbii elmlər fakültəsinə daxil olur. 1898 ildə onu bitirir. İki il Moskva məhkəmə palatasında vəkil kimi çalışır. 1901 ildə Bakıya köçür və neft işi ilə məşğul olmağa başlayır. 20 dən artıq neft və başqa şirkətlərin icraçı direktroru olur.

1907 ildə Peterburqda 2 mln. əsas kapitalı olan "Lianozov Q. M və oğulları"(tovarişestvo) yoldaşlığı yaradır. Onun icraçı direktoru olarkən o Rusiyanın ən iri sənayeçilərindən bir olan, Sankt Peterburq mexaniki və çuqun-əritmə səhmdar cəmiyətlərinin sahibi olan A. Putilovu yoldaşlığın rəhbərliyinə daxil edir. İri həcmli investisiyaların cəlb olunması ilə yoldaşlıq sürətlə inkişaf etməyə başlayır, belə ki 1907 ildə — 240,7 min pud neft, 1908 ildə — 1,168 min, 1910 ildə isə — 2,133 min pud neft hasil edilir. Neft mədənlərindən başqa Bakıda bir neçə müəssisə yoldaşlığın mülkiyətində idi, ağ neft və yağ zavodları, ağ neft və mazutun saxlanması üçün çənlər; Xəzər dənizi sahilində — neft kəməri, neft tökmə yanalma — limanı, Batumda rezervuar və saxlanclar. Bakı şəhər dumasının və Bakı birja komitəsinin qlasnısı seçilmişdir. 1912 ildə Lianozov Londonda, əsas kapitalı 2,5 mln funt sterlinq olan, "Rus baş neft korporasiyasını" (*"Russian General Oil Corporation"*) qısaldılmış Oyl yaradır. Korporasiyanın tərkibinə üç erməni və bir rus neft şirkəti daxil edilir. 1912 ildə İngiltərədə *"British Lianosoff Wite Oil Company"*, yaradılır. Fransada *"La Lianosoff Français"*, Almaniyada *"Deutsche Lianozoff Mineralöl Import Act.Ges"*. İnqilabdan sonar Finlandiyaya köçür və orada əksinqilabi fəaliyətlə məşğul olur. 1919 ilin yanvarında Vıborqda baş verən sənayeçilərin yığıncağında iştirak edir. Yudeniçin yanında olan Siyasi şuraya daxil olur. İngilis generalı Marşın təşkil etdiyi Şimal-Qərb hökumətinə daxil olur.

1949 ildə Parisdə ölüb və Passi qəbiristanlığında dəfn edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  Очерки новой истории Ирана. Изд. "Наука" Главная редакция восточной литературы Москва 1978
**Qalolar** - şimal-şərqi Hindistanda, xüsusilə Arunaçal-Pradeş ştatının Çanqlanq dairəsinin bir neçə ştatında, Yuxari Subansiri dairəsinin cənub-şərqində, Şərqi Sianq dairəsinin cənub-qərbində, Qərbi Sianq dairəsində yaşayırlar. 2001-ci il əhalinin siyahıyaalınmasına görə qaloların sayı 80 597 nəfər olmuşdur.

Qalo dili Tibet-birma dil ailəsinin tani dil qrupuna aiddir. qaloların əksəriyyəti yerli ənənəvi animistik dini inamlara etiqad edirlər, son zamanlar onların əksəriyyəti xristian dininin davamçılarıdır.

Qaloların ənənəvi məşğuliyyəti kəsmə-yandırma əkinçilik və müəyyən dərəcədə ovçuluq və yığıcılıqdır. Kənd təsərrüfatında bir neçə çəltik növü, taxıl (şimal rayonlarında) qarğıdalı, istiot və s. becərilməsi mühüm yer tutur, lakin qaloların yaşadıqları ərazilərin dağlıq relyefə malik olması təsərrüfat işlərinə müəyyən əngəllər törədir.

Mənbə
-----

* Nyori, Tai (1993). History and Culture of the Adis, Omsons Publications, New Delhi-110 027.
* Post, Mark W. (2007). A Grammar of Galo. PhD Dissertation. Melbourne, La Trobe University Research Centre for Linguistic Typology.
* Riba, Bomchak. (2009). Relevance of Indigenous Knowledge System of the Galo of Arunachal Pradesh in Sustainable Development of Forest Resources. Ph.D. Thesis, Rajiv Gandhi University, Arunachal Pradesh, India.

İstinadlar
----------
**Abasət İsa oğlu İsayev** (7 oktyabr 1948, Kotam, Ordubad rayonu) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Abasət İsayev 1948-ci il oktyabrın 7-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ordubad rayonunun Kotam kəndində[*mənbə göstərin*] anadan olmuşdur. O, 1971-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakultəsini bitirib və AMEA Fizika İnstitutunda yarımkeçiricilər fizikası ixtisası aspiranturaya daxil olub.[*mənbə göstərin*] Burada selen yaımkeçiricisinin elektron xassələrinin tədqiqi üzrə elmi-tədqiqat işləri aparıb və 1976-cı ildə namizədlik, 1992-ci ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. Abasət İsayev 2017-ci ildə professor elmi adını alıb.

### Elmi-pedeqoloji fəaliyyəti

Onun həm namizədlik, həm də doktorluq dissertasiyası kristal və amorf selen və selen əsasında olan yarımkeçirici sistemlərdə elektron proseslərinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Abasət İsayev tərəfindən ilk dəfə olaraq selen monokristalında bir sıra qeyri-tarazlıqlı proseslər (qalıq və mənfi fotokeçiricilik, foto və elektro-stimulyasiya effektləri, anomal fotokeçiricilik, fotocərəyanın alçaq tezlikli rəqsləri və s.) müşahidə edilmiş və həmin effektlərin kompleks şəkildə tədqiqi nəticəsində yükdaşıyıcıların generasiya-rekombinasiya proseslərini və dreyfini idarə edən müxtəlif təbiətli baryerlərin parametrləri təyin edilmiş, həmin proseslərin mexanizmi aydınlaşdırılmışdır.

İsayev 1994-cü ildən Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) ilə əməkdaşlıq edir və 2015-ci ildən Fizika institutunun magistrantlarına müxtəlif fənnləri tədris edir. O, 1994–2010-cu illərdə Bakı şəhərindəki 289 saylı məktəbdə (Zəngi liseyində) fizika fənnini tədris edib. Abasət İsayev 2004–2011-ci illərdə Azərbaycan Təhsil Nazirliyinin Fizika fənni üzrə Elmi-Metodiki Şurasının sədr müavini, 2008-ci ildən isə Dövlət İmtahan Mərkəzində Fizika fənni üzrə ekspert olmuşdur.[*mənbə göstərin*]

Elmi əsərləri
-------------

Abasət İsayev 130 elmi əsərin müəllifidir və bunlardan 60-ı ölkədən xaricdə, 40-ı isə beynəlxalq bazalarda indekslənmiş jurnallarda dərc olunmuşdur. O, 4 müəlliflik şəhadətnaməsi və patentin sahibidir.

### Əsas elmi əsərləri

* A.I. Isayev, S.I.Mekhtieva, N.Z.Jalilov, R.I, Alekperov, Localised states in the band gap of chalcogenide glass-like semiconductors of Se–As system with Sm impurity,Solid State Communications, 149, ISS 1-2, (2009) 45
* А. И. Исаев, С.Н. Гарибова ,В.З.Зейналов Алекберов Р.И. Исследование оптических параметров халькогенидной полупроводниковой системы Se-As , содержащей примеси EuF3 Физика и техника полупроводников 2011, том45, вып,8,ст.1026-1030
* A.I. Isayev, S. I. Mekhtieva, N. Z. Jalilov, R.I. Ələkbərov V.Z. Zeynalov. The optical absorption of Se95As5 system doped by atoms of samarium // J. of Optoelectronics and Advanced Materials-RC, vol.1, ISS .8, 2007, p.368-372

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "İsayev Abasət İsa oğlu". science.gov.az. 2022-08-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-13.
2. ↑  "Fizika İnstitutu elmi-təşkilati fəaliyyətinin hesabatını verib". muallim.edu.az. 12 Noyabr 2019.
3. ↑  Araz Yaquboğlu. Tələbə dünyası. Bakı: "Elm və təhsil", 2011.
4. ↑  *Yaquboğlu, Araz.* Tələbə dünyası. Bakı: Elm və təhsil. 2011.
**Março Dafçev** - Bolqarıstan futbolçusu.

Hücumameyilli yarımmüdafiəçi olan futbolçu 1978-ci ildə Bolqarıstanın Plovdiv şəhərində anadan olub. 185 santimetrlik boya malik oyunçu karyerasına Maritsa Plovdiv klubunda başlayıb. 1988-1996-ci illərdə bu komandanın şərəfini qoruyan yarımmüdafiəçi 2 il Sokol-Kametovo klubunda çıxış edib. 1998-2001-ci illərdə Lokomotiv Sofiya klubunda oynayan Dafçev bu komandanın forması altında 87 oyun keçirib və 16 top vurub. Yarım mövsüm ÇSKA Sofiya klubunda çıxış edən Dafçev karyerasını Yunanıstanda da davam etdirməyə imkan tapıb. Patraykos klubuna transfer olunan oyunçu bu klubun heyətində 6 oyun keçirib. Mövsümün sonunda vətəninə dönən Março Botev Plovdiv klubuna keçib. 24 oyunda meydançaya çıxan və 9 top vuran yarımmüdafiəçi 2004-cü ildə yenidən Lokomotiv Sofiya klubuna geri dönüb. O, paytaxt klubunun heyətində həmin mövsümdə 67 oyuna 14 top vurub. Yekunda Bolqarıstan çempionatının bürünc medalını qazanıb. Meydançaya "10" nömrəli futbolka ilə çıxan Dafçev cəmi 1 dəfə Bolqarıstan milli futbol komandasına dəvət alıb ki, bu da 2001-ci ilə təsadüf edib. 2008-2009-cu illərdə Neftçi Bakı komandasında çıxış edib. 2009-cu ildə bir daha Lokomotiv Sofiya klubuna geri dönüb və 2013-cü ildə peşəkar futbolçu karyerasına son verib. 2013-cü ildən Bolqarıstanın 
Avrokollec klubunun məşqçisidir.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbolçu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Zavadovski adası** (*ing.* Zavodovski) — Cənubi Sandviç adaları qrupuna daxil olan vulkan məşhəlli ada. Atlantik okeanın cənubunda yerləşir. İnzibati cəhətdən Böyük Britaniyanın Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adalarına daxildir. Sahəsi 25 km²-dir. Adada Cənubi Afrika Respublikasına məxsus olan meteoroloji stansiya vardır.

Coğrafiya
---------

Adanın səmadan görünüşü

Zavadovski adası Cənubi Georgiya adasından 540 km cənub-şərqdə qərarlaşır. Antarktidadan şimal-şərqdə qərarlaşır. Leskov və Vısoki adaları ilə birlikdə Traverse arxipelaqına daxildir. Arxipelaqın şimalında qərarlaşır. Ada dairəvi formaya malikdir. Diametri 5 km²-dir. Stratovulkannın hündürlüyü 551 metrdir (Maunt-Kerri). Adada püskürmə 1819-cu ilə təsadüf edir. Şərqi düzənlikdir.

Adada Antarktika pinqvininin böyük koloniyası mövcuddur.

Tarix
-----

Ada 1819-ci ildə Faddey Belinshauzen tərəfindən kəşf edilmişdir. Ada Vostok gəmisinin komadir köməkçisi olan İvan İvanoviç Zavadovskinin şərəfinə adlandırılmışdır.

Turizm
------

1982-ci ildən ada turizmə açılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Satellite Spies Smoking, Hot Sandwich: Big Pic : Discovery News". 2012-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-05-03.
2. ↑  "Penguin colonies at risk from erupting volcano". phys.org. 11 March 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 July 2016.
3. ↑  "Antarctic Islands - South Sandwich". Archived from the original on 2006-08-20. İstifadə tarixi: 2016-10-08.

Xarici keçidlər
---------------

* LeMasurier, W. E.; Thomson, J. W. eds.Volcanoes of the Antarctic Plate and Southern Oceans. American Geophysical Union. 1990. 512 pp. ISBN 0-87590-172-7.
* Zavodovski, South Sandwich Islands with images Arxivləşdirilib 2018-11-28 at the Wayback Machine
**Ay turizmi** və ya digər adla **Lunar turizm** Yer planetinin təbii peyki olan Ayın səthində və ya ətrafında icra olunan kosmik fəza turizminə aid edilir.bəzi kosmik fəza start-ap şirkətləri yaxın gələcəkdə Ayda turizm təklif etməyə hazırlaşırlar. Bəzi fərdi şirkətlər isə bəyan edir ki , Ayda turizm təxminən 2020-2043-cü illər arasında həqiqətə çevriləcək.

Şirkətlər
---------

Mümkün Ay bazalı Kosmik fəza turizmi Ay turizmi proqramlarını bəyan edən şirkətlərə daxildir: 

* Golden Spike Company[3]
* Space Adventures[4]
* Excalibur Almaz[4]
* Virgin Galactic[1]
* Space X

Aya səyahətin dəyəri
--------------------

Bəzi kosmik fəza turizm start-ap şirkətləri hər bir turistin Aya səyahətinin qiymətini bəyan edib.

Sirkumlunar turizm: Excalibur Almaz və Space Adventures 1 yerə görə 150 milyon ABŞ dolları qiymətini götürür. Bu qiymətə aylarca Yer şəraitində məşqlər daxildir.baxmayaraq ki, bu , yalnız Ayın yanından ötüb keçməklə məhdudlaşır və Ay səthinə eniş nəzərdə tutmur.

Aya eniş: The Golden Spike şirkəti gələcək üçün Aya eniş turizminə bir insandan 750 milyon ABŞ dolları istəyir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-07-07.
**"*Sega Saturn Magazine*"** — Birləşmiş Krallıq aylıq videooyun jurnalı. 1994–1998-ci illərdə EMAP tərəfindən nəşr olunmuşdur. Əsas mövzusu "Sega"nın videooyun konsolları idi.

Tarixi
------

Jurnal 1994-cü ildə "*Official Sega Magazine*" kimi fəaliyyətə başlamış və "Sega" tərəfindən rəsmi olaraq lisenziyalaşdırılmışdır. Əvvəlcə nəşr şirkətin müxtəlif konsolları üçün məhsullara həsr olunmuşdu, lakin 1995-ci ildən jurnal yalnız "Sega Saturn" platforması üçün buraxılmış videooyunlara resenziyalar dərc etməyə başlamış və "*Sega Saturn Magazine*" adını almışdır. "*Mean Machines*"in yaradıcılarından biri olan Riçard Lidbetter jurnalın baş redaktoru olmuşdur.

1997-ci ildə başqa bir "Sega" jurnalı olan "*Mean Machines Sega*" fəaliyyətini dayandırmış və onun işçiləri "*Sega Saturn Magazine*" redaksiyasına keçmişdir. "*Sega Saturn Magazine*" özü 1998-ci ilin axırlarında fəaliyyətini dayandırmışdır. Jurnalın son nömrəsi noyabr ayında dərc olunmuşdur.

Jurnalın diqqət mərkəzi yalnız Yaponiyada satışa çıxarılan "Sega Saturn" oyunlarının resenziyaları üzərində cəmləşmişdi, bunun səbəbi Birləşmiş Krallıqda platforma üçün oyunların sayının az olma idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 1360-9424
2. 1 2  "A Brief History of All Things Mean Machines". Mean Machines (ingilis). Archived from the original on 2019-11-17. İstifadə tarixi: 2021-11-24.
3. 1 2  *Damien McFerran.* "The story of Mean Machines magazine". Eurogamer (ingilis). 2017-06-04. 2019-11-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-24.
4. ↑  
*Richard Leadbetter.* Saturn Mag No More! // Sega Saturn Magazine (журнал) (ingilis). № 37. 1998. ISSN 1360-9424.
5. ↑  
*Rob Gallagher.* From camp to kitsch: A queer eye on console fandom (PDF) // GAME – Games as Art, Media, Entertainment . 1 (журнал) (ingilis) (3). 2014. ISSN 2280-7705.
6. ↑  
*Marco Benoît Carbone, Paolo Ruffino.* Introduction: games and subcultural theory (PDF) // GAME – Games as Art, Media, Entertainment . 1 (журнал) (ingilis) (3). 2014. ISSN 2280-7705.
Məzmun
------

Ömründə rus dilində bir kəlmə də danışmayan Xasməmməd kişi birdən gecələr rusca sayıqlamağa başlayır. Bu məsələ bütün kəndə yayılır. Ailəsi onu həkimin yanına aparır. Bunun bir köməyi olmadığını görəndən sonra onlar mollanın yanına getməli olurlar.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Ssenari müəllifi:** İmir Məmmədli
**Quruluşçu rejissor:** Ramiz Əzizbəyli
**Quruluşçu operator:** Yusif Yaqubov
**Operator:** Manaf Quliyev
**Bəstəkar:** Faiq Sücəddinov
**Səs rejissoru:** Akif Xəlilov
**Səs operatoru:** Natiq Hüseynov
**Rejissor assistenti:** Aqil Çovdarov
**İşıq:** Adil Rüstəmov
**Montaj:** Aqil Abdullayev, Elşad Rasimoğlu
**Meyxana:** Vüqar Əbdülov (Vüqar kimi)
**Prodüser:** Ceyhun Şüküroğlu
**Mətni oxuyan:** Ramiz Əzizbəyli (titrlərdə yoxdur)
### Rollarda

Əzizağa Əzizov — Xasməmməd
Məsumə Babayeva — Xasməmmədin arvadı
Ramin Şıxəliyev — Xasməmmədin oğlu
Lamiyə Səlimova — Xasməmmədin gəlini
Azad Şükürov — molla
Tahirə Ağasıyeva — mollanın arvadı
Arzu Muradova — həkim
Aydın Əliyev — pasiyent
Atabala Səfərov — xəbərçi kişi
Aqil Çovdarov — xəbərçi kişinin oğlu
Ceyhun Şüküroğlu — qonşu oğlan

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə
Dəniz dalğası
**Dalğa enerjisi** - okeanın səthində dalğaların yarardığı enerji. Elektrik enerjisi istehsal etmək, okean suyunu duzsuzlaşdırmaq və suyun çənlərə vurulması kimi faydalı işləri yerinə yetirə bilər. Dalğa enerjisi tükənməz enerji mənbəyidir.

Yaranması
---------

Əslində dalğa enerjisi də, günəş enerjisinin bir başqa şəklidir. Bu bəlkə qulağa qəribə gələ bilər ancaq; dalğa, günəşin dünyanı istilətməsiylə ortaya çıxan küləklər tərəfindən başladılar.

Günəş dünyanın hər nöqtəsini eyni dərəcədə qızdırmır. Dünyanın həndəsi quruluşu səbəbiylə bəzi bölgələr istiliyi daha yaxşı bir bucaqla götürər və digər yerlərdən çox istilənər. Havanın bir hissəsinin istiliyi daha da artar, istiləndikcə sıxlığı azalar, yüngülləşər və yuxarı çıxar. İstilənən havanın tərk edib boşaltdığı yerə daha sıx və soyuq olan hava çökər. Bu hava axını küləyi meydana gətirər.

Bundan başqa külək güclü dalğaların yaranmasına səbəb olur. Su səthi boyunca sürətlə əsən külək, sürtünmə səbəbiylə kiçik dalğalanmalar yaradır. Bu kiçik dalğacıqlar davam edən külək boyunca uçqun kimi böyüyərək daha böyük dalğaları meydana gətirir. Yəni təməl olaraq günəş; enerjisini küləyə, külək də dalğaya transfer edər.

Dalğa enerjisi ilə böyük miqdardakı enerji kiçik bir sahədən əldə edilə bilər. Bu xüsusiyyət dalğa enerjisi üçün müsbət bir dəyərdir. Çünki günümüz texnologiyasında külək və günəş ilə enerji əldə edə bilmək üçün böyük sahələrə ehtiyac duyular. Dalğa enerjisinin digər bir xüsusiyyəti güvənilə bilər olmasıdır. Çünki dalğanın gedəcəyi yol külək istiqamətinə baxılaraq təyin edilə bilər. Ayrıca dalğalar bir-birini tətikləyərək çox uzun məsafələri qət edə bilər. Dalğaların uzun məsafə qət etməsi okean və ya dəniz səthindəki bütün enerjinin hər hansı bir iş etmədən bizə qədər daşınması mənasını verər.

Dalğalardan enerji əldə etmə üzərində, xüsusilə 1970lərdəki neft böhranı dövründə, düşünülməyə başlanmışdır. 1970-ci illərdən sonra mühəndislər dalğa enerjisini yığmaqla əlaqədar bir çox üsul inkişaf etdirmiş və tətbiq etmişlər. Bu üsullar sahil sahillərində, sahilə yaxın yerlərdə və ya açıq dənizlərdə istifadə edilə bilər.
**Yevgeni Gegeçkori** — (*tam adı: Gegeçkori Yevgeni Petroviç*, *gürc.* ევგენი პეტრეს ძე გეგეჭკორი; 24 aprel 1882, Martvili, Sameqrelo-Yuxarı Svaneti diyarı – 5 iyun 1954, Paris) — Gürcüstanın istiqlal hərəkatı xadimi, sosial-demokrat.

Həyatı
------

1881-ci il yanvar ayının 20-də Kutais quberniyasının Senaksi qəzasının Martvili şəhərində anadan olmuşdur. Kutais gimnaziyasında təhsil alıb, 1902-ci ildə oranı bitirdikdən sonra Moskva Universitetinin hüquq fakültəsinə qəbul olub.

Fəaliyyəti
----------

1903-cü ildə Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının üzvlüyünə qəbul edilib. 1905-ci ildə Qərbi Gürcüstanda baş verən inqilabi hadisələrdə iştirak edib. 1907-ci ildə Moskva Universitetini bitirdikdən sonra Kutais dairə məhkəməsində vəkil köməkçisi vəzifəsinə təyinat alıb.
Həmin ilin oktyabrında Kutais quberniyasından III Dövlət dumasına deputat seçilib. Həmin vaxtı menşeviklərin tərəfində çıxış edərək sosial-demokrat fraksiyasının liderlərindən biri olub. Fevral inqilabından (1917) sonra Gegeçkori Gürcü sosial-demokrat partiyasının rəhbərlərindən biri oldu. 1917-ci ilin noyabrında Yevgeni Gegeçkori Zaqafqaziya Komissarlığının sədri seçilmişdir. 1918-ci ilin fevralında isə Zaqafqaziya seymi, Gegeçkori başda olmaqla, Zaqafqaziya hökumətini təşkil etmişdir. 1918-ci ilin aprelində yaradılan Ali Müdafiə Şurasına daxil idi. 1918-ci ilin mayından Gürcüstan Respublikasının xarici işlər naziri olmuşdur. 1921-ci ildə Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti elan edildikdən onra Fransaya mühacirət etmişdir. 1953–1954-cü illərdə Gürcüstan Demokratik Respublikasının mühacir hökumətinin sədri vəzifəsini tutumuşdur. 5 iyun, 1954-cü il tarix ində Parisdə vəfat edib.

Xarici keçidlər
---------------

* ADLAR DİZİNİ


1. ↑  Histoire de Géorgie par Alexandre Manvelichvili, Paris, 1951, Nouvelles Éditions de la Toison d'Or, p. 421
2. ↑  "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti I cild". 2015-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-09.
3. ↑  Убийство Столыпина. Свидетельства и документы'; ред. Серебренников, А.; Изд-во: Рига: Инфа, 1990, с. 257
4. ↑  Luc Méloua : "Les tombes géorgiennes du cimetière de Leuville-sur-Orge"
Ənənəvi Çin rəssamlığına (Qoxua) aid bir nümunə
**Qoxua** (Çin dilində:milli boyakarlıq) — XX əsrin əvvəllərində meydana gələn və müasir Çin boyakarlığını ifadə edən termin.

Qoxua termini ipək parça və kağız üzərində sulu boyalarla, əsasən, tuşla işlənən ənənəvi Çin boyakarlığını Avropa boyakarlığından fərqləndirmək məqsədilə yaradılmışdır. E.ə. III–II əsrlərdə özünə məxsus texniki və janr xüsusiyyətləri, eləcə də spesifik təsvir metodu olan milli boyakarlıq ənənələrinin bərpası və yeniləşdirilməsində qoxua mühüm rol oynamışdır. Qoxuada işləyən ilk rəssamlar (Jen Bo-nyan, Tsi Bayşi və b.) ənənəvi metodları zənginləşdirmək üçün naturaya müraciət etmişlər. Sonralar, milli boyakarlıq iki istiqamətdə -ənənəvi bədii ifadə vasitələrindən istifadə və Avropa boyakarlığı nailiyyətlərinin qoxua prinsiplərinə birləşdirmək yolu ilə inkişaf etmişdir. 1940–50-ci illərdə qoxua sujet etibarilə daha da müxtəlifləşir, müasir mövzularda lirik və məişət kompozosiyaları yaranır.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* "Azərbaycan sovet ensiklopediyası", Bakı, 1979.

Xarici keçidlər
---------------

*
**Dmitriyev Yevgeni Vasilyeviç** — texnika elmləri doktoru Dmitriyev Yevgeni Vasilyeviç 23 noyabr 1937-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

Həyatı
------

Y.V. Dmitriyev 1962-ci ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitunda təhsilini bitirdikdən sonra İ.Q. Yesman adına Azərbaycan Energetika İnstitunda böyük mühəndis, 1966–1999-cu illər ərəfəsində Azərbaycan Elmlər Akademiyası Fizika institunda müxtəlif vəzifələrdə- böyük mühəndis, kiçik elmi işçi və labaratiriya müdiri vəzifələrində elmi-praktiki fəaliyyət göstərmişdir. Y.V.Dimitriyev akademik Ç.M. Cuvarlının rəhbərliyi ilə 1970-ci ildə elmlər namizədi və 1987-ci ildə doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. Y.V.Dmitriyevin bütün elmi-praktiki fəaliyyəti akademik Ç.M. Cuvarlının iştirakı və rəhbərliyi şəraitində keçmişdir.

Elmi nailiyyətləri
------------------

Y.V.Dmitriyev elmi-tədqiqatları ilə elektroenergetikanın və elektrotexnikanın, elektrik şəbəkələri və sistemləri, yüksək gərginliklər texnikası, elektrik şəbəkələrində elektromaqnit prosesləri və digər bölmələrinin inkişafına öz töhfəsini vermişdir. Elektrik şəbəkələrində reallaşan mürəkkəb elektromaqnit hadisələrinin nəzəri məsələlərini, alqoritmlərin, hesablama üsullarının işlənməsində fəal iştirak etmişdir. Onun tədqiqatlarının nəticələrinə əsaslanaraq elektrik şəbəkələrində mümkün olan mürəkkəb elektromaqnit keçid proseslərini, iftar yüksək gərginlikləri hesablamaq mümkün olmuşdur və elektrik şəbəkələrinin qısa qapanma cərəyanlarından mühafizəsi tədbirləri işlənilmişdir. Onun tərəfindən qısa qapanma cərəyanlarını məhdudlaşdırmaq üçün betel rezistorları işlənilmiş və tətbiq edilmişdir. Y.V.Dmitriyev akademik Ç.M. Cuvarlı ilə birlikdə, müasir elektroenergtikanın mühüm məsələsi olan, 110–500 kV elektrik şəbəkəsində qısa qapanma halında ifrat gərginlikləri və cərəyanı məhdudlaşdırmaq üçün neytralın torpaqlanmasının nəzəri əsaslarını işlənmişdir. Y.V. Dmitriyevin elmi fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilmişdir. 1973-cü ildə Y.V. Dmitriyev akademik Ç.M. Cuvarlı ilə birlikdə SSRİ EA-nın P.N. Yabloçkov adına mükafatla, 1985-ci ildə SSRİ-nin və 1996-cı ildə Ukrayna Respublikasının Dövlət mükafatları ilə təltif olunmuşdur.

Mükafatları
-----------

1. Keçmiş SSRİ -nin, Azərbaycan və Ukrayna Respublikalarının Dövlət mükafatı laureatı, SSRİ EA-nın P.N. Yabloçkov adına mükafatla təltif olunmuş.
2. 1978-ci ildə o, akademik Çingiz Cuvarlı və Arif Həşimovla birlikdə, Yüksəkgərginlikli elektrik şəbəkəsində neytralın rejimlərinə dair kompleks tədqiqatlara görə Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatı ilə təltif olunmuşdur.
**Abdal dili** — oyunçu peşəsi sahibləri arasında, bir-birini başa düşmək, söhbəti başqalarından gizli saxlamaq üçün işlədilən şərti söz və ifadələrə verilən ümumi ad, Avropada geniş istifadə olunan "Ezop dili" anlayışının Azərbaycan folklorundakı qarşılığı.

Bu danışıq tərzində məcazi məna, sətiraltı yük, fikrin eyhamlarla, işarələrlə bildirilməsi üstünlük təşkil edir. Abdal dili xalq arasında öz hazırcavablığı, tizfəhmliyi ilə tanınan baməzə və müdrik adamların — abdalların adı ilə bağlıdır. Belə xalq gülüşü qəhrəmanlarından biri olan Abdal Qasım haqqında el arasında çoxlu lətifələr mövcuddur. 

Xalq abdal dilini "qayışdili", "oyunçu ağzı", "qurd dili" kimi anlayışlarla da ifadə etmişdir. Abdal dilinin əsas tələbi yuxarında qeyd olunduğu kimi, sətiraltı məna ilə pərdəli danışmağı bacarmaqdır ki, burada da xüsusi nitq məharəti və ustalığı zəruridir. 

Əsasən Orta Asiya xalq musiqi sənətindən gələn bu özünəməxsus dildən Qarabağ, Gəncə, Gədəbəy və Tovuz aşıqları bəzi fikirləri öz aralarında bölüşmək üçün istifadə ediblər. Azərbaycan xalq sənətinin bu qolu indiyə qədər lazımi şəkildə öyrənilməmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, səh.376

Mənbə
-----

* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.
* Tariyel Məmmədov. İzahlı saz-söz lüğəti. Bakı: Elmin İnkişafı Fondu, 2015, səh.7.

Həmçinin bax
------------

* Ezop dili
**Kiçik Litva** (lit. Mažoji Lietuva; *alm.* Kleinlitauen‎; pol. Litwa Mniejsza; *rus.* Máлая Литвá) və ya **Prussiya Litvası** (lit. Prūsų Lietuva; *alm.* Preußisch-Litauen‎, pol. Litwa Pruska) — Litvanın etnoqrafik bölgəsi və Prussiyanın (sonra isə Almaniyanın Şərqi Prussiya vilayətinin) tarixi bölgəsi.

Adı
---

*Kleinlittaw* ifadəsinin ən erkən istifadəsi XVI əsrdə Prussiyalı Simon Qrunaunun xronikalarında olub.

Litva əyaləti , Litva rayonları ), Litva dairəsi və ya sadəcə Prussiya Litvası və ya Litva ifadələri 1618-ci ildən bəri Prussiya hüquqi sənədlərində Litvalıların yaşadığı Narduviya və Skaloviya inzibati vahidləri üçün işlənilirdi. 1738-ci ildən bəri Prussiya xəritələrində *Klein Litau*, *Klein Litauen*, *Preussisch Litthauen*, *Little Lithuania*, *Litvania* ifadələri işlənilirdi. 1815–1818 illərin inzibati islahatdan sonra Prussiya Litvası və s. ifadələrin işlətməsi xeyli dərəcədə azalıb.

Litva Kiçik Litvanın bir hissəsini zəbt edəndən sonra o hissəyə bir müddət Klaypeda bölgəsi deyilirdi. Amma XX əsrdə və özəlliklə XX əsrin ikinci yarısından bəri onun üçün daha çox Kiçik Litva ifadəsini iştətməyə yenidən başlayıblar.

Əhali
-----

Litvanın ilk qəzeti olan *Auşra* öncə Rangit (müasir Neman), sonra isə Tilzit şəhərində (müasir Sovetsk) çap olunurdu
Kiçik Litva Litvanın yeganə bölgəsi idi ki, orda əhalin çoxluğu lüteran olmuşdu. Prussiya Litvalıları özünə *Lietuvninkai* deyirdilər.

XVI—XVIII əsrlərdə Kiçik Litva ədəbi Litva dilinin inkişaf məkanlarından biri idi. Ordakı inkişaf etmiş variant Jemaytiya dilinin (bəzi mənbələrdə ləhcəsinin) Pruss dilinin təsirləri ilə qarışığı idi. Lüteran pastoru Martinas Majvidasın Jemaytiya ləhcəsində (dilində) yazdığı və 1547-ci ildə Köniqsberqdə çap olunmuş *Katechizmusa prasty szadei…* (*azərb.* Katexizisin bəsit sözləri‎) kitabı Litva dilində çap olunmuş ilk kitabı sayılır. Bundan başqa Danielius Kleynasın yazdığı və həmçinin burda 1653-cü ildə çap olunmuş *Grammatica Litvanica* Litva dilinin ilk qrammatika kitabıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2020-03-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-24.
2. ↑  "*Mažosios Lietuvos vardo atkovojimo diena*, Laima PUTRIUVIENĖ". 2020-03-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-26.
3. ↑  *A. Matulevičius.* Mažoji Lietuva XVIII amžiuje (Lietuvių tautinė padėtis) [*Lithuania Minor in the 18th century (the national situation of Lithuanians)]*]. Vilnius. 1989.
4. ↑  "*NATIONAL COSTUME* by Teresė Jurkuvienė". 2020-02-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-25.
5. ↑  *Nijolė Strakauskaitė.* "Naujame albume – "Šiaurės Atlantidos" reginiai" (litva). March 30, 2007. 2007-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-11-12.
6. ↑  *Зинкявичюс, З.* Откуда родом литовцы... С. 134.
7. ↑  Литва Малая // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 628.
**Alman məsələsi** (*alm.* Deutsche Frage‎) — XIX-XX əsrlərin Avropanın ən mühüm geosiyasi problemlərindən biri olub, Almaniyanın siyasi statusu və sərhədləri məsələsi ilə bağlı müxtəlif formalarda 1806-cı ildə Müqəddəs Roma İmperiyasının ləğvindən 1990-cı ildə Almaniyanın yenidən birləşməsinə qədər mövcud olmuşdur.

Rəsmi alman tarixşünaslığında alman məsələsinin 1806-cı il avqustun 6-da "Birinci İmperiya" (Müqəddəs Roma İmperiyası) dağıldıqdan sonra yarandığı hesab edilir.

İkinci reyx 1871-1918-ci illər
İkinci Reyxin yaranmasına qədər Alman məsələsinin həllinin iki variantı rəqabət aparırdı: kiçik Alman (Prussiyanın rəhbərliyi altında) və Böyük Alman (Avstriyanın rəhbərliyi altında). İkinci variant Avstriyada yaşayan digər xalqlarla birlikdə çoxlu sayda ərazilərin daxil edilməsi zərurəti, habelə Avstriya İmperiyasının alman dövlətləri ilə müqayisədə daha mürtəce siyasəti ilə əlaqədar daha az populyar idi.

Almaniya Birinci Dünya müharibəsindən məğlub olaraq çıxdı, bu da alman millətçiliyinin artmasına şərait. İmperatorun devrilməsindən sonra yaranmış ilkin hökumət siyasi cəhətdən çox zəif idi ki, bu da sağçı alman millətçilərinin inkişafına və onların ideologiyasının sadə əhali və cəmiyyətin yuxarı təbəqələri arasında daha da yayılmasına imkan verdi.

İkinci Dünya müharibəsinin mərkəzi nöqtəsi yenə pangermanizmlə Almaniya məsələsi idi. Belə ki, almanları slavyanlardan qorumaq bəhanəsi ilə Münhen sazişinə uyğun olaraq Çexoslovakiyanın Sudet vilayəti işğal olundu.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra alman məsələsi yenidən aktuallaşdı. Əvvəlcə vahid Almaniyanın mövcudluğu nəzərdə tutulsa da, Qərb müttəfiqləri ilə Sovet İttifaqı arasındakı ziddiyyətlər ölkənin Almaniya Federativ Respublikasına (AFR, Qərbi Almaniya) və Almaniya Demokratik Respublikasına (ADR, Şərqi Almaniya), habelə Qərbi Berlin və Saar (yalnız bir müddət sonra AFR-nin tərkibinə daxil oldu) bölgələrinə bölünməsinə səbəb oldu. Birləşmə probleminin uzunmüddətli həlli üçün bir neçə variant nəzərdən keçirildi. Nəticədə, Almaniyanın hər iki hissəsi yalnız 1990-cı ildə vahid dövlətə birləşdirildi. Buna baxmayaraq, Almaniya Demokratik Respublikası və Almaniya Federativ Respublikası birləşdikdən sonra da alman xalqı hazırda 5 dövlətdə yaşayır: AFR, Avstriya, İsveçrə, Lixtenşteyn və Belçika. Bundan əlavə, "şərq" və "qərb" almanlarının dünyagörüşü hələ də çox fərqlidir (bax: Ostalgiya).

Ədəbiyyat
---------

* СССР и германский вопрос. 1941—1949: Документы из Архива внешней политики РФ: В 2 т.: Т.2. 9 мая 1945 г. — 3 октября 1946 г. — 2000. — 880 с.
* Терехов В. П. Как закрывался «германский вопрос». Международная жизнь. № 8. 1998.