recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fransanın dövlət quruluşu**nun dövlət başçısı olan, Fransanın baş naziri, hökuməti, baş nazir olan hökumət, iki palatadan: Milli Məclis və Senatdan, habelə Konstitusiya Şurasından ibarət olan parlamentdən ibarətdir.

Yerli səviyyədə hakimiyyəti departamentlərin, regionların və kommunaların rəhbərliyi təmsil edir.

Prezidentin və baş nazirin rolu
-------------------------------

 *Əsas məqalə: Fransa Prezidenti*
Cümhuriyyət prezidenti ilə baş nazir arasındakı səlahiyyət balansı parlamentdəki, daha doğrusu Milli Məclisdəki qüvvələrin uyğunlaşmasından asılıdır. Bir halda Milli Məclisdə prezident çoxluğu var (yəni əksəriyyət prezidentin partiyasına aiddir), başqa bir halda Milli Məclisdə əksəriyyət müxalifət partiyasıdır. Buna görə Fransadakı idarəetmə formasına prezident-parlament respublikası deyilir.

**Birinci hal**
Prezident Baş Naziri öz istəyi ilə təyin edir. Prezident icra hakimiyyətinin yeganə rəhbəri olur. Baş nazir, ilk növbədə hökuməti istədiyi (Milli Məclisdəki prezident çoxluğu hesabına) vəzifəsindən azad edə biləcək prezident qarşısında məsuliyyət daşıyır.

Bu vəziyyətdə ölkədə prezident respublikası qurulur.

**İkinci hal**
Prezident, Baş Məclisi Milli Məclisdəki partiyalar arasında yerlərin bölgüsünə əsaslanaraq təyin edir. Cümhuriyyət prezidentinin bir partiyaya, baş nazirin digərinə mənsub olduğu bir vəziyyət var. Bu vəziyyətə "birlikdə yaşamaq" deyilir. Baş nazir respublika prezidentindən müəyyən müstəqillik əldə edir və rejim parlament xarakterlidir.

5-ci respublika tarixində üç "birlikdə yaşamaq" dövrü mövcud idi:

* 1986-1988-ci illərdə prezident Fransua Mitteran (sosialist) və baş nazir Jak Şirak (qaullist). Məhz bu dövrdən etibarən respublika prezidenti və baş nazirin fəaliyyətində prioritetlərin ayrılması baş verdi. Prezident xarici siyasətlə, Baş nazir daxili siyasətlə məşğuldur.
* 1993-1995-ci illərdə prezident Fransua Mitteran (sosialist) və baş nazir Eduar Balladyur (qallist).
* 1997-2002-ci illərdə Prezident Jak Şirak (gallist) və Baş nazir Lionel Jospen (sosialist).

Ümumiyyətlə, 5-ci respublika rejimi bu sistemin səmərəliliyini sübut etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Акимов Ю. Г, Костюк Р. В. Чернов И. В.* Франция в мировом порядке начала XXI века (СПб.). 2007. 51–53.

Xarici keçidlər
---------------

* Fransa Parlamenti və Hökuməti Siyasi Atlasda Arxivləşdirilib 2013-10-31 at the Wayback Machine

| ⛭Fransa mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Fransa"**
 | Fransa |
**Zurvanizm** — Zurvana ibadətə əsaslanan qədim din. Zurvanizm əsasən Azərbaycan, İran, Mesopotamiya və qismən də Orta Asiyada yayılmışdır.

Zurvana sitayiş İranın qərb vilayətlərində artıq e.ə. VI əsrin başlanğıcından təsdiqlənir. Burada onu zamanın androgin (kişi-qadın təbiətli) tanrı kimi tanıyırdılar. Zurvan Elam dilində tərtib olunmuş Persopol sənədlərindən də məlumdur. Bu sənədlərdə Zurvan (Zervan, Zarvan, Zrvan) Turma adlandırılır. Lakin ehtimal etməyə bəzi əsaslar vardır ki, bu, əbədi zaman və tale allahına sitayiş e.ə. I minilliyin başlanğıcına aid olan Luristan tunclarında da təsdiqlənmişdir.

Zurvanizmin ali tanrısı olan Zurvan əbədi mövcud olan Sonsuz Zaman kimi düşünülürdü. Mifdə Zurvan androgin (kişi-qadın, iki-cinsli) şəkildə təsvir edilir. O, Əhriman və Ormaz adlanan əkizləri dünyaya gətirmişdir. Bundahişnə görə, Zurvan *"hər iki yaranışdan - Xeyir və Şərdən qüdrətlidir"*. Zurvanizmin bəzi təsəvvürləri "Avesta"ya daxil olmuşdur. Ola bilər ki, hələ Sasanilər dövründə zərdüştiliyin bidətçi təriqətlərindən biri olan zurvanizmdə ən qədim, Avestayaqədərki dövrlərin ünsürləri mühafizə edilirdi. Hətta ehtimal etmək olar ki, zurvanizm monoteizmə meyilli və yaxud artıq hətta monoteist təlim idi. 

Zurvanizm, ümumiyyətlə, Avesta təlimləri kimi iudaizmin, erkən xristianlığın və qnostisizmin inkişafına böyük təsir göstərmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Грантовский Э.А. Зерванизм. Философская энциклопедия, т. 2, М. 1962



|  |  |
| --- | --- |
| Din | *Din ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Caparidze.

**Zurab Caparidze** (*gürc.* ზურაბ ჯაფარიძე; d. 1 yanvar 1976) — Gürcüstan siyasətçisi və Gürcüstan parlamentinin VIII çağırışının üzvüdür. Caparidze hal-hazırda müxalifətdə olan Birləşmiş Milli Hərəkat partiyasını təmsil edir. 2013-cü ilin iyununda onun namizədliyi həmin ilin oktyabrında baş tutacaq prezident seçkilərdə irəli sürülmüşdür.

Caparidze Tbilisi Dövlət Tibb Universitetindən 1999-cu ildd və Gürcüstan İctimai Əlaqələr İnstitutunu 2005-ci ildə bitirmişdir. 1998-ci ildən başlayaraq o, Qərbin sponsorluğu ilə Gürcüstanda tətbiq edilən müxtəlif yardım proqramlarında iştirak etmişdir. 2005-ci ildən 2011-ci ilə qədər Gürcüstan İctimai Əlaqələr İnstitutunda dərs demişdir. 2010-ci ildən 2012-ci ilə qədər "Tabula" jurnalının müxbiri olmuşdur. Caparidzenin siyasi karyerası 2012-ci ilin oktyabrında onun prezident Mixeil Saakaşviliyə tərəf olan, lakin seçkilərdə səs çoxluğu toplaya bilməyən Birləşmiş Milli Hərəkatından parlamentə seçilməsindən başlamışdır. 2013-cü ilin iyununda partiya onu prezidentliyə dörd namizəddən biri kimi elan etmişdir.

Siyasi mövqeyi
--------------

Caparidzenin mövqesi libertarianlıq və Qərbə doğru inkişaf etməkdən ibarətdir. O, Gürcüstanın NATO və Avropa Şurasında tam üzvlüyünə dəstəkdir. Caparidzenin iqtisadi mövqeyi bazarın dövlət nəzarətinin altından çıxarılmasını və ölkənin makro-iqtisadi potensialının inkişafını nəzərdə tutur. Caparidze həmçinin Gürcüstanda marixuana istifadəsinin qanunlaşdırılmasını dəstəkləyir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "დეპუტატების სია: ჯაფარიძე ზურაბ" (Georgian). Parliament of Georgia. 22 June 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 June 2013.
2. ↑  "UNM names candidates for Presidential primaries". Tabula. June 29, 2013. 29 October 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 June 2013.
3. ↑  "Saakashvili's party names four presidential candidates". Democracy & Freedom Watch. June 29, 2013. 12 July 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 June 2013.
*Tsiklopentanon*(CH2)4CO- dörd metilen qrupundan və bir karbonil qrupundan ibarət tsiklik ketondır.

Fiziki xassələri
----------------

Tsiklopentanon spesifik qoxusu olan rəngsiz mayedir. Suda orta dərəcədə, etanol və dietil efirində yaxşı həll olunur.

Alınması
--------

Adipin turşusunun pirolizi zamanı Ba və Ca duzlarının iştiraki ilə alınır

Kimyəvi xassələri
-----------------

Tsiklohekpentanonun kimyəvi xassələri asiklik ketonlara uyğundur. Oksim alınır.

Toksikliyi
----------

Tsiklopentanon dəri və tənəffüs sistemini qıcıqlandırır və buxarlarının hava ilə qarışığı partlayıcıdır. Yüksək konsentrasiyalarda narkotik təsir göstərir.

Tətbiqi
-------

Tsiklopentanon əsasən dad verən vasitə kimi istifadə olunur. Ayrıca müxtəlif üzvi birləşmələrin (məsələn, jasmon, mizoprostol) sintezi üçün istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Химический энциклопедический словарь. Москва, Советская энциклопедия, 1983, стр. 683.
Cənubi Şetland adalarında İngilis boğazının yerləşməsi.
Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
**Tsepina buxtası** (bolq. *залив Цепина*, ‘Zaliv Tsepina’ \'za-liv 'tse-pi-na\) — 1 km uzunluğu olan və Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Robert adası sahillərindən 850 m şərqdə yerləşmişdir. Qaliçe qayasından, Somovit burnundan cənubda, Batuliya burnundan cənubda yerləşmişdir.

Buxta cənubi Bolqarıstanda yerləşən orta əsr qalası olan Tsepinanın adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Kruni buxtası 62°23′34″ c. e. 59°21′20″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4 (Updated second edition 2010. ISBN 978-954-92032-9-5)
* Antarctic Digital Database (ADD). Scale 1:250000 topographic map of Antarctica. Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR), 1993–2016.

Həmçinin bax
------------

* Robert adası
* Cənubi Şetland adaları

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Tsepina Cove.
**Mənzər xanım Rüstəm bəy qızı Şərifova** — maarif xadimi, pedaqoq.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Mənzər xanım Rüstəm bəy qızı Şərifova Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Atası Rüstəm bəy Şuşanın adlı-sanlı bəylərindən sayılmışdır. Onun Şuşada qız məktəbində oxuması deyilir.

Mənzər xanım Şərifova gənc yaşlarından pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. XX əsrin 20-ci illərində Ağdamın Seyidli kəndində ilk qız məktəbinin (Ünas məktəbi) açılması və fəaliyyəti onun adı ilə bağlıdır. O, ilk vaxtlar qız şagirdlərinə evində dərs keçmişdir. Sonralar dərsi Abdulla bəyin Seyidli kəndindəki evində davam etdirmişdir.

Mənzər xanım Şərifova sonralar Ağdam şəhər 2 nömrəli beynəlmiləl orta məktəbin ibtidai sinif müəlliməsi işləmişdir. 2 nömrəli beynəlmiləl orta məktəbdə dərs dediyi illərdə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fevral 1949-cu il tarixli fərmanı ilə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir. O, Ağdam rayonu üzrə orden və medallarla təltif edilmiş 35 nəfər müəllimdən biri olmuşdur.

Ailəsi
------

Mənzər xanım Şərifova Çar Rusiyası və Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə Ağdam şəhərinin pristavı vəzifəsində işləmiş İldırım xan Şərifovla ailə həyatı qurmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017

Mənbə
-----

* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017

Həmçinin bax
------------

* Seyidli oymağı
* Ağdam rayonunun Seyidli kəndi
* Şərifli nəsli
* İldırım xan Şərifov
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Heysəm ibn Məhəmməd.

**Heysəm ibn Məhəmməd** (v. 1025, Tabasaran) — Məzyədilər sülaləsindən Tabasaran və Dərbənd əmiri.

Dərbənd əmirliyi
----------------

Haqqında çox məlumat yoxdur. Hələ babası Əbu Tahir Yezid ibn Məhəmməd vaxtında 930-cu ilin oktyabrında Heysəmin atası Məhəmməd Dərbənd əmiri Əbdülmalik ibn Haşim ilə təkbətək vuruşmuş və qalib gələ bilməmişdi. Əbdülmalik ibn Haşim 24 fevral 939-cu ildə gözlənilmədən vəfat etmişdi. Taxta onun 3 yaşlı oğlu Əhməd ibn Əbdülmalik gətirilmişdi və bundan düz 5 ay sonra rəislər Əhmədi devirmişdilər. İyun ayında Heysəmi taxta dəvət edən rəislər onu Dərbənd əmiri kimi tanıdılar. Lakin 941-ci ilin mayı Haşimilər sülaləsinə sadiq rəislər yenidən Əhmədi taxta gətirdilər. Lakin 6 ay sonra, 941-ci ilin dekabrın Əhməd ibn Əbdülmalik yenə devrildi və taxta yenidən Heysəm gəldi. Bu dəfə onun hakimiyyəti 942-ci ilin mayına qədər çəkdi və yerinə Xəşrəm Əhməd adlı ləzgi rəis əmir elan olundu. Elə həmin ay içində o da devrilərək, Heysəmin qardaşı, gələcək şirvanşah Əhməd) əmirlik taxtına gətirildi.

Tabasaran əmirliyi
------------------

948-ci ilin sentyabr ayında atası Şirvan taxtına çıxdıqdan sonra qardaşı Əhməd Layzan əmirliyini, Heysəm isə Tabasaran əmirliyini atasından aldı.4 iyun 956-cı ildə atasını ölüm ayağında ziyarət etmişsə də Şirvan əyanlarının dəstəyini almamışdı. Buna görə də qardaşından qorxan Heysəm əvvəl Dağıstanın ucqar nöqtələrinə, 968-ci ildə də oradan tərk edərək Salar İbrahim ibn Mərzbanın yanında sığınacaq tapdı, onunla birlikdə yürüş edib Şirvan torpağına girdi. Salar ölkəni və Dərbəndin ətrafını qarət etdi. Şirvan hakimi Əhməd onunla sülh sazişi bağladı və ona xərac verdi. Salar Şirvanı tərk etdi və Heysəmi də özü ilə aparmaq istədi. Lakin Heysəm əl-Məsqətə qaçdı və ona siyasi sığınacaq verən, ehtiram və rəğbət göstərən Əhməd ibn Əbdülmalik Heysəmin adından Şirvan hakimi ilə danışığa girərək, Şirvanın bir hissəsinin ona güzəştə gedilməsini tələb etdi. Lakin Şirvanşah bu tələbi rədd etdi və hədə–qorxu gəldi. Dərbənd əmiri əsasən Sərir vilayətindən qoşun toplayaraq Şirvana soxuldu. Şabran şəhərini hücumla alıb, yandırdı, talan edib böyük qənimət götürdü. Geri qayıdarkən sərirli döyüşçülər Dərbəndə əmirdən bir gün əvvəl daxil oldular. Lakin şəhərdə iğtişaş və qarışıqlıq başlandı. Yerli əhali yüz sərirli hərbi rəisi öldürüb onların Şirvanda ələ keçirdikləri qəniməti çapıb taladılar.

Ölümü
-----

1025-ci ildə Tabasaranda, öz "Məhəmməd mülkü" adlanan evində vəfat etdi.

Mənbə
-----

* V.Minorski - Şirvan və Dərbəndin tarixi

| ⛭Şirvanşah şahzadələri |
| --- |
| Məzyədilər | Heysəm ibn Məhəmməd |
| Kəsranilər | Hörmüz ibn Mənuçöhr • Məmlan ibn Yezid • Güzdəhəm ibn Salar • Cəlaləddin Sultanşah • Rəşid ibn Fərruxzad • Sultan Məhəmməd Dərbəndi |
| Dərbəndilər | Əmir Bəhlul • Kəyumərs Dərbəndi • Qəzənfər Dərbəndi • Əmir Təhmuras |
| Səfəvilər | Bürhan Əli • Mehrab • Qurban Əli• Qasım • Kavus • Əbubəkr |
**Tsay İnven** (*çin.* 蔡英文; *ing.* Tsai Ing-wen; 31 avqust 1956[…], Çjunşan[d]) — Tayvan siyasətçisi, 20 may 2016-cı ildən Çin Respublikasının Prezidenti.

Həyatı
------

1978-ci ildə Tayvan Milli Universitetinin Hüquq Kollecini bitirib. 1980-ci ildə Kornell Universitetinin Hüquq Məktəbində magistr dərəcəsi alıb. 1984-cü ildə London İqtisadiyyat Məktəbində hüquq üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır.

Londondan qayıtdıqdan sonra Taybey universitetlərində hüquq fənnini tədris etmişdir. 1990-cı illərdə Tayvanın ÜTT-na daxil olması ilə bağlı danışıqlarda tərəf oldu. Prezident Li Denhuenin dövründə (1996–2000) Tayvan Milli Təhlükəsizlik Şurasında təhlükəsizlik müşaviri olmuşdur. 2000-ci ilin mayından 2004-cü ilin mayınadək Çin Xalq Respublikası ilə əlaqələr üzrə hökumət naziri olub. 2004-cü ildə Demokratik Proqressiv Partiyaya (DDP) üzv olub.

2004-cü ilin dekabrından 2006-cı ilin yanvarına qədər — Qanunverici Yuan üzvü olub. 2006-cı ilin yanvar ayında Çin Respublikası Baş nazirinin müavini təyin edildi, 2007-ci ilin mayında bütün kabinet ilə birlikdə Baş nazir Su Çjuençan istefa verdi. 20 may 2008-ci ildə DPP sədri seçildi. 2012-ci il prezident seçkilərində DPP-yə namizəd oldu. 2012-ci ildə 45,6% səs alaraq prezident seçkilərində uduzdu və partiya lideri olaraq istefa verdi. 2014-cü ilin may ayında yenidən partiya sədri seçildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Tsai Ing wen // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Tsai Ing-wen // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  蔡英文博論指導老師超大咖　英國政府顧問！比爾蓋茲曾發文悼念 (çin.). 2019.
4. 1 2  Tsai, Ing-wen // Czech National Authority Database.
5 mart 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti «Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında» Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununun tətbiq edilməsi haqqında **Fərman** imzalamışdır.

Ombudsman təsisatının yaradılması ilə bağlı qanunvericilikdə öz əksini tapmış bu yeniliklər 2002-ci il avqustun 24-də keçirilən ümumxalq səsverməsi (referendum) yolu ilə edilmiş dəyişikliklər nəticəsində ölkə Konstitusiyasında təsbit edildi.

Ombudsman
---------

Elmira Süleymanova ilk dəfə 2002-ci il 2 iyul tarixində Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin təqdim etdiyi üç namizəd arasından 111 səslə (112 səsdən) seçilmişdir.

Ombudsmanın seçilməsindən üç ay sonra, 2002-ci il oktyabrın 28-də artıq Ombudsman Aparatında ərizəçilərin qəbuluna və şikayətlərin araşdırılmasına başlanılmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Respublikasının Məhkəmə Sistemi
* Ombudsman

İstinadlar
----------

1. ↑  "Təsisatın yaradılması". 2010-12-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-11.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili Arxivləşdirilib 2013-06-11 at the Wayback Machine
**Kilitbahir qalası** — 1452-ci ildə İstanbulu mühasirə etməsi əsnasında Papalıq donanmasının Bizans İmperiyasına kömək etməsini qarşısını almaq məqsədilə Fateh Sultan Mehmet tərəfindən Dardanel qarşısındakı Kilitbahir kəndində inşa etdirilmişdir. Qala, daxili və xarici sur divarlarından və həyət içində 7 mərtəbəli üçbucaq bir qüllədən ibarətdir. İç qala 7 mərtəbəlidir. Daha sonra ilk dəfə 1541-ci ildə Qanuni Sultan Süleyman tərəfindən bərpa edilmiş, bu bərpa zamanı cənub hissəsi əhatə edən bir sur divarı xarici ucda bir qüllə (Sarıqüllə) inşa edilmişdir. Qala 1870-ci ildə Sultan Əbdüləziz tərəfindən ikinci dəfə bərpa edilmişdir. Şimal hissəsinin orijinal xarici dəniz divarı günümüzdə yoxdur. Bu bölümün şimal hissəsi 1894-cü illərdə II Əbdülhəmid tərəfindən yenidən inşa etdirilib. Xarici sur divarları (xarici qala) 4 mt, ikinci xarici qala 18 mt, iç qala 30 mt hündürlüyündədir. Divar qalınlıqları 4-6 mt arasındadır. Dəniz divarlarının cənub hissələri top mazğalı olaraq istifadə edilmişdir. Qala bütün kobud yonulmuş daşlarla inşa edilmişdir. Açıqlıq hissələri saxsı kəmərli olub, qapı və pəncərələr ağ mərmərdən tikilib. Qala Dardanel Müharibələrində çox mühüm rol oynamışdır. Bu qala 14 noyabr 1980-ci ildə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən "Qorunması Vacib Olan Mədəni Varlıq" olaraq reyestr edilmişdir.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Kilidbahir qalası*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Abajur** (*fr.* abat-jour sözün əsl mənasında "işıqlandırma tənzimləyicisi") — lampanın ayrılmaz hissəsi, daxili dizaynda, daxili dekorasiyada istifadə olunur. Abajur gözü parlaq işıqdan qorumaq və işığın yayılma istiqamətini dəyişmək üçün işıq mənbəyinə taxılan xüsusi formalı qalpaqdır. Abajur həmçinin çırağın bəzək elementidir. Şüşə, plastik kütlə, metal, parça və s.-dən müxtəlif formalarda hazırlanır.

Tarixi
------

Abajur ilk dəfə Fransada iki yüz ildən çox əvvəl ortaya çıxdı və o vaxtdan bəri bir çox insanın evlərində yerləşərək bütün dünyanı fəth etdi. Qədim dövrlərdən bəri gözləri məşəllərin, şamların və daha sonra kerosin lampalarının işığından qorumaq üçün insanlar xüsusi metal qapaqlar icad edirdilər. Tədricən dizaynerlər bu dekorativ elementə xüsusi diqqət yetirməyə başladılar. Müxtəlif növ parçalardan müxtəlif formalı və çalarlı abajurlar hazırlamağa, onları saçaqlar, fırfırlar, boncuklarla bəzəməyə başladılar. İndi abajur yalnız interyerin zəruri və funksional bir hissəsi deyil, həm də estetik zövq verməyə qadirdir.

19-cu əsrin sonunda modernizm dövrü başlayır. Təbii motivlərə, çiçək dizaynlarına və dalğalı naxışlara müraciət ilə xarakterizə olunur. Bütün bunlar daxili dizaynda öz əksini tapmışdır. Çiçəklər, yarpaqlar, kəpənəklər və quşlarla abajurlar çəkməyə başladılar. Əsas da abajurlardakı stend də dəyişməyə başladı. Onlara ən müxtəlif formalar verildi.

Əvvəlcə abajurlar yalnız ipəkdən hazırlanırdı, lakin istedadlı dizaynerlər Luis Tiffani (ABŞ) və Antonin Doma (Fransa) sayəsində bu gün şüşə və büllur abajurlara rast gəlmək mümkündür. Tiffani vitraj rəngli ilk abajurunu rəngli şüşələrin qalıqlarından hazırladı. Şüşə parçalarının göy qurşağının bütün rəngləri ilə parıldamağı xoşuma gəldi. Beləliklə yeni bir istiqamət yarandı. Antonin Doma isə əvvəllər yalnız avizələr üçün istifadə olunan kristaldan abajurlar hazırlamağa cəhd etdi. Büllur şüşə hazırlamaq üçün yeni texnika sayəsində abajurlar bir çox canlı çalarları olan təbii formalara çevrildi.

İstehsalı
---------

Abajur müxtəlif materiallardan hazırlana bilər, məsələn, şüşə, plastik, metal, parça, karton, süni dəri. Forması konus, top, paraboloid, paralelepiped, silindr və ya bunların hər hansı bir birləşməsi ola bilər. Abajurun içinə bir və ya daha çox lampa qoyulur.

Abajur müxtəlif vasitələrdən istifadə edilərək bəzədilə bilər: boncuk, tikmə, makrame.

Digər istifadəsi
----------------

Ayrıca **abajur** kəlməsi çəp və ya üfüqi vəziyyətdə olan elə bir pəncərəyə deyilir ki, xaricdən işıq ona yuxarıdan daxil olur və çöldəki cisimlərin görünməsinə maneə törədir, məsələn həbsxanalarda.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. 608 səh. ISBN 978-9952-441-02-4.
2. ↑  История абажура- История возникновения абажуров.

Ədəbiyyat
---------

* Abajur — Evin Qısa Ensiklopediyası / Red. IM Skvortsov və başqaları — M.: "Böyük Sovet Ensiklopediyası" Dövlət Elmi Nəşriyyatı — 1959.
**Abakan** (xak. Ағбан) — Rusiya şəhəri, Xakasiya Respublikasının paytaxtı. Şəhər Abakan şəhər dairəsini təşkil edir. Əhalisi 167,4 min (2002) nəfərdir. Minusa çökəkliyinin mərkəzində, Abakan çayının Yeniseyə töküldüyü yerdədir. Dəmiryolu və avtomobil yolları qovşağıdır. Çay portu və aeroport yerləşir. Xakasiyanın iri sənaye, mədəniyyət və elm mərkəzidir. Ağır maşınqayırma, yüngül və yeyinti sənayesi, meşə və ağac emalı, tikinti materialları istehsalı müəssisələri; 11 ali məktəb (filialları ilə birlikdə), 4 kitabxana, muzeylər, 5 teatr, filarmoniya var. Abakan şəhəri 18 əsrin axırlarında salınmışdır.

Şəhərin tarixi
--------------

Qədim dövrlərdə
Abakanda yaşayış məskənləri bizə tunc dövründən məlumdur.Yerli sakinlər bu yüksəkliyi Ax- Tiqey (ağ təpə) adlandırırdılar.Samohval dağının ətəyində Hunun daş qalası yerləşirdi. I əsrdə Çinli komandir Li İn çayın 8 kilometrliyində saray inşa etdirmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Rusiya Dövlət Federal Statistika Xidməti.
2. ↑  .
3. ↑  qədim dövrlərdə Ax- Tiqeydə çoxlu ağ çadırlar qurulurdu Arxivləşdirilib 2017-09-26 at the Wayback Machine *Abakan portalı*
**Sultanı öldürmək** - Türkiyə yazıçısı Ahmet Ümit tərəfindən 2012-ci ildə yazılmış krimanal roman. Roman cinayət, məhəbbət və tarix üslublarını özündə birləşdirir.

Hekayə
------

Hadisələr XV əsr Osmanlısından bəhs edir. Osmanlı padşahı və Konstantinopolun fatehi Fateh Sultan Mehmet öz qüdrətinin zirvəsindədir. Konstantinopol fəth olunmuşdur, sultanın adı bütün dünyaya yayılmışdır. 49 yaşında hakimiyyətinin ən qüdrətli dövrünü yaşayan sultan müxtəlif xalqlardan, müxtəlif dinlərdən olan insanlardan yeni xalq qurmaq istəyi ilə alışıb yanır. Lakin qəflətən sultan öldürülür. Hakimiyyət uğrunda iki şahzadə mübarizəyə qalxır. Saray iki yerə ayrılır. Xalq isə bundan xəbərsizdir...

Obrazlar
--------

| Obraz | Rolu |
| --- | --- |
| Müştaq Serhazin | Tarix professoru (Romanın baş qəhrəmanı) |
| Nüzhet xanım | Müştaqın sevgilisi və tarix professoru |
| Komissar Nevzat | Polis |
| Tahir Hakkı Bentli | Tarix professoru |
| Sezgin | Nüzhetin qohumuı |
| Akın | Nüzhetin köməkçisi |
| Çetin | Tahir Hakkının köməkçisi |
| Şaziye | Müştaqın yaşayan tək qohumu |
| Erol | Tahir Hakkının köməkçisi |
|

Xarici keçidlər
---------------

* kitab.antoloju.com Arxivləşdirilib 2012-06-27 at the Wayback Machine
* Hknkr.com[*ölü keçid*]
Yan frez aləti
**Frez aləti** — metal və başqa materialların kəsmə ilə emalı üçün fırlanma səthinə malik olan çoxdişli kəsici alətdir. 
Frezlərin aşağıdakı növləri vardır: 

* silindrik,
* yan səthli,
* disk
* paz və kəsici,
* barmaq,
* işgil,
* T-formalı,
* bucaq,
* fasonlu,
* sonsuzvint.

Dişlərinin en kəsiyinin formasına görə iti tilli və arxa hissəsi girdələnmiş olurlar. Dişlərin formasına görə düzdişli, vint formalı, müxtəlif girişli frezlər, vint qanovlarının istiqamətinə görə sağ və sol, konstruksiyasına görə bütöv və yığılmış frezlər mövcuddur. Kəsici tillərin optimal həndəsi parametrləri üçün təscrübələr əsasında aşağıdakı qiymətlər müəyyən edilmişdir: qabaq bucaq γ=(-10)÷30°; baş dal bucaq α=10÷30°; köməkçi dal bucaqα1 = 4÷10°; baş plan bucağı φ=30÷90°; köməkçi plan bucağı φ1= 1÷10°; keçid kəsici tilin uzunluğu l = 1÷2 mm; əsas kəsən tillin meyilliyi λ=(—5)÷15°; vint qanovlarının meyillik bucağı ω=10÷45°. Frez alətinin kəsici tilinin materialı onun tətbiq sahəsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Kəsici tillər ya bütöv, ya da lövhə şəklində hazırlanıb əsas gövdəyə bərkidilir. Kəsici material kimi tezkəsən alət poladı, bərk xəlitə, kəsici keramika, polikristallik bornitrid və almazdan istifadə edilir. Onların tətbiqi bu materialların bu və ya digər frezləmə növünə (kobud, təmiz, incə, ultraincə və s.)uyğun gəlməsindən asılı olaraq seçilir.

Istinad
-------

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
**Belaya çayı** — Rostov vilayəti ərazisindən axan çay. Çyornaya çayı Çir çayının sol qolunu təşkil edir. O isə öz növbəsində Don çayına tökülür. Kaqalnik çayının mənsənibə 246 km qalmış ona tökülür. Çyornaya çayının uzunluğu 48 kilometr təşkil edir. Hövzəsinin sahəsi isə 506 km²-dir. Mənsəbində hündürlük 90 m təşkil edir.
Çay sistemi: **Çyornaya** → Çir → Don → Azov dənizi.

Təsviri
-------

Çyornaya çayı öz başlanğıcını Rostov vilayətinin Şoloxov rayonu Verxnetokinski xutorundan götürür. Sonradan isə Çukarinski və Krujilinski xutorları arasındakı yoldan keçir. Bokovski rayonunun Qruşinski xutoru ərazisi ilə axaraq Vısloquzov xutorunun şimal-qərbində üç qola ayrılaraq Çir çayına tökülür.

Öz axarı boyunca çoxlu körfəz və qollar əmələ gətirir. Krujilinski xişutorunda ona Semyonovka çayı tökülür

Orası maraqlıdır ki, çayın sahil ərazilərinin birində Kiçik Armud festivalı keçirilir. Burada bəstəkar mahnıları səsləndirilir

Burada nərəkimilər, karp, som və digər balıqlara rast gəlmək mümkündür. Burada həvəskar balıqçılıq inkişaf etmişdir.
Çay əsasən yağış, qar və yer altı sularla qidalanır. Bölgəyə xass xüsusiyyətlərdən biri yazda suyunda gur sululuq müşahidə edilir. Bu isə qar sularınln əriməsi ilə əlaqədardır.

Çayın axdığı rayonlar:Şoloxov, Bokovski.

Su reyster xidmətinin məlumatı
------------------------------

Dövlət su reyster xidmətinin məlumatına görə çay Don hövzəsi dairəsinə daxildir. Çir çayına daxildir. Aid olduğu hövzə — Don çayı (Rusiyaya aid hövzəsi)
Dövlət su reyster xidmətinin obyektə verdiyi kod — 05010300812107000009627.

Mənbə
-----

* Непростая речка Чир Arxivləşdirilib 2017-04-03 at the Wayback Machine
* Река Чир

İstinadlar
----------

1. ↑  "Река Семеновка". 2022-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-13.
2. ↑  "Малый Грушинский фестиваль авторской песни". 2019-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-13.
3. ↑  "Государственный водный реестр РФ: Река Черная".[*ölü keçid*]
**Zəfər Quliyev** - Azərbaycanlı güləşçi, yunan-roma güləşi üzrə 48 kq çəki dərəcəsində olimpiya oyunları və dünya çempionatı mükafatçısı, üçqat Avropa və ikiqat SSRİ çempionu.

Bioqrafiyası
------------

1972-ci il iyun ayının 17 -də Lənkəran şəhəri Lüvəsər kəndində çoxuşaqlı fəhlə ailəsində anadan olmuşdur.Ilk addimlarini 5-6-ci sinifde oxuyarken Yunan-Roma gules idman novu uzre Lenkeran U.G.I.mektebinde mesgci Hokumolla Gasimovun rehbirliyi altinda atmishdir.1985- ci ildə Bakıda idman internatına daxil olmuşdur. 1989-cu ildə internatı bitirmiş və idman ustası normativini yerinə yetirmişdir. Həmin il Bakıda Olimpiya Ehtiyatı məktəbinə daxil olmuş, həmin məktəbi 1991-ci ildə bitirmişdir. 1991-ci ildə gənclər arasında SSRİ birinciliyinin qalibi olaraq beynəlxalq dərəcəli idman ustası normativini yerinə yetirmişdir. Həmin il Ulyanovsk şəhərinə köçmüş və Dinamo idman cəmiyyətində SSRİ əməkdar idman ustası Anatoli Vinnikin rəhbərliyi ilə məşqlərə başlamışdır. 1992- ci ildə Rusiya və MDB çempionu adını qazanmış və Avropa çempionatında bürünc medala layiq görülmüşdür. 1996-cı ildə Ulyanovsk Pedaqoji Dövlət Universitetinə qəbul olunmuş və 2001 - ci ildə idman tərbiyəsi müəllimi ixtisası üzrə həmin universiteti bitirmişdir. 1994- cü ildə ona Rusiyanın əməkdar idman ustası idman adı təsis edilmiş, 1997 - ci ildə isə ikinci dərəcəli "Vətən qarşısında xidmətlərə görə "ordeni medalı ilə təltif edilmişdir. Ailəlidir, üç oğlu var.

Uğurları
--------

* 1996-cı il Atlanta Olimpiya Oyunlarının bürünc mükafatçısı
* Dünya çempionatı mükafatçısı, iki dəfə, 1993-cü il gümüş,1995-ci il bürünc
* Üçqat Avropa çempionu 1993, 1994, 1996
* Avropa çempionatı mükafatçısı, iki dəfə, 1992-ci il bürünc 1995-ci il gümüş
* SSRİ birinciliyinin qalibi 1991
* MDB çempionu 1992
* Üçqat Rusiya çempionu 1992, 1993, 1998
* İvan Poddubnı adına beynəlxalq turnirin qalibi
**Zəfər tağı** — Gəncə şəhərində, Heydər Əliyev Park-Kompleksinin girişində yerləşən memarlıq abidəsi. Zəfər tağı 15 iyun - "Azərbaycan xalqının milli qurtuluş günü"nün rəmzi olaraq ucaldılıb.

Memarlıq quruluşu
-----------------

Eni 20, uzunluğu 50, hündürlüyü isə 38 metr olan Zəfər tağının, ətrafı seyr etmək üçün 30 metr hündürlüyündə meydançası var. Tağın mərkəzi keçid hissəsinin hündürlüyü 28 m, eni isə 18 metrə bərabərdir. Sütunların hündürlüyü 18, diametri isə 1,2 metrdir. Zəfər tağında restoran, muzey və üst mərtəbədə seyrəngah fəaliyyət görtərir. Yeddi mərtəbəli Zəfər tağında iki ədəd lift quraşdırılıb. Pilləkən qəfəsələrinin sayı 2 ədəddir. Zəfər muzeyi 630 kv.m, Zəfər kafesi 420 kv.m və baxış terrası 420 kv.m ərazini əhatə edir. Tağ 1100 kvadrat metr sahəni əhatə edir və hündürlüyünə və istifadəliliyinə görə dünyadakı Zəfər Tağlarının dördüncüsü hesab edilir.

Gəncədəki Zəfər tağı Avropada antik dövrün məbəd tikintisində geniş istifadə olunan sadə stereobat və stilobatı təşkil edən tava daşlar üzərində tikilib. Tağ iki - şərq və qərb fasadlarından ibarətdir. Tağın fasadındakı mərkəzi hissəsi aşağıdan yuxarıya doğru şüşələrlə, onların üzəri isə həndəsi ornamentlərlə bəzədilib. Zəfər tağının divarlarının hər yandan qarşısını, ümumilikdə, 24 kolon əhatə edib. Kolonların baza hissəsi dor sütunlardakı sadə altlıqlardan və oturacaqlardan ibarətdir.

Zəfər tağının qövsşəkilli yuxarı hissəsində (bilavasitə damının altında) nəbati görkəmli rozetlər yerləşir. Tağın yuxarı hissəsini antik memarlıq üslubuna uyğun olaraq antabliment davam etdirir. Bu hissədə arxitrav, friz və karnizlər müşahidə olunsa da, sadə görkəmlidir. Tağın friz hissəsində metopları sadə lövhələr, triqlifləri isə pəncərələr əvəzləyir. Nəhayət, Zəfər tağının yuxarı hissəsini forma və elementlərin aşağı mərtəbələrdəki bənzəri olan fronton tamamlayır. Tikilinin bu hissəsi, əlamətdar günün əzəmətini özündə əks etdirən heykəllər, simvollar, eləcə də digər arxitektura elementləri müşahidə olunmur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *yenigence.com.* ""Zəfər Tağı" Gəncəyə xüsusi yaraşıq verir" (az.). Hicran Məmmədova. 07/01/2016. İstifadə tarixi: 2019-10-30.
2. ↑  *ganjanews.az.* ""Zəfər Tağı" Gəncəyə xüsusi yaraşıq verir" (az.). Mədinə Musazadə. 13/09/2017. İstifadə tarixi: 2019-10-30.[*ölü keçid*]
3. ↑  *wikimapia.org.* "Zəfər tağı (Gəncə)" (az.). 2019-11-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-30.
4. ↑  *turlar.az.* "Gəncədə görməli olduğunuz yerlər" (az.). 30 may 2019. 2019-11-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-30.
5. ↑  *ganjanews.az.* "Gəncənin "Zəfər Tağı"" (az.). 19/06/2017. İstifadə tarixi: 2019-10-30.[*ölü keçid*]
6. 1 2  *azertag.az.* "Qədim Gəncənin müasir rəmzi - Zəfər tağı" (az.). 03.10.2017. İstifadə tarixi: 2019-10-30.
7. 1 2  *heydaraliyevcenterganja.com.* "ZƏFƏR TAĞI" (az.). 03-06-2018. İstifadə tarixi: 2019-10-30.[*ölü keçid*]
8. 1 2  *news.milli.az.* "Qədim Gəncənin müasir rəmzi - Zəfər tağı" (az.). 4 Oktyabr 2017. İstifadə tarixi: 2019-10-30.

Həmçinin bax
------------

* Heydər Əliyev Park-Kompleksi

Xarici keçidlər
---------------

* Gəncə Zəfər tağı - Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyəti
**Tava Kosi** (alban. Tavë kosi) Albaniyada olan milli yemək. Albaniyanın Elbasan şəhərində daha çox məşhurdur.

Tarixi
------

Yeməyin tarixi haqqında Albaniyada belə bir əhvalat danışırlar ki, 1452-ci ildə Osmanlı sultanı II Mehmed Albaniyanın Kruya şəhərini mühasirəyə almağa gəlir. Osmanlı sultanı Kruya yaxınlığında düşərgə qurur. Burada yerli alban aşpaz köhnəlmiş qoyun ətini ədviyyatlar qataraq keçi südundən alınmış qatıqda bişirərək sultana verir. Alban aşpazın köhnə qoyun ətinin iyini itirmək üçun qatıq və ədviyyat əlavə etməklə hazırladığı bu yemək sultanın çox xoşuna gəlir. Sonralar sultanın düşərgə saldığı yerdə Elbasan şəhəri yaranır və alban aşpazın hazırladığı bu yemək isə "Elbasan güvəci" adını alır. Kruyer şəhərinin mühasirəsini bitirdikdən sorna sultan geri döndukdə bu yemək Osmanlı imperiyasının digər ərazilərindədə yayılır.

Hazırlanması
------------

Tava Kosininin tərkibində qoyun əti, düyü , qatıq və yumurta olur. Bütun bu qarışığı Ru (buğda unu və yağdan ibarət olur) adlı məhlulda bişirirlər.

Tava Kosi hazırlamaq üçun lazım olan ərzaqlar:

* quzu: 500 qr
* qatıq: 1 litr
* Düyü: 1/2 fincan
* yumurta: 3 ədəd
* kərə yağı: 100 qr
* un: 2 xörək qaşığı

Digər formaları və adları
-------------------------

Qoyun ətinin toyuq əti ilə əvəz edilmiş formasıda var və*Tave Kosi me mish Pule* adlanır .

Türkiyə və Yunanıstanda *Elbasan tava* (alb. Tavë Elbasani və ya *Tava e Elbasanit*) adı ilə də məşhurdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-06-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-30.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-08-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-08-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.
ABŞ piyadaları hücum zamanı. "Overlord" əməliyyatı
**ABŞ** **İkinci dünya müharibəsinə** 7 dekabr 1941-ci ildə qoşulub. Amma təkcə 6 iyun 1944-cü ildə Avropada QƏrb cəbhəsi açılıb. ABŞ qoşunları Fransa (əsasən Normandiya), İtaliya, Tunis, Əlcəzair, Mərakeş, Almaniya, Niderland, Belçika və Lüksemburq ərazilərində, eləcə də Sakit okeanda və Cənub-Şərqi Asiyada fəaliyyət göstərib.

Nəticələr
---------

Bu müharibədə ABŞ-nin itkisi 418 000 adam olub. ABŞ ordusu ən çox itkini Arden əməliyyatında verib — 19 000 ölü. Bunda sonra itki sayına görə Okinava uğrunda döyüş, Normand əməliyyatı, Monte-Kassoni döyüşü və İvodzima uğrunda döyüş gəlir. 2010-cu ilə olan məlumatlara görə İkinci dünya müharibəsində itkin düşmüş ABŞ hərbçilərinin sayı 74 000 nəfərdir. ABŞ Milli Arxivi bu müaribədə ölən və itkin düşən bütün amerikalı hərbçilərin siyahısını tutub və çap etdirib..

ABŞ-nin müharibədə iştirak edən digər ölkələrlə müqayisədə əsas üstünlüyü ərazisinin (Havay adalarından başqa) hərbi əməliyyat meydanına çevrilməməsi və heç bir dağıntıya məruz qalmaması idi. ABŞ müharibə dövründə antihitler koalisiyasının əsas cəbhəxanasına çevrildi, ölkə inhisarçılarının gəliri 87 milyard dolları ötüb keçdi. Bu dövrdə ölkədə avtomobil istehsalı dörd dəfə artdı. Onun silahlı qüvvələri döyüş texnikasına və sayına görə dünyada birinci yeri tuturdu və tərkibində 12 milyondan çox əsgər və zabit vardı.

Müharibədən sonra ABŞ dünya sənaye məhsulunun 54,6%-nı istehsal edirdi. Dünya qızıl ehtiyatlarının isə 53,3%-i bu dövlətin əlində mərkəzləşmişdi. ABŞ-nin belə inkişafını həm daxili, həm də xarici amillər müəyyən edirdi. Müharibə illərində Avropanın qabaqcıl dövlətlərindən olan İngiltərə və Fransa indi ona borcu olan dövlətlərə, Almaniya və Yaponiya isə müharibədə məğlub edilərək, müvəqqəti də olsa, zəif və gücsüz rəqiblərə çevrilmişdi. Digər tərəfdən isə ABŞ-nin özündə daxili bazarın geniş tutumu, sürətli kapital yığımı və onun ixracı, həmçinin məhsuldar qüvvələrin coşğun yüksəlişi imkan verirdi ki, o, super dövlət statusunu qoruyub saxlasın. ABŞ-nin bu dövrdə öz daxilində və dünyada 2367 hərbi bazası var idi. Əgər 1940-cı ildə ölkədə silahlanmaya 3,5 milyard dollar xərclənirdisə, 1948-ci ildə hərbi xərclər 13,4 milyard dollar təşkil edirdi.

İkinci dünya müharibəsindən bəri ABŞ hökuməti ictimai alimləri müşavirlər kimi daha çox iştətməyə başladı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Потери во Второй мировой войне". 2009-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-11-12.
2. ↑  VFW Magazine, March 2010, p. 20.
3. ↑  "WWII Casualty Records". 2012-09-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-11-12.
4. ↑  *David C. Engerman.* "Social Science in the Cold War". Isis. 101 (2). 2010: 393-400 (395). JSTOR 653106.
**Taupo** (*ing.* Taupo) — Yeni Zelandiyanın Şimal adasında yerləşən eyni adlı vulkanın kalderasında yerləşən şirinsulu göl. Gölün şimal-şərq sahillərində Taupo şəhəri yerləşir. Göldə yerləşən ən böyük ada Matutaikodur. Göldən ölkənin ən böyük çayı Uaikato başlayır. Gölə ümumilikdə 30 çay tökülür. Ən dərin nöqtəsi gölün mərkəzində yerləşir. Taupo Yeni Zelandiyanın ən böyük gölüdür. Üstəlik həm də Sakit okean və Avstraliya regionunun cənub hissəsinin ən böyük şirinsulu gölüdür.

Səthinin sahəsi 616 km², maksimal dərinliyi 164 m, uzunluğu 44 km, sahil xətdinin uzunluğu 153 km, su hövzəsi 3327 km² təşkil edir.

Göl 27 000 il öncə Taupo vulkanının püskürməsi nəticəsində meydana gəlmişdir.
Gölün əsrarəngiz gözəlliyi istər yeni zelandiyalıları istərsə xariciləri özünə cəlb edir. İl ərzində gölü 1,2 milyon insan ziyarət edir. Gölün yaranması Jül Vernin «Kapitan Qrandın uşaqları» (1868) əsərində təsvir edilir.

Flora və fauna
--------------

Burada Blechnum filiforme, Асплениумы flaccidum, Doodia media, Hymenophyllum demissum, Microsorum pustulatum və Microsorum scandens bitki növlərinfən ibarət meşəliklər vardır.

Göldə yaşayan Salmo trutta və Oncorhynchus mykiss növlərinin nümayəndələri Avripa və Kaliforniyadan gölə gətirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Lake Taupo". wldb.ilec.or.jp. 2016-05-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-4-26.
2. ↑  "World Lakes Database (old version) Full Details - Lake Taupo". wldb.ilec.or.jp. 2016-05-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-4-26.

Mənbə
-----

* Taupo regionu və şəhəri haqqında turistik informasiya о городе и регионе Таупо
* Göl kənarında vebkameralar
Gilbert Stüart, *Corc Vaşinqton,* 1796, Boston İncəsənət Muzeyi
**ABŞ təsviri incəsənəti** (*ing.* Visual art of the United States) — ABŞ və ya amerikan rəssamlarının təsviri incəsənəti.

Təsviri incəsənətdə Hudzon çayı məktəbi Avropa naturalizm ənənələrində XIX əsr cərəyanı idi. Tomas İkinsin realist rəsmləri artıq geniş şəkildə tanınır. 1913-cü ildə Nyu-York şəhərində keçirilən Avropa modernist sənət sərgisi olan Arsenal şou ictimaiyyəti şok etdi və ABŞ-nin incəsənət səhnəsini dəyişdirdi. Corciya O'Kiff, Marsden Hartli və və başqaları yeni, fərdi üslublarla təcrübələr apardılar. Cekson Pollok və Villem de Kuninqin abstrakt ekspressionizmi və Endi Uorhol və Roy Lixtenşteynin pop-artı kimi başlıca bədii hərəkatlar ABŞ-də geniş inkişaf etmişdir. Modernizmin və sonra postmodernizmin qabarıqlaşması Frank Lloyd Rayt, Filip Conson və Frank Qeri kimi Amerika memarlarına şöhrət gətirdi. Alfred Stiqlitz, Edvard Stayxen və Ansel Adams da daxil olmaqla, böyük fotoqraflarla amerikalılar fotoqrafiyanın müasir sənət mühitində uzun müddət əhəmiyyətli olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Brown, Milton W.* The Story of the Armory Show (2nd). New York: Abbeville Press. 1963. ISBN 978-0-89659-795-2.
2. ↑  *Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.* History of Art: The Western Tradition. Prentice Hall Professional. 2003. səh. 955. ISBN 978-0-13-182895-7. 2017-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-05.
3. ↑  *Davenport, Alma.* The History of Photography: An Overview. UNM Press. 1991. səh. 67. ISBN 978-0-8263-2076-6. 2017-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-05.
**Ercan Hava Limanı** (IATA: **ZXT**, ICAO: **UBTT**) – Kiprdə hava limanı. Kipr Respublikasının inzibati bölgüsünə görə, Kipr Respublikasının ərazisindədir. Əslində hava limanı qismən tanınan Şimali Kipr Türk Respublikası tərəfindən idarə olunur. Hava limanının dünya birliyinin əksəriyyəti tərəfindən tanınmayan bir vəziyyətdə yerləşməsi səbəbindən beynəlxalq hava limanının rəsmi statusuna sahib olmadığı və IATA, ICAO kodlarının rəsmi olaraq qeydiyyata alınmış siyahılara daxil edilmədiyi bildirilir.

Kipr Respublikasının paytaxtı Lefkoşanın şərqində, Timvu kəndi yaxınlığında yerləşir. Ercan hava limanına beynəlxalq uçuşlar edən bütün təyyarələr Türkiyə hava limanlarından birində eniş etməlidir.

Tarix
-----

Ercan hava limanının sələfi Timvu hava limanı İkinci Dünya müharibəsi əsnasında hərbi hava bazası olaraq Kiprin o zaman müstəmləkəsi olduğu Böyük Britaniya tərəfindən inşa edilir. Kiprin müstəqilliyinin elan edilməsindən sonra aerodrom tərk edilir. Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti müstəqilliyini elan etməsindən sonra aerodrom genişləndirilərək yenidən qurulur. Bu gün Şimali Kiprin ən böyük mülki hava limanıdır.

2006-cı ildə Türkiyə hökuməti Şimali Kiprin əsas dəniz limanı olan Famaqusta və mülki hava limanı Ercandan birbaşa əlaqənin təşkili məsələsini qaldırır.

2015-ci ilin fevral ayında yeni bir terminalın inşası elan edilir. Yeni terminal ildə 5 milyon nəfərlik sərnişin axını üçün nəzərdə tutulur. Tikinti dəyəri 220 milyon avro olur. Obyektin istifadəyə verilməsi 2019-cu ilə planlaşdırılır. Tikintiyə "Taşyapı İnşaat" şirkəti cavabdehlik daşıyır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Bu gün Ercan hava limanının hava limanı 2,5 kilometr uzunluğundadır, eni yeddi təyyarə üçün nəzərdə tutulmuşdur və uçuş zolağı böyük təyyarələrin enməsi üçün kifayət qədər uzun olmasına baxmayaraq, havaya qalxması üçün yetərli deyil. Yenidənqurma planı qəbul edilmiş təyyarələrin sayını iki dəfə artıracaqdır. Üstəlik terminalın inşası da nəzərdə tutulur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Turkey "will open up to Cyprus"".. 2006-12-07. 2012-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-11.
2. ↑  "Kıbrıs'a yeni Ercan". 2015-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-02.
3. ↑  "Ercan Havalimanında hedef 5 milyon yolcu". 2015-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-02.
4. ↑  "Yeni Ercan Havalimanı". 2015-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-02.
5. ↑  "Northern Cyprus airport for sale".. 2008. 2012-10-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-11.
**Gürcüstan–ABŞ münasibətləri** — Gürcüstan Respublikası və ABŞ arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. Hər iki millət də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvüdür. 2004–2008-ci illərdə Gürcüstan NATO-ya üzv olmaq istəyir, lakin güclü rus meyilli müxalifəti qarşısında müvəffəq ola bilmir. 2012-ci ilin fevralında ABŞ və Gürcüstanın Azad Ticarət Sazişi üzərində işə başlayacağı bildirir. Bu reallaşacağı təqdirdə Gürcüstan ABŞ-la bu cür müqaviləyə imza atan yeganə Avropa ölkəsi halına gələcək. Gürcüstanı ziyarət edən Amerika vətəndaşlarına hazırda giriş üçün viza tələb edilmir. Vətəndaşlar ölkənin giriş nöqtələrində 90 günlük turizm vizası alaraq daxil ola bilirlər.

2012-ci il ABŞ-nin Qlobal Liderlik Hesabatına görə, gürcülərin 51 %-i ABŞ rəhbərliyini dəstyəkləyir, 15% isə dəstəkləmir.

Tarix
-----

1991-ci ildə Gürcüstan SSRİ dağıldıqdan sonra müstəqillik qazanır. 1992-ci ildən isə Amerika Birləşmiş Ştatları bu ölkə arasında diplomatik əlaqələr qurulur. ABŞ Gürcüstanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünü tanıyır. Üstəlik Abxaziya və Cənubi Osetiyanın müstəqilliyini tanımır. ABŞ həm də Gürcüstanda olan münaqişələrə dair Cenevrə Beynəlxalq Müzakirələrin üzvü olan bir ölkədir.

2009-cu ildə ölkələr Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası imzalamış və bunun çərçivəsində ABŞ-Gürcüstan Strateji Tərəfdaşlıq Komissiyası qurulmuşdur. Komissiya Xartiyada müəyyənləşdirilmiş prioritet sahələr üzrə dörd tərəfli işçi qrupuna bölünmüşdür: demokratiya, müdafiə və təhlükəsizlik, iqtisadi işlər və mədəni mübadilə. Hər il yüksək səviyyəli Amerika və Gürcüstan siyasətçiləri işçi qrup şəkilində görüşlər keçirir. Bu görüşlərdə qiymətləndirmələr aparılır və yeni hədəflər təyin edilir.

İqtisadi əlaqələr
-----------------

Ölkələr ikitərəfli investisiya müqaviləsi ilə yanaşı ikitərəfli ticarət müqaviləsi imzalamışlar. Gürcüstan "Generalized System of Preferences program" proqramı çərçivəsində ABŞ-yə rüsumsuz bir çox mal ixrac edə bilər. 2006-cı ildən 2011-ci ilədək Amerika Millennium Challenge Corporation korparaqsiyası Gürcüstanda sahibkarlığın inkişafına kömək edir. 2006-cı ildə ölkələr arasında ticarət dövriyyəsi 369 milyon ABŞ dolları təşkil etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Andrei P. Tsygankov, "The Russia-NATO mistrust: Ethnophobia and the double expansion to contain 'the Russian Bear'." *Communist and Post-Communist Studies* 46.1 (2013): 179–188.
2. ↑  *Mason, Jeff.* "Obama says U.S. Georgia exploring free trade pact". Reuters. 30 January 2012. 24 September 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 April 2016.
3. ↑  "Georgia". 5 sentyabr 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 aprel 2016.
4. ↑  "Visa Information". Timatic. 9 March 2021 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 March 2014.
5. ↑  "United States and Georgia Sign Trade and Investment Framework Agreement | United States Trade Representative". 2017-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-27.
**N.E. Jukovski adına Milli Aerokosmik Universitet** və ya **Xarkov Aviasiya İnstitutu** (*ukr.* Національний аерокосмічний університет ім. М. Є. Жуковського «Харківський авіаційний інститут») - Ukraynanın aparıcı təhsil müəssisələrindən biridir, hansı ki, aviasiya və kosmik texnikanın tədqiqi və istehsalı sahəsi üzrə mütəxəssisləri hazırlayır.

Tarix
-----

Xarkov Aviasiya İnstitutu 1930-cu ildə yaradılıb. Əvvəlcə onun tərkibinə iki fakültə, təyyarə və motor istehsalı fakültələri, daxil idi. İnstitutun yarandığı zaman onun cəmi 12 müəllim və 69 tələbəsi var idi. Amma institut tez inkişaf edirdi, və artıq 1932-ci ildə, XAİ-nun müəllimləri və tələbə-diplomçuları tərəfindən hazırlanmış - Avropada ilk yığılan şassisinə sahib olan - *XAİ-1* sərnişin təyyarəsi havaya qalxdı.

1937-ci ilin noyabrından XAİ-da birinci raketləri layihələşdirən reaktiv qrup işləməyə başladı. 40-cı illərin başlanğıcına yaxın - institutda artıq təxminən 1000 tələbə var idi, eksperimental dizayn bürosu işləyirdi və fəal elmi araşdırmalar aparılırdı.

İnstitutun ixtisaslaşması daimi genişlənirdi, yeni fakültələr açılırdı. Yeni tədris korpusları və yataqxanalar tikilmiş, aerodinamik borular kompleksi açılmışdır.

1991-ci ildə, nə vaxt ki, Ukrayna müstəqil oldu, XAİ ölkənin avia-kosmik sahəsi üçün mütəxəssislərin kompleks hazırlığını həyata keçirən yeganə institut oldu. 1992-ci ildə institut xarici vətəndaşların təhsilinə başladı.

Özünün mövcudiyyət illəri ərzində aerokosmik universitet 53 mindən çox mühəndis hazırladı. Universitet haqlı olaraq öz alimlərinin səsdən surətli aerodinamika, aviasiya konstruksiyaların möhkəmliyi, aviasiya və raket mühərriklərinin qurulması, uçucu aparatları idarə sistemləri və bir çox başqa sahədə nailiyyətləri ilə fəxr edir.

Universitet inkişafını davam etdirir. 11 sentyabr 2000-ci il universitetə Milli statusu verilmişdir.

Fakültələr
----------

Bu gün XAİ-da mütəxəssislərin belə fakültələrdə hazırlığı həyata keçirilir:

* Təyyarəqayırma
* Mühərrik qayırma
* Uçucu aparatları idarə sistemləri (UAİS)
* Raket-kosmik texnikalar
* Uçucu aparatların radiotexnika sistemləri (UARS)
* İqtisadiyyat və idarəetmə
* Humanitar
* İxtisasın artırılmaları və ali məktəbə qədər hazırlıq
* Qiyabi
* Xarici vətəndaşların hazırlığı

Layihələr
---------

Universitet "Alfa" Beynəlxalq kosmik proqramın, həmçinin ABŞ-nın, Yaponiyanın, Almaniyanın, Meksikanın, Niderlandın, Çinin firmaları ilə elmi layihələrin şərikli icraçısıdır.

Xarkov aerokosmik universitetinin ərazisində məşhur "Şare" tələbə abidəsi qurulmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

* khai.edu — N.E. Jukovski adına Milli Aerokosmik Universitet - Xarkov Aviasiya İnstitutunun rəsmi saytı
* Milli Aerokosmik Universitet at GEANOW[*ölü keçid*]

1. ↑  Directory of Open Access Journals. 2003.