recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Katteqat** — Yutlandiya yarımadasının şərq sahili və Skandinaviya yarımadasının cənub-qərb hissəsinin arasında yerləşən boğaz. Skagerrak, Öresund, Kiçik və Böyük Belt boğazları ilə Şimal dənizini Baltik dənizi ilə birləşdirir. Uzunluğu təqribən 200 km, eni cənubda 122, şimalda isə 60 km-dir. Dərinliyi 1030 m, şimal hissəsində 50 m və ya daha dərindir.

Boğazda iki cərəyan var: az duzlu, dərinə getməyən və şimala yönlənən, bir də daha duzlu, dərinə gedən və cənuba yönlənən. Sahil suları qışda donur.

Katteqat adı holland dənizçi jarqonundan əmələ gəlib. Əvvəlcə "pişik qapısı" (nid. kat — «pişik» və *gat*— «yarıq») mənasını daşıyan bu sözü naviqasiya üçün mürəkkəb olan dar boğazlara aid edirdilər.

Tarix
-----

Katteqata nəzarət və ora daxil olma imkanı beynəlxalq gəmiçilik üçün tarixi boyu mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Elder kanalının tikilməsindən öncə (1784), Katteqat Baltik regionuna yeganə su yolu idi.

### Ekoloji kollaps

1970-ci illərdə alimlər intensiv sənaye aktivliyinin ətraf aləmə necə təsir etdiyini öyrənməyə başlayanda, Katteqat ilk dənizdə yerləşən "ölüm zonalarından" biri kimi qeyd olundu. Son illərdə edilən tədqiqatlar və işlər sayəsində bir çox problemlərlə mübarizə aparamağın yolu tapılmışdır, məsələn ötrofikasyonla. Ekoloji cəhətdən dağıdıcı və iqtisadi cəhətdən təhlükəli proseslərin qarşısını alınması və bərpa edilməsi üçün, Danimarka və Avropa İttifaqı baha və uzun daxili layihələrə başlamışdılar. Planlara ("Action Plans") geniş çeşidli təşəbbüslərinin yekununu vurmaq və "Nitrate Directive" adlanan rəsmi və nüfuzlu təlimatları yerinə yetirmək daxildir. Bu layihələrin fəaliyyətini uğurlu hesab etmək olar, lakin işlər hələ bitməyib.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Den Store Danske Encyklopædi* (2004), CD-ROM edition, Copenhagen: Gyldendal, entry *Kattegat*.
2. ↑  *Nudansk Ordbog* (1993), 15th edition, 2nd reprint, Copenhagen: Politikens Forlag, entry *Kattegat*.
3. ↑  Both the ecosystems and the Danish fishing industry has suffered greatly from the eutrophication of the Kattegat sea. (Source: Bo Barker Jørgensen and Katherine Richardson: Eutrophication in Coastal Marine Ecosystems Arxivləşdirilib 2017-08-15 at the Wayback Machine *Coastal and Estuarine Studies*, American Geophysical Union 1996, ISBN 0875902669, Ch. 8)
4. ↑  Implementation of the Nitrates directive in Denmark Arxivləşdirilib 2013-12-03 at the Wayback Machine Danish Ministry of the Environment
5. ↑  *Jesper H. Andersen and Jacob Carstensen.* "Action Plans for the Aquatic Environment have been a success". Politiken (Danish). 25 October 2011. 18 July 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 November 2014.
**Zaltsburq qalası** (*alm.* Hohensalzburg‎) — Avstriyanın, Almaniya sərhədinə yaxın Zalsburq şəhərində yerləşən qala. 250 metr uzunluq və 150 metr eni ilə Avropanın bu günə qədər gəlmiş ən böyük orta əsr qalalarından biridir.

Tikintinin başlanğıc tarixi 1077-ci ilə qədər uzanır. Qoruyucu ətraf divarları 1462-ci ildə əlavə edilmişdir. 1515-ci ildə ilk funikulyor çıxışı edilmişdir və hazırda qalaya çıxmaq üçün hələ də bu dünyanın ən qədim funikulyor xətti istifadə edilməkdədir.

1525-ci ildə, otuz il müharibələri səbəbi ilə Zaltsburq şəhərinin qorunması məqsədilə qala da gücləndirilmiş, qapılar və top atəş nöqtələri əlavə edilmişdir.

I Dünya Müharibəsində İtaliya məhkumları üçün və 1930-cu ildə də Nasistlər tərəfindən həbsxana kimi istifadə edilmişdir.

Günümüzdə Zalsburq şəhərinin mühüm turist məntəqələrindən biridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database. 2017.

Xarici keçidlər
---------------

* Salzburg Kalesi (Hohensalzburg)- AVUSTURYA Salzburg Arxivləşdirilib 2015-01-10 at the Wayback Machine
* Avstriya Arxivləşdirilib 2015-01-11 at the Wayback Machine
Erkən tunc dövrünə aid saxsı qab, Xınıslı, daş qutu qəbir, Milli Azərbaycan Tarix Muzeyi
**Arxeoloji mədəniyyət** — Eyni dövrə aid, özünəməxsus yerli cəhətləri ilə fərqlənən və müəyyən ərazidə cəmlənən arxeoloji abidələrin ümumiliyini bildirən termin.

Haqqında
--------

Arxeoloji mədəniyyət adətən, əmək alətləri, evlərin quruluşu, saxsı məmulatının forma və naxışları, dəfn adətləri və digər əlamətlərə əsasən adlandırılır (məsələn, küp qəbirləri mədəniyyəti, boyalı qablar mədəniyyəti və s.). Arxeoloji mədəniyyət əsasında məhsuldar qüvvələrin və istehsal münasibətlərinin inkişaf səviyyəsi, tayfanın və xalqın tarixi, yayıldığı ərazi və s. mühüm məsələlər öyrənilir.

Azərbaycanda arxeoloji mədəniyyətlər
------------------------------------

Azərbaycan üçün Kür-Araz, Boyalı qablar, Xocalı-Gədəbəy, Naxçıvan, Yaloylutəpə, Leylatəpə, Quruçay, Köndələnçay mədəniyyətləri və s. xarakterikdir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. I cild, səh.416.

Həmçinin bax
------------

* Kür-Araz mədəniyyəti
**Zaman sıraları** — müəyyən göstərici sırası olub, ardıcıl nöqtələrin bircinsli zaman intervallarında təyin edilməsi ilə ölçülür. Bu zaman intervalları günlük, aylıq və illik kimi təyin edilə bilər. Zaman sıraları statistika, ekonometrika, riyazi maliyyə, hava proqnozu, zəlzələ proqnozu, astronomiya, iqtisadiyyat, mühəndislik və sair müxtəlif elm sahələrində geniş istifadə olunur.

**Zaman sıraları *təhlilləri*** göstəricilərin əhəmiyyətli statistik və digər xüsusiyyətlərini üzə çıxarmaq məqsədi ilə zaman sıralarının təhlilinə imkan verən müxtəlif üsulları ehtiva edir. **Zaman sıralarının *proqnozlaşdırılması*** göstəricinin keçmiş müşahidə edilən qiymətlərinə əsaslanaraq gələcək qiymətlərinin təxmin edilməsi üçün nəzərdə tutulan modeldir. Reqressiya təhlilləri isə adətən bir vəya bir neçə asılı olmayan zaman sıralarının indiki dəyərinin digər zaman sıralarının indiki dəyərinə təsirini müəyyən etmək üçün istifadə edilir, bu kimi təhlillər "zaman sıraları təhlilləri" adlanmır, çünki "zaman sıraları təhlilləri" zaman sıralarının müxtəlif zamanlarda dəyərlərini müqayisə edir.

### İşarələmə

Zaman sıraları təhlillərində müxtəlif işarəmələrdən istifadə olunur. {\displaystyle X} göstəricisinin zaman sırası ümumi olaraq təbii ədədlə indekslənmiş şəkildə ifadə olunur 

{\displaystyle X=\{X\_{1},X\_{2},...\}}.
Ancaq yuxarıdakı işarələmə tez-tez çoxdəyişənli mənasını da verdiyi üçün daha çox aşağıdakı formaya üstünlük verilir

{\displaystyle Y=\{Y\_{t}:t\in T\}},
burada {\displaystyle T} indekslər çoxluğudur.

#### Nümunə

{\displaystyle Y=\{Y\_{2000},Y\_{2001},Y\_{2002},...\}}

### Modellər

Avtoreqressiv modelin AR(*p*) ümumi yazılış forması aşağıdakı kimidir

{\displaystyle Y\_{t}=\alpha \_{0}+\alpha \_{1}Y\_{t-1}+\alpha \_{2}Y\_{t-2}+\cdots +\alpha \_{p}Y\_{t-p}+\varepsilon \_{t}\,}
burada {\displaystyle \varepsilon \_{t}} ifadəsi təsadüfliyin bir növü olub ağ küy adlanır. Fərz edilir ki, ağ küy aşağıdakı xassələrə malikdir:

* {\displaystyle E[\varepsilon \_{t}]=0\,,}

* {\displaystyle E[\varepsilon \_{t}^{2}]=\sigma ^{2}\,,}

* {\displaystyle E[\varepsilon \_{t}\varepsilon \_{s}]=0\quad {\text{ for all }}t\not =s\,.}

Bu fərziyyələr ilə, prosses ikinci tərtib momentə kimi ifadə edilir və əmsallar üzərində şərtlərdən asılı olur, və ola bilsin ki, prosses zəif stasionardır (ikinci tərtib stasionarlıq).

Əgər küy həmçinin normal paylanmaya sahibdirsə, buna normal və ya Qaus ağ küyü adlanır. Bu halda AR prosesi geniş mənada stasionarlıq şərtinə cavab verir, və əmsallar üzərində şərtlərdən asılı olur.

Mənbə
-----

1. ↑  *Imdadullah.* "Time Series Analysis". Basic Statistics and Data Analysis. 2014-01-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-19.

Xarici Keçidlər
---------------

* *Tətbiqi Ekonometrika*
**Ferroelektriklər** Ferroelektriklər müəyən temperatur intervalında spontan polyarizasiyaya malik mono və polikristallik polyar dielektriklərdir. Piroelektriklərin bir növüdür. Xarici elektrik sahəsinin, gərginliyin və ya temperatur dəyişkənliyinin təsiri ilə ferroelektrikilərdə spontan polyarizasiyanın ölçüsü və istiqaməti, mexaniki, optiki və termal xüsussiyyətləri dəyişir. Ferroelektriklərin strukturu eyni sahə daxilində tək yönlü polyarizasiya malik olan bölgələr – domenlərin mövcudluğu ilə xarakterizə olunur. Bu halda nümunənin ümumi polyarizasiyası sıfır ola bilər. Domen strukturu kristalların simmetriyasından asılıdır və çox zaman onların qüsurlarının təbiəti və paylanma xarakteri ilə bağlıdır. Yüksək gərginlikli xarici elektrik sahəsinin təsiri polyarizasiyanın kəskin artması ilə nəticələnir. Orientasiya prosesi ferroelektriklərin kristallik quruluşunun dəyişməsi ilə müşayiət olunur. Baxmayaraq ki, enerji baryeri nisbətən kiçikdir. Polyarizasiyanin artması dielektrik nüfuzluluğunun, istilikkeçirmənin termiki genişlənmə əmsalının dəyişməsinə gətirib çıxarır. Ferroelektriklərdə polyarizasiyanın elektrik sahəsinin gərginliyindən asılılığı qeyri-xətti olur, histerezis ilgəyi formasındadır. Müəyyən temperaturdan (Küri nöqtəsi NK) yuxarı qızdırdıqda ferroelektriklərin spontan polyarizasiyası yox olur. Bu nöqtədə ferroelektrik polyar fazadan qeyri-polyar fazaya keçir. NK oblastında temperatur asılılğı maksimuma çatır və qalıq polyarizasiya sıfıra bərabər olur. Ferroelektrik xassələr ilk dəfə KNaC4H4O6 •H2O, daha sonra KH2PO4 kalium dihidrofosfat ferroelektrik duzunun kristallarında aşkar edilmişdir. Yüzlərlə ferroelektiklər məlumdur. Monokrisatallik ferroelektrikləri məhlulların, ərintilərin, qaz və buxar fazasının monokristalların hazırlanma metodu ilə, keramik ferroelektrikləri keramika texnologiyası ilə əldə edirlər. Ferroelektriklər polyarizə halında yüksək piro və pyezoelektrik xassələri ilə fərqlənir. Elektroakustik , elektromexanik çeviricilərdə , gecə görmə qurğularında və s. praktiki tətbiqini tapmışdır.

Ədəbiyyat
---------

1. Желудев И.С. Основы сегнетоэлектричества, М. 1973
2. Сивухин Д. В. Общий курс физики. — М.: Наука, 1977. — Т. III. Электричество. — 688 с.
3. М. Лайнс, А. Гласс. Сегнетоэлектрики и родственные им материалы. М.: Мир, 1981.
4. Б. А. Струков, А. П. Леванюк. Физические основы сегнетоэлектрических явлений в кристаллах. М.: Наука, 1995.
5. Г. А. Смоленский "Новые сегнетоэлектрики и антисегнетоэлектрики"
**Follikulit** tük kisəsinin irinli iltihabıdır.

İnfeksiya tək, yaxud çoxlu tük kisələrinin iltihabına səbəb ola bilər. Uzun və qalın tük örtüyü olan dəri nahiyələrində follikulitə daha çox təsadüf olunur. Follikulitin törədicisi qızılı stafilokoklardır. Tük kisəsinin boşalması pozulduqda oraya daxil olmuş mikroblar irinli iltihab törədir. Bədənin müqavimətinin zəifləməsi, vitamin çatmazlığı, mübadilə pozuntuları, üzülmə, xroniki xəstəliklər olanlarda follikulit daha çox əmələ gəlir. Follikulit irinləmiş tük kisəsi ətraf toxumanın qızarmış səthinin qabarması ilə təzahür edir. Qabarmış dəri bərk və ağrılı olur. Tük kisəsinin daxili gərginliyindən tük düşür, yerində şirələnən səth qalır və tədricən çapıqlaşma ilə sağalır.

Müalicəsi
---------

Follikulitin səthi nəmlənmədən qorunmalı və gigiyenik tədbirlərə riayət olunmalıdır. Follikulitin səthi və ətrafın tük örtüyü gödək kəsilməli, dəri səthi 2%-li salisil spirti ilə silinməlidir. İrinləmiş tük kisəsi iynə ilə deşilməli, möhtəviyyat boşaldıqdan sonra yod məhlulu, brilyant abısı ilə dəri səthi silinməlidir. Daxilə antibiotiklər, vitaminlər təyin edilməlidir. Maddələr mübadiləsi tənzimlənməli, dəri səthi ultrabənövşəyi şüalarla işıqlandırılmalı və antiseptiklərlə silinməlidir.
Feterston əsir düşərgəsində yaponlar üçün qoyulmuş xatirə lövhəsi. Lövhənin üzərində yapon dilində XVII əsrə aid hayku yazılmışdır.
**Feterston əsir düşərgəsi** (*ing.* Featherston prisoner of war camp) – İkinci dünya müharibəsi zamanı əsir düşən yapon əsgərlər üçün Yeni Zelandiyanın Feterston qəsəbəsində yaradılmış əsir düşərgəsi. Burada 800-dən yapon əsir saxlanılmışdır. Onların çoxu Cənubi Sakit okeanda əsir düşən yapon əsgərlər idi.

Əsir düşərgəsi 1943-cü ildə baş vermiş **Feterston insidentinə** görə tanınır. Yaponlarla mühafizəçilər arasında baş verən qarşıdurma zamanı mühafizəçilər əsirlərə atəş açmış, nəticədə, 48 yapon ölmüşdür.

Tarixi
------

Feterston əsir düşərgəsi 1942-ci ilin sentyabrında ABŞ ordusunun tələbi ilə Feterston qəsəbəsində yaradılmış və yapon əsirlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. 1942–43-cü illərdə Yeni Zelandiya hökuməti Quadalkanaldan 868 yapon əsir qəbul etmişdir. Onlar Feterston əsir düşərgəsinə gətirilmiş və burada alaqlama, əkinçilik, mebel hazırlama kimi işlərdə işlədilmişdirlər. Bir çoxu öz taleləri ilə barışsa da, bəzi əsirlər intihar etməyə cəhd etmişdirlər.

25 fevral 1943-cü ildə 240 yapon əsirdən ibarət qrup kompaundlarından çıxmayaraq işləməyəcəklərini bildirmiş və tətil elan etmişdir. Silahlı mühafizəçilər içəriyə daxil olsalar da, yaponlar çıxmaqdan imtina etmişdirlər. Düşərgənin adyutantı əsirlərdən biri olan leytenant Adaçini vurmuş və bunu görən yaponlar mühafizəçilərə hücum etmişdirlər. Atəş əmri verilməməsinə baxmayaraq, mühafizəçilər onlara daş atan yaponlara tüfəng və pulemyot tapançalarla atəş açmağa başlamışdırlar. Otuz saniyə çəkən atışmadan sonra 31-i dərhal, 17-si daha sonra olmaqla 48 yapon ölmüş, 74 yapon isə yaralanmışdır. Yeni Zelandiya tərəfindən isə bir nəfər ölmüş, 6 nəfər isə yaralanmışdır.

İnsidentlə bağlı baş tutan hərbi məhkəmə Yeni Zelandiyanın tərəfini dəstəkləmiş, Yaponiya hökuməti məhkəmənin qərarını tanımamışdır.

İrs
---

Müharibədən sonra Feterstona qayıdan ilk keçmiş müharibə əsiri 1974-cü ildə düşərgə ərazisinə gələrək ölən yaponlar üçün büxur yandırmışdır. Yaponiya hökumətinin dəstəyi ilə 1976-cı ildə düşərgə ərazisində memorial yaradılmışdır. Ərazidə yerləşdirilmiş xatirə lövhəsinin üzərində yapon və ingilis dillərində Matsuo Başoya aid hayku yazılıb:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Seyr et yay otlaqlarınıGeriyə qalan tək şeyDöyüşçülərin arzuları | "|

Vinsent Osullivan insident haqqında *"Şuriken"* adlı pyes yazmış, bu əsər 1983-cü ildə tamaşaya qoyulmuşdur. 2002-ci ildə rəssam Robin Vayt düşərgə haqqında 12 paneldən ibarət işini sərgiləmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  *Copland, Tessa.* "Featherston prisoner of war camp". Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand (ingiliscə). 2022-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 avqust 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* 

* Vikianbar Vikianbarda **Feterston əsir düşərgəsi** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Şinqu** (*port.* Xingú) — Cənubi Amerika ərazisindən axan, Amazon çayının sağ qolunu təşkil edən çay. Çayın uzunluğu 1980 km, hövzəsinin sahəsi 513 min. km² təşkil edir. Çay bütünlüklə Braziliya ərazisindən axır. 
Çay Kulueni adı ilə Matu-Qrasu dağlıq ərazilərindən götürərək, Amazon düzənliyinə keçir. Çayın əsas qolu İriri çayıdır. Sonradan çay Altamira şəhəri ərazisindən axır. Çay Portu-di-Mos şəhəri ərazisində Amazona tökükür. Burada o uzunluğu 160 km, eni isə 8–12 km olan estuari yaradır. Çayın orta su sərfiyyatı 16 min. m³/s-dir.

Şinqu əsasən yağışlarla qidalanır. Bu səbəbindən oktyabr-aprel-may ayları gursulu olur. Amazona töküldüyü yerdən 190 km məsafədə naviqasiyaya yararlıdır. Çayın orta axarında iri Kaşueyra-Qrandi şəlaləsi vardır. Enerjisindən istifadə etmək məqsədi ilə SES tikintisi planlaşdırılır. Çayın yuxarı axarlarında Şinqu Milli Parkı yerləşir.

2011-ci ilin yayında года dünyada güçünə görə dördüncü yeri tutan «Belo Monte» SES istifadəyə verilmişdir. Suanbarı Altamira inzibati vahidliyində 450 km² ərazini əhatə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Summary and History of the Belo Monte Dam: Rainforest Foundation" (PDF). Summary and History of the Belo Monte Dam: Rainforest Foundation. 6 January 2011 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 March 2011.  (#invalid\_param\_val)
2. ↑  "Braziliya Amazon hövzəsində damba inşasını planlaşdırır". BBC Russian. 27 августа 2010 г. 2013-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-24.
3. ↑  "Belo Monte. Amazonun unikal SES". Rushidro. 05.06.2011. 2021-03-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-24.

Xarici keçidlər
---------------

* Xingu River[*ölü keçid*] — Encyclopedia Britannica
**Hidrometeorologiya –** həm meteoroloji, həm də hidroloji rejimlə (buxarlanma, yağıntılar, qar örtüyü və s.) əlaqədar prosesləri öyrənən elm sahəsi.

Hidrometeoroloji xidmət
-----------------------

Hidrometeoroloji xidmət xalq təsərrüfatını müxtəlif növ meteoroloji, hidroloji və aqrometeoroloji məlumatlarla (hava, dəniz, çay, göl və bataqlıqların vəziyyəti, qısa və uzunmüddətli proqnoz) təmin edən dövlət təşkilatıdır. Bu məqsədlə hidrometeoroloji xidmət atmosfer, quru və dəniz sularının vəziyyətinə nəzarət edən hidrometeoroloji stansiyalar və postlar, 30–40 km hündürlüyə qədər havanın temperaturu və rütubətliyini, küləyin sürətini və s. ölçən aeroloji stansiyalar, atmosferin yuxarı təbəqələrini raket-zondlarla tədqiq edən stansiyalar şəbəkəsi yaradılmışdır.

Hidrometeoroloji stansiya
-------------------------

Hidrometeoroloji stansiya havanın vəziyyəti, okean, dəniz, çay, göl və bataqlıqların rejimini öyrənmək məqsədi ilə meteoroloji və hidroloji müşahidələr aparan müəssisədir. Gördüyü işlərin növündən asılı olaraq hidrometeoroloji stansiyalar materik, dəniz, çay, göl və bataqlıq stansiyalarına ayrılır. Müşahidələr vahid proqram üzrə təyin olunmuş vaxtlarda aparılır. Bütün iri şəhərlərdə, aeroportlarda, ucqar və gediş-gəliş çətin olan rayonlarda hidrometeoroloji stansiyalar mövcuddur.

Həmçinin bax
------------

* Hidrologiya
* Meteorologiya
* Meteoroloji xidmət

Xarici keçid
------------

Hidrometeorologiya fəaliyyəti haqqında

İstinadlar
----------


1. 1 2  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
**Koolen gölü** (çuk. Коолён, esk. КоглуЭльгыгытгын) — Rusiyanın uzaq Şərq regionunda, Çukot Muxtar Dairəsinin Çukot rayonu ərazisində yerləşən gölü. 
Adının mənası çuk. Коолён — «dərin uçurum» deməkdir.

Coğrafiyası
-----------

Çukot dənizinin sahilindən 13 km məsafədə, Çukot yarımadasının şərqindəki Aynan silsiləsinin kənarında yerləşir. Ən yaxın yaşayış məntəqəsi 44 km məsafədə yerləşən Lavrentiya kəndidir.

Gölün yaxınlığındakı ən yüksək nöqtə Ittıvıt dağıdır (939 m).

Hiodrologiya
------------

Göl tektonik mənşəlidir. Buradan yalnız bir çay axır. Koolenvem çayı Çukot dənizinin Uelen laqununa tökülür. Gölə 20 kiçik arx axır, əksəriyyəti yayda quruyur. Gölün suyu çox az midarda olsa da minerallaşmışdır. Suyu şəffafdır. Dərinlik artdıqca dərin mavi bir rəngə sahib olur. Böyük dərinliklərdə qara və mavi rəngə çevrildiyi bildirilir.

Fiziki göstəriciləri
--------------------

Göl dik dağlarla əhatə olunmuş dərin bir hövzədə yerləşir. Bununla belə bumeranq şəklinə malikdir. Şərq hissəsində geniş bir sahil dayaz suları əmələ gətirən çınqıl çimərlik var.

İqlimi
------

Göl hövzəsində iqlim kontinentaldır. Kifayət qədər buludsuz və sakit günlər olur. Qışda orta aylıq temperatur −15.9° C ilə −18.4 ° C, yayda + 3.9 ° C ilə + 7.3 ° C arasında dəyişir. Mütləq minimum temperatur −43 ° C-dir. Sabit şaxtalar oktyabr ayının son ongünlüyündə başlayır və mayın ilk ongünlüyünün sonunda dayam edir.

Fauna və flora
--------------

Bitki icmalarının tərkibinə ot-kol tundra bitkiləri daxildir. Söyüd ağaclarının hündürlüyü 3 mə çatır. Buradan Alnus fruticosa növünün Avrasiyada yayılmasının şərq sərhədi keçir.

Göldən axan çay vastəsi ilə bura qızılbalıq, siqi, Dallia pectoralis sə s balıqlar daxil olur.

Göl və ətrafında 62 növ quş qeydə alınmışdır. Bunlar arasında yırtıcılardan yalnız şunqar burada yuva qurur.

Gölün yaxınlığındakı məməlilər arasında amerika sünbülqıranı, qütb tülküsü və qonur ayı vardır. Bəzən qütb porsuğuna da rast gəlinir.

Çukot folklorunda
-----------------

Yerli sakinlərin nəql etdiklərinə görə, gölün dərinliklərində bir neçə növ böyük balıq yaşayır. Onlardan biri nəhəng bir ölçüyə sahib olub gölün sahibi adlanır. Su içməyə gələn vəhşi və ev marallarını yeyir.

Arxeoloji tapıntılar
--------------------

Gölün ərazisində yaşı 6000 ildən çox olan qədim ovçuların düşərgələri tapılmışdır. Burada nizə və ox ucları, ikitərəfli döşəmə və tutma ilə qaşovlar və bıçaqlar aşkarlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Борис Жуланов*. Мой суровый, нежный Коолень — Уральский следопыт, 1990 № 10, стр 56-59
2. ↑  Водно-болотные угодья России, том 4. (сост. А. В. Андреев). Arxivləşdirilib 2019-11-08 at the Wayback Machine — М.: Wetlands International, 2001, стр. 145 ISBN 90-5882-986-3
**Görüntü xəritəsi**- (en. image map ~ ru. карта изображений ~ tr. görüntü haritası) – HTML dilində: görüntü ilə bağlı olan və çıqqıldadıldıqda müəyyən URL ünvanına keçmək üçün xüsusi sahələri (aktiv zonaları) olan qrafik obyekt. Görüntü xəritəsindən istifadə olunması bir neçə istinadın bir görüntüdə saxlanmasına, eləcə də istənilən formalı istinad sahələri yaratmağa imkan verir.
Aşağıda verilmiş kod görüntü xəritəsi yaradır və onu konkret görüntü ilə əlaqələndirir: 

<HTML>

```
 <BODY>
   <IMG width="500" height="200" usemap="#somemap" src="Figures.png">
     <MAP name="somemap">
       <AREA shape="rect" coords="6, 7, 140, 196" href="Düzbucaqlı">
       <AREA shape="circle" coords="239, 98, 92" href="Dairə">
       <AREA shape="polygon" coords="386,16, 344,56, 350,189, 385,132,
              489,190, 496,74" href="Çoxbucaqlı">
     </MAP>
 </BODY>
```

</HTML>

Nəticədə aşağıdakı aşağıdakı fiqur təsvirlərinin üzərində aktiv zonalar alınır:

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

* HTML Map generator Arxivləşdirilib 2014-12-27 at the Wayback Machine
* Easy Imagemap Generator Arxivləşdirilib 2014-08-06 at the Wayback Machine
* Online Image Map Editor
DHC-6 Twin Otter tipli hidrotəyyarə
Bir hidrotəyyarə Qızıl Buynuza enmə əsnasında (may 2013)
Bir hidrotəyyarə Qızıl Buynuzdan qalxma əsnasında (aprel 2013)
**Hidrotəyyarə**; su səthində enmə, qalxma və manevr edə bilən təyyarələrə verilən addır. Hidrotəyyarələrin iki əsas növü mövcuddur: üzən təyyarələr və uçan gəmilər.

Tarix
-----

İlk hidrotəyyarə 1910-cu ildə fransız pilot Henri Fabre tərəfindən inşa edilmişdir.

Növləri
-------

"Hidrotəyyarə" termini tez-tez iki növ hava/su gəmisini təsvir etmək üçün istifadə olunur: üzən təyyarələr (float seaplane) və uçan gəmilər (flying boat)

* Üzən təyyarələr: Bu tip təyyarələrdə, təyyarənin gövdəsinə təkərli eniş qurğularının əvəzinə float və ya pontoon adlanan nazik uzun şamandıralar və ya dubalar quraşdırılmışdır
* Uçan gəmilər: Bu tip təyyarələrin gəmiyə bənzər gövdə quruluşu vardır, əsas şamandıra və korpus birləşmiş bir hissə formasındadır. Daha sonra bu nəqliyyat vasitələrinə geri çəkilə bilən təkərli eniş qurğuları əlavə edilərək, həm dənizdə, həm də quruda manevr etmə qabiliyyəti olan amfibiya təyyarələr hazırlanmışdır.

Türkiyədə hidrotəyyarələr
-------------------------

Hərbi sahədə ilk aviasiya təyyarəsi 1914-cü il aprelin əvvəlində İstanbula gətirilmiş Curtiss F-2 tipli hidrotəyyarə olmuşdur. Mülki sahədə hidrotəyyarələr ilə planlaşdırılan səyahətlər ilk dəfə 1924-cü ildə İstanbulda, Büyükdere Limanında İtalyan Aero Espresso Hava Yolları şirkəti ilə İstanbul-Afina-Brindizi və İstanbul-Afina-Rodos marşrutlarında Dornier Wal tipli təyyarələrlə edilmişdi və 1936-cı ilə qədər davam etmişdir. Hidrotəyyarə və hidrosəyahət sahələrində son illərdə alınan tələblərə uyğun olaraq, 23 avqust 2007-ci il tarixində Mülki Aviasiya Baş İdarəsi tərəfindən hidrotəyyarələrdə tənzimləmələri və standartları müəyyənləşdirmək üçün bir sirkulyar buraxılmışdır. Hidrotəyyarə ilə Hava Nəqliyyatının İdarə Edilməsi İdarəsi 2 oktyabr 2011-ci il tarixində rəsmi qəzetdə dərc edilmişdir. Hidrotəyyarə ilə hava nəqliyyatı ilk dəfə 16 mart 2012-ci ildə 19 nəfərlik cüt mühərrikli "Twin Otter" təyyarəsi ilə başlamışdır. Hidrotəyyarə ilə ilk planlaşdırılan uçuş 28 iyun 2012-ci ildə İstanbul və Alaçatı arasında reallaşdırılmışdır.
**Xanlar mirzə Abbas mirzə oğlu Qovanlı-Qacar** (?-1862) — Qacar şahzadəsi, vali.

Həyatı
------

Abbas mirzənin on yeddinci oğlu Xanlar mirzə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Heşmətüddövlə ləqəbini daşıyırdı.

Xanlar mirzə Heşmətüddövlə 1835-ci ildən 1837-ci ilədək Yəzd əyalətini idarə etmişdi. 1837-ci ildən 1841-ci ilədək Kirman və Sistan əyalətlərinə başçılıq etmişdi. 1841-ci ildən 1848-ci ilədək Həmədan əyalətinin valisi olmuşdu. 1848-ci ildən 1851-ci ilədək Mazandaran əyalətini idarə etmişdi. 1851-ci ildən 1860-cı ilədək Lurestan əyalətinə başçılıq etmişdi.

1852-ci ildə İldırım mirzə ilə qardaşı Xanlar mirzə arasında münaqişə yarandı. Xanlar mirzə şaha şikayət etdi. Şah ona İldırım mirzəni cəzalandırmaq icazəsi verdi. Xanlar mirzə əmr etdi ki, qardaşı İldırım mirzəni soyundurub, zəncirləsinlər və Ərdəbilə aparıb, zindana salsınlar. İldırım mirzə elə orada zindanda vəfat etdi.

Xanlar mirzə 1862-ci ildə vəfat edib.

Ailəsi
------

Xanlar mirzənin Cəlal mirzə, Nəsrulla mirzə, Əliməhəmməd mirzə, Qulamhüseyn mirzə, Əkbər mirzə adlı oğlanları vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qacarlar və Qacar kəndi. Bakı: "Şuşa", 2008, 334 səh.

Xarici keçidlər
---------------

* Xanlar mirzə Heşmətüddövlə  (fars.)

Həmçinin bax
------------

* Qacarlar
* Abbas mirzə Qovanlı-Qacar
**Kopaonik** (alb. Kopaoniku; *serb.* Копаоник) — Mərkəzi Serbiya və Kosovo ərazisində yerləşən dağ massivi. Kopaonik Raşka və Rasin vilayətlərini əhatə edir.

Ümumi məlumat
-------------

Kopaonik Serbiyanın ən böyük və uzun dağ masivvi hesab olunur. Massivin uzunluğu - 120 km, eni - 63 km, ən yüksək zirvəsi isə Pançiça Pikidir (2017 m). Dağ massivi kristallik şist, qranit və serpentinit tipli süxurlardan təşkil olunub. Massivin sahəsi - 2700 км²-dir. Kapaonikin mərkəzi hissəsində sahəsi 118 km² olan eyni adlı milli park yerləşir. Park 1981-ci ildə qurulmuş. Massiv özündə Kopaonik, Zeljin, Goç və Stolovi dağlarını birləşdirir.

Ərazidə orta illik temperatur - +3,7 °C olur. Bu da Serbiyanın orta illik temperaturundan aşağıdır. İlin 200 günü günəşli keçir, illik yağıntı miqdarı 1000 mm-dən yüksəkdir. Qar örtüyü noyabr ayından may ayına qədər qalər (160 gün).

Flora və faunası
----------------

Dağlarda bir neçə endemik bitki növü mövcuddur - *Sempervivum kopaonicense*, *Cardamine Pancicii* və *Viola kopaonicensis*. 1500-1600 metr yüksəklikdə dağ yamacları palıd, fıstıq, şam və küknar meşələri ilə örtülüdür. Daha yuxarı hissələrdə isə alp çəmənlikləri yerləşir. Çəmənliklər yay aylarında yaylaq kimi istifadə olunur. Massivin faunasında daha çox şahin (*Falco peregrinus*), berqut (*Aquila chrysaetos*), yapalaq (*Bubo bubo*), çöl pişiyi (*Felis silvestris*) və avropa cüyürü (*Capreolus capreolus*) diqqəti cəlb edir.

Kopaonik Milli Parkı
--------------------

1981-ci ildə yaradılmış milli park ərazisi zəngin iqlim, meşə və s ehtiyatlarına malikdir. Ümumi sahəsi 12 000 hektar olan park enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələrlə zəngindir. Park 1700 metr yüksəkliyə qədər, nisbətən yastı əraziləri əhatə edir. Park daxilində müxtəlif termal bulaqlara rast gəlinir (36—78 °C). Serbiyanın ən hündür şəlaləsi olan Elovarnikdə (70 m) bu bölgədədir.

Turizm
------

Kopaonik ölkənin ən böyük qış turizm mərkəzidir. İdman və istirahət Kopaonikdə turizmin əsas istiqamətidir. Xizəksürmə və snoubordinq həvəskarlarının sevimli məkanı olan Kopaonikdə həm də, digər idman növləri də populyardır. Bölgədə onlarca mehmanxana, kafe, bar turistlərin xidmətindədir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Ristanović, Slobodan.* Kroz Srbiju i Crnu Goru. КСЕ-НА. 2005. 367-.
2. ↑  Kopaonik - Böyük Sovet Ensiklopediyası
3. ↑  "National Park Kopaonik". 2022-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-23.
**Xanlar Şirinov** - Fizia-riyaziyyat elmləri doktoru, professoru

Həyatı
------

Xanlar Şirinov 1906-cı ildə Qubadlı rayonunun Abdalanlı kəndində anadan olmuşdu. Kənddə orta məktəbi bitirdikdən sonra 1923-cü ildə Bakıya gələrək fəhlə fakultəsinə daxil olur. Oranı bitirirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinə qəbul olur. Universiteti bitirdikdən sonra 1931-ci ildə M.Əzizbəyov adına Neft və Kimya İnstitutunda "Fizika" kafedrasında müəllim işləməyə başlayır. 1941-ci ildə II Dünya Müharibəsi onun pedaqoji fəaliyyətini dayandırmağa məcbur etdi və 416-cı Taqanroq diviziyasının alay komandirinin siyasi məsələlər üzrə müavini kimi döyüşlərdə iştirak edir. O, bu diviziyanın tərkibində də fərqlənmişdir. Belə ki, 1943-cü ildə Qafqaz cəbhəsinin Kaputçino-Didinkino rayonunda gedən ağır döyüşlərdə göstərdiyi şücaətə görə "Qızıl ulduz" ordeni ilə təltif edilmişdir. Müharibə qurtardıqdan sonra öz sevimli peşəsinə qayıdır və elmi axtarışlarını davam etdirərək, dissertasiya işini müdafiə edərək elimlər namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülür. O, fizia və kvant fizikası sahəsində Azərbaycan elminə bir çox töhfələr vermişdir. 1967-ci ildə X.C.Şirinova professor adı verilir və M.Əzizbəyov adına Neft və Kimya İnstitutunun "Xalq təssərüfatında atom enerjisinin tətbiqi" kafedrasının müdiri vəzifəsinə təyin olunur. Xanlar Şirinov ömrünün sonuna qədər bu vəzifəni daşıyır. Onun bir neçə dərs vəsaiti və monaqrafiyaları hal hazırda da fiziklərin stolüstü kitabıdır. Xalq təsərrüfatına atom enerjisinin tətbiqi ilə əlaqədar bir çox beynəlxalq, ümumittifaq və resspublika səviyyəli konfran və simpoziumlarda məruzələrlə çıxış etmiş, həlli vacib məsələlər qaldırılmışdır. Ömrünü Azərbaycan elminin yüksəlməsinə həsr etmiş, Xanlar Şirinov işlədiyi kollektiv tərəfindən də sevilən insan olmuşdu. Onun fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, bir neçə dəfə orden və medallarla təltif olunmuş, "Əməkdar elm xadimi" kimi yüksək ada layiq görülmüşdir.

İstinadlar
----------

* [*ölü keçid*]
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Mureş.

**Mureş çayı** — Şərqi Avropada 789 kilometr uzunluğunda çay.

Fiziki xüsusiyyətləri
---------------------

Çayın sutoplayıcı hövzəsi 30,332 km2 (11,711 kvadrat metr) ərazini əhatə edir. Çay başlandığıcını Şərqi Karpat dağlarında Haşmaşu Mare silsiləsindən (Rumıniya) götürür və macarıstanın cənub-şərqində Szegeddə Tisza çayına qovuşur.

Region və şəhərlər
------------------

Mureş çayı Rumıniyanın Harghita, Mureş, Alba, Hunedoara, Arad, Timiş bölgələri və Macarıstanın Ksonqrad bölgəsindən axır. Çay üzərindəki ən böyük şəhərlər: Rumıniyada Targu Mureş, Alba Lulia, Deva, Arad və Macarıstanda Szeged.

Tarixi
------

Mureş çayı klassik antikada Marisus çayı kimi tanınırdı. Həmçinin, Transylvanian Saksoniya yaşayış məntəqələri və əvvəllər Avstriya Habsburg qanunları ilə Almaniyada *Miereşç* və *Maroşç* kimi tanınmışdı. Orta əsrlərdə duz çay üzərindəki böyük bərələrlə ticarətdə istifadə edilirdi.

Qorunması
---------

Mureş çayının Macarıstana çatması dövlət sərhədi kimi 73 km uzunluğundadır. Çayın şimal tərəfində 28,5 km2 ərazi Körös-Maros Milli Parkının bir hissəsi kimi qorunur. Szeged yaxınlığında Maros Floodplain Qorunan Sahəsi qalereya meşələri, daşqın-düzəlik çəmənlikləri və ehtiyat meşənin 0,6 km2 -dən ibarətdir.

Həmçinin bax
------------

* Dunay
* Drava çayı

İstinadlar
----------

1. ↑   Analysis of the Tisza River Basin 2007 Arxivləşdirilib 2016-10-17 at the Wayback Machine, IPCDR
**Panjin** (*çin.* 碱蓬草) — Çində qeyri-adi qırmızı çimərlik.

Panjin Qımızı sahil — Panjin şəhərinin 30 kilometr cənub-qərbində, Liaohe çayı deltasında yerləşir. Çinin ən məşhur çimərliyidir. Rəngin səbəbi isə dayaz sahildə yaşayan qırmızı yosunların(lat. Rhodophyta rhydos-qırmızı , Fitos bitki) ifraz etdiyi maddələr — "floridean" və purpur bakteriyalarıdır. Ətrafdakı alaq otları aprel-may aylarında inkişaf edir və yosunlar maddələrini ifraz edənə kimi yaşıl olurlar. Payızda isə artıq sahil qan qırmızısına boyanır sonsuz qırmızı xalça ilə örtülür. Panjin Qırmızı sahili bir çox təşkilatlar tərəfindən qorunur və bura yalnız VİP turistlər girib tamaşa edə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Suaeda salsa
2. ↑  "THAT'S what you call a sea of red!". 2017-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-03.
3. ↑  "Panjin Red Beach, China". 2017-07-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-03.

Mənbə
-----

* Sightseeing in Panjin City Arxivləşdirilib 2019-03-07 at the Wayback Machine
**Torpaq mikroorqanizmləri**

Torpaq mikroorqanizmlərin növləri
---------------------------------

Torpaqda mikroorqanizmlərin bir çox növləri – bakteriyalar, aktinomisetlər və göbələklər məskən salmışdır. Hesablamalar göstərir ki, çürüntülü torpağın 2-15 sm dərinlikdə olan qatının 1 qr torpağında 1-dən 10 milyarda qədər bakteriya, 20 milyon şüalı göbələk, 100 minə qədər göbələklər, 100 min yosunlar, 1 milyona qədər ibtidailər və s. olur.

Torpaqda mikroorqanizmlərin rolu
--------------------------------

Mikroorqanizmlər torpaqda heyvan və bitki qalıqlarını sadə mineral birləşmələrə parçalayıb, onları yenidən bitkilərin və heyvanların istifadəsinə qaytarırlar. Bitkilərin karbohidratlı qidası üzvi maddələrin mikroorqanizmlər tərəfindən CO2 -yə qədər parçalanması nəticəsində əmələ gəlir. Torpaqda mənimsənilə bilən azotlu maddələr də mikroorqanizmlərin iştirakı ilə əmələ gəlir. Torpağın fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, oradakı mikroorqanizmlər həm sayca, həm də növ tərkibinə görə dəyişirlər.

Torpağın mikrobiotası
---------------------

Torpağın mikrobiotasına onun tipi, ilin fəsilləri, torpağın şumlanması, ona müxtəlif gübrələrin verilməsi və s. böyük təsir göstərir. Zəif qələvili əkin torpaqlarında bakteriyaların miqdarı çox, nisbətən turş, bataqlıq və ya torflu torpaqlarda isə az olur. Aparılan mikrobioloji təhlillər göstərir ki, 1 q çox məhsuldar torpaqda orta hesabla 50 milyard və daha çox mikroorqanizmlər vardır ki, bunların ən çox miqdarı yaz və payız fəsillərinə təsadüf edir. Torpağın mikrobiotası öz müxtəlifliyi ilə də kəskin fərqlənir. Burada qeyd olunduğu kimi, onda bakteriyalar, aktinomisetlər, maya və kif göbələkləri, yosunlar, ibtidailər və s. yayılmışdır. Bunlarla yanaşı, torpaqda çoxlu miqdarda nitritləşmə aparan, azot fiksə edənlər, sellülozanı parçalayanlara da rast gəlmək olur. Aktinomisetlər mikroorqanizmlərin ümumi miqdarının 10-30%-ni təşkil edirlər. Bunlar əlverişli mühitdə çoxlu spor əmələ gətirməklə hədsiz çoxalır. Aktinomisetlər az rütubət sevəndirlər. Mikroorqanizmlərin miqdarı torpaq qatlarında qeyri-bərabər yayılmışdır. Onların ən çox sayı 5-10 sm torpaq qatında müşahidə olunur. Torpağın ən üstündə, quraqlıq və günəş şüalarının təsirinə məruz qaldıqlarından mikroorqanizmlər sayca çox az olurlar. Torpağın dərinliyi artdıqca mikroorqanizmlərin miqdarı da azalır. Bu da mikroorqanizmlərə lazım olan qida maddələrinin, eləcə də oksigenin aşağı qatlara getdikcə azalması ilə əlaqədardır.

Mənbə
-----

1. ↑  unec.edu.az/.../uploads/.../leksiya-5-Rezhim-sovmestimosti.p.
**Ölçü** — predimetin və ya hadisənin keyfiyyət və kəmiyyət müəyyənliyinin üzvi vəhdətini ifadə edən fəlsəfi kateqoriyadır.

Keyfiyyət özünəməxsusluğu olan hər bir obyektə müəyyən kəmiyyət xarakteristikaları xasdır. Bu xarakteristikalar dəyişkən və mütəhərrikdir. Lakin onların özünün dəyişməsi zəruri surətdə müəyyən hüdudlarla məhdudlaşır ki, bunlardan kənara çıxdıqda kəmiyyət dəyişmələri keyfiyyət dəyişmələrinə gətirib çıxarır.(Kəmiyyət dəyişmələrinin keyfiyyət dəyişmələrinə keçməsi qanunu.) Bu hüdudlar Ölçüdür. Öz növbəsində mövcud obyektin keyfiyyətinin dəyişməsi onun kəmiyyət xarakteristikalarının və ölçüsünün dəyişməsi ilə nəticələnir.Kəmiyyət və keyfiyyətin əlaqəsi və vəhdəti mövcud obyektin təbiətindən asılıdır. Əgər obyektin inkişafını nəzərdən keçirsək, o zaman bu prosesin bir pilləsindən digər pilləsinə keçid nöqtələri dəyişkən nöqtələr kimi aşkara çıxır. Belə düyün nöqtələri sistemini ölçülərin düyün xətti adlandırmaq qəbul olunmuşdur. Fəlsəfə tarixində Ölçü kateqoriyasını ilk dəfə Hegel hazırlamışdır.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fəlsəfə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

Mənbə
-----

* Fəlsəfə Ensklopedik lüğəti.
**Temirbek Jurqenov adına Qazax Milli İncəsənət Akademiyası (QazMİA)** (*qaz.* Т. Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы) — Almatı ali təhsil müəssisəsi.

Tarixi
------

Akademiya 1955-ci ildə Qazaxıstan SSR Xalq artisti Askar Tokpanovun Kurmanqazı Almatı Dövlət Konservatoriyasında teatr fakültəsi açdığı vaxtdan başlayır. 1977-ci ildə onun əsasında Almatı Teatr və İncəsənət İnstitutu yaradıldı. 1978-ci ildə teatr və sənət fakültələrinə ilk tələbə qəbulu həyata keçirildi.

1982-1983-cü tədris ilində institutda 490 tələbə oxudu, 5 professor və elmlər doktoru, 7 dosent və elmlər namizədi olmaqla 95 müəllim çalışdı.

28 yanvar 1989-cu ildə instituta Qazaxıstanın milli mədəniyyət və incəsənətinin inkişafına böyük töhfə verən ilk Qazaxıstan Təhsil Komissarı, Temirbek Karaevich Zhurgenov'un adı verildi.

1993-cü ildə universitet Temirbek Jurqenov adına Qazaxıstan Dövlət Teatr və Kino İnstitutuna çevrildi, "Kino və Televiziya" fakültəsi təşkil edildi. 22 iyun 1994-cü ildə Temirbek Jurqenov adına QazMİA-da Ali Xoreoqrafiya Məktəbi quruldu, daha sonra Xoreoqrafiya Fakültəsinə çevrildi.

2000-ci ildə Temirbek Jurqenov adına Qazaxıstan Dövlət Teatr və Kino İnstitutu ilə Qazaxıstan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının birləşməsi nəticəsində Temirbek Jurqenov adına Qazaxıstan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası yaradıldı.

5 iyul 2001-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə Akademiyaya milli bir universitet statusu verildi. Akademiyanın əsas tədris binası Qazaxıstan SSR Xalq Komissarları Sovetinin keçmiş binası, memar Moisey Qinzburq (1927-1930).

Fakültələr
----------

Teatr sənəti, Musiqi sənəti, Xoreoqrafiya, Kino, TV və sənət tarixi, Müxtəlif sənət, Rəsm, heykəltəraşlıq, dizayn və sənətkarlıq.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "ИСТОРИЯ КАЗНАИ ИМЕНИ Т.К. ЖУРГЕНОВА". «КАЗНАИ». 2016-11-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 мая 2015.
2. ↑  
*М. К. Козыбаев и др.* Алма-Ата. Энциклопедия (60000 nüs.). Алма-Ата: Гл. ред. Казахской Советской энциклопедии. 1983.
3. ↑  Указ Президента Республики Казахстан от 5 июля 2001 года N 648 «О предоставлении особого статуса отдельным государственным высшим учебным заведениям»
**Elli Delvo** (*fr.* Ellie Delvaux; d. 10 iyun 1999, Brüssel, Belçika) və ya səhnə adı ilə **Blanş** (*fr.* Blanche) — Belçika müğənnisi və bəstəkarı. O, Belçikanı 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.

Həyatı
------

Elli Delvo 10 iyun 1999-cu ildə Belçikanın paytaxt şəhəri olan Brüsseldə anadan olmuşdur. Elli milliyətcə yəhudidir və fransız, idiş, ivrit və ingilis dillərində sərbəst danışa bilir. O kiçik yaşlarında musiqi ilə maraqlanmış və daha sonra musiqili teatrlarda keçirilən dərslərdə iştirak etmişdir. Elli 16 yaşında ikən Belçikanın *The Voice* səs yarışmasında iştirak etmişdir.

Musiqi karyerası
----------------

Blanş Avroviziya 2017 səhnəsində
### 2016: *The Voice Belgique*

2016-cı ilin yanvar ayında Blanş Belçikanın *The Voice* səs yarışmasının beşinci mövsümündə dinləmələrdə iştirak etmişdir. İlkin dinləmədə Adelin "Daydreamer" mahnısını ifa edən gənc ifaçıya iki münsifdən birinin komandasına daxil olmaq seçimi verilmişdir. Yarışmanın ilk həftəsini uğurla adlayan Blanş ikinci həftədə münsiflərin seçimi ilə yarışmada iştirakını dayandırmışdır.

### 2017: Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

2016-cı ilin noyabr ayında Belçikanın RTBF telekanalı Blanşın Belçikanı Ukraynanın paytaxtı Kiyevdə keçirilən 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edəcəyini açıqlamışdır. Müğənninin Avroviziya səhnəsində ifa edəcəyi mahnı "City Lights" ilk dəfə 8 mart tarixində dinləyicilərə təqdim olunmuşdur. Həmin mahnı ilə Blanş Avroviziyada Belçikaya 4-cü yeri qazandırmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Blanche to represent Belgium in the 2017 Eurovision Song Contest". Eurovision.tv. AYİ. 22 noyabr 2016. 2017-02-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-02.

|
|  |
|
| Əvvəlki:**Laura Tesoro  "What's the Pressure"** | **Belçika Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində** **2017** | Sonrakı:**Sennek  "A Matter of Time"** |

Xarici keçidlər
---------------
**Torpaq şibyəyeyəni** (*lat.* Eilema palliatellum) — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan nadir növ.

Xarici quruluşu
---------------

Kəpənəyi çox kiçikdir. Qanadları açılmış halda 8-10 mm-dir. Ön qanadları açıq-sarıdır. Bu növ əvvəlki növdən açıq rəngli alnı ilə fərqlənir. Tırtılı boz-qonur rəngdə olub, kürək üzərindəki xətt tünddür, yan xətlər çirklənmiş sarıdır. Başı qaradır.

Həyat tərzi
-----------

Tırtılı torpaq şibyələri ilə qidalanır və bu mərhələdə qışlayır. M.A.Darçeva, V.V.Dubatolovun məlumatlarına görə tırtılına mərkəzi Kopetdağda kütləvi surətdə rast gəlinir. Burada yovşan, yabanı taxılkimilərlə qidalanır.

Yayılması
---------

Azərbaycanda palleola Hb forması da yayılmışdır. Bir neçə kəpənəyi Abşerondan, Ağdaşdan (Dəhnəxəlil), Lənkərandan və Ordubaddan toplanmışdır. Kolleksiya materiallarında bu növ R.Əfəndi tərəfindən 1960-cı ildə Ağdaş və Şamaxı rayonlarından toplanmışdır.

Ədəbiyyat
---------

* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (Dissertasiya).Bakı, 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q489730
* Wikispecies: Manulea palliatella
* BioLib: 54818
* BOLD: 467653
* EUNIS: 309262
* Fauna Europaea: 446922
* Fauna Europaea (new): edf48631-0aa5-42a9-9e08-446a98b01dde
* GBIF: 5116897
* iNaturalist: 501113
* IRMNG: 10310518
* LepIndex: 37773
* LoB: 6141
* NCBI: 1973535

 |
**Qazanılmış immun sistemi** təkamül prosesində sonrakı mərhələlərdə fərmalaşdığından onurğasız heyvanlarda ona demək olar ki, rastlanmır. Qazanılmış immun sisteminin əsasını limfositlər təşkil edir. İmmunolji reaksiyaların spesifikliyə və immunoloji yaddaşa malik olmaları bu hüceyrələrin fəaliyyəti ilə əlaqədardır.Qazanılmış immun sisteminin işləmə prinsipiini izah etmək üçün klonal seleksiya nəzəriyyəsi irəli sürülmüşdür.Bu nəzəriyyəyə görə limfositlər inkişafları zamanı antigenlə qarşılaşmadan asılı olmayaraq çoxlu miqdarda klonları əmələ gətirirlər.Klon daxilindəki hüceyrələr identikdirlər.(eynidirlər).Müxtəlif klonların hüceyrələri isə bir birilərindən səthlərindəki antigen tanıyan zülal reseptorlarına görə fərqlənirlər.Beləliklə orqanizmdəki milyardlarla limfositlər milyonlarla klonlarda paylanırlar.Ona görə də ,orqanizmə düşmüş hər hansı bir antigen (yad cisim) spesifik olaraq ona komplementar olan klonların hüceyrələrinin reseptorları ilə tutulurlar.Antigen eseptor qarşılıqlı əlaqəsi yalnız bu klonların hüceyrələrini activləşdirir.Onlar bölünüb çoxalır (yəni klonun ekspansiyası baş verir) differensiasiyaya uğrayaraq həmin antigenə qarşı immunoloji cavab reaksiyası yaradan effektor hüceyrələrinə və antigenlə qaşılaşmanı yaddaşında saxlayan yaddaş hüceyrələrinə çevrilirlər.Yəni yaradılan cavab reaksiyası antigenin özü tərəfindən induksiya edilir və ona qarşı spesifik olur.Antigenlə qarşılaşma zamanı yaradılan immunoloji cavaba birincili immunoloji cavab reaksiyası deyilir ki, onu yaradan effektor hüceyrələri 3–4 gün yaşayır və öz funksiyalarını yerinə yetirdikdən sonra apoptoza məruz qalaraq məhv olurlar.Yaddaş hüceyrələri isə aylar , illər bəzən isə ömür boyu orqanizmdə qalırlar.İmmun sistemi həmin antigenlə yenidən qarşılaşarsa bu dəfə o yaddaş hüceyrələri tərəfindən tutulur.Antigen onu aktivləşdirir ,onlar bölünüb çoxalır ,differensiasiyaya uğrayıb birincili immunoloji reaksiyalardan daha tez yaranan və daha da davamiyyətli olan ikincili immunoloji cavab reaksiyalarını yaradırlar.Beləliklə, müxtəlif xəstəliklərə (çiçək,qızılca ,tetanus və s ) qarşı immunitetin yaradılması yaddaş hüceyrələrinin fəaliyyəti ilə bağlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ziyəddin Məmmədov,Rasim Axundov. İmmunologiyanın əsasları dərslik .Müəllim nəşriyyatı Bakı — 2009.
**Tomas Micli** (ing. Thomas Midgley; 18 may 1889, Biver-Fols, Pensilvaniya — 2 noyabr 1944, Verinqton, Ohayo) - amerikalı kimyaçı və mühəndis-mexanik tetraetilqurğuşunun (TEQ) Pb(CH3CH2)4 onun benzinə əlavə üçün və xlorflüorkarbonları soyuducularda və dezondarantlarda istifadə üçün icad edən şəxs. 100-dən çox patent müəllifidir. İxtiralı ozon qatına dağıdıcı təsir göstərib. Əksər tarixçilərə görə "tarix boyu hər hansı digər canlı orqanizmdən daha çox atmosferə təsir göstərmişdir"

Həyatı
------

Ohayo ştatın Kolumbus şəhərində böyüyüb və 1911-ci ildə Kornell Universitetini mühəndis-mexanik kimi bitirib. 1942-ci ildə ABŞ Milli Elmlər Akademiyasına seçildi. 1944-cü ildə isə Amerika Kimya Cəmiyyətinin sədri seçilib.

51 yaşında Tomas poliomielit xəstəliyinə tutulub ki, bu səbəbdən əlilliyə düçar olur. Rahat yataqda qalxmaq üçün bloklardan və iplərdən bir çətin sistem hazırlayır. 55 yaşında həmin sistemin içində dolaşaraq dünyasını dəyişir.

İxtiraları
----------

General Motorsda işləyərkən Tomas benzinə xüsusi qurğuşun əsasında birləşmə əlavə edərkən daxili yanma mühərrikində taqqıltının azalmasını təyin edir. Ancaq qurğuşunun atmosferə yayılması onun toksik olduğu üçün ziyandır. Həmçinin mühərrik istehsalatında işləyən işçilər ciddi sağlamlıq problemləri ilə üzləşirdilər. Hətta bəzi ölüm halları qeydə alınmışdı. 1924-cü ildə Tomasın özü də qurğuşun zəhərlənməsinə görə uzunmüddətli məzuniyyət götürmüşdü. Buna baxmayaraq Micli mətbuat konfraslarında bu faktı gizlədir və bu maddənin tam təhlükəsiz olduğunu söyləyirdi.
**Torpaq kolloidləri** - ölçüsü 0,2 mkm-dən (bəzi müəlliflərə görə 0,1 mkm-dən) kiçik torpaq hissəciklərinə deyilir.

Kolloid
-------

Ümumiyyətlə kolloid hər hansı maddənin yüksək dərəcədə kiçik hissələrə parçalanmış (və ya disperslik) halı adlanır. Hər bir bərk cismi xırdalamaq yolu ilə kolloid halına salmaq olar. Təbii halda torpağın kolloid hissəcikləri kəltənlər və aqreqatlar şəklində birləşmiş olurlar. Onları yenidən kolloid hissəciklərə ayırmaq üçün torpaq natrium ionları ilə doydurulur.

Kolloid hissəciklər yarandıqları mühitdə asılı halda olur. Kolloidlərin bu halına **zol** deyilir. Kənar təsir nəticəsində kolloidlər zol halını itirib çökməyə başladıqda bu hadisə **koaqulyasiya (pıxtalaşma)** adlanır. Kolloidlərin yükünü itirmiş və iriləşmiş yumşaq çöküntülərinə **gel** deyilir. Torpaq kolloidləri mineral, üzvi və üzvi-mineral olmaqla üç qrupa bölünür. Torpağın mineral kolloidlərinə SiO2, H2O, Fe2O3 nH2O daxildir. Üzvi kolloidlər isə torpaq çöküntüsü və humus turşularından (humin, ulmin, kren) ibarətdir.

Xarici keçid
------------

* Torpaq Arxivləşdirilib 2017-08-20 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Torpaq
* Torpaqəmələgətirən süxurlar

İstinad
-------

1. ↑  Quliyev İ.Ə. Torpaqşünaslıq. Bakı
Qənd çörəyi
**Qənd çörəyi** (*əbcəd.* قند چؤرَگی‎) — Qəzvin bölgəsinin yerli və ənənəvi şiriniyyatlarından biri sayılır ki daha çox Novruz bayramında hazırlanır.

Lazım olan ərzaqlar
-------------------

* 500 q ağ un
* 250 q şəkər tozu
* 250 q qatı yağ
* 1 mürəbbə qaşığı qabartma tozu
* 1 mürəbbə qaşığı hil tozu

Hazırlanma qaydası
------------------

Qənd çörəyi hazırlamaq üçün ilk olaraq qatı yağı və hil tozunu əlimizlə hamar olana qədər ovuşdururuq. Az-az şəkər tozu əlavə edib hamar olana qədər qarışdırın. Unu az-az üstünə töküb yaxşı yoğurun. Hazırlanmış xəmir mətbəxdə 4 saat istirahət etsin. Dincəldikdən sonra bir az yoğurub, sonra xəmirdən bir fındıq ölçüsü götürüb və əlinizdə 180 dərəcə bir sobada 15 dəqiqə orta mərtəbədə şirniyyatın rəngi qızıla çalana qədər qoyun qalsın.

### Nöktələr

Soba qabının yağlanmasına və ya yağdan təmizlənmiş kağıza ehtiyacı yoxdur. Sobanı 20 dəqiqə öncədən yandırın. Heç vaxt qatı yağı əritmirik, niyə ki bərk olmalıdır. Xəmirin yarısını kakao ilə rəngləndirib və çörəyi iki rəngdə hazırlaya bilərsiniz. Şirniyyatları sobaya qoymaqdan öncə bıçaqla naxış salın ki, bişdikdən sonra xəmirdə çiçək açsınlar.

İstinadlar
----------

Yaşayış görüntüsü