**Anatri çuvaşlar** — çuvaş xalqının etnoqrafik qrupu. Etnoqraflar onları 3 alt qrupa ayırırlar: şimal (Anış və Uryum çayları arasında); çalılıq və ya qərb (Böyük Bula və Karla çayları arasında); cənub və ya çöl (xirti) (Kubna və Karlanın çayarası kəsişməsi).

Yaşadıqları ərazilər
--------------------

Çuvaşıstanın etnik xəritəsi
Anatri çuvaşların məskunlaşma ərazisi, Uta çayı boyunca anat yençi çuvaşların yaşadıqları ərazi ilə həmsərhəddir. Onların məskunlaşma əraziləri Çuvaşıstanın cənub bölgələrini və Tatarıstan Respublikasının ona bitişik rayonlarını və Ulyanovsk vilayətini əhatə edir. XIX əsrdəonların məskunlaşma ərazilərinə Tsivilski rayonunun cənub hissəsi və Simbirski, Buinski, Tetyuşski mahallarının şimal əraziləri daxil idi.

Mənşəyi
-------

Etnik çöl yarımqrupu XVI əsrdə Çuvaşıstanın mərkəzi rayonlarından olan insanlar tərəfindən Kazan ələ keçirildikdən sonra çar administrasiyasının təzyiqi ilə, eləcə də ərazinin sərbəst müstəmləkəçiliyi nəticəsində kolonistlər tərəfindən formalaşmışdır. Qazan xanlığı dövründə yerli çuvaşlar orijinallığı dil və digər əlamətlərlə müəyyən edilən iki alt qrupa bölünürdülər: anatri, anat yençi və viryal/turi çuvaşlar. Sonuncular şərq qonşuları — tatarlarla ən böyük etnik-mədəni təmasda idilər. XVI əsrin ortalarından çuvaşların rus etnik qrupunun təzyiqi altında cənub çöl bölgələrində, Uryum çayının cənubunda məskunlaşması zamanı anatri çuvaşlarının yeni yarımqrupu — Hirti (çöl) meydana gəldi.
Sovet arxeoloqu P. N. Tretyakovun Çuvaş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası ərazisində apardığı qazıntılar nəticəsində müəyyən edildi ki, Çuvaş torpaqlarının cənub-şərq hissəsi, Çuvaş anatri bölgəsi Bulqar türklərinin dövlətinin mühüm bir hissəsi idi. Onu bulqarların feodalları idarə edirdi. Anatri çuvaşlar bu8 bölgənin əsasən sərhəd hissəsində yaşayıdı. Sovet şərqşünası, ərəb tarixçisi, etnoqrafı Andrey Kovalevski yazırdı ki, XIII–XIV əsrlərdə monqol-tatarların işğalı və Bulqar çarlığının sonrakı məğlubiyyətləri nəticəsində əhali təkcə Kamadan kənarda şimala deyil, həm də Çuvaşıstanın qərb bölgələrinə qaçdı ki, bu da burada bulqar elementinin daha da güclənməsinə kömək etdi. Etnoqrafik araşdırmalarda bir tərəfdən, çuvaşların məişətinin bölgənin yerli əhalisi, xüsusən də qonşu marilər ilə qədimdən əlaqəsini, digər tərəfdən, xüsusilə Çuvaşiyanın cənub bölgələrindəki çöl xalqları ilə məişətlə bağlılığını göstərir.

Antropologiya
-------------

Anatri çuvaşların antropologiyası Orta Volqaboyu bölgəsinin Avropoid qruplarına aid edilir. Kranioskopik və kraniometrik analizlər anatri çuvaşların anat yençi çuvaşlarla müqayisədə daha çox avropoid olduğunu göstərir. Batırevski və Yalçikski rayonlarının əhalisi ən avropoiddir. Daha qaranlıq piqmentasiya, orta səviyyədən yuxarı boy, güclü bədən quruluşu faizi və üzün sifət cizgiləri. Bütün bunlar onlarda Avropoid irqinin pontik tipinin bariz xüsusiyyətlərini ortaya qoyur. Pervomaiski rayonunun əhalisi Batırevtsi və Yalçiktsidə yaşayan çuvaşlardan daha qısa boy ilə fərqlənirlər. Lakin onlar kimi, onlarda anat yençi çuvaşlarla müqayisədə daha çox Avropoid irqinin xüsusiyyətlərinə malikdirlər.

Geyim
-----

Milli geyimdə olan anatri çuvaş qadını.
Bədənə "*kepe*" adlı köynək geyindirildi. Köynəklər istifadə xarakterindən, eləcə də ailənin vəziyyətindən asılı olaraq müxtəlif keyfiyyətdə ağ kətandan tikilirdi. Ağ köynəklərin geyinilməsində ənənəyə adət olunurdu və bütpərəst dualar zamanı bütün çuvaş qrupları üçün məcburi hesab edilirdi. Köynəklər boş və qurşaqlı idi. Eyni zamanda, əgər viryal çuvaşlar eyni anda 3 kəmər taxırdılarsa, anatri və anat yençi çuvaşlar yalnız bir — ucları bəzəkli kəmərlər taxırdı.

Anatri çuvaşların geyimi çəmən marilərin geyimlərinə kifayət qədər yaxındır. Bu, geyim, baş geyimi, ornament (motiv və aranjiman) və kostyumun kəsilməsi formalarında özünü göstərir. Geyimlərin bir sıra adları da üst-üstə düşür: mari və çuvaş dillərində köynəklərin döş hissəsində tikmələr mel adlanır. Qadın köynəyinin döş hissəsində həndəsi formalarda (romb, kvadrat, çoxbucaqlı) naxışlara mari dilində pöştür və pӧştirdə, çuvaşca isə pyshter deyilir. Oval medalyon şəklində çiyinlərdəki tikmədə mari və çuvaş dillərində müvafiq olaraq koldırmaç və xultarmaç terminləri vardır. Lakin sonuncu halda bu söz əksinə türk mənşəlidir və ona cağatay və azərbaycan dillərində da rast gəlinir. Çuvaş və marilərin geyimlərindəki bu ümumi elementlər iki qonşu xalqın etnik-mədəni əlaqələri nəticəsində inkişaf etmişdir.

Beləliklə XIX əsrin sonlarına qədər paltarlar ağ kətandan tikilmiş, tikmə və qırmızı lentlərlə bəzədilmişdir. Anatri və anat yençi çuvaşların köynəklərinin sinə hissəsi çox vaxt düzbucaqlı simpmalla əlavəsi ilə tamamlanırdı. Qadın köynəklərinin dekorasiyası sinə hissəsində (keske və suntax zolaqlı tikilişlər), qolları və ətəyi boyunca tikilirdi. XX əsrin əvvəllərindən yerli əhali digər etnik qruplardan fərqli olaraq mavi və qırmızı damalı kətandan ulaçadan və ya fabrik parçalarından köynək və önlük tikilməyə başlanmış, onların silueti genişlənmiş, dekorasiyası daha parlaq və rəngarəng olmuşdur.

### Üst geyim

Axşamlar və yayın sərin günlərində çuvaşlar ağ və ya nazik qara-göy parçadan boş bir kaftan şubır (şupăr) geyirdilər. O, sağdan sola bükülmüş, düz və ya quraşdırılmış arxa ilə kəsikləri var idi. Ağ şubir həm də qurbanlar zamanı kahinlərin geyimi idi. Bununla belə, xəz paltarları və qara açıq rəngli kaftanları əsasən anat yençi çuvaşları geyinirdilər, anatrilər isə parça kaftanlara üstünlük verirdi. Anatri çuvaşlar qara və ya göy rəngli kaftanları, anat yençi çuvaşlar isə ağ və sarı rənglərə daha çox dəyər verirdilər.

Qış paltarları sarı və qara qoyun dərisindən hazırlanmış kürək xəz paltolar idi. Xəz paltolar uzun, beli yığcam, yaxası və qolları xəz ilə tikilirdi. Nə qədər çox bəzək vuruldusa, xəz palto daha zəngin hesab olunurdu, çünki bu, daha çox material tələb edirdi. Yaxası, sinənin kənarları, ən yaxşı xəz paltolarının cibləri qara parça, qunduz və ya quzu dərisi zolağı ilə örtülmüşdür.

Yağışlı havada və ya yolda kaftanın üzərinə çapan (açam), epança (yupança), qalın parçadan palto (çumarlaxh) geyilirdi. Onlar düz arxalı, topuq boyu, iri yaxalı və dərin qoxu ilə tikilirdi.
Çapanlar geniş açıq geyilir və ya qurşaqlarla bağlanırdı.

Ayaqqabı
--------

Samandan tikilmiş çarıqlar (çapata) kişilər və qadınlar üçün əsas ayaqqabı idi. Kişi çarıqları yeddi zolaqdan toxunmuşdu (pusxat) kiçik başı və aşağı yanları ilə. Qadın çarıqları çox diqqətlə toxunurdu — daha dar zolaqlardan ibarət idi (9–12 zolaq). Anatri çuvaşları parça corab (çalxa) ilə çarıq geyirdilər. Cənub-şərq bölgələrinin qadınları (Batırevski, Yalçikski) də parça çarıqlar (keske çalha) geyirdilər. Valenki (kaçata) keçmişdə varlı kəndlilər tərəfindən geyilirdi. XIX əsrin sonlarından toy üçün oğula dəri çəkmə (saran ata), qızlara isə dəri çəkmə (saran puşmak) almaq ənənəsi mövcud idi.

Baş geyimləri və bəzəklər
-------------------------

Çuvaş qadınlarının qədim baş geyimləri iki qrupa bölünür: şal və papaqlar. Şal qrupuna masmak sarğısı olan surpan baş bandı daxildir (aşağı çuvaşlarda — daha geniş, iri naxışlı), eləcə də çalma və gəlin pĕrkenchĕk örtüyü. Çuvaşların müxtəlif etnik qruplarında surpanların bəzədilməsi və onları geyinmə üsullarının özünəməxsus xüsusiyyətləri var idi. Anatri çuvaşlar arasında surpan uzun idi (demək olar ki, 2,5 metr) və başı tam örtürdü. Anat yençi çuvaşların surpanı baş bandı puç tutri ilə bərkidilirdi. Masmakların üzərindəki ornamental naxışlar çox müxtəlifdir: at, quş, əjdaha fiqurları, çuvaş mifologiyasına görə dünyanın yaranmasının bütöv ornamentli şəkilləri və s. Çalma — nazik ağ kətandan hazırlanmış yaylıq — anatri və anat yençi çuvaşlar tərəfindən geyilirdi. Bütün baş örtülü olurdu. Çuvaş qadınlarının adəti var idi ki, saçlarını göstərmirdilər. Tikmə çalmanın kənarları boyunca toxunmalar olurdu.

Baş geyimi kimi tikmə ilə bəzədilmiş *surpan* və *surpan tutri* XIX əsrin son rübündən naxışlı toxumalarla bəzədilərək istifadə edilmişdir. Qadın geyiminə *xuşpu* baş geyimi də daxil idi (iki növ); qızın tuxyası iri muncuqlu naxışlı və konusvari üstü dəbilqə formasında idi. Zinət əşyaları (boyunbağı — măya, monisto may, sırğalar — alka, boyun bəzəkləri — tevet və s.) sikkə və muncuqlarla örtülmüşdür. Sara adlanan qurşaq kəməri tikmə və saçaqla bəzədilirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *А.А. Трофимов, Е.А. Ягафова, М.Г. Кондратьев, Л.П. Сергеев, П.П. Фокин, Г.Б. Матвеев, Г.Н. Иванов.* "Низовые чуваши". Электронная Чувашская энциклопедия. 2021-07-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16.09.2021.
2. 1 2 3  "Энциклопедия | Низовые чуваши". www.enc.cap.ru. 2022-05-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-26.
3. ↑  *Ковалевский А. П.* Чуваши и булгары по данным Ахмеда Ибн-Фадлана. Чуваш. гос. изд-во. 1954. 7.
4. 1 2 3  *В. П. Иванов, Г. Б. Матвеев.* История Чувашского края. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1995.
5. ↑  *М. Р. Федотов.* Этимологический словарь чувашского языка. Т. 2 (#bad\_url).

Ədəbiyyat
---------

* *Ковалевский А. П.* Чуваши и булгары по данным Ахмеда Ибн-Фадлана. Чебоксары. 1954.
* *Иванов В. П. Матвеев Г. Б.* История чувашского края. Чебоксары. 1995.

| ⛭Türk xalqları |
| --- |
| **Azərbaycanlılar** (Alpavutlar / Alpoutlar - Ayrımlar / Ayrumlar - Dəvəlilər - Gəloxçular - Hacısamlılar - Qaragözlülər - Qaramanlılar - Qarapapaqlar / Tərəkəmələr - **Qaşqaylar** - Qızılbaşlar - Kəbirlilər - Kəngərlilər - Kolanılar - Padarlar - Şahsevənlər / Elsevənlər - Şamlılar)  • *Akasirlər* / Ağacəri eli / Taxtaçılar  • **Altaylılar** (**Şimali altaylılar:** Çalqanlar (Çelqanlar)/ Qu-kişilər - Qumandılar - Tubalar; **Cənubi altaylılar:** Telengitlər / Tölöslər - Teleutlar)  • *Avarlar (türk tayfası)*  • **Balkarlar**  • *Bulqarlar / Bolğarlar*  • **Başqırdlar** (Başqırd tayfaları - Başqırdların yayılımı - Teptyarlar / Tiptərlər)  • *Çigillər*  • **Çuvaşlar** (Viryal/Turi çuvaşlar - Anat yençi çuvaşlar - Anatri çuvaşlar)  • Çulımlar / Ös-kişilər / Qazarlar  • Fuyu qırğızları  • Dolqanlar  • Əynular (Abdallar)  • İli türkləri  • *Əfşarlar*  • **Xakaslar**  • Xotonlar  • *Qaramanlılar (Anadolu)* (Qaramanlılar (Azərbaycan))  • Qırımçaqlar  • **Qırımlılar (Qırım tatarları)** ([Subetnik qrupları])  • *Kumanlar*  • *Qacarlar*  • **Qaqauzlar** (Qacallar)  • **Qaraqalpaqlar**  • **Qaraçaylılar**  • Qaraylar (Karaimlər)  • **Qazaxlar** (Qazax boyları)  • **Qırğızlar** (Qırğız boyları)  • **Qumuqlar**  • Xorasan türkləri  • Xələclər  • *Xəzərlər*  • **Noqaylar** (Ağnoqaylar - Qaraqaş noqaylar - Alabuqat/Utar noqayları - Yurd tatarları (Noqay yurdu) - Noqay-qazaxlar (noqay əsilli qazax tayfası) - [Noğaylar/Qırımın çöl tatarları])  • **Özbəklər** (Özbək tayfaları)  • Salarlar  • Sarı uyğurlar / Yuğurlar  • Yenisey qırğızları  • Sıbırlar (Sibir tatarları) (Baraba tatarları - Tomsk tatarları - Yauşta/Euştinets tatarları - Tsat/Çat tatarları - Kalmak tatarları/Kalmaklar - Saz/Zabolotnıy tatarları - Buxaralılar)  • Soyotlar  • Şorlar / Şor-kişilər  • **Tatarlar** (**Mişərlər** (Nicqar/Nijeqorod tatarları - Sas/Bastan tatarları) - **Kerəşenlər** - Çupçi/Çeptsa tatarları / Noqrat tatarları - Həştərxan tatarları (Bolqar/Bulqarin tatarları - Yurd tatarları (Noqay yurdu) - Qasım tatarları (Kadom tatarları - Kurmış tatarları) - Naqaybəklər - Teptyarlar / Tiptərlər)  • **Tıvalar**  • Tofalar  • Tubalar (hazırda şimali altaylıların bir hissəsidirlər)  • **Türklər / Anadolu türkləri** (Axısqa türkləri - Anadolu və Osmanlı türkmanları - Yörüklər)  • *Türgişlər*  • **Türkmanlar (İraq və Suriya türkmanları)** (Anadolu və Osmanlı türkmanları)  • **Türkmənlər**  • **Uyğurlar** (Tarançılar  • Lop Nur türkləri  • Yurdları (Subetnik qrupları))  • **Saxalar / Yakutlar** |

| ⛭ Türk mövzuları |
| --- |
| Dillər | 
* Əfşar
* Altay
	+ Şimali Altay dili
	+ Cənubi Altay dili
* Ayni
* Azərbaycan
* Başqırd
* Bulqar
* Cığatay
* Çulım
* Çuvaş
* Krım-tatar
* Kuman
* Dolğan
* Fuyu Qırğız
* Qaqauz
* İli Turkcəsi
* Qaraçay-balkar
* Karaim
* Qaraqalpaq
* Qaramanlı türkcəsi
* Qazax
* Xakas
* Xələc
* Xəzər
* Xorasan-türk
* Əski qıpçaq
* Qırımçaq
* Qumuq
* Qıpçaq dilləri
* Kyrgyz
* Noqay dili
* Qədim türk dili
* Osmanlı türkcəsi
* Pəçənək
* Qaşqay
* Yakut
* Salar
* Şor
* Sibir Tatar
* Tatar
* Tofalar dili
* Türk
* Türkmən
* Tıva
* Urum
* Uyğur
* Özbək
* Qərbi Uyğur

|  |  |
| --- | --- |
| Əlifbalar | 
* Orxon əlifbası
* Ortaq türk əlifbası
* Kiril qrafikası
* Qədim uyğur əlifbası
* Fars-Ərəb əlifbası

 |

 |  |
| Türk xalqları | 
* Əfşar boyu
* Altaylılar
	+ Çalkandular, Kumandılar, Telengitlər, Teleutlar, Tubalar
* Azərbaycanlılar
	+ İran azərbaycanlıları, Ermənistan azərbaycanlıları, Gürcüstan azərbaycanlıları1
* Balkarlar
* Başqırdlar
* Çulumlar
* Çuvaşlar
* Kəraimlər
* Krım tatarları
* Dolğanlar
* Qaqauzlar
* Qaraçaylılar
* Qaraqalpaqlar
* Qazaxlar
	+ Çin qazaxları1
* Xakaslar
* Xələclər
* Xorasan türkləri
* Qırımçaqlar
* Qırğızlar
	+ Çin qırğızları1
	+ Yenisey qırğızları
* Qumuqlar
* Naymanlar
* Noğaylar
* Qaşqaylar
* Salarlar
* Şorlar
* Sibir tatarları
	+ Baraba tatarları
* Tatarlar
	+ Həştərxan tatarları, Çin tatarları, Lipka tatarları, Kerəşenlər, Mişərlər, Naqaybəklər, Volqa tatarları
* Tofalar
* Türkmənlər
	+ in Əfqanıstan türkmənləri, İran türkmənləri1
* Anadolu türkləri
	+ Abxaziya türkləri, Əlcəzair türkləri, Bosniya və Herseqovina türkləri, Bolqarıstan türkləri, Xorvatiya türkləri, Krit türkləri, Kipr türkləri, Dodekanes türkləri, Misir türkləri, Türkmanlar, İsrail türkləri, Kosovo türkləri, Livan türkləri, Liviya türkləri, Makedoniya türkləri, Axısqa türkləri, Monteneqro türkləri, Rumıniya türkləri, Serbiya türkləri, Suriya türkmanları, Tunis türkləri, Qərbi Frakiya türkləri, Yəmən türkmanları1
* Tuvalar
* Uyğurlar
* Özbəklər
	+ in Əfqanıstan özbəkləri1
* Saxalar
* Sarı uyğurlar

|  |  |
| --- | --- |
| Silinmiş türk qrupları | 
* Bulaqlar
* Bulqarlar
* Kumanlar
* Dulatlar
* Qarluqlar
* Xəzərlər
* Kiməklər
* Qıpçaqlar
* Şatolar
* Turgişlər

 |

 |
| Siyasət | 
* Bozqurdlar
* Atatürkçülük
* Burxancılıq
* Cədidizm
* Türkçülük
* Ülküçülük
* Turançılıq (Macar turançılığı)

 |
| Mənşə | 
* Türkistan
* Türk xalqları
* Göytürklərin tarixinin xronologiyası
* Türk xalqları tarixinin xronologiyası (500-1300)
	+ Ötükən
	+ Türkləşdirmə
* Bozqır imperatorluğu
* Tyan-Şan\Altay dağları
* Ötükən

 |
| Türkdilli dövlətlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| Suveren dövlətlər(Türk dövlətlərinin müqayisəsi) | 
* Azərbaycan
* Qazaxıstan
* Qırğızıstan
* Şimali Kipr Türk Respublikası2
* Türkiyə
* Türkmənistan
* Özbəkistan

 |
| Muxtar inzibati bölgü | 
* Altay Respublikası
* Başqırdıstan
* Çuvaşıstan
* Qaqauziya
* Kabarda-Balkariya
* Qaraçay-Çərkəz Respublikası
* Qaraqalpaqıstan
* Xakasiya
* Naxçıvan Muxtar Respublikası
* Saxa
* Tatarıstan
* Tıva
* Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu

 |

 |
| Tədqiqatlar | 
* Orxon əlifbası
* Proto Türk dili
* Türkologiya

 |
| Dinlər | 
* Türk xalqlarının mifologiyası
* Tenqriçilik
* Şamanizm
* İslam
* Ələvilik
* Batıniyyə
* Bayrami təriqətı
* Bəktaşilik
* Burkhanism
* Xristianlıq
* Hürufilik
* Xəlvətilik
* Məlamətilik
* Qələndərilik
* Qadiriyyə
* Rifailik\*
* Səfəvi təriqəti
* Zahidiyyə
* Çuvaş mifologiyası

 |
| Ənənəviidman növləri | 
* Qız-qov
* Cirit
* Kökpar
* Ciqit
* Çövkən

 |
| Təşkilatlar | 
* Türk Şurası
* Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı
* Türk PA
* Avrasiya Hərbi Statuslu Hüquq-Mühafizə Təşkilatı (TAKM)
* Dünya Türkləri Qurultayı

 |
| 1Bunlar ənənəvi məskunlaşma sahələridir; Türk qrupları əsrlərdir sadalanan ölkədə / bölgələrdə yaşayırlar və müasir diasporlarla qarışdırılmamalıdır.
2Tanınmayan və ya qismən tanınan dövlətlər. |