"Şah İsmayıl", "Şah İsmayıl Səfəvi" və "Şah İsmayıl Xətai" buraya istiqamətləndirilir. Digər istifadə formaları üçün Şah İsmayıl (dəqiqləşdirmə), Şah İsmayıl Səfəvi (dəqiqləşdirmə) və Şah İsmayıl Xətai (dəqiqləşdirmə) səhifələrinə baxın.

**Şah İsmayıl Səfəvi**, **I İsmayıl** və ya **Şah İsmayıl** (tam adı: *Əbül-Müzəffər İsmail ibn Heydər əs-Səfəvi*; 17 iyul 1487[…], Ərdəbil – 23 may 1524[…], Ərdəbil) — Səfəviyyə təriqətinin şeyxi (1494–1524); Səfəvilər dövlətinin banisi və ilk şahı; Azərbaycan şairi, Azərbaycan türklərinin piri. O, 1501-ci ilin iyul ayında Təbriz şəhərində Azərbaycan taxtına oturdu.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.

Onun yaratdığı Səfəvilər dövləti 1736-cı ilə qədər mövcud olmuşdur. İsmayıl 1501-ci ildən Cənubi Azərbaycanda On iki imam şiəliyinə əsaslanan səfəviliyi yayaraq 1509-cu ildə bütün İran, Azərbaycan, İraq, Şərqi Anadolunu və s. əraziləri vahid dövlətdə birləşdirmişdir.

Bədii əsərlərini "Xətai" təxəllüsü ilə yazmışdır. Bununla əlaqədar olaraq "**Şah İsmayıl Xətai"** olaraq da tanınır. Əsərlərini əsasən Azərbaycan türkcəsində, qismən də fars və ərəbcə yazmışdır.

Soykökü
-------

I Şah İsmayılın 6-cı əcdadı, mərkəzi Ərdəbildə yerləşən Səfəviyyə sufi təriqətinin əsasını qoymuş Şeyx Səfiəddin İshaqdır (1252–1334). Bir sıra Səfəvi mənbələri Səfəvi əcdadlarının tarixçəsini Şeyx Səfiəddinin yeddinci əcdadı olan və XI əsrdə yaşadığı güman edilən Firuzşah Zərrinkülaha bağlayırlar və onun yeddinci şiə imamı Musa əl-Kazımın nəslindən gəldiyini bildirirlər. Lakin araşdırmalar nəticəsində belə bir fikir irəli sürülmüşdür ki, Firuzşahı İmam Musa əl-Kazım vasitəsilə Peyğəmbər və imamlar nəslinə bağlamaq cəhdi Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyətə gəldiyindən sonra hökmranlıqlarının legitimliyini əsaslandırmaq məqsədini güdürdü. Tarixşünaslıqda Səfəvi əcdadlarını qeyri-türk etnoslarla əlaqələndirmək üçün müəyyən cəhdlər edilmiş, Firuzşahın Cənubi Ərəbistandan (Yəməndən), Kürdüstandan və hətta Fars vilayətindən köçərək, Azərbaycanın Ərdəbil nahiyəsinə gəldiyi barədə iddialar ortaya atılmışdır. Lakin tədqiqatlar dərinləşdikcə bir sıra yerli və əcnəbi alimlər Səfəvi əcdadlarının türk mənşəli olduqlarını təkzibedilməz dəlillərlə təsbit etmişlər.

Səfəvi sülaləsinin kökü Azərbaycan ailələrindən olduğu, Şeyx Səfinin özünün də lap gəncliyindən, hətta fars vilayətlərində də olduğu sıralarda Türk Piri, Türk oğlu kimi tanındığı orta çağların bir çox qaynaqlarında təkrar təkrar yazılmışdır.

V.V.Bartold Səfəvilər sülaləsinin türkmənşəli olduğunu qeyd edərək yazırdı ki,

"Ərdəbil şeyxləri, şübhəsiz, fars mənşəli deyil, Türk mənşəli idilər". İ.P.Petruşevski də analoji fikirdə olub, Səfəvilər sülaləsinin əslən Cənubi Azərbaycandan, Ərdəbildən olduğunu, Səfəviyyə sufi-dərviş təriqətinin irsi şeyxləri olduğunu yazırdı və əlavə edirdi ki, "ilk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşayırdı, onların doğma dili Azərbaycan dili idi". Sufizmin fransız tədqiqatçısı Massinyon Səfəviyyə təriqətini "Suxravərdiyyə dərviş ordeninin Azərbaycan qolu" olduğunu yazır.

Həyatı
------

Gəncədə Şah İsmayılın adına zərb olunmuş iki şahılıq gümüş pul.
Şah İsmayıl Səfəvi 1487-ci il iyulun 17-də nüfuzlu azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşdur. O, ata tərəfdən Şeyx Səfiəddin nəslindən idi. Şah İsmayılın atası Şeyx Heydər, babası Şeyx Cüneyd olmuşdur. Onun anası Aləmşah bəyim Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qızı, Sultan Yaqubun bacısı idi. Şah İsmayılın iyirmi beşinci babası Əbülqasım Həmzənin, on beşinci babası Qızılbörk Firuzun qəbirləri Ərdəbil yaxınlığındakı Şeyx-Kəhrəlan kəndində indi də durur. Yerli əhali bu qəbirlərə ziyarətgah kimi baxır.

9 iyul 1488-ci ildə Tabasaranda Şirvanşah qoşunu ilə döyüşdə qızılbaşlar məğlub oldu. Şeyx Heydər isə öldürüldü. Ölümündən sonra, Sultan Yaqub tərəfindən İsmayıl, anası və qardaşları Sultan Əli və İbrahim ilə birlikdə əvvəl erməni monastırı Akdamar qalasında, sonra
Şiraz yaxınlığındakı İstəxr qalasında həbs olundu və 5 il burada saxlanıldı. Bir müddətdən sonra Uzun Həsənin nəvəsi Sultan Rüstəm Səfəvilərdən istifadə etmək məqsədi ilə onları həbsdən azad etdirib müstəqil hakim kimi Sultanəlini Ərdəbilə qaytardı. Şeyx Heydərin böyük oğlu Sultan Əli atasının işini davam etdirir və həlak olmazdan əvvəl qardaşı İsmayılı təriqət şeyxi vəzifəsinə varis təyin edildi. Sultan Əlinin və Sultan Rüstəm birləşmiş qüvvələri 1493-cü ildə Baysunquru məğlub etdilər. Geri çəkilmək istəyən Sultan Baysunqur döyüşdə öldürüldü. Sultan Rüstəm əsas rəqibini məğlub etdikdən sonra Səfəvilərə qarşı siyasətini dəyişdi. Ərdəbil yaxınlığı Şəməsi döyüşündə Şeyx Sultan Əli məğlub edildi və öldürüldü. Şeyxin ölümündən sonra sufilər İsmayıl və qardaşı İbrahimə Ərdəbildə gizlənməyə görə kömək etdilər. Onların ardınca Heydərin oğlanlarını hər vasitə ilə tutmaq və məhv etmək tapşırığını almış Eybə Sultanın dəstələri şəhərə daxil oldular. İsmayıl anası Aləmşah bəyimin onu ilk vaxtlar onları gizlətdiyi Şeyx Səfiəddin məqbərəsini tərk edərək, Qazi Əhməd Kakuli adlı səfəvi müridlərindən birinin evinə köçdü və üç gün ərzində orada qaldı. Yeddi yaşlı oğlan Xancan adlı qadının himayəsinə verildi. Qızılbaşlar şeyx İsmayılı və qardaşı İbrahimi Ərdəbildə gizlətdikdən sonra Rəştə, daha sonra isə Lahicana, Gilanın Biyepiş vilayətinin hakimi Gərkiyə Mirzə Əlinin yanına gətirdilər. O, tanınmış alim Şəmsəddin Lahicini ərəb və fars dillərini öyrətmək, quranı oxumaq üçün İsmayılın və qardaşının tərbiyəçisi təyin etdi.

Hakimiyyəti
-----------

### Ərzincana yürüş

1499-cu ilin avqustunda Şeyx Heydərin on üç yaşlı oğlu Lahicandan Ərdəbilə yola düşəndə onu bu yolda yeddi nəfərdən ibarət ən yaxın şəxslər müşayiət edir: Hüseyn bəy Lələ Şamlı, Əbdüləli bəy Dədə, Xadim bəy Xüləfa, Rüstəm bəy Qaramanlı, Bayram bəy Qaramanlı, İlyas bəy Xunuslu və Qarapiri bəy Qacar. Onlar Deyləmdən keçib Taroma gəlirlər. Dayanacaqlar zamanı İsmayılın dəstəsinə *"Rum və Şam"* tayfalarından tərəfdarlar qoşulurdular. Taromda sayı 1500 nəfərə çatmış qızılbaş qüvvələrinə baxış keçirildi. Oradan Qızılbaşlar Ərdəbilin cənub-qərbində yerləşən Xalxal tərəfə irəlilədikdən sonra qışı keçirmək üçün Xəzər dənizi yaxınlığında, Ərçivan adlı yerə gəldilər. 1500-cü ilin yazında şeyx İsmayıl Ərçivandan Araz çayının şimalındakı dağlıq rayonuna, Göyçə gölünün cənub sahillərinə doğru hərəkət etdi. Burada Qızılbaşlara ərəşli və zülqədər tayfaları qoşuldular.

İsmayıl Çuxursədi keçdikdən sonra Doqquz Ulam adlı yerə gəldi. Burada Kiçik Asiya qızılbaşları dəstəsinə başçılıq edən Qaraca İlyas ona qoşuldu. İsmayıl daha sonra öz dəstəsi ilə Kiçik Asiyaya doğru hərəkət etdi və ustaclı tayfasının yaşadığı Mingöl yaylağına gəldi. O, Tərcan ərazisindəki Kağızmandan və Sarıqaya yaylağından keçərək Ərzincana çatdı. Şeyx İsmayıl Azərbaycandan Kiçik Asiyaya keçənə qədər şamlı, rumlu, ustaclı, zülqədər, qacar, təkəli, əfşar, varsaq tayfalarından, Qaradağ sufilərindən ibarət 7000 qazi toplanmışdı.

Ərzincanda, qızılbaş ağsaqqalarının müşavirəsində hərbi yürüşün istiqaməti məsələsi müzakirə olunmuşdu. Bəziləri qüvvələrinin kifayət qədər olmamasını əsaslandırıb, qarşıdan gələn qışı Ərzincanda keçirməyi və əlavə qüvvələr gəlməsini gözləməyi, yaz gəldikdə isə (1501-ci il) Azərbaycana, Əlvəndə qarşı yürüşə başlamağı, digərləri qarşıdan gələn qışda Gürcüstanda cihad həyata keçirməyi, üçüncülər isə, Çuxursəd ərazisinə yola düşməyi və orada qışlamağı təklif edirdilər. Lakin bu təkliflərdən heç biri qəbul olunmadı. Qərara alındı ki, İsmayıl Şirvanşah Fərrux Yasara qarşı yönəldilsin.

### Şah İsmayılın döyüşü

*border=none Əsas məqalə: Cabanı döyüşü*
Şah İsmayıl və Şirvanşah Fərrux Yasar arasında baş verən Cabanı döyüşünü əks etdirən 1541-ci ilə aid rəsm.
İsmayıl əmirlərinin Gürcüstana və indiki Ermənistana bir neçə basqınından sonra 1500-cü ildə I Fərrux Yasara qarşı yeddi min qızılbaşla hücuma keçdi. Abidin bəy Davaçı Şamlı, Hüseyn bəy Lələ Şamlı, Məhəmməd bəy Ustaclı, Əhməd bəy Ustaclı, Bayram bəy Qaramanlı, Qılınc bəy Qaramanlı, Qaraca İlyas Bayburtlu, İlyas bəy Xunuslu, Sultanşah bəy Əfşar, Dana bəy Əfşar, Xəlil bəy Möhddar, Hüseyn bəy Süfrəçi Əfşar, Piri bəy Pərvanəçi Əfşar, Lələ Məhəmməd Təkəli, Bəkir bəy Cagirli, Piri bəy Qacar, Salman bəy Həzin Zülqədərli döyüşən qızılbaşlar arasında idi. Şah İsmayıla Şirvan əhli olan bir nəfərdən xəbər çatır ki, Fərrux Yasar İsmayıla da atasının aqibətinin üz tutacağını bildirmişdir. İsmayıl Gilana yollandı və əhalidən öyrəndi ki, Şirvanşah onun yaxınlaşdığını eşidib, müharibəyə hazırlaşmaq üçün Şamaxıdan çıxaraq yaxşı möhkəmləndirilmiş Qəbələ qalasına getmişdir. Bu səbəbdən, İsmayıl Şamaxını tutmaq qərarına gəldi. O, əhalinin şəhərdən qaçmasının qarşısını almaq və onların təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə adamlarından Qulu bəyi Şamaxıya göndərdi. Lakin İsmayıl Şamaxıya daxil olanda öyrəndi ki, bütün əhali şəhəri tərk edərək dağlarda gizlənmişdir. Bir neçə gün Şamaxıda dayanan İsmayıl Şirvanşahın öz qoşunları ilə Buğurt qalası yaxınlığındakı meşədə düşərgə saldığını öyrəndi. Qızılbaşların Şamaxını tutması xəbərini alan Fərrux Yasar, Gülüstan qalasına çəkilməyi qərara almışdı. Qəbələyə hücum etmək fikrində olan İsmayıl, Şirvanşahın Gülüstan qalasına üz tutduğunu öyrəndi. Şirvanşah qalaya yetişə bilmədi, İsmayıl Cabanı adlanan yerdə Şirvanşahı sıxışdırdı. 1500-cü ilin payızında burada şirvanlılar və Şirvanşahlar üçün qanlı döyüş baş verdi. İsmayıl 7 minlik süvarinin başında 20 min süvarisi və hərbi nizamla düzülmüş 6 min piyadası olan Şirvanşahı təqib etmişdir. Bütün qoşunları məğlub olub qaçdıqda, sərkərdələri isə döyüş meydanında həlak olduqdan sonra tək qalan Şirvanşah atla Buğurt qalasına qaçmağa başladı. Onun şirvanşah olduğunu bilməyən bir dəstə qızılbaş, atlını təqib edərək Gülüstan qalasından bir qədər aralıda ona çatdılar. Fərrux Yasar, Hüseyn bəy Lələnin "*cilovdarı*" adlandırdığı Şahgəldi ağa adlı qızılbaş tərəfindən vurulub atdan salındı. O, Şirvanşahın başını kəsərək İsmayıla gətirdi. Əsir Şirvanlılar Fərrux Yasarın meyitini tanıyıb, onu dəfn etdilər. Münəccimbaşı Fərrux Yasarın ölümünü "*Bəziləri deyir ki, o, əsir alınmış və sonra əlləri bağlı öldürülmüşdür.*" bu cür təsvir etmişdir. İsmayıl atasının və babasının intiqamını almaq üçün əsir götürdüyü bütün şirvanlıları qətlə yetirdi. Şirvanın çiçəklənən şəhər və qalaları İsmayıl tərəfindən işğal olundu.

Döyüşdə ələ keçirilmiş qənimətlər qızılbaşlar tərəfindən ələ keçirilib, bölüşdürüldü. İsmayıl üç gün döyüş meydanında qaldı, sonra isə Şamaxıya qayıtdı və şəhər əyanları tərəfindən ehtiramla qarşılandı. Fərrux Yasarın oğlanlarından biri, döyüşdən sağ çıxmış Şeyxşah İbrahim Xəzər sahilindəki Şəhrinov şəhərinə gələrək atasının qoşunundan sağ qalanları toplamağa başladı. Lakin Xadim bəy Xüləfanın yürüşündən xəbər tutaraq, gəmilərə oturub Gilana üzdü. Şeyxşahın ardınca gəlmiş İsmayıl bir neçə gündən sonra Şəhrinovu tərk edib, 1500–1501-ci ilin qışını keçirmək üçün Muğandakı Mahmudabada yola düşdü. Burada İsmayıla bildirirlər ki, Bakı əhalisi Səfəvilərin nümayəndələrinə itaət etməkdən və "*xərac verməkdən*" imtina edir. Belə olduqda İsmayıl, Məhəmməd bəy Ustaclı və İlyas bəy Xunuslunu Bakını tutmaq üçün göndərdi.

### Bakının mühasirəsi və tutulması

*border=none Əsas məqalə: Bakının mühasirəsi (1501)*
Bakı o vaxtlar alınmaz qala sayılırdı. Şəhər üçqat divarla, bir tərəfdən dənizlə, quruda isə dərin və geniş xəndəklə əhatə olunmuşdu. Şəhərə yaxınlaşan qızılbaş döyüşçüləri onun Makedoniyalı İsgəndər səddini xatırladan qala divarına heyran qalırdılar. İsmayıla bu qalanı tutmaq çox vacib sayılırdı. Çünki Bakı o vaxtlar Şirvanın iri şəhərlərindən biri və Xəzər dənizində ən yaxşı tranzit ticarət mərkəzi idi. Qədimdən Şirvanşah xanədanına sədaqətli olan mühasirəyə alınmış bakılılar istehkamlarının alınmazlığına, böyük silah və ərzaq ehtiyatlarına güvənərək ehtiyatla vuruşurdular.

### Ağqoyunlu Əlvəndlə mübarizə

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

1502–1524-cü illərdə Azərbaycan Səfəvilər İmperiyasının bayrağı
Şah İsmayıl və Şirvanşah Fərrux Yasar arasında döyüş, 1541-ci ilə aid rəsm
1499-cu ilin avqust ayında 12 yaşlı İsmayıl özünün yaxın tərbiyəçisi və məsləhətçisi olan bir neçə qızılbaş tayfa başçısı ilə birlikdə qoşun toplamaq üçün Ərdəbilə yollanır, ancaq şəhər hakimi tərəfindən təqib olunur. O, 1500-cü ilin yazında şamlı və rumlu tayfalarından, habelə Qaradağ və Talış əhalisindən ona qoşulmuş 2 minə yaxın qızılbaşla Qarabağ, Çuxursəd, Şuragil, Kağızman, Tərcan yolu ilə Ərzincana gəlir.

Ərzincanda keçirilən müşavirəsində Səfəvilərin irsi düşməni Şirvanşah Fərrux Yasarla müharibəyə başlamaq qərara alındı və əmirlərinin Gürcüstana bir neçə basqınından sonra İsmayıl Anadoluda topladığı təqribən 7 min nəfərlik tərəfdarı ilə 1500-cü ilin axırlarında Şirvana hücum edir. Cabanı döyüşündə Fərrux Yasar məğlub edildi və şirvanşah öldürüldü.

Fransız səyyahı və coğrafiyaşünası Andre Tevenin kitabında Şah İsmayılın şəkil, 1584-cü ilİsmayıl üç gün düşərgəsində qaldıqdan sonra Şamaxıya daxil oldu. Burada onu seyidlər, qazılar, rəislər və şəhər əyanları qarşıladı. Şamaxıya girən İsmayıl şəhərdə yalnız bircə gün qaldı. Burada öyrəndi ki, Şirvanşahın döyüş meydanından qaçıb canını qurtarmış oğlu II Şeyx İbrahim (Şeyxşah) Xəzər dənizinin sahilindəki Şəhrinou qalasındadır və atasının qoşunlarının salamat qalmış hissələrini ətrafına toplamışdır. İsmayıl sərkərdəsi Hülafə bəyə qoşun hissəsi ilə oraya göndərdi, duruş gətirə bilməyəcəyini görən Şeyxşah yaxın adamları ilə birlikdə qaçdı. Müqavimətə rast gəlməyən Hülafə bəy, Şəhrinouda düşərgə saldı. Ertəsi gün İsmayıl özü buraya gəldi. İsmayıl Şəhrinounu tutduqdan sonra Mahmudabada qışlağa getdi. Burada ona məlum oldu ki, Bakı şəhərinin əhalisi qalalarının möhkəmliyinə bel bağlayaraq xərac verməkdən imtina edir və müqavimət göstərirlər. İsmayıl uzun çəkməyən mühasirədən sonra 1501-ci ilin baharında Bakını aldı.

Şirvanşah qoşunlarının vuruşmadan sonra salamat qalmış hissələri Gülüstan qalasına cəkilmişdi. İsmayıl Bakını aldıqdan sonra Gülüstan qalasını tutmağa getdi. Lakin tezliklə Gülüstanın mühasirəsini buraxaraq, əmirlərinə bunu yuxuda imamdan tapşırıq alması ilə izah etmişdir, Ağqoyunlu Əlvəndlə mübarizəyə yollandı. Rəvayətə görə İsmayıl qızılbaş əmirlərini məşvərətə yığaraq onlardan soruşur: "Siz nə istəyirsiniz, Azərbaycan taxt-tacını, yoxsa "Gülüstan" qalasını?" Onlar yekdilliklə Azərbaycanı üstün tuturlar.

Mərv döyüşü
Mərv döyüşü (1510)
Şah İsmayılın yaratdığı Səfəvilər imperiyasının ərazisi
İsmayıl öz qoşunu ilə Naxçıvan istiqamətində hərəkət edir. 1501-ci ilin ortalarında Əlvənd Mirzə onları Şərur düzündə qarşılayır. Şərur döyüşündə Əlvənd Mirzənin 30 minlik ordusu İsmayıl 7 minlik qoşunu tərəfindən darmadağın edilir. Vahiməyə düşüb qaçan döyüşçülərini saxlamaq və rəqibin arxadan zərbələrini dəf etmək məqsədilə bir-birinə zəncirlənmiş dəvələrdən istifadə etmək cəhdi də Əlvənd Mirzəyə kömək etmir.

İsmayıl bu döyüşdə də öz yaşına görə qeyri-adi dərəcədə sərkərdəlik qabiliyyəti və şəxsi igidlik nümunəsi göstərir. O özü şəxsən Ağqoyunlu qoşununun sayılan əmirlərindən Karqiçay bəyi qılınc döyüşündə məğlub edir. Digər məşhur sərkərdələr də öldürülmüş və başları özgə düşmənlərə görk olmaq üçün qızılbaş döyüşçülərinin tutduğu yüksəkliklərdə qoyulmuşdur. Əlvənd özü isə döyüş meydanından güclə qaçaraq, canını qurtarmışdır. Beləliklə, İsmayıl xeyli qənimət qazanmışdır və ən əsası isə Təbrizə yol açıqdır.

1501-ci ilin payızında Təbrizə daxil olan İsmayıl özünü şah elan etdi. Bununla da paytaxtı Təbriz olan Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin əsası qoyuldu.

I Şah İsmayılın tabe olmaq təklifini rədd edən Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Muradla 1503-cü il iyunun 21-də Həmədan yaxınlığında döyüş Şah İsmayılın qələbəsi ilə nəticələndi və Ağqoyunlu dövləti süqut etdi.

Çox qısa müddətdə şah İsmayıl Şeybani xanın özbək dövlətindən tutmuş Osmanlı imperiyasının sərhədlərinə qədər uzanan möhtəşəm bir dövlət yarada bilir.

Özbək Şeybani xan İsmayıl üçün strateji əhəmiyyət daşıyan İsfahanı tutarkən ona göndərdiyi "Mən İran və Azərbaycan sərhədlərinə gələrək, oranı tutandan sonra İraqi-Ərəbə və Hicaza gedəcəyəm" məktubana cavab olaraq Şah İsmayıl öz qoşunlarını Xorasana yeridir. Şeybani xan Mərv qalasında gizlənir, lakin İsmayıl aldadıcı manevr edərək, onu qaladan bayıra çıxarır və 1510-cu il 2 dekabrda Mahmudi kəndi yaxınlığında şah İsmayılla Şeybani xanın qoşunları arasındakı Mərv döyüşü şah İsmayılın tam qələbəsi ilə başa çatır. Bütün gün ərzində davam edən bu ağır döyüşdə məğlub olan Şeybani xan qaçmaq istədikdə Şah İsmayılın döyüşçüləri və öz mühafizəçiləri tərəfindən qətlə yetirilir. Şeybani xanın başını şaha gətirirlər. Əmrə əsasən, onun kəlləsini qızıl suyuna çəkib, qədəh düzəldirlər. Bu döyüşdən sonra o, Herat, Mərv və Bəlx şəhərlərini tutur. Bütün Şabran, Xorasan vilayəti şah İsmayılın hakimiyyəti altına keçir. Sonrakı illərdə Şah İsmayıl bütün İranı,İraqi-Ərəbi Səfəvilər dövlətinə qatdı. Onun dövründə Səfəvilər dövləti Yaxın Şərqin qüdrətli dövlətlərindən birinə çevrldi.Səfəvi dövləti öz yüksəlişinin zirvə nöqtəsinə çatır. Onun ərazisinin sahəsi 2 milyon 800 min kvadrat kilometrə çatırdı.

Şah İsmayıl və Osmanlı imperiyası
---------------------------------

Şah İsmayılın dəbilqəsi
Çaldıran döyüşü , 1525-ci ilə aid rəsm
Çaldıran döyüşüSəfəvi dövləti kimi güclü bir dövlətin yaranması Osmanlı sultanlarını narahat edirdi. Şah İsmayıl da geniş əraziləri əhatə edən şiə dövləti qurmaq istəyirdi. Anadoludakı türklər İsmayıla rəğbət bəsləməklə qalmır, bölgəni geniş xalq üsyanları bürüyür. Osmanlı ərazisindəki narazı əhali kütləvi surətdə Səfəvi dövlətinə köçməyə başlayır. Bütün bunlar Səvəfi ideologiyasının təkcə şərqi Anadoluda deyil, mərkəzi Anadoluda böyük təsirə malik olduğunu göstərir.

Beləliklə siyasi səbəbdən yaranan Səfəvi-Osmanlı qarşıdurması gələcəkdə uzun sürəcək və din pərdəsi arxasında aparılan müharibələrin səbəbi idi. İlk dəfə Çaldıran döyüşündən əvvəl Qızılbaşların kafir kimi öldürülməsinə fətva alan I Səlimin başlatdığı bu dini müharibə gələcəkdə onun oğlu I Süleymanın dövründə Osmanlı şeyxül-islamı Müfti Əl-Həmzə tərəfindən verilən fətva ilə qızılbaşların öldürülüb malları ilə birgə arvad və uşaqlara sahib olmalarını halal edən dövlət ideologiyasına çeviriləcək.

Çaldıran döyüşü zamanı Sultan Səlim tərəfindən ələ keçirilmiş Şah İsmayıl Səfəvinin şəxsi əşyaları. Topqapı muzeyi, İstanbul
Çaldıran döyüşü (1514)
Səfəvilər dövlətinə münasibətdə "dinc, yanaşı yaşama" prinsipinə sadiq qalaraq, əsasən sülh siyasəti yürüdən Sultan II Bəyaziddən fərqli olaraq onun oğlu 1512-ci ildə hakimiyyətə keçən Sultan I Səlim Yavuz (1512–1520) Səfəvilərə qarşı müharibə yolunu tutdu. Sultan Səlim Şah İsmayıl üzərinə qəti hərəkətə keçməzdən öncə Səfəvi dövlətinə qarşı bir sıra siyasi, mədəni, iqtisadi və əsgəri tədbirlər gördü. Sünni üləması qızılbaşlara qarşı hərb açılmasının cihaddan da mühüm və əqdəm olduğu barədə fitva vermişdi.

Səfəvi dövlətinə qarşı 19 mart 1514-cü ildə "şərq yürüşünə" başlayan Sultan Səlim hələ yolda olarkən Şah İsmayıla farsca üç təhqiramiz məktub yazmışdı. Bunlardan yalnız üçüncüsünə türkcə cavab verən şah məsələni sülh yolu ilə həll etməyə cəhd etmişdi, lakin uğursuz.

23 avqust 1514-cü ildə Çaldıran çölündə iki ordu üz-üzə gəldi. Osmanlı ordusu Səfəvi ordusundan sayca üstün idi. Çaldıran döyüşündəki qüvvələr nisbəti ilə bağlı tədqiqatlar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, Osmanlı ordusu 100 min, Səfəvi qoşunları 40 min nəfərdən ibarət idi.

Bundan başqa Osmanlıların daha bir üstünlüyü də 300-ə qədər topun olması idi. Bütün bunlar döyüşün gedişinə təsir göstərməyə bilməzdi. Şah İsmayıl şəxsi igidlik və cəsurluq nümunələri göstərib, özünün qeyri-adi gücü və döyüş bacarığı ilə məşhur olan Turəli bəy Malqoçoğlunu təkbətək döyüşdə şəxsən məhv etmişdir. Şah İsmayıl qılıncla ona elə bir zərbə endirir ki, dəbilqəsi və başı iki yerə paralanır. İsmayılın qılıncı Əli bəyin sinəsinə qədər işləyir. Döyüşün qızğın çağında İsmayıl azsaylı dəstəsi ilə düşmənin artilleriyasına doğru can atır, lakin bu zaman onun atı büdrəyib yıxılır. Şah İsmayıla çox bənzəyən Sultanəli Mirzə Əfşar: "Şah mənəm", deyə qışqırmaqla onu əsir düşməkdən xilas edir və beləliklə yaralanan şah ata qalxaraq döyüş meydanından qaça bilir. I Sultan Səlim Xoy, Mərənd və Təbriz şəhərlərini tutur. Buna baxmayaraq, o, Təbrizdə çox qala bilməyib, 6 gündən sonra Şah İsmayıl tacı, əlbisələri və bəzək əşyaları da içində olmaqla xeyli qənimət götürərək, Təbrizi tərk edir.

Çingiz Mehbaliyev – Şah İsmayıl hücumda (şəxsi kolleksiyada saxlanılır.)
Tarixdə belə bir hadisə olub. Şah İsmayıl Çaldıran döyüşündə topları bir-birinə bağlayan zəncirləri kəsərkən bir anda onun qüvvətli zərbəsi topun lüləsinə tuş gəlir və top iki yerə bölünür. Çaldıran döyüşündən uzun müddət sonra Sultan Səlim Şah İsmayıldan həmin qılıncı ona göndərməsini istəyir. Şah həmin qılıncı Sultana göndərir. Sultan Səlim neçə dəfə cəhd göstərsə də topu kəsə bilmir. O Şaha məktubunda deyir : "Sən məni aldadırsan , bu həmin qılınc deyil.". Şah İsmayıl cavab məktubunda ona belə cavab verir : "Qılınc həmin qılıncdı, qol o qol deyil.".

Məktublarında göründüyü kimi Şah İsmayılın savadı hər yerdə özünü göstərir. O Çaldıran döyüşündə Sultan Səlimə məğlub olmasına baxmayaraq, məktublarında daima onu dərrakəsi ilə məğlub edib. Şah İsmayılın göndərdiyi məktublara Sultan aciz qalır cavab yaza bilmirdi. Sultan Səlim Şahın heç bir məktubuna cavab yazmayıb. Bu da Şah İsmayılın dövrünə görə çox savadlı və ağıllı bir şəxsiyyət olduğunu sübut edir.

Sultan Səlim qənimətlə birlikdə özü ilə İstanbula sonradan Türkiyənin incəsənət və sənətkarlıqının inkişafında müstəsna rol oynamış bir çox incəsənət xadimlərini və sənətkarları da aparır. Dünyanın ən zəngin muzeylərindən sayılan İstanbul Topqapı sarayında, Əsgər muzeyində Azərbaycan tətbiqi sənətinin Çaldıran döyüşündən sonra buraya gətirilmiş ən nadir nümunələri nümayiş etdirilməkdədir.

Tarixçilərin bildirdiyinə görə, Çaldıranda, döyüş meydanında kişi paltarı geyib, öz ərləri ilə birlikdə vuruşan xeyli qadın meyidi tapılmışdı.

Şah İsmayılı Mərv döyüşündə Şeybani xanla döyüşərkən təsvir edən miniatür (Çəhəl Sütun Sarayı)
Sonrakı illərdə Şah İsmayıl Şəki hökmdarlığını, Şirvanşahları, gürcü çarlarını Səfəvilərdən asılı vəziyyətə saldı. Hakimiyyətinin son illərində şah İsmayılla Şirvanşah Şeyxşah arasında dostluq və qohumluq münasibətləri yaranır. Əvvəlcə Şah İsmayıl qızı Pərixan xanımı Şeyxşahın oğlu Sultan Xəlilə ərə verir, sonra isə özü Şirvanşahın qızlarından biri ilə evlənir. Şah İsmayılın toyu 1523-cü il 5 noyabrda Təbriz yaxınlığında olur.

Vəfatı
------

1524-cü ilin baharında – Novruz bayramından az sonra, Şah İsmayıl böyük qoşunla Qarabağ düzündə cərgə üsulu ilə ov edə-edə Şəki hökmdarlığının ərazisinə daxil olur. "*Şəki valisi Həsən bəy onu qarşılamağa çıxıb, (şaha) təzim etmək şərəfinə nail oldu və zəmanə hökmdarına bol-firavan peşkəşlər təqdim etdi. Əlahəzrət şah ov etmək sevdasına və dağlara tamaşa etmək həvəsinə malik olduğu üçün hökm verdi ki qazilər və Şəki əyanları Gürcüstanla Şəki arasında yerləşən və Şahdağı (adı) ilə məşhur olan yerdəki cüyürləri və digər vəhşi ov heyvanlarını qovub bir yerə toplasınlar. Belə nəql edirlər ki, keçmiş sultanlar o vilayətdə Şahdağına pənah aparan ovun ardınca getməzdilər və buna görə də o dağda çoxlu cüyür vardı. Heç bir kəs o cüyürlərə dəyib-dolaşa bilmirdi. Çünki onların (Şahdağında) ovlanması uğursuzluq əlaməti hesab olunurdu.*

Bu məsələni (şaha) ərz etsələr də, o həzrət buna məhəl qoymadı və ovun başlamasını əmr etdi. Elə ki cərgə ovu tərtib olundu, hökmdar çoxlu cüyür və saysız-hesabsız vəhşi heyvanları Şahdağında ovlayıb, Ərdəbilə tərəf geri qayıtdı"*. Lakin yolda ağır xəstələnir və Ərdəbildən tələm-tələsik Təbrizə yola düşür. Sərab yaxınlığındakı Mənqutay adlı yerdə halı o qədər ağırlaşır ki düşərgə salmalı olurlar. Həkimlərin müalicəsi bir fayda vermir. Şah ismayıl 23 may 1524-cü ildə vəfat edir. Nəşini Ərdəbilə gətirib Şeyx Səfi məqbərəsində dəfn edirlər.* **Abbasqulu Ağa Bakıxanov "Gülüstani İrəmdə" yazır: "… Hicri 930-cu ilin əvvəllərində (miladi 1524)… Şah İsmayıl vəfat etdi. O, mehribanlıqda dünyanı işıqlandıran və qəhrəmanlıqda düşməni yaxan, od məcazlı bir sultan idi. Qurmuş olduğu səltənətin mühüm işlərinə məşğul olmasına baxmayaraq, Şah İsmayıl alimlərlə müsahib olub, şeir söyləməyə də mail idi".**

Şah İsmayıl Səfəvinin xidmətləri
--------------------------------

Şah İsmayıl Səfəvi 36 yaşında, həyatının, yaradıcılığının, arzularının ən qaynar bir çağında dünyadan köçür, lakin qısa ömrü müddətində gördüyü işlər ona ölməzlik qazandırmış, onu Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni tarixinin ən parlaq səhifələrindən birinin yaradıcısı kimi tanıtdırmışdır. Şah İsmayılın yüksək hərbi istedadı haqqında K. Marks yazmışdır: "Səfəvilər xanədanının banisi Şah İsmayıl fateh idi. O, on dörd illik hakimiyyəti dövründə on dörd əyalət fəth etmişdi".

İsmayıl Səfəvi 13 yaşında olarkən Səfəvi əmirlərinin və digər türk tayfalarının dəstəyi ilə öz əcdadlarının başladığı mübarizə yoluna qədəm qoydu. Onun tərəfdarlarının çıxışı 1500-cü ildə baş verdi. Ağqoyunlu və Şirvanşah qoşunları ilə müzəffər döyüşdən sonra, 1501-ci ildə İsmayıl Səfəvi Təbrizə daxil oldu, özünü Azərbaycanın hökmdarı elan etdi. Azərbaycan tarixində ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət – Səfəvilər dövləti və ya Qızılbaşlar dövləti yaradıldı. Bundan sonra Şah İsmayılın nəhəng imperiya yaratmağa yönəlmiş aktiv siyasi, hərbi və ideoloji fəaliyyəti başlanır. Bu fəaliyyət cəsarətli işlərlə, çoxsaylı risklər, qurbanlar, məğlubiyyətlər və qələbələrlə müşayiət olunurdu.

Səfəvi dövlətinin yaranmasında əsas amil dövləti quranların türk olması, həmin dövlətin tarixi Azərbaycan torpaqlarında meydana gəlməsi və buradakı insanların "Qızılbaşlığ"a sadiq olmaları idi.

Şah İsmayılın ortaya çıxması və Qızılbaş dövlətini yaratması ilə Anadolu türkmanları öz soylarından, inancından bir öndərə sahib olmuş və onu bir xilaskar hesab edərək ona sıx bağlanmışlar. Dünya tarixində bir liderə bu dərəcə bağlılıq örnəyi yoxdur.

I Şah İsmayıl Teodor de Bry tərəfindən 1590-cı illərin qravüründə təsvir edilməsi.
Orta əsrlərdə xalqımızın dövlətçilik tarixində Səfəvilər imperiyası Şah İsmayılın rəhbərliyi altında ən yüksək mərhələ kimi əvvəlki və sonrakı Azərbaycan dövlətləri zəncirində yalnız bir halqa olmuşdur. Bu siyasi qurumlar bir-birini əvəz etməklə və çoxəsrlik Azərbaycan dövlətçiliyinin əsasını formalaşdırmaqla Azərbaycan türk tayfalarını birləşdirmiş, dövlət quruculuğu ənənələrini, idarəçilik vərdişlərini, qonşu xalqlar haqqında bilikləri və informasiyanı, onlarla ünsiyyət mexanizmlərini, hakimiyyətin çox vaxt atadan oğula verilməsi təcrübəsini növbəti nəsillərə ötürmüşlər.

İlk mənbələrdə Səfəvilər dövlətinin banisinə aid edilən çoxsaylı mülahizələr onun türklərlə və Azərbaycanla ayrılmaz əlaqəsini birbaşa göstərir. Şübhəsiz, belə faktlardan ən məşhuru və inandırıcısı İsmayıl Səfəvinin Şirvandakı Gülüstan qalası mühasirəyə alınan vaxt dediyi sözlərdir. İsmayıl atası Şeyx Heydərin qatili, Şirvanşah Fərrux Yasar üzərində qələbədən sonra öz düşməninin qüvvələrini tamamilə darmadağın etmək üçün onların sığındığı Gülüstan qalasını mühasirəyə almışdı. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, İsmayıl Şirvanın ən əlçatmaz istehkamlarından biri olan Gülüstan qalasının mühasirəsi uzandığı üçün böyük əmirləri yanına çağırıb dedi: "Sizə Gülüstan qalası lazımdır, yoxsa Azərbaycan taxtı?". Müqəddəs Səfəvi xanədanının etiqad sahibləri… Azərbaycan taxtı" cavabını verdilər.

Həmin tarixi məqsədi həyata keçirmək üçün İsmayıl 1501-ci ildə Ağqoyunlu Əlvənd üzərində qələbədən sonra Təbrizə daxil olaraq özünü şah elan etdi. Şeyx Heydərin çata bilmədiyi məqsədə oğlu İsmayıl nail oldu, Azərbaycan torpağının böyük bir qismi vahid Qızılbaş dövlətində birləşdirildi.

Şah İsmayıl zəfərdən-zəfərə gedirdi və ta Çaldıran döyüşünə qədər məğlubiyyət nə olduğunu bilmədi. O, müzəffər, xoşbəxt iqballı, gəncliyinə baxmayaraq siyasi müdrikliyə malik bir şah idi. Şah İsmayıl yalnız alimənsəblərlə deyil, rəiyyətlə rəftarında da mülayim və ədalətli idi.

Xalqımızın görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl ana dilinə hörmət edir və bu dildə yazan şairləri, ozonları sevir, onları himayə edirdi. Elə buna görə də, dilinə, vətəninə bağlı el şairləri, aşıqları da onu sevir və onun doğma dilinə, xalqına bağlılığını əsərlərində tərənnüm edirdilər. Şah İsmayıl Azərbaycan dilində təkcə gözəl şeirlərin, mükəmməl ədəbi abidə olan "Dəhnamə" ("On məktub") poemasının müəllifi deyildi. O, həm də dövlət fərmanları imzalayır və beləliklə, Azərbaycan dilini dövlət müstəvisinə, siyasi müstəviyə keçirmiş olurdu. Aldığı tərbiyəyə və maraqlarına görə İsmayıl qızılbaş tayfaları və köçəri əyanları ilə sıx bağlı idi. O, yaxşı təhsil görmüşdü, şair və alimlərə himayədarlıq edirdi.

Şah İsmayıl Səfəvinin öz xalqı qarşısında xidmətləri həm də ondan ibarətdir ki, o, Azərbaycan milli mədəniyyətinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır, onun hakimiyyətdə olduğu illər ölkənin orta əsrlər tarixində tərəqqi baxımından ən önəmli dövr sayılır. O, təkcə ana dilində yaradan şairləri, Azərbaycan alimlərini, incəsənət xadimlərini təşviq etmirdi, həm də bütövlükdə incəsənətin, elmin inkişafına himayədarlıq edirdi. Onun səyləri sayəsində Azərbaycan dili nəinki fars dilinin güclü təsirindən qurtardı, həm də sonrakı yüzilliklər boyu onu üstələdi. Elm, sənət xiridarı olan Şah İsmayılın sarayında yaradıcılıq üçün əlverişli şəraitdə, diqqət, qayğı, hörmətlə əhatə olunmuş mühitdə bir çox rəssam, istedadlı heykəltaraş, xəttat, musiqiçi yaşayırdı.

Şah İsmayılın Azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı ən böyük xidmətlərindən biri də öz dövrü üçün xarici siyasət mexanizmlərini formalaşdırmasıdır. Qüdrətli imperiya yaradan Şah İsmayıl həm də Qərbi Avropada Papalıq, İspaniya, Portuqaliya, Venesiya, Genuya və s. ilə səmərəli qarşılıqlı münasibətlərin möhkəm bünövrəsini qurmuşdu.

Səfəvilər dövləti yarandığı gündən qısa müddət ərzində bütün Yaxın və Orta Şərqdə qüdrətli hərbi-siyasi amilə çevrilmişdi. Şah İsmayılın yaratdığı Azərbaycan dövlətçiliyi Azərbaycan türklərinin dünyagörüşünün təkamülünə kömək etdi. Şah İsmayıl Səfəvi Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq azərbaycanlıların bütün səviyyələrdə (Azərbaycan dilinin dövlət müəssisələri və hərbi işdə tətbiqi də daxil olmaqla) üstün yer tutduğunu təsdiq edən dövlət yaratmışdı.

Şah İsmayıl qızılbaşlığın vahid ideologiyasını yaratdı. Bu ideologiya bütün Azərbaycan türklərini o vaxt üçün öz ətrafında uğurla birləşdirdi və onlara nəhəng ərazidə siyasi dominant statusunu əldə saxlamağa imkan verdi.

Azərbaycan xalqının Şah İsmayılla təkcə böyük dövlət xadimi kimi deyil, həm də cəsur, istedadlı sərkərdə, yüksək mənəvi keyfiyyətləri hətta o vaxtlar Azərbaycana gələn Qərb diplo¬matlarında da heyranlıq doğuran şəxsiyyət kimi fəxr etməyə tam haqqı vardır. Biz onun sərkərdə istedadı sayəsində yaranmış tarixi dövlətin varisləriyik, elə bir dövlətin ki, sonralar ərazisində bır sıra dövlətlər yaranmışdır və indi də mövcuddur.

Ailəsi
------

Şah İsmayılın 3 əsas həyat yoldaşı, (ümumilikdə 5), 6 oğlu və 8 qızı olmuşdur.

### Evlilikləri

1. Şahbikə (Taclı) bəyim – (ö.1540) Əbdi bəy Şamlının qızı, Şahzadə Bəhramın, Pərixan Sultanın, Şahzeynəb Sultanın, Məhinbanu Sultanın və Firəngiz Sultanın anası
2. Bəhruzə bəyim – Bağdad valisi Xüləfanın qızıdır - Şah Təhmasibin anası
3. Xanbəyi bəyim (ö.1547) - Şahzadə Əlqasın və Şahzadə Samın anası
4. Münəvvər xanım Şirvani – Şirvanşahın qızı

### Oğulları

1. I Təhmasib – Bəhruzə bəyimdən olma
2. Əlqas Mirzə – Xanbəyim bəyimdən olma
3. Rüstəm Mirzə — 13 sentyabr 1517-ci ildə Marağada doğulmuşdur. Behruzə (Gülzar) Sultandan olmadır. Gənc yaşda vəfat etdi.
4. Sam mirzə Səfəvi – Xanbəyim bəyimdən olma
5. Bəhram Mirzə – Şah Sultandan olan oğlu.
6. Hüseyn Mirzə — 11 dekabr 1520-ci ildə doğulmuşdur. Behruzə Sultandan olmadır. Gənc yaşda vəfat etdi.

### Qızları

1. Fülanə bəyim – II Bəyazidin oğlu Şahzadə Əhmədin oğlu Şahzadə Murad ilə evlənmişdir.
2. Canış xanım (26 fevral 1507 – 2 mart 1533) – 1518-ci ildə Əmirə Dibac Sultan Müzəffər ilə evlənmişdir.
3. Pəri Sultan – Şahbəyim Taclı bəyimin qızı. 4 oktyabr 1524-cü ildə II Xəlilullahla evlənmiş, 1539-cu ildə Dərvişməhəmməd xanla evlənmişdir.
4. Xanış Sultan (ö. 12 mart 1564) – 1537-ci ildə Seyyid Nurəddin Nemətullah Baqi Yəzdi ilə evlənmiş, övladları olmuşdur.
5. Şahzeynəb xanım (1519–1556) – Məhəmməd Şərəf xan Təkəli ilə evlənmişdir.
6. Firəngiz xanım (d. 1519).
7. Məhinbanu Sultan (1519–1562) – Şahbəyim Taclı bəyimin qızı. Ailə qurmamışdır.
8. Fatma Sultan – Abdulla xan Ustaclı ilə evlənmişdir.

Şah İsmayılın şəxsiyyəti
------------------------

Xətai divanı
Şah İsmayıl hələ uşaq yaşlarından idman oyunlarına, cıdır yarışlarına böyük həvəs göstərir, tez-tez ova gedirdi. Sərkərdəliyi dövründə o bir neçə zorxana açdırmışdı ki, burada bayram şənlikləri düzənlənər və pəhləvanlar öz güclərini sınayardılar. Şah İsmayıl həm də rəssamlıq və xəttatlıq bacarığı ilə də seçilir, kitab oxumağı çox sevirdi. Uzun Həsənin Təbrizdə yaratdığı məşhur kitabxananın nəzdində o, yeni tipli geniş bir kitabxana açdırmışdı ki, buradan həm öz ölkəsinin əhalisi və alimləri, həm də qonşu ölkələrin alimləri istifadə edirdilər.
Venesiyadan olan bir tacir 1518-ci ildə yol qeydlərində özünün şah İsmayılla Təbrizdəki görüşlərini belə xatırlayır: "İndi onun 31 yaşı var. Ortaboylu, olduqca gözəl və mərd bir kişidir. Saqqalını qırxır, bığ saxlayır. Ona qız kimi vurulmaq olar. Solaxay olsa da bütün əmirlərdən güclüdür. Oxatma məşqləri zamanı adətən musiqi çaldırır. Rəqsi çox sevir və rəqqasələr oynarkən ayaqlarını yerə döyərək, İsmayıla həsr olunan mahnılar da oxuyurlar. O, hər gün əmirlərlə oxatma yarışları keçirmək üçün meydana çıxır və həmişə də günün qaliblərinə mükafatlar verir. Bu yarışlar vaxtı onun şərəfinə çalıb-oxuyur, rəqs edirlər. Bu sufi öz təbəələri, xüsusilə də əskərlər tərəfindən Allah kimi sevilir və pərəstiş olunur. Onun əskərlərindən bir çoxu döyüşə yalın əllə-dəbilqə və zirehsiz girirlər, onlar əmindirlər ki, İsmayıl onları döyüşdən salamat çıxaracaq."

Müqəddəs Roma İmperiyası və Səfəvilər İmperiyası ittifaqı. (Solda V Karl, sağda Şah I İsmayıl)
Şah İsmayıl həm də gözəl səsə də malik idi. Bərbəd adlanan alətdə gözəl çalır və oxuyurdu. O, uşaq yaşlarından şeir yazmağa başlamışdı.

Rəvayətə görə, Şah İsmayıl dərviş paltarı geyinib məmləkəti gəzib dolaşar və xalqın dərd-səri ilə maraqlanarmış.

O, Azərbaycan türkcəsini dövlət dilinə çevirmiş, ölkənin siyasi, ictimai, iqtisadi və mədəni inkişafı üçün bölük işlər görmüşdür.

Xalq arasında indiyə qədər dildən-dilə gəzən əfsanədə də Şah İsmayılın qeyri-adi fiziki qüvvəsindən danışılır. Əfsanədə deyilir ki, Çaldıran döyüşündən sonra Şah İsmayılın öz qılıncı ilə düşmən toplarının lüləsini yarması xəbəri Sultan Səlimə çatır. Maraqlanan sultan şah İsmayıla ismarış göndərib xahiş edir ki, qılıncını ona göndərsin. Tezliklə onun bu xahişinə əməl olunur. Lakin sultan həmin qılıncla topun lüləsini yarıb keçə bilmir və İsmayılı günahlandırır ki, guya o, həqiqi qılıncı göndərməyibmiş. Şah İsmayıl məcburiyyət qarşısında yazdığı məktubda məsələnin nə yerdə olduğunu anladığına işarə edir və yazır ki, qılınc həmin qılıncdır, vuran əl isə həminki olmayıb.

Ədəbiyyatda rolu
----------------

Xətai divanı
Xətai (Maral Rəhmanzadə)
Azərbaycanda Xətai irsinin öyrənilməsi sovet hakimiyyəti illərindən başlanmışdır. Azərbaycanın tarixçi və ədəbiyyatşünas alimlərindən S.Mümtaz, H.Araslı, M.Quluzadə, Ə.Məmmədov, O.Əfəndiyev, Paşa Kərimov, M.Abbaslı kimi mütəxəssislərin bu yöndə apardıqları araşdırmalar və yürütdükləri mülahizələr xüsusilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, AMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov Almaniyada yaşayan soydaşımız Məhəmmədəli Hüseyninin köməyi ilə Şah İsmayıl Xətainin xətt nümunələrinin rəngli surətlərini əldə edib. Burada Şah İsmayıl Həzrət Əlinin kəlamlarını gözəl xətlə qızılı və mavi mürəkkəblə köçürüb.

Qeyd edək ki, müxtəlif rəngli vərəqlərə köçürülmüş və cildlənmiş əsərin əvvəllər yalnız bir səhifəsinin surəti ölkəmizdə idi. İndi isə Münxenin Baviyera Dövlət Kitabxanasında saxlanan əsərin 27 vərəqinin hamısının surəti Azərbaycana gətirilib. Nümunələrin üzərindəki qeyddən görünür ki, mətn Şah İsmayıl Xətai tərəfindən 1514-cü ildə köçürülüb.

Xətt nümunələrinin altında ərəbcə mətnin fars dilinə tərcüməsi naməlum xəttat tərəfindən köçürülüb. Bu xətt nümunəsinin Çaldıran döyüşündən əvvəl yazıldığı ehtimal olunur. Osmanlı imperatoru birinci Sultan Səlim Təbrizi işğal etdiyi zaman bu əlyazmanı da ələ keçirərək İstanbula aparıb. Əsər sonradan Avropaya aparılıb.

Xatırladaq ki, Şah İsmayıl Xətainin gözəl xətt nümunəsinin "Kəlimati-Mürtəzəviyyə" adı altında Münxenin Baviyera Dövlət Kitabxanasında saxlandığı barədə ilk məlumatı türkiyəli alim İsmayıl Hikmət Ertaylan İstanbulda 1965-ci ildə çap etdirdiyi "Divani-türkiyi-Zəfər" kitabında verib.

İsmayıl Xətai az yaşamasına, vaxtının çoxunu dövlət işlərinə sərf etməsinə baxmayaraq zəngin və çoxcəhətli bir irs yaratmışdır. O, həm əruz, həm də heca vəznində, həm epik, həm də lirik janrlarda qələmini işlətmiş, yaddaqalan, nümunə, örnək ola bilən əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişdir. Onun səmimi, ürəkdən qopub gələn, zamanın qarşıya qoyduğu tələblərə cavab kimi meydana çıxan poeziyası çox vaxt siyasi-ictimai fəaliyyəti ilə birləşmişdir. Bu poeziya gah qılıncla bərabər döyüş meydanlarına getmiş, gah müdrik el ağsaqqallarının, təriqət şeyxinin öyüdlərinə çevrilmiş, gah da dünyaya və insana məhəbbətlə dolu bir qəlbin tərcümanı olmuşdur. Bu poeziya qəhrəmanlığa, gözəlliyə, mənəvi saflığa məhəbbətlə, şərə, eybəcərliyə, əqidəsizliyə, dönüklüyə, sədaqətsizliyə, cılızlığa nifrətlə doludur. Bu poeziya, hər şeydən əvvəl, mənəvi azadlığı təsdiq edir. Din və şəriətin mənəvi əsarətini bu poeziya qəbul etmir. Dünyagörüşü etibarilə panteist olan şair Mənsur Həllac və İmadəddin Nəsimi kimi "ənəlhəq" ("mənəm allah") şüarına, ideyasına tərəfdar çıxıb özünü "vəhdət gülzarının bülbülü" adlandırır:

Çün Xətaidir bu gün gülzari-vəhdət bülbülü,  

Dəxi ol zaği-siyəh gülzarə gəlməsün.

Bütün kainatı ilahi, mütləq varlıqla bir sayan, yaradıcı ilə yaradanı, insanla allahı eyniləşdirən və bu eyniliyi vəhdət gülzarı, özünü isə bu vəhdət və birlik gülzarının bülbülü, şairi adlandıran Xətai özünü "mütləq həqiqət" ("həqqi-mütləq") deyə vəsf edir:

Xətai divanı
Ənəlhəq sirri uş könlümdə gizli  

Ki, həqqi-mütləqəm, həq söylərəm mən.

Böyük mütəfəkkir şair Nəsimi kimi Xətai də görünən hər şeydə, o cümlədən insanın simasında ilahi varlığı görməyə çağırır:

Yəqin bil əhli-iqrarın yanında  

Yerü gög cümlə həqdir, olma gümrah…  

Ta səni gördü Xətai valehi şeydayidir,  

hansı gözdür həq üzün görcək ki, bidar olmadı?

Şairin sufi olması onun poeziyasına da güclü təsir göstərmiş, ona daha cəsarətli humanist ruh vermişdir. Lakin bu cəsarət Xətainin yaradıcılığını sırf təriqət poeziyasına çevirməmişdir. O, bütün məqamlarda real həyat və real insan haqqında düşünmüş, real insana müraciətlə yazıb yaratmış, real insandan və onun hisslərindən, qayğılarından söhbət açmışdır.

Onun şeirlərində xeyir və şər anlayışları ilə bağlı fikirlər də vardır. Bu məsələdə Xətai Azərbaycan ədəbiyyatının dühası Nizami Gəncəvi ilə həmfikirdir. O da belə hesab edir ki, insan yaxşı-yaman nə iş tutsa, onun bəhrəsini görəcək, pis əməl sahibi öz əməlləri üçün xəcalət çəkəcəkdir. Ancaq xeyir işlər, əməllər arxasınca gedənlər hər cür xəcalət, peşmanlıq hisslərindən uzaq olacaqlar.

Xətainin şerlərində insan, lirik qəhrəman məğrur, azad fikirli, öz qüdrətinə inanan bir varlıq kimi tərənnüm olunur, onun ölməzliyi, əbədiliyi, ən ağıllı bir şəxs olması, düşmənlərin canına vəlvələ salmağa qadir olduğu dönə-dönə nəzərə çatdırılır.

Hələ XII əsrdə Nizami Gəncəvi sufizmə rəğbətlə yanaşmış, sufiləri ürəkdən xəbərdar olan adamlar kimi təqdim etmişdir. Şairin "Sirlər xəzinəsi" əsərində müxtəlif xarakterlərə malik sufi surətləri yaradılmışdır. Xətai də sufiləri halal və haram yola gedənlər adı ilə iki yerə ayırır. O, ən yüksək insani keyfiyyətləri əsl sufilər arasında axtarır, öz müridlərini əsl sufi kimi hərəkət etməyə, sufi – insan adını uca tutmağa çağırır:

Sufi isən, alıb-satma,  

Halalına haram qatma,  

Yolun əyrisinə getmə,  

Doğru yola nəzər eylə.

Şairin nəzərində həqiqi sufi əsl insandır. Onda alıb-satmaq, harama meyl etmək, əyri yola getmək kimi hərəkətlər, sifətlər ola bilməz. Əgər hər hansı bir sufi bu sifətlərə malik deyildirsə, o sufilikdən də, insanlıqdan da uzaq bir adamdır. Xətai belə sufiləri rədd edir.

Xətainin poeziyasında ehkamçılığa, mövhumatçılığa, insan mənəviyyatını buxovlayan zəncirlərə qarşı güclü bir etiraz vardır. Xətai şeirinin əsas obyekti insan, əsas qayəsi insana məhəbbətdir. Xətai dövründə islam dininin insan idealı ilə humanist ziyalıların insan idealı bir deyildir. Dindar insan hər cür istək və arzularını buxovlayıb cənnət xəyalı ilə yaşayırdısa, humanist ziyalıların ideal insanı əsl cənnəti bu dünyada axtarır və tapırdı. İnsansız dünyanı və cənnəti barsız bağa bənzədir, insansız cənnəti istəmirdi:

Ərdəbildə Şah İsmayıl Səfəvinin heykəli
Neylərəm ol cənnəti, içində dildar olmasa?!  

Qoy onu viranə qalsın – bağçada bar olmasa.

Şair insanı yer üzünün ən qiymətli gövhəri saydığından insansız olan, insana zidd olan, insanın sədaqətinə mane, buxov, əngəl olan hər şeyi rədd edir.

Xətainin şeirlərində gah real insani sevgi tərənnüm olunur, gah da məhəbbətdən geniş fəlsəfi bir kateqoriya kimi söhbət açılır. Hər iki halda məhəbbətin tərənnümü onun humanizmi, fikir sərbəstliyi ilə bağlıdır.

Üzün gördüm sənin, ey yari-məhru,  

Könüllər afəti, ya üzmüdür bu?  

  

Dodağın həsrətindən xəstə haləm,  

Axıtdı gözlərim yaşı be hər su.  

  

Həbəşdir kim, müsafir Rumə düşmüş  

Üzün səfhindəki ol xali-hindu.  

  

Gözündən ahu tək dağlara düşdüm,  

Nə sehr etdi mənə ol iki cadu?  

  

Xətai dər üzün xurşidə nisbət,  

Sözü rövşən dedim üzünə qarşu.

İnsan gözəlliyi bu şerdə romantik bir dillə, heyranlıqla qələmə alınmışdır. Buradakı bədii suallar, bənzətmələr aşiqin qəlbindəki təlatümləri, həyəcanları təbii, səmimi şəkildə oxucuya çatdırır.

Xətainin məhəbbət poeziyası güclü kədərdən, qəmdən bir qayda olaraq uzaqdır. Xətai yaradıcılığını tədqiq edənlərin fikrincə bu isə onun daha çox cəmiyyətdə tutduğu ali mövqe ilə əlaqədardır. Çünki, şah heç zaman maddi və ya digər sərvətlərdən əskiklik görməmişdir ki, şikayətlənsin.

Şairin təbiət təsvirinə həsr edilmiş şerlərində şux, şad əhvəli-ruhiyyə hökm sürür:

Bahar oldu ki, aləm gülşən oldu,  

Gözün aç, gör cahan nə rövşən oldu.  

  

Bəzəndi hər bir ağac bir gül ilə,  

Ağaclar cümlə gül pirahən oldu.  

  

Açıldı yazlar, bitdi çiçiklər,  

Gül ilə şol bənövşə susən oldu.  

  

İrişdi vədəsi badi-baharın,  

Behər su gül hezaran-xərmən oldu.

Xətainin aşiqanə qəzəllərində sevgi duyğuları bir çox hallarda o qədər səmimi, təbii verilir ki, boyalarının, ifadələrinin əlvanlığı və sadəliyi ilə insanı heyran edir, tilsimləyir. "Qızıl gül, bağü bustanım, nə dersən?" misrası ilə başlanan məşhur qəzəli yada salaq. Bu qəzəldəki hər beyt, hər parça saf, həssas bir qəlbdən qopan sevgi harayı kimi səslənir:

Qızıl gül, bağü bustanım, nə dersən?  

Fəda olsun sənə canım, nə dersən?  

  

Qərarü səbrü aramım tükəndi,  

Kəsildi külli-fərmanım, nə dersən?  

  

Əridi iliyim, qaldı sümüyüm,  

Bu təni tərk edər canım, nə dersən?  

  

Əgər yatsam min il torpaq içində  

Dürüstdür əhdü peymanım, nə dersən?  

  

Xətai can ilə çün səni sevdi,  

Sevən ölsünmü, sultanım, nə dersən?

Real insanın, real insani hisslərin, arzuların, düşüncələrin romantik şəkildə tərənnümü, həm də Xətaiyə məxsus bir tərzdə tərənnümü XVI əsrin birinci rübü üçün qiymətli yeni bir hadisə idi. Nəsiminin, Kişvərinin, Həbibinin, Hamidinin poeziyasından qidalanan bu şerlərdə yeni, orijinal, ancaq Xətaiyə məxsus cəhətlər də çoxdur.

Xətainin çoxcəhətli poeziyasında epik əsərlər də mühüm yer tutur. Onun "Nəsihətnamə" məsnəvisi və "Dəhnamə" poeması epik şerin qiymətli nümunələridir. "Nəsihətnamə" adından da göründüyü kimi, nəsihətamiz, fəlsəfi poemadır. Burada ardıcıl nəql edilən hadisə yoxdur. "Nəsihətnamə" sufizmin panteist müddəalarını şərh edən fəlsəfi bir əsər olmaqla bərabər insan haqqında qabaqcıl humanist düşüncələri də əks etdirir.

"Dəhnamə" Xətainin həcm, fikir və sənətkarlıq baxımından ən mühüm əsəridir. Bir yandan klassik ədəbiyyatdan, bir yandan da xalq yaradıcılığının zəngin xəzinəsindən, nağıl və dastanlardan istifadə ilə yaradılan bu poema başqa "Dəhnamə"lərdən forma və məzmun əlvanlığı ilə seçilir. Xətainin özünəməxsusluğu: hissləri səmimi, inandırıcı, təbii ifadə etmək, təbiəti duymaq, məhəbbətin həyəcanlarını dolğun əks etdirmək, xalq ədəbiyyatından şüurlu şəkildə bol-bol faydalanmaq keyfiyyətləri bu əsərdə də göz qabağındadır.

Dəhnamə on məktub deməkdir. Zahirən əsər on məktubdan ibarət olsa da, poemanın məzmununu məktublar yox, daha çox həmin məktublarla əlaqədar hadisələr təşkil edir.

Xətai mövzunun imkanlarından bacarıqla istifadə edib rəngarəng təbiət lövhələri, insan duyğularının təbii, səmimi ifadəsi üçün müxtəlif boyalar tapıb işlədir. Sıx-sıx lakin yerli-yerində verilmiş qəzəllər poemadakı lirizmi daha da gücləndirir. Şairin yaratdığı təbiət təsvirlərindən biri poemanın başlanğıc hissəsində verilmişdir. Bu təsvirlər o qədər dəqiqdir ki, rəssamlar onun əsasında heç bir çətinlik çəkmədən çoxlu lövhələr yarada bilərlər.

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında Bahariyyə adlı janra bir qayda olaraq Xətainin həmin təsviri ən səciyyəvi nümunə kimi göstərilir. Ədəbiyyatımızda çoxlu təbiət təsviri yaradılmasına baxmayaraq Xətainin yaratdığı həmin təsvir bu tipli təsvirlər içərisində müstəsna yer tutur:

Qış getdi, yenə bahar gəldi,  

Gül bitdi vü laləzar gəldi.  

  

Quşlar hamısı fəğanə düşdü,  

Eşq odu yenə bu canə düşdü.  

  

Sərvin yenə dutdu damənin su,  

Su üstə oxudu faxtə ku-ku.  

  

Qönçə dəhəni çəməndə xəndan,  

Gülməkdən ənar açıldı dəndan.  

  

Durna uçuban həvayə düşdü,  

Laçın aluban ovayə düşdü…

Bu təsvirdə təbiət insandan təcrid olunmur. Şən, şad bir qəlbin təbiətdən aldığı həzz, sevinc addımbaşı özünü hiss etdirir. Şair quşların fəğanə düşməsini deyən kimi insan həyatı barədə araya tez bir söz atır, "Eşq odu yenə bu canə düşdü" deyərək təbiətlə insan həyatını vəhdətdə götürdüyünü nəzərə çatdırır.

Təbiətdə gül açıb quşlar nəğmə oxuyanda insan qəlbində də sevgi duyğularının oyandığını söyləyir.

Təbiət təsvirləri ilə yanaşı poemada Aşiqin mənəvi iztirablarını əks etdirən qəzəllər də əsərin bədii təsir gücünü artırmağa xidmət edir.

"Dəhnamə" mövzusunda Xətaidən əvvəl başqa Azərbaycan şairləri – Hümam Təbrizi, Marağalı Əvhədi də əsərlər yazmışdır. Bu ənənəvi süjeti Xətai vəziyyət və hadisələrə uyğun olaraq yaratdığı lövhələr və başqa poetik tapıntılar vasitəsilə yeniləşdirə bilmişdir. Həmçinin Xətainin "Dəhnamə"si ana dilində yaranan ilk epik əsərlərdəndir.

Epik əsərdə lirik janrlardan, o cümlədən qəzəllərdən istifadəyə Füzulidən, hətta Həqiridən əvvəl Xətai poemasında rast gəlirik. Xətai bu poemanı hakimiyyət uğrunda mübarizələrinin ən gərgin çağlarında, 1506-cı ildə, iyirmi yaşında olanda yazmışdır. O, həyatının bu gənc çağlarında təkcə Azərbaycan Səfəvi dövlətinin əsasını qoymaqla məşğul olmamış, həm də epik şerimizə "Dəhnamə" kimi orijinal keyfiyyətlərə məxsus bir əsər bəxş etmişdir.

Xətai ədəbi irsinin mühüm bir hissəsini heca vəznində xalq şeri formalarında yazılmış əsərlər təşkil edir. Heca vəznli şerimizin tarixi Xətai ilə başlayır. Düzdür, bu forma xalq arasında Xətaidən əvvəl də olmuşdur, lakin onu yazılı ədəbiyyata gətirən Xətaidir. Hökmdar şair fikirlərini daha çox xalq şeri ənənələri əsasında tərbiyələnən, nisbətən az savadlı, və ya tam savadsız olan geniş kütlələrə, müridlərə, qızılbaş əsgərlərə çatdırmaq üçün doğma janrların daha əlverişli olduğunu duymuş, onların sevdiyi, başa düşdüyü formalardan istifadə etməyi özünə borc bilmişdir.

Bu şerlərdə xalq ruhuna və zövqünə yaxınlıq xüsusi yer tutur. Xətainin siyasi, əxlaqi, estetik baxışları bu şerlərdə son dərəcə aydın və sadə bir tərzdə ifadə olunur. Ümumiyyətlə, Xətai şeirinə xas bir keyfiyyət olan sadəlik və aydınlıq onun heca vəznli şerlərində daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpır. Xətainin heca vəznində yazdığı qoşma, gəraylı, varsağı, bayatı, nəfəs və ilahilər indi də öyrənmək, ibrət almaq üçün nümunə olmaq dərəcəsindədir. Şair oxucularını diqqətli, ehtiyatlı olmağa, əqidə, məslək yolunda sədaqətlə yürüməyə çağırır:

Dərindir bizim dəryamız, boylanmaz,  

Min bir kəlam desəm, biri anlanmaz.  

Kişi iqrarsız yollara bağlanmaz,  

Yolları qoynunda yürüyüb gedər.

Bu parçalarda oxucunu, dinləyicini doğruçu və cəsarətli olmağa, orda-burda qeybətlə, dedi-qodu ilə məşğul olmaqdan əl çəkməyə çağırır, həqiqət yolundan azmış insanlara qarşı dərin nifrətini bildirir.

Bədii söz haqqında danışmaq, ona münasibətini bildirmək orta əsrlərdə yaşamış sənətkarlarımızın yaradıcılığında pozulmaz bir ənənə kimi yayılmışdır.

Nizaminin, Füzulinin, Saib Təbrizinin, Qövsi Təbrizinin, Vaqifin və başqa Azərbaycan sənətkarlarının söz haqqındakı şerləri, fikirləri bu həqiqəti bir daha təsdiq etməkdədir. Xətainin "Bir söz" rədifli gəraylısı Füzulinin "Söz" rədifli qəzəli kimi yadda qalan qiymətli sənət əsərlərindən biridir:

Sözünü bir söyləyənin  

Sözünü edər sağ bir söz.  

Pir nəfəsin dinləyənin  

Yüzünü edər ağ bir söz.  

  

Söz vardır kəsdirər başı,  

Söz vardır kəsər savaşı,  

Söz vardır ağulu aşı  

Bal ilən edər yağ bir söz.

Xalq şerinin bayatı şəkli də Xətainin məhəbbətlə, məharətlə müraciət etdiyi formalardandır. Şair bayatılarının axıcılığına, yığcamlığına, atalar sözləri və xalq məsəlləri kimi aforistik məna daşımasına xüsusi diqqət yetirmişdir:

Xətai, işin düşər,  

Gəlib-gedişin düşər.  

Dişləmə çiy loğmanı,  

Yerinə dişin düşər.

Xətainin istər heca, istərsə də əruz vəznində yazdığı əsərlər klassik yazılı ədəbiyyatımızın ən qiymətli nümunələrindən sayılır. Şairin irsi sonrakı dövrlərin ədəbiyyatı üzərində dərin izlər buraxmışdır. Füzuli kimi dahi sənətkar Xətainin bir sıra şerlərinə cavab yazmış, ilk böyük əsəri olan "Bəngü Badə"ni ona ithaf etmişdir. Görkəmli el sənətkarı, hökmdar şairin müasiri Aşıq Qurbani onu "Mürşidi-kamilim, şeyx oğlu şahim" deyə tərənnüm etmişdir. Şah İsmayıl Xətainin əsərləri istər əlyazmaları, istərsə də şifahi şəkildə geniş yayılmış, məclislərdə musiqi havalarının müşaiəti ilə ifa olunmuşdur. Onun həyat nə mübarizəsi ilə bağlı məşhur Şah İsmayıl dastanı yaranmışdır.

AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov Ankara Milli Kitabxanasından Şah İsmayıl Xətainin və onun oğlu I Şah Təhmasibin ana dilində yazdıqları şeirləri aşkar etmişdir. Xətainin Ankara Milli Kitabxanasındakı Əlyazma məcmuəsindən tapılmış "Şah Xətai" başlığı ilə gedən əsərləri qəzəl və qoşma janrlarında yazılmışdır. Onun bəzi mətbu şeirləri ilə bu əlyazmadakı şeirlər arasında fərqlər vardır. Şairin əsərlərinin gələcək nəşrlərində bu fərqlər nəzərə alınmalıdır. I Şah Təhmasib aşkar edilmiş ana dilindəki qəzəlində Osmanlı imperatoru Sultan Süleyman qoşunlarının 1534-cü ildə Səfəvilər dövlətinə uğursuz yürüşündən bəhs edir, rəqibin məğlubiyyətini özünün müqəddəs nəsildən olması ilə izah edir. Maraqlıdır ki, həmin məcmuədə Sultan Süleymanın da bu şeirə nəzirə olaraq yazdığı cavabı verilmişdir. Beləliklə, Şah İsmayıl Səfəvi və I Sultan Səlim arasında olan mükaliməni onların övladları I Təhmasib və Sultan Süleyman Qanuni ana dilində müşairə formasında davam etdirmişlər.

Bu dastan əsasında Müslüm Maqomayev eyniadlı opera bəstələmişdir. Yazıçı Ə. Cəfərzadənin "Bakı-1501", F. Kərimzadənin "Xudafərin körpüsü", Ə. Nicatın "Qızılbaşlar" romanları və bir sıra bədii əsərlər son illərdə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatı və şəxsiyyətinə olan güclü marağın ifadəsi kimi meydana çıxmışdır.

Əsərləri
--------

### Tərcümə və nəşr

* Şah İsmayıl Xətai. Keçmə namərd körpüsündən. Şeirlər və pоemalar". Bakı, Yazıçı, 1988
* Şah İsmayıl Xətai. **Əsərləri**. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, 384 səh. ISBN 978-9952-418-43-1

Xatirəsinə ithaf
----------------

* *Müslüm Maqomayev* – Şah İsmayıl (opera)
* *Sərdar Fərəcov* – "Şah Xətai" simfoniyası
* Bakıda heykəli (1993, müəlliflər İbrahim Zeynalov və Zakir Mehdiyev)
* Ərdəbildə heykəli
* Xaçmazda heykəli
* Gəncədə büstü
* Şah İsmayıl Xətai fondu
* Xətai metrostansiyası
* "Şah İsmayıl" ordeni
* Masallı şəhərində əzəmətli heykəli (müəllifi Valid Məmmədli)
* "Əbədiyyət xəzinəsi" sərgisi (Heydər Əliyev Mərkəzi, 19 iyul 2018)
* Şah İsmayıl Xətai tankeri
*

Qalereya
--------

* Şah İsmayıl Səfəvi Mərv döyüşündə Şeybani xanla vuruşarkən (İsgəndər bəy Münşi. "Tarixi aləmi arayi Abbas" ("Abbasın dünyanı bəzəyən tarixi"))Şah İsmayıl Səfəvi Mərv döyüşündə Şeybani xanla vuruşarkən (İsgəndər bəy Münşi. "Tarixi aləmi arayi Abbas" ("Abbasın dünyanı bəzəyən tarixi"))

Ədəbiyyat
---------

* *Oqtay Əfəndiyev.* Azərbaycan Səfəvilər Dövləti (PDF). Bakı: "Şərq-Qərb". 2007. 344 səh. ISBN 978-9952-34-101-0. 2018-07-12 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-12.

Qeydlər
-------

1. ↑  Xadim bəy Xüləfa "*Xüləfa bəy*" kimi tanınır.
2. ↑  Bu il hicri 906-cı il sayılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Isma'il I // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4  Ismā‘īl I de Pèrsia // Gran Enciclopèdia Catalana (kat.). Grup Enciclopèdia, 1968.
3. 1 2 3 4  Исмаил I // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. 1 2 3  Ismáíl // Çex Milli Hakimiyyət Məlumat bazası.
5. ↑  Ismāʿīl I Arxivləşdirilib 2015-02-27 at the Wayback Machine, in Encyclopædia Britannica, online ed. 2011
6. ↑  Woodbridge Bingham, Hilary Conroy, Frank William Iklé, *A History of Asia: Formations of Civilizations, From Antiquity to 1600*,
and Bacon, 1974, p. 116. Arxivləşdirilib 2020-08-03 at the Wayback Machine
7. ↑  Vladimir Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942, p. 1006a. "*(Godhead) came to speech in the person of Khatai, (who) became the pir of the Turks (of Azarbayjan)*"
8. ↑  Ричард Траппер. Шахсевид в Севефидной Персии // Вестник Школы восточных и африканских исследований. — Лондонский университет, 1974. — Вып. 37 (2). — С. 324.
9. ↑  """Əsərlərin dövlət varidatı elan edilməsi Qaydaları"nın və "Əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin və dövlət varidatı elan edilən filmlərin Siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında" [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin [[7 may]] [[2019-cu il]] tarixli, 211 nömrəli Qərarı" (az.). nk.gov.az. 2019-05-11. 2020-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-13.
10. ↑  "Encyclopædia Iranica. R.M. Savory. Esmail Safawi". 2007-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-30.
11. ↑  G. Doerfer, "Azeri Turkish", Encyclopædia Iranica, viii, Online Edition, səh. 246. Arxivləşdirilib 2019-10-23 at the Wayback Machine
12. ↑  "ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. 2019-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-15.
13. ↑  R.Savory. İran under the Safavids. Cambridge, 1980, p. 2
14. ↑  M.Abbaslı. Safeviler’in kökenine dair // TTK, "Belleten", sayı: 158, Ankara 1976, s. 287–329
15. ↑  N.Musalı. I Şah İsmayılın hakimiyyəti. Bakı, 2011, s. 87
16. ↑  W.Hinz. Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd. Ankara, 1992, s. 5, 109
17. ↑  Ə.Kəsrəvi. Azəri ya zəban-i bastan-i Azərbaygan. Tehran, 1304, s. 26
18. ↑  Z.V.Toğan. Sur l`origines des Safawides // Melanges Louis Massignon, t. III
19. ↑  R.Ghirshman, V.Minorsky and R.Sanghvi. Persia – the immortal Kingdom. London, 1971, p. 140
20. ↑  М.Аббаслы. К вопросу о происхождении Сефевидов // "Известия" АН Азерб.ССР (серия литературы, языка и искусства), 1973, № 2, с. 36–53
21. ↑  О.А.Эфендиев. Азербайджанское государство Сефевидов в X XVI веке. Баку,1981, с. 39–41
22. ↑  В.В.Бартольд. Иран: исторический обзор. Ташкент, 1926, с. 45;
23. ↑  В.В.Бартольд. Сочинения, т. II, ч. I. Москва, 1963, с. 748, 780;
24. ↑  И.П.Петрушевский. Государства Азербайджана в XV веке // ССИА, вып. I, Баку, 1949, с. 205;
25. ↑  О.К.Walsh. The Historiography of Ottoman-Safavid Relations in 16-th and 17-th Centuries // Historians of the Middle East. Oxford Üniversity Press, 1962, p. 204;
26. ↑  R.Nur. Türk Tarihi, V c. İstanbul, 1923, s. 114;
27. ↑  İ.H.Uzunçarşılı. Osmanl Tarihi. II c. Ankara, 1988, s. 225;
28. ↑  N.Musalı. I Şah İsmayılın hakimiyyəti. Bakı, 2011, s. 87–88;
29. ↑  T.H.Nəcəfli. Səfəvi-Osmanlı münasibətləri, Bakı, Turxan, 2015, s.15–34
30. ↑  Abbaslı M. Safevilerin Kökenine Dair, Belleten XL, Ankara 1976, s. 313
31. ↑  Бартольд В. В. Сочинения, т. II, ч. 1, М. 1963, стр. 748
32. ↑  Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв. Ленинград, 1949, с. 36;
33. ↑  И. П. Петрушевский. Государства Азербайджана в XV в. стр 205;
34. ↑  В.В.Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский, Л. В. Строева и А. М. Беленицкий. История Ирана с древнейших времен до конца 18 века. Л. 1958, стр. 252
35. ↑  L. Massignon, Tarika, EJ, vol. IV.
36. ↑  Quliyeva Nahidə. səh. 3
37. ↑  Əliyar Səfərli &, Xəlil Yusifli. səh. 5
38. ↑  Şəmsi İsgəndəroğlu, 1972. səh. 145
39. ↑  Oqtay Əfəndiyev. səh. 42
40. ↑  Sadiq Nağıyev. səh. 14
41. ↑  V. Minorski. səh. 114
42. ↑  Cəfər İbrahimov. səh. 5
43. ↑  Oqtay Əfəndiyev. səh. 43
44. ↑  Sadiq Nağıyev. səh. 15
45. ↑  Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 45
46. 1 2  Sadiq Nağıyev, 1997. səh. 15
47. 1 2 3 4  Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 46
48. ↑  Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 47
49. ↑  Həsən bəy Rumlu. səh. 32-41
50. 1 2  Şəmsi İsgəndəroğlu, 1972. səh. 146
51. 1 2  Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 48
52. ↑  İvan Petruşevski, 1949. səh. 230
53. ↑  Həsən bəy Rumlu. səh. 42
54. ↑  Həsən bəy Rumlu. səh. 47
55. ↑  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, 1983. səh. 127
56. 1 2  Sara Aşurbəyli, 2006. səh. 71
57. ↑  Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 49
58. ↑  Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dovləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006
59. ↑  Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dovləti. Bakı, "Avrasiya pressj", 2006, səh. 330
60. ↑  Петрушевский И.П. Азербайджан в XVI – XVII вв. Сб. статей по истории Азербайджана, вып. 1, Баку, 1949. с.228
61. ↑  Новичев А.Д. История Турции, том I, Эпоха феодализма (XI–XVIII века), Ленинград, 1963. с.105–107
62. ↑  Faruk Sümer, XV asırdan itibaren Anadoludan İrana vukubulan göçler, Türk Yurdu, sayı 1, Ankara, 1954.
63. ↑  Savory M. Roger, "A Curiose Episode of Safavid History", Edinburgh University Press, 1971. В сборнике: Studies on the history of Safavid Iran, London 1987.
64. ↑  Фарах Гусейн. Османо-сефевидская война 1578–1590 гг. Баку, "Нурлан", 2005, стр. 25
65. ↑  "Yavuz Sultan Selim. Osmanlı Araştırmaları Vakfı *"İbn-i Kemal gibi allâmelerden bu fitnenin def'i için fetvâ alan Yavuz"*". 2012-01-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-17.
66. ↑  Şehabeddin Tekindağ, "Yeni Kaynak ve Vesîkaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selim’in İran Seferi", İstanbul Üniversitesi Eedbiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı 22, s. 17, 1968
67. ↑  Gülağ Öz. İSLAMİYYƏT Türkler ve Alevilik. s. 188, 1999, Ankara, ISBN 9757059021 *"Osmanlı Padişahına gerekir ki bunların (Kızılbaşların) ileri gelenlerini öldürüp mallarını ve kadınlarını dahi ve çocuklarını İslâm gazilerine taksim ede"*
68. ↑  N.Musalı. I Şah İsmayılın Hakimiyyəti ("Tarix-i Aləmara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında), Bakı-2011, s. 244;
69. ↑  B.Dedeyev. Çaldıran Savaşına kadar Osmanlı-Safevi ilişkilerine kısa bir bakış // Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, sayı 2/6, 2009, s.131–132
70. ↑  M.Saray. Türk-İran Siyasi münasebetlerinde Şiiliğ’in rolüş Ankara, 1990, s. 19
71. ↑  Ş.F.Fərzəlibəyli. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası (XV–XVI əsrlər), Bakı-1995, s. 100–101;
72. ↑  N.Musalı. I Şah İsmayılın Hakimiyyəti ("Tarix-i Aləmara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında), Bakı-2011, s. 247
73. ↑  A.Allouche. Osmanlı-Safevi ilişkileri (kökenleri ve gelişimi). Çeviren: A. Emin Dağ. İstanbul, Anka, 2001, s. 131–132;
74. ↑  R.M.Savory. İran under the Safavids, Cambridge University Press. 1980, p. 41.
75. ↑  Şəki əhalisi Böyük Qafqaz Sıra dağlarını "Şah dağ" adlandırır. Bax: Rəşid bəy Əfəndiyev. Nuxa qəzasında olan asarü-ətiqələr haqqında, Bakı-1925[*ölü keçid*]
76. ↑  "*Namiq Musalı*. "Cahangüşa-yi xaqan-i sahibqiran" əsərində Şəki tarixinə dair məlumatlar". 2015-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-22.
77. ↑  O.Ə.Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı, 2007, s. 54.
78. 1 2  T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi. /Tarixi və milli-mənəvi dəyərlər konteksində Azərbaycan milli kimliyi. Bakı, Elm və Təhsil, 2014, s. 84.
79. ↑  Münşi İ. Tarix-i aləmara-yi Abbasi. Farscadan tərcümənin, ön sözün, şərhlərin və göstəricilərin müəllifləri AMEA-nın müxbir üzvü, t.e.d, prof. Oqtay Əfəndiyev, t.e.n Namiq Musalı. Bakı, 2009, s. 83;
80. ↑  T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi, s. 86.
81. 1 2  T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi, s. 87.
82. ↑  T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi, s. 89.
83. ↑  Musalı Namiq;I Şah İsmayilın hakimiyyəti;2011;s.447–485
84. ↑  "Şah İsmayıl Xətainin xətt nümunələri aşkarlanıb". 2021-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-20.
85. ↑  "Paşa Kərimov Ankara Milli Kitabxanasından I Şah İsmayıl Xətainin və onun oğlu I Şah Təhmasibin ana dilində yazdıqları şeirləri aşkar etmişdir". 2023-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-15.
86. ↑  "Paşa Kərimov:Şah İsmayıl Xətainin xətt nümunələri aşkarlanıb". 2017-02-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-17.
87. ↑  "Paşa Kərimovun əldə etdiyi əhəmiyyətli əlyazmanın surəti Azərbaycan və İtaliya prezidentinin iştirak etdiyi "Əbədiyyət xəzinəsi" adlı sərgidə təqdim edilib". 2021-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-19.
88. ↑  *AzərTAc.* "Heydər Əliyev Mərkəzində Şah İsmayıl Xətaiyə həsr edilmiş sərgi açılıb" (az.). Youtube.com. 19.07.2018. 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-19.
89. ↑  ""Şah İsmayıl Xətai" tankeri təmir olunub". 2021-01-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-23.

Həmçinin bax
------------

**Digər layihələrdə*** Vikisitatda əlaqəli sitatlar
* Vikimənbədə əlaqəli mətnlər
* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Səfəvilər
* Çaldıran döyüşü
* Mərv döyüşü
* Şeyx Səfi kompleksi
* Şah İsmayıl Səfəvinin tarixi
* Dəhnamə
* Almabulağı döyüşü

Həmçinin oxu
------------

* *Tofiq Nəcəfli.* "Mərkəzləşdirilmiş Azərbaycan dövlətinin qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi" (az.). az.strategiya.az. 2015-05-13. 2015-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-29.
* *Kəmalə Quliyeva.* "Amerikada Şah İsmayil Səfəvinin yeganə əlyazması olan divanı tapılıb – FOTO" (az.). apa.az. 2012-12-13. 2015-09-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-09.
* "Səfəvilər tarixi şirin bir tarixçi diliylə..." (az.). azadliq.org. 2015-04-13. 2015-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-09.
* "«Şah İsmayılın qəbirdaşını ruslar aparmaq istəyiblər...»" (az.). azadliq.org. 2015-04-15. 2015-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-09.
* *Ramiz Mehdiyev.* "Akademik Ramiz Mehdiyev Şah İsmayıl Səfəvinin tarixi misisiyası barədə yazıb" (az.). apa.az. 2012-12-04. 2015-12-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
* *Akif Nağı.* "Şah İsmayılla bağlı mübahisələrə dair bir neçə tezis" (az.). islamazeri.az. 2016-09-29. 2016-09-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-30.
* *CBC.AZ.* "Böyük sərkərdənin Şəmşir qılıncı" (az.). youtube.com. 2016-04-16. İstifadə tarixi: 2017-01-24.
* "Şah İsmayıl Səfəvinin məzarı -- Ərdəbildən XÜSUSİ REPORTAJ" (az.). youtube.com. 2014-06-09. İstifadə tarixi: 2017-01-24.
* "Şah İsmayılın üzərində 14 məsumun adı olan döyüş bayrağı başlığı – FOTO-VİDEO" (az.). islamazeri.az. 2017-01-25. 2017-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-25.
* "Şah İsmayılın xətt nümunələri – Hz. Əli (ə) kəlamları aşkarlanıb – FOTO" (az.). islamazeri.az. 2017-02-20. 2017-02-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-22.
* Özbəkistanda Xətainin anadilli "Divan"ının nadir nüsxəsi aşkarlanıb

Xarici keçidlər
---------------

|  |
| --- |
| I İsmayıl **Səfəvilər sülaləsi****Doğum:** 17 iyul 1487  **Vəfat:** 23 may 1524 |
| Hakimiyyət titulları |
|
| Sələfləri Şeyx Sultan Əli | **Ərdəbil Şeyxi**1494-1501 | Xələfləri *yoxdur* |
|
| Sələfləri (Ağqoyunlular Sultanı)Əlvənd mirzəSəfəvilər imperiyasını qurdu | **Səfəvilər imperiyası(صفویان) Şahı**1501-23 may 1524 | Xələfləri I Şah Təhmasib |


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Şeyx Heydər  |  | **Şah İsmayıl Xətai** Səfəvilər sülaləsi |  | **XƏLƏF**I Şah Təhmasib  |


| ⛭I İsmayıl — nəsil |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Pərixan sultan |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Məhəmməd şah Xudabəndə |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | II İsmayıl |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Pərixan xanım |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Şeyx Cüneyd |  | Şeyx Heydər |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Zeynəb Sultan Səfəvi |  |
|  |  |  |  | Şah İsmayıl Xətai |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Uzun Həsən |  |  |  |  |  |  |  | Şah Təhmasib Səfəvi |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Aləmşah bəyim |  |  |  |  |  | Məryəm Sultan |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Dəspinə xatun |  |  |  |  | Əlqas mirzə Səfəvi |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Heydər mirzə Səfəvi |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Bəhram Mirzə Səfəvi |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Süleyman Mirzə |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Sam mirzə Səfəvi |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Sultanəli mirzə |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Məhinbanu Sultan |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

| ⛭Səfəvi hökmdarları (1300–1796) |
| --- |
| Səfəvi şeyxləri | Şeyx Səfi • Şeyx Sədrəddin • Şeyx Xacə • Şeyx İbrahim • Şeyx Cəfər • Şeyx Cüneyd • Şeyx Heydər • Şeyx Sultan |  |
| Səfəvi şahları | I İsmayıl • I Təhmasib • II İsmayıl • Məhəmməd Xudabəndə • I Abbas • I Səfi • II Abbas • I Süleyman • Sultan Hüseyn • II Təhmasib
*III Abbas • Şah II Süleyman • III İsmayıl • II Məhəmməd (Səfəvi hökmdarı)* |
| ***Kursivlə* verilmiş şahlar süqut dövründə hakimiyyətdə olan hökmdarlardır** |

| ⛭Azərbaycan ədəbiyyatı |
| --- |
| Qədim dövr | "Dəvdək"  • Əbu Məhəmməd ibn Bəşşar  • Musa Şəhəvat  • İsmayıl ibn Yəsar  • Əbul-Abbas əl-Əma  • Yusif Xoylu  • Qətran Təbrizi  • Əbül-Üla Gəncəvi  • Xaqani Şirvani  • Nizami Gəncəvi  • Fələki Şirvani  • Mücirəddin Beyləqani  • İzzəddin Şirvani  • Eynəlqüzat Miyanəci  • Məhsəti Gəncəvi  • Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi  • Hümam Təbrizi  • Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustad | Kitabi-Dədə QorqudNizamiİblis |
| Orta əsrlər | İzzəddin Həsənoğlu  • Ümmi İsa  • Nəsir Bakuvi  • Mustafa Zərir  • Suli Fəqih  • Qazi Bürhanəddin  • Şah Qasım Ənvar  • Baba Kuhi Bakuvi  • Əvhədi Marağayi  • Yusif Məddah  • Əbdülqədir Marağayi  • Fəzlullah Nəimi  • İmadəddin Nəsimi  • Şeyx Səfi  • Şeyx İbrahim Gülşəni  • Cahanşah Həqiqi  • Ziya Ordubadi  • Hamidi  • Əhmədi Təbrizi  • Sultan Yaqub  • Xətai Təbrizi  • Xəlili (şair)  • Həbibi  • Aşıq Qurbani  • Şah İsmayıl Xətai  • Məhəmməd Füzuli  • Həqiri Təbrizi  • Əmir Şahi Səbzəvari  • Kişvəri  • Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini  • Saib Təbrizi  • Qövsi Təbrizi  • Fədai Təbrizi  • Məhəmməd Əmani  • Məczub Təbrizi  • Azər Bəydili  • Tərzi Əfşar  • Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi  • Rəfiqi  • Hatif İsfahani  • Fatma xanım Ani  • Sarı Aşıq  • Aşıq Abbas Tufarqanlı  • Aşıq Abdulla  • Məhcur Şirvani  • Xətib Təbrizi  • Məsihi  • Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi  • Səfiqulu bəy Şamlu  • Mürtəzaqulu sultan Şamlu  • Şəms Təbrizi  • Mirzə Saleh Təbrizi  • Süruri  • Məlik bəy Avcı  • Vaiz Qəzvini  • Seyid Yəhya Bakuvi  • Yusif Müsküri  • Sədallah Bərdəi  • Arif Ərdəbili  • Nişat Şirvani  • Şakir Şirvani  • Arif Şirvani  • Arif Təbrizi  • Hacı Çələbi Zari  • Ağa Məsih Şirvani  • Nəbi  • Xəstə Qasım  • Aşıq Valeh  • Şikəstə Şirin  • Miskin Abdal  • Sayat Nova  • Molla Vəli Vidadi  • Məhəmmədhüseyn xan Müştaq |
| Yeni dövr | Mirzə Müslüm Qüdsi  • Molla Pənah Vaqif  • Qasım bəy Zakir  • Seyid Əbülqasım Nəbati  • Seyid Əzim Şirvani  • Abbasqulu ağa Bakıxanov  • Mirzə Şəfi Vazeh  • İsmayıl bəy Qutqaşınlı  • Mirzə Fətəli Axundzadə  • Nəcəf bəy Vəzirov  • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev  • Həsən bəy Zərdabi  • Mirzə Ələkbər Sabir  • Abbas Səhhət  • Mirzə Kazım Qazi Əskərzadə  • Cəlil Məmmədquluzadə  • Məhəmməd Cəfər Miskin  • Məhəmməd Hadi  • Xurşudbanu Natəvan  • Əbülfət xan Cavanşir  • Ağabəyim ağa  • Qəmər bəyim Şeyda  • Qönçəbəyim  • Cəfərqulu xan Nəva  • Əbülqasım Nəbati  • Mehdiqulu xan Vəfa  • Zeynalabdin Şirvani  • Mustafa ağa Şuxi  • Hacı Məhəmmədəli Şirvani  • Almas İldırım  • Səkinə Axundzadə  • Sultan Məcid Qənizadə  • Həsənəli xan Qaradaği  • Firidun bəy Köçərli  • Mirzə Əli Möcüz  • Salman Mümtaz  • Məhəmməd Tağı Sidqi  • Heyran xanım  • Əli Nəzmi  • Vəli Xuluflu  • Tağı Şahbazi Simurğ  • Rəşid bəy Əfəndiyev |
| Ən yeni dövr | Anar  • Bəxtiyar Vahabzadə  • Hüseyn Cavid  • Cəfər Cabbarlı  • Şəhriyar  • Mikayıl Müşfiq  • Nəriman Həsənzadə  • Nəriman Nərimanov  • Səməd Vurğun  • Süleyman Rüstəm  • Rəsul Rza  • Nigar Rəfibəyli  • Süleyman Rəhimov  • Süleyman Sani Axundov  • Əhməd Cavad  • İlyas Əfəndiyev  • Məmməd Səid Ordubadi  • Yusif Vəzir Çəmənzəminli  • Əli Vəliyev  • Mir Cəlal Paşayev  • Mehdi Hüseyn  • Hüseyn Abbaszadə  • Bayram Bayramov  • Cəmil Əlibəyov  • Vidadi Babanlı  • Manaf Süleymanov  • Ələviyyə Babayeva  • Süleyman Vəliyev  • Əzizə Əhmədova  • Əfqan Əsgərov  • Gülhüseyn Hüseynoğlu  • Əlibala Hacızadə  • Salam Qədirzadə  • Çingiz Hüseynov  • Ənvər Məmmədxanlı  • İsa Muğanna  • Məmməd Araz  • Sabir Əhmədli  • Əkrəm Əylisli  • Elçin Əfəndiyev  • Sabir Rüstəmxanlı  • Ələkbər Salahzadə  • Fərman Kərimzadə  • Maqsud İbrahimbəyov  • Rüstəm İbrahimbəyov  • Mövlud Süleymanlı  • Yusif Səmədoğlu  • İsi Məlikzadə  • Nəbi Xəzri  • Seyran Səxavət  • İslam Səfərli  • Nəriman Həsənzadə  • Ənvər Əlibəyli  • Hüseyn Arif  • Əliağa Kürçaylı  • Sabir Azəri  • Çingiz Abdullayev  • Ramiz Rövşən  • Vahid Məmmədli  • Elxan Elatlı  • Varis Yolçiyev  • Rövşən Abdullaoğlu  • Elizabet Tüdor |
| Dastanlar | Kitabi-Dədə Qorqud  • Abbas və Gülgəz  • Aşıq Qərib  • Əsli və Kərəm  • Koroğlu  • Novruz  • Şah İsmayıl |

| ⛭Azərbaycan dili |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Dil | Orta azərbaycanca • Azərbaycan dilinin statusu • Azərbaycan əlifbası (*ərəb • kiril • latın*)  • Azərbaycanda əlifba islahatları • Azərbaycan şəxs adları • Azərbaycan şəxs soyadları • Ahəng qanunu • Orfoqrafiya qaydaları • Orfoepiya qaydaları • Leksika • Qrammatika (Morfologiya • Sintaksis) • Azərbaycan mənşəli sözlər • Azərbaycan Dili və Əlifbası Günü |
| Dialektlər¹ | Azərbaycan dilinin dialektləri • Dərbənd • Quba • Şamaxı • Bakı • Salyan • Lənkəran • Aşağı Qatrux • Qərb dialektləri (Qazax • Ayrım • Borçalı • İrəvan • Gəncə • Şuşa) • Zaqatala • Nuxa • Qutqaşen • Naxçıvan • Ordubad • Şimali İraq • Təbriz • Rezaiye • Cənubi–şərqi Xəzər • Şərqi Anadolu • Qaşqay • Aynallu • Sonqur • Qumun cənubu • Kabil Əfşar • Səlcuq

|  |  |
| --- | --- |
| Şivələr | İlisu şivəsi |

 |
| Ədəbiyyat | Azərbaycan ədəbiyyatı • Azərbaycan aşıq yaradıcılığı • Orta əsrlər Azərbaycan tərcümə sənəti • Azərbaycan folkloru  • Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı  • Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı  • Azərbaycan şair və yazıçılarının siyahısı • Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatının xronologiyası  • Nizami Gəncəvinin Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri  • Azərbaycan–Çağatay ədəbi əlaqələri  • Beytüs-səfa  • Divani-hikmət  • Fövcül-füsəha  • Gülüstan  • Məclisi-fəramuşan  • Məclisi-üns  • Məcməüş-şüəra  • Qönçeyi-ülfət  • Əncüməni-şüəra |
| Şifahi xalq ədəbiyyatı | 

|  |  |
| --- | --- |
| Dastanlar | Kitabi-Dədə Qorqud • Abbas və Gülgəz • Aşıq Qərib • Əsli və Kərəm • Koroğlu • Novruz • Şah İsmayıl |
| Digər nümunələr | Nağıl • Lətifə • Holavar • Nanay • Sayaçı sözlər • Düzgü • Oxşama • Bayatı • Ağı • Layla • Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri • Tapmaca • Rəvayət |

 |

 |
| **Müəlliflər** |
| Orta əsrlər | İzzəddin Həsənoğlu • Nəsir Bakuvi • Mustafa Zərir • Qazi Bürhanəddin • Şah Qasım Ənvar • İmadəddin Nəsimi • Şeyx İbrahim Gülşəni • Cahanşah Həqiqi • Hamidi • Xəlili • Əhmədi Təbrizi • Sultan Yaqub • Şeyx Əlvan Şirazi • Xətai Təbrizi • Həbibi • Aşıq Qurbani • Şah İsmayıl Xətai • Məqsudi • Mahmud Şirvani • Həzini • Məhəmməd ibn Hüseyn Katib Nişati • Məhəmməd Füzuli • Həqiri Təbrizi • Kişvəri • Saib Təbrizi • Qövsi Təbrizi • Məhəmməd Əmani • Rəhməti • Səfiqulu bəy Şamlu • Fədai • Nəşə • Mürtəzaqulu sultan Şamlı • Tərzi Əfşar • Rzaqulu xan • Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi • Mirzə Cəlal Şəhristani • Rəfiqi • Fatma xanım Ani • Sarı Aşıq • Aşıq Abbas Tufarqanlı • Aşıq Abdulla • Məhcur Şirvani • Məsihi • Nişat Şirvani • Məlik bəy Avcı • Mirzə Saleh Təbrizi • Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi • Sadıq bəy Avşar • I Abbas • II Abbas • İbrahim mirzə Cahi • Salman Mümtaz Mövci • Mürtəzaqulu xan Şamlı • Mirzə Məhəmməd Məhcub Təbrizi • Vaiz Qəzvini • Şakir Şirvani • Arif Şirvani • Arif Təbrizi • Hacı Çələbi Zari • Ağa Məsih Şirvani • Nəbi • Xəstə Qasım • Aşıq Valeh • Aşıq Lələ • Şikəstə Şirin • Miskin Məhəmməd • Sayat Nova • Molla Vəli Vidadi • Məhəmmədhüseyn xan Müştaq • Molla Pənah Vaqif • Səid Koçkursi |
| Yeni dövr | Qasım bəy Zakir • Əndəlib Qaracadaği • Seyid Əbülqasım Nəbati • Seyid Əzim Şirvani • Abbasqulu ağa Bakıxanov • Mirzə Şəfi Vazeh • İsmayıl bəy Qutqaşınlı • Mirzə Fətəli Axundzadə • Nəcəf bəy Vəzirov • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev • Həsən bəy Zərdabi • Mirzə Ələkbər Sabir• Abbas Səhhət • Cəlil Məmmədquluzadə • Məhəmməd Hadi • Xurşudbanu Natəvan • Əbülfət xan Cavanşir • Ağabəyim ağa • Qəmər bəyim Şeyda • Qönçəbəyim • Cəfərqulu xan Nəva • Əbülqasım Nəbati • Mehdiqulu xan Vəfa • Almas İldırım • Səkinə Axundzadə • Sultan Məcid Qənizadə • Həsənəli xan Qaradaği • Firidun bəy Köçərli • Mirzə Əli Möcüz • Salman Mümtaz • Məhəmməd Tağı Sidqi • Heyran xanım • Əli Nəzmi • Vəli Xuluflu • Tağı Şahbazi Simurğ • Rəşid bəy Əfəndiyev |
| Ən yeni dövr | Anar • Bəxtiyar Vahabzadə • Hüseyn Cavid • Cəfər Cabbarlı • Şəhriyar • Mikayıl Müşfiq • Nəriman Nərimanov • Səməd Vurğun • Süleyman Rüstəm • Rəsul Rza • Nigar Rəfibəyli • Süleyman Rəhimov • Süleyman Sani Axundov • Əhməd Cavad • Mikayıl Müşfiq • İlyas Əfəndiyev • Məmməd Səid Ordubadi • Yusif Vəzir Çəmənzəminli • Mir Cəlal Paşayev • Mehdi Hüseyn • Ənvər Məmmədxanlı • İsa Muğanna • Məmməd Araz • Əkrəm Əylisli • Elçin Əfəndiyev • Sabir Rüstəmxanlı • Fərman Kərimzadə • Nəbi Xəzri • Nəriman Həsənzadə • Ənvər Əlibəyli • Rövşən Abdullaoğlu |
| 1.Gerhard Dörferin təsnifatı |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs · MusicBrainz |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Treccani · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 13330036q · GND: 118932497 · ISNI: 0000000083518681 · LCCN: n80149855 · NKC: jo20211114899 · NTA: 204038618 · SUDOC: 088635406 · VIAF: 3785262 · WorldCat VIAF: 3785262 |

 |