recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1900-cü il açıqcasında buxar dartımında hərəkət edən səki. "Almaniya XXI sər" siklindən
Kolumbiya Beynəlxalq Aeroporunda, ABŞ, sərnişin konveyeri
 **Sərnişin konveyeri** (slenq *ing.* travelator) və ya **Hərəkət edən səki** — sərnişinlərin hərəkətini yüngülləşdirən və ya tezləşdirən hərəkət edən pilləsiz mexaniki yol.

Terminologiya
-------------

O ingilis dilində : **travelator**, **walkalator**, **movator**. rus dilində isə həmçinin "qaçan yol" *(«бегущая дорожка»)* və "hərəkət edən səki" (*«движущийся тротуар»*) də adlandırırlar.

İstifadə sahəsi
---------------

Sərnişin konveyeri bir qayda olaraq böyük ticarət komplekslərində, aeroportlarda, vağzallarda və sərgi komplekslərində istifadə edirlər. Onlar həm şaquli, həm də üfüqi qurulur. Sürətinə görə sərnişin konveyerləri az sürətli (2.5-3.6 km/saat), sürətli (12–17 km/saat) və passiv kabinəli sistemlərə (20–33 km/saat) bölünürlər. Sərnişinlər az sürətli səkilərin lentinə səkidən və ya giriş meydançasından keçirlər. Sürətli lentlərə isə ardıcıl olaraq aşağı sürətli lentdən daha böyük sürətli lentə prinsipi ilə keçirlər. Sürət artdıqca hərəkət edən səkinin (Travolatorun) sərnişin daşıma qabiliyyəti artır, lakin müəyyən sürətdən sonra aşağı düşməyə başlayır. Sürətli səkilər daha yüksək daşıma qabiliyyətini təmin edirlər.
Hərəkət edən səkilərin (Travolatorların) bir sıra üstünlükləri (məsələn: pillələrinin olmaması və bu səbəbdən istənilən qabaritli əşyaların rahat üzərində yerləşdirilə bilinməsi..) vardır. Lakin, onun məhdudiyyətləri də mövcuddur, məsələn; - onun yalnız müəyyən meyl bucağı altında yerləşdirilməsi (sərnişinlərin hərəkət zamanı müvazinətliliyini təmin edəcək meyl bucağı), eskalatorlardan fərqli olaraq sərt meyl bucağı altında yerləşdirilməsi imkanlarının məhdud olması. Sərnişin konveyerləri praktiki olaraq geniş ərazili, əhalinin (sərnişin) kütləvi axınlarının daimi mövcud olduğu böyük ticarət mərkəzlərində, hava limanlarında, dəmir yolu stansiyalarında, metropoliten stansiyalarında, yeraltı piyada keçidlərində, sərgi kompleksləri və s. istifadə olunur.

Həmçinin bax
------------


Vikianbarda ***Sərnişin konveyeri*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Eskalator

Mənbə
-----

* Çingiz Rəhimov, Bakı şəhərində avtobus sərnişin daşımalarının təşkilində müasir üsulların tətbiqi
* Chingiz Rehimov МЕТОДЫ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ТРЕБУЕМОГО КОЛИЧЕСТВА ЛЕГКОВЫХ АВТОМОБИЛЕЙ ТАКСИ И ПРАКТИКА МИРОВЫХ СТРАН В ЭТОЙ ОБЛАСТИ Arxivləşdirilib 2012-09-06 at the Wayback Machine
* Cavadov Əlvahab, "Avtomobil Sərnişin Daşımaları".
* Moving sidewalk video Arxivləşdirilib 2008-02-08 at the Wayback Machine
* Технические характеристики типов траволаторов Arxivləşdirilib 2012-04-25 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  Moving walkway (ing.)
2. ↑  moving walkway — Definitions from Dictionary.com Arxivləşdirilib 2012-06-07 at the Wayback Machine (ing.)
**Dəstə mahalı** — Naxçıvan xanlığının mahallarından biri. 

Naxçıvan xaniğı (1747- 1827-ci illər) mahallara bölünmüşdü və onun 9 mahahndan biri də Dəstə mahalı olmuşdur. Dəstə kəndi də bu mahalın mər- kəzi idi. Beləliklə 1747-1827-ci illərdə 80 il müddətinə Biləv eyniadlı mahalın mərkəzi olmuşdur. Mahallari xanın nüməyəndəsi - mirzəbəyilər (naiblər) idarə edirdilər. Onlar xanlığa sədaqətli, adətən Kəngərli tayfasından olan bəylərdən təyin olunurdular.

Mahal haqqında qısa bilgi
-------------------------

* Sahəsi -
* Əhalisi -
* Yaranması — 1747-ci il
* Paytaxtı— Dəstə kəndi
* Sərhədləri —

Etimologiyası
-------------

Mahalın tarixi
--------------

Biləv mahalının nаibləri
------------------------

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

* Naxçıvan xanlığı

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Naxçıvan xanlığının mahalları |
| --- |
| Tümənlər | Naxçıvan tüməni  • Ordubad tüməni |
| Naxçıvan tüməni | Naxçıvan mahalı  • Xok mahalı  • Xok mahalı  • Dərələyəz mahalı  • Əlincə mahalı |
| Ordubad tüməni | Ordubad mahalı • Əylis mahalı • Dəstə mahalı • Biləv mahalı  • Cənənab mahalı |
Şokoladdan bina
---------------

ABŞ-də şokoladdan uca bir bina tikilib. 6,5 metr uzunluğundakı bina görənlərin iştahını artırır. ABŞ-nin göydələnləriylə məşhur Nyu-York şəhərində ucalan bu bina digərlərindən dadlı olması ilə fərqlənir. Çünki 6.5 metr uzunluğundakı bina saf şokoladdan hazırlanıb.Tikilinin memarı fransız aşpaz Alain Roby 1036 kiloqram qara şokoladdan istifadə etməklə düzəltdiyi bu heykəllə daha bir rekorda imza atıb.30 saata tikilən bina Ginnesin kitabına adını yazdırıb.Roby arxitekturada heç bir məşhur binanın görünüşündən istifadə etmədiyini bildirib.Maraq dolu dünyada sevimli şirniyyatdan bina hazırlamaqdan da qəribə onun necə yeyilməsidir.Buna insanların hobbisi kimi baxılsa da, əslində tarixdə sevimli içkilərindın fontan hazırlayanlara da rast gəlmək olur.Amma, insanlar heç vaxt içkilərinin nə vaxt yarandığı və niyə belə adlanmaları barədə fikirləşmirlər.

Privilage klubu
---------------

Ginnesin rekordlar kitabına düşən daha bir qəribə tikili isə Privilage klubudur.Bu binaya 11 min adam yerləşə bilir. Klub 70-ci illərdə açılıb. İlk öncə buraya gələn insanlar açıq səmadan ləzzət ala bilərdilər. Necə deyərlər "Open air".O kosmik gəmi görünüşünü xatirladir.Böyüklükdə isə futbol stadionuna bənzəyir. 80-ci illərdə rokerlərin və modellərin sevimli yeri olan klub 90-cı ilə qədər bir müddətlik bağlanıb.Kluba giriş 50 dollardır.İldə bir dəfə burada möhtəşəm partilər keçirilir ki, sanki nağıllar aləmini xatırladır və dillərdə uzun müddət əzbər qalır. Partidə mümkün ola biləcək hər şey olur...

Bütün insanların əylənməsi üçün hər şey nəzərə alınır..axı insanlar ağır iş günündən və çətin əməkdən sonra bir az da istirahət etmək istəyirlər.Təbii ki, burada onların seçdiyi zaman və məkan zövqlərə əsaslanır.

| ⛭Duyğular |
| --- |
| Duyğusal | Sitayiş  ·  Əzab  ·  Ağrı  ·  Zəhm  ·  Əyləncə  ·  Hirs  ·  Acıqlanma  ·  İztirab  ·  Məmnuniyyət  ·  Məğlubiyyət  ·  Depressiya  ·  Kefsizlik  ·  Böhran  ·  Məyusluq  ·  Nifrət  ·  Xəcalət  ·  Həvəs  ·  Paxıllıq  ·  Həyəcan  ·  Qorxu  ·  Xəyal qırıqlığı  ·  Qəm  ·  Günahkarlıq  ·  Xoşbəxtlik  ·  Vətən həsrəti  ·  Dəhşət  ·  Düşmənçilik  ·  Alçalma  ·  İsteriya  ·  Təhlükəsizlik  ·  Təhqir  ·  Maraq  ·  Qıcıqlanma  ·  Təcrid  ·  Qısqanclıq  ·  Tənhalıq  ·  Təşviqat  ·  Sevgi  ·  Şəhvət  ·  Şəfqət  ·  Melanxoliya  ·  Baxımsızlıq  ·  Nostalji  ·  Nikbinlik  ·  Vahimə  ·  Ehtiras  ·  Mərhəmət  ·  Zövq  ·  İftixar  ·  Qəzəb  ·  Təəssüf  ·  İmtina  ·  Vicdan əzabı  ·  Narazılıq  ·  Kədər  ·  Sentimentallıq  ·  Ayıb  ·  Kədər  ·  Kin  ·  Şok  ·  Dözüm  ·  Sürpriz  ·  Rəğbət  ·  Gərginlik  ·  Həyəcan  ·  Təəccüb  ·  Narahatlıq |
| Dünyagörüşü | Bağdaşırcılık  ·  Mövcudluq  ·  Fatalizm  ·  İnkompatibilizm  ·  Metafizik  ·  Nihilizm  ·  Optimizm  ·  Pessimizm  ·  Zahid  ·  ictimai ədalət  ·  Dünyadan yorğunluq |
**Əkin**-bitkiçilikdə torpağın üst qatında toxumun (cücərməsi üçün) bərabər paylanması; bir çox kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsində ən mühüm aqrotexniki üsul.

Ümumi məlumat
-------------

Əkinin keyfiyyəti onun üsulu, vaxtı və səpin normasının düzgün müəyyənləşdirilməsindən asılıdır. Əkin üsulları kənd təsərrüfatı bitkilərinin bioloji xüsusiyyətindən, onların qida sahəsinə, işığa və rütubətə olan tələbatından, habelə becərmənin mexanikləşdirilməsindən, xüsusilə cərgəaralarının becərilməsinin zəruriliyindən asılı olaraq müəyyən edilir. Səpələmə əkin, cərgəli əkin, lentşəkilli əkin, kvadrat-yuva əkin üsulu, şırımlarla əkin və s. üsullar var. Müddətindən asılı olaraq yazlıq bitkilərin yaz əkini, payızlıq bitkilərin payız əkini, ikinci məhsul almaq üçün yay əkini və s. ayırd edilir.

Əkin dövriyyəsi
---------------

Əkinçilik sisteminin mühüm hissəsi olub tarlada kənd təsərrüfatı bitkilərinin (həmçinin herik şumunun) vaxtaşırı dəyişdirilməsi. Üç cür əkin dövriyyəsi ayrılır: tarla, yem və xüsusi. Tarla əkin dövriyyəsində əsas sahəni taxıl, kartof, texniki bitkilər (günəbaxan, çuğundur, pambıq və s.) tutur. Yem əkin dövriyyəsində özünəməxsus şərait və aqrotexnika tələb edən bitkilər (tərəvəz, tütün, düyü və s.) becərilir. Su və külək eroziyasına məruz qalmış rayonlarda tarlaqoruyucu əkin dövriyyəsi tətbiq edilir. Kənd təsərrüfatı bitkiləri və herik şumunun nisbətinə görə əkin dövriyyəsi tipləri aşağıdakı növlərə bölünür: taxıl-herik, taxıl-herik-cərgəarası becərilən, taxıl-cərgəarası becərilən, taxıl-ot-cərgəaraları becərilən, ot-cərgəaraları becərilən, sideral. Əkin dövriyyəsində bitkilərin vaxtaşırı dəyişdirilməsi bitkinin rütubət və qida ilə təmin olunmasına şərait yaradır. Torpağın münbitliyini artırmaqda çoxillik paxlalı bitkilər xüsusi rol oynayaraq torpağın fiziki xassələrini yaxşılaşdırır. Çoxillik bitkilərin, taxılın cərgəaraları becərilən bitkilərlə, zolaqlarla becərilməsi eroziya təhlükəsini azaldır.

Əkin dövriyyəsi alaq otları ilə, kənd təsərrüfatı bitkilərinin ziyanvericiləruilə və xəstəlik törədənlərlə mübarizədə mühüm vasitə hesab olunur.

Əkinçilik
---------

* Kənd təsərrüfatının ərzaq və yem bitkiləri, texniki bitkilər və s. becərilməsi ilə məşğul olan ən mühüm sahələrindən biri
* Aqronomiyanın kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsinin ümumi üsullarını öyrənən və torpaqdan səmərəli istifadə etmək, yüksək və sabit məhsul almaq üçün torpağın münbitliyini yüksəltmək üsullarını işləyib hazırlayan bölməsi

Əkinçilik sistemi
-----------------

Torpağın münbitliyini artırmaq, ondan səmərəli istifadə etmək məqsədilə, yerli təbii-iqtisadi, torpaq-iqlim şəraitinə uyğun tətbiq olunan texnoloji, meliorativ və təşkilati tədbirlər kompleksi

Xarici keçid
------------

* SƏPININ VAXTINDA VƏ KEYFIYYƏTLƏ APARILMASI TAXILÇILIQDA HƏLLEDICI MƏRHƏLƏDIR Arxivləşdirilib 2017-07-04 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Əkin çovdarı

İstinad
-------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008. səh. 234
**Tarki-Tau** — Dağıstan Respublikasında dağ. Dağ öz adını Dağıstanın ən qədim kəndlərindən biri olan Tarki aulundan götürüb. Tariki-Tau oronimi yaylaya və bütün dağ silsiləsinə aid edilsə də, dağın zirvəsinə başqa ad verilib — Sarıyar burnu. Sarıyar dağın şiş ucudur. Sarıyar qumuq dilində «sarı» və «yar» (yarğan) deməkdir.

Xarakteriskası
--------------

Tarki-Tau görünüşcə nəhəng masaya bənzər yüksəkliyi xatırladır. Tark-Tau dağının ətəyində Dağıstanın paytaxtı Mahaçqala şəhəri yerləşir. Dağı Xəzər dənizindən 3 km-lik məsafə ayırır. Dağın mütləq hündürlüyü 720 metr, Xəzərə görə nisbi hündürlüyü isə — 745 metrdir ( 1998-ci ilin məlumatı).

Tarki-Tau aydın görsənən yayla formalı relyefə malikdir. Yayla dağın ətəyindən təxminən 350-400 metr yüksəklikdən kəskin formada yuxarıya qalxır. Zirvə ilə ətək arasında olan ümumu 11 km-lik yolun 6,5 km hissəi yayladan keçir. Yaylanın şimal-şərq yamacında, qayalı çıxıntılı ətəkdə Kyaxulay aulu yerləşir. Tarki-Tau yaylasının ümumi sahəsi 22 km²-dir.

Dağ ətəyində Kyaxulay aulundan başqa iki qumuq kəndi yerləşir — Tarki, Alburikent. Tarki-Tau dağı ətəyində yerləşən müsəlman qəbristanlığında Rəsul Həmzətov dəfn edilib. Tarki-Tau bir çox tarixi hadisələrə şahid olub. VII-VIII əsrlərdə bu ərazilərdə xəzərlər yaşamışdılar və Səməndər şəhərini inşa etmişdilər. XII əsrdə dağ ətəklərindən monqol orduları, XIV əsrdə isə Teymurun ordusu keçmişdir. 1822-ci ildə general Aleksey Yermolov dağ yaxınlığında *Burnaya* qalasını inşa etdirmişdir. Qalanın qalıqlarını indi də görmək mümkündür.

Yayla üzərində Rusiya Müdafiə Nazirliyinin radiolokasiya stansiyası yerləşir. Ərazidə bir neçə müşahidə meydançası var. Meydançadan ətraf ərazini, eləcə də Mahaçqala şəhərini seyr etmək mümkündür. Dağa müəyyən yolu avtomobillə qalxmaq mümkündür.

Fauna və florası
----------------

Dağın bir hissəsi palıd və vələs ağaclarından ibarət meşə ilə örtülüdür. Ərazidə qafqaz armuduna, alça, zoğal, itburnu, əzgil və s. bitkilərə rast gəlinir. Vaşaq, meşə pişiyi, tülkü və dovşan ərazinin əsas heyvanat aləmidir.

İncəsənətdə
-----------

«Tarki-Tau» adlı mahnı və eyni adlı musiqi qrupu var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Мусульманское кладбище у горы Тарки-Тау". 2019-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-16.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-16.
3. ↑  Тарки-Тау. Махачкала. Ретро — YouTube
4. ↑  "Группа «Тарки-Тау»". 2021-10-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-16.
**Russian Red** - (*rus qırmızısı* - musiqiçinin sevimli dodaq boyasının adı) — əsl adı **Lurdes Ernandes** (*isp.* Lourdes Hernández; 20 noyabr 1985, Madrid) olan indie və folk janrlarının ifaçısı.
İspaniyada ispan Feisti kimi tanınır. Bütün musiqilərini ingilis dilində yazır və səsləndirir. Eyni zamanda ingilis mahnılarına qulaq asır. Musiqiçinin səsi bir çox mahnılarda Kaliforniyadan olan ifaçı Djoannı Nyusomun səsi kimi uşaq səsini xatırladır.
Russian Red proyekti Lurdesin musiqiçi Brayan Hantla (atası - ingilis, anası ispan idi) tanış olduğu vaxtdan başlayır. Onunla birlikdə demo-yazı (bura hələ də işıq özü görməyən «Reason», «The Night of the Paper» və «Sadie» trekləri daxil olmuşdu) buraxır ki, bunun sayəsində MySpace səhifəsində 70 000 baxış qeydə alınır.
Russian Red "təxəllüsü" Lurdesin adətən işlətdiyi eyniadlı qırmızı pomadanın adından yaranıb.

Diskoqrafiya
------------

### Studiya Albomları

* *I love your glasses* (2008)
* *Fuerteventura*  (2011)
* *Agent Cooper*  (2014)

### Sinqılları

* «They don’t believe» (2008)
* «Cigarettes» (2008)
* «Perfect Time» (2008)

İstinadlar
----------
Arqan bitkisinin metvələri
Arqan yağının əldə olunması üsulu
**Arqan yağı** — arqan bitkisindən əldə olunan yağ. Arqan bitkisinin meyvəsinin çəyirdəyini qovurub üyüdürlər. Alınan yağ "Duru qızıl" adlandırırlar.

Xalq təbabətində əhəmiyyəti
---------------------------

Arqan yağı kosmetika yağlarının içərisində qidalandırma baxımından ən dəyərli və ən zəngin yağdır. Bu yağ saçda, dəridə, əldə və bədənin hər yerində isdifadə edə biləcəyiniz möcüzəvi bir yağdır. Arqan yağı tərkibli kremlər, şampunlar, əl kremləri dəri qırışıqlığının düzəlməsində möcüzəvi təsir göstərir. Bu möcüzəvi yağ dərini çox tez bir zamanda nəmləndirir və hüceyrələri yeniləşdirir. Dərinin quru və ya yağlı olmasından aslı olmayaraq hər kəs bu faydalı yağdan tərəddüd etmədən istifadə edə bilər. İstər səhər, istər gecə istifadə edilə bilən bu faydalı yağı hamilə qadınlar da hamiləlik zamanı və hamiləlikdən sonra bədəndə yaranan dəri süzülmələrinin müalicəsində istifadə edə bilər. Tez bir zamanda gözlə görünəbiləcək qədər təsir göstərir. Duru qızıl adlandırılan arqan yağından ətir istehsalında da istifadə edirlər.

Arqan yağından üzüm çəyirdəyinin yağını, məxmər çiçəyi, meyan kökü, peyğəmbər çiçəyi, yaşıl çay, öskürək otu, çobanyastığı yağı, lavanda və ya quşburnu ilə birlikdə qarışdıraraq istifadə etmək olar. Arqan yağının ən gözəl xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, dərini cavanlaşdırır və təravətləndirir. Arqan yağı saç tökülməsinin də qarşısını alır və kökdən uca qədər qidalandırır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arqan yağının bədənə faydaları". 2021-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-02.

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Arqan yağı*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Rusne adası** (lit. Rusnes sala) — Litva Respublikasının ən böyük adasıdır. İnzibati cəhətdən Klayped qəzasının Şilut rayonu ərazisinə daxildir. 2004-cü ilə olan məlumata görə adada cəmi 1984 nəfər yaşayır. Adada sıxlıq 396,8 nəf./km²-dir.

Coğrafiyası
-----------

Rusne adasının sahəsi 45 km² təşkil edir. Ada Neman çayının deltasında yerləşir. Burada ada Neman çayının iki iri və bolsulu qolları ilə əhatələnmişdir. Skirvite qolu bolsulu və nisbətən dərin olmaqla, Rusiya Litva sərhədi keçir. Atmata qolu isə nisbətən dayazdır. Atmara çayı Baltik dənizinin Kurş körfəzinə tökülür. Neman deltası və Rusne adası bir çox köçəri quşları özünə cəlb etdiyindən 1992-ci ildə bölgə Rusne qoruğu təşkil edilmişdir. Ada düzənlik ərazidən ibarətdir. Maksimal hündürlük cəmi bir metrdir. Adanın yaşı 1100 il təxmin edilmişdir. Allüvial düzənlikdən ibarət olan ada çayların yuma və çökdürmə fəaliyyəti sayəsində sahəsində dəyişikliklər müşahidə edilir.

Tarixi
------

Adada ilk yaşayanlar balıqçılar olmuşdur. Sonrakı dönəmlərdə Linoniya ordeninin nəzarətində olmuşdur. Adaya olan marağın səbəbi Baltik dənizində ticarət yollarının bir nöqtəsi kimi və strateji əhəmiyyəti ilə əlaqədardır. Adada ilk kilsə 1419 ilə aiddir.

Adanı materiklə birləşdirən ilk körpü 1914-cü ildə tikilmişdir. Lakin İkinci Dünya müharibəsi zamanı körpü dağıdılmışdır. Körpü yenidə 1974-cü ildə təmir olunmuşdur.

1990-cı ildə Litva öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra kollektiv kənd təsərrüfatı ləğv edilir. Torpaqlar fərdi torpaq mülkiyyətçilərinə qaytarəlmışdır. 1967-ci ildə Rusne şəhərinin ərazisi atıq bütün adanı əhatə edirdi. .

İnfrastruktur
-------------

Adanı materikə Atmata qolu üzərində yerləşən körpü birləşdirir. Rusiya tərəfi ilə əlaqə isə bərələrlə təmin edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Restoration of Natural Habitats of the Curonian Lagoon's Coastal Zone in Rusne Island". United Nations Development Programme. 2021-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-06-24.
2. ↑  "The cognitive walkway Pakalnė". Nemunas Delta Regional Park. 2021-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-06-28.
3. ↑  "Rusnės salos gyventojai: "Mums užuojautos nereikia"". 2017-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-18.
4. ↑  "Rusne". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-18.
**Arran tüməni** — XIV əsr. İnzibati ərazi.. Elxanilər dövləti Azərbaycan vilayətinin 9 tümənindən biri

1496-cı ilin iyul-avqust aylarında (h. 901-ci ilin zilqədə ayında) Əhmədəddin Əfəndi ibn Şeyx Məhəmməd Bərdəi adlı qazının iştirakı ilə tərtib edilən və bir suvarma kanalının alqı-satqısından bəhs edən sənəddə Arran tüməni Azərbaycan ölkəsinin bir parçası kimi ("tuman-i Arran-i Azərbaycan") göstərilmişdir 
. Məlumdur ki, bəzi əcnəbi müəlliflər tarixən Araz çayından şimalda yerləşən ərazilərin (Arran vilayətinin) Azərbaycana aid olmadığını və Azərbaycan adı altında yalnız Arazdan cənubdakı torpaqların başa düşüldüyünü iddia etmişlər. Daha öncə bu kimi mülahizələri ilkin qaynaqların materialları əsasında tənqid etmişdik. Bərdəli qazının imzaladığı bu mübayiənamə orta əsrlərdə Arran vilayətinin Azərbaycanın tərkib hissəsi sayıldığını bir daha bariz şəkildə nümayiş etdirir.

1. ↑  Emadəddin Şeyxül-Hükəmayinin "Şeyx Səfiəddin Ərdəbili məqbərəsinin sənədlərinin kataloqu" adlı 2009-cu "İslami Şura Məclisi Muzeyinin Kitabxanası və Sənədlər Mərkəzi" tərəfindən Tehranda nəşr edilmiş s.72, № 298
2. ↑  Gasymov Kh. Musaly N. A fact of falsification of Azerbaijan’s historical geography and statehood history // The Presidium of Azerbaijan National Academy of Sciences: "Azerbaijan and Azerbaijanis". Baku: Nurlan, 2008, vol. 98, № 5-8, p.91-101. s.93-95
Rusiya avtomobil markası **Russo-Balt** (alm: Russisch-Baltischen Waggonfabrik; ru: Rusско-Балтийский вагонный завод, RBVZ) Rus-Baltik vaqon fabrikində istehsal edilmişdir.

Tarixi
------

İlk avtomobillər 1909-cu ilin yayında "Russo-Balt" markası adı altında istehsal edildi. İstehsalat fabriki olan Russo-Baltik Vaqon Zavodu Riqada yerləşirdi. Layihə sahibi Belçika mühəndisi Julien Potteratdır. Model rusiyalı mütəxəssislər İvan Fryazinov və Dmitri Bondarev ilə iş birliyində hazırlanmışdır.

Markanın avtomobilləri bütün dünyaya nüfuzlu yarışlarda qazandıqları qələbələrlə tanıdıldı. Məsələn: Sankt-Peterburq - 1912 və 1913-cü illərdə Monte Carlo yarışı. Vezuvi zirvəsinə qalxan ilk avtomobildir. Avtomobilin dayanıqlığı ilə bağlı gülünc hadisə: avtomobil yarışında sürücü pistə girdi; pist məhv edildi, avtomobil demək olar ki, bütöv qaldı. Zavod 7 ildə 500-ə yaxın avtomobil istehsal etmişdir.

Birinci Dünya Müharibəsi əsnasında, II Nikolayın qərarı ilə fabrik Moskvanın Fili şəhərinə (Moskvanın tarixi regionu) köçürüldü. Sovet İttifaqı dövründə yeni məkanda «Russo-Balt» ın on avtomobili istehsal olundu. Bu on avtomobildən biri də M. İ. Kalininə hədiyyə verildi.

Bu gün Alman və Rus iş adamları Russo-Balt markasını 2006-cı ildə yenidən satın almışdırlar.

Qaleriya
--------

* Russo-Balt S-24/40*Russo-Balt S-24/40*
* Russo-Balt K 12/20 1911 y.  Moskva Politexnika Muzeyi.*Russo-Balt K 12/20 1911 y. Moskva Politexnika Muzeyi.*
* Russo-Balt "D" 24/40 1912. *Russo-Balt "D" 24/40 1912 .*
**Arran** adası (şot.kelt Eilean Arainn ("uzaq ada"); *ing.* Arran) — Şotlandiyanın qərbində, Fert-of-Klayd körfəzində yerləşən ada. Sahəsinə görə ölkənin yeddinci böyük adası Şimali Eyrşir əyalətinin tərkibinə daxildir. Ərazisi dağlıq olan bu ada geoloqlar üçün "cənnət" hesab olunur. 1787-ci ildə adaya gələn geoloq Ceyms Hatton burada olan süxurların yatım formasına və tərkibinə əsasən sonradan geologiya elmində yeni nəzəriyyənin — Plutonizimin əsasını qoydu.

Təbiəti və iqlimi
-----------------

Geologi baxımdan Şotlandiyanın ərazisi iki fərqli hissəyə bölünür: Dağlıq şimal və düzənlik cənub hissə. Bu geoloji bölgü xətti həmdə Arranı iki hissəyə bölür. Adanın şimal hissəsi yüksək dağlardan və dərin dərələrdən, cənub hissəsi isə bunun əksi olaraq bataqlıq, çaylar və meşəlikdən ibarətdir. Sanki bütün Şotlandiyaya məxsus cəhətlər bu adada toplanmış. Dağları şimal Qrampian dağları kimi çox yüksək deyil. Arranın ən yüksək zirvəsi olan Qotfell (874 m) şimal-qərbdə yerləşir. Adanın ən geniş vadisi onun qərbində yerləşir. Bu Glen Lorsa vadisidir.

İqlimi yümşaq dəniz iqlimidir. Qolfstrim cərəyanı adanın iqlimin formalaşmaqda böyük rol oynayır. Qış aylar çox soyuq olmur, qış aylarının orta temperatura müsbətdir. Yayı isə sərin — nadir hallarda temperatura + 20 °C-dən yuxarıya qalxır. Adanın fauna və florası çox zəngindir.

Tarixi
------

Daş sütunlar.
Adada ilk məskunlaşma izləri neolit dövrünə təsadüf edir. Əsas məşğuliyyəti əkinçilik və heyvandarlıq olan bu tayfaların adada 4 min öncə mövcud olması ehtimal olunur. Daha çox diqqət cəlb edən tarixi abidələrdən biri Maxri kəndi yaxınlığında olan şaquli formada duran iri daş parçalarıdır. Bu daşların nə məqsədlə qoyulması hal hazırdada mübahisə mövzusudur.

E.ə. I minillikdə kelt tayfalarının Avropanın materik hissəsindən Biritaniya adalarına məskunlaşması başlanıldı. I əsrin əvvəlində adada britt tayfaları məskunlaşdılar. VI əsrdə Arrana skott-irland tayflarının axını artdı. VIII əsrdən sonra adaya vikinqlər gəldilər və Arran yüz illər boyu Norveçin bir hissəsi oldu. II Robertin zamanında (1371) Arran Şotlandiyanı tərkibinə daxil edildi.

Şəkillər
--------

* perrow="4"
* Arran qürub çağı.Arran qürub çağı.
* Milport körfəziMilport körfəzi
* Korri oteli və pivə bağıKorri oteli və pivə bağı
* Lox Lorsa gölüLox Lorsa gölü

Xarici keçidlər
---------------

*

İstinadlar
----------

1. ↑  Haswell-Smith 2004, p. 13
2. ↑  Плутонизм[*ölü keçid*]
3. 1 2  "İsle of Arran Scotland". 2015-08-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-07.
4. ↑  "Arran Natural History Society". 2015-04-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-07.
**Ruslaşdırma** (*rus.* русификация) — rəsmi hökumət tərəfindən hər hansı bir ərazinin əhalisini linqvistik, mədəni, dini baxımdan ruslaşdırılması prosesidir.

Dil və tarixin məqsəd yönlü şəkildə dəyişdirilməsi 19-cu əsrdə xüsusilə geniş vüsət aldı. Ruslaşdırma müxtəlif bölgələrdə müxtəlif cür olub deyə onun nəticələri öz dərinliyinə və davamlılığına görə fərqlənir. Ən uğursuz və az davamlı ruslaşdırma siyasəti Polşa və Finlandiyada olmuşdur.

Britaniyalı tarixçi Ceffri Xosking ruslaşdırmanın mərkəzləşdirməni sürətləndirib yerli hakimləri sıradan çıxardığı üçün Rusiya imperiyasının siyasətinə daxil olduğunu göstərir. Onun fikrincə, ruslaşdırma siyasətinin hədəfi həm də Rusiya imperiyasının bütün xalqlarına Rusiyaya, onun keçmişinə, adət ənənələrinə aid olmaq hissi verməkdir. Qərbi milli bölgələrin aktiv şəkildə ruslaşdırılması 19-cu əsrin birinci yarısında başladı və 1860-cı ildə növbəti polşa üsyanından sonra daha da gücləndi.

Fin-uqor xalqlarının ruslaşdırılması
------------------------------------

Rusiyanın avropa bölgəsinin şimal qərb hissəsinin yerli əhalisi olan fin-uqor xalqı vodların assimilyasiyasının dinamikası:

Rusiyanın avropa bölgəsinin şimal qərb hissəsinin yerli əhalisi olan fin-uqor xalqı ijorların assimilyasiyasının dinamikası:

Rusiyanın avropa hissəsinin şimal qərb bölgəsinə Tver quberniyasına köçmüş fin-uqor xalqı olan Tver karellərinin asimilyasiyasının dinamikası:

\* SSRİ ərazisində

\*\* Tver oblastının ərazisində

İstinadlar
----------

1. ↑  "Коми народ / Online-газета / Статьи". 2012-04-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-29.
2. ↑  Приложение. Справочник статистических показателей Arxivləşdirilib 2014-08-08 at the Wayback Machine // Демоскоп Weekly

Həmçinin bax
------------

* Ruspərəstlik
**Ayya** (*ukr.* Айя, *yun.* Άγια, krımtat. Ayya, Айя) — Ukraynada, Krımın cənub sahilində, Balaklavanın cənub-şərqində, 13 kilometr uzunluğunda sahil burunu. Ərazi Sevastopolun Balaklavski rayonunun bir hissəsidir. Ayya burnu Krımın cənub sahillərini qərbdən məhdudlaşdırır. Burunun adı yunanca "aios" (άγιος – müqəddəs) sözündəndir. Ehtimal olunur ki, yunanlar bu yerləri müqəddəs hesab etmiş və öz əcdadlarını burada dəfn etmişlər.

Ədəbiyyatda və incəsənətdə
--------------------------

Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Ayya burnu qədim yunan və Roma coğrafiyaçılarının haqqında bəhs etdiyi əfsanəvi Kriumetopondur. Burun "Ayya burnunda fırtına" (1875) rəsm əsərində rəssam İvan Ayvazovski tərəfindən təsvir edilmişdir.

İqtisadi əhəmiyyəti
-------------------

Ayya burnu bölgəsində 1955–1956-cı illərdə S-2 "Sopka" raket sistemi qurulmuşdur. Bu, sonradan qanadlı raketlərin buraxılması üçün yenidən qurulmuşdur. 1990-cı illərin ortalarında Rusiya kompleksi Ukraynaya vermişdir. 2014-cü ildə Rusiya Federasiyasına qayıtmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Античный символ Балаклавы". meridian.in.ua (rus). 2019-09-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-29.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Балаклава, мыс Айя, мыс Фиолент. Севастополь: Библекс, 2007. С. 108—112. ISBN 978-966-8231-95-7
* *Гриневецкий С. Р. Зонн И. С. Жильцов С. С.* Черноморская энциклопедия. М.: Международные отношения, 2006. — с. 35. ISBN 5-7133-1273-9
**Rustaveli Milli Teatrı** *(gür: შოთა რუსთაველის სახელობის აკადემიური თეატრი)* Gürcüstanın ən böyük və ən qədim teatrlarından biri olan Rustaveli prospektində Tbilisidə yerləşir. Rokoko üslubunda tikilmiş binada yerləşən teatr 1887-ci ildə təsis edilib və 1921-ci ildən Gürcüstanın milli şairi Rustavelinin adını daşıyır.

Tarixi və Memarlığı
-------------------

Bina 1887-ci ildə "Rəssamlar Birliyi" kimi yaradılıb. Rəssamlar Cəmiyyətinin tələbi ilə bir neçə tanınmış rəssama zirzəminin divarları və tavanlarına fresklərin rənglənməsi üçün istifadəyə verilmişdir. Bu sənətçilər arasında görkəmli Gürcüstan rəssamları Lado Qudiaşvili və David Kakabadze, həmçinin Rus Balet və Metropoliten Opera Teatrındaki işləri ilə məşhur olmuş dizayner Serge Sudeikin də var idi. Digər iki mühüm gürcü rəssam Mose və Iracly Toidze də layihəyə qoşulmuşdu. Bir zamanlar Rustaveli Teatrı Sovet Hakimiyyəti dövründə aşağı səviyyəli insanlar tərəfindən ağardıldı və fresklərin yalnız bir hissəsi bərpa edildi.

1921-ci ildə binanın adı Rustaveli teatrına çevrildi. Teatrın tikintisi Aleksandr Mantaşev tərəfindən maliyyələşdirilib və dizaynı isə Tbilisi şəhər memarı Kornel K. Tatişçev və Aleksandr Szymkiewicz tərəfindən hazırlanıb.

2002-ci ildən 2005-ci ilədək teatr tamamilə yenilənmişdir. Bu yenilənmə isə əsasən Gürcüstan iş adamı Bidzina İvanişvili tərəfindən maliyyələşdirilmişdir.

### Göstəriş imkanları

Teatr, üç mərhələdən ibarətdir: baş səhnə (təxminən 800 yerlik), kiçik səhnə (283 yer) və bir Qara Qutu teatrı (182 yer). Teatr konfrans və tədbirlər üçün də istifadə edilə bilər və böyük bir balet salonu və kiçik bir balet salonu da vardır.

Qalereya
--------

* Rustaveli Teatrının köhnə fotoşəkilləriRustaveli Teatrının köhnə fotoşəkilləri
* Rustaveli Milli Teatrındakı möhtəşəm çilçıraq.Rustaveli Milli Teatrındakı möhtəşəm çilçıraq.
* Milli Teatrın auditoriyası üçün oturacaqlar.Milli Teatrın auditoriyası üçün oturacaqlar.
* Auditoriya üçün oturacaq məkanı və təmtəraqlı çilçıraq.Auditoriya üçün oturacaq məkanı və təmtəraqlı çilçıraq.

Həmçinin bax
------------

* Rustaveli Milli Teatrının rəsmi veb-səhifəsi
* Gürcüstan Parlamentində teatr haqqında resurslar
**Aleksandr Fyodoroviç Andreyev** (10 dekabr 1939, Leninqrad – 14 mart 2023) – rus nəzəriyyəçi-fiziki. SSRİ EA-nın akademiki (1987). REA-nın vitse-prezidenti (1931-ci ildən) və fizika elmləri bölməsinin akademik katibi (2002-ci ildən).

Həyatı
------

Moskva Fizika-Texnika İnstitutunu (MFTİ) bitirdikdən sonra (1961), REA-nın R. L. Kapitsa adına Fizika Problemləri İnstitutunda işləyir, 1990-cı ildən oranın direktorudur. Andreyev MFTİ-nin professorudur (1979-cu ildən). "Eksperimental və nəzəri fizika" jurnalının baş redaktorudur (1997-ci ildən). Lenin mükafatı ilə təltif olunmuşdur.(1986) .

Fəaliyyəti
----------

Əsas elmi işləri aşağı temperaturlar fizikasına və bərk cismlər fizikasına, ifratkeçiriciliyə, statistik fizikaya həsr olunmuşdur. İfratkeçiricilərdə dinamik aralıq hal nəzəriyyəsini yaratmışdır. Elektronların ifratkeçirici-normal metal sərhəddindən əksolunması xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmişdir. İ. M. Lifşits ilə birlikdə kvant kristallar nəzəriyyəsini yaratmış, kvant diffuziyası hadisəsini, həmçinin maye heliumun səthində aşqarların kvant adsorbsiyasını və ikinci səthi səsin mövcudluğunu qabaqcadan söyləmişdir. I növ faza keçidi nöqtəsində termodinamiki kəmiyyətlərin xüsusiyyətlərinə aid ümumi məsələsini həll etmişdir. Kvant kristalların ifrat kristallaşma hadisəsini, ərimə və kristallaşma dalğalarının mövcudluğunu qabaqcadan söyləmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
2. 1 2 3  Leidse Hoogleraren (nid.).
3. 1 2  Памяти Александра Федоровича Андреева (10.12.1939-14.03.2023).
4. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 491 – 492. ISBN 978-9952-441-02-4.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | zbMATH Open · All-Russian Mathematical Portal |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 13032406X · ISNI: 0000 0001 1719 6650 · LCCN: n80133147 · NTA: 238163288 · NUKAT: n2010086572 · VIAF: 164933201 · WorldCat VIAF: 164933201 |

 |
**Cabbar Əli oğlu Əliyev** (15 yanvar 1904, Naxçıvan – 30 noyabr 1973, Bakı) — aktyor, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1960).

Həyatı
------

Cabbar Əliyev 15 yanvar 1904-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. O, 1921–1924-cü illərdə Bakı Pedaqoji Texnikumunda, sonra Mirzə Fətəli Axundzadə adına Bakı Teatr Məktəbində təhsil alıb. Abbasmirzə Şərifzadənin bir müddətlik rəhbərlik etdiyi Mərkəzi fəhlə klubunun dram dərnəyində çalışıb. 1929-cu ildə Akademik Milli Dram Teatrının truppasına aktyor götürülüb. 24 may 1960-cı ildə Azərbaycan SSR əməkdar artisti fəxri adı ilə təltif olunub.

Əli adlı yeganə oğlu olmuşdur.

Cabbar Əliyev 30 noyabr 1973-cü ildə vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Görüş (film, 1955)
2. O olmasın, bu olsun (film, 1956)
3. Qızmar günəş altında (film, 1957)
4. Bizim küçə (film, 1961)
5. Leyli və Məcnun (film, 1961)
6. Romeo mənim qonşumdur (film, 1963)
7. Cazibə Qüvvəsi (1964)
8. Qaraca Qız (1966)
9. Poçt qutusu (film, 1967)
10. Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)
11. Dəli Kür (film, 1969)

İstinadlar
----------

1. ↑  İlham Rəhimli. Azərbaycan Teatr Ensiklopediyası. I cild. Azərnəşr. Bakı, 2016. s.254
**Aleksandr Aleksandroviç Alyoxin** (*rus.* Алекса́ндр Алекса́ндрович Але́хин; 31 oktyabr 1892, Moskva – 24 mart 1946[…]) — rus şahmatçısı, şahmat üzrə 4-cü dünya çempionu (1927-1935; 1937-1946).

Həyatı
------

Müxtəlif dövrlərdə Rusiya imperiyası, Sovet İttifaqı və Fransa adından çıxış etmişdir.

Tarixdə ən güclü şahmatçılarından biri hesab olunur.

1921-ci ildə Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Rusiyanı tərk edərək Fransaya köçmüş, 1925-ci ildə bu ölkənin vətəndaşlığını almışdır.

1927-ci ildə dünya çempionu adı uğrunda keçirilən görüşdə məğlubedilməz hesab edilən Xose Raul Kapablankanı məğlub edərək dünya çempionu tituluna yiyələnmiş və sonrakı illərdə iştirak etdiyi bütün turnirləri rəqibləri üzərində böyük üstünlüklə, birinci başa vurmuşdur.

1929 və 1933-cü illərdə Almaniyanı təmsil edən rus şahmatçısı Yefim Boqolyubov qarşısında öz titulunu qorumuşdur. 1935-ci ildə Maks Eyveyə məğlub olsa da, 2 il sonra matç-revanşda qalib gələrək dünya çempionu titulunu geri qaytardı və 1946-cı ildə qəfil ölümünədək titulunu saxladı. Aleksandr Alyoxin məğlub edilmədən dünyasını dəyişən yeganə dünya çempionudur.

Alyoxin hərtərəfli şahmatçı idi. O, daha çox özünün hücum xarakterli oyun tərzi və effektli, dərin düşünülmüş kombinasiyaları ilə məşhurdur. Bununla yanaşı, o, debütlərdə çox sayda nəzəri yeniliklərin müəllifi olmuş və yüksək endşpil texnikası ilə seçilmişdir.

Alyoxin 92 yarışda iştirak etmiş (5 olimpiada, 87 turnir), 49 turnirdə qalib olmuş, 13-ndə birinci yeri bölüşmüşdür. Keçirdiyi 24 matçdan 17-sini qazanmış, dördü heç-heçə başa çatmış, üçündə məğlub olmuşdur. Məğlubiyyətlərindən biri karyerasının başlanğıcında, qalan ikisi isə Maks Eyveyə qarşı olmuşdur.

Böyük rus şahmatçısı Alyoxin 1946-cı il martın 26-da vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Alexander Alexandrowitsch Aljochin // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag

Xarici keçidlər
---------------

* Aleksandr Alyoxin
* Chessgames of Alexander Alekhine  (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şahmatçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |


| ⛭Rusiya bayrağı Rusiya şahmatçıları |
| --- |
| Yaşayanşahmatçılar | 
Ernesto İnarkiyev |
Aleksandr Motılyov |
Aleksandr Qrişçuk |
Aleksandra Kostenyuk |
Pyotr Svidler |
Vasili Smıslov |
Vladimir Kramnik |
Sergey Karyakin |
Anatoli Karpov |
Nikita Vityuqov |
Yevgeni Tomaşevski |
Dmitri Andreykin |
Dmitri Yakovenko |
Yan Nepomnyaşşiy |
Vladislav Artemyev‎ |
Maksim Matlakov
 |
| Mərhumşahmatçılar | 
Aleksandr Alyoxin |
Mixail Botvinnik |
İvan Bukavşin
 |
1952-ci ildə prezident seçkilərində qalib gələn respublikaçıların nümayəndəsi **Duayt Eyzenhauer** Sovet İttifaqına qarşı "zor işlətmək" xəttini daha da genişləndirdi. 1957-ci il yanvarın 5-də Eyzenhauer Yaxın və Orta Şərq ölkələrində ABŞ-nin siyasəti haqqında xüsusi məktubla konqresə müraciət etdi. Eyzenhauerin bu məktubu Sovet İttifaqının və beynəlxalq kommunizmin təcavüzünə qarşı yönəldilmişdi. Bu rayonda böhranlı vəziyyətin olduğunu, həmin dövrdə dünya neft ehtiyatlarının 2/3 hissəsinin burada yerləşməsini, Yaxın Şərqin Avropa, Asiya və Afrika arasında qapı rolu oynamasını və üç səmavi dinin yarandığı yer olduğunu qiymətləndirən Eyzenhauer Yaxın və Orta Şərqdə ABŞ hərbi qüvvələrini tətbiq etməyə icazə verilməsini konqresdən xahiş etdi. Yaxın və Orta Şərq ölkələri ilə hərbi, siyasi, iqtisadi və digər sahələrdə əməkdaşlığı nəzərdə tutan bu doktrina onların təhlükəsizliyini qoruyurdu. Burada təcavüzün qarşısını almaq üçün qüvvə tətbiq edilməsi də əsaslandırıldı.

Eyzenhauerin müraciəti sovet hökuməti tərəfindən ABŞ-nin Yaxın və Orta Şərq ölkələri üzərində hökmranlığının yaradılması proqramının elan edilməsi kimi qəbul olundu. Sovet İttifaqı bu proqramın əleyhinə çıxdı. 1957-ci ildə Qahirədə keçirilmiş müşavirədə Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, İordaniya və Suriya bu doktrinanı rədd etdilər. Bundan fərqli olaraq, Livan, İraq, İran, Türkiyə, İsrail Eyzenhauer doktrinasını dəstəklədilər. Livanın razılığından sonra 1958-ci ildə amerikan hökuməti bu ərazidə ABŞ qoşunlarını yerləşdirdi.

Mənbə
-----

*
**Banqladeş Hərbi Hava Qüvvələri** (benq. বাংলাদেশ বিমান বাহিনী) — Banqladeş Silahlı Qüvvələrinin hava müharibəsi şöbəsi, ilk növbədə, Banqladeş ərazisinin hava müdafiə sisteminə və Banqladeş Ordusuna və Dəniz Qüvvələrinə hava dəstəyini təmin etmişdir. Bundan əlavə, xidmət ölkənin strateji hava nəqliyyatı və logistika imkanlarının təmin edilməsi üçün ərazi roluna malikdir.

1971-ci ildən etibarən. yaradıldığı Banqladeş Azadlıq Döyüşündən sonra, Körfəz müharibəsi koalisiyası və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sülhməramlı missiyaları daxil olmaqla, beynəlxalq səylərə dəstək olmaq üçün müxtəlif döyüş və humanitar əməliyyatlarda iştirak etmişdir.

Tarixi
------

### Qurulması

Banqladeş Hərbi Hava Qüvvələri Zəfər Bayramı zamanı MiQ-29 və F-7 təyyarələri
Banqladeş Hərbi Hava Qüvvələri rəsmi olaraq 1971-ci ildə Banqladeşin müstəqillik döyüşündə Pakistanın Sektor Komandirləri Konfransında formalaşmışdı. Rəsmi formalaşma tarixi 28 sentyabr 1971-ci il tarixində təsis edilmişdir və rəsmi olaraq 8 oktyabr 1971-ci ildə hökumət tərəfindən buraxılmışdır. BAF-ın ilk personalları müharibənin başlanğıcında Şərqi Pakistanda yerləşən və Banqladeş tərəfinə keçən Pakistan Hava Qüvvələrinin Bengaliyalı üzvləri idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Uddin, Syed Mohd. Saleh.* Bangladesh Air Force // In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second). Asiatic Society of Bangladesh. 2012. 2020-12-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-01.
**Enver Hadri** (alb. Enver Hadri) — Kosovalı alban olan hüquq müdafiəçisi. 1972-ci ildən Brüsseldə yaşayıb, Kosovoda İnsan Hüquqları Komitəsinin təsisçisi olub. 25 fevral 1990-cı ildə Brüsseldə svetoforda dayanarkən üç serb - Yuqoslaviya Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin əməkdaşları tərəfindən öldürülüb. Bu hadisə Sent-Gilles kommunasında, Sent-Bernard küçəsi ilə Viktuar küçəsinin kəsişməsində baş verir. Hadrinin yanında Serbiya tərəfindən Kosovoda öldürülən 32 albanın siyahısı var idi və o, ertəsi gün bunu Avropa Parlamentinin İnsan Haqları Komitəsinə təqdim edəcəkdi.

Qatillər Andrija Lakoniç, Veselin Vukotiç və Darko Aşanin idi. Lakoniç Hadrinin öldürülməsindən qısa müddət sonra Serbiyada Vukotiç tərəfindən öldürüldü, Aşanin isə əvvəlcə Yunanıstanda həbs olunur, oradan Belçika hakimiyyətinə göndərilməli idi, lakin Yunanıstanın ədliyyə nazirinin müdaxiləsindən sonra o, Serbiyaya aparılır. Elə həmin il Serbiyada öldürülür. Veselin Vukotiç 2006-cı ildə İspaniyada həbs edilib İspaniya polisinin məlumatına görə, Vukotiçdə Ənvər Hadrinin qətlindən əlavə, çoxsaylı qətllərlə bağlı keçmiş Yuqoslaviya prezidenti Slobodan Miloşeviç haqqında ittihamedici sənədlər də olub. 2003-cü ilin aprelində BMT tribunalının müdafiə etdiyi şahid Miloşeviçin Haaqada keçirilən məhkəməsində ifadə verir. O, ifadəsində Yuqoslaviya kəşfiyyat xidmətlərində işlədiyini və Xadrinin qətlini etiraf edir. Rənglənmiş şüşə arxasından ifadə verən qorunan bir şahidin sözlərinə görə Vukotiç "mənə bütün Avropada albanların ləğvi barədə danışıb". O, bunu Yuqoslaviya məxfi xidmətinin göstərişi ilə edib. Nəhayət Xədrini öldürdüyünü xatırladıb.

Mükafatlar
----------

2006-cı ildə Kosovo Respublikasının Prezidenti doktor İbrahim Ruqova Ənvər Hadrini ölümündən sonra "Kosovonun azadlığı və müstəqilliyinə verdiyi töhfələrə görə" Kosovo Qəhrəmanı Qızıl Ordeni ilə təltif edib.

Mənbə
-----

* Meet Enver Hadri

İstinadlar
----------

1. ↑  "CNN.com - Spain arrests Serb murder suspect - Feb 27, 2006". CNN. 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 May 2010.
2. ↑  *ELPAIS.es.* "Detenido en Barajas el yugoslavo Veselin Vukotic, testigo de cargo clave en el juicio a Milosevic". 27 February 2006. 2012-02-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 August 2017.
3. ↑  "030429ED". 2009-07-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-12.
4. ↑  "Spanish police arrest man wanted in killing of Yugoslav human rights activist". 2007-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 August 2017.
**Kosaku Hamada** (濱田 耕作, *Hamada Kosaku*?, 22 fevral 1881 – 25 iyul 1938, Kioto) və ya **Seyryo Hamada** (濱田 青陵, *Hamada Seyryo*?) – Yaponiya arxeoloqu və sənətşünası.

Həyatı
------

Kosaku Hamada 1881-ci ildə Yaponiyanın Osaka şəhərində doğulmuşdur. 1905-ci ildə Tokio Universitetindən məzun olaraq sənətşünaslıq sahəsində ixtisaslaşmışdır. 1909-cu ildə Kioto Universitetində yapon sənətşünaslıq və arxeologiya mövzularında mühazirələr verməyə başlamışdır. 1913–16-cı illərdə Britaniyada təhsil aldıqdan sonra 1917-ci ildə Kioto Universitetinin professoru olmuşdur. O, Yaponiyada arxeologiya üzrə universitet professoru olan ilk şəxs olmuşdur.

Hamada 1937-ci ildə Kioto Universitetinin prezidenti seçilmiş, 1938-ci ildəki ölümünə qədər bu vəzifəni tutmuşdur.

Elmi töhfələri
--------------

Hamada Yaponiyada arxeologiyanın elmi metodlarından istifadə edən ilk şəxs olmuşdur. Onun tədqiqat qrupu 1917–27-ci illərdə 14 cildlik tədqiqat işi yayımlamışdır. Bu tədqiqat işinin böyük hissəsi onun Yaponiya, Koreya və Çində apardığı qazıntı işlərinə həsr olunmuşdur. 1925-ci ildə Tokio Universitetinin professoru Yoşito Harada və Pekin Universitetinin professoru Ma Henlə birlikdə Uzaq Şərq Arxeologiya Cəmiyyətini qurmuşdur. Bu təşkilatın məqsədi Uzaq şərqdə arxeoloji tədqiqatlarla məşğul olmaq və nəticələri bölüşmək idi.

Hamada Çin və buddizm incəsənəti tarixi ilə də məşğul olmuşdur. *"Şina komeyki deyşo zusetsu"* əsəri (1927) onun Çindəki arxeoloji tədqiqatlarının nəticələri haqqındadır. *"Tenşi keno şisetsu ki"* (1931) isə 1582-ci ildə Avropaya göndərilmiş yapon missiyasının tədqiqatından ibarətdir. Hamadanın ən tanınmış işlərinə Kioto Universitetindəki mühazirələrinə əsasən *"Tsuron kokoqaku"* (1922) və *"Kokoqaku nyumon"* (1930) əsərləri aiddir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Japans // NMVW-collection website.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). III cild (G–I). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 89. ISBN 0-87011-623-1. İstifadə tarixi: 25 avqust 2022.
**Huşəng Cəfəri** (هوشنگ جعفری) — müasir azərbaycanlı şair və rəssam.

Həyatı
------

Huşəng Cəfəri 1958-ci ildə Zəncanın Qalacıq kəndində dünyaya gəlib. Rəssamlığı Üstad Rəhim Nəvəsindən öyrənib. Zəncan valiliyinin baş müavinlərindən biri olub. Amma "Hacılar" və "Bəla vurun belə fərmandara" şeirlərini yazdıqdan sonra üç il dövlət xidmətindən uzaqlaşdırılıb. Üç ildən sonra makinaçı kimi xidmətə çağırılıb.

Üç qızı və bir oğlu var. Oğlu qrimçi, qızlarından biri şairə, biri rəssam, üçüncüsü isə miniatürçüdür.

Zəncan
------

Huşəng Cəfəri Zəncanın adının yenidən Azərbaycana çevrilməsinə dair tezislər ifadə edib və O adın yenidən zəncana verilməsini istəyir.buna görə cəfəri deyir ki zəncanın adı qızıl azərbaycan (qızılın artırılması daha iki azərbaycandan ayrı tutulmasıdır) olmalıdır niyə ki oradan qızıl özən kimi axar çay keçir və dəyərli qızıl, mis və ayrı mədənlər bu ostanda bulunur.

Yaradıcılığı
------------

Gecə ta subhə kimi mələdim bilmədiniz heç!,  

Ürəyin qanını gözdən ələdim bilmədiniz heç!,  

Gün çıxan vaxtta yığışdız bir ağac kölgəsinə,  

Uyduz əvvəldə ürəkdən qara bayquş səsinə,  

Oyanan olmadı kimsə o ağac şeyhəsinə,  

Nə yuxu, ləş-ləşin üstə kələdim bilmədiniz heç,  

Qollarizdan yapışıb silkələdim bilmədiniz heç.

---

Baxdım dalısıca yar gedəndə,  

Bir yolda dedim baxar gedəndə,  

Baxdı qapıdan keçəndə güldü,  

Bilməzdi ürək umar gedəndə,  

Bağlandı dilim ürəkdən amma,  

Az qaldı çəkim havar gedəndə!,  

Səndən sonra eşqi neynəyirən mən!,  

Al eşqinidə apar gedəndə.

Mənbə
-----

* Azad təbriz saytı[*ölü keçid*]-20.05.2009 baxışı

Xarici keçidlər
---------------

**Youtube da baxın**

* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Şir Məhəmməd bəy Qazi** (özb. Shermuhammadbek Gʻoziy) rusdilli mənbələrdə **Kurşirmat** (özb. Koʻrshermat) ləqəbi altında qeyd olunur — Basmaçı hərəkatının üzvü, mühacir olaraq, 1923-cü ildən bəri *Abver* ilə işləyən *Union* qurumun başçısı idi.

Həyatı
------

Şir Məhəmməd bəyin babası, Abdurəhim bəy Kokand xanlığının son xanlardan biri olan Xudoyar xanın bəyi və bir müddət onun vəziri idi. Xanlığın ləğv olunmasından sonra, o Mərğilanın Qumarıq qışlağında qalırdı. Şir Məhəmməd bəyin atası, Quşaqboy xoca Qumarığın əmini idi. O, 1915-ci ildə İstanbulda, həccdən qayıdarkən dünyasını dəyişib. Şir Məhəmməd özü cavanlığında mirab idi, yəni arxlardaki suyu idarə edirdi. O, uşaqlığında və ya cavanlığında bir göz xəstəliyi yaşadığına görə həmişə günəş eynəkləri taxırdı. Buna görə ona Korşirmat ləqəbi verilib. Doğma qışlağında qrammatikanı öyrənib, sonra Mərğilandaki mədrəsədə təhsilini davam edirdi. Təsdiqlənməmiş məlumata görə, Şir Məhəmməd 1916-cı ilin üsyanıda iştrak edirdi.

Şir Məhəmməd bəyin oğlu Davron bəyin və qohumu Ənvər bəyin sözlərinə görə, Şir Məhəmməd vətəndaş müharibəsindən öncə Türkistanı tərk etmirdi və Rusiya türməsində yatmırdı. Halbuki, başqırd türkoloq Zəki Vəlidi onlarla razı deyil. Özbək mühacir Əbdulhəmid Köçərin Adanada yazdığı xatirələri də Şir Məhəmmədin inqlabdan sonra rus türmədən buraxaldığını təsdiq edir.

Qohumlarının sözlərinə görə, 1917-ci ilinin yayında Taşlaqın yaxınlarında baş verən etiraz aksiyası zamanı, Şir Məhəmməd bəy polislərin tərəfindən döyülən soydaşına yardım edərək, *polisi vuru, onu atdan yıxdı*, sonra isə *onu ölənə qədər döydü*. Şir Məhəmmədlə onun qardaşları və dostları gizlənməyə məcburiyyətində qaldılar. Sonra isə, o, tərəfdarları ilə Sobelyevdə silahlanmaq üçün türməyə hücum törədiblər.

Şir Məhəmməd bəy özbək ilə türkmən basmaçıların qurbaşısı olaraq, basmaçılığı siyasi güc səviyyəsinə çatdıra, Sovet hökuməti ilə mübarizəsində böyük nailiyyətlərə nail olmağa və 1920-ci ildə Kabilin rəsmi yardımı əldə edə başarıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "*Мавлон Шукурзода, Гули Юлдашева*. Курбаши Шермухаммадбек - по воспоминаниям его родных". 2019-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-15.
2. ↑  "'Шермухаммад-бек m // Сайт Кокшетау Азия". 2019-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-16.
3. ↑  *Валиди З. Т.* Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры // Уфа, «Китаб», 1998. Цит. по:  Arxivləşdirilib 2019-12-21 at the Wayback Machine
4. ↑  "*Бахтияр Шахназаров.* Узбеки Турции (часть III). «Басмачи» или участники национально-освободительного движения?". 2019-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-22.
5. ↑  "Пылёв А. И. *Басмачество в Средней Азии: этнополитический срез (взгляд из XXI века)*, c. 228". 2019-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-30.
**Kriva Palanka** — Şimali Makedoniyanın şərqində, Bolqarıstan sərhəddindən təxminən 5 km uzaqlıqda, Kriva Palanka bələdiyyəsinin mərkəzi olan şəhərdir. Əhalisi 14558 nəfərdir. Kriva Palanka şəhəri 21,000 əhalisi olan Kriva Palanka Bələdiyyəsinin ərazisində yerləşir.

Şəhər respublikanın şimal-şərqində, Osogovo dağ silsiləsindən bir qədər uzaqda, Kriva çayının hər iki sahilində yerləşir. Şəhər Kumanovo şəhərindən 60 km, ölkənin paytaxtı Skopye şəhərindən isə 100 km məsafədə yerləşir. Çayın kənarında yerləşən şəhərin adı, Osmanlı İmperiyası dövründə "Eğri-Dərə" (*əyri çay*), sonralar isə "Eğri-Palanka" adlanıb.

Tarixi
------

Kriva Palanka ölkənin "ən gənc" şəhərlərindən biridir. Şəhər 1633-cü ildə Bayram Paşanın göstərişi ilə türklər tərəfindən qurulmuşdur. 20-ci əsrin əvvəllərində şəhərin çoxmillətli əhalisi var idi: 1900-cü ildə Vasil Kançevin "Makedoniya. Etnoqrafiya və statistika" kitabında şəhərdə 1,5 min xristian bolqar, 2,5 min türk, 20 Vlax və 320 qaraçı yaşadığı göstərilir. 1905-ci ildə şəhərin 1364 sakini Bolqar Ekzarxlığı kilsəsinin parishionları idi.

Əhalisi
-------

2002-ci il siyahıya alınmasına görə, Kriva Palankanın 14 558 nəfər əhalisi var.

|  |  |
| --- | --- |
| **Milliyyət** | **Ümumi** |
| Makedoniyalılar | 13 758 |
| Albanlar | 0 |
| Türklər | 2 |
| Qaraçılar | 668 |
| Arumınlar | 2 |
| Serblər | 88 |
| Boşnaklar | bir |
| başqa | 39 |
|

Görməli yerləri
---------------

Müqəddəs Yokim Osoqovski kilsəsi
Şəhərin yaxınlığında (mərkəzdən 2 km məsafədə) orta əsrə aid memarlıq və tarixi abidə olan Müqəddəs Osoqovski Pravoslav Monastırı yerləşir.

İstinad
-------

1. ↑  "За Крива Паланка". Општина Крива Паланка (makedon). 2022-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-02.
2. ↑  Васил Кънчов. "Македония. Етнография и статистика". София, 1900. Arxivləşdirilib 2013-03-07 at the Wayback Machine (bol.)