**Mərkəzi Asiya - Mərkəzi qaz kəməri sistemi** Türkmənistandan Özbəkistan və Qazaxıstandan Rusiyaya keçən bir Qazprom tərəfindən idarə olunan qaz kəmərləri sistemidir. Şərq filialına Türkmənistanın cənub-şərq qaz yataqlarından başlayaraq 1, 2, 4 və 5 boru kəmərləri daxildir. Qərb filialı 3-cü boru kəmərindən və yeni paralel Xəzər boru kəmərinin inşası layihəsindən ibarətdir. Qərb filialı Türkmənistanın Xəzər dənizinin sahilindən şimala doğru axır. Qərbi Qazaxıstanda filiallar var. Oradan boru kəmərləri şimala gedir, burada Rusiya qaz boru kəməri sisteminə qoşulurlar.

Tarixi
------

Sistem 1960 -1988-ci illər arasında qurulmuşdur. İnşaat, Amudərya hövzəsindəki Türkmən Carkak yatağının kəşfindən sonra başladı və boru kəmərinin ilk hissəsi 1960-cı ildə tamamlandı.  1 və 2 boru kəmərləri 1969-cu ildə, 4-ü isə 1973-cü ildə istismara verilmişdir. 1976-cı ildə Şatlıq kompressor stansiyası ilə Xivə arasında iki paralel xətt çəkildi. Boru kəməri 5 1985-ci ildə istismara verildi, 1986-88-ci illərdə isə Dovletabad-Xivə xətti bağlandı. Qərb filialı (boru kəməri 3) 1972-1975-ci illərdə tikilmişdir.

2003-cü ildə Türkmənistanın mərhum prezidenti Saparmurat Niyazov mövcud sistemlərin yenilənməsini və qərb filialına yeni paralel boru kəmərinin çəkilməsini təklif etdi.  12 may 2007-ci ildə Rusiyadan Vladimir Putin, Qazaxıstandan Nursultan Nazarbayev və Türkmənistandan Qurbanqulu Berdiməhəmmədov qaz kəmərinin qərb hissəsinin yenidən qurulması və genişləndirilməsi ilə bağlı memorandum imzaladılar. 20 dekabr 2007-ci ildə Rusiya, Türkmənistan və Qazaxıstan mövcud olan 3 boru kəmərinə (Qaraboğaz-Avropa boru kəməri və ya Okarem-Beyneu kəməri kimi tanınır) paralel olaraq Xəzər sahilində boru kəmərinin inşası ilə bağlı razılığa gəldilər.

Texniki xüsusiyyətlər
---------------------

Demək olar ki, bütün Özbəkistan və Türkmənistan istehsal sahələrinin yerləşməsi və qərb filialının texniki vəziyyətinin pis olması səbəbindən təbii qaz Mərkəzi Asiya - Mərkəz qaz boru kəməri sistemi ilə, əsasən şərq filialı vasitəsilə verilir. 1, 2, 4 və 5-ci boru kəmərləri Türkmənistanın cənub-şərqindəki qaz yataqlarından, əsasən Dovletabad qaz yatağından verilir. Şərq qolu Dövlətabad yatağından başlayır və Tejenin şərqindəki Şatlıq qaz yatağından Xivəyə qədər davam edir. Bundan əlavə, boru kəməri sistemi qazı Amudərya boyunca Özbəkistanın Kunqrad kompressor stansiyasına qədər nəql edir. Kunqraddan qazın böyük hissəsi Qazaxıstan vasitəsilə Rusiyadakı Aleksandrov Qayı qaz analiz stansiyasına nəql olunur. Bundan əlavə, qaz kəməri Soyuz və Orenburq- Novopskov boru kəmərləri ilə birləşdirilir. Oradan iki xətt Moskvanın şimal-qərbində, digər iki xətt Volqa çayından Şimali Qafqaza Moskva sisteminə axır.
Qərb filialı Türkmənistan və İran arasındakı sərhədə yaxın olmayan Okaremdən başlayır və şimaldan axır. Qazaxıstanın Janaozen ərazisindən keçən Okarem və Balkanabat arasında Xəzər dənizinin sahilində səpələnmiş yataqlardan şərq filialına cavab verən Beyneu kompressor stansiyasına qədər axır. Xəzərdən cənubda, qərb sistemində diametri 710 mm, Xəzər ilə Beyno arasında isə 1220 mm olan bir boru kəməri var.

Xəzəryanı boru kəməri
---------------------

20 dekabr 2007-ci ildə Rusiya, Türkmənistan və Qazaxıstan mövcud boru kəmərinə paralel yeni Xəzər boru kəmərinin inşasına dair razılığa gəldilər. Boru kəmərinin Türkmənistandakı Belek kompressor stansiyası ilə Aleksandrov Qay kompressor stansiyası arasında tikilməsi planlaşdırılır. Yeni boru kəmərinin gücü ildə 20-30 milyard kubmetr olacaq, qaz planlaşdırılan Şərq-Qərb boru kəmərindən veriləcəkdir. Boru kəmərinin inşasına 2009-cu ilin ikinci yarısında başlanmalı idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Michael FredholmThe Russian Energy Strategy & Energy Policy: Pipeline Diplomacy or Mutual Dependence? Arxivləşdirilib 2020-06-20 at the Wayback Machine: journal. — Conflict Studies Research Centre, 2005. — September.
2. ↑  Shamil Midkhatovich Yenikeyeff. Kazakhstan's Gas: Export Markets and Export Routes Arxivləşdirilib 2019-08-08 at the Wayback Machine -Oxford Institute for Energy Studies  Arxivləşdirilib 2021-05-16 at the Wayback Machine
3. ↑  "Uzbekistan's Unlikely Dream to Supply Europe with Gas". 2021-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-21.
4. ↑  Martha Brill OlcottInternational Gas Trade in Central Asia: Turkmenistan, Iran, Russia and Afghanistan. Working Paper #28 Arxivləşdirilib 2008-09-04 at the Wayback Machine : journal. — Stanford Institute for International Studies, 2004. — May.
5. ↑  Caspian Oil and Gas: The Supply Potential of Central Asia and Transcaucasia - ISBN 92-64-16095-7. Arxivləşdirilib 2023-08-04 at the Wayback Machine
6. ↑  Privatization of the Power and Natural Gas Industries in Hungary and Kazakhstan Arxivləşdirilib 2017-06-25 at the Wayback Machine: journal. — World Bank, 1999. — December.
7. ↑  "Kazakhstan, Russia and Turkmenistan agree to renovate the Caspian gas pipeline". 2010-03-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-21.
8. ↑  Robert M. CutlerMoscow and Ashgabat fail to agree over the Caspian Coastal Pipeline Arxivləşdirilib 2010-06-13 at the Wayback MachineCentral Asia-Caucasus Institute
9. ↑  Putin deal torpedoes Trans-Caspian gas pipeline plans[*ölü keçid*], New Europe (Belgium)
10. ↑  Turkmenistan, Natural Gas, and the West Arxivləşdirilib 2021-02-21 at the Wayback MachineEurasia Daily Monitor, Jamestown Foundation
11. ↑  Isabel Gorst. Russia seals Central Asian gas pipeline deal Arxivləşdirilib 2021-07-09 at the Wayback MachineFinancial Times Arxivləşdirilib 2021-04-23 at the Wayback Machine
12. ↑  "Turkmenistan-Russia Breakthrough: Resuming Gas Supplies, Building Pipelines". 2010-06-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-21.
13. ↑  "Putin Okays Caspian Gas Pipe Accord for Ratification". 2020-04-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-21.
14. ↑  "Russia, Turkmenistan extend Caspian gas link freeze-paper". 2020-06-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-21.
15. ↑  ""Şərq-Qərb" boru kəməri". 2020-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-21.