recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hilata** (*lat.* Melanargia hylata) — pulcuqqanadlılar dəstəsinin satirlər fəsiləsinə aid kəpənək növü. Yoxa çıxmaqda olan Talış avtoxtonudur.

Təsviri
-------

Qanadları açıq halda 52–56 mm-dir. Ön qanadın uzunluğu 24–26 mm-dir. Qanadları sarımtıl-krem rəngdə olub kənarları qara-qəhvəyi rəngdədir. Arxa qanadların xarici kənarında 6 ədəd gözşəkilli ləkə vardır. Oxşar ləkələr ön qanadların zirvəsində də vardır.

Yayılması
---------

Azərbaycanın cənub-şərqində (Zuvand) yayılmışdır.

Həyat tərzi
-----------

Kserofil bitkili quru, daşlı yamaclarda, əsasən yastıqvari traqakant, gəvən və akantalimon bitən sahələrdə yaşayır. Kəpənəklər mayın sonunda və iyunda uçurlar, ildə bir nəsil verirlər. Tırtıllar apreldə taxıllarla (yerli yulaf növü) qidalanır və küləş içərisində puplaşır. Yumurta mərhələsində qışlayır. Bu kəpənəklər yırtıcı ktır milçəkləri tərəfindən intensiv surətdə ovlanır.

Sayı
----

R. Əffəndi tərəfindən Talışda 1 kəpənək, 2011-ci ildə V. V. Tixonov tərəfindən 1 kəpənək qeydə alınmışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Kəpənəyin yaşayış yerlərinin insanlar tərəfindən zəbt edilməsi, otlaqlara, əkin sahələrinə çevrilməsi tırtıllar üçün kifayət qədər yem bitkisinin olmamasına gətirib çıxarır. Əkin sahələrində küləşin yığılması küləş içərisində puplaşmış kəpənəklərin məhvinə səbəb olur. Həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən kəpənəklərin tutulması da onların sayına mənfi təsir göstərir.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Kəpənəklərin yaşayış ərazilərinin qorunması, kəpənəyin biologiyasının ətraflı öyrənilməsi, yaşayış ərazilərinə müntəzəm monitorinqlərin təşkil edilməsi qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlərdəndir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanın Qırmızı kitabı. II cild. Bakı: 2013.
2. ↑  LepIndex: The Global Lepidoptera Names Index. Beccaloni G. W. Scoble M. J. Robinson G. S. & Pitkin B. 2005–06-15
3. ↑  Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук. Баку: 1971, 24 с.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın Qırmızı kitabı. II cild. Bakı: 2013.
2. LepIndex: The Global Lepidoptera Names Index. Beccaloni G. W. Scoble M. J. Robinson G. S. & Pitkin B. 2005–06-15.
3. Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа. Животный мир СССР, т. V, М.–Л.: изд-во АН СССР, 1958, с. 351–475.
4. Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук. Баку: 1971, 24 с.
5. Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич. обозрение. т. LI. вып. 1–2, 1972, с. 136–154, 352–368.

Həmçinin bax
------------

Talış məxməri kəpənəyi
Eyfema
Şərqi aleksanor yelkənciyi
Xrizip

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3304875
* Wikispecies: Melanargia hylata
* BioLib: 680102
* EoL: 140062
* GBIF: 1916377
* iNaturalist: 716415
* IRMNG: 10892383
* LepIndex: 142341
* NCBI: 366108

 |
**Gediminas** – 1295-ci ildən qardaşı Vitenin həmhakimi, Böyük Litva knyazı, Gediminilər sülaləsinin banisi. Əslən Aukştaytlardandır, Olgerd və Keystutun atasıdır. Böyük Litva Knyazlığının iqtisadi inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmış, gömrük və digər güzəştlər verməklə Avropa sənətkar və tacirlərini Litvada daimi məskunlaşmağa sövq etmiş, Böyük Litva Knyazlığı üçün sərfəli ticarət müqavilələri imzalamışdır. Dövlət strukturunu möhkəmləndirmiş, inzibati sistemi təkmilləşdirmiş, mükəlləfiyyətləri nizamlamışdır. Ölkənin paytaxtı olmuş Vilno (indiki Vilnüs) ilk dəfə Gediminasın dövründə, 1323-cü ildə qeyd edilmişdir. 1323-cü ildə Livoniya ordeninə qarşı mübarizədə Riqa yepiskopluğu ilə ittifaq bağlamışdır. 1325-=ci ildə Polşa kralı I Vladislav Loketeklə müqavilə bağlamış və qızını kralın oğluna ərə verməklə onu daha da möhkəmləndirmişdi. 1310–30-cu illərdə Polotsku, Qrodnonu, Berestyeni, Vitebski, Minski, Turovu və Pinski tabe etmiş, onlara qonşu knyazları öz vassallarına çevirmişdi. Polşa feodalları ilə mübarizədə Volını qəti olaraq Böyük Litva Knyazlığına birləşdirmişdir. İvan I Daniloviç Kalita ilə rəqabət aparmış, Pskov, Novqorod, Smolensk, Kiyevin siyasətinə təsir göstərmişdir. Tver knyazı Dmitri Mixayloviçlə Moskvaya qarşı ittifaq bağlamışdır.

Özünü "litvalıların və rusların kralı" adlandırmışdı. Onun dövründə Böyük Litva Knyazlığı Şərqi Avropanın ən güclü dövlətinə çevrilmişdi. O, almanların Bayerburq qalasının mühasirəsi zamanı öldürülmüşdür.

İstinadlar
----------
**Hiller gölü** (*ing.* Hillier) — Avstraliyanın Reşerş arxipelaqında yerləşən Hiller gölü özünün qeyri-adi rəngi ilə diqqəti cəlb edir. Uzunluğu 600 metr, eni isə 200 metr olan bu göl 1802-ci ildə kəşf olunmuşdur. Göl çəhrayı rəngdədir. XX əsrin əvvəllərində bu göldən duz çıxarılmağa başlanılmış və bu proses 6 il davam etmişdir. Bu gölün qeyri-adi rəngini tədqiq etmiş və əvvəlcə belə qərara gəlmişlər ki, bu göldə bitən mikro-yosunların duzlu suya buraxdığı qırmızı maddənin nəticəsində əmələ gəlir. Digər bir versiyaya görə isə gölün bu cür rəng almasının səbəbi orada yaşayan xüsusi mikroorqanizmlərdir. 1950-ci ildə aparılan bir sıra araşdırmalar nəticəsində bu iddialar öz təsdiqini tapmadı. Bir müddət sonra da aparılan tədqiqatlar da nəticəsiz qaldı və indiyə kimi gölün bu cür rəngə boyanmasının səbəbi sirr olaraq qalmaqdadır. Hiller gölünə yalnız hava yolu ilə getmək mümkündür..

İstinadlar
----------

1. ↑  "Guide to Asia - Lake Hillier - Australia". 2004. 2013-09-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-08-31.
2. ↑  "Озеро Хиллер — самое необычное розовое озеро в Австралии". countofworld.ru. 2013-05-29. 2015-09-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-20.
Tropical Storm Dorian güclü tropik dalğa kimi
Tropik dalğalar, şərq dalğaları və ya Atlantik bölgəsində Afrika şərq dalğaları kimi tanınan tropik şərq dalğaları atmosfer çöküntüsüdür - şimaldan cənuba yönəldilmiş nisbətən aşağı hava təzyiqinin uzanmış bir növüdür və tropiklərin şərqdən qərbinə bulud və göy gurultulu leysan hərəkət edir. Qərbdə hərəkət edən dalğalar subtropik və tropiklərdə frontal bölgələrin quyruq ucundan meydana gələ bilər və şərq dalğaları kimi istinad edilə bilər, lakin bu dalğalar yanlış tropik dalğalar adlanır; onlar tamamilə tropik dalğalar ilə bir çox xüsusiyyətləri bölüşür, lakin müxtəlif bir formasıdır. Bütün tropik dalğalar subtropik yamacın ekvatorial tərəfi boyunca və ya intertropik yaxınlaşma zonasının şimal və cənubunda yerləşən yüksək təzyiqli kəmər boyunca şərq axınında yaranır. Tropik dalğalar, adətən, ekvatorun yaxınlığında tropik və subtropiklər boyunca şərq küləkləri ilə qərbi istiqamətdə aparılır. Sakit okeanın şimal-şərq və Atlantik okeanın şimal hissələrində tropik siklonun meydana gəlməsinə səbəb ola bilər. Tropik dalğaların öyrənilməsi meteoroloji məlumatların bir xətti olan Hovmöller diaqramına əsaslanır.

Xüsusiyyətlər
-------------

Tropik dalğa şimal-şərqdən axan çox quru havadır. Çayın xəttindən keçdikdən sonra külək cənub-şərqə dönür, rütubət kəskinləşir və atmosfer sabitləşir. Bəzən şiddətli yağış və göy gurultulu leysan yağışlar yağır. Dalğa qərbə doğru hərəkət edərkən dəhşətli dərəcədə azalır.

Bu yağışa istisna Atlantik okeanda meydana gəlir. Şəkər hava təbəqəsi adlanan quru havanın bir sıçraması bəzən konveksiyanın quru təbəqənin inversiyası ilə məhdudlaşdığından səmadan buludlar çəkilir və tropik dalğa yaranır. Bundan əlavə, Şəkər hava təbəqəsində hər hansı bir toz aşağıda havanı soyudaraq Günəş işığını əks etdirir.
**Alleqro**—2005-ci ildə çəkilən Danimarka filmi.

Məzmunu
-------

Əvvəlcə sizə bir qədər filmin rejissoru Kristoffer haqqında məlumat verək. Bu rejissor özünəməxsus dəstxətti və psixoloji müəllif filmləri çəkməsi ilə tanınır. Böyük kinoya qısametrajlı filmlərlə gələn rejissor "Yenidənqurma" (Reconstruction) filmi ilə məşhurlaşıb. Az büdcə ilə gözəl sənət əsərləri yaratmağa qadirdi. Filmləri gərgin psixoloji aura və monoxron effektli operator işi ilə seçilir. Kameranın daim hərəkətdə olması DOQME, xüsusən Lars Von Trier üslubunu xatırladır.

Bu filmi də nağıl kimi danışan kəs var tamaşaçıya. Bu dəfə qəhrəman pianoçu Zetterströmdür. Zetterström Andrea adlı bir qadına aşiqdir. Lakin ona naməlum qalan səbəb üzündən Andrea onu tərk edir. Zetterström isə yaşadığı Kopenhageni tərk edib, uğur ardınca yollanır. O böyük uğurlar qazanır. Məşhur pianoçu kimi hər yerdə sevilir. Andreanı da unudur. Büsbütün unudur. Ona öz pianosu kömək edir. Unudulanlar arasında çox şey var. Zetterström isə bunların fərqinə belə varmır. Sadəcə yaşayır və həyatın mənasını pianoda görür. İllər keçib. İndi Kopenhagendə, dəqiq desək Kopenhagenin Zetterström yaşayan ərazisində naməlum, mistik "Zona" yaranıb. Bu zona 3 küçəni əhatə edir və ora giriş-çıxış mümkün deyil. Adrea da məhz "Zona"da qalan insanlar arasındadır. Bir gün Zetterströmun yanına bir nəfər gəlir və Kopenhagendə baş verən qəribə hadisə haqqında danışır. O, inadla Zetterströmu inandırmağa çalışır ki, "Zona"da baş verənlərlə pianoçunun keçmişi birbaşa bağlıdır. Zetterström bu xəbərin düzgünlüyünü araşdırmaq üçün illər sonra Kopenhagenə konsert vermək bəhanəsi ilə qayıdır. "Zona"da baş verənləri anlamaq isə ona heç də asan deyil.
Keçmişi unutmaq, ya sadəcə yada salmaq istəməmək? Bunlardan hansı daha doğrudur? Vaxtında deyilməyən sözlər insana bəzən bir ömür bahasına başa gəlir. Sonda Andreanın Zetterströmü tərk etmə səbəbi, "Zona"nın mənası tamaşaçıya məlum olur. Heç bir "happy end" olmadan, real bir hadisə kimi də başa çatır.

Xarici keçidlər
---------------

* Официальный сайт фильма Arxivləşdirilib 2011-07-19 at the Wayback Machine
* *«Alleqro»* — Internet Movie Database saytında.

* *Alleqro* AllMovie saytında
**Gelibolu yarımadası** (*türk.* Gelibolu Yarımadası) - Dardanel boğazının qərb tərəfində, Dardanel ilə Saros körfəzi arasında, cənuba doğru uzanan yarımadadır. Yarımadanın qədim adı Xersonesosdur.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Gelibolu yarımadası Çanaqqala əyalətinə daxil olan Gelibolu və Eceabat rayonlarının ərazilərində yerləşməkdədir. Çanaqqala boğazı III geoloji dövrün sonunda meydana gələn çöküntülərlə yaranmışdır. Uzunluğu 65 km-dir. Boğazın ən geniş yeri 5800 m, ən dar yeri isə 1250 kmdir. Ən dərin yeri 106 m-dir. Boğazın çevrəsi dağ xarakterindədir. 
Türkiyənin şimal-qərbində yer alan yarımada və eyni zamanda Türkiyə Respublikası, Şimal yarımkürəsində, Avropa və Asiya qitələrinin kəsişmə nöqtəsindədir. Şimalda dar Bolayır keçidi ilə Trakyaya bağlanır. Kiçik Asiyanın qərbdəki ən son ərazisidir.

Tarixi
------

1915-ci ildə 19 fevral-18 mart arası dənizdən, 25 aprel-9 yanvar arası isə qurudan Çanaqqala döyüşü baş vermişdir. Türkiyə tarixində əhəmiyyətli yerə malik olan bu böyük döyüşdə Türkiyə qələbə qazanmışdır.

Coğrafiyası
-----------

### İqlim

Trakya və Egey iqlim bölgələri arasında yerləşir. Şimalda yerləşən Qorudağı sərt Trakya iqliminin təsirini zəiflədir. Çanaqqala boğazı sahillərində yerləşməsi ilə il ərzində daimi hava axınlarının təsiri altındadır. Bu səbəblə yaz fəsli çox qısadır. Yağışlar payızda çoxalır, yazda azalır. Qış fəslində isə şimaldan sərt Poyraz küləkləri Geliboluya daxil olur.

### Dağlar

Təkirdağına uzanan Ganos dağının bir qolu Mərmərə dənizi sahillərini izləyərək Mürəftə üzərindən Çanaqqala boğazı boyunca Seddülbahirə qədər davam edir. Digər bir qolu isə Kadıköy bucağının arxasından Bayramiş kəndinin üstündən Meriç istiqamətində hərəkət edir. Bir çox yerləri 200–400 m yüksəklikdə dəyişən hissələri, Gelibolu Kəşan arasında 725 m-dir. Bu yüksəkliyin adı Qorudağı adlanır. 
Düzənliklər
Geliboluda sadəcə olaraq kiçik Evreşe, Karainbeyli, Sütlüce və İlgardərə kimi düzənliklər var.

Bölgədə əhəmiyyətli çay və göl yoxdur. Bölgənin ən böyük çay və dərələri aşağıdakılardır:

* Kavak çayı: Ən uzun çayıdır. Çokal kəndi yanından keçir, şimaldan gələn bir qolla biləşir və Saroz körfəzinə tökülür. Uzunluğu 50 km-dir.
* İlgar dərəsi: Əşikçi dağından başlayaraq Üveyik dağı ilə Pazarlı kəndi arasından keçərək Bakacak təpəsi yaxınlığından Çanaqqala boğazına tökülür.
* Çokalcı dərəsi: Qaynarcadan keçərək Çanaqqala körfəzinə tökülür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Türkiyə yarımadaları: Gelibolu yarımadası". 2014-11-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-18.
Atmosferin quruluşu
**Troposfer** — atmosferin alt qatı olub, orta qalınlığı 11 km, ekvatorda 17–18 km, mülayim enliklərdə 10–11 km, qütblərdə 7–8 km-dir.

"Hava fabriki" adlandırılan troposferdə hündürlük artdıqca temperatur və təzyiq azalır. Yerin cazibə qüvvəsinin təsiri nəticəsində atmosfer kütləsinin 80%-i troposferdə cəmləşib. Troposferdə külək əsir, bulud yaranır, yağıntı düşür. Günəş şüalarının yer səthini qeyri-bərabər qızdırması, gecə və gündüzün növbələşməsi, Günəş istiliyi və işığının udulma və əks olunma dərəcəsi troposferdə havanın temperaturunun dəyişməsinə təsir edən əsas amillərdir. Troposferdən yuxarı qalxdıqca temperatur aşağı düşür. Yerə ən yaxın təbəqədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Larousse (ed.). "troposphère". www.larousse.fr (fransız). 2021-11-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 noyabr 2021.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



| ⛭Yerin atmosfer təbəqəsi |
| --- |
| Troposfer | Stratosfer | Mezosfer | Termosfer | Ekzosfer | Tropopauza | Stratopauza | Mezopauza | Ekzobaza | Ozon təbəqəsi | Turbopauza | İonosfer |
**Alliqator-Pond** (*ing.* Alligator Pond) — Yamaykanın Kornuoll qraflığında yerləşən balıqçı kəndi.

Ümumi məlumat
-------------

Kənd Yamaykanın cənubunda yerləşən eyni adlı buxtada yerləşir. Təxmini olaraq dəniz sahili boyunca 2 km məsafədə uzanır. Alliqator-Pond kəndinin əhalisi əsasən balıqçılardan ibarətdir: kişilər balıq ovu, qadınlar isə onu satmaqla məşğul olur. Burada açlq səma altında kafe, barlar fəaliyyət göstərir.

Burada ən məşhur restoran *Little Ochie* 1989-cu ildən fəaliyyət göstərir. 2006-cı il məlumatına görə restoranda eyni anda 400 nəfər sərbəst şəkildə yerləşə bili.

Kəndin adı ondan bir qədər aralıda görünən təpələrlə bağlıdır. Beləki bu təpələr alliqatorların belini xatırlatdığından irəli gəlir. Bununla belə burada bu yimsahlara rast gəlinmir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Alliqator-Pond Arxivləşdirilib 2019-10-22 at the Wayback Machine  (ing.)
2. ↑  Days in the Life… the beach at Alligator Pond, Jamaica Arxivləşdirilib 2016-12-21 at the Wayback Machine  (ing.)
3. ↑  *Dekkа Eytkenxed.* Jamaica on a plate Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine  (ing.)
4. ↑  Alliqator-Pond Arxivləşdirilib 2015-11-24 at the Wayback Machine  (rus.)
**Orlovetsa mağarası** ― Bosniya və Herseqovinada ən uzun ikinci, Serb Respublikası daxilində isə ən uzun mağara. Mağara Orlovetsa təpəsində, Paledən 10 kilometr (6.2 mil) qərbdə, paytaxt Sarayevodan isə 15 kilometr (9.3 mil) şərqdə yerləşir. Yerli insanlar tərəfindən Sava mağarası kimi də tanınır.

Təsviri
-------

Mağaranın girişi Sumbulovats kəndinin üstündəki dik bir qayalıqda, dəniz səviyyəsindən 1056 metr yüksəklikdədir. Mağaranın ümumi dərinliyi təxminən 560 metr, araşdırılan keçidlərin ümumi uzunluğu isə təxminən 2500 metrdir. 

Orlovetsa mağarasının xalqa cəlbedici olmasını təmin edən amillərdən biri də yuxarı və aşağı hissələrdə əmələ gələn stallaktik və stalaqmit formalaşmalarıdır. Mağaranın ətrafı gəzmək üçün, eləcə də yaxınlıqdan keçən təbii bulağın yaxınlığı piknik üçün əlverişlidir.

Orlevetsa mağarası sabit mikroiqlim ilə xarakterizə olunur. Burada temperatur bütün il ərzində yalnız 8.8 °C (47.8 °F), rütubət isə 90%-dən çoxdur.

Tarixi
------

İlk kəşfiyyat ekspedisiyası mağaraya 1975-ci ildə daxi olmuşdur və o vaxtdan bəri təxminən 2500 metrlik hissəsi tədqiq edilmişdir. Ekspedisiyalardan birində yaşı 16 000 il olduğu təxmin edilən mağara ayısının sümükləri, ətrafında isə tarixə qədərki dövrə aid balta qalıqları və keramika sınıqları tapılmışdır.

Mədəni əhəmiyyət
----------------

Orlovetsa mağarası 2011-ci ildən bəri Serb Respublikasının Mədəni, Tarixi və Təbii İrsin Qorunması üzrə Respublika İnstitutunun Qoruma İnstitutunun himayəsindədir və birinci dərəcəli mühafizə kateqoriyasına daxil edilmişdir. Qorunan ərazinin sahəsi 27,1 hektardır.

1980-ci ildən bəri mağaranın keçidlərinin bir hissəsi turistlər üçün açılsa da, 1992-ci ildən sonra müharibə səbəbiylə ziyarətlər dayandırılmışdı. Orlovetsa mağarası 2002-ci ildən etibarən yenidən turistlərə açılmışdır. Orlovetsa Serb Respublikasında turistlər üçün açıq olan yeganə mağaradır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Nationally designated areas (CDDA) (ing.).
2. ↑  "Orlovača Cave is one of the most beautiful Caves in BiH!". Sarajevo Times (ingilis). 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-23.
3. 1 2  *Елена Арсениевич.* "Пещера Орловача". Путеводитель по Боснии и Герцеговине (rus). 2021-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-04.
4. ↑  "Cave Bear lived in the Orlovača Cave 16.000 Years ago (gallery)". Sarajevo Times (ingilis). 2016-05-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-23.
5. ↑  "Orlovača". Sarajevo.travel. 2022-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-30.
6. ↑  "Регистар заштићених природних добара" (serb). Републички завод за заштиту културно-историjског и природног насљеђа. 2017-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-25.
7. 1 2  "Orlovača Cave now open to visitors". Sarajevo.travel. 2021-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-23.
**Panaqiotis Qionis** (7 yanvar 1980) — Yunanıstanı təmsil edən stolüstü tennisçi.

Karyerası
---------

Panaqiotis Qionis Yunanıstanı 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 49-cu, cüt turnirdə isə 17-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Panaqiotis Qionis Yunanıstanı 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü, Komanda turnirində isə 9-cu pillənin sahibi olub.

Panaqiotis Qionis Yunanıstanı 2012-ci ildə London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 17-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Panaqiotis Qionis Yunanıstanı 2016-cı ildə Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 17-ci pillənin sahibi olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Olympedia.org.* "**Panagiotis Gionis**". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2022-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.
**Sadıxov Sadıx Zeynal oğlu** (17 noyabr 1934, Ordubad rayonu, Nüsnüs kəndi) (Sadıqov Sadıq Zeynal oğlu) Polkovnik, Azərbaycan SSR-in, Naxçıvan MSSR-in Daxili İşlər Naziri (1981-1987) vəzifəsində çalışıb.

Həyatı
------

Sadıx Zeynal oğlu Sadıxov 1933-cü il noyabrın 17-də Ordubad rayonu, Nüs-Nüs kəndində anadan olmuşdur. 1937-ci ildən-1954-cü ilə kimi Qazaxıstanda yaşayıb, 1954-cü ildə Az.SSR-ə qayıtmışdır. 1963-cü ildən - Az.SSR Daxili İşlər Nazirliyinin orqanlarında çalışıb. 1989-cu ildən - Az.SSR Daxili İşlər Nazirliyinin Reabilitasiya Komissiyasının üzvü.  1981-1987-ci illərdə Azərbaycan SSR-in, Naxçıvan MSSR-in Daxili İşlər Naziri vəzifələrində çalışıb.

Kitabları
---------

* "Tarixin qan yaddaşı"
* "Onları Vətəndən məhrum ediblər"

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-06.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-07-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-06.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Sadiq.
**JPEG (Joint Photographic Experts Group)** — birləşmiş fotoeksportlar qrupu formatı.

GIF formatlı fayllardan fərqli olaraq JPEG (.jpg) formatlı fayllarda 16,7 milyon rəng çaları göstərilə bilər. JPEG-nin sıxma alqoritmindən istifadə edərək sıxma funksiyasını və faylın diskdə tutduğu yerin ölçüsünü idarə etmək olar. Buna baxmayaraq sıxma prosesi vaxtı JPEG formatlı təsvirlərdə itkilər yaranır. Əgər təsvirin üzərində mətn varsa sıxma vaxtı mətnin dəyişməsi və oxunmaz hala düşməsi baş verir. Ona görə də üzərində mətn olan təsvirləri GIF formatında saxlamaq daha məqsədəuyğundur. Digər tərəfdən JPEG formatlı təsvirlər üzərində dinamik və şəffaflaşdırma funksiyalarını lazımı səviyyədə yerinə yetirmək olmur.

Həmçinin bax
------------

* İnformatika
* Kompüter Əməliyyat Sistemləri
* Qurğular
* Kompüter şəbəkələri
* Kompüter proqramları

Keçidlər
--------

* 
* 
* Arxivləşdirilib 2009-08-27 at the Wayback Machine
* Arxivləşdirilib 2007-12-16 at the Wayback Machine
* 
* 
*
**Ga Təbiət Yasaqlığı** — Kamerunun cənub şərqində yerləşən qoruq ərazisidir. Ərazi 1987-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. Bunun səbəblərinə parkda mövcud olan növlərin müxtəlifliyi, beş təhlükəli məməli növünün olması və park daxilində narahatlığın olmaması daxildir. Qoruq ərazisi Ga Mühafizə xidmətləri (Dja Conservation Services (DCS)) tərəfindən idarə olunur. Ga Təbiət Yasaqlığı beynəlxalq tərəfdaşlar və Kamerundakı qoruma tərəfdarları tərəfindən maliyyələşdirilən bir çox layihədən rəhbərliyi üçün əhəmiyyətli dəstək alır.

Ga çayı demək olar ki, tamamilə qoruğu əhatə edir və 560.000 ha əhatə edən təbii bir sərhəd təşkil edir.

Tarix
-----

Ga Təbiət Yasaqlığı 1950-ci ildə yaradılmış və 1987-ci ildə Ümumdünya irsi statusu almışdır. Ərazi Konqo Hövzəsini təşkil edən sıx rütubətli meşələrin ayrılmaz hissəsini təşkil edir. Afrikanın rütubətli meşələr zonasında ən böyük və ən yaxşı qorunan ehtiyatlardan biridir və ərazisinin 90%-i toxunulmaz qalır. Ga Təbiət Ysaqlığı ağ manqabey, mandril, dril, qərb düzənlik qorillası və şimpanze də daxil olmaqla qoruduğu primit növlərinin müxtəlifliyi ilə xüsusilə diqqətəlayiqdir.

Biomüxtəliflik
--------------

Qoruqda 1500-dən çox məlum bitki növü, 107-dən çox məməli (meşə fili, Afrika meşə camışı və bəbir daxil olmaqla) və 320-dən çox quş növü vardır. Qoruq sərhədlərində nisbətən ənənəvi bir şəkildə yaşayan Baka xalqı məskunlaşır. Onlar sahəyə tanınmış bir mədəni dəyər verir və əkinçilik və peşəkar ov qadağan olmasına baxmayaraq onlara ənənəvi metodlardan istifadə edərək ov etməyə icazə verilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Dja Faunal Reserve". UNESCO. 2022-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-22.
İdarəetmə mekanizmi
Dörd təkərli idarəetmə (ing: Four wheel steering) əyilmələrdə yol tutma qabiliyyətini artıran, nəqliyyat vasitələrinin yüksək sürətlərdə təhlükəsizliyini və asanlıqla edilməsini təmin edən və şəhərdəki manevrləri və parklamanı asanlaşdıran bir sistemdir.

İlk 4ws sistemi 1905-ci ildə Lotil markalı traktorda tətbiq olunmuşdur. Honda 1987-ci ildə mexaniki idarəetməlisini, Mazda isə elektron idarəetməlisini 1988-ci ildə bazara çıxarmışdır.

İşləməsi
--------

Ön təkərləri sağa və ya sola döndərdiyimizdə arxa təkərlər də ön təkərlərin təxminən 5-dən 1-i qədər sağa və ya sola dönərək avtomobilin arxa hissəsinin döngədən qaçmasına mane olurlar. Yüksək sürətlərdə arxa təkərlər ön təkərlərlə eyni istiqamətdə, aşağı sürətlərdə isə əks istiqamətdə dönürlər.

Tətbiq edilmiş vasitələr
------------------------

* Honda Prelude
* Honda Accord
* Mazda 626 GT
* Mitsubishi Galant
* Citroen Xantia
* Citroen XM
* Citroen Zx
* Citroen Xsara
* Citroen C5 (2008 öncesi)
* Citroen BX
* Citroen CX
* Renault Laguna
* Audi Q7 (2015-2016)
* Renault Talisman(130 hp-dən yuxarı)
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Draka nunatakı** (bolq. *нунатак Драка*, ‘Nunatak Draka’ \'nu-na-tak 'dra-ka\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən cənub-qərbdə yerləşən, 750 m hündürlüklü qaya nunatakıdır. Uzunluğu 1.9 km, eni 4.2 km-dir.

Nunatak cənub-qərbi Bolqarıstanda yerləşən Draka və Drakata şəhərlərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Draka nunatakı 64°15′06″ c. e. 59°10′06″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Vetrovala zirvəsindən 6.32 km cənub-qərbdə, Vayld dağından 15.48 km cənub-qərbdə, Lonqinq burnundan 38 km şimalda, Dolen zirvəsindən 24.13 km şimal-şərqdə, Hornsbi dağından 10.74 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
**Şrapnel** — hazır vurucu ünsürləri — sferik güllə, çubuq, ikili pelerin (bir-biri ilə qısa trosla bağlanmış, içi qurquşunla doldurulmuş borucuqlar), oxları və s. olan artilleriya mərmisi. 1803-cü ildə bu karteç tipli mərmini təklif edən ingilis zabiti H.Şrapnelin adı ilə bağlıdır.

Şrapnel vintlənmiş başı olan, icində, korpusu dolduran vurucu ünsürlərdən diafraqma ilə ayrılan, tüstülü barıtdan olan itələyici ücrəti olan, polad korpusdan ibarətdir. Vurucu ünsürlərin arası aşağıdan tüstüyaradan tərkiblə (Şrapnelin partlayışının müşahidəsini asanlaşdıran tüstü buludunu yaratmaq üçün), üstdən isə kanifol yaxud kükürdlə(ünsürlərin korpusun içində yerdəyişməsinin qarşısını almaq üçün)doldurulur. Korpusun içilə itələyici PM doldurmasına qədər, içində barıt olan mərkəzi borucuq gedir. Distansion partladan şrapnelin havada, hədəfin üzərində, topdan bir qədər məsafədə partlamasını təmin edir. Şrapnel açıq yerləşən canlı qüvvəyə qarşı olduqca effektiv idi, lakin XX əsrin 40-cı illərində, yerini qəlpəli və qəlpəli-fuqas mərmilərə verərək, öz əhəmiyətini itirdi.

1960-cı illərin sonunda, canlı qüvvənin məhvi üçün oxformalı vurucu ünsürlərlə təchiz olunmuş artilleriya mərmiləri ortaya çıxdı. Məsələn amerikan ordusunda 105-mm mərminin, (uzunluğu 25 mm kütləsi 0,5q) 8000 oxformalı polad çubuqları var. Distansion partaıdanın işə düşməsi ilə, keçirgən vtulkada olan PM doldurması mərminin korpusunun başlıq hissəsini dağıdır və itələyici barıt doldurmasını alovlandırır. Oxlar mərminin içində bayıra atılır və yayılır. Oxların aerodinamik forması və onlarda pərlərin olması onların ucu irəli uçmağını təmin edir.

Mənbə
-----

* Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР T.8 səh. 530
**Seyfəddin Ağasəf oğlu Yunusov**  - Azərbaycanlı şəhid.

Həyatı
------

Yunusov Seyfəddin Ağasəf oğlu 1974-cü il 15 sentyabrda Gədəbəy rayonunun Arıqıran kəndində anadan olmuşdur. 1992-ci ildə orta məktəbi bitirib.

Hərbi xidməti
-------------

1992-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra 1993-cü ildə Sumqayıtdan Azərbaycan ordusuna xidmətə çağırılıb. Bir müddət Nasosnuda xidmət etdikdən sonra Qusarda kəşfiyyatçı qrupunda xidmətə göndərildi. Sonra ermənilərə qarşı döyüşlər şiddətlənəndə o, Tərtər rayonunun Şəhlabat kəndində bir müddət xidmət etmişdir. Bu vaxt o, Ağdərə rayonu uğrunda gedən döyüşə kömək məqsədi ilə aparılmışdır.

Vəfatı
------

Ağdərə rayonunda Sərsənk su anbarı uğrunda gedən döyüşlərdə 9 nəfər hərbçi yoldaşı ilə kəşfiyyata göndərilmişdir (1994-cü il 20 aprel gecəsində). O zaman erməni quldurları tərəfindən mühasirəyə düşmüşlər. Düşmən bu barədə həmin anda arxa cəbhəyə xəbər verilmişdir. Arxadan kömək gəlincə Seyfəddin 9 nəfər döyüş yoldaşı ilə qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

Ailə vəziyyəti
--------------

Subay idi.

İstinad
-------

* "Gədəbəy Şəhidləri".
Jagdpanzer IV Almaniya Tank Muzeyində (Deutsches Panzermuseum)
Tank məhv edən hərəkət edə bilən antitank topu ya da tank məhv edən zirehli transportyordur. Onların yaradılmasının əsas səbəbi müharibə meydanlarında düşmən tanklarını yox etməkdir. Yəni ki, onlar bir növ antitank silahıdırlar, ancaq tank deyildirlər. Üzərlərində qüllədən yüksək çıxışa sahib olan toplar mövcud olur. Ya tamamilə taretsiz, ya da ki, üstüaçıq bir taretə sahib olurlar. Təkərlər və ya tırtıllı təkərlər üzərində hərəkət edirlər. Üzərində tank əleyhinə idarəolunan raket daşıya bilən növlərinə qısaca **ATGM** (İngilis dilində **A**nti **T**ank **G**uided **M**issile) deyilir.

Tankdağıdanlar tanklar kimi bir çox vəzifələr daşımırlar. Tanka nəzərən daha ləng və ağır piyada atışlarına qarşı (topçu) müdafiəsi zəifdir. Hər nə qədər bəzilərinin ön tərəflərində qalın zirehə sahib olsalar da, yenə də zəif zirehli texnika hesab edilirlər. Bu texnikaların bu qədər məşhur olmasının əsas səbəbi tanklara nisbətən daha asan və ucuz başa gəlmələridir.

Üzərlərində zirehi olan tankdağıdanlar İkinci dünya müharibəsində istehsal edilməyə başlanmışdırlar. Ancaq müasir dövrdə daha zəif zirehə sahib, ancaq daha sürətli və uzun mənzilli antitank başlıqlı mərmilər daşıya bilən ATGM texnikaları istehsal edilməkdədir.

Qalereya
--------

* Jagdpanzer V JagdpantherJagdpanzer V Jagdpanther
* KanonenjagdpanzerKanonenjagdpanzer
* ArcherArcher
**Seydi Mahmud Heyrani türbəsi** Akşehirdəki tarixi bir türbədir. 

Türbəyə adı verilən Seydi Mahmud Heyrani Mövlana Cəlaləddin Ruminin tələbəsidir. Harranda anadan olmuş, Konyada Mövlana Cəlaləddin Rumidən dərs almış və Akşehirə gəlmişdir. 1268-ci ildə Akşehirdə ölmüşdür.

Yeri
----

Türbə Konya ili Akşehir ilçəsində, Sultan dağlarının şimal yamacında yerləşir. Türbənin yerləşdiyi ərazidə Ferruhşah məscidi kimi tanınan məscid də yerləşir.

Tarixi
------

Türbə Seydi Mahmud Heyrani adlı sufinin türbəsidir. Seydi Mahmudun ölüm tarixini nəzərə alsaq, türbənin 13-cü əsrdə inşa olunmuş türbə olduğu aydın olur. Binanın tikilmə tarixi barədə heç bir qeyd olmasa da, tabutdakı 667 (yəni miladi təqvim ilə 1268) binanın inşaa tarixi olma ehtimalı var. Bir kitabəyə görə memar Asilzadə Əhməd Abdullah oğludur. 
Türbənin bağçasında yerləşən Ferruhşah məscidi tarixi qeydlərdə Osmanlı sultanı I Bəyazidin həbs olunduğu yer olaraq bilinir. 1402-ci ildə Ankara döyüşündə Timur tərəfindən əsir alınan I Bəyazid bir müddət bu məsciddə saxlanılmışdı. Osmanlı İmperatorluğunda Bəyazidin ölümündən sonrakı çoxhakimiyyətlilik dövründə Akşehir Karamanoğlu bəyliyinin sərhədləri daxilində idi. Bu dövrdə Karamanoğlu II Mehmet bəy (1402-1420) türbəni bərpa etdirmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Seydi Mahmud Heyrani" (*türk.* ). www.kimkimdir.gen.tr. 20 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  "Seydi Mahmud Heyrani türbəsi" (*türk.* ). www.aksehirpostasi.com. 20 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Seydi Mahmud Heyrani" (*türk.* ). www.kimkimdir.gen.tr. 20 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib.
**Fərid Rəfiyev** (30 may 1981, Bakı) — Azərbaycan alimi, bariatrik-metabolik həkim, 1 ixtiranın və elmdə hazırda istifadə olunan 3 səmərələşdirici təklifin müəllifidir. 256 kiloqram ilə Azərbaycanın ən nəhəng adamı hesab edilən qadının üzərində uğurlu mədəkiçiltmə əməliyyatı ilə Azərbaycanda ilkə və rekorda imza atmışdır.

Həyatı
------

Rəfiyev Fərid Səxavət oğlu 30 may 1981-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1998-ci ildə orta məktəbi fərqlənmə ilə bitirdikdən sonra həmin ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin müalicə-profilaktika fakültəsinə daxil olmuşdur. 2004-cü ildə həmin universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 2007-ci ildə Almaniyanın Berlin şəhərində *"Miniinvaziv cərrahiyyə"* və *"Laparoskopik cərrahiyyə"* kurslarını keçmişdir. *"Laparoskopik fundoplikasiya ağırlaşmalarının profilaktikası"* mövzusundakı elmi işinə görə 2013-cü ildə tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktoru adına layiq görülüb. 2011-ci ildə Fransanın Klermont şəhərində "CİCE" kurslarını fərqlənmə ilə bitirərək proffessor Bruhat-ın diplomu ilə təltif edilib. 2014–2016-cı illərdə "İlin həkimi" fəxri mükafatna layiq görülüb. 2018-ci ildə The international Mini Gastric Bypass Surgeon of Excellence Bronze Certification mükafatı almışdır. 2021-ci ildə Strasburq şəhərində keçirilən *Ircad Certificate of training in minimal access surgery* kursunu uğurla bitirib.

Ailəlidir. 4 övladı var.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

2004–2006-cı illər ərzində 1-ci cərrahi xəstəliklər kafedrasında klinik-ordinator vəzifəsində fəaliyyət göstərib. 2006–2009-cu illər ərzində həmin kafedranın aspirantı olmuşdur. 2008-ci ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində "İstanbul cərrahi hastanesi" klinikasında həkim-cərrah vəzifəsində, daha sonra Almaniyanın "Vivantes Humbolt klinikum" və "DrK klinikum Westend" klinikalarında çalışıb. 2007–2015-ci illərdə Uniklinika xəstəxanasının cərrahiyyə şöbəsinin müdiri, 2015-ci ildən etibarən isə Medera Hospitalda Cərrahiyyə Şöbəsinin müdiri vəzifəsini icra edir.

1500-dən artığı bariatrik və metabolik olmaqda toplam 4500-dən artıq əməliyyat etmişdir. Karyerasında daha çox 2019-cu ildə 256 kiloqram ilə Azərbaycanın ən nəhəng adamı hesab edilən qadının üzərində uğurlu mədəkiçiltmə əməliyyatı ilə Azərbaycanda ilkə və rekorda imza atması ilə məşhurdur.

### Elmi fəaliyyəti

21 məqalə, 1 ixtira və elmdə hazırda istifadə olunan 3 səmərələşdirici təklifin müəllifidir. Beynəlxalq Piylənmə və Metabolik Xəstəliklərin Cərrahiyyəsi Federasiyasının və Oksford Universitetinin Beynəlxalq Bariatrik Klubunun həqiqi üzvüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  *modern.az.* "Azərbaycanın ən nəhəng adamını əməliyyat edən həkim: "500-dən çox insanın mədəsini kiçiltmişik"". modern.az (az.). 2022-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-08.
2. 1 2 3 4  "Haqqımda - Bariatrik-Metabolik cərrah - PhD. Dr. Fərid Rəfiyev | Nömrə 1 Arıqlama-Reflü Mərkəzi" (az.). 2019-09-02. 2022-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-08.
Küpəgirən qarı
**Küpəgirən qarı** — Azərbaycan nağıllarındakı personajlardan biri. Küpəgirən qarı nağılların mənfi obrazlarındandır. Evlər yıxan, fitnə-fəsad quran, cilddən-cildə girən, ovsunlu, məharətli, bədəməldir.

Bir anlığa gözəllər gözəli də ola bilir, mələklər mələyi də, göyə də qalxa bilir, yerə də enə bilir, ancaq eybəcərliyinə dov gələ bilmir, üst dodağı göy süpürür, alt dodağı yer, bədheybətdir.

Yuxuda onu görürsən əgər, Küpəgirən səni qazana atıb qaynadır ki, bişirib yesin! Qışqırırsan, tanış bəzilərini köməyə çağırırsan, amma səsin çıxmır. O qazandan çıxmaq istəyirsən, lakin Küpəgirən qarı süpürgəsi ilə başından vurur. Təzədən qazana girirsən! Neyləməlisən? Əlbəttə ki yuxudan oyanmalısan! Küpəgirən qarı nağılların pisidir.

Arvad Küpəgirən qarı əvvəlcə böyük anadır. Xristianlığın ilk dövründə bütün rus ilahlarına və ruhlara, həmçinin insanları qorumuşlara qəddar, iblisanə xüsusiyyətlər verilirdi. Belə ciddi böyük ana acıqlı iblisə çevirilmişdi.

Bir nağılda, ögey qızının gözəlliyini qısqanan bir arvad dərdini küpəgirən qarıya danışır. Küpəgirən qarı da süpürgəni gətirməsini tapşırır. Ögəy ana ona süpürgəni gətirir. Süpürgəni açan Küpəgirən qarı içindən qurumuş bir insan qolu tapır. Ögəy anaya deyir ki:

*"Bax qızın gözəlləşməsinin səbəbi bu əldir. Bu onun anasının əlidir. Sən onu nə qədər döysən də ana əli balasını sənin qəzəbindən qoruyur. Bu əli apar dəfn et. Süpürgəni əvvəlki kimi bağla, nəticəni çox keçməz görərsən."*

Həmçinin bax
------------

* Nağıl

Xarici keçidlər
---------------

* Salxım söyüd əfsanəsi
**Cavanşir** — rejissor Elçin Hami Axundovun 2002-ci ildə çəkdiyi hərbi-vətənpərvərlik mövzusunda olan cizgi filmi.

Məzmun
------

Hərbi-vətənpərvərlik mövzusunda olan bu kinolentdə yeniyetmə bir oğlanın Qarabağ müharibəsində göstərdiyi qəhrəmanlıqdan danışılır.

Film haqqında
-------------

* Cizgi filmi Azərbaycanda ilk dəfə olaraq kompüter vasitəsilə yaradılmışdır.
* Film Aylinə və onun həmyaşıdlarına həsr olunmuşdur.
* Film "Bəsmələ" ilə başlayır.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Ssenari müəllifi:** Elçin Hami Axundov (Elçin Axundov kimi)
**Quruluşçu rejissor:** Elçin Hami Axundov (Elçin Axundov kimi)
**Quruluşçu rəssam:** Gülşən Quliyeva, Elçin Axundov
**Multiplikasiya rəssamı:** Firəngiz Quliyeva, Rauf Dadaşov, Gülşən Quliyeva, Arifə Hatəmi
**Multiplikator köməkçisi:** Lalə Məmmədova, Samirə İsmayılova, Yuliya Maryaşkina, Aleksandra Şirinova
**Dekor rəssamı:** Hüseyn Cavid İsmayılov
**Hərbi məsləhətçi:** Mehdi Mehdiyev
**Musiqi tərtibatçısı:** İsmayıl Dadaşov
**Qaralama montaj edən:** Nisə Hacıyeva
**Səs operatoru:** Teymur Abdullayev
**Kompüter yığımı və montajı:** Konstantin Qavriş
**Kompüter qrafikası:** Gülçin Özər
**İnzibatçı:** İlqar Musayev, Nərminə Mehdiyeva
**Filmin direktoru:** Heydər Dadaşov
**Musiqisindən istifadə edilən bəstəkar:** Polad Bülbüloğlu
### Filmi səsləndirənlər

Almaz Mustafayeva-Cavanşir
Kazım Abdullayev — Komandir;Erməni;Sərkərdələr
Nicat Kazımov — Tarix müəllimi;Əlibala
Şəfəq Əliyeva
Əliqulu Səmədov — Doktor
Nuriyyə Əhmədova
Rəfael Qasımov
Şahin Rəqibov

Tənqid
------

Azərbaycanlı kinoşünas Aygün Aslanlı bu filmi tənqid edib: *"Cavanşir" cizgi filminə baxmaq mümkün deyil. Qəhrəmanın başı tərsinə dönür.. Ordan Babəkin başı çıxır, burdan Şah İsmayılın başı çıxır. Bu qorxu təlqin edə bilər, vətənpərvərlik yox.*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan cizgi filmlərinin çoxu niyə maraqsızdır? (Debat)". 2022-12-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-18.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004, səh. 380.

Xarici keçidlər
---------------

* YouTubeda filmi izlə ;
* Cizgi filmləri aləminə səyahət
**Kür çılpaqçası** (*lat.* Oxynoemacheilus brandtii) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin şüaüzgəclilər sinfinin çəkikimilər dəstəsinin nemacheilidae fəsiləsinin çılpaqça cinsinə aid heyvan növü.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

Qarın üzgəcləri anal dəliyinə çatır. Bədənində çox xırda pulcuqlar və bütün üzgəclərində də ifadə olunmuş, düzgün yerləşməmiş tünd qonur xallar vardır. Başqa çılpaqçalardan iri gözləri güclü kəsilmiş quyruq üzgəci və aşağı quyruq gövdəsi ilə fərqlənir. Quyruq üzgəcləri dərin haçalıdır, ucları sivridir. Üst çənəsində zəif etmiş diş şəkilli çıxıntı vardır. Bədəninin uzunluğuna görə başının uzunluğu 20-25 %, orta hesabla 22,8%, bədəninin ən çox hündürlüyü 13-19%, orta hesabla 15,2%, antedorsal məsafə 47-55% təşkil edir. Bədəninin üzərində nizamsız düzülən qonur rəngli ləkələr vardır. Üzgəclərinin üzərində sıra ilə yerləşən ləkələr olur.

Yayılması
---------

Kürdə Mingəçevir su anbarından yuxarılaradək, Alazandan tutmuş Ağsuçaya qədər Kürün qollarında, eləcə də Tərtər, Qarqar, Əlincə, Araz və Şamaxı rayonunda Pirsaat çaylarında yayılmışdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Başlıca olaraq iti axarlı, daşlı, iri çaydaşlı dibi olan sahələrdə yaşayır. Bədəninin uzunluğu 80 mm-ə, kütləsi 4,3 q-a çatır. Bentos yeyən balıqdır, kiçik su cücüləri ilə qidalanır. Bundan başqa suyun dibində olan digər balıqların kürülərini də yeyir.

Çoxalması
---------

Dişilərdə cinsi yetkinlik 38 mm uzunluqda olarkən başlayır. Yastıqlarda kürü 3 ölçüdə qeydə almışdır. Yetişməyə yaxın mərhələdə iri kürülərin diametri ortalama 0,71 mm, ortalarınkı 0,56, xırdalarınkı 0,26 mm olur. Əldə olan cüzi materiala görə 38-51 mm-lik balıqların məhsuldarlığı 516-964 iri kürü arasında olmuşdur.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Kür çılpaqçası təsərrüfat əhəmiyyəti olmayan balıqlardandır.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Kür çılpaqçasının təsərrüfat əhəmiyyəti olmayan balıqlardandır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Oxynoemacheilus brandtii* | 
* Wikidata: Q3762748
* BOLD: 808365
* FishBase: 26135
* GBIF: 2357627
* iNaturalist: 446303
* IRMNG: 10162333
* IUCN: 19387030
* NCBI: 1824542
* WoRMS: 1020214

 |
| *Nemacheilus brandti* | 
* Wikidata: Q27145398
* EUNIS: 127377
* GBIF: 6101558
* IRMNG: 10161735

 |
**Şoşqavəng monastırı** — Xocalı rayonunun Xaçmaç kəndi ərazisində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. 

Kilsənin dövrümüzə çatmış inşaat kitabəsində qeyd edilir ki, abidə 1651-ci ilin yayında inşa edilmişdir. Tədqiqatlar göstərir ki, monastır qədim dini kompleksin yerində tikilmişdir.

Planda düzbucaqlı formaya malik olan ibadət zalının şərq hissəsində altar apsidası yerləşir. Zalın tağtavanı qoşa pilonlar tərəfindən saxlanılır.

Tarixi
------

Kilsənin dövrümüzə çatmış inşaat kitabəsində qeyd edilir ki, abidə *"1651-ci ilin yayında...ustad Usep və Georgi tərəfindən inşa edilmişdir."* Kilsənin arxivində iki qədim əlyazma saxlanılır və onlar hər ikisi perqament üzərində yazılmış Psalmlar və İncillərdir.

Ərazidə aparılan tədqiqatlar, monastırın yerləşdiyi yerdə erkən orta əsrlərdən etibarən dini kompleksin olduğu qənaətinə gəlinmişdir.  Sonrakı əsrlərdə monastır ciddi dağıntılara məruz qalsa da, XVII əsrdə yenidən inşa edilmişdir. Kilsənin divar hörgüsündə əvvəlki tikilinin çoxlu sayda daşları və qədim xaçdaşlar istifadə olunmuşdur.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Şoşqavəng monastırının yerləşdiyi ərazidən Amaras və Füzuli ərazisinə geniş mənzərə açılır. Birnefli bazilika formasına malik olan kilsə 9,19x6,26 m ölçülərə malikdir. Planda düzbucaqlı formaya malik olan ibadət zalının şərq hissəsində altar apsidası yerləşir. Zalın tağtavanı qoşa pilonlar tərəfindən saxlanılır. Kilsə, xaç təsvirləri ilə bəzədilmiş altar beminə, üç pəncərəyə və dövrümüzə çatmamış narteksə açılan qapıya (qərb tərəfdən) malikdir.

Pəncərə və qapı yerləri, tağlar və pilonların hörgüsündə yaxşı yonulmuş daşlar, digər divar hörgülərində isə mat tonlu kobud daşlar istifadə edilmişdir. Kilsə ətrafında çoxlu sayda dağılmış tikililərin qalıqları saxlanmaqdadır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bərxudaryan, 1895. səh. 100
2. 1 2 3 4 5 6  Mkrtçyan, 1989. səh. 147

Ədəbiyyat
---------

* *Mkrtçyan, Ş. M.* Историко-Архитектурные Памятники Нагорного Карабаха, İrəvan, 1989
* *Bərxudaryan, Makar,* Арцах, Bakı, 1895

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ⛭Qafqaz Albaniyasının monastırları |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Şoşqavəng monastırı (Qafqaz Albaniyası)Amaras
Ürəkvəng
M. Yaqub
Sisərnəvəng
M. Yelisey
Xudavəng
Yeddi kilsə
Əskipara
Arılıqbinə
Çarekvəng
M. Dilmanclar
Çiçərəvəng
Həmşivəng 
M. Sərkis
Gəncəsər
Calut
Yeddi qapı
Ktişvəng
Qırmızı
Vaquas
Kiçan
Havaptux
Kolatağ
Xatirəvəng
Qırmızı daş
Çərəkdar
Üç körpə
Çiləbürt
Xutudərə
M.İohann
M. Yelisey
Katarovəng 
Mavas
M. Yelisey
Şoşqavəng
Bovurxanavəng
Badara
Oçkanvəng
Xilaskar
M.Georgi |

 |

 |
**Cavan ulduzlar** dedikdə ulduz təkammülünün başlanğıc mərhələsində olan ulduzlar başa düşülür. Bu sinfə iki qrup obyektlər daxildir: protoulduz və ilkin baş ardıcıllıq ulduzları.

Astronomlar , çox qədim bir elliptik qalaktikanın ətrafında yerləşən bir sıra cavan ulduz topası aşkar etdilər - bu kəşf qədim qalaktikaların yalnız qədim ulduzlardan ibarət olması fikrini təkzib etdi. Araşdırma qrupu, Habbl Kosmos Teleskopu və ESO Çox Böyük Teleskop'u istifadə edərək, NGC 4365 qalaktikasının seria halında görünüşlərini aldılar, aparılan bu müşahidələr nəticəsində məlum oldu ki, bu qalaktikanın əksər ulduzlarının yaşı12 milyard və daha böyükdür, bu baxmayaraq bu qalaktikada bir-neçə milyard yaşa malik ulduzlarda var. Bu qalaktikanın belə bir gənc və yaşlı ulduz komleksinə malik olmasının səbəbi hələdə naməlumdur.

NASA / ESA Habbl Kosmos Teleskopu və ESO Çox Böyük Teleskop'tan (VLT) əldə edilən məlumatları birləşdirən bir qrup avropalı və amerikalı astronomlar, böyük bir kəşf etdi. Köhnə bir eliptik qalaktikada çox sayda 'gənc' ulduz təsbit etdilər.

İlk dəfə, qalaktikada bu qədər köhnə olan bir neçə ulduz meydana gəlmə dövrünü müəyyənləşdirmək mümkün olmuşdur. Eliptik qalaktikaların hər zaman bir ulduz meydana gəlmə dövründən keçdiyi və daha sonra ulduz meydana gəlməsindən məhrum olduğu düşünülmüşdür. Bununla birlikdə, ən yaxşı və ən böyük teleskoplardan kosmosda və yerdə bir araya gətirilməsi, artıq gözlə görülemədən daha çox olduğunu açıqca göstərmişdir.

Spektral enerji parlanmasına əsasən təsnifat
--------------------------------------------

Ulduzun formalaşması kosmik maddənin protoulduz diskinin və ya örtüyünün altında cəmləşməsi nəticəsində baş verir. Diskdəki material protoulduzun səthindəkinə nisbətən soyuq olduğundan infraqırmızı emissiya yaradan işıq daha böyük dalğa uzunluqlarına yayılır. Diskdəkii maddə tükəndiyindən infraqırmızı artım azalır. Beləliklə cavan ulduzlar əsasən orta-infraqırmızı şüalanmasın spektral enerji paylanmasına əsasən Lada(1987) tərəfindən yaradılan bir sxem üzrə təsnif edilir. O, α-spektral indeksinə əsaslanan 3 sinif təklif etmişdir (I, II, III).

{\displaystyle {\boldsymbol {\alpha }}={\operatorname {d} \!\log(\lambda F\_{\lambda }) \over \operatorname {d} \!\log(\lambda )}}

Burada λ-dalğa uzunluğu, Fλ -axın sürətidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-11-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-11.
2. ↑  Lada, Charles J. (1987). "Star Formation: From OB Associations to Protostars". In Peimbert, Manuel; Jugaku, Jun. *Star Forming Regions: Proceedings of the 115th Symposium of the International Astronomical Union Held in Tokyo, Japan, November 11–15, 1985*. Dordrecht: D. Reidel. pp. 1–17. Bibcode:1987IAUS..115....1L. ISBN 978-90-277-2388-8.
| IX əsr: 860–869 |
| --- |
| 
860 • 861 •
862 •
863 •
864 •
865 •
866 •
867 •
868 •
869 
 |
| 
840-cı illər •
850-ci illər •
860-cı illər •
870-ci illər •
880-ci illər
 |

**860-cı illər** — Qriqori təqvimində 860-cı il yanvarın 1-də başlayan və 869-cu il dekabrın 31-də bitən onillikdir.

İcmal
-----

Şirvanın istiqlaliyyətinin bərpa edilməsi. Abbasilər sülaləsinin dağılması gedişində Şirvanşahlar dövləti yarandı. Bu dövlətin ərazisi Dərbənddən Kür çayına qədər Xəzər dənizi sahillərindəki torpaqları əhatə edirdi. Bu dövləti Məzyədilər sülaləsinin nümayəndələri idarə edirdilər. Sülalənin əsasını vaxtı ilə Azərbaycanda vali olmuş Yezid ibn Məzyəd qoymuşdu. 861-ci ildə Məzyədilər sülaləsindən Heysəm ibn Xalid Şirvanı müstəqil elan etdi və Şirvanşah titulunu qəbul etdi.

Mədəniyyət
----------

### Ədəbiyyat

### İncəsənət

### Musiqi

Siyasətçilər
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  Fəxrəddin Məmmədov. Azərbaycan tarixi (izahlı xronologiya). Bakı: "Elm və təhsil", 2010, səh.53
**Səmədov Alay Məmməd oğlu** - el şairi.

Həyatı
------

Səmədov Alay Məmməd oğlu 1942-ci ildə Tovuz rayonunun Əlimərdanlı kəndində anadan olub. Şerlərində xalq ədəbiyyatı ənənələri üstünlük təşkil edib. Lirik duyğular, məhəbbət, Vətən və xalqa bağlılıq mənəvi ucalıq el şairinin yaradıcılığının əsas mövzusu olub.

O, aşıq şeirinin, demək olar, bütün janrlarında dillər əzbəri olan şeirlər yazıb. Hələ sağlığında onun yaradıcılıq örnəkləri aşıqların repertuarında özünəməxsus yer tutub. Uzun müddət yerli dövlət orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmış Cavan Alayın şəxsiyyəti və yaradıcılığı hər zaman yaradıcı insanlar, onu tanıyanlar, iş yoldaşları və oxucuları üçün əziz olub.

Kitabları
---------

* "Mənim də qəlbimin bir arzusu var"

Haqqında yazılanlar
-------------------

* "Tovuzlu Alayı tanı" adlı kitab.

Xarici keçidlər
---------------

* [*ölü keçid*]
* Cavan ALAY (1942 – 1996) Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cavan ALAY (1942 – 1996)". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-10.