recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
İsveçdə lenlər
Finlandiyada lyanlar
**Len** (*isv.* län — **len**, fin lääni — **lyani**) — İsveçin inzibati-ərazi bölgüsü vahidi. 2010-cu ilə qədər Finlandiya da lena (lyani) idi. 1660-cı ilə qədər, Danimarkada da lenlar idi, lakin sonra amtlara dəyişdirildi. Mənaca oxşar sözlər — vilayət, rayon.

Hər bir Lena İsveç hökuməti tərəfindən təyin olunan və onun nümayəndəsi, həmçinin Riksdağ parlamentinin nümayəndəsi olan öz plakatı (länsstyrelse) mövcuddur. Lena Şurasının vəzifəsi hökumətin və Riksdağın siyasətinə uyğun olaraq yerli özünü idarəetməni əlaqələndirməkdir, eyni zamanda yerli xüsusiyyətlərə və tələblərə uyğun olaraq. Ölkənin prezidentinin təyin etdiyi qubernatorun rəhbərliyi altında hökumət tərəfindən idarə olunur.

Bundan əlavə, hər bir mahalda mahalın əhalisi tərəfindən seçilən yerli idarəetmə orqanı var - landsting. Landsting'in əsas vəzifələrindən biri Lena şəhərində sosial və tibbi yardım göstərməkdir.

Hər bir kətan bələdiyyələrdən və ya kommunallardan (kommunadan) ibarətdir, onlardan İsveçdə 290 var. Lääni vilayətlərə bölündü, onlardan Finlandiya 20 idi.

Tarixi
------

İsveçin və onun qurucu Finlandiya bölgüsü 1634-cü ildə Count Axel Oxenshern təşəbbüsü ilə idarə sisteminin müasirləşdirilməsi üçün tətbiq olundu. Kəpəklərə bölünmə bölmələrə illere çevrildi. 1808-1809-cu illərdə Rusiyaya qarşı müharibədə məğlubiyyət nəticəsində və 1809-cu ildə Friedrichshagh Sülh müqaviləsi şərtlərinə əsasən, İsveç Şərqi ərazilərini Rusiyaya - mövcud Finlandiya və Aland adalarına köçürməyə məcbur oldu. Eyni zamanda, İsveçin kətan bölgəsinə bölünməsi güclü dəyişikliklərə məruz qaldı, lakin modelin özü bu günə qədər qorunub saxlanılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "New regional administration model abolishes provinces in 2010". Helsingin Sanomat International Edition. Sanoma Corporation. 31 December 2009. 2011-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 January 2010.
**Noxud dənyeyəni** *lat.* Bruchus pisorum L.-Yetkin böcəklər 4–5 mm böyüklükdə olub, bədənləri qara rəngdədir.

Quruluşu
--------

Yetkin böcəklər 4–5 mm böyüklükdə olub, bədənləri qara rəngdədir. Kürəni-boz rəngdə sıx tükcüklərlə örtülmüşdür. Bığcıqların nəhayəti xeyli yoğundur. Qanadüstlüyü qısa olduğundan qarıncığı tam örtmür. Üzərində qara-qonur və ağ ləkələr vardır. Bığcıqlar, pəncələr və ön ayaq baldırlarının əsası kürəni rəngdədir. Ön döşün yan tərəflərində tükcüklər arasında çətin seçilən iki ədəd mahmız vardır. Yumurtası sarı kəhrəba rəngdədir, nisbətcə iridir. Yaşıl paxlalar üzərində aydın saeçilir. Sürfəsi krem rəngdə olub, 5–6 mm-dir. Yoğundur, bükülmüşdür, ayaqları yoxdur, əvəzində şişkinliklər vardır. Başı kiçikdir, aydın görünür. Döş hissəsi zərif tükcüklərlə örtülmüşdür. Pupu formasına görə yetkin böcəklərə bənzəyir. Sarımtıl rəngdədir və böyüklüyü 4,5–5 mm-ə çatır.

Həyat tərzi
-----------

Anbarlarda yığılmış və tarlalarda tökülüb qalmış noxud dəni içərisində böcək halında qışlayır.

Yayılması
---------

Azərbaycanın bir sıra rayonlarında (Ağdam, Ağdaş və s.) geniş yayılmışdır.

Ədəbiyyat
---------

1. Kənd təsərrüfatı entomologiyası, S. R. Məmmədova, B. B. Xəlilov, 1986

İstinadlar
----------

1. ↑  Kənd təsərrüfatı entomologiyası, S. R. Məmmədova, B. B. Xəlilov, 1986
Lenin meydanı 2009-cu ildə
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Lenin meydanı.
**Lenin meydanı** — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının İşimbay şəhərindəki ikinci böyük meydan. Lenin prospektində yerləşir. Yaxınlığında Neftyanik stadionu var.

Leninə xatirə
-------------

Meydan Rusiya inqilabçısı, publisist, SSRİ-nin qurucusu Vladimir Leninin adını daşıyır. Meydanın mərkəzində onun heykəli var.

İstifadəsi
----------

Meydanda mütəmadi olaraq müxtəlif yarışlar keçirilir. Qışda Yeni il bayramı münasibətilə şəhərin əsas Milad ağacı bu meydanda qurulur. Burada tez-tez kənd təsərrüfatı yarmarkaları da keçirilir.

Görməli yerləri
---------------

S.M. Kirov adına Neftçilər Mədəniyyət Sarayı.
Meydana aid ərazilərdə bir sıra görməli yerlər var. Bunlar aşağıdakılardır:

* Vladimir İliç Leninin abidəsi.
* Neftyanik stadionu.
* S.M. Kirov adına Neftçilər Mədəniyyət Sarayı.
* Əbədi məşəlin alovlandırdığı "Qəhrəmanlar xiyabanı" memorial kompleksi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Спортивный май стартовал!» Ишимбай в сети[*ölü keçid*]
**Həbibə Süleyman qızı Qasımova** (d. 24 avqust 1922, Bakı, Azərbaycan SSR - ö. 19 noyabr 2014,Bakı, Azərbaycan) — biologiya elmləri doktoru (1963), professor (1965), Azərbaycan SSR-nin Əməkdar elm xadimi (1980), Torpaq mikrobiologiyası sahəsində ilk azərbaycanlı qadın alim

Həyatı
------

Həbibə Qasımova 24 avqust 1922-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1939-cu ildə orta məktəbi bitirmişdir. 1944-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini "Fərqlənmə" diplomu ilə bitirmişdir. Universitetdə oxuduğu müddətdə fakültənin komsomol katibi, partiya bürosu katibi və universitetin komsomol komitəsi katibinə qədər yüksəlmişdir.

1945-1948-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin aspiranturasında təhsil almış, 1949-cu ildə "Azərbaycanın penisillin əmələgətirən göbələkləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş, biologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

Həbibə Qasımova 1963-cü ildə "Qazıntı üzvi maddələrin torpağın mikroflorasına təsiri" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib biologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır.

1965-ci ildə professor elmi dərəcəsi almış, 1980-ci ildə Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi adına layiq görülmüşdür.

1965-ci ildən 1967-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət Universitetinin biologiya fakültəsinin dekanı olmuşdur.

1967-ci ildən Azərbaycan Dövlət Universitetinin ibtidai bitkilərin sistematikası və mikrobiologiya kafedrasının müdiri olmuşdur.

150-dən artıq elmi əsərin, 5 tədris kitabının, 2 ixtiranın müəllifidir. İllinoys ştatı (ABŞ) Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü idi.

Həbibə Qasımova 18 noyabr 2014-cü ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Mükafatları
-----------

* Əməkdar elm xadimi — 1980.
* Qafqazın müdafiə medalı — ?.
* Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı — ?.
* Əmək veteranı — ?.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bakı Dövlət Universiteti – Biologiya fakültəsi: Fakültənin görkəmli məzunları və elm xadimləri". Bakı Dövlət Universiteti – Mətbuat və İnformasiya şöbəsi (az.). press.bsu.edu.az. 2016-11-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-18.
2. ↑  *Esmira.* "Sürüklənən bəşəriyyət qadınla yüksələcək: Qadın və cəmiyyət, Məşhur qadınlarımız". Ana və Uşaq (az.). anaveusaq.az. 23-03-2014, 10:00. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-18.
3. 1 2 3 4 5 6 7  "QASIMOVA Həbibə Süleyman qızı". Azərbaycan Gender İnformasiya Mərkəzi (az.). gender-az.org. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-18.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Əli Hüseynov, Məcnun Babayev. "Məşhur biologiya alimləri", Bakı, "Maarif", 2002. səh.165-167.
5. ↑  "Azərbaycan elminə ağır itki üz verdi" (az.). aznews.az. 20.11.2014 - 10:30. 2023-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-11-20.
**Barquzin çayı** (bur. Баргажан мγрэн) — Buryatiyanın Kurumkan və Barquzin rayonlarından axan çay. Baykal gölünə axan ən böyük çaylardan biridir.

Coğrafiya
---------

Uzunluğu 480 km, hövzəsinin sahəsi 21 100 km²-dir. Başlanğıcını İkat və Cənubi Mui silsilələrinin qovşağından götürür. İkat silsiləsinin yamaclarından aşağı doğru axan çay Amut vadisində Balan-Tamur gölünü əmələ gətirir. Çuxurdan keçərək çay tədricən dərin dərəyə çevrilən, güclü drenajlarla nisbətən sadə sürtgəclər təşkil edən tayga bataqlıq vadisindən axır. Barquzinin yuxarı axarının əksər hissəsi Cergin dövlət təbiət qoruğunun ərazisindən keçir. Barquzin vadisinə daxil olduqdan sonra çay düz bir xarakter alır və geniş bir dərədən Barguzin kəndinə qədər axır. Sonra Barquzin silsiləsinin dalından keçərək yenidən astanalarl dolu bölgədən axmağa başlayır. Ust-Barquzin kəndindən 1,5 km məsafədə tək bir qol şəkilində Barquzin buxtasına tökülür. Baykala çox sayda lil və qum çöküntüləri gətirir. Çayın axdığı ərazinin iqlimi kəskin kontinentaldır, şiddət və quraqlıq ilə xarakterizə olunur. Şaxtasız dövr orta hesabla 83 gün davam edir. Çayın axdığı böılgənin çoxu meşələrlə örtülüdür. Şaquli zonallıq səciyyəvidir. 500–1200 m yüksəklikdə çöl sahələri ilə növbələşən tozağacı və qaraşam meşə-çölləri üstünlük təşkil edir; şam və ağcaqovaq meşələrinə rast gəlinir.

Hidrologiya
-----------

Çay əsasən yağışla qidalanır. Ağızdakı orta illik su axını 130 m³/s təşkil edir.

Qolları
-------

Əsas qolları: Qaqra, Arqada, İna — sol; Ulyon — sağ.

Tarixi
------

Barquzin çay vadisi ehtimal ki, Buryatlar və Barqutlar tayfalarının məskunlaşdığı ənənəvi yerlərdən biri olmuşdur. Çayda öz adını bu tayfalardan almışdı. "Barquzin-Tokum" adı ilə bir çox tarixi qeydlərə daxil oldu.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

çayda gəmiçilik yalnız Qarqi çayının mənsəbinə qədər mümkündür (249 km). Daimi olaraqa isə Moqoyto körpüsünə (226 km) qədər müntəzəm olaraq nəqliyyat hərəkət edir. Çay boyunca ilk gəmi 1928-ci ilin yayında hərəkət etmişdir. Selenqa Dövlət Dəniz Gəmiçiliyinin "Barguzin" gəmisi 59 sərnişin və 5 ton yük daşımışdır

Çay suları suvarma üçün istifadə olunur.

Çayın aşağıaxarlarında yerləşən kəndlərin sakinləri: Ust-Barquzin, Makarinino, Adamovo, Zorino; "nizovski" olaraq adlandırılır. Balıqçılıqla məşğul olurlarr. Barquzin vadisində, daha yüksəkdə yerləşən kəndlərin sakinləri əkinçiliklə məşğul olurdular. Onlara "Verxovskys" deyirdilər.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Статейнов А. П. Топонимика Сибири и Дальнего Востока. — Красноярск: Буква С, 2008. — С. 106.
2. ↑  Первый пароходный рейс по р. Баргузину // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 177 (1445). 4 августа 1928 года. стр. 4
3. ↑  Башарин И. П. Русская промысловая культура Восточного Прибайкалья : (конец XIX-начало XX в.) / Ин-т монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН. — Улан-Удэ : Изд-во Бурят. науч. центра СО РАН, 2005, стр.17-18
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Şahlar Əsgərov.

**Əsgərov Şahlar Firudin oğlu**  (1962, Yal Pirəhmədli – 1994, Murovdağ) - Qarabağ müharibəsi Şəhidi

Həyatı
------

5 yanvar 1962-ci ildə Füzuli rayonunun Yal Pirəhmədli kəndində anadan оlmuşdur.

Füzuli rayonunun Qarğabazar kəndindəki Pənah Qasımov adlı orta məktəbdə başa vurub. 

1983-cü ildə ailə qurandan sonra Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodunda çilingər işləməyə başlayıb.

1993-cü ilin noyabr ayının 5-də könüllü olaraq "Qaradağ batalyonu"nun tərkibində cəbhəyə yola düşüb.

1993-cü ilin noyabr ayının 17-də Şahlar Əsgərovun xidmət etdiyi batalyon Murovdağa yola düşür.1994-cü ilin yanvarın 3-də Kəlbəcərin bir kəndi uğrunda döyüşdən qayıdanda Murovdağda batalyonun bir neçə əsgərləri qar uçqununa düşüb həlak olurlar.Şahlar Əsgərovda həmin qar uçqununa düşərək şəhid olur.

1994-cü ildə Qaradağ rayonunda dəfn edilib.

Xatirəsi
--------

Qaradağ rayonu Sahil qəsəbəsində küçələrdən biri Şahlar Əsgərovun adını daşıyır.

Mənbə
-----

"Uçqunda donmuşdu... silahını verib, bircə kəlmə dedi..." – Əbədi həsrət nağılı[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

Füzuli rayonunun şəhid və itginləri[*ölü keçid*]
**Maori** ya **te reo Maori** — Avstroneziya dillərinin Şərqi malay-polineziya dilləri qrupuna aid dil. Kuk adaları ilə Yeni Zelandiyada danışılır.1987-ci ildə qəbul edilən Maori dili Qanununa (Māori Language Act) görə Yeni Zelandiyanın iki rəsmi dilindən biridir. Maori dilinin danışanlarının sayı 100–160 min olaraq təxmin edilir.

Şərqi Polineziya bölgəsinin kənarında qalan adalardan biri olan Yeni Zelandiya son məskən edilən (MS 800) Polineziya adalarından biridir. Bu tarixdən bəri Maori dili o biri Polineziya dillərindən müstəqil olaraq inkişaf etdi. Avropalı xristian missionerlər Maori dilini bir yazı dili halına gətirdilər. Maori dilində çap edilmiş ilk əsər 1815-ci ildə nəşr olundu.

Dil bilgisi
-----------

Maori dili 5 sədalı hərf (hər biri qısa ya da uzun oxuna bilər) və 10 sədasiz hərf (h, k, m, n, ng, p, r, t, w, wh) hərf ehtiva edir.Hecalar tez-tez təkrarlanır.Ümumiyyətlə yoğunluk, qətilik ifadə etmək istəndiyində bu təkrarlamaq müraciət edilər.Ön şəkilçi və son şəkilçilər çox azdır. Adların cəm halları və hərəkət çəkilişləri söz dəyişiklikləriylə göstərilir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| Polineziya dilləri |
| --- |
| Havay dili • Kuk dili • Maori dili • Niue dili • Pukapuka dili • Rapanuy dili • Samoa dili • Taiti dili • Tonqa dili • Tuvalu dili • Fici dili |
**Manzo Naqano** (永野万蔵, *Naqano Manzo*?, 26 noyabr 1853, Kuçinotsu[d], Naqasaki prefekturası – may 1924, Kuçinotsu[d], Naqasaki prefekturası) – rəsmi olaraq Kanadaya immiqrasiya etmiş ilk yapon şəxs. O, 1877-ci ilin martında Yaponiyanı tərk etmiş və may ayında Britaniya Kolumbiyasına çatmışdır.

Naqano Viktoriyada məskunlaşaraq bizneslə məşğul olmağa başlamışdır. Səhhətindəki problemlərə görə 1923-cü ildə Yaponiyaya qayıtmış və növbəti il ölmüşdür.

Həyatı
------

Manzo Naqano 1853-cü ildə müasir Naqasaki prefekturasının ərazisində yerləşən Kuçinotsu balıqçı kəndində anadan olmuşdur. O, atası Kihey Naqanonun yeddi övladından dördüncüsü idi.

Yaponiyada izolyasiya dövrünün başa çatması səbəbilə canlanan beynəlxalq dəniz ticarəti Naqanonun diqqətini cəlb etmiş, Britaniyaya məxsus ticarət gəmisi ilə Şanxaya və Kanadaya səyahət etmişdir. 1877-ci ildə daimi olaraq Kanadada məskunlaşmağa qərar vermişdir. O, əvvəlcə yerli xalqların arasında yaşamış, balıqçılıq və odunçuluq kimi işlərlə məşğul olmuşdur. O, Viktoriyadakı çinli immiqrat icmasına qarışmış, dəmiryol tikintisində də iştirak etmişdir.

1886-cı ildə evlənmək məqsədilə Yaponiyaya getsə də, həyat yoldaşının ölümündən sonra 1896-cı ildə Naqano oğlu və yeni həyat yoldaşı Tayoko ilə Kanadaya qayıtmışdır. O, 1897-ci ildə Klondayk qızıl hərisliyində iştirak edən şəxslər üçün ləvazimatlar satan mağaza açmışdır. Bundan əlavə, hotelçilik və Yaponiyaya salmon balığı ixracatı ilə də məşğul olmuşdur. O, biri ABŞ-də, biri Yokohamada olmaqla, *"Ricksha"* adlı iki restoran açsa da, uğur qazana bilməmişdir.

Birinci dünya müharibəsi zamanı Naqano İskvaymoltda lövbər atmış Yaponiya donanması üzvlərinə ev sahibliyi etmişdir. Müharibədən sonra vərəm olmuş və 1923-cü ildə həyat yoldaşı ilə Kuçinotsuya qayıtmağa qərar vermişdir. 1924-cü ilin mayında burada ölmüşdür.

Ailəsi
------

Naqano 1886-cı ildə Yaponiyada 17 yaşlı Tsuya İçi ilə evlənmişdir. 9 dekabr 1893-cü ildə doğulmuş birinci oğlu Corc Tatsuoya Britaniya monarxının adını vermişdir. Bir müddət sonra həyat yoldaşı ölmüş və Tayoko adlı qadınla evlənmişdir. 3 oktyabr 1898-ci ildə Manzo və Tayokonun Frenk Terumaro adlı oğlu olmuşdur.

Corc Tatsuo 1917-ci ildə həyat yoldaşı ilə birlikdə ABŞ-yə immiqrasiya etmişdir. Frenk Terumaro isə Kanadada qalmışdır. Onlar böyük beysbol fanatları olmuşdurlar. Frenk Kanada yaponları tərəfindən yaradılmış *"Vankuver Asahi"* beysbol klubunda çıxış etmiş, Corc isə birinci oğluna ABŞ beysbolçusu Tay Kobbun adını vermişdir.

Xatirəsi
--------

1977-ci ildə Naqanonun Kanadaya gəlişinin 100 illiyi münasibətilə Britaniya Kolumbiyasında yerləşən Sahil sıradağlarının bir zirvəsinə onun adı verilmişdir. Naqanonun həyatı Toyo Takata və ulu nəvəsi Pol Naqano tərəfindən araşdırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  *De Bruin, Tabitha.* "Manzo Nagano". The Canadian Encyclopedia (ingiliscə). 14 iyun 2017. 14 noyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2022.
**Şaski Milli Parkı** (*ukr.* Шацький національний природний парк) — Ukraynanın Volın vilayətində yerləşən milli park.

Ümumi məlumat
-------------

Parkın ümumi sahəsi — 48 977 hektardır. Bunun parka məxsus olan ərazi 18 810 hektardır. Zonallaşdırılmış ərazi — 5 144,9 hektar, rekreasiya ərazisi — 12 971,1 hektar, stasionar rekreasiya zonası — 978 hektar, təsərrüfat zonası isə — 29 883 hektardır.

*Flora*: ümumi bitki növlərinin sayı — 789, bunlardan 32 növ Ukraynanın Qırmızı kitabına daxil edilib.

*Fauna*: park ərazisində 33 növ var və bunlar Qırmızı kitaba daxil olunub.

Şaski milli park USSR-nin Nazirlər Sovetinin 28 dekabr 1983-cü il, № 533 qərarı ilə yaradılmış. Ümumi sahəsi 32 5150 hektar olmuşdur. SSRİ Nazirlər Sovetinin 31 mart 1986-cı il, № 159 qərarı ilə parka əlavə 6 761,8 hektar sahə ayrılmış. Ukrayna Prezidentinin 1999-cu il, № 992 qərarı ilə ərazinin sahəsi 48 977 hektara çatdırıldı. Milli parkda 126 əməkdaş çalışır. Onlardan 7 nəfəri - elmi sahəyə, 65 nəfər isə təhlükəsizlik xidmətinə aiddir.

Park ərazisi Avropanın böyük bataqlıq-göl-meşə kompleksi olan Polesye zonasının qərbində yerləşir. Bu zona Ukraynanın şimalında, Belarusun cənubunda, qismən isə Polşa və Rusiya Federasiyasının ərazisinə yerləşir. Bu əraziyə tipik Qərbi Polesye ekosistemi xarakterikdir: göl, meşə, bataqlıq və çəmənlik. Şam ağacları üstünlük təşkil edir. Çəmənlik və su ekosistemi daha çox çay və göllərin yaxınlığında müşahidə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* \* Вірченко В. М. Мохоподібні природно-заповідних територій Українського Полісся. — Київ: ТОВ "НВП «Інтерсервіс», 2014. — 224 с.
* \* Шацький національний природний парк : фотоальбом / [світлини: В. В. Андреєва та ін. ; уклад.: Ф. В. Зузун та ін. ; ред. І. П. Палиця] ; Східноєвроп. нац. ун-т ім. Лесі Українки. — Луцьк : Східноєвроп. нац. ун-т ім. Лесі Українки, 2013. — 399 с. : кольор. фот. табл.

Şəkillər
--------


|  |
| --- |
| **Şaski Milli Parkı** |
|
|  |  |  |  |
| Lyusimer gölü | Pesçanoye gölü | Pulemes gölü | Svityaz gölü |

İstinadlar
----------

1. 1 2  Туризм и рекреация Arxivləşdirilib 2018-04-14 at the Wayback Machine MSU Touris. 712. ISBN 9785902690153
2. ↑  Відповідь Мінприроди України від 8.10.2014 р. № 5/3-9/12279-14
3. ↑  *Andriĭ Ivchenko.* Vsi͡a Ukraina: putevoditelʹ. — Kartografīi͡a, 2005. — 662 с.
**Kalamitlər** (*Calamitales*) **-** paleozoyda mövcud olmuş qatırquyruğuna oxşar ağac bitkiləri qrupunu əhatə edir. Kalamitlər hündürlüyü 20 *m*-ə çatırdı. Xarici görünüşünə (gövdənin bu­ğum­lu quruluşu, buğum və yarpaqların çiçək göbə düzülüşü) görə onlar nəhəng qatırquyruğuları xatırladır. Gövdənin səthi hamar və ya uzununa şırımlarla örtülü olub. Qazıntı halında ən çox özəyin izlərinə rast gəlinir. Neştərəoxşar yarpaqlarının sayı çiçək köbəsində adətən 20-dən çox olur. Nisbətən erkən kalamitlər yarpaqları dəfələrlə şaxələnən sapşəkilli elementlər seriyasını xatırladır. Kalamitlər sporongiləri bərabər- və müxtəlifsporlu olub adətən kompakt strobillərdə (qozalar) toplanmışdır. Üst devon – alt perm.

Həmçinin bax
------------

* Paleozoy
* Qatırquyruğu
* Bitkilər
* Devon dövrü
* Perm dövrü

İstinadlar
----------

Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679


|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q11707255
* Wikispecies: Calamites
* Fossilworks: 125728
* GBIF: 3229104
* IRMNG: 1312466
* ITIS: 1094794

 |
**Laləli Məscidi** (*türk.* Laleli Camii) — 1760-1763-cü illərdə İstanbulda Osmanlı sultanı III Mustafa tərəfindən inşa edilmişdir. Məscidin adı III Mustafanın vəlisi saydığı Laləli Baba adının bu ibadətxanaya verməsilə bağlıdır.

Tarixi
------

Məscid kompleksi 1783-cü ildə yanğın zamanı tamam məhv oldu və qısa bir müddətdən sonra yenidən inşa edildi. 1911-ci ildəki yanğın mədrəsəni və məscidin digər bir çox əlavə strukturlarını bərbad etdi. Məscidin hamamı uçmuşdur.

Məscidin memarı Mehmet Tahir Ağadır. Ancaq dövrün baş memarı Hacı Əhməd Ağanın da Məscidin inşasında köməyi olmuş ola biləcəyi ehtimal edilir. Məscid adını o zamanlar yaxında olan (1950-ci illərdə yıxılmış) Laləli Baba türbəsindən almışdır. Padşahlar tərəfindən inşa edilmiş son külliyyə olan Laləli Külliyyəsi içində yerləşir.

Məscidin naxışları bir bodrum üzərindədir. Barok üslubda, kvadrat və mehrab çıxıntılıdır. Ana qübbə 8 sütunun üstündə oturur. Ətrafı 6 yarım qübbədən meydana gəlmişdir. Qübbənin xarici diametri 12,5 metr və qübbənin xarici yüksəkliyi isə 24,5 metrdir. Məscidin Hünkar mahfeli solda yer alır. İçərdən 14 sütuna söykənmiş halda olub 18 qübbənin altındadır. Küçədən iki qapıyla həyətə girilir. Tək Şərəfəli iki minarəsi vardır. Şadırvanı 8 sütunludur. Həyətdəki qapı 1950-ci illərdə yol tikintisi ilə əlaqədar geri çəkilmişdir. Məscidin girişi nərdivanlıdır. Səbili bürüncdən edilmişdir. Hamamı sökülmüş, küçədəki divarına əlavə dükanlar tikilmişdir. Məscidin qapısının üst hissəsində (1826-1827) -ci il tarixli bir kitabə var.

Məscidin yanındakı III Mustafa türbəsində sultan III Mustafa və oğlu III Səlimin məzarları yerləşir. Türbənin arxasındakı Laləli Məscidin banisidir.

İstinadlar
----------
**Kalakeyto**(fin. *kalakeitto*, hərfi mənası. balıq şorbası) — baltik və fin xalqının milli şorbasıdır. Həmçinin bu yeməyi fin mətbəxində "südlü un" adı ilə də rast gəlmək olar. Kalakeyto Fin körfəzi ölkələrində yaşayın xalqların (əsasən eston və fin) mətbəxində geniş yayılmışdır. Burada südlə hazırlanan əsas şorbadır.

Tərkibi
-------

Əsas tərkibi ağ balıq, beskot filesı, siqi, kambala və atlantik treskası balıqlarının filesindən istifadə olunur. Həmçinin bu yeməyi atlantik qızılbalığı ətindən də istifadə olunur. Supa həmçinin lobya, süd və qaymaqdan əlavə edilir.

Hazırlanması
------------

Şorbanın hazırlamaq çox asandır. Bluyona qızardılmı balığın dərisi, başı, o cümlədən də kartof, balığın filesi, süd və qaymaq ardıcıl olaraq əlavə edilir. Bundan sonra yemək bir az qaynadıqdan sonra un əlavə edilir. Zövqə uyğun olaraq yeyildiyi zaman istiot və duzda qatılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Похлебкин В.В. Национальные кухни народов мира. Эстонская кухня". 2012-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-12.
2. ↑  "Îõîòíè÷üÿ èçáóøêà -::Ñîëîâåöêàÿ óõà :". 2011-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-12.

Ədəbiyyat
---------

* Т. Соломоник. Европейская шкатулка. Кулинарные шедевры мира. Издательство Нева, серия Кулинария — Нева, 2006 г. 368 с. — ISBN 576544721Х
**Gürcüstan Müsəlmanlarının Milli Şurası** (**GMMŞ**; *əbcəd.* کرجستان مسلمانلارنیك ملی شوراسی‎, *gürc.* საქართველოს მუსულმანთა ეროვნული საბჭო) — 1919-cu ilin fevralında Gürcüstan Müəssislər Məclisinə keçirilən seçkilərdə 6-cı nömrə altında iştirak etmiş seçki bloku.

Haqqında
--------

Gürcüstan Müsəlmanlarının Milli Şurası (GMMŞ) tərəfindən ilkin olaraq tərtib olunmuş və GMMŞ-nin sədr müavini Alay bəy Bayramov (instruktor-aqronom) tərəfindən imzalanıb Parlament Mərkəzi Seçki Komissiyasına göndərilmiş 6 nəfərlik siyahıda 1-ci sırada Alay bəyin özü, 2-ci sırada GMMŞ-nin sədri Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin (Gürcüstan Parlamentinin üzvü), 3-cü sırada Ömər Faiq Nemanzadənin (jurnalist), 4-cü sırada Əlimirzə Nərimanovun (müəllim), 5-ci sırada İbrahim bəy Mursaqulovun, 6-cı sırada isə Mirzə Rza Əlizadənin (müəllim) adları əks olunurdu. Bu siyahının ardınca Seçki Komissiyasına GMMŞ sədri Ə.Haqverdiyevin imzasıyla əlavə namizədlərdən ibarət 5 nəfərlik başqa bir siyahı göndərilir. Bu əlavə siyahıda ardıcıllıqla Abbasqulu Xanəhmədovun (tacir), Fətəli bəy Rəşid bəy oğlu Axundovun (tələbə), Qasım Abbas oğlu Bayramovun (tramvay konduktoru), Məşədi Əli Bayram oğlu Quliyevin (tacir) və İsmayıl Xəlilovun (kiçik usta) adları qərarlaşırdı.

Seçkilərin təşkili üçün Parlament Mərkəzi Seçki Komissiyası gürcü və rus dillərində 5 namizəddən ibarət siyahını təsdiq etmişdi. Gürcüstan Müsəlmanlarının Milli Şurasının təsdiq edilmiş namizədlərinin bunlar idi:

* Alay bəy Aslan ağa oğlu Bayramov;
* Abbasqulu Cabbar oğlu Xanəhmədov;
* Qasım Abbas oğlu Bayramov;
* Əlimirzə Molla Məhəmməd oğlu Nərimanov;
* İsmayıl İsa oğlu Xəlilov.

Gürcüstan Müsəlmanları Milli Şurası 1919-cu ilin fevral ayında keçirilmiş əsas seçkidə — 6 səs (Tiflis qəzası – 1, Sığnaq qəzası – 1, Kutaisi qəzası – 2 səs), ilk əlavə seçkidə — 96 səs (Posxov bölgəsindən – 40, Axalsıx qəzasından – 49, Borçalı qəzasından – 6 səs, Axalkələk qəzasından – 1 səs), ikinci əlavə seçkilərdə — 3 səs (maraqlıdır ki, ondan biri erməni Dağet-Xaçın kəndindən) olmaqla cəmi 105 səs toplaya bilmişdi. Gürcüstan Müsəlmanlarının Milli Şurası müəyyən edilmiş həddi aşa bilmədi və buna görə də onun üzvləri Müəssislər Məclisinə daxil ola bilməmişdirlər.

Həmçinin Bax
------------

* Borçalı Qəzasının Müsəlmanları
* Gürcüstan Demokratik Respublikası parlamentində təmsil olunan müsəlmanlar

İstinadlar
----------

1. 1 2  First Universal Democratic Elections in Independent Georgia (PDF) (II nəşr). Tbilisi: Central Election Commission of Georgia. 2018. səh. 50–51. 2023-07-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-06-03.
2. 1 2  *Fəxri Valehoğlu-Hacılar.* "Gürcüstanın demokratik yolla seçilmiş ilk parlamentinə – Müəssisələr Məclisinə seçkilər. Qaraçöplü deputat Hüseynqulu Məmmədov" (az.). zirve.info. 25.05.2018. 19.08.2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 06.04.2021.
**Sfaelonun binası** — Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Petrovsksya küçəsi ev 67 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin ikinci ysrısında inşa edilmişdir. Binanın hazır ki, vəziyyəti ideal vəziyyətdədir. Bina iki mərtəbədən ibarətdir

Tarixi
------

XIX əsrin ikinci yarısında, Petrovskaya küçəsi, ev 67 ünvanında yerləşən bina 1862-ci ildə hazırlanan layihə əsasında hazırlanmışdır. Binanın ilk sahibi Tretrayova soyadlı bir qadın olmuşdur.

1873 - 1880-ci illər ərzində bina I gildiya taciri Anton Yevstafeiviç Sfaeloya məxsus olmuşdur. O, bir tacir ailəsində anadan olmuşdur. Onun valideynləri Yevstafi Antonoviç və Fotina Konstantinovna olmuşdur. Antondan başqa onların ailəsində bir necə uşaq olmuşdur: Nikolay, Anna və Konstantin. Anton Yevstafeiviç Sfaeloya 1886-cı ildə Aqlae Dionisovna Dallaporte ilə ailə həyatı qurmuşdur. Onların yeddi övladı dünyaya gəlmişdir: Yevsrafiya, İvan, Konstantin, Mariya, Dionisi, Andrey və Nikolay. Belə ehtimal vardır ki, İvan Antonoviç Dmitri Minaeviç Sinodi-Popovun ögey qardaşıdır. Onların ailəsi Qreçrskaya küçəsi, ev 67 ünvanında yerləşən binaın sahibi idi.
1890 - 1906 illərdə bina Aqlais Sfoelonun həyat yoldaşının mülkiyyəti olmuşdur. 1915-vi ildə isə ardıq binanım sahibi şəhərin fəxri sakini olsn Nikolay İvanoviç Bardaşevə məxsus olmuşdur. O, Taqanroq şəhərində bu evdən başqa iki binaya sahib idi: Petrovskaya 11 və Çexovskaya 88.

Binanın ikinci mərtəbəsində (digər məlumata görə isə rəqs dərsləri deyirdi) rəqqas Corcino Vrondi yaşayırdı. Onun yanında şəhər gəncləri və ginnastlar məşq edirdilər. Taqanroqda bu italiyalı Jerjeti ləqəbi ilə tanınırdı. O, Taqanroqa İtaliya operasının heyətində gəlmişdir. Sonradan rekvizitor işindən baletmeysterə qədər qalxa bilmişdir. Nəticədə o, şəhərdə özünün şəxsi rəqs məktəbini açmışdır. Onun məşhur tələbələri arasında Anton Pavloviç Popov belə olmuşdur. O, bir rus qızı ilə evlənmiş və adınl Yeqor Semenoviç olaraq dəyişmişdir. Xeyriyyə məqsədi ilə o, şəhər yanğın söndürmə drujinasında məşğul olurdu. Brondi iki dəfə ailə həyatı qurmuşdu. Binanın fasadında biryazı olmuşdur ki, hazırda bu saxlanılmamışdır. Binanın birinci mərtəbəsində masajist N. A. Rovinski işləyirdi. Üstəlik V. Vitçenkonun foto kabineti fəaliyyət göstərirdi. XXI əsrdə binada «Qlobal Elektroniks» mağazası yerləşir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Рафтопуло гостиница//Энциклопедия Таганрога, Ростов-на-Дону, Росиздат, 2003". 2017-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-18.
2. ↑  "Дом 67. Петровская улица". 2017-03-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-18.
**Bəxtiyarova Lalə Bahadur qızı** -

Həyatı
------

Bəxtiyarova Lalə Bahadur qızı 1984-cü ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin müalicə-profilaktika fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Klinik ordinaturadan sonra 1992-ci ildə Əziz Liyev adına Azərbaycan Dövlət Təkmilləşdirmə İnstitutunun nefrologiya kafedrasında assistent kimi fəaliyyətə başlamışdır. 

1994-cü ildə "müxtəlif formalı revmatik" mənşəli böyrək zədələnməsinin parsial funksiyalarının öyrənilməsi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 2000-ci ildən nefrologiya kafedrasının dosentidir.

Nefrologiyanın aktual məsələlərin həsr olunmuş 40-dan çox elmi məqaləsi vardır: böyrək və hamiləlik, diabetik və urat nefropatiya, tez proqressivləşən qlomerulonefrit və s.

2000-ci ildən aprobasion seminarın elmi katibidir. 2006-ci ildən Ə.Əliyev adına AzərbaycanDövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun elmi katibidir.

Xarici keçidlər
---------------

* Bəxtiyarova Lalə Bahadur qızı[*ölü keçid*]
Firdovsi küçəsi (Bakı) (İçərişəhər)**1**
**1**
**2**
**2**
**2**
**3**
**4**
**5**
**6**
**7**
**8**
**14**
**8**
**14**
**10**
**11**
**12**
**13**
**15**
**15**
**9**
**16**
**17**
**18**
**19**
**20**İçərişəhər küçələrinin xəritəsi: 1 — Böyük Qala, 2 — Kiçik Qala, 3 — Asəf Zeynallı, 4 — Qala, 5 — Hərb, 6 — Həqiqət Rzayeva, 7 — Vəli Məmmədov, 8 — Qəsr, 9 — İlyas Əfəndiyev, 10 — Mirzə Şəfi küçəsi, 11 — Telman Bağırov, 12 — Sabir, 13 — Firdovsi küçəsi, 14 — Müslim Maqomayev, 15 — Mirzə Mansur, 16 — Neftçilər, 17 — Əziz Əliyev, 18 — Səftər Quliyev, 19 — Qazı Məhəmməd , 20 — Vaqif Mustafazadə.
**Firdovsi küçəsi** — Bakıda, İçərişəhər tarixi rayonunda bir küçə.

Tarixi
------

Görkəmli fars şairi Firdovsinin adına küçədir.

Tikili
------

3 (1883), 4 (1919), 5 (1888), 7 (1890), 9 (1898), 10 (1870), 11A (1825), 13 (1920), 15 (1853), 16 1900), 17 (1883), 21 (1893), 23 (1880) yerli əhəmiyyətli memarlıq abidələri elan edilib.

Görməli yerlər
--------------

20 - Хanlar məscidi (XIX-XX əsr).

Məşhur insanlar
---------------

3 - Mir Mövsüm Ağanın evi

Küçədə kino
-----------

Firdovsi və Sabir küçələrində künc. "Brilyant əl "filminin yeri

Mənbə
-----

1. Ичеи-шехер. Памятники местного значения Arxivləşdirilib 2018-01-21 at the Wayback Machine
2. Cписок архитектурно-исторических объектов историко-культурного памятника «Ичери-шехер»
3. О культовых сооружених Ичери шехер
4. Советское кино: история создания кинофильма «Бриллиантовая рука»
5. Здесь снимали фильм «Бриллиантовая рука» (Баку)
6. Баку 1968 года в фильме «Бриллиантовая рука»
**Amanita caesarea** (*lat.* Amanita caesarea) — fungi aləminin basidiomycota şöbəsinin agaricomycetes sinfinin agaricales dəstəsinin amanitaceae fəsiləsinin amanita cinsinə aid göbələk növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Meyvə cismi torpaqda inkişaf edir. Cavan meyvə cismi yumurtavari, ağ örtüyə malikdir. Yetişdikdə yuxarı hissədə partlayır və papaqcıq xaricə çıxaraq böyüyür. Papaqcıq 10-15 sm diametrindədir, sıx, lətlidir, yarımdairəvi, sonradan bir qədər qabarıq, alov və ya çəhrayımtıl-qırmızı rənglidir, səthində tez qopan ağ, iri ziyilləri vardır, kənarları zolaqlıdır. Lövhələri sıx, oxralı sarı, quruyanda solğunlaşandır. Ayaqcıq 8-15 x 1.5-2 sm, oxralı-sarı, silindirik, əsası şişkindir, volva ağ, torbaya bənzərdir, ağ rəngli, sərbəst, kənarı dilimlidir. Ayaqcıqda olan halqa enli, sallanmış, üstü hamar, altı zolaqlı, sarımtıldır. Yeməlidir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Simbiotrofdur, Quercus və Carpinus cinslərinin növləri ilə mikoriza əmələ gətirir. Oktyabr –noyabr aylarında palıd-vələsli meşələrdə rast gəlinir.

Yayılması
---------

Hirkan meşələrində, Lənkəran, Astara ərazisidir.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyasıyanın sayı azdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

İqlim şəraitinə və torpağınkimyəvi tərkibinə yüksək seçici tələbkarlıqdır.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Populyasiyanın vəziyyəti nəzarət altında saxlanmalıdır. Göbələyin biologiyası və ekologiyasının ətraflı öyrənilməsi məqsədəuyğundur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Index Fungorum (ing.).

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Amanita caesarea* | 
* Wikidata: Q220662
* Wikispecies: Amanita caesarea
* BioLib: 60462
* EoL: 161521
* EPPO: AMANCS
* Fungorum: 208468
* GBIF: 5240269
* iNaturalist: 204588
* IRMNG: 10381934
* IUCN: 125433663
* MycoBank: 208468
* NCBI: 67695
* NZOR: c0b1ff6f-894a-41d1-a329-ba117fa9554a

 |
| *Agaricus caesareus* | 
* Wikidata: Q33053542
* IRMNG: 10645643
* MycoBank: 233196
* NZOR: f78ee51b-30dd-4178-8ed4-6f11160c9a12

 |
**Papkovun binası** - Taqanroq şəhərinin mərkəzində, XIX əsrin əvvəllərindı inşa edilən bina. Papkovun binası Taqanroq şəhəri Şmidt küçəsi, ev 17 ünvanında yerləşir. Bina klassizm stilində inşa edilmişdir.

Təsviri
-------

Binanın kompazisiyası olduqca sadədir. Fasadı simmetrikdir, altı hamar kolonna ilə bəzədilmişdir. Kolonnalar aşağıdan balistrlərlə birləşir. Birinci mərtəbədə pəncərələr kvadrat formadadır. İkinci və üçüncü mərtəbələrin pəncərələri düzbucaqlıdır.

Tarixi
------

Bina 1808-ci ildə rus vilayətlərinə xas klassizm stilində inşa edilmişdir. Bina Taqanroq şəhər rəhbəri Pyotr Afanaseviç Papkovun xüsusi mülkiyyəti olmuşdur. Papkovun Taqanroqu tərk etdikdən sonra bina gəlirli bina kimi istifadə olunmağa başlanmışdır. 1847 - 1856-ci illərdə burada qızları ilə birlikdə Y. Q. Morozovun qul arvadı yaşayırdı. Burada yaşayan qızlardan biri Anton Pavloviç Çexovun anası olmuşdur.

Papkovdan sonra bina vərəsə olaraq baronnese Fitinqofa keçmişdir. Sonradan isə bimanın sahibi general-mayor Aleksandr Qavriloviç Remi olur. 1840-41 illərdə Remini bu binada Mixail Yurieviç Lermontov ziyarət etmişdir. 1890-cı illərdə binanın sahibi Reminin həyat yoldaşı Yekaterina olur. Sonradan isə mülkiyyət Yekaterinanın qardaşı Nikolay Aleksadroviçin əlinə keçir. O, oktyabr inüilabından bir qədər əvvəl mülkiyyətə sahiblənir.

1900-cü illərdə Reminin vərəsələri binanı dövlət və şəhər müəsdisələrinə icarəyə verirlər. İlk əvvəllər burada hərbi idarə yerləşirdi. Burada dairə tipoqrafiyası daha sonra isə Taqanroq dairə rəyisi yerləşirdi. 1914-cü ildə Birinci dünya müharibəsinin başlaması ilə bina sanitar məqsədlərlə inşa edilməyə başlanılır. Sovet dönəmində binada kommunal mənzillər qəralaşırdı. 1976-ci ildən bina yerli əhəmiyyətli mədəniyyət irs obyekti elan edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Русский классицизм" (rus). Rostov Region. 2018-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-24.
2. ↑  *Дмитрий Зиньковский, Оксана Пурахина.* Дом Папкова. Борсолино. 2022-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-25.
3. ↑  "Дом 17" (rus). Исторический Таганрог. 2013-10-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-24.
**Badaqalar** - Çənubi Hindistanda Tamilnad ştatında yaşayan xalq. Mavi dağların vadisində (Nilgiri) məskunlaşmış xalq. Badaqaların sayı 170 min nəfərdir (2005). Avstraliya böyük irqinin vedda irqinə mənsubdurlar. Hazırda yaşadıqları ərazilərə XVI-XVIII əsrlərdə şimaldan köçmüşlər (adları da buradandır). Dinləri induizmdir, ənənəvi inanclar da saxlanılır

Dili
----

Badaqalar Dravid dil ailəsinə aid badaqa dilində danışırlar.

Məişəti
-------

Yaşayış evləri iki otaqdan və anbardan ibarət olan böyük daş binalardır. Badaqaların əksəriyyəti vegeteriandır. Onların mətbəxinin ayrılmaz hissəsini kartofdan, kələmdən, gicitkandan hazırlanmış yeməklər təşkil edir.

Ənənəvi məşğuliyyətləri
-----------------------

Badaqaların əsas məşğuliyyətləri terraslı toxa əkinçiliyi və tərəvəzçilikdir. Badaqaların bir hissəsi plantasiyalarda, meşə materialları emalı və yol tikintisi sahələrində çalışırlar. Badaqalar istifadə etdikləri torpağa görə yerli maldar tayfası todalara məhsulun 6/1-ni ödəyirlər.

Mənbə
-----

* Народы Южной Азии, под ред. Н. Р. Гусевой, М. 1963
* Расы и народы. Иллюстрированная энциклопедия, М.2007.
* Седловская А. Н. Бадага // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
* Hockings P The cultural ecology of the Nilgiris District. In P. Hockings (Ed.), Blue Mountains: The ethnography and biogeography of a South Indian region (pp. 360–376). New Delhi and New York: Oxford University Press, 1989

İstinadlar
----------

1. ↑  Седловская А. Н. Бадага // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
Yamantau **Cənubi-Ural dövlət təbiət qoruğu** — Başqırdıstanın Belores rayonunda, qismən isə Çelyabinsk vilayətinin ərazisində yerləşən dövlət təbiət qoruğu.

Qoruq Sovet İttifaqı Komissiyasının və SSRİ Nazirlər Şurasının № 487—152 qərarları ilə 19 iyun 1978 -ci ildə yaradılmış. Qoruğun yaradılmasında məqsəd Cənubi Uralın dağ-tayqa ekosistemini öyrənmək və qoruyub saxlamaq idi. Cənubi-Ural qoruğu Cənubi Ural dağlarının nisbətən hündür ərazisində yerləşir. Ərazinin daha çox hissəsi Başqırdıstan Respublikasının ərazisində yerləşir. Qoruğun ümumi sahəsi 252, 8 min hektardır. Bu qoruq Başqırdıstanın və Cənubi Uralın ən böyük qoruğudur. Qoruğu ərazisinin 90 %-i Belores rayonu ərazisində yerləşir. Çelyabinsk vilayətinin Katav-İvanovski rayonunda isə qoruğun 2404 hektar ərazisi yerləşir.

Ümumi məlumat
-------------

Cənubi-Ural qoruğunda bir neçə dağ silsiləsi yerləşir — Maşak, Ziqalka, Narı, Kumardağ və Yamantau. Sonuncu silsilədə Böyük Yamantau zirvəsi yerləşir. Hündürlüyü 1640 metr olan bu zdağ Cənubi Uralın ən yüksək zirvəsidir.

İnzer, Kiçik İnzer, Tyulma və Yuryuzan çayları qəruq ərazində olan böyük çaylardı.

Qoruq ərazisinə giriş məhdudiyyəti qoyulub. Belə bir fikir mövcuddur ki, məhs qoruğu yaxınlıqda yerləşən Mejqorye şəhərində olan gizlin hərbi obyektə görə yaradıblar. Bu şəhər ətrafı bölgə bağlı inzibati-ərazi vahidi statusuna malikdir.

Qoruğun idarəetmə mərkəzi Belores rayonunun Revet qəsəbəsində yerləşir. Respublika paytaxtı Ufa şəhərindən buraya qədər olan məsafə 200 km-dir. Rayon mərkəzi Beloresə isə 90 km məsafə var.

Fauna və florası
----------------

Qoruq ərazisində 698 ali bitki , 226 yosun, 169 şibyə və 121 növ ğöbələk növü mövcuddur. Cənubi-Ural qoruğunda 260 növ onurğalı, 50 növ məməli, 189 növ quş və 20 balıq növü aşkar edilmiş.

Ədəbiyyat
---------

* Алибаев Ф. Южно-Уральский государственный природный заповедник / Ф. Алибаев // Ватандаш. – 2002. - № 9. – С. 184-185.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Флора и фауна". 2017-09-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-20.

Xarici keçidlər
---------------

* Южно-Уральский государственный природный заповедник, официальный сайт
* Южно-Уральский государственный природный заповедник Arxivləşdirilib 2012-01-11 at the Wayback Machine
* Виртуальный тур по Южному Уралу. Более 50 панорам с видами горных хребтов региона, в том числе с видами Южно-Уральского заповедника
* Южно-Уральский государственный природный заповедник (ЮУГПЗ)
**Qərb çay qorillası** və ya **Çay qorillası** (*lat.* Gorilla gorilla diehli) — Qərb qorillasına (*Gorilla gorilla*) daxil olan bir yarımnöv .

Yayılması
---------

Bu yarımnövə daxil olan canlılar əsasən Nigeriya ilə Kamerun arasında sərhəddə cəmləşmişlər. Tropik və subtropik enliyarpaq meşələrdə yayılmışlar. Afrikanın digər primatlarına nisbətdə daha həssas canlılar hesab edilirlər.

Digər yarımnövdən baş və dişinin quruluşu, boyunun 10–15 sm uzun olmasına və çəkisinin 20–35 kq artıq olmasına görə fərqlənirlər. Ayrıca yarımnöv kimi 2000-ci ildən bəri göstərilir. Bununla belə əvvəlki araşdırmalar da onların ayrı bir yarımnöv olmasını təsdiq etmişdir.

Qorunma statusu
---------------

Çay qorillalarının sayı 280 başdır. Onlar əsasən 11 nöqtədə cəmləşmişlər. İki yarımnövün arealını 250 kilometrlik məsafə ayırır. Bu yarımnövün qorunması üçün çalışmalar 2007-ci ildən başladılmışdır. Kamerun hökuməti bu məqsədlə Nigeriya ilə sərhəddə milli park təşkil etmişdir. Parkda 115 çay qorillası yaşayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
2. ↑  "«Regional Action Plan for the Conservation of the Cross River Gorilla»" (pdf) (ingilis). 2012-07-10 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2011-01-07.
3. ↑  "«New National Park Protects World's Rarest Gorilla »" (ingilis). 2012-07-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-01-07.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | CMS · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q557342
* Wikispecies: Gorilla gorilla diehli
* BioLib: 336162
* CMS: gorilla-gorilla-diehli
* EoL: 10372989
* GBIF: 4267321
* iNaturalist: 126105
* ITIS: 945351
* IUCN: 39998
* MSW: 12100793
* NCBI: 406788

 |
**Baqautdin Mitaroviç Mitarov** (1912, Kandik, Dağıstan vilayəti, Rusiya imperiyası — 12 yanvar 1944, Ukrayna SSR, Vinnitsa vilayəti, Lipovetski rayonu, Nartsizovka kəndi yaxınlığında) — Tabasaran sovet yazıçısı, şairi, müəllimi və mədəniyyət xadimi.

Həyatı
------

1912-ci ildə Xiv rayonunun Kandık kəndində Mitar Abdulayevin kasıb kəndli ailəsində anadan olub. Torpaqsız kəndli olan atası dülgərliklə məşğul olmağa, həm də daş kəsən işləməyə məcbur olub. Baqutdin Dağıstanın Xalq Yazıçısı Mütalib Mitarovun böyük qardaşıdır.

Gələcək şair ilk təhsilini Kandık və Xiv kəndlərinin məktəblərində təhsil alıb.

Baqautdin Mitarov məktəb illərində ədəbiyyata həvəs göstərir. O, gənclərin məclislərində, həmkəndlilərə yardım məclislərində, Tabasaran kəndlərində tez-tez keçirilən el yaradıcılığı gecələrində xalq mahnıları, atalar sözləri, məsəllər, tapmacalar yazırdı.

1930-cu ildə gələcək şair komsomol sıralarına daxil olur. Bundan sonra Baqutdin doğma kəndinin ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etməyə başlayır. O, 30-cu illərdə Dağıstanda, xüsusilə də kənd yerlərində savadsızlığın aradan qaldırılması uğrunda mübarizədə fəal iştirak edir.

1935-ci ildə Baqautdin Mitarov ali təhsil almaq üçün Qroznı şəhərindəki Ali Kommunist Kənd Təsərrüfatı Məktəbinə göndərilir. O, 1937-ci ildə orda redaktorlar kursunu bitirmişdir. Vətənə döndükdən sonra Baqautdin Mitarov "Dağız" dərgisinin redaktoru təyin olunur.

B. Mitarov 1939-cu ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvülüyünə qəbul edilir. 1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsi ərəfəsində Tabasaran sovet şairlərinin "Tsliyi kükyir" ("Yeni çiçəklər") adlı ümumi toplusunun müəllif-tərtibçisi olur.

Böyük Vətən müharibəsi başladıqdan sonra döyüşlərə yollanan ilk könüllülərdən biri Baqutdin olur. O, döyüşlərdə aktiv iştirak etmişdir. Şimali Qafqazdan Ukraynaya qədər böyük döyüş yolu keçmişdir. O, müharibədə də şeir yazmağa davam edir. 1943-cü ilin soyuq qışında darısqal səngərdə yazdığı məşhur "Zəfər gurultusu" şeiri bunlardan biridir. Şeirdən bir parça belə səslənir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Qoy, qələbənin gurultusu səslənsin!
Mən bu saatı yaxınlaşdırmaq istəyirəm.
Böyük ağ işıqda
Biz o qədər çoxuq, o qədər çoxuq.
Yolunuz uzun olsun
Ev uzaqda qalsın
Ancaq Berlinə, Berlinə
Biz mütləq ora çatacağıq... | "|

Baqautdin Mitarov 1944-cü il yanvarın 12-də Ukrayna SSR, Vinnitsa vilayəti, Lipovetski rayonu, Nartsizovka kəndi yaxınlığında gedən ağır döyüşlərdə həlak olmuşdiur. Gənc şair həlak olduqda cəmisi 31 yaşında idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Дагестанская Правда - К штыку приравняли перо". www.dagpravda.ru. 2017-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-11.
2. ↑  "Багаутдин Митарович Митаров. Бессмертный полк". 2015-05-10. 2017-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-11.
3. ↑  "«Сверкнувшая звезда» Национальная библиотека РД им. Р. Гамзатова". www.lib05.ru. 2017-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-11.
**Cenevrə müşavirəsi** (1955) — SSRİ (N. A. Bulqanin), ABŞ (D. D. Eyzenhaver), Böyük Britaniya (A. İden) və Fransa (E. For) hökumət başçılarının iştirakı ilə Avropada təhlükəsizlik məsələlərinə dair müşavirə.

Missiyası
---------

Müşavirənin işində təmsil olunan dövlətlərin xarici işlər nazirləri və digər dövlət xadimləri də iştirak edirdilər (sovet nümayəndə heyətinin tərkibinə N. S. Xruşşov, G. K. Jukov, A. A. Qromıko və b. daxil idi). İyulun 18–23-də Cenevrədə SSRİ-nin təşəbbüsü ilə sovet nümayəndə heyəti tərəfindən Berlin müşavirəsində (1954) təklif olunmuş "Avropada kollektiv təhlükəsizlik haqqında ümum — avropa müqaviləsi" layihəsinin müzakirəsini davam etdirmək məqsədilə çağırılmışdı. Layihə bütün hərbi blokların ləğv edilməsini, Avropa dövlətlərinin hücum etməmək və təcavüz zamanı qarşılıqlı yardım göstərmək öhdəlikləri götürməsini nəzərdə tuturdu.

Nəticəsi
--------

Berlin müşavirəsi iştirakçılarının müqavilə layihəsinə mənfi münasibətini nəzərə alan sovet nümayəndə heyəti kollektiv təhlükəsizlik sisteminin mərhələli şəkildə (birinci mərhələdə həm Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatını, həm də Varşava Müqaviləsi Təşkilatını saxlamaq şərtilə) yaradılması planını müzakirəyə çıxartdı Bundan başqa, sovet tərəfi Avropa dövlətlərinin hərbi qüvvə tətbiqindən qarşılıqlı surətdə imtina etmək haqqında müqavilə bağlamaq (kollektiv təhlükəsizlik haqqında müqavilə bağlanana qədər qüvvədə qalmalı idi) təşəbbüsünü irəli sürdü. SSRİ nümayəndə heyəti Almaniya Demokratik Respublikasının AFR-in tərkibinə qatılmasına (sonuncunun Avropa müdafiə birliyində üzvlüyünün saxlanılması şərtilə) qarşı çıxdı, hər iki alman dövləti arasında münasibətlərin normallaşdırılmasının və onların Avropada kollektiv təhlükəsizlik sistemində iştirakının zəruriliyini qeyd etdi. SSRİ-nin təklifləri müşavirə iştirakçıları tərəfindən qəbul olunmadı. Müşavirənin yekun sənədində xarici işlər nazirlərinə hökumət başçılarının müzakirə etdiyi məsələlərə baxmağı davam etdirmək həvalə olundu.

Həmçinin bax
------------

* Cenevrə konvensiyaları

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  **Cenevrə müşavirəsi**// Büssel – Çimli-podzol torpaqlar / baş red. M. K. Kərimov. — Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. — Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2014. — 25 cilddə. — V cild. — Səhifələrin sayı: 592. — Səh.: 221. — 25 000 nüsx. — ISBN 978-9952-441-10-9.
Qərbi Antarktida sol tərəfdə.
Daima kimsəsiz Qərbi Antarktida
**Qərbi Antarktida**, və ya **Kiçik Antarktida**, (*ing.* *"West Antarctica"* or *"Lesser Antarctica"*) Antarktida qitəsinin iki əhəmiyyətli bölgəsindən biri, Antarktida yarımadası daxil olmağla qitənin qərb yarımkürəsində yer alan hissəsidir. Qərbi Antarktika buz təbəqəsi ilə örtülüdür. Şərqi Antarktikadanı buradan Transantarktika dağları ayırır. Region 100 ildən uzun müddətdir ki, Qərbi Antarktida olaraq adlandırılmaqdadır. Bu adı ilk dəfə 1902-ci ildə Balç, 1905-ci ildə isə Otto Nordenskcöld istifadə ediblər. Ancaq əsl istifadəsi Beynəlxalq Geofizika ili (1957-1958) sonrasındakı araşdırmalarda iki bölgəyə ayrılmasının faydalı olduğu düşüncəsinin yayılmasından sonra 1962-ci ildə ABŞ Antarktida Adları Komitəsi tərəfindən təsdiq edilmişdir.

Yerləşmə
--------

Transantarktika dağlarından Sakit okeanına doğru uzanır. Qərbi Antarktida, Qreyam Torpağı və Palmera Torpağından ibarət olan Antarktida yarımadası ilə Elsuort Torpağı, Meri Berd Torpağı və VII Eduard Torpağlarından, Adelaide adası kimi adalardan xüsusilə Ueddell dənizindəki Filçner-Ronni Buz sahəsi və Ross dənizindəki Rooz Buz sahəsi kimi buz sahələrindən meydana gəlib. Qərbi Antarktida Ross dənizi və Ueddell dənizinin buzlu suları ilə qitənin ana quru kütləsindən ayrılan və Cənub qütbündən Cənubi Amerikanın cənub ucuna doğru uzanan nəhəng bir yarımadanı xatırlatmaqdadır.

Qərbi Antarktidanın böyük hissəsi Qərbi Antarktika buz təbəqəsi (waise) olaraq adlandırılan bir buz təbəqəsiylə örtülüdür. Son illərdə kütləsində azalma əlamətləri görsənir. Şərqi Antarktidanın əksinə, Qərbi Antarktida qlobal istiləşmənin bəzi təsirləri özünü göstərmişdir.

Merilandiya Antarktida Tundrası
-------------------------------

Antarktidanın bəzi hissələri buzla örtülü deyil. Bunlar Antarktida vahaları olaraq adlandırılmaqdadır. Qərbi Antarktidada da Antarktida yarımadasının sahilində Merilandiya Antarktida Tundrası olaraq bilinən belə bir bioloji müxtəliflik sahəsi var. Bu sahə Antarktidadakı ən isti iqlimə malikdir və yay aylarında havanın hələ çox soyuq və böyümə mövsümünün çox qısa olmasına baxmayaraq şibyə və yosunlarla örtülü qarsız qayalardan ibarətdir.

Həmçinin baxın
--------------

* Şərqi Antarktida

İstinadlar
----------

1. ↑  "Coğrafi Adlar Bilgi Sistemi (USGS)" Arxivləşdirilib 2019-09-08 at the Wayback Machine. West Antarctica. (ingiliscə) 8 Mart 2014.
2. ↑  "Antarctic ice sheet is an 'awakened giant'". New Scientist. (İngiliscə) 2 Fevral 2005.
3. ↑  "Western Antarctica warming confirmed" Arxivləşdirilib 2013-03-04 at the Wayback Machine 23 dekabr, 2012 USA Today (ingiliscə)
4. ↑  World Wildlife Fund (2001). "Marielandia Antarctic tundra". WildWorld Ekoloji bilgiləri. National Geographic Society. (ingiliscə) 8 Mart 2014.