**Qafqaz albanlarının dili** və ya sadəcə **alban dili** — Qafqaz Albaniyasının yaradıcıları və alban tayfa ittfaqının əsas tayfalarından biri olan Qafqaz albanlarının danışdığı dil. Alban dili müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən Qafqaz dilləri  qrupuna aid edilir.

Xristianlıq qəbul edilənə və Albaniyada dövlət dininə çevrilənədək albanların öz yazısı olmuş, bütün ölkə üçün tayfalararası ünsiyyət vasitəsi kimi alban dili geniş intişar tapmışdı. Əsasən Albaniyann şimal və qərb bölgələrində xüsusəndə Bərdə və Ağdam ərazisində yerli camaatın danışdığı alban və qarqar dillərinin udin dilinə yaxın olan qafqaz dil ailəsinə daxil olan bir dil olduğu güman edilir. Alban dilində yerli yazı və ədəbiyyatın yaranması ermənilərdə və gürcülərdə olduğu kimi, ölkənin xristianlaşması ilə bağlı idi. Dini ədəbiyyatın albancaya ilk tərcümələri siryani dilindən olmuşdur. Moisey Kalankatlının verdiyi məlumatlar Albaniyanın qədim Suriyanın vilayətləri və Fələstinlə köhnə əlaqələrinin olduğunu göstərir.

Albanların öz doğma dillərində yazı və ədəbiyyatın olması obyektiv tarixi zərurətdən irəli gəlirdi. Sosial-iqtisadi və siyasi şərait Albaniyanın öz ədəbiyyatının yaranması üçün zəmin hazırlamışdı. V əsrin başlanğıcında arami qrafikası əsasında alban yazısı -əlifbası təkmilləşdirildi. Antik müəlliflərə görə, albanlar hələ e.ə. I əsrdə öz yazılarından istifadə edirdilər. V yüzilin əvvəllərində təkmilləşdirilmiş fonemli alban əlifbası fışıltılı və boğaz səsləri ilə zəngin idi.Bu əlamət Nax-Dağıstan dillərində müşahidə edilir. V əsr erməni müəlliflərinin özlərinin etiraf etdiyi kimi, alban dili ermənilər üçün "yad" dil idi.

Məhz bu dövrdə alban hökmdarı Asuagenin, alban patriarxı İyereminin yardımı ilə "Tövrat" və "İncil"in, "Liturgiya" (xristianların əsas ibadət ayini) və başqa dini kitabların tərcüməsi üzrə uğurlu işlər görüldü. Müəllim kimi hazırlaşdırılmış bir çox gənc ölkənin müxtəlif vilayətlərinə yollandı. Albaniyanın ayrı-ayrı vilayətlərindən olan, dövlət ərzaq payı ilə təmin edilmiş uşaqlar dəstə-dəstə məktəblərə göndərildilər. Tərcümə dini ədəbiyyatı ilə yanaşı, yerli orijinal agioqrafik (alban müqəddəslərinin həyatı) və dünyəvi ədəbiyyat da yaranırdı. Albanlar öz yazılarından beynəlxalq yazışmalarda da istifadə edirdilər.

V-VII əsrlər alban yazısının çiçəklənmə dövrü hesab olunur. Məhz bu dövrdə, A.Q.Şanidzenin sözləri ilə desək, *"albanlar Qafqazın siyasi və mədəni həyatının bütün sahələrində gürcülər və ermənilərlə eyni dərəcədə bərabər fəallıqla iştirak edirdilər"*.

Erkən alban ədəbiyyatı əlverişli tarixi-mədəni şəraitdə təşəkkül tapdı. Bu – müstəqil Alban dövlətinin mövcud olduğu, alban arşakilərinin və onları əvəz edən böyük alban hökmdarları – Mihranilərin hakimiyyətdə olduqları, müstəqil alban kilsəsinin fəaliyyət dövrü idi.

Ədəbiyyatın inkişafı nəticəsində maraq dairəsi genişlənmiş, bu isə öz əksini müxtəlif janrlarda tapmışdı: agioqrafik əsərlər, tarixi xronikalar, hüquqi sənədlər – kilsə qanunları və dünyəvi qanunlar yaranmağa başladı. Ölkədə istifadə olunan dillərdən biridə Mehranilər sülaləsinin gəlişi ilə parf dili idi. Lakin bu dil daha çox Albaniyanın xarici siyasətində istifadə edilir və əsasən hakim təbəqələr arasında danışılırdı. V-VI əsrlərdə siyasi səbəblər üzündən ədəbiyyatda ellinpərəst istiqamət nəzərə çarpdı.

Dil qrupu
---------

Volfqanq Şulze, Zaza Aleksidze və Jan Pyer Mahe kimi tədqiqatçılar alban dilini Udin dilinin qədim versiyası olduğunu təsbit etmişlər. Bu tədqiqata əsasən Alban dili Udin dili kimi Ləzgi dilləri qrupuna daxildir.
Albaniyanın yerli mənşəli yazılı abidələri dövrümüzə qədim erməni dilində (qrabar) gəlib çatmışdır. Lakin XIII əsrədək alban ədəbiyyatı, şübhəsiz, alban dilində yazılmışdır.

### Alban dili dialektləri

Volfqanq Şulze Qafqaz dil ailəsinə daxil olan alban dilini 3 dialektə ayırır:

* Şərq - Qəbələ, Kiş zonasında danışılırdı.
* Mərkəz - Bərdə, Kalankatuyk, Aluen (İndiki Ağdam ) zonasında danışılırdı. (Mingəçevir yazıları əsas götürülməklə)
* Qərb və ya Cənub - Girdman, Xalxal zonasında danışılırdı. (Matenadaran yazıları əsas götürülməklə)

Fonologiya
----------

### Samitlər

|  | Partlayan | Sürtünən | Affrikat | Aproksimant | Burun | Trill |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kar | Cingiltili | Abruptiv | Kar | Cingiltili | Kar | Cingiltili | Abruptiv |
| Qoşadodaq | p | b | p’ |  |  |  |  |  |  | m |  |
| Dodaq-diş |  |  |  | f | v |  |  |  |  |  |  |
| Diş | Sərt | t | d | t’ | s | z | ts | dz | ts’ | l | n | r |
| Yumşaq | dʲ |  | tʲ’ |  |  |  | dzʲ |  | lʲ | nʲ |  |
| Dişarxası |  |  |  | ʃ | ʒ | tʃ | dʒ | tʃ’ |  |  |  |
| Diş-damaq |  |  |  | ɕ | ʑ | tɕ | dʑ | tɕ’ |  |  |  |
| Damaq |  |  |  |  |  |  |  |  | j |  |  |
| Damaqarxası | k | g | k’ | x | ɣ |  |  |  |  |  |  |
| Labial damaqarxası |  |  |  |  |  |  |  |  | w |  |  |
| Dilçək | q |  | q’ | χ |  |  |  |  |  |  |  |
| Boğaz |  |  |  |  | ʕ |  |  |  |  |  |  |
| Udlaq |  |  |  | h |  |  |  |  |  |  |  |

### Saitlər

|  | İncə | Qalın |
| --- | --- | --- |
| Açıq | Qapalı | Qapalı |
| Qa | i | y | u |
| Orta | e |  | o |
| Açıq | a |  | ɒ |

İstinadlar
----------

1. ↑  Еремян С. Т. Раннефеодальные государства Закавказья в III— VII вв. "Очерки истории СССР". М. 1958, səh 304
2. ↑  Шанидзе А. Г. Язык и письмо кавказских албанцев. М. 1960, səh 8
3. ↑  Бабаев И. А. К вопросу о возникновении государства Албании (Кавказской). Изв. АН Азерб. ССР, серия истории, философии и права, 1976, №4, Бабаев И. А. Города Кавказской Албании. Баку, 1991
4. ↑  Мамедова Фарида. Политическая история и историческая география Албании. Баку, 1985
5. ↑  Шанидзе А. Г. Язык и письмо кавказских албанцев. М. 1960, səh 14
6. ↑  The Caucasian Albanian Palimpsests of Mount Sinai. Monumenta Palaeographica Medii Aevi/Series Ibero-Caucasica 2. 2 vols. XXIV+530 pp.; Turnhout: Brepols 2009
7. ↑  Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, II cild, səh 127
8. ↑  Wolfgang Schulze - Towards a History of Udi, səh 23

Həmçinin bax
------------

* Alban əlifbası
* Mingəçevir yazıları
* Matenadaran MS 7117

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭**Qafqaz Albaniyası** |
| --- |
| Qədim alban tayfaları | Albanlar • Qarqarlar  • Çiqblər  • Utilər  • Udilər  • Sisaklar  • Sadaklar  • Sarmatlar  • Kadusilər  • Kaspilər  • Kimmerlər  • Subarlar  • Şamakelər  • Şiraklar  • Xəzərlər |
| Qədim alban sülalələri | Aranilər  • Alban Arşakiləri  • Mehranilər |
| Qədim alban ədəbiyyatı | Alban ölkəsinin tarixi  ·  Alban (Qafqaz) kitabələri  ·  Qanunnamə  • Alban salnaməsi  • Gəncəli Xosrovun əzablı həyatı  • Tarix  ·  Alban ölkəsinin qısa tarixi  • Mətndar MS 7117  • Sinay palimpsestləri  • Mingəçevir yazıları |
| Qədim albanlar | Arran  • Cavanşir  • Dəvdək  • Qriqor Hammam  • Həsən Cəlal  • I Cəsur Vaçaqan  • I Vaçe  • Urnayr  • Yesuagen  • II Vaçe  • III Vaçaqan  • Mehran  • Varaz Qriqor  • Varaz Trdat  • Moisey Kalankatlı  • Mxitar Qoş  • Oroys  • Sanatruk  • Səhl ibn Sunbat  • Yesai Əbu Musa  • Həsən Cəlal  • Alban katolikosları |
| Digər | Erməni tarixşünaslığında revizionist nəzəriyyə  • Alban memarlığı  • Alban əlifbası  • Alban dili  • Alban Həvari Kilsəsi  • Aluen kilsə məclisi  • Dəbil kilsə məclisi  • Pavlikianlar hərəkatı  • Qafqaz Albaniyasında xristianlığın yayılması  • Xaçın Knyazlığı  • Sünik  • Arran yepiskopluğu  • Qafqaz Albaniyası təqvimi  • Qafqaz Albaniyasının incəsənəti  • Qafqaz Albaniyasının toponimləri  • Qafqaz albanlarının şəxs adları  • Albantəpə (Naxçıvan)  • Alpan kəndi (Quba rayonu)  • Ermənistan–Qafqaz Albaniyası sərhəd mübahisəsi |