Dəşt-i Qıpçaq və Kuman: xəritə (Türkcə)
**Dəşt-i Qıpçaq** (*fars.* دشت قپچاق‎ Dašt-i Qipčaq), tam adı — **Dəşt-i Qıpçaq və Kuman** — Qıpçaq çölü — Qıpçaqların yaşadığı tarixi ərazi və eyniadlı imperiya.

| Gültigin abidəsiGültigin abidəsi **Türk tarixi**XIV əsrə qədər |
| --- |
| **Göytürk xaqanlığı** 552–744 |
|   **Qərbi Göytürk** |
|   **Şərqi Göytürk** |
| **Avar xaqanlığı** 564–804 |
| **Xəzər xaqanlığı** 618–1048 |
| **Böyük Bolqar xanlığı** 632–668 |
|   **Dunay Bolqariyası** |
|   **İdil Bolqariyası** |
| **Türkeş xaqanlığı** 699–766 |
| **Uyğur xaqanlığı** 744–840 |
| **Qaraxanlılar dövləti** 840–1212 |
|   **Qərbi Qaraxanlılar** |
|   **Şərqi Qaraxanlılar** |
| **Peçeneq xaqanlığı**860–1091 | **Kimək xaqanlığı**743–1035 |
| **Dəşt-i Qıpçaq**1067–1239 | **Oğuz dövləti**750–1055 |
|  |
| **Şato sülalələri** 923–979 |
|   **Sonrakı Tan** |
|   **Sonrakı Tszin** |
|   **Sonrakı Xan** (**Şimali Xan**) |
| **Qəznəvilər dövləti** 963–1186 |
| **Böyük Səlcuq İmperiyası** 1037–1194 |
| **Xarəzmşahlar dövləti** 1077–1231 |
| **Rum sultanlığı** 1092–1307 |
| **Dehli sultanlığı** 1206–1526 |
|   **Müəzzilər sülaləsi** |
|   **Xələclər sülaləsi** |
|   **Tuğluqoğulları sülaləsi** |
| **Məmlük dövləti** 1250–1517 |
|   **Bəhri sülaləsi** |
| 
**Digər türk sülalələri** 

**Anadoluda**
Artuqlu sülaləsi
Saltuklu sülaləsi
**Azərbaycanda**
Əhmədili sülaləsi
Eldənizlər sülaləsi
**Misirdə**
Tulunilər sülaləsi
Ağşidlər sülaləsi
**Farsda**
Salqurlular sülaləsi
**Levantda**
Börilər sülələsi
Zəngilər sülələsi
 |
| Şablon: * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

Tarixi
------

Hunların, göytürklərin, xəzərlərin ardınca qıpçaqlar Avrasiya çöllərinin hakiminə çevrildilər. Bu günə qədər "qıpçaq" etnoniminin işləndiyi ilk mənbə 759-cu ilə aid olan "Selenq kitabəsi" hesab olunur. Gürcü mənbələri onları "yeni" və "əski" qıpçaqlara bölür. Orta əsr tarixçisi Fəzlullah Rəşidəddin qıpçaqları Oğuz xaqanın başçılıq etdiyi türk ulusunun beş qolundan biri hesab edir.

Tarixdə "Dəşti Qıpçaq" (Qıpçaq çölü) adlanan ərazi Qara dənizin şimalını və Qafqazları əhatə edirdi. XI–XV yüzillərdə Tyan Şanın qərb ətəklərindən Dunaya qədər torpaqlar türkdilli qıpçaqların (rus mənbələrində-polovəslər) adını daşıyırdı. Qıpçaq ölkəsi dedikdə, ilk növbədə Şimali Qafqaz və Şimali Qaradəniz çöllərini əhatə edən ərazi başa düşülür.

Bəzi tədqiqatçılar Attilanı qıpçaq kökənli hesab edirlər. Qeyd edirlər ki, Yeni erada qüdrətli Dəşti-Qıpçaq hökmdarlığı yarandı; bu türk dövlətçiliyinin ənənəvi davamı idi. Attilanın başçılıq etdiyi bu hökmranlıq öz gücü və əzəməti ilə Roma imperiyasını, Bizansı arxada qoydu, onları həqir əyalətə, qəzaya bənzətdi. Mənbələrdə bu möhtəşəm hökmranlığın sərhədləri belə təsvir olunur: *"Dəşti-Qıpçaq qərbdə Alpdan, Dunayın mənbəyindən, bu nəhəng çayın başlanğıcından başlayırdı. Və minlərlə kilometr Şərq-Baykal gölündən də Şərqə uzanırdı. Dəşti-Qıpçağın Şərqindən qərbinə səkkiz aylıq at yolu idi…"*[*mənbə göstərin*]

Attila hökmranlığının bu ucsuz-bucaqsız ölkəsi, əlbəttə ki, Roma və Bizansın ona həsəd aparan hakimlərinin gözünə tikan kimi batırdı. Onlar çöllülərə nifrət edirdilər. Ancaq V əsrin ortalarına qədər bu qüdrətli insanlara tabe olmağa məcbur idilər.

Əbu Həyyanın müasiri XIV yüzilin İslâm tarixçilərindən Əl-Diməşqi Qızıl Orda torpaqlarındaki Qıpçaq boy adlarını sıralayaraq onların hamısının Türk olduğunu zikr etməkdedir. Bunlar:

"*Tokus-oba (doqquz oba), Yet-oba (yeddi oba), Boruç-oğlu, Bergü, Kangaroğlu, Ançoğlu, Duna, Kara-Baroğlu, Çur-Tan, Kara Börklü, Kotan, Barak, Yimek, Borlu, İleris, Tok, Kumandur, Berendi, Beçene, Uzun, As (Az).*"

İstinadlar
----------

1. ↑  L. Râsonyi, *Tarihte Türklük*, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınlan, Ankara 1988, sayfa 145.
2. ↑  Z. Velidî Togan, *Umumî Türk Tarihine Giriş*, İstanbul 1981. sayfa 163.
3. ↑  F. Kirzıoğlu, *Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar*, Türk Tarih Kurumu Yay. Ankara 1992. sayfa 91–92.

Həmçinin bax
------------

* Qıpçaqlar

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |