recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Şərifov Arif Rza oğlu** — AzMİU-nin Elm və texnika işləri üzrə prorektoru, texnika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar müəllimi".

Həyatı
------

Arif Şərifov 1966-cı ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun "İnşaat, yol maşınları və avadanlığı" ixtisasını bitirmiş və təyinatla gənc mütəxəssis kimi "İnşaat maşınları" kafedrasında assistent vəzifəsinə işə götürülmüşdür. 1969-cu ildə Leninqrad (Sankt-Peterburq) İnşaat mühəndisləri İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş, 1971-ci ildə namizədlik, 1994-cü ildə Moskvada doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1973-1975-ci illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun komsomol komitəsinin katibi vəzifəsində işləmiş, AzLKGİ XXIX qurultayına nümayəndə seçilmişdir. Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun partiya komitəsi katibinin təşkilat məsələləri üzrə müavini vəzifəsində çalışmışdır. 1967-ci ildən "İnşaat, yol və meliorasiya maşınları" kafedrasında assistent, baş müəllim, dosent, professor vəzifələrində işləmiş və yeni yaradılmış "Mexanikləşdirmə və avtomatlaşdırma" fakültəsinin ilk dekanı seçilmişdir. İnşaat, yol və meliorasiya maşınlarının hidravlik sistemlərindəki işçi mayelərin təmizlənməsi problemləri ilə məşğul olur. 120-dən çox elmi məqalənin, monoqrafıyanın, 7 müəlliflik şəhadətnaməsinin, 20 dərslik, dərs vəsaiti və metodiki göstərişlərin müəllifıdir.

Hazırda "İnşaat, yol və meliorasiya maşınları" kafedrasının müdiri, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti nəzdində fəaliyyət göstərən D.02.042 Dissertasiya Şurasının, Kvalifıkasiya məsələləri üzrə, Müsabiqə komissiyasının Sədri və Təhsil Nazirliyinin "Nəqliyyat" bölməsi üzrə tədris-metodiki şurasının üzvüdür.

Bir sıra beynəlxalq və respublika elmi konfranslarında iştirak etmişdir. Elmi rəhbərliyi ilə 7 nəfər elmlər namizədi hazırlanmışdır.

Mənbə
-----

*
**Aylar Lay** (12 fevral 1984, Tehran) — Norveç manekeni və keçmiş pornoaktrisası. Hal-hazırda o musiqi sənayesində aktirsa və müğənni kimi fəaliyyət göstərir, İsveç diceyi Basshunterin bir neçə klipində iştirak edib. Ailəsində baş verən problemlər səbəbindən o öz ailəsindən alınaraq ögey ailədə böyüdülüb.

Həyatı
------

Aylar İranın paytaxtı Tehran şəhərində. ailəsində anadan olub. Lakin sonradan ailəsi Norveçə köçüb. Burada bir müddət sonra o öz ailəsindən alınaraq norveçli ailənin tərbiyəsinə verilib. Öz müsahibələrində Aylar həmişə özünün norveçli olduğunu qətiyyətlə vurğulayıb.

Məktəbi bitirdikdən sonra Aylar porno filmlərdə çəkilməyə başlayıb. **Diana** səhnə ləqəbi altında bir neçə porno filmdə çəkildikdən sonra model fəaliyyətinə başlamaq qərarına gəlir. 2004-cü ildə o, "Miss Norveç" yarışına qatılır, lakin əvvəllər porno filmlərdə çəkildiyinə görə buradan qovulur, belə ki, yarışın şərtlərinə görə yarışa qatılanların heç biri əvvəllər çılpaq olaraq çəkilişdə olmamalıdırlar. Aylar porno filmlərdə çəkildiyinə görə İrana girişinə qadağa qoyulub və buna görə oradakı atasını ziyarət edə bilmir. Aylar öz müsahibələrində keçmişdə porno filmlərdə çəkildiyinə görə "çox peşman" olduğunu bildirib. 2004-cü ildə Aylar britaniyalı estrada ulduzu Robbi Vilyamsla sekslə məşğul olduğunu iddia edib, lakin Vilyams bu iddiaları qətiyyətlə təkzib edib.

### Maraqlı faktlar

* Boyu : 157 sm
* Çəkisi : 52 kq
* Sinə ətrafı : 91 sm
* Beli : 61 sm
* Omba genişliyi : 81 sm

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Lay A.* Aylar. *(untranslated)*, 2008. S. 52. 124 s. ISBN 978-82-8156-045-1
2. 1 2  *Lay A.* Aylar. *(untranslated)*, 2008. S. 16. 124 s. ISBN 978-82-8156-045-1
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-10.
4. 1 2 3  "www.iafd.com". 2022-02-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-11-08.

Xarici keçidlər
---------------

* Aylar Lie at the Internet Movie Database
* Aylar Lie at the Internet Adult Film Database

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Foto, video və audio | Instagram (ing.) · YouTube (ing.) |
| Tematik saytlar | Global Poker Index · The Hendon Mob · WSOP · Discogs · IMDb · MusicBrainz |
| Normativ yoxlama | BIBSYS: 6061740 · VIAF: 225524654 · WorldCat VIAF: 225524654 |
**Göy qurşağı bayrağı** — göy qurşağı rənglərindən (mavi rəng daxil olmamaqla) ibarət olan bayraq.

Dünyada lesbiyanlar, geylər, biseksual və transgenderlərin (qısa olaraq – LGBT), həmçinin onlara qarşı insan hüquqlarına dəstək hərəkatının beynəlmiləl rəmzidir.

Tarix
-----

Göy qurşağı bayrağı Gilbert Baker tərəfindən xüsusi olaraq 1978 -ci ildə San Francisco Gay Azadlıq Günü üçün hazırlanmışdır. Bu il yerli LGBT cəmiyyəti üçün tarixi oldu - Kaliforniyada ilk dəfə olaraq açıq şəkildə gey olan Harvey Milk siyasi vəzifəyə (şəhərin müşahidə şurasının üzvü olaraq) seçildi. Eyni zamanda, dövlət mühafizəkarlar tərəfindən qanuna ayrı -seçkilik dəyişiklikləri ("Briggs Təşəbbüsü") daxil etmək üçün bir kampaniya başladıldı. Gilbert Baker, gey aktivistlərin LGBT cəmiyyətini təcəssüm etdirən və birləşdirən canlı bir simvol yaratmaq çağırışına cavab verdi. Bayraq gey qüruru və açıqlıq anlayışını təcəssüm etdirir. Göy qurşağı bayrağının müəllifi, rəssam Gilbert Baker onun mənasını belə izah etdi:

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-05.
2. ↑   (#empty\_citation)
**Futurizm** — rus futurizmi bir qrup rus şairi və rəssamı Filippo Tommaso Marinetti tərəfindən yazılmış Futurist Bəyannaməni qəbul etdikdə ortaya çıxan sənət hərəkatı. Bu tendensiyanın 1912-ci ilin dekabrında Moskvada yerləşən Hylaea qrupunun *Tokat to General Likes* adlı manifestini dərc etməsi ilə başladığı qəbul edilən başqa bir fikirdir. Hylea qrupu 1910-cu ildə David Burlyuk və onun qardaşları tərəfindən yaradılmış, 1911-ci ildə Vasili Kamenski və Velimir Xlebnikov, Aleksey Kruçenix və Vladimir Mayakovski bu qrupa qoşulmuşlar.

Hylea qrupu Rus Futurizminin yayılmasında ən təsirli qrup olsa da, bir çox başqa qruplar da bu hərəkata öz töhfələrini verdilər. Bunların arasında əsası Sankt-Peterburq şəhərində İqor Severyaninin yaratdığı Eqo-Futurist qrupu və Kiyev, Xarkov və Odessa kimi digər şəhərlərdə yaradılmış qruplardır.

Həmçinin bax
------------

* Vladimir Mayakovski

İstinadlar
----------

1. ↑  Victor Terras, *Handbook of Russian Literature* (Yale University Press, 1990), s.v. "Hylaea", p. 197.
2. ↑  "Selected Poems with Postscript, 1907–1914". Dünya Rəqəmsal Kitabxanası. 1914. 2015-11-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-13.
Smart soyuducu.
**Smart soyuducu** – soyuducu növü.

Smart soyuducu
--------------

Ağıllı soyuducu və ya İnternet soyuducu internetə qoşulmuş sensor ekranı olan və bəzən elementləri olan daxili virtual səs köməkçisi olan daxili kompüterin olduğu bir soyuducudur. İlk İnternet soyuducuları dot-com bumun zirvəsində meydana çıxdı, ilk modellər arasında LG Electronics-dən Digital Dios və Electrolux-dan Screen Fridge dir.

Hekayə
------

İlk internet soyuducuları baha idi(məsələn, LG-nin soyuducusu 8000$ qiymətindədir).
Alış-verişə haqq qazandırmaq üçün İnternet soyuducuları müxtəlif proqramlarla, o cümlədən kabel televiziyasına çıxış, video telefon, media pleyer və s. Bəzi istehsalçılar ağıllı evə nəzarət etmək üçün soyuducuda mərkəzi server yerləşdirməyi, digərləri isə alış qiymətini azaltmaq üçün soyuducunun ekranında reklam yerləşdirməyi planlaşdırırdılar. Bununla belə, satışın ilk bir neçə ili son dərəcə uğursuz oldu və 2003-2005-ci illərdə əksər məişət texnikası istehsalçıları internet soyuducularının istehsalını dayandırdılar və ya artıq hazırlanmış və elan edilmiş modelləri bazara çıxarmağa başlamadılar.

Uğursuzluqlara baxmayaraq, bir çox istehsalçı kommersiya baxımından uğurlu İnternet soyuducu modelini buraxmağa davam edir. Əsas problem odur ki, istehsalçıların İnternet soyuducularını təchiz etdiyi xüsusiyyətlərin əksəriyyəti, bir qayda olaraq, potensial alıcıların artıq malik olduğu digər cihazlardan - smartfonlar, planşetlərdən və noutbuklardan istifadə etməklə daha yaxşı yerinə yetirilir. Belə bir soyuducunun alınmasını əsaslandıra biləcək əsas funksiya - məhsulların mövcudluğuna və təzəliyinə nəzarət - mövcud texnologiya inkişafı səviyyəsi ilə onlar tərəfindən tam yerinə yetirilə bilməz. Bunu etmək üçün ya hər dəfə soyuducuya daxil olanda siz məhsullar, istehsal tarixi, istifadə müddəti və s. haqqında məlumatları əl ilə daxil etməli və ya hər bir məhsul paketini bütün lazımi məlumatları ehtiva edən RFID etiketi ilə təchiz etməlisiniz - lakin bu halda belə, həlli mümkün olmayan bir çox problemlər var. Daimi olaraq İnternetə qoşulmuş bir çox "ağıllı" məişət texnikası hakerlər tərəfindən paylanmış hücumlar və spam göndərmək üçün istifadə olunur. Bundan əlavə, zaman keçdikcə istehsalçılar öz cihazlarını və əlaqəli xidmətlərini dəstəkləməyi dayandırırlar.

Mədəniyyətdə
------------

2000-ci ildə elmi fantastika filmi olan Day 6-da internet soyuducusu göstərilir və Arnold Şvartseneggerin personajına südün bitdiyini bildirir və ondan yeni sifarişi təsdiqləməsini xahiş edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Голосовой ассистент Bixby пропишется в смарт-холодильниках Samsung. Arxivləşdirilib 2020-10-30 at the Wayback Machine // 3DNews.
2. ↑  «Fun Tech: Internet for Your Bacon and Eggs» Arxivləşdirilib 2011-12-29 at the Wayback Machine (ing.) (05.11.2003).Internet fridges: the zombie idea that will never, ever happen Arxivləşdirilib 2022-05-07 at the Wayback Machine — The Guardian
3. ↑  *Neagle, Colin.* "Smart refrigerator hack exposes Gmail account credentials". Network World. 2015-08-26. 2019-02-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-23.
**Dəmir (III) nitrat** - qeyri-üzvi kimyəvi birləşmə, azot turşusu və üç valentli dəmirin duzudur.

Fiziki xassələri
----------------

Dəmir (III) nitrat adi temperaturda konsentra-siyadan asılı olaraq Fe(NO3)3•6H2O tərkibli rəngsiz kublar şəklində və ya Fe(NO3)3•9H2O tərkibli monoklinik kristallar kimi kristallaşır. 
Fe(NO3)3• 6H2O - kub qəfəsli açıq bənövşəyi rəngli hiqroskopik kristallardı. Ən azı tərkibində 57% HNO3 və 28% Fe(NO3)3 olan sulu məhlullardan kristallaşdıqda alınır.
Fe(NO3)3• 9H2O - monoklinik qəfəsli çox higroskopik açıq bənövşəyi kristallardı (a = 0,140 nm, b = 0,970 nm, c = 1,103 nm, β = 95,52°C). Suda yaxşı həll olunur, qızdırıldıqda 50,1 0C-də əriyir.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Temperatur, °С** | **Konsentrasiya, q/100 q suda** | **Konsentrasiya, %** |
| 0 | 67,08 | 40,15 |
| 20 | 82,48 | 45,2 |
| 40 | 104,83 | 51,18
  |

Alınması
--------

* Dəmir (III) nitratı dəmir qırıntılarının 20-30% -li nitrat turşusunun məhlulu ilə reaksiyası zamanı almaq olar:

  

{\displaystyle {\mathsf {Fe+4HNO\_{3}\longrightarrow Fe(NO\_{3})\_{3}+2H\_{2}O+NO\uparrow }}}

  

* İstehsalatda bu prosesi məhluldan hava üfürməklə həyata keçirmək olar:

{\displaystyle {\mathsf {4Fe+12HNO\_{3}+3O\_{2}\longrightarrow 4Fe(NO\_{3})\_{3}+6H\_{2}O}}}
* Laboratoriya şəraitində dəmir (III) nitratı mübadilə reaksiyası zamanı almaq olar:

{\displaystyle {\mathsf {Fe\_{2}(SO\_{4})\_{3}+3Ba(NO\_{3})\_{2}\longrightarrow 2Fe(NO\_{3})\_{3}+3BaSO\_{4}\downarrow }}}
{\displaystyle {\mathsf {Ce(NO\_{3})\_{3}OH+3HNO\_{3}+FeSO\_{4}\longrightarrow Ce(NO\_{3})\_{3}+Fe(NO\_{3})\_{3}+H\_{2}SO\_{4}+H\_{2}O}}}

Kimyəvi xassələri
-----------------

Sulu məhlullarda dəmir (III) nitrat güclü hidrolizə məruz qalır:

{\displaystyle {\mathsf {Fe(NO\_{3})\_{3}+2H\_{2}O\rightleftarrows Fe(OH)\_{2}NO\_{3}+2HNO\_{3}}}}
HNO3 məhlulunu güclü turşulaşdırmaqla tarazlığı əks istiqamətə dəyişmək olar.

{\displaystyle {\mathsf {2Fe(NO\_{3})\_{3}+6NaOH+(n-6)H\_{2}O\longrightarrow Fe\_{2}O\_{3}\cdot nH\_{2}O\downarrow +6NaNO\_{3}}}}
Dəmir (III) nitrat qızdırıldıqda parçalanır:

{\displaystyle {\mathsf {4Fe(NO\_{3})\_{3}{\xrightarrow {\ t\ }}2Fe\_{2}O\_{3}+12NO\_{2}\uparrow +3O\_{2}\uparrow }}}

Tətbiqi
-------

Dəmir (III) nitrat çirkab suların təmizlənməsində koaqulyant kimi, parçaların və yunların rənglənməsi zamanı (rəng tez yuyulmasın) istifadə olunur.
Dəmir (III) nitratla hopdurulmuş bəzi gillər üzvi sintezdə faydalı oksidləşdirici lərdir.

{\displaystyle {\mathsf {2NH\_{3}+2Na{\xrightarrow {Fe(NO\_{3})\_{3}}}2NaNH\_{2}+H\_{2}}}}

İstinadlar
----------

1. Волков А. И. Жарский И. М. Большой химический справочник. Современная школа, 2005. — 608 с.
2. Лидин Р. А. Справочник школьника. Химия. — М: 2003.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Qriqori Petrov.

**Qriqori Petrov** (*rus.* Григорий Спиридонович Петров; 26 yanvar (7 fevral) 1866 – 18 iyun 1925, Münhen, Almaniya Reyxi[d] və ya Paris) — rus rahib, yazıçı və jurnalist.

Həyatı
------

XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasında ən tanınmış din xadimlərindən və yazıçılardan biri kimi məşhurlaşmışdır. Fərqli fikirlərinə görə kilsədən qovulmuş, rahiblik həyatı başa çatdıqdan sonra bütün fəaliyyətini ədəbiyyata həsr etmişdir. Petrov eyni zamanda kütlələr qarşısındakı etdiyi çıxışları ilə də tanınmışdır.

Oktyabr inqilabının baş verməsindən sonra ölkədən qaçmaq məcburiyyətində qalmışdır. Yuqoslaviya Krallığında keçirdiyi həyatının son illərində bir çox əsər qələmə almışdır. Əsərlərində olan fikirlər səbəbindən bir çox kitabı SSRİ-də qadağan edilməsinə baxmayaraq, həmin dövrlərdə yeni-yeni təşəkkül tapan Bolqarıstan və Türkiyə kimi dövlətlərdə böyük maraqla qarşılanmışdır.

Ağ Zanbaqlar Ölkəsində əsəri yazıçının ən məşhur əsərlərindən biridir. Əsərdə yazıçının Finlandiyada yaşadığı illərdə ki, təcrübələri qələmə alınmışdır. Ağ Zanbaqlar Ölkəsində kitabı Finlandiyanın çətin təbii şərait və vəziyyətdən necə böyük uğurlar qazanmasından bəhs edir. Kitab Mustafa Kamal Atatürkün göstərişi ilə hərbi məktəblərin tədris planına salınmışdır.

İstinadlar
----------
**Avstraliyada ali təhsil** — Avstraliya təhsil sisteminin tərkib hissəsi.

Qəbul
-----

Avstraliya ali məktəblərində qəbul imtahanı yoxdur. Universitetlərə qəbul orta məktəbi birməyə görə verilən sertifikatdakı (High School Certificate) buraxılış imtahanlarının nəticəsinə görə aparılır. Sertifikatın adı müxtəlif ştatlarda müxtəlif cür adlansa da, qəbul zamanı onlar eyni götürülür.

Avstraliyada ali təhsil
-----------------------

Avstraliyada 40 universitet və 350 kollec vardır. Orada avstraliyalılardan başqa 300 min də xarici tələbə təhsil alır. Avstraliya diplomları bütün dünyada tanınırlar.

Ölkə ali təhsil sistemi Britaniya təhsil sistemi üzərində qurulub və ona yüksək təhsil keyfiyyəti, tələbələrin müstəqilliyi və elmi tədqiqatlara yönəlilik xarakterikdir. Avstraliyada elmi tədqiqatlara hər il böyük məbləğdə dövlət vəsaiti ayrılır. Bir çox Avstraliya alimi Nobel mükafatına layiq görülmüşlər.

Ölkədən kənarda fəaliyyət göstərən ali məktəblər Dövlət təhsil, elm və tədris departamentinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərir.

Bakalaviatura
-------------

Tədris proqramının müddəti 3-4 il, tibb təhsili 6 ilə qədər. Avstraliyanın "böyük səkkizliyinə" (GO8) daxil olan universitetlər daha populyardır. Digər universitetlər də keyfiyyətli təhsilə zəmanət verirlər. Təhsil haqqı ilə 14-21 min Avstraliya dollarıdır. 

Avstraliya universitetlərinə daxil olmaq üçün mütləq axırıncı iki ili ingilis dilli ölkələrdə təhsil almaq lazımdır. Əks halda universitet tərkibindəki kollecdə *Certificate in Foundation Studies* poqramı ilə xüsusi kurs keçmək lazımdır.

Digər tərəfdən öz ölkəsində universitetin bir-iki kursunu bitirən və azı 18 yaşı olan şəxs *IELTS* üzrə azı 6.5 ball toplayarsa birbaşa Avstraliya universitetlərinin müvafiq kursuna qəbul edilir. Tədris proqramı 1 il, təhsil haqqı 14-17 min Avstraliya dollarıdır.

Magistratura
------------

Tədris proqramının müddəti 1-2 ildir. Təhsil haqqı ilə 20-30 min Avstraliya dollarıdır. Təhsil haqqı Böyük Britaniya və ABŞ-dakından xeyli aşağıdır. Digər ölkələrdə ali məktəbi bitirən şəxslər ali təhsil diplomunu təqdim etməli və *IELTS* üzrə azı 6.5 ball toplamalıdırlar. Bir çox hallarda MBA proqramı üzrə daxil omaq üçün rəhbər vəzifədə 3 il işləməsi tələb edilir. Əgər təhsiliniz magistratura ixtisasından fərqlənirsə *Diploma\Certificate* proqramı üzrə xüsusi kurs keçməsi tələb edilir.

Yaşayış
-------

Yaşayışa və yeməyə tələbələr aya təxminən 1000 Avstraliya dolları sərf edirlər. Tələbələr ya yataqxanada ya da kirayə evlərdə yaşayırlar. Avstraliya cinayətkarlığın az olduğu ölkələrdən sayılır.

Tələbələr həftədə 20 saat hesabı ilə işləyə bilərlər. Avstraliyada iki il yaşayan tələbə ilyarımlıq iş vizası ala bilər. 5 il yaşayan isə yaşayış vizası ala bilər.

Həmçinin bax
------------

* Avstraliya
* Ali təhsil
* Avstraliya universitetlərinin siyahısı
* Səkkizlik Qrupu (Avstraliya universitetləri)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-08-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-17.
"Flamand əfsanələri" toplusuna daxil olan dörd əsərdən ən maraqlı əsər "**Smetse Smeye**" novellasıdır. Bu novellanın motivləri isə şeytanın özünü belə aldadan sadə dəmirçi və xalq nağıllarında tez-tez rast gəlinən üç arzunun yerinə yetirilməsi haqqında mövzuların ifadə olunduğu bir neçə orta əsr fabliosundan götürülmüşdür. Bu novella digərlərindən fərqli olaraq daha çox fantastika ilə müşayiət olunan real məişət materialları ilə zəngindir.

Qısa Məzmunu
------------

Dəmirçi Smetse qana boyanmış XVI əsr Flandriyasında yaşayır. Bu dəmirçi, öz şagirdləri ilə birlikdə xalqa zülm edən inkvizitorun, hersoq Albanın və II Filippin kölgələrinin öhdəsindən gəlir, onların cinayətlərini sadalayır. Smetse Smeye realist obrazdır. Daha çox xalq ədəbiyyatının qəhrəmanlarını xatırladır. O, oyunbazdır, işgüzardır və gözəl sənətkardır; bununla belə o, kələkbaz və çevik adamdır, o, həm də sadədil və xeyirxahdır. Smetse nəinki dara düşən dostunu, hətta düşmənini də xilas etməyə hazırdır. Heç şübhəsiz ki, bütün bu xüsusiyyətlər daha kamil şəkildə gələcəkdə yazıçının şah əsəri olan "Ulenşpigel əfsanəsi" əsərində böyük məharətlə ifadə olunmuşdur. Bu kitabın böyük uğuru yazıçının əsas əsəri üçün yol açdı. Bu novellanın müəllifi Şarl de Kosterdir.
**Smolensk Dövlət Universiteti** (*rus.* Смоленский государственный университет (СмолГУ)) — Rusiyanın Smolensk vilayətində, Smolensk şəhərində yerləşən universitet.

Tarixi
------

Universitet 7 noyabr 1918-ci ildə Xalq Komissarları Şurasının qərarı ilə yaradılmışdır. Universitet əvvəllər humanitar, təbii və tibbi təhsil istiqamətlərini birləşdirirdi. Smolensk Dövlət Universiteti 18 aprel 1930-cu ildə hökümətin ali və orta peşə təhsil islahatı haqqında qərarına əsasən, RSFSR Xalq Maarif Komissarlığının əmri ilə iki müstəqil institutda yenidən təşkil edildi: RSFSR Xalq Komissarlığı Pedoqoloji İnstitutu və RSFSR Xalq Komissarlığı Smolensk Dövlət Tibb İnstitutu.

13 yanvar 1998 ildə Rusiya Federasiyası Təhsil Nazirliyinin əmri ilə Smolensk Dövlət Pedaqoji İnstitutu, Smolensk Dövlət Pedaqoji Universiteti adlandırıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  GRID Release 2017-05-22. 2017-05-22 2017. doi:10.6084/M9.FIGSHARE.5032286
2. ↑  "История СмолГУ". 2017-11-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-11.
3. ↑  "История СмолГУ". 2017-11-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-11.
*Balkaş*

**Bakanas** (adın mənşəyi məlum deyil) — İli çayının qədim deltası, bu deltada quru bir qol. İlinin bir neçə quru qolu olduğundan, ümumiyyətlə çoxluqda - bakanalarda istifadə olunur. Qədim delta, müasir mərkəzdən 340 km məsafədə, regional mərkəz Bakanasın keçmiş şimalında başlamış və Sarıesik-Atıra və Bestas səhralarının ərazisinin yarısına qədərini işğal etmişdir. Eyni zamanda Şet-Bakanas qolu Balxaş gölünün şərq hissəsinə axdı.

Haqqında
--------

Digər böyük quru kanallar — Ortabakanas, Narınbakanas və bir zamanlar ən böyük Janatas - səhra bölgəsində bərəkətli suvarılan bir fan konusu yaratdı ki, bu da orta əsrlər əkinçilik mədəniyyətinin mərkəzinə çevrildi, burada Tuqay meşələrində ov etmək və İli çayının sularında balıq ovu və Balxaş gölü də mühüm rol oynadı.  IX—XIII əsrlərdə qədim deltada bir-birindən 40-45 km məsafədə yerləşən bir neçə şəhər inkişaf etdi. İli çayının köhnə yatağındakı Böyük İpək Yolunun ən şimal və ən böyük qədim şəhərlərindən biri də işıqlandırılmış Karamerqen idi. 

"Qara ovçu" monqol istilasından sonra deltada suvarılan əkinçilik bərbad vəziyyətə düşdü. .

Vaxt keçdikcə çayın intensiv allyuvial fəaliyyəti səbəbindən köhnə şimal deltası həddindən artıq böyüdü və cazibə qüvvəsinin təsiri altında çayın suları şərqə doğru aşağıya doğru irəlilədi. Bu prosesdə seysmik dəyişikliklərin də müəyyən rol oynadığı mümkündür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Кара-Баканас // Гали Конкашпаевич Конкашпаев. Словарь казахских географических названий. Издательство АН КазССР, 1963. С. 56.
2. ↑  "Внутренние воды Казахстана: реки, озера". 2008-12-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-04-05.
3. ↑  Песочные часы Карамергена Arxivləşdirilib 2008-04-14 at the Wayback Machine
**Mexaniki emal** – müxtəlif materiallardan hazırlanmış pəstaha son və ya sonrakı emal mərhələləri üçün lazımi dəqiqliyi və formanı vermək üçün tətbiq olunan emal növüdür.

Maşınqayırmada əsasən üç mexaniki emal üsulu tətbiq olunur:

1. Kəsmə ilə emal, burada pəstah metalkəsən dəzgahda kəsici alətin köməy ilə addım-addım yonularaq lazımi formaya salınır. Tətbiq olunan kəsmə üsulları:

* xarici səthlər üçün torna, pardaqlama,hamarlama, cilalama, superfiniş,
* daxili səthlər üçün – içyonma, burğulama, zenkerləmə, rayberləmə, dartma, pardaqlama, cilalama, honalama.
* müstəvi səthlər üçün yonma, frezləmə və pardaqlama.

2. Plastiki deformasiya üsulu ilə xarici qüvvənin təsiri altında pəstah sıxılır, bu zaman o formasını, ölçüsünü, fiziki-mexaniki xassələrini dəyişir. Buraya döymə, ştamplama, pressləmə və yayma daxildir.

3. Elektrofiziki emal elektrik cərəyanının xassələrinə əsaslanır: elektro qığılcımla emal, elektro impulsla emal, elektro qövslə emal.

Mənbə
-----

* Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
**Ogüst Lümyer** (*fr.* Auguste Louis Marie Nicholas Lumière, 19 oktyabr 1862[…], Bezanson – 10 aprel 1954[…], Lion, Fransa və ya Lion) — Kinematoqrafiyanın banisidir. Lui Lümyerin doğma qardaşıdır.

Həyatı
------

Ogüst Lümyer 1862-ci ildə Fransanın Bezanson kəndində anadan olmuşdur. Atasına məxsus fotomaterial fabrikində işləmişdir. Lui Lümyer 1895-ci ildə qardaşı Lui Lümyer ilə birlikdə "Kinematoqraf" və ya "Sinmatoqraf" adlandırılan kinoapparat ixtira etdi. İlk pullu kinoseans açılışı 28 dekabr 1895-ci ildə Parisdə Lümyer qardaşları tərəfindən həyata keçirilmişdir. 1896-cı ildə Lümyer qardaşları London, Nyu-York və Bombey şəhərlərinə səyahət etmişdilər.

1907-ci ildə Lümyer qardaşları rəngli fotoqraf adlandırılan "Avtoxrom" aparatı kəşf etmişdilər. Ogüst Lümyer 1954-cü ildə 10 aprel tarixində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Auguste Marie Louis Nicolas LumiÈre // Léonore verilənlər bazası (fr.). ministère de la Culture.
3. 1 2  Artists + Artworks (ing.).
4. ↑  Auguste Lumière // filmportal.de. 2005.

Həmçinin bax
------------

* Lümyer qardaşları

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Ogüst Lümyer*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Lümyer İnstitunun rəsmi saytı  (fr.)
* Ogüst Lümyerinhəyatı Arxivləşdirilib 2005-11-10 at the Wayback Machine
* Lümyer qardaşları Arxivləşdirilib 2019-12-16 at the Wayback Machine
* Dünyada ilk film
**Bahaəddin Nəqşibənd məqbərəsi**

|  |
| --- |
| Bahaəddin Nəqşibənd məqbərəsiözb. Bahouddin |
| Bahaəddin kompleksinin mərkəzi girişiBahaəddin kompleksinin mərkəzi girişi**Bahaəddin kompleksinin mərkəzi girişi** |
| Ölkə | Özbəkistan Özbəkistan |
| Şəhər | Buxara |
| Koordinatları | 39/48/3/N/64/32/11/E |
| Tikilmə tarixi | XVI əsrin birinci yarısı |
| Status |  |

Baha əd-Din kompleksi, Buxaranın şəhərətrafı bölgəsində yerləşən dini ansambldır. Kompleks, Nəqşibənd dərviş ordeninin mərkəzi olaraq xidmət etmişdir. Onun başçısı Şeyx Bahaəddin Nəqşibənd 1389-cu ildə vəfat etmişdir və Buxara yaxınlığındakı Kasri Arifon kəndi (indiki Kaqan bölgəsində) yaxınlığında dəfn edilmişdir.

Məqbərə bir mədrəsə, iki məscid və bir minarədən ibarətdir.

Baha əd-Din ansamblı XVI əsrə xas — nekropol ilə ritual binanın birləşməsi formasını almışdır.

Hökmdar Əbülfəyz xanın anası (1711-1747) öz vəsaiti hesabına iki eyvanlı məscid tikdirir və XIX əsrdə Nəsrullah xanın vəziri Hakim Quşbəyi daha bir məscid tikdirir. Minarə (qüllə) 1720-ci ildə inşa edilmişdir.

Sovet dövründə bu ziyarətgah xarabalığa çevrilmişdi.

Özbəkistan müstəqillik əldə etdikdən sonra Bahaəddin Nəqşibəndin 675-ci ildönümü şərəfinə 1993-cü ildə ziyarətgah restavrasiya edildi.

Özbəkistan Prezidenti İslam Kərimovun təşəbbüsü ilə 2003-cü ildə kompleksin təkmilləşdirilməsi üçün böyük işlər görülür. Hündür günbəzli darvazaxana (giriş otağı) tikilir. Zəngin bəzədilmiş eyvanlar - terraslar bərpa edilir. Geniş bağ, Həzrəti Bahaəddinin müqəddəs məzarını və anasının dəfn olunduğu yeri vahid bir kompozisiyaya birləşdirir.

Həmçinin Daxmai Şoxon (hökmdarların nekropolu) da bərpa edildi, burada Temurilər, Şeybanilər, Həştərxanilər və Manqıtlar sülalələrindən olan bəzi hökmdarların qalıqları dəfn edilmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* *Пугаченкова Г.А.* Средняя Азия. Справочник-путеводитель. Лейпциг, М.: Эдицион Искусство. 1983.
* Всемирная история архитектуры в 12 томах. 8 (11500 nüs.). М.: Изд-во литературы по строительству. под ред. Н. В. Баранова. 1969.

İstinadlar
----------

1. ↑  Хазрат Бахауддин Накшбанди
**Əbülqasım Nurməhəmməd oğlu Hüseynzadə** (25 sentyabr 1890, Bakı – 2 sentyabr 1988, Bakı) — folklorçu, Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi (1981).

Həyatı
------

Əbülqasım Hüseynzadə 25 sentyabr 1890-cu ildə Bakıda anadan olmuşdur. O, orta təhsilini 6 sinifli şəhər məktəbində almış,sovetdən əvvəl Bakı tütün fabrikində baş mühasib və başqa vəzifələrdə işləmişdir.Azərbaycan Sovet Hakimiyyətinin tərkibinə keçdikdən sonra Əbülqasım Hüseynzadə 1920-1975 illərdə müxtəlif müəssisələrdə baş mühasib olmuşdur. O, eyni zamanda qiyabi yolla natamam ali təhsil almışdır.

Əbülqasım Hüseynzadənin Azərbaycan folklorunun toplanması və nəşri sahəsində mühim xidmətləri vardır. Onun "Atalar sözləri" (1926) kitabı Sovet hakimiyyəti illərində nəşr olunmuş ilk Azərbaycan atalar sözü kitabıdır. Sonrakı illərdə o, "Atalar sözü" (1938, 1949, 1956, 1965, 1981, 1986), "El sözləri" (1944), "Hikmətli sözlər" (1961), "Müdrik sözlər" (1970), "Müxtəsər rusca-azərbaycanca və azərbaycanca-rusca atalar sözü lüğəti" (B.Thirbəyovla birgə, 1983), "Atalar sözü və zərb-məsəllər" və başqa kitabları çapa hazırlayaraq nəşr etdirmişdir.

Onun topladığı atalar sözləri, məsəllər rus və Ukrayna dillərinə tərcümə olunmuşdur.

Azərbaycan folkloru sahəsində göstərdiyi xidmətə görə ona 1981-ci ildə Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adı verilmişdir.

Əbülqasım Hüseynzadə 2 sentyabr 1988-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2020-02-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-31.
2. 1 2  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. X cild, Bakı, 1987

Mənbə
-----

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. X cild, Bakı, 1987
* Arxivləşdirilib 2020-02-15 at the Wayback Machine
**Ogüst Erben** (*fr.* Auguste Herbin; 29 aprel 1882[…] – 31 yanvar 1960[…], Paris, Fransa) — Fransa müasir incəsənətinin rəssamı. O, rəngli həndəsi fiqurlardan ibarət olan Kubist və mücərrəd rəsmləri ilə tanınır. Qeyri-məzmunlu abstrakt sənəti təbliğ edən Kreativ Abstraksiya (*Abstraction-Création)* və Salonun yeni həqiqətləri (*Salon des Réalités Nouvelles)* qruplarını bir araya gətirdi.

Erkən həyatı
------------

O, Nor şəhərində anadan olmuşdur. Atası sənətkar idi. O, 1899-cu ildən 1901-ci ilə qədər Parisdə məskunlaşdıqdan sonra Lil İncəsənət Məktəbində rəsm çəkmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1914-cü ildə, Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra, onun qısa boyluğundan ötəri hərbi xidmətdən azad edilmiş və Paris yaxınlığında bir təyyarə fabrikində işləmişdir.

Ogüst Erben müxtəlif rəsm üslub çox ardıcıl nümayiş etdirir. Van Qoqa üslubunda onun ilk rəsmi aydın bir fauvist və kub-məzmunlu təsir altında yazılmış məzmunu izləyir.

1913-cü ildən Ogyust Erben rəngarəng, zəngin bədii rəsm əsərləri yaradır; sonra ildə 1917–1921-ci illərdə mücərrəd-həndəsi rəsm, heykəltaraşlıq və fresko üslubunda yaraymağa başlayır. Növbəti mücərrəd yaradıcılıq dövründən sonra sənətkar tamamilə mənəvi bir yaradıcılıq şəkli seçir. Ogüst Erbenin əsərləri Viktor Vazareli və ümumilikdə Op-artın işinə böyük təsir göstərmişdir. Erben "yaradıcı abstraksiyaçılıq"-ın (Abstraksiya-Yaratma) qurucularından biri sayılır.

Həmçinin bax
------------

* Nadir Afonzo

İstinadlar
----------

1. ↑  Fransa frankı.
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. 1 2  Auguste Herbin (nid.).
4. 1 2  Auguste Herbin.
5. 1 2  Auguste Herbin (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
6. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #119197774 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
7. ↑  Museum of Modern Art online collection (ing.).
8. ↑  Herbin, Auguste // Oxford Dictionary of Modern and Contemporary Art. Oxford University Press.
9. ↑  Panel on Herbin's live, Haus Konstruktiv, Zurich

Xarici keçidlər
---------------

* Memori Fondu, Arxitektura və Miras Media Kitabxanası
* Agence Photographique de la Réunion des musées nationaux et du Grand Palais des Champs-Elysées
Vikipediyada bu təxəllüslü müxtəlif şəxslər haqqında məqalələr var, bax: Marağayi. 

**Əbülhəsən Marağayi** və ya **Əl-Məraği** — Azərbaycan həkimi və alimi.

Həyatı
------

Əbülhəsən Marağayi İranın Marağa şəhərində anadan olmuşdur. 1775/1756-cı ildə fars dilində tibb və əczaçılıq üzrə "Müalicəti-münfəridə" əsərini yazmışdır. Bu kitabda müxtəlif xəstəliklərin müalicəsindən və bir çox dərman otlarının, mineral və heyvanların sağaldıcı keyfiyyətlərindən bəhs olunur. Sinir sistemi xəstəliklərindən migren, meningit, yaddaşın pozulması, depressiya, qarabasmalar, epilepsiya, insult, iflic və sair xəstəliklər haqqında ardıcıl məlumat verilir. Məsələn, Əbülhəsən Mərağayi qıcolmalara qarşı süsən, maral piyi, çödükotu, bal, sədəfotu və kastordan (qunduzun qoxu vəzisindən) hazırlanmış yağdan istifadə etməyi tövsiyə edirdi.

Kitab həcmcə böyük olmasa da, ensiklopedik xarakter daşıyır, tibb və əczaçılıq elmlərinin əsas məsələlərini əhatə edir. Əsəri yazarkən, müəllif ondan öncə yaşamış məşhur azərbaycanlı alimlərin kitablarından, xüsusilə də Yusif İbn İsmayıl Xoyinin "Cəmül-Bağdadi" əsərindən yararlanmışdır. Əbülhəsən Mərağayinin əsərinin əlyazması AMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda mühafizə olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Əbülhəsən Marağayi". 2022-01-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-21.

| ⛭Azərbaycanda tibb |
| --- |
| Əsas mövzular | Tibb tarixi • Təbabət və əczaçılıq işi üzrə orta əsr əlyazmaları • Xalq təbabəti |  |
| Orta əsr həkimləri | İsa Ər Ragi Tiflisi • Ömər ibn Osman Kafiəddin • Əbu Abdulla Məhəmməd Bin Nəmvar Təbrizi • Mühzəbəddin Təbrizi • Əbdül Məcid Təbib • Nəcməddin Əhməd Naxçıvani • Nəsirəddin Tusi • Rəşidəddin • Mahmud İbn İlyas • Yusif İbn İsmayil Xoyi • Mahmud İbn Məhəmməd Dilşad Şirvani • Məhəmməd İbn Mahmud Şirvani • Mirzə Məhəmməd Təbrizi • Əbülfət Təbrizi • Ələddin Həkim Təbrizi • İmadəddin Mahmud• Şükrüllah Şirvani • Yusif İbn Məhəmmədcan Qarabaği • Əbu Talib Təbrizi • Heydər Həkim • Həkim Məhəmməd Əmin • Həkim Məhəmməd Bəqər • Həkim Cəbrayil • İbrahim Zeynalabdin oğlu Naxçıvani • Məhəmməd Tağı Tufarqanli • Məhəmməd Həkim Ərdəbili • Rüknəddin Məsud Məsihi • Murtuza Qulu Xan Şamlu • Hacı Süleyman İrəvani • Həsən İbn Rza Şirvani • Mirzə Həsən Şirvani • Məhəmməd Yusif Şirvani • Əbülhəsən Marağayi • Ağa Seyid Əli Təbrizi • Mahmud Şirvani • Yusif Məhəmməd Təbib |
**Rinat Yusupov** (başq. Ринат Мөхәммәт улы Йосопов, 1951—2011) — Sovet, rus etnoloqu və antropoloqu. Tarix elmləri namizədi, professor.

Bioqrafiya
----------

1951-ci il noyabrın 12-də Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı, Başqırd MSSR, Ziançurinski rayonunun İsyanqulovo kəndində anadan olub.

1975-ci ildə Başqırd Tibb İnstitutunu bitirib.

1977-1979-cu illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası Leninqrad şöbəsinin (İ. İ. Qoxmanın rəhbərliyi altında) N. N. Mikluxo-Maklay adına Etnoqrafiya İnstitutunun antropologiya şöbəsinin aspirantı olur. İxtisası - kraniologiya.

1979-cu ildən SSRİ EA Başqırdıstan Bölməsinin Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun Etnoqrafiya və antropologiya şöbəsində çalışır.

1982-ci ildə "Başqırdların kraniologiyaya görə antropoloji tərkibi" (ixtisas 03.00.14 – antropologiya) mövzusunda tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə etmişdir. Tarix elmləri namizədi adına layiq görülür.

1993-2011-ci illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun Ufa Federal Tədqiqat Mərkəzinin Etnologiya və Antropologiya şöbəsinin müdiri işləyir.

Elmi fəaliyyət
--------------

Cənubi Uralın qədim və müasir əhalisinin Başqırd antropologiya məktəbinin banisi, habelə Başqırdıstan Respublikası və qonşu bölgələrin başqırdları üzrə Rusiyada ən böyük kranioloji kolleksiyanın (1500-dən çox kəllə) sahibidir. 14 antropoloji, o cümlədən iki beynəlxalq ekspedisiyanın təşkilatçısı və iştirakçısı (1983, 1989) olmuşdur. Toplanmış material Tunc dövründən indiyədək 1,5 min əşyanı özündə birləşdirən kranioloji kolleksiyanın əsasını təşkil etmişdir. Onun regionun antropologiyası ilə bağlı araşdırmaları Finlandiya, İsveç, ABŞ, Xorvatiya və İtaliyada elmi nəşrlərdə dərc olunub.

Rusiya Etnoqraflar və Antropoloqlar Assosiasiyasının (Moskva), Avropa Antropoloqlar Assosiasiyasının üzvüdür (Brüssel).

Elmi maraqları: antropologiya, etnoqrafiya, başqırdların etnik tarixi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Юсупов, Ринат Мухаметович. Антропологический состав башкир по данным краниологии : диссертация … кандидата исторических наук : 03.00.14. — Уфа, 1982. — 195 с.
2. ↑  "Институт истории языка и литературы УНЦ РАН". 2012-03-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-10-08.
Yaponiyada toşidama zərfləri.
**Toşidama** (年玉?) və ya **otoşidama** (御年玉?) – Yaponiyada Yeni il münasibətilə uşaqlara hədiyyə kimi verilən pul. *"Toşidama"* sözü "il" (年) və "cavahir" (玉) heroqliflərinin birləşməsindən yarandığı üçün *"ilin cavahiri"* kimi tərcümə olunur.

Keçmişdə toşidama adəti ailələrin bir-birinə yemək və ya əşya formasında verdikləri hədiyyə vermək adəti olmuşdur. Bundan əlavə, şinto və buddist məbədləri kamilər üçün təqdim olunan hədiyyələri Yeni ildə ehtiyacı olan şəxslərə toşidama kimi paylayırdılar. Lakin müasir dövrdə toşidama öz dini mənasını itirmişdir. Hazırda toşidama uşaqalara valideynləri, nənə-babaları, yaxın qohumları, hətta qonşuları tərəfindən pul formasında verilən hədiyyəyə çevrilmişdir.

Bəzi uşaqların Yeni ili səbirsizliklə gözləmə səbəbi toşidamadır, çünki il ərzində ancaq o vaxt böyük məbləğdə pul əldə edə bilirlər. Toşidama Yaponiyadakı digər hədiyyə adətlərindən fərqlənir: ailəyə yox, fərdə verilir; həm şəxsin öz ailəsi, həm də başqa ailə tərəfindən təqdim olunur; sosial cəhətdən daha yuxarı mərtəbədə olan şəxs tərəfindən də verilə bilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VI cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 133. ISBN 0-87011-626-6. İstifadə tarixi: 26 iyul 2022.
**Pensilvaniya meşəgilası** (*lat.* Prunus pensylvanica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikada geniş arealı əhatə edir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 8 m, ensiz-yumurtavari çətirli, çox vaxt kolvari böyüyən ağacdır. Zoğları qırmızımtıl-qonur, parlaq, elastik, yarpaqları lansetvari parlaqdır. Çiçəkləri azsaylı salxımlarda yerləşir. Meyvələri qırmızı və ya qaradır. Mayın axırlarında çiçəkləyir, meyvələri avqustda yetişir. Tez böyüyür. Toxumlarla və kök zoğları ilə çoxaldılır. Dekorativ olub, uzun ömürlülüyü 30-40 ildir.

Ekologiyası
-----------

Kölgəyə davamlı, torpağın məhsuldarlığına tələbkar, qışa, duza, toza, qaza və quraqlığa yüksək davamlıdır, xəstlik və zərərvericilərə zəifyoluxur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Park əkinlərində düz günəş işığından əziyyət çəkən kollara kölgə yaratmaq üçün istifadəsi tövsiyə olunur. Çiçəkləmə və meyvəvermə dövründə, gövdəsinin qonur, ətirli qabığı, şəffaf çətiri və açıq sarı, payız yarpaqları ilə dekorativdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2707920
* Wikispecies: Prunus pensylvanica
* EoL: 631648
* EPPO: PRNPE
* FEIS: prupen
* FNA: 250100400
* GBIF: 3022348
* GRIN: 30064
* iNaturalist: 54833
* IPNI: 730097-1
* IRMNG: 10181281
* ITIS: 24799
* IUCN: 50631663
* MichiganFlora: 2524
* NBN: NHMSYS0000462087
* NCBI: 262529
* NZOR: 68fe3d5d-720a-4502-8c6e-de55b5585c96
* Plant List: rjp-1021
* PLANTS: PRPE2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30291523-2
* Tropicos: 27800134
* VASCAN: 8871
* WisFlora: 4690
* WFO: wfo-0000983402

 |
**Harun Buğra xan**(X əsr – 992) — Qaraxanlı hökmdarı.

Həyatı
------

Əbdülkərim Satuk Buğra xanın nəvəsi, Xanzadə Süleyman xanın oğlu olub şahzadəliyində qardaşı Əbül-Həsən Əli Arslan xan tərəfindən dövlətin qərb qismlərini idarə etməklə vəzifələndirildi. O, Mavəraünnəhri ilk fəth edən Qaraxanlı hökmdarı olaraq şöhrət qazanmışdır. Samanilərin içində olduğu qarışıqlıqlar dolayısıyla bir qism müxalif Samani komandanlarının da dəstəyini qazanara1 990-cı ildə İsficabı zəbt etdi. İki il sonra Samanilərin paytaxtı Buxaraya girdi (May 992). Samani əmiri Nuh ibn Mənsur şəhəri tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bu hərəkəti, samanilərin Xorasan valisi Əbu Əli Simcuri tərəfindən dəstəklənmişdi. Hətta onunla daha İsficabın zəbti sırasında, Ceyhun çayı sərhəd-sınır olmaq üzrə Samani dövlətini təqsim etmə xüsusunda gizli bir andlaşma da aparmışdı. Beləcə Xorasan Əbu Əlinin, Maveraünnəhr də Harun Buğra xanın idarəsinə keçəcəkdi. Ancaq Harun Buxaraya girdikdən sonra Əbu Əlini bir ordu komandanı kimi gördü və daha öncəki anlaşmaya yanaşmadı. Fəqət çox keçmədən Buxarada ağır bir xəstəliyə yaxalandı və yerinə Samani şahzadələrindən Əbdüləziz Nuh ibn Nəsri buraxaraq buradan ayrılmak məcburiyyətində qaldı. Qaşqara dönerken Koçkarbaşı mövqeyində vəfat etdi.

Harun Buğra xan, Şihabüddövlə və Zahirəddövlə kimi İslami ləqəblər daşımaqdaysa da bu ləqəblər ehtimalen xəlifə tərəfindən verilmiş olmayıb özü ünvanlarına əlavə etmişdir. Zira o sırada qaraxanlılar ilə sünni İslam mühiti arasında hələ rəsmi bir münasibət qurulmamışdı. Bilinən ən əski Qaraxanlı pulları ona aid olub 992-ci ildə Ilaqda zərb olunan sikkələr Abbasi xəlifəliyiylə hər hansı bir münasibətinin olmadığını göstərir.

Ədəbiyyat
---------

* Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Сочинения. Т. I. М. 1963.
* Кочнев Б.Д. Нумизматическая история Караханидского каганата (991 – 1209 гг.). Москва «София», 2006
* Barthold, "Buğra-Han", İA, II, 760-761;
* Omelyan Pritsak, "Kara-Hanlılar", İA, VI, 254;
* C. E. Bosworth, "Ilekkhāns or Ķarakhānids", EI² (İng.), III, 1113;
* C. E. Bosworth, "Boğhrā Khan", EIr. IV, 318-319.


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Musa Baytaş Buğra xan |  | **Harun Buğra xan**970-993 |  | **XƏLƏF**Nəsr bin Əli xan |
**Yaxşı, pis, zalım** (*ing.* The Good, the Bad and the Ugly, it.  Il buono, il brutto, il cattivo) — Serco Leone tərəfindən vestern janrında çəkilmiş film. "Bir ovuc dollar" (1964) və "Bir neçə dollar üçün" (1965) filmlərilə başlayan trilogiyanın sonuncusudur.

Məzmun
------

Amerikada vətəndaş müharibəsi dövründə, quldur Tuko Ramirez (Zalım) Sarışın (Yaxşı) tərəfindən tutularaq dövlət adamlarına təslim edilir. Sarışın quldurun tutulmasına görə vəd edilən pulu alır. Buna baxmayaraq, o, Tukonu asılarkən kəndirə açdığı atəşlə ölümdən xilas edir.

Sentenza (Pis) isə Bill Karson adında böyük bir miqdarda qızılı gizlətmiş şəxsin izinə düşür. Tuko səhranın ortasında Sarışını öldürmək istəyərkən Bill Karsonla rastlaşırlar. Karson qızılları bir qəbirdə gizlətdiyini söyləmiş və oradaca vəfat etmişdir. Tuko yalnız qəbiristanlığın yerini, Blondi isə qəbirin adını bilirdi. Çətin vəziyyətdə olan bu iki adam məcbur olaraq düşmənçiliyə ara verərək qızılın izinə düşürlər.

Onlar təsadüfən Şimal bölgəsindəki Sentenzanın başçılığı altında olan düşərgədən keçərkən əsir düşürlər. Sentenza orada qızılın yerini bilənləri öyrənir və üç nəfər qəbiristanlığa doğru hərəkət edirlər.

Filmin sonunda kino tarixinin əfsanəvi görüntülərindən biri olan üçnəfərlik duel keçirilir. Bu dueldə sağ çıxan qızılı əldə edəcəkdir.

Klint İstvudun canlandırdığı Sarışın (*Blondie*) ləqəbi ilə gəzib-dolaşan kovboyun əsl adı film boyu səslənmir.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Ssenari müəllifləri:** Luçano Vinçentsoni, Serco Leone, Acenore İnkruççi və Furio Skarpelli
**Rejissor:** Serco Leone
**Operator:** Tonino Delli Kolli
**Bəstəkar:** Ennio Morrikone
**Prodüser:** Alberto Qrimaldi
### Rollarda

Klint İstvud — Sarışın (Yaxşı)
Li Van Klif — Sentenza (Pis)
İlay Uollak — Tuko Benedikto Pasifiko Xuan Maria Ramirez (Zalım)
Aldo Cüffre — kapitan Klinton
Mario Breqa
Luici Pistilyi — Pablo Ramirez
Rada Rassimov — Maria
Entso Petito — Satıcı
Klaudio Skarçilli
Con Barta — Şerif
Livio Lorentson — Çörəkçi
Antonio Kazale — Cekson/Bill Karson
Sandro Skarçilli — Vali
Benito Stefanelli — Kaskadyor
Ancelo Novi — Rahib
Antonio Kasas — Stivens

Xarici keçidlər
---------------

* Filmin Treyleri


1. ↑  Freebase Data Dumps. Google.
2. 1 2 3 4  IMDb (ing.). 1990.
3. ↑  Box Office Mojo (ing.). 1999.
**Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası** (AFK) — Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin ilk illərində əks inqilab və sabotajla mübarizə orqanı.

Tarixi
------

Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası (AFK) 29 aprel 1920-ci ildə yaradılmışdır. AFK-nın vəzifəsi daxili və xarici rəqibləri – Azərbaycanda sovet hakimiyyətini devirməyə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini bərpa etəyə cəhd göstərənlərə qarşı qəti mübarizə aparmaqdan və sosialist inqilabını qoruyu möhkəmlətməkdən ibarət idi. AFK xarici kəşfiyyat orqanlarının sabotaj törətmək cəhdlərinin qarşısını almaq, onların agenturası və xarici antisovet mərkəz emissarlarını aşkara çıxarıb ifşa etmək sahəsində fəaliyyət göstərmiş, "Müsavat", "İttihad", "Daşnaksütyun" partiyalarının əks-inqilabi fəaliyyətinə və onların Azərbaycanda sovet hakimiyyəti əleyhinə təşkil etdikləri silahlı çıxışlara qarşı qəti mübarizə aparmışdır. Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 7 avqust 1926-cı il tarixli qərarı ilə AFK Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinə çevrilmişdir. Növbəti dövrlərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Азәрбајҹан Фөвгәладә Комиссијасы // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 176–177.
**Azərbaycan Hərb Tarixi Muzeyi** - Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi nəzdində struktur. 

Azərbaycan Hərb Tarixi Muzeyi Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirinin 29 oktyabr 1992-ci il "Müstəqil Dövlətlər Birliyinin VI Ordu Qarnizonunun "Döyüş Şöhrəti" Muzeyinin Təhvil Alınması haqqında 418 n-li əmrinə əsasən" 10 dekabr 1992-ci ildə təşkil olunub.

Muzey təşkil olunarkən Azərbaycan Hərb Tarixinə aid eksponatlar yox idi. Hazırda muzey kollektivinin zəhməti sayəsində muzey fondunda eksponatların sayı 11000-nə yaxındır.

Bu gün muzeydə 5 ədəd tank, 9 ədəd zirehli transportyor (BTR kimi tanınır) və piyadaların döyüş maşını (BMP), 16 ədəd top, 6 təyyarə, 4 helikopter, Hava Hücumundan Müdafiə və Hərbi Hava Qüvvələrinə aid 6 ədəd müxtəlif hərbi texnika nümayiş etdirilir.

Muzeyin daxili ekspozisiyasında "Qədim və Erkən Orta Əsrlər dövrü", "Xanlıqlar dövrü", "1801-1918-ci illər", "1918-1920-ci illər", "1920-1939-cu illər", "1939-1945-ci illər", "1946-1991-ci illər", "1992-2008-ci illər", "44 günlük müharibə", "Heydər Əliyev və Ordu Quruculuğu", "Quru Qoşunları", "Hərbi Dəniz Qüvvələri", "Hərbi Hava və Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələri" ilə bağlı zallar fəaliyyət göstərir..

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Hərb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-30.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-04.
**Solipsizm** — Solipsizm subyektiv idealist təlimdir. Təlimə görə ancaq insan və onun şüuru mövcuddur, obyektiv aləm isə, o cümlədən insanlar yalnız fərdin şüurunda mövcuddurlar.

Solipsizmin məzmunu
-------------------

"Solipsizm – tək bircə mən varam, məndən qeyrisi yoxdur, hər bir şey məndə təmərküzləşib, məndə təcəlli tapıb, bütün yaxın və uzaq aləm, səslər, qoxular, bir sözlə, canlı və cansız hər nə varsa, bütün komponentləri ilə yalnız mənim ağlımın məhsuludur, görmə və qavrama bucağımdır" olmaqla, ümumi axından bütün kənarlanmalar tam bir fiasko gerçəkliyinə gətirilir. Yəni diskurs yalnız subyektiv məfkurə qoluna, monad ideolojisi tezisinə köklənir və işin məğzini açmaqdan daha çox oxucuda dünyanın solipsist çevrəsindən anlamına qarşı ikrah oyatmağa xidmət edir.

Dekartın "Düşünürəmsə, deməli, varam" sillogizmi və Berklinin "Qavrayıramsa, demək, vardır" məşhur deyimi üzərində qurulmuş solipsizm nəzəriyyəsi subyektiv idealizm adı altında tanınır. Soliptik doktrinaya müəyyən qədər yaxın obyektiv idealizm isə heç də "bir fərdin əqli uydurması" şəklində çözələnə bilməz. Obyektiv dünyagörüşü platforması üzərində qərarlaşan cinah ontogenik paylanış mexanizminə əsaslanır və çözümdə hər fərdin öz kanalı, trayektoriyası, həyat səhnəsi həqiqətləri ilə, hüdud və həndəvəri, prinsip və fərdi yaşayış vərdişləri əsas götürülür. Yəni bir tək mən yox, hamı vardır. Sadəcə hərə özü üçün. "Bir tək mən – öz cığırımda" mənim üçün təklik, kənar müşahidəçi üçün isə fərdlər yığnağının bir üzvüdür. Kənardakı birisi müşahidəçi effektini, kənardan baxışı gerçəkləşdirən obyektiv qismindədir.

Həmçinin bax
------------

* Fəlsəfə
* Realizm
* İdealizm
* Materializm

İstinadlar
----------

1. ↑  "Solipsizm nədir?". 2023-01-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-01.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNF: 11959288v · GND: 4138306-0 · LCCN: sh85124666 · LNB: 000298259 · Microsoft: 2779957096 |
**Elektron parlament** – vətəndaşların idarəetmədə iştirakınının təmin olunması, tələb və təkliflərinin nəzərə alınması zərurəti ilə parlamentin fəaliyyətində informasiya kommunikasiya texnologiyalarının tətbiq edilməsini nəzərdə tutur. Vətəndaşların parlament qərarlarının qəbulu prosesində iştirakının təmin edilməsi elektron demokratiyanın əsas prinsiplərindən biri hesab olunur.

Bəzən elektron parlament anlayışı sadəcə olaraq parlamentdə elektron sənəd dövriyyəsinin və elektron səsvermə sisteminin mövcudluğu kimi anlaşılır. Lakin, bu iki amil elektron parlamentin bir hissəsi kimi qəbul edilə bilər. Bu anlayış daha geniş anlamda insanların parlamentin fəaliyyətində aktiv iştirakını özündə ehtiva edir.

Mənbə
-----

* Əhmədova, İnformasiya Cəmiyyətində İnsan hüquqlarının reallaşma imkanları // Ekspress-İnformasiya, "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2009[*ölü keçid*]
* Aygün Əhmədova, Elektron parlament, "Gömrük işində informasiya sistemləri və texnologiyaları" 1-ci beynəlxalq elmi-praktiki konfrans, s.72-73, Bakı 2009. Arxivləşdirilib 2013-08-11 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Elektron dövlət