recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**"Qubanın ağ alması"** — Azərbaycan xalq mahnısı. Mahnı məşhur müğənni Səxavət Məmmədov tərəfindən ifa olunduqdan sonra məşhurlaşmışdı.

Haqqında
--------

Bu mahnı ilə bağlı da folklor araşdırıcıları arasında müxtəlif fikirlər mövcud olsa da, əsas iki mövqe hakimdir:

* Onların bir qisminin fikrincə *"Qubanın ağ alması"* misrasının heç də bu mahnının hansısa bir qubalı sənətkar tərəfindən deyilməsinə dəlalət etmir. Hər hansı bir azərbaycanlı el sənətkarı da ağ almanın Qubaya xüsusi şöhrət gətirməsi baxımından çıxış edib, onu öz deyiminə qafiyə kimi tərəf müqabili seçə bilərdi.
* İkinci fikirdə olanlar isə mahnının məhz Qubada dünyaya gəlməsi fikrinə tərəfdardırlar.

Bəzi tədqiqatçıların fikrincə "Qubanın ağ alması" ilk dəfə Azərbaycan müğənnisi Cahan Talışinskayanın ifasından yazılmış və ifa edilmişdir. Qeyd edilir ki, o, bu mahnını Qubaya etdiyi qastrol səfərində eşitmişdir. Başqa bir versiyaya görə isə Cahan xanıma "Qubanın ağ alması" mahnısını akademik Mustafa bəy Topçubaşovun həyat yoldaşı olan qubalı qızı Reyhan xanım oxumuşdur.

Sözləri
-------

***Qubanın ağ alması***

I

Qubanın ağ alması,
Yeməyə var alması,
Yarım gələnə qalıb,
Yaramın sağalması.
II

Qubadan alma aldım,
Yarıma yola saldım.
Yarım gələnə kimi,
Heyva kimi saraldım.
Sevirəm, yar sevirəm.

Anonimlik iddiası
-----------------

Türkiyədə keçirilən "O Səs Türkiyə" musiqi yarışmasının ikinci turunda iştirak edən Manolya Girişkenin ifasında *"Iğdırın ağ alması"* mahnısı səsləndirilmişdir. Sözləri türk dilinə uyğunlaşdırılmış mahnı ifadan əvvəl anonim kimi təqdim olunmuşdur. Hadisə ilə bağlı bir sıra azərbaycanlı bəstəkar və sənətkarlar musiqinin anonim kimi təqdim olunmasına öz etirazını bildirmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Maşallah Xudubəyli.* Nəğməli, muğamlı dünyam (PDF). Bakı: "Elm və təhsil". 2012. 2018-07-14 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-11-21.
2. ↑  Cahan Talışınskaya xalq mahnılarının və muğamların gözəl ifaçısı idi Arxivləşdirilib 2019-09-13 at the Wayback Machine. "Xalq Cəbhəsi", 16 mart 2012, səh. 13.  (az.)
3. ↑  "Manolya Girişken - Iğdır'ın Al Alması | O Ses Türkiye". 2017-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-21.
4. ↑  "O Səs Türkiyə"də "Qubanın ağ alması" qalmaqalı (VİDEO) Arxivləşdirilib 2017-11-10 at the Wayback Machine. istipress.com, 27.01.2017  (az.)

Həmçinin bax
------------

* Qubanın ağ alması (film, 1973)
* Səxavət Məmmədov, Qubanin ag almasi
Bakı Zooloji Parkında saxlanılan zebu
**Azərbaycanda zebuçuluq** — Azərbaycan Respublikası ərazisində zebu cinsli heyvanların saxlanılıb, yetişdirilməsi ilə bağlı heyvandarlıq sahəsi.

Tarixi
------

Azərbaycan Respublikasında zebunun yayılmasının ilk izlərinə eramızdan əvvəl 2000-2500-ci illərdə rast gəlmək olur. Fransız arxeoloqu Jan Demorqanın 1883-cü ildə Lənkəran ərazisində aşkar etdiyi nadir tapıntı üzərində zebu təsviri olan möhür bu fikri təsdiq edir.

Növləri
-------

Azərbaycandakı zebuçuluq təsərrüfatlarında saxlanılan əsas zebu cinsləri Azərbaycan zebusu və Kuba zebusudur. XX əsrin sonlarında isə Kuba və Azərbaycan zebusundan istifadə edilərək Tər-Tər, Gəncə, Göygöl, Samux, Goranboy rayonların fermer və dövlət təsərrüfatlarında ətlik və ətlik-südlük hibrid – Salyan qrupları yaradılmışdır.

### Azərbaycan zebusu

 *Əsas məqalə: Azərbaycan zebusu*
Azərbaycan zebusu qaramal yarımnövlərindən birinin – "Bos tarurus"un xüsusi formasıdır. Cidovunda piyli və əzələli hürgücü vardır. Rəngi qara, sarı, narıncı qırmızı, boz rənglərin ağ rənglə qarışığından ibarət olub, çilli və xallıdır.

### Kuba zebusu

XX əsrin 70-80-ci illərində Kuba Respublikasından Azərbaycan SSR-yə gətirilmiş zebu cinsli heyvanlar Lerikdə bəslənilib və bu istiqamətdə rayonun ixtisaslaşmış "Sosialist Kubası" sovxozu bütün keçmiş SSRİ-də məşhur olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan zebusu

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Azərbaycan zebusu // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 2-ci cild: Argentina – Babilik (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2010. səh. 552. ISBN 978-9952-441-05-5.
2. ↑  LERİK (coğrafi, tarixi və etnoqrafik oçerk) Arxivləşdirilib 2017-06-10 at the Wayback Machine. xalqqazeti.com, 08.07.2012  (az.)
**İrlandiya Həmkarlar İttifaqları Konqresi** (*ing.* Irish Congress of Trade Unions) — İrlandiyanın ən irimiqyaslı və nüfuzlu həmkarlar ittifaqı təşkilatı. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının üzvüdür. Konqresin sədri Devid Beqdir.

Tarixi
------

İrlandiyada həmkarlar ittifaqlarının yaranması XVIII əsrə təsadüf edir. Həmin vaxtlarda bənnalar, qəssablar və müxtəlif sahələrin sənətkarları qruplaşaraq yerli təşkilatlar yaradırdılar. XIX əsrin ortalarından etibarən İrlandiya və İngiltərənin fərqli peşə sahibləri həmkarlar ittifaqlarının bünövrəsini daha da möhkəmlədirlər.

Təxminən 1889-cu ildən indiki təşkilatlar yaranmağa başlayır. İlk əvvəl xüsusi fəallığı dəmiryolu və dəniz limanı işçiləri göstərirlər. Vaxt keçdikcə əhatə dairəsi daha da genişlənir və onlara bir sıra sahələrin işçiləri də qoşulurlar. Beləliklə, 1894-cü ildə yuxarıda sadaladığımız peşə sahibləri İrlandiya Həmkarlar İttifaqları Konqresini yaradırlar.

Tərkibi
-------

Qurumun 832 min üzvü var. Hazırda Konqresin tabeçiliyində 55 təşkilat fəaliyyət göstərir.

Məqsəd
------

Konqres yarandığı gündən onun əsas məqsədi İrlandiya adasında cəmiyyətdə ədaləti təmin etməkdir. Burada ədalətli cəmiyyət dedikdə, əməkçilərin hüquqlarının qorunması və əhalinin yaşayış səviyyəsinin yaxşılaşdırılması nəzərdə tutulur. Konqres yaşayış səviyyəsini tək maddi baxımdan qiymətləndirmir. Qurum bura əhalinin incəsənət, mədəniyyət və ümumiyyətlə, ictimaiyyətdə azad seçim hüququna sahib olmalarını daxil edir.

Konqres digər ölkələrdəki oxşar qurumlarla sıx əlaqələr yaradır.

Mənbə
-----

* **Afaq HÜSEYNOVA**. *İrlandiya Həmkarlar İttifaqları Konqresi*[*ölü keçid*]. "Ülfət" qəzeti, 7 dekabr 2013-cü il.  (az.)


|  |  |
| --- | --- |
|  | *İrlandiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**"Azərifrog"** — Qurbağa və qurbağa məhsullarının Azərbaycanda ilk ixracatçısı olan şirkət.

Tarixi
------

Şirkət **"Azərifrog" MMC** adı ilə 2015-ci ildə yaradılıb, 2016-cı ilin yayından fəaliyyətə başlayıb.

Rəhbəri
-------

Şirkətin rəhbəri Fransada təhsil almış və xarici bazara qurbağa məhsulu çıxaran ilk azərbaycanlı olan Rauf Hüseynzadədir.

Ferması
-------

Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun Şorsulu kəndində şirkətin qurbağa ferması yerləşir. Bu fermaya yetişdirilmək üçün qidaya yararlı qurbağalar Braziliyadan gətirilmişdir.

Hal-hazırda fermada 100 nəfərdən artıq işçi çalışır.

Şirkət həm yerli, həm də xarici bazarı qurbağa əti ilə təmin edir; müqavilə əsasında Fransa, Çin və İspaniya şirkətləri ilə əməkdaşlıq edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Azərbaycan xaricə qurbağa satır - Fotolar Arxivləşdirilib 2016-10-19 at the Wayback Machine. azvision.az, 17.10.2016  (az.)
2. ↑  Azərbaycan xaricə qurbağa əti ixrac edir – FOTO Arxivləşdirilib 2016-10-20 at the Wayback Machine. oxu.az, 17.10.2016  (az.)
3. 1 2 3  Azərifrog şirkəti haqqında Arxivləşdirilib 2021-07-31 at the Wayback Machine. azerifrog.com  (az.)

Xarici keçidlər
---------------

* azerifrog.com — Azərifrog rəsmi saytı
* Azərifrog — Facebook səhifəsi
**Uzunayaq ssink** və ya **Şneyder kərtənkələsi** (*lat.* Eumeces schneideri) — Uzunayaqlar fəsiləsinə Uzunayaq ssink cinsinə aid kərtənkələ növüdür. Növün latın adı alman naturalisti Yohan Qotlob Şneyderin şərəfin adlandırılıb.

Xariçi görünüşü
---------------

İri kərtənkələ olaraq bədəni uzunluğu erkək fərdlərdə 165 mm-ə, dişilərdə 155 mm-ə çatır. Çəkisi 90 q-dır. Bədəni hamar pulcuqlarla örtülüdür. Bədəni üst tərəfdən qəhvəyi, qəhvəyi-boz və ya zeytunu-boz rəngdə olur. Bədənin yanları ilə narıncı, çəhrayı-qırmızı və ya qırmızı rəngli zolaq uzanır. Xalları olmayan, eynirəngli fərdlərə də rast gəlinir Qarın tərəfinin rəngi sarı və ya ağ olur.

Həyat tərzi
-----------

Onlar əsasən ön dağıq və yüksək dağlıq ərazilərdə yayılmışdır. Onlar çatların və gəmiriçilərin yuvalarında yerləşirlər. Bəzən bu yuvaların dərinliyi 60–200 sm təşkil edir. Qışlamadan aprel-may ayları qayıdır. Cücülər, hörümçəklər və giləmeyvələrlə qidalanır. Yumurtaların sayı 5–9 arası (1,5 sm) dəyişir. İyul — avqust ayları yumuta qoyurlar.

Yayılması
---------

Bu növə Şimali Afrikadan, Ön Asiya və Cənubi Asiyaya qədər olan ərazilərdə rast gəlmək olar. Onlara bəzi hallarda Şərqi Cənubi Qafqaz və Orta Asiyanın cənub rayonlarında rast gəlinir. Azərbaycanda *lat.* Eumeces schneideri princeps (Eichwald, 1839) yarımnövü yayılıb. Antropogen landşaftlarda da qeydə alınır.

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar, Elm nəşriyyatı, 2004, 619 səh.
* Cəfərova S. Q. Əhmədov S. B. Bünyatova S. N. Əsgərova S. Ə. Azərbaycanda yayılan suda-quruda yaşayanların və sürünənlərin təyinedicisi, ADTU nəşriyyatı, Bakı, 2013.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.

Xarici keçidlər
---------------

* The Reptile Database  (ing.)
* Uzunayaq ssink

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | GBIF · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
**Bülənt Karslıoğlu** — peşəkar voleybol məşqçisi. Türkiyə voleybolunun ən tanınmış simalarındandır. Türkiyədə Beşiktaş voleybol klubundakı işləri ilə tanınan mütəxəssis 2012-ci ildən etibarən Azərbaycan klublarından olan İqtisadçı Qadın Voleybol Komandasını çalışdırır. 2013-cü ilin yazında klubdan getsə də 2 ay sonra geri dönür.

Uğurları
--------

Ən böyük uğuru 2011-ci ildə Beşiktaş komandasıyla CEV Kubokunda dördlər finalına çıxmasıdır.
Azərbaycanda yaşadığı ən uğurlu sezon isə 2012-2013 mövsümü olur. Superliqanın gümüş medalına yiyələnən məşqçi gözlənilməz istefadan sonra klubumuza geri dönür və klub tarixinin ən uğurlu mövsümünü yaşayır. Avropanın ən nüfuzlu klub turnirində son 13-ə qalan Bülənt Karslıoğlu rəhbərliyindəki Bakılılar sonda Karslıoğlunun həmvətənləri Vakıfbank Günəş Sığorta komandasına məğlub olur.

Ən maraqlı faktları
-------------------

Özünəinamı ilə tanınan məşqçi tez-tez iddialı açıqlamaları ilə gündəmə gəlir. Məşqçinin "Türkiyə voleybolunun Fatih Terimi olmaq istəyirəm" sözləri bir müddət türk mediasını sallamışdır. 2013-2014 Çempionlar liqasında isə maraqlı bir fakt CEV saytına qədər gəlib çıxmışdır. Belə ki, turnirdə iştirak edən hər üç türk klubunun baş məşqçisi italyan idi. Türkiyənin ən güclü baş məşqçisi isə turnirin digər bir iştirakçısı Azərbaycan klubu İqtisadçının başında idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "IGTISADCHI BAKU coaches". 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-19.
2. ↑  Bülənt Karslıoğlu yenidən "İqtisadçı"da!**forum.azeri.net/** Arxivləşdirilib 2016-03-06 at the Wayback Machine  (az.)
3. ↑  VOLEYBOL: BAYANLAR CEV KUPASI -BEŞİKTAŞ ANTRENÖRÜ BÜLENT KARSLIOĞLU: -"İTALYA'DAN İYİ BİR SONUÇLA DÖNÜP, İSTANBUL'DA TURU GEÇEN TARAF OLMAK İSTİYORUZ"**spor.haber3.com** Arxivləşdirilib 2016-09-26 at the Wayback Machine  (türk.)
4. ↑  Karslıoğlu çok iddialı!**skorer.milliyet.com.tr** Arxivləşdirilib 2013-10-30 at the Wayback Machine  (türk.)
5. ↑  Voleybol Şampiyonlar Ligi'nde ilginç durum **trtspor.com.tr** Arxivləşdirilib 2014-09-01 at the Wayback Machine  (türk.)

Xarici keçidlər
---------------

* Bülənt Karslıoğlu Rəsmi Twitter Səhifəsi
**Məmə zəlzələsi** (*ing.* Boobquake) — İranda dəhşətli zəlzələ meydana gəldikdən sonra 2010-cu ildə iranlı din alimi höccətülislam Kazım Siddiki zəlzələlərə qadınların dekolteli geyinməsi səbəb olduğunu bildirmişdi. Bunun ardınca 26 aprel 2010-cu ildə 200.000 qadın dekolteli geyinərək zəlzələ yaratmağa çalışdı, ancaq buna müvəffəqiyyətli ola bilmədilər. Nəticədə tarixə bu hadisə **"boobquake"** – yəni **"məmə zəlzələsi"** kimi düşdü.

Səbəbləri
---------

2010-cu ilin aprel ayında Tehranda cümə namazı zamanı höccətülislam Kazım Siddiki dindarlara deyirdi:

> 
> 
> *"Ədəblə geyinməyən qadınların çoxu cavan oğlanları yoldan çıxarır, onları pis yola çəkir, cəmiyyətdə xəyanət yayırlar. Bu da nəticədə zəlzələlərin artmasına gətirib çıxarır".*
> 
> 
> 

Cennifer Makkreyt
Bundan sonra ABŞ-dən olan 22 yaşlı tələbə Cennifer Makkreyt (*ing.* Jen McCreight) internetdə sosial şəbəkələrdə təklif etdi ki, aprelin 26-sı "Məmə zəlzələsi günü" qeyd olunsun. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən minlərlə qadın aprelin 26-da döşlərinin yarıaçıq şəklini yayaraq *"Görək, zəlzələ olacaqmı"* deyə zarafat edirlər.

Cennifer Makkreyt o zamandan bəri statistika da aparıb. Bu məmələr dünyada zəlzələlərin sayına elə də ciddi təsir etməyib. Əksinə, aprelin 26-dan bu yana dünyada yeraltı təkanların sayı bir az da azalıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Bu il kimlər dilinin bəlasına düşdülər? - FOTO Arxivləşdirilib 2023-08-04 at the Wayback Machine. milli.az, 28.12.2010  (az.)

Xarici keçidlər
---------------

* Jennifer McCreight personal blog
* Jennifer McCreight: What I learned from Boobquake, The Guardian
**"Nollivud"** (*ing.* Nollywood) — Nigeriyanın kino sənayesi. Beynəlxalq səhnəyə yenicə çıxmağa başlasa da, 2015-ci ilə aid məlumatlara görə Hindistanın "Bollivud"undan sonra film istehsalına görə dünyada ikinci yerdədir.

Uğurlu filmləri
---------------

Rejissor Obi Emelonyenin 2012-ci ildə baş vermiş təyyarə qəzası əsasında çəkdiyi "Abujaya son uçuş" adlı trilleri və Ayo Makunun 2014-cü ildə çəkdiyi "30 gün Atlantada" komediyası Nigeriyanın uğur qazanan filmlərindəndir.

Nigeriya rejissoru Konli Afoleianın "1 Oktyabr" trilleri Afrika bazarından kənara belə çıxıb. Bu filmdə 1960-cı il oktyabr ayının 1-i Nigeriyada müstəqillik günündən bir neçə həftə əvvəl baş vermiş müəmmalı qətl hadisəsindən bəhs olunur.

Həmçinin bax
------------

* Hollivud
* Bollivud

İstinadlar
----------

1. ↑  "Facts About Nigerian Movies and History". Total Facts about Nigeria. 27 April 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 October 2014.
2. 1 2 3 4  Nigeriya film istehsalı üzrə dünyada ikinci yerdədir Arxivləşdirilib 2016-03-23 at the Wayback Machine. amerikaninsesi.org, 13.08.2015  (az.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nigeriya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Arabo könüllü dəstəsi** (*erm.* Արաբո կամավորական ջոկատ, latın qraf. Arabo kamavorakan jokat) və ya **Arabo batalyonu** — Qarabağ müharibəsində əsasən Ermənistan erməniləri və xaricdən gələn ermənilərdən təşkil olunmuş millətçi paramilitarist qruplaşma.

Adı
---

Dəstənin adı ilk vaxtlar *"Qaregin Njde"* olub. Lakin, digər erməni dəstələri daxilində "Qaregin Njde" adlı dəstələrin ortaya çıxması, dəstənin adının "Arabo" adı ilə əvəzlənməsinə səbəb olub. *"Arabo"* XIX əsrdə Osmanlıya qarşı qiyam edən və sonda kürd dəstələri tərəfindən öldürülən Stepanos Mixitaryan adlı şəxsin təxəllüsü olub.

Tarixi
------

Dəstə 1989-cu ildə Livan, Fələstin, Suriya və Fransadan gəlmiş erməni millətçilərinin, həmçinin Sovet İttifaqı Silahlı Qüvvələrində xidmət keçmiş təcrübəli döyüşçülərin iştirakı ilə İrəvanda yaradılıb.

Dəstəni yaratmazdan öncə, Manvel Yeğiazaryan bir neçə şəxslə birgə bir neçə dəfə Gorus, Cermuk və Naxçıvan sərhədləri ətrafına, o cümlədən digər ərazilərə gedərək ümumi kəşfiyyat aparıb. Nəticədə, 4 oktyabr 1989-cu ildə Manvel Kerri Xaçik, Hayk və Civan adlı şəxslərlə birlikdə, Yeğeqnadzor rayonunun Xaçik kəndində yerləşən sərhədə yaxın hissələrə gedərək çadırlar qurub və burada *Arabo dəstəsi*nin ilkin prinsiplərini müəyyənləşdirib. Tədricən yeni üzvlərin Məlik, Roman və Samvel adlı şəxslərin qatılması ilə dəstə daha da genişlənməyə başlayır. 9 oktyabr 1989-cu ildə dəstənin şəxsi heyəti 4, 19-da 24 nəfər idisə, artıq 1990-cı ilin yanvar ayında dəstəyə təşkilatlanmış 10, 15, 20 nəfərdən ibarət qrupların gəlməsiylə dəstə üzvlərinin sayı artır.

Arabo ilkin mərhələdə fəaliyyətini Azərbaycan-Ermənistan sərhəd xətti boyunca aparıb:

* 1989-1990-cı illər: Yeğeqnadzor rayonu, Xaçik kəndi, Əzizbəyov rayonu Bardzruni, İcevan rayonu.
* 1990-cı il: Noyemberyan rayonu, Əskipara.

Məhvi və itkin hesab edilməsi
-----------------------------

"Arabo" batalyonunun 80-dən çox üzvü 29 iyun 1992-ci ildə Gəncə batalyonunun komandiri Mehman Ələkbərovun Tərtər ərazi özünümüdafiə batalyonu ilə birgə apardığı Həsənqaya əməliyyatı zamanı tamamilə məhv edilib.

Arabo könüllü dəstəsi uzun müddət Ermənistanda itkin hesab edilib. 2008-ci ildə Youtubeda batalyon üzvlərinin cəsədlərinin əks olunduğu tarixi kadrların yayılmasından sonra "Arabo" yenidən gündəmə gəlib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Şahin Qocayev.* www.modern.az "ARABO Terror Dəstəsi - Qaradağlı və Xocalı cinayətkarlarının izi ilə..." (#bad\_url). Modern.az. 27/02/2016. 8 dekabr 2017-ci il tarixində arxivləşdirilib. (az.)
2. ↑  *Yeni Müsavat.* www.musavat.az "Ermənistan Xocalı cəlladlarının sümüklərini istəyir" (#bad\_url). Musavat.az. 24/06/2012. 8 dekabr 2017-ci il tarixində arxivləşdirilib. (az.)

Xarici keçidlər
---------------
**Ağız boşluğu** (*lat.* Cavum oris  *yun.* stoma iki hissəyə bölünür: ağız dəhlizi və xüsusi ağız boşluğu. Ağız dəhlizi — *lat.* vestibulum oris ön və yan tərəfdən dodqlar və yanaqlar vasitəsilə və daldan dişlər və alveol çıxıntıları ilə əhatə olunmuşdur. Xüsusi ağız boşluğu — *lat.* cavum oris proporium yuxarı tərəfdən sərt və yumuşaq damaqla, ön və yan tərəflərdən dişlər və alveol çıxıntıları ilə və aşağı tərəfdən ağız dibi ya diafraqması — *lat.* diaphragma oris (mm. mylohyoidei) ilə əhatə olunmuşdur. Ağız qapalı olduqda bu boşluq yarıq şəklində qalır. Bu boşluq dişlərin arasındakı və çənə şaxəsinin ön kənarı ilə axırıncı böyük azı dişi arasında olan yarıqlar vasitəsilə ağız dəhlizi ilə birləşir. Ağız boşluğu arxada əsnək — *lat.* fauces s. isthmus faucium vasitəsilə udlağa keçir.

Qidanın həzmi ağız boşluğundan başlayır. Həzm orqanları içərisində yeganə sümük mənşəli dişlərin iştirakı ilə qida maddələri mexaniki olaraq xırdalanır və ağız suyu vəzilərinin şirəsi ilə islanır.

Dişlər
------

Dişlər forma və funksiyaca kəsici, köpək, balaca və böyük azı dişlərinə ayrılırlar. Yaşlılarda 32 ədəd diş olur. Onlar hər yarımçənədə 2 kəsici, 1 köpək, 2 balaca və 3 böyük azı dişləri ardıclığında düzülürlər. Dişim kütləsinin əsas hissəsini dentin təşkil edir, tacı emalla, boynu və kökü isə sement maddəsi örtülür. Emal orqanizmdə ən möhkəm toxumadır, dentin və sement isə sümük toxumasının şəkildəyişməsi olub, fosfat turşusunun kalsium duzları ilə zəngindir.

Dişlərin əsası embrional inkişafda qoyulur. 6-8 aylıq uşaqlarda süd dişləri inkişaf etməyə başlayır. Müstəsna hallarda uşaq anadan olanda dişləri olur və yaxud gec çıxır. Əksər hallarda uşaqların alt çənəsində orta kəsici, sonra isə üst , orta və kənar dişlər çıxır. Biryaşlılarda 8 ədəd, ikiyaşlılarda və yaxud üç yaşın əvvəlində bütün 20 ədəd süd dişi çıxmış.

6-7 yaşlı uşaqlarda süd dişləri tədricən son dişlərlə əvəz olunur. Bu zaman süd dişlərinin kökü sorulur, sonra isə düşür. Balaca azı və üçüncü böyük azı (buna ağıl dişi də deyilir) dişlər süd dişlərsiz çıxırlar. Daimi dişlərin çıxması 14-15 yaşda başa çatır, lakin ağıl dişlərin çıxması 25-30 yaşadək gecikə bilir. İnsanların 15 faizində isə ümumən ağıl dişləri üst çənədə olmur.

Tüpürcək vəziləri
-----------------

| ⛭Həzm sistemi |
| --- |
| Mədəyə qədər | Ağız boşluğu • Damaq • Diş • Ağız vəziləri • Dil • Damaq badamcıqları • Udlaq • Qida borusu • Mədə |  |
| Nazik bağırsaq |  • Onikibarmaq bağırsaq • Acı bağırsaq • Qalça bağırsaq |
| Vəziləri | Dilaltı vəzi • Çənəaltı vəzi • Qulaqaltı vəzi • Qaraciyər: Öd kisəsi; Öd • Mədəaltı vəzi |
| Yoğun bağırsaq | Kor bağırsaq • Soxulcanabənzər çıxıntı • Çənbər bağırsaq • Qalxan çənbər bağırsaq • Köndələn çənbər bağırsaq • Enən çənbər bağırsaq • S-ə bənzər çənbər bağırsaq • Düz bağırsaq • Varoli sfinkteri • Buzi sfinkteri • Hirş sfinkteri • Kennon-Bem sfinkteri • Horst sfinkteri • Kennon sfinkteri • Payr-Ştraus sfinkteri • Balli sfinkteri • Rossi-Mutye sfinkteri • O’Bern-Piroqov-Mutye sfinkteri |

Mənbələr
--------

* Prof. K.Ə. Balakişiyev, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1979
* Что такое Полость Рта (Buccal Cavity)?
**Məhəmməd** , **Məhəmməd Peyğəmbər** və ya **Muhəmməd. Son peyğəmbər** (*alm.* Mohammed. Eine Biographie‎) — Məhəmməd Əsəd bəyin 1932-ci ildə almanca yazdığı Məhəmməd peyğəmbərdən bəhs edən tarixi-publisistik romanı.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Kitabda Ərəbistanın islamdan öncəki cahiliyyət dövrü, dünyanın yeni düzənini yaratmış Məhəmməd Peyğəmbərin uşaqlığı, gəncliyi və peyğəmbərliyi, eləcə də islamın XX əsrin əvvəlinə kimi olan vəziyyəti bədii boyalarla təsvir olunur.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Nəşr və tərcümə
---------------

Roman ilk dəfə 1932-ci ildə Berlində Kiepenheuer nəşriyyatında çap olunmuşdur.

Əsər daha sonra Çərkəz Qurbanlı tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş və Bakıda 2005-ci ildə Nurlan nəşriyyatında 475 səhifədə, 2016-cı ildə Bakı Kitab Klubu nəşriyyatında 392 səhifədə çap olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Muhəmməd. Son peyğəmbər" ( (az.)). kitabklubu.org. 2017-09-01. 2017-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-01.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* "Muhəmməd. Son peyğəmbər" ( (az.)). kitabklubu.org. 2017-09-01. 2017-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-01.
* "Son Peyğəmbər" ( (az.)). ebooks.az. 2017-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-28.
**Ulduz burun köstəyi** — həşəratlarla qidalanan qeyri-adi köstəbək. 22 çəhrayı tentacles olan ətli burun ona orijinallıq verir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Bu heyvanların bəzi qeyri-adi xüsusiyyətləri bunlardır:
Onlar yer üzündəki bütün məməlilərdən daha sürətli yeyirlər.
Ulduz köstəbəkləri yeməkləri (əsasən həşəratları) saniyənin onda ikisindən az müddətdə müəyyən edib yeyə bilir və ondan əvvəl 8 millisaniyə ərzində bu obyektin yeməli olub-olmadığına qərar verirlər. Qismən, onlar ətraf mühitdən məlumatı neyronların fizioloji həddinə yaxınlaşan sürətlə heyvanın beyninə ötürən sinir sistemlərinin son dərəcə səmərəli işi sayəsində bu uğura nail olurlar.
Onların ulduzu məməlilər arasında bilinən ən həssas toxunma orqanıdır.
Burundakı bu ulduz orqanında 100.000-dən çox sinir lifi var — insan əlindəki oxşar liflərin sayından beş dəfə çox — hamısı barmağınızın ucundan daha kiçik bir boşluğa yığılmışdır. "Oranın dərisi o qədər həssasdır ki, neyronların aktivləşməsi üçün ən aşağı həddi təyin edə bilmədik" deyən Kataniya ulduzun öyrənilməsinin insanın toxunma hissini daha yaxşı anlamağa kömək edə biləcəyini əlavə etdi.

Yayılma
-------

Ulduz burun köstəyi Şimali Amerikanın şərqində yaşayır. Onların diapazonu Kanadadakı Manitoba və Labradordan Şimali Dakota və Ohayoya və okean sahilindəki Corciyaya qədər uzanır. Bu növün nümayəndələri cənubda daha kiçikdir və Condylura cristata parva yarımnövü kimi təsnif edilir, şimalda isə nominal yarımnöv C. c. cristata. Ulduz burun köstəyi müxtəlif yaşayış yerlərində yaşayır, lakin nisbətən nəmli torpağın mövcudluğundan asılıdır. Onlara əsasən bataqlıq ərazilərdə, yaş çəmənliklərdə və meşələrdə rast gəlinir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. ↑  "Ulduz burun köstəyi".

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2780552870 |
**Qaranquş kəşfiyyat-diversiya dəstəsi** və ya **Qaranquş dəstəsi** (kiril qraf. Гарангуш) — Qarabağ müharibəsində aktiv iştirak etmiş kəşfiyyat-diversiya qrupu. **"*Qaranquşçular*"** adı ilə tanınırlar.

Yaradılması
-----------

1992-ci ilin may ayında Qubadlıda 2 tabor fəaliyyət göstərsə də, iyun ayında taborların sayı 4 olan 706 saylı hərbi hissə yaradıldı. Eyni vaxtda 706 saylı hərbi hissənin rəhbəri Əliyar Əliyev olan 1-ci taboru tərkibində kəşfiyyat-diversiya dəstəsi olan Qaranquş dəstəsi də fəaliyyət göstərməyə başladı.

Fəaliyyəti
----------

Qarabağ müharibəsində aktiv iştirak edən dəstə nəinki Qubadlıda, Qarabağda, Azərbaycanda, hətta Ermənistanda belə tanınırdı. Buna səbəb girov aparılan, meyitləri qaytarılmayan azərbaycanlıların yaxınlarının dəstəyə müraciət etməsi nəticəsində dəstə üzvlərinin qısa muddət ərzində Ermənistan ərazisinə keçərək yüksək rütbəli erməniləri əsir götürərək Azərbaycan tərəfinə qayıtması idi.

Dəstə üzvləri
-------------

8 nəfərdən ibarət olan dəstə üzvlərindən ikisi Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adını daşısalar da dəstə üzvlərindən 4-ü *"Qaranquş kəşfiyyat dəstəsinin tərkibində cinayət əməlləri törətməkdə təqsirləndirilərək"* həbs olunublar. Qalan 2 dəstə üzvü isə Sumqayıt şəhərində keçirilən əməliyyatlar zamanı öldürülüblər.

Bildirilənlərə görə 1992-ci ildən son saata qədər rayonun müdafiəsini təşkil edən Qaranquş dəstəsinin altı nəfər üzvü rayonun işğal edilməsinin kökündə xəyanətin durduğunu, xəyanətkarların isə rayon rəhbərliyi olmasını iddia edərək xəyanətkarları cəzalandırmaq məqsədiylə Qubadlı rayon mərkəzinə qayıtmış və polis rəisi Evarist Paşayevi, polis rəisinin sürücüsü Xanlar Nuriyevi, rayon prokuroru Nazim Ağayevi, prokurorluğun müstəntiqi Əyyub Vəliyevi, rayon məhkəməsinin hakimi Sərdar Hüseynovu qətlə yetirmişlər.

* Əliyar Əliyev (Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı)
* Aqil Məmmədov (Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı)
* İntiqam Qayıbov (həbsdədir)
* Nadir Məhərrəmov (həbsdədir)
* Rövşən Əsədov (öldürülüb)
* Sahib Məmmədəliyev (həbsdədir)
* Yaşar Şahmuradov (həbsdədir)

Həmçinin bax
------------

* Əliyar Əliyev
* Aqil Məmmədov

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  *Şəhriyar Qubadlı.* "Qubadlım…..Dağlar diyarım (I hissə)". Teref.info. 25/06/2013. 2014-07-23 tarixində www.teref.info orijinalından (#bad\_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-24. (az.)
2. ↑  Şəhriyar Qubadlı: Qubadlım - Dağlar diyarım (ıı hissə)
3. ↑  *Trend İnformasiya Agentliyi.* www.trend.az ""Qaranquş" batalyonunun üzvü kimi ömürlük həbsə məhkum edilmiş dustaq günahsız olduğunu iddia edir" (#bad\_url). Trend.az. 22/09/2005. 9 dekabr 2017-ci il tarixində arxivləşdirilib. (az.)
4. ↑  Siyasi məhbusların yeni siyahısı hazırlanıb (15 aprel 2014)
**Polad necə bərkidi** (*rus.* Как закалялась сталь) — Nikolay Ostrovskinin yazdığı roman.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

"Polad necə bərkidi" romanında müəllif Pavel Korçaginin şəxsində özünün amansız xəstəliklə mübarizəsini, taleyini, şəxsi faciəsini qələmə almışdır. Düşdüyü bütün çətin vəziyyətlərə baxmayaraq, Korçagin var qüvvəsini toplayıb işləyir, yazıb-yaradır, ölümə qalib gəlir.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Nəşr və tərcümə
---------------

Roman Məmməd Arif tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş və 1965-ci ildə Azərnəşrdə çap edilib. Daha sonra 2018-ci ildə Bakı Kitab Klubunda 424 səhifədə, 100 tirajla təkrar nəşr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bakı Kitab Klubu.* "Polad necə bərkidi (roman)" ( (az.)). kitabklubu.org. 2017-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-17.

Xarici keçidlər
---------------

* *Bakı Kitab Klubu.* "Polad necə bərkidi (roman)" ( (az.)). kitabklubu.org. 2017-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-17.
**Ağaverdi Hacı Yarəli oğlu Rəhimov** (1895, Balaxanı, Bakı qəzası – 29 avqust 1936, Bakı) — Azərbaycan-sovet inqilabçısı və dövlət xadimi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsinin, Ağdaş Qəza Komitəsinin katibi.

Həyatı
------

Ağaverdi Yarəli oğlu Rəhimov 1895-ci ildə Bakı qəzasının Balaxanı kəndində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini kənd məktəbində almış, gimnaziyanı bitirərək Kiyev Universitetinin Tibb fakültəsinə daxil olmuşdur. O, burada qeyri-qanuni tələbə təşkilatlarının işində fəal iştirak etmiş, tələbə çıxışlarının təşkilatçılarından olmuşdur. Tələbə həyəcanları ilə əlaqədar olaraq 1918-ci ildə Kiyev Universitetində dərslər kəsildikdən sonra Ağaverdi Rəhimov da Bakıya qayıtmışdır.

1918-ci ildə Ağaverdi Rəhimov bolşevik Hümmət Partiyasının Balaxanı şöbəsinin sədri, mart ayında Balaxanı Kənd Deputatlar Sovetinin üzvü, sanitariya komissiyasının sədri seçilmişdir. Həmin ilin yayında Bakı Kommunasının süqutundan sonra o, gizli şəraitdə işləməyə başlayaraq 1919-cu ilin dekabr ayında bolşeviklər partiyasına daxil olmuş, partiyanın Balaxanı bölməsinin sədri olmuşdur.

Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Ağaverdi Rəhimov Balaxanıda partiya və həmkarlar ittifaqı işində çalışmış, Balaxanı-Sabunçu Rayon Sovetinin və Bakı Sovetinin üzvü, Azərbaycan K(b)P Balaxanı Yarımrayon Komitəsinin kətibi seçilmişdir. 1921–1922-ci illərdə Azərbaycan K(b)P Bakı Komitəsinin təşkilat şöbəsinin müdiri və katibin müavini vəzifələrində çalışmışdır. Sonra isə Balaxanı-Sabunçu Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri, Salyan Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri, Azərbaycan K(b)P Zavağzal Rayon Komitəsi və Şəhər Rayon Komitəsi təşkilat şöbəsinin müdiri olmuşdur.

Ağaverdi Rəhimov sonrakı illərdə Zaqatala Qəza İcraiyyə İcraiyyə Komitəsinin sədri, Azərbaycan K(b)P Ağdaş Qəza Komitəsinin katibi və Naxçıvan Vilayət Komitəsinin katibi vəzifələrində işləmişdir. O, dəfələrlə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin, Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin, eləcə də 1923-cü ildən Azərbaycan K(b)P Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilmişdir.

Ağaverdi Rəhimov ömrünün sonlarına yaxın L. Beriya adına Bakı ət kominatı zavodunda direktor müavini işləmişdir. O, 29 avqust 1936-cı ildə vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  А. Я. Рәһимов // Азәрбайҹанда Совет һакимиййәти уғрунда фәал мүбаризләр. Бакы: Азәрбайҹан Дөвләт Нәшрийяаты. 1958. səh. 261–262.
2. 1 2  Aƣaverdi Jarəli oƣlu Rəhimov // Qommunist. № 202. 1 sentyabr 1936. S. 4.

Xarici keçidlər
---------------

* "Ukraynada bir ay". Azərbaycan müəllimi. 28 sentyabr 2012. səh. 6. 2021-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-30.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Adil Babayev.

**Adil Babayev** (tam adı: **Adil Məhəmməd oğlu Babayev**; d. 28 aprel 1938, Naxçıvan MSSR, Ordubad rayonu, Dırnıs) — Filologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, Azərbaycan Prezidenti yanında Dövlət Dil Komissiyasının, AMEA Orfoqrafiya Komissiyasının üzvü.

Həyatı
------

Adil Babayev 28 aprel 1938-ci ildə Naxçıvan MSSR-nin Ordubad rayonunun Dırnıs kəndində anadan olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

### Elmi fəaliyyəti

1962-ci ildə ADU-nun Filologiya fakütəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Elə həmin ildən bu günə kimi Azərbaycan Dillər Universitetində işləyir.

1969-cu ildə namizədlik, 1996-cı ildə filologiya üzrə namizədlik və doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq, jurnalistlik, habelə bədii yaradıcılıqla məşğul olur. O, Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq sahəsində məhsuldar çalışır. İndiyədək onun 20 kitabı, 24 proqramı, 200-ə qədər müxtəlif xarakterli məqaləsi çap olunmuşdur. Ali məktəblər üzrə 4 dərsliyin alternativsiz müəllifidir.

12 nəfər elmlər namizədinin elmi rəhbəri, 3 nəfər elmlər doktorunun məsləhətçisi, 40 nəfərin opponenti olmuşdur.

### Bədii yaradıcılığı

Onun "O qızı hər gün görürsən" pyesi televiziyada dəfələrlə göstərilmişdir.

Heydər Əliyevin ikinci dəfə hakimiyyətə gəlməsindən bəhs edən "Koroğlunun Çənlibelə qayıdışı" pyesi Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında 2008-ci ildən bəri fasiləsiz göstərilir.

Yazdığı "Sarı Gəlin" pyesi 1989-cu ildən Azərbaycan televiziyasında göstərilir. İndi Naxçıvanda tamaşaya qoyulmuşdur.

"Apardı sellər Saranı" müəllifin son pyesidir. Bu pyesi 1918-ci ildə Naxçıvanın Andranik qoşunlarının qırğınından xilas etməsinə həsr edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Babayev Adil Məhəmməd oğlunun dərc olunmuş əsərlərinin siyahısı ilə tanış olmaq üçün bax: Adil Babayev/Biblioqrafiya

İstinadlar
----------

1. ↑  ADİL BABAYEV (1938) Arxivləşdirilib 2018-02-12 at the Wayback Machine azerbaycanedebiyati.com  (türk.)
2. ↑  Professor Adil Babayev: Dil millətin ən böyük sərvətidir Arxivləşdirilib 2018-09-20 at the Wayback Machine. tehsil-press.az, 08.01.2018  (az.)

Vikikitabda ***Adil Babayev/Biblioqrafiya*** mövzusuna dair mətn var.
**Təbriz namusu** — Fərman Kərimzadənin tarixi romanı

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

"Təbriz namusu" əsərində Fərman Kərimzadə XIII-XIV əsrlərə gedib çıxır. Uzaq keçmişimizə parlaq güzgü tutmağa çalışan müəllif üçün başlıca mənbə isə orta əsr tarixçisi Fəzlullah Rəşidəddinin "Tarixlər toplusu" ("Came ət-təvarix") əsəridir. Fəzlullah Rəşidəddinin yaradıcılığında mühüm yer tutan bu əsərdə XIII-XIV əsrlərdə müsəlman Şərqində, xüsusilə Azərbaycanda Elxanilər hökmdarlarının dövrü təsvir olunur və F.Kərimzadə də bu nöqtədə tarixçi ilə birgə hərəkət edir. Lakin yazıçı tarixi hadisələri və şəxsiyyətləri bədiilik meyarı ilə təsvir etmişdir.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

Nəşr
----

Roman 2017-ci ildə Bakı Kitab Klubunda 256 səhifədə çap edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Təbriz namusu (tarixi roman)" ( (az.)). kitabklubu.org. 2017-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-02.

Həmçinin oxu
------------

* Tehran Əlişanoğlu. Tarixlə belletrizmin arasında (F.Kərimzadənin «Təbriz namusu» romanı haqqında) - «Ədəbi tənqid» jurnalı, 1992-ci il № 1, s. 76-79

Xarici keçidlər
---------------

* "Təbriz namusu (tarixi roman)" ( (az.)). kitabklubu.org. 2017-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-02.
**Uppsala şəhəri** — Uppsala vilayətinin paytaxtı və Stokholm, Göteborq və Malmödən sonra İsveç Krallığının dördüncü böyük şəhəridir. 2010-cu ilin məlumatına əsasən 140,454 nəfər əhalisi var idi.

Tarixi
------

Qədim tarixə malik şəhər inkişafı boyu genişlənib, dəyişib və hazırda sakit idilliyalı orta əsrlər şəhərindən səsli-küylü müasir şəhərə çevrilib.

Coğrafiyası
-----------

Uppsala şəhəri Stokholm şəhərindən 70 km şimalda Uppsala bələdiyyə ərazisində yerləşir.

Əhalisi
-------

200 minə qədər əhalisi var.

Təhsil
------

Bu şəhər Skandinaviyanın ən qədim ali təhsil mərkəzlərindən biridir. 1477-ci ildə əsası qoyulmuş Uppsala Universiteti Skandinaviyada ən qədim ali təhsil ocağıdır.

Din
---

1164-cü ildən İsveçin dini mərkəzi sayılır.

Nəqliyyat
---------

Şəhər çox da böyük olmayan əraziyə malikdir və burada ən geniş istifadə olunan nəqliyyat növü velosipeddir.

Abidələri
---------

Şəhərdə çoxlu sayda tarixi binalar, abidələr var. Qədim binaların əksəriyyəti Uppsala Universitetinin binalarıdır. Şəhərdə yerləşən qədim binalardan Uppsala kilsəsini, universitet kitabxanasını, kral Qustav Adolfun adını daşıyan Qustavianum, Stora Torget, Yohann Skittin adını daşıyan Skitteanum tikililərini qeyd etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Statistiska tätorter 2020, befolkning, landareal, befolkningstäthet per tätort. Statistics Sweden, 2021.
2. ↑  Statistiska tätorter 2018 – befolkning, landareal, befolkningstäthet. Statistics Sweden, 2021.
3. ↑  .
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Lamiyə Əliyeva, *Dünya universitetləri: Uppsala Universiteti* Arxivləşdirilib 2012-05-13 at the Wayback Machine, "Azərbaycan müəllimi" qəzeti, 29.04.2011, № 16.  (az.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *İsveç ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şəhər** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Bestujev qaramalı** — südlük-ətlik qaramal cinsi.

XIX əsrin I yarısında indiki Ulyanovsk vilayətində sahibkar S.P. Bestujev və onun ardıcılları tərəfindən yerli inəklər Şorthorn, Hollandiya, daha sonra Simmental, Vilstermarş və bəzi digər cinslərin buğaları ilə mürəkkəb damazlıq cütləşdirilməsi üsulu ilə alınmışdır. Rəngi, əsasən, qırmızıdır; bəzilərinin başında, döşündə və qarnında ağ ləkələr olur. İnəklərin kütləsi 480–550 kq, buğaların kütləsi 1000 kq-adəkdir. Damazlıq sürülərdə laktasiya dövrü (305 gün) zamanı sağım təqribən 4000 kq olur; südün yağlılığı 3,8–3,9%-dir. Bestujev qaramalı iqlimə yaxşı uyğunlaşır, davamiyyətli məhsuldarlığa malikdir.

Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasında, Tatarıstan Respublikasında, Ulyanovsk və Samara vilayətlərində geniş yayılmışdır. Rusiya Federasiyasında südlük mal-qaranın ümumi sayının təqribən 2%-ini təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  BESTUJEV QARAMALI Arxivləşdirilib 2021-10-06 at the Wayback Machine. ensiklopediya.gov.az  (az.)
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Könüllü (dəqiqləşdirmə).

**Könüllü** — Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Toponimikası
------------

Yerli əhalinin məlumatına görə, 1920-ci illərdə yeni yaşayış məntəqəsi salmaq üçün dövlət Qarayir adlı ərazidə torpaq sahəsi ayırsa da, ora heç kim köçmürdü. 30-cu illərin əvvəllərində şair Əhməd Cavad burada ilk dəfə özünə ev tikdirmiş, bir qədər sonra isə onun təşəbbüsünə könüllü qoşulan Seyfəli camaatının Abbaslı kəndinin Kələntərli məhəlləsi buraya köçmüş və kənd Körpüqıran adlandırılmışdır. Könüllü eyni zamanda bir tayfanın adıdır.

Tarixi
------

1890-cı illərdə Seyfəli və İrmaşlı kəndlərindən gəlmə əhali tərəfindən salınıb. Əvvəllər insanlar burada köçəri həyat yaşayıblar, buradan qışlaq olaraq istifadə ediblər. Sonradan buraya bir çox ailələr köçərək böyük bir kənd salınıb. Kənd 2 hissədən ibarətdir: Könüllü və Seyidlər.

Coğrafiyası və iqlimi
---------------------

Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

Əhalisi
-------

Kənd əhalisi 5073 nəfərdir ki, onunda 51% kişi, 49% isə qadınlar təşkil edir.

İqtisadiyyatı
-------------

Kənddə 1093 təsərrüfat var. Kənd əhalisinin əsas məşğulliyəti taxılçılıq və heyvandarlıqdır. SSRİ vaxtında burada şərab zavodu tikilmişdir. Bununla əlaqədar olaraq bu kəndə Gədəbəy və Daşkəsən rayonlarından işləmək üçün gələnlər olmuşdur. Hazırda zavod fəalliyətini tam dayandırmışdır. Bu kənd üzüm bağları ilə çox məşhur olmuşdur. 1999-cu ilədək üzüm bağları olmuşdur. Hazırda üzüm bağların fərdi təsərrüfatla məşğul olan insanlar tərəfindən taxıl və otlaq sahələri olaraq istifadə olunur.

Mədəniyyəti
-----------

Kənddə 1 poçt, 2 rabitə qovşağı və 1 mədəniyyət evi var.

Təhsil
------

Kənddə 2 orta məktəb və 2 uşaq bağçası fəaliyyət göstərir.

Din
---

Səhiyyə
-------

Kənddə 2 xəstəxana mövcuddur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Könüllü (Şəmkir) // Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. I cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. 304. ISBN 978-9952-34-155-3.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Şəmkir rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Şəmkir |  |
| Qəsəbələr | Çinarlı • Kür • Dəllər • Zəyəm • Səməd Vurğun  • Barlıbağ • Füzuli |
| Kəndlər | Abbaslı • Ağlavaşlı • Aşağı Seyfəli • Atabəy • Bayramlı • Çaparlı • Çaylı • Çaykənd • Çənlibel • Dağ Cəyir • Daşbulaq • Dəllər Cəyir • Dəllər Cırdaxan • Dəllər Daşbulaq • Düyərli • Düzqışlaq • Əhmədli • Ələsgərli • Əliyaqublu • Göyməmmədli • Günəşli • Hacıalılar • Xuluf • İrmaşlı • İsgəndərli • Kamandar • Keçili • Könüllü • Qapanlı • Qarabağlar • Qaracəmirli • Qaraqocalı • Qaraqoyunlu • Qaralar • Qaranüy • Qasımalılar • Qədimqala • Qılıncbəyli • Mahmudlu • Mehrili • Məşədihüseynli • Miskinli • Nərimanlı • Sabirkənd • Sarıtəpə • Şeidlər • Şiştəpə • Talış • Tatarlı • Təzəkənd • Varlı Həyat • Yeni Həyat • Yeni Göyçə • Yeni yol • Yeniabad • Yuxarı Çaykənd • Yuxarı Seyfəli • Zəyəm Cırdaxan |
| Ləğv olunmuş kəndlər | Çökək Xuluf • Ləzgilər • Sərxan • Yuxarı Könüllü |

|  |  |
| --- | --- |
| Şəmkir rayonu | *Şəmkir rayonu ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Başqırdıstanda kənd təsərrüfatı** — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının iqtisadiyyatının bir hissəsini təşkil edən əsas təsərrüfat sahələrindən biri.

2011-ci ilin məlumatlarına görə Başqırdıstanda kənd təsərrüfatı ümumi məhsulunun dəyəri 130,9 mlrd. rubl olmuşdur. Həmin göstəricidə heyvandarlıq məhsulu üstünlük 55,3%-lə təşkil edirdi. Kənd təsərrüfatı yerlərinin ümumi sahəsu 71,6 min km2 idi ki, bu da bütün ölkə sahəsinin 50%-ə qədəri deməkdir. Bunun da 52,7%-i şum yeridir.

Kənd təsərrüfatının inkişafına əlverişli aqroiqlim şəraiti, ilk növbədə münbit torpaqlar imkan verir. Münbit torpaqlar olan qara torpaqlar və boz meşə torpaqları Başqırdıstan ərazisinin 60%-ini tutur.

Ölkədə yem bitkiləri, taxıl (buğda, çovdar, arpa, yulaf), texniki bitkilər (şəkər çuğunduru, günəbaxan), kartof və tərəvəz əkilir.

Heyvandarlıq ətlik-südlük heyvandarlıq, donuzçuluq, quşçuluq, ətlik-yunluq qoyunçuluq ilə təmsil olunmuşdur.

Atçılıq və arıçılıq inkişaf etmişdir. Məsələn, 2002-ci ildə 3379 ton bal istehsal edilmişdir.

2003-cü ildə kənd təsərrüfatı yerlərinin çox hissəsi – təqr. 73%-i kənd təsərrüfatı təşkilatlarının torpaqlarına aid idi. Başqırdıstanın bütün kənd təsərrüfatı məhsulunun təqribən 58,2%-i əhaliyə məxsus təsərrüfatlarda, 31,7%-i kənd təsərrüfatı müəssisələrində, 2,9%-i fermer təsərrüfatlarında istehsal olunur.

Kənd təsərrüfatı müəssisələri taxılın və texniki bitkilərin əsas istehsalçılarıdır. Kartofun təqribən 97%-i, tərəvəzin isə təqribən 85%-i əhaliyə məxsus təsərrüfatlarda istehsal olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  BAŞQIRDISTAN Arxivləşdirilib 2022-08-18 at the Wayback Machine. ensiklopediya.gov.az  (az.)
**Başqırdıstan–Tatarıstan münasibətləri** — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikası ilə Tatarıstan Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

Tarixi
------

Etnik quruluş etibarilə başqırdlar tatarlara yaxındırlar.

Tarixi mənbələrə görə, başqırd-tatar əlaqələri hələ təxminən on min il əvvəl başlamışdır.

1552-ci ildə Kazan xanlığının süqutundan sonra hər iki türk boyu – tatar və başqırdlar ruslara qarşı birlikdə qiyam qaldırmış, lakin XVIII əsrin sonlarında rus hakimiyyətinə daxil olmaq məcburiyyətində qalmışlar. Bundan sonra hər iki respublikanın ərazisi Rusiya imperiyasının tərkibində olmuşdur.

Dörd əsrlik bir dövrdə bir yerdə yaşayan başqırdlar və tatarlar bir-biriləriylə tamamilə qaynaşmışlar. Kazan şəhərindəki mədrəsələrlə Başqırdıstan şəhərləri olan Ufa, Orenburq, Kargah, Troyskiy, İsterlibaş və digər şəhər və qəsəbələrdəki mədrəsələr arasında təhsil və tədris üsulları baxımından demək olar ki, heç bir fərq yox idi. Təhsil işçiləri arasında tatarlar olduğu kimi, çoxlu başqırdlar da var idi. Onlar heç bir zaman ayrılıq və həsrət yaşamamışlar.

Son dövrlərin tanınmış yazıçı, tarixçi və şairlərindən Həbibünnəccar, Zəki Vəlidi Toğan, Şeyxadə Babiç və digərləri əsərlərini başqırd dilində deyil, məhz tatar dilində qələmə almışlar. Ancaq bu əsərlər bolşevik çevrilişindən sonra süni olaraq cənub-qərbi başqırd ləhcəsinə köçürülmüş və qiyamdan 9 il sonra, 1926-cı ildə başqırd dilində ilk kitab yayımlanmışdır.

Tatar kommunisti Sultan Qaleyev bütün "inqilabçı müsəlmanlar" üçün Tatar-Başqırd Respublikası və müsəlman Qızıl Ordusu təşkil etmək ideyasını irəli sürmüş, lakin bu ideya qəbul olunmamışdır. Tatar-Başqırd Sovet Respublikasını qurmaq layihəsi baş tutmadıqda, 20 mart 1919-cu ildə RSFSR daxilində Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası quruldu. 1920-ci il mayın 27-də isə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı. Daha sonra isə hər iki dövlət RSFSR-in subyekti kimi SSRİ-nin tərkibində olmuşlar. SSRİ dağıldıqdan sonra isə hər ikisi Respublika statusu alsa da Rusiya Federasiyasının tərkibindəki subyektlərdəndirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  БСЭ т.4. 1950 год, стр. 347.  (rus.)
2. ↑  Ramin Qurbanov. Türk xalqlarının tarixi Arxivləşdirilib 2022-03-03 at the Wayback Machine. Ali məktəblərin Azərbaycan bölmələri üçün dərs vəsaiti. Bakı: "İqtisad Universiteti" Nəşriyyatı, 2011. səh. 146  (az.)
3. ↑  Мухарямов М. К. Халиков А. Х. Татарская Автономная Советская Социалистическая Республика Arxivləşdirilib 2011-10-17 at the Wayback Machine // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 14. — 524 с.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Başqırdıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Tatarıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Çində orta təhsil** — Çin Xalq Respublikasında mövcud olan orta təhsil sistemi.

Sinif otağı
Çində orta təhsil isə 12 yaşdan 18 yaşa qədərki dövrü əhatə etməklə 6 il davam edir. Orta təhsil pilləsinin ilk üç ili aralıq məktəblərdə, növbəti üç ili isə orta məktəblərdə həyata keçirilir.

Bu ölkədə orta təhsil pilləsində tədris həftəsi 5 günlükdür.

Çində orta təhsil aşağı və yuxarı pillədən ibarətdir. Orta təhsilin aşağı və yuxarı pilləsinin hər biri 3 il davam edir. İcbari təhsilin son 3 ili orta təhsilin aşağı pilləsi hesab olunur.

6 illik ibtidai təhsil pilləsini başa vurduqdan sonra şagirdlər öz təhsillərini orta təhsilin aşağı pilləsində davam etdirməlidirlər. Orta təhsilin aşağı pilləsini tamamladıqdan sonra isə şagirdlər müvafiq qəbul imtahanı verərək növbəti 3 ili akademik təmayüllü orta məktəblərdə oxuya və ya peşə məktəblərinə daxil ola bilərlər.

Orta təhsilin yuxarı pilləsinə qəbul imtahanı ildə bir dəfə Çin dili, riyaziyyat, ingilis dili, fizika, kimya, siyasət və fiziki təhsil fənlərindən təşkil olunur. Qəbul balı müxtəlif regionlardan asılı olaraq dəyişə bilər.

Orta təhsilin yuxarı pilləsi X-XII sinifləri əhatə edir. Təhsilin bu pilləsində tədris ili 2 semestrdən, 40 həftədən ibarətdir.

Yuxarı pillədə cari tədris olunan fənlər icbari və seçmə olmaqla iki qrupa bölünür. Akademik kurikuluma Çin dili, riyaziyyat, ingilis dili, fizika, kimya, biologiya, coğrafiya, tarix, siyasət, musiqi, təsviri sənət, fiziki təhsil, texnologiya, kompüter kimi fənlər daxildir. Bəzi məktəblərdə peşəyönümlü fənlər də tədris edilir.

Son illər orta təhsilin yuxarı pilləsində oxuyan şagirdlərin sayı davamlı olaraq artmaqdadır. Məzunlar Ali Təhsilə Qəbul üzrə Milli İmtahanlarda əsasən Çin dili, riyaziyyat və ingilis dili fənlərindən imtahan verirlər.

Orta təhsilin yuxarı pilləsini bitirənlərin çoxunun universitetlərə və peşə məktəblərinə daxil olmalarına baxmayaraq, Çində bu pilləni bitirən hər kəs artıq təhsilli şəxs hesab edilir. Universitetlərin məhdud sayda elan etdiyi yerlərə qəbul olmaq üçün rəqabətin gərginliyini nəzərə alan valideynlər və şagirdlər orta məktəbləri dəqiqliklə seçirlər.

Maraqlı fakt
------------

1960-cı ildə ilk dəfə Çində orta təhsil vermək üçün radio və televiziyadan istifadə etməyə başladılar.

Həmçinin bax
------------

* Çində təhsil
* Çində ali təhsil

Mənbə
-----

* Bəşarət Məmmədov, Ramil Hüseynov, *Dünya təhsili: Çin Xalq Respublikasının təhsil sistemi* Arxivləşdirilib 2014-09-09 at the Wayback Machine (Yazının hazırlanmasında Çin Xalq Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi materiallarından istifadə olunub.), "Azərbaycan müəllimi" qəzeti, 14.10.2011, № 40.  (az.)

İstinadlar
----------

1. ↑  İnformatika Arxivləşdirilib 2022-03-28 at the Wayback Machine, Bakı, 2009, səh. 12.  (az.)