recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qabaqtəpə arısı** - Bozdağ-Qafqaz arılarına daxil olan populyasiya yerli şəraitin təsiri nəticəsində meydana gəlmişdir. Bu arı ölkəmizin Daşkəsən rayonu Qabaqtəpə kəndi yaxınlığında formalaşdığı üçün Qabaqtəpə arısı adlandırılmışdır.

Qısa məlumat
------------

Qabaqtəpə arıları açıq-boz rəngdə olur. Qarın nahiyəsində sarı həlqələr yoxdur. Üzəri tükçüklərlə örtülüdür. Kənardan baxdıqda yan hissələr gümüşü rəngə çalır. Bu populyasiya dünyada uzun xortumlu olması ilə fərqlənir. Onların xortumlarının uzunluğu 6,9 mm təşkil edir. Bu isə arıya üstünlük verir. Arının şirə vəziləri çiçək dərinliydən məhsul toplaya bilir və bitkiləri sərbəst çarpaz tozlandırır. Bozdağ-Qafqaz arılarında xortun uzun olması (7,2) ilə seçilir və bu yarımnövün bütün yaxşı xüsusiyyətlərini özündə cəmləyir. Digər qafqaz arıları kimi sancmağa meyilli deyildir. Bu isə arıçılara üz toru taxmadan belə işləmələrimə imkan verir. Beçə verməyə az meyilli deyillər. Yaz ayları sürətlə inkişaf edirlər. Ana arılar gün ərzində 2000 yumurta qoya bilir. Sürətlə çoxalma qabiliyyəti, qışı yaxşı keçirməsi onları qonşu ölkələrdə də məşhur edir.

Yayılması
---------

Onlar əsasən Gəncəbasar bölgəsində daha geniş yayılmışdır. Daşkəsən, Gədəbəy rayonu, Şahdağ və Murovdağ sisiləsi boyunca, Şəmkirçayın axarları boyunca daha çox yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Arıçının Məlumat Kitabı*, Qulamhüseyn Sultanlı; səh 57, 2002.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1083636
* Wikispecies: Apis mellifera caucasia
* BioLib: 714904
* EPPO: APISMK
* GBIF: 10903892
* ITIS: 1131783
* NCBI: 200407

 |
**Törəmə landşaftlar** — təbii-antropogen landşaftlar olub hazırda və ya keçmişdə insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində ilkin landşaftların yerində formalaşmış landşaftlar. Bu landşaftlar özü-özünü təbii nizamlama prosesləri sayəsində on illər və ya ilk yüz il ərzində nisbətən sabit (dayanıqlı) vəziyyətdə qalır. Törəmə landşaft qrupuna bir sıra misallar göstərmək olar. Bura Rusiya düzənliyinin xırdayarpaq meşələri (tozağacı və titrəkyarpaq qovaq meşələri), Aralıq dənizi sahili tipli kserofıt kolluqları, deqradasiyaya uğramış bozqırları, transformasiyaya uğramış savannaları, Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda fıstıq və palıd, ardıc və s. meşələrin yerində formalaşmış vələs, dəmirqara meşələrini, müxtəlif şiblək tiplərini göstərmək olar. Bu kateqoriyaya aid olan bütün landşaftlar üçün ümumi cəhət insan tərəfindən çox dəyişilmiş bitki qruplaşmalarının (törəmə bitkilik) kəskin nəzərə çapmasıdır. Bununla yanaşı, torpağın, mikroiqlimin və landşaftın digər komponentlərinin xüsusiyyətlərinin dəyişməsi də baş verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət, Bakı 2008

Həmçinin bax
------------

* Landşaft
**Boksçu üsyanı** və ya **İxetuan hərəkatı** — Çində 1899-1901-ci illər arasında, Tzin sülaləsinin sonlarına doğru Saleh və Harmonik Yumruqlar Cəmiyyəti ( Yìhéquán ) tərəfindən qaldırılan xarici müdaxilə, müstəmləkəçilik və xristianlıq əleyhinə üsyan. Üsyançılar ingiliscə "Boxers" ("Boksçular") kimi tanınırdılar, çünki onun bir çox üzvləri o vaxtlar "Çin boksu" adlandırılan Çin döyüş sənətləri ilə məşğul olurdular.

1895-ci il Çin-Yapon müharibəsindən sonra Şimali Çindəki kəndlilər xarici təsir dairələrinin ekspansiyasından qorxurdular və öz ardıcıllarını qorumaq üçün onlardan istifadə edən xristian missionerlərin imtiyazlarının genişləndirilməsindən narazı idilər. 1898-ci ildə Şimali Çində bir sıra təbii fəlakətlər, o cümlədən Huanhe çayında daşqınlar və quraqlıqlar yaşandı, boksçular bunu xarici təsir və xristianların təsiri ilə əlaqələndirdilər. 1899-cu ildən başlayaraq, boksçular Şantun və Şimali Çin düzənliyində zorakılıq yaydılar: dəmir yolları kimi xarici mülkləri məhv edir, xristian missionerlərə və Çin xristianlarına hücumlar edir və ya onları öldürürdülər. Hadisələr öz kulminasiyasına 1900-cü ilin iyununda xarici silahlara qarşı toxunulmaz olduqlarına əmin olan Boksçu döyüşçüləri "Tzin hökumətini dəstəkləyin və xariciləri məhv edin" şüarı ilə Pekinə toplaşdıqda zirvəyə çatdı.

Diplomatlar, missionerlər, əsgərlər və bəzi çinli xristianlar diplomatik nümayəndəlik məhəlləsinə sığındılar. Amerika, Avstriya-Macarıstan, İngilis, Fransız, Alman, İtalyan, Yapon və Rus qoşunlarından ibarət Səkkiz millət Alyansı mühasirəni aradan qaldırmaq üçün Çinin üzərinə hərəkət etməyə başladı və iyunun 17-də Tyantszindəki Daqu qalasına hücum etdi. Əvvəlcə tərəddüd edən imperator Tsısi, indi boksçuları dəstəklədi və 21 iyunda işğalçı güclərə müharibə elan edən İmperator fərmanı verdi. Çin rəsmiliyi Boksçuları dəstəkləyənlər və Şahzadə Tsinin başçılıq etdiyi barışıq tərəfdarları arasında bölündü. Çin qüvvələrinin ali komandanı, mancuriya generalı Ronqlu (Cunqlu) daha sonra əcnəbiləri qorumaq üçün hərəkət etdiyini iddia etdi. Cənub əyalətlərindəki məmurlar yadellilərə qarşı mübarizə aparmaq üçün imperiya əmrinə məhəl qoymadılar.

Səkkiz Millət Alyansı, ilk olaraq Çin ordusu və boksçu dəstələti tərəfindən geri oturdulduqdan sonra Çinə 20000 silahlı qoşun topladı. Onlar Tyatszində Çin ordusunu məğlub etdilər və Leqasiyaların əlli beş günlük mühasirəsini azad edərək avqustun 14-də Pekinə girdilər. Paytaxtın və ətraf kəndlərin talan edilməsi, qisas almaq üçün boksçu olmaqda şübhəli bilinənlərin qısamüddətli edamı ilə müşayiət olundu. 7 sentyabr 1901-ci ildə imzalanan Boksçu protokolu imzalandı: boksçulara dəstək verən dövlət məmurlarının edam edilməsi, Pekində yerləşdiriləcək xarici qoşunların müddəaları və hökumətin növbəti 39 il ərzində illik vergi gəlirindən daha çox - 450 milyon tael gümüş səkkiz ölkəyə təzminat kimi ödəməsi müəyyənləşdirildi. Tszin sülaləsinin Boksçular üsyanını dəstəkləməsi onların Çin üzərində nəzarətini daha da zəiflətdi və sülalənin bundan sonra böyük hökumət islahatlarına cəhd etməsinə səbəb oldu.
**Yuxarı Pireney** (*fr.* Hautes-Pyrénées, oks. Hauts Pirenèus, Auts Pirenèus) — Fransanın cənub-qərbində yerləşən, Oksitaniya regionun departamentlərindən biri. Sıra nömrəsi — 65. İnzibati mərkəzi — Tarb. Əhalisi — 237 945 nəfər (departamentlər arasında 84-ci yer, 2010-cu ilin məlumatları).

Coğrafiyası
-----------

Sahəsi — 4464 km². Əsasən dağlıq ərazidir.

Departamentə 3 rayon, 34 kanton və 474 kommun daxildir.

Tarixi
------

Yuxarı Pireney — 1790-cı ilin mart ayında yaradılmış ilk 83 departamentdən biridir. Keçmiş Qiyen əyalətinin ərazisində yerləşir. Tarixi olaraq bu torpaqlar Bigorra vilayətinin bir hissəsi idi, sonra isə Qaskonun bir hissəsi oldu. XVI əsrdə Navarra krallığının bir hissəsi idi, IV Qenrix sayəsində Fransaya daxil edilmişdir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

Xarici keçidlər
---------------

* Préfecture
* Département de Hautes-Pyrénées : Les Comptes des Communes et des groupements à fiscalité propre[*ölü keçid*] : Données Individuelles Budget principal seul - Données consolidées "Budget principal et budgets annexes"
* Conseil départemental
* Actualité spectacle et tourisme en Hautes-Pyrénées
* Tourisme dans les Hautes-Pyrénées

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Populations légales 2020. Fransa Statistika və İqtisadi Araşdırmalar üzrə Milli İnstitutu, 2022.
**Qabaqcıl Elmlər Politexnik İnstitutu** (**IPSA**; *fr.* Institut polytechnique des sciences avancées) — Fransaın Cənub-Pireneylər bölgəsində, Tuluza şəhərində yerləşir, aviasiya ixtisaslaşan özəl universitetdir.

O IONIS Education Group üzvüdür.

Tarix
-----

*Institut polytechnique des Sciences Appliquées* 1961-ci ildə aviasiya sektorundan gələn və Parisdə məskunlaşmış üç mühəndis Mişel Kazin, Moris Pradier və Pol Lefort tərəfindən yaradılmışdır. 2001-ci ildə adı *Institut polytechnique des sciences avancées* olaraq dəyişdirildi. 2007-ci ildə o, Tuluzada bölgədəki mühüm aviasiya sənayesindən qorunan törəmə müəssisəsini açdı.

Fransa hökuməti 2005-ci ildə məktəbin məzunlarına "Aeronaviqasiya və kosmik sistemlərin mühəndisliyi üzrə ekspert" adını tanıdı və 2011-ci ildə Komissiya des titres d'ingénieur instituta mühəndis adının verilməsinə icazə verdi. Bu mühəndislik ixtisasının ilk məzunları 2013-2014-cü tədris ilinin sonunda təhsillərini başa vurmuşlar. Məktəb iki illik hazırlıq dövrü və üç illik təkmilləşdirmə dövrü təklif edir: "Telekommunikasiya sistemləri", "Botda hesablamalar", "Elektromexaniki sistemlər", "Mexanika və konstruksiyalar", "Enerji və hərəkət". Məzunlar məktəbi "Aeronaviqasiya Sistemləri və Spatiaux Mühəndisliyi üzrə Ekspert" rəsmi adı ilə tərk edirlər.

2017-ci ildən məktəb həmçinin Aeronavtika üzrə bakalavr və yay məktəbi təklif edir.

Qabaqcıl Elmlər Politexnik İnstitutunun məşhur məzunları
--------------------------------------------------------

Eric Boullier (1999), hakim simaları Lotus F1 Team.

Biblioqrafiya
-------------

* Nicolas Tenoux (IPSA 2007), *6 mois dans la vie d’un Pilote de ligne: Les secrets du quotidien...*, 2020, Amazon, 51p. (ISBN 9798637449200), p. 10
* Nicolas Tenoux (IPSA 2007), *6 months in the life of an Airline pilot: Daily life secrets …*, 2020, Amazon, 77p. (ISBN 9798693699175), p. 10

İstinadlar
----------

1. ↑  Global Research Identifier Database (ing.). 2015.
2. ↑  "IPSA : 50 ans avec l'aéronautique". 2014-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-20.
3. ↑  "L'IPSA, école d'ingénieurs aéronautique depuis 1961". 2021-11-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-20.
4. ↑   (fr.)IPSA : 50 ans avec l'aéronautique Arxivləşdirilib 2023-04-21 at the Wayback Machine
5. ↑   (fr.)Saint-Agne. Epitech et l'Ipsa misent sur la Ville rose Arxivləşdirilib 2022-04-16 at the Wayback Machine
6. ↑  "Orientation : l'Ipsa ouvre des bachelors d'aéronautique". 2023-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-01.

Mənbə
-----

* Institut polytechnique des sciences avancées
* IPSA Alumni
**Krasnaya Polyanaа** — Rusiyanın Krasnodar diyarının Soçi şəhərinin Adler rayonuna tabe olan şəhər tipli qəsəbə. Krasnopolyanski qəsəbəsinin inzibati mərkəzi. Soçi kurort şəhəri rayonunun bir hissəsidir.

Coğrafiyası
-----------

Krasnaya Polyana Mzımta çayının orta axarında, Qara dəniz sahilindən 38 km məsafədə, dəniz səviyyəsindən təxminən 500 metr yüksəklikdə yerləşir. Mərkəzi Soçidən 64 km cənub-şərqdə yerləşir.

Kənd hər tərəfdən yüksək dağlarla əhatə olunub: şimal-qərbdən Açişxo dağı, cənub-şərqdən Aybqa silsiləsi (ən yüksək nöqtəsi Kamennıy Stolb dağı (2509,7 m). Krasnaya Polyanadakı ən yüksək müşahidə meydançası var. Krasnaya Polyanadan 15 km şimalda Baş Qafqaz silsiləsinin su ayrıcı xətti keçir. Qəsəbə üçbucaq şəklində olub bir az maili əraziyə malikdir. Buz dövründə kəndin yerində böyük buzlaqın aşağı ucu var idi. Onun izlərinə vadini əhatə edən dağların qayalarında nəhəng şırımlar şəklində rast gəlmək mükündür. Qəsbənin ərazisindən axan çaylar Mzımtaya tökülür: Melniçnı, Beşenka, Monaşka və Birinci Galion.

Qəsəbə Adler və Soçi şəhərinin hava limanı ilə müasir avtomobil və dəmir yolu vasitəsi ilə birləşir. Heliport var. 163 saylı "Rosa Xutor-Vertodrom" daxili avtobus marşrutu var. Qəsbə Böyük Soçinin Mərkəzi Rayonu ilə 105 və 105c, 105e nömrəli avtobuslar və elektrik qatarı ilə, 105, 105c, 105e, 135,135e nömrəli avtobus marşrutları və elektrik qatarı Adler rayonuna işləyir.

Tarixi
------

Uzun müddət bu ərazidə dağ abxazlarının aulu var idi — Axçipsou. 1864-cü ildə aul Kbaade adlanırdı.

21 may 1864-cü ildə bu yerdə rus qoşunlarının dörd dəstəsi birləşdi: general-mayor P.X.Qrabbenin Malolabinski dəstəsi, general-mayor P.N.Şatilovun Psxuvski dəstəsi, general-mayor V.A.Qeymanın Mirski dəstəsi. Ordunun baş komandanı, böyük Knyaz Mixail Nikolayeviçin iştirakı ilə Qafqaz Müharibəsinin başa çatması münasibətilə parad keçirilib və dua oxunub. Bu hadisənin şərəfinə Mixail Nikolaeviç, bütün hərbi dəstələrin komandirlərinin xahişi ilə buranı imperator ailəsinin şərəfinə Romanovsk adlandırmaq qərarına gəldi.

1899-cu ilin 19 iyununda kənd qəsəbə statusu aldı. Ancaq Romanovsk rəsmi adı heç vaxt işlənilmədi. Krasnaya Polyana adı Rusiya İmperiyası dövründən qorunub saxlanılır. Bu ona görə baş verdi ki, Romanovski adına kimi şəhərinin hüdudlarında bütün rəsmi orqanlarda qeydiyyatdan keçmiş Krasnaya Polyana kəndi var idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Духовской Сергий. Материалы для описания войны на Западном Кавказе. Даховский отряд на южном склоне гор в 1864 году. Arxivləşdirilib 2014-02-02 at the Wayback Machine Текст воспроизведен по изданию: // Военный сборник № 12 1864
2. ↑  Ефремов Ю. К. Тропами горного Черноморья. М: Государственное издательство географической литературы, 1963
Saxa atı Azərbaycan poçt markasında
**Saxa atı** (saxa  *сылгы* və ya *саха ата*) — Saxa ərazisində formalaşan at. Cins xalq seleksuyası sayəsində yerli şəraitı uyğunlaşaq formalaşmışdır.

Xarici görünüş
--------------

Saxa cinsi şaxtaya davamlı olmaqla yanaşı qalın dəriyə və uzunluğu 8-15 sm olan xəzə malikdir. Bu ad hətta qışın sərt vaxtı qırnaqları ilə qarı eşərək onun altınfa yerləşən otlarla qidalana bilir. Bu atlar il boyu açıq səma altında yaşayırlar. Yayda +40°, qışda isə -60° S temoeratur şəraitində yaşaya bilir. Onlar sərbəst şəkildə qida aşkarlaya bilirlər. 1988-ci ildə tundra ərazisinə 160 km² əraziyə bir sürü saxa atıları buraxılmışdır. Hədəf isə bölgənin ekosistemini bərpa etmək olmuşdur. 

Meqino-kanqalasski rayonu
Bu atlara nisbətən yaxın cins Monqol atlarıdır. Ancaq Saxa atları monqol atlarından fərli olaraq hündür və əzələli formaya malikdir. Bu atlar əsasən boz və sıçan rəngində olur.

Bu atlar qısa ayaqlara və iri başa malik olur. Bu cins üç tipə bölünür: Şimal əsas tip (Ortakolıma, veroyanski altarı), Cənubi alçaqboy tip (zavodlara cəlb edilmir), Cənub hündürboy tip (zavodlara cəlb edilib. 2001-ci ildə Stepan Vasilev adına at yetişdirmə zavodunda Saxa atınının yeni cinsi olan «Meqejen» adlı atın təqdimatı keçirilmişdir.

Ortakolıma atlarının ölçüləri: Altı aylıq atların çəkisi 105 kq, 2,5 yaşlı atların isə 165 kq, yaşlı atların çəkiləri isə 228 kq olur. Onların addımları qısa olur. Onlar 3200 metri qar üzərində 5 dəqiqəyə, 1600 m məsafəni isə 3 dəqiqəyə qət edirlər. Onların tam formalaşması 5-6 yaşlarına təsadüf edir. Onları hətta 25-27 ilinə qədər təsərrüfatda istifadə edilir.
Saxa atlarının böyük qismi Lena, Yana, Kolıma və İndiqirka çayları hövzəsində yayılmışdır. Saxa atları dözümlü və çıxılmaz vəziyyətlərdə özünü sərbəst aparması ilə seçilir.

İstifadəsi
----------

Ənənəvi olaraq saxa atları iki istiqamətdə istifadə edilir:

* Minik istiqamətli. Ləng hərəkətinə baxmayaraq onlar əsasən minik istiqamətdə istifadə edilir. Saxa atı Isıax bayramının əsas sinbollarındandır
* Ətlik-südlük istiqamət. Nisbətən çəki baxımından iri olur. Südündən Kumıs adlanan milli içki hazırlanır. Ətindən isə saxalılar milli xörəklər hazırlayırlar.

Onun əti dadlı və çox yağlıdır Saxada əsas ev heyvanları kimi yetişdirilir.

Həmçinin bax
------------

* Monqol atı
* Başqırd atı
* Qazaxıstan atı

İstinadlar
----------

1. ↑  Alexeev, N.D. N.P. Stepanov [n.d.] Yakut Horse: Breed Types, Economical and Biological Features Arxivləşdirilib 2011-10-03 at the Wayback Machine NGO "Sakha – World XXI Century"
2. ↑   Arxivləşdirilib 2013-06-20 at the Wayback Machine Журнал «Современные наукоемкие технологии» № 11 2005 г. ТЕХНОЛОГИЯ ПРОИЗВОДСТВА МЯСОПРОДУКТОВ ИЗ МЯСА И СУБПРОДУКТОВ ЛОШАДИ ЯКУТСКОЙ ПОРОДЫ

Mənbə
-----

* Saxa atları
* Saxa atları və ya Yakutiya atları
**QONQO** (*ing.* GONGO) — ingilis dilində "Dövlətin təşkil etdiyi qeyri-hökumət təşkilatı" (*ing.* Government-Organized (və ya Operated) Non-Governmental Organization) ifadəsindən yaranmışdır. Nominal olaraq müstəqil, əslində isə dövlətin göstərişi, təşəbbüsü və/və ya iştirakı ilə yaradılmış və ölkə daxilində və xaricdə dövlətin mənafeləri üçün işləyən qeyri-hökumət təşkilatlarını işarələmək üçün istifadə olunan abbreviaturadır.

Belə yalançı qeyri-hökumət təşkilatları adətən qeyri-demokratik hökumətlər tərəfindən yaradılır və maliyyələşdirilirlər və mövcud iqtidarın mövcudluğuna və hərəkətlərinə haqq qazandıran vətəndaş cəmiyyəti təmsilçiləri kimi istifadə olunurlar..

Yalançı qeyri-hökumət təşkilatları başqa dövlətlərin daxili siyasətlərinə müdaxiləyə haqq qazandırmaq üçün də istifadə oluna bilərlər.

Həmçinin bax
------------

* İrəli (ictimai birlik)

İstinadlar
----------

1. ↑  Natalie Steinberg, "Background Paper on GONGOs and QUANGOs and Wild NGOs," World Federalist Movement Institute of Global Policy, 2001
2. ↑  Naím, Moisés: Democracy’s Dangerous Impostors Arxivləşdirilib 2012-11-09 at the Wayback Machine, *The Washington Post*, 21 April 2007
**İran Milli Muzeyi** (*fars.*  موزه ملي ايران Mūze-ye Millī-ye Irān və ya موزه ایران باستان Muze-ye Irân-e Bâstân‎) Tehranda yerləşən arxeologiya və tarix muzeyidir. Burada qədim Fars əsərləri, saxsı qablar, metal işləri, kitablar və sikkələr nümayiş olunur. 1937-ci ildə açılmışdır. İki kompleksdən təşkil olunmuş bir muzeydir; növbə ilə 1937 və 1972-ci illərdə açılan Qədim İran Muzeyi və İran İslami Arxeologiya və İran Sənəti Muzeyindən ibarətdir.

Muzey iki binadan ibarətdir. Bir nömrəli binada İslamdan əvvəlki dövrlərdən yığılmış əsərlər təqdim edilərkən, iki nömrəli bina İslamdan sonrakı əsərləri təqdim edir.

Birinci binada üç zal var. Bu üç zalda alt, orta və yuxarı qədim daş dövrü, yeni daş dövrü, mis dövrü, erkən və son tunc dövrləri, I-III Dəmir dövrləri, Midiya, Əhəmənilər İmperiyası, Selevkilər imperiyası, Parfiya imperiyası və Sasanilər İmperiyası dövrünə məxsus artefaktlar nümayiş etdirilir.

Qaleriya
--------

* Bir nömrəli binanın əsas girişi Sasani memarlığı üslubunda inşa edilmişdir.Bir nömrəli binanın əsas girişi Sasani memarlığı üslubunda inşa edilmişdir.
* Fransız memar André Godard və Maxime Siroux tərəfindən XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir.Fransız memar André Godard və Maxime Siroux tərəfindən XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir.


1. ↑  .
Çində çay dəsgahı
Çin çayı
**Çində çay mədəniyyəti** — Çin mədəniyyətinin bir hissəsi hesab olunan çay mərasimi.

Çay agacının vətəni Çin hesab edilir. Məhz çinlilər yarpaqdan hazırlanmış həlimin insan orqanizmi üçün tonlaşdırıcı təsirinə diqqət yetirmiş və bu bitkinin becərilməsinə başlamışlar.

Tarixi
------

Çayla baglı ilk xatirələrə təxminən 5000 il bundan əvvəl Çin əlyazmalarında rast gəlinir.

VIII əsrdə məşhur � Çay haqqında traktatı yaradılmışdır. Traktatın müəllifi Lu Yuy hesab edir ki, çay yarpagının xüsusiyyətlərini ilk dəfə lazımınca qiymətləndirən Çinlilərin əcdadı Sen Nun olmuşdur. O, bir çox bitkiləri öyrənmiş, çoxlu zəhər qəbul etmiş, çaydan isə zəhər əleyhinə vasitə kimi istifadə etmişdir. Onun istifadə etdiyi acı cövhəri yaşıl çay adlandırdılar. Qədimdə çinlilər onu 72 zəhərə qarşı dərman hesab edir və yalnız xəstələrin müalicəsi üçün istifadə edirdilər. Daha sonra çay yarpagını dini mərasimlərdə istifadə etməyə başladılar. Buddizmin çiçəklənmə dövründə çay sadə insanlar arasında məşhurlaşdı. Onu buddist rahibləri öz şagirdləri ilə söhbət əsnasında süfrəyə ənənəvi şərabla birlikdə verməklə yaymışdırlar. Müdriklər Daonun bütöv bir çay fəlsəfəsini yaratdılar. Daoslar inanırdılar ki, çay dəmi insanın iç dünyasına daxil olmaga, yerlə göy, zaman və məkan arasında qarşılıqlı əlaqədə bəşəriyyətin yerini öyrənməyə kömək edir.

Çində çayın dəmlənməsi mədəniyyəti
----------------------------------

Çin qanunları VIII əsrdə çayın dəmlənməsinə qəti tələblər qoydular. Bununla baglı olaraq çayın dəmlənməsi üçün içərisi şirli olan ag çini qab kəşf etdilər. Bu fincanda içkinin rəngini yaxşı görmək, dadın və ətrin cövhərin rəngindən asılılıgını asanlıqla seçmək olar. Çinlilər istehsal zamanı çay yarpagının rənginin dəyişməsinə diqqət yetirməyə başladılar. XVIII əsrdə çayın yüzdən çox növü məlum idi və o Çində ən məşhur içkiyə çevrildi. Dövrümüzdə çay qonaqlıgı zamanı çinlilər qonaqlara deyirlər: "Əsl çayı dadmaqla siz həyatın ləzzətini dadmış olursunuz" .

Mənbə
-----

1. ↑  "Çay haqqında". 2009-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-11-01.

Həmçinin bax
------------

* Çində milli çay muzeyi
* Beynəlxalq çay günü
* Yaşıl çay

Xarici keçidlər
---------------

* Çyı necə dəmləməli, foto Arxivləşdirilib 2010-10-02 at the Wayback Machine
* çay mədəniyyəti klubu

| ⛭Çay (*Camellia sinensis*) |
| --- |
| Ümumi növləri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Qara çay | 
* Darcilinq

 |
| Ulun çay | 
* Darcilinq ulun

 |
| Yaşıl çay | 
* Matça
* Genmaiça

 |
| Ağ çay | 
* Ağ darcilinq

 |
| Fermentasiya olunmuş çay | 
* Puer
* Kombuça

 |
| Qatışdırılmış və ətirli çay | 
* Erl Qrey (Leydi Qrey)
* Jasmin çayı

 |

 |
| Ölkələrə görə | 
* Azərbaycan (müalicəvi bitkiləri)
* Türkiyə

 |
| Mədəniyyət | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ənənələr | 
* Çay mərasimləri
	+ yapon

 |
| Çay ilə bağlı yerlər | 
* *Çaşitsu* (çay otağı)
* *Çayxana* (çay evi)

 |
| Ölkələrə görə | 
* Azərbaycan
* Çin

 |

 |
| Hazırlama | 
* Çay paketi
* Çay kərpici

 |
| Çay və sağlamlıq | 
* Kofein

 |
| Satış | 
* Çayxana

 |
| Çay içkiləri | 
* Qovuqlu çay
* Buzlu çay

 |
| Çay dəsti | 
* Çaynik
* Samovar

 |
| 
* File Commons-da çay
* Category Kateqoriya:Çay

 |
**Röşti** (*alm.* Rösti‎, [ˈrøːʃti]) və ya **rööşti** - əsasən kartofdan hazırlanan məşhur İsveçrə yeməklərindən biridir. Başlanğıcda Bern Kantonunda yaşayan fermerlər tərəfindən hazırlanan bu səhər yeməyi hazırda bütün İsveçrə ərazisində, həmçinin qərb dünyasının bir çox restoranlarında yeyilir. İsveçrənin bir çox sakinləri Röştinin Milli yemək olduğunu hesab edir. Bu gün Röşti masaya qoyulduqda, tez-tez yanına "Spinat und Spiegelei" (ispanaq və qızardılmış yumurta), servelat və ya Fleischkäse kimi digər yeməklər də əlavə olunur. Həmçinin, hər hansı bir standart qarnir yeməyi əvəz etmək istəyən insanlar restoranlarda daha çox Röştini sifariş edirlər. Röşti kiçik dilimlərə bölünmüş və yağda qızardılmış kartofdan hazırlanır. Həmçinin, çiy və ya bişmiş kartof qarışığından da istifadə edilə bilər. Klassik röşti donuz ətindən hazırlanmış bekonla da zənginləşdirilə bilər (Emmentaler Röşti). Bern kantonunda artıq bişmiş kartoflara bir çay qaşığı qəhvə və süd əlavə olunur və daha sonra qızardılır.

Sözün mənşəyi
-------------

"Röşti" sözü İsveçrə feil alabstraktumu hesab edilir (yəni alman dilinin yerli ləhçə forması) və bu sözü daha "rööşti" kimi də tələffüz edirlər. Röşti keçmiş zamanlarda yağda qızardılmış bütün yeməklərə deyilirdi. İndiki təmiz Röşti, kartof, alma, armud, yumurta və digər ərzaq məhsullarından hazırlanmış geniş ailənin kiçik bir üzvü sayılır. Röşti Bern və Zoloturn kantonlarının ləhçəsində istifadə olunan ifadədir; İsveçrənin digər bölgələrində bu yeməyin başqa adları da var, məsələn: *präätlet/pröötlet* *Härdöpfel*, *praate/prootni Härdöpfel*, *prägleti Härdöpfel* və yaxud *Härpflchoch und Brausi*.

Digər mədəniyyətlərə təsiri
---------------------------

İsveçrə xalqının şüurunda, Röşti yalnız ölkənin Alman-dilli hissəsində yeyildiyi hesab olunur. Uzun illər məhz bu yemək Latın mətbəxindən fərqli olaraq alman mədəniyyətinin stereotip identifikatoru kimi təsvir olunurdu. Hal-hazırda Fransız və Alman dilində danışan İsveçrənin iki tərəfini ayıran hipotetik xətt zarafatla "Röstigraben" - yəni "Rosti xəndəyi" də adlanır.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Röşti*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Wikibooks / Cookbook recipe
* Beet Rösti from the New York Times website
* Pomme Rösti Recipe from ChefSteps
**Rüblük maliyyə hesabatı** — səhmli kağızların emitenti tərəfindən fəaliyyəti barədə məlumatların məcburi şəkildə açıqlanması.

Hesabat aparmağın səbəbləri
---------------------------

Məcburi hesabat tətbiq edilməzdən əvvəl investorlar qiymətli kağızları aldıqları emitentlərin şəffaf olmaması ilə qarşılaşdılar. 1990-cı illərin ortalarında xəbər agentlikləri, emitentlərin maliyyə hesabatlarının bir təşkilat üçün 50-100 dollardan satılması ilə məşğul idilər. Bundan əlavə, qeyri-rəsmi olaraq paylanmış hesabatlar etibarsız ola bilər. Bir çox şirkət bir neçə seçim hazırlamışdır: daxili istifadə üçün, vergi orqanı və digər maraqlı tərəflər üçün. Məcburi ictimaiyyətə açıqlama tətbiqi ədalətsiz hesabat satış tətbiqetmələrini dayandırdı. Emitentlərdən mənfəət və zərər hesabatları və balans hesabatları daxil olmaqla rüblük hesabatlar hazırlamaq və dərc etmək tələb olunur. Beləliklə, məlumatların vaxtında açıqlanması riskləri minimuma endirir və investorların hüquqlarının qorunmasına yönəlib.

Qanuni tələb
------------

"Qiymətli kağızlar bazarı haqqında" Federal Qanun, səhmdar qiymətli kağızlar emitentinin bir neçə formada məlumatları açıq şəkildə təqdim etməsini tələb edir:

* emitentin rüblük hesabatı (rüblük hesabat);
* emitentin konsolidə edilmiş maliyyə hesabatları;
* maddi fəaliyyət faktlarına dair mesajlar.

Qanuni tələb, xəbər agentliklərinin xəbər lentində yayımlandıqdan bir gün sonra mümkün olan bir neçə səbəbdən biri ilə qüvvəyə minir: qiymətli kağızlar buraxılışının etibarsız və ya etibarsız sayılması barədə qərarın qəbul edilməsi (qüvvəyə minməsi), prospektin qeydiyyatının etibarsız sayılması barədə qərarın qəbul edilməsi, Rusiya Bankının emitentin məlumatları açıqlama öhdəliyindən azad etməsi barədə qərarı ilə prospektin qeyd edildiyi buraxılışa dair bütün qiymətli kağızların geri alınması.

Rüblük hesabatın tərkibi
------------------------

Rüblük hesabata aşağıdakılar daxil edilməlidir:

* emitentin mühasibat (maliyyə) hesabatları (son tamamlanan hesabat ili üçün auditor hesabatı əlavə olunmaqla);
* başa çatmış hesabat dövrü üçün (dördüncü rüb istisna olmaqla) emitentin aralıq mühasibat (maliyyə) hesabatları;
* təmin edilmiş təminat (təminatlı istiqrazlar buraxıldığı təqdirdə) və təmin edən şəxslər barədə məlumat;

Rüblük hesabatın nəşri
----------------------

Rübün sonundan etibarən 45 gündən çox olmayan müddətdə, emitent rüblük hesabatı İnternetdə dərc etməyə borcludur. Nəşr, bir qayda olaraq, emitentin öz veb saytında həyata keçirilir.

Bundan əlavə, rüblük hesabatlara İnterfaks xəbər agentliyinin Korporativ Məlumatların Açıqlanması Mərkəzində də rast gəlmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Обухова Е.* Тайны квартальных отчетов (D`). 2009.
2. ↑  *Петрова Н.* Раскрытие информации: тонкости и нюансы возникновения и прекращения обязанности (Корпоративные стратегии). 2016.

Xarici keçidlər
---------------

* İnterfaks Agentliyinin Korporativ Məlumat Açıqlama Mərkəzi
**Çindo adası** (kor. 진도, 珍島) — Çejudo adası və Kocedo adalarından sonra Cənubi KOreyanın 3-cü böyük adası. Ətrafında yerləşən kiçik adalarla birlikdə Cindo qəzasını təşkil edir. Koreya yarımadasından cənub-qərbdə yerləşir. İnzibati baxımdan Çolla-Namdo vilayətinə daxildir. Materikdən Myonnyan boğazı ilə ayrılır. Boğaz üzərindən asma körpü inşa edilmişdir.

Tarix
-----

Adada qədim zamanlardan yaşayış olmuşdur. 1001-ci ildə ada müsair adını almışdır. 1231–1270-ci illərdə monqolların Korteyaya yürüşü zamanı ada Koryu sülaləsinə qarşı üsyanın məekəzi olmuşdur. Bununla belə ada 271-ci ildə monqollar tərəfindən işğal olunmuş bütün kəndlər isə dağıdılmışdır. Monqol işğalı dönəmində belə ada yapon quldurlarının adaya hücumu səngimirdi. XIV əsrdə ada demək olar ki, sakinsiz qalır.

16 sentyabr 1597-ci ildə İdmin müharibəsində koreyalı admiral Li Sunsin Myunnyan döyüşündə yaponları məğlub edir. O, 20 gəmivə 200 döyüşçü ilə 133 hərbi gəmi və 200 gəmi ilə döyüşdə qalib gəmişdir. Bu qalibiyyət ancaq səriştəli admiralın sayəsində əldə edilə bilərdi. Üstəlik o yerli iqlimi çox yaxşı bilirdi.

Materikdən aralıda yerləşməsi sayəsində ada özünün əsrarəngiz təbiətini və əhalisi isə milli adət-ənənələrini qoruya bilmişdir. Pxansori adanın yerli müsiqi janrı hesab edilir.

Görməli yerləri
---------------

### Çindondeqyu körpüsü

Çindondeqyu körpüsü materiklə adanı birləşdirir. Onun tikintisi iki mərhələdən ibarət olmuşdur. Aşılış zamanı körpü dünyanın ən uzunasma körpüsü olmuşdur. Körpünün 200 metrliik hissəsi 20 metr hündürlüyü olan gəmilərin hərəkətinə imkan verir.
Adaya axını nəzərə alan hökumət adaya birləşəcək ikinci körpünün inşasını planlaçdırır. Bu körpü eyni uzunluğa və 12.5 m enə malik olmalıdır. Körpülər adaya giriş və çıxışa xidmət etməlidir. İl ərzində adanı 2, 6 milyon turist ziyarət edir.

### Koreya çindosu

Çindo adası Koreya Çindosunun vətəni hesab edilir. Koreyanın № 53 milli dəyəri hesab edilir. 1950-ci illərdə onların nəsli kəsilmək üzrə olur. Bir müddət sontra onların qoruumaı haqqında dövlət qanunu qəbul edilir.

1995-ci ildə cins Beynəlxalq Kinoloqlar Federasiyası tərəfindən tanınır. Bura müşahidəçi üzv qəbul edilir. 2005-ci ildə isə daimi üzv seçilir. 1999-cu ildə adada Koreya çindolarını seleksiya edən və araşdıran mərkəz təşkil edilmişdir.

İldə iki dəfə veterenarlar yaşayış məntəqələrində saxlanılan itlərə baxış keçirib onları müayinə edirlər. Hər itin xaltasında mikroçip vardır. Onlarda itin sahibi və onkların valideyləri haqqında informasiya olur.

Bu irtlər sadiqlikləri ilə seçilirlər. Tedjon şəhərində iti satıldıqdan sonra it 300 km qət eərək əvvəlki sahibinin evinə qayıtmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Достопримечательности острова Чиндо". Национальная организация туризма Кореи. 2016-11-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-23.
2. ↑  "KOREA JINDO DOG (334)" (ingilis). Federation Cynologique Internationale. 2015-05-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-23.
3. ↑  "Центр собаководства Чиндоккэ". Национальная организация туризма Кореи. 2016-11-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-24.
Şanxaydakı çayın görüntüsü
**Çində su təchizatı və sanitariya** — Çin Xalq Respublikasının su ehtiyatlarının idarə olunması. Çində su çatışmazlığı və çirklənmə böyük çətinliklər yaradır.

Su ehtiyatları
--------------

Çinin çay axarlarının ümumi ehtiyatları il ərzində 2800 km3 təşkil edir. Bu ölçüyə görə, Çin Braziliya, Rusiya, Kanada və ABŞ-dən sonra dünya üzrə beşinci yeri tutur. Lakin adambaşına cəmi ildə 2200 m3 düşür ki, bu da orta dünya göstəricinin cəmi 1/4 hissəsini təşkil edir. Bu səbəbdən də Çin 149 ölkə arasında 109-cu yerdə qərarlaşmışdır. Ehtimal edilir ki, 2030-cu ilə Çinin əhalisi 1,6 milyard nəfərə çatarsa adambaşına su təminatı ilə 1760 km3 qədər azalacaq.

Müxtəlif rayonlarda yerüstü və yeraltı axınların paylanması arasında çox böyük qeyri-bərabərlik vardır ki, bu da vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Çünki bərpa olunan su ehtiyatlarının Çinin regionları üzrə paylanması heç də bərabər göstəricilərə malik deyildir.

Xuanxe, Xuayxe və Xayxe çayları hövzələrinin, eləcə də becərilən kənd təsərrüfatı torpaqlarının 45%-nin yerləşdiyi və Çin əhalisinin 36%-inin yaşadığı ölkə ərazisinin yarısını tutan axarı olmayan şimal-qərb vilayətlərinin payına su resurslarının cəmi 12 %-inin düşməsi faktı da su ehtiyatlarının paylanmasında disproporsiyanı əks etdirir.

Yaranmış uğursuz situasiyaya bu və ya başqa dərəcədə bol suvarılma tələb edən bitkilərin (düyü, qarğıdalı, buğda) əkilməsinin genişləndirilməsi, Çin sənayesində suyun yenidən istifadəsinin aşağı əmsalı səbəb olur. Bu əmsal hal-hazırda 30 %-i keçmir, hansı ki, inkişaf etmiş ölkələrdə bu kəmiyyət 75 % təşkil edir.

Sudan istifadənin strukturu hal-hazırda bu şəkildədir: bütün suyun 66 %-i süni suvarma ehtiyaclarına xərclənir. 1990-cı illərdə bu məqsədlə suyun 82 %-i istifadə olunurdu. 23% sənaye ehtiyaclarına gedir. Ölkədəki islahatların başlanğıcında 10,3 % idi. 7%-i kənd əhalisi işlədir və bütün su ehtiyatlarının təxminən 4%-dən şəhərdə yaşayanlar istifadə edir.

Su təminatı probleminin əhəmiyyətini Çində yaxşı başa düşürlər və onun həlli üşün ciddi səy göstərirlər. Yaxın zamanlarda ölkənin bütün su resurslarının əsaslı təftişinin keçirilməsi nəzərdə tutulur. Əvvəllər bu cür tədqiqatlar 1940-cı, 1950-ci və 1997-1998-ci illərdə həyata keçirilmişdir. Növbəti təftiş üç illik nəzərdə tutulur və daha əhatəli və səhih olmağı vəd edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  BBC News. China to clean up polluted lake Arxivləşdirilib 2020-03-12 at the Wayback Machine. 27 October 2007.
2. ↑  *Hook, Leslie.* "China: High and dry: Water shortages put a brake on economic growth". Financial Times. May 14, 2013. 2020-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-15.
3. 1 2 3 4  Həbibzadə Еlcan İbrahim оğlu – Salam, Çin. Bakı: Azərnəşr, 2007. səh. 11
4. 1 2 3  Həbibzadə Еlcan İbrahim оğlu – Salam, Çin. Bakı: Azərnəşr, 2007. səh. 12
**Əbdülhüseyn Nuşin** (*fars.* عبدالحسین نوشین‎; 1906, Məşhəd – 1971, Moskva) — İran teatr xadimi və yazıçısı.

Həyatı
------

Əbdülhüseyn Nuşin 1905-ci ildə İranın Məşhəd şəhərində anadan olmuşdur. 1950-ci ildən SSRİ-də yaşamışdır. 2 may 1971-ci il tarixində SSRİ respublikalarından olan Rusiya SFSR-nin paytaxtı Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

O, 1929-cu ildə Tehran aktyorluq məktəbini, 1940-cı illərdə isə "*Firdovsi*" və "*Fərhənk*" teatrlarını təşkil etmiş, milli teatr sənətinin inkişafında xidməti olmuşdur. Vilyam Şekspir, Moris Meterlink, Anton Çexov, İvan Turgenov, Maksim Qorki və başqalarının əsərlərini tərcümə etmiş və tamaşaya qoymuşdur. Mirzə Fətəli Axundovun "*Lənkəran xanının vəziri*" pyesinin quruculuğunu vermişdir. Nuşin kəndli əhalisinin ağır həyatından bəhs edən "*Əlimurad xan və başqaları*" (1959) povestinin, ailə-məişət mövzusunda olan "*Pozğun*" və "*Məryəm*", eləcə də İran fəhlələrinin mübarizəsindən bəhs edən "*Səhər xoruzu*" pyeslərinin müəllifidir. 1952-ci ildə Tehran şəhərində çap olunan "*Teatr sənəti*" dərsliyinin müəllifidir. SSRİ Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq qİnstitunun nəşr etidiy Firdovsinin "*Şahnamə*" əsərinin tənqidi mətninin redaktorlarından olmuşdur. Bəzi hekayələri Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur.

Əsərləri
--------

* Əlimurad xan və başqaları
* Pozğun
* Məryəm
* Səhər xoruzu
* Teatr sənəti

İstinadlar
----------

1. 1 2 . S. 19.
2. ↑  *Kameneva, M. S.* Вторая мировая война и культурно-национальное развитие Ирана // Вторая мировая война и ее влияние на развитие Ирана. Научная российско-иранская конференция 19 мая 2010 г. (PDF) (rus). Moskva: ИВ РАН. 2010. səh. 13—16. 2022-03-07 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-07-29.
3. 1 2  Нушин Әбдүлһүсејн // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 306.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 1053509707 · LCCN: n90702323 · VIAF: 191388096 · WorldCat VIAF: 191388096 |
**Griposia aprilina** (*lat.* Griposia aprilina) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin sovkalar fəsiləsinin griposia cinsinə aid heyvan növü. Nadir növdür. Genefondunu qorumaq lazımdır. Təbiətin bəzəyidir.

Qısa təsviri
------------

Qanadları açılmış halda 47-52 mm-dir. Ön qanadları açıq-yaşıl rəngdədir. Yumru və böyrəkşəkilli naxış yaşıldır, kənarları bərabər olmayan qara xətlə haşiyələnmişdir. Ləkələr aarasındakı gözcük qara rəngdədir, dördküncdür, ortasında yaşıl ləkə vardır. Arxa qanadları tünd-boz rəngdədir, üzərində 2 eninə zolaq uzanır ki, onlar da açıq rəngdə nöqtələr şəklindədir, alt tərəfində 2 eninə zolaq və aypara şəkilli naxış vardır.

Yayılması və sayı
-----------------

Avropa, Kiçik Asiya, Belarus, Sankt-Peterburq, Ukrayna, Gürcüstan, Rusiyanın cənubunda. Azərbaycanda isə Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi yerlərində və Lənkaran vilayətində. Azsaylıdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Xəzərin sahillərindəki meşə və bağlarda. Həyat tərzi öyrənilməmişdir. Kəpənəkləri avqustun axırlarında, sentyabr, oktyabr və noyabrın əvvəllərinə qədər uçur. Ehtimal ki, 2 nəsli inkişaf edir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, bu ərazilərin insanların yaşayış məskənlərinə çevrilməsi, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
-----------------------------------------

Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək. Kəpənəyin biologiyasını öyrənmək.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17189288
* BioLib: 54021
* BOLD: 182651
* EoL: 3940367
* EUNIS: 310686
* Fauna Europaea: 448022
* Fauna Europaea (new): 766b92a7-4790-4ff6-b365-cde62b01f74c
* GBIF: 4533273
* iNaturalist: 343158
* LoB: 3870
* NBN: NBNSYS0000147940
* NCBI: 1101106

 |
**Akkan Suvər** — Qara dəniz və Xəzər dənizi Əməkdaşlıq və Tərəfdaşlıq Beynəlxalq Fondunun vitse-prezidenti, Mərmərə Qrupu Fondunun prezidenti, "Tərəqqi" medalı laureatı.

Həyatı
------

Akkan Suvər 1942-ci il avqustun 8-də İstanbul şəhərində anadan olub. O, 1987-1995-ci illərdə Milliyyətci Hərəkat Partiyasının (MHP) mətbuat katibi, sonralar isə partiya katibinin müavini olub. 1997-ci ildə özünün qərarı ilə tutduğu vəzifədən azad edilib. Aktiv fəaliyyətinə və səylərinə gorə YUNESKO tərəfindən Mərmərə Qrupu Fondu Mədəniyyətlərarası Dialoq Komissiyasına uzv kimi qəbul olunub. 2009-cu il martın 4-də təsis olunmuş Qara dəniz və Xəzər dənizi Əməkdaşlıq və Tərəfdaşlıq Beynəlxalq Fondunun vitse-prezidenti və təsisçi üzvüdür.

Hazırda Mərmərə Qrupu Fondunun prezidentidir.

Mükafatları
-----------

2006-cı il martın 13-də Azərbaycan Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi sahəsində fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Azərbaycan dövləti tərəfindən təltif edilən diaspor nümayəndələri" (az.). olaylar.az. 18.03.2013 17:53. 2014-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-01.
E. Ə. VII—V əsrlərə dair skif akinakı
**Akinak** (q.yun. ἀκινάκης) — gödək (40—60 sm) dəmir qılınc, skiflər tərəfindən işlənirdi.

Tarixi məlumat
--------------

Bəzi antik müəlliflər skiflərin adətləri haqqında da məlumat verirlər. Skiflərin səciyyəvi adətlərindən biri at südü içmək idi. Hələ Homer kimmerləri "at südü içənlər" adlandırmışdı. Maldar türk tayfaları tarix boyu at südü içmiş və at əti yemişlər. Bir antik mənbədə deyilir ki, "skiflərin böyük əksəriyyəti yalnız at südü ilə qidalanırlar". İrandilli xalqların heç birində bu adət olmamışdır. Arxeoloqlar skiflər üçün səciyyəvi ox ucluqlarının və "skif heyvan stili"nin Altayda və Qərbi Sibirdə təşəkkül tapdığını artıq sübut etmişlər. Altayda və Sibirdə irandilli etnosların heç zaman yaşamadığını sübut etməyə isə ehtiyac yoxdur. Bu skiflərlə Altay tayfalarının mənşəcə eyni olduğunu sübut edən tutarlı faktdır.

Herodot yazır ki, skiflərdə çar öləndən sonra dörd künc çala qazır və meyiti mumyalayıb dəfn edirlər. Altayda arxeoloji qazıntılar zamanı bu adəti S.A.Rudenko aşkar etmişdir. Tuva ərazisində isə bu dəfn adətini M.P.Qryaznov müəyyən etmişdir. Ölülərin mumyalanması adəti Midiyada da vardı.

Herodot yazır ki, skiflərdən olan aqrippilər ağ keçə ilə örtülmüş ağac altında yaşayırlar. Bununla antik müəllif bu tayfanın ağ keçə ilə örtülmüş alaçıqlarda yaşadığını göstərmişdir.

Herodot yazır ki, skiflər əti heyvanın qursağına doldurub bişirirlər. Bu adəti türk xalqlarının əksəriyyətində və buryatlarda da müşahidə etmək mümkündür.

Yapon və Çin tarixi mənbələri də skiflərin, yəni dəmir əldə etməyi, ondan silahlar və müxtəlif məişət və bəzək əşyaları hazırlamağın sirlərini bilən tayfaların məhz b.e.ə. VI əsrdən etibarən həmin ərazilərə yayıldıqlarını bildirirlər və həmin tayfaların məhz Türk əsilli olmalarını yazırlar.

Cənubi Sibirin Taştık, Afanasevski, Andronovski kurqanlarının xüsusiyyətlərini müqayisəli analiz edən E. B. Vadetçkaya sarmat–hun mədəniyyətinin oxşarlığını qeyd edərək həmin kurqanların sahiblərinin məhz hunların eyni (yəni elə hunların özləri) olduğunu bildirmişdi. E. A. Okladnikova Şərqi Sibirdəki Kara-Oyuq qayaüstü rəsmləri (qraffitləri) araşdıraraq sarmatların və hunların maddi–mədəni mədəniyyətinin eyniliyini bildirir və onları skiflərinkilə əlaqələndirir. Altayın Hun-sarmat dövründən danışarkən o yazır, müxtəlif ov səhnələrini, geyimləri və ovçuların silahlarını əks etdirən o dövrün petroqlifləri Kara-Oyuk rəsmlərini «Skif dövrü insanlarının rəsmləri» ilə yaxınlaşdırırlar. Hun-Sarmatlara aid qayaüstü rəsmlərdə «qısa qılınc» (akinak) və xəncər döyüşçülərin əsas atributları siyahısına daxil idi.

Skiflər döyüşlərdə akinaklardan istifadə edirdilər.

Etimologiya
-----------

Yunan dilindən *ἀκινάκης* *midiyalıların, skiflərin «əyri, qısa qılıncı" kimi tərcümə olunur*.

İstinadlar
----------

1. ↑  Herodot, IV, 71
2. ↑  Herodot, IV, 23
3. ↑  Herodot, IV, 61

Həmçinin bax
------------

* Skiflər

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Silah | *Silahlarla əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

1
Müdafiə Sənayesi Nazirliyi mühəndisləri tərəfindən yaradılmış patrul maşını barədə məlumatı ictimaiyyətə 2012-ci ilin dekabr ayının 17-sində nazir Yavər Camalov açıqlayıb. Toyota HILUX 12 modelinin bazasında hazırlanmış "Gürzə" 4x4 təkər formuluna və 2500 kq yük daşıma imkanına malikdir. Maşının silahlanmasına üst hissədə 360 dərəcə bucaq altında fırlana və 45 dərəcə bucaq altında hədəflərə atəş aça bilən 12.7 mm-lik 1 ədəd pulemyot, yanlarda isə 2 ədəd 7.62 mm çaplı pulemyot, bu silahlar üçün böyük həcmdə patron ehtiyatı daxildir. Maşının silahlanmasına həmçinin avtomatik qumbaraatan və digər vasitələr əlavə etmək olur. Yüksək keçicilik qabiliyyətinə malik maşın 114 at gücündə mühərriklə təchiz olunub.

Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin istehsalı olan, xüsusi təyinatlı qüvvələr və güc strukturları üçün nəzərdə tutulmuş "Gürzə" adlı patrul maşını mayın 7-dən 10-dək Türkiyənin İstanbul şəhərində keçiriləcək İDEF-2013 beynəlxalq müdafiə sərgisində nümayiş olunmuşdur. Hərbi maşın tam silahlandırılmış şəkildə sərgilənəmişdir.

Şəkillər
--------

* Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin təcrübə-sınaq zavodunun əsaslı yenidənqurmadan sonra açılışındaAzərbaycan Respublikasının Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin təcrübə-sınaq zavodunun əsaslı yenidənqurmadan sonra açılışında
*
İran Təyyarə Sənayesi (Iran Aircraft Industries – IACI) və ya SAHA (صها qısaltması صنایع هواپیمایی ایران) 
1961-ci ildə əsasən döyüş, sərnişin və hava dəstək təyyarələrinin əsaslı təmiri üçün qurulmuşdur. Zamanla SAHA İranın aviasiya sənayesinin mühüm bir hissəsinə çevrildi. 1998-ci ildə İranlı alimlər və mütəxəssislər Toloue-4 kimi turbin mühərriklərinin dizaynına, kompleks mühərrik hissələrinin, təyyarə hissələrinin dizaynına və istehsalına başladılar.

SAHA hazırda IrAn-140 təyyarələri üçün TV-3 adlanan turbopərvanə mühərrikləri üzərində işləyir.

**Nailiyyətlər**:

* 2014-cü ildə JT8D-219 reaktiv mühərrikinə 100% oxşar olan İran istehsalı MD-80 sinifli turbofan reaktiv mühərrikinin istehsalı
* Toloue-4 mini jet mühərrikinin kütləvi istehsalı
* Boeing 747 kimi təyyarələrin təmiri qabiliyyəti
* Owj (Zenith) mühərriki, GE J85, J79
* Dart mühərriklərinin təmiri
* Astazo (Turbomeca Astazou), F və Solar kimi ağır mühərrikləri təmir etmək üçün təmir xətlərinin qurulması.
* TV3S, AL-, RD33 93, AI D- MS, D30
{{şirkət|loqotipi=}
**İran Air** (Farsca yazılışı: ایران ایر, İranın daxilində هواپیمایی ملی ایران/Havāpeimāī-ye Mellī-ye Irān; "İran Milli Hava Yolları", abr: هما/Homā, Azərbaycan dilinə "İran İslam Respublikası Hava Yolları" və ya "İran Hava Yolları" olaraq da tərcümə oluna bilər), İran İslam Respublikasının dövlət hava yolları şirkətidir. Mərkəzi Mehrabad Beynəlxalq Hava Limanındadır.

Iran Air Ümumi İdarəetmə Binası

Tarixçə
-------

1946-cı ildə İran Hava Yolları (Farsca yazılışı: ایرانین ایرویز) olaraq quruldu. Nəqliyyat nazirinin təklifi 10 fevral 1961-ci ildə qəbul edildi və 24 fevral 1954-cü ildə qurulan Fars Hava Xidməti (پرشین ایرسرویسز) ilə birləşdirilərək İran Milli Hava Yolları Korporasiyası (شرکت هواپیمایی ملی ایران/Sherkat-e Havāpeimāī-ye Mellī-Ir) adı ilə milliləşdirilib. Yeni hava yolları 1962-ci ilin aprelindən fəaliyyətə başladı.

1964-cü ildə Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyasına (IATA), 1983-cü ildə isə Dünya Turizm Təşkilatına qoşulub. Yalnız iqtisadi sinf (ekonom klass) ilə işləmiş və Homa sinfi (Business class) 1993-cü ildə əlavə edilmişdir. Hava gəmisində içki içməyə icazə verilmir və içki içilə bilməz.

Loqo
----

Birləşmədən bəri, loqo kimi Persepolisdəki Griffon هما/Homā; (Huma quşu) adı ilə istifadə olunur. Eyni zamanda, şirkətin adı هواپیمائی جمهوری اسلامی ایران -nın baş hərfləri H + M + A hərflərindən meydana çıxan və abreviaturasının da هما/Homā olmasına görə HOMA ləqəbi ilə tanınır. Əlindəki təyyarələrin burun hissəsinə هما yazısı yapışdırılır.

Törəmə şirkətləri
-----------------

* İran Hava Yükləri (Iran Air Cargo)
* İran Hava Turları (Iran Air Tours): 1973-cü ildə qurulan bir hava yolu şirkətidir.
* Homa Turizm Mərkəzi (Homa Tourism Center)
* Homa Hotel Group: Tehran, Şiraz, Bəndər-Abbasda bir və Məşhəddə iki oteli fəaliyyət göstərir. Məşhəddəki iki otelindən birindən başqa hamısı 1979-cu ildən əvvəl tikilmişdir
**Varna — Devnya kanalı** — Bolqarıstanın şimal-şərqindəki Varna vilayətində yerləşən dərin su yolları sistemi (2 kanal və 2 göl).

Varna (şərqdə) və Devnya (qərbdə) şəhərlərini birləşdirir, Qara dənizin Varna körfəzindən başlayaraq Beloslav şəhəri və bir neçə kənd boyunca Varna və Beloslav göllərindən keçir. Kanalın ümumi uzunluğu 22 kilometrdir. Sahilləri boyunca bir sıra limanlar təchiz edilmişdir.

Kanalın sahilində, texnoloji ehtiyaclar üçün kanaldan su götürən Varna SES yerləşir.

Tarixi
------

Varna körfəzi - Varna gölü müvəqqəti kanalın inşası, 1895-1906. 
Kanal qurmaq fikri XVIII əsrdən bəri mövcud idi. Məşhur ingilis yazıçısı Çarlz Dikkens, Krım müharibəsi zamanı (1853-1856) Varnada hərbi müxbir kimi bolqarlar tərəfindən hazırlanmış, ancaq 1847-ci ildə Osmanlı sultanı Əbdülməcid tərəfindən rədd edilmiş kanal layihəsi barədə ilk dəfə məlumat vermişdir.

XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Varna körfəzi ilə Varna gölü arasında müvəqqəti kanal çəkilmişdir.

Mövcud su yolu 1970-ci illərdə inşa edilmişdir. Varna körfəzi ilə Varna gölü arasında kanal ikitərəfli olur, hansı ki burada, yerli əhali tərəfindən Ostrova və ya Qalata adlanan Bolqarıstanın ən böyük çay adasını yaradır. Kanalın üstündən Asparuhov körpüsü keçir. Kanal № 1 adlanan bu hissə 1970-ci ildən 1976-cı ilə qədər qazılmışdır. O, rəsmi olaraq 1 sentyabr 1976-cı ildə açılmışdır. Kanal № 2 1976-1978-ci illərdə Varna gölü ilə Devnya arasında qazılmışdır.

Kanal sahələri (sağdan sola): Kanal № 1 (ikitərəfli: Ostrova adasından şimal və cənub-qərbdə), Varna gölü, Kanal № 2, Beloslav gölü

İstinadlar
----------

1. ↑  "Дикенс рекламира канала Варна-Девня". www.24chasa.bg (bolqar). 2020-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-03. 14 avqust 2013
2. ↑  "Започва удълбочаването на Пристанище Варна и подходните канали". www.economic.bg (bolqar). 2020-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-03. 7 ноември 2013

Xarici keçidlər
---------------

* "Varna-Ruse gəmi yolu və ya Şumen və Razqradın liman şəhərlərinə çevrilməsi". socbg.com (bolqar). İstifadə tarixi: 2020-04-03. 2014 г.