recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Daşkənd tramvayı** (özb. Toshkent tramvaylari) — Özbəkistanın paytaxtı Daşkənd şəhərində 1912–2016-cı illərdə fəaliyyət göstərən ictimai nəqliyyat növü. Daşkənd tramvayı Mərkəzi Asiyanın ən qədim tramvayıdır.

Tarixi
------

### Konka

Daşkənd tramvayının tarixi 1896-cı ildə, Daşkənd şəhər idarəsi Daşkənd tramvayının imtiyaz müqaviləsi üzərinə qurulması və istismarı mövzusunda Belçikanın anonim şirkəti olan "Taşkentskiy tramvay" (*rus.* «Ташкентский трамвай», *azərb.* «Daşkənd tramvayı»‎) ilə müqavilə imzalasıyla başlayır. İlk konka xəttinin inşa prosesinə 1897-ci ildə start verilmişdir. İlk konka xətti stansiyadan başlayıb, Duxovskaya (indiki Əmir Teymur Bulvarı), Məhramskoy (indiki Özbəkistan Bulvarı), Zerabulakskoy, Cizzaxskoy (indiki Buxara), Romanovskaya (indiki Böyük Turon), Vorontsovskaya (indiki Süleymanova), Çernyayevskaya (indiki İstiqbol), Şayxantohur (indiki Navoy Prospekti) küçələrindən keçərək, tramvay anbarının olduğu köhnə qəsəbədəki Çorsu bazarına qədər idi. Vaqon konkası 31 mart 1901-ci il tarixində açılmışdır. İkinci konka xətti isə, 5 aprel 1903-cü il tarixində açılmışdır. Bu konka xətti stansiyadan başlayıb, Romanovskaya, Peterburq (indiki Mətbuatçılar), Kaufmanski Meydanının küncü (indiki Əmir Teymur Meydanı), Müqəddəs Puşkinskaya (indiki Müstəqillik) küçəsindən keçib, Müqəddəs Serqiya kilsəsində bitirdi. Uzunluğu 3 mil (4.8 km) olan yeni tramvay xəttinin ödəniş haqqı birinci sinif vaqonlar üçün 6 qəpik, ikinci sinif vaqonlar üçün 5 qəpik idi.

### Elektrikləşdirilmə

5 sentyabr 1908 tarixində, tramvay əməliyyatı üçün Daşkənd şəhər idarəsi və anonim şirkət olan "Taşkentskiy tramvay" (*rus.* «Ташкентский трамвай» *azərb.* «Daşkənd tramvayı»‎) arasında yeni bir müqavilə imzalanmışdır. Bu müqavilə, konkaların hər iki xəttinin də elektrikləşdirilməsini və elektrikli tramvay şəbəkəsinin 30 verstə qədər uzadılmasını təmin etmişdir. Daşkənd şəhərinin elektrikli tramvay əməliyyatı üçün Özbəkistanın Belçika icması, Belçikada yerləşən Rateno fabrikində 80 vaqon sifariş etmişdi. Hər bir vaqonda 40 oturacaq var idi. 1913-cü ildə yüklərin daşınması üçün Daşkənd şəhərinə 2 yük vaqonu gəldi. Toyuq Bazarında qurulan dizel elektrik stansiyası, tramvaya elektrik verirdi. Tramvay parkı Marinskaya (indiki Nukuyskoy) küçəsində yerləşir.

Həmçinin bax
------------

* Daşkənd metropoliteni
* Bakı tramvayı

Qeydlər
-------

1. ↑  Burada və digər yerlərdə, küçələrin, prospektlərin və meydanların indiki adları mötərizədə göstərilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Трамвай.Uz  » Архив блога  » Точка в истории ташкентского трамвая". www.tramvay.uz. 2016-06-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-02.
2. 1 2  *D. S. Merzlov.* "Ташкентскому трамваю 100 лет". 2012-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-07-01.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Daşkənd tramvayı ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Şəhər Elektrik Nəqliyyatı-da Daşkənd məlumat bazası / foto qalereya və Daşkənd tramvay siyahısı – bir çox dildə.
* Phototrans-da Daşkənd məlumat bazası / foto qalereya – bir çox dildə.
**Matu-Qrosu** (*port.* Mato Grosso) — Braziliyanın mərkəzi hissəsində yerləşən ştat. İnzibati mərkəzi Kuyaba şəhəridir.

Matu-Qrosu Braziliya ərazisində sahəsinə görə üçüncü ştatdır. Ancaq əhalisi ərazisinə görə olduqca azdır. Şimaldan Para və Amazonas, şərqdə Tokantins və Qoyas, cənubdan isə Matu-Qrosu-du-Sul, üstəlik Rondoniya ştatları və Boliviya ilə sərhədlənir.

Coğrafiya
---------

Quapore çayı Matu-Qrosu ərazi.
Ərazisi əsasən savannadan ibarətdir.

Ştatın şimalında Amazon meşələri geniş sahə tutur. Cənubu isə bataqlaşmış Pantanal düzənliyindən və Matu-Qrosu platosundan ibarətdir. Kontinental iqlimə malikdir. İki mövsüm hökm sürür: Yağışlı mövsüm və quraq mövsüm. İllik yağıntının miqdarı 1250 – 2750 mm arasında dəyişir.

Ştat ərazisində Pantanal qoruğunun böyük hissəsi yerləşir.

Bölgənin ən böyük ekoloji fəlakəti məhv olmuş meşələrdir.

Tarixi
------

1920-ci ildə Matu-Qrosu ərazisinin hansısa bölgəsində itmiş şəhəri axtarmaq məqsədi ilə ekspedisiya təşkil edən topoqraf Persi Fosettin ekspedisiyası və özü itkin düşmüşdür.

1977-ci ildə Matu-Qrosunun cənubunda Matu-Qrosu-du-Sul ştatı təşkil olunmuşdur.

Əhali
-----

2010 il siyahıya alma zamanı ştatın əhalisi 3 035 122 nəfər olmuşdur. Ştatda urbanizasiyalaşma 76,6 % təşkil edir (2006).

İrqi tərkib:

* mulatlar — 1 599 228 (55,8 %)
* ağlar — 1 060 420 (37,0 %)
* qaralar — 174 000 (6,1 %)
* asiyalılar və hindular — 31 000 (1,1 %)

İnzibati quruluş
----------------

Ştat 5 mezoregiona və 22 mikroregiona bölünür. Burada 141 rayon var.

İqtisadiyyat
------------

Matu-Qrosunun əsas gəlir mənbəyi kənd təsərrüfatıdır. Burafa Soya və Pambıq istehsal edilir. Əsasən pambıq istehsalına görə Braziliyada birincidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Matu-Qrosu". 2021-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-21.
3. ↑  Matu-Qrosu Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine coğrafi ensiklopediya.
4. 1 2  "Mayu-Qrosu ştatı, russobras.com". 2012-02-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-21.
5. ↑  "Pantanal qoruğu". 2011-06-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-21.
6. ↑  *P. Fosett.* Mribekinin itirilmiş mədənləri Arxivləşdirilib 2011-09-06 at the Wayback Machine.

Mənbə
-----

* Regionun portalı Arxivləşdirilib 2008-09-30 at the Wayback Machine

| ⛭Braziliya ştatları |
| --- |
| Akri • Alaqoas • Amazonas • Amapa • Baiya • Qoyas • Maranyan • Matu-Qrosu • Matu-Qrosu-du-Sul • Minas-Jerays • Para • Paraiba • Parana • Pernambuku • Piaui • Rio-de-Janeyro • Riu-Qrandi-du-Norti • Riu-Qrandi-du-Sul • Rondoniya • Rorayma • San-Paulu • Santa-Katarina • Seara • Serjipi • Tokantins • Federal dairə • Espiritu-Santu | Braziliya bayrağıBraziliya bayrağı |
**Acca sellowiana** (*lat.* Acca sellowiana), **feyxoa** — bitkilər aləminin mərsinçiçəklilər dəstəsinin mərsinkimilər fəsiləsinin akka cinsinə aid bitki növü.

Sellov feyxoası çox faydalı, müalicə əhəmiyyətli bitki olub, son illərdə Azərbaycanda da müvəffəqiyyətlə becərilir.

Feyxoanın xoş ətirli, şirəli meyvələri vardır. Meyvələrin qabığı qalın olsa da, lət hissəsi xüsusilə dadlıdır, turşməzədir, sərinləşdiricidir. Feyxoa meyvələrinin ətri ananas və çiyələk meyvələrinin iyini xatırladır. Meyvələrin tərkibində 6,9 %-ə qədər şəkər, 2,5 % üzvi turşular (alma, limon, və s. turşular), pektin maddələr, 280 mq C vitamini, karotin və s. vardır. Bundan başqa, meyvələrin tərkibində üzvi birləşmə şəklində yod da müəyyən edilmişdir. Buna görə də, feyxoa meyvələrinin zob və tireotoksikoz xəstəliklərinin müalicəsində mühüm əhəmiyyəti vardır.

Aparılan kliniki təcrübələr nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, feyxoa meyvələri və onlardan alınan təzə şirə ateroskleroz, tireotoksokoz və sinqa xəstəliklərinin müalicəsi üçün son dərəcə əhəmiyyətli vasitədir. Bunu nəzərə alaraq son illərdə feyxoanın konservləşdirilmiş şirəsindən daha geniş istifadə edilir.

Azərbaycanın subtropik bitkilərindən biri olan feyxoa son illərdə Lənkəran-Astara zonasında sənaye əhəmiyyətli təsərrüfat bitkisi kimi geniş miqyasda becərilir.

Təqribən 40–45 il bundan əvvəl qərbi Gürcüstandan Astaraya becərmək məqsədilə gətirilmiş feyxoa ağacları yerli iqlimə çox tez və yaxşı uyğunlaşmışdır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q499671
* Wikispecies: Acca sellowiana
* APNI: 186944
* BioLib: 155860
* BOLD: 635341
* Ecocrop: 2741
* EoL: 2508674
* GBIF: 5418629
* GRIN: 319761
* iNaturalist: 181074
* IPNI: 590501-1
* ISC: 107991
* ITIS: 834974
* MoBotPF: 282876
* NCBI: 260130
* NZOR: a07c1dbf-1bee-47a4-a3d3-60c1fa76e8da
* PalDat: Acca\_sellowiana
* PfaF: Acca sellowiana
* PFI: 8378
* Plant List: kew-1641
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:1733-2
* Tropicos: 22103016
* WCSP: 1641
* WFO: wfo-0000281732

 |
**Oturtma (qondarma) tikmə** (*qaz.* bastırma, *rus.* вышивка аппликацией) — ayrıca parçalardan kəsilmiş bəzək başqa bir parça üzərinə qoyulub bərkidilməsiylə icra edilən tikmə.

Texnika
-------

Bu tikmənin geniş yayıldığı yerlər Abşeron, Gəncə, Qazax, Şamxor və Göyçə gölünün ətrafı. "Rəsm"i və yaxud naxışı daha qabarıq göstərmək üçün bəzi hallarda onun altına pambıq qoyurdular. Bu üsulla ağ və qara yunu bir-birinə oturdub müəyyən təsvir əldə edirdilər. Keçmişdə saray çadırlarının əsas bəzəyində oturtma tikmə üsulundan geniş istifadə edilib. Keçə, dəri, sonralar müxtəlif rəngli parçaların kəsilib quraşdırılması yolu ilə inkişaf etdirilib. XIX əsrdə bu üsulla yüküzü, buxarı pərdəsi, süfrə, yaxud tapança qoburu, qılınc qını, yəhəraltı və s. əşyalar bəzədilirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Günay Qafarova, sənətşünaslıq namizədi. Azərbaycanın el sənətinin maraqlı nümunələri". 2013-12-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-11-24.
2. ↑  Nizami kitabxanası — Azərbaycan tikmə sənəti [*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Tikmə
**Başqırd (şəcərə) (başq. şəcərə; ərəb. شجرة‎)** — başqırd şəcərəsi, başqırd tayfa və nəsillərində, həmçinin başqa türk xalqlarında (camaatlarında) genealoji yazı.

Təsviri
-------

Jurmatı nəslinə aid şəcərə. XVI əsrdə tərtib olunmuşdur. Qiymətli bir tarixi sənəddir.
### Sözün kökü

Başqırd dinində "şəcərə" sözünə sinonim kimi "nasabname", "nasapxat", "silsilya" və "tayra" kimi sözlərə də rast gəlinir. Başqırdlar islam dini qəbul edildikdən sonra nəsli tarixi ərəb dinində "şejere" adlanmağa başladı. Bu sözün mənası rus dilindən hərfi tərcümədə "ağac" bildirir, məna tərcümdə isə "nəsil" deməkdir. Başqırd şəcərəsinin ilk tədqiqatçılarından biri olmuş məşhur etnoqraf R. Q. Quziyevin "səcərəni" "genealoji salnamə" adlabdırmışdır. Şəcərənin salnamə olduğunu əsaslandıran Quziyev səcərə və salnamə eyni olmaqla yalnız hər hansı bir nəslin nümayəndələrinin adlarını və onların həyatının illərini özündə saxlamır, həm də əhəmiyyətli tarixi məlumatlarını özündə yaşadır

### Şəcərənin növləri

Xarici tədqiqatçılar başqırd şəcərəsi əsas iki növə bölüşürlər: nominallar (sadələr) və narrativlər (mürəkkəblər). Birinci qrupa dadil olanlar xronoloji ardıcıllığında yerləşdirilmiş və bir ümumi kökə əsaslanan nəsilin başçılarının siyahısını təşkil edir. Əsasən çoxsaylı budaqlara bənzəyən ağacı xatırladır. İkinci növ adlar bölmələrə ayırılmış zəncirinə malikdir. Lakin birinci növdən fərqli olaraq, burada həmçinin hekayə mətnləri də yazılır. Qeyd etmək lazımdır ki, daha çox nominal səcərəyə rast gəlinir.

### Başqırd xalqı (camaatı) üçün əhəmiyyəti

Tarixi əhəmiyyəti
-----------------

Hal-hazırda başqırdlarda şəcərə
-------------------------------

Həmçinin bax
------------

Başqırdıstan tarixi

Xarici keçidlər
---------------

* Генеалогия в Башкирии
* Vətəndaş jurnalı[*ölü keçid*]

Ədəbiyyat
---------

İstinadlar
----------

1. ↑  Надергулов Минлегали Хусаинович. Историко-функциональные жанры башкирской литературы : генезис, типология, стиль и традиции : автореферат дис. … доктора филологических наук : 10.01.02 / Надергулов Минлегали Хусаинович; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. 54 с. Уфа, 2009
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Leyli və Məcnun (dəqiqləşdirmə).

**"Leyli və Məcnun"** — Əmir Xosrov Dəhləvinin "Xəmsə" toplusuna daxil olan üçüncü əsəridir.

Məzmunu
-------

Leyli və Məcnunun məktəbdə bir-birinə aşiq olması, 1597-1598, Uolters Sənət Muzeyi
Həmçinin bax: Leyli və Məcnun
Dəhləvinin "Leyli və Məcnun"unu Nizaminin eyni adlı əsərinin təsiri ilə yazsa da, onun məzmunu bir qədər fərqlidir. Burada Qeys həqiqi bir dəli kimi təqim edilir. Əsərin başlanğıcında Nizaminin istifadə etdiyi xalq ədəbiyyatından gələn stil də yoxdur. O, hadisəni

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Bu sirrin qıfılını açan,Söz qapısını belə açır: Bəyənilmiş Qeys doğulduğu gün O qəbilənin üzü parladı, O gecəni işıqlandıran mübarək nurdan Amirilərin günü mübarək oldu.* | "|

deyə başlayır. Qeysin gələcəkdə aşiq olacağını falçılar təyin edirlər. Məktəbdə Leyliyə aşiq olması, Leylinin anasının xəbərdar olub ona nəsihət verməsi, atasının Leylini ev dustağı etməsi təsvir edilir. Məcnun dağa-səhraya düşür, atası onu tapır. Anası elçi getsə də, Məcnunun atası qızı vermir. Bundan sonra hadisələr başqa cür inkişaf edir. Qəbilənin əmiri olan Nofəl Leylini zorla almaq istəyir. Lakin, qızın öz qəbiləsi tərəfindən öldürüləcəyini eşidən Məcnun yalvarıb müharibəni dayandırır.

Burada Leyli ərə verilmir. Ancaq Məcnun evlənir. Atası ondan razılıq alıb Nofəlin qızı Xədicəni ona nikah edir. Böyük toy olur, ancaq Məcnun gərdəkdən səhraya qaçır. Leyli ilə Məcnun bir-birlərini yuxuda görürlər. Leyli bağda oxunan Məcnun qəzəlini eşidir və anasına vəsiyyət edərək ölür. Məcnun da cənazə üstündə ölür.

Tədqiqi
-------

H. Araslı qeyd edir ki, *"Dəhləvinin "Leyli və Məcnun"unda qəhrəmanların xarakter və psixologiyası zəif ifadə edildiyi kimi, süjet də rabitəsiz və qeyri-təbii inkişaf edir. Əsər Nizami-Füzuli məharətindən son dərəcə uzaqdır. Burada verilən obrazlı misralarda Nizaminin təsiri açıq hiss olunur. Əsərin əsas qəhrəmanı olan Məcnun dəli bir şairdir. O, bəzən tərəddüd edir, evlənməyi qərara alsa da, toy gecəsi qaçır."*

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Araslı, Həmid.* Şərqdə Leyli və Məcnun əsərləri ("Nizami" (I kitab)). Bakı: Azərnəşr. 1940. 222.

Ədəbiyyat
---------

* *Məhərrəmov, Tahir.* Əmir Xosrov Dəhləvinin Məcnun və Leyli poeması. Bakı: Elm. 1970. səh. 152.

Həmçinin bax
------------

* Leyli və Məcnun
* Hindistan ədəbiyyatı

| ⛭Nizami Gəncəvinin *"Leyli və Məcnun"*u |
| --- |
| Personajlar | Leyli  • Məcnun |  |
| Təsirləri | Dəhləvi  • Məktəbi  • Cami  • Nəvai  • Hatifi  • Həqiri  • Füzuli  • Zəmiri  • Qaracadaği |
| Musiqi | Opera  • Qarayevin baleti  • Balasanyanın baleti  • Simfonik poema |
| Digər | Leyli və Məcnun xalçaları  • Gəncədə Leyli və Məcnun heykəli  • Xəmsə  • Film  • Məcnun Leylinin çadırı qarşısında  • İbn Salamın elçiliyi  • Məcnun heyvanlar arasında |
**Katerina Karaqeorqieviç** (*serb.* Катарина Карађорђевић; 13 noyabr 1943, Afina) — Yuqoslaviya şahzadəsi Aleksandrın həyat yoldaşı.

Bioqrafiya
----------

Robert Batisin (1916–2011) və Anna Dostinin (1922–2010) iki qızından biridir. Katerina Afinada və İsveçrənin Lozanna şəhərində təhsil almışdır. Daha sonra Denver Universitetində (Kolorado) və Dallas Universitetində biznes ixtisasına yiyələnmişdir.

Bir neçə il Amerika Birləşmiş Ştatlarında biznes sahəsində işləmişdir.

25 noyabr 1962-ci ildə Katerina Cek Volter Endryus (Jack Walter Andrews, 1933–2013) ilə evləndi. Bu evlilikdən iki uşağı var: Devid və Alison. O, çoxlu səyahət etmiş, Avstraliyada və Afrikada yaşamışdır. Katerina və Cek Volter Endryus 7 dekabr 1984-cü ildə boşandı.

1984-cü ildə Vaşinqtonda ikinci həyat yoldaşı Şahzadə Aleksandr ilə tanış oldu. Onlar 20 sentyabr 1985-ci ildə Londonda rəsmi olaraq evləndilər. Dini nikah isə növbəti gün, 21 sentyabr 1985-ci ildə St Sava Sırp[*nə?*] Pravoslav Kilsəsi, Nottinq Hilldə baş tutdu. Katerina Karaqeorqieviç, xüsusən də keçmiş Yuqoslaviyadakı münaqişədən sonra xeyriyyə fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. Humanitar yardım sahəsində çalışır və *Lifeline Humanitarian Organization, SOS–Appeal for Life və United Orthodox Aid* daxil olmaqla müxtəlif humanitar təşkilatların könüllüsüdür.

Yalnız 1991-ci ildə, Karaqeorqieviç sülaləsinin üzvlərinə Yuqoslaviyaya daxil olmağa icazə verildi. 17 iyul 2001-ci ildə Serbiya müstəqillik əldə etdikdən sonra, Katerina, həyat yoldaşı və uşaqları Piter, Filip və İskəndər ilə birlikdə Belqradda Kral sarayında məskunlaşdı.

Katerina yunan, ingilis, fransız, serb və bir az ispan dilində danışa bilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Lundy D. R.* Katherine Clairy Batis // The Peerage (ing.).
2. 1 2  *Pas L. v.* Clairy Batis // Genealogics (ing.). 2003.
3. ↑  "Њ.К.В. ПРИНЦЕЗА КАТАРИНА". 2020-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
4. ↑  "Jack W. Andrews". 2022-05-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
5. ↑  "HRH CROWN PRINCE ALEXANDER". 2022-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
6. ↑  "Династия длиною в 100 лет. Карагеоргиевичи". 2020-09-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.

Xarici keçidlər
---------------

* THE ROYAL FAMILY OF SERBIA
* Lifeline Humanitarian Organization Chicago
**III Mehmed Gəray** (1584 – 1629) — XIX Krım xanı.

Krım xanı II Səadət Gərayın oğludur. Atası böyük əmisi İslam Gərayın hakimiyyətini tanımayaraq ayaqlanmış, cəmi 1 aylıq səltənətin ardından məğlub olaraq ailəsiylə birlikdə Astraxana qaçmışdı. Mehmed Gəray məhz burada dünyaya gəlmişdir.

Atası və böyük qardaşı Qumuq Gərayın 1587-ci ildə zəhərlənərək öldürülməsinin ardından Mehmed Gəray və qardaşları anasının himayəsində Bağçasaraya qayıtdı. Burada bir müddət qaldıqdan sonra qardaşı Şahin Gərayla birlikdə İstanbula girov olaraq göndərildilər. Qısa zaman sonra 1603-cü ildə bilinməyən bir səbəblə Yeddiqüllə zindanlarına məhkum edildilər. I Səlamət Gəray dönəmində Mehmed kalqay, qardaşı Şahin isə nurəddin ünvanı alaraq taxta varisləri seçildilər. Ancaq 1609-cu ildə tərtiblənən bir saray çevrilişində adları hallandı və vəzifədən alındılar. 1623-cü ildə Osmanlı sultanı II Osmanın taxtdan endirilməsi və I Mustafanın yenidən hakimiyyətə gəlməsinin ardından siyasi vəziyyət dəyişdi. Real hakimiyyəti əlində toplayan sədrəzəm Mere Hüseyn Paşa yaxın tərəfdarı olan Mehmed Gərayı xan təyin etdi və Krıma göndərdi. Vəzifədən alınan Canıbəy Gəray isə Ədirnəyə çağırıldı və burada yaşamasına icazə verildi.

Ancaq III Mehmed Gərayın səltənəti dönəmi olduqca qarışıq keçdi. Don kazakları aramsız hücumlarını davam etdirir, Osmanlı əleyhdarlığı səbəbilə İstanbuldan yardım göndərilmirdi. Digər yandan özünə tərəfdar toplamaq adına tayfalararası sürtüşmələri alovlandıran III Mehmed Gəray 1628-ci ildə vəzifədən alındı. Yerinə Canıbəy Gəray yenidən hakimiyyətə gətirildi. İstanbula qayıtmaqdan imtina edən Mehmed Gəray qardaşı Şahinlə birlikdə kazaklara sığındı. Topladığı 20 minlik birliklə yenidən hücum etsə də, bu dəfə məğlub oldu və döyüş meydanında öldürüldü. Qardaşı Şahin Gəray isə qaçaraq Səfəvilərə sığındı.

Mənbə
-----

* Oleksa Gaivoronsky "Повелители двух материков", Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

İstinadlar
----------

1. ↑  Henry Hoyle Howorth, History of the Mongols, 1880, part 2, p 479

| ⛭Krım xanları |
| --- |
| XV əsr | I Hacı Gəray  • Heydər Gəray  • Nurdövlət Gəray  • I Məngli Gəray |  |
| XVI əsr | I Mehmed Gəray  • I Qazi Gəray  • I Səadət Gəray  • I İslam Gəray  • I Sahib Gəray  • I Dövlət Gəray  • II Mehmed Gəray  • II Səadət Gəray  • II İslam Gəray  • II Qazi Gəray  • I Fateh Gəray |
| XVII əsr | Toxtamış Gəray  • I Səlamət Gəray  • Canıbəy Gəray  • III Mehmed Gəray  • İnayət Gəray  • I Bahadır Gəray  • IV Mehmed Gəray  • III İslam Gəray  • Adil Gəray   • I Səlim Gəray  • Murad Gəray  • II Hacı Gəray  • III Səadət Gəray  • Səfa Gəray  • II Dövlət Gəray |
| XVIII əsr | III Qazi Gəray  • I Qaplan Gəray  • III Dövlət Gəray  • IV Səadət Gəray  • II Məngli Gəray  • II Fateh Gəray  • II Səlamət Gəray  • II Səlim Gəray  • Arslan Gəray  • Həlim Gəray  • Krım Gəray  • III Səlim Gəray  • Maqsud Gəray  • IV Dövlət Gəray  • II Qaplan Gəray  • II Sahib Gəray  • Şahin Gəray  • II Bahadır Gəray |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Dell (dəqiqləşdirmə).
 Quru axın kanalı ilə Kiçik Karpatlarda Dell
**Dell (yer forması)**— Fiziki coğrafiyada yarğan kiçik, tənha bir dərədir. Eyni zamanda otlu, parka bənzər, adətən qismən meşəlik bir vadi kimi təsvir olunur. "Dell" sözü qədim ingiliscə dell sözündəndir və köhnə ingiliscə dæl, müasir "dərə" sözü ilə əlaqəlidir. Ədəbiyyatda boşluqlar çox vaxt xoş sığınacaq kimi təsvir edilir. Termin bəzən dingle ilə sinonim olaraq istifadə olunur, baxmayaraq ki, o, xüsusilə dərin yarğanlara və ya ağaclarla əhatə olunmuş çuxurlara aiddir. Bu terminlər həmçinin Dingle Dell, Kent və Dingle Dell Reserve, Oklandda tavtoloji yer adlarının nümunələrini yaratmaq üçün birləşdirilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "www.learnersdictionary.com/definition/dell". 2021-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-27.
2. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2021-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-27.
3. ↑   John Richard Clark Hall, A Concise Anglo-Saxon Dictionary
4. ↑  "dingle". Merriam Webster. December 27, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 31, 2018.
5. ↑  "Dingle Dell, Sevenoaks". The Ordnance Survey. July 7, 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 27, 2020.
6. ↑  *Wilcox, M.* "Flora of dingle dell reserve, St Heliers". Auckland Botanical Society Journal. 68 (2). 2013: 118–132. 2021-02-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-27.
1923–2001-ci illərdə alyansın bayrağı
**Beynəlxalq Kooperativ Alyansı (BKA)** (*ing.* International Co-operative Alliance) — Kənd təsərrüfatının ümumi məsələləri üzrə beynəlxalq təşkilat

Beynəlxalq Kooperativ Alyans əsasən istehlak, kredit və kənd təssərüfatı yönümlü milli və regional ittifarqları, kooperativ federasiyaları birləşdirən, kooperativ hərəkatı bütün dünyada təmsil edən qeyri-hökumət təşkilastı.

Yaradılması
-----------

19 avqust 1895-ci ildə Londonda təsis edilmişdir. BKA 700 milyondan çox insanın maraqlarından çıxış edir. 2010-cu ilin sonuna alyansa 92 ölkədən 248 kooperativ federasiya və təşkilat daxil olmuşdur.

Məqsədi
-------

BKA-nın nizamnamə üzrə əsas məqsədləri: bütün ölkələrdə kooperasiyanın inkişafına kömək etmək, kooperativ hərəkatın metod və prinsiplərinin təşviqi, maraqların təqdimatı və müdafiəsi, qarşılıqlı əlaqələrin yaradılması və inkişafı, müxtəlif ölkələrin kooperativləri arasında əməkdaşlıq, uzunmüddətli sülh və təhlükəsizliyinin bərqərar olunması.

Rəhbərlik
---------

BKA-nın rəhbər orqanları: konqres — bir neçə ildən bir çağrılır, Mərkəzi Komitə — hər il çağrılır, İcraiyyə Komitəsi — BKA-nın prezidenti, 2 vitse-prezident və 13 üzvdən ibarət. Cari işləri direktor və Katiblik rəhbərlik edir.

Haqqında
--------

BKA "Beynəlxalaq kooperativ günü" bayramının müəllifidir və BMT-də məsləhətçi statusuna malikdir.

İsveçrənin Cenevrə şəhərində yerləşən və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının struktur bölməsi olan bu alyans hazırda dünyanın 200 beynəlxalq və milli kooperativ təşkilatının simasında 750 milyondan artıq kooperatoru öz sıralarında birləşdirir. Kooperasiyaya çox böyük önəm verilməsinin nəticəsidir ki, 2012-ci il BMT tərəfindən "Kooperasiya ili" elan edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *(unspecified title)*. doi:10.1007/978-0-387-93996-4\_692
2. ↑  İsmət Abasov, "Ərzaq təhlükəsizliyi və kənd təsərrüfatının prioritet istiqamətləri", Bakı, "Elm və təhsil" 2011.
3. 1 2 3 4 5  "Beynəlxalq Kooperativ Alyans — **banker.az** saytı". 2021-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-07.
4. ↑  Eldar Quliyev, "Kənd təsərrüfatı kooperativləri istehsalın və səmərəliliyin artırılmasına böyük töhfələr verə bilər", "Azərbaycan" qəzeti.- 2011. −10 iyun.- S. 6. Arxivləşdirilib 2021-09-27 at the Wayback Machine — **anl.az** saytı
**Xalkopirit (mis kolçedanı) – CuFeS2** - *Tetraqonal sinqoniya, 700°C-dən yüksək temperaturda – kubik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.

Xassələri
---------

Rəng – bürüncü-sarı, çox zaman tünd-sarı və ya əlvan oksidləşmə rəngləri alır; Mineralın cizgisinin rəngi – yaşılımtıl-qara; Parıltı – metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,1-4,3; Sərtlik – 3,5-4; Kövrəkdir; Ayrılma – {201} üzrə mükəmməl, {101} və {111} üzrə – qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari sınmadan qeyri-düzgün sınmaya qədər; Morfologiya – kristallar: psevdooktaedrik, psevdotetraedrik, nadir hallarda – tetraqonalskalenoedrik; İkiləşmə: {112}, {102}, {110} üzrə; qarşılıqlı nüfuzetmə; sadə və polisintetik; Mineral aqreqatları: bütöv dənəvər kütlələr, püruzlar, hərdənbir – böyrək- və salxımvarı kollomorf aqreqatlar.

Xalkopirit, 120 mm, Katsdağ yatağı, Balakən rayonu

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Ən geniş yayılmış mis mineralıdır. Bazit və ultrabazitlərlə əlaqədar olan maqmatik mis-nikel sulfid filizləri yataqlarında rast gəlir. Bəzən peqmatitlərdə və skarnlarda qeyd olunur. Ən çox damar və metasomatik tipli hidrotermal yataqlarda yayılmışdır. Mühüm ehtiyatları kolçedan və mis-porfir yataqları ilə bağlıdır. Çökmə və metamorfik əmələgəlmələrdə–misli qumdaşlarında, misli şistlərdə, fosforitlərdə, sulfid yataqlarının törəmə sulfidlərlə zənginləşmə zonasında və Aydan gətirilmiş nümunələrdə qeyd olunur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: pirit, pirrotin, sfalerit, qalenit, kvars, flüorit. Mineralın tapıldığı yerlər: Outokympu (Finlandiya); Rio-Tinto (İspaniya); Mansfeld, Rammelsberq, Freyberq (Almaniya); Kounrad, Cezkazqan (Qazaxıstan); Sibay, Qay, Norilski yataqları (Rusiya); Sedberi (Kanada); Binqxem (ABŞ); Çukikamata (Çili) və s. Azərbaycanda Gədəbəy, Qızılbulaq, Misdağ, Bittibulaq, Daşkəsən, Paraqaçay, Katsdağ, Filizçay, Cixix-Saqator yataqlarında və çoxsaylı digər filiz yataqları və təzahürlərində qeyd edilir.

Tətbiqi
-------

Mühüm mis filizidir və xalkopiritin tərkibində izomorf qarışıq kimi iştirak edən bir sıra nadir elementlərin mənbəyidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Chalcopyrite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
2. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* "Azərbaycan mineralları" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004

Xarici keçidlər
---------------

* THE MINERAL CHALCOPYRITE
Şahbal komandası (soldan sağa: Amirreza, Mohammad, Alireza)
"Shahbal" 2006-cı ildən "Shahbal Group" tərəfindən istehsal olunur. İran istehsalı olan hərbi təyinatlı, çoxməqsədli PUA-dır. "Şahbal" modelinin uzaqdan idarə olunan vasitələri yalnız hərbi məqsədlər üçün istifadə olunur. PUA kəşfiyyat, patrul, döyüş yerlərinin monitorinqi və s. ilə əlaqəli tapşırıqları yerinə yetirmək üçün hazırlanıb. Kifayət qədər dar təyinatı səbəbindən "Şahbal" məhdud tətbiq sahəsinə malikdir, lakin bu dronun aşağı qiyməti onu PUA operatorlarının təlimi ilə əlaqədar digər vəzifələrin icrası üçün istifadə etməyə imkan verir.

Hərbi təyinatlı pilotsuz hava vasitəsi üçün "Shahbal" pilotsuz aparatı kifayət qədər yığcam ölçülərə malikdir, bu da ona yüksək uçuş sürətini inkişaf etdirməyə və manevrli olmasına imkan verir. 2 metr 5 santimetr füzelaj uzunluğu olan "Shahbal" PUA-sının qanadları 2 metr 48 santimetr, kütləsi isə cəmi 9,5 kiloqram təşkil edir. Cihazın maksimum uçuş çəkisi 17.5 kiloqramdır.

"Shahbal" PUA-sı 180 km/saat yüksək uçuş sürətini inkişaf etdirməyə imkan verən aşağı gücə malik porşenli daxili yanma mühərriki ilə təchiz edilir. Məhdud imkanlara malik idarəetmə cihazlarının istifadəsi səbəbindən bu pilotsuz uçuş aparatının uçuş məsafəsi 12 kilometri keçmir.

Təyinatı üzrə vəzifələrini yerinə yetirmək üçün "Shahbal" uzaqdan idarə olunan PUA-sı, gündüz şəraitində aerofotoqrafiya üçün yüksək qətnaməli elektro-optik kamera ilə, qeyri-kafi görünmə şəraitində müşahidə aparmaq üçün isə infraqırmızı kamera ilə təchiz edilir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri
------------------------------

* Uzunluğu: 2.05 m;
* Qanad uzunluğu: 2.48 m;
* Hündürlüyü: 0.5 m;
* Maksimum uçuş çəkisi: 17.5 kq;
* Maksimum uçuş sürəti: 180 km/saat;
* Kreyser sürəti: 150 km/saat;
* Maksimum uçuş məsafəsi: 12 km;
* Maksimum uçuş yüksəkliyi: 3000 m;
* Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli;
* Güc qurğusu: ZDS;
* Mühərrikin gücü: 4.5 a.g.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-09-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-20.
2. ↑  "Şahbalın Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri". 2020-09-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-02-20.
**Tumurcuq fırfırası** (*lat.* Spilonota ocellana F.) — Buğumayaqlılar tipinin Kəpənəklər və ya pulcuqluqanadlılar dəstəsinin Yarpaqbükənlər fəsiləsinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Kəpənəyin qanadları açılmış halda 14–18 mm-dir. Ön qanadları ağ-sarımtıl olmaqla kənarlarına yaxın parlaq gözcük yerləşir. Tırtılı boz-qəhvəyi rəngdə olub, 9–12 mm-dir. Pupu açıq qəhvəyidir, uzunluğu 7–10 mm-dir.

Həyat tərzi
-----------

Zərərverici orta yaşlı tırtıl mərhələsində ağac gövdəsinin qabığı altında ağ baramacıq içərisində qışlayır. Yazda aprel ayının axırlarında havanın orta temperaturu 10–12oC olduqda qışlama yerlərindən çıxan tırtıllar əvvəlcə tumurcuqlarla, sonra isə təzəcə açılmış yarpaqların damarsız hissəsi ilə qidalanırlar. Tırtılların qidalanması 15–20 gün çəkir. May ayının axırlarında, ağacların çiçəklənməsi dövründə, tırtıllar budaqların qabığı altında, bəzən də bir neçə yarpağın saplaqlarının birləşdiyi yerdə, möhkəm hörülmüş ağ barama içərisində puplaşırlar. Pup dövrü 12–15 gün çəkir. İyun ayının birinci ongünlüyündə puplardan kəpənəklər çıxmağa başlayır. Göründüyü kimi, kəpənəklərin uçuş müddəti ayrı-ayrı illərdə rayonlar üzrə dəyişir. Müşahidələr və hesablamalar göstərmişdir ki, 2008–2010-cu illərdə kəpənəklərin sayı az olmuşdur. Bu illərdə Abşeron bölgəsində kəpənəklərin uçuşu iyun ayının birinci və ikinci ongünlüyünə təsadüf etmişdir. Uçuş müddəti 80–85 günədək olur. Kəpənəklər yumurtalarını tək-tək, yarpağın alt səthinə qoyurlar. Bir dişi fərd 160–165-ə qədər yumurta qoyur. Ukraynada bəzək bitkilərindən başqa giləmeyvə və meşə bitkilərinə də zərər verir. Ukrayna şəraitində bir dişi fərd 150 yumurta qoyur. Qoyulmuş yumurtalardan, 8–12 gün sonra I nəslin tırtılları çıxmağa başlayır. Tırtıllar ilk əvvəl bir neçə yarpağı ifraz etdikləri saplarla birləşdirərək onların arasında yaşayır və yarpağın lətli hissəsi ilə qidalanırlar. Bəzən meyvələri də zədələyirlər. Tırtılların qidalanma müddəti avqust ayının axırı və sentyabr ayının ortalarınadək başa çatır. Bu müddət ərzində tırtıllar 3–4-cü yaşa çataraq qışlamaya gedirlər. Onlar ağacların gövdə qabıqları altında qışlayırlar. Abşeronda ildə bir nəsil verir. Tumurcuq fırfırasının entomofaqlarını aşkar etmək məqsədilə onun 500 tırtılını və 300 pupunu şüşə qablarda bəsləyərək (tırtıllar qidalandırılmaqla), onlardan neçəsinin parazitlərlə yoluxduğu müəyyən edilmişdir.

Yayılması
---------

Keçmiş SSRİ-nın Avropa hissəsi, Orta Asiya, Şərqi Sibir, Uzaq Şərq, Asiya, Afrika, Amerika, Çin, İran, Azərbaycan.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q898340
* Wikispecies: Spilonota ocellana
* BAMONA: Spilonota-ocellana
* BioLib: 49203
* BOLD: 47820
* BugGuide: 119650
* EoL: 359314
* EPPO: TMETOC
* EUNIS: 304226
* Fauna Europaea: 438990
* Fauna Europaea (new): 8b5d11ec-794e-4290-b3d3-c71affd6be4c
* GBIF: 5103066
* iNaturalist: 231405
* LepIndex: 97716
* LoB: 4823
* MONA: 2906
* NBN: NHMSYS0021143249
* NCBI: 572898
* PPE: spilonota-ocellana

 |
2000-ci ildə amerikalı **Ted Kekatos** Sistem İnzibatçısı Günü System Administrator Appreciation Day(texniki dəstək və kompüter, şəbəkə və proqramların işinin optimallaşdırılması üzrə mütəxəssis) adlı yeni bayram təsis etməyə qərar verib. Kekatos xüsusi sayt yaradıb, dəvətnamələr hazırlayaraq onları bütün dost və həmkarlarına göndərib. Bayram iyulun son cümə gününə təyin edilmişdi və ilk dəfə Çikaqonun kənarında piknikdə qeyd olunub. Kekatosun ideyası sürətlə bütün dünyada populyarlaşaraq bir neçə il sonra Sistem İnzibatçılığı Günü beynəlxalq bayram kimi qeyd edilməyə başlanıb. O vaxtdan etibarən ildə bir dəfə iyulun son cümə günü bu bayram qeyd olunur.

İstinadlar
----------

* System Administrator Appreciation Day (sysadminday.com)

Xarici keçidlər
---------------

```
 *KİV-də məqalələr*
```

* System Administrator Appreciation Day (sysadminday.com)
* Sistem Administratoru Günü (azertag.az)
* Happy International SysAdmin Day (symantec.com)
* National System Administrator Appreciation Day
* Sistem Administratoru Günü (arxiv.az) [*ölü keçid*]
* Sistem İnzibatçısı Günü (ictnews.az)
* HWSW sysadminday!
* Here comes SysAdmin Day!
* http://www.sysadminday.ru sysadminday (sysadminday.ru)
**Montmorillonit** — monoiklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Ferri-, alümo-, nikel-, xrommontmorillonitlər və b.

Xassələri
---------

Rəng – ağ, bozumtul-ağ, sarımtıl, alma kimi yaşıl (Ni - montmorillonit), tünd-yaşıl (Cr - montmorillonit), üzvi boyalar – benzidin və xrizoidin udulduqda, uyğun olaraq göy və kərpici - qırmızı rəng alır; Mineralın cizgisinin rəngi – açıq-sarıdan yaşılımtıl-sarıyadək; Parıltı – donuq, tutqundan mum parıltısınadək; Əllə toxunduqda yağlıdır; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – hidratasiya dərəcəsindən asılı olaraq 1,7-2,7; Sərtlik – 1-2; Ayrılma – {001} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – hamar; Başqa xassələr – yüksək adsorbsiya xassəsi: islatdıqda suyu udması nəticəsində həddən artıq şişir və həcmi 10 dəfəyədək artır; kation mübadiləsinə (Mg, Na, Ca, K) həssasdır; Mineral aqreqatları: gizlikristallik, incədispers, sıx torpaqvari kütlələr, konkresiyalar, oolitlər və s.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Əsası püskürmə süxurların–diabazlar, bazaltlar, qabbroların və b. aşınma məhsulu kimi əsasən ekzogen yolla əmələ gəlir. Çökmə süxurlarda, xüsusilə müxtəlif gillərdə geniş yayılmışdır. Piroklastik əmələgəlmələrin – vulkanik kül və tufların sualtı parçalanması prosesində meydana gələn bentonit gillərinin əsas tərkib hissəsidir. Torpaqlarda da qeyd edilir. Montmorillonit sulfid yataqlarının filizətrafı süxurlarının hidrotermal dəyişilməsi zamanı da meydana gəlir. Mineralın hidrotermal əmələgəlmələrinə termal bulaqların çöküntülərində rast gəlinir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: illit, kaolinit, saponit, beydellit, seolitlər və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Montmoriyon (Fransa); Tesliç (Bosniya); Kuzmıç (Slovakiya); Supataş (Özbəkistan); Krımın, Qərbi Gürcüstanın, Şimali Qafqazın (Nalçik yaxınlığında), ABŞ-nin (Alabama, Kaliforniya, Corciya, Florida ştatları), Yaponiyanın və b. bir çox məntəqələri. Azərbaycanda, əsas etibarilə montmorillonitdən və qismən bəzi başqa mineral qarışıqlarından ibarət olan bentonit gilləri (yerli adı – «gilabi») Kiçik Qafqazın Lök-Qarabağ zonasında (Qazax, Yelensutəpə-Zəyəm, Ağcakənd və Xocavənd çökəklikləri), həmçinin Orta Kür çökəkliyində və Böyük Qafqazın Cənub-Şərq batımında geniş yayılmışdır. Bentonitlərin sənaye əhəmiyyətli yığınları əsasən Qazax çökəkliyi hüdudlarında yerləşir. Burada 10-dan çox yataq – Daşsalahlı, Əlibayramlı, Abbasbəyli, Alpout, Qaymaqlı və b. yerləşir. Müşayiət edən mineral kimi montmorillonit həmçinin Çardağlı, Qotul, Çaykənd, Qızılca və b. kaolin və odadavamlı gil yataqlarında tapılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ralph J. Nikischer T. Mineralogy H. I. o.* Montmorillonite // Mindat.org (ing.): The Mineral and Locality Database. [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2777515222 · NKC: ph386359 |

* General Montmorillonite Information
**2016-cı il Fransa etirazları** — Fransada içərisində "Yeni İş Aktı" adlı işçi hüquqlarını məhdudlaşdıran qanunu qəbul edən  Fransa Hökumətinə qarşı 31 Mart 2016-cı ildə başladılan, bütün Fransaya yayılan, həmkarlar ittifaqlarının dəstəklədiyi "Nuit debout" etirazları olaraq bilinən xalq qiyamı. Ölkə daxilində davam edən etirazlara qarşı polis müdaxiləsi davam etmiş, nümayiş iştirakçıları ilə təhlükəsizlik qüvvələri tez-tez qarşı-qarşıya gəlmiş, polis nümayişçilərə tez-tez bibər qazı, gözyaşardıcı qaz, plastik güllə və jop ilə hücumlar etmişdir.

Şəkil qalereyası
----------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Kouvelakis, Stathis.* "Overturning a World". Jacobin. 4 May 2016. 16 May 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 May 2016.  (#redundant\_parameters)
2. ↑  *Kamdar, Mira.* "In Paris, a Protest Movement Awakens". The New York Times. 14 April 2016. 16 June 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 May 2016.
**Aktaş** (qum. Акъташ, çeç. Гӏурий, *avar.* Ахчи, *Казма*) — Dağıstan Respublikasında çay. Çay Dağıstanın Kazebek və Xasvyurt rayonları ərazisindən axır. Qumuq dilində toponimin tərcüməsi "ağ daş" — акъ таш demkdir.

Coğrafiyası
-----------

Aktaş öz başlanğıcını Suyasi-Meer silsiləsinin şimal-şərq yamacından, Andiyski silsiləsinin kəsişməsindən götürür. Mənbənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü — 2300 metrdir. Aktaş çayının meyilliyi 14,6 m/km-dir. Mənsəbinin hündürlüyü isə — 10 metrdir. Çayın uzunluğu — 156 km-dir. Çayın üçdə bir hissəsi dağlıq əraziyə daxildir. Aktaş çayının mənsəbi dəfələrlə dəyişilmişdir. Əvvəllər çay Qumuq düzənliyinə çıxdıqda parçalanırdı. Parçalanma ərazilərində: Tatayurt, Kambulat və Kazıyurt kəndlərində bir çox bataqlıq ərazilər formalaşmışdı. Çayın bol sulu olduğu zamanlardan suyu Aqraxan körfəzinə kimi gəlib çatırdı. Mənsəbi Yeni kosa kəndi yaxınlığındadır. Bataqlıq ərazilər qurutmaq məqsədi ilə kanallar inşa edilmiş və çayın suyu Terek çayına axıdılmışdır. Daha sonra Aktaş kanalı inşa edilmişdir. Kanal vasitəsi ilə Aksay və Aktaş çayının suları Sulak çayına axıdılır. Çay hövzəsinin 42% meşə örtüyü ilə örtülüdür. 40% isə alp çəmənliklər və otlaq sahələridir.

Hidrologiyası
-------------

Çay qarışıq qidalanmaya malikdir. Yağış suları və qrunt suları üstünlük təşkil edir. Çaya ilin isti vaxtlarında su səviyyəsinin artması, qış aylarında isə mejen xarakterikdir. Endirey kəndindən aşağıda çayın təbii rejimi müxtəlif kanallar vasitəsi ilə pozulur. Aşağı axarlarında Aktaş su anbarı inşa edilmişdir. Çayın orta illik su sərfi 2,65 m³/s, maksimal su sərfi — 408 m³/s. Çayın orta şəffaflığı 220 q/m³-dir. Aktaş çayının əsas qolları: Sırkikal, Salasu, Yarıksu, Aksaydır.

Çayın rejimini və xüsusiyyətini öyrənmək məqsədi ilə Endirey kəndində, hidroloji məntəqə qurulmuşdur. Əvvəllər bu tip araşdırmalar Leninaul və Adilotarda aparılardı. Aktaş çayının suyu suvarmada geniş istifadə olunur. Bundan başqa Xasavyurt şəhərinin su təminatı da Aktaş çayındandır. Çay üzərin vaxtı ilə kiçik su elektrik stansiyası fəaliyyət göstərmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* Ресурсы поверхностных вод СССР. Том 9. Закавказье и Дагестан. Выпуск 3. Дагестан

İstinadlar
----------

1. ↑  Твёрдый А. В. Топонимический словарь Кавказа. Ч. 1, 2. — Краснодар, 2006 г.
2. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП "Книжное издательство", 2006.
3. ↑  "Территория и население кумыкских феодальных владений". kumukia.ru (rus). İstifadə tarixi: 2020-02-06.[*ölü keçid*]
4. ↑  Ахташ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
5. ↑  Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк), Бамматов Б. Г. Гаджиахмедов Н. Э. 2013 г.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-26.
**Adele Noyhauzer** (*alm.* Adele Neuhauser‎ d. 17 yanvar 1959, Afina) — Avstriyanın teatr və kino aktrisası, Avstriya Film Akademiyasının üzvü.

Bioqrafiyası
------------

17 yanvar 1959-cu ildə Afinada anadan olmuşdur. Dörd yaşında ailəsi ilə Yunanıstandan Avstriyanın paytaxtı olan Vyanaya köçür. Valideynlər boşandıqda, yunan əsilli atası Qeorq ilə yaşayır. On yaşında biləyindəki vena damarlarını kəsir. Sonra ailədən qaçır, daha bir neçə intihara cəhdlər edir.

Adele gənc yaşda aktrisa olmaq istəyir. 1976-1978-ci illərdə Krauss Teatr Məktəbində təhsil alır. İyirmi yaşında Almaniyaya köçür. Burada Münster, Essen, Mayns və bəzən Vyanada teatr səhnəsində çıxış etməyə başlayır. Eyni zamanda filmlərdə və televiziyalarda çıxış edir. 2008-ci ildə Adele Noyhauzer boğazındakı ağırlaşmalardan irəli gələrək səs bağından əməliyyat olunur.

Adele Noyhauzer *ROMY 2012* mükafatı ilə
2011-ci ildən bu günə qədər Avstriyanın ORF kanalında "Tatort" televiziya serialında rol alır. 2014-cü ildən bəri oğlu, gitaraçı Culian Pays ilə birlikdə *"Die letzten ihrer Art"*-ın ədəbi və musiqi səhnələşdirməsində iştirak etmişdir.

Adele Noyhauzer ictimai fəaliyyətlə də məşğul olur: o, həm də Plan International Deutschlandın Qəyyumlar Şurasının üzvüdür. 2016-cı ildə Tatortun digər iştirakçıları ilə birlikdə Weißer Ring dərnəyinin xeyriyyə ildönümü kampaniyasında iştirak etmişdir.

Adele Noyhauzer bir sıra mükafatlara layiq görülmüşdür. Romy mükafatını bir neçə dəfə almışdır: 2012, 2013 və 2014-cü illərdə - serialın ən populyar ifaçısı kimi; 2016 və 2017-ci illərdə - ən populyar aktrisa kimi.

Filmoqrafiya
------------

* 2016: "Tatort: Die Kunst des Krieges"
* 2009: Çöl çiçəyi
* 2009: "Polizeiruf 110"
* 2006: "Fred haradadır?"
* 2003: "Məktəbli qızlar"
* 2008–2011: "Həkimin gündəliyi"

Ailəsi
------

Həyat yoldaşı, aktyor və rejissor Pol Zoltan ilə ayrıldıqdan sonra oğlu Yulian Pays ilə Vyanada yaşayır.

Nənəsi və babası rəssam olaraq çalışmışlar. Qardaşı Peter Marquant da rəssam olaraq onların izi ilə gedir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Adele Neuhauser // Munzinger Personen (alm.).
2. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #128584297 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
3. ↑  "Adele Neuhauser". 2019-05-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-16.
4. ↑  Frank Rauscher, Teleschau-Mediendienst: *Adele Neuhauser. – Kommissarin an der Wand.* Arxivləşdirilib 2019-05-01 at the Wayback Machine Interview anlässlich *Tatort: Ausgelöscht* am 29. Mai 2011. In: *tatort-fundus.de.* Abgerufen am 14. Juni 2011.
5. ↑  "Adele Neuhauser: "Opfer nicht alleine lassen"". 2019-05-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-16.
6. ↑  ""Tatort"-Kritikerspiegel: Zuhälterschlümpfe mit Nasenbluten" (alman). ZEITMagazin. 3. SEPTEMBER 2016. 2019-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-09.
7. ↑  *Kuschel, Sven.* ""TATORT"-INSPEKTOR BEANTWORTET DIE WICHTIGSTEN FRAGEN: Was steht im Buch "Die Kunst des Krieges"?" (alman). Bild. 04.09.2016. 2019-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-09.
**Aleksandr Serqeyviç Puşkin abidəsi** — bürüncdən ibarət olan abidə yazıçı Aleksandr Sergeyeviç Puşkinin şərəfinə ucaldılmışdır. Abidə Rostov-na-Donu şəhərində Voroşilkin prospekti ilə Puşkinskaya küçələrinin kəsişdiyi ərazidə ucaldılmışdır. Abidənin heykəltaraşı Qavriil Aleksandroviç Şults olmuşdur. Abidə 1959-cu ildə ucaldılmışdır. Sonradan abidənin qoyulduğu ərazi abadlaşdırılmış və fanarlar quraşdırılmışdır. Aleksandr Sergeyeviç Puşkinin şərəfinə ucaldılmış abidı Rusiya Federasiyasını regional əhəmiyyətli mədəni irsi siyahısına daxil edilmişdur. Bu Rostovda ədəbi mövzuya aid ilk abidədir.

Şairin abidəsi bürüncdən hazırlanmışdır. Onun yerləşdiyi altlıq isə mərmərdəndir.

1992-ci ildə abidə dövlət qorunması siyahısına daxil edilmişdir.

1999-cu ildə abidə yenidən təmir edilmişdir.

Hər il şairin anadan olduğu gündə abidənin ətrafına şəhər sakinləri və qonadlar abidənin ətrafına toplaşaraq şairi anırlar. Abidənin ətrafına gül dəstələri quraşdırılır. Toplaşanlar burada ədəbi və şeyr gecələri keçirirlər. Şəhərdə Puşkinin şərəfinə ucaldılması əbəs yerə olmamışdır. Belə ki, Aleksandr Sergeyeviç Puşkin Rostov-na-Donu şəhərində 1820-ci ildə olmuşdur. O, bu zaman Qafqaza səfəri zamanı Rostovda olmuşdur. Bu səfər zamanı Aleksandr Sergeyeviç Puşkinin I Pyotr və II Yekaterinanın hakimiyyətinə maraq yaranmışdır. Üstəlik Stepan Razinin və Emelyan İvanoviçin həyatı ilə maraqlanırdı. Rostov şəhərinin gözəlliyini görən Puşkinin yaradıcılığına böyük təsir göstərmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Памятник А. С. Пушкину, Ростов-на-Дону". Изготовление памятников (rus). 2018-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-21.
2. ↑  "Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации". old.kulturnoe-nasledie.ru. 2017-02-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-21.
3. ↑  "Памятник Пушкину, Ростовская область, Ростов-на-Дону г." www.rostovgid.ru. 2017-02-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-21.
4. ↑  *Админ.* "Памятник А.С. Пушкину в Ростове-на-Дону" (rus). www.voopiik-don.ru. 2017-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-21.
**Səhranın əli** **(*isp.* Mano del desierto)** — Antofaqasta bölgəsində (Çili) Pan-Amerika magistralının 5-ci şossesindən 400 metr məsafədə, Atakama səhrasında heykəldir.

Heykəl insanın sol ovcunun sanki torpaqdan çıxmış vəziyyətini əks etdirir. Heykəlin hündürlüyü 11 metrdir. Müəllifi çilili Mario İrarrasabaldır. Müəllifin fikrində onun əsəri insan haqsızlığını, tənhalığını, dərd və əzabını və belə nəzərə çarpan ölçüdə olası — acizliyi və köməksizliyi ifadə etməlidir. Tikinti materialı polad karkasüzərində betondur. Açılış 1992-ci il martın 28-də baş tutmuşdur.

Heykəl çəkilişlər üçün məşhur yerdir və bir çox reklam roliklərində və musiqi kliplərində çəkilib. "Əl" tez-tez qraffiti ilə boyanır, buna görə də səlahiyyətlilər onu müntəzəm olaraq təmizləyirlər, xüsusən də 2013-cü ildə Ümumdünya Turizm Gününün qeyd edilməsi çərçivəsində Antofaqastanın səlahiyyətliləri və ölkənin Turizm Nazirliyi 20 könüllünün köməyi ilə onun təmizlənməsini təşkil etdilər. Antofaqasta İttifaqı abidənin qorunmasını öz üzərinə götürüb, onun üzvləri abidəni təmizləyir və ziyarətçiləri abidəni yazılarla örtməməyə çağırırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Giant Hand Buried in the Atacama Desert Arxivləşdirilib 2014-03-13 at the Wayback Machine (ing.) на сайте *scribol.com*
2. 1 2 3 4  *Кэти Мэннинг.* Keep Up the High Five: "La Mano Del Desierto" Arxivləşdirilib 2014-03-13 at the Wayback Machine (ing.) на сайте *elobservatodo.cl*, 22 июля 2011
3. ↑  La mano del desierto Arxivləşdirilib 2014-03-13 at the Wayback Machine (isp.) на сайте *diariodelviajero.com*, 29 февраля 2008
4. ↑  *Marcelo Rojas.* "LA MANO DEL DESIERTO" (ispan). 2014-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-14.
5. ↑  *Министерство туризма Чили.* "Con operativo en la Mano del Desierto, Sernatur Antofagasta celebró el Día Mundial del Turismo" (ispan). 27.09.2013. 2014-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-14.
6. ↑  *Katie Manning.* "Keep Up the High Five: "La Mano Del Desierto"" (ingilis). 22.07.2011. 2014-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-14.
rezorsinler
**Rezorsin** – Mr(C6H4(OH)2)= 110.11 (m-dioksifenol), ikiatomlufenol.

Fiziki xassələri
----------------

Rezorsin ağ və ya zəif sarımtıl kristallik maddədir, özünəməxsus zəif iylidir. Saxlanılma qaydasına düzgün əməl edilmədikdə işığın və havanın təsirindən asan oksidləşmə nəticəsində tədricən çəhrayı-narıncı rəng alır. Suda, spirtdə, efirdə asan həll olur. Ərimə temperaturu 109–112ºC-dir. Rezorsin güclü antiseptik xassəyə malikdir. Dəri xəstəliklərində sulu və spirtli məhlullar (2–5%-li), həmçinin məlhəmlər (5–20%-li) şəklinə işlənir.

Alınması
--------

Rezorsini sintez etmək üçün fenolların alınma üsullarının birindən istifadə edirlər. Məsələn, benzol m-disulfoturşunu natrium hidroksidlə 270ºC-də közərdirlər. Ərintini suda həll edib, xlorid turşusu ilə turşulandırıldıqdan sonar rezorsini üzvi həlledicilərdə (benzol, efir) ekstraksiya edirlər.   

C6H4(SO3H)2 + 6 NaOH → C6H4(ONa)2 + 2 Na2SO4 + 4 H2O
C6H4(ONa)2 + 2 HCl → C6H4(OH)2 + 2 NaCl

Tətbiqi
-------

Rezorsinin qatı antiseptik məhlulları keratolitik təsirə malikdir (epidermisi yumşaldır). Zəif məhlulları, əksinə keratoplastik təsirə malikdir (buynuz qişasının əmələ gəlməsini sürətləndirir). Dəri xəstəliklərinin (ekzema, seboreya, dermatitləri, göbələk xəstəlikləri, dəmrov) müalicəsində tətbiq olunur. Bundan başqa sintetik boyalarin istehsalında istifadə edilir. Rezorsinin toz və buxarları qıcıqlandırıcı təsirə malikdir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
* 
*
**Froyla Tsalam** (*ing.* Froyla Tzalam; XX əsr, San-Antonio[d]) — belizeli antropoloq və icma lideri.

Həyatı
------

Tsalam Toledo şəhərinin San Antonio kəndində anadan olub. Texasdakı Triniti Universitetindən antropologiya ixtisası üzrə bakalavr dərəcəsi ilə məzun olub. Daha sonra, Susseks Universitetindən kənd inkişafı üzrə magistr dərəcəsi əldə edib.

Hal-hazırda Sarstun Temaş Yerli İdarəetmə İnstitutunun icraçı direktorudur.

Fəaliyyəti
----------

22 aprel 2021-ci ildə Beliz Baş naziri Conni Briseno ser Kolvill Yanqın təqaüdə çıxmasının ardından Belizin növbəti general-qubernatoru olaraq onu namizəd olaraq açıqladı. Üçüncü general-qubernator, bu vəzifəyə təyin edilmiş ikinci qadın və ilk yerli amerikalı general-qubernatoru olaraq Tsalam vəzifəsinə başladı.

Tsalam 2017-ci ilin yanvarında senata namizədlik verdi və siyahıya alındı, lakin STYİİ-dakı işinə yönəlmək üçün sonradan imtina etdi.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  .
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-30.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-30.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-30.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-30.

Xarici keçidlər
---------------