recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Şərqi Qaraxanlılar dövləti** — Qaraxanilər dövlətinin iki yerə parçalanmasından sonra yaranan türk qurumu.

Tarixi
------

Qaraxanlı dövləti ikiyə ayrılandan sonra Böyük xaqan kimi tanınan Şərəfüddövle ləqəbli Əbu Şüca Süleyman ibn Yusif mərkəzi Balasagun və Qaşqarı özünə saxlayıb, qardaşlarından Buğra xan Məhəmmədə Taraz ilə İsficabı, Mahmuda isə Arslan Tigin ləqəbiylə birlikdə ölkənin şərqini verdi. Qaraxanlı dövlətləri arasında sərhəd anlaşmazlığından döyüşlər davam edirdi. Şərqi Qaraxanlı dövlətinin paytaxtı Balasagun idi. İlk dövrlərdə şərqdən gələn köçəri Türklər ölkə ərazisinə qəbul edildi və İslamiyyətə girmələri təmin edildi. Bu sırada Böyük Səlcuq dövləti güclənməkdəydi. Şərqi Qaraxanlıları Qaraxitaylar yıxdı.

Hökmdarlar
----------

1. Süleyman Arslan xan – xan (1032—1055)
2. II Məhəmməd Buğra xan – xan (1055—1057).
3. I İbrahim Buğra xan – xan (1057—1059).
4. Mahmud Toğrul xan – xan (1059—1074).
5. Ömər Toğrul xan – xan (1074—1075).
6. II Harun Buğra xan – xan (1075—1102).
7. Əhməd Arslan xan – xan (1102—1130).
8. II İbrahim Buğra xan – xan (1130—1156)
9. III Məhəmməd Buğra xan – xan (1156—1180).
10. II Yusif Tamğaç xan – xan 1180—1205).
11. IV Məhəmməd Buğra xan – xan (1205-1211)
**Şərqi Asiya Tədqiqat Universitetləri Assosiasiyası** (*çin.* 東亞研究型大學協會, *ing.* Association of East Asian Research Universities – **AEARU**) — Şərqi Asiya ərazisində yerləşən ölkələrin bəzi tədqiqat universitetlərinin regional təşkilatı.

Tarixi
------

Assosiasiya 1996-cı ilin yanvar ayında Şərqi Asiya ərazisində yerləşən ölkələrin doqquz ali məktəbi tərəfindən təsis edilmişdir.

Məqsədi
-------

Təşkilatın əsas məqsədi bura üzv olan ali məktəblər – tədqiqat universitetləri arasında tədqiqat nəticələri bölüşmək üçün forum açmaq, həmçinin onlar arasında qarşılıqlı mübadilənin təşviqidir.

Rəhbərlik
---------

Assosiasiyanın İdarə Heyətinə sədr rəhbərlik edir. Bundan başqa bu təşkilatda vitse-sədr də fəaliyyət göstərir. İdarə Heyətinə həmçinin beş seçilmiş digər üzvlər də daxildir. Ümumiyyətlə isə İdarə Heyəti beş ölkənin hər birindən olan bir və ya iki üzvdən ibarətdir. Səmərəli biznes məsələləri həyata keçirmək məqsədilə AEARU Katibliyi sədrlə eyni universitetdə yerləşir. Təşkilatın eksklüziv katibi müxtəlif AEARU fəaliyyətini əlaqələndirir və həmçinin təşkilatın saytlarını idarə edir.

Fəaliyyəti
----------

Bütün üzv universitetlərin iştirakı ilə hər il Assosiasiyanın ümumi yığıncağı keçirilir.

AEARU-nun fəaliyyətinə müxtəlif növ seminarlar, tələbə yay düşərgələrinin, tələbə müsabiqələrinin, beynəlxalq simpoziumların təşkili daxildir. Bu kimi fəaliyyətlər fikir və qarşılıqlı məlumat mübadiləsinin təşviq edilməsi və üzv universitetlər arasında sıx münasibətlərin inkişaf etdirilməsi üçün il ərzində mütəmadi olaraq keçirilir.

Üzvləri
-------

2015-ci ilin noyabr ayına olan məlumata görə Assosiasiyaya hazırda 5 ölkədən 17 ali məktəb üzvdür.

* Çin Pekin Universiteti (Pekin, Çin)
* Çin Fudan Universiteti (Şanxay, Çin)
* Çin Tsinxua Universiteti (Pekin, Çin)
* Çin Çin Elm və Texnologiya Universiteti (Hefei, Çin)
* Çin Nankin Universiteti (Nankin, Çin)
* Çin Respublikası Milli Tsinq Hua Universiteti (Sinçju, Tayvan)
* Çin Respublikası Tayvan Milli Universiteti (Taybey, Tayvan)
* Honkonq Honkonq Elm və Texnologiya Universiteti (Say Kunq rayonu, Honkonq)
* Yaponiya Tokio Universiteti (Tokio, Yaponiya)
* Yaponiya Tsukuba Universiteti (Tsukuba, Yaponiya)
* Yaponiya Osaka Universiteti (Osaka, Yaponiya)
* Yaponiya Tokio Texnologiya İnstitutu (Tokio, Yaponiya)
* Yaponiya Kyoto Universiteti (Kyoto, Yaponiya)
* Yaponiya Tohoku Universiteti (Senday, Yaponiya)
* Cənubi Koreya Seul Milli Universiteti (Seul, Cənubi Koreya)
* Cənubi Koreya Koreya Qabaqcıl Elmlər və Texnologiyalar İnstitutu (Dəjeon, Cənubi Koreya)
* Cənubi Koreya Pohanq Elm və Texnologiya Universiteti (Pohanq, Cənubi Koreya)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  About AEARU Arxivləşdirilib 2016-06-03 at the Wayback Machine. aearu.org  (ing.)
2. ↑  17 Members Arxivləşdirilib 2022-07-09 at the Wayback Machine. aearu.org  (ing.)

Xarici keçidlər
---------------

* aearu.org — Şərqi Asiya Tədqiqat Universitetləri Assosiasiyasının rəsmi saytı
**Ablakim İlmiy** — (1887 – 1947, Mecidiya[d], Konstantsa) — krım tatar yazıçı, jurnalist, pedaqoq, ictimai xadim.

Haqqında
--------

Ablakim İlmiy 1887-ci ildə Tavrida quberniyasının Simferopol uyezdinin Duvankoy volostinin Eski-El kəndində anadan olub. İbtidai təhsilini kənd məktəbində aldıqdan sonra Baxçasarayda orta təhsilini davam etdirib. İstanbulda təhsil aldığı dövrdə krım tatar tələbələrinin gizli "Tələbə cəmiyyəti" təşkilatına üzv olub. Burada o Krım tatar milli hərəkatının fəalları Cəfər Seyidəhməd Krımər, Noman Çələbi Cihan, Həbibulla Odabaş ilə tanış olur.

Ablakim İlmiyin "Xanların çəhrayı gül bağı və ya Krımın tarixi" kitabının tərcüməsi onu tanıdan əsas əsərlərdən biri olur. Bu əsər 1811-ci ildə Gəraylar nəslindən olan Həlim Gəray tərəfindən Krım xanlığının tarixi haqqında yazılıb. 1909-cu ildə Ablakim İlmiy öz şərhləri ilə bu əsərin tərcüməsini İstanbulda çap etdirdi. 1914-cü ildə Ablakim İlmiy Krıma geri dönür. Tavdair mədrəsəsinin rektoru kimi fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı "Tərcüman" jurnalında öz nəsr əsərlərini də çap etdirir. Birinci Dünya Müharibəsinə həsr etdiyi "Oğul", "Çubarə" hekayələri böyük diqqətə səbəb olur. 1916-cı ildə bir müddət "Tərcüman" qəzetinə rəhbərlik edib. 1917-ci ildə özü "Kırım odjaqıı" qəzetini nəşr etdirməyə başlayaraq siyasətlə məşğul olmağa başlayır. Elə həmin ildə Krım tatar xalqının birinci qurultayında Həsən Səbri Ayvazov və C.Ablayevlə birlikdə Birinci milli məclisin Prezidiumuna seçilir. 1918-ci ildə Baxçasarayda yerləşən Zəncirli mədrəsədə coğrafiya müəllimi kimi fəaliyyət göstərib. Sonradan isə Krımda yerləşən uşaq evlərinin birində işləyib. 1926-cı ildə "İleri" jurnalında Ablakim İlmiyin "Şəhər haqqında xatirələr" povesti çap olunmağa başlayır. 2 dekabr 1928-ci ildə İlmiy həbs edilir və millətçilikdə ittiham edilərək 5 il həbs cəzası alır. Cəzasını çəkdikdən sonra bir müddət şüşə ustası işləyib və uzun müddət Krımdan kənarda yaşayıb. Yalnız 1942-ci ildə nasist işğalından sonra Albat kəndində Krım Müsəlman Komitəsi tərəfindən açılmış liseydə dərs demək üçün geri dönərək burada tarix və coğrafiyadan dərs deməyə başlayır. Krım nasist işğalından azad edildikdən sonra Rumıniyaya gedib və 1947-ci ildə burada dünyasını dəyişib. Məcidiyyə şəhərinin tatar qəbiristanlığında dəfn edilib.

Xatirəsi
--------

Baxçasarayda Xançayır mikrorayonunda küçələrdən biri yazıçının şərəfinə adlandırılıb.

Həmçinin bax
------------

* Riza Fazıl
* Yusif İsa Halim
* Həmdi Giraybəy

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Абляким Аджи-Ариф оглу Ильмий" (rus). medeniye.org. 2 aprel 2009. 12 mart 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 mart 2021.
2. ↑  *Meryem Aybike Sinan.* "Kırım Halk Cumhuriyeti 102 yaşında olacaktı!" (türk). haber7.com. 25 dekabr 2019. 12 mart 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 mart 2021.

Xarici keçidlər
---------------

* Крым, Турция и Румыния Ильмия Аблякима / Crimean Tatars

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Müasir Ukrayna |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qaraqala.

**Qaraqala yaşayış yeri** — Babək rayonunun eyniadlı kəndi yaxınlığında, Naxçıvançayın sol sahilində Son Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə aid yaşayış yeri.

Ümumi məlumat
-------------

1954-cü ildə qeydə alınmışdır. Sahəsi 3 hektardır. Təpəyəoxşar yüksəklikdə yerləşən yaşayış yerindən xeyli boz və qırmızı rəngli gil qab fraqmentləri, obsidian (dəvəgözü) və çaxmaqdaşı qırıqları, çaydaşları və s. toplanmışdır. Tapıntılara əsasən evlərin daş bünövrə üzərində çiy kərpicdən tikildiyini demək olar. Mədəni təpəqə kül qarışıq torpaq laylarından və müxtəlif arxeoloji materiallardan ibarətdir. Buradan gil qab qırıqları, dən daşları, həvəng və dəstələr, sürtgəclər aşkar olunmuşdur. Materiallar Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. Tapıntılara əsasən abidə eradan əvvəl II–I minilliklərə aid edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑   Naxçıvan ensiklopediyası. II cilddə. I cild. Naxçıvan.2005.

Həmçinin bax
------------

* Qaraqala (Babək)
* Qaraqala nekropolu
**Co Freyzer** (*ing.* Joseph William Frazier) - 70-ci illərin tanınmış boksçusu. Məhəmməd Əli ilə aralarında olan rəqabət dünya boks tarixinin ən güclü çəkişməsi hesab olunur.Freyzerlə Əlinin arasında baş tutan Filippinin paytaxtı Manilada keçirilən 3-cü döyüş isə illər keçməsinə baxmayaraq hələdə bütün dünyada hər kəs tərəfindən ən böyük boks qarşılaşması olaraq qəbul edilməktədir,qarşılaşma "Manilada Triller" adı ilə boks tarixinin qızıl səhifəsinə çevrildi. Məhəmməd Əli ilə 1971-ci ildə baş tutan görüşdə ilk matçı qazanmış və həmin məğlubiyyət Məhəmməd Əlinin peşəkar karyerasındakı ilk məğlubiyyəti olmuşdur. Peşəkar boks karyerası 1965-1976-cı illər aralığında baş tutmuş Freyzer 1981-ci ildə bir döyüş üçün yenidən rinqlərə qayıtmışdır.

Smokin Co ləqəbi ilə tanınan Freyzer 1964-cü ildə Tokioda keçirilən Olimpiya Oyunları zamanı çıxış etdiyi ağır çəkidə bütün rəqiblərini məğlub edərək qızıl medala sahib olmuşdur. 1971-ci ilin 8 martında Manhettendə Məhəmməd Əli ilə baş tutan görüş Əsrin döyüşü adını almış və dünya tarixində ən çox izləyici marağına səbəb olmuş boks qarşılaşması olmuşdur. Freyzerin karyerası ərzində keçirdiyi 37 görüşün 32 görüşü qələbə ilə 4 görüş isə məğlubiyyətlə başa çatmışdır. Əldə edilən qələbələrin 27 si nokautla nəticələnmişdir. Co Freyzer 2011-ci ilin 7 noyabr tarixində yaşadığı Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərində vəfat edib.
Dərin dəniz çöküntüləri.
**Abissal çöküntülər** — dərin dəniz çöküntüləri, abissal zonada 3–4 km-dən çox dərinlikdə müasir və qədim dəniz və okean çöküntüləri. Əsasən karbonatlı və silisli lillər, dərin sulu qırmızı gil daxildir. "Abissal çöküntülər" anlayışı ilk dəfə 1907-ci ildə Almaniya tədqiqatçısı Otto Krümmel tərəfindən təqdim edilmişdir. Onlar müxtəlif mikroorqanizmlərdən və heyvan qalıqlarından (orqanogen çöküntülər), vulkan püskürmələrindən, süxurlardan və minerallardan əmələ gəlir. Abissal çöküntülər okeanın dibinin təxminən 90%-ni əhatə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Энциклопедический словарь. 2009. абиссальные отложения.
2. ↑  Abissal çöküntülər // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
3. ↑  Абиссальные отложения // Казахстан. Национальная энциклопедия (рус.). — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
**Daulet Serikbayev adına Şərqi Qazaxıstan Texniki Universiteti (ŞQTU)** (*qaz.* Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті (ШҚТУ)) — Şərqi Qazaxıstan vilayətinin ali texniki təhsil müəssisəsi.

*Daulet Serikbayev adına Şərqi Qazaxıstan Texniki Universiteti* — Qazaxıstanın metallurgiya, maşınqayırma, enerji, memarlıq və inşaat, nəqliyyat, informasiya sistemləri sahələrində mütəxəssislər və eyni zamanda peşəkar iqtisadçılar hazırlayan aparıcı texniki universitetlərindən biridir. Dərslər əyani və qiyabi olaraq aparılır, universitet həm də sürətləndirilmiş təhsil proqramları, məsafəli texnologiyalardan istifadə təklif edir.

Tarixi
------

1958 il Ust-Kamenoqorsk Yol İnşaat İnstitutu SSRİ Nazirlər Sovetinin 5 avqust 866 saylı və Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin 30 avqust tarixli 765 saylı Qərarı ilə təşkil edilmişdir. Daulet Serikbayev adına ŞQTU-nin ilk rektoru təyin edildi. Şərqi Qazaxıstan vilayətində texniki universitetin açılması, Şərqi Qazaxıstanda iqtisadiyyatın sürətli inkişafı və onu təmin etmək üçün təcili olaraq mühəndis və texniki kadrlara ehtiyacı ilə obyektiv olaraq əvvəlcədən təyin edilmişdir.

Təhsil binalarının, tələbə yataqxanalarının, idman meydançalarının və yaşayış binalarının yerləşdirilməsi üçün şəhər Deputatlar Şurası İrtış sahillərində 66 hektar sahə ayırmışdı. İlk illərdə universitet, ona verilmiş inşaat texnikumunun tədris binasında, Kazqiprotsvet dizayn institutunun inzibati binasında yerləşirdi və tələbələr 400 yerlik Vostokmaşzavod yataqxanasında yaşayırdılar.

Sənaye və mülki inşaat, beton və dəmir-beton məmulatları və konstruksiyalarının istehsalı, yol tikinti maşınları və avadanlıqları, magistral yollar və yol nəqliyyatının istismarı ixtisaslarına 100 nəfər əyani tələbə, 75 nəfər qiyabi tələbə olmaqla 175 nəfər qəbul edilmişdir. İnstitutun strukturuna 8 kafedra daxil idi: Marksizm-Leninizm, Kimya, Ali Riyaziyyat, Fizika, Təsviri Həndəsə və Qrafika, Nəzəri Mexanika, Struktur Mexanika, Geodeziya, bunlar arasında 3 elmlər namizədi və 10 laboratoriya köməkçisi olmaqla 13 müəllim çalışırdı. 1959-cu ildə inşaat və avtomekanika fakültələrinin təşkili ilə əlaqədar olaraq yeni açılan metal texnologiyası və xüsusi hazırlıq kafedraları, həmçinin inşaat mexanikası, nəzəri mexanika, ali riyaziyyat, marksizm-leninizm kafedraları avtomatika fakültəsinə, istirahət tikinti fakültəsinin bir hissəsi oldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д.Серикбаева". 2015-06-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-13.
2. ↑  Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.

Xarici keçidlər
---------------

* Образовательный портал ВКТУ
* Şərqi Qazaxıstan Texniki Universiteti
* Дополнительная информация про ВКТУ
* ВКТУ на KazEdu
* Фото ВКТУ

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Twitter |
| Foto, video və audio | Instagram |
| Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0004 0387 7975 |
**Əhməde Həpo** (22 may 1933, Qəmərli rayonu) — Azərbaycan yazıçısı və publisisti, "Ronahi" Kürd Mədəniyyət Mərkəzinin qurucusu.

Həyatı
------

Əhməde Həpo 22 may 1933-cü ildə Ermənistan SSR-nin Qəmərli rayonunun Şırran kəndində anadan olmuşdur. Mənşəcə kürddür. Onun ailəsi İosif Stalinin dövründə həyata keçirilən repressiyalar səbəbilə 10 il sürgündə olmuşdur. Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiya edilməsi ilə Əhməde Həpo evindən didərgin olmuş, Azərbaycanın Yevlax rayonunda məskunlaşmışdır. Ali təhsil almaq üçün Bakıya gələn Əhməde Həpo dövri mətbuatda müntəzəm çıxış etmiş, sonradan Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Mətbuatda Dövlət Sirlərini Mühafizə edən Baş İdarədə çalışmışdır. O, kürd folklorunun toplanması və nəşr edilməsində böyük xidmətlər göstərmişdir. Əhməde Həpo "Yara", "Qanlı göz yaşları", "Evsiz yolçu", "Ömür çiçəkləri" kimi 10 kitab müəllifidir. Onun əsərləri kürd dilində də nəşr olunmuşdur.

Azərbaycanda müstəqillik elan olunduqdan sonra Əhməde Həpo "Ronahi" Kürd Mədəniyyət Mərkəzini yaratmış və ona rəhbərlik etmişdir. Bu illərdə, o, həm də Mehdi Hüseyn, Mirzə İbrahimov, İlyas Əfəndiyev və digər yazıçılarımızın əsərlərini kürd dilinə tərcümə etmişdir. Əhməde Həpo "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətində kürd dilində efirə gedən "Kürdün səsi" radio verilişinin rəhbəri və eyniadlı qəzetin baş redaktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. O həmçinin, Azərbaycandakı kürd icmasının ağsaqqalıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "AZƏRBAYCAN YAZIÇILARI". Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzi (az.). 2022-02-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 fevral 2022.
2. 1 2  "Yazıçı Əhməde Həponun 80 illik yubileyi qeyd olunmuşdur". Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi (az.). 22 may 2014. 9 February 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 fevral 2022.
3. ↑  ""HƏR BİR XALQIN MİLLİ MƏNSUBİYYƏTİ ONUN QÜRUR MƏNBƏYİDİR"". Diplomat (az.). 127 (16). 1–8 iyul 2011. səh. 3.
4. ↑  "Azərbaycan multikulturalizminə həsr olunmuş növbəti kitab çapdan çıxıb". Multikultural Azərbaycan (az.). 26 noyabr 2019. 2022-02-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 fevral 2022.
5. ↑  "Azərbaycanda yaşayan xalqların nümayəndələrindən". Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi (az.). 10 noyabr 2020. 2022-02-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 fevral 2022.
**Əhmədcan Kasimi**(d. 15 aprel 1914, Külcə Çin - v. 27 avqust 1949, SSRİ) — Uyğur əsilli siyasətçi. 1946–1949-cu illər aralığında İkinci Şərqi Türkistan Respublikasının prezidenti olmuşdur. Əhmədcan 1914-cü ildə Külcədə anadan olmuşdur. O, 1936-cı ildə Moskvadakı Şərq Xalqları Kommunist Universitetində təhsil almış və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur. Əhmədcan "Stalinin adamı" və "kommunist düşüncəli proqressiv" şəxs kimi təsvir edilirdi.

Həyatı
------

15 aprel 1914-cü ildə Çin Xalq Cümhuriyyətinin Külcə şəhərində dünyaya gəlmişdir. 1936-cı ildə Moskvanın Şərq Dəstəkçiləri Kommunist Universitetində oxumuş və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur. Əhmədcan "Stalin adamı" və "kommunist düşüncəli mütərəqqi" biri kimi xarakterizə edilirdi.

17 avqust 1949-cu ildə Pekinə getmək üçün mindiyi təyyarənin düşməsi nəticəsində Baykal gölü ətrafında dünyasını dəyişmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1944-cü ilin noyabrında İli üsyanı zamanı Sincan əyalətinin üç şimal-qərb bölgəsində qurulmuş Sovet Şərqi idarəsi İkinci Şərqi Türkistan Respublikasının idarəetmə şurasının üzvü idi. Qasiminin özü üsyanın planlaşdırılması ilə məşğul deyildi. İkinci ETR-ə əvvəlcə mühafizəkar İslam hökumətinin yaradılmasını dəstəkləyən Elxan Törə rəhbərlik etdi. Əlixan Törəyə 1946-cı ildə Stalinin əmri ilə ev həbsi verildi. Qasimi sovet tərəfdarı olan Şərqi Türkistan Türk Xalqları Milli Azadlıq Komitəsinin lideri seçildi.

1946-cı ilin iyununda Qasimi Dihua (indiki Urumçi) şəhərində koalisiya əyalət hökuməti qurmaq üçün milliyyətçi Çin lideri Zanq Zizhonq ilə siyasi razılaşma əldə etməyə çalışdı. İkinci ETR adı ilə dağılmalı idi, lakin üç rayon muxtariyyət saxladı. ETR prezidenti olaraq Qasimi hökumətini birlik və dəstək olmağa çağırdı və koalisiya əyalət hökumətini rədd etdi. O, Şərqi Türkistan xalqının yalnız Çin konstitusiyasına əsasən hüquqlarını təmin etmək üçün üsyana qalxdıqlarını izah etdi. ETR ilə Çin Respublikası arasında ikitərəfli münasibətləri müzakirə etmək üçün Çin Milli Məclisi Nanjinqə bir nümayəndə heyətinə rəhbərlik etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Forbes 1986, s. 174
2. ↑  Benson 1990, s. 138
3. ↑  Mark Dickens, "The Soviets in Xinjiang 1911-1949" Arxivləşdirilib 2008-10-23 at the Wayback Machine Last Accessed 2010-11-14 Arxivləşdirilib 2019-06-01 at the Wayback Machine
4. ↑  Benson 1990, s. 63, 70
5. ↑  Benson 1990:84, 101
6. ↑  Donald H. McMillen, *Chinese Communist Power and Policy in Xinjiang, 1949–1977* (Boulder, Colorado: Westview Press, 1979), s. 30.

Ədəbiyyat
---------

* Abdurakhman Abay, *Ahmetjan Qasimi Haqqida Hikayilar*, Urumqi: Xinjiang Peoples Publishing (1984)
* *Benson, Linda.* The Ili Rebellion: the Moslem challenge to Chinese authority in Xinjiang, 1944-1949. M.E. Sharpe. 1990. ISBN 0-87332-509-5.
* *Forbes, Andrew D. W.* Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: A Political History of Republican Sinkiang 1911-1949 (illustrated). CUP Archive. 1986. ISBN 0521255147. İstifadə tarixi: 10 March 2014.
* Zordun Sabir, *Anayurt*, Almaty: Nash Mir (2006)
**Ceyms Preskott Coul** (*ing.* James Prescott Joule d. 24 dekabr 1818, Solford, Lankaşir qraflığı (indiki böyük Mançester); ö. 11 oktyabr 1889, Seyl, Çeşir qraflığı) — ingilis fiziki, London Kral Cəmiyyətinin üzvü (1850). İlk Termodinamika qanunu - Enerjinin Saxlanması Qanununu təsvir edib.

Haqqında
--------

Ceyms Preskott Coul ev təhsili almışdı. Müəllimi C. Daltonun təsiri altında fizikaya böyük maraq göstərərək, fiziki eksperimentlər aparmağa başlayan Coul elektromaqnit hadisələrinin öyrənilməsinə, alçaq temperaturlar fizikasına, enerjinin saxlanması qanununun əsaslandırılmasına böyük töhfə vermişdir. 1840-cı ildə Ferromaqnetiklərin maqnitlənməsi zamanı doyma effektini və 1842-ci ildə maqnito striksiyanı aşkar etmişdir. Coul E.X.Lentsdən asılı olmayaraq, 1841-ci ildə naqildən cərəyan keçərkən ayrılan istilik miqdarının naqilin müqavimətindən və cərəyan şiddətindən asılılığını müəyyən etmişdir və bu, 1843-cü ildə nəşr olunmuşdur. Həmin qanun Coul-Lents qanunu adlandırılır.

C.P.Coul 1843–50-ci illərdə mexaniki enerjinin istilik enerjisinə keçməsinin mümkünlüyünü göstərdi və istiliyin mexaniki ekvivalentini hesabladı ki, bu da enerjinin saxlanması qanununun eksperimentlə əsaslandırılması oldu. O, istiliyə zərrəciklərin hərəkəti kimi baxaraq, bəzi qazların istilik tutumlarını nəzəri olaraq təyin etmiş və göstərmişdir ki, ideal qazın daxili enerjisi yalnız temperaturdan asılıdır. Fizikada Coul qanunu adlandırılır. Coul, həmçinin 1852-62-ci illərdə U. Tomsonla birlikdə qazın məsaməli arakəsmədən adiabatik keçməsi zamanı onun soyumasını müşahidə etmiş və öyrənmişdir. Buna isə Coul-Tomson effekti deyilir. Eyni zamanda iş, enerji və istilik miqdarı vahidi coul (C) adlandırılmışdır.

Mükafatları
-----------

* 1852-ci ildə London Kral Cəmiyyətinin qızıl medalı
* 1866-cı ildə London Kral Cəmiyyətinin Q. Kopli medalı


Vikianbarda ***Ceyms Preskott Coul*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər
---------------

* Great Creation Scientists: James Joule (1818–1889) — **answersingenesis.org** saytı (ing.)

Mənbə
-----

* Arxivləşdirilib 2008-01-19 at the Wayback Machine

| ⛭BS-də adları vahidlər kimi istifadə olunan alimlər |
| --- |
| Əsas vahidlər | Andre Mari Amper  • Uilyam Kelvin |
| Törəmə vahidlər | Antuan Anri Bekkerel  • Anders Selsi  • Şarl Kulon  • Maykl Faradey  • Lyuis Harold Qrey  • Cozef Henri  • Henrix Hers  • Ceyms Preskott Coul  • İsaak Nyuton  •  • Georq Om  • Blez Paskal  • Verner fon Simens  • Rolf Maksimilian Zivert  • Nikola Tesla  • Alessandro Volta  • Ceyms Vatt  • Vilhelm Eduard Veber |
| Həmçinin bax | Qeyri-BS-də adları vahidlər kimi istifadə olunan alimlərin siyahısı  • Fiziki sabitlərdə adları istifadə olunan alimlərin siyahısı |

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 391–392. ISBN 978-9952-441-10-9.
**Fred Rompelberq** (nid. Fred Rompelberg; d. 30 oktyabr 1945, Maastrixt) — bir neçə dünya rekordu əldə edən keçmiş holland velosipedçi. Əldə etdiyi 11 dünya rekorduna və bir neçə rekordu qırmaq üçün apardığı cəhdlərə görə tanınır. 3 oktyabr 1995-ci ildə ABŞ-nin Yuta ştatının Bonnevil ərazisində velosipedi ilə 268.831 km/saat sürət yığaraq dünya rekordu əldə etmişdir. Həmçinin dünyanın ən yaşlı peşəkar velosipedçisi idi. Onun bu rekordu heç kim tərəfindən hələ ki təkrarlanmayıb və Ginnesin Rekordlar Kitabına düşüb. Əvvəlki rekord isə 1985-ci ildə 245 km/saat sürət ilə Con Hovarda aid idi. O da bu rekordu Yuta ştatında əldə etmişdi.

Rompelberq 1971-ci ildə peşəkar velosipedçi olmuşdur və bu onu dünyada ən yaşlı peşəkar velosipedçi etmişdir.

Hazırda İspaniyanın Malyorka şəhərində həvəskar şəkildə velosiped idmanı ilə məşğul olur. Evlidir, iki qızı var.

Uğurları
--------

* 11 dünya rekordu
* 12 Avropa rekordu
* Velosiped yarışlarında 7 qələbə

İstinadlar
----------

1. ↑  Official web site Arxivləşdirilib 2012-07-18 at the Wayback Machine. fredrompelberg.com
**Barium sulfat** (BaSO4) - sulfat turşusunun barium duzu.

Təbiətdə tapılması
------------------

Təbiətdə - barıt mineralı şəklində tapılır. 
Rəngsiz kristal maddədir. Suda, demək olar ki, həll olunmur (180C-də 1 l suda 2 mq).

Alınması
--------

Qatı və duru sulfat turşusu bariumun suda həll olan duzları ilə reaksiyaya girərək barium sulfatın ağ rəngli çöküntüsünü əmələ gətirir:

Bu reaksiya analitik kimyada Ba2+ və SO4 2- ionlarını təyin etmək üçün istifadə edilir.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Barium sulfat qatı sulfat turşusu ilə reaksiyaya daxil olaraq turş duz – barium –hidrosulfat əmələ gətirir:

Yüksək temperaturda (1600 °C)barium sulfat parçalanır

Tətbiqi
-------

Litoponun alınmasında, dərin neft quyularının qazılmasında (ağırlaşdırıcı maddə kimi), müşəmbə, linolium, kağız və rezin istehsalında, rentgen şualarını yaxşı udduğu üçün tibbdə rentgenoloji müayinələrdə, o cümlədən mədə- bağırsaq sistemin müayinəsində işlənilir.

Mənbə
-----

1. ↑  .
2. ↑  Реми Г. «Курс неорганической химии» М.: Иностранная литература, 1963
**Robert "Slavko" Qaydik** (çex. Robert "Slavko" Gajdík, mak. Роберт "Славко" Гајдик; 1923, Zlin – 14 yanvar 1942) ― çexoslovak mənşəli yuqoslav Makedoniya partizanı, Yuqoslaviya Xalq Qurtuluş Müharibəsinin partizanı.

Həyatı
------

Robert Qaydik Zlin şəhərində anadan olmuşdur. Onun atası Yuqoslaviya Krallığının cənubunda yerləşən Matka Kanyonunda su elektrik stansiyası inşa edən Çexoslovakiya şirkətində işləyirdi. Zlíndə "Bata" ayaqqabı fabrikində işləyirdi, almanlar Çexoslovakiyanı işğal etdikdən sonra Yuqoslaviyaya köçdü. Velosipedlə çoxlu səyahət etmişdir. Məktəbdə oxuduğu müddətdə Robert sol hərəkatının nümayəndələri ilə tanış oldu; o, inşaat texnikumunu bitirmiş və 1939-cu ildən Yuqoslaviya Kommunist Gənclər Birliyinin üzvü olmuşdur.

Robert Qaydikin şərəfinə stella
1941-ci ilin birinci yarısında Yuqoslaviya Kommunist Partiyasının Skopye şəhər Komitəsinin əmri ilə Robert "Raduşa" mədənində baş anbardar kimi işə düzəldi, həmçinin bir qrup gənclərlə antifaşist təşviqatına qatıldı. Ölkəsinin işğal atlında düşəndən sonra gizli partizan fəaliyyətinə başladı; 1 mayda isə Skopye mərkəzində "divizion binası" adlanan tikilinin üzərində qırmızı bayraq qaldırdı, iyun ayının əvvəlində isə Skopye aerodromunda yanğın çıxartdı və nəticədə "Junkers Ju 52" nəqliyyat təyyarəsi partladı və yandı. Robert Dana Krapçev, Vasil Antevski, Boro Petruşevski, Nevena Qeorgievna, Rado Yovçevski və başqaları ilə birlikdə 22 avqust 1941-ci ildən 1-ci Skopye partizan dəstəsində xidmət etmişdir. Sentyabr ayında Kumanovo şəhərinə yollandı və orada partlayıcılarla rəftar etmə işləri üzrə yerli partizanlara təlimatlar verirdi. O, orada 12-15 gün arasında vaxt keçirtdi.

1941-ci ilin noyabr ayında Robert gestapoçular tərəfindən həbs olundu, lakin həbsdən qaçmağı bacardı və Priştinada gizləndi, Zenel Haydini adına partizan dəstəsində xidmət edirdi. Xəstəliyinə baxmayaraq partizanlara kömək etmək, silah və əl bombası düzəltmək və təmir etdirməyə davam etdi. 1942-ci ilin əvvəlində Suvi-Dol kəndində tutuldu, Liplyana aparıldı və 14 yanvar 1942-ci ildə orada güllələndi. Robert Qaydikin cəmi 19 yaşı var idi.

Xatirəsi
--------

Robert Qaydikin şərəfinə ictimai təşkilat və Mərkəz icmasının şəhər bələdiyyələrindən biri adlandırılmışdır. Robert Qaydikin 1972-ci ildə yaşadığı evin yaxınlığında büstü qoyulub. 2013-cü ildən Çexiyanın Şimali Makedoniyadaki səfirlik nümayəndələri, Qaydikin ildönümü ilə əlaqədar anma tədbirlərində iştirak edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  „Гајдик, Роберт - Славко". Македонска енциклопедија книга I: стр. 330. (2009). Скопје: Македонска академија на науките и уметностите.
2. 1 2  Одбележана 71 година од смртта на народниот херој Роберт Гајдик Arxivləşdirilib 2017-03-26 at the Wayback Machine  (maked.)
3. ↑  Uctění památky Roberta Gajdíka Arxivləşdirilib 2017-03-27 at the Wayback Machine  (çex.)
4. 1 2  "Одбележување на споменот за Роберт Гајдик" (makedon). Амбасада на Република Чешка во Скопје. 2015-03-03. İstifadə tarixi: 2015-08-18.
5. ↑  "Урбани заедници" (makedon). Општина Центар. 2015-08-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-18.
Temza çayında
**Jak-Jozef (Ceyms) Tisso** (*fr.* Jacques-Joseph Tissot, *ing.* James Tissot, 15 oktyabr 1836[…], Nant, Luar-Atlantik, Fransa – 8 avqust 1902[…], Şense-Byuyon[d], Du (departament), Fransa) — karyerasının çox hissəsini İngiltərədə keçirən bir fransız rəssamı.

Uşaqlığı və gəncliyi
--------------------

Tisso 1836-cı il oktyabrın 15-də Fransanın Nant şəhərində bir italyan əsilli ailənin uşağı olaraq dünyaya gəlmişdi. Atası Marşel Teodor Tisso bacarıqlı bir pərdəlik parça ticarətçisi və anası Mariye Durand isə bir şapqaçı idi. Tisso da anası kimi çox gənc yaşlarında katolik dininə keçdi. Tissonun Nantdan ilham alaraq gənc yaşlarında liman və gəmi rəsmlərini çəkdiyi düşünülür. 17 yaşında rəssam olmağı seçdi. Atası bu qərarı dəstəkləməsə də, nəticədə ona rəssam olmağa icazə verdi.

Karyerası
---------

1856 və ya 1857-ci illərdə incəsənət təhsilini davam etdirmək üçün Parisə getdi. Təxminən 1863-cü ildə Tisso qəflətən orta əsrlər tərzi portretlərini və müasir həyatın təsvirlərini rəsmlərində göstərməyə başladı. Bu dövrdə Tisso qəflətən yüksək tənqidi bəyənmə aldı və çox danışıldı. Sürətlə özünü uğurlu bir sənətkar olmağa həsr etdi. Alfred Stevens və Klod Mone kimi yapon rəsmləri və paltarlarından təsirlənmış, bəzilərini rəsmlərində qeyd etmişdi. Fransa–Prussiya müharibəsində vuruşdu. 1871-ci ildə naməlum səbəblərdən Parisdən Londona yola düşdü. Rəsmləri *"Vanity Fair"* jurnalında, eləcə də Kral Akademiyasında sərgiləndi.

Qaleriya
--------

* "Bağça skamyası""Bağça skamyası"
* "Prodigal oğlunun dönüşü""Prodigal oğlunun dönüşü"
* Kapitan Frederik Qustavus BurnabiKapitan Frederik Qustavus Burnabi
* "Gizli görüş""Gizli görüş"
* "Gizlət və Axtar", 1877"Gizlət və Axtar", 1877
* "Tarixdən əvvəlki qadın""Tarixdən əvvəlki qadın"
* "Royal Street-in dairə eyvanı (Kral küçəsinin dairəsi)", 1868"Royal Street-in dairə eyvanı (Kral küçəsinin dairəsi)", 1868
* "Pis xəbərlər""Pis xəbərlər"
* "Balaca Nimrod""Balaca Nimrod"
* "Bir Kürsüdə Kathleen Newton"" Bir Kürsüdə Kathleen Newton"
* "Tələsin""Tələsin"
* "Dənizkənarı""Dənizkənarı"
* "İtmiş Draxma", 1886-1894"İtmiş Draxma", 1886-1894

Həmçinin bax
------------

* Qustav Dore
* Arman Qiyomen
* Pol Sezan
* Mark Şaqal
* Lui Dager

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4  James Tissot (nid.).
3. 1 2 3 4 5 6 7  RKDartists (nid.).
4. ↑  .
5. ↑  .
6. ↑  *Edgar Degas (French, Paris 1834–1917 Paris).* "James-Jacques-Joseph Tissot (1836–1902)" (ingilis). metmuseum.org. 1867–68. 2017-01-30 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Ceyms Tissonun 206 əsəri
* Ceyms Tisso: Məsihin həyatı. Bruklin Muzeyində sərgi 2009
* Ceyms Tissonun bibliya sənəti
**Asif Süleyman oğlu Kələntərli** (1954, Naxçıvan) — Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Mətbuat Komitəsinin sədri, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin I çağırış deputatı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin müavini.

Həyatı
------

Asif Süleyman oğlu Kələntərli 1954-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Naxçıvan şəhər Cəlil Məmmədquluzadə adına 2 nömrəli orta məktəbində almışdır. Orta təhsilini bitirdikdən sonra Suraxanı Neft Mədənlərində operator işləmişdir. Daha sonra hərbi xidmətdə olmuş Asif Kələntərli Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakültəsinə qəbul olaraq ali təhsilini 1978-ci ildə tamamlamışdır. O, ali təhsilini tamamladıqdan sonra Naxçıvan MSSR Mədəniyyət Nazirliyində metodist, elmi işçi, inspektor, 1987-ci ildən 1991-ci ilin sentyabr ayınadək Naxçıvan Məktəblilər Sarayının direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

Asif Kələntərli rəhbərliyində 1970-cı illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında İbrahim İbrahimli, Arif Rəhimli, Asəf Quliyev və daha bir neçə şəxs tərəfindən gizli fəaliyyət göstərmiş "Azadlıq" adlı təşkilat təsis edilmişdir.

Asif Kələntərli Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin üzvü olmuşdur.

Asif Kələntərli 1990-cı ildə Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə keçirilmiş seçkilərdə 14 nömrəli Naxçıvan şəhər 28 may seçki dairəsi üzrə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi üzvü olaraq deputat seçilmişdir. Heydər Əliyevin Azərbaycan Xalq Cəbhəsi üzvü deputatlardan da dəstək alaraq Naxçıvan Ali Məclisinin sədri seçilməsindən sonra Heydər Əliyevin də dəstəyi ilə bu hadisədən sonra Asif Kələntərli Ali Məclis sədrinin müavini seçilmişdir.

Asif Kələntərli 12 noyabr 1995-ci il tarixində Naxçıvan Ali Məclisinə keçirilmiş seçkilərdə 33 saylı Əcəmi seçki dairəsindən deputat seçilmişdir.

Asif Kələntərli 1996-cı il tarixində Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Mətbuat Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Kələntərli Asif Süleyman oğlu // Naxçıvanda seçkilərin tarixi (1937–2002). Ensiklopedik toplu. Bakı: Qanun. 2003. səh. 517.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-20.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-20.
**Robert Vilhelm Bunzen** (31.3.1811, Göttingen – 16.8.1899, Haydelberq) — alman kimyaçısı, Peterburq Elmlər Akademiyasının əcnəbi müxbir üzvü (1862-ci ildən).

Həyatı
------

Göttingen Universitetini bitirmiş (1830), təhsilini Fransada, İsveçrədə, Avstriyada, İtaliyada təkmilləşdirmişdir (1832–33), Göttingen Universitetində (1834–36), Kasseldə Ali Texniki Məktəbdə (1836–38) işləmiş; Marburq (1838–51), Breslau (1851–52) və Heydelberq (1852–89) universitetlərinin professoru olmuşdur Əsas tədqiqatları qeyri-üzvi, analitik və fiziki kimya sahələrinə aiddir. Arsen-üzvi birləşmələrini tədqiq etmişdir (1837–43). *Kakodil As(CH3)2* radikalının formulunu müəyyən etmiş və onun oksidinin başqa maddələrlə reaksiyasını öyrənərək, radikallar nəzəriyyəsinin yaranması üçün zəmin hazırlamışdır.

Fəaliyyəti
----------

Qustav Kirxqof (solda )və Robert Bunzen (sağda)
Karbon-sink qalvanik elementini ixtira etmiş (1841) və onun köməyi ilə əridilmiş xloridlərin elektrolizindən maqnezium (1852), litium, kalsium, stronsium və barium (1854–55) metallarını almışdır (1841). Domna sobalarında çuqunun əridilməsi prosesini və domna qazlarının tərkibini tədqiq etmişdir (1838 və 1845). "Qazometrik metodlar" (1857) əsərində təsvir etdiyi kimi qaz analizinin əsaslarını işləyib hazırlamışdır.

Bunzen müxtəlif metal duzlarının buxarları ilə boyanan alovun spektrlərini öyrənmiş (1854, Q.R. Kirxhofla birlikdə) və bununla spektral analizin başlanğıcını qoymuşdur (1859), onun vasitəsilə Kirxhofla birlikdə sezium (1860) və rubidium (1861) elementlərini kəşf etmişdir. Kimyəvi proseslərə işığın təsirini tədqiq etmiş (ingilis kimyaçısı H. Rosko ilə birlikdə ) və fotokimyəvi reaksiyanın məhsulunun miqdarı ilə reaksiya sisteminə düşən şüalanma enerjisinin miqdarı arasında asılılığı kəşf etmişdir (1862, Bun zen–Rosko qanunu).

Yağ ləkəli fotometri (1843), qazlampasını (1855), buz kalorimetrini (1870) ixtira etmiş, indiumun istilik tutumunu ölçmüşdür. Bunzenin laboratoriyalarında E. Franklend, A. Kolbe, C. Tindal, A. Bayer, F.F. Beylşteyn, D.İ. Mendeleyev, V. Meyer, H. Rosko və b. təhsil almış və işləmişlər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Bunzen// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 78.

Xarici keçidlər
---------------

* Robert Wilhelm Bunsen Arxivləşdirilib 2013-06-06 at the Wayback Machine
* Robert Wilhelm Bunsen
* Robert Bunsen at the Mathematics Genealogy Project
**Jorje Karluş di Almeyda Fonseka** *port.* Jorge Carlos de Almeida Fonseca; 20 oktyabr 1950, Mindelu[d], Barlaventu adaları[d]) — Kabo-Verde siyasətçisi, hüquqşünas və 2011-ci ildən etibarən Kabo-Verde Prezidenti.

Həyatı
------

Jorje Fonseka Praya və Mindeluda ibtidai və orta təhsili, Portuqaliyanın Lissabon şəhərində isə ali təhsilini tamamladı. Lissabon Universiteti Hüquq Fakültəsində hüquqşünaslıq üzrə magistr dərəcəsini bitirmişdir. 26 mart 1989-cu ildə Kabo-Verdenin Birinci xanımı Ligiya Arkanjela Lyubrinu Dias Fonseka ilə evləndi.

Fəaliyyəti
----------

1975–1977-ci illərdə Kabo-Verdedə Mühacirət üzrə Baş direktor və 1977–1979-cu illərdə Kabo-Verde Xarici İşlər Nazirliyinin Baş katibi olmuşdur.

1982–1990-cı illərdə Lissabon Universiteti Hüquq Fakültəsində müəllim köməkçisi olmuş, 1987-ci ildə Lissabon Ədli Tibb İnstitutuna Cinayət hüququ üzrə professor təyin edilmişdir. 1991 və 1993-cü illərdə Xarici İşlər Naziri kimi çalışmış, daha sonra 2001-ci il seçkilərində prezidentliyə namizəd olaraq uğursuz qaldı. 2011-ci ilin avqust ayında yenidən prezidentliyə namizədliyini verdi. Səslərin 38%-i toplayaraq birinci turda qalib gəldi, ikinci turda Afrika Kabo-Verde İstiqlal Partiyası tərəfindən dəstəklənən namizəd Manuel İnosensio Souza ilə qarşılaşdı və qalib gəldi. 9 sentyabr 2011-ci ildə Prezident vəzifəsinə başladı və Kabo-Verdenin dördüncü Prezidenti oldu.

Digər fəaliyyətləri
-------------------

Fonseka dosent və Kabo-Verdedə Hüquq və Sosial Elmlər İnstitutunun idarə heyətinin sədri olub. O həmçinin *"Direito e Justiça"* Vəqfinin qurucusu və İdarə Heyətinin sədri, *"Direito e Cidadania"* jurnalının qurucusu və direktoru, *"Revista Portuguesa de Ciência Criminal"* jurnalının əməkdaşı və redaksiya heyətinin üzvü kimi çalışıb. Fonseka bir neçə kitab və əllidən çox hüquq və elmi məqalənin müəllifidir. O, Kabo-Verde hökuməti tərəfindən bir neçə dəfə mükafatlandırılıb, eyni zamanda ölkənin Azadlıq Mübarizələri titulunun sahibidir.

Nişanları
---------

### Xarici nişanları

* Nassau ailəsinin Qızıl Aslan Cəngavəri ordeni (12 mart 2015)
* Böyük Niderland Aslanı ordeni (10 dekabr 2018)
* Böyük Azadlıq ordeni (10 aprel 2017)

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2 3  "Arxivlənmiş surət". 2012-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-06.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-11-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-06.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-02-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-06.

Xarici keçidlər
---------------
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Axarbaxar.

**Axarbaxar** və ya **Axar-Baxar** — Azərbaycan Respublikasının qərbində, Kəlbəcər rayonunun qərb hissəsində, Qarabağ vulkanik yaylasında yerləşən yatmış vulkan. Vulkan dəniz səviyyəsindən 3047 metr yüksəklikdə yerləşir. Vulkan tipinə görə qarışıq vulkan və ya stratovulkanlara aiddir. Son püskürmənin e. ə. 782–773 illərdə baş verdiyi ehtimal edilir.

Etimologiyası
-------------

Axarbaxar sözünün bir neçə mənası vardır. Sözün birinci mənası hər tərəfi açıq və xoş mənzərəli yer, göz işlədikcə görünən yer, mənzərə deməkdir. İkinci mənası isə suayrıcı, iki çay və ya su hövzəsini bölən xətt anlamına gəlir. Bu da ounun yerləşdiyi ərazinin coğrafiyasına uyğun gəlir. Belə ki, onun yerləşdiyi coğrafi ərazi Kür və Araz çaylarının suayrıcısı olan Kiçik Qafqaz dağlarının Qarabağ vulkanik yaylası hissəsində yerləşir. Axarbaxar oroniminin digər mənası isə "axar" — su axarı, çay və "baxar" — dağın çayabaxar tərəfi sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib "çayətrafı, çayabaxar tərəf" mənasındadır. Azərbaycan dili və onun dialektlərində "axar-baxar" — "dağların döşü, mənzərəli yer" mənasını ifadə edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Axar-Baxar sözünün mənası - azerdict.com". 2016-06-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-23.
2. ↑  "Axar-Baxar sözünün mənası — obastan.com". 2015-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-23.
3. ↑  Axarbaxar sözünün mənası — Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. İki cilddə. Birinci cild. Şərq-Qərb. Bakı-2007. səh.34
**Mirzə Məmmədqulu bəy Molla Həsən bəy oğlu Qayıbov** (1818, Şuşa – 1875, Şuşa) — şair, həkim.

Həyatı
------

Mirzə Məmmədqulu bəy Molla Həsən bəy oğlu 1819-cu ildə Şuşa şəhərində dünyaya göz açmışdı. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Atasının vəfatından sonra anasının və əmisinin himayəsində böyümüşdü. Anası oxumağa həvəsini görüb, onu İsfahana göndərir. İsfahanda Məmmədqulu bəyi mədrəsədə yer olmadığını bəhan gətirib qəbul etmək istəmirlər. Bunu görən Məmmədqulu bəy su ilə tam dolu piyaləyə bir gül yarpağı atır, bunun nə demək olduğunu soruşan müəllimlərə Məmmədqulu bəy belə cavab verir: "Görürsünüzmü, bir gül yarpağı, dolu piyaləni daşırtmadı, məgər bir adam, belə böyük bir mədrəsə üçün artiq ola bilərmi?" Uşağın bu fərasətini görən rəhbərlik onu mədrəsəyə qəbul edir. Məmmədquli bəy təhsilini müvəffəqiyyətlə başa vurub, tibb elminə sahib olur. Onu yüksək savadına görə şah sarayında həkim vəzifəsində saxlamaq istəyirlər, lakin vətənə, doğma yurda, ailəyə olan məhəbbəti onu dəbdəbəli saray həyatını qoyub, doğma Qarabağa çəkib gətirir. Mirzə Məmmədqulu bəy Gövhərnisə bəyim ağa İbrahimxəlil xan qızı Cavanşirin şəxsi həkimi və vəqfinin mütəvəllisi idi. Gövhərnisə bəyim ona Darğalı mülkündə xeyli torpaq ayırmışdı. Mirzə Məmmədqulu bəy sonra Xurşidbanu bəyim Sarıcalı-Cavanşirin və Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın yanında həkim kimi çalışmışdı. Mirzə Məmmədqulu bəy Təbib 1875-ci ildə vəfat edib.

Mirzə Məmmədqulu bəyin Məsum bəy, Cavad bəy adlı oğulları vardı.

Mirzə Məmmədqulu şair idi. Həkim və Təbib təxəllüsləri ilə şeirlər yazırdı.

Yaradıcılığı
------------


***Vikimənbədə*** **Mirzə Məmmədqulu Təbib** ilə əlaqəli məlumatlar var.

Mənbə
-----

* Məhəmmədağa Müctəhidzadə. Riyazül-aşiqin. (Əsəri əski əlifbadan transliterasiya edən, çapa hazırlayan və ön sözün müəllifi: filologiya elmləri namizədi Əkrəm Bağırov). Bakı, 1995
* Bəylər Məmmədov. Natəvanın şair qohumları. Bakı, 1989
* Ənvər Həmidov. Loğmanlar yurdu. Bakı, 1991
* Ənvər Çingizoğlu. Məhəmmədxan ağanın törəmələri. "Soy" dərgisi, 1 (4), 2005.
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Veysəlli oymağı və Məhəmmədxan ağa nəsli. I kitab. Bakı, 2016
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Məhəmmədxan ağa nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015

Həmçinin bax
------------

* Qayıbovlar

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Avropanın çay və dəniz hövzələrinin suayırıcı sahələri
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Axarbaxar.
**Axar-baxar** — suayrıcı, iki çay, göl, dəniz və ya okean hövzəsinin su toplayıcı sahələrini bölən xətt anlamında işlədilir. Atmosfer yağıntılarının müxtəlif axınlara istiqamətlənməsidir. Axar-baxarın suayrıcı xətti *suayrıcı ərazi* adlanır. Suayrıcı xətt adəti üzrə dağ və ya təpəliklərdən keçir. Materiklərdə yerləşən böyük su ayrıcılar suyu okean və daxili hözələrə bölür. Bu tip su ayrıcılar **kontinental suayrıcı** adlanır.

Suları Sakit, Atlantik, Hind və Şimal Buzlu okeanlarına yönəldən suayrıcılar *Əsas suayrıcılardır*

Çay hövzələri yerüstü və yeraltı sutoplayıcılara bölündüyündən, suayrıcılarda iki yerə bölünür:Yerüstü sutoplayıcı və yeraltı sutoplayıcı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti // I CİLD // 78 səh. 2006 il.
2. ↑  "Axar-Baxar sözünün mənası - azerdict.com". 2016-06-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-28.
3. ↑  "Axar-Baxar sözünün mənası - obastan.com". 2015-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-28.
**Fərq operatoru** — riyaziyyatda bir *ƒ*(*x*) funksiyasını fərqli bir *ƒ*(*x* + *b*) - *ƒ*(*x* + *a*) funksiyasına bərabərləşdirən sxem.

**İrəli fərq operatoru**

{\displaystyle \Delta f(x)=f(x+1)-f(x)\,}
sonlu fərq hesablamalarında geniş istifadə olunur və törəmənin davamlı situasiyalar üçün götürdüyü vəzifəni keçici funksiyalar üçün yerinə yetirir. 

**Geri fərq operatoru** isə

{\displaystyle \nabla f(x)=f(x)-f(x-1)\,}
formasında təyin olunur. Çoxhədlilərlə müqayisə edildiyində irəli fərq əməliyyatı bir delta operatoru vəzifəsinə sahib olur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Table of useful finite difference formula generated using Mathematica
* D. Gleich (2005), *Finite Calculus: A Tutorial for Solving Nasty Sums*
* Discrete Second Derivative from Unevenly Spaced Points

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Şahbulaq məscidi** — Azərbaycanın Ağdam rayonunda Şahbulaq adlanan ərazidə yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi. Məscid Pənahəli xan tərəfindən 1751-1752-ci illərdə inşa etdirilmişdir.

Memarlıq quruluşu
-----------------

Bütövlükdə yerli əhəng daşı ilə inşa edilmiş Şahbulaq məscidi üç tağlı eyvandan və bir ibadət zalından ibarətdir. Eyvanın tağları mütənasib qamətli bir cüt daş sütunlara söykənir. Tavanı isə tağbənd şəklində tamamlanır. İbadət zalı kvadrat şəkilli olduğundan tavanı interyer tərəfdən gümbəz şəklində tamamlanmış, bayır tərəfdən isə gümbəz üzərinə yeni örtük materialları əlavə etməklə dam örütüyü iki yamaclı formaya salınmışdır. Bu da təbii suları dərhal yanlara axmasına əlverişli şərait yaratması üçün idi.

Ümumi divar hörgülərinin qalınlığı bir metrə çatan məscidin plan ölçüləri 9,38x7,18 metrdir. Məscid maili yerdə inşa edildiyindən onun arxa tərəfdən dam örütüyünə qədər olan məsafəsi 4,37m, baş fasad tərəfdən isə 5,40 metrə qədərdir.

Şahbulaq məscidinin memarlıq baxımından belə sadə həll olunmasına baxmayaraq bu məscid sonralar Qarabağda çoxsaylı məscidlər tikmiş Memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği yaradıcılığında bir örnək rolunu oynamaşdır.

Ağdamın Paprəvənd kəndindəki məsciddə də plan etibarı ilə Şahbulaq məscidinin memarlıq ideyası davam olunur.

Həmçinin bax
------------

* Şahbulaq Qıfılı saray kompleksi
* Şahbulaq qalası

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan Respublikası Ağdam Rayon İcra Hakimiyyəti
* Yanan abidələrimiz

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qarabağın qədim məscidləri". 2010-09-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-06-17.
**Mirzə Məhəmmədəli xan Hacı Mirzə Fətəli oğlu Rəhmətabadi** (?-?)—Məşrutə hərəkatının fəal üzvü, İranın ictimai xadimi.

Həyatı
------

Mirzə Məhəmmədəli xan Hacı Mirzə Fətəli oğlu Gilan ostanının Rəhmətabad şəhərində anadan olmuşdu. Məşhur Səmia tayfası tayfasındandır. Mülkədar idi. Əyalətin müxtəlif yerlərində mülkləri vardı.

Mirzə Məhəmmədəli xan Məşrutə inqilabı dövründə Rəştdən İran Milli Məclisinə vəkil seçilmişdi. O, vəkilliyini namizəd verərkən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazırdı: "Parlaman vəkilliyinə namizədlər:
Ağayi [Seyid Həsən] Tağızadə, Hüseynqulu xan Nəvvab, Vüsuqüddövlə, Ağa Mirzə Əli Məhəmmədəli xan, Ağa Mirzə Əli Məhəmməd xan, Müstəşarüddövlə, Həkimülmülk, Müizüssultan, Mirzə Hüseyn xan Kəsmai, Zəkaülmülk, Mirzə İbrahim xan Münşizadə, Əmidülhükəma, Müxbirülmülk, Əsədüllah mirzə, Muxtarüddövlə, Doktor Vəliyullah xan, Vəhidülmülk, Nizamülhükəma Möhsün mirzə, Mirzə Əbdülqasım xan, Rzaqulu xan rəisi-darülfünun, Sahib Nəsəq, Hacı Əminüzzərb, Fəhmülmülk, Doktor Mənuçöhr xan və digərləri.
Adları zikr olunan bu namizədlər ki, əksər siyahılarda vardırlar – hamısı mütərəqqi tərbiyəşödə cavanlardır ki, çoxlarının sinni 30-35-dən o tərəfə keçməmişdir.

Bu adamlar məsləkən bütün hürriyyətpərəstdirlər".
Mirzə Məhəmmədəli xan Rəhmətabadi sonadək mübarizəni davam etdirdi. Dostu və yerlisi Müəzzissoltanla birləşərək Məhəmmədəli şaha qarşı mübarizə aparırdı. Mirzə Nəsrulla Məlikülmütəkəlliminin şahı lənətlədi. Ona qarşı cihad elan edəcəyini bildirdi. M. Rəsulzadə yazırdı: "Məlikül Mütəkəlliminin təhdidi sözdən işə keçdi. Salari Milli və Sərdari Milii vasitəsilə Təbrizdə qaldırılan bayraq, Sərdar Əsəd Sipəhdar, Musyo Yefrimxan, Mirzə Məhəmmədəli xan, Müəzzissoltan və başqa mücahidlərin köməyilə Tehranda "Baharistan" xarabası üzərində azadlıq bayrağı dalğalandı.

Lyaxov təslim oldu. Məhəmmədəli şah Qacar isə rus səfirliyinə pənah gətirdi. Onun hakimiyyəti sona çatdı. İntiqam alındı".

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

Həmçinin bax
------------

* Səmiilər

İstinadlar
----------

1. ↑  M. Rəsulzadə, İran məktubları, "Tərəqqi", № 174, 5 avqust 1909
2. ↑  M. Rəsulzadə, "İrani-nov" N 220, 1 iyun 1910