recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Əlimirzəyev Əşrəf Oruc oğlu** (8 fevral 1910, Qəmərvan, Nuxa qəzası – 13 yanvar 1982, Qutqaşen) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966).

Həyatı
------

Əlimirzəyev Əşrəf Oruc oğlu 08 fevral 1910-cu ildə indiki Qəbələ rayonunun Qəmərvan kəndində anadan olmuşdur. Kiçik yaşlarında atasını itirmiş, məhz ona görə əmək fəaliyyətinə də çox erkən yaşlarından başlamışdır.

1933–1953-cü illərdə o vaxtkı Qutqaşın rayonunun "Yeni kənd", "Bakı fəhləsi", "Şən həyat" kolxozlarında mühasib, Qəmərvan Kənd Sovetinin sədri, Qutqaşın rayonu heyvandarlıq məhsulları üzrə tədarük müvəkkilinin müavini, 1953–1967-ci illərdə "Bakı fəhləsi", 1967–1976-cı illər "Xanlar" adına kolxozda sədr vəzifəsində çalışmışdır.

1958-ci ildə Heyvandarlıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə və əmək fəaliyyətindəki nailiyyətlərinə görə Lenin ordeni və 1966-cı ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, ikinci Lenin ordeninə layiq görülmüş, 1958-ci ildə Azərbaycan SSRİ Ali Sovetinin (V–VI çağırış) deputatı seçilmişdir.

1966-cı Sov.İKP-nın XXIII və 1969-cu ildə Ümumittifaq kolxozçularının III Qurultayının nümayəndəsi seçilmişdir.

Dəfələrlə SSRİ Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisinin iştirakçısı olmuş, sərginin 4 qızıl və gümüş medalları ilə təltif edilmişdir. Təhsilə göstərdiyi qayğıya görə Qabaqcıl Maarif xadimi medalına layiq görülmüşdür.

İkinci dünya müharibəsinin iştirakçısı olmuş, qələbə medalı ilə təltif edilmişdir.

Qəmərvan kəndində sədr işlədiyi müddətdə məktəb binası, xəstəxana, klub, mehmanxana, su dəyirmanı, taxta emalı sexi, hamam tikdirmişdir. Kəndin mənzərəli guşəsində tikilmiş "Alimlər evi" yaradıcı elm adamlarının ixtiyarına verilmiş, həmçinin kəndə yol çəkilmiş, bir neçə çayın üzərində körpü qurulmuşdur.

Mirzəbəyli kəndində də öz işinə sadiq qalaraq məktəb binası, xəstəxana, müəllimlər üçün yaşayış evi, hamam tikdirmiş və yol çəkdirmişdir.

Əməyi həmişə yüksək qiymətləndirilmiş, göstərdiyi xidmətlərə görə Dövlətimiz tərəfindən dəfələrlə fəxri fərman, bir çox orden və medallara layiq görülmüşdür.

İttifaq əhəmiyyətli fərdi təqaüdçü olmuşdur.

Ə.O.Əlimirzəyev 13 yanvar 1982-ci il tarixdə vəfat etmişdir.

* Prоfеssоr Xalid Əlimirzəyevin qardaşıdır. Vətən müharibəsinin şəhidi İqbal Babayevin babasıdır (ana xətti ilə).

İstinadlar
----------

1. ↑  "Əlimirzəyev Əşrəf Oruc oğlu (1910–1981)". 2022-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-04-08.

Xarici keçidlər
---------------

* Əlimirzəyev Əşrəf Oruc oğlu
**İon-** atom və atom qrupları tərəfindən artıq elektronlarının itirilməsi və ya zəbt edilməsi nəticəsində əmələ gələn elektrik yükü daşıyan hissəcik.

İonlaşma
--------

İonlaşma atomdan (və ya molekuldan) bir, yaxud bir neçə elektronun forması və ya elektronun ona birləşməsi hadisəsidir. İonlaşma nəticəsində sərbəst elektronlar, müsbət və mənfi ionlar əmələ gətirir. İonlaşma bir sıra səbəblərdən (elektromaqnit şüalanmasının udulmasından-fotoionlaşma, cismin qızmasından-termik ionlaşma elektrik sahəsinin təsirindən və s.), o cümlədən bitki örtüyünün təsirindən-insan orqanizmi üçün faydalı olan yüngül ionların konsentrasiyasının artmasından dəyişir. Məsələn, meşə havasında oksigenin ionlaşma dərəcəsi dəniz səthindən adətən 2-3 dəfə, çəmən səthindən 5-10 dəfə, yaşayış evinin havasından təxminən 150 dəfə artıqdır. Ağ akasiya, palıd, küknar, şam, ardıc ən yüksək mənfi ionlaşma qabiliyyətinə malikdir. Lakin bəzi bitkilər yüngül ionların miqdarını azaldır, ağır ionların sayını isə artırır. Bunlardan giləmeyvə, qaraçöhrə, tütün, bağ qərənfili, maqnoliya, mimoza, araliya və evkalipti göstərmək olar.

İonalaşan radiasiya, ionlaşan şüalanma
--------------------------------------

İonlaşan radiasiya mühitin ionlaşmasına səbəb olan şüalanmadır. İonlaşan radiasiya böyük intensivlikdə insan həyatı və digər orqanizmlər üçün təhlükəlidir. Mutasiya, şüa xəstəliyi və s. əmələ gətirir. Kosmos şüalarının ionlaşma radiasiyasından biosfer ozon qatı ilə mühafizə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.

Xarici keçidlər
---------------

* Radiasiya anlayışı
**Çad Stahelski** (20 sentyabr 1968) — amerikalı kaskadyor və rejissor. John Wickin ilk filmində rejissor köməkçisi və ikinci davam filmində rejissoru kimi iştirak etmişdir. Ölümcül qəzadan sonra Brandon Leenin The Crow filminin çəkiliş yerində də iştirak etmişdir. Çad Stahelski bir neçə filmdə kaskadyor koordinatoru və ikinci bölmə meneceri vəzifələrində işləmişdir.

Karyerası
---------

Stahelski, Inosanto Akademiyasından *Brandon Lee*nin bir dostu idi. Brandon Lee 31 Mart 1993-cü ildə *The Crow* filminin çəkiliş meydanında öldükdən sonra *Lee*nin nişanlısı Eliza Hutton və anası filmin rejissoru *Alex Proyas*ı filmi tamamlamağa razı saldı. Lee öldükdə, filmin çəkilişlərinin başa çatmasına səkkiz gün qalmışdı. Lee ilə əlaqəli olan səhnələrin çəkilişlərinin əksəriyyəti filmdə tamamlanmışdı və yalnız bir neçə səhnə qalmışdı. Filmi tamamlamaq üçün filmin hekayəsi yenidən yazıldı və Stahelski *Lee*yi əvəzləyərkən *Lee*nin üzünü vermək üçün xüsusi effektdən istifadə edilmişdir.

Filmin çox hissəsi Lee ilə çəkilmişdi və yalnız bir neçə səhnənin çəkilməsi lazım idi. Filmi tamamlamaq üçün hekayə yenidən yazıldı və Stahelski ikiqatına çıxarkən *Lee*nin üzünü vermək üçün xüsusi effektlərdən istifadə edildi. Başqa bir dublyor *Jeff Cadiente*də *Lee*nin filmdə oynadığı epizodu tamamladı.

Qarğa filmi 1994-cü ilin may ayında efirə çıxdı və 50 milyon dollar qazandı və bu illər ərzində bir kulta çevrildi.

2014-cü ildə, *Keanu Reeves*in baş rolda oynadığı döyüş və triller janrında olan John Wickin rejissoru *David Leitch*in köməkçisi olmuşdur. John Wick seriallaşdırıldı və Çad Stahelski ikinci filmi və üçüncü filmi tək başına çəkdi.

### Gələcək Layihələri

2017-ci ilin noyabrında Highlander filminin yeni çəkiliş filmi üçün müqavilə imzaladı və filmin trilogiya olacağını təsdiqlədi. Yeni trilogiyada Kraliçanın ikonik musiqisi də səslənəcəkdir.

2017-ci ilin dekabrında Kill or Be Killed komiksinin və 2018-ci ilin fevralında Sandman Slim romanın film uyğunlaşdırmasının rejissoru olacağı açıqlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Chad Stahelski // Česko-Slovenská filmová databáze (çeş.). 2001.
**Nazlı Hüseynqulu qızı Hüseynquliyeva** (7 fevral 1960, Naxçıvan) — Azərbaycanın görkəmli teatr aktyoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti.

Həyatı
------

Hüseynquliyeva Nazlı Hüseynqulu qızı. 1960-cı il fevral ayının 7-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1997-ci ildən Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında aktrisa kimi işə başlayıb. Nazlı Hüseynquliyeva teatrın səhnəsində Telli (Ü.Hacıbəyov. "Arşin mal alan"), Melina (N. Həsənzadə "Pompeyin Qafqaza yürüşü"), Ana (İ. Coşğun. "Ana laylası") Pəri (Ə.Əsgərov. "Qız atası"), Məryəm (S.Vurğun "Fərhad və Şirin"), Bəlx hökmdarı (K.Ağayeva "Məhsəti"), Zəhra (A. Məmmədov "Həmyerlilər"), Nona ( R. Muxtar "Şəhərli kürəkən") və başqa müxtəlif rollar oynayıb. Həmçinin Naxçıvan Dövlət Televiziyasının hazırladığı teletamaşalarda çıxış edib.

Nazlı Hüseynquliyeva 2008-ci ildə Prezident mükafatçısı olub.

5 mart 2020-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb.

İstinadlar
----------
**Andriake** - Türkiyə Respublikası Antalya əyaləti Demre rayonunda yerləşən, rayon mərkəzindən 5 km məsafədə olan antik Likiya şəhəri. Likiyanın ən əhəmiyyətli dəniz limanlarından sayılan Andriake şəhəri müasir Çayağzı olaraq bilinir

Tarixi
------

Andriake şəhəri Myranın limanı olduğu və onların saldığı bir yaşayış məntəqəsi olduğu ehtimal edilir. E.ə. II əsrdə Andriakos çayının sahilində Andriake adlı şəhərin olduğu və E.ə. 197-ci ildə Selevkilər imperiyasının hökmdarı III Antioxun Antioxiya şəhərindən çıxaraq Ptolemeylərin əlində olan torpaqları işğal edə-edə Andriake şəhərinə gəldiyi bilinir.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  Andriake Arxivləşdirilib 2015-04-20 at the Wayback Machine gelarabul.com
2. ↑  Cevdet Baybutluoğlu, Lykia, 2004, sf. 198-202;
3. ↑  Cevdet Bayburtluoğlu, Lykia, Ankara Turizmi, Eskieserleri ve Müzeleri Sevenler Derneği Yayınları, sf. 33-35;
4. ↑  Nevzat Çevik, Taşların İzinde Likya,2002, sf.109-110; Antalya Kültür Envanteri, Kale,2004,sf. 26-36


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şəhər** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Grumman**, (*The Grumman Aircraft Engineering Corporation*, sonra *Grumman Aerospace Corporation*) mərkəzi ABŞ-də yerləşən, hərbi və mülki aviasiya texnikası istehsalı sahəsində fəaliyyət göstərən, 1994-cü ildə Northrop ilə birləşərək Northrop Grumman adını alan şirkətdir. Şirkət 6 noyabr 1929-cu ildə Leroy Grumman (1895–1982), Jake Swirbul (1898–1960) və William Schwendler (1904-1978) tərəfindən yaradılmışdır. ABŞ donanması ilə bağladığı müqavilə ilə bağlı olaraq istehsal etmiş olduğu bir çox hərbi təyyarə istehsal etmiş şirkət, birləşmədən əvvəl hərbi təyyarələrdən başqa təyyarə hissələri və avadanlıqları, data, axtarış və naviqasiya sistemləri, yük maşınları və avtobuslar, elektrik avadanlıqları və vəsaitləri, kosmik gəmi kimi çoxsaylı məhsullar istehsal edirdi. Ay modulu da Grumman tərəfindən istehsal edilmişdir.

Grumman şirkətinin bayrağı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Jordan, Corey C. "Grumman's Ascendency: Chapter One." Arxivləşdirilib 2013-11-03 at the Wayback Machine *Planes and Pilots Of World War 2,* 2000. Retrieved: 22 July 2011.
**QX** — İsveç və digər Skandinav homoseksual auditoriyasına yönəlmiş populyar jurnal. 1995-ci ildə təsis olunmuşdu. Ay ərzində jurnalın tirajı 32 000 nüsxə təşkil etmişdi, bu da onu regionda ən populyar və çox alınan dərgiyə çevirmişdi.

Nəşr və məzmun
--------------

Stokholm şəhərində yerləşən nəşriyyat evi 1995-ci ildə təsis edilmişdi. 2008-ci ildə kompaniyanın işçi sayı 20 nəfər, aylıq gəliri isə 20 mln isveç kronu təşkil etmişdi. QX jurnalından başqa, nəşriyyat evi həmçinin QX GayMap dərgisi və Qruiser web səhifəsini də buraxmışdılar.

QX jurnalının may buraxılışının üz qabığını İsveçli futbolçu və açıq homoseksual Anton Haysen bəzəmişdi.

Yayım
-----

Jurnal əsasən pulsuz olaraq Stokholm, Göteborq, Malmö/Lund, Uppsala və Kopenhagen şəhərlərində yayılır. Jurnalın ildə 12 nömrəsi çap edilir.

### Baş redaktorlar

* Jon Voss 1995-1999
* Anders Öhrman 1999-

İstinadlar
----------

1. ↑  The ISSN portal (ing.). Paris: ISSN International Centre, 2005. ISSN 1401-1794
2. ↑  allabolag.se Arxivləşdirilib 2010-04-20 at the Wayback Machine, läst 1 september 2010
3. ↑   Arxivləşdirilib 2020-07-30 at the Wayback Machine, myph mifszepgaszier 2010
**Talış quru qurbağası** (*lat.* Bufo eichwaldi) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin suda-quruda yaşayanlar sinfinin quyruqsuzlar dəstəsinin quru qurbağaları fəsiləsinin quru qurbağası cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Talış quru qurbağalarının uzunluğu 120 mm-ə qədər olur. Baş hissəsi nisbətən uzun və ensizdir. Sifətin uc hissəsi girdəşəkilli olub, burun dəlikləri yaxşı inkişaf etmişdir. Təbil pərdəsi aydın görünür və dəyirmi formada olur. Üzərləri hamar olub, tikancıqları olmayan ziyillərlə örtülüdür. Bel hissəsi açıq qəhvəyi rəngdədir. Qarın hissəsi boz rəngli olur. Üzəri tünd qəhvəyi ləkələrə malikdir. Cavan fərdlərdə bədənin yan hissəsində narıncı ləkələr mövcuddur.

Yayıldığı ərazilər
------------------

Bu növə İranın Gilan və Mazandaran əyalətində belə rast gəlinir. Azərbaycanda isə Lənkəran, Lerik və Astara rayonları ərazisində yayılmışdır.

Həyat tərzi
-----------

Əsasən meşə sahələrində rast gəlinir. Onlara düzənliklərdən 1200 metr yüksəkliklərə qədər rast gəlmək olar. Hirkan meşəsində, kolluqlarda bağlarda, çəmənlərdə və bostanlarda, çay plantasiyalarında yaşayır. Yaşayış məntəqələrindən uzaqda yaşamağa üstünlük verirlər. Köçərilik xüsusiyyəti yoxdur. Əsasən gün batdıqdan sonra faəllaşırlar. Tutqun havalarda isə gundz vaxtları belə rast gəlinir. Zərqanadlılar və digər böçəklərlə qidalanırlar. Düşmənləri əsasən ilanlardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2009.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q772335
* Wikispecies: Bufo eichwaldi
* ADW: Bufo\_eichwaldi
* AmphibiaWeb: 7152
* ASW: Bufo-eichwaldi
* BOLD: 195576
* EoL: 2920441
* GBIF: 5217167
* iNaturalist: 70529
* ITIS: 773547
* IUCN: 190987
* NCBI: 1095909

 |
**Çində sürətli dəmiryolu (High-speed rail)** — sərnişin daşınması üçün istifadə olunan və 250–350 km/saat sürət üçün qurulan dəmiryolu xəttləridir.  2017-ci ildə ölkənin 29 regionundan 33 regionuna genişləndirilmiş və xəttlərin uzunluğu 25 000 km-ə çatdırılmışdır. Bu bütün dünyadakı sürətli dəmiryolu xəttlərinin üçdə ikisini təşkil edir. Bu dünyanın ən uzun sürətli dəmiryolu xəttidir və həmçinin dünyada ən çox istifadə olunan xəttdir. Belə ki, bu xəttlə 2017-ci ildə 1,713 milyard gediş baş tutmuş, ümumi gediş sayı 7 milyarda çatmışdır.

Sürətli dəmiryolu xətti Çin Dəmiryolu Korporasiyası tərəfindən idarə olunur. Çin sürətli dəmiryolu xətti 2007-ci ilin aprel ayında istifadəyə verilmiş və dəmiryollarının 250 km/saat gedə bilməsi üçün reyslər düzəldişmişdir. Pekin-Tianjin xətti Avqust 2008-ci ildə açılmış və 350 km/saat sürətlə hərəkətə imkan verən ilk sərnişin dəmiryolu xətti olmuşdur. 

Son 15 ildə dəmiryolu Çin hökümətinin qoyduğu investiyalar sayəsində sürətlə inkişaf etmişdir. Dəmiryolu naziri Liu Zhijunun 2011-ci ildə korrupsiyaya görə istefaya göndərilməsi, dəmiryollarının maddi dayanıqlığı, təhlükəsizliyi, qiyməti və ətraf mühitə təsiri qayğılarına səbəb olmuşdur. Buna baxmayaraq sürətli dəmiryollarının çəkilişi sürətlə davam edir, 2025-ci ildə 38 000 km və uzun müddətdə 45 000 km-ə çatdırılması planlaşdırılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  (Chinese) 全国高铁运营里程已超过2.2万公里 Arxivləşdirilib 2018-02-01 at the Wayback Machine 2017-01-03
2. ↑  *马玉佳.* "New high-speed trains on drawing board- China.org.cn". www.china.org.cn. 2017-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-13.
3. ↑  *chinanews.* "2017年中国铁路投资8010亿元 投产新线3038公里-中新网". www.chinanews.com. 2018-01-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-13.
4. ↑  "China acts on high-speed rail safety fears". Financial Times. 2011-04-14. 2011-08-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-08-17.
5. 1 2  National Development and Reform Commission, 2016
6. ↑  "Chinese high speed network to double in latest master plan". Railway Gazette. 21 July 2016. 25 October 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 March 2018.
7. ↑  "World's Longest Fast Train Line Opens in China". Associated Press. 29 December 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2012.
**Çindoqu** (珍道具?) – Yaponiya mənşəli zarafat. Bu anlayışa görə şəxs gündəlik həyatda bəzi işləri asanlaşdıracaq şeylər ixtira etdiyi görünür, lakin bu, əslində işə yaramaz zarafatdan başqa şey deyil.

"Çindoqu" sözü "yararsız" (珍, *chin*?) və "alət" (道具, *dōgu*?) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Termin ilk dəfə "Mail Order Life" jurnalının redaktoru və ixtiraçı Kenci Kavakami tərəfindən işlədilib. Çindoqunun atası olan Kavakami indiyə qədər 600-dən çox çindoquya imza atmışdır. O, "101 lazımsız yapon ixtirası" və "99 daha da lazımsız yapon ixtirası" kitablarının müəllifidir. Kitabları bir neçə dilə tərcümə olunmuşdur.

Çindoqu fəsləsəfi haqqında bir çox kitab və məqalə yazılmışdır. Çindoqu fəlsəfəsinə görə ixtira bu xüsusiyyətləri daşımalıdır:

* Çindoqu real məqsədlər üçün istifadə oluna bilməz.
* Çindoqu işlək vəziyyətdə olmalıdır.
* Çindoqu anarxiya ruhuna malik olmalıdır.
* Çindoqu gündəlik həyatda istifadə olunmalıdır.
* Çindoqu satıla bilməz.
* Çindoqunun yaranması üçün yumor olmalıdır.
* Çindoqu təbliğaz deyil.
* Çindoqu tabu deyil.
* Çindoqu patentləşdirilə bilməz.
* Çindoquya önyarğı ilə yanaşmaz olmaz.

İndiyə qədər heç bir çindoqu (bir neçəsi istisna olmaqla) iqtisadi məqsədlə istifadə olunmamışdır. Hər il 18 aprel tarixi Yaponiyada "İxtira günü" kimi qeyd olunur.

Çindoquya misallar: yapışqan-qələm formasında yağ, fenli çopstik, cüt tərəfli ayaqqabı, barmağa taxıla bilən diş fırçası, klipsli dəbilqə və s. Lakin bəzi yararlı ixtiralar da çindoqu kimi ortaya çıxmışdır: Kavakami selfi çubuğunu 1983-cü ildə çindoqu kimi ixtira etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Chindogu - Japon Zihni Sinir'i". Sababa. 2021-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2019.
2. ↑  "Chindogu - Japon Zihni Sinir'i". Sistem. İstifadə tarixi: 20 aprel 2019.
3. ↑  "İlginç Japon Buluşları (Chindogu):". TurkCADCAM. 2021-06-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2019.
4. ↑  "Belki dünyayı değiştiremeyecekler ama bu tuhaf icatlara gündelik hayatta yer var!". Red Bul. 2019-04-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2019.

Xarici keçidlər
---------------

* Çindoqu Cəmiyyətinin rəsmi saytı Arxivləşdirilib 2007-06-15 at the Wayback Machine  (yap.)
* Kenci Kavakami ilə müsahibə
Çadın rəsmi gerbi
**Çad gerbi** — Afrika ölkəsi Çad tərəfindən istifadə edilən rəsmi dövlət gerbidir. Gerb ölkənin müstəqilliyindən on il sonra, yəni 1970-ci ildə istifadə edilməyə başlanmışdır. Ölkədə, gerbi ilk istifadə edən o dönəmki dövlət başçısı François Tombalbaye olmuşdur.

Gerbin mərkəzində yerləşən qalxanda Çad gölünü təmsil edən ziqzaq formalı göy rəngli 4 cizgi var. Qalxanın yuxarısına üfüqdən doğan 14 şüalı qırmızı günəş şəkli yerləşdirilib, bu 14 şüa ölkənin müstəqilliyində rol oynayan 14 bölgəni, günəş isə müstəqillikdən sonra yeni bir başlanğıcı tərənnüm edir. Qalxanın sol tərəfində ölkənin şimalındakı çöllük əraziləri təmsil edən keçi, sağ tərəfində isə ölkənin cənubundakı tropikal əraziləri təmsil edən qırmızı dili olan aslan şəkli var. Onların hər ikisi qalxanı tuturlar. Qalxanın aşağısında dövlətin ən yüksək nişanı var. Gerbin ən aşağı hissəsinə üzərinə ölkənin fransızca milli şüarı "Birlik, Çalışmaq, İnkişaf" (UNITE TRAVAIL PROGRES) yazılmış lent yerləşdirilib. Bununla yanaşı həm lentdəki sözlərin yanında həm də qalxanı tutan keçi ilə aslanın gövdəsində ucu yuxarı baxan qırmızı ox işarələri var, bu ox işarələri də eynən günəş kimi müstəqillikdən sonra ölkə üçün gələcəyə ümidlə baxılan, siyasi və iqtisadi cəhətdən yeni başlanğıcı ifadə edir. Ölkə gerbində istifadə edilmiş rənglər, eyni zamanda Çad bayrağının da rənglərini əmələ gətirir.

| ⛭Çad mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Çad"**
 | Çad |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Çad ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Xəlifə Əli və Məhəmməd Mömin turbəsi** — Buzovna qəsəbəsindəki köhnı qəbirstanlıqda Xəlifə Əli türbəsində 3 qəbir vardır. Qəbirlərin hər 3nün üstündə sənduqə və başdaşları qoyulmuşdur. 1nin başdaşı sınıb düşmüşdür. Bu abidələrdən istər forması, istərsə də kitabələrinin zənginliyinə görə Xəlifə Əlinin oölu Məhəmmdəin abidəsi diqqəti cəlb edir. Baş daşı öz formasına görə Quba rayonunun pirvahid kəndindəki "66 övliya" qəbirstanlığındakı başdaşlarını xatırladır. Lakin kitabələrin məzmunu başqadır. Başdaşının üz tərəfini kənardan əhatəedən haşiyədə farsca nəzm ilə qəmgin şer yazilmişdir. Yan tərəfində də bele şerlər vardır. Saə tərəfində yazilmiş kitabə beledir:

2 əfsus olsun ki bu cahan baxcasindan getdin. Bu gül-çiçək bağından, həsrət dağiyla getdin. Fələk cavanlığına bir rəhm etmədi. Min heyf ki bu dünyadan təzə cavan getdin"
Kitabələrdə maraqli cəhət Məhəmməd mömin bin Xəlifə Ili, bin Xəlifə Quç Əli, bin Xəlifə Şeyx Kamalın adlarının çəkilməsidir. Buradan məlum olur ki, Şeyx Kamal Qoç Əli və oğlu Əli Abşeronda xəlifəlik etmişdir.

Xəlifə Əli türbəsindəki qəbrin üstünə qoyulmuş başdaşının üz tərəfindəki kənar haşiyədə Qurandan 2-ci surənin 256-ci ayəsi yazilmişdir. Başdaşının kənarları da çiçəklərlə haşiyələnmişdir. Arxa tərəfində isə qadın ayaqqabısı, kuzə, təsbih vəs şəkillər çəkilmişdir. Ktabədə mərhmun adı və vaxtı yazilmamışdır. Rəsmlərdən təxmin olunur ki 2ci qəbr xəlifələrin qadın qohumudur. 3cu qəbrin üzərində də Qurandan ayələr yazilmişdir və ehtimal olnur ki bu qəbir Məhəmmədin atasi Xəlifə Əlinindir.
**İran Aşıqlar Birliyi** (*Xaneyi İran Aşıqları*) — İran İslam Respublikasında yaşayıb fəaliyyət göstərən aşıqları öz ətafında birləşdirən təşkilat. Birliyin əsas məqsədi, aşıqları öz ətrafında birləşdirərək qədim aşıq yaradıcılığının qorunub saxlanılması, inkişaf etdirilməsi, həmçinin, aşıq sənətini və poeziyasını gələcək nəsillərə çatdırmaqdan ibarətdir.

Birliyin tarixi
---------------

İran Aşıqlar Birliyi 2015-ci ildə müvafiq dövlət orqanları tərəfindən rəsmi qeydiyyata alınmışdır. Birliyin qurucusu və sədri aşıq Səlcuq Şahbazidir.

### Birliyin təqdimatı

10 oktyabr 2015-ci ildə Tehranın Niyavəran Mədəniyyət Mərkəzində İran Aşıqlar Birliyinin (İAB) təqdimat mərasimi keçirilmişdir. Tədbirə İran aşıqları ilə yanaşı, Azərbaycan, Türkiyə və Orta Asiya respublikalarından rəsmi nümayəndələr və aşıqlar dəvət edilmişdir. Tədbirdə İran İslam Respublikasının parlamentinin sədr müavini, Mədəniyyət Nazirinin müavini, İslam İrşad Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi, Niyavəran mədəniyyət sarayının müdirinin çıxışları ilə yanaşı, İran Aşıqlar Birliyinin qurucusu və sədri Kövsərəli Şahbazi də çıxış edərək təşkilatın yaradılmasının məramından danışmışdır.

Tədbirdə Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət və turizm naziri Əbülfəs Qarayevin, Azərbaycanın İrandakı səfiri Cavanşir Axundovun və Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri, xalq şairi Zəlimxan Yaqubun təbrik məktubları da oxunmuş, nazirliyin nümayəndəsi Rəşad Əliyev, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin katibi Musa Çobanov, Bakı Musiqi Akademiyasının professoru Zümrüd Dadaşzadə-Axundova çıxış etmişlər.

Tədbirin bədii hissəsində İran və Azərbaycan aşıqlarının ifaları dinlənilmişdir.

Aşıqlar birliyinin üzvləri
--------------------------

1. Səlcuq Şahbazi (sədr)

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Aşıqlar Birliyi

İstinadlar
----------

1. ↑  "TEHRANDA İRAN AŞIQLAR BİRLİYİNİN TƏQDİMATI OLDU" (PDF). "Ozan dünyası" (az.). azab.az. 2015. İstifadə tarixi: 2016-02-04.[*ölü keçid*]
2. ↑  "İranda Aşıqlar Birliyi yaradıldı" (az.). modern.az. 05.10.2015. 2019-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-17.
3. ↑  "Tehranda İran Aşıqlar Birliyinin təqdimatı keçirilib" (az.). azab.az. 12.10.2015. İstifadə tarixi: 2015-10-17.[*ölü keçid*]
4. 1 2 3  "Tehranda İran Aşıqlar Birliyinin təqdimatı keçirilmişdir" (az.). mct.gov.az. 14.10.2015. İstifadə tarixi: 2015-10-17.
**İran Kommunist Partiyası** (fars. حزب کمونیست ایران‎, *Hezbe kommuniste İran*) — 1920-ci ildən 1930-cu ilin sonuna qədər İranda fəaliyyət göstərən siyasi partiya.

Haqqında
--------

İranda marksist hərəkatı XIX əsrin sonlarında meydana çıxdı. Bu cür dəyişiklik ölkənin feodalizmdən kapitalizmə keçid etməyə başlaması və fəhlə sinfinin sayının sürətlə artması ilə bağlıdır. Şimali İranda sosiaɬ-demokrat hərəkatının mərkəzi oldu. Şimali İrana marksisizm Azərbaycan SSR-dən nüfuz etmişdir. 1920-ci ilin iyun ayında Ənzəlidə keçirilən "Ədalət" sosial-demokrat partiyasının qurultayında kommunist partiyasının əsası qoyuldu və Ədalət partiyası İran Kommunist Partiyası adlandırıldı. Partiyanın formalaşmasında Gilan Sovet Respublikasının elan edilməsi də mühüm rol oynadı. 

Partiyanın ilk proqramında kommunistlərin qarşısında 1919-cu il İngilis-İran müqaviləsinin ləğv edilməsi, İranın xarici dövlətlərdən azad edilməsi, monarxiyanın ləğvi, torpaq islahatlarının keçirilməsi və iri feodal torpaq sahibliyinin ləğvi vəzifələri qoyulurdu.

Partiyanın mövcud olduğu ilk mərhələdə sol radikal mövqeyi tutmuşdur. Partiya ölkədə dərhal sosialist inqilabının həyata keçirilməsi şüarını irəli sürür, fəal şəkildə İslam əleyhinə təbliğat aparır, bütün mülkədarların torpaqlarının müsadirəsini tələb edirdi. 1920-ci illərdə İKP MK-nin tərkibinin dəyişilməsi nəticəsində partiyanını istiqaməti də daha mülayim oldu. Partiyanın baş katibi Məşrutə inqilabının liderlərindən biri - Heydər xan Əmu-oğlu seçildi. 1938-ci ildə İKP-nin rəhbərliyi altında "53-lər prosesi" təşkil edildi. 1940-cı ildə Tağı Ərani türmədə öldürüldü. 

İKP-nin azadlıqda qalan üzvləri İran Xalq (Tudə) Partiyasının tərkibinə daxil oldular. Tudə Partiyası 29 sentyabr 1941-ci ildə yaradılmış və İKP-nin varisi olmuşdur.

İKP rəhbərləri
--------------

* Avetis Sultanoviç Sultan-Zadə — MK baş katibi (iyun-oktyabr 1920)
* Heydər-xan Əmu-oğlu — MK-nin baş katibi (1920-1921)
* Seyid Cəfər Pişəvəri — MK-nin ilk katibi (1929-cu ildən)
* Tağı Ərani (1934-cü ildən)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Тезисы о социально-экономическом положении Персии и тактике Иранской коммунистической партии «Адалет». Январь 1921 года". 2010-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-27.
İrakli Qamrekelinin set dizaynı.
**İrakli Qamrekeli** (*gürc.* ირაკლი გამრეკელი; 17 may 1894 və ya 1894, Qori, Tiflis quberniyası – 10 may 1943 və ya 1943, Tbilisi) — gürcü quruluşçu rəssamı və gürcü avanqard səhnə dizaynının yaradıcılarından biri.

Qəmrəkeli Qoridə anadan olub. Onun istedadı Oskar Uayldın "*Salome*" əsəri üçün Qamrekelinin illüstrasiyalarına heyran olan aparıcı gürcü teatr rejissoru Kote Marcanişvilinin əsərlərindən ibarət sərgi zamanı aşkar edilib. 1922-ci ildən 1943-cü ilə qədər Qamrekeli Rustaveli Teatrında əvvəlcə Marcanişvilinin, daha sonra isə Sandro Axmetelinin rəhbərliyi altında işləmiş və burada Uilyam Şekspirin *Hamlet* (1925), *Sandro Şanşiaşvilinin Anzor* (1928), Fridrix Şiller *Quldurlar* (1933) və Şekspirin *Otello* (1937) da daxil olmaqla 50 tamaşanın dizaynını hazırlamışdır*.*

Mücərrəd həndəsi konstruksiyaları və geniş, lakin seyrək bəzədilmiş ölçüləri ilə diqqət çəkən Qəmrəkelinin mənzərəli dizaynları Rustaveli Teatrına xas olan monumental və qəhrəmanlıq üslubunu müəyyən etməyə kömək etdi. Daha sonrakı karyerasını 1930–1940-cı illərdə Qəmrekeli Opera və Balet Teatrında və də Tbilisi Qriboyedov adına Rus Dram Teatrında davam etdirib. O, həmçinin Tbilisidəki Gürcüstanın dövlət kinostudiyası ilə əməkdaşlıq edib: 1929-cu ildə o, həmkarı rəssam Valerian Sidamon-Eristavi ilə Kote Mikaberidzenin təməlini qoyan "*Mənim* nənəm" ekspressionist filmi üzərində işləyir, lakin film onilliklər ərzində Sovet senzurası tərəfindən qadağan edilmişdi. Qamrekeli həm də "*Arsena"* (1937) və *Giorgi Saakadze* (1942–1943) filmlərinin bədii rəhbəri olub. Səhnə dizaynı ilə yanaşı, Qəmrəkeli 1924-cü ildə mənsub olduğu eyniadlı gürcü avanqard rəssamlar qrupunun ilk və yeganə nəşri – *H2SO4-*ün tərtibatını hazırlamaq üçün də seçildi.

O, Gürcüstanın əməkdar artisti adına və "Şərəf nişanı" ordeninə layiq görülüb. 1943-cü ildə Tbilisidə vəfat etmiş və Didube panteonunda dəfn edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
2. 1 2 3 4  Irakli Gamrekeli // MAK (pol.).
3. 1 2 3 4 5 6  Гамрекели Ираклий Ильич // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. ↑  "Irakli Gamrekeli". *Modernism in Georgia*. Chubinashvili National Research Centre for Georgian Art History and Heritage Preservation.
5. ↑  Senelick, Laurence (2007). *Historical dictionary of Russian theater*. Scarecrow Press. p. 132. ISBN 978-0-8108-5792-6.
6. ↑  Shavgulidze, Ketevan (April 10, 2010). *"Avant-Garde" of Georgian Theater* (PDF). Modernism in Georgia: Redrawing the Boundaries. Harriman Institute. Retrieved 4 January 2014.
7. ↑  Gougoushvili, Eteri (2013–09–13). "Theatre of Georgia". In Rubin, Don; Nagy, Peter; Rouyer, Philippe (eds.). *World Encyclopedia of Contemporary Theatre. Volume 1: Europe*. Routledge. p. 335. ISBN 978–1136402890.

Xarici linklər
--------------

* Irakli Gamrekeli Arxivləşdirilib 2015-09-24 at the Wayback Machine. Georgian National Filmography.
* Müəllifin əsərlərinin qalereyası. Wikimedia Commons

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 1073773558 · ISNI: 0000 0000 8284 037X · LCCN: no2010175306 · VIAF: 96436831 · WorldCat VIAF: 96436831 |
**Yellouston kalderası** və ya **Yellouston supervulkanı** — Amerikanın qərbində Yellouston Milli Parkında yerləşən vulkanik kaldera və supervulkan. Kaldera və parkın böyük bir hissəsi Vayominqin şimal-qərb küncündə yerləşir. Kalderanın əsas hissəsi təxminən 34–45 mil (55–72 km) ölçüsündədir.

Kaldera son 2.1 milyon il ərzində baş vermiş 3 super püskürməninin sonuncusunun nəticəsində formalaşmışdır: 2.1 milyon il əvvəl Haklberri təpəlik püskürməsi (nəticədə Aylınd Park kalderası və Haklberri təpəlik tufu yaranmışdır); 1.3 milyon il əvvəl Mesa şəlalə püskürməsi (nəticədə Henri Fork kalderası və Mesa şəlalə tufu yaranmışdır); təxminən, 630 000 il əvvəl Lava çay püskürməsi (nəticədə Yellouston kalderası və Lava çay tufu yaranmışdır)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yellowstone Caldera, Wyoming—USGS". Cascade Volcano Observatory. United States Geological Survey. January 22, 2003. February 4, 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 30, 2008.
2. ↑  Naomi E Matthews et al. 2015, "Age of the Lava Creek supereruption and magma chamber assembly at Yellowstone based on 40Ar/39Ar and U-Pb dating of sanidine and zircon crystals" DOI: 10.1002/2015GC005881

Xarici keçidlər
---------------

* Yellouston vulkan müşahidəçisi
* BBC-nin supervulkanlarla bağlı sənədli filmi
Rütubətlilik
------------

Atmosferdə 13 min km3 həcmində su vardır.Havadakı suyun əsas hissəsi buxar halında,qalan isə su damcıları və buz halında olur.Havadakı suyun 86%i okean və dənizlərdən , 14%ə qədər isə quru səthdən daxil olur.Havada olan suyun miqdarı rütubətlilik göstəriciləri ilə təyin edilir.Havanın rütubətliliyi onun əsas elementlərindən biridir.Ona görə də havada olan suyun miqdarı nisbi və mütləq rütubətlik göstəriciləri ilə təyin edilir.

Mütləq rütubətlilik
-------------------

Mütləq rütubətlilik 1 m3 havada olan suyun miqdarı mütləq rütubətlilik adlanır.O,qramlarla və ya parsial təzyiqin vahidləri ilə ölçülür.Mütləq rütubətlilik temperaturdan asılıdır.Temperatur artdıqca havada olan suyun miqdarı da artdı.Çünki isti havada daha çox buxar saxlamaq qabiliyyətinə malikdir.

Nisbi rütubətlilik
------------------

**Nisbi rütubət *- verilən temperaturda havanın mütləq rütubətinin həmin temperaturada doyan su buxarının sıxlığına nisbətinə bərabər olan fiziki kəmiyyətdir.***

{\displaystyle \varphi ={\frac {\rho \_{p}}{\rho \_{0}}}\cdot 100\%}

Burada {\displaystyle {\rho \_{p}}} — havadakı doyan su buxarının sıxlığıˌ{\displaystyle \varphi } — havanın nisbi rütubətidir.

Nisbi rütubətlilik havanın su ilə neçə faiz doymasını göstərir .Havanın rütubətini ölçmək üçün hiqrometrdən və psixometrdən istifadə olunur.

Həmçinin bax
------------

Rütubət dövranı, Rütubət

Xarici keçidlər
---------------

Su buxarı. Nisbi və mütləq rütubətlilik.Atmosferdə su

İstinadlar
----------

1. ↑  H. Ələkbər. Meteorologiya və iqlimşünaslıq
2. ↑   Q.K.Gül "Meteorologiya və iqlimşünaslıq" BAKI-1960
3. ↑  С.П.Хромов Метеорология и климатология. Ленинград. 1968, стр. 342.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Coğrafiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**İran Təyyarə İstehsalı Sənayesi Şirkəti** (*ing.* Iran Aircraft Manufacturing Industrial Company (IAMI); *fars.* شرکت صنایع هواپیماسازی ایران - هسا‎, Farsca qısaltması — *HESA*) İranın 1976-cı ildə qurulmuş təyyarə istehsalı müəssisəsidir. İran Aviasiya Sənayesi Təşkilatı tərəfindən idarə olunur və Şahinşəhr (İsfahan) şəhərində yerləşir.

Şirkətin qurulduğu təxminən 2 milyon kvadratmetr və ya 500 hektarlıq ərazi yerli olaraq tanınan və hörmətli Boroumand ailəsi (qardaşlar: Abdolghaffar, Abdolrahman, Abdolrahim, Abdolkarim, Abdolrashid və Abdollah) tərəfindən hədiyyə edilmişdir. Şirkət minlərlə kvadratmetrlik istifadəyə hazır ərazisi mövcuddur və 250.000 kvadratmetrlik sahəsi mağaza və hanqarlara, həmçinin A/C hissələrinin istehsalı (klima istehsalı), birləşdirilməsi, laboratoriyalar, uçuş sınaq obyektləri və istehsal üçün hazırlıq sexlərinə ayrılmışdır.

Tarix
-----

Şahinşəhr zavodunun inşasına Amerikanın Textron şirkəti başlamışdır. Yeni müəssisə, İranda bir neçə yüz helikopter istehsalı və texnologiyasının ötürülməsini əhatə edən bir müqaviləyə uyğun olaraq müxtəlif konfiqurasiyalı Bell 214 helikopterləri istehsal etməyi planlaşdırırdı. Müqavilənin o qədər böyük olduğu bildirildi ki, Textron, İran proyektini icra etmək üçün general-mayor Delk M. Audenin rəhbərlik etdiyi yeni bir ştat yaratdı. Amerika şirkəti, İran inqilabı və ondan sonrakı İrana qarşı sanksiyalar səbəbiylə layihədən çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Daha sonra İran İslam Respublikasının səlahiyyətliləri zavodun tikintisini başa çatdırdı və 1989-cu ildə bazasında Amerika F-5 qırıcılarının təmirini və modernləşdirilməsini təşkil edərək işə saldı. 1993-cü ildə HESA, AN-1 J "Cobra" helikopterlərinin istehsalına başladı, 1996-cı ildə Şahinşəhrdə pistonlu təyyarə mühərriklərinin istehsalına başladı.

Layihələri
----------

* IrAn-140-100 HESA tərəfindən Ukrayna ilə birlikdə An-140 bazasında inkişaf etdirilən IrAn-140-100 sərnişin təyyarələrinin istehsalı.
* Ghods Ababil (d.) Rus dronları üçün paraşüt sistemlərinin dizaynı və istehsalı...
* Shahed-278 helikopterinin istehsalı (American Bell 206 və İranın Panha Shabaviz 206-1 komponentlərindən istifadə etməklə)
* Zafar 300 helikopterlərinin istehsalı (Bell 206 əsasında)
* Shahed-274 helikopterinin istehsalı (Bell 206 əsasında)
* Shahed-285 helikopterinin istehsalı (Bell 206 və Panha Shabaviz 206-1 komponentlərindən istifadə etməklə)
* Təlimçi HESA Dorna
* Karrar dronlarının istehsalı
* Kompozit pərvanələrin istehsalı
* İran Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün təyyarələrin təmiri
* Hissələrin istehsalı
* Azarakhsh qırıcılarının istehsalı (Northrop F-5 bazasında)
* Saeqeh qırıcılarının istehsalı (Northrop F-5 bazasında)
* Stels texnologiyasından istifadə etməklə sualtı səsli HESA Shafaqın inkişafı (M-ATF əsasında)
* Sofreh Mahi adında stels texnologiyasından istifadə edərək bir dronun hazırlanması
* Simorgh layihəsi (Pers. هواپيماي سيمرغ) Northrop F-5A modernizasiyasının F-5B-yə çevrilməsi üçün mövcud olan layihənin bir hissəsidir. İlk dəfə 2005-ci ildə İran Kiş Hava Sərgisində göstərilən iki təyyarə istehsal edilmişdir.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Say (dəqiqləşdirmə).
**Say** — Dəniz, çay, göl daxilində mövcud olan və gəmiçiliyiə maneə törədən dayaz yer.
Bu dayazlıqlar əsasən qum və ya çınqılın bir yerə toplanması nəticəsində yaranır. Vulkanik məşəlli ola bilir. Üstəlik insan və heyvanların fəzaliyyəti nəticəsində yarana bilər.

Okeanların materik sahili ərazilərinə yaxın ərazilərdə formalaşan bu tip saylar **şelf** adlanır.

Saylar su altında əbədiyyən görünməz halda qala bildiyi kimi bəziləri çəkilmə zamanı suyun üzünə çıxır. Bu zaman onlar ada, dil formasında təzahür edir. Çay yatağında əmələ gələn sayları hətta piyada belə keçmək olar.

Həmçinin bax
------------

* Dil
* Rif
* Bankə

Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən saylar
---------------------------------------------

Say (coğrafiya) (Azərbaycan)Rif sayı
Darvin sayı
Tsyurupa sayı
Makarov sayı
Kür sayı
Andreyev sayı
Borisov sayı
Kalmıçkov sayı
Qolovaçyev sayı
Kumani sayı
Balıqlı sayı
Savenko sayı
Jupiter sayı
Daşlı saylar

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti // IV CİLD// 48 səh. 2006 il
**Yeməli doqquzdon** (*lat.* Lonicera edulis) — bitkilər aləminin fırçaotuçiçəklilər dəstəsinin doqquzdonkimilər fəsiləsinin doqquzdon cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Əsasən Şərqi Sibirdə, Uzaq Şərqdə bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 0,6-1 m-ə çatan alçaqboylu koldur. Cavan budaqları nazik və sıx tükcüklüdür. Bitki yaşlandıqca budaqları çılpaqlaşır. Yarpaqları nazik, ensiz neştərvaridir, saplağı qısadır. Çiçəkləri nektarlı, qıfvari formalı, süpürgəvari çiçək qrupunda olmaqla yarpaq qoltuğunda yerləşir, ləçəkləri sarı rəngdədir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvəsi tünd-göyümtül rəngli, 9-12 mm uzunluğunda olmaqla, silindrvarı formadadır, əsasən iyul ayında yetişir. Başqa növlərdən meyvəsinin yeməli, turşməzə olması ilə fərqlənir. Toxum və qələmlə çoxalır. 1000 ədəd toxumun çəkisi 0,9 qr olur.

Ekologiyası
-----------

İstisevən bitkidir, quraqlığadavamlıdır, qara torpaqlarda daha yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, Şəkidə, Gəncədə şəhər yaşıllaşdırmasında, bir çox park və bağlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Budamaqla bitkiyə müxtəlif forma vermək olur. Meyvəsində kompot, kisel, mürəbbə, şərab və s. hazırlanır. Yaşıllaşdırmada istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Lonicera edulis* | 
* Wikidata: Q4180480
* GBIF: 6369744
* GRIN: 22572
* IPNI: 148738-1
* ITIS: 823515
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77203455-1
* Tropicos: 6000457
* WFO: wfo-0001290812

 |
| *Lonicera caerulea var. edulis* | 
* Wikidata: Q60384872
* Wikispecies: Lonicera caerulea subsp. edulis
* GRIN: 22560
* IPNI: 77203454-1
* ITIS: 823531
* MoBotPF: 445363
* NCBI: 180064
* Plant List: tro-50041129
* PLANTS: LOCAE
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77203454-1
* Tropicos: 50041129
* WFO: wfo-0001224270

 |
**Saxifraga exarata** (*lat.* Saxifraga exarata) — bitkilər aləminin daşdələnçiçəklilər dəstəsinin daşdələnkimilər fəsiləsinin daşdələn cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B2ab (i, ii, iii, iv).

Təbii yayılması
---------------

Böyük Qafqzın Quba hissəsi və Kiçik Qafqazın şimal hissəsində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə zoğları sıx, kirəmitli yarpaqcıqlı, çiçəkli, düz vəziciklidir. Budaqlı zoğların yarpaqları 3 bölümlü, küt hissəciklərlə, aydın görünən damarlı, çılpaq, kənardan vəzciklidir. Çiçək qrupu azçiçəklidir. Kasacıq vəzicikli, 5 yumurtavari küt hissəiklidir. Ləçəklər ağ, tərs-yumurtavari, 3 damarlı, kasacığın hissəciklərindən 2 dəfə uzundur. Qutucuq dairəvidir.

Ekologiyası
-----------

Çiçəkləmə-meyvə əmləgətirmə dövrü iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Populyasiyaları məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur. Yaşama ərazisinin deqradasiyası, populyasiyanın zəif bərpası və antropogen amillər məhdudlaşdırıcı amillərdəndir. Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, həmçinin toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın nadir növüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1474838
* Wikispecies: Saxifraga exarata
* EPPO: SXFEX
* EUNIS: 181422
* GBIF: 7339532
* iNaturalist: 366279
* IPNI: 793626-1
* NCBI: 83410
* NZOR: 0d43ec7a-b450-4388-8bbb-eae7ddfa21d4
* PFI: 1815
* Plant List: kew-2584064
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:793626-1
* Tropicos: 29101219
* WFO: wfo-0000494315

 |
**Yem və dəyişdirmə** — dələduzluğun növü. Bu, əsasən pərakəndə satışda istifadə edilsə də, digər kontekstlərə də aid edilir. İlk növbədə, müştərilər satıcıların reklam etdiyi aşağı qiymətə olan məhsulları və ya xidmətlərinə görə "yemə düşürlər", lakin onlar mağazaya gələndə ya reklam edilən məhsulların mövcud olmadığını aşkar edirlər, ya da satıcılar müştərilərə oxşar, lakin daha yüksək qiymətə olan məhsullara baxmağa məcbur edirlər. Buna "dəyişdirmə" deyilir.

"Yem və dəyişdirmə" üsulları kommersiya mədəniyyətinin bir hissəsi kimi uzun və geniş bir tarixə malikdir. Məsələn, məsələn, Çin müəllifi Çjan İnyinin təxminən 1617-ci ildə dələduzluq haqqında yazdığı "*Dələduzluq haqqında kitab*" əsərində bunun bəzi variasiyalarına rast gəlmək olar.

Leqallığı
---------

"Yem və dəyişdirmə" İngiltərə və Uelsdə 2008-ci ildə qəbul edilmiş "İstehlakçıları ədalətsiz ticarət təcrübələrindən qorumaq" haqqında qanun çərçivəsində qadağandır. Bu qanunun pozulması cinayət məsuliyyəti daşıyır. Dələduzluğun bu növü Kanadada Rəqabət haqqında qanuna əsasən qadağandır. "Yem və dəyişdirmə" Avstraliyada 2010-cu ildə qəbul edilmiş "Rəqabət və istehlakçı haqqında akt"a görə qadağandır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Zhang Yingyu.* The Book of Swindles: Selections from a Late Ming Collection. Rea, Christopher; Rusk, Bruce tərəfindən tərcümə olunub. Columbia University Press. 2017. ISBN 978-0-23117-862-4. 2020-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-01.
2. ↑  "The Consumer Protection from Unfair Trading Regulations 2008". Legislation.gov.uk. 5 August 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 July 2019. (See paragraphs 5 and 6)
3. ↑  "Consumer Law Australia - How is Bait Advertising Illegal?". Brucelegal.com.au. 6 August 2018. 1 July 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 June 2019.

Xarici keçidlər
---------------

* "Guides Against Bait Advertising". Federal Trade Commission. 19 mart 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
* *Cleland, Scott.* "Google's 'Bait & Switch' Deception Exposed at Hearing". Forbes. 22 sentyabr 2011.
* "Bait and switch selling". Competition Bureau Canada. 5 avqust 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
**Yelləncək** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər vaxtlarda, əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

Ümumi məlumat
-------------

Yelləncək oyunu Novruz bayramı günlərində, ilaxır çərşənbələrdə, həmçinin yaz, yay və payız aylarında ağac budağından kəndirlə asılan yelləncək. Bu mərasim oyununda, əsasən, gənc oğlan və qızlar iştirak edirlər. İştirakçılar bir-bir yelləncəyə minib yellənirlər. Digər iştirakçılar isə halay, yallı məzmunlu oyunlar ifa edirlər.

Yelləncəyə minib yellənənlər Naxçıvanda "Kuflan", Qarabağda "Ucuncaq", Lənkəran bölgəsində "Küf", "Həlaçin", Bakıda "Quyhaquy", Qubada "Havaçağ", Şəkidə "Sulançıx", "Yörtməc", Zəngilanda "Sarımçax", Gəncədə "Səkmən" və sairə adlarla məlumdur.

Oyunun qaydaları
----------------

İştirakçılar bir-bir, iki-iki ağac budağından asılmış kəndir yelləncəyə qalxıb yellənir, deyişmə və bayatı şəklində müxtəlif mahnı oxuyur, ətrafdakılar isə əl çalıb şənlənir, halay və yallısayağı rəqs edirlər. Yelləncəkdə yellənən qızın ayaqlarına çubuqla asta-asta vurub xorla oxuyurlar:

Örpəyi çəhrayı qız,  

Adaxlının adın de.  

Saçları xurmayı qız,  

Adaxlının adın de.  

Qaşları sürməli qız,  

Adaxlının adın de.  

Yaylığı yellənən qız,  

Adaxlının adın de.  

Bura qonaq gələn qız,  

Adaxlının adın de.  

Ha yellənə-yellənə  

Adaxlının adın de.

Yelləncəkdəki qızdan ta cavab almayınca onu yelləndirirlər. Qız cavab verdikdən sonra yelləncəyi saxlayıb yerə salır və bir başqası yelləncəyə minir. Oyun saatlarla davam edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  
	* **Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.199.**
2. ↑  **Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 482. ISBN 978-9952-34-152-2**

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycan xalq oyunları |
| --- |
| Döyüş oyunları | Qurşaqtutma • Zorxana • Azərbaycan milli güləşi |  |
| Strategiya oyunları | Mərəköçdü • Noxud çuxuru • Pula-pula • Qalaqapı |
| Novruz oyunları | Baca-baca • Keçəl • Kos-kosa • Yumurta döyüşdürmə |
| Atüstü oyunlar | Baharbənd • Cıdır • Sür-papaq • Çövkən • Qız-qov |
| Tamaşa oyunları | Dəvə • Çömçəxatun • Gülümey • Gül-gül • Xan-vəzir • Xıdır Nəbi • Nənəcan |
| Uşaq oyunları | Artırma • Barmaq oyunu • Beşdaş • Bənövşə • Cıdır oyunu • Dirədöymə • Dəsmal aldı, qaç • Dəyirman oyunu • Dolama • Çatı götürdü • Çırtı, çırtı • Çiləmə • Çilingağac • Çömçəbaşı bəzəmə • Evcik-evcik • Eşşək beli sındırdı • Əlquşu ilə ov • Ənzəli • Fincan-fincan • Gəlinbacı • Gizlən qaç • Gözbağlıca • Güleynari • Halay • Haxışta • Hoqqa • Hoppana hoppan • Hil-hil oyunu • Xəndəkbacı • Xıy xıy • Köşki balaban • Qərcimədaş • Qərəq • Qığ mərəsi • Qundaq-qundaq • Qurd-qurd • Laldinməz • Mərə-mərə • Mətə-mətə • Molla, haray • Öcəşmə • Papaqaldıqaç • Papaqatdı • Papaqqapdı • Püşk • Sanama • Say saymaq • Şeşpər-şeşpər • Şota • Şöbə-şöbə • Tapmaca • Tapın görək • Təkə • Təkləmə • Turnavurdu • Tuğay Məlik • Usta-şagird • Şatırlar • Yaşıl yarpaq, qızılgül • Yaylıqqaçırtdı • Yeddi ağac • Yeddi daş • Yelləncək • Yoldaş, səni kim apardı? |
Zəncirlə işləyən pazvari variator
**Variator ötürməsi** — ötürmə ədədini səlis dəyişmək üçün istifadə olunan ayrıca aqreqat və ya maşınlara quraşdırlmış düyüm.

İşləmə prinsipi
---------------

Variator onun işləməsini təminedən bir və ya bir neçə pilləsiz ötürmədən ibarətdir. Onun əsas xassəsi tənzimləmə diapazonu, yəni ən böyük ötürmə ədədinin ən kiçiyə nisbəti ilə ifadə olunur (adətən 3-6, bəzi hallarda 10-12). Variatorlar müxtəlif iş şəraitlərində maşının optimal işləməsinə xidmət edir. Məsələn, metalkəsən dəzgahda diametri dəyişən pəstahın müxtəlif sahələrində əlverişli kəsmə sürətini təmin etmək mümkündür. Bundan əlavə variatorlara avtomobil, tekstil maşın və mexanizmlərində, kağız, kimya sənayesində, nəqliyyatda rast gəlinir. Ən geniş yayılmış növü elektrik mühəriki ilə işlədilən pazlı qayış ötürməsidir. Sürətin pilləsiz ötürmə sistemi kimi variatorların tətbiqi avtomatlaşdırılmış texniki vasitələrdə daha böyük rol oynayır.

Qayışla işləyən variatorlar
---------------------------

Şəkildə qayış ötürməsi ilə işləyən variator təsvir olunmuşdur. Variator pazformalı qayışla əlaqələndirilmiş aparıcı və aparan qasnaqlardan ibarətdir. Qasnaqlar giriş və çıxışda yaranan yüklərin fərqindən asılı olaraq daxil olduğu ötürmədə dövrlər sayını tənzimləyir. Tənzimləmə əl və avtomatik 
aparıla bilir. Vallarda oturdulmuş qasnaqların ya hər ikisi, ya da aparan qasnaq onun daxili ölçüsünü müəyyən edən, bir-birinə nisbətən hərəkət edəbilən iki hissədən ibarətdir. Vala düşən yükdən asılı olaraq qasnağın araboşluğunun ölçüsü onun tərəflərinin bir-birinə nisbətən yaxınlaşması və ya uzaqlaşması yolu ilə tənzim olunur. Bu yolla aparan və aparılan qasnaqda effektiv diametrin ölçüsü dəyişir və nəticədə vallar arasında müxtəlif öütrmə ədədləri əldə edilir.

Təsnifatı
---------

* Friksion vaiatorlar:
	+ yan;
	+ konus;
	+ kürəvi;
	+ многодисковые;
	+ çox diskli;
	+ dalğavari;
	+ diskli-kürəvi;
	+ pazvari.
* İlişmə variatorları:
	+ zəncirli variator.
	+ yüksəkmomentli variator

Mənbə
-----

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.

1. ↑  "Variator". 2021-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-23.
**Saxokiyan itburnusu** (*lat.* Rosa sachokiana) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Qafqazda (Ermənistan, Zəngəzur) və İranda təbii halda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR dağları, Quba, Şamaxı, Qobustan (Təzə Zarat, Qarayataq), Şəki və Dağlıq Qarabağ rayonları ərazilərində rast gəlinir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitkisidir.VU D2.

Bitdiyi yеr
-----------

Aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər açıq işıqlı yerlərdə daşlı qayalı quru yamaclarda yayılmışdır.

Тəbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə alçaqboylu, 60-80 sm hündürlüyündə olan koldur. Qоpаrtikanı möhkəm, аdətən, düz bəzən bir qədər оrаqvarı əyilmiş qаidəsi enlidir. Yаrpaqlаrı 5, bəzən 7 ədəd, хırdа, 8–15 mm uzunluqda və 5–8 mm enində, tərs yumurtavarı, seyrək hаllаrdа еllipsvarı, qаidə hissəsi pazvarı daralmış, təpəsi dairəvi, bəzən qısa sivriləşmiş, üst tərəfdən çılpaq və ya seyrək vəzicikli, alt tərəfdən iyli vəziciklərlə örtülü, kənarı vəzicikli mişardişli yаrpаqcıqlаrdan ibarətdir. Yаrpаqаltlığı iri, 12–15 mm uzunluqdadır. Меyvəsi iri ovalşəkilli və yа enli ovalşəkilli qırmızıdır. İyul аyındа çiçək açır

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyyatının dəyişilməsi səbəbləri
----------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilmə
---------

Məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Xüsusi tədbirlər tərtib edilməmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q20584126
* GBIF: 3007525
* IPNI: 77122433-1
* IRMNG: 11025533
* Plant List: rjp-15832
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77122433-1
* Tropicos: 27804992
* WFO: wfo-0000987978

 |