recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Azər Cabir oğlu Tağıyev** (25 aprel 1948, Nuxa – 30 aprel 2018, Bakı) — azərbaycanlı vəkil, Azərbaycan Respublikasının əməkdar hüquqşünası, Mərkəzi Seçki Komissiyasının üzvü, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasının sabiq sədri.

Həyatı
------

Azər Tağıyev 25 aprel 1948-ci ildə Şəki şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o, 1967–1973-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsində ali təhsil almışdır.

1974-cü ildə Azərbaycan SSR Vəkillər Kollegiyası üzvlüyünə qəbul olunaraq Bakı şəhəri 14 saylı hüquq məsləhətxanasında vəkillik fəaliyyətinə başlamışdır. 1980-ci illərin əvvəlində Vəkillər Kollegiyası Rəyasət Heyətinin üzvü, 1980-ci illərin sonunda Rəyasət Heyətinin sədr müavini, 1995-ci ildə isə Vəkillər Kollegiyası Rəyasət Heyətinin sədri seçilmişdir.

Azər Tağıyev uzun sürən xəstəlikdən sonra, 30 aprel 2018-ci ildə vəfat etmişdir.

İctimai-siyasi fəaliyyəti
-------------------------

2004-cü il 3–4 noyabr tarixində Bakı şəhərində Təsis Yığıncağı keçirilərək, Azərbaycan Respublikasının yeni Vəkillər Kollegiyası yaradılmış və o, 7 dekabr 2017-ci ilədək Kollegiyaya rəhbərlik etmişdir.

26 iyun 1998-ci ildə Mərkəzi Seçki Komissiyasına üzv təyin edilmiş və vəfat edənə qədər Komissiyanın işində fəal iştirak etmişdir.

Mükafatları
-----------

Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 24 aprel 2008-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azər Tağıyevə əməkdar hüquqşünas fəxri adı verilib. O, Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının "Fəxri fərmanı" və "Fəxri diplomu" ilə təltif edilib, ona Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının "Fəxri Hüquq Doktoru" və "Fəxri vəkil" adları verilib, onun adı Kollegiyanın "Vəkillərin Şərəf Kitabı"na daxil edilib.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Azər Tağıyev vəfat etdi". 2020-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-01.
2. ↑  "Azər Tağıyev istefa verdi". 2017-01-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-01.
3. 1 2 3  "Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının sabiq sədri, vəkil Azər Tağıyevin vəfatı ilə bağlı nekroloq". 2020-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-01.
**Kolonist parkı** (*rus.* Колонистский парк, xalq arasında «Adalar» adı ilə tanınır) — Peterhof şəhərinin mərkəzində yerləşən və 29 ha ərazini tutan məşhur peyzaj parkı. Kolonist parkı I Nikolayın hakimiyyəti dövründə (1832-ci ildən - 1857-ci ilə kimi) memar A. Ştakenşneyder, mühəndis M. Pilsudski, bağban ustaları P. Erler və P. Arxipov tərəfindən yaradılmışdır.

Tarix
-----

Başlanğıcda bu ərazilər "Ovçu bataqlığı" adı ilə tanınırdı, lakin 1830-cu ildən burada alman kolonistləri üçün evlər inşa edilmiş və yeni park onların şərəfinə "Kolonist" adlanmışdı.

Parkın böyük hissəsini 1837-1838-ci illərdə keçmiş Ovçu bataqlığının yerində qazılmış və I Nikolayın qızı Olqanın şərəfinə adlanan gölməçə tutur. Onun sahili buzlaq daşı və bəndlərlə bərkidilmiş və üzərində böyük xiyaban salınmışdı.

Olqa gölməçəsindəki adalarda "Olqa" və "Çariçin" pavilyonları yerləşir. Böyük Vətən müharibəsində pavilyonlar güclü dağıntıya məruz qalmışdı. Onların bərpa və yenidənqurma işləri yalnız 2001-ci ildə başlamış və 4 il davam etmişdi.

Çariçin pavilyonu
-----------------

 *Əsas məqalə: Çariçin pavilyonu*
Çariçin pavilyonu parkın dominant tikililərindən hesab olunur və memar A.Ştakenşneyderin layihəsi əsasında 1842—1844-cü illərdə tikilmişdir. İmperator I Nikolay pavilyonu həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnaya hədiyyə etmişdir. Pavilyonun tərtibat işlərində və planlaşdırmasında imperatriçanın qədim Pompey şəhərinin memarlığına olan lətafəti öz əksini tapmışdır.

Plan baxımından Çariçin pavilyonu assimetrikdir; 3 mərtəbəli bina xaricdən gözəl pilləkən və qüllə ilə tamamlanır. Ətrafındakı suya əsas fasadın parapet şəklində və çuqun vazalarla bəzədilmiş böyük terrasası aparır. Pavilyonun interyerində mərmər müxtəlif növləri (ağ, boz, qırmızı, qara, mavi, sibir və fin), Pompey mozaikası, həmçinin antik və intibah dövrünə aid orijinal incəsənət əsərlərindən istifadə olunmuşdur. Adanın bütün ərazisi heykəl, daş skamya və fəvvarələr ilə bəzədilmişdir.

Olqa pavilyonu
--------------

 *Əsas məqalə: Olqa pavilyonu*
Gölməçənin qərb hissəsində Olqa pavilyonu yerləşir. Pavilyon ikinci adada imperator I Nikolayın qızı Olqa Nikolayevnanın şəxsi istifadəsi və istirahəti üçün memar A.Ştakenşneyderin layihəsi əsasında 1846-1848-ci illərdə inşa edilmişdir. 

| ⛭"Peterhof" Muzey-Qoruq Kompleksi |
| --- |
| Lomonosov | "Oranienbaum" saray-park kompleksi |  |
| Peterhof | 

|  |  |
| --- | --- |
| Parklar | "Peterhof" saray-park kompleksi: Yuxarı bağ • Aşağı bağ •"Aleksandriya" saray-park kompleksi • Kolonist parkı |
| Muzeylər   | Marli  •  Böyük saray  •  Benua ailəsi  • Velosipedlər muzeyi  • "İmperator yaxtaları"  • Oyun kartları |

 |
| Strelna | I Pyotrun sarayı • Konstantin sarayı |
**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İnformasiya şöbəsi**, Əksinqilabla mübarizə təşkilatı ləğv edildikdən sonra yaradılan təşkilat.

Yaradılması
-----------

ƏMT-nin ləğvindən sonra Bakıda və onun ətrafında əks-kəşfiyyatı Bakı general-qubernatorluğunun tərkibində yaradılmış informasiya şöbəsi təmin etmişdir. ƏMT-nin təhqiqat, müşahidə, axtarış, həbs və s. Funksiyaları general-qubernatorun göstərişi ilə informasiya şöbəsinə verilmişdi.
İnformasiya şöbəsinə Ələkbər xan Şahsuvarov rəhbərlik edirdi. Həsən bəy Fətəlibəyov rəisin köməkçisi, türk ordusunun polkovniki rütbəsini daşıyan Cəmil bəy xüsusi tapşırıqları yerinə yetirməklə yanaşı, rəisin köməkçisi idi.

Fəaliyyəti
----------

İnformasiya şöbəsi əməkdaşları başda Ələkbər xan olmaqla, bir sıra əhəmiyyətli əməliyyatlar həyata keçirmişdilər. 1920-ci ilin aprelində Balaxanıda pozuculuq işi aparan 22 nəfər bolşevikin həbs edilməsi böyük əks-səda doğurmuşdu.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xüsusi xidmət və təhlükəsizlik orqanları

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xüsusi xidmət və təhlükəsizlik orqanları* maddəsi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ataxan Paşayev, *Açılmamış səhifələrin izi ilə*, Bakı,2001.
2. 1 2  Elşad Qoca- *Azərbaycan təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları (1918–1920),* Bakı, 2000
3. ↑  Elşad Qoca, *Tariximiz, taleyimiz*, Bakı, 2001
**Yakob Ziv** (Jacob Ziv; 27 noyabr 1931, Tiberiya, İsrail şimal dairəsi – 25 mart 2023) — İsrailli elektrik mühəndisi.

Həyatı
------

Yakob Ziv 27 noyabr 1931-ci ildə Britaniyanın idarə etdiyi Fələstində Tiberias şəhərində anadan olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Yakob Ziv 1954-cü ildə Texnion-İsrail Texnologiya İnstitutunu və 1957-ci ildə elektrik mühendisliyini, 1962-ci ildə Massachusetts Texnologiya İnstitutu bitirmişdir. O, İbrahim Lempellə birlikdə LZ ailəsi kayıpsız məlumatların sıxılma alqoritmlərini inkişaf etdirmişdir. LZ77 sıxma alqoritminin müəlliflərindən biri, israilli kompüter üzrə alim Yakob Ziv 2008-ci ildə "BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards" fondunun təsis etdiyi İnformasiya-Kommunikasiya Texnologiyaları Mükafatı ilə təltif edilmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* Əliquliyev R. M. Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

1. 1 2  .
2. ↑  Mathematics Genealogy Project (ing.). 1997.
**Əlifba İslahatı Komissiyası** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin ölkə əhalisinin maarifləndirilməsini sürətləndirmək məqsədilə həyata keçirdiyi tədbir.

Komissiyanın yaradılması
------------------------

1919-cu il martın 21-də Cümhuriyyət Hökumətinin qərarı ilə Xalq Maarifi Nazirliyinə ərəb əlifbasının islahatı üzrə xüsusi Hökumət komissiyası yaratmaq və komissiyanın hazırladığı təklifləri baxılmaq üçün Nazirlər Şurasına təqdim etmək tapşırılmışdı. Bu qərara əsasən, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin üzvü Xudadat bəy Məlik-Aslanovun sədrliyi ilə Xalq Maarifi Nazirliyi yanında ərəb əlifbasının islahatı üzrə xüsusi komissiya yaradılmışdı. Əlifba islahatı, hər şeydən öncə, maarifçilik, xalq təhsilinin milliləşdirilməsi sahəsində Hökumətin qarşısında duran vəzifələrin həyata keçirilməsinə birbaşa xidmət etməli idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin diqqət və qayğısı ilə fəaliyyət göstərən komissiya tezliklə bir neçə əlifba layihəsi hazırlayaraq Hökumətə təqdim etmişdi.

Həmin layihələr arasında müəllim Abdulla bəy Əfəndizadənin hazırladığı variant bəyənilmiş və yeni əlifba üçün əsas kimi qəbul olunmuşdu. A. Əfəndizadə əlifba islahatı, xüsusilə latın əlifbasına keçidin zəruriliyi ilə bağlı 1919-cu ildə Bakıda "Son türk əlifbası" adlı dərslik də nəşr etdirmişdi. Dərslikdə o, ilk dəfə olaraq, ərəb və latın əlifbalarını müqayisəli şəkildə vermiş, birincinin ana dilimizə uyğunsuzluğunu, ikincininisə daha münasib olduğunu zəngin dil faktları ilə əsaslandırmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin əlifba islahatı sahəsində həyata keçirdiyi ilk əməli addımlar Aprel işğalı nəticəsində yarımçıq qaldı.

Aprel işğalından sonra
----------------------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə artıq reallaşmaq ərəfəsində olan əlifba islahatı ideyasına 1921-ci ildə Sovet Azərbaycanında yenidən qayıdıldı. Bu məsələnin geniş müzakirəsindən sonra Nəriman Nərimanovun imzaladığı xüsusi dekretlə Azərbaycanda əlifba islahatı üzrə Yeni Türk Əlifba Komitəsi yaradıldı. Komitənin latın qrafikası əsasında hazırladığı Azərbaycan əlifbasının layihəsi ümumxalq müzakirəsi üçün "Yeni yol" qəzetində dərc edildi. Gərgin keçən və uzunmüddətli müzakirələrdən sonra 1929-cu ildən etibarən Azərbaycanda tamamilə latın əlifbasına keçildi. Bununla da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin öz qarşısına qoyduğu müqəddəs amallardan biri də reallaşdırıldı.

Bu işdə Cümhuriyyət dövründə əlifba islahatları üzrə Hökumət komissiyasının üzvləri olan Xudadat bəy Məlik-Aslanovun, Həmid bəy Şahtaxtinskinin, Fərhad Ağazadənin, Azad bəy Əmirovun, Əhməd bəy Pepinovun və başqalarının səy və zəhmətləri az olmamışdır.

Ədəbiyyat
---------

* Aзepбaйджанская Демократиская Pecnyблика (1918–1920), Законодательные акты (сборник документов),Б.1998
* Mərdanov M. Quliyev Ə. Azərbaycan təhsili Xalq Cümhuriyyəti illərində (1918–1920), B.2003

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Əlifba İslahatı Komissiyası // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 366. ISBN 9952-417-14-2.
**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində Avstriya-Macarıstanın hərbi heyəti** — Avstriya-Macarıstan imperiyasının, Bakının azad edilməsindən sonra buraya göndərdiyi nümayəndə heyəti nəzərdə tutulur.

Fəaliyyəti
----------

Avstriya-Macarıstan hərbi heyəti polkovnik-leytenant Paulun yanındakı bir zabit, bir neçə əsgər və əlavə olaraq əsir məsələləri ilə məşğul olan iki-üç zabitdən ibarət idi. Polkovnik-leytenant
Paul müəyyən müddət Bakıda qaldıqdan sonra Tiflisə qayıtdı. Yalnız əsir məsələləri ilə məşğul olanlar Bakıda qalmağa davam edirdi.
Avstriyalılar Rusiyadan gələn Avstriya əsirləri arasında bəzilərinin ordu adından mülki şəxs kimi zavod və müəssisələrdə işləməsinə icazə vermişdilər.

Avstriyalılar almanlardan fərqli olaraq heç nəyə müdaxilə etmirdilər. Ancaq Bakının işğalı zamanı uşaq evi, xəstəxana və yetimxanalarda baş verən təcavüz, zərər və ziyan haqqında təhqiqat aparılmasının zəruriliyinə dair Avstriyanın Tiflisdəki nümayəndəsi Baron de Franket Şitabet tərəfindən bir məktub göndərilmiŞdi. Bununla yanaşı, Baron 1918-ci il oktyabr ayının 12-də Tiflisdən öz ölkəsinə qayıdarkən mədəni şəkildə vidalaşaraq oradan yola düşmüşdü.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Manaf Süleymanov, Azərbaycan Ordusu (1918–1920), Bakı, 1998.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
**Andre Antuan** (*fr.* André Antoine) — fransız rejissoru, aktyor və teatr nəzəriyyəçisi.

Yaradıcılığı
------------

Parisdə "Azad teatr" (1887) və "Antuan teatrı" (1897) təşkil etmiş, 1906-14-cü illər də "Odeon" teatrının direktoru olmuşdur. E. Zolya, Qonkur qardaşları, L. N. Tolstoy, İ. S. Turgenev, H. İbsen və b.-nın əsərlərini tamaşaya qoymuşdur. Andre Antuan həyatın doğru-düzgün inikasına, obraz və hadisələrin, kütləvi səhnələrin bədiiliyinə, həyatiliyinə, eləcə də tərtibat və geyimin tamaşanın məzmununa uyğun olmasına çalışmış, melodram və meşşan dramaturgiyasının əleyhinə çıxmışdır. Bəzi tamaşalarında naturalizm meyilləri də olmuşdur. A. Antuan 1914-cü ildən teatr tənqidi və kino sahəsində fəaliyyət göstərmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 564. ISBN 978-9952-441-02-4.

Xarixi keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Andre Antuan*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

*
Tarixi
------

Dövlətin müstəqil maliyyə-iqtisadi mexanizminin yaradılması məqsədilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1918 il oktyabrın 8-də qəbul etdiyi qərar. Həmin qərara əsasən Zaqafqaziya Aksiz İdarəsinin Azərbaycandakı müvafiq qurumları ləğv edilmiş, əvəzində üç aksiz idarəsi yaradılmışdı: biri Gəncədə yerləşməklə, Gəncə quberniyası və Zaqatala mahalı üzrə, ikisi isə Bakıda yerləşməklə Bakı quberniyası üzrə ümumi aksiz və neftdən rüsumlar toplayan aksiz idarələri. Baş Aksiz İdarəsi Maliyyə Nazirliyinin nəzdində idi. Hökumətin həmin qərarına əsasən, Azərbaycan ərazisinə aid olan bütün ümumi və özəl işlər Tiflisdə yerləşən Zaqafqaziya Aksiz İdarəsindən alınaraq, Cümhuriyyətin müvafiq idarələrinin səlahiyyətinə verildi. Ölkənin öz aksiz idarələrinin yaradılması barədə qərar və bu qərarın yerinə yetirilməsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət quruculuğu sahəsində həyata keçirdiyi mühüm addımlardan biri idi.

Qurumlar
--------

### Bakı Aksiz İdarəsi

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində gəlir mənbələrini möhkəmləndirmək məqsədilə yaradılmış qurum. Hökumətin qərarı ilə 1918 il oktyabrın 8-də, Zaqafqaziya Aksizlər İdarəsinin ləğv olunmuş 3-cü dairəsinin əvəzində yaradılmışdı. 3 sahəyə, sahələr isə rayonlara bölünürdü. İdarə yaradılana qədər spirtli içkilərin satışı və istehlakı qadağan olunmuşdu. 1919 il avqustun 24-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin qərarı ilə qadağan götürüldü və Azərbaycan ərazisində spirtli içkilərin sərbəst satışına icazə verildi. 1918 il oktyabrın 21-də konyak, meyvədən araqçəkmə zavodlarında üzümdən, eləcə də digər meyvə və giləmeyvələrdən çəkilən spirtə görə aksiz təmiz spirtin hər vedrəsi üçün 50 manata, yüngül üzüm şərablarının hər vedrəsi üçün 10 manata və şampan şərabları üçün 20 manata çatdırılmışdı. 1919 il 6 mart tarixli qərarla həmin il yanvarın 1-dən etibarən içkilərdən və tütündən patent rüsumu 10 dəfə artırıldı

### Bakı Quberniyasının Neft Rüsumları üzrə Aksiz İdarəsi

Bakı Quberniyasının Neft Rüsumları üzrə Aksiz İdarəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin maliyyə sistemini möhkəmləndirmək məqsədilə yaradılmışdır.1918-ci ilin oktyabrında fəaliyyətə başlamışdır. Vəzifəsi Bakı quberniyasında neft rüsumlanm toplamaqdan ibarət idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1919-cu il 20 yanvar tarixli qərarı ilə hər pud xam neftə 3, ağ neftə 5, benzin və sürtkü yağına 7 manat rüsum alınırdı. Hökumətin 1919-cu il 26 may tarixli sərəncamı ilə Neft Sənayeçiləri Şurası nəzdindəki büroya Batuma neft və neft məhsullarını güzəştli şərtlərlə göndərməyə icazə verilmişdi. Belə ki, Batuma ixrac olunan neft satılana qədər rüsumların alınması təxirə salınırdı.

### Gəncə Aksiz İdarəsi

Gəncə quberniyası və Zaqatala dairəsi üçün yaradılmış qurum. 1918 il oktyabrın 8-də təsis olunmuşdur. Zaqafqaziya Aksiz İdarəsinin Azərbaycan ərazisində mövcud olan və sonra ləğv edilmiş 3,5, 7-ci və qismən 4 və 6-cı aksiz dairələrini əvəz edən idarə məntəqələrə, məntəqələr isə rayonlara bölünmüşdü. Məntəqələrə nəzarət məntəqə müfəttişlərinə həvalə olunmuşdu

İstinadlar
----------

1. 1 2  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I cild, Bakı, "Lider Nəşriyyat", 2004, s. 226
**Yakobus Qolius**(*lat.* Jacobus Golius, nid. Jacob van Gool, *Jacob Gohl, Iacobo Golio*, doğ. 1596, Haaqa — öl. 28 sentyabr 1667, Leyden) — Niderland şərqşünası, riyaziyyatçısı, astronom və səyyahı.

Həyatı
------

Yakobus Qolius 1596-cı ildə Laheydə doğuldu. Təhsilinə ilahiyat, fəlsəfə, tibb və riyaziyyat sahələrində başladı; ancaq daha sonra müəllimi Tomas Erpeniusun (van Erpe) təsiriylə ərəbşünaslığa yönəldi. Hollandiyanın İslam və Ərəb dünyası araşdırmalarında son zamanlara qədər yerini qoruyan ön səflərdəki mövqeyi, XVII əsrdə Leyden şəhərində fəaliyət göstərən bu iki önəmli şərqşünas ilə başlamış və inkişaf etmişdir. Qolius, müsəlman ölkələrinə heç səyahət etməmiş olan müəlliminin əksinə gənc yaşda İslam aləmiylə təmasa keçdi və 1622-ci ildə Mərakeşə göndərilən bir elçilik həyətinə qatılaraq o dönəmdə bu ölkə xarici ticarətinin mərkəzi olan Asfa (Safi) limanına getdi, 1624-cü ilə qədər orada qaldı. Bu müddət içində Ərəbcəsini təkmilləşdirmə, Mərakeşin tarixini incələmə və əlyazma kitab toplama imkanı tapdı. Ayrıca burada Erpeniusun tövsiyəsiylə hər cür yerli məhsulun adlarının siyahısını tutdu; bundan məqsəd şübhəsiz eyni zamanda Hollandiyanın ticarətinə xidmət etmək idi.

Mərakeşdən Leydenə döndüyündə (1624) o il ölən müəlliminin yerinə Ərəb dili profesorluğu vəzifəsinə gətirilən Qolius, bir il sonra Leyden Universiteti tərəfindən əlyazma kitab satın almaq üzrə Şərq ölkələrinə göndərildi. Dörd ildən arqıq sürən bu səyahəti sırasında bir yarım il Hələbdə qaldı. Ardından Antakiyanı və Suriyanın digər şəhərlərini ziyarət edərək 1623-cü ildə səfəvilərin əlinə keçmiş olan Bağdadı qurtarmaq məqsədiylə İraqa doğru irəliləyən Osmanlı ordusuna qatıldı və daha sonra da Anadoluya keçərək İstanbula çatdı. Oradan bərabərində 250 qədər nadir əlyazma əsər olduğu halda ölkəsinə döndüyündə ona köhnə vəzifəsi ilə yanaşı riyaziyyat profesorluğu da verildi və bu vəzifələrini ölümünə qədər (28 sentyabr 1667) apardı.



1. ↑  Encyclopædia Iranica (ing.). / N. Sims-Williams, A. Ashraf, H. Borjian, M. Ashtiany USA: Columbia University, 1982. Iss. ایران‌شناسی. ISSN 2330-4804
2. 1 2  Leidse Hoogleraren (nid.).
3. ↑  Mathematics Genealogy Project (ing.). 1997.
**Sükanla idarənin gücləndiriciləri** - sükanla idarədə sükana tətbiq olunan gücü azaltmaq və bununla idraə komfortunu artıqrmaq məqsədi daşıyan mexanizm və sistemlərlərdir.

Minik avtmobillərində bel gücləndiricilərin olması mütləq deyil. Yek avtomobillərində isə onsuz idarə çox çətin olur, ona görə də, burada güclındiricilər konstruksiyanın tərkib hissəsi sayılır.

### Növləri

* Sükan elektrik gücləndiricisi,
* Sükan elektro-hidravlik gücləndiricisi,
* Sükan hidrogücləndiricisi,
* Sükanın mexaniki gücləndiricisi- burada effekt ötürmə nisbətinin artırılması hesabına əldə edilir.
* Sükan pnevmogücləndiricisi.

### Tarixi

İlk sükan gücləndiricisi keçən əsrin 30-cu illərində ağır texnika sayılan karxana yük maşınlarnda tətbiq olunmuşdur. Əvvəlcə əyləc kompressoruna qoşulmuş, sadə konstruksiyaya malik pnevmogücləndiricilər mövcud idi. Ancaq hidravlika daha təmiz və dəqiq olduğundan, onun mürəkkəbliyinə və bahalığına baxmayaraq tezliklə istifadə olubnmağa başlayır. Buna görə də, minik avtomobillərində o önə çəkilir. 1951-ci ildə Amerikada istehsal olunan Chrysler Crown Imperial avtomobillərində hidrogücləndiricilər standart düyüm kimi quraşdırılır. Avropada ilk dəfə Citroen DS 19 hidrogüclndiriciləri tətbiq edir.

### Mənbə
Andorra Knyazlığının səfirlik xəritəsi.   Andorra  Andorra səfirliklərinin yerləşdiyi ölkələr
**Andorranın diplomatik nümayəndəliklərinin siyahısı** (*isp.* Misiones diplomáticas de Andorra) — Andorra Knyazlığının xarici ölkələrdə yerləşən diplomatik nümayəndəliklərinin siyahısını özündə birləşdirir. Andorra kiçik ölkə olduğundan xarici ölkələrdə digər Avropa ölkələrinə nisbətən məhdud sayda səfirlik və konsulluq şöbələri fəaliyyət göstərir. Avropa İttifaqı, Benilüks ölkələri və Almaniya ilə münasibətlərin tənzimlənməsinə Belçikanın paytaxtı Brüssel şəhərində yerləşən səfirlik nəzarət edir.

Şimali Amerika
--------------

Andorranın Belçikanın paytaxtı Brüssel şəhərində yerləşən səfirliyi.
Andorranın İspaniyanın paytaxtı Madrid şəhərində yerləşən səfirliyi.
Andorranın Fransanın paytaxtı Paris şəhərində yerləşən səfirliyi.
* ABŞ ABŞ
	+ Nyu-York (Səfirlik)

Avropa
------

* Avstriya Avstriya
	+ Vyana (Səfirlik)
* Belçika Belçika
	+ Brüssel (Səfirlik)
* Fransa Fransa
	+ Paris (Səfirlik)
* Portuqaliya Portuqaliya
	+ Lissabon (Səfirlik)
* İspaniya İspaniya
	+ Madrid (Səfirlik)

Beynəlxalq təşkilatlar
----------------------

* Avropa Şurası
	+ Strasburq (Daimi nümayəndəlik)
* Avropa İttifaqı
	+ Brüssel (Daimi nümayəndəlik)
* Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı
	+ Vyana (Daimi nümayəndəlik)
* UNESCO
	+ Paris (Daimi nümayəndəlik)
* Birləşmiş Millətlər Təşkilatı
	+ Nyu-York (Daimi nümayəndəlik)
* Ümumdünya Ticarət Təşkilatı
	+ Cenevrə (Daimi nümayəndəlik)

Həmçinin bax
------------

* Andorranın xarici siyasəti
* Andorrada yerləşən diplomatik nümayəndəliklərin siyahısı

Xarici keçidlər
---------------

* **Andorra Knyazlığının Xarici İşlər Nazirliyi**
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Ella.

**Ella Leya** (tam adı: *Ella Leya*; XX əsr, Bakı) — Azərbaycan-ABŞ bəstəkarı, musiqiçisi və yazıçısı.

Həyatı
------

Ella Leya Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Əvvəl Moskvaya köçmüş, daha sonra ABŞ-yə mühacirət etmişdir. 1990-cı ildə ABŞ-də sığınacaq almışdır.

Fəaliyyəti
----------

*"Qadınların sirli həyatı"*, *"Gecə kraliçası"* və *"Rus romansları"* adlı albomları yüksək dəyərləndirilib. "Qadınların sirli həyatı" adlı albom rus romanslarından ibarət olaraq qadınların iç dünyasından, onların mənəvi yaşantılarından bəhs edir.

Ella Leya özünün *SELAH* caz orkestri ilə Avropa və ABŞ-yə dünya turuna çıxmışdır.

2015-ci ildə ilk romanı - *"Yetim səma"* dərc olunmuşdur. Romanın qəhrəmanı olan istedadlı gənc pianoçu, musiqi və xalq nağılları vasitəsilə keçmiş sovet ölkəsinin həqiqətlərini təsvir edir. Əsərdə Qız qalası da təsvir olunur. Elə müəllif əsəri əvvəlcə *"Qız qalası"* adlandırmış, sonradan naşirin fikri ilə dəyişdirmişdir.

Sənətçinin əsərləri "Ouşenin 12 dostu", "PU-239", "Samantha Who", "Dirty Sexy Money" və "My Sassy Girl" filmlərində səslənib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ella Leya: American Jazz By Way Of Azerbaijan, National Public Radio (NPR), April 2, 2011". April 9, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 21, 2012.
2. ↑  "Ella Leya" (ingilis). lareviewofbooks.org. 2019-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-08.
3. 1 2  *Tural.* "Əslən bakılı Hollivud ulduzu qadınların sirrini axtarır". news.milli.az. 15 Dekabr 2010. 2019-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-08.
4. ↑  "Ella Leya: "Romanı yazanda Azərbaycanla bağlı nostalji hisslər yaşadım"" (az.). aydinyol.az. 06.04.2018. 2018-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-08.

Xarici keçidlər
---------------

* Ella Leyanın rəsmi səhifəsi
**Ellef-Rinqnes adası** (*ing.* Ellef Ringnes Island, *fr.* Île Ellef Ringnes) — Kanada Arktik arxipelaqının Sverdrup adaları qrupuna daxildir. Adada daimi yaşayış məntəqəsi yoxdur. Şimal-qərbdə 1948-ci ildən meteostansiya və aeroport fəaliyyət göstərir. 1994–2001-ci illər ərzində Şimal maqnit qütbü yerləşirdi. İnzibati cəhətdən Nunavut ərazisinin Kikiktani regionuna daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Ellef-Rinqnes adası. Nasa şəkili.
Adanın sahəsi 11 295 km² təşkil edir. Bu göstəriçi ilə Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 69-cu, Kanadada isə 16-cı yerdə gedir. Sahil xətdinin uzunluğu 1027 km təşkil edir..

Tarixi
------

Ada 1901-ci ilin mayında Sverdrup ekspedisiyasının iki üzvü — Qunnar İsaksen və Sverre Hаssеl tərəfindən kəşf edilir. "Ellef-Rinqnes" adını Otto Sverdrup ekspedisiyanı maliyyələşdirən iki viyvəçi qardaşların şərəfinə adlandırılıb.

1902-ci ilə qədər Norveçin ərazisi hesab edilirdi. 1929-cu ildə adanı Kanadaya güzəştə getmuşdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Atlas of Canada. List of Islands". 2012-01-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-07.
2. ↑  *R. A. J. Phillips* Canada's North, Vol. 1967; part 1 Arxivləşdirilib 2023-07-08 at the Wayback Machine

Mənbə
-----

* Ellef-Rinqnes adası Qısa coğrafi ensiklopediya.
* Ellef-Rinqnes adası[*ölü keçid*]
**Mirzə İsmayıl xan Əliəkbər xan oğlu Mümtazəddövlə** (1880-1933) — İranın dövlət xadimi, nazir, hüquqşünas, birinci İran parlamentinin əsasını qoyan şəxslərdən biri və parlamentin IV spikeri.

Həyatı
------

Mirzə İsmayıl xan Əliəkbər xan oğlu 1880-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. 1933-cü ildə 53 yaşında olarkən ürək tutmasından vəfat etmişdir. 

### Təhsili

İbtidai təhsilini doğma şəhərində, ali hüquq təhsilini İstanbul şəhərində almışdır.

Fəaliyyəti
----------

İran Dövlət Departamentində işləmişdir. Sonradan isə Azərbaycan Demokratik Respublikasında baş konsul olmuşdur. Daha sonra İstanbul şəhərində İran dövlətini təmsil etmişdir. 

Mirzə İsmayıl xan Mümtazəddövlə 1906-cı ildə İran Milli Məclisinə Cənubi Azərbaycandan nümayəndə seçilmişdir. O, bir neçə kabinetdə mədəniyyət, maliyyə, təhsil və ədliyyə naziri postunu tutmuşdur. 

İran Konstitusiyasının müəlliflərindən biridir. Fransız dilini sərbəst şəkildə bilməsi və ixtisasca hüquqşünas olmaq İranın ilk konstitutsiyasının yazılmasında fəal şəkildə iştirak etməsinə səbəb olmuşdu. Konstitutsiyanı yazarkən Belçika konstitutsiyasından təsirlənmişdir.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Məşhur avşarlar, Bakı, "Mütərcim", 2014, 324 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Əli Məhəmmədi.* "حزب اجتماعیون اعتدالیون از پیدایش تا فروپاشی" (PDF) (farsca). 2000. 2021-02-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF).

Həmçinin bax
------------

* Səməd xan Mümtazəssəltənə

Xarici keçidlər
---------------

* William Morgan Shuster, *The Strangling of Persia* William Morgan Shuster#The Strangling of Persia
**Mirzə Əbdürrəhim Molla Məhəmmədbağır oğlu Qarabaği** - şair, müctəhid

Həyatı
------

Mirzə Əbdürrəhim Qarabaği 1794-cü ildə Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdi. Onun mənsub olduğu nəslin nümayəndələri ardıcıl olaraq Şuşanın qazisi və məşhur ruhaniləri olublar. Təhsil almaq məqsədilə Nəcəfə yola düşən gənc Mirzə Əbdürrəhim Şeyx Əhməd Bəhreynidən dərs alaraq ictihad məqamına çatmışdı. Daha sonra Şuşaya qayıdaraq elmi və ictimai fəaliyyətə başlamışdı. O zaman Azərbaycan Rusiya imperiyasının tərkibində idi. Buna baxmayaraq Mirzə Əbdürrəhim Qarabağinin sayəsində burada mədrəsələr açılır, şəriət qanunları təbliğ olunur, dini elmlər üzrə tələbələr yetişdirilirdi. Onun fəaliyyətindən narahat olan bəzi qüvvələr alim barəsində şaiyə yayır və rus məmurlarına yanlış məlumatlar çatdırırdılar. Bu səbəbdən alim Tiflis canişini Vorontsovun yanına gətizdirilərək həbs olunmuşdu. Bir neçə müddətdən sonra onun barəsində verilən məlumatların yalan olduğu aydınlaşmış və o azadlığa buraxılmışdı. Həbsdən sonra Mirzə Əbdürrəhim Qarabaği Şirvana köçmüşdü. Az müddətdən sonra alim məhərrəm ayının 9-u burada vəfat etmişdir. Onun cənazəsi Şirvan məntəqəsindən Şamaxıya, buradan isə Nəcəfə aparılaraq torpağa tapşırılmışdı.

Mirzə Əbdürrəhim Qarabağinin həmçinin şairlik istedadı olub və o, Əlil təxəllüsü ilə farsca şeirlər yazıb.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qarabağda maarif, Bakı: Zərdabi LTD, 2013, 288 səh.

Həmçinin bax
------------
**Mirzə Əbu Turab Axundzadə** (1817, Bakı – 1910, Bakı) — İslam alimi

Həyatı
------

Azərbaycan tarixində dərin hörmət və rəğbət bəslənən böyük din xadimlərindən biri də görkəmli şəxsiyyət Axund Mirzə Turab Axundzadədir. 1817-ci ildə Bakıda İçəri şəhərdə tanınmış ruhani ailəsində dünyaya göz açmışdır. 

Onun əsl adı bizə məlum deyil. Əbu Turab Həzrəti Əli (ə) adlarından biridir. Bu ləqəbi ona İslam Peyğəmbəri (s) vermişdir. "Mənası topaq atası" deməkdir. 

Ona Ərəbistanda dini təhsil adığı illərdə bir ləqəb kimi verilmişdir. Mirzə Əbu Turab Axundzadə, sözün həqiqi mənasında Abşeron torpağının "atası" idi. İlk təhsilini o dövrdə Bakının məşhur təhsil ocaqlarından sayılan Mirzə Həsib Qüdsinin mədrəsəsində almışdır. 

O, O,Bakının bir çox məscidlərində moizələr edərdi. Bəzən moizələrini ərəb dilində söyləyərdi. 
O, əsasən Bakının Əmircan məscidində fəaliyyət göstərirdi ki, bunun da səbəbi vardı. Bu din xadimi elmin və maarifin tərəfdarı idi. 1901-ci ildə öz qızını H.Z.Tağıyevin qiz məktəbinə qoymuşdu. 

1845-1846-cı illərdə alim iki dəfə Tiflis şəhərinə dəvət olunmuş Qafqaz baş canişini M.S.Verensov və Zaqafqaziya Şeyx-ül-İslamı Axund Məhəmmədli tərəfindən qəbul edilmiş, ona Bakı vilayəti qazısı vəzifəsi təklif olunmuşdu. Amma o, bu vəzifədən imtina etmişdi. 

Öz dərin ağlı, zəkası, Mərifəti və xeyirxahlığı ilə hörmət qazanmış, Bakı alimlərinin başçısı Mirzə Əbu Turab Axundzadə 1910-cu ildə Mərdəkandakı Bağında vəfat etmişdir. 

Bakı milyonçusu Ağa Murtuza Muxtarov hörmət əlaməti olaraq, onun qəbri üstündə memarlıq cəhətdən insanın diqqətini cəlb edən, günbəz inşa etdirmişdir.

Əsərləri
--------

* İslamın təfriqəsi səbəbləri B.: Nəşriyyati-bəradəran Orucov, 1914 (1332 h.). -110 s.
* Axund Əbu Turab Axundzadə "İslamın təfriqəsi səbəbləri". Kitabın transliterasiyası, sadələşdirilmiş variantının, lüğətin hazırlanması və ön sözün yazılması, Nəsib Göyüşov, Məmmədəli Babaşov, Azərnəşr, Bakı,1993,103 səh.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Qılman İlkin. Bakı və bakılılar (Üçüncü nəşri). Bakı, «Nurlar» NPM, 2006, səh. 252-254. Lisenziya AB № 022039. ISBN 9952-426-12-7

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
Akvarel Amedeo Presiozi «Valaxiya albanı» (*rum.* Albanez din Valahia, 1866)
**Rumıniya albanları** (*rum.* Albanezi) — Rumıniya ərazisində yaşayan etnik qrup. Rumıniyanın etnik azlıqları siyahısına daxildir. Bu səbəbdən onların hüüuqlarının ifadəçisi olaraq Rumıniya Deputatlar palatasında bir nümayəndəyə sahibdirlər.

Demoqrafiya
-----------

2002-ci ildə Rumıniyada aparılan siyahıya alınmağa görə burada 520 nəfər alban olmasını bildirmişdir. Onlardan 484 nəfəri doğma dilinin alban olmasını birdirmişdir. Ancaq qeyri-rəsmi məlumata görə ölkədə 10 000 alban yaşayır. Onlar əsasən Buxarestdə cəmləşmişdir. Onlar həmdə ölkənin digər iri şəhərlərində belə yaşayırlar - Timişoara, Yassi, Kondtansa və Kluj-Napoka.

Burada yaşayan alban ailələrinin böyük qismi provaslavdır. Üstəlik albanlar arasında müsəlmanlar belə mövcuddur. Rumın alimi olan Corc Qriqorinin məlumatına görə 1999-ci ildə Rumıniya müəlmanlarının ümumi sayı 3000 olmuşdur. Onların bir qismi albandır. Ancaq albanların türk və ya tatarlarla sıx bağlılığı sayəsində anları ayırmaq mümkün deyildir.

Tarixi
------

Albanların Rumıniya ərazisinə ilk köçü Valaxiya knyazı Mixail Xrabronun hakimiyyəti dönəmində baş tutur. 1595-ci ildə bura 15 000 alban köçürülmüşdür. Buxarestdə ilk alban yaşayış məntəqələri 1628-ci ildə meydana gəlmişdir. 1634-cü ildə alban əsilli Vasile Luku Maldovada şahzadə olmuşdur.

1820-ci ildəki sənədlərdə Buxarestdə olan 90 tacirin Arnaut Kioy şəhəri əsilli olması qeyd edilir. Bu isə böyük ehtimalla onların alban olmasını deməyə imkan verir.

1893-ci ildə Rumıniyada ümumilikdə 30 000 alban yaşayırdı. 1920-ci ildə isə Buxarestdə onların sayı 20 000 təşkil edirdi. Yeni köç dalğası Birinci Dünya müharibəsindən sonra artmışdır. Onların böyük qismi Yuqoslaviya müsəlmanları idilər.

Alban icması komminizm dönəmində represiyaya məruz qalmışdır. Bu addımlar 1953-cü ildən gerçəkləşmişdir. 1989-cu ildə Rumıniya inqilabının baş tutması sayəsində azad fikir və aşkarlıq ölkədə yayılmışdır. Bununla belə 1920-2002-ci illər ərzində Rumıniyada albabların sayı gözə çaypacaq səviyyədə azalmışdır. 1996-cı ildə alban icması Deputatlar palatasında mandat əldə etmişlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Recensământ 2002. Rezultate: Populația după etnie. Populația după limba maternă* Arxivləşdirilib 2009-07-06 at the Wayback Machine at the 2002 Census official site Arxivləşdirilib 2006-04-24 at the Wayback Machine; retrieved February 22, 2008
2. ↑  {"Albanezi - Date demografice" Arxivləşdirilib 2010-08-11 at the Wayback Machine at *Divers* online Arxivləşdirilib 2018-04-21 at the Wayback Machine; retrieved February 26, 2008
**Katlin** və ya **Katlinq** – uzun, iki tərəfli cərrahi bıçaq. 17-ci əsrdən 19-cu əsrin ortalarına qədər, xüsusən də amputasiya üçün istifadə edilmişdir; bundan sonra mexaniki idarə olunan (daha sonra elektriklə idarə olunan) mişarlar istifadə olunmağa başlandı.

Cərrah William Clowes 1596-cı ildə yazılmış tibbi traktatında alət haqqında yazırdı ki, amputasiya üçün "çox yaxşı bir katlin və kəsik bıçağı" istifadə edilməlidir 1639-cu ildə cərrah John Woodall bir əsərdə "catlinge" haqqında danışdı. 1693-cü ildə İngilis donanmasının cərrahı Con Moyl düzgün amputasiya üsullarını təsvir edərkən yazırdı ki, "Katlinqinizlə əti və damarları sümüklərin ətrafında və arasında bölün və katlinqinizin arxası ilə periosteumunu çıxarın ki, bu, sümüklərin işləməsinə mane olmasın. gördü, nə də əməliyyatda daha böyük əzablara səbəb ola bilməz".

Daha sonralar bu terminin sümüklərarası bıçağa aid olduğu anlaşıldı.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  John Kirkup, *The Evolution of Surgical Instruments: An Illustrated History from Ancient Times to the Twentieth Century* (Norman Publishing, 2006), 381–382.
**Savaş Ay** (26 mart 1954, Qaziantep – 9 noyabr 2013, İstanbul) — Türkiyəli məşhur televiziya və qəzet müxbiri.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Savaş Ay Marmara Ticari Elmlər Akademiyasında təhsil alıb. Jurnalistikaya 1974-cü ildə "Dünya" qəzetində müxbir olaraq başlayıb. "Tərcüman", "Vətən", "Milliyyət", "Sabah" qəzetlərində və "Akajans"da çalışıb. ATV, TGRT, Kanal D, Kanal 6, Show TV, Flash TV, təkrar ATV, Star TV və Kanal 1-də "A Takımı" adlı müzakirə proqramı aparıb.

İngiliscə bilən jurnalist 2000-ci ildə "Dansöz" adlı filmin rejissorluğunu və ssenaristi olub. 2 uşağı olan Savaş Ay proqramlar təşkil edərək yoxsullara yardım edirdi.

Savaş Aya xərçəng diaqnozu təsadüfən qoyulub.1998-ci ildə proqramdan dərhal sonra zəng edən həkim tamaşaçısı "qırtlağınızı bir yoxlatdırın, xərçəng ola bilərsiniz" deyib. Bu xəbərdarlığın ardından xəstəxanaya gedən Savaş Ay testlərdən sonra xərçəng olduğunu öyrənib. Diaqnozdan sonra dərhal müalicələrə başlanıb və məcburən siqareti tərgidib. Həmçinin bir müddət tanınmış jurnalistə danışmaq da qadağan edilib. Əlbəttə ki, öz səsiylə pul qazanan birisi üçün bu çox çətin olsa da, həklimlər ona bu qadağalara əməl etməzsə qırtlağının kəsiləcəyini deyiblər. Bir daha bəlkə heç danışa bilməycəyi deyildiyində kədərini ağlayaraq deyil, müəyyən bir nöqtəyə baxaraq ifadə edib.

Proqramının davam etməsi üçün hər həftə bir məşhur dostundan aparıcılıq etməsini xahiş edib. Dostları da onun təklifini məmnuniyyətlə qəbul ediblər. Ancaq sonradan buna ehtiyac qalmayıb. Savaş Ay ən son "A Xəbər"ə müxbirlik etsə də, səs sistemində olan bir problemə görə ancaq pıçıltıyla danışa bildirdi.

Mənbə
-----

*
**Mirzə Əbülfət xan Mirzə Fəzlulla xan oğlu Valatəbar** (1874, Təbriz – 1958, Tehran) — siyasi-ictimai xadim.

Həyatı
------

Mirzə Əbülfət xan Mirzə Fəzlulla xan oğlu 1874-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Təbrizdə mükəmməl ruhani təhsili almışdı. O, əvvəlcə öz atası Mirzə Fəzlulla xanın, sonra əmisi Təbrizin məşhur müctəhidi Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Nazimülüləmanın yanında təhsil almışdır. İlahiyyat üzrə mükəmməl biliyə yiyələnmişdi.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar Müzəffərəddin mirzənin yanında münşibaşı vəzifəsində çalışmışdı. Dəbirəssəltənə ləqəbini almışdı.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar 1897-ci ildə əmisi Mirzə Əsədulla xan Naziməddövlənin Vəkilülmülk ləqəbinə yiyələnmişdi. Onun Dəbirəssəltənə ləqəbini isə qardaşı oğlu Mirzə Nəsrulla xana verilmişdi.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar Məhəmmədəli mirzənin yanında münşibaşı vəzifəsini davam etdirməyə başlamışdı. 1900-cü ildə vəliəhddən Siqqətüddövlə ləqəbini almışdı. Vəliəhdin nəzərində ucaldığından bir müddət sonra Heşmətüddövlə ləqəbinə layiq görülmüşdü.

Məhəmmədəli şah Qacar taxta çıxdıqdan sonra Əbülfət xanı saraya aparmışdı. Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlənin birinci və ikinci baş nazirliyi dönəmində İranın Hərb naziri olmuşdu. Həsən Pirniyanın baş nazirliyi dövründə isə, 1920-ci ildə Daxili İşlər naziri olmuşdu.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar 1918–1920-ci illərdə Kirmanın hakimi olmuşdu.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar 1958-ci ildə Tehran şəhərində vəfat edib.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Diba ailəsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №10, səh.52–64.

### İstinadlar

Xarici keçidlər
---------------

* Valatəbar  (fars.)
**Vaso Sanakoyev** (oset. Санахъоты Уасо; 15 yanvar 1901, Tiflis – 1978, Sxinval) — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı, şairi və dramaturqu.

Bioqrafiyası
------------

15 yanvar 1901-ci ildə Tiflisdə anadan olmuşdur. 8 yaşında ikən atasını itirir. Anası tərəfindən böyüdülür. Ailənin çətin maddi vəziyyəti səbəbindən əmək fəaliyyətinə erkən, yetkinlik illərində başlamışdır. Dülgərlik emalatxanasında və daha sonra Tiflisdəki Vaxnyanski mexaniki zavodunun alət sexində şagird kimi işə düzəlir. 1916-cı ildə tətildə iştirak edir və bu səbəbdən fabrikdən qovulur. 1918-ci ildə kənd təsərrüfatı işləri ilə məşğul olduğu Siqnaxski rayonunun Kexviani kəndinə köçür. 1921-ci ildə XI Qızıl Ordunun 179-cu Piyada Alayına könüllü olaraq qəbul olunur. 1923-cü ilin avqustunda tərxis edilir, sonra yol tikintisində çalışır. 1925-ci ildən Tiflisdəki ağac emalı zavodunda işləyir. İşçi olaraq gürcü rejissoru Kote Marcanişvilinin idarə etdiyi teatr studiyasına qatılır.

1928-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olur. Elə həmin il Tiflis şəhər məclisinin deputatı seçilir. 1930-cu ildə Cənubi Osetiya ağac sənayesi müəssisəsinə direktor təyin edilir. 1934-cü ildə Arxangelsk Ağac Sənayesi İnstitutuna daxil olur və 1937-ci ildə oranı bitirir. 1937-ci ilin fevralında Cənubi Osetiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini vəzifəsini icra edir və 1939-cu ildə Calabet meşə zavodunun direktoru vəzifəsinə təyin edilir. Böyük Vətən müharibəsi illərində Stalinir şəhərində yerləşən bir xəstəxanada komissar kimi xidmət edir. 1943-cü ildə Calabet taxta zavodunda işə qayıdır.

Müharibədən sonra Stalinir meşə zavodunun direktoru, Cənubi Osetiya Vilayəti icra komitəsinin mədəniyyət şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutur. Stalinir şəhər məclisinə deputat seçilir. Cənubi Osetiya Yazıçılar Birliyinin üzvü olur.

1978-ci ildə Tsxinvalidə dünyasını dəyişir.

Yaradıcılığı
------------

1924-cü ildə ilk ədəbi əsərlərini yazır. 1941-ci ildə Stalinirdə "Bir dəfə məhkumdur" adlı ilk pyesi nəşr olunur. Əsərlərini Osetiya ədəbi jurnalının "Fidiueq" səhifələrində nəşr etdirir. 1951-ci ildə əsərlərinin toplusunu nəşr olunur.

1952-ci ildə Stalinir Dövlət Dram Teatrında onun "Vardo" pyesi əsasında hazırlanmış bir tamaşa səhnələşdirilir.

1959-cu ildə Birinci Dünya müharibəsindən Gürcüstanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasına qədər yaşadığı hadisələri təsvir edən oset. «Арф фӕд» (Dərin iz) adlı bioqrafik romanını nəşr etdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Sanakoyevlər". 2021-10-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-19.
2. ↑  "Январь 2021 года: памятные даты и юбилеи". 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-19.

Ədəbiyyat
---------

* Голоты Вл. Санахъоты Уасойы радзырдты æмбырдгонд, Фидиуæг, № 1, 1956
* Бибоева И. Г. Казиты М. Р. Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 142–143, ISBN 978-5-7534-1499-01
* Очерк истории осетинской советской литературы, Орджоникидзе, 1967
* Писатели Южной Осетии, Цхинвал, 1967.

Mənbə
-----

* Санакоев, Василий Михайлович
**Rumıniyada krım tatarları** — Rumıniyada yaşayan milli azlıqlardan biri. Türk tayfalarının Rumıniya ərazisinə köçü hunlar və Bolqarların adı ilə bağlıdır. Müxtəlif türk tayfalarının Rumıniya ərazisinə növbəti köçü Qızıl Orda dövlətinin Doburcaya hücumu zamanı baş vermişdir. XIV—XV əstrlərdə isə Osmanlı imperiyası noqayların Doburcanı nəzarətdə saxlamasına icazə vermişdir. 1593 və 1595-ci illərdə tatarlar da Doburcaya köç etmişlər

### Tarix

2002-ci il siyahıya alınmasına görə Rumıniyada Krım tatarları
1783-cü ildə Rusiyanın Krımı işğal etməsindən sonra krım tatarları Osmanlı imperiyasının sərhəd bölgələrinə üz tuturlar. Onlar əsasən Doburcada məskən salırlar. Gəldikləri ərazidə Şirin, Yayla, Ağməscit, Yalta, Kəfə, Bəybucaq adlı yaşayış məntəqələri salırlar.

1783 - 1853-cü illərdə 10 minlərlə krım tatarı və noqay Rusen vilayətinə üz tutmuşdur. Bölgə «Kiçik Tatariya» adı ilə tanınırdı. Bucaq vilayətindən noqaylar növbəti dəfə 1812-ci ildə Döburcaya üz tuturlar. Bölgədə yaşayan bu tatar birliklərindən toplanan ordu Bosniya və Hersaqovina və Kürdüstanda baş vermiş qiyamların yatırılmasında böyük rol oynamışdır. Onlar həm də Krım müharibəsində Osmanlı ordusunun tərkibində ruslara qarşı vuruşmuşlar.

Albanlar ilə yanaşı, Krım tatarları da Osmanlılar tərəfindən vergi imtiyazları əldə etmişdilər. Gəraylar sülaləsi (1427—1878) Doburcada böyük hörmətə malik idilər. Sultan II Mahmudun əmri ilə əsasən doburcalı olan Qara Hüseyn yeniçərilərin korpusunu ləğv edilməsində fəal iştirak etmişdir.

1877—1878-ci illərdə Doburcadan 80-100 min krım tatarı Kiçik Asiyaya köç etmişdir. Bunu doğuran çoxlu səbəblər vardır. 1883-cü ildən krım tatarlarının xristian rumın ordusuna cəlb edilməsi, Doburcada baş vermiş 1899-cu il aclığı, Balkan müharibələri (1912—1913) regionu boşaltmışdır.

### İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı dönəm

1940-cı ildə Cənubi Doburca Bolqarıstana verilir. Bununla da Rumıniyada krım tatarlarının sayı daha da azalır. 1977-ci ildə ölkədə cəmi 23 min tatar qalır. XX əsrin 90-cı illərində ölkədə cəmi 40 min tatar yaşayırdı. XXI əsrdə isə onların sayı 50 mini keçmişdir. Hazırda onlar milli kimliklərini türk olaraq söyləyirlər.

1947—1957-ci illərdə ölkədə tatar məktəbləri açılmışdır. 1955-ci ildə isə onlar üçün xüsusi əlifba təsis edilir. 1990-cı ildə isə Demokratik Müsəlman Tatar və Türk birliyi təşkil edilir.

Həmçinin bax
------------

* Rumıniya tatarları

Mənbə
-----

* Rumıniya tatarlarının saytı (rum.)
**Vasili Vasileviç Şapteboy** (*belar.* Васіль Васільевіч Шапцябой; doğ. 1979) — Belarus idmançısı, qış (xizəksürmə və biatlon) və yay (velosiped və yüngül atletiko) Paralimpiya oyunlarının iştirakçısı; Belarus Respublikasının əməkdar idaman ustası. 2014 Paralimpiya oyunlarının bağlanış mərasimində Belarus bayrağını daşımışdır.

Bioqrafiyası
------------

10 Noyabr 1979 tarixində anadan olub. Anadangəlmə görmə qüsuru vardı.

1993-cü ildə Belarusiyanın Maladzeçna şəhərində görmə qüsuru olan uşaqlar üçün bir məktəbdə xizək sürməyə başlamışdır. "Dinamo" klubunda oynamışdır. Respublika Paralimpiya İdman Olimpiya Təlim Mərkəzində və Mogilyov Regional Ali İdman Ustaları Məktəbində hazırlaşmışdır. Hal-hazırda Mogilyovda yaşayır. Ailəlidir, üç qızı var: Angelina, Alice və Anna.

Vasili Şapteboy Paralimpiya karyerasına 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərində keçirilən Yay Paralimpiya yarışlarında başladı. Burada kişilərin T13 estafet yarışında bürünc medal qazandı. 2004-cü ildə Afina Yay Paralimpiya Oyunlarında iştirak etdi. Vasili tandem yarışlarında və gözdən əlillər üçün vaxt qaçısında qızıl medal qazandı. 2012-ci ildə Londonda keçirilən Yay Paralimpiya Oyunlarında velosiped idmanında iştirak etsə də, medal qazana bilmədi.

Qış Paralimpiya Oyunlarında ilk çıxışı 2006-cı ildə İtaliyanın Turin şəhərində baş tutdu və burada xizək sürmə yarışlarında bürünc və gümüş medal qazandı. 2010-cu ildə Kanadanın Vankuver şəhərində keçirilən növbəti oyunlarda Vasili, xizək və biatlonda iki bürünc medal qazandı. 2014-cü ildə Soçidə keçirilən Paralimpiya Oyunlarında iki dəfə olaraq biatlonda, 7.5 və 12.5 kilometr məsafələrdə bürünc medal qazandı.

Cənubi Koreyada keçirilən 2018 Paralimpiya Qış Oyunlarının ən təcrübəli iştirakçılarından biri hesab olunurdu. Ancaq yarışdan iki gün əvvəl soyuqladı, bu da onun çıxışlarına mənfi təsir göstərdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Беларусь на зимней Паралимпиаде представят 15 спортсменов (фото)" (rus). Министерство спорта и туризма Республики Беларусь. 2018-02-28. 2018-03-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-20.
2. ↑  "Belarus wins 9 medals at Vancouver 2010 Paralympics". 2019-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-17.
3. ↑  "Vasili SHAPTSIABOI". 2018-02-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-17.
4. ↑  "Vasili Shaptsiaboi's reasons to watch PyeongChang 2018". 2019-04-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-17.
**Sürixdə islam mərkəzinə silahlı hücum** - 2016-cı ilin 19 dekabr tarixində İsveçrənin Sürix şəhərində yerləşən *İslam mərkəzinə* qarşı törədilmiş silahlı hücum. Hadisə nəticəsində həlak olanlar barəsində məlumat verilməsə də, üç nəfərin müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri aldığı bildirilir.

Arxa plan
---------

Silahlı hücum 2016-cı ilin 19 dekabr tarixində Sürix şəhərində axşam saatlarında törədilmişdir. Dəmiryolu vağzalının yaxınlığında yerləşən İslam Mərkəzinin hədəf alındığı silahlı hücumun bir nəfər tərəfindən törədildiyi ehtimal olunur. Hadisədən dərhal sonra Sürix polisi ərazisini nəzarətə götürsədə cinayətin ilkin motivlərini müəyyənləşdirilə bilməmişdir. *20 Minuten* qəzeti yerli əhalinin hadisədən sonra dəmiryolu vağzalının yaxınlığında sürətlə qaçmaqda olan bir şəxsin müşahidə etdiklərini bildiriblər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Shields, Michael.* "Three wounded in shooting near Zurich Islamic center, target unclear". Reuters. 2019-05-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-19.
**Vasili Sereteli** (*gürc.* ვასილ გიორგის ძე წერეთელი; 1862 – 1937) — Gürcü siyasətçi, həkim və jurnalist.

Bioqrafiya
----------

Knayaz ailəsindəŞ anadan olmuşdur. Qardaşı Mixail Seretelidir (1878-1965).

Orta təhsilini Kutaisidə alır, 1884-cü ildə Novorossiysk Universitetinin Təbiət Elmləri Fakültəsinə daxil olur. 1887-ci ildə universitetdən qovulur (Xalq İradəsi təşkilatının üzvü idi və Varlam Çerkezişvili ilə əlaqəli olduğundan).

Gürcüstana qayıdaraq, təxminən beş il Batumidə yaşaır və çalışır, rusdilli "Çernomorski Vestnik" qəzetinin redaktoru olur.

1898-ci ildə Kiyev Universitetinin tibb fakültəsini bitirir.

Məzun olduqdan sonra Çiatura, Tiflis və Tianesitdə həkim, 1908-ci ildən Kutaisidə Kutaisi poliklinikasının müdiri və Kutaisi gimnaziyasında gigiyena müəllimi işləmişdir.

Bu illərdə fəal jurnalist fəaliyyəti ilə məşğul olur. Məktubları tez-tez Droeba, İberia, The Leaflet, İmereti, Georgia qəzetlərində dərc olunur. 1912-ci ildə İmereti qəzetinin qurucularından biri, sonra isə redaktoru olur. 1916-1917-ci illərdə məşhur "Rodina" və "Naşa Strana" qəzetlərinin redaktoru işləyir. Gürcü dilində ilk nəşri olan "Elmi və Fəlsəfi Terminologiya" nı tərtib edərək nəşr etdirir.

Siyasətdə fəal iştirak edir. 1900-cü illərin sonlarından Gürcüstan Sosial-Federalist Partiyasının üzvü olur və 1917-ci ildə onun birbaşa iştirakı ilə 1905-ci ildə İlya Çavçavadzenin hazırladığı proqramın əsasını təşkil edən Milli Demokrat Partiyası qurulur. Sereteli bu oyunun ən görkəmli fiqurlarından biri olur.

1890-cı illərin sonlarında Gürcü Savadlılıq Cəmiyyətinin üzvü seçilir.

1917-ci ildə Gürcüstan Milli Məclisinə deputat seçilir.

26 may 1918-ci ildə Gürcüstanın İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlardan biri olur.

Gürcüstanın sovetləşməsindən sonra (1921) ölkədə qalır. 1921-1926-cı illərdə Kutaisidə həkim işləyir. 1926-cı ildən Tiflisdə köçür və burada işləməyə başlayır. 1930-cu ilə qədər "Jansaxkomis Moambe" tibb jurnalını redaktə edir.

75 yaşında dünaysını dəyişir. Tiflisdəki Vera qəbiristanlığında dəfn edilir. 1980-ci illərin sonlarında qəbiristanlığın yanındakı binaların inşası səbəbindən qəbiristanlığın böyük hissəsi sökülür. Vasili Seretelinin məzarı itirilir.

Oğulu Georgi Sereteli, alim-şərqşünas, Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki olmuşdur.

Ədəbiyyat
---------

* თამარ ღვალაძე. ვასილ წერეთელი. — გაზ. «ლიტერატურული საქართველო», 9 სექტ. 1988.
* ლეილა ბიწაძე. არდავიწყება მოყვრისა, ქუთაისი, 2004, გვ. 155—156.
* ვასილ წერეთლის (1862—1937) დაბადებიდან 150-ე წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონფერენცია (თბილისი-ჭიათურა, 2012 წლის 18-20 ოქტომბერი). პროგრამა და მასალების კრებული. პ/მგ. რედაქტორი ლევან ზ. ურუშაძე, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გამოცემა, თბილისი-ჭიათურა, 2012, 86 გვ.

Mənbə
-----

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918—1921)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Церетели, Василий Георгиевич". 2021-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-23.
2. ↑  "Remix of «საქართველოს დამოუკიდებლობის დეკლარაცია» by Liza Buskhrikidze". 2019-08-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-03.