recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**"Bazel"** — İsveçrənin Bazel şəhərini təmsil edən futbol klubu. Klubun tam adı "Footballclub Basel 1893"dür.

Tarixi
------

"Bazel" 1893-cü ildə yaradılıb. Maraqlıdır ki, 1893-cü il noyabrın 15-də yaranan komandaya ilk futbolçular qəzetdə verilən elan nəticəsində yığılıb. İlk 40 il ərzində "Bazel" heç bir uğur qazana bilməyib. Komanda ilk uğuruna yalnız 1933-cü ildə ölkə kubokunu qazanmaqla nail oldu. İlk çempionluğu gözləmək üçün isə daha 20 il lazım gəldi. 1967-ci ildən 1980-cı ilə qədər olan dövr "Bazel" üçün çox uğurlu alındı. Bu müddət ərzində "Bazel" 7 dəfə ölkə çempionu adını qazandı. Lakin 1980-cı ildən etibarən komanda yenidən "qara zolağ"a düşdü. Növbəti çempionluğu isə azarkeşlər 14 il gözləməli oldular.

2001-ci ildə "Bazel"in yeni stadionu – möhtəşəm "Sankt-Yakob Park" stadionu istifadəyə verildi. Bununla da komandanın işləri də yenidən qaydasına düşdü. 2001-ci ildə "Bazel" həm çempion oldu, həm də kuboku qazandı. 2005-ci ildə isə "Bazel" UEFA Kubokunda ¼ finaladək irəliləməyi bacarıb. "Bazel"in baş məşqçisi almaniyalı mütəxəssis Torsten Fink, klubun prezidenti isə Qisela Oiridir. Komanda ev oyunları zamanı qırmızı-göy zolaqlı, səfər matçlarında isə boz rəngli formayla meydana çıxır.

Bu günədək "Bazel" avrokuboklarda ümumilikdə 140 matç keçirib. Bunlardan 59-da qələbə qazanan "Bazel" 30 dəfə heç-heçə oynayıb, 51 dəfə isə uduzub. 245 qol vuran komanda öz qapısından 219-u buraxıb.

Ötən mövsüm komanda ölkə çempionatında üçüncü yeri tutub.

Uğurları
--------

* 12 dəfə İsveçrə çempionu – 1952/1953, 1966/1967, 1968/1969, 1969/1970, 1971/1972, 1972/1973, 1976/1977, 1979/1980, 2001/2002, 2003/2004, 2004/2005, 2007/2008
* 9 dəfə İsveçrə Kubokunun qalibi – 1932/1933, 1946/1947, 1962/1963, 1966/1967, 1974/1975, 2001/2002, 2002/2003, 2006/2007, 2007/2008
* 1 dəfə İsveçrə Liqa Kubokunun qalibi – 1973

Mənbə
-----

* "Bakı"nın rəqibi "Bazel"i yaxından tanıyaq
**Bazar** - Yuxari Qarabağın Xaçın nahiyəsində kənd adı.

Toponim
-------

**Bazar** - Yuxarı Qarabağın Xaçın nahiyəsində kənd adı. Şah Mənsur kəndinin yaxınlığında yerləşir. Bazar, qədim türkmənşəli tayfanın adındandır. Tiflis quberniyasının Siqnaxı qəzasında Bazarxevi. Gürcüstanda Bazarı yaşayış məntəqə adı. Bu ad 1392-ci ildə cəkilmişdir. Qıpçaq mənşəli Basar tayfasının adındandır. Qırğızlarda Bazar, qaraqalpaqlarda və kalmıklarda Basar tayfaları məlumdur. Qafqazda *bazar* sözündən düzəlmiş coxlu dağ, çay və kənd adları vardı: Bazarçay, Bazaryurd, Şimali Qafqazda Qaranoqoy dairəsində Bazarnur, Zaqatala qəzasında Bazarqobu və s. (Gürcüstanda Asinza rayonunda Axisqa türklərinin yaşadığı Bazarxana əhalisi 1994-cü ildə Sibirə qovulmuşdur) Zaqatala rayonunun Çobankol kəndinin bir məhəlləsi də bazar adlanır. Həmin rayonda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Qımır kəndinin tam adı Qımırbazar, Çar kəndinin qədim adı isə Çarbazar olmuşdur. İ.P.Lineviçin 1873-cü ilə aid məlumatında Zaqatala dairəsində 3 ailədən ibarət Bazartala kəndinin adı cəkilir. Azərbaycanda Dəvəçi Bazar orta əsrlərdə Yurd Bazar Anbarcı(Kürlə Arazın qovşağında) toponimi məlumdur.

Həmçinin bax
------------

* Qarabağ
* Tiflis quberniyası
* Bazaryurd
* Bazarçay

Ədəbiyyat
---------

* Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar luğəti. Bakı, 1960.
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (müxtəlif cildlər
* Yüzbaşov R. Azərbaycanın coğrafi terminləri. Bakı, 1966.
* Yusifov Y. Kərimov S. Toponimikanın əsasları. Bakı, 1987.
**Elmira Mikayıl qızı Abbaslı** — Azərbaycanın milli geyimləri muzeyinin və "Qızıltikmə" məktəbinin yaradıcısı

Həyatı
------

1955-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 15 yaşından tətbiqi sənətlə məşğul olur. 1987-ci ildən Azərbaycan Rəssamlar ittifaqının üzvü. XIX əsr Azərbaycan milli kostyumunun və ənənəvi tikmələrin bərpası ilə məşğul olur.

Bir çox beynəlxalq sərgilər və müsabiqələrin iştirakçısı olmuşdur. Böyük müvəfəqiyyətlə Azərbaycanın tikmələrini Finlandiya, Polşa, Türkiyə, Fransa, Malta və digər ölkələrdə təqdim etmişdir.

1994–1996-cı illərdə Azərbaycanın milli geyimləri muzeyini yaratmışdır.

Muzeyin dizaynı və bütün eksponatları onun ikiillik əməyinin məhsulu olmuşdur. "Qızıltikmə" məktəbinin əsası qoyulmuşdur. İncəsənətin bu növünü o öz tələbələrinə öyrədir. Muzey haqqında Azərbaycan televiziyası üçün film çəkilmişdir. Əsərləri Azərbaycanı dünyanın bir sıra ölkələrində ― Amerikada, Fransada, İngiltərədə, İtalyada, Yunanıstanda, Yaponiyada ― uğurlu təmsil edir.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycan qadınlarının bir qrupuna fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan qadınları, Ensiklopediya, 2001.
**Dmitri Yermakov** (*rus.* Дмитрий Иванович Ермаков, *gürc.* დიმიტრი ერმაკოვი) — rus fotoqrafı. Dmitri Yermakov əsasən Qafqazda yaşayan xalqların gündəlik həyatları haqqında fotolar çəkmişdir.

Həyatı
------

1845-ci ildə, Tbilisidə doğulmuşdur. Atası italyan Luici Kambaççio, anası isə əslən avstriyalı bir gürcü idi. Atası Yermakova soyadlı bir qadınla evləndikdən sonra anasının soyadı ilə tanınmağa başladı. Təhsilini Ananuridəki Hərbi Topoqrafiya Akademiyasında başa vurmuşdur. 1860-cı illərdə, təhsilini bitirdikdən sonra Tbilisidə özünün "Rembrant" adlı fotostudiyasını açdı. Studiyada Henri Haupt, İ.Aleksandrovski, Aleksandr Roinaşvili kimi fotoqraflarla işləməyə başladı. Bir neçə il sonra Fransa Fotoqrafiya Cəmiyyəti (SFP) üzvü seçildi. 1874-cü ildə Parisdə, 1878-ci ildə isə Moskvada sərgiləri oldu. 1878-ci ildə Rusiya Qafqaz Ordusunda işləməyə başladı. 1910-cu ildə Əhməd şah Qacarın rəsmi fotoqraferi idi. Moskva Arxeologiya Cəmiyyəti Qafqaz bürosunun fəxri üzvü idi.

Yaradıcılığı
------------

Əsasən Qafqaz zonası, habelə Mərkəzi Asiya xalqlarının həyatları haqqında fotolar çəkmişdir. Bir və ya iki köməkçisi vardı. Fotoların keyfiyyətli çıxması üçün böyük kamera və səyyar laboratiya quraşdırmışdı. Evində 25 mindən çox neqativi tapılmışdır. Fotoları Tiflis, Tehran, Moskva, Amsterdam və Parisdəki muzeylərdə sərgilənir.

Ölümü
-----

1916-cı ildə vəfat etmişdir. Ölümündən sonra evi dul xanımı tərəfindən Tbilisi Dövlət Universitetinə satılmışdır.

Qalereya
--------

* Yermakovun atası və övladlarıYermakovun atası və övladları
* Rus ordusunda azərbaycanlı hərbçiRus ordusunda azərbaycanlı hərbçi
* Bakıda neft fontanıBakıda neft fontanı
* İranlı dərvişİranlı dərviş

Mənbə
-----

* John Hannavy (2008), Encyclopedia of Nineteenth-century Photography, səh. 494-5. CRC Press, ISBN 0-415-97235-3
Koordinat:Sky map 12s 22d 27,2sn; +4º 33' 12″

**NGC 4303A**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. **SBc** tipli  qalaktikadır. İtaliyan astronomu Barnaba Oriani tərəfindən 1779-cu ildə 9.14 sm (3.6 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS Arxivləşdirilib 2007-03-08 at the Wayback Machine
* 

* WikiSky-da NGC 4303A: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 4279 |
NGC 4280 |
NGC 4281 |
NGC 4282 |
NGC 4283 |
NGC 4284 |
NGC 4285 |
NGC 4286 |
NGC 4287 |
NGC 4288 |
NGC 4289 |
NGC 4290 |
NGC 4291 |
NGC 4292 |
NGC 4293 |
NGC 4294 |
NGC 4295 |
NGC 4296 |
NGC 4297 |
NGC 4298 |
NGC 4299 |
NGC 4300 |
NGC 4301 |
NGC 4302 |
**NGC 4303** |
NGC 4304 |
NGC 4305 |
NGC 4306 |
NGC 4307 |
NGC 4308 |
NGC 4309 |
NGC 4310 |
NGC 4311 |
NGC 4312 |
NGC 4313 |
NGC 4314 |
NGC 4315 |
NGC 4316 |
NGC 4317 |
NGC 4318 |
NGC 4319 |
NGC 4320 |
NGC 4321 |
NGC 4322 |
NGC 4323 |
NGC 4324 |
NGC 4325 |
NGC 4326 |
NGC 4327 |
NGC 4328



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Lunenberq** — Kanadada yerləşən tarixi liman şəhəri. Dünya irsi siyahısındadır.

Tarixçə
-------

1753-cü ildə qurulmuş olan Lunenberq şəhəri Şimali Amerikadakı planlı İngilis koloniya yerləşməsinin günümüzə qalan ən gözəl nümunəsidir. Sistemli, planlı və taxta evləri ilə nümunə bir şəhər olaraq inkişaf etmişdir. Şəhər daha sonra əhəmiyyətli bir liman və gəmi inşaat mərkəzi halına çevrilmişdir. İngilislərin ilk olaraq Protestant məskunlaşmasını təmin etmək üçün qurduqları şəhərə Katolik Uabanaki Konfederasiyası məskunlaşmanın ilk illərində doqquz dəfə basqın etmişdir. Lunenberq Böyük Britaniya və İrlandiya kralı Corc Avqustun xatirəsinə adlandırılmışdır. Corc Avqust eyni zamanda Branşvik-Lunenberqin da başçısı idi. Fransız-hindu müharibəsində şəhəri əhatə edən bir neçə kiçik qala İngilis idarəçilər tərəfindən və eyni zamanda Massaçusetsdən gələn əyalət birlikləri tərəfindən qarnizon olaraq istifadə edilmişdir. Bu qalalar şəhəri fransız gəmilərinin və yerli Hindu xalqının hücumlarından qorumaq üçün tikilmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-03-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-28.
**Dəqiqə evi** və ya **Dəqiqənin yanındakı ev** (çex. **Dům U Minuty**) — Praqanın Köhnə Şəhər meydanı №2-də yerləşən tanınmış memarlıq abidəsi. Bina Köhnə Şəhər ratuşası və Qızıl buynuz evlərinin arasında yerləşir. Tikili Çexiya İntibah memarlıq üslubunun ən tipik nümunələrindəndir. Onun fundamenti XV əsrə aiddir və qotika üslubunda inşa olunmuşdu. XVI əsrdə isə Dəqiqə evi yenidənqurmaya məruz qalır. Həmin əsrdə də binanın dördüncü mərtəbəsinə ifadəli lünet karniz əlavə olunur. Karnizin həcmi elə də böyük olmadığından, evin ümumi quruluşu və ansamblı pozulmur. Əlbəttə ki, "Dəqiqə evi" haqqda ilk dəfə eşidən insanlar onun qeyri-adi adına diqqətlə nəzər yetirilər. Və evin adının tarixi həqiqətən də çox maraqlıdır. Keçmişdə ev "Ağ şir" olaraq adlanırdı. Ev əczaçı M.Bartla və onun 138 il fəaliyyət göstərən əfsanəvi aptekinə məxsus idi.

1889-1896-cı illərdə məhz bu evdə məşhur yazıçı Frans Kafka öz valideynləri ilə yaşamışdı. Hazırda Dəqiqə evində Praqa paytaxt magistratının abidələrinin qorunması üzrə təşkilatı yerləşir.

* Dəqiqə evinin divar rəsmlərindən nümunələr
* 
*

Memarlıq
--------

XX əsrin əvvəllərində Şəhər bələdiyyəsi Kiçik meydan ilə Köhnə Şəhər meydanları arasında keçid əlaqələrini genişləndirmək üçün Dəqiqə evinin və onun yanındakı digər binaların sökülməsini qərara alır. Yaranmış ciddi təhlükəni anlayan Abidələrin Mühafizə komissiyası bələdiyyəyə etiraz etməyə başlayır. 1905-ci ildə qonşu evin divarında sqrafitto divar rəsminin bir fraqmenti aşkar edilmişdi və bundan sonra hər iki evi qoruyub-mühafizə etmək qərara alınmışdı. Bərpaçılar evin qalın suvağını təmizləyərkən, gözlənilmədən sürprizlə rastlaşırlar: hazırda gördüyümüz gözəl fresklər barokko dövrünün yenidənqurulması zamanı gizlədilmişdi. 
Evin lünet-karnizlərində İspaniyalı II Filippin, II Maksimilianın, onun oğlu Rudolfun və Habsburq sülaləsinin digər üzvlərinin də portretləri təsvir olunmuşdu. 1919-cu ildə binada aparılmış restavrasiya işləri zamanı müəyyən edilmişdir ki, sqrafitto rəsmləri evin demək olar ki bütün divarlarını əhatə edir.

Pəncərələr arasındakı qısa divar hissələri Baxusun dəstəsi, Adəm və Həvva bağda qadağan olunmuş ağac altında mövzularında rəsmlərlə bəzədilmişdir. Digər bir rəsmdə isə intibah incəsənətində məşhur mövzu olan qardaşların ata mülkünün bölünməsi üstündə mübahisəsi təsvir edilmişdir. Pəncərələr arasında həmçinin Ədalət, Mətanət, Hikmət, Məhsuldarlıq və Analığı əks etdirən allegorik təsvirlər vardır. Bina üçün təhlükə yarada biləcək konstruktiv vəziyyət 1937-1938-ci illərdə daxildən dəmir-beton konstruksiyası ilə dəstəklənmiş, əlavə olaraq birinci mərtəbədə divar arxasında kərpicdən dəstək divarı inşa edilmişdir ki, bu da tağlı girişin meydana çıxması ilə nəticələnmişdir.

Xarici keçidlər
---------------

* VLČEK, Pavel a kol.: *Umělecké památky Prahy. Staré Město – Josefov*. Praha : Academia, 1996: s. 149–150. ISBN 80-200-0563-3

İstinadlar
----------

1. 1 2  Památkový katalog NPÚ.
2. ↑  *Monumnet.npu.cz.* "měšťanský dům U Minuty, U Bílého lva". 2023-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-08-04.
**Hüseyn bəy Həsən bəy oğlu Ququşov** (28.01.1884 – 15.04.1921) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun zabiti, polkovnik-leytenant.

Həyatı
------

Hüseyn bəy Ququşovun doğulduğu və vəfat etdiyi tarix dəqiq bilinmir. Güman olunur ki, cümhuriyyət işğal edildikdən sonra Türkiyəyə mühacirətə getmişdir.

Hüseyn bəy Ququşov hərbi nazirin 1919-cu il 4 yanvar tarixli əmri ilə II piyada alayının komandiri təyin edilmişdi. Hərbi nazirin 1919-cu il 25 iyun tarixli əmri ilə bu alay II Quba piyada alayı, 1919-cu il 14 iyul tarixli tarixli əmri ilə IV Quba piyada alayı adlandırılmışdı. Hüseyn bəy Ququşov bu alayın komandiri kimi Qarabağda daşnak-erməni üsyanının yatırılmasında iştirak etmişdir.

Hüseyn bəy Ququşov, həmçinin Şəki və Naxçıvanda da cümhuriyyət dövründə hərbi xidmət keçmişdir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. *Hüseyn bəy Ququşov məqaləsi*.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Naxçıvanda Erməni-Azərbaycan münaiqşəsi" (PDF). 2014-07-27 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2018-04-05.
2. ↑  "**Şəkinin tarixi qaynaqlarda**". 2021-05-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-05.
Oda Nobunaqa
**Oda Nobunaqa** (yapon織田 信長 ) 23 iyun 1534 – 21 iyun 1582)
Yaponiyanın birləşdirilməsi üçün böyük işlər görmüş Orta əsrlər yapon sərkərdəsi.

Yaponiyada 34 il yaşamış və dəfələrlə Oda Nobunaqa ilə qarşılaşmış portuqaliyalı missioner Luiş Froiş, onu barəsindəki təəsuratı belə təsvir edir: *" Bu orta boylu, incə quruluşlu, seyrək bığlı və məlahətli səsi olan adam idi. O şöhrətsevər və təkəbbürlü idi, lakin ədaləti sevirdi, kim tərəfindən olsa da təhqiri cavabsız qoymazdı. Eyni zamanda çox istiqanlı və mərhəmətli idi. Az yatırdı. Tez oyanırdı. Gözü tox idi. Həmişə gizli hərəkət edərdi. Hərbi işdə çox çevik və bacarıqlı, hirslənəndə səbirsiz, lakin tez soyuyan idi. O demək olar ki heç vaxt təbəələrinin məsləhətlərinə qulaq asmazdı. Ondan çox qorxsalar da hamı hörmət edərdilər. Çaxır içməzdi, yeməkdə tələbkar deyildi, davranışda çox sadə idi. Yapon imperatorlarına və knyazlarına nifrət edərdi, heç bir tanrını və bütləri tanımırdı, heç bir oncəgörmələrə və mövhumata inanmırdı. Və özü də buddist Nittiren təriqətinə mənsub olmağına baxmayaraq, nə tanrıya, nə əbədi ruhlara, nə də axirətə inanmırdı.*

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

1551 ildə, 42 yaşlı atası Oda Nobuhideni itirəndə, Oda Nobunaqanın 18 yaşı tamam oldu və o feodal evin və Ovari əyalətinin böyük hissəsinin mülkədarı oldu. Bu yeni keyfiyətdə təsdiq olunmaq üçün öz atasının düşərgəsindən olan, o cümlədən öz kiçik qardaşı Nobuyuki daxil, mümkün rəqiblərini soyuqqanlıqla öldürdü.
O yeddi il ərzində feodal Oda soyadının nümayəndələri məhv olana qədər şiddətli mübarizə apardı. Bundan sonra Nobunaqa bütün Ovari əyalətini özünə tabe etdi. O Naqoya qəsrindən Kiyösu qəsrinə köçərək buranı öz mülklərinin mərkəzi edir.
Oda Nobunaqanın öz klanına qarşı belə qəddarlığı, qonşu klanların canına qorxu salır. Onun qonşularından biri Sayto Dosan onu *"qorxulu insan və olduqca təhlükəli və xoşagəlməz qonşu"* adlandırır.

Bu vaxt gənc **Toyotomi Hideyösi** Oda Nobunaqanın qulluğuna girir və tezliklə yüksələrək Nobunaqanın qoşun hissələrinin birinə komandanlıq edir və nəhayət samuray dərəcəsinə yüksəlir, yəni hərbi-zadəgan zümrəsinə aid edilir.

Ədəbiyyat
---------

* А.А Искендеров. Тоётоми Хидэёси. Глава четвертая Ода Нобунага Arxivləşdirilib 2014-06-27 at the Wayback Machine
* [2]
* [3]
* [4]

İstinadlar
----------

1. ↑  Oda Nobunaga // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. ↑  L.Frois. Die Geschichte Japans(1549–1578). Lpz. 1926, s. 353–354.
3. ↑  Bax: Nixon-no Kassen(Yapon savaşları). T. 5. Oda Nobunaqa. Tokio, 1978, s. 26.
4. ↑  Sit: Oda Nobunaqa -no subete(Oda Nobunaqa haqda hər şey). Tokio, 1983, s.15
5. ↑  Bax: Nixon -no kassen. T. 6. Toyotomi Xideyösi. Tokio, 1978,s. 17
**Odessa körfəzi** — Qara dənizin şimal-qərb hissəsində, Odessa vilayətinin ərazisində yerləşən körfəz.

Yerləşməsi
----------

Körfəz Odessa şəhərinin şimal-şərq və mərkəzi hissələrini və qismən Liman rayonunun ərazisini yuyur. Körfəz şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru uzanır. Coğrafi baxımdan körfəz şimaldan Şimali Odessa burnu ilə, cənubda isə Böyük Fontan burnu ilə sərhədlənir. Alternativ coğrafi sərhəd isə Şimali Odessa burnundan cənuba Lanjeron burnuna qədər uzanır. Körfəzin şimal-qərbi hissəsində ayrıca Kuyalniski və Xadjibeyski limanları mövcuddur. Odessa portu bu körfəzdə yerləşir.

Xarakteriskası
--------------

Böyük Fəvvarə burnunda süni çimərliklərin yuyulması
Eni təxminən 9 km, dərinliyi şimal-şərq hissəsində 5 metr, cənub-qərb — 14 metrdir. Sahilin giriş hissəsi yüksəkdir, yarğan formalıdır. Sahillər əsasən abraziya-uçqun mənşəlidir. Körfəzin digər hissələri tədricən alçalır. Sahil və körfəzin dibi qumludur. Duzluluq yayada 15,2 ‰ , qışda 15,6 ‰ olur. Körfəz Dnepr, Днестра və Tuna çaylarının təsiri altındadır. Ona görə də duzluq sahildə ayrı-ayrı dövrlərdə 10 ‰ — dən 17 ‰ arasında tərəddüd edə bilər. Küləkli havalarda isə 18 ‰ olur. Digər dövrlərdə isə duzluluq 5–7 ‰ olur.

Sahilin ilkin təbii konturları yetərincə dəyişilib. Buna səbəb sahil boyu tikilmiş liman, hidrotexniki, sahil qoruyucu tikililər və süni çimərliklər olmuşdur.

İqlimi
------

Odessa körfəzi digər ətraf dəniz əraziləri kimi kontinental iqlimlə xarakterizə olunur. Suyun temperaturu yayda +19,9, qışda +2,2 dərəcə olur. Şaxtalı aylarda sahil ərazilər donur. Donma dövrü — yanvardan martın ortalarına qədərdir. Buzun maksimal qalınlığı — 68 sm-dir. Donma günlərinin sayı 0–95, sərt qış günləri 66–96, adətən, — 27–58, yumşaq qış günləri isə — 8–51 arasında dəyişir.

Şəkillər
--------

* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Зайцев Ю. П. Экологическое состояние шельфовой зоны Чёрного моря у побережья Украины (обзор) // Гидробиол. журн. — 1992. — 28, № 4. — С. 3–18.
2. ↑  Гаркавая Г. П. Богатова Ю. И. Берлинский Н. А. Гончаров А. Ю. Районирование Украинского сектора северо-западной части Чёрного моря (по гидрофизическим и гидрохимическим характеристикам) // Экологическая безопасность прибрежной и шельфовой зон и комплексное использование ресурсов шельфа / В. А. Иванов и др. — Севастополь, 2000. — С. 9–24.
3. ↑  Оползни северо-западного побережья Чёрного моря: их изучение и прогноз / И. П. Зелинский. — Киев: Наукова думка, 1993. — 227 с.
**Talan adası** — Oxot dənizinin şimal hissəsində yerləşən ada. Ada Tauy körfəzinin qərb kənarında, Maqadandan təxminən 100 km məsafədə yerləşən qayalı ərazidir. O Naqaev buxtasının sahilindən üfüqdə aydın axşamlarda görünür. Rusiyaya aiddir. Sahəsi təxminən 2,5 km²-dir. Onun zirvəsini qayalı silsilələr və bataqlıq çəmənlikləri olan yumşaq bir yayla tutur. Talanın üç tərəfində (cənub, qərb və şərq) hündürlüyü 150 m-ə çatan sıldırımlı qayalıqlar var. Sahilin çox hissəsi kiçik körfəzlərlə kəsilmiş və qayalarla haşiyələnmişdir. Şimal-qərb hissəsində daşlı sahil zonasının yarımdairəsi ilə əhatə olunmuş şirin su gölləri olan alçaq çəmənlik terrası vardır.

Orta illik hava temperaturu -2,3 ° C; yanvarın temperaturu -15,8 ° C, avqust ayının temperaturu + 10,6 ° C olur. Yayda cənub-qərb küləkləri üstünlük təşkil edir. Üstəlik günorta saatlarında təhlükəli dalğanı sürətləndirən yerli küləklər tez-tez baş verir.

Ada Oxot dənizinin şimal hissəsindəki ən böyük quş koloniyalarından birinə sahib olması ilə tanınır. Koloniyada quşların ümumi sayı 1,8 milyon başa çatır. Quşlar hər gün təxminən 200 ton balıq və dəniz onurğasızları ilə qidalanır. Adada 147 quş növü vardır. Əsasən köçəri, qısa bir dayanma və istirahət üçün bu torpaq parçasından istifadə edilir. Yuvalayan faunaya cəmi 21 növ daxildir, onlardan 11-i koloniyada yaşayan dəniz quşlarıdır. Ada həm də Ağçiyin dəniz qartalı və şahi kimi nadir növlərə ev sahibliyi edir. Bitki örtüyü, əsasən ətraf mühitin quş nəcisləri ilə əhəmiyyətli nitrifikasiyası şəraitində yaşamaq üçün uyğunlaşmış 120 növ damarlı bitkidən ibarətdir.

Motıkley və Tauy körfəzi sularının sərhədindəki adanın yaxınlığında 3-9 q/m³ zooplankton bolluğu sahəsi vardır. Bu da balıqları həmin əraziyə cəlb edir. Yaxınlıqdakı sularda ümumilikdə 19 fəsildən 32 balıq növünə rast gəlinir.

Talan adası federal təbiət abidəsidir.

Mənbə
-----

* Андреев А. В. Голубова Е. Ю. Китайский А. С. Колонии морских птиц острова Талан: разрешающая сила постоянства //Природа. — № 10. — 2002.
* Остров Талан
* Дорогой И. В. Мимо острова Талана // «Колымский тракт» 06.06.2001
Qural rəqsi
**Qurallar** (pol. Górale; slovak. Gorali) — Polyakların etnik qurupudur. Onlar əsasən Polşanın cənubunda (Podqale və Beskid), Slovakiyanın şimal-qərbində (Kisuse, Liptov, Spiş, Orapa regionları, Çadsa, Tvrdoşin, Nanestovo, Liptovski, Stara Lyobovya, Kejmarok rayonlarında) və Çexiyanın şimal-şərqində (Fridek-Mistek, Opava, Bruntal dairələri) yayılmışdır. Az sayda diaspor ukrayn və rumın Bukovinasında və Çikaqoda mövcuddur. Qoralların ümumi sayı 0,5 - 2,5 milyon nəfərdir.

Qısa məlumat
------------

Polşanın Malopolsk voyevodstvosunda və Slovakiyada yayılmış qorallar Malopolskoye dialektində danışırlar. Silez və Opolsk voyevodstvosunda və Çexiyada isə Silez dialektində danışırlar. Onla öz aralarında polyak, çex və slovak dillərində danışırlar. Böyük əksəriyyəti katolik az bir qismi usə provaslavdır.

Qural torpaqları XII—XVIII əsrlərdə Polşanın cənub dağlıq ərazilırini əhatə edirdi.

Qurallar vahid adları, coğrafi məkanları və mədəni birliyi yoxdur. Bu etnik qurp Polyakların tərkibinə daxil olub onların bir hissəsini təşkil edir. Alcaq Polşanın 1939-1945-ci illər işğalı zamanı Üçüncü Reyx dönəmində qorallara polyaklara eyni hüquqlar verilmişdir. Onlar ayrı bir xalq hesab edilirdilər. Əsasən dağlıq ərazilərdə yaşaması onların fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biridir. Onların əsas məşğuliyyəti maldarlıq və meşə təsərrüfatıdır. Müxtəlif süd məhsullarının istehsalı ilə məşgül olurlar. Xüsusi ilə kartofçuluq və taxılçılıq mühüm təsərrüfat sahəsidir. Dağlıq ərazilərdə yaşadığından dəmyə əkinliyi üstünlük təşkil edir.

Qorallar arasında dairəvi rəqs koleso adlanır. Polşada qoral mədəniyyət birbirlikləri fəaliyyət göstərir. Burada hətta qoralların müəyyən festifalları keçirilir.

Dünya ədəbiyyatına qorallar haqqında ilk məlumatı polşa yazıçısı Henrik Senkeviç Potok kitabında (1886) məlumat vermişdir. O, burada qorallar tərəfindən kral Yan Kazimiri 1656-cı ilin yanvarında geri qayıdarkən Sileziyada isveçlilərdən qoruduğunu yazmışdır.

Tanınmış qorallar
-----------------

* Tomaş Adamek — polşalı boksçu — ağır çəki üzrə ilk profesional idmançı.
* Koral Voytıla (ata).

Ədəbiyyat
---------

* Стеньшевский Я. Скрипка и игра на скрипке в польской народной традиции // Народные музыкальные инструменты и инструментальная музыка. М. 1988. Т.2.
* Encyklopédia l´udovej kultúry Slovenska. Veda, 1995.

Mənbə
-----

* Xəritə Arxivləşdirilib 2015-04-16 at the Wayback Machine  (pol.)
* Ensiklopedik məqalə  (slovak.)
* Qurallaq — köhnə şəkillər Arxivləşdirilib 2005-12-26 at the Wayback Machine  (pol.)

İstinadlar
----------

1. ↑  Quralların məlumat portalı Arxivləşdirilib 2007-09-28 at the Wayback Machine  (pol.)
2. ↑  Quralların məlumat portalı Arxivləşdirilib 2022-07-08 at the Wayback Machine  (pol.)
Müasir dövrdə Rumıniya Daxili İşlər Nazirliyinin binası olaraq istifadə edilən keçmiş Rumıniya Komunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin Buxarestdə yerləşən köhnə mərkəzi. Çauşesku bu binanın balkonunda son çıxışını həyata keçimişdir.
**Çaușeskunun son çıxışı** — 21 dekabr 1989-cu ildə Rumıniya Sosialist Respublikasının rəhbəri Nikolae Çauşesku tərəfindən həyata keçirilmiş olan xalqa xitab edilmiş çıxışdır. Çıxış Rumıniya inqilabında önəmli rol oynamışdır.

Çıxış
-----

Çauşeskunun milli televiziyada canlı olaraq yayımlanmaqla Buxarestdə həyata keçirəcəyi çıxışdan əvvəl ölkədə üsyanlar və gərginliyin böyüməsindən sonra Timişoarda çoxlu insanların öldürülməsi ilə nəticələnən hadisələr baş verdi. Çıxış daha çox illik hesabat xarakteri daşıyırdı və çıxışın mətni həm uğurların, həm də xalqın hakimiyyətə dəstəyinin ortaya çıxması üçün ölkə rəhbərliyi tərəfindən olduqca diqqətlə yazılmışdı.

Çıxışda çoxlu sayda fəhlələr qırmızı bayraq, afişa və Çauşeskunun həyat yoldaşı olan Yelena Çauşeskunun böyük rəsmlərini əllərində tuturdular. Çıxışa təqribən 80.000 insan gəlmişdi. Rumıniya Komunist Partiyasının səlahiyyətliləri qabaq cərgələrdə yer almışdılar. Sekuritate agentləri və polislər təhlükəsizliyi təmin edirdilər.

Çaușesku, Partiya Mərkəzi Komitəsinin binasının balkonuna çıxmış və çıxışına başlamışdır. Ancaq kütlənin əhval-ruhiyyəsini çox yanlış şəkildə qiymətləndirmişdir. Buxarestdəki bir elektrik stansiyasından gəlmiş fəhlələr uca səslə "Ti-mi-șoa-ra! Ti-mi-șoa-ra!" şəklində şüarlar səsləndirdilər. Çaușesku sakitliyi təmin etmək üçün sağ əlini qaldırdı. Çaușesku və həyat yoldaşı insanlara meydandan ayrılmamaları çağırışını etdilər. Daha sonra Çaușesku işçilərin maaşlarında ayda 200 Rumın leyi məbləğində artım edəcəyini bildirdi və 100 - 110 lei arasında tələbə təqaüdlərində də artım ediləcəyini bildirdi. 42 ilin uğurlarının təqdiri ilə çıxış davam etdirildi.

Ardından anidən bir təhlükəsizlik nümayəndəsi çıxdı və çox sürətli bir şəkildə Çaușeskunu balkondan aldı.

Çıxışdan sonra və edamı
-----------------------

22 dekabrda, Çaușesku və həyat yoldaşı olan Yelena, Buxarestdən bir helikopterlə çıxarıldılar, ancaq bir neçə saat sonra Tarqoviște şəhərində ələ keçirildilər. Tələsik bir məhkəmə prosesindən sonra güllələnərək edam edildilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Revolution 1989: The Fall of the Soviet Empire|publisher=Pantheon Books|location=New York City|year=2009|isbn=0-375-42532-2}}
2. ↑  The Rise and Fall of Nicolae and Elena Ceaușescu|ISBN=1-85592-510-9}}
3. ↑  "Video of Ceausescu’s Last Speech, December 1989 Arxivləşdirilib 2013-08-04 at the Wayback Machine", Making the History of 1989, Item #696,
**Teymur bəy Həsənbəyov** (1861-?) — xalq qəhrəmanı, məmur, hüquqşünas.

Həyatı
------

Teymur bəy Abbasqulu bəy oğlu 1861-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Bakı real məktəbində oxumuşdu. Qəza idarəsində xidmətə başlamışdı. Ağdam nahiyəsinin polis pristavı vəzifəsində çalışmışdı. Gəncənin polismeystri olmuşdu. 1905-1906-cı illərdə camaatı erməni silahlı çetelərinin əlindən qurtarmışdı.

Teymur bəy Həsənbəyov kollej qeydiyyatçısı, titulyar müşavir, kollej asesssoru, saray müşaviri, kollej müşaviri, mülki müşavir mülki çinlərini daşıyırdı.

O, 17 dekabr 1916-cı ildə vəfat edib.

Ailəsi
------

Teymur bəy Fatma xanım Ata xan qızı Əbraxanova ilə ailə qurmuşdu. Abbas bəy, Maqsud bəy adlı oğulları, Dilruba xanım, Səmayə xanım, Sara xanım və Xurşid xanım adlı qızları vardı.

* Sultan bəy Sultanovun qaynatasıdır.

Mükafatları
-----------

* 4-cü dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni
* III Aleksandrın şərəfinə təsis edilmiş gümüş medal
* Romanovlar sülaləsi hökmranlığının 300 illiyinə həsr edilmiş bürünc medal

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2007-09-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-29.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Qarabağlı hüquqşünaslar. Bakı: Mütərcim, 2012, 252 səh.
**Militokratiya** (*lat.* militis — döyüşçü, əsgər və *yun.* κράτος — hakimiyyət) — hərbi diktatura, paramilitar strukturlardan olan insanların hakimiyyəti.

Tarixi
------

Militokratiya dedikdə, hakim təbəqənin rotasiyası əsasən hərbi mühitdən həyata keçirilən ordunun hökmranlığı başa düşülür. Məsələn, Latın Amerikasının bir çox ölkəsində hərbi xuntalar hökm sürürdü, baxmayaraq ki, onların hamısı militokratiya adlanırdı.

Tətbiqi Siyasət İnstitutunun direktoru və Rusiya Elmlər Akademiyasının Sosiologiya İnstitutunun Elitaların öyrənilməsi sektorunun müdiri Olqa Krıştanovskayanın sözlərinə görə, hazırda Rusiya militokratiya ilə idarə olunur, çünki federal dövlətlərdə aparıcı mövqelərin təxminən yarısıdır. dövlət orqanlarını (2008-ci ilin məlumatlarına görə) hüquq-mühafizə orqanlarından olan şəxslər tutur (1999-cu ildə bu pay cəmi 13% təşkil edirdi).

Həmçinin bax
------------

* Dövlət idarəetmə formaları
* Militarizm
* Xunta

İstinadlar
----------

1. ↑  "Толковый словарь обществоведческих терминов. Н. Е. Яценко. 1999". 2008-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-31.
2. ↑  "Российская элита на переходе. Лекция Ольги Крыштановской". 2008-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-31.
"Minilliyin şahini" fiquru sərgidə.
***Millennium Falcon*** və ya **Minilliyin şahini** — "*Ulduz müharibələri*" franşizasında uydurma kosmik gəmi. Co Conston tərəfindən "*Ulduz müharibələri: IV Epizod – Yeni ümid*" filmi (1977) üçün yaradılmışdır. Bu, daha sonra "*Ulduz müharibələri: Bayrama özəl*" (1978), "*İmperiya cavab zərbəsi vurur*" (1980), "*Cedayın qayıdışı*" (1983), "*Gücün oyanması*" (2015), "*Sonuncu ceday*" (2017), "*Han Solo: Ulduz müharibələri. Hekayələr*" (2017) və "*Skayuolkerin yüksəlişi*" (2019) filmlərində nümayiş edilmişdir. Bundan əlavə, "Şahin" kitablar, komikslər və oyunlar da daxil olmaqla "*Ulduz müharibələri*"nin müxtəlif spin-offlarında nümayiş edilmişdir. Ceyms Lukenonun "*Minilliyin şahini*" romanı eyniadlı kosmik gəmi haqqındadır. gəmisinə diqqət yetirir. Bu, həmçinin 2014-cü ildə yayımlanmış "*Leqo filmi*" animasiya filmində nümayiş edilmişdir.

"SpaceX"in "Falcon 1" roketləri bu "*Ulduz müharibələri*" kosmik gəmisinin şərəfinə adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  National Aeronautics and Space Administration. Commercial Orbital Transportation Services: A New Era in Spaceflight (en anglès). Government Printing Office, 2014, p. 51. ISBN 0160923921.
**Yeni Qvineya Ərazisi** (*ing.* Territory of New Guinea) — Birinci Dünya müharibəsində Almaniya İmperiyasının məğlubiyyətindən sonra Millətlər liqasının qərarı ilə Avstraliyanın idarə edilməsinə verilmiş mandat ərazisi.

Ona Almaniyanın Alman Yeni Qvineyası — Yeni Qvineya adasının şimal-şərqi hissəsi, Bismark arxipelağı, Admiralteyst adası, Solomon adaları (arxipelaq), Buka adası və bir neçə kiçik ada daxildir.

Ərazi 1914-cü ildə Avstraliya tərəfindən zəbt edilib. 17 sentyabr 1914-cü ildə Alman Yeni Qvineyasının qubernatoru vəzifəsini icra edən şəxs kapitulyasiya haqqında akta imza atır. 9 may 1921-ci ilədək ərazi hərbi komendant tərəfindən idarə edilir. Həmin tarixdə isə mülki idarəçilik tətbiq edilir. Millətlər Liqası 17 dekabr 1920-ci ildə ərazi üzərində Avstraliyanın mandatı barəsəndə şərtlər hazırlayır və aprel 1921-ci ildə ərazi rəsmi surətdə ona verilir. İkinci dünya müharibəsi dövründə ərazi Yaponiya tərəfindən işğal edilir və ciddi döyüşlər gedir. 13 dekabr 1946-cı ildə ərazi Avstraliyanın idarəçiliyinə verilən BMT mandatlı torpaq statusu alır.

1949-cu iləd qəbul edilmiş Papua və Yeni Qvineya həqqında Akta görə Yeni Qvineya Ərazisi və Avstraliya Pauası Papua və Yeni Qvineya Ərazisi vahidinə çevrilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  New Guinea Act, 1920 to 1945; Papua and New Guinea Act, 1949 (as to its official and commonly used name being Territory of New Guinea and not Trust Territory of New Guinea

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Avstraliya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Aydın Akanoviç Aimbetov** (*qaz.* Айдын Ақанұлы Айымбетов, *rus.* Айдын Аканович Аимбетов) 27 iyul 1972, Otenay[d]) — Qazax kosmonavt.

Ailəsi
------

Aimbetov ailəlidir, üç övladı var.

Kosmik karyerası
----------------

Aimbetov 2000-ci ildə Qazaxıstanın kosmonavt sinifinə, 2000 nəfərlik bir qrupdan Muxtar Aymaxanovla birlikdə seçilib. 2003-cü ildən 2009-cu ilədək Rusiyanın "Star" şəhərində kosmonavt kimi təlim keçmişdir. Sonra isə Qazaxıstana qayıdır.Onun 2009-cu ilin payızında uçması planlaşdırılırdı, ancaq dünya maliyyə böhranı səbəbindən bu plan gecikdi. Aymaxanov Rusiyada qaldı, Rusiya vətəndaşı oldu, bu isə Aymbetovu yeganə Qazaxıstan kosmonavtına çevirdi. Qaytarıldıqdan sonra Aimbetov Qazaxıstan Milli Kosmos Agentliyinin (NSA) ASC (milli kosmik tədqiqat və texnologiyalar mərkəzi) komonavtı oldu. Qazaxıstanda kosmik sənaye inkişaf etdirmək üçün Kosmik İnkişaf İnstitututunu qurdu. 2012-ci ildə Astana Astronomiya Sarayında gənc kosmonavtlar məktəbini yaratdı. O, hələ də 2015-ci ilin aprelində hazır idi. 2015-ci ilin iyun ayında, Soyuz TMA-18M missiyasında müğənni Sarah Braytmanın yerində uçmaq üçün seçilmişdi və onu da geri almış olan Satoçi Takamatsu dəstəklədi. Missiya 2015-ci il sentyabrın 1-də Beynəlxalq Kosmos Stansiyasına başlamaq üçün planlaşdırılırdı. Aymbetov Qazaxıstanın 1991-ci ildəki müstəqilliyindən bəri uçacaq üçüncü Qazaxıstanlı kosmonavt, 7-ci Qazaxıstan bayrağı altında və KazCosmosun bir hissəsi kimi uçacaq idi. Aimbetov əvvəlcə 2017-ci ildə başladı. Aimbetovun missiyasına dəstək olaraq Roscosmos kosmonavt Sergey Prokopyevi göndərdi. Aimbetov 2015-ci il sentyabrın 2-də Qazaxıstanın Baykonur şəhərindən, Soyuz TMA-18M-də, astronavt Andreas Mogensen və kapsul komandiri kosmonavt Sergey Volkov ilə birgə işə başlayıb. 11 sentyabr 2015-ci ildə Aymbetov 10 günlük missiyasından Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya qayıdıb, onunla birlikdə getdiyi Soyuz TMA-16M-də Qazaxıstanın Steppe və onunla yoldaşlıq etdiyi kosmos astronavt Andreas Mogensen və kapsul komandiri kosmonavt Gennady Padalka stansiyaya qayıdarkən, yerdəyişmə zamanı ən çox rekord sahib oldu. Aydın Aimbetov kosmosda 9 gün 20 saat 14 dəqiqə qalmışdır.

Mükafatları
-----------

1. Qazaxıstan Xalq Qəhrəmanı (Qazaxıstan)
2. "Otan" ordeni (Qazaxıstan)
3. "Qazaxıstan Respublikasının 20 illik müstəqilliyi" medalı
4. "Kosmosa ilk insanın uçuşunun 50 illik"i işarəsi "Kazcosmos" tərəfindən.
5. "Qazaxıstanın pilot-kosmonavt" rütbəsi
6. Taldıqorqan şəhərinin fəxri vətəndaşı
7. Qazaxıstan Silahlı Qüvvələrinin "Qazi" Respublika İctimai Birliyi "Aviasiya general-mayoru Talgat Begeldinovun" xatirə medalı
8. Qazaxıstanın 25 illik yubiley medalı "
9. Böyük aviasiya general-mayoru   
Aydın Aimbetovun şərəfinə buraxılan marka.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-06.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-07.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-06-06.
**Moyon Çur xaqan (***çin.* 葛勒可汗**)** — 747-ci ildən 759-cu ilədək Uyğur xaqanlığının xaqanı.

Həyatı
------

716-cı ildə doğulmuşdur. İlk dövrləri haqda məlumat yoxdur. 747-ci ildə Qutluq Bilgə Kül xaqan ölüncə yerinə oğlu Tay Bilgə Tutuk yabqu təyin olunsa da, Moyon Çur qardaşını devirərək xaqan oldu. O, qardaşının tərəfini tutan Qırğız, Çik, Səkkiz Oğuz və Doqquz Tatar kimi Türk boylarını itaət altına alaraq, dövlət nüfuzunu gücləndirdi. Digər yandan yenə bu dövrdə, cənubdakı Beş-balıq, Kuça və Qaraşar kimi zəngin taxıl və ticarət şəhərləri də Uyğur təsirinə düşmüşdü. Turfan bölgəsi ilə Uyğurlar arasındaki münasibətlər də, yenə bu dövrdən etibarən başlamış oldu. Moyon Çur xaqanın önəmli işlərindən biri də, onun zamanında, Uyğurlar arasında şəhərləşmə, oturaqlaşma işlərinə başlamasıdır. Digər yandan eyni xaqan, geMoyonə güclənməkdə olan Tibet təhlikəsini sezərək onlara qarşı cəbhə aldı. İmperatorun istəyinə görə, Çində böyük bir təhlikə yaradan An Luşan adlı yarı-türk əsilli bir sərkərdənin üsyanının yatırılmasına yardım etmişdir. Bu yardım sonunda aparılan müqavilə ilə Uyğur tacirlərinə Çin qapıları da açılmış oldu.

xaqanın Şinə-usu gölü yaxınında tapılmış, Göytürk yazısı ilə yazılmış olan, uyğurca bir kitabəsi var. Bu kitabədə xaqan olaraq etdiyi işlərdən bəhs olunuMoyon an Çur xaqanın ölümündən sonre yərinə oğlu İdigən xaqan oldu.

Moyon Çur və çinlilər
---------------------

756-cı ildə An Luşan adlı bir sərkərdə üsyan qaldırıb Tan sülaləsinə məxsus hakimiyyəti ələ aldı. Hakimiyyətdən uzaqlaşdırılan Çin imperatoru uyğurlardan kömək istədi. Çinə sahib olmaq arzusunda olan Moyon Çur xaqan böyük qüvvə ilə Çinin paytaxtını ələ keçirərək, imperatorun hakimiyyətini bərpa etdi. Moyon Çur Çin imperatorunun qızı ilə evlənərək, əlaqələri daha da möhkəmləndirdi. Əldə edilmiş razılığa görə çinlilər uyğurlara 20 min top ipək verməli oldular. Lakin çox çəkmədi ki, uyğurlarla çinlilər arasında münasibət pisləşdi. 757-ci ildə onların arasında baş vermiş döyüşlərdə çinlilər ağır itki verdilər və yenidən uyğurlardan asılılığı qəbul etmək məcburiyyətində qaldılar.

Ailəsi
------

* Ulu Bilgə yabqu - 758-ci ildə böyük ehtimalla atası tərəfindən edam edilmişdir.
* İdigən Bögü xaqan

İstinadlar
----------

1. ↑  С.Г.Кляшторный. Руническая надпись из Восточной Гоби. – "Studia Turcica". Budapest, 1971, с. 249-258.
2. ↑  "International Journal of Central Asian Studies - Volume 12 - 2008" (PDF). 2016-08-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-28.
3. ↑  Prof. Dr. Saadettin Yağmur Gömeç - Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, səh. 37, 1997

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Qutluq Bilgə Kül xaqan |  | **Moyon Çur Xaqan**747-759 |  | **XƏLƏF**İdigən |
**Janna-Antuanetta Puasson** (*fr.* Jeanne-Antoinette Poisson) və ya geniş tanınan adı ilə **Madam de Pompadur** (*fr.* Madame de Pompadour; 29 dekabr 1721 — 15 aprel 1764) — 1745-ci ildən fransız kralı XV Lüdovikin rəsmi fovariti - məşuqəsi. 
Kralı öz adamlarının əhatəsinə salaraq dövlətin daxili və xarici siyasətinə təsir gücünə malik, elm və incəsənətə qəyyumluq edən bir markizetta.

Həyatı
------

19 yaşında gözəl Antuanetta öz patronunun qohumu Lenorman d`Etiola ərə gedir. Öz əri tərəfindən diqqətsiz qalan Pompadur cavanlar məclislərində şən vaxt keçirir. XV Lüdovik onu təsadüfən 1745 ci ildə görür, hersoqina Şataru vəfat etdikdə sonra onu markizetta Pompadur adı ilə özünün rəsmi favoriti - məşuqəsi edir. Əvəzində onun əri Bastiliya ilə hədələndikdən sonra gəlirli vəzifə ilə mükafatlandırılır. Beləliklə Markizetta de Pampadur kral sarayının ən səlahiyyətli sakininə çevrilir. O, dövlətin bütün işlərinə: istər xarici, istər daxili, istərsə də kralın ailə işlərinə məharətlə təsir etmə gücünə malik olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Madam de Pompadur (rəsm)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Madam de Pompadur*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  
Xəta: şablon boşdur

Vikisitatda ***Madam de Pompadur*** ilə əlaqədar sitatlar var.

* Arxivləşdirilib 2012-01-20 at the Wayback Machine  (alm.)
* (ing.),  (fr.),  (ital.)

1. ↑  RKDartists (nid.).
2. ↑  .
**Kuinsi Dilayt Cons** (*ing.* Quincy Delight Jones, Jr.; d.14.3.1933, Çikaqo, İllinoys, ABŞ) — amerikalı musiqiçi, aranjmançı, musiqi prodüseri və truba ifaçısı. 28 dəfə Qremmi mükafatı laureatı və 80 dəfə nominantı, o cümlədən 1991-ci ildə "Grammy Legend Award" mükafatçısı, tarixdə ən çox satılan musiqi albomunun prodüseri.

Kuinsi Consla əməkdaşlıq edən məşhur müğənnilər arasında Rey Çarlz, Maykl Cekson, Frenk Sinatra, Din Martin, 2Pac, Marvin Gey, Stivi Uander, Vill Smit və bir çox başqaları var.

1960-1970-ci illər
------------------

1964-cü ildə Kuinsi Cons ilk dəfə Sidni Lümetin "Sələmçi" (*ing.* Pawnbroker) filminə musiqi bəstələdi. Filmin uğurundan sonra Cons "Mercury Records"dan ayrıldı və Los-Ancelesə köçdü. Burada o, bir çox filmlərə musiqi bəstələdi, o cümlədən, "Nazik sap" (*ing.* The Slender Thread) (1965), "Soyuqqanlılıq" (*ing.* In Cold Blood) (1967), "İsti cənub gecəsində" (1967), "Makkennanın qızılı" (1969), "İtalyansayağı oğurluq" (1969), "Bob və Kerol, Ted və Elis" (*Bob & Carol & Ted & Alice*) (1969), "Sonuncu insan" (*ing.* The Lost Man) (1969), "Kaktus çiçəyi" (1969), "Qaçış" (1972) və s.

Bu dövrdə Kuinsi Consun yaratdığı ən məşhur musiqi əsəri onun "Big Band Bossa Nova" albomuna daxil olan "Soul Bossa Nova" mahnısı idi.

Bu dövr, həmçinin, 21 studiya albomunun, o cümlədən "Walking in Space", "Gula Matari", "Smackwater Jack" və "Body Heat" kimi uğurlu albomların buraxılması ilə də yadda qalmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Quincy Jones". October 20, 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 27, 2014.
2. 1 2  *Callaway, Sue.* "Fortune test drives a Mercedes Maybach with Quincy Jones – February 5, 2007". CNN. January 28, 2007. June 27, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 18, 2009.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Kuinsi Cons*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* "Kuinsi Consun rəsmi veb-saytı".
* Kuinsi Cons — IMDb səhifəsi
* "Kuinsi Consun tərcümeyi-halı və şəkli". (ing.)
**Məkkə məscidi** — Heydərabadda, Pəncabdakı ən qədim məscidlərdəndir. Həmçinin o, Hindistanın ən böyük məscidlərindəndir. Məkkə məscidi Heydərabadın qədim irsinə daxildir. Məhəmməd Qulu Qütb Şah "Qütb şahilər" nəslinin 5-ci hökmdarı olmuşdur. Onun təşəbbüsü ilə Məkkədən daşlar gətirilir və məscidin inşasına başlanır. Sonradan məscidə Şahın adı verilir. Məscid binası Şahın saldıracağı şəhərin mərkəzində olacaqdı. Məkkə məscidi şahın elə öz hakimiyyəti dövründə də inşa edilir. Üç tağlı fasad tək parça qranitdən yonulub. Onun hazırlanması 5 il vaxt alıb. İnşaat işlərinə 8000 işçi cəlb olunub. İnşaatın təməlini Məhəmməd Qulu şah özü qoyub. Lakin, məscidin istifadəyə verilməsi Monqolların Heydərabadı işğal etməsindən sonar hakimiyyətə gələn Auqanzrebin dövrünə təsadüf edir. Məscidin əsas zalının uzunluğu 180 fut, eni isə 220 fut təşkil edir. Bu ərazi 10000 nəfərin ibadət etməsi üçün kifayətdir. 15 tağ əsas zalın tavanını saxlayır.

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2017-04-17 at the Wayback Machine Canlı Məkkə Kanalı] -Canlı Məkkə Kanalın seyr edin
* Məkkə məscidinin şəkilləri HyderabadPlanet.com-da Arxivləşdirilib 2018-05-27 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------
**Noniltimus xulu** - (*lat.* Mesogobius nonultimus) — Qamçılı xullar cinsinin nümayəndəsidir.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

Bədəni qamətli və uzunsovdur. Başı pazşəkillidir. Qəlsəmə qapaqları, döş üzgəclərinin əsası, qarın əmziyinin önündə boğazı və qarnının ortası çılpaqdır. Belində və böyürlərində aydın olmayan tünd zolaqlar vardır. Bunların forması və rəngi fərdi, yaş və coğrafi dəyişikliyə məruz qalır.

Yayılması
---------

Xəzər dənizində, o sıradan Azərbaycan sahillərində yayılmışdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Duzlu su balığıdır. Heç vaxt şirin sulara keçmir. Əsasən suyun alt qatlarında yaşayır. 6-7 il yaşayır. Molyuskalarla, xərçənglərlə və xırda balıqlarla qidalanır.

Çoxalması
---------

Cinsi yetginliyə 3 yaşında çatır.Çoxalması təxminən 6 ° C-də dayaz sahil sularında erkən yazda (fevral ayının sonundan başlayaraq) başlayır.O,digər xullardan fəqli olaraq daha aşağı temperaturda çoxalır.Kürüləmə zonası əsasən yaşayış sahəsinin şimal-qərb və cənub-qərb sahilindədir.10 mindən çox kürü tökür.Kürünün maksimum həcmi 5.2 mm, ən azı isə 2.6 mm-dir.16 gün davam edən inkişafdan sonra, böyüklər balıqlarının əlamətləri göstərməyə başlayır.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Ölçüsü böyük olduğu üçün kommersiya dəyəri var. Həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 143.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-13.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2017-12-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-13.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q2214194
* Wikispecies: Mesogobius nonultimus
* EUNIS: 10304
* FishBase: 47961
* GBIF: 2376065
* iNaturalist: 614704
* IRMNG: 10763689
* ITIS: 637619
* IUCN: 123435177
* WoRMS: 273447

 |
Rusiyaya məxsus atom buzqıran gəmisi - Yamal.
Tarixin ilk buzqıran gəmisi hesab olunan *Paylot* buxar gəmisinin şərəfinə hazırlanmış poçt markası.
**Buzqıran**, *Buzqıran gəmi* — buz bağlayan sularda gəmilərə yol açan, onları buzdan çıxaran, həmçinin naviqasiya rejimini saxlayan və onun müddətini uzadan gəmi. İlk buzqıran gəmi Rusiyanın 60 a.q. gücündə olan *Paylot* buxar gəmisi olmuşdur. Həmin gəmi 1864-cü ildə istismara verilib.

Növləri
-------

Buzqıran gəminin çay, göl, dəniz və okeanların buz örtüyünü parçalayaraq, başqa gəmilərin üzməsinə imkan yaradan, onlara lazımi köməklik göstərən yardımçı gəmi və donmuş sularda sərbəst üzə bilən növləri var.

Buzqıran gəmilərin əsasən aşağdakı növlərindən istifadə olunur.

* *Xətti buzqıran gəmilər*
* *Reyd buzqıran gəmilər*
* *Port buzqıran gəmilər*
* *Çay buzqıran gəmilər*
* *Dəniz buzqıran gəmilər*

Çay buzqıran gəmiləri yaz-payız aylarında göllərin, çay portlarının, gəmi təmiri müəssisələrinin akvatoriyalarında istifadə edilir. Dəniz buzqıran gəmiləri dənizlərin, dəniz portlarının buz bağlamış akvatoriyalarının gəmiçiliyə yararlı vəziyyətdə saxlanması və Arktika naviqasiyası üçündür. Buzqıran gəminin gövdəsi adi gəmilərə nisbətən daha möhkəm, burun hissəsi isə sivri olur. Buzqıran gəmi burun hissəsi ilə buzun kənarı üzərinə *çıxaraq* ağırlıq qüvvəsi ilə onu parçalayır.

Gəminin buzdankeçmə qabiliyyətini yüksəltmək üçün buzqıran gəmilər ballast və different sistemləri ilə, onun *buzqıran* burun hissəsi bir neçə avar vinti ilə təchiz olunur. Ən güclü buzqıran gəmilər nüvə enerji-güc qurğusu ilə işləyir. Bunlara misal olaraq atom gəmilərini göstərmək olar. Müasir atom buzqıran gəmiləri şimal dənizlərində və Arktika bölgələrində olduqca mürəkkəb buz örtüyü şəraitində naviqasiya müddətini ildə 200–210 günə çatdırmağa imkan verir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 139. ISBN 978-9952-441-10-9.
|  |
| --- |
| Piritramid |
| Piritramid  |
| **Kimyəvi birləşmə** |
|
|
|
|
|
|
|
|
| **IUPAC** | 1-(3-cyano-3,3-diphenyl-propyl)-4-(1-piperidyl)piperidine-4-carboxamide
  |
| **Brutto-formul** | C27H34N4O |
| **Mol.kütlə** | 430.585 g/mol
  |
| **CAS** | 302-41-0 |
| **PubChem** | 9331 |
| **Təsnifatı** |
|
| **ATK** | N02AC03 |
|
|
|
|
|
|
| **Dərman forması** |
|  ? |
| **İstifadə qaydası** |
| daxilə (oral)
əzələ daxilinə (ə/d)
dəri altına (d/a)
vena daxilinə (v/d) |
|  |  |  |

**Piritramid** (1-(3-tsiano-3,3-difenilpropil)-[1,4 -bipiperidin]-4-karboksamid; *sinonimi:* Dipidolor, Piridolan, Pirium) μ-reseptor aqonist sintetik opioid, cərrahi əməliyyatlar zamanı və xüsusən əməliyyat sonrakı ağrılara qarşı istifadə olunan güclü və sürətli təsirə malik narkotik ağrıkəsici.

Piritramid 1960-cı ildə Paul Yanssen tərəfindən sintez olunaraq, 4- aminopiperidin törəməsi patenti altında klinikada tətbiq olunmağa başlanılmışdır. Preparat Avropa qitəsində xüsusilə Almaniyada geniş tətbiqini tapmış olsa da İngiltərə-Amerika dil arealında az tanınır.

Analgetik qüvvəsi 0,7 olub, 15-20 mq pritramid təxminən 10-15 mq morfin ekvivalentindədir. Ürəkbulanma, qusma və tənəffüsün depressiyası kimi əlavə təsirləri morfinlə müqayisədə çox aşağıdır.

Piritramid Almaniya və Avstriyada Dipidolor adı altında istehsal və istehlak olunur.

Piritramid vena daxilinə, dəri altına və əzələ daxilinə inyeksiya olunur. dəri altına inyeksiya üçün birdəfəlik terapevtik dozası böyüklərdə 15-30 mq, vena daxilinə isə 7,5-15 mq olmaqla təsir müddəti 5-8 saatdır. 
Zərdabda yarım parçalanma müddəti 4-10 saatdır. Preparat tamamilə qaraciyərdə metobolizmə uğrayır, cüzvi bir hissəsi isə böyrəklərlə xaric olunur. Nalokson vasitəsi ilə tam antaqonizə olunur.

Hamiləlik zamanı dölə təsiri tam tədqiq olunmadığı üçün naməlumdır. Ana südündə aşkarlanması tam öyrənilmədiyindən əmizdirmə müddətində istifadəsi məsləhət görülmür. Əks təqdirdə birdəfəlik dozadan sonra 24 saatlıq gözləmə vaxtı bitdikdən sonra əmizdirmə davam etdirilməlidir.
Digər opioidlər kimi Piritramid preparatı da uzun müddət istifadə olunduqda ondan asılılıq yaradır. Bu zaman adekvat ağrıkəsici effekt əldə etmək üçün dozanın artırılmasına ehtiyac duyula bilər.

### Qablaşdırılması

Preparat əsasən 0,75%-li 2 ml-lik ampulada (hər ampulada 15 mq olmaqla), hər qutuda 5 ampula olmaqla buraxılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  F. J. Kretz, J. Schäffer: Anästhesie, Intensivmedizin, Notfallmedizin, Schmerztherapie. Springer, 2006, S. 44.
2. ↑  Rolf Rossaint, Christian Werner, Bernhard Zwißler: *Die Anästhesiologie.* Springer, 2004, S. 261–262.
3. ↑  Bausewein, Rémi, Twycross, Wilcock: Arzneimitteltherapie in der Palliativmedizin. Elsevier, 2005, S. 200–201.