recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Xariton Pliyev** (oset. Плиты Хадо; 19 sentyabr 1908, Ruk[d], Tiflis quberniyası – 26 dekabr 1966, Orconikidze) — Cənubi Osetiya şairi və tərcüməçisi. Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı (1972).

Bioqrafiyası
------------

1908-ci ildə Tiflis quberniyasının Ruk kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini yerli bir məktəbdə alır. 1928-ci ildə "Fidiuaq" ədəbi jurnalında "Kosta" və "Bahar gəldi" (oset. «Ралӕууыд уалдзӕг») adlı ilk şeirlərini çap etdirir. 1926-cı ildə 1930-cu ildə bitirdiyi Stalinir Pedaqoji Texnikumuna daxil olur. Sonra iki il müəllim və "Bolşevikon Aivad" (Bolşevik incəsənəti) qəzetinin redaktoru olaraq çalışır. 1931-ci ildə Cənubi Osetiyadakı vətəndaş müharibəsini təsvir etdiyi "Səlimət" adlı ilk şeiri nəşr olunur. 1932-ci ildən Moskva Pedaqoji İnstitutunun ədəbiyyat fakültəsində təhsil alır. 1932-ci ildə "Qığılcım" (oset. «Цӕхӕртӕ») adlı ilk şeirlər toplusunu nəşr etdirir. 1934-cü ildən Moskva Tarix, Fəlsəfə və Ədəbiyyat İnstitutunun ədəbiyyat fakültəsinin tələbəsi olur. 1936-cı ildə institutu bitirmədən Osetiyaya qayıdır və orada respublika radio yayımı komitəsinin uşaq verilişlərinin redaktoru vəzifəsində işləməyə başlayır. Sonra "Rastcinad" qəzetinin ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır.

1937-ci ildən Cənubi Osetiya Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin sədri olur. 1940-1942-ci illərdə Cənubi Osetiya Araşdırma İnstitutunda və Stalinir Pedaqoji İnstitutunda çalışmışdır. 1942-ci ildən Böyük Vətən müharibəsində iştirak edir. 1944-cü ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra Orconikidzedə "İr" nəşriyyatında, "Max duq" ədəbi jurnalının və "Gənc kommunist" qəzetinin redaksiyalarında işləyir.

Müəllifin ən mühüm əsərlərindən biri müəllifin hələ Böyük Vətən müharibəsi başlamazdan əvvəl yazmağa başladığı və 1950-ci ildə nəşr etdirdiyi "Qələbə əfsanəsi" (oset. «Уӕлахизы кадӕг») toplusu olmuşdur. Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Nikolay Nekrasov və Taras Şevçenkonun əsərlərini osetin dilinə tərcümə etmişdir.
Şair 26 dekabr 1966-cı ildə Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Orconikidze şəhərində dünyasını dəyişmişdir.

Xatirəsi
--------

Tsxinvalidə bir küçə Xariton Pliyevin adını daşıyır.

Ədəbiyyat
---------

* Бибоева И. Г. Казиты М. Р. Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 165—167, ISBN 978-5-7534-1499-01
* ПЛИЕВ, Харитон Давидович, Краткая литературная энциклопедия 1962—1978, Издательское дело
* Нафи, Зынгӕ ирон поэт, «Фидиуӕг», 1958, № 9
* Харитон Плиев, Писатели Советской Осетии, Цхинвал, 1957
* Балаев Т. Харитон Плиев, Орджоникидзе, 1960.

Mənbə
-----

* В память о поэте
* ОСЕТИНСКИЕ ПИСАТЕЛИ-ЮБИЛЯРЫ 2018 ГОДА

İstinadlar
----------

1. ↑  "ПРЕМИЯ ИМ. КОСТА ЛЕВАНОВИЧА ХЕТАГУРОВА". 2020-05-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-22.
2. ↑  "Плиев Харитон (Хадо) Давидович". 2019-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-22.
3. ↑  "ОСЕТИНСКИЕ ПИСАТЕЛИ-ЮБИЛЯРЫ 2018 ГОДА". 2019-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-22.
4. ↑  "В память о поэте". 2019-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-22.
Haqqında
--------

Roman, fantastik janrın ən çox bəyənilən və uğur qazanan "Fantastik Qurğu" altjanrında yazılmışdır. Bu janrın Azərbaycanda ilk olmağına baxmayaraq dünyada bir çox unudulmaz nümunələrə sahibdir. "Üzüklərin Hökmdarı", "Harri Potter" və "Narniya Salnamələri" kimi məşhur əsərlər yüzlərlə nümunədən, sadəcə, bir neçəsidi.

Təlim mərkəzlərindən birinə edilən sirli hücumun ardından iki ən yaxşı döyüşçü tədqiqata başlayır. Burda keçmiş düşmənlərinin əlinin olduğunu düşünərək bir müddət onlara verilən təlimat əsasında hərəkət etsələr də, hər şey heç də göründüyü kimi deyilmiş. Düşmən üçün qurulan tələ, elə düşmənə aid planın bir hissəsi imiş.

Hər səhifəsindən zövq alacağınız roman, sizi təxəyyülünüzün sərhədlərini aşmağa məcbur edəcək. Heç vaxt var olmamış dünyanın fərqli həyat qanunlarını və düşüncə tərzini göstərəcək. Ən vacibi isə, bu kitabda siz xeyirlə şər arasındakı incə bənzərliyin şahidi olacaqsınız. "Qaranlıq Günəş" Azərbaycanda bu janrda yazılmış ilk və yeganə əsər olmaqla birlikdə detektiv janrının da bəzi çalarlarını özündə cəmləyən bir romandır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Qaranlıq günəş: Həyat sandığı
"***Qaranlığın ürəyi***" (*ing.* Heart of Darkness) — Polşa və İngiltərə yazıçısı Cozef Konradın 1899-cu ildə yazdığı macəra romanı. Roman ilk dəfə 1902-ci ildə ayrıca kitab kimi nəşr olunmuşdur.

Konradın yaradıcılığının mərkəzində "mədəni insanlar" və "vəhşilər" arasında çox da fərq olmadığı fikri dayanır. "*Qaranlığın ürəyi*" dolayısı ilə imperializm və irqçiliyi şərh edir. Romanın süjeti Marlounun uğurlu fil sümüyü taciri Kurtsla bağlılığı haqqında izahatının əsasını təşkil edir. Konrad qaranlıq yerlər kimi "yer üzündəki ən böyük şəhər" olan London və Afrika arasında paralellər aparır.

Məzmun
------

Hekayə Mərkəzi Afrikaya səyahətini xatırlayan protaqonist dənizçi Marlounun baxış bucağından nəql edilir. "Şirkət"in göstərişi ilə o, şirkətin fil sümüyü toplayan Kurts adlı agentlərindən birini özü ilə aparmaq üçün uzaqlarda yerləşən bir stansiyaya getməlidir. Kitabın əsas hissəsini Marlounun tropik çay boyunca avropalılara tamamilə naməlum ərazilərdə səyahəti haqqında məlumatları birinci şəxs baxış bucağından nəql etməsi təşkil edir. Onun hekayəsi həm yerli əhalinin həyatının, həm də uzaq bir müstəmləkədə tətbiq edilən əmrlərin qərəzli, lakin daha az qorxunc təfərrüatları ilə doludur. Bununla belə, protaqonist ən çox Kurtsun sözləri ilə "hər bir insanın ruhunun dərinliklərində gizlənən və sərbəst buraxıldığı halda onu tamamilə ram edən ibtidai instinktlərin təcəssümü"ndən qorxur.

Qeydlər
-------

1. ↑  Mətndə bu şirkətin dəqiq adı çəkilmir, lakin Belçikaya tabe Konqo Azad dövləti olduğu güman edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *The Norton Anthology*, 7th edition, (2000), p. 1957.
2. ↑  Chinua Achebe "An Image of Africa: Racism in Conrad's *Heart of Darkness*" in *The Norton Anthology of English Literature*, vol. 2 (7th edition) (2000), p. 2036.
**Xarkov Milli Radioelektronika Universiteti** və ya qısaca: **XMRU** (*ukr.* Харківський національний університет радіоелектроніки) – Ukraynada IV səviyyəli akkreditasiyalı ali təhsil müəssisəsidir. XMRU, Ukraynada informasiya texnologiyaları, radio mühəndisliyi və elektronika ilə əlaqəli demək olar ki, bütün ixtisasları olduğu bir universitetdir.

Tarix
-----

Universitetin maddi-texniki bazası 10 təhsil binasını və 8 tələbə yataqxanasını əhatə edir. Universitetin strukturuna aşağıdakılar daxildir: Lisansüstü Təhsil Mərkəzi, Uzaqdan Təhsil Mərkəzi, İnformasiya və Hesablama Mərkəzi, Magistratura və Doktorluq Bölümü, 30 tədqiqat mərkəzi, pilot zavod.

Universitetdə təxminən 8000 tələbə təhsil alır. Onlardan 1000 yaxın tələbə 50 ölkədən olan xarici tələbələrdir. Təlim Rus, Ukrayna və ingilis dilində aparılır.

XMRU-in elmi nailiyyətləri ilə həm Ukraynada, həm də xaricdə tanınır, universitetdə məşhur elm adamlarının rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən 30 elmi məktəb var.

XMRU-in elmi nailiyyətləri həm Ukraynada həm də xaricdə tanınır, universitetdə məşhur elm adamlarının rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən 30 elmi məktəb var.

Universitet lazer texnologiyası üçün tədqiqat institutu yaratmışdır. Elmi tədqiqatlar həm fundamental, həm də tətbiq olunan tədqiqat mövzularında aparılır.
Universitet hər il beynəlxalq konfranslar təşkil edir. XMRU radio elektronika sahəsində elmin inkişafı üçün koordinasiya mərkəzidir.

XMRU-nun nəzdnində Beynəlxalq Akademiya fəaliyyət göstərir. Universitet Beynəlxalq Antennalar Assosiasiyasını, Beynəlxalq Radio Mühəndisləri və Elektrikçilər Cəmiyyətinin Xarkov filialını təsis edir.

Universitetin fakültələri və şöbələri Bolqarıstan, Çin, Hollandiya, İspaniya, Polşa, Almaniya, Finlandiya, Fransa və İsveçin ali təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq edir. XMRU müvəffəqiyyətlə beynəlxalq mübadilə proqramını uğurla inkişaf etdirir və tələbələr ali iki təhsil diplomu alırlar: Ukrayna və Avropa.

İnstitutlar və fakültələr
-------------------------

Baş korpus
Bu gün universitetin tərkibinə 8 fakültə.

Fakültələr
* Avtomatika və Kompüter Texnologiyaları Fakültəsi;
* Elektron və Biomedikal Mühəndislik Fakültəsi;
* İnfokommunikasiya Fakültəsi;
* İnformasiya Radiotexnologiyalari və Informasiyanın Texniki Mühafizəsi Fakültəsi;
* İnformasiya, Analitik Texnologiyalar və Idarəetmə Fakültəsi;
* Kompüter Elmləri Fakültəsi;
* Kompüter Mühəndisliyi və İdarəetmə Fakültəsi;
* Xarici Vətəndaşların Təhsil Fakültəsi.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Харківський національний університет радіоелектроніки*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* nure.ua — Xarkov Milli Radioelektronika Universitetinin rəsmi saytı
* Azərbaycan Universiteti Xarkov Milli Radio Elektronika Universiteti ilə əməkdaşlığa başlayır

1. ↑  Xarkov Milli Radio Elektronika Universitetinin mülkiyyət strukturu Arxivləşdirilib 2023-05-01 at the Wayback Machine. Retrieved April 26, 2023.
2. ↑  Directory of Open Access Journals. 2003.
**Vladimir-Rasate** (təq. 850, Birinci Bulqar dövləti – ən tezi 893 və ya 893, Birinci Bulqar dövləti) — Birinci Bulqar dövlətinin Tenqriçi son imperatoru.

İlkin həyatı
------------

Vladimir-Rasate atasının dövründə sərkərdə idi. Serbiya knyazının Vlastimirin ölümündən sonra oğulları Mutimir,Stroyimir və Qoynik arasında müharibə başlamışdı. Serbiya knyazlığındakı ara müharibələrindən istifadə edən Boris oğlu Vladimir-Rasate başçılığında ordu göndərsə də qələbəyə nail ola bilməmişdi. Vladimir və 12 boyar əsir düşmüşdü. Daha sonra əsirlikdən qurtulmuşdu və evinə qayıtmışdı.

Hakimiyyəti
-----------

892-ci ildə Müqəddəs Roma imperiyası hökmdarı Arnulf ilə saziş imzalamışdı. Vladimir-Rasate xristianlığı Bizansın təsiri olaraq görür və Tenqriyə inamı geri qaytarmaq istəyirdi. Sadəcə bir hissə boyar tərəfindən dəstəklənən Vladimir 893-cü ildə atası Boris tərəfindən devrildi və kor edildi. Yerinə qardaşı I Simeon gətirildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  John V.A. Fine Jr. The Early Medieval Balkans, Ann Arbor, 1983.səh. 141 Arxivləşdirilib 2022-01-23 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | The Peerage |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Şəcərə və nekropolistika | WeRelate |
| Normativ yoxlama | GND: 1099942594 · VIAF: 50146332805718731001 · WorldCat VIAF: 50146332805718731001 |
**Vişeqrad Konqresi** — 1335-ci il oktyabr ayının sonu noyabr ayının əvvəlində Macarıstanın Vişeqrad şəhərində keçirilən Avropa monarxlarının konqresi. Orada Şərqi Avropanın üç monarxı iştirak etmişdir, Çexiya kralı I Yan, Macarıstan kralı Karl Robert (görüşün təşəbbüskarı) və Polşa kralı III Kazimir. Görüşdə anti-habsburq koalisiyasının yaranması və I Yanın Polşa tacından imtina etməsi barədə müzakirələr aparılmışdır, sonuncu mövzunun müqabilində Sileziya üzərindəki çex suverenliyi tanınmaq və 20 min praqa qroşu məbləğində əlavə ödənişinin edilməsi təklif olunmuşdur.

Hadisələrin ardıcıllığı
-----------------------

1300-cü ildə Çexiya kralı II Vatslav taxtda çıxdı və Polşa kralı ela olundu, bu da hakim Polşa sülaləsi Pyastlar nümayəndələrinin narahatlığına səbəb oldu, çünki belə halda Vatslavın varisləri Polşa taxtına namizəd olurdular. Bu münaqişəni həll etmək yolunda monarxlar razılaşma imzalamaq üçün danışıqlara başladılar? Macarıstan kralı I Karl Robert isə bu işdə vasitəçi rolunu oynadı.

Trençin Konvensiyası hazırlanandan sonra, 1335-ci ilin payızının sonlarında Vişeqradda hər üç monarxın toplantısı keçirildi, hansında ki I Yanın Polşa tacı və bütöv Polşa ərazisinə iddialarından imtina etdiyi təsdiqləndi, bunun müqabilində ona vəd edilmiş 20 min qroş məbləğində pul təzminatı verildi və Çexiyanın Sileziya hersoqluğu üzərində hakimiyyəti tanındı. Əsas müvəffəqiyyət üç ölkənin Habsburq sülaləsinə qarşı çoxdan gözlənilən müdafiə ittifaqının yaradılması və yeni ticarət yollarının yaradılması ilə bağlı razılaşmaların əldə olunması idi.

Nəticələr
---------

* Sileziya, 1742-ci ildə Prussiya krallığının ərazisinə keçənə qədər Çex tacının hakimiyyəti altında qaldı və Sileziya torpaqlarının çox hissəsi yalnız İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Polşaya geri qaytarıldı (Sileziyanın kiçik bir hissəsi indi də Çex Respublikasına aiddir).
* 6 dekabr 1335-ci ildə, sazişin imzalanmasından sonra, Polşa kralı III Kazimir və Çexiya kralı I Yan Praqaya gəldilər, burada salnamələrə görə, polyak monarxına böyük ehtiram göstərildi.
* 1339-cu ildə ikinci Vişeqrad Konqresi keçirildi və orada Polşanın yeni kralı təyin edildi.

Ədəbiyyat
---------

* RÁCZ, György. Visegrád 1335 [online]. Bratislava: International Visegrad Fund, 2009, [cit. 2013-08-02]. On-line book.  (ing.)  (çex.)  (slovak.)  (mac.)  (pol.)  (lat.)
**Mehmed Fəxrəddin Kırzıoğlu** və ya daha çox bilinən adı ilə **Fəxrəddin Kırzıoğlu** (d. 10 mart 1917, Mamaş, Qars, Türkiyə - ö. 10 fevral 2005, Ankara, Türkiyə) — qumuq əsilli türk tarixçi və yazıçı. Ən çox Qafqaz, Qars, Şərqi Anadolu ilə bağlı tədqiqatlar aparan Kırzıoğlu kürdlər, lazlar, həmşinlilər və Samsthe atabəylərinin türk kökənli olduğunu iddia etmişdir. Bu iddiaların kürdlər və lazların əksəriyyəti tərəfindən qəbul edilməməsinə baxmayaraq, müəyyən qədər saya malik hemşinli Kırzıoğlunun iddialarının doğru olduğunu düşünməkdədir.

Həyatı
------

Fəxrəddin Kırzıoğlu Kırzıoğlu Mehmed Dərviş Əfəndi və Hafizə Hesna Xoca Xanımın ilk uşaqları olaraq 1917-ci ildə Qarsda anadan olmuşdur.

Kırzıoğlu ingilis, fransız və fars dillərini bilmişdir.

### Təhsili

Liseyə qədərki təhsilini Qarsda alan Kırzıoğlu 1934-cü ildə Ərzurum liseyindən məzun olmuş və İstanbul Universiteti Tibb fakültəsinə qəbul olmuşdur. 1967-ci ildə isə özünün doktorantura təhsilini tamamlamışdır. Onun doktorantura mövzusu "Osmanlıların Qafqaz ellərini fəthi" olmuşdur.

1982-ci ildə "Ani şəhərinin tarixi" adlı elmi əsəri ilə professor olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Kırzıoğlu ailəvi səbəblərə görə təhsilinə davam edə bilməmiş və 1936-1937-ci illər arasında Posofda xalq ədəbiyyatı antologiyaları hazırlamışdır. Sonrakı illərdə Qars liseyində tarix müəllimliyi edən Kırzıoğlu 1946-cı ildə İstanbul Universiteti Tarix fakültəsindən məzun olmuşdur. Bundan sonrakı 9 il boyunca müxtəlif şəhərlərdə tarix müəllimliyi etmişdir. Sıra ilə Türkiyə Milli Təhsil Nazirliyi Arxiv İdarəsində müdir köməkçiliyi, Türk Ensiklopediyasında mütəxəsislik və Türkiyə Təhsil Nazirliyi Müəllimi İş Dövründə Yetişdirmə Bürosunda şöbə müdirliyi etmişdir.

Kırzıoğlu doktorantura təhsilini bitirdikdən sonra Ərzurum Atatürk Universitetinin Tarix fakültəsində müəllim kimi çalışmışdır. Uzun müddət İstanbul Universitetinin Tarix fakültəsində çalışmışdır. 

Bunlarla yanaşı, Kırzıoğlu Türkiyə İslam Ensiklopediyasının hazırlanmasında da iştirak etmiş və orada bəzi maddələrin müəllifi olmuşdur.

Kökəni
------

Osmanlı imperiyasında doğulub, Türkiyə Respublikasında fəaliyyət göstərsə də, Fəxrəddin Kırzıoğlunun kökü Şimali Qafqaza dayanır. Belə ki, o, mənşəcə Şimali Qafqazda yaşayan türk etnoslarından biri olan qumuqlardandır.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Prof. Dr. Mehmet Fahrettin KIRZIOĞLU". www.biyografi.net. 28 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
2. 1 2  "Prof. Dr. Mehmet Fahrettin KIRZIOĞLU". www.biyografya.com. 1 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib.
**Davud Məmmədsoy** (d. 4 noyabr 1995) — Azərbaycanlı cüdoçu.

Həyatı
------

Davud Məmmədsoy 4 noyabr 1995-ci ildə Şabran rayonunda anadan olub. Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının məzunudur. 2018-2019-cu illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur.

Karyerası
---------

### Erkən illəri

Davud Məmmədsoy karyerasına 6 yaşında taekvondo idman növü ilə başlamışdır. 2 il taekvondo ilə məşğul olduqdan sonra cüdo ilə məşğul olmağa başlamışdır. 

### Peşəkar fəaliyyəti

Professional karyerasına 2011-ci ildə yeni yetmələrin respublika çempionluğu ilə başlayıb. 

2013-cü ildə 55 kg-da gənclər arası respublika yarışında 3-cü yer tutmuşdur. Polşada keçirilən Avropa Kubokunda 3-cü, Kiyevdə keçirilən Avropa Kubokunda 2-ci yer tutmuşdur. Avropa çempionatında isə birinci yer tutmuşdur. 

2014-cü ildə Miamidə keçirilən dünya çempionatında 60 kg çəki dərəcəsində 5 ci yer tutmuşdur. 

2014-cü ildə 60 kg-da respublika çempionatında 3-cü yer tutmuşdur. Yunanıstanda keçirilən Avropa kubokunda 3-cü yer, İtaliyada 1-ci yer, Avstriya 2-ci yer, Çexiya 1-ci yerə layiq görülmüşdür. 

2014-cü ildə böyüklər arasında keçirilən respublika çempionatında 60 kg çəki dərəcəsində 1-ci yer tutmuşdur. 2015-ci ildə Italiyada keçirilən Avropa kubokunda 1-ci, Slovakiyada keçirilən Avropa çempionatıda 2-ci, 2016-cı ildə böyüklər arasında Grand Prix Mongoliada 3-cü, Grand Slam Russiada 3-cü yerləri tutmuşdur.

2014-cü ildən, 2015-ci ilə qədər gənclərin dünya reytinqinə başçılıq etmişdir. 2021-ci ildə İsraildə keçirilən Grand Slam turnirinin qalibi olmuşdur.

2016-2020 aldığı zədələrdən 4 dəfə əməliyyat keçirtmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "MAMMADSOY DAVUD". 2021-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-25.
2. ↑  DAVUD MAMMADSOY JUDOKA[*ölü keçid*]
3. ↑  "Judo - Davud Mammadsoy". 2021-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-25.
4. ↑  Cüdoçularımızdan Açıq Avropa Kubokunda - 1 qızıl, 1 bürünc medal[*ölü keçid*]
5. ↑  "Böyük dəbilqə"də daha beş şans[*ölü keçid*]
6. ↑  "Azərbaycanlı cüdoçu erməni Qriqoryana qarşılaşacaq". 2021-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-25.
**Zala çayı**— cənub-qərbi Macarıstanda bir çay.

Fiziki xüsusiyyətləri
---------------------

Çayın mənbəyi Avstriya və Sloveniya ilə sərhəddəki dağlarda yerləşir. Zala çayının uzunluğu 139 kilometrdir və 2,622 km2 su sərf edir. Bir neçə kiçik çaylar- sağ tərəfdən Felső-Válicka, Szentmihályfalvai patak (kiçik çay), Szévíz csatorna (kanal), Foglár csatorna və sol tərəfdən Szentjakabi patak, Sarviz patak, Széplaki patak, Csörgető patak və Nádas patak çaya tökülərək onu qidalandırır. Zala çayı Keszthely yaxınlığında Zalaegerszeg şəhərindən keçir və Balaton gölünə tökülür. Çay Macarıstanın Vas və Zala əyalətlərindən axıb keçir.

Həmçinin bax
------------

* Balaton gölü

İstinadlar
----------

1. ↑  "ZALA VÍZGYŰJTŐ-GAZDÁLKODÁS TERVEZÉSI ALEGYSÉGEN (4.2.)" Arxivləşdirilib 2012-03-21 at the Wayback Machine (PDF). Retrieved 2011-03-11.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 4238735-8 · VIAF: 248265879 · WorldCat VIAF: 248265879 |
**Davud Xəlvəti** — (داود خلوثى }) — xəlvəti şeyxi

Həyatı və təhsili
-----------------

Türkiyənin Bolu şəhərində anadan olmuşdur. Bağdadda təhsil aldıqdan sonra Amasyaya getmiş, Seyid Yəhya Bakuvinin davamçılarında Həbib Qaramanininin (ö.1497) ardıcılı olmuşdur.

### Vəfatı

1507-ci ildə Mudurnu vəfat etmişdir.

Faəliyyət
---------

### Xəlvətiyyə fəaliyyəti

Bir müddət sonra xəlvətiliyi yaymaq üçün öz şeyxi tərəfindən Mudurnuya göndərilmişdir. Davud Xəlvəti "Gülşəni-Tövhid" adlı məzmun əsərin müəllifidir. Əsərin dövrddə birini "ətvari-səbə"( (nəfsin mərtəbələri) mövzusu təşkil edir. Digər hissəsində Əli ibn Əbu Talibin və Əbu Seyid Əbülxeyr, Sührəvərdi.ş İbn Ərəbi, Cəlaləddin Rumi, Bakuvi, Həbib Qaramani kimi sufilərin kəlamları tərcümə və şərh edilir. Məsnəvi şəklində, yazılmış əsərdə qəzəl, qəsidə və rübailər, eləcə də təsəvvüfi-əxlaqi mövzular toplanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Davud Xəlvəti". 2020-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-18.
**Ədiyə Topçu** (krımtat. Ediye Topçı, Эдие Топчы) ― Sovet Krım tatar artisti, müğənni, Özbəkistan SSR əməkdar artisti (1966), Krım tatarlarının "Xaytarma" Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının solisti.

Bioqrafiya
----------

1919-cu il sentyabrın 22-də Baxçasaray şəhərində anadan olub.

Məktəb illərində bədii özfəaliyyət tədbirlərində iştirak edib. 1935-ci ildə 16 yaşında Krım Radio Komitəsində işləməyə başlamış, orada vokal ansamblının xorunda oxumuş, 1938-ci ildə isə ansamblın solisti olmuşdur.

1940-cı ildə Simferopol Musiqi Məktəbinin vokal şöbəsinə daxil olur, N. Çernovun sinfində oxuyur. 1941-ci ildə Krım MSSR Xalq Komissarları Soveti yanında İncəsənət İdarəsində işləməyə başlayır,

lakin müharibə onun Pyotr Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasına daxil olmasına mane olur. Sovet qoşunları Krımı azad etdikdən sonra 1944-cü il mayın 18-də Özbəkistan SSR-ə, Bekabad şəhərinə deportasiya edilib. 1944–1946-cı illərdə burada Uzgosteatrın solisti kimi çalışıb. 1950–1951-ci illərdə xor qrupuna rəhbərlik etmişdir.

Sonra məktəbi tərk etməli olur, Beqovat pambıq zavodunun satış şöbəsində tərəziçi (1951), 1952–1955-ci illərdə Horpromkombinatda dərzi, 1956–1957-ci illərdə mədəniyyət şöbəsində şəhər parkında ictimai işçi işləyir.

Müğənniliyə qayıdaraq Bekabad Mədəniyyət Evində özfəaliyyət ansamblında çıxış edib. 1957-ci ildə bəstəkar Edem Nalbəndovun səyi ilə Özbəkistan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində Krım Tatarlarının Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı qurulmuş və 1965-ci ildən "Xaytarma" adlandırılmışdır.

Ədiyə Topçu qurulduğu gündən bu ansamblda məşhur rəssamlar: Sabriye Erecepova, Ablyamit Ömərov, Akim Cemilyev, Səlimə Çələbiyeva və başqaları ilə birlikdə xidmət etmişdir. Əfsanəvi müğənninin ifasında həm Krım-tatar xalq mahnıları, həm də bəstəkarlar Yəhya Şərfədinov, Abibulli Kavri, İlyas Bəxşiş, Ədəm Nalbəndov, şairlər Maksud Süleyman, Əşrəf Şəmizadə, Rəşid Murad, Xalidə və s orijinal mahnıları da daxil olmaqla 60-dan çox mahnının audioyazıları qorunub saxlanılıb.

1966-cı ildə mahnı sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə müğənni Ədiyə Topçu "Özbəkistanın əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülüb.

1967-ci il noyabrın 7-də uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat etmişdir. Müğənni Daşkəndin Çilanzar şəhər qəbiristanlığında dəfn edilib.

Ailə
----

Əri — Osman Batırov, jurnalist. Simferopolun işğalı zamanı Abdulla Dağçı partizan qrupun üzvü olub. Güllələnib.

Mənbə
-----

* Голос и судьба Эдие Топчи
* Юбилейное мероприятие к 100-летию Эдие Топчи
* Фотовыставка "Эдие Топчи"
* Республиканская крымскотатарская библиотека продолжает марафон мероприятий "Литература. Театр. Творчество"

İstinadlar
----------

1. ↑  "100-ЛЕТИЕ ЗАСЛУЖЕННОЙ АРТИСТКИ УЗБЕКИСТАНА ЭДИЕ ТОПЧИ". 2022-02-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-23.
2. ↑  Абдульвапов Н. Р. Саранаев. Дом, в котором жили участники симферопольского подполья Мустафа и Фатьма Саранаевы (группа Абдуллы Дагджи) // Свод памятников истории, архитектуры и культуры крымских татар / гл. ред. Р. С. Хакимов; сост. Н. Р. Абдульвапов. — Белгород: Константа, 2018. — Т. III. г. Симферополь. — С. 316. — 392 с. — ISBN 978-5-906952-68-4.
*"Qosekku-zu"*, müəllif: Kakizaki Hakyo.
**Sekku** (節句?) – Yaponiyada mövsüm dəyişikliyini bildirən əlamətdar günlər.

Terminologiya
-------------

*"Sekku"* termini əvvəllər mövsüm dəyişikliyinin (*"seçi"*) baş verdiyi günlərdə hazırlanan yeməkləri (*"ku"*) bildirirdi. Daha sonra bu söz həmin günləri bildirmək üçün istifadə olunmağa başlamışdır. *"Monobi"* və ya *"monbi"* sözləri sekkunu bildirmək üçün istifadə olunan alternativ sözlərdir. Belə ki, insanlar bu günlərdə ailə gerbinin ("mon") olduğu kimonolar geyinirdilər.

Tarixi
------

Yaponiya sarayında sekku adəti Çinin təsiri ilə yaranmışdır. İllik hadisələri qeyd etmək üçün istifadə olunan təqvimə bir neçə sekku daxil idi. Bu təqvim yapon mövsüm bölgüsünün Çin təqvim sistemi ilə sintezi nəticəsində yarandığı üçün bəzi günlər mövsüm dəyişikliklərini bildirirdi.

Edo dövründə Tokuqava şoqunluğu bu günləri sekku elan etmişdi: 7 yanvar (Yeddi bitki festivalı), 3 mart (Kukla festivalı və ya Şaftalı festivalı), 5 may (Uşaqlar festivalı və ya Süsən festivalı), 7 iyul (Tanabata festivalı) və 9 sentyabr (Payızgülü festivalı). Bu sekkular Yaponiyada müasir dövrdə də qeyd olunur. Bu beş sekku birlikdə qosekku (五節句?) adlanır.

Ənənələr
--------

Sekkularda insanlar xüsusi yeməklər hazırlayıb yeyirlər. Məsələn, insanlar 7 yanvarda nanakusa-qayu, 3 martda hişimoçi, 5 mayda isə çimaki yeyirlər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild (Sake–Temm). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 58. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 27 dekabr 2022.
əzələ

Əzələ tonusu
------------

Sakitlik halında insanın əzələləri qismən yığılır. Əzələlərin belə qismən yığılma vəziyyəti-onlar gərgin olur, lakin hərəkətə xidmət etmirlər -***əzələ tonusu*** adlanır. Əzələlərin belə gərginliyi daxili orqanların normal vəziyyətini və müəyyən pozanı saxlamaq üçün vacibdir. Yuxuda və ya narkozda olarkən **əzələ gərginliyi** bir qədər azalır, bədən boşalır. Əzələ tonusunun təmiz yox olması ancaq ölüm zamanı olur. əzələ tonusunun yüksəkliyi Mərkəzi Sinir Sisteminin (MSS) funksional vəziyyətindən asılıdır. Skelet əzələlərinin tonusu onlara onurğa beynin hərəki neyronlarından böyük intervalla ardıcıl gələn sinir impulsları ilə bağlıdır.Bu neyronların aktivliyi MSS-nin yuxarıda yerləşən şöbələrinin impulsları ilə, həmçinin əzələlərin özündə yerləşən reseptorlarla əlaqəlidir.
**Əzələ tonusu** koordinativ hərəkətlərin yerinə yetirilməsində,bədənin sabitliyi və vəziyyətində mühüm rol oynayır.
**Əzələ tonusu** reflektor təbiətə malikdir.Müəyyən olunmuşdur ki,skelet əzələlərinin tonuslaşmasında əsas rolu "*tonik sakit*" əzələ lifləri oynayır. Onlar yığılma və boşalmanın kiçik sürəti ilə fərqlənirlər, bunun üçün də oyanma ritmi belə kifayət edir ki,əzələ lifləri uzun müddət yığılma vəziyyətində qalsın.

Mənbə
-----

* K.Ə. Balakişiyev İnsanın normal anatomiyası 1-ci cild."Maarif"nəşriyyatı,1979.
**Paraqvay kaymanı** (*lat.* *Caiman yacare*) — timsahlar dəstəsinə, Alliqatorlar fəsiləsinə, Kaymanlar cinsinə daxil olan növ. Əvvəllər gözlüklü kaymanların bir yarımnövü sayılırdı. Görünüş baxımından gözlüklü kaymanlara bənzəyir. Maksimum uzunluğu 2,5–3 m-ə çatır (ümumiyyətlə erkəklər dişilərdən daha böyükdür.). Təsdiqlənməmiş məlumatlara görə, bu növün bəzi fərdləri 4 metr uzunluğa çata bilir.

Paraqvay kaymanı Şimali Argentina, Cənubi Braziliya, Boliviya və Paraqvayda yayılmışdır. Bu növünün arealı La Plata çayının axarı ilə cənuba qədər uzanır. Bataqlıqlarda və bataqlıqlaşmış ovalıqlarda yaşayır. Əsasən üzən adalara sığınır.

Suda yaşayan onurğasızlar (ilbizlər) və onurğalılar — əsasən balıqlar (xüsusilə piranaların sayını tənzimləyirlər), bəzən ilanlar və Paraqvay anakondalarını ovlayır. Çənələrin və dişlərin quruluşu, eyni zamanda təbii qorxu ona böyük heyvanların öhdəsindən gəlməyə imkan yaradır. Cütləşmə mövsümün ortalarında, dişilər 21–38 arası yumurta qoyduqları yuvalar qururlar. Kaymanların aktiv şəkildə məhv edildiyi yerlərdə, dişilər yumurta qoyduqdan sonra yuvaları tərk edirlər; digərlərində isə yuvaların yanında qalırlar. Mart ayında yumurtalardan balalar çıxır. Pantanalda yaquarların əsas quidasını təşkil edirlər. Onları yaquarlardan başqa Braziliya susamuru, küçə itləri və böyük anakondalar ovlaya bilir.

Populyasiyanın statusu
----------------------

Paraqvay kaymanlarının sayı ümumiyyətlə azdır. Boliviya, Braziliya və Argentinada kayman populyasiyasının qorunması üçün ortaq proqramlar var. Boliviyada təbii kaymaların becərilməsi tətbiq olunur, timsah fermaları isə Braziliya və Argentinada fəaliyyət göstərərir. Onlar Təbiətin Mühafizəsi üzrə Beynəlxalq Birliyin Qırmızı Kitabına daxildir. Mövcud sayı çox yüksək deyil (100.000–200.000 baş). Ancaq saylarında sabitlik var və hətta əlverişsiz mövsümlərdə də eyni səviyyədə qalır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1997.
2. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.
3. ↑  "3.3 Caimans". Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2017-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-04.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q756678
* Wikispecies: Caiman yacare
* ARKive: caiman-yacare
* ECOS: 6627
* EoL: 795539
* Fossilworks: 190758
* GBIF: 5220210
* iNaturalist: 116570
* IRMNG: 11238874
* ITIS: 551772
* IUCN: 46586
* NCBI: 141269
* RD: yacare
* WoRMS: 1478610

 |
**Başsız atlı** — Mayn Rid tərəfindən 1865-ci ildə yazılmış roman. Vəhşi Qərb mövzusunda yazılmış romanda gənc qızı sevən iki gəncin mübarizəsi ilə yanaşı, ABŞ həyatının müstəmləkəçilik siyasəti, qul alverinin dəhşətləri, Amerika hindularının həyatı təsvir edilir.

Yazıçı haqqında
---------------

Mayn Rid Tomas 1818-ci ildə Britaniyada anadan olmuşdur. O, keçən əsrin ingilis romançılarındandır (Thomas Mayne Reid). Rid 20 yaşında ikən ABŞ-yə getmiş, Amerika-Meksika müharibəsində (1846–1848) iştirak etmişdir. Onun bir çox əsərləri Amerika həyatından bəhs edir. Müharibənin iştirakçısı kimi şəxsən müşahidə etdiyi bir çox hadisələr və insanlar sonralar yazdığı əsərlərində, xüsusən də "Azad atıcılar", "Ağ rəhbər", "Kbarteron qız", "Feminolların başçısı Otseolla", "Başsız atlı", "Öldürücü atəş" romanlarında öz bədii inikasını tapmışdır. Mayn Rid insan qəlbinin dərinliklərinə enməyi surətlər, arasındakı münasibətləri konkret həyat hadisələri əsasında təsvir etməyi bacaran xarakterlər ustasıdır. Əsərlərində müəllif ABŞ-nin müstəmləkəçilik siyasətini, qul alverinin dəhşətlərini, amerika hindularının həyatını təsvir etmişdir. Humanist ruhlu macəra romanlarında hinduların ağ müstəmləkəçilərə qarşı istiqlaliyyət mübarizəsini təsvir etmişdir.

Onun əsərlərində Asiya, Afrika və Amerikanın bitki və heyvanlar aləminin təsviri də əhəmiyyətli yer tutur. Dövrünün ictimai-siyasi hadisələri ilə təbii və ahəngdar əlaqədə işlənən bu roman ona olan marağı daha da artırır, surətlərin oxucu mənəviyyatında özünə yer tutub yaşamasını təmin edir. Mayn Ridin əsərlərinin çoxu ekranlaşdırılmışdır. O, 1883-cü ildə Londonda vəfat etmişdir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ədəbiyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Paraqvay çayı** (*isp.* Río Paraguay, *port.* Rio Paraguai) — Parana çayının qollarından biri olaraq Cənubi Amerika materikinin cənub və mərkəzi hissəsində olan iri çaylardan biridir. Çay Braziliya ərazisindən başlayaraq Boliviya sərhəddinə yaxın axır, Paraqvayla Braziliya sərhədinin bir hissəsində keçir. Baiya-Neqra şəhəri yaxınlığında Parana çayına tökülür. Uzunluğu Braziluyanın Matu-Qrasu ştatı ərazisindən başlayaraq, Parana çayına birləşdiyi Argentinanın Korrentes şəhəri yaxınlığına qədər olan məsafədə 549 kilometrdir.

Çay Paraqvay Respublikasını iki hissəyə bölür. Şimali Paraqvay, çayın qərb hissəsində yerləşərək Qran-Cako vilayətini ölkənin digər hissəsindən ayırır. Ölkənin bu hissəsi zəif məskunlaşılmışdır. Əksinə ölkənin cənubunda (çayın şərq hissəsində) əhalinin 98 % məskunlaşdır.

Etimalogiyası
-------------

Paraqvay hindu dilində olan sözdür. Bu dilin müxtəlif dialektlərində «*Buynuzlu çay*» mənasında işlədilir.

Asunson yaxınlığından axan Paraqvay çayı

İstinadlar
----------

1. ↑  C.M.Caddel. Historia de los misiones en el Japon y Paraguay. Madrid, 1858, стр.287
**Mütləq minimum temperaturlar** — Çoxillik müşahidə dövründə havanın temperaturunun ən aşağı qiymətinə havanın mütləq minimum temperaturu deyilir.Mütləq minimum temperatur orta minimum temperaturdan fərqli olaraq daha kiçik qiymətini radiasiya soyuması üçün əlverişli şəraitə malik olan relyefin yarğanşəkilli formalarında alır. Azərbaycanda mütləq minimum əsasən yanvar, ayrı-ayrı illərdə isə fevralın əvvəlində və dekabrın sonlarında müşahidə edilir.Mütləq minimum temperaturların bu və ya digər qiymətinin təkrarlanmasını bilərək kənd təsərrüfatı bitkilərinin daha dəqiq yerləşdirilməsinə nail olmaq olar.Mütləq minimumun hesablanmış cəm ehtimalı konkret hər hansı bir ildə müşahidə edilən çoxillik iqlim kəmiyyətini dəqiqləşdirməyə imkan verir.

Mütləq minimum temperaturların orta qiyməti
-------------------------------------------

Kənd təsərrüfatı bitkilərinin qişlama şəraitinin qiymətləndirilməsində bu iqlim göstəricisindən geniş istifadə olunur. Mütləq minimum temperaturların orta qiymətinə əsasən mütləq minimum temperaturların, başqa sözlə istənilən qiymətdən aşağı böhran temperaturların təkrarlanması barədə mühakimə yürütmək olar.Bu kəmiyyəti hesablamaq üçün mütləq minimum temperaturların çoxillik sırasında hər bir il üzrə qiymətlər cəbri olaraq toplanır və alınan nəticə müşahidə illərinin sayına bölünür.

Xarici keçidlər
---------------

HAVANIN TEMPERATURUNUN DƏYİŞMƏSİ[*ölü keçid*]

İstinadlar
----------

1. ↑  Климат Азербайджана. Баку 1968. Стр.113
2. ↑  Климат Азербайджана. Баку 1968. Стр.113
Rusiya Dəmir Yollarının standartlaşdırılmış rənglərində yenidən işlənməmişdən əvvəl köhnə Başqırdıstan qatarlarından biri
**«Başqırdıstan»** — keçmiş sürətli sərnişin qatarı (№ 039/040). Rusiya dəmir yollarına məxsus olan qatar, gün aşırı olaraq fəaliyyət göstərirdi. Ufa-Moskva-Ufa xətti ilə hərəkət edirdi. Qatarın yolda olma müddəti 26 saat idi. Xəttin nömrəsi 9/40-dır. Məsafə isə 1567 km-dir.

40 il öncə təsis edilmişdir. 1965-ci ildə «Başkiriya» adı ilə fəaliyyət göstərirdi. 1993-cü ildə isə adı «Başqırdıstan» olaraq dəyişdirilmişdir. İlk əvvəllər maşrut Ulyanovskdan keçirdi. 2005-ci ildə isə maşrut Samaradan keçir. 10 dekabr 2017-ci ildə qatar xətti ləğv edilmişdir. Onun yerinə qoşqu vaqonlarından istifadə etməklə № 13/14 olan «Cənubi Ural» qatarından istifadə edilir. Bu qatarlar Çelyabinsk-Moskva-Çelyabinsk xətti ilə hərəkət edir. Həmin xəttə əlavə vaqonlar qoşulmaqla Ufa əhalisinin Moskvaya gedişi təmin edilir. Bu qatarlar hər gün xəttə çıxır və 36 saat yolda olur.
Keçdiyi iri şəhərlər:Ufa, Buquruslan, Samara, Sızran, Ryazan və Moskva. Qatar Moskvanın Kazanski voğzalından hərəkət edir.

Hərəkət cədvəli (noyabr 2017)
-----------------------------

| Stansiya | Yol müddəti |
| --- | --- |
| Moskva (Kazanskoye) | — |
| Ryazan 1 | 3 s. 10 d. |
| Şilovo | 4 s. 56 d. |
| Ruzayevka | 9 s. 26 d. |
| İnza | 11 q. 25 d. |
| Sızran-1 | 14 s. 14 d. |
| Zvezda (texniki dayanacaq) | 15 s. 30 d. |
| Samara | 16 s. 33 d. |
| Kinel | 17 s. 57 d. |
| Novootradnaya | 18 s. 38 d. |
| Poxvistneva | 19 s. 29 d. |
| Buquruslan | 19 s. 50 d. |
| Abdulina | 21 s. 13 d. |
| Priyutovo | 21 s. 57 d. |
| Aksakovo | 22 s. 19 d. |
| Rayevka | 23 s. 37 d. |
| Çişmi 1 | 24 s. 35 d. |
| Ufa | 25 s. 35 d. |
|

Vaqonlar
--------

qatarın tərkibində 4 tip vaqon vardı:

* Luks — ancaq yay ayları;
* Kupeli;
* Lüks kupeli (əlavə xidmətlərlə) — ancaq yay ayları;
* Plaskarlı.

Kupe vaqonları "Rusiya Dəmir Yolu" QSC-nin vahid dizayn layihəsinə uyğun olaraq vahid üslubda bəzədilmiş müasir Tver Qaqonqayırma zavodunda istehsal edilən vaqonlarla əvəz edilmişdir. Kondisanerlər, qızdırıcılar, sərnişinlər üçün elektron displeylər ilə təchiz olunmuşdur. Gündə 24 saat və yolun bütün hissələrində biotualetlər var. Kondisionerlər və istilik sistemi kompüterləşdirilmiş idarəetmə mövsümdən asılı olmayaraq vaqonda optimal temperaturu saxlayır. Əlil insanlar üçün ayrı bir kupe belə vardır.

Mükafatlar
----------

2004-cü ildə Yekaterinburqda Ümumrusiya müsabiqəsi çərçivəsində "Rusiya Dəmir Yolları" QSC-nin Sərnişin daşınması departamentinin "Xüsusi geyimdə ən yaxşı korporativ stil" nominasiyasında ən yaxşı sərnişin xidməti üçün birinci yeri tutmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  «РЖД Тур»[*ölü keçid*]
2. ↑  "«Фирменные поезда РЖД»". 2013-02-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-04.
3. ↑  "«Ямал» — лучший поезд России". 2016-05-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-04.
4. ↑  "Фирменный поезд «Ямал» признан лучшим поездом России". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-04.
**Həsən bəy Rumlu** — mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan XVI əsrdə yaşamış görkəmli tarixçi, məşhur çoxcildlik "Əhsən ət-təvarix" ("Tarix kitablarının ən yaxşısı") təzkirəsinin müəllifi.

Həyatı
------

Həsən bəy Rumlu 1530-1531-ci ildə Qum şəhərində anadan olmuşdur. Erkən yaşlarında atasını itirdiyi məlumdur. Onun atası barədə heç bir məlumat yoxdur. Özünün də xatirələrində yazdığı kimi, babası Əmir Sultan Rumlunun ailəsində tərbiyə almışdır. Onun yazdığına görə, 1536-1537-ci ildə I Şah Təhmasibin kiçik qardaşı Qəzvinə gələrkən o anası ilə Əmir Sultanın yanında yaşayırmış və qonağı şaha layiq hədiyyələr-"çadırlar, pullar, cins atlar və bahalı əşyalarla" qarşılayıblar. Buradan aydın olur ki, Rumlu tanınmış və zəngin bir ailədə tərbiyə almışdır və buna görə də yaxşı təhsil görməli idi. 1539-1540-cı ildə sevimli babasının vəfatından sonra onun sakit və qayğısız günləri də başa çatır. Öz gələcək həyatını qurmaq məcburiyyətində qalan Həsən bəy şahın süvari qvardiyasına daxil olur. Bundan sonra yeniyetmə artıq şahın bütün yürüşlərində iştirak edir və saray həyatı ilə yaxından tanış olur. Yürüşlər zamanı Həsən bəy özünü cəsur və ağıllı bir döyüşçü kimi göstərir. O, xüsusilə 1546-1547-ci ildə Gürcüstan və 1550-1551 -ci ildə Kürdüstan üzərinə yürüşlərdə fərqlənir. Həsən bəyin saraydakı qəbullarda iştirakı barədə tarixçi İskəndər Münşinin əsərindən soraq alırıq. O, Moğol imperatoru Humayunun şərəfinə şah Təhmasibin verdiyi qəbulda Həsən bəyin də iştirak etdiyini göstərir. Həsən bəy öz əsərində o dövrün tanınmış alimlərindən Əbülhəsən və Mahmud Şirazinin yanında təhsil gördüyünü də qeyd edib.

Artıq 1576-1577-ci ildə şah Təhmasib dünyasını dəyişdikdən sonra Həsən bəy doğma Qum şəhərinə qayıdır və öz əsrinin ən qəddar səfəvi şahlarından olan II İsmayıla həsr edilən sonuncu cildini hadisələrin bilavasitə iştirakçısı olmadan yazır. I Şah İsmayılın ölümündən sonra Həsən bəy yenidən, bu dəfə artıq şah Məhəmməd Xudabəndənin dəvəti ilə saraya qayıdası olur.

On iki cildlik "Əhsən ət-təvarix" əsərindən bizə yalnız sonuncu iki cild gəlib çatmışdır. Bu cildlərdə I Şah Təhmasiblə II Şah İsmayılın hakimiyyət illəri təsvir olunub. Azərbaycan və İran tarixi ilə məşğul olan müasir mütəxəssislərin fikrincə, bu əsər həmin tarixi dövrün hadisələrini daha dəqiq və tam bir şəkildə təsvir etmişdir. Bu cildlərdə həmin mərhələdə Azərbaycan və İranda baş verən ictimai-siyasi hadisələr, habelə feodal hakimləri, alimlər, ilahiyyatçılar və şairlər haqqında tərcümeyi hal xarakterli məlumatlar öz əksini tapmışdır. Bunlardan başqa əsərdə qonşu Teymurilər, Ağqoyunlular və Şirvanşahlar dövlətlərində baş verən əsas hadisələr də təsvir olunub.

Azərbaycan tarixçisi Oqtay Əfəndiyevin yazdığına görə, "I Şah Təhmasibin yarım əsrlik hakimiyyət dövrü heç bir mənbədə Həsən bəy Rumlunun əsərindəki dəqiqliklə ətraflı əks olunmayıb."

Həmçinin bax
------------

* Əhsən ət-təvarix
* "Xülasət ət-təvarix" Azərbaycan tarixinin mənbəyi kimi (kitab)



1. ↑  Quinn, 2003. səh. 31-32
**Həsən Təhsin Banquoğlu** (d. 1904, Drama, Osmanlı imperiyası), (ö. 3 mart, 1989, İstanbul)— Türk siyasətçi, türkoloq, professor.

Həyatı
------

1929-cu ildə İstanbul Darülfünun Ədəbiyyat Fakültəsi Türk dili və ədəbiyyatı bölümünü bitirdi. Berlin və Breslau universitetlərində Osmanlı türkcəsi üzrə 1932-1936-cı illər arasında doktorluq çalışmasını apardı. Döndüyü ildə Ankara universiteti Dil Tarix Coğrafya Fakültəsi Türk dili dosentliyinə təyin edildi. 1943-cü ildə Bingöl milletvekilliğine seçildi. 1948-1950-ci illər arasında təhsil naziri oldu. 1955-1958-ci illər arasında Londa Üniversitetində müqayisəli Türk dilləri dərsi verdi. 1959-1961-ci illərdə Ankara universiteti İlahiyat və İstanbul Universiteti ədəbiyyat fakültələrində müəllim kimi işlədi. 1961-ci ildə CHP Ədirnə senatoru seçildi. Cumhuriyet Senatosu Edirne Üyeliği (15 oktyabr 1961 - 2 iyun 1968)-ci illər arasında davam etdi. 1960-1963-cü illərdə Türk Dil Kurumu başkanlığı vəzifəsində çalışdı. İsmət İnönünün "ortanın solu" politikasına qarşı çıxarak CHPdən ayrıldı. YTPyə keçdi, 1966-cı ildə bu partinin başkanı oldu. 1973-cü il seçimlərindən sonra siyasət yaşamdan çəkildi. Evli və 3 övlad atasıydı.

Əsərləri
--------

* (1938), Altosmanisches Sprachstudien zu Suheyl u Nevbahar (Süheyl ü Nevbahar Üzerine Eski Osmanlıca Dil Çalışmaları), Breslau.
* (1940), Ana Hatlarıyla Türk Grameri
* (1941-1942), Dil Bahisleri
* (1945), Devlet Dili Türkçe Üzerine
* (1958), Uygurlar ve Uygurca Üzerine
* (1959), Türk Grameri, Ses Bilgisi
* (1974), Türkçenin Grameri
* (1984), Kendimize Geleceğiz
* (2001), Eğitim ve Kültür Trajedimiz: Kendimiz Olmaktan Nasıl çıktık?, (haz. Olcay Yazıcı)

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

* Hamza Zülfikar, "Tahsin Banguoğlu ve Türkçecilik Akımı İçindeki Yeri"
**Sitkalidak adası** (*ing.* Sitkalidak Island) — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində (ABŞ) sahəsi 300,84 km² olan ada. Kadyak arxipelaqına daxildir. 

İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kadyak borosuna aiddir. Kadyak adasının cənub-şərq sahillərində, Old Harbor şəhəri ilə üzbəüz yerləşir. İlk dəfə 1805-ci ildə rus səyyahı Yuri Lisyanski tərəfindən xatırlanmış, 1826-cı ildə Sarıçev tərəfindən xəritədə qeyd edilmiş və nəhayət 1852-ci ildə rus hidroqrafı Mixail Tebenkov tərəfindən indiki adla xəritəyə salınmışdır.

Adanın uzunluğu təxminən 29 km, eni isə 24 km-dir. Sahəsi 300,84 km²-dir. Adanın ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 482 m yüksəklikdədir. Adada daimi əhali yoxdur.

1784-cü ildə Qriqori Şelixovun başçılığı ilə rus sənayeçiləri adada alutiklərə qarşı qırğın törədir. Qırğın qurbanlarının sayı mənbədən asılı olaraq çox dəyişir. Təxminən 500 ilə 2000 arasında olduğu bildirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "G001 - Geographic Identifiers - Block 1448, Block Group 1, Census Tract 1, Kodiak Island Borough, Alaska". American FactFinder (ingilis). U.S. Census Bureau.
2. ↑  *Keeker, Korry.* "What it means to be Alutiiq / State museum exhibit examines Kodiak-area Native culture". Juneau Empire (ingilis). 2003-04-25. 2013-01-04 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  Ben Fitzhugh (2003), The Evolution of Complex Hunter-Gatherers: archaeological evidence from the North Pacific Arxivləşdirilib 2015-04-27 at the Wayback Machine, Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, 2003  (ing.)
**Mif Mol** - cazmen

Həyatı
------

1898-ci ildə Nyu-Yorkda anadan olmuş İrvinq Milfred Mol stilistika baxımından Kid Orinin tam əksi idi. Onlar hər ikisi diksilend formatında ifa etsələr də, Orinin ifa üslubu bir qədər çılğın və kobud təsir bağışlayırdı, Molun üslubu isə səsin daha parlaq olması ilə seçilən, texniki cəhətdən daha mükəmməl ifa idi. Bundan əlavə, Ori qlissando və "diş qıcırtma" priyomlarındgan gen-bol istifadə etdiyi halda Mol bu priyomlardan imtina edirdi.

Molun diksilend caz orkestri ilə ilk kontaktı başlananda Edvin Eddi Edvards burada çox populyar bir ifasını yazdırmışdı. Yeni səsin sehrinə düşmüş Mol bu orkestrin Nyu-Yorkdakı çıxışlarını daim izləyirdi. Az sonra o özü də bu orkestrin ifasında eşitdiklərini təqlid etməyə başladı.
Nyu-Yorkdakı bir qrup başqa musiqiçi ilə birlikdə Mol müxtəlif adlar altında yüzlərlə melodiyanı "Memfis beş" və "Ladın qara tuzları" adı ilə yazdırmışdır. Sonuncu melodiyanın belə adlanması qaradərili əhali üçün marketinq mülahizələri ilə bağlı idi. Mol bir sıra başqa orkestrlərlə, o cümlədən Çarli Rendallın və Eyb Limanın kollektivləri ilə işləyəndən sonra 1925-ci ildə Red Nikolsun kornetçiləri ilə uzunmüddətli əməkdaşlığa başlayır.

Beş il davam etmiş bu əməkdaşlığın bəhrəsi olaraq, "Red Nikols və onun Beş pennisi" və "Mif Mol və onun balaca mollerləri" kimi müxtəlif adlar daşıyan çoxsaylı yeni qruplar yaranmışdı.
Bu dövrdə Mol həm də WOR radiostansiyasının studiya qrupunda trombonçu kimi fəaliyyət göstərmiş və EN-Bİ-Sİ RADİOYAYIM KORPORASİYASININ studiyasında çoxsaylı ifalarını yazdırmışdır. 1938-ci ildə Mol o vaxtlar hədsiz dərəcədə populyar olan Paul Vitemanın orkestrinə qoşularaq iki il bu orkestrlə birgə çıxış etmiş, sonra isə səhhəti pisləşdiyinə görə oranı tərk etməyə məcbur olmuşdur.

"Witeman"dan gedəndən sonra Mol hərdənbir Benni Qudmanın orkestri ilə çıxış edirdi.
Caz trombonunda yeni tendensiyanın banisi kimi tanınmış Mol 1920-ci illərdə trombonçuların çoxunun yetişməsinə güclü təsir göstərmiş, məhz onun sayəsində tamaşaçılar cazda yeni bir stil olan "svinq stili"ni dinləməyə başlamışdı. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, Molun həyatının son bir neçə ili çox ağır şəraitdə keçmişdir.

Diksilend stilinin yaranmasına verdiyi töhfələrə görə adları xüsusi qeyd edilməyə layiq olan trombonçular çoxdur. Məsələn, 1940-cı illərdə Freddi Assanto və Turk Merfi diksilend üslubunun dirçəlməsində böyük rol oynamışlar. Vik Dikenson və Cey Si Higginbotham kimi trombonçular isə həm "Diksilend", həm də "svinq" üslubunda caz ifaçıları kimi ad çıxarmışlar. O, 1961-ci ildə vəfat edib.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | AllMusic · Discogs · Discogs · IMDb · MusicBrainz |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | American National Biography · Brockhaus |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 13944209k · CONOR: 110585443 · GND: 13539919X · ICCU: LO1V263836 · ISNI: 0000 0000 7366 233X · LCCN: no91023109 · NKC: ola2002158366 · NTA: 099869896 · SUDOC: 156479001 · VIAF: 56801234 · WorldCat VIAF: 56801234 |

 |
**Həsən Təhsin Uzər** (29 avqust 1877, Saloniki – 3 dekabr 1939 və ya 5 dekabr 1939, Ərzurum), Alban əsilli Türk bürokratı və siyasətçisi.

Həyatı və hərbi xidməti
-----------------------

Həsən Təhsin Uzər Alban Hacı İbrahim Ağa və Xədicə xanımın uşaqları olaraq 1878-ci ildə Selanikdə anadan olmuşdur. Albaniya Şkanderbeqinin son nəsil nəslindən olan ailəsi kökləri, albanların nəcib ailələrindən biri olan Kaştriotiyə əsaslanır. Mustafa Kamal Atatürkün uşaqlıq dostu idi. 1897-ci ildə əmlak mühəndisliyini bitirib. İlk dövlət qulluğuna Pruşkan Mahal Müdirliyi ilə başladı. Daha sonra müdirliklərdə çalışdı. 1902-ci ildə Razloq, daha sonra sıra ilə Gevgil, Florina və Kəsəndir valiliyindən ayrıldı.

1913-cü ildə Vanda ilk Qubernator vəzifəsini icra etdi. 1914-cü ildə Ərzurum valisi təyin edildi. Ərzurum Valiliyi dövründə (Birinci Dünya Müharibəsi dövrü) ordudakı xidmətlərinə görə Qızıl Merit Döyüş Medalı və kapitan rütbəsi ilə təltif edildi və bir il sonra mərasimdə mayor rütbəsini aldı. 12 sentyabr 1916-cı ildə Suriyanın qubernatoru vəzifəsinə təyin edildi. 10 iyun 1918-ci ildə bu vəzifədən istefa etdi. 21 Sentyabr 1918-ci ildə Suriyanın Qubernatorluğuna təyin olunmasına baxmayaraq, vəzifəsinə başlamazdan əvvəl Suriyanı itirməsi ilə 30 oktyabr 1918-ci ildə Aydın Valiliyinə təyin edildi. İzmir valiliyi dövründə Birinci Dünya Müharibəsinin məğlubiyyəti ilə ləğv edilmiş inzibati mexanizmin yenidən qurulmasına, rüşvətlə mübarizə aparmağa əhəmiyyət vermiş və dövlət idarələrinin xalqa açıq olmasını təmin etmişdir.

Atatürkün öz yazısı ilə "Üzer" soyadını verdiyi sənəd
1919-cu ilin 19 yanvar tarixində İzmir Millət vəkili olaraq Osmanlı Parlamentinə qatıldı. 16 Mart 1920-ci ildə İstanbulun işğalı ilə əlaqədar Osmanlı Məclisi bağlandıqda tutularaq Maltaya sürgün edildi.

İzmir, Ərdəhan, Ərzurum və Konya millət vəkili oldu. Soyad Qanunu 10 dekabr 1934-cü ildə qəbul edildikdən sonra "Üzer" soyadı Prezident Mustafa Kamal Atatürkün özü tərəfindən verildi. Soyad Qanunu 10 dekabr 1934-cü ildə qəbul edildikdən sonra "Uzer" soyadı Prezident Mustafa Kamal Atatürkün özü tərəfindən verildi.

6 sentyabr 1935-ci ildə Üçüncü Baş Müfəttiş olaraq təyin edildi. 3 noyabr 1939-cu ildə səhhətindəki problemlər səbəbindən vəzifəsindən ayrıldı. Vəzifəsini tərk etdikdən bir neçə ay sonra öldü.

Xatirələrini Maltada sürgündə olarkən yazdı. Daha sonra xatirələrini inşaat və məskunlaşma nazirliyində olan oğlu İbrahim Cəlaləddin Uzər tərəfindən bir kitab halına gətirildi. Türk Tarix Qurumu tərəfindən nəşr olunan "Makedoniya Quldurluq Tarixi və Son Osmanlı idarəçiliyi" kitabında buraxılan səhvlər, çəkilən əzablar və qurtuluş uğrunda tökülən qan əks olunur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
3. ↑  "ttk.org.tr". 27 sentyabr 2007 tarixində mənbəsindən arxivləşdirilib.