recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Taşiro** (*yap.* 田代島) — Yaponiyanın Miyaqi perfekturası ərazisinə daxildir. Ada faktiki olaraq İsinomaki şəhərinin bir hissəsini təşkil edir. Burada hazırda *Oodomari* və *Nitoda* qəsəbələri vardır. İki qəsəbə arasında pişik məbədi yerləşir. 

Pişik məbədi
Qədim dövrlərdən insanlar pişiklərə rəğbət bəsləyirdilər. Səbən isə pişiklərin sıçovulları məhv etməsi idi (sıçovulların ipək sənayesinə vurduğu zərbə ilə əlaqədar). Adaya itlərin gətirilməsi qadağandır. Hazırda adada pişiklərin sayı burada yaşayan insanların sayından dəfələrlə çoxdur (70—100 nəf.). Bu qəribə adətlər səbəbindən gənclər adanı tərk edir. Burada son zamanlar ada sakinlərinin orta yaşı 71 çatmışdır..

Bloqlarən sayəsində bu adadan insamlar xəbər tutmuşlar. Bundan sonra pişik sevənlər və turistlər adaya axışırlar. Diqqət cəlb etməklə yerli əhali adanın boşalmasının qarşısını almaq istəyirlər.

*Lovemeow.com* saytının məlumatına görə Senday zəlzələsi və ardından baş verən sunami (mart 2011) adaya böyük təsir göstərməmiş insanlar və pişiklər zərər görməmişlər

İstinadlar
----------

1. ↑  "石巻市はこんなまち" Arxivləşdirilib 2013-03-09 at the Wayback Machine. Retrieved 2010-08-04.
2. ↑  "Turistlər Taşiro adasının pişiklərini və iqtisadiyyatını yedizdirir". 2010-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-03.
3. ↑  "Good News from Cat Island, How to Help" (ingilis). lovemeow.com. 14.03.2011. 2012-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-15.
4. ↑  "Japan's 'Cat Island' Survived Quake" (ingilis). Discovery News. 14.03.2011. 2012-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-16.

Mənbə
-----

* Eko Video
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Böyükdüz nekropolu.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Böyükdüz.
**II Böyükdüz nekropolu** — Kəngərli rayonunda, I Böyükdüz yaşayış yerinin yaxınlığında, keçmiş sərhəd-gözətçi məntəqəsinin yerləşdiyi təpədə antik dövrə aid arxeoloji abidə.

Abidə 1991-ci ildə qeydə alınmışdır. Qəbirlər əsasən şimal-qərb və şimal-cənub istiqamətlərdə olub, baş və ayaqda bir, yanlarda isə iki iri sal daşla qurulmuşdur.

Qəbiristanlıq Araz çayının lap yaxınlığında (5–6 metrliyində) yerləşdiyindən, qəbirlərin çoxu daşqınlar zamanı yuyulub dağılmış, yalnız az bir qısmi salamat qalmışdır. Qəbirlərin ikisi tədqiq edilmişdir. Onlardan insan skeletləri, kəllə sümükləri, dəmir xəncər, bıçaq, biz, çəhrayı rəngli gil qab qırıqları, tunc üzük, gildən hazırlanmış təkər modeli aşkarlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Müstəqillik dövründə Azərbaycan arxeologiyası" (PDF). 2014-03-26 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-25.
**Tağıyev pasajı** — Bakıda XIX əsrin sonlarında və XX əsrin əvvəllərində fəaliyyət göstərmiş ticarət mərkəzi.

Tarix
-----

Tağıyev pasajının binası 1896-cı ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sifarişi ilə tikilmişdi. Bina arxitektor Kazimir Skureviçin proyekti əsasında klassik üslubda inşa edilmişdir.

Tağıyev pasajının yerləşdiyi küçə Olqinskaya adlanırdı. Küçə Qafqaz çanişini (6.12.1862-27.07.1881)  Mixail Nikolayeviç Romanovun xanımı knyaqinya Olqa Fyodorovnanın şərəfinə adlandırılmışdı.

> *"Tağıyev pasajında (Köhnə univermaq) Dorojnov hər növ hazır paltar satırdı; kişi, arvad, uşaq libasları, yun, ipək, kətan paltarlar..."*
> 
> 

Tağıyev pasajı Sovet İttifaqı zamanında "Köhnə univermaq" və ya Bakı Universal Mağazası (BUM) adlanırdı. Hal-hazırda həmin binada bir neçə brendə aid geyim dükanları yerləşir.

Tağıyev pasajının yerləşdiyi Olqinskaya küçəsi Sovet İttifaqı zamanında Caparidze küçəsi  adlanırdı. İndi isə həmin küçə Məmməd Əmin Rəsulzadənin adını daşıyır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Казимир Скуревич" Arxivləşdirilib 2021-05-06 at the Wayback Machine — polonia-baku.org. Retrieved 24 July 2013.
2. ↑  "Архитекторы Баку" Arxivləşdirilib 2021-05-15 at the Wayback Machine — www.window2baku.com. Retrieved 24 July 2013.
3. ↑  "великий князь Михаил Николаевич" Arxivləşdirilib 2016-09-14 at the Wayback Machine — regiment.ru. Retrieved 24 July 2013.
4. ↑  *Манаф Сцлейманов.* Ешитдиклярим, охудугларым, эюрдцклярим. Азярняшр. 1987.
5. ↑  "Старые наименования улиц и площадей Баку" Arxivləşdirilib 2019-12-08 at the Wayback Machine — www.window2baku.com. Retrieved 24 July 2013.
**Ayverax** (irl. lang-ga, *ing.* Iveragh Peninsula) — İrlandiyanın cənub-şərqinin çoxsaylı yarımadalarından biri. Mərkəzi və şərqi dağlıqdlr. Burada hündürlük 500 netrə qədər çatır. Sahilləri sıldırımlıdır. Az bir qismi isə çimərliklərdir. Ən böyük çimərlik isə Rossbeyax Biçdir (Rossbeigh Beach). Yaxınlığında çoxlu sayda kiçik əraziyə sahib arxipelaqkar vadır. İqlimi mülayimdir ancaq güçlü küləklər müşahidə edilir. Bu səbəbdən 200meyrdən yüksəkdə ağaclar nadir müşahidə edilir.

Yaşayış məntəqələri
-------------------

* Kenmer (*Kenmare*) — 2175 nəf.
* Killorqlin (*Killorglin*) — 2089 nəf.
* Kersivin (*Cahersiveen*) — 1401 nəf.
* Уотервилл (*Waterville*) — 538 nəf.
* Ballinskelliqs (*Ballinskelligs*) — 355 nəf.
* Portmaqi (*Portmagee*) — 109 nəf.
* Kerdaniel (*Caherdaniel*)
* Snim (*Sneem*) — 672 nəf.

İqlimi
------

Adanın digər hissələrinə nisbətdə iqlimi istidir. Burada hətta subtropik bitkilər vardır. İllik orta temperatur 10, 9 °C-dir. Qar il ərzində bir dəfə yağır. Qışı nisbətən soyuqdur. Ən soyuq gündə gecə temperatur 0° -5°, gündüz isə 0° +5 °C olur. İldırım nadir hallarda müşahidə edilir.

Qalereya
--------

Yarımadanın panoraması.
* Şimal sahilləriŞimal sahilləri
* 
* 
* Karranntuillin zirvəsiKarranntuillin zirvəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Google Xəsitə". 2020-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-02.
2. ↑  "Portmagee (Kerry, Towns, Ireland) — Population Statistics and Location in Maps and Charts". 2015-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-02.
3. ↑  "Valentia 1981–2010 averages". 2021-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-02.
Opunt, Ozol və Epiknemid Lokridası 
**Lokrida** (q.yun. Λοκρίς) — lokrların məskunlaşdığı Evrip boğazının cənub sahilində yerləşən Qədim Yunanıstan bölgəsi.

Parnas dağı Lokridanı Dorida və Fokida bölgələrinə bölürdü; biri Mərkəzi Yunanıstan sahilinin şərqində (Opunta Lokridası), digəri cənubunda (Ozol Lokridası) yerləşirdi. Maliakos və Vorios Evvoikos körfəzləri sahillərində yerləşən Şərqi Lokrida Fermopil keçidindən Beotiya ilə sərhədədək uzanmış və öz növbəsində iki bölgəyə ayrılmışdır: qərbdəki *Epiknemid Lokridası* (q.yun. Λοκρίς Έπικνημιδιοί) və 360–390 kvadrat kilometri sahəsi olan şərqdəki Opunt Lokridası (q.yun. Λοκρίς Όπούντιοι). Ölkə münbit və sıx məskunlaşmışdı; çox əkilmiş tarla və otlaq, saysız qoyun-keçi, şərab, zeytun və əncir var idi. Yerli rəvayətlər qəbilənin eponimini leleqlər ilə əlaqələndirir, bu da qəbilənin yerli əsas əhaliyə aid olduğunu göstərir. Yeni gələn ellinlər qəbilələri ölkəni hissələrə böldülər. əvvələr isə burada dənizdən dənizə qədər lokrlar qəbiləsi məskunlaşmışdır.

Ozol adlanan başqa Lokrida Korinf körfəzinin sahilində yerləşirdi və qərbdə Etoliya, şimalda Dorida və şərqdə Fokida ilə həmsərhəd idi və 310 kvadrat kilometr əraziyə sahib idi. Pavsani bölgə adının mənşəyinin bir neçə versiyasını təqdim edir. Onlardan birinə görə, ozol lokrlar öz adlarını q.yun. ὄζω "qoxu vermək, iylənmək" sözündən almışdılar, çünki yerli insanlar aşılanmamış dərilər geyirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Locris // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб. 1885. — С. 778–779.
2. ↑  *Pavsani*. Ellada təsviri. X, 37, 1
**Lolot**, və ya **İstiot-lolot** (latın dilində:Piper lolot) — İstiota oxşar bitki növlərindən biridir.

Lolot ağ gülləri, hündürlüyü 45–60 sm olan bitkidir.

Cənub-Şərqi Asiyada yetişdirilən Lolot bitkisinin vətəni Hind-Çin yarımadasıdır. Vyetnam, Laos, və şimal-şərqi Tailand sakinlərinin mətbəxlərində ət yeməklərinin hazırlanmasında lolot bitkisinin yarpaqlarından geniş istifadə olunur, həmçinin bu bitkinin yarpaqları ABŞ-də yaşayan Laos və Vyetnam icmaları üçün ixrac olunur
Bundan başqa, lolot yarpaqlarından ilan sancması, soyuqlama, mədə qıcqırmaları zamanı müalicə, həmçinin kosmetika məqsədilə istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "PlantFiles: Detailed information on Lolot Piper lolot". 2008-09-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-17.
2. ↑  Seidemann, Johannes (2005). World Spice Plants: Economic Usage, Botany, Taxonomy. Springer. pp. p. 292. ISBN 3-540-22279-0.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | GBIF · iNaturalist · NCBI |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2776611493 |
**Lavrov adası** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir.

Yerləşməsi
----------

Laptevlər dənizini ərazisində, Bolşevik adasının şimalından 1,5 km şimal-şərqdə, Pyatiuqlovka, Nezametnaya və Krasivaya çaylarının mənsəbində yerləşir. Burada Zakrıtaya və Deryuqin buxtaları yerləşir. Lavrov adası ilə Bolşevik arasında iki ada yerləşir:600 metr aralıda Novıy adası, 500 m aralıda isə adsız adası yerləşir.

Təsviri
-------

Lavrov adası cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru uzanır. Uzunluğu 6 km, eni 1,4 km təşkil edir. Gözlə seçiləcək yüksəklik yoxdur. Bununla belə şərqində yüksəklik 6, qərbində 10 metr təşkil edir. Şərq qutaracağında geodeziya məntəqəsi yerləşir. Ada qürb araşdırmaçısı, 1821–1824-cü illər Fyodr Petroviç Litkenin ekspedisiyasında iştirak etmiş admiral Mixail Andreyeviç Lavrovun şərəfinə adlandırılmışdır.

Xəritə
------

* Xəritə

İstinadlar
----------

1. ↑  GEOnet Names Server. 2018.
Taş Rabat
**Taş Rabat** — Qırğızıstanın Narın vilayətinin Atbaşı rayonunda qədim karvansara.

Tarixi
------

Taş Rabat karvansarası Böyük İpək yolunun yaxınlığında, Fərqanə vadisi ilə İssık-Kul gölünü birləşdirən strateji əhəmiyyətli bir məkanda yerləşdiyi üçün burada insanlar lap qədim dövrlərdən məskunlaşmağa başlamışdılar, amma sərt iqlimə malik olan bu yerdə yaşayan insanların bu gün də öz nəhəngliyi və möhtəşəmliyi ilə hamını heyran qoyan qalanı hansı məqsədlər üçün inşa etdikləri hələ də bir sirr olaraq qalmaqdadır. İş orasındadır ki, Qobi səhrasından Xəzər dənizinədək uzanan böyük bir ərazidə böyük daşlardan istifadə etməklə tikilən bu qalanın analoqu yoxdur.

Taş Rabat karvansarası elə inşa edilib ki, günəş çıxanda onun 4 tərəfini eyni zamanda işıqlandırır. Daşlara düşən günəş işığı otaqlarda valehedici qəribə bir mənzərə əmələ gətirir. Bir sözlə, qala divarlarına düşən günəş şüaları otaqların isidilməsində bir enerji, istilik mənbəyi rolunu oynayır. Qalanı tədqiq edən alimlər bu günə kimi qədim memarların bu qala daşlarından otaqların isidilməsi üçün necə enerji mənbəyi kimi istifadə etmələrinin sirrini aça bilməyiblər. Nə qədər qəribə olsa da qalanın bəzi yerlərində bərpa işləri aparıldıqdan sonra məlum olub ki, istifadə edilən yeni daşlar artıq istilik mənbəyi rolunu oynaya bilmirlər. Tədqiqatçıların son araşdırmaları göstərir ki, bayırda 30 dərəcəyədək şaxta olduqda belə otaqlarda müsbət 10–18 dərəcə istilik olur. Şaxta 40 dərəcəyə çatanda isə otaqları isitmək üçün buxarı tipli isitmə sistemindən istifadə edilib. Onu da deyək ki, qala düzbucaqlı formada inşa edilib. Onun uzunluğu 35,7 metr, eni isə 33,7 metrdir. Qalada 20 kiçik və bir böyük günbəz var. Günbəzlərin inşasında yerli əhali tərəfindən qanca adlandırılan inşaat materialından (əhəng və gilin qarışığının yandırılmasından əldə edilən material) istifadə edilib. Qala daxilində müxtəlif istiqamətlərə uzanan yeraltı yollar və zindan var. Qala divarlarının üzərində on müdafiəçi üçün gözətçi məntəqələri olub. Onların qalıqları bu günə kimi də qalır. Bu qala doğrudanmı müdafiə məqsədi üçün inşa edilib? Bu suala tədqiqatçılar cavab tapa bilmirlər. Çünki qala elə yerdə yerləşib ki, oranı hücumla ələ keçirmək, sadəcə olaraq, mümkün deyil. Belə ki, qala keçilməz qayalıqlara sığınıb və ətrafı da keçilməz bataqlıqdır. Ora yalnız yaz aylarında getmək olur.

Tanınmış tədqiqatçı alim və tarixçi Çokan Vəlixanovun fikrincə, qala Şeybani hökmdarı Abdullah xan tərəfindən XVI əsrdə inşa edilib. Yerli əhali arasında dolaşan əfsanələrə görə isə dünyanı su basarkən qədim insanlar bu qalanı inşa edərək orada yaşayıblar. Qaya ətrafındakı daş üzərində qədim Suriya dilində tapılan yazı da qalanın yaşının eramızın əvvəllərinə gedib çıxdığını ehtimal etməyə imkan verir. Bu qalanın ilk dövrlərdə xristianlığın yayılması üçün inşa edildiyi də ehtimal edilir, lakin qalanın olduqca yüksək memarlıq ənənələrinə uyğun şəkildə tikilməsi və təbii vasitələrdən istifadə etməklə otaqların isidilməsi sirr olaraq qalmaqdadır.
**Genetik mühəndisliyi** — genetik maddənin qurulşunda və funksiyasında, həmçinin onların əldə edilməsində və hüceyrələrə, yaxud nuklein turşuları molekullarına köçürülmə üsullarını bilməklə onların üzərində müxtəlif manipulyasiyalar aparmaq. Genetik mühəndisliyinin əsasında ayrı ayrı nukleotid ardıcıllıqlarına parçaladıqdan sonra DNT-nin bakteriya plazmidləri və faqların genomu vasitəsilə prokariot və eukariot hüceyrələrə köçürülməsi durur. Nəticədə əmələ gəlmiş belə hüceyrələr – hibridlər yad gen fraqmentlərinə malik olmaqla köçürülmüş genin ekspressiyasını təmin edir.

Gen mühəndisliyi son məqsədlərindən biri müəyyən genin kodlaşdırıldığı məhsulun və ya əlameətin resipient orqanizmdə təmin edilməsindən ibarətdir.Bunun üçün əvvəlcə həmin məhsulu, yaxud əlaməti kodlaşdıran gen seçilir. Göstərilən DNT molekuluna müəyyen orqanizmdən almaq, yaxud onu kimyəvi və ya fermentativ yolla sintez etmək mümkündür.

Son dövrdə genetikanın uğurlariından biri də genetik klonun, yəni genetic surətlərin yaradılmasıdır. Genetik klon ilk dəfə keçen əsrin sonlarında Şotland alimləri Yan Velhmut və Ken Kembpell tərəfindən yaradılmısdır. Onlar yetkin qoyunun somatik huceyrəsinin nüvəsini digər qoyun nüvəsiz yumurtahüceyrəsinə köçürməklə somaktik hüceyrə nüvəsinə malik ziqota əldə etmişlər. Bu yolla alınmış ziqotanın üçüncü qoyunun balalığında inkişafını təmin etməklə onlar ilk dəfə olaraq onunla tam indentik genotipə malik olan Dolli adlı qoyun bütün dünya ictimaiyyətinin diqqətini cəlb etmişdir. Tezlikle genetik klonların yaradılması üçün çoxsaylı tədqiqatlar, muüxtəlif heyvanların, hətta insanın genetik klonlarının yaradılması qadağan edən qərarların qəbul edilməsi tələbləri səslənməyə başlandı. Lakin hər hansı bir orqanizmin genetik klonun tam indentik genotipə malik olması, bu kəşfdən orqan və toxuma köçürülməsi üçün istifadə etməyin perspektivliyini göstərir. Mikrobiologiyanın müayinə usulları arasında molekulyar - genetik üsullar getdikcə daha çox tətbiq edilməkdədir. Bu üsullar xəstələrdən alınmış patoloji materiallarda bilavasitə törədici- mikrobu deyil, onun nuklein turşularını aşkar etməyə imkan verir, ona görə də yüksək spesifikliklə fərqlənirlər. Molekulyar-genetik üsulların spesifikliyi hər bir orqanizmin genomunun son dərəcə fərdi olması ilə izah edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "GEN MÜHƏNDİSLİYİ" (az.).. 20 noyabr 2019. 2022-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2021.
41°42′07″ şm. e. 44°44′35″ ş. u.

 Açıq hava muzeyində nümayiş olunan ənənəvi bir gürcü evinin həyat ölçüsü 
**Giorgi Chitaia Açıq Hava Etnoqrafiya Muzeyi** ( *gürc.* გიორგი ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ , *giorgi chitaias sakhelobis et'nograf'iuli muzeumi ghia ts'is k'vesh* ) Gürcüstanın Tbilisi şəhərində açıq hava muzeyidir, ölkənin müxtəlif bölgələrindən gələn xalq memarlığını və sənətkarlıq nümunələrini nümayiş etdirir. Muzey, 27 aprel 1966-cı ildə muzeyi quran gürcü etnoqraf Giorgi Chitaia'nın adını daşıyır. 30 dekabr 2004-cü ildən bəri Gürcüstan Milli Muzeyinin bir hissəsi kimi idarə olunur.

Baxış
-----

 Tbilisi Açıq Hava Muzeyi 
Muzey Tısbağa gölündən qərbdə, Tbilisinin Vake rayonuna baxan bir təpədə yerləşir. Bu, mahiyyət etibarilə Gürcüstanın bütün əsas ərazi bölmələrindən köçürülmüş binaların yerləşdiyi tarixi bir kənddir. Muzey 52 hektar ərazini əhatə edir və on bir zonada təşkil olunur, 70-ə yaxın bina və 8000-dən çox əşyanı nümayiş etdirir. Sərgidə Şərqi Gürcüstanın ənənəvi *darbazi* tipli və fiat çatılı daş evləri, Qərbi Gürcüstanın saman və ya lövhəli gable damları olan açıq taxta evlər, Xevsureti, Pişavi, Svaneti, Sameqrelo və İmeretiya dağlıq əyalətlərinin qoruyucu saatları. anbarlar, Kaxetiya *şərabxanaları* ( *marani* ) və Kartlian su dəyirmanları, həmçinin distaflar, toxuculuq çərçivələri, xumlar, paltarlar, xalçalar, dulusçuluq və mebel kimi ənənəvi məişət əşyaları toplusu var. 6-cı 7-ci əsrdə ailəlikcə dəfn olunan erkən xristian "Sioni" və Tianeti olan bazilikanın qəbrləridə buradadır.  

2004-cü ildən bəri, muzey, gürcü rok musiqiçisi və xalq həvəskarı Zaza Korinteli ("Zumba") tərəfindən qurulan və idarə olunan hər il yayda keçirilən *Art Gene* festivalına ev sahibliyi edir.

Həmçinin bax
------------

* Gürcüstan Milli Muzeyi
* Gürcüstan İncəsənət Muzeyi
* Gürcüstan Milli Əlyazmalar Mərkəzi
* Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyası
* Gürcüstan
* Gürcüstan şəhərləri

İstinadlar
----------

1. ↑  Açıq Hava Muzeyi Arxivləşdirilib 2011-07-21 at the Wayback Machine. *Gürcüstan Milli Muzeyi*. 24 Mart 2008 tarixində tapıldı.
2. ↑  G. Chitaia Etnoqrafiya Muzeyi - Açıq Hava Muzeyi[*ölü keçid*]. Mədəniyyət, Abidələrin Mühafizəsi və İdman Nazirliyi. 24 Mart 2008 tarixində tapıldı.
3. ↑  Art Gene: Yaz Festivalı Gürcüstan Bölgələrinin Ənənəvi Bilik və Müxtəlifliyini qeyd edir Arxivləşdirilib 2011-07-20 at the Wayback Machine. Georgia Today. 18 May 2007.

Xarici keçidlər
---------------

* Gürcüstan Milli Muzeyi
**Taşto Murza və ya Starıe Turdaki** (erz. Ташто Мурза) — Mordoviyanın Koçkurovsk rayonunda kənd. Taşto Murza kənd inzibati mərkəzi statusuna malikdir. Əhalisi 691 nəfərdir (2001). Əsasən erzyanlılardı. Kuzım çayının sahilində yerləşir. Rayon mərkəzindən 20 km aralıdır. Simbuxovo dəmiryol stansiyasından isə 3 km aralıda yerləşir. Yaşayış məntəqəsinin adı antroponimdir: xristian dininə qədər istifadə edilmiş Turdak (Turqak) sözündən yaranıb. Starıy sözü həm də izah edir ki, Yeni Turdaki kəndi də var.

Kəndin əsası XVII əsrdə qoyulub. «Penza quberniyasının yaşayış yerlərinin siyahısında» (1869) Taşto Murzada 242 ev göstərilib. Əhalisi isə 1483 nəfər olub. Kənd Saransk uezdinə daxil olub. Ərazidə bir kilsə, 12 qaymaq fabriki var idi. Ovçuluq, dülgərlik, dərzilik və digər sənətkarlıq inkişaf etmişdir. 1930-cu illərin sonlarında Çapayev adına kolxoz yaradılmışdır. 1997-ci ildən "Norv" ASC-nin tərkibinə qatılıb.

Müasir Taşto Murzada - kitabxana, mədəniyyət evi, poçt şöbəsi, ilk tibbi yardım məntəqəsi, mağaza; Sovet İttifaqı Qəhrəmanı S. I. Polezhaykinin abidəsi, Böyük Vətən Müharibəsi zamanı həlak olan əsgərlərə həsr edilmiş lövhə və s. var. Staro Turdak kənd rəhbərliyinə 16 nəfər daxildir.

Taşto Murza və ya Starıe Turdaki Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Q.S.Starkinin, sovet-partiya işçisi İ.S.Sibiryakın, Böyük Vətən müharibəsi illərində belarus ərazisində fəaliyyət göstərmiş partizan A.S.Qrişinin, pedaqoq L.P.Senotovun, dil şünnas V.D.Obedkinin, yüngül atlet H.F.Kabanovanın, Mordoviyanın əməkdar mədəniyyət işçisi, Mordoviyada ilk uşaq qazeti olan "Diaqnol"ın təsisçisi V.S.Batmazovun, əməkdar ixtiraçı V.V.Nesterovun vətənidir.

Mənbə
-----

* Энциклопедия Мордовия, Е. Е. Учайкина.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Многоликая Мордовия: Село Старые Турдаки (rus.)". 2015-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-19.
**Antidepressantlar** (anti… + depressiya) – xəstəlik nəticəsində enmiş əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdıran, həyəcan və gərginliyi təsir edə bilən psixotrop maddələr.

Ümumi məlumat
-------------

Antidepressantlar ilk dəfə (iproniazid və imipramin) 1950-ci illərin sonu – 1960-cı illərin əvvəllərində tətbiq edilmişdir. Kimyəvi quruluşuna görə antidepressantlar tsiklik (mono-, bi-, tri və tetratsiklik) və atsiklik birləşmələrə bölünür. Litium duzları da antidepressiv təsir göstərir. Antidepressantların dəqiq təsir mexanizmi məlum deyil. Belə hesab edilir ki, o mərkəzi sinir sisteminin neyromediatorlarının (adrenalin, serotonin, dofamin) inaktivasiya proseslərinin tormozlanmasından ibarətdir. Antidepressantların timoleptik (əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırma) təsiri tədricən (14–15 gündən sonra) baş verir. Antidepressantlar müxtəlif tip depressiyalar (endogen, psixogen, somatogen və s.) zamanı təyin olunur. Quruluş və təsir mexanizmindən asılı olaraq müxtəlif dözümlülük və əlavə təsir spektri (kardiotoksik, hematotoksik) vardır. Qlaukoma, sidiyə çıxmama, bağırsaq atoniyası zamanı trisiklik antidepressantlar (imipramin və s.) ehtiyatla təyin edilir. Antidepressantlarla müalicə həkimin nəzarəti altında aparılmalıdır.

Həmçinin bax
------------

* Depressiya

İstinadlar
----------


Vikianbarda ***Antidepressantlar*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 535. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Həyatın yaşam sığortası** (*ing.* endowment insurance) – sığortalıya müqavilə müddətinin sonunda və ya sığortalının ölümündən sonra nominal dəyəri ödəyən həyat sığortasının bir növü. Həyatın yaşam sığortası sığorta müqaviləsinin qüvvədə olduğu müddətdə sığortaolunanın vəfat etdiyi və ya sığorta müqaviləsində müəyyən edilmiş yaşa / müddətə qədər yaşadığı halda sığorta ödənişinin həyata keçirilməsini ehtiva edir. 

Həyatın Yaşam Sığortası siyasəti sabit aylıq ödənişlərin edildiyi müddətdə risksiz, zəmanətli gəlir vəd edir. Bu sığorta məhsulunun əsas əhəmiyyəti, ilk növbədə, əmək müqavilələrinin rəsmiləşdirilməsi, əmək müqavilələrinin bağlanmasının zəruriliyi və tətbiq edilən vergilərin, məcbur dövlət sosial sığorta haqlarının çalışanların mənafeyinə olması barədə maarifləndirməkdir. 

"Həyatın Yaşam Sığortası" Sosial sığorta haqqında qanunun 15-ci maddəsi və Vergi Məcəlləsinin 116-cı maddəsinə əsaslanır.

### Sığorta məhsulunun anlayışı

Müqavilə müvafiq lisenziyaya malik həyat sığortası şirkəti ilə, əsasən, işəgötürənlə əmək müqaviləsi əsasında işləyən şəxslər arasında bağlanır. İstənilən müəssisə, təşkilat və idarədə çalışan şəxs bu sığorta məhsuluna qoşula bilər və müqavilə əsasən, ikitərəfli (sığortaçı ilə sığortalı arasında) bağlanır.
Sığortaolunan həyatın yaşam sığortası müqaviləsində nəzərdə tutulmuş müddətin sonuna qədər yaşadığı (və ya müqavilədə nəzərdə tutulmuş yaşa çatdığı) təqdirdə, sığortaçıdan müqavilədə nəzərdə tutulmuş sığorta məbləği çərçivəsində sığorta ödənişi alır. Sığortaolunan həmin müddətdə vəfat etdiyi təqdirdə isə sığorta məbləği faydalanan şəxsə (yəni sığortaolunanın varisinə) ödənilir. 

Həyatın yaşam sığortasının mahiyyəti ondan ibarətdir ki, həm sığortaolunanın müqavilədə nəzərdə tutulmuş müddət ərzində vəfat etdiyi, həm də bu müddətin sonuna qədər yaşadığı halda sığorta ödənişinin sığortaçı tərəfindən ödənilməsini nəzərdə tutur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Həyatın Yaşam Sığortası". 2022-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-23.
2. ↑  "Sosial sığorta haqqında qanunun 15-ci maddəsi". 2022-08-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-24.
3. ↑  "Vergi Məcəlləsinin 116-cı maddəsi". 2022-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-24.
4. ↑  ""Həyatın Yaşam Sığortası" məhsulu". 2022-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-23.
**Antikosti** (*fr.* Île d'Anticosti, *ing.* Anticosti Island mənası hindu dilindən tərçümədə "Ayının ovlandığı ərazi" — Kanadanın Kvebek əyaləti ərazisində yerləşir. Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 90-cı, Kanadada isə 20-ci yeri tutur.

Coğrafiyasi
-----------

Ada 49° və 50° şimal enliyi, 61°40′ və 64°30′ qərb uzunluğunda yerləşir. Adanın sahillərini Müqəddəs Lavrentiya körfəzinin soyuq suları yuyur. Şimaldan (materikdən) Jak Karte boğazı cəubdan isə Qaspe yarımadasından isə Qonqedo boğazı ilə ayrılır. Sahəsi 7892,53 km² təşkil edir. Səthi düzəndir. Ən hündür nöqtəsi 192 metrdir. Meşələr və bataqlıqlarla örtülüdür.

Tarixi
------

Antikosti adası 1534-cü ildə fransız Jak Karte tərəfindən kəşf efilmişdir.

Əhalisi
-------

Ada əhalisinin böyük hissəsi Por-Menedə yaşayır. 1965-ci ildə 1000 nəfər, 2001-ci ildə 266 nəfər olmuşdur. Əhalisinin böyük əksəriyyəti fransızkanadalıdır. Fransız dilində danışılır.

İstinadlar
----------
**Nəqi Zakirov** (tam adı: *Nəqi Sirazetdin oğlu Zakirov*, tatar. Нәкый Сираҗетдин улы Закиров, *rus.* Наки Сиразиевич Закиров; təxəllüsü: **Nəqi İsənbət**, tatar. Nəqi İsənbət/Нәкый Исәнбәт, *rus.* Наки́ Исанбе́т; 29 dekabr 1899, Maloyaz[d], Zlatoust qəzası[d], Ufa quberniyası, Rusiya imperiyası – 12 sentyabr 1992, Kazan, Tatarıstan, Rusiya) — Tatarıstan yazıçısı, şairi, dramaturqu, romançısı, alimi, filoloqu, dilşünası, folklorçusu, tatar dilindəki lüğətlərin kompilyatoru.

Həyatı
------

Nəqi Sirazetdin oğlu Zakirov 29 dekabr 1899-cu ildə indiki Rusiyanın Başqırdıstan Respublikasının Salavat rayonunun Malayaz kəndində bir molla ailəsində anadan olmuşdur. O, ibtidai təhsili yerli mədrəsələrdən birində almış, daha sonra isə Ufa şəhərindəki «Həsəniyyə» mədrəsədində təhsil almağa başlamışdır.

15 yaşında ikən Kazan şəhərindəki «Məhəmmədiyyə» mədrəsədində təhsil almağa başlamışdır. Bu dövrdə o, jurnallarda əsərlərini nəşr etməyə başlamışdır. Eyni zamanda dilşünaslığa maraq göstərən Nəqi İsənbət Tatarıstan folkloru ilə də maraqlanmağa başlamışdı.

Onun şeirləri Tatarıstan xalqı arasında mahnılara çevrilmişdir. Məsələn, «Urakçı kız» («Уракчы кыз»), «Bormalı su» («Бормалы су»), «Qarmon» («Гармонь»), «Sin sazınnı uynadın» («Син сазыңны уйнадың»). Müəllifi olduğu pyeslər Tatarıstan teatrında öz yerini tapmışdır. Məsələn, «Xoca Nəsrəddin» («Ходжа Насретдин»), «Zifa» («Зифа»), «Portfel» («Портфель»), «Musa Calil» («Муса Джалиль»), «Xicrat» («Хиджрат») və sair. Onun uşaqlar üçün yazdığı əsərləri də olduqca populyardır. Məsələn, «Mıraubay batır» («Мыраубай батыр»).

Onun Tatarıstan mədəniyyətinə verdiyi başqa bir töhfəsi tatar dilindəki atalar sözlərini toplayaraq nəşr etməsidir.

Nəqi İsənbət tatar dastanlarını (məsələn, «İdegey») kitaba köçürərək çap etdirmişdir. Bunlardan ilki 1940-cı ildə nəşr edilmişdir. İsənbət digər dastanları da kitaba köçürərək çap etdirmək istəyirdi, ancaq Böyük Vətən müharibəsi və müharibədən sonra gələn senzuralar buna imkan yaratmamışdı. Bu materiallar yalnız 1980-ci illərin axırlarında nəşr edilmişdir.

Nəqi Sirazetdin oğlu Zakirov 12 sentyabr 1992-ci ildə Rusiya Federasiyanına daxil olan Tatarıstan Respublikasının paytaxtı Kazan şəhərində 92 yaşında vəfat etmişdir. Onun meyiti Kazan şəhərindəki tatar qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

İrsi
----

Kazan şəhərində onun adını daşıyan bir küçə var.

Mükafat və təltiflər
--------------------

* Lenin ordeni (14 iyun 1957)
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (16 yanvar 1970)
* Xalqlar Dostluğu ordeni (29 dekabr 1979)
* Tatarıstan MSSR əməkdar incəsənət xadimi (1957)
* RSFSR əməkdar incəsənət xadimi (26 dekabr 1959)
* Abdulla Tuqay adına Tatarıstan MSSR Dövlət Mükafatı (1968)
* Tatarıstan MSSR Xalq Yazıçısı (1986)

Mənbə
-----

* *Xanzəfərov, Nazim.* Нәкый Исәнбәт драматургиясе. 11нче биттә (tatar). Kazan: Tatarıstan Kitab Nəşriyyatı. 1982.
* Мәшһүр татар галимнәре (tatar). Kazan: Tatarıstan Kitab Nəşriyyatı. 2011.
[*a*, *b*] intervalında sabit və (*a*, *b*) intervalında törəməsi olan hər hansısa bir funskiya üçün (*a*, *b*) intervalında elə bir *c* qiyməti vardır ki, [*a*, *b*] intervalının uc nöqtələrini birləşdirən xətt *c* nöqtəsindən keçən **toxunana** paralel olur.
**Orta qiymət teoremi** — planar bir əyrinin üzərində seçilən hər hansısa bir hissə üzərində törəməsi (meyilliliyi) bu hissənin "ortalama" törəməsinə bərabər olan ən az bir nöqtənin var olduğunu bildirən riyazi anlayış.

Riyazi bir deyimlə, əgər *f*(*x*), [*a*, *b*] qapalı intervalında sabit və (*a*, *b*) açıq intervalında törəməsi alına bilən bir funksiyadırsa, (*a*, *b*) intervalında elə bir *c* nöqtəsi vardır ki,

{\displaystyle f'(c)={\frac {f(b)-f(a)}{b-a}}\,}
olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Orta Qiymət Teoremi Arxivləşdirilib 2009-10-09 at the Wayback Machine", Michael Trott, Wolfram Demonstrations Project

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Riyaziyyat** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Elmi-tədqiqat institutu** – əsas fəaliyyəti fundamental və tətbiqi elmi tədqiqatlar və eksperimental araşdırmaların aparılmasından ibarət olan elmi müəssisə

Elmi tədqiqat institutu müstəqil ya müvafiq dövlət orqanının müəyyən etdiyi elmi təşkilatın, ali təhsil müəssisəsinin və digər qurumların nəzdində fəaliyyət göstərir.  

Elmi tədqiqat institutunun ali idarəetmə orqanı onun elmi şurasıdır.   

Elmi şura aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:   

— elmi tədqiqat institutunun strukturunu müəyyən edir  

— elmi tədqiqat institutunun strateji inkişaf vəzifələrini və hədəflərini müəyyənləşdirir  

— elmi tədqiqat müəssisəsinin ayrı-ayrı sahələr üzrə yerinə yetirilən elmi tədqiqat işlərinin nəticələrini müzakirə edir və qiymətləndirir  

— ali attestasiya orqanı qarşısında elmi adlar verilməsinə dair vəsatət qaldırır  

Azərbaycanda müxtəlif sahələrdə elmi tədqiqat institutlari yaranib. Onlardan tibb, kənd təsərrüfatı, iqtisadiyyat və digər sahələrdə.

Həmçinin bax
------------

* Tədqiqat və inkişaf
* Elmi tədqiqat

İstinadlar
----------

1. ↑  "Elm haqqında". 2021-12-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-21.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | BNF: 119791284 · GND: 4017909-6 · LCCN: sh85113043 · Microsoft: 2777532764 · NKC: ph127482, ph127379 |
**İsrafil Sami oğlu Hüseynov** (4 dekabr 1931, Gəncə – 31 yanvar 1986, Bakı) — görkəmli neftçi, qazma ustası, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1977), Azərbaycan Dövlət mükafatı (1972), Lenin ordeni laureatı, SSRİ Ali Sovetinin deputatı (IX–X çağırış).

Həyatı
------

Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə "Gürgan-neft" Mədənlər İdarəsində başlamışdır. 1965 ildən qazma ustası işləmişdir. 1980 ildən Azərbaycan Neft və Qaz Sənayesi İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin sədri, Sovet Sülhü Müdafiə Komitəsi sədrinin müavini, SSRİ Ali Sovetinin (9-10-cu çağırış) deputatı, Azərbaycan Kommunist Partiyası 29-cu, Sovet İKP 25-ci qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. "Azərbaycan neft ustası", "SSRİ fəxri neftçisi" fəxri adlarına layiq görülmüşdür. 2 dəfə Lenin ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

İsrafil Sami oğlu Hüseynov fəhlə, texnik, istehsalat şöbəsinin mühəndisi, Neft-qaz sənayesi işçilərinin həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin sədri işləmişdir.

İ.Hüseynov briqadası, açıq dənizdə işləyərək ölkə praktikasında ilk dəfə olaraq 1531 saylı quyunu nəzərdə tutulduğundan 69 gün əvvəl təhvil vermişdir (2040 m). Quyunun kommersiya sürəti plana görə 290,5 m/dəz-ay, normaya görə 365,9 olsa da 496,9 m/dəz-ay təşkil etdi. Bu maili qazmada Avropa rekordu idi.

İ.Hüseynovun briqadasının yenilikçi qazmaçıları ilk dəfə olaraq qazma işində boru-sütun boru baltasının mexaniki tutucusunu, müxtəlif tipli mexaniki açarların və s. sınanılmasını və praktikaya tətbiq edilməsini həyata keçirmiş, qazma nasosunu hərəkətə gətirmək üçün - 10 güc aqreqatından istifadə edərək dizellərin verilmiş rejimdə avtomatik işləməsini təmin etməklə yanaşı dizel yağına qənaət etməyə və istehsalatın inkişaf səviyyəsini yüksəltməyə nail olmuşdur.

Görkəmli qazma ustasının adı ilə Xəzərdə yeni neft rayonunun mənimsənilməsi bağlıdır. Məhz burada Neft Daşlarının bir neçə kilometrliyində, Xəzərin dərinliyində tikilmiş stasionar platformalarda İsrafil Hüseynovun briqadası uğurla ilk quyuları qazmışdır. Hazırda fəaliyyətdə olan *28 May* adına yatağın işlənməsinin əsasını İ.Hüseynovun briqadası qoymuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "HÜSEYNOV İSRAFİL SAMİ OĞLU". 2021-06-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-31.

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
Koordinat:Sky map 10s 13d 31,5sn; +22º 44' 10″

**NGC 3575**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. **SBbc** tipli  qalaktikadır.  Henrix Arrest tərəfindən 1863-cü ildə 27.94 sm (11 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 3575: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 3551 |
NGC 3552 |
NGC 3553 |
NGC 3554 |
NGC 3555 |
NGC 3556 |
NGC 3557 |
NGC 3558 |
NGC 3559 |
NGC 3560 |
NGC 3561 |
NGC 3562 |
NGC 3563 |
NGC 3564 |
NGC 3565 |
NGC 3566 |
NGC 3567 |
NGC 3568 |
NGC 3569 |
NGC 3570 |
NGC 3571 |
NGC 3572 |
NGC 3573 |
NGC 3574 |
**NGC 3575** |
NGC 3576 |
NGC 3577 |
NGC 3578 |
NGC 3579 |
NGC 3580 |
NGC 3581 |
NGC 3582 |
NGC 3583 |
NGC 3584 |
NGC 3585 |
NGC 3586 |
NGC 3587 |
NGC 3588 |
NGC 3589 |
NGC 3590 |
NGC 3591 |
NGC 3592 |
NGC 3593 |
NGC 3594 |
NGC 3595 |
NGC 3596 |
NGC 3597 |
NGC 3598 |
NGC 3599 |
NGC 3600



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Elmas (Elmass) Mirmehdi oğlu Hüseynov** (14 may 1937, Bakı – 6 dekabr 2013, Bakı) — Azərbaycan rəssamı, qrafika ustası, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (1992).

Həyatı
------

Elmas Hüseynov 14 may 1937-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Buradakı 6 saylı orta məktəbdə təhsil almışdır. 1955-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinə daxil olmuş, 1960-cı ildə həmin məktəbi bitirmişdir. Elə həmin ildə o, Belarus Dövlət İncəsənət Universitetinin qrafika bölməsinə qəbul olmuşdur. Məzun olduqdan sonra Bakıya dönərək yaradıcılıq fəaliyyətinə başlamışdır.

Elmas Hüseynov 1970-ci ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuş, 1988-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının Qrafika şöbəsinin sədr müavini olmuşdur. 1988–1999-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti Rəssamlıq fakültəsinin Qrafika kafedrasında dosent işləmişdir. 1993-cü ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının idarə heyətinin üzvü olmuşdur.

Elmas Hüseynov 6 dekabr 2013-cü ildə vəfat etmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Elmas Hüseynov Kazım Kazımzadə, Qəzənfər Xalıqov, İsmayıl Axundov, Maral Rəhmanzadə kimi qrafika ustalarının yaradıcılıq ənənələrini davam etdirmiş, eyni zamanda öz orijinal əsərləri ilə seçilmişdir. O, öz "Neftçi" adlı linoqravüründə müəllif incə xətlərlə, ağ və qara rəngin bütövlüyü ilə ifadəli bir obraz yaratmışdır. Rəssam "Şair və obrazlar" adlı qravüründə canlı, ifadəli bir səhnə qurmuş, fərqli üsulda əsər yaratmışdır.

Elmas Hüseynov tez-tez müharibə bölgələrində olmuş, Azərbaycan əsgərlərinin obrazlarını yaratmışdır. Onun Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinə həsr etdiyi silsilə rəsmləri dünyanın müxtəlif sərgilərində nümayiş etdirilmişdir. Rəssamın Nizamiyə, Füzuliyə həsr etdiyi rəsmləri, "Əlifba" kitabına çəkdiyi rəngli şəkilləri xüsusilə seçilmişdir. Nizaminin "Xəmsə"sinə dəfələrlə müraciət edən Elmas Hüseynov "Xosrov və Şirin" poemasına çəkdiyi tablo özünəməxsusluğu ilə fərqlənir.

Elmas Hüseynovun "Sirlər xəzinəsi", Nəbi Xəzrinin "Arzu" poemalarına çəkdiyi rəsmlər, eləcə də "Ağaclar" mənzərəsi, "Gül" natürmortu ,"Dağ", "Lerik", "Şuşa", "Quba", "Abşeron" mənzərələri, "Meyvələr", "Çöl çiçəkləri", "Qarpız", kimi bədii əsərləri onun yaradıcılığının yaddaqalan əsərlərindən hesab olunur.

Bakı Slavyan Universitetinin binasının fasadında Azərbaycan ədiblərinin portretlərini şərq motivləri fonunda əks etdirən mozaik panno Elmas Hüseynov tərəfindən yaradılmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *Mehdiyev R.* "Görkəmli qrafika ustası". "Respublika" qəzeti. 7 iyun 2008. səh. 7. 2022-08-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 avqust 2022.
2. ↑  "Prezidentin müdaxiləsi bu problemin də həllinə səbəb oldu". Sputnik. 3 may 2017. 17 August 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 avqust 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* Bir nəslin qiyabi tanışı: Elmas Hüseynov
* AzTV – Mozaika ilə hazırlanan Nizami Gəncəvinin portreti nə vaxt bərpa olunacaq ?
* AzTV – Новости - 15.07.2022
Əbdülrəhman ağa Hacıkərim ağa oğlu Dilbazov ortada Kəsəmənli İsrafil ağa Kərbalayev sağda və soldan Salahlı Alinaq bəy Alinaqov.Şəkil 1890-ci ildə Batumda çəkilmişdir
Poylu körpusü
İsrafil ağanın evi
İsrafil ağanın hamamı
**İsrafil ağa Kərbəlayev** (1866 -1917, Qıraq Kəsəmən kəndi, Qazax qəzası) — XX əsrin əvvəllərinə kimi Qazax qəzasının tanınmış bəylərindən, xeyriyyəçi. Qaçaq Kərəm ilə qan düşməni olmuşdur.

Həyatı
------

İsrafil ağa Oruc oğlu Kərbəlayev 1866-cı ildə Qazax qəzasının Qıraq Kəsəmən (İndiki Ağstafa Rayon Qıraq Kəsəmən) kəndində varlı bəy ailəsində anadan olmuşdur.

İsrafil ağa Qazax şəhərində qədim hamam, Cümə məscidi və 3 nömrəli məktəbin binasını tikdirib.Yeniyetmə vaxtlarından qorxmaz, cəngavər bir bəy oğlu böyük hörmət qazanmışdır. Qıraq Kəsəmən kəndinin ağası olduqdan sonra isə gördüyü işlərlə nəinki öz kəndində, hətta bütün Qazax qəzası, Borçalı Göyçə mahaları, Gəncə və İrəvan quberniyalarında böyük nüfuz qazanmışdır. İsrafil Ağa Qıraq Kəsəmən kəndinin sakinlərinin malına və canından həmişə muğayat olar, kənddə çoxlu xeyriyyəçilik və abadlıq işləri görərdi.

Bu mənada o, kəndə ara sıra basqınlar edən erməni və gürcü oğuru dəstələrini əzib bura basqınlarının qarşısını almışdır. Onun xəbəri və icazəsi olmadan hətta bir çar məmuru belə kəndə gələ bilməzdi. Kovxası olduğu kəndin vergisini həmişə özü ödəyərdi. Əvizində isə kənd sakinlərindən mal-pul yox bir-biri ilə mehriban dolanmağı və oğurluq etməməyi tələb edərdi. Buna riayət etməyənləri isə cəzalandırardı.

Onun gənc vaxtlarda gücünə güc qatan qardaşdığı Molla Zal oğlu İsgəndərin oğlu Kərəm igidliyi idi. Amma onların necə möhkəm dost olmalarına baxmayaraq sonra biriləri tərəfindən bir-birinə düşmən olmuşdurlar. Ancaq onlar düşmən olsalar da mərdanə düşmənçilik etdilər.İsrafil Ağa və Qaçaq Kərəmin mərdliyi, namusu, qeyrəti, igidlik və şücaəti bu gün nəinki Qıraq Kəsəmən elinində hətta bütün Azərbaycanda gənc nəsillərə örnək kimi dəyərləndirilir.

Vəfatı
------

Azərbaycanı bolşeviklər işğal etdikdən sonra İsrafil Ağanın bütün malı-mülki müsadirə edilib. 1917 ci ilin mart ayında Qıraq Kəsəmən kəndində "qolpun" deyilən su dərəsinin kənarında xaincəsinəgüllələnib.Həmin yerə, bu gün də "Ağavurulan" deyirlər.

Həmçinin bax
------------

* İsrafil ağa hamamı

İstinadlar
----------
**Carkutan (**özb. Jarqoʻton) – Özbəkistan Resppublikasının Surxandərya vilayətinin Şerabad rayonunda Tunc dövrünə aid arxeoloji kompleks (e.ə. 1900–1600-cü illər). 1973-cü ildə rus və özbək arxeoloqları (Ş.R. Pidayev, V.N. Pilipko, A.A. Əsgərov) tərəfindən aşkar edilmişdir. Sonradan özbək və özbək-alman ekspedisiyaları tərəfindən tədqiq olunmuşdur. Əsas tədqiqat işlərində Almaniya Arxeologiya İnstitutunun əməyi böyük olmuşdur. Carkutan qədim sivilizasiya ərazisi olmuş Baktiriya bölgəsinə aiddir. Kompleks Termez şəhərinin 50 km-də yerləşir. Bu mədəniyyət nümunələrinə Türkmənistanın cənub-şərqində, Əfqanıstanın şimalında, Tacikistan və İran ərazilərində qeydə alınmış.

Ümumi məlumat
-------------

Ümumi sahəsi 100 hektar olan ərazidə şəhər yeri, (sahəsi 4 hektar) ona bitişik məskən və məzarlıqlar (20 hektar) bir neçə təpədə yerləşir. Yaşayış tikililəri massivi, şəhər yerindəki "od məbədi" (bürcləri olan düzbucaqlı divarlarla əhatələnmiş və mərkəzində mehrab yerləşən səki), saray və ona bitişik qala, 1500 dəfn yeri (meyitlər bükülü vəziyyətdə, daha sonrakı dövrlərə aid qəbirlərdə isə yumşaq toxumalardan ayrılmış sümüklər dəfn olunmuşdur) öyrənilmişdir. Bəzi yerlərdə katakomba formalı qəbrlərədə rast gəlinir. Tunc alətlər, bəzək əşyaları (o cümlədən başlıqları muflon, qoyun və s. formalarda olan sancaqlar); üzərində həndəsi naxışlar, yaxud heyvan təsvirləri olan tunc, daş, saxsı və gəcdən düzəldilmiş möhürlər; məbəddə antropomorf və zoomorf saxsı heykəlciklər, su quşları formasında qablar, qab qırıqları və səthində cızılmış təsvirlər (quş, qoç, uzunqulaq, ilan, qurbağa, qaban, qamışlıq pişiyi, əqrəb və s.) olan qab altlıqları aşkar olunmuşdur. Əsas binanın qərb hissəsində daha qədim yaşayış məskəninin izləri görsənir. Sadə planlı bu tikilinin ölçüləri 49 m² (7 m × 7 m)-dir. Əsas yaşayış məskənləri ölçüləri 55x29x9 sm olan kərpiclərlə tikilmiş. Otaqların divarları saman qatılmış palçıq suvaqla örtülmüş. Küçələr darısqaldır. Əsas küçə böyük məbədə doğru aparır.

Şəhər yerində e.ə. 2-ci minilliyin sonu – 1-ci minilliyin əvvəllərində sakinlərin şəhəri tərk etməsi dövrünə aid zibil çalaları var. Carkutan Şimali Bəlx sivilizasiyası ocaqlarından birinin (*Daşlı mədəniyyətinə* bənzər) mərkəzi idi. Məbəd, bəzi qəbirlər və tapıntılar "protozərdüşti" kultla əlaqələndirilir. Carkutanın materialları əsasında xronoloji cədvəl işlənib hazırlanmış və Özbəkistanın cənubunda Tunc dövrünün Carkutan mərhələsi müəyyən ləşdirilmişdir.

Mənbə
-----

1. Carkutan // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 191–192. ISBN 978-9952-441-10-9.
2. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

İstinadlar
----------

1. ↑  "Джаркутан". 2019-01-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-30.
**Elmi tədqiqat** – nəticələri anlayış, qanun və nəzəriyyələr sistemi şəklində meydana çıxan məqsədyönlü dərkedilmə.

**Elmi-tədqiqat işləri** – mövcud olan biliklərin genişləndirilməsi və yenilərin əldə edilməsi, elmi fərziyyələrin yoxlanılması, təbiətdə və cəmiyyətdə təzahür edən qanunauyğunluqların müəyyən edilməsi, elmi ümumiləşdirmə-lərin, layihələrin elmi əsaslamdırılması məqsədilə həyata keçirilən elmi axtarışlar, tədqiqatlar, sınaqlara bağlı olan fəaliyyət.

**Elmşünaslıq** – elmin yaranma, inkişaf, fəaliyyət, diferensiasiya və inteqrasiya qanunauyğunluqlarını, elmi fəaliyyətin struktur və dinamikasını, onun cəmiyyətin digər sosial institutları, maddi və mənəvi həyat sahələri ilə qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən elm.

Həmçinin bax
------------

* Tədqiq
* Tədqiqat və inkişaf
* Elmi-tədqiqаt institutu
* Elmi metod

Ədəbiyyat
---------

* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
**Əsgəri Mükəlləfiyyət haqqında müvəqqəti qanun** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində orduya çağırış və hərbi səfərbərlik işini tənzimləyən hüquqi sənəd.

Qanunun qəbul edilməsi
----------------------

Azərbaycan Hökuməti tərəfindən 1918-ci il oktyabrın 11-də qəbul edilmişdir. Azərbaycan Hökumətinin hərbi qanunvericilik sahəsində qəbul etdiyi ilk mühüm sənədlərdən biri idi. Həmin qanuna görə 17 yaşına çatmış hər bir gənc hərbi mükəlləfiyyətli hesab edilirdi. 18 və 19 yaşlarında olanlar xidmətqabağı 2-ci dərəcəli ehtiyatda sayılırdılar. Bu gənclər yalnız müharibə vaxtı xidmətə cəlb olunurdular. 20 yaşlı gənclər zərurətdən asılı olaraq ya tam, ya da qismən xidmətə çağırılırdılar. Hərbi xidmət müddəti piyada və nəqliyyat qoşunlarında 2 il, digər qoşun növlərində isə 3 il idi. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra keçmiş əsgərlərin 1-ci dərəcəli ehtiyatda xidməti piyadalar üçün 40 yaşına, digər qoşun növlərində olanlar üçün isə 38 yaşınadək davam edirdi. Müvəqqəti qanunun böyük hissəsi çağırışdan möhlətə və güzəştlərə həsr edilmişdi. Ailə vəziyyətinə, səhhətinə, tutduğu vəzifələrə görə kimlərə möhlət və güzəştlər verildiyi konkret göstərilirdi. Çağırışa Əxzi-əsgər idarəsi rəhbərlik bu qanunun yerlərdə izahı və təbliğ olunması, xidmət yaşı çatanların toplanılaraq qəza əsgər idarələrinə göndərilməsi, əsgərlikdən yayınanların və fərarilərin axtarılıb tapılması qəza qayməqamlarına (rəislərinə) həvalə olunurdu. Müvəqqəti qanuna əsasən Əxzi-əsgər şöbələrinin nəzdində həkim-müayinə komissiyaları yaradılmışdı. Çağırışçıların qoşun növləri üzrə bölüşdürülməsi həkim komissiyasının qərarına əsasən həyata keçirilirdi.

Ləğv edilməsi
-------------

Türk hərbi qüvvələrinin Azərbaycanda olduğu vaxt qəbul edilmiş bir sıra hüquqi sənədlər, o cümlədən Müvəqqəti qanun natamam və yerli şəraitə uyğun olmadığı üçün hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun 1919-cu il 5 fevral tarixli əmri ilə ləğv edildi. Azərbaycan Hökuməti tərəfindən yeni qanun layihəsi hazırlanana qədər çağırış işi çar Rusiyası dövründə qəbul edilmiş hüquqi sənədlər əsasında tənzimlənirdi.

Mənbə
-----

* Süleymanov M. Azərbaycan ordusu (1918–1920), B. 1998.

### İstinadlar

1. 1 2 3  Əsgəri Mükəlləfiyyət haqqında müvəqqəti qanun // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 401. ISBN 9952-417-14-2.
**Lokus** — biologiyada xromosomda genin yerləşdiyi nahiyə. Lokusların hər hansı genom üçün sıra sayı genetik xəritə adlanır.

Xromosomun sxematik təsviri: (1) Xromatid, S fazasından sonra xromosomun iki identik hissəciyindən biri  
(2) Sentromer, xromatidlərin bir biri ilə borucuqlar vasitəsilə birləşdiyi yer  
(3) Kiçik qol.   
(4) uzun qol.

Təsnifat
--------

Misal: "6p21.3".

|  |  |
| --- | --- |
| **Təsnifatın komponenti** | **İzah** |
| *6* | Xromosomun nömrəsi. 
  |
| *p* | Xromosomun qolu: "ptel" - *p* (*fr.* petit sözündən) — qısa.
  |
| *21.3* | Zolaq 21, yarımzolaq 3. Zolaqları mikroskop altında xüxuxi rənglənmə metodu ilə müəyyən edir, sentromerdən başlayaraq nömrələnir. |

Anoloji olaraq uzun qola da təbiq olunur. Misal üçün "11q1.4-q2.1" göstərir ki, genin lokusu XI xromosomun uzun qolunda, yarımzolaq 4 ilə zolaq 1-in və yarımzolaq 1 ilə zolaq 2-nin arasındadır. 

|  |  |
| --- | --- |
| **Təsnifatın komponenti** | **İzah** |
| *11* | Xromosomun nömrəsi. 
  |
| *q* | Xromosomun qolu:qısa; "qtel" - *q* — uzun. 
  |
| *1.4-2.1* | Lokus yarımzolaq 4 ilə zolaq 1-in və yarımzolaq 1 ilə zolaq 2-nin arasındadır. |
**Voluyak** — Bosniya və Herseqovinanın Monteneqro ilə sərhəddində yerləşən dağ massivi. Geoloji baxımdan Voluyak Dinar Alplarının bir hissəsi hesab olunur. Əsasən çöküntü, əhəng daşlı və dolomit mənşəli süxurlardan ibarətdir. Voluyak cənub-qərb istiqamətində, Suxaya vadisi boyu silsilə şəkilində uzanır. Massiv Bosniya və Herseqovina sərhhədindən iti bucaq formasında dönərək Manteneqro ərazisinə keçir. Dağ massivinin Bosniya və Herseqovina ərazisinində olan hissəsi Suteska Milli Parkının ərazisinə daxildir. Monteneqro daxilində də massiv qorunan statusuna malikdir.

Ən yüksək zirvələri Voluyak (2337 m), Studenak (2296 m) Badnine (2245 m) və Trnovaçki Durmitordur (2232 m). Dağ massivinin şimal ətəklərində Trnovaçko gölü yerləşir. Voluyak silsiləsi şimal-şərqdən Suxaya vadisi və Maqliç dağı ilə, cənub-qərbdən İzqori vadisi və Lebrşnik dağları ilə, şimal-qərbdən isə Sutess çayı vadisi ilə həmsərhəddir. Voluyak Bosniya və Herseqovinada ikinci ən yüksək zirvədir. Voluyak zirvəsindən turistlər ətrafdakı Maqliç, Böyük Vitao və Durmitor zirvələrini seyr edə bilirlər.

Voluyak dağının ən cunub hissəsini, Voluyak və Durmitor zirvələri ilə birlikdə bəzi mütəxəssislər Vlasuliya dağ sistemi kimi adlandırırlar. Bəziləri isə Voluyak zirvəsini Vlasuliya kimi adlandırırlar. Digərləri isə ümumən dağ massivini Dinar Alplarının bir hissəsi hesab edirlər.

Bosniya müharibəsi zamanı dağ ərazisi döyüş bölgələrindən kənarda qalmış və mina təhlükəsi ehtimalı çox aşağıdır. O üzdən bu bölgə turistlərin sevimli məkanıdır. Sərhəd zonası olduğuna görə turistlərə üzərində xarici pastortlarını götürməyi məsləhət bilinir. Meşə ərazilərində ayıya, vəhşi atlara rast gəlmək mümkündür.

İstinadlar
----------

1. ↑  See the Volujak overview on  Arxivləşdirilib 2021-02-02 at the Wayback Machine, citation of Mr Božidar Cerovic, a Montegrin mountain writer.
2. ↑  Several maps, f.i. Freytag & Berndt: Bosnia Hercegovina 1:500 000 road map
3. ↑  Matias Gomez: Forgotten Beauty, a hiker's guide to BiH's 2000 meter peaks, page 85 to 86, ISBN 978-9958-630-59-0, Buybook, Sarajevo, 2005
4. ↑  BiH Mine Action Centre (Annually updated) Mine Map