recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bükrek və Sanqal** - türk və altay mifologiyasında bibirleriyle döyüşən iki əjdaha. Döyüşərkən, görünüşləri İn və Yan simvolunu xatırladır.

Bükrek
------

**Bükrek** - türk və altay mifologiyasında əjdaha. **Bükre** və ya**Bukra (Bukrak)** olaraq da bilinər. Yaxşı xüsusiyyətlərə malikdir. İnsanlara zərər verməz, hətta köməkçi olar. Kərtənkələ görünüşlüdür. Qanadları yoxdur, bu səbəblə uça bilməz. Bütün dənizləri bir-birinə bağlayan böyük dənizdə (okeanda) yaşayır. Uzun bir boyu və çox güclü pəncələri vardır. Səsinin də çox gözəl olduğu və dünyanın o biri ucundan belə duyulduğu deyilər. Onun səsini eşidən köktücül ejderhalar qaçacaq yer axtararlar. Sangal adlı pis bir əjdaha ilə doqquz il davam edən bir döyüş etmiş və qazanmışdır. Rəvayətlərə görə hər min ildə yer üzünə enərək vəziyyəti idarə edir.

Sanqal
------

Davamlı bir-birləriylə döyüşən iki əjdahadan şər gücləri təmsil edənə verilən addır. Bükrek ilə etdiyi doqquz il davam edən bir döyüşün sonunda məğlub olmuşdur.

Etimologiya
-----------

(Bük/Bug/Buk) kökündən törəmişdir. Bükülən, qıvrılan deməkdir. Bundan başqa güclülük və yenilmezlik mənalarını da bünyəsində saxlayar. Bu məzmunda Böke (qəhrəman, çempion) anlayışıyla da əlaqəsi vardır. Böge/Böğe (şaman) sözü ilə də bağı vardır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici Keçidlər
---------------

* Bükrek  (türk.)
Prezident rejimli respublikalar.   Parlamentar prezident respublikası   Yarı prezident sistemi.   Parlament respublikası   Parlamentli konstitusiyalı monarxiya (monarx şəxsi səlahiyyətlərə malik deyildir).   Qarışıq konstitusiyalı monarxiya (monarx şəxsi səlahiyyətlərə malikdir və əsasən parlament ondan asılıdır).   Mütləq monarxiyalar   Birpartiyalı Sistemlər.   İdarəçilik ilə əlaqədar olan konstitusiya qaydalarının ləğv edildiyi ölkələr. (Nümunə olaraq hərbi çevrilişdən sonra yaradılmış olan hərbi diktaturalar).   Yuxarıdakı sistemlərin heç birinə uyğun gəlməyən ölkələr
Siyasi rejimlərdən biri də yarı-prezident sistemidir. İlk dəfə Şarl de Qoll tərəfindən Fransada qurulub. Bu siyasi rejimin əsas xüsusiyyətləri bu şəkildə sıralana bilər:

* Dövlət başçısının sabit bir dövr üçün ümumi səs ver seçilər.
* Dövlət başçısı icra etmə səlahiyyətini bir baş nazirlə paylaşar. (ikili nüfuz quruluşu)
* Başçı parlamentdən müstəqil olmaqla birlikdə, tək başına və ya birbaşa hökumət etməyə səlahiyyətli deyil. Baş nazir və ya kabineti parlamentə asılı olub Başçıdan müstəqildirlər. (güvən oyuna təbii/tabedirlər və parlament əksəriyyətinin dəstəyinə ehtiyac duyarlar)
* İkili nüfuz quruluşu, hər birimin müstəqillik potensialı davam etmək qeydiylə, fərqli tarazlıqlara və icra etmə içində güc ağırlıqlarının sürüşməsinə icazə verər.

Yarı-prezident rejimi Westminster modelinin bir törəməsi olaraq hazırlanan, ancaq konsensus rejim dizaynının xüsusiyyətlərindən də bəzən faydalanan bir strukturca görünüşdədir. Dünyada ən çox tanınan yarı-başçılıq modeli 1958 Fransız Konstitusiyası ilə Beşinci Respublika tətbiqlərinə mövzu olan Fransız rejimidir. Xüsusilə 1962 dəyişikliyindən sonrakı Fransız Konstitusiyası xalq tərəfindən yeddi illiyinə seçilən bir başçı, xalq onuyla seçilən bir Millət Məclisi və Senatdan ibarət cüt məclisli bir qanunuma orqanı, başçının təyin etdiyi və qanunuma orqanına qarşı güvenoyu ilə məsul, lakin başçı tərəfindən azledilebilen bir baş nazir və nazirlər kabineti və müstəqil mühakiməni nəzərdə tutmaqdadır. İki dövrlü əksəriyyət və dar bölgə əsasına görə edilən seçkilərlə nisbi təmsil qorunarkən, başçılıq təşkilatının fövqəladə səlahiyyətlərlə təchiz edildiyi görülməkdədir. Fransız yarı-başçılıq rejimində ən kritik təşkilat məclisi ləğv etmək, erkən seçkiyə getmək, ictimai rəyinə (referendum) müraciət etmək, müdafiə etmə və təhlükəsizlik siyasətləriylə xarici siyasəti idarə etmək səlahiyyətləriylə təchiz edilmiş olan Başçılıq təşkilatıdır Beləcə icra etmə ikiyə ayrılmış, bir Başçı ilə bir Baş nazir və Nazirlər kabineti, Başçının rəhbərliyində işlə/çalışaraq hökumət etmək vəziyyətinə gətirilmişdir.

Tətbiq edən ölkələr
-------------------

* *Abxaziya*
* Azərbaycan
* Burkina-Faso
* *Cənubi Osetiya*
* Cibuti
* *Çin Respublikası* (*Tayvan*)
* *Dnestryanı*
* Ermənistan
* Əlcəzair
* Fransa
* Gürcüstan
* Konqo Respublikası
* Kuba
* Litva
* Mali
* Misir
* Monqolustan
* Rumıniya
* Rusiya
* Seneqal
* Şərqi Timor
* *Şimali Kipr*
* Şri-Lanka
* Suriya
* Tacikistan
* Tunis
* Ukrayna
* Yəmən

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  Tanınmayan və ya qismən tanınan dövlətlər
Argentinanın 23 yaşadək futbolçulardan ibarət milli komandası (həmçinin Argentina Olimpiya futbol komandası kimi tanınır) Olimpiya Oyunları və Pan-Amerika Oyunları zamanı beynəlxalq futbol yarışlarında Argentinanı təmsil edir. Seçim yaşı 23-dən aşağı olan oyunçularla məhdudlaşır, yaşdan yuxarı üç oyunçu istisna olmaqla. Komanda Argentina Futbol Assosiasiyası (AFA) tərəfindən idarə olunur.

Argentinanın Olimpiya turnirlərində ilk iştirakı 1928-ci ildə, komanda Amsterdamda keçirilən Oyunlarda çempion Uruqvaydan sonra ikinci yeri tutdu. O zaman, qaydalar yalnız həvəskar komandaların yarışa biləcəyini bildirirdi, buna görə də Argentina və Uruqvay böyük oyunçularla oynayırdı, ona görə də həmin ölkələrdə futbol hələ də peşəkar deyildi.

Argentina 1960-cı ilə qədər Olimpiya Oyunlarına vəsiqə qazana bilməyəcəkdi, o vaxt komanda 7-ci yeri tutaraq əla çıxış etdi. Komanda yarışda gənc həvəskar futbolçularla mübarizə aparıb. BOK peşəkar oyunçuların iştirakına icazə verdikdən sonra Argentina 1996-cı ildə finalda Nigeriyaya uduzduqdan sonra ikinci gümüş medalını qazanaraq geri döndü. 2004-cü ildə Marselo Bielsanın baş məşqçisi olduğu Argentina ilk qızıl medalını qazandı və Karlos Teves 8 qolla bombardiri oldu. Dörd il sonra Argentina finalda 1:0 hesabı ilə qalib gələrək Nigeriyanın qisasını alaraq Pekində ikinci qızıl medalını qazandı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino (ispan)  (#bare\_url\_missing\_title).
2. ↑  AS.com (ispan)  (#bare\_url\_missing\_title).
3. ↑  El Equipo Deportea (ispan)  (#bare\_url\_missing\_title).  (#first\_missing\_last)
**Azovka çayı üzərində asma körpü** — Rostov-na-Donu şəhəri rekreasiya zonası ilə birləşdirir. Rekreasiya zonası çayın sağ sahilində yerləşir. Şəhərin Bereqovoy küçəsini şəhər çimərliyi ilə birləşdirir.

Tarixi
------

Körpü 1967-ci ildə şəhərin 900 illiyi münasibəti ilə inşa edilmişdir. Körpü dörd beton dirəklər üzərində yerləşir. Əvvəllər isə bu yerdə taxta körpü olmuşdur.

XX əsrin 80-ci illərində körpüdə əsaslı təmir işləri aparılmışdır. Bu zaman bir çox detallar tamaməm dəyişdirilmişdir. Bəzi detallar isə dəmirləri ilə əvəzlənmişdir. Bundan sonra körpüdə uzun zaman əsaslı təmir işləri aparılmamışdır. Sadəcə yüngülvari təmir gerçəkləşdirilmişdi. Körpü tədricən öz təhlükəsizliyini itirirdi. Buradan keçmək şəhər sakinlərinin həyatı üçün böyük təhlükə törədirdi. Şəhər əhalisinin tələbatını ödəmək olduqca vacid idi. Səbəb buradan şəhər çimərliyinə gedişin olmasıdır. 
2007-ci ildə şəhər rəhbərliyi həyəcan təbili çalırlar. Körpü qəzalı vəziyyətdə idi. Ancaq bundan sonra körpü qəzalı vəziyyətdə 7 il qalmışdır. Köhnə körpünün yerində yeni körpü qurulmuşdur.

Yeni körpü
----------

Artıq körpü iki yeni dirəyə sahibdir. Bu daha möhkən konstruksiyaya sahibdir. Onun uzunluğu 1 metr olmaqla uzununa isə 2,5 metr olmaqla böyüdülmüşdür. Hazırda şəhər sakinləri və qonaqlar təhlükəsiz şəkildə şəhər çimərliyinə gedə bilirlər. Onun tikintisi uzun sürsədə 1 sentyabr 2014-cü ildə açılmışdır. Açılış tarixi dəfələrlə uzadılmışdır. 
Azov şəhər rəhbərliyinin qərarı ilə onun adı dəyişdirilmişdir. İndi körpünün adı «Ağ qu quşu» adlandırılmışdır.

Qalereya
--------

|  |
| --- |
| * 
* 
* 
* 
* 
* 
 |

Mənbə
-----

* Новый подвесной мост в Азове Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
* Мост через Азовку готов Arxivləşdirilib 2017-04-10 at the Wayback Machine
* Новый мост открыт Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine
**Bulud iyəsi** - türk və altay mifologiyasında buludun qoruyucu ruhu. **Bulut iyəsi** və ya **Bolıt iyəsi** olaraq da deyilər. **Yağış iyəsi** ("Yağmur iyəsi") yəni yağışın qoruyucu ruhu da buludlara asılıdır. Bundan başqa diqqət çəkici və buludlarla əlaqədar olan iyeler bunlardır. (Bulud iyəsiylə əlaqəli olan Ətin "göy gurultusu" sözü Sibirdəki Ətin adlı üstün varlığı / ruhu da ağla gətirir.)

* **Ətin / Eten iyəsi:** Göy gurultusu ruhu.
* **Ayanga / Ayunga iyəsi:** Göy gurultusu ruhu.
* **Çakılgan / Çağılgan iyəsi:** İldırım ruhu.
* **İldırım / Yıldırım iyəsi:** İldırım ruhu.
* **Şimşək / Şüğşek iyəsi:** Şimşək ruhu.
* **Yaşın / Yışın iyəsi:** Şimşək ruhu.

Bulud Qızları adı verilən ruhların da Bulud iyəsi ilə əlaqəli olma ehtimalı vardır. Bunlar yeddi qardaşdırlar və çox köhnə zamanlarda yaşayıb ölmüşlər. Saçları dağınıq, gözləri çəpdir. Uzun dırnaklarla və parçalanmış paltarlarla gəzərlər.

Etimologiya
-----------

(Bul/Bol) kökündən törəmişdir. Səmada su, buz və ya toz zərrəciklərinin yoğunlaşmasıyla ibarət yığın. Çıxarma, etmə, meydana gətirmə anlayışlarıyla əlaqəlidir. Söz kökü bolluq anlayışını ehtiva edir. Bolluq gətirən deməkdir. Tunqus və mançjur dillərində Bolo kökü səmanı və havanı ifadə etməkdə istifadə edilər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Karaqinski adası** — Rusiyaya məxsus olan, Sakit okeanın Karaqin körfəzi daxili yerləşən ada. Kamçatka yarımadasından Litke boğazı ilə ayrılır. Adanın daimi əhalisi yoxdur.

Uzunluğu 101 km, ən böyük eni 27 km, sahəsi — 1935,97 km².

İnzibati cəhətdən Kamçatka diyarının Karaqin rayonu ərazisinə daxildir.

Adanın mərkəzindən dağ silsiləsi keçir. Ən hündür zirvəsi 920 metrdir (Vısokaya d.). Dağ silsiləsi dənizin içərilərinə keçir və burun əmələ gətirir. Sıx çay şəbəkəsinə malikdir. Üç çayın uzunluğu 20 km-dir:Markelovskaya, Mamikinvaym, Qnunvayam.

Sajildən 1 km məsafədə dəyinliyi 12–19 m dərinliyə malik şelfə sahibdir.

Qərbində 13 km uzunluğa malik Semyonov burnu vardır.

Tarixi
------

Ada 1732-ci ildə İkinci Kamçatka espedisiyası zamanı kəşf edilmişdir. 1827-ci ildə Fyodor Litke adanın ətraflı məlumat verdişdir. Ada öz adını yaxınlığında yerləşən Karaqa kəndinin adından götürülmüşdür. Uzun zaman balina ovunun əsas məskənlərindən biri olmuşdur. Balina ovu zəyiflədikdən sonra ada unudulur. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Yaponiya adaya iddia edir. Sonradan isə iddiadan imtina etmişdir. 1960-90 illərdə adada sərhəd zastavası fəaliyyət göstərmişdir.

İqlimi
------

Qış 7 ay davam edir. Yağıntının ⅓ hissəsi qar halında düşür. Fevralda temperatur −11°S təşkil edir. Minimal temperatur isə −18.9°S-dir. Şaxtasız dövr 101 gün sürür.

Flora və Fauna
--------------

Adada qızılağac, quşarmudu, pinus pumila və tozağacı kimi bitkilər bitir.

Sahil ərazilərində Balinalara rast gəlmək olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Karaqinski adası / Tom 1 / Rusiyanın su-bataqlıq sahəsi". www.fesk.ru. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-13.
2. ↑  "Karaqin rayonunun bölgüsü" (PDF). 2023-07-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-03-31.
3. ↑  "Karaqinski adası | Dünya adaları". ostrov-mira.ru. 2016-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-15.

Mənbə
-----

* *Герасимов, Н. Н.* Остров Карагинский: путешествие в непознанный мир Природы. Изд. Камчатпресс, 2008. — 188 с. : ил. ISBN: **978-5-9610-0107-5**
**Çənbil xanım** və ya **Çənbil xatun** - türk mifologiyasında dağ ilahəsi. **Çembil (Çenbil, Cenbil)** olaraq da adlandırılmışdır. Koroğlu dastanındakı Çenlibel (Çamlıbel) dağ adıyla yaxından əlaqədardır. Koroğlunu qoruyan bu dağ ilahəsi zaman içərisində bir yer adına çevrilmişdir. Azərbaycanlıların Koroğlu dastanında Çenlibel olaraq keçən dağ Anadoluda Çamlıbelə çevrilmişdir. Cembil bəzən də Koroğlunun anasının adı olaraq qarşımıza çıxar. Bir başqa nöqteyi-nəzərdən, tərs məntiqlə , onu var edən yerlərə köçən zaman ərzində şəxsiyyət verib anası halına gətirilməsi olaraq da ələ alına bilər. Daha sonra dara düşdükdə bu dağlara sığınmışdır. Dağ, su və ağac kimi bütün müqəddəs ünsürlər burada toplanmışdır.

Etimologiya
-----------

(Çin / Çim / Çen / Çem) kökündən törəmişdir. Günəşin doğulduğu yer kimi mənaları vardır. Çın/Çin sözü həqiqət mənasını verər. Türkcənin müxtəlif dillərində Çüme/Çimeli/Çümeli və qədim tunquscada Çime, qarışqa deməkdir və torpaq altında yaşamaqla əlaqəlidir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Həmçinin bax
------------

* Koroğlu dastanı
**Nyaya** (sanskr. न्याय, nyāya*IAST*, "qanun", "qayda") — hind fəlsəfəsinin altı əsas teist məktəbindən (mimansa, vedanta, yoqa, sankhya, nyaya, vayşeşika) biri .

Nyaya e.ə. IV əsrdə yaranmışdır və tədricən vahid fəlsəfi sistemə çevrilmişdir.

Nyaya qnesoloji məktəbdir, belə ki, idrak prosesi öyrənilir. İdrakın 4 əsas mənbəyini fərqləndirirlər: qavrayış, nəticə-hökm, şahidlik və analogiya. Bu 4 aspekt insan davranışının motivasiyasını təyin edir.

Nyaya məktəbini qərb fəlsəfəsində empirizmlə müqayisə edirlər. Yəni, bu məktəb reallığı - yalnız yoxlamaq və öyrənmək imkanı olan şeyləri hesab edir. Amma "mən", "atman" kimi yoxlanması mümkün olmayan şeyləri təcrübə ilə intuitiv dərk edilə bilməsini söyləyir.

Sxematik olaraq bu nəzəriyyəni belə ifadə edirlər:

İstənilən nəticə onu törədən səbəblə bağlıdır.
Aşkarlanmış (görünən) ətraf aləm nəticədən başqa bir şey deyil.
Beləliklə, aləm - Allah adlı səbəbin nəticəsidir.
Bu məktəb həm mücərrəd biliyi həm də praktik biliyi dəyərləndirir. Anlamaq ruhi inkişaf üçün yalnız zərruri şərt kimi qəbul edilir.

Bu təlimin konkret yaradıcısı yoxdur, 2000 illik fəlsəfi ənənənin bir növ kompelyasıyasıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Dərs vəsaiti. II Fəsil. Qədim Hindistan və Qədim Çin fəlsəfəsi Arxivləşdirilib 2011-11-14 at the Wayback Machine  (rus.)

Xarici keçidlər
---------------

Satisçandra Çatterci, Dxirendramoxan Datta "Qədim hind fəlsəfəsi". Birinci hissə.  (rus.)

Həmçinin bax
------------

* Veda ədəbiyyatı
**Batur** — türk, altay və monqol mifologiyasında, monqol/moğol mənşəli bator/baatar Türkcə "bat" sözünün kökündən gəlir, monqolcada olduğu kimi başqa Türk dillərində də dəyişik formaları var, əfsanələrdə, nağıllarda ümumi olaraq qəhrəman mənasında istifadə edilən söz. **Batır, Bağatur, Bogatur, Bagatır, Batar, Bağatar, Bahadır** olaraq da deyilir. Vuruşçu, igid adam. Monqolustanın Paytaxtı Ulan-Bator (Ulağan Bağatur)un adının mənası "Qırmızı Qəhrəman" deməkdir. Bu ad hər nə qədər sosialist dövlət tərəfindən qoyulmuş olsa da, monqol tarixi ilə də əlaqəlidir. Qəhrəmanlıq anlayışı bəşəriyyətin və insan olmağın ortaq nəticələrindən biridir.

Etimologiya
-----------

Türkcə (Bat/Mat) kökündən törəmişdir. Yıxmaq mənası vardır. Böke köküylə də əlaqəlidir. Böke, daim qazanan deməkdir. Farscada Bahadır formasına çevrilmiş və Türkcəyə təkrar keçmişdir. Batırmaq feli ilə də əlaqəlidir. Monqol mənşəlidir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Hunor və Magor** — Ural-Altay və macar mifologiyalarında mifik xaqanlar. İki qardaşdırlar. Hunların və macarların atası olaraq qəbul edilərlər. Hunor Hun qolunu, Magor isə Macar qolunu təmsil edər. Macarlara günümüzdə Avropada verilən iki ad (Magyar və Hungar) yenə burada qaynaqlanar. Kimi fikirlərə görə əslində mənşəyi çox qədim qədər uzanmaqdadır və Skif mənşəli söylencelerin inkişafıyla meydana gəlmişdir. Hunor, qardaşı Magor ilə birlikdə müqəddəs bir maralın arxasında dənizi keçərək macarıstan torpaqlarına çatar. Hunorun nəslindən Attila Xanın gəldiyi deyilər. Magorun nəslindən isə Almos gəlir. Başqa bəzi orta asiya əfsanələrində Skiflərin qurucusu olan iki qardaşdırlar.

Macar dastanlarında Hunor və Magordan bahsedilir. Bundan hərəkətlə moğların, bir türk boyu olan macarların ataları olduğu sanılmakla birlikdə bu vəziyyətdə də macarların ilk yurdunun da Anadolu olduğu sanılmaqdadır. Bundan başqa monqol adının da Mağordan gəldiyi düşünülməkdədir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cins.

Elmi təsnifatın müxtəlif səviyyələri.Elmi təsnifatın müxtəlif səviyyələri.

---

Bioloji təsnifatın əsas səkkiz taksonomik kateqoriyası. Aralıq kateqoryalar göstərilməmişdir.
**Cins** (latınca *genus*) - yarımcinsləri birləşdirən taksonomik kateqoriya. Təsnifat ierarxiyasında fəsilə qrupundan aşağında, növ qrupundan isə yuxarıda yerləşir. Hər bir nominal cinsin tipini "tipik növ" adlı, nominal növ təmsil edir. Tərkibinə tipik növ daxil olan yarımcins cinsin öz adını daşıyır. Yarımcins canlının adında cins ilə növ ifadə edən sözlərin arasında yazılır, məsələn *Microtus (chionomys) nivallis*. 

Növdən yüksək taksonomik kateqoriyalar uninominaldırlar, odur ki, bir sözdən ibarətdirlər. Cinsin adı ismin adlıq halında olmalı və böyük hərflə yazılmalıdır, məsələn *Felis*, *Primula*, *Bacillis*. Beynəlxalq kodeksin botanika nomenklaturasına görə cins qrupuna, cins və yarımcins (subgenus) müstəsna olmaqla, seksiya (sectio), yarımsıra (subseries) kateqoriyaları daxildir. Bunların adı uninominal deyil, ranq və taksonun kombinasiyasıdır. Məsələn, *Primula series Acaules*.

Xarici istinad
--------------

* Nomenclator Zoologicus (bütün cinslər və yarımcinslər siyahısı) Arxivləşdirilib 2012-11-26 at the Wayback Machine
**Ruslan və Lyudmila** (*rus.* Руслан и Людмила) — Aleksandr Puşkinin ilk tamamlanmış poeması.

İvan Bilibinin illüstrasiyası (1917)
Puşkinin poemaları onun yaradıcılığında mühüm yer tutur. Şair hələ lisey illərində böyük həcmli əsərlər yazmağa başlayır. İlk təcrübə olaraq "Ruslan və Lyudmila" poemasını yazıb. Bu poemanı şair 1817-ci ildə başlamış, 1820-ci ildə bitirmişdir. Əsər xalq nağılları əsasında müxtəlif variantlarla məşhur olan "Üç bacı" nağılı və məşhur "Dobrinya Nikitiç" bılinasına çox yaxın idi. Çoşqun həyat mübarizəsi eşqi, dostluq, sədaqət, mərdlik kimi gözəl əxlaqi ideyaların təbliği poemanın əsas ideyasını təşkil edirdi, lakin ən əhəmiyyətlisi budur ki, Puşkin bu poeması ilə həm məzmun, həm də forma cəhətdən o vaxta qədər ədəbiyyatda öz təsirini saxlamış yalançı klassisizmə ağır zərbə vurmuş, o vaxta qədər görünməmiş yeni bir poeziya nümunəsi yaratmışdır. "Ruslan və Lyudmila"ya görə mürtəce şübhələrdən Puşkinə hücum edən çox oldu, lakin əsərin son dərəcə qüvvətli cazibəli bir üslubda yazılması geniş oxucu kütləsinin sevincinə səbəb olmuşdu. Bu vəziyyət Puşkinin düşmənlərini susmağa məcbur edir. "Ruslan və Lyudmila" o zamanın bütün şairlərinin diqqətini cəlb edir. Şair Jukovski bu poemanı oxuyandan sonra öz şəklini Puşkinə göndərmiş, şəklin arxasında "məğlub edilmiş şairdən qalib çıxmış şairə hədiyyə" sözlərini yazmışdır.

Həmçinin bax
------------

* "Ruslan və Lyudmila" — Mixail Qlinkanın eyniadlı poema əsasında hazırladığı opera.
* "Ruslan və Lyudmila" — Aleksandr Ptuşkonun eyniadlı poema əsasında çəkdiyi film.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Ruslan və Lyudmila ilə əlaqəli mediafayllar var.

* 1835-ci ilin nəşri  (rus.)
**Lorenzo Kosta** (it. Lorenzo Costa; 1460, Ferrara – 5 mart 1535, Mantova[d], Mantova əyaləti), və ya **Lorenzo Kosta Böyük** (il Vecchio) — İtalyan rəssam, Ferrara rəssamlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi.

Həyatı
------

Ferrarada Kozimo Turanın şagirdi olmuşdu. 1483-cü ildə Bolonyaya köçərək, Françesko França ilə əməkdaşlıq etməyə başlamış və orada işləmişdi. Bolonyada olduğu dövrdə, Lorenzo Françanın üslubunu və texnikasının təsiri altına düşmüşdü. Kosta 1506-cı ildə Izabella d'Estenin dəvəti ilə Mantuyaya köçür və İzabellanın saray rəssamı olur. Lorenzo, Kastello di San Corcioda yerləşən Izabellanın Kabineti üçün A.Mentenyanın stilinə əsaslanaraq iki tablo çəkmişdi — "Harmoniya Krallığında Izabella d'Este" (*ital.* Isabella d'Este nel regno di Armonia, 1506, Luvr) və "Komusun Krallığı" (*ital.* Regno di Como, 1511, Luvr). Mantenya da əvvəllər həmin kabinet üçün rəsmlər yaratmışdı.

### Ailəsi

Nəvəsi Lorenzo da (Kiçik Lorenzo Kosta; 1537, Mantuya — 1583, Mantuya) İtalyan rəssamı olmuşdu.

Yaradıcılığı
------------

Kosta, Ferrara məktəbinə aid edilir. Əsərləri onun zəngin xəyal gücünün və ya kompozisiya vergisinin olmadığını göstərir, lakin isti və ahəngdar rənglərdən istifadə edildiyi üçün əsərləri cazibədar görünür. Bu əsərlərdən ən yaxşıları Luvrda, Bolonya Pinakotekasında, Bolonyadakı Müqəddəs Petroniy kilsəsində və Berlin muzeyində ("Rəbbə təqdimat" və "Tabuta qoyulma") saxlanılır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  RKDartists (nid.).
2. 1 2  *Bell A.* Lorenzo Costa // Encyclopædia Britannica (brit. ing.). Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.
3. 1 2  *Bartsch A. v.* Le Peintre Graveur (fr.). 1900.

Ədəbiyya
--------

* *Сомов А. И.* Коста, Лоренцо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890–1907.
* Varese R. Lorenzo Costa. Milano: Silvana, 1967.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda Лоренцо Коста ilə əlaqəli mediafayllar var.

* Работы в музеях мира
* Работы on line.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs · RKDartists |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | İtalyanların bioqrafiyası · Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 149719620 · CiNii: DA14363840 · GND: 122817575 · ICCU: CFIV199730 · ISNI: 0000 0000 8343 391X · LCCN: nr91030656 · NLP: a0000003410503 · NTA: 07040447X · SUDOC: 069020388 · VIAF: 47035057 · ULAN: 500115131 · WorldCat VIAF: 47035057 |

 |
**Ribosom** - canlı hüceyrədə zülalların istehsal olunduğu (translyasiya prosesi) orqanoid. Ribosom mRNT ardıcıllığı əsasında amin turşularını birləşdirərək zülal əmələ gətirir.

Termini 1957-ci ildə elmə daxil edilmişdir. Bu orqanoid bütün canlı hüceyrələrdə aşkar edilmişdir. Ribosomlar ölçüsü 15-22 nm olan dairəvi cisimciklərdir. O müxtəlif ölçülü, bir-birilə birləşmiş böyük və kiçik hissəciklərdən ibarətdir. Bir hüceyrədə minlərlə ribosom olur. Ribosomların tərkibi eyni miqdarda RNT və zülallardan ibarətdir. Prokariot hüceyrələrdə zülalların sintezi bir ribosom deyil, ribosomlar qrupu-polisomlar (polirisobomlar) tərəfindən həyata keçirilir. Polisomlarda 4-40-a qədər ribosom ola bilir. Sintez olunmuş zülallar eukariot hüceyrələrdə əvvəlcə dənəvər endoplazmatik şəbəkənin kanal və boşluqlarına yığılır. Sonra istifadə olunmaq üçün hüceyərnin başqa sahələrinə və digər orqanoidlərə daşınır. Endoplazmatik şəbəkə və onun üzərində yerləşən polirisobomlar zülalların biosintezinin və daşınmasının vahid aparatıdır.

Mənbə
-----

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-02-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-09-01.

| ⛭Eukariotik hüceyrələrin orqanoidləri |
| --- |
| Akrosom • Qolci aparatı • Vakuol • Vezikula • Hüceyrə membranı • Hüceyrə qılafı • Lizosom • Melanosom • Miofibrillər • Mitoxondri • Peroksisom • Plastidlər • Kirpikciklər/Qamçılar • Ribosom • Yığıla bilən vakuol • Stiqma • Xloroplastlar • Sentrosom • Sitoplazma • Endoplazmatik şəbəkə • Nüvə • Nüvəcik |  |
**Qut** - türk, monqol və altay şamanizmində və xalq inancında müqəddəs enerji. **Kut, Hut, Kud, Gut** da deyilir. Monqollar **Kutag, Hutag** deyərlər. Müqəddəs həyat gücü, bərəkət. Həyatverici, mübarəklik, canlılıq kimi mənaları vardır. İgidlər qut sayəsində ölümdən xilas olar və ya həyata dönər. Bu güc Tanrıdan qaynaqlanır. Tanrı bu gücü geri çəksə, xaqanlar taxtı və həyatlarını itirərlər. Padşahların və nəsillərinin qanı müqəddəs sayıldığından, xanədandan biri edam ediləcəyi zaman boynu qılıncla vurulmaz, boğularaq öldürülər. İnsanın qutu doğulmadan əvvəl səmada iştirak edər. Şərab kimi axıcı, su kimi durudur. Qutun dəyişik növləri də mövcuddur.

1. **Bor Qut:** Cisimləşmiş quttur. Bir obyekti təmsil edən onun kiçik bir modeli kimidir.
2. **İye Qut:** Bir varlığı qoruyan ruhi enerjidir və tamamilə soyuttur.
3. **Sal Qut:** Hərəkətli quttur. Külək kimi əsə bilir.

Uta
---

Türk, altay və xüsusilə monqol xalq inancında və şamanizmdə ruh enerjisi. Qoruyucu ruh və (daha doğrusu, ruh şəklində düşünülən) qoruyucu enerjidir. Qutun fərqli bir növü olaraq qəbul edilir. Bəzən xəyr ruhlarını təyin etməkdə də istifadə edilir. Söz monqol mənşəlidir. Daqur dilində Xuta, monqolcada Utaqa duman mənasını verər və yarı şəffaf (yarı mücərrəd) bir görünüşü ifadə edir. Utqa isə monqolcada hiss deməkdir.

Etimologiya
-----------

(Qut/Kut/Kud) kökündən törəmişdir. Təmizlik mənasını ehtiva edər. Farsca Xuda sözünün çevrilmiş forması olduğu qarşıya sürülsə, də əsli Türkcə "Kut/Qut" (müqəddəslik, qutluluq) sözündən törəmişdir. Bərəkət, həyat kimi mənalar ehtiva edər. Evenk dilində Khutu sözcüyü müqəddəslik mənası ehtiva edər. Quthu şəklində tunguscaya və Hutu şəklində mançuraya keçmişdir. Şumercedə də ayeni Qut formasıyla iştirak etdiyi görülməkdədir. İtelmenlerin (Kamçadalların) Kuth və ya Kutka (Kutku) adlı dünyanı və canlıları yaradan bir ilahı vardır.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
| Türk mifologiyası |
| --- |
|  |
| İnanc sistemi
* Tenqriçilik
* Şamanizm
 |
| Baş tanrı ve tanrıçalar
* Tenqri
* Kayra xan
* Ülgən
* Erlik
 |
| Dastan və qəhramanlar
* Ərgənəqon
* Oğuz xaqan
* Törüngey
* Ecey
 |
| Əsas konseptlər
* Yer-Su
* Göy-Qal
* Yeraltı
* Uluqayın
* İye
* Göyün göbəyi
* Bozqurd
* Alasığın
 |
| CategoryKateqoriya: Türk mifologiyası |
| * b
* m
* r
 |

**Ecey** - türk və altay mifologiyasında yer üzündəki ilk qadın, Həvva. **Ece, Ece, Eje** də deyilir. Törüngəyin yoldaşıdır. Şumerlerdeki Ecem (Kraliça Tanrıçası) ilə də əlaqəlidir. Adəm isə Əlley (və ya Törüngəy) olaraq bilinir. İlk insan (ilk kişi və ilk qadın) anlayışlarına bütün mədəniyyətlərdə maraq eşidilmişdir, çünki insanın yer üzündə nə vaxt və necə var olduğu sualı daim maraq edilmişdir.

Etimologiya
-----------

(Ec/Eç/Eş) kökündən törəmişdir. Şumer mənşəli olduğu deyilməkdədir. Türkcədə böyük bacı, kraliça mənaları vardır. Türkcədə "Eş" kökünü də işarə edər. "Eş" həm həyat yoldaşı həm də qadınlıq mənaları ehtiva edir. Monqolcada ana deməkdir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Lüdmila Konstantinovna Bobrus-Poradnik** (qızlıq soyadı: **Bobrus**; d. 11 yanvar 1946; Kiyev, Ukrayna) — Sovet İttifaqını təmsil edən Ukraynalı sabiq həndbolçu. Lüdmila Bobrus, Sovet İttifaqının yığması ilə birgə 1976 Monreal Olimpiadasında və 1980 Moskva Olimpiadasında qızıl medal qazanıb. Lüdmila Bobrus, həmdə Dünya Çempionatlarında 2 gümüş və 1 bürünc medala sahib olub.

Karyerası
---------

Lüdmila Bobrus, 1976-cı ildə Sovet İttifaqının yığması ilə birgə Kanadanın Monreal şəhərində baş tutan XXI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların son turunda Sovet İttifaqının yığması, Şərqi Almaniya yığmasını 14:11 hesabı ilə məğlub etdi və XXI Yay Olimpiya Oyunlarının çempionu oldu.

Lüdmila Bobrus növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına, 1980-ci ildə elə Sovet İttifaqının Moskva şəhərində baş tutan XXII Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların son turunda Sovet İttifaqının yığması, yenə Şərqi Almaniya yığmasını 18:13 hesabı ilə məğlub etdi və XXII Yay Olimpiya Oyunlarının çempionu oldu.

İstinadlar
----------



| ⛭Sovet İttifaqının yığması - 1976 Yay Olimpiya Oyunları -  |
| --- |
| Lyubov Berejnaya • Lüdmila Bobrus • Aldona Çesaytite • Larisa Karlova • Mariya Kirkeviç • Tatyana Lapşinova • Nina Lobova • Tatyana Makarets • Qalina Manoxa • Lyudmila Pançuk • Zinaida Stalitenko • Rəfiqə Şabanova • Nataliya Şerstyuk • Lüdmila Şubina • Baş məşqçi: İqor Turçin |  |

| ⛭Sovet İttifaqının yığması - 1980 Yay Olimpiya Oyunları -  |
| --- |
| Yuliya Atroşenko • Lyubov Berejnaya • Valentina Berzina • İrina Biletsika • Lüdmila Bobrus • Aldona Çesaytite • Larisa Karlova • Nataliya Lukyanenko • Tatyana Makarets • Larisa Savkina • Zinaida Stalitenko • Siqita Majeykayte • Nataliya Şerstyuk • Olqa Zubaryova • Baş məşqçi: İqor Turçin |  |
**Şubar** - türk və altay dastanlarında adı çəkilən əfsanəvi at. **Çubar** şəklində də deyilər. **Bayşubar** və ya **Kökşubar** olaraq da bilinər. Alpamış Xanın atıdır. Qeyri-adi xüsusiyyətləri vardır. Türk əfsanələrindəki fövqəladə atların xüsusiyyətlərinin hamısını daşıyar. Uça bilər, danışar, sahibini əvvəldən xəbərdar edər, tək buraxmaz, bir aylıq yolu bir gündə gedər, sahibinin nə vəziyyətdə olduğunu hiss edərək ona görə davranar. Qızıl yallı, gümüş üzengili, quyruğu doqquz hörgülü, doqquz qolanlı olaraq təsvir olunur. Atası sudan çıxmadır. Çox rənglidir. Üstündə yumru nöqtələr olan heyvana "çubar" deyilir. Çilli insanlara zarafat olsun deyə deyilər.

Etimologiya
-----------

Sürətli getmək mənası ehtiva edər. Çapmaq (sürətli getmək, at sürmək) feli ilə eyni kökdən gəlir. Türkcə Çubar, monqolca Çabdar, buryatca Sabıdar sözcüyü boz rəng ifadə edər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Şərq çölgürzəsi** (*lat.* Vipera renardi) — Əsl gürzələr fəsiləsinə aid gürzə növü.

Təsviri
-------

Uzunluğu 550 mm, quyruğu isə 70–90 mm olur.
Başı üstdən, yəni gözlərin ön kənarlarını birləşdirən xətdən qabaq düzgün olmayan formalı xırda qalxancıqlarla örtülmüşdür. Burun dəlikləri bir qayda olaraq burun qalxancığının alt hissəsindədir. Bədəni üst tərəfdən qonurumtul – boz rəngdə olub, bel boyunca bir qədər açıq rəngdə olur. Belində tünd ziqzaqşəkilli ayrı – ayrı xallardan ibarət zolaq vardır. Bədənin yanlarında tünd seyrək xallar yerləşir.

Yayılması
---------

Növün arealı Avropanın cənub və cənub – şərqini, Krım, Cənubi Ukrayna, Ön Qafqaz, Böyük Qafqaz, Orta Asiyanın mərkəz, şimal – qərb və şimal – şərq, Qazaxıstan və Cənubi Sibiri əhatə edir. Azərbaycanda P.r.renardi Christoph, 1811 nominativ yarımnövü yayılmışdır. Böyük Qafqaz silsiləsinin şərq yamaclarında Şəki – Şamaxı rayonları ərazisində yarımnövün təcridedilmiş populyasiyası mövcuddur.

Həyat tərzi
-----------

Dağətəyi və hündür dağ çöllərdə, quru ot və kol bitki örtüyü olan daşlı dağ yamaclarında, dərələrdə, şoran otlu yarımsəhralarda və bərkimiş qumlarda yaşayır. Şamaxı ətrafında dəniz səviyyəsindən 700 m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Yazda bütün gün, yayda isə axşam – gecə fəal olur. Aprelin əvvəllərindən sentyabra və ya oktyabrın əvvəllərinə qədər fəaldır. Qidasını gəmiricilər, kərtənkələlər, quş balaları və çəyirtkələr təşkil edir. Cavan fərdləri cücülər, nadir hallarda isə kərtənkələlərlə qidalanır. Cinsi yetkinliyə 3 yaşında çatır. Boğazlıq 100 – 110 gün davam edir. Adətən 6 – 12 bala iyulun sonları – avqustada doğulur.

Mənbə
-----

* Позвоночные животный России: Степная гадюка  (rus.)
* Arxivləşdirilib 2010-01-05 at the Wayback Machine
* Ukrayna qırmızı kitabı

1. ↑  The Reptile Database (ing.). / P. Uetz 2015.
**İrle Xan** - türk və altay mifologiyasında ölülər ilahı. Yeraltında yaşayır. Yeraltındakı evi qırx köşelidir. Evinin qarşısındakı doqquz şam ağacına doqquz oğlu atlarını bağlar. Bəzən Erlik Xan ilə eyni tanrı olaraq düşünülər. Özünə qonur (qəhvəyi) rəngli bir atla qonur (qəhvəyi) rəngli bir inək qurban edilir.

İrle xanın qızı
---------------

Altay inancına görə pis ruhlar daim yer altında yaşayırlar və yer üzünə isə ancaq qara bir tülkü kimi çıxa bilərlər. Bu pis ruhların ən məşhuru da İrle xanın qızıdır. Bu qız, ovçu və döyüşçüləri arxasına taxaraq onları müxtəlif fəlakətlərə sürüyən şeytanı bir varlıqdır. Ovçular saatlarla ov arxasınca qaçıb yorularlar və sonunda özləri ovlanarlar. Çoxu dəfə səhvən yoldaşlarını belə vururlar ya da bir uçurumdan aşağıya yuvarlanırlar.

Etimologiya
-----------

(İr/Er) kökündən törəmişdir. Güc, qüvvət mənalarını saxlayar. Yer, yer altı deməkdir. Monqolcada "İr" bıçaq mənasını verər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Yevgeniya Starseva** (*rus.* Евгения Александровна Старцева) — Rusiyalı qadın voleybolçu. Dinamo Kazanın sözləşməli voleybolçusudur.

Karyerası
---------

Yevgeniya karyerasına 2004-cü ildə Avtodor Metarda başlamışdır. Bu komanda da elə böyük uğurlara sahib olmasa da, göstərdiyi əla oyunla ara-sıra Rusiya milli komandasına da çağrılırdı. Nəhayət, 2010-cu ildə doğma komandasını tərk edir və Dinamo Krasnodara imza atır.

Yevgeniyanın karyerasının ən böyük uğuru heç şüphəsiz 2010-cu il Dünya Çempionatında milli komanda ilə qazandığı qızıl medaldır. Əlbəttə ki, bu titul bir voleybolçunun qazana biləcəyi ən böyük medal olduğundan voleybolçu dünyanın ən xoşbəxt oyunçularından sayılır. O, həmçinin Rusiyanın 2012 London Yay Olimpiya Oyunları heyətində də yer alaraq bu mənada ilk təcrübəsini qazanır.

Voleybolçu 2012-ci ildə Dinamo Kazanla müqavilə imzalayır. Kazan təmsilçisi ilə Rusiya Superliqasında çempionluq yaşayır. 2013-14 mövsümündə isə tarixində ilk dəfə CEV Qadınlar Çempionlar Liqasını qazanır.

Uğurları
--------

### Şəxsi mükafatları

* *2010 Dünya Qranpirisi - "Ən Yaxşı Toppaylayıcı"*
* *2010-2011 Rusiya Kuboku - "Ən Yaxşı Toppaylayıcı"*
* *2011-2012 Rusiya Kuboku - "Ən Yaxşı Toppaylayıcı"*
* *2012 Yay Olimpiya Oyunları - "Ən Yaxşı Toppaylayıcı"*

### Klublar ilə

* 2011-12 Rusiya Kuboku -  Dinamo Kazan ilə
* 2012-13 Rusiya Superliqası -  Dinamo Kazan ilə
* 2013-14 CEV Çempionlar Liqası -  Dinamo Kazan ilə

### Milli komanda ilə

* 2010 Dünya çempionluğu

Xarici keçidlər
---------------

* Dinamo Kazan Profili  (rus.)
**Onqon Xan** - türk və altay mifologiyasında bərəkət ilahı. Bolluq və bərəkətin qaynağıdır. Qıtlıqları aradan qaldırar. Əkinlərin bərəkətli olmasını təmin edər. Onun istəyilə başaklar birə doqquz verirlər.

Onqon sözünün türk dilində geniş şəkildə istifadə edilən və bir-biriylə yaxından əlaqəsi olan iki mənası vardır.

1. Nəslindən gelindiği düşünülən və hörmət edilən, müqəddəs qəbul edilən heyvan, obyekt və ya varlıq. Müqəddəs heyvan və onun fiquru. Hər boyun fərqli bir müqəddəs heyvanı və onu işarələyən bir ongunu vardır. Bərəkət və uğur gətirdiyinə inanılar.
2. Bolluq, bərəkət, məhsuldarlıq, əskiksiz olma, çoxalma qabiliyyəti mənalarını da ehtiva edər. Bu məna, sözün ilk məzmunu ilə yaxından əlaqəlidir. Çünki bu bərəkətin, müqəddəs varlıqlardan qaynaqlandığına inanırlar.

Etimologiya
-----------

(On/Ong/Onq/Onk) kökündən törəmişdir. Bolluq, bərəkət, təmir etmək, yaxşılaşmaq mənalarını ehtiva edər. Onamaq "təsdiq etmək", Onay "ratifikasiya", Onmaq "yaxşılaşmaq" sözləri ilə eyni kökdən gəlir. Onqon (Ongun) sözü türk, altay və monqol mifologiyasında totem mənasını verər.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
**Davud Əli oğlu Qədiməliyev** - N.P.Oqaryov adına Mordoviya Dövlət Universiteti biotexnologiya kafedrasının professoru, biologiya elmləri doktoru.

Fəaliyyəti
----------

7 noyabr 1952-ci ildə Mingəçevir şəhərində anadan olub. Mordoviya Dövlət Universitetinin fizika fakültəsini bitirib (1975). Bioloji elmlər namizədi (1985), bioloji elmlər doktoru (2003). Dosent (1994). MDU biotexnologiya kafedrasının professoru (2003 - 2013 ). Professor (2013-ci ildən hal-hazıradək).

Mordoviya Dövlət Universiteti yanında «biotexnologiya», «ekologiya», «aqrokimya», «ümimi torpaqşünaslıq» ixtisasları üzrə iki doktorluq dissertasia şurasının, fakültə elmi şurasının, fakültə attestasiya komissiyasının üzvü, bioloji elmlər üzrə ekspertlər şurasının sədridir.

Rusiya biotexnoloqlar cəmiyyətinin, Rusiya biofizikləri cəmiyyətinin, Moskva təbiət sınaqçıları cəmiyyəti Mordoviya şöbələrinin üzvüdür.

Elmi maraq sahələri – kompozisiya materialları biotexnologiyası, biokatalizatorlar, sənaye ekologiyası.

110 elmi məqalə, o cümlədən həmmüəlliflikə 2 monoqrafiya, 3 dərs vəsaiti, Rusiya universitetləri qrifli bilogiyaya aid 2 dərs vəsaiti, 9 patent müəllifidir.

D.Qədiməliyevin rəhbərliyi ilə 2 fəlsəfə doktorluğu müdafiə edilib, 3 fəlsəfə doktorluğuna elmi məsləhət verilib, hal-hazırda üç dissertasiyaya elmi rəhbərlik edir..

Təltif və mükafatları
---------------------

D.Qədiməliyev universitetin, Respublika Hökumətinin və ÜİLKGİ MK-nın fəxri fərmanları ilə təltif olunub. Oqaryov mükafatı laureatı, biotexnologiya və ekologiya sahəsində "İlin mühəndisi" Ümumrusiya müsabiqəsinin qalibidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Кадималиев Давуд Али-Оглы Arxivləşdirilib 2014-09-22 at the Wayback Machine (rus.)
2. ↑  Кафедра биотехнологии - Сотрудники кафедры Биотехнологии Arxivləşdirilib 2014-08-19 at the Wayback Machine bio.mrsu.ru
3. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
**Tazşa** — türk və altay mifologiyasında və nağıllarında tez-tez adı çəkilən keçəl qəhrəman. **Taşşa** və ya **Tazça** olaraq da deyilir. Bəzən **Kalca (Kalça)** və ya **Kelce (Kelçe)** şəklində də keçər. Keçəl ("daz") başlı igiddir.

Xüsusiyyətləri
--------------

Gücü keçəlliyindədir. Türk əfsanələrində keçəllik bir güc və zəka simvoludur. Eyni zamanda özbaşına ortaya çıxan hiyləgərlik və yenilməzlik kimi xüsusiyyətləri saxlayır. Bəzi vəziyyətlərdə normal, adi bir insan olan qəhrəman cild dəyişdirərək birdən-birə Taşşaya çevrilər. Hətta onunla birlikdə atı da daz başlı olar. Beləcə ikisi də məğlubedilməz vəziyyətə gəlirlər. Keçəl olduqda igidliyi və ciddiliyi, həmçinin fiziki xüsusiyyətləri ilə gücü də artır. Avarların əfsanələrində, nəslindən törədikləri daz başlı (keçəl) ataları vardır. Keçəl çox bilmiş, hiyləgər və xoşbəxtdir. Özünü keçələ çevirərək o biri dünyaya belə gedə bilər, göyün yeddi qatını və ulduzları gəzər. Altay əfsanələrində keçəl şaman qadın ölüləri belə dirildir. Bu səbəblə keçəllik bir güc simvoludur. Günəşli bir gündə qar yağdırar, fırtına çıxarar.

Keley
-----

**Keley** - altay mifologiyasında adı çəkilən yarı tanrıdır. Ülgənin qızlarından biri ilə, yerdən doğulan bir şamanın evliliyindən dünyaya gələn bir adamdır. Peltek dillidir. Tazşa adlı nağıl şəxsiyyətinin formalaşmasında rol oynayan arxaik tiplərdəndir. Yəni Anadoluda nağıllarda adı çəkilən Kəloğlanın türk mifologiyası içindəki ən qədim forması olduğu deyilə bilər. Monqollar və avarlar da ilk atalarının keçəl olduğunu söyləyərlər.

Taz xanım
---------

**Taz xanım** - türk və altay mifologiyasında göy tanrıçasıdır. **Tez xanım** olaraq da bilinər. Ülgenin arvadı olaraq keçər. Ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti keçəl olmasıdır. Tuvalılarda qartala Tas adı verilər və Taz xanım ilə əlaqəlidir. Monqolcada kərkəs quşuna Tas/Tasu deyilməsi də yenə bu quşun keçəl bir görünüşünün olmasıyla əlaqəlidir. Tazlıq (keçəllik) tamamilə türk mədəniyyətinə aid olan diqqətə çarpan şəkildə ortaya çıxan bir güc simvoludur. Tazşa və Keloğlan ilə əlaqəli olaraq ələ alına bilər. Taskıl, Tazaqan kimi dağ adları yenə bu mövzuyla əlaqəlidir.

Etimologiya
-----------

(Tas/Taz/Taş/Daş) kökündən törəmişdir. Keçəllik, mənasını ehtiva edər. Monqolca Qal "atəş" sözü ilə də əlaqəsi vardır. Atəş müqəddəslik və güc ehtiva edən bir enerjiyə malikdir. Monqolların Qal Xan adlı bir Tanrıları vardır və söz olaraq keçəllik mənasıyla əlaqəlidir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Mon.

**Mon Hyan-Ja** (d. 5 may 1972) — Cənubi Koreyanı təmsil edən həndbolçu.

Karyerası
---------

Mon Hyan-Ja Cənubi Koreya yığmasının heyətində 1992-ci ildə İspaniyanın Barselona şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXV Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Final oyununda Norveç yığmasını 22:28 hesabı ilə məğlub edən Cənubi Koreya yığması, Barselona Olimpiadasını 1-ci yerdə başa vurdu və qızıl medal qazandı.

Daha sonra Mon Hyan-Ja Cənubi Koreya yığmasının heyətində 1996-cı ildə Atlanta şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Final oyununda Danimarka yığmasına 37:33 hesabı ilə məğlub olan Cənubi Koreya yığması, Atlanta Olimpiadasını 2-ci yerdə başa vurdu və gümüş medal qazandı.

Həmçinin bax
------------

* Cənubi Koreya 1992 Yay Olimpiya Oyunlarında
* Cənubi Koreya 1996 Yay Olimpiya Oyunlarında

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mon Hyan-Janın tərcümeyi-halı  (ing.)". www.sports-reference.com. 2 September 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2019-cu il.

| ⛭Cənubi Koreya yığması — 1992 Yay Olimpiya Oyunları (I yer) |
| --- |
| Ja-Kyun • Yon-Ho • Ri-Ra • Hva-So • Ho-Yon • Mi-Yon • O-Kyon • Hye-So • Hyang-Ja • Un-Yon • Son-O • Yon-Lim • Kap-So |  |

| ⛭Cənubi Koreya yığması — 1996 Yay Olimpiya Oyunları (II yer) |
| --- |
| Un-Hi • Sun-Hi • Yon-Ho • Çon-Şim • Un-Mi • Yon-Mi • Mi-Sim • Ran • San-Un • O-Kyon • Hyang-Ja • Son-O • Yon-Ran • Yon-Lim • Hye-Yon • Sun-Yon |  |
**Sibyakov villası** — Rostov vilayəti Konstantinovsk şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina 190-cı ildə inşa edilmişdir. Bina modern stilinə sahibdir. Tikilidə uşaq incəsənət məktəbi yerləşir. Üç mərtəbəli bina 2002-ci il 12 dekabr tarixli 124 saylı qərarla arxitektur abidə elan edilmişdir.

Adres: 347250, Rostov vilsyəti, Konstantinovsk ş, Lenin küçəsi, 8.

Tarixi
------

Konstantinovsk şəhəri Lenin küçəsi kərpiçdən inşa edilmiş üç mərtəbəli bina. Tacir Nikolay İvanoviç Don çayının hündür bir kənarında villa inşa etdirməyi qərara alır. Bina 1906-cı ildə inşa edilir. Nikolay İvanoviç Konstantinovka və Nikolayevskda manifaktura məhsullarının satışı ilə məşğul olurdu. Küçəyə açılan əsas girişdən ikinci mərtəbəyə pilləkən qalxırdı. Burada bilyard otağı, işçi otağı, qonaq otağı, uzun eyvan vardı. Üçüncü mərtəbədə isə yataq və hamam otaqları yerləşir. Bininci mərtəbəyə giriş isə binanın arxa hissəsində yerləşirdi. Burada mətbəx və qulluqçuların yaşadığı otaqlar vardı. Burada qulluqçular yaşayırdı.

1914-cü ildə Sibyakov Paris sərgisindən şəhərə avtomobil gətirir. Avtomobilin yerləşdirilməsi məqsədi ilə burada hətta qaraş belə quraşdırır.

Sovet hakimiyyəti illərində bina milliləşdirilmişdir. 60-cı illərdən binada uşaq incəsənət muzeyi yerləşir. Üç mərtəbəli bina 2002-ci il 12 dekabr tarixli 124 saylı qərarla regional əhəmiyyətli arxitektur abidə elan edilmişdir.

Təsviri
-------

Üç mərtəbəli bina kənpiçdən inşa edilmişdir. Modern stilinə sahibdir. Simmetrik olmayan formaya malikdir. Binaya küçədən əsas girin onun sagında yerləşir. Bina yarım zirzəmiyə sahibdir. Əsas giriş üzərində talvar vardır. Binada kənar pəncərələr yoxdur.

Binanın inşası zamanı kərpiçlərin bir-birinin üzərinə qoyulmasında istifadə edilən qatqı qum, gil və toyuq yumurtasından hazırlanmışdı.

Mənbə
-----

* Особняк Сивякова[*ölü keçid*]
* Достопримечательности Константиновска

İstinadlar
----------

1. ↑  Глазычев В. Л. Архитектура. Энциклопедия. — М.: Дизайн. Информация. Картография; Астрель; АСТ, 2002. — 672 с. — ISBN 5-17-005418-1.
**Tecon** (kor. 대전, [tɛ̝.dʑʌn]) Cənubi Koreyanın mərkəzində, Chungcheongnam-do əyalətinin inzibati mərkəzi olan birbaşa tabeliyində olan şəhərdir. Şəhərin rəsmi adı Daejeon Metropolitan Citydir (kor. 대전광역시, *Daejeon-gwangyeoxi*). 1,564 min əhalisi olan Koreyanın beşinci ən böyük şəhəri. Cənubi Koreyanın elmi və texnoloji paytaxtı hesab olunur.

Coğrafiya
---------

Şəhərin coğrafi koordinatları: 36° 10' ~ 36° 29' Ş. w. 127° 14' ~ 127° 33' düym. d.

Daejeon Cənubi Koreyanın orta hissəsində, Seuldan 167 kilometr, Busandan 294 kilometr və Qvanqjudan 169 kilometr məsafədə yerləşir.

İqlimi
------

Daejeon rütubətli musson iqliminə malikdir. Qış sərin və günəşlidir, müddəti iki aya yaxın, yayı isti və yağışlı, müddəti beş aydır.

Tarixi
------

Dəmir yolu şəhərdən keçməzdən əvvəl bu, kiçik Xanbat qəsəbəsi idi. 1905-ci ildə burada Seuldan Busana gedən dəmir yolu marşrutu üzərində qatar stansiyası tikildi və şəhər sürətlə inkişaf etməyə başladı. 1932-ci ildə Chungnam əyalətinin mərkəzi Qonqjudan Daejeona köçürüldü. Koreya Müharibəsinin əvvəlində şəhər böyük bir münaqişənin yeri idi: Daejeon Hücum.

Nəqliyyatı
----------

Qatar stansiyası. İki ekspress yolunun kəsişməsi — Gyeongbu və Honam. Şəhərə Cheongju Beynəlxalq Hava Limanı xidmət göstərir.

Daejeonda bir metro var. Fəaliyyətə başlaması — 2006.

Mədəniyyəti
-----------

1993-cü ildə şəhər beynəlxalq sərgiyə ev sahibliyi etdi (World Expo 1993). EXPO körpüsü bu tədbir üçün tikilib.

Şəhərin K-Liqa futbol komandası, Daejeon Citizen var.

Tongsan Parkında yerləşən Daejeon İncəsənət Muzeyi texnologiya və sənəti birləşdirən eksponatları ilə tanınır. 1998-ci ildə təsis edilib.

Elmi
----

1959-cu il martın 1-də şəhərdə Atom Enerjisi Elmi-Tədqiqat İnstitutu (AERİ) yaradıldı, 1973-cü il fevralın 17-də Radiologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutu (RRI) və Kənd Təsərrüfatında Radiasiya Elmi-Tədqiqat İnstitutu (RRIA) ilə birləşdirildikdən sonra adı verildi. Koreya Atom Enerjisi Tədqiqat İnstitutu (KAERI). 1990-cı ildə şəhərdə Koreya Respublikasının Milli Elm və Texnologiya Muzeyi açılmışdır. 2011-ci ildə Təməl Elmlər İnstitutu ümumi sayı 1800 nəfərdən çox olan 30-dan çox elmi-tədqiqat laboratoriyasını birləşdirərək təşkil edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Koreyanın xüsusi şəhərləri
* İnçxon
* Ulsan

Xarici kecidlər
---------------

Şəhərin rəsmi saytı

İstinadlar
----------

1. ↑  .
**Ötüğ** - türk və altay xalq mədəniyyətində dua. Yaxarma, tanrıya yalvarma, diləmə, istəmə. Ən sadə olaraq, bir şeyin reallaşmasını və pis vəziyyətlərdən qorunmağı Tanrıdan istəməkdir. Ötümək (Ötüğmək, Ötükmək) "dua etmək" feli ilə də istifadə edilər. Söz, Öt/Öd kökündən törəmişdir. Zaman, zamanın keçişi və yaxarmaq mənalarını ehtiva edər. Ahəngli səs çıxarmaq mənası vardır.

Sax
---

**Sax** və ya **Sah** türk və yakut xalq inancında və sibir şamanizmində ayinlərdə və dualarda istifadə edilən bir sözdür. "Amin" mənasını verər. **Sak** və ya**Sag** olaraq da deyilər. Qədim türkcədə və yakutcada Tanrı mənasında istifadə edilmiştir. Daha sonra isə duaların sonunda "Tanrı qəbul etsin" mənasında təkrarlanılan bir söz halına çevrilmişdir. Sözdə, diqqətlilik, tədbir, möhkəmlik və sağlamlıq mənaları vardır. Monqol sahıh sözü qorumaq mənası daşıyır. Türkcədəki "saxlamaq" feli ilə eyni kökdən gəlir.

Mənbə
-----

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici keçidlər
---------------

* Avropada Unudulan Türk Qövmləri Arxivləşdirilib 2010-07-18 at the Wayback Machine  (türk.)
* Kun Miatyánk - Cuman Prayer
**Rostov-na-Donu əməliyyatı (1941)** — Qırmızı ordunun ilk uğurlu hərbi əməliyyatı. Bu əməliyyat Moskva döyüşü və Elnin döyüşləri ilə eyni dövrlərdə baş vermişdir.

21 noyabr 1941. müharibənin 153-cü günü
---------------------------------------

SSRİ 9-cu ordusu cəbhəsində Arqafenoka — Kuteynikovo istiqamətinə hərəkət edirlər. 56-cı sovet ordusu isə Rostov-na-Donu şəhərini tərk edir. Almanlar şəhəri ələ keçirirlər.

27 noyabr 1941. müharibənin 159-cu günü
---------------------------------------

37-ci SSRi ordusu sağ falanqadan Stoyanov-Qeneralskoe cəbhəsində hücum əməliyyatına başlamışdır. 
37-ci ordu Stoyanov-Qeneralskoe cəbhəsinə Sultan-Salı istiqamətdən Rostovun qərb ərazilərinə, 9-cu ordu isə Rostova Bolşoy Salı istiqamətdən hücuma keçmişdir. 56-cı ordu Rostova üç istiqamətdən hücuma keçmişdi. Sovet ordusunun hücumu ilə almanlar geri çəkilmək məcburiyyətində qalmışdır. Almanlar əsasən 37-ci və 56-cı sovet ordusuna dirəniş göstərmişdir.

28 noyabr 1941. müharibənin 160-cı günü
---------------------------------------

33-cü moto atıcı polkun 6-cı bölüyü gecə ikən Don çayınını keçir. Rostov şəhərində Teatralnaya meydanında mövqe tutur. Səhərə yaxın isə iki bölükdə Don çayını keçərək Teatralnaya meydanına hərəkət etmişdir.

29 noyabr 1941. müharibənin 161-ci günü
---------------------------------------

Sovet ordusunun əks hücumu ilə Rostov-na-Donu şəhərini azad etmişdir. Elə həmin güncə İosif Stalin Sovet İttifaqı marşalı Semyon Konstantinoviç Timoşenkoya və cənub-qərb cəbhəsinin general-polkovniki Yakov Timofeeviç Çereviçenkoya teleqram göndərmişdir: «Sizi Rostovun alman-faşist işğalçılarından azad edilməsi münasibətilə təbrik edirəm. 9 və 56-cı sovet ordularının generalları Fyodor Mixayloviç Xaritonov və Fyodor Nikitiç Remezovu salamlayıram».

30 noyabr 1941. müharibənin 162-ci günü
---------------------------------------

Sovet ordusu 1-ci tank ordusunu güçləndirilmiş Mius-front cəbhəsinə qədər sıxışdırılmışdır. Burada cəbhə 1942-ci ilin iyul ayına qədər stabil qalmışdır.

Mənbə
-----

Оперативные карты Южного фронта с 4.11.1941 по 4.12.1941 Arxivləşdirilib 2013-03-03 at the Wayback Machine

1. ↑  Ростовская операция делится на два этапа: оборонительный (5—16 ноября) и наступательный (17 ноября — 2 декабря). См. Битвы, операции и сражения Великой Отечественной войны