recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kox şamı** - (lat. *Pinus kochiana* Klotzsch ex C.Koch.) — şamkimilər fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN  Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Təhlükəli həddə yaxın olanlar*" kateqoriyasına aiddir -  NT. Azərbaycanın **nadir** mövüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Hündürlüyü 15-20 (35) m-ə çatan həmişəyaşıl ağacdır. İynəyarpaqları düzdür və yaxud bir qədər əyiləndir, sərtdir, ucları itidir, göyümtül-yaşıl və ya göy rəngdədir. Qozaları qısa-yumurtavari və yaxud uzunsov-ovaldır, qonur-boz rəngdə, parlaqdır, tək-təkdir və yaxud 2-4-ü bir yerdədir. Toxumları bozumtuldur, 4–5 mm-ə qədər uzunluğunda, 2- enindədir, qanadlarının uzunluğu 12–15 mm-dir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Mart-aprel aylarında tozlanır, qozaları ikinci il yetişir. Ancaq toxumla çoxalır. Tozlanması anemofildir. Soyuğadavamlıdır. Mezokserofitdir. Havanın quraqlığına orta dərəcədə davamlıdır. Torpaq-qrunt şəraitinə az tələbkardır, torpağın şoranlığına davamlı deyildır. *Fıstıq, vələs* və *tozağacı* ilə qarışıq halda, daşlı-qayalı yamaclarda yayılmışdır.

Yayılması
---------

Alazan-Əyricay vadisində Balakən rayonunda Balakənçayın sağ qolları olan Bulanıq və Qaraborsu çaylarının hövzələrində, Göy-göl rayonunda Murovdağ silsiləsinin bir qolu üzərində yerləşmiş Göy-gölün şərq sərhəddində, Naxçıvanın Biçənək meşəsi ərazisində və Keçəldağ yaxınlığındakı palıd meşəliyində rast gəlinir.

### Sayı və tendensiyası

Geniş yayılma ərazilərinin mövcudluğuna baxmayaraq, antropogen amillərin təsirlərinə məruz qalır. Azərbaycanda ən geniş massivi Göy-göl Milli Parkında 150 hektara yaxın ərazidədir. 

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Meşələrin sistemsiz kəsilməsi, yanğınlar, enliyarpaqlı cinslərlə əvəz olunması, təbii bərpanın zəif olması.

### Mühafizə tədbirləri

Göy-göl Milli Parkında və Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunda mühafizə olunur. Mövcud ağacların mühafizəsi gücləndirilməlidir.

Sinonimləri
-----------

*Pinus armena* K. Koch

*Pinus hamata* (Steven) Sosn.

*Pinus sosnowskyi* Nakai

*Pinus sylvestris* ssp. *hamata* (Steven) Fomin

*Pinus sylvestris* ssp. *kochiana* (Klotzsch ex K. Koch) Eliçin

Mənbə
-----

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. 1 2  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı "Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri "II nəşr, Bakı 2013
2. ↑
3. 1 2 3  Prilipko L.İ. 1961
4. 1 2 3  Azərbaycan SSR-in Qırmızı Kitabı, 1989
5. ↑  Naxçıvan MR-in Qırmızı Kitabı, 2010
**Rot Basian** — Yuxarı Qarabağın mahallarından birinin adı.

Toponimikası
------------

Rot Basian ilk dəfə VII əsrə aid mənbədə mahal adı çəkilir. Bir fikrə görə Rot-Pasian və Aliye sonrakı Cavıanşir mahalıdır. İndiki Türkiyənin şərqində e.ə. II əsrdə məskunlaşmış bir qədim türk dilli tayfa Basnan (Pasian) adlanırdı. Bu barədə e.ə. V əsr müəllifi Ksenofont yazmışdır. (Ksenofont, Anabazis, IY, 18) Bu el sakların tərkibində gəlmişdir. Ona görə ki,Ksenefakt basanların skiflərlə (yəni saklarla) bir yerdə yaşadıqlarını yazmışdır. Bir fikrə görə bu indiki Kars, Sarıqamış, Kaqızman və Sürməli ərazilərinldə yaşayırdılar. Bu tayfanın adı ilə Araz çayının yuxarı axın yunan mənbələrində Fasis (Pasinan adının təhrifi) adlanırdı. Y əsr erməni tarixçilik Favst Buzand "Basian mahalı» ifadəsini işlətmişdir (Favst Buzand,III kitab, 9-cu fəsil) «Kitabi Dədə Qorqud» da bu yer Pasinuk adlanır.

Həmçinin bax
------------

* Qarabağ
* Cavanşir mahalı

İstinadlar
----------

1. ↑  B.Budaqov, Q.Qeybullayev Yuxarı Qarabağın Toponimləri Bakı-2005
**"12 stul"** (*rus.* 12 стульев) — rejissor Leonid Qaydayın filmi.

Məzmun
------

İnqilab zamanı bir çox insanlar öz dəyərli cavahiratlarını etibarlı yerlərdə gizlətmişlər. Keçmiş dvoryan başçısı indiki (1927) kargüzar İppolit Matfeyeviç Vorobyaninov bir qoca qadının ölümündən xəbər tutur. Məsələ burasındadır ki, həmin qadın 150 min qızıl rubl dəyərində brilyant və mirvarilərini vaxtilə məşhur ustad Hambsın qonaq otağındakı 12 stuldan birinin içində gizlətmişdi. Vorobyaninov bütün işlərini bir kənara qoyaraq stulları axtarmaq qərarına gəlir. O, köhnə şəhərə – keçmiş dostu dalandar Tixonun yanına gedir. Vorobyaninov orada təsadüfən böyük kambinasiyaçı və gənc fırıldaqçı Ostap Benderlə qarşılaşır. Onlar pulun 40 faizinə ortaq olmağa razılıq verirlər. Lakin Fyodorun bu söhbətə gizlincə qulaq asmağı onu da bu işdən xəbərdar edir. Tezliklə xəbər gəlir ki, bütün 12 stul hamısı birdən hərraca qoyulub. Lakin Vorobyaninov hərraca bir az qalmış bütün pulları restoranda xərcləyir. Çətinliklə qarşılaşan hərislər indi stulları və cavahiratı tapmaq üçün başqa yollar fikirləşməlidirlər. Xəzinənin sonda kimə qismət olacağı filmin sonuna qədər tamaşaçıları intizarda saxlayır.

Film haqqında
-------------

* Filmdə olan şəhər çəkilişləri Rıbinsk şəhərində çəkilmişdir.
* İlf və Petrovun bu romanını əslində rejissor Georgi Daneliya çəkməli idi. Lakin o, sonradan filmi "12 stul" romanını çəkmək arzusu ilə yaşayan daha bir məşhur rejissora — Leonid Qaydaya verir.

Filmin heyəti
-------------

### Film üzərində işləyənlər

**Ssenari müəllifləri:** Vladlen Baxnov, Leonid Qayday
**Quruluşçu rejissor:** Leonid Qayday
**Operatorlar:** Sergey Poluyanov, Valeri Şuvalov
**Rəssam:** Yevgeni Kumankov
**Bəstəkar:** Aleksandr Zasepin
### Rollarda

Arçil Qomiaşvili — Ostap Bender
Sergey Filippov — Vorobyaninov
Mixail Puqovkin — Fyodr
Klara Rumyanova — Katerina
Yuri Nikulin — Tixon
Qriqori Şpigel — Aleksandr Yakovleviç
Nataliya Kraçkovskaya — madam Qrisasuyeva
Nataliya Varley — Yelizaveta
Nataliya Vorobyova — Elloçka Şşukina; "Adamyeyən Elloçka"
Viktor Pavlov — Kolya
Nina Qrebeşkova — Musik
Vladimir Etuş — Andrey Bruns
Georgi Vitsin — Meçnikov
Leonid Qayday — Varfolomey Korobeynikov
Saveli Kramarov — Ostap Benderlə şahmat oynayan
Aleksandr Xvılya

Xarici keçidlər
---------------

* Filmi izlə (azərbaycan dilində)
* 10 ən yaxşı sovet filmi

| ⛭Leonid Qaydayın filmləri |
| --- |
| 1950-ci illər | *Uzun səyahət* (1956) • *O dünyadan adaxlı* (1958) |
| 1960-cı illər | *Üç dəfə dirilmiş* (1960) • *Köpək Barbos və qeyri-adi qaçış* (1961) • *Araq çəkənlər* (1961) • *İşgüzar adamlar* (1962) • *"I" əməliyyatı və Şurikin başqa macəraları* (1965) • *Qafqaz əsiri və ya Şurikin yeni macəraları* (1966) • *Brilyant əl* (1968) |
| 1970-ci illər | *12 stul* (1971) • *İvan Vasilyeviç peşəsini dəyişir* (1973) • *Ola bilməz!* (1975) • *Peterburqdan anonim adam* (1977) |
| 1980-ci illər | *Kibrit ardınca* (1980) • *İdman lotosu-82* (1982) • *Həyat üçün təhlükəlidir!* (1985) • *Xüsusi xəfiyyə və ya "Kooperasiya" əməliyyatı* (1989) |
| 1990-cı illər | *Deribasovskda hava yaxşıdır və ya Brayton-Biçdə yenə yağışlar yağır* (1992) |
**Adi çivdimdik** (*lat.* Crex crex) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin durnakimilər dəstəsinin sufərələri fəsiləsinin çivdimdik cinsinə aid heyvan növü.

Statusu
-------

Nadirdir.

Kateqoriyası
------------

Təhlükə vəziyyətindədir (EN). Qorunması gücləndirilməsə kritik vəziyyətə düşə bilər.

Qısa təsviri
------------

Ümumi rəngi bozumtul-kürəndir. Beli uzununa naxışlıdır. Qanadları pas kimi kürəndir. Boğazı ağımtıl, döşü və çinədanı isə açıq-bozdur. Bədəninin yanları köndələn ağ zolaqlı açıq-kürəndir.

Yayılması
---------

Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda Xəzər dənizi sahillərində və Kür-Araz ovalığında təsadüf olunur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Su hövzələrinin və çayların bitkilərlə sıx örtülmüş bataqlıq sahilləri əsas yaşayış yerləridir. Gündüz fəal olur. Azərbaycanda miqrantdır. Yaz köçü aprel–may aylarında, payız köçü isə oktyabr–noyabr aylarında müşahidə olunur. Həşəratlar, onların sürfələri, molyusklar, bitki toxumları yeyir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yaşayış yerlərində iribuynuzlu mal-qaranın kütləvi otarılması, su-bataqlıq biotoplarının qurudulması çivdimdiyi sıxışdırır.

Əhali üçün əhəmiyyəti
---------------------

Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan, Abşeron və Ağgöl Milli Parkları və Dövlət Təbiət Yasaqlıqlarında nəzarət altında saxlanılır. Naxçıvan MR-in Qırmızı kitabına (2006), Bonn, Bern, Ramsar konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Kür deltasına və ona həmsərhəd bataqlıq sahələrinə yasaqlıq statusunun verilməsi məsləhətdir. Növü əhaliyə tanıtmaq vacibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q26017
* Wikispecies: Crex crex
* ABA: corcra
* ADW: Crex\_crex
* Avibase: 7E2572426E200D08
* BioLib: 8587
* BirdLife: 22692543
* BOLD: 52507
* BTO: CORNC
* CMS: crex-crex
* eBird: corcra
* EUNIS: 995
* Euring: 4210
* Fauna Europaea: 96777
* Fauna Europaea (new): cfe0b12d-937e-4747-b89b-314d23b08cc9
* Fossilworks: 369010
* GBIF: 4408498
* IBC: corncrake-crex-crex
* iNaturalist: 443
* IRMNG: 10855376
* ITIS: 176277
* IUCN: 22692543
* NBN: NHMSYS0000530322
* NCBI: 185586
* NZBO: corncrake
* NZOR: 2262b227-4692-4e58-b4bf-6caf9e0830e1
* TSA: 5032
* WoRMS: 416690
* Xeno-canto: Crex-crex

 |
**Rayberləmə** dedikdə deşiklərin rayber aləti ilə sürtünmə effekti ilə mexaniki emalı nəzərdə tutulur. Bu tenologiya ilə deşiyin həm forma dəqilqiyi artır, həm də səthinin kələkötürlüyü yaxşılaşır. 

Rayberləmə deşikdə düzgün forma, yüksək ölçü dəqiqliyi və kələkötürlük almaq üçün rayber aləti (Rayber) tətbiq edilən tamamlama (təmiz emal) mexaniki emal üsuludur. Rayberləmədə qalınlığı maksiumum 0,5 mm olan pay çıxarılmaqla, deşikləri 2-3 dəqiqlik və 7-8-ci təmizlik siniflərində hazırlamaq olur. Xüsusi hallarda kəscilik qabiliyyəti yüksəldilmiş alətərin tətbiqi ilə bu parametrləri daha da yaxşılaşdırmaq olur. Proses yalnız soyuducu-yağlayıcı mayenin tətbiqi ilə aparılır. Təmiz rayberləmədə kəsmə dərinliyi 0,5-0,25 mm-i keçmir. Rayberləmədə kəsmə parametrləri şəkil 1-də verilmişdir. 

Kəsmə rejimləri rayber alətinin növündən asılı olaraq müxtəlif olur. Bir tilli alətlərdə nisbətən aşağı veriş verməklə böyük kəsmə sürətlərində (poladın emalında: v=25-90 m/dəq) emal aparmaq mümkündür. Çoxtilli rayberlər isə yalnız aşağı kəsmə sürətlərinə (poladın emalında: 8-12 m/dəq) imkan yaradırlar. Bunun səbəbi yüksək kəsmə sürətlərində aparıcı faskaların qızamsı və nəticədə alətin yeyilməsi sayəsində səthlərin keyfiyyətinin aşağı düşməsi ilə bağlıdır. Bir tilli alətlərdə isə alətin kəsən hissəsini optimal hazırlamaq mümkün olur ki, bu da əlverişli kəsmə şəraitinə imkan yaradır. Verişin qiyməti tillərin sayından asılı olaraq alınır. Bir tilli alətlərdə verilən veriş yalnız bir til tərəfindən yerinə yetirildiyi halda, çoxtilli rayberlərdə bu tillər arasında bölünür. Bir tilli rayberlərdə polad üçün veriş sürəti 0,1-0,35 mm/dövr arasında, çoxtillilərdə isə 0,2-1 mm/dövr arasında yerləşir. Verişin seçilməsinə rayberin plan bucağı bir başa təsir edir.
**Aleksandra Oleqovna Romanovskaya** (*belar.* Аляксандра Раманоўская; doğ. 22 avqust 1996 , Minsk) — Belarus akrobatika üzrə ixtisaslaşmış fristayl idmançısı. 2018 Qış Olimpiya Oyunlarının iştiraçısı, 2019-cu il dünya çempiyonu, iki qat 2019-cu il Universiada çempionu, dəfələrlə Dünya Kuboku mükafatçısı. Belarus Respublikasının beynəlxalq dərəcəli idman ustası.

Bioqrafiyası
------------

Aleksandra Romanovskaya 22 Avqust 1996-cı ildə Minskdə anadan olub. 2005-ci ildən fristaylla məşğul olmuşdur. Aleksandranın valideynləri də bu idman növü ilə məşğul idi. Minskdəki Belarus Dövlət Pedaqoji Universitetini bitirib.

2011-ci ildən etibarən Belarusiyalı Nikolay Kozekonun rəhbərliyi altında məşq edir. Bir il sonra Romanovskaya Dünya Kuboku yarışlarında Belarus mərhələsində debüt etdi.

2015-ci ildə Alexandra Romanovskaya fərdi akrobatika üzrə Dünya çempionatında iştirak etdi və birinci yeri qazandı. Elə həmin il Avstriyanın Kraischberg şəhərində keçirilən böyüklər arası dünya çempionatında debüt etdi və 11-ci yeri tutdu. 2014/2015 tarixində Dünya Kuboku yarışında Romanovskaya mərhələlərdən birində (Lake Placid) qalib gələrək 33-cü oldu.

2017-ci ildə Romanovskaya İspaniyanın Serra Nevada şəhərində dünya çempionatında çıxış etdi. Ancaq fərdi akrobatikada yalnız 19-cu ola bildi.

2018-ci ildə Koreyada keçirilən olimpiadada Romanovskaya 14-cü yeri tutdu. Aleksandra mövsümü ümumi hesabda 25-ci, sərbəst akrobatika üzrə isə 4-cü yerdə başa vurdu. Bu onun ən yaxşı uğuru idi.

2019-cu ildə Yuta ştatının Park Citi şəhərində keçirilən çempionatında akrobatik tullanma üzrə dünya çempionu titulunu qazandı. Superfinalda belaruslu ikinci ən çətin atlamanı həyata keçirərək sərbəst oyunçu kimi hakimlərdən 113.18 xal aladı. Beləliklə Aleksandra Romanovskaya rusiyalı qadın Lyubov Nikitinanı 23,3 xal qabaqladı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Freestyle Skiing | Athlete Profile: Aliaksandra RAMANOUSKAYA - Pyeongchang 2018 Olympic Winter Games". web.archive.org. 2018-04-21. 2018-04-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-03.
2. ↑  "Александра Романовская выиграла золото на чемпионате мира по фристайлу" (rus). Народная Воля. 2019-02-07. 2019-03-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-03.
**Lazar İosifoviç Ginzburq (Lagin)** (4 dekabr 1903-16 iyun 1979) - sovet yazıçı və şairi. **La**zar **Gin**zburq - yazıçının əsl adıdır.

Həyatı
------

Lazar Laginin 100 illik yubileyi ilə əlaqədar buraxılmış poçt markası
Lazar Ginzburq (Lagin) 4 dekabr 1903-cü ildə Vitebsk şəhərində yəhudi ailəsində anadan olub. O, İosif Fayveleviç Ginzburqun ailədə beş uşaqdan birincisi idi. Növbəti il, Lazarın atası İosif pul qazanmaq məqsədi ilə Minskə köçüb burada mağaza açdı. 1919-cu ildə 15 yaşlı Lazar orta məktəbi bitirib attestat alır. Və məktəbi qurtardıqdan sonra könüllü olaraq Vətəndaş müharibəsinə gedir. 1920-ci ildə isə RK(b)P-nin üzvü olur. 1922-ci ildən Lazar Laginin şeir və qeydləri qəzetdə nəşr olunmağa başlayır. 1924-cü ildə Rostov na-Dona gedən Lagin Vladimir Mayakovski ilə görüşür və Mayakovski onun şeirləri yüksək qiymətləndirir. 1923-cü ildə Minsk konservatoriyasının vokal şöbəsində təhsil alan Lagin, musiqiyə marağı olmadığı üçün musiqi nəzəriyyəsindən kəsilir. 1924-cü ildə Moskvaya gələn Lagin Valeri Bryusovun studiyasında iştirak edir. 1925-ci ildə Karl Marks adına Moskva Xalq Təsərrüfatı institutunu bitirir. Sonra isə Qızıl Orduda xidmət edir. 1930-cu ildən Lagin "Sənayeləşmənin atası", "Pravda" (1932-ci ildən sonra "Timsah" qəzeti) qəzetlərində işləməyə başlayır. 1932-ci ildə "Pravda" ("Timsah") qəzetinin baş redaktoru olur. 1936-cı ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqına qatılır. 1930-cu illərin sonlarında Lazar Şpitsbergen adasına uzun səfər edir. 1938-ci ildə onun "Qoca Xottabıç" nağıl-povesti "Pioner" jurnalında çap olunur. Həmin povest-nağıl əsasında 1956-cı ildə rejissor Gennadi Kazanski "Qoca Xottabıç" filmini çəkir.

Xarici keçidlər
---------------

* Старик Хоттабыч в XXI веке Arxivləşdirilib 2010-04-17 at the Wayback Machine
* Лазарь Лагин. Биография
* Лазарь Лагин. Биография по годам
**Tüklü maralça** (*lat.* Epicometis hirta Poda.) Buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin lövhəbığlar fəsiləsinə aid olan növ

Xarici quruluşu
---------------

Sərtqanadlılar (Coleoptera) dəsətəsinin lövhəbığlar fəsiləsindən olub, qırmızımtıl ayaqları və qanadüstü oval formada olan qara rəngli böcəkdir. Bədəni və qanadüstü bozumtul pulcuqlarla örtülmüşdür. Bığcıqları gözlərlə yan-yana olub oxlov şəklindədir. Bədənin uzunluğu 9-12 mm-dir. Yaşlı fərdləri Naxçıvan MR-in meyvə bağlarında geniş yayılaraq meyvə ağaclarının tumurcuq və çiçəklərinə ciddi zərər verirlər. Xüsusilə ərik, şaftalı və heyvanın tumurcuq və çiçəklərinə 30-35 % zərər yetirir ki, bu da məhsuldarlığın xeyli aşağı düşməsinə səbəb olur.

Həyat tərzi
-----------

Böcək imaqo mərhələsində torpaqda qışlayır. Yazın əvvəllərində (martın axırı, aprelin əvvəlləri) qış yerlərindən çıxan böcəklər, bəzək bitkilərinin təzəcə əmələ gəlmiş tumurcuqları və sonra təzəcə açılmış çiçəkləri ilə qidalanırlar. Abşeronda az hallarda yenicə açılmış yarpaqlarla da qidalanmaları müşahidə edilmişdir. Qidalandıqdan 8-10 gün sonra cütləşməyə başlayırlar və 6-8 gündən sonra, may ayının əvvəlində dişi fərdlər yumurta qoymağa başlayır. Hər bir dişi fərd, (yumurtalar tək-tək olmaqla) 15-20 ədəd yumurta qoyur. Yumurtalar torpağın alt (3-5 sm) qatına qoyulur. 8-10 gündən sonra yumurtalardan sürfələr çıxmağa başlayır. Sürfə mərhələsi 50-55 gün davam edir. Onlar torpaqda olan bitki qalıqları və kiçik canlı orqanizmlərlə qidalanaraq son yaş mərhələsini bitirib, puplaşırlar. Pup mərhələsi 15-20 gün çəkir. Müşahidələrə əsasən, böcək ildə bir nəsil verir. Bəzi illərdə hədsiz çoxalaraq meyvə və dekorativ ağaclara ciddi zərər yetirirlər.

Yayılması
---------

Estoniya, Rusiya (Voronej, Kurski, Saratov, Kuybişev) Qafqaz, Qazaxıstan, Şərqi Avropa.Azərbaycanda Naxçıvan MR-in meyvə bağlarında geniş yayılıblar.

Ədəbiyyat
---------

* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
**Kürən xul** (*lat.* Neogobius pallasi) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin şüaüzgəclilər sinfinin xulkimilər dəstəsinin xullar fəsiləsinin xul cinsinə aid heyvan növü.

Yayılması
---------

Kürən xul balığı Qara dəniz, Azov dənizi və Xəzər dənizinin hövzələrində geniş yayılmışdır. Azərabaycanda Kür çayı hövzəsində bu balığa Ağstafa rayonundan Alazana qədər olan bütün çaylarda, Lənkəran, Astara çaylarında, Quba-Xaçmaz rayonlarının çaylarında və Araz çayında təsadüf edilir. Qafqazın dağ çaylarında, o cümlədən Kür çayının yuxarı axarında və qollarında Qafqaz çay xulu yarımnövü-''N.platyrostris constructor Nordman'' təsadüf edilmişdir.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

D VI-VII ,I 16 - 19, A 11-13 (15), squ (53) 56-68 (71)-dir. Bədəni uzunsov-silindrikdir, quyruğa doğru getdikcə nazikləşir. Başı enli, yanlardan basıqdır. Ağzı kiçikdir. Rostrumu kütdür, alt çənə önə çıxmır. Uzunluğu 138 mm-ə qədər, çəkisi 31 q-a qədər olur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Şirinsu balığıdır, dibi daşlı və axar sularda yaşayır. Əsas qidasını balıqlar təşkil edir. Bundan başqa o qammaridlər və iynəcələrin sürfələri və habelə yaşıl yosunlarla qidalanır.

Çoxalması
---------

Çoxalması kürüləmə yolu ilə olur. Cinsi yetkinliyə bir yaşında çatır. Kürüsünü may ayında tökür. Kürülər hissə ilə yetişir. May ayının axırlarında dişilərin əksəriyyəti öz kürüsünü tökmüş olur, iyun ayında isə cinsi məhsulları başlıca olaraq II inkişaf mərhələsində qalır. Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑   Əsgerov F.S. Zaytsev Y.Y. Qasımov R.Y. Quliyev Z.«Biomüxtəliflik: Xəzərin əsrarəngiz balıqları» "Bəşər-XXI" nəşriyyatı, Bakı, 2003, səh77.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q5228048
* Wikispecies: Neogobius pallasi
* EoL: 1249596
* EUNIS: 16346
* Fauna Europaea: 304930
* Fauna Europaea (new): 92b62697-5c08-4e14-a374-ca09be4d4d28
* FishBase: 48268
* GBIF: 2379080
* iNaturalist: 106744
* IUCN: 135596
* NCBI: 670864

 |
**Lazarevski rayonu** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhərində yerləşən 4 şəhər daxili rayondan biri.

Coğrafiyası
-----------

Lazarevski rayonu Qara dəniz sahilində, Böyük Soçinin qərb hissəsində yerləşir. Şərqdə şəhərin mərkəzi və Xostinski rayonunun ərazisi, qərbdə Tuapse rayonu, şimalda Apşeron rayonu və şimal-şərqdə Adıgey Respublikası ilə həmsərhəddir. Rayonun qərb sərhədi Şepsi və Şuyuk çaylarının su hövzəsi ilə, şimal sərhədi Baş Qafqaz silsiləsinin zirvələri, şərq sərhədi Mamayski aşırımı ilə və cənub sərhədi Qara dəniz sahili ilə keçir.

Lazarevski rayonun sahəsi Soçi şəhər ərazisi ilə birlikdə 31,57 km-dir² Tabeliyində olan qəsəbə və kənd rayonları ilə — 1744 km²-dir.

Bölgənin iqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən 14 ° C, orta illik yağıntı təxminən 1250 mm-dir. Ən çox yağıntı qışda sahilə düşür. Sahildən uzaqlaşdıqca və dağlara qalxdıqca orta illik yağıntı tədricən azalır ki, bu da Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacını şimaldan əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndirir. Dağlara qalxarkən düşən yağıntının miqdarı il artır.

Tarixi
------

Müasir Lazarevski mikrorayonunun təməlqoyma tarixi 1839-cu ildir. Admiral M. P. Lazarevin başçılıq etdiyi donanma hərbi qala tikdirdi. Qalanın admiral Mixail Petroviç Lazarevin adını daşıyırdı.

1934-cü il yanvarın 16-da Lazarevskİ kəndi Tuapse rayonundan Azov-Qara dəniz bölgəsinin Şapsuqski milli rayonuna köçürüldü. Elə həmin il Lazarevskoye rayonun inzibati mərkəzi seçildi.

1961-ci ilin fevralın 10-da Krasnodar diyarının Lazarevski rayonu ləğv edildi. Lazarevski, Daqomıs və başqalarının kurort sahil kəndləri Soçi şəhərinin hüdudlarına daxil edildi, bununla əlaqədar olaraq Soçi şəhərinin Lazarevski rayonu yaradıldı. Krasno-Aleksandrovski, Kiçmayski, Maryinski, Verxne-Loski, Volkovski, Solox-Aulski kənd sovetləri Soçinin Lazarevski rayonunun inzibati tabeliyinə verildi.

Əhalisi
-------

Bölgənin əhalisi kənd dairəsi ilə birlikdə 96 177 nəfərdir. Şəhər ətrafı ərazidə 75 031 əfər yaşayır. Kənd əhalisi 21 146 nəfərdir.

İqdisadiyyatı
-------------

Soçinin Lazarevski rayonunun iqtisadiyyatının əsasını kurort sənayesi təşkil edir. Rayonun demək olar ki, bütün sahilində sanatoriyalar, pansionatlar, mini mehmanxanalar və s. ilə tikilib. Rayon ərazisində ümumilikdə 300-dən çox mehmanxana və pansionat fəaliyyət göstərir. Həmçinin, bayram mövsümündə ərazinin bir çox sakinləri evlərini və mənzillərini istirahət edənlərə kirayə verirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  В пределах городской черты г. Сочи: Решение Городского собрания Сочи "Об утверждении генерального плана городского округа города Сочи" Arxivləşdirilib 2019-07-20 at the Wayback Machine
2. ↑  "Лазаревское. История". www.villa-nina.ru. 2012-02-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-21.
3. ↑  "Решение КИК от 07 апреля 1961 года № 329 «Об изменении административно-территориального деления Адлерского, Лазаревского, Центрального и Хостинского районов города Сочи»". 2021-10-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-30.
4. ↑  "Лазаревский район Сочи". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-04.
**Çomsonqde** (Hanqıl: 첨성대) – Kyonqcu şəhərində yerləşən astronomik rəsədxana.

Çomsonqde sözünün mənası Koreya dilində *ulduzlara baxan qala* deməkdir. Çomsonqde Asiyada və böyük ehtimalla dünyada mövcud olan ən qədim rəsədxanadır. VII yüzillikdə paytaxtı *Sorabol* və ya günümüzdəki *Kyonqcu* şəhəri olan Şila krallığı dövründə inşa edilmişdir. Çomsonqde 1962-ci il 20 dekabrda ölkənin 31-ci milli xəzinəsi olaraq təyin edilmişdir. Hal-hazırda yalnız tarixi qeydlərdə mövcud olan Bekçe krallığındakı *Comsonqde*nin modelləşdirdiyi Çomsongde 675-ci ildə *yapon rəsədxanası*nın və 723-cü ildə Çindəki *Duke Zhou* rəsədxanasının inşasına təsir göstərmişdir.

Tarixi
------

Samquk saqidə yazılanlar etibarilə Çomsonqde krallığın paytaxtının yaxınlığında Kraliça Seondeokun hakimiyyəti dövründə inşa edilmişdir. Çomsonqde ulduzlara baxan qala mənasına gəlir. Qalanın inşası mürəkkəbliyi səbəbi ilə 5 il çəkmişdir.

Quruluşu
--------

Çomsonqde 9.17 Metr hündürlüyündədir və 3 hissədən ibarətdir: stilobat, yaxud inşa edilmiş sütun bünövrə, əyri silindrik gövdə və kvadrat üst hissə. Gövdənin ortasında kvadrat pəncərə və tikilinin iç tərəfinə giriş vardır. Yuxarıdan baxıldığında, Çomsonqde "yaxşı" mənasını verən 井 (Hanqıl: 정) *Hanca* heroqlifini xatırladır. Kvadrat stilobatın bünövrəsi 5.7 metr genişliyindədir və 12 düzbucaqlı daşdan tikilmiş 1 qatdan ibarətdir. Bünövrədən pəncərəyə qədər qala torpaq və qalıqlarla doludur. Qalanın silindrik gövdəsi, 1 ildə olan gün sayını simvollaşdıran, 365 ədəd kəsilmiş qranitdən inşa edilmişdir. *Song* (1983) 366 blok aşkar edən *Kyonqcu Milli Muzeyi*nin direktoru *Honq Sa-Cun*un 1962-ci ildə apardığı bir araşdırmaya istinad edir. Daş sayındakı bu uyğunsuzluq, bəzi tədqiqatçıların qalanın yuxarı hissəsində olan və xaricdən görünməyən daş lövhəni sayması yaxud buraxması ilə əlaqələndirilə bilər. Daşlar həlqəvi hissələr olaraq formalaşmışdır, yəni hər daş əyri və ya əyilmiş düzbucaqlı formasını alır.

Simvolizm
---------

Çomsonqdedəki daşların sayının və yerləşdirilməsinin müxtəlif tarixi və astronomik fiqurları təmsil etdiyi fərz edilir. Mərkəzdəki dəlik və ya pəncərə gövdəni həm yuxarıda həm də aşağıda 12 daş təbəqəyə ayırır və bu bir ildəki 12 ayı və 24 günəş dövrünü simvolizə edir. Bundan əlavə, stilobatı təşkil edən 12 daş da 12 aya istinad edə bilər.

Qalereya
--------

1930-cu ildə ÇomsonqdeYağışlı gündə Çomsonqde
Gecə mənzərəsi 
Gecə mənzərəsi 2
Gecə mənzərəsi 3

İstinadlar
----------

1. 
2. 
3. 
4. 
5.

Xarici keçidlər
---------------
Parker Solar Probe Günəş ətrafında
**Parker Solar Probe** — ABŞ-nin Milli Aeronavtika və Kosmik Fəzanın Tədqiqi Agentliyi (NASA) "Parker Solar Probe "peykini Günəşə göndərib.

Florida ştatının Kanaverel kosmodromundan yüksək elliptik orbitə çıxarılan peyk amerikalı məşhur astrofizik Yucin Parkerin adını daşıyır.

Parker Solar Probenin yeddi il ərzində 24 dəfə Günəş ətrafında hərlənərək ona rekord yaxın məsafədə - 8.86 Günəş radiusu və ya 6.1 milyon kilometr yaxınlaşması planlaşdırılır.

Dəyəri 1,5 milyard ABŞ dolları olan peykin birbaşa Günəş tacına daxil olmaq və Yerdə həyat şəraitinə təsir edən yüksəkenerjili Günəş küləyinin yaranma mexanizmini araşdırmaq imkanı var.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *AZƏRTAC.* "NASA "Parker Solar Probe" peykini Günəşə göndərib" (az.). 13.08.2018. 2021-08-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-15.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Parker Solar Probe*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Solar Probe Plus (Mission Engineering Report; JHUAPL)
* Heliophysics Research (NASA)
* Explorers and Heliophysics Projects Division (EHPD; NASA)
* *Parker Solar Probe* (data and news; NASA)
* *Parker Solar Probe* (Video/3:45; NYT; August 12, 2018)
**Villis Kerrier** (*ing.* Willis Haviland Carrier; 26 noyabr 1876 – 7 oktyabr 1950, Nyu-York, Nyu-York ştatı) — Amerikan mühəndis, müasir kondisioner ixtirası ilə daha çox məşhurlaşan ixtiraçı.

İlk kondinsioner 1902-ci ildə Kerrier tərəfindən ixtira edilmişdir. 1915-ci ildə o və daha başqa altı mühəndislə birlikdə *Carrier* korporasiyasının əsasını qoyurlar və kondinsionerlərin istehsalı və satışı ilə məşğul olurlar. Hal-hazırda dünyada istehsal olunan kondinsionerlərin 17 %-i bu firmanın payına düşür. O dünyada bu sahə üzrə aparıcıdır.

Həyatı
------

U.Kerrier 1876-cı il 26 Noyabrda Nyu-Yorkun Anqola kəndində, Duane Uilliams Kerrier (1836–1908) və Elizabet R. Haviland (1845–1888) cütlüyünün övladı olaraq dünyaya gəlib.

O, Kornell Universitetində təhsil alıb. 1901-ci ildə universitetdən mühəndislik üzrə bakalavr dərəcəsi ilə məzun olub.

Fəaliyyəti
----------

Mühəndislərin əl kitabı, U.Kerrier redaktəsi ilə, 1914
İlk müasir elektrikli kondisioner 1902-ci ildə Uillis Kerrier tərəfindən ABŞ-nin Buffalo şəhərində ixtira olunub. Kornell Universitetindən məzun olduqdan sonra Kerrier *Buffalo Forge Company*-də işləməyə başladı. Burada işləyərkən, o Bruklində yerləşən *Sackett-Wilhelms Lithographing and Publishing* Kompaniyası üçün tətbiqi bir problemi həll etmək məqsədi ilə havalandırma ilə təcrübələr aparırdı. Beləliklə ilk kondisioner Kerrier tərəfindən hazırlanıb və **1902-ci il 17 İyulda** istifadəyə verilib.

Mirası
------

1930-cu ildə Kerrier Yaponiya və Koreyada da istehsalata başladı. Hazırda Cənubi Koreya dünyada ən böyük kondisioner istehsalçısıdır.

Yay aylarında sənaye istehsalının artırılması ilə kondisionerlər amerikan həyatında inqilabi çevriliş etdilər. 1920-ci illərdə məişət kondisionerlərinin təqdimatı ABŞ-də əhalinin cənub bölgələrə("Sun Belt") miqrasiyasının başlamasına kömək etdi.

*Carrier* korporasiyası 1980-ci ildə *United Technologies* korporasiyasının törəmə şirkətinə çevrildi. *Carrier* korporasiyası kommersial və məişət kondisionerlərinin istehsalında hələ də dünya lideri olaraq qalır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Willis Carrier // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Willis Carrier // GeneaStar.
3. 1 2  *Societies A. C. o. L. Press O. U.* American National Biography Online (ing.). / S. Ware [New York]: Oxford University Press, 2000. ISSN 1470-6229
4. ↑  Czech National Authority Database.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | American National Biography · Britannica (onlayn) · Notable Names Database |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave · WikiTree |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| ISNI: 0000 0001 1595 5721 · LCCN: n91113749 · NDL: 00620461 · NKC: xx0240067 · NLA: 35088371 · NUKAT: n2007089384 · SUDOC: 128941421 · VIAF: 11491474 · WorldCat VIAF: 11491474 |

 |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Alim ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Otto.

**Otto Liman fon Sanders** (*alm.* Otto Liman von Sanders‎; 17 fevral 1855 - 22 avqust 1929) — Birinci dünya müharibəsi ərzində Osmanlı ordusunda məsləhətçi və hərbi komandan olaraq xidmət etmiş alman general. 1918-ci ildə Sinay və Fələstin cəbhəsində gedən döyüş əməliyyatlarında Osmanlı ordusuna rəhbərlik etmişdir.

Həyatı
------

Liman fon Sanders Prussiya krallığının Pomeraniya bölgəsində yerləşən Stolp (indiki Slupsk) şəhərində anadan olmuşdur. O, 1874-cü ildə Alman ordusuna qoşulmuş və general rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. 1913-cü ildə digər bir sıra prussiyalı generallar kimi o da Osmanlı ordusunda xidmət etməyə başlamışdır. 1915-ci ildə Gelibolu və Çanaqqala boğazlarını müdafiə edən 5-ci Ordu komandanlığına təyin olunmuşdur. Bu vəzifədə olarkən göstərdiyi xidmətlərə görə Müşir rütbəsinə yüksəlmişdir.

1918-ci ildə general Erix fon Falkenhaymın yerinə Sinay və Fələstin cəbhəsində döyüşən İldırım Ordular qrupuna komandan təyin olunmuşdur.

Müharibə başa çatdıqdan sonra müharibə cinayətləri işlədiyi iddiası ilə 1919-cu ilin fevralında Maltada həbs olunur. Həbs olunduqdan altı ay sonra azad olunur və elə həmin il Almaniya ordusundan ayrılır.

1927-ci ildə müharibə ərzində və öncəsində öz təcrübələri haqqında Maltada həbsdə olarkən yazdığı kitabını nəşr etdirir. 22 avqust 1929-cu ildə Münhen şəhərində vəfat etmişdir. Darmştat şəhərində, həyat yoldaşı Amelie fon Sandersin yanında dəfn olunmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Osmanlı ordusu
* Birinci dünya müharibəsi
* Çanaqqala müharibəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Liman von Sanders, Otto Viktor Karl". Hessische Biografie. 6 iyun 2014. 2022-02-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 sentyabr 2017.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Otto Liman fon Sanders*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* World War One.com Qısa bioqrafiya. Yanvar 2006.
**Oturan Buğa** (1831-1890 ) Yerli dildə adı: (*Tȟatȟáŋka Íyotake*).
O, Federal hökumətinin əsir aldığı son Siu (Lakota) qəbiləsinin böyüyüdür. Öz adını 14 yaşında Krou hindularına qarşı mübarizədə fərqlənəndə alıb. Lakota qəbiləsinə 1868-ci ildən başçılıq etməyə başlayıb.

Little Bighorn döyüşü
---------------------

Ağlar hinduların torpaqlarına 1950-ci illərdə yerləşməyə başladılar və hinduları sıxışdırdılar. Ağlarla müharibə 1868-ci ildə bitmişdi, amma Black Hills adlanan yerdə (bu bölgə hindular üçün müqəddəs idi) qızılın tapılması gərginliyi yenidən artırdı. 1876-cı ildə mart ayında Lakota, Cheyyene və Arapahoların qatıldığı və Rosebud Creekdə keçirilən "Günəş Rəqsi" mərasimində Oturan Buğa gələcəkdən xəbərlər aldığını bilidirdi. Bir neçə həftə sonra General George Amstrong Custer və 7-ci süvari dəstəsi yerlilərin düşərgəsinə hücum etdilər. Bu döyüşdə bir çox hindu və demək olar ki, bütün ağ əsgərlər öldürüldü.

Təslim olması
-------------

4 il sonra buffaloların nəslinin tükənməsi və qida tapılmaması səbəbi ilə Oturan Buğa təslim olmaq məcburiyyətində qaldı. 1881-ci ilin qışında Oturan Buğa və hələ də onun ətrafında olan bir qrup hindu federal əsgərlərə təslim oldular. 1881-ci ilin iyulunda o öz kiçik oğlu ilə birlikdə federal hökumətinin ofisinə gəldi. Bununla dost olmaq istədiyini göstərmək istədi və "qəbiləmin xatırlayacağı son əsir mən olmaq istəyirəm" dedi.
O, Cənubi Dakotada Standinq Rokda hindular üçün düzəldilmiş düşərgədə əsir tutuldu. 1885-ci illərdə hindular ağların seçdiyi rəhbərlərlə idarə olunurdular. Oturan Buğa ömrünün sonlarına yaxın Standinq Rokda Grand Riverdə kiçik bir komada yaşadı. 2 arvadı ilə birlikdə yaşayırdı və xristianlığı qəbul etməmişdi. Amma yeni nəslin oxumağı və yazmağı bilməli olduğunu hesab edirdi və onları yaxınlıqdakı xristian məktəbinə göndərirdi.

Ölümü
-----

1890-cı ilin payızında Oturan Buğaya "Ruh rəqsi" ilə bağlı xəbərlər gəldi. Ruh rəqsi mərasimləri ağların torpaqlarını tərk etmələri və hinduların əvvəlki həyatlarına qayıtmaları istəyinin ifadəsi idi. Federal hökumət üçün işləyən agentlər bu mərasimi onlara xəbər verdilər. Bu mərasimə hələ də sevilən,mistik gücə malik Oturan Buğa da lider olaraq qatıldı.Hökumət bura 43 Lakota polisini yollamışdı. 1890-cı ilin dekabrında Oturan Buğanın komasını top atəşinə tutdular. Onun tərəfdarları onu qorumağa çalışsalar da arxasından gələn Lakota əsgəri onu başından vurdu. Oturan Buğa Fort Yatesdə dəfn edildi. Məzarında nişan olaraq qranit mizraq var.
**Otto Şmidt burnu**— Çukot dənizi akvatoriyasında Lonq boğazında yerləşın burun.

Burunda Şmidt Burnu qəsəbəsi və Rırkaypiy kəndi mövcuddur. 2014-ci ildə hərbi şəhərcik salınmışdır.

Tarixi
------

Burun ilk dəfə 1778-ci ildə Ceyms Kuk tərəfindən aşkarlanmışdır və *Nordkap* («Şimal burnu») olaraq adlandırılmışdır. Yerli əhali burnu *İr-Kappeya* adlandırırlar. 1934-ci ildə burun məşhur sovet qütb araşdırmaçısı Otto Şmidtin şərəfinə adlandırılır.

Şmidt burnunda Neolit dövrünə aid qədim ovçuların alətləri aşkarlanmışdır. Burada hətta Çukçalara məxsus olan qalaça olmuşdur.

Təbiətin qorunması
------------------

2010-ci ildə burunda yerli əhəmiyyətli qoruq ərazi təşkil edilir. Layihənin məqsədi dünyanın ən böyük Morj yerləşim yerlərinin və ağ ayıların qorunması olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Vankarem burnu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arktikada Rusiyanın ikinci hərbi şəhərciyi salınmışdır". 2015-12-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-23.
2. ↑  Спецстрой России: около 1,5 тысяч рабочих строят военные объекты в шести точках Арктики Arxivləşdirilib 2015-12-23 at the Wayback Machine (rus.)
3. ↑  *Valeri Kupeski.* Otto Şmidt burnu Arxivləşdirilib 2012-04-08 at the Wayback Machine // «Qütb ulduzu» qəzeti, 3 oktyabr 1991 il.
4. ↑  "Çukot Muxtar Dairəsinin rəsmi saytı". 2013-11-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-23.
**Avuar** (fransız dilində "avoir" – sahib olmaq, əmlak, aktiv sözündən yaranmışdır) geniş mənada sahibinin öhdəliklərini ödəmək imkanı verən müxtəlif aktivlərdir (pul vəsaitləri, çeklər, veksellerlər, akkreditivlər). Dar mənada isə avuar dedikdə bankların xarici ölkələrdə yerləşən banklardakı hesablarında əcnəbi valyuta ilə sahib olduqları vəsait başa düşülür. Hər hansı bir ölkəyə məxsus olan həmin vəsaitlərin toplusu onun əcnəbi avuarı adlanır. Həmin avuarların hesabına ödənişlər edilir, borc öhdəlikləri bağlanır, ölkələr arasında ödəniş dövriyyəsi həyata keçirilir. Dünya iqtisadiyyatında ödəniş dövriyyəsinin əhəmiyyətli hissəsi ABŞ dolları, avro, yapon yeni, ingilis funt sterlinqi ilə həyata keçirildiyindən, avuarların ən geniş olaraq bu valyutalarda yayılmışdır.

Növləri
-------

* Sərbəst;
* Dondurulmuş;
* Xüsusi rejimlə istifadə olunan;
* Əməliyyat avuarı (cari ödənişlər üçün);
* Sığorta avuarı (ehtiyat);
* İnvestisiya avuarı;
* Təzminat avuarı.

Aydın olduğu kimi, avuarlar sahibinin borc öhdəliyini ödəmək üçün nəzərdə tutulmuş aktivlərdir. Bundan əlavə, onlar vasitəsilə təsərrüfat fəaliyyəti aparılır. Çünki mahiyyət etibarilə şirkətə "su üzərində qalmağa" kömək edir və hətta gəlir qazandırır. Yox əgər, məhz bank avuarlarından danışmalı olsaq, deməliyik ki, bu zaman avuarlar beynəlxalq əməliyyatlar və hesablamalaq üçün istifadə olunur. Bu bir növ bankın "təhlükəsizlik yastığıdır". Məhz buna görə də, avuarların məntiqlə və düşünülmüş şəkildə yerləşdirilməsi maliyyə təşkilatının idarə edilməsi prosesində vacib və ciddi addımlardan biridir.

Avuarların digər aktivlərdən üstün cəhəti sahibinə etdiyi güclü "dəstəkdir". Məsələ ondadır ki, söhbət əcnəbi əmlakdan gedirsə aydındır ki, o sahib olduğu dövlətin qanunlarına tabe olmalıdır. Bəzi hallarda isə hesablar dondurula bilər. Bu halda isə sahib öhdəliyini onlar vasitəsilə ödəyə bilməz. Hesabın dondurulması ehtimalı isə müharibə dövründə, iqtisadi blokada və s. mübahisəli vəziyyətlər zamanı keçərlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-04-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-31.
**Məhəmmədvəli mirzə Əbdülhüseyn mirzə oğlu Fərmanfərma** (1891 və ya 1890, Təbriz – 1983 və ya 1988, Tehran)—Qacar şahzadəsi, İranın ictimai-siyasi xadimi.

Həyatı
------

Əbdülhüseyn mirzə Fərmanfərmanın üçüncü oğlu Məhəmmədvəli mirzə 1891-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Ailə təlim-tərbiyəsi almışdı. Beyrutda Amerika Universitetini bitirmişdi. Atasının mülklərini idarə edirdi. Məhəmmədvəli mirzə 1916-cı ildən 1917-ci ilədək Təbrizdə maliyyə idarəsində çalışmışdı.

Atası ona tapşırmışdı ki, mülklərini qorumaq üçün məclisdə (parlamentdə) iştirak etsin. O, 4-cü, 5-ci, 6-cı çağırışda məclisə deputat seçilmişdi. 1917-ci ildən 1931-ci ilədək məclisədə vəkil kimi Sərabı təmsil etmişdi. 13-cü, 14-cü çağırışda, 1941-ci ildən 1947-ci ilədək Təbrizin nümayəndəsi kimi məclisdə əyləşmişdi.

Məhəmmədvəli mirzə 1945-ci ildən 1946-cı ilədək Müstəqil Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Idarəsinə başçılıq etmişdi. 1946-cı ildə Təbliğat naziri təyin edilmişdi. Məhəmmədvəli mirzə bir ara Əşrəfə xidmət etmişdi.

Ailəsi
------

Məhəmmədvəli mirzə professor Yəhya Adilin bacısı ilə yaşam qurmuşdu. Səidə xanım və Gülnaz xanım adlı qızları vardı.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
Cənubi Şetland adalarında Byers yarımadasının yerləşməsi.
Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
**Sparadok burnu** (bolq. *нос Спарадок*, ‘Nos Sparadok’ \'nos spa-ra-'dok\) — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının Byers yarımadası sahillərindən 200 m məsafədə yerləşən burundur. Burun buzlaqlardan azaddır. Burun Barkley körfəzindən 300 m şimalda yerləşmişdir.

Burun E.ə 445-435-ci ildə Frakiya hömdarı olan Sparadokun adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Burun Nedelya burnundan 1.58 km cənub-qərbdə, Leyr burnundan 2.23 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Burun 19-cu əsrdə ağ sənayeçilər tərəfindən kəşf olunmuşdur. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* L.L. Ivanov et al. Antarctica: Livingston Island and Greenwich Island, South Shetland Islands. Scale 1:100000 topographic map. Sofia: Antarctic Place-names Commission of Bulgaria, 2005.
* L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Həmçinin bax
------------

* Cənubi Şetland adaları

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Sparadok Point.
**Avtorotasiya** (avto… lat. rotatio – fırlanma ) – 1) helikopter və ya avtojirin iş rejimi; onların daşıyıcı vintinin sürətli hava axınının təsiri altında fırlanması. Uçan aparatların güc qurğusu imtina etdikdə (və ya mühərrikin işi dayandırıldıqda) aparat enməyə başlayan zaman daşıyıcı vint avtorotasiya rejiminə keçir. Bu vaxt uçan aparatlarının potensial enerjisinin azalması nəticəsində vintin fırlanması (qaldırıcı qüvvənin yaranması) üçün lazım gələn enerji alınır. Avtorotasiya rejimində daşıyıcı vintin qaldırıcı qüvvəsi, demək olar ki, uçan aparatlarının ağırlıq qüvvəsinə bərabər olur; vintin valındakı fırlanma momenti isə sıfra yaxınlaşır. Bu vəziyyət mühərriki işləməyən avtojir və ya helikopterə az mailliklə, ehmalca və təhlükəsiz enməyə imkan yaradır. 2) Uçuş zamanı qaz — turbin mühərrikinin rotorunun sürətli hava basqısının təsiri altında (yanma kamerasındakı yanacaq yanmadan) fırlanması. 3) Təyyarənin hava vintinin güc qurğusu uçuş zamanı imtina etdikdə (və ya işi dayandırıldıqda) vintin sürətli hava axınının təsiri altında fırlanması. Avtorotasiya uçuş zamanı böyük aerodinamik müqavimət yaratdığından, təyyarə uçuşda olarkən bu rejim əlverişsizdir.

Mənbə
-----

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. ISBN 978-9952-441-00-0.

İstinadlar
----------

1. ↑  R. Randall Padfield, Ralph C. Padfield, Padfield R. Learning to Fly Helicopters, McGraw-Hill Professional, 1992, ISBN 0-07-157724-6, ISBN 978-0-07-157724-3
**Espiritu-Santu** (*port.* Espírito Santo) — Braziliyanın şərqində yerləşən ştat. Braziliyanın cənub-şərq regionuna daxildir. Şimaldan Baiya, qərbdən Minas-Jeyras və cənubdan Rio-de-Janeyro ilə sərhədə malikdir. Şərqdən Sakit okeana çıxışı vardır. Ştatın inzibati mərkəzi Viktoriyadır.

Ştatın portuqalcadan tərcümədə «Müqəddəs ruh» mənasını verir.

Coğrafiya
---------

Atlantik okeanın sahilərində ştatın iqlimi tropikdir. İl ərzində iki mövsüm hakimdir. Şimala doğru iqlim quru və istidir. Cənub və cənub-qərb hissə dağlıq olduğundan iqlimi yüksəkliyə doğru azalır. Ən iri çayı Riu-Dosidir.

Ştat ərazisinə Trinidadi-e-Martin-Vas adası daxildir.

Tarixi
------

1535-ci ildə Espiritu-Santu ərazisininə ilk dəfə Vasko Koutinonun başçılığı ilə portuqal koloniyaçıları ayaq basmışlar. 23 may Ruhlar günüdür. Bu səbəbdən ştatın adı bu çür adlandırılmışdır. İlk əvvələr vilayətin mərkəzi Vila-Velya salınmışdır. 1551-ci ildə mərkəz Viktoriyaya köçürülmüşdür.

1822-ci ildə Espiritu-Santu kapitanlığı vilayətə çevrilmişdir. 1889-cu ildə vilayət ştat statusu almışdır.

İnzibati bölgü
--------------

İnzibati cəhətdən 4 mezoregiona və 13 mikroregiona bölünür.

İqtisadiyyat
------------

Ştat iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı, metallurgiya, neftayırma və dağ mədən sənayesi təşkil edir. Viktoriya şəhərində iri dəniz limanı fəaliyyət göstərir.

İxracının siyahısı: kofe, kakao, şəkər qamışı

Ştat ərazisindən neft çıxarılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  .
3. ↑  Braziliya, Espiritu-Santu Arxivləşdirilib 2021-05-10 at the Wayback Machine.
4. 1 2  *Espiritu-Santu* Arxivləşdirilib 2021-10-28 at the Wayback Machine ruusobras.com.
5. 1 2  Espiritu-Santu.

| ⛭Braziliya ştatları |
| --- |
| Akri • Alaqoas • Amazonas • Amapa • Baiya • Qoyas • Maranyan • Matu-Qrosu • Matu-Qrosu-du-Sul • Minas-Jerays • Para • Paraiba • Parana • Pernambuku • Piaui • Rio-de-Janeyro • Riu-Qrandi-du-Norti • Riu-Qrandi-du-Sul • Rondoniya • Rorayma • San-Paulu • Santa-Katarina • Seara • Serjipi • Tokantins • Federal dairə • Espiritu-Santu | Braziliya bayrağıBraziliya bayrağı |
**Sparqapis** və ya **Sparqapises**, əsl adı **Sparğap Tegin** (*yun.* Σπαργαπίσης; v. e.ə. 530) — məşhur Türk sərkərdəsi Təmür Xatunun (yunanca *Tomiris*) oğlu. Türk tayfası olan Massagetlərin ikincidərəcəli sərkərdəsi, Şimali Azərbaycanda və ya Qazaxıstan mövcud olmuş Massaget xanlığının tegini idi.

Həyatı
------

Sparqapis Təmür Xatunun yeganə oğlu idi. O, öz atasının adını oğluna verdi. Ərinin ölümündən sonra xaqan olan Təmür Xatun Sparqapisesi öz varisi elan etmişdi.

Kirlə savaşa hazırlaşarkən Sparqapis Kirin ordusunun bir hissəsinə aid olan qərargahı ələ keçirmişdi. Lakin, Sparqapis və onun alpları Kirin tələsinə düşdüklərindən xəbərsiz idi. Həmin gecə Şah Kuruş qərargaha hücum edir ve Sparqapisi əsir götürür. Lakin, Kir daha sonra əsgərlərinə Sparqapisin əllərini açmalarını əmr edir. Əlləri açılan kimi Sparqapis özünü öldürür. Daha sonra baş verəcək döyüşdə Təmür Xatun Kiri öldürür və beləliklə həm Massaget xanlığını zalım farsların işğalından xilas edir, həm də oğlu Sparqapis Teginin intiqamını alır. Təmür Xatun daha sonra alplarına əmr edir ki, Kirin kəlləsini qanla dolu bir səbətə atsınlar. Alplar bunu edəndə Təmür Xatun deyir: *"Mən hal-hazırda döyüşdə qalib çıxsam da, sən yenə də məni oğlumu hiyləylə əsir alıb onu mənim əlimdən alaraq məni həlak etdin. Sən məndən qan istəyirdin, indi iç o qanı!"*

İstinadlar
----------

Ədəbiyyat
---------

1. Herodot: "Tarix"
2. TRT Belgesel: "Savaşın efsaneleri: Tomris Hatun"
3. Azərbaycan Tarixi. V sinif üçün dərslik.
**Məhəmmədqasım ağa İbrahimxəlil xan oğlu Sarıcalı-Cavanşir** (1786, Şuşa – 1844, Şuşa, Kaspi vilayəti) — Qarabağ xanlığının xanzadələrindən biri, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın VII oğlu, Rusiya İmperator Ordusunun polkovniki.

Həyatı
------

İbrahimxəlil xanın yeddinci oğlu Məhəmmədqasım ağa 1786-cı ildə Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdi. Anası AKAK-a görə Allahyar bəy Üngütlünün, əslində isə Allahyar bəy Molla Hüseynəli bəy oğlu Dədəlinin qızıdır. Saray təhsili almışdı. Qarabağ xanllığının Rusiya imperiyasının tərkibinə keçməsini rəsmiləşdirən Kürəkçay sazişinin nəticəsində podpolkovnik rütbəsi daşıyırdı. 1806-cı ildə Rusiya-Qacar müharibəsinin gedişatında mayor Lisaneviç tərəfindən İbrahimxəlil xan və ailəsinin qətlə yetirilməsi xəbərini eşidən zaman qardaşı Xanlar ağa kimi Məhəmmədqasım ağa da Qacar imperiyasına sığınmışdır. O, Qarabağa yalnız Gürcüstandakı yeni Qafqaz komandanı Knyaz Qudoviçin (1806–1809) icazəsindən sonra 1807-ci ildə geri dönə bildi və andını yenilədi.

1822-ci ildə Qarabağ xanlığı Rusiya imperiyası tərəfindən ləğv edildi və birbaşa imperiya torpaqlarına birləşdirildi. Bunun qarşılığında Məhəmmədqasım ağaya 12 kənd və köçəri obaları verildi. Bunlara Dövlətyarlı, Qaynaq, Azıq, Gövşat, Dərəbas, Əlişarlı, Qaraqoyunlu adlı kəndləri, Çobankərə, Məburlu, Nökər, Arasbarlı-Gəmiçi adlı obaları daxil idi.

1823-cü ilin dekabr ayının 24-də Qafqaz Korpusunun komandanı Yermolovun əmri ilə, Əlahiddə Qafqaz Korpusuna etdiyi xidmətlər və yaxşı davranışı nəzərə alınaraq ona illik 600 gümüş rublluq təqaüd kəsildi və rütbəsi qaldırıldı. Onun ölümündən sonra bu təqaüd miqdarının yarısınin onun ailəsinə verilməsi davam etdirildi. Bu, 1844-cü ilin 4 martından sonraya aid idi və Şamaxı quberniyasl dövlət şurasının qərarı olmaqla birlikdə, dövlət xəzinəsindən verilməli idi.
Məhəmmədqasım ağa böyük mülkədar idi. Dövlətyarlı, Qaynaq, Azıq, Gövşat, Dərəbas, Əlişarlı, Qaraqoyunlu adlı kəndləri, Çobankərə, Məburlu, Nökər, Arasbarlı-Gəmiçi adlı obaları vardı.

Məhəmmədqasım ağa təxminən 1844-cü ildə vəfat edib.

Ailəsi
------

Məhəmmədqasım ağa Tiflisli vəzir Mirzə Rəbinin qızıyla, Əsəd bəy Sarıcalı-Cavanşirin qızı Xədicə bəyimlə, Qəhrəman bəyin qızı Hüsnücahan xanımla dünya evinə girmişdi. 103. Bu nikahlardan Nəcəfqulu ağa, Paşa ağa, Kərim ağa, Qasım ağa adlı oğulları, Böyükxanım bəyim, Cahan bəyim adlı qızları olmuşdu.

Həmçinin bax
------------

* İbrahimxəlil xan Cavanşir

Mənbə
-----

*Ənvər Çingizoğlu.* Cavanşir eli: Sarıcalı oymağı. Bakı: Mütərcim. 2015. 500.

İstinadlar
----------

1. ↑  Çingizoğlu, 2015. səh. 351
2. ↑  АКАК. Т. II. С. 695–696.
3. ↑  АКАК. Vol. III. p. 346, doc. № 635
4. 1 2  Çingizoğlu, 2015. səh. 352
5. ↑  РГИА. Ф. 1268. Оп. 2. Д. 731б. Л. 103.
6. ↑  РГИА. Ф. 1268. Оп. 2. Д. 731б. Л.
7. ↑  ARDTA, f.69.siyahı 1.