recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Antonio Frilli** (? – ölüm 1902) — fərdi və ictimai sifarişçilər üçün mərmər və alebaster heykəllər üzrə ixtisaslaşmış florensiyalı heykəltaraşdır.

Həyatı və yaradıcılığı
----------------------

Antonio Frilli — Dante, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi.
1860-cı ildə o, Florensiyada ilk və xüsusi Atelyesini qurdu. O, Florensiyada bir neçə köməkçi ilə əzəmətli qəbirstanlıqlar və şəxsi villalar üçün böyük ağ Karrara mərmər və zərif orta ölçülü rənglənmiş alebasterlə işləyirdi. Onun əsərləri Florensiyada Porte Santi və Allori kimi məşhur qəbirstanlıqları bəzəyir. Ölümündən sonra Frilinin mərmər portreti atelyesinə həkk olunub və bu, Cimitero degli Alloridə ailə türbəsinə yerləşdirilib.

Frilli və onun qalereyası Avropada, Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Avstraliyada məşhurdur. Buna səbəb onun əsərlərinin dünyada bir çox sərgilərdə iştirak etməsidir. O, 1876-cı ildə Filadelfiyada Yüzillik Sərgidə iştirak edib və 1881-ci ildə onun abidələri və bağ avadanlıqları Avstraliyada, Melburnda İtalyan pavilyonunda nümayiş etdirilib.

1904-cü ildə Frilinin ölümündən iki il sonra onun oğlu Sent-Lüisdə Yüzillik Sərgidə iştirak edib. Burada onun atasının işlərindən biri — ağ Karrara mərmərindən işlənmiş *Woman on a Hammock* əsəri Qran Pri mükafatını qazanıb və 6 medala layiq görülüb. 1999-cu ildə bu şedevr əsər hərracda 800.000 dollara Sotbis korporasiyasına satıldı.

İstinadlar
----------


Vikianbarda ***Antonio Frilli*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  
Xəta: şablon boşdur

1. ↑  Graziella Cirri, Guida ai cimiteri privati di Firenze, Nuova Toscana Editrice 2006
2. ↑  Etruria Oggi, Anno XXVI, number 70, iyun 2008
3. ↑  Antonio P. Torresi, Scultori d'Accademia, Editrice Liberty House 2000
4. ↑  19th Century Furniture, Ceramics, Decoration and Carpets. Including the Property from the Estate of George Parker, Jr. Texas and the Haussner Family Limited Partnership, Sotheby's catalogue auction 7376, 1999
**T-84** — Ukrayna istehsalı olan əsas döyüş tankı. Sovet istehsalı T-80 tankının daha inkişaf etdirilmiş variantdır. Tank ilk dəfə 1994-cü ildə hazırlanıb və 1999-cu ildən Ukrayna Silahlı Qüvvələrində silahlanmaya qəbul olunub. Yüksək performanslı mühərriki onu dünyanın ən sürətli tanklarından biri edir. Güc-çəki nisbəti hər tona 26 at gücü düşür (19 kW/t). Ən qabaqcıl versiyası olan Oplot tankından 2001-ci ildə Ukrayna ordusuna 10 ədəd qəbul olunub. T-84-120 Yatagan isə tankın ixrac versiyasının prototipidir. Bu versiyanın üzərində quraşdırılmış 120 mm-lik top standart NATO sursatı ilə yanaşı həm də, idarəolunan mərmilərdən atəş açmaq qabiliyyətinə malikdir.

T-84-120 Yatagan
T-84-120 Yatagan
Ukrayna istehsalı tank "T-84" Oplot tankı 46 ton ağırlığındadır və saatda 65 km sürətlə hərəkət edir. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Ukrayna T-80 tankını modernləşdirmək qərarına gəldi. Oplot-M bu yenilənmənin məhsuludur. Oplot-M-də yeni növ reaktiv zirehdən istifadə olunur. T-90-da olduğu kimi bu tankda da sursat əsas kabinədə yerləşir. Ukrayna tankı Qərb modelləri kimi sərrast deyil, amma düşmənin tanklarını effektiv vura bilər. Əksər cizgiləri T-90 tankına oxşardır.

Ukraynaya məxsus olan T-84 Oplot M tankı 2012-ci ildə Eurosatory tank sərgisində
Üzərində T-84 Oplot M tanklarının təsviri olan poçt markası

Satışı
------

### Ukrayna

Tankın ilk prototipi 1994-cü ildə hazırlanıb və elə həmin il daha bir neçə ədəd istehsal etmək qərara alınıb. 90-cı illərin sonunda sınaq proqramını uğurla keçməsindən sonra, bu tanklar 1999-cu ildə Ukrayna ordusuna qəbul olunub.

T-84 Oplot M tankları Ukraynanın paytaxtı Kiyev şəhərində
### Tailand

2011-ci ilin sentyabrında Xarkovda yerləşən Malişev zavodu ilin sonuna qədər bu tankların ilk partiyasının Tailanda təhvil veriləcəyini bildirdi. 200 milyon USD dəyərində olan müqaviləyə əsasən Ukrayna şirkəti Tailandı 49 ədəd T-84 "Oplot-M" tankı ilə təchiz etməli idi.

T-84 Oplot M istifadəçiləri

Modelləri
---------

* T-84U
* T-84 Oplot (Оплот)
* T-84 Oplot-M (Modernizasiya edilmiş model)
* BREM-84 (БРЕМ-84, Zirehli transportyor)
* BMU-84 (БМУ-84, Körpü tankı)
* BTMP-84 (БЕМП-84, Piyadanın döyüş maşını)

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***T-84*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax
------------

* T-90

1. 1 2 3
|  |
| --- |
| **Qars** |
|  |
| **Ümumi məlumatlar** |
| Adı: | *Qars* |
| Sahibi: |  Çar RusiyasıAzərbaycan Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiSSRİ SSRİ |
| Gəmini hazırlayan tərsanə: | Novoe Admiralteystvo tərsanəsi |
| İnşa edildiyi yer: | Sankt-Peterburq, Çar Rusiyası |
| Hazırlanmağa başlanması: | dekabr 1908 |
| Dənizə salınması: | 22 avqust 1909 |
| İlk səfəri: | 1910 |
| Vəziyyəti: |  |
| **Xüsusiyyətləri** |
| Sinifi və Tipi: | Kanoner qayığı |
| Qeydiyyat portu: | Bakı |
| Uzunluğu: | 61.75 metr |
| Sürəti: | 14.5 Knot |
| Həcmi: |  |

**Qars** — Çar Rusiyası, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və SSRİ-nin donanmasına daxil olan kanoner qayığı.

Tikintisi
---------

Xidməti
-------

1919-cu ilin yazında Bakını tutmaqla Xəzər bölgəsində ingilislərin mövqeyi xeyli dərəcədə möhkəmlənmişdi. Bakının neft məhsullarını və əsas sənaye obyektlərini, həmçinin Xəzər hərbi və ticarət donanmasının 147 gəmisini "Britaniya neft müdiriyyətinə" tabe etdirərək, Xəzər dənizində öz hərbi-dəniz donanmasını yaratmaq üçün təcili tədbirlər görməyə başlamışdı. "Ərdəhan" və "Qars" gəmilərinin əsasən ruslardan komplektləşdirilmiş komanda heyəti həm ingilislərə, həm də ağqvardiyaçılara düşmən kimi baxırdı. 26 fevral 1919-cu ildə Xəzər dənizinin qərb sahillərindəki ağqvardiyaçı ordusunun komandanlığının əməliyyat məlumatında deyilirdi: "Ən böyük gəmilərdən "Ərdəhan" və "Qars" pis vəziyyətdədir". 1918-ci ilin əvvəllərində bu gəmilərin matrosları Bakı kommunistləri vasitəsilə Həştərxandakı sovet komandanlığına bir neçə dəfə xahişlə müraciət etmişdi: "Sovet hakimiyyətinə qayıtmaq üçün onların təhlükəsizliyi təmin edilsin". "Qara dəniz ordusu"nun baş komandanı general C. F. Milnin 1918–1920-ci illərdə öz komandanlığı altında olan ordunun Qafqaz və Xəzər ətrafındakı əməliyyatları haqqında məruzəsində qeyd olunduğu kimi, həmçinin 1921-ci ilin yanvarında İngiltərə hökumətinin "London" qəzetinin əlavəsində çap edildiyi kimi, Xəzər hərbi donanması gəmiləri heyəti (iki kanoner — "Ərdəhan" və Qars" gəmiləri, həmçinin bir neçə yardımçı gəmi) "bolşevizmə meyil etməsinə görə" 1 mart 1919-cu ildə torpeda katerləri tərəfindən batırılma qorxusu ilə ləğv edilmişdi. Beləliklə, matrosların "Qars" və "Ərdəhan" gəmilərini qaçırmağa göstərdikləri hər iki cəhdi ingilislər zərərsizləşdirmişlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Erməni hərbi birləşmələri və onların Bakıdakı mart soyqırımında rolu". 1905.az. 2021-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2018.
2. 1 2 3 4 5  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Xəzərdə hərbi dənizçilik əməliyyatları. "Hərbi bilik". — 2009. — № 2. S. 78–90.
3. ↑ . Военные моряки в борьбе за власть Советов в Азербайджане и Прикаспии. 1918–1920 г. //Сборник документов. Баку: Элм, 1971
4. ↑  "Dialoq" (Moskva). 1993. № 2 (jurnal)

Xarici keçidlər
---------------

* П. Веселов. "Карс" и "Ардаган" Arxivləşdirilib 2011-08-31 at the Wayback Machine
* Военно-морской флот России
Neuilly körpüsündən La Qrand-Jatt adasının mənzərəsi.

| Ölkə | Fransa |
| --- | --- |
| Koordinat | 48 ° 53 '43 ", N, 2 ° 16' 01" e |
| Əhali sayı | 4000 nəfər (2006) |
| Saat qurşağı | UTC+01:00 |

**La Qrand-Jatt adası** (Fransızca *Île de la Jatte (İl-de-la-Jatt), və ya Île de la Grande Jatte (La Qrand-Jatt) adası.*) — Fransanın Haust-de Seine (O-de-Sen) bölgəsində, Sena çayı üzərində yerləşən ada. Notr-Dam kilsəsindən 7 km uzaqlıqdadır. Demək olar ki, Parisin girəcəyində yerləşən La Qrand-Jatt adası ilə Şarl de Qoll (Place de l'Étoile) meydanı arasında cəmi 3 km məsafə var. Adanın uzunluğu 2 km, ən geniş hissəsi isə 200 m-dir. Əhalisinin sayı 4000 nəfər təşkil edir. La Qrand-Jatt adı "Cam adası" və ya, "Böyük Cam adası" mənalarını verir. 

Bu ada həm rəssam Jorj-Pyer Syöranın puantilizm üslubunda çəkdiyi Un Dimanche après-midi à l'Île de la Grande Jatt ("La Qrand-Jatt adasında bazar günü") (1884–6 və 1889) adlı əsəri (hazırda Çikaqodakı İncəsənət İnstitutunda sərgilənir), həm də Stiven Soundheymin Sunday in the Park with George ("Bazar günü Corc ilə parkda") musiqisi ilə məşhurdur.

Tarixi
------

Rəssam Jorj-Pyer Syöranın puantilizm üslubunda çəkdiyi "La Qrand-Jatt adasında bazar günü" (1884–6 və 1889) adlı əsəri.
1818-ci ildə Orlean hersoqu Lui-Filipp Şato-de-Nöyi qəsrini on uşaqlı ailəsi üçün almışdı. O, torpaq sahəsi alaraq adanın da daxil olduğu böyük park saldırmışdı. Həmin parka yalnız qayıq vasitəsilə getmək mümkün idi. Hersoq həmçinin, atasının tikdirdiyi Mars məbədinin (Temple de Mars) yerini dəyişdirərək Park Monsodan (Parc Monceau) adanın şimal hissəsinə yerləşdirmişdi və onu Sevgi məbədinə (Temple de l’amour) çevirmişdi. 1930-cu ildə isə məbəd adanın cənub hissəsinə köçürüldü. 1850–1870-ci illər arasında III Napoleon və baron Hausmann adanı yenidən bərpa etdikdən sonra rəssamlar yenə də burda işləməyə başladılar. XIX əsrin sonunda ada öz rəssamları, xüsusilə, impressionistləri ilə tanınırdı. Jorj-Pyer Syöradan başqa, Klod Mone, Vinsent van Qoq, Alfred Sisley, Çarlz Anqrand və Albert Qliiz kimi məşhur rəssamlar da burada işləyib və adanın ecazkar mənzərələrini yaradıblar.

2009-cu ilin iyununda ada ətrafında gəzinti təşkil olunub və burada impressionist rəssamların əsərələri sərgilənib. Qrand-Jatt adası Parisin ən dəbdəbəli məkanlarından biridir. Belə ki, adada Fransanın bir çox tanınmış şəxslərinin evləri olub. Nikola Sarkozi keçmiş həyat yoldaşı ilə burada yaşayıb, həmçinin ölkənin məşhur müğənnilərinin, aktyorlarının, jurnalistlərinin də əksəriyyəti məhz La Qrand-Jatt adasında yaşayırlar.

* La Qrand-Jatt adası 2011-ci ildə.La Qrand-Jatt adası 2011-ci ildə.
* Jatte adasının cənubunda Amour (Sevgi) məbədiJatte adasının cənubunda Amour (Sevgi) məbədi

Mənbə
-----

1. "Les impressionnistes de retour à la Grande Jatte[*ölü keçid*] ", www.hauts-de-seine.net (13 avqust 2009 tarixində mənbəyindən arxivləndi)
2. "Le port de Courbevoie Arxivləşdirilib 2017-07-11 at the Wayback Machine ", sur www.hauts-de-seine.fr (26 yanvar 2016 tarixində mənbəyindən arxivləndi)
**Aspergillus** cinsli göbələklər hiflər kimi adlandırılan hüceyrə zəncirlərindən təşkil olunan sapvari göbələk növləridirlər. Təbiətdə saman və çürüyən bitki qalıqları üzərində yaşayırlar. İlk dəfə 1729-cu ildə Pietro Antonio Micheli tərəfindən aşkarlanıb. Bu göbələklər sintez etdikləri enzimlər sayəsində bütün üzvü maddələri parçalaya və istifadə edə bilirlər.Buna görə də əksər hallarda saprofit tərzdə yaşayırlar. Müəyyən şərtlər olduqda isə onlar parazit hala keçə bilərlər.Çoxalma tezlikləri olduqca yüksəkdir.Atmosferə dağılan konidilər havada uzun müddət asılı halda qala bilərlər.Tədqiqatlar zamanı müəyyən edilmişdir ki,insanlar hava ilə ən azı bir neçə yüz konidi qəbul edir.İmmun sitemi tam olan insanlarda tənəffüslə qəbul edilən konidilər təbii immunoloji reaksiyalar ilə zərərsizləşdirilir. Aspergillus cinli göbələklər tərəfindən törədilən allergik xəstəliklər Aspergillusların mitseliləri də daxil olmaqla onların konidiləri ilə tez-tez rastlanma zamanı baş verir və xəstənin həmin yerdən uzaqlaşdırılması ilə klinik sağalma müşahidə edilir. Aspergillus flavus və ona bənzər göbələklərin sintez etdikləri aflatoksinlər taxıl və meyvələrdə aflatoksikoz xəstəliyini törədir. Aspergillus flavusun sintez etdiyi aflatoksin həmçinin qaraciyərdə adenoma və xərçəng xəstəliklərini, Aspergillus ochraceusun sintez etdiyi okratoksin A və B isə heyvanlarda qaraciyərin və böyrəyin pozulması ilə nəticələnən xəstəliklər törədirlər.
Aspergillus cinsli göbələklər aerobikdirlər və bol oksigenli istənilən mühitdə onlara rast gəlmək olar. Substratda hiflər kimi böyüyürlər. Aspergilluslar nişasta kimi polisaxaridlərdən də istifadə edirlər.Bu baxımdan onlar çörək və kartof kimi nişastalı qidaların xarab olmasında daha çox rastlanırlar və bununla bərabər onların bir qisminə bitki və ağaclar üzərində də rast gəlinir. Qlükoza,fruktoza,maltoza və nişasta kimi karbon qaynaqları ilə böyümələri ilə yanaşı bir çox Aspergillus cinsli göbələklər qida maddələri çox aşağı olan konsentrasiyalarda belə böyümə qabiliyyətinə malikdirlər. Məs:Aspergillus niger nəmli divarlar üzərində yaşayır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------
**Aleksandr Yelyaşeviç** (22 mart 1902, Vilnüs – 18 avqust 1978, Qdansk) — Polşa ordusunun Lipka tatarı olan mayoru. O, Polşa ordusundakı sonuncu tatar-müsəlman bölməsinin komandanı olmuşdur..

Həyatının erkən dövrü
---------------------

Etnik olaraq Lipka tatarı olan Yelyaşeviç Rusiya imperiyasının Vilnüs quberniyasında imperator ordusunun kapitanı olan Janın ailəsində dünyaya gəlmişdir. O, 1912-1919-cu illərdə əvvəlcə Pskovdakı Kadet Korpusunda, sonradan isə Ukraynada hərbi təhsil almışdır. 1923-cü ildə Türkiyəyə və Yuqoslaviyaya evakuasiya edilmiş zabitlər məktəbini süvari zabiti olaraq başa vurdu. 1924 və 1925-ci illərdə serb sərhəd bölmələrində xidmət etdikdən sonra Polşaya geri dönə bildi.

Polyak ordusunda
----------------

Eyni ild də polyak ordusuna qoşuldu və Qrudziadzdakı Süvari Zabitlər Məktəbinə göndərildi. 1928-ci ildə Vilnüs qarnizonunun IV Uhlans Alayında peşəkar zabit kimi xidmət etməyə başladı. Onun alayı müasir Vilnüsün bir hissəsi olan Nova Vileykada yerləşirdi. O, burada I Tatar Eskadronunun komandanı idi. Bu eskadron polyak hərb tarixində sonuncu tatar hərbi birləşməsidir. O, 1939-cu ilin sentyabrında Polşa kampaniyasında iştirak etmişdir.

Polşanın işğalı
---------------

Sentyabrın ilk günlərində XIII Vilnüs Uhlans alayı Piotrkov yaxınlığında döyüşürdü. Növbti mərhələdə onlar Maciejovic yaxınlığında Vislanı keçməli idilər. 9-10 sentyabrda Maciejovic yaxınlığında tatar eskadronu alman piyadalarına qarşı sonuncu hücumunu həyata keçirdi.

Bu hücum polyak hərb tarixində bir mərhələnin bağlanmasının simvolu oldu - İslam/Tatar alayının sonu. Tezliklə, XIII Vilnüs Uhlan Alayı Lublin yaxınlığındakı Suçovola kəndi yaxınlığında baş vermiş döyüşün nəticəsində tatar alayı darmadağın edildi. Bölməsindən sağ qalmış az sayda insanla Rumın plasdarmına (Polyak ordusunun baş qərərgah rəisi belə bir əmr vermişdi) çatmağa çalışarkən alman tərəfindən əsir tutuldu və bütün müharibə boyunca alman oflaqında (müharibə zamanı əsir götürülmüş düşmən zabitləri üçün yaradılmış düşərgə) yaşadı.

Müharibədən sonra
-----------------

Müharibədən sonra Polşaya geri döndü və Qdansk şəhərində yaşamağa başladı. Burada yaşadığı zaman yerli tatar icmasının Səlim Çazbiyeviç (Mirzə Səlim Çazbiyeviç - Polşa tatarlarının tarixçisi, diplomat və professor) kimi aktiv üzvlərindən birinə çevrildi.

Yelyaşeviç 1978-ci ilin 18 avqustunda Qdansk şəhərində vəfat etdi və Varşavanın İslami Tatar Məzarlığında dəfn edildi.

Həmçinin bax
------------

* Rafal Qan-Qanoviç

İstinadlar
----------

1. ↑  Aleksander Miśkiewicz, Tatarzy w służbie Rzeczypospolitej Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine, Tygodnik Wileńszczyzny, 3 - 9 sierpnia 2006 r. nr 31 (wydanie internetowe nr 308)
2. ↑  "Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku" (PDF). bibliotekatatarska.pl. 2022-01-30 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
3. ↑  "Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych". www.wbc.poznan.pl. 2021-03-02 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Jeljaszewicz Janusz". encyklopedia.pwn.pl. 2021-07-11 tarixində arxivləşdirilib.
**İsamu Ço** (*yap.* 長勇) 19 yanvar 1895, Fukuoka prefekturası — 23 iyun 1945 Okinava — yapon hərbi sərkərdəsi, Nasionalizm ideasına sadiq şəxs. Okinava döyüşünün ardından amerikanlara əsir düşməmək məqsədi ilə intihar etmişdir.

Bioqrafiyası
------------

19 yanvar 1895 ildə Fukuoka prefekturasında anadan olmuşdur. 1916 ildə İmperiya hərbi akademiyasını, 1928-ci ildə isə Ali hərbi akademiyanı bitirir.

1930-ci ildə kapitan Ço və Kinqoro Hasimoto birlikdə ultramillətçi Sakurakay təşkilatını yaradırlar. Təşkilatın hədəfi imperatorun mütləq hakimiyyətini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. 1931-ci ilin mart-oktyabr aylarında uğursuz hərbi qiyamlarda iştirak etmişdir. Həbs olunsada, həbsxanaya atılmamış və Mancuriyaya göndərilmişdir.

1937-ci ildə yaponların Çində yerləşən ekspedisiya korpus qərargahında məsul vəzifədə çalışır. Nankin döyüşündə şahzadə Asaka Yasuxikonun adyutantı olmuşdur. Bir çox tarixçilərin fikirincə Nankin döyüşündən çinli hərbi əsirlərin öldürülməsi ilə bağlı əmri verdiyi bildirilir. Bunu usbat edən sənədlər tapılmamışdır.

1938 ildə Ço Çində yerləşən 74-cü piyada polkuna rəhbərlik etmişdir. 1939 ildə 26-ci diviziyaya və Sovet sərhədində imeratorun əmrlərini həyata keçirmişmək vəzifəsini yerinə yetirirdi. 1940 ildən isə Tayvana göndərilir. 1940-1941 illərdə Hind-Çin yarımadasında qərargah rəyisi işləmişdir. 1941-ci ildə isə Tokioda Hərbi nazirlikdə xidmət etmişdir. 1941-1942 illərdə yenidən Hind-Çinə göndərilir.

1942—1944 illərdə piyada briqadasının 10-cu diviziyaya rəhbərlik etmişdir. 1945-ci ildə general-leytenant rütbəsi alır. Bundan sonra Kvantun ordusu qərargahına göndərilir.

1945 ildə Ço 32-ci ordunun qərargah rəyisi təyin edilir. Okinava döyüşü zamanı hücum taktikasının tərəfdarı olmuşdur. O, general-leytenant Misuru Usidzimanı 4 may tarixində hücuma keçməyə inandıra bilmişdir. Hücum uğursuzluqla nəticələnir. 23 iyun 1945-ci ildə müqamətin şənasızlığını anlayaraq düşmənin əlinə keçməmək məqsədi ilə Seppuku etmişdir.

Xarakteri
---------

Ço hər zaman qadın və spirtli içki düşkünü olması ilə seçilirdi. O, bununla belə Buddizmə sadiqliyi seçilidi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Daizen Victoria. Confessions of a Buddhist Chaplain // Zen War Stories. — Routledge, 2003. — С. 165. — 268 с. — ISBN 0700715819.
2. ↑  Spencer C. Tucker. Who's Who in Twentieth-Century Warfare. — Лондон: Routledge, 2001. — С. 132. — 371 с. — ISBN 0415234972.
3. 1 2 3  George Feifer. Japanese Leadership // The Battle of Okinawa: The Blood and the Bomb. — Globe Pequot, 2001. — С. 75—77. — 520 с. — ISBN 1585742155.
4. ↑  Joshua A. Fogel. The Challenges of the Nanjing Massacre // The Nanjing Massacre in History and Historiography. — University of California Press, 2000. — С. 141. — 248 с. — ISBN 0520220072.

Mənbə
-----

* Cho Isamu  (ing.) The Pacific War Online Encyclopedia saytında
**Mütləq temperatur şkalası**-1848-ci il ingilis alimi Uilyam Kelvin 

**Selsi şkalası** -1742-ci il Anders Selsi

Temperatur şkalası
------------------

### Kelvin şkalası

Mütləq temperatur şkalasını ingilis alimi Uilyam Kelvin 1848-ci ildə ən aşağı temperaturu -273,15 C olan termometr şkalası təklif etmişdir.Bu temoeratur 0 K (sıfır Kelvin) ilə işarə olunur.Kelvin şkalasına mütləq temperatur şkalası deyilir.Bu şkalada mənfi temperatur yoxdur.0K-ya bərabər temperatur mütləq sıfır deyilir.0K-da atom və molekulların xaotik hərəkəti kəsilməlidir.Təcrübə göstərir ki, mütləq sıfır temperaturuna yaxınlaşmaq olar,ancaq ona çatmaq mümkün deyil.

### Selsi şkalası

Selsi şkalasını 1742-ci ildə İsveç alimi Anders Selsinin şərəfinə adlandırılmışdır.Bu temoeratur °C (dərəcə selsi) ilə işarə olunur. İlk dəfə onun təklif etdiyi bu temperatur ölçü sistemininde-şkalada suyun donma temperaturu 0°, qaynama temperaturu isə 100° müəyyən edilmişdi.

Həmçinin bax
------------

Temperatur

Xarici keçidlər
---------------

Kelvin Sıcaklık Ölçeği Bu yazının kaynağı: https://bilimfili.com/kelvin-olcegi/

İstinadlar
----------
**İsaxan Aşurov** (1 avqust 1955, Faxralı, Bolnisi rayonu – 22 iyun 2012, ABŞ) — Azərbaycanlı vəkil.

Həyatı
------

İsaxan Aşurov 1955-ci il avqustun 1-də Gürcüstan Respublikası Bolnisi rayonunun Faxralı kəndində anadan olub.

1972-ci ildə Faxralı kənd orta məktəbini bitirib, elə həmin ildə də Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinə qəbul olunub. 1977-ci ildə həmin fakültəni bitirib.

İsaxan Aşurov müalicə üçün ABŞ-yə getmişdir. O, xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. 2012-ci il iyunun 22-də ABŞ-də vəfat etmişdir. Gürcüstanda dəfn olunmuşdur.

### Ailəsi

Ailəli idi. 4 övladı var.

Fəaliyyəti
----------

1977–1981-ci illərdə Qazax Polis Şöbəsində, 1981–84-cü illərdə Tovuz rayon Polis Şöbəsində müstəntiq, 1984–89-cu illərdə isə SSRİ DİN-in Baş İstintaq Qrupu istintaq briqadasının müstəntiqi vəzifəsində çalışıb.

1989–1991-ci illər ərzində Tovuz Rayon Polis Şöbəsində istintaq bölməsi rəis, 1991–1992-ci illərdə Göyçay rayon Polis Şöbəsində baş müstəntiq, 1992–1993-cü illərdə Qazax Rayon Polis Şöbəsinin rəisi vəzifəsində işləyib.

1996-cı ildən vəkil kimi çalışıb. Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasının üzvü olub.

Xatirəsi
--------

2012-ci il iyunun 23-də "İsaxan Aşurov" adına mükafat təsis edilib. "Sülh və Demokratiya İnstitutu (SDİ) insan hüquqları, demokratiya uğrunda mübarizə aparanlara "İsaxan Aşurov" mükafatı verəcək. Mükafat hər il qanun və hüquq uğrunda mübarizə aparan vətəndaşlara veriləcək.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycanda İsaxan Aşurov mükafatı təsis edildi". 2012-06-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-23.

Xarici keçidlər
---------------

* Tanınmış vəkil İsaxan Aşurov vəfat edib Arxivləşdirilib 2012-06-24 at the Wayback Machine
**Müqəddəs Aqnes katakombaları** (it. Catacomba di Sant'Agnese) — Romada, Via Nomentana ərazisində, Sant-Anyeze-fuori-le-Mura monumental kompleksi içərisində katakombalar.

Katakombanın adı Müqəddəs Aqnesin adından gəlir. O, bu katakombalarda basdırılmış ən məşhur xristian şəhidi hesab olunur. Onun ölümü imperator Diokletianın əmri ilə xristianların təqib olunduğu dövrə təsadüf edir. Latın ənənəsinə görə, Müqəddəs Aqnes 21 yanvar 304-cü ildə, 12 yaşında öldürülmüşdür. Ehtimal olunur ki, cadugərlikdə günahlandırılan Aqnes odda yandırılmağa məhkum edilmişdir. Buna baxmayaraq, alov ona toxunmadan bədəninin altına yayılmış, saçları da çılpaqlığını örtəcək qədər uzanmışdır. Bu möcüzədən sonra Aqnesin boğazına qılınc vurulmuşdur. Ölümündən sonra cəsədi katakombalarda basdırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  De Santis L. - Biamonte G. Le catacombe di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 1997, pp. 197–206
2. ↑  Armellini M. Il cimitero di S. Agnese sulla via Nomentana, Roma 1880
**Müqəddəs Fransis Xavier kafedralı** — Belarusun Qrodno şəhərində yerləşən Roma Katolik Kafedralıdır. Əvvəlcə bir Yezuit kilsəsi olan bina, 1991-ci ildə, Qrodno yeni yeparxiyasının qurulduğu bir kafedral oldu.

Tarix
-----

Kilsənin inşasına 1687-ci ildə başlanmışdır. Barokko üslubunda tamamlanan bina 1705-ci ildə Müqəddəs Frensis Xavierin şərəfinə adlandırılır. 1773-cü ildə monastır dağıdıldı və bina kilsəyə çevrildi. Kilsə II Dünya Müharibəsindən ciddi bir zərər görmədən sağ qaldı.

1960-cı ildə ictimai bir dini xidmət üçün rəsmi olaraq bağlandı (27 il). Kommunist hakimiyyəti binanı muzeyə və ya konsert salonuna çevirməyə çalışdı. Buna baxmayaraq, insanlar hər bazar günü ümumi bir dua və mahnı üçün kilsəyə qatıldılar. 1987-ci ildə dini xidmətlər bərpa edildi. 1990-cı ildə kilsəyə kiçik bazilikika adı verildi və bir il sonra Qrodno yeparxiyası üçün bir kafedral oldu.

Mənbə
-----

* А.А. Ярашэвіч, В.Дз. Бажэнава. Гродзенскі кафедральны касцёл святога Францыска Ксаверыя — Мінск: Беларусь, 2005.

Xarici keçidlər
---------------

* Qrodno şəhərindəki S. Fransis Xavier Kafedralinin tarixi (polyak dilində
* Qrodno Kafedrali - *Radzima.org* saytında *şəkillər*
**Müqayisəli üstünlük** məvhumunu iqtisadiyyata **David Rikardo** tərəfindən gətirilib. O, 1817-ci ildə yazdığı "Siyasi İqtisadın və Vergi qoymanın Prinsipləri" əsərində Birləşmiş Krallıq və Portuqaliya arasındakı misalda bunu izah edib. Belə ki, Portuqaliyada şərab və geyim istehsalı çox ucuz başa gəlir. Əksinə Birləşmiş Krallıqda isə şərab istehsalı çox baha, geyim istehsalı isə orta qiymətlər hesabına istehsal olunur. Birləşmiş Krallıq ölkədəki tələbatı ödəmək üçün Portuqaliyadan ucuz qiymətə olan şərab idxal edir və bunu geyim ilə ödəyir. Beləliklə, yeni alınan şərab geyim qiymətinə başa gəlib ki, bu da ölkədə istehsal olunandan daha ucuzdur. Nəticə etibarı ilə, Böyük Britaniya şərab istehsalını azaldır və işçi qüvvəsi və kapitalı geyim sektoruna yönəldir və ölkə üçün şərab daha ucuz başa gəlir. Portuqaliya isə geyim sektoru istehsalını azaldır və əsas gücü şərab istehsalına yönəldir və ucuz şərab hesabına daha keyfiyyətli geyim əldə edir. İqtisadi ineqrsiyanın ölkələrə verəcəyi üstünlüklərdən biri də budur.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2012-02-04 at the Wayback Machine, Siyasi İqtisadın və Vergi qoymanın Prinsipləri.
**Tuncəl Tayanç Kurtiz** (1 fevral 1936, Kocaeli, Türkiyə – 27 sentyabr 2013, İstanbul, Türkiyə) — Türk kino və teatr aktyoru, rejissor, prodüser və ssenarist.

Həyatı
------

Tuncəl Kurtiz türk kino və teatr oyunçusu, rejissor, prodüser, ssenaristdir. Atası Selanik doğulan bir Türk bürokratı, anası Boşnakdır. Universitetdə qısa bir müddət hüquq fakültəsində, daha sonra isə filologiya, fəlsəfə, psixologiya və sənət tarixi hissələrində oxudu; ancaq heç birindən məzun olmadı. İlk dəfə 1959-cu ildə Dormen Teatrında aktyorluğa başlamış olan sənətçi, kino filmlərində rol aldı. Sürü filmiylə zirvəyə çıxan sənətçinin, təbiətlə iç içə yaşamağı sevdiyi ifadə edilər. 1981 Antaliya Qızıl Portağal Film Festivalında ən yaxşı ssenari mükafatını Nurəddin Sezər ilə birlikdə qələmə aldığı Gül Həsən filminin ssenarisiylə qazanmışdır. 2006-da Hacı, 2007-də Üsyankar adlı TV seriallarında oynadı. 2009-cu ilin başında viziona girən olan Payız Sancısı filmində Kamil Əfəndi xarakterini canlandırmışdır. Eyni il nəşrə başlayan Ezel adlı serialda Ramiz Karaeski obrazını canlandırmış və məşhurluğunu daha da artmışdır. 2010 yaz dövründə NTV yaşıl ekranlarında Balıkəsirin Ədrəmit ilçəsinə bağlı Gura diyarının Çənlibel kəndində yoldaşı və qayını ilə birlikdə işlətməkdə olduğu Zeytunbağı adlı buduq oteldə məşhur dostlarını qonaq edərək "Tuncəl Kurtiz və dostları" adlı bir proqram etmişdir. Eyni il BBC-in həyat (Life) sənədlisini səsləndirmişdir. Bir çox milli və beynəlxalq mükafatının yanında, 2011-ci ilin oktyabr ayında, 48-ci Qızıl Portağal Film Festivalında həyat boyu qürur mükafatı qazanmışdır. 27 sentyabr 2013-cü il də İstanbul Ətilərdəki evində infarkt nəticəsində 77 yaşında dünyasını dəyişdi. 29 sentyabr 2013-cü il də Balıkəsirin Ədrəmit ilçəsinə bağlı Çənlibel kəndində dəfn edilmişdir.

Uğurları
--------

* Qızıl Portağal Mükafatları

Ən Yaxşı Ssenari
1981 Gül Həsən
Ən Yaxşı Köməkçi Kişi Oyunçu
1994 Bir Eşq Uğruna
2007 Həyatın Sahilində

* Yaşılcam Mükafatları

Ən Yaxşı Köməkçi Kişi Oyunçu
2008 Həyatın Sahilində

* Berlin Film Festivalı

Ən Yaxşı Kişi Oyunçu (Gümüş Ayı)
1986 Hiuch HaGdi

Həmçinin bax
------------

* Türkiyə kinosu

Xarici keçidlər
---------------
**İştvan Yuhaz** (*tam adı:* mac. István Juhász; 2 iyul 1943, Budapeşt) — çoxluqlar nəzəriyyəsi üzərində işləmiş macar riyaziyyatçı. Hazırda Macarıstan Elmlər Akademiyasının Renyi Riyaziyyat İnstitutunda çalışır.

Həyatı
------

İştvan Yuhaz 1966-cı ildə Eötvöş Lorand Universitetindən məzun olub və 1974-cü ilədək burada işləyib. Həmin ildən etibarən Macarıstan Elmlər Akademiyasının Alfred Renyi Riyaziyyat İnstitutunda fəaliyyət göstərib və hazırda həmin institutun emerit professorudur.

Yuhaz 1977-ci ildə Akademiyada elmi işini müdafiə edərək elmlər doktoru dərəcəsi alıb. 2007-ci ildə Macarıstan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilib. 2015-2018-ci illərdə Avropa Çoxluqlar Nəzəriyyəsi Cəmiyyətinin prezidenti olub. *Studia Scientiarum Mathematicarum* və *Topologiya və onun tətbiqi* jurnallarının redaktə heyətinin üzvüdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Trustees 2015-2018". European Set Theory Society (ingilis). 2021-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-15.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | ResearchGate |
| Tematik saytlar | Mathematics Genealogy Project · Scopus · zbMATH Open · All-Russian Mathematical Portal |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 90318252 · ISNI: 0000 0000 8457 5370 · LCCN: n81043261 · NLP: A3146449X · NTA: 132683156 · NSZL: 000000002569 · NUKAT: n2005144870 · SUDOC: 162176570 · VIAF: 94749959 · WorldCat VIAF: 94749959 |

 |
**İsao İcima** (飯島魁, *İicima İsao*?, 24 iyul 1861, Hamamatsu[d], Şizuoka prefekturası – 14 mart 1921) – Yaponiya zooloqu. O, "Yaponiyada parazitologiyanın atası" hesab olunur.

Həyatı
------

İsao İcima 24 iyul 1861-ci ildə müasir Şizuoka prefekturasının ərazisində yerləşən Hamamatsu şəhərində samuray ailəsində doğulmuşdur. Atasının təsiri ilə xarici dillərə və elmə maraq göstərmişdir. 1878-ci ildə Tokio Universitetinin Elm Kollecinə daxil olmuşdur. 1881-ci ildə məzun olmuş və dərhal kollecdə köməkçi vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

İcima 1882-ci ildə zoologiya təhsili almaq üçün Almaniyaya getmiş və Leypsiq Universitetinə daxil olmuşdur. O, üç il boyunca Rudolf Leykartın tələbəsi olmuş və onun təsiri altında parazitologiyaya böyük maraq göstərmişdir. 1884-cü ildə universiteti fəlsəfə doktoru dərəcəsi ilə bitirmişdir. 1885-ci ildə Yaponiyaya qayıdaraq Tokio Universitetinin zoologiya professoru olmuş və ölümünə qədər bu vəzifəni tutmuşdur. 1891-ci ildə elmlər doktoru dərəcəsi almış və Yaponiya Elmlər Akademiyasına qəbul edilmişdir.

İcima şərab içməyi, ovçuluqla məşğul olmağı və tütün çəkməyi sevirdi. O, 14 mart 1921-ci ildə ölmüşdür.

Elmi töhfələri
--------------

İcima altı istiqamətdə fəaliyyət göstərmişdir: zəlilər, quşlar, kirpikli qurdlar, parazitlər, süngərlər və dərsliklər. Onun zəlilərə marağı Tokio Universitetinin zoologiya professoru olmuş Çarlz Otis Vitmandan qaynaqlanmışdır. İcima Yaponiyaya qayıtdıqdan sonra zəlilərdən, xüsusilə də, quru zəlilərindən ibarət böyük kolleksiya toplamışdır. Təxminən həmin dövrdə ornitologiyaya maraq göstərməyə başlamış, Yaponiya Ornitologiya Cəmiyyətinin ilk prezidenti seçilmişdir.

Almaniyada olarkən kirpikli qurdları, 1893-cü ildə isə süngərləri araşdırmağa başlamışdır. İcima ən çox parazitologiya sahəsindəki fəaliyyətinə görə tanınır. O, Yaponiyada parazitologiya elminin qurucusu hesab olunur. 1885-ci ildə Yaponiya parazitlərini araşdırmağa başlamış, Tokio Universitetində parazitologiya üzrə mühazirə verən ilk şəxs olmuşdur. O, həmçinin parazitologiya haqqında yapon dilindəki ilk əsərləri yazmışdır. O, enli lentşəkilli qurdların əsl mənşəyini nümayiş etdirmək üçün bu növün sürfəsini udmuşdu. 1918-ci ildə *"Zoologiyanın xülaləsi"* əsəri nəşr olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20  *Yoshida, Sadao.* "Isao Ijima: The Father of Parasitology in Japan (With Potrait Plate)". The Journal of Parasitology (ingilis). Allen Press. 10 (3). mart 1924: 165–167. 2021-10-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 noyabr 2022.
2. 1 2  The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who

Ədəbiyyat
---------

* The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who (ingiliscə) (II). Tokio: Rengo Press. 1961. səh. 347. İstifadə tarixi: 19 noyabr 2022.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Şəcərə və nekropolistika | WikiTree |
| Normativ yoxlama | CiNii: DA13832695 · ISNI: 0000 0000 8193 4550 · LCCN: n2005180185 · NDL: 00506485 · VIAF: 1887004 · WorldCat VIAF: 1887004 |
Su hövzələrinin sanitariya mühafizəsi – içməli su mənbələrinin çirklənmədən qoruyan qanunverici, təşkilatı və sanitar-texniki tədbirlər sistemi. Su hövzələrinin sanitariya mühafizəsi barədə ilk dövlət qanunu 19-cu əsrin 70-ci illərində B.Britaniyada, 90-cı illərdə isə Fransada həyata keçirilmişdir. SHSM-də ciddi rejimli və məhdudlaşdırılmış sanitariya mühafizəsi zonası müəyyənləşdirilmişdir. Birinci zonaya su götürülən yer və su kəmərinin baş qurğuları aiddir; bura hasara alınır, sahəsi yaşıllaşdırılır, qorunur və tikinti işləri qadağan edilir. İkinci zonaya su təchizatı mənbəyinə təsir göstərə bilən sahə aiddir. Çayın sahili 150-200 m enində yaşıllaşdırılır və sanitariya rejimi gözlənilir. Su hövzələrinin sanitariya mühafizəsində sanitariya-epidemioloji stansiyalar nəzarət edir.

Su hövzəsinin özü-özünə çirklənməsi
-----------------------------------

Parçalanan ölü maddələrlə çirklənməsi. Su hövzəsinin özü-özünə çirklənməsi yosunların kütləvi parçalanması (əsasən göy-yaşıl yosunların) nəticəsində baş verir. Su mühiti bu zaman nəinki ölü üzvi maddələrlə zənginləşir, həm də mürəkkəb molekulyar strukturlu zəhərli maddələrin ayrılması nəticəsində zəhərlənir, heyvan və insanlar üçün təhlükəli olur. Zəhərli yosunlarla zəhərlənmiş balıqları insan qəbul etdikdə zəhərlənə bilər.

Su hövzələrinin özü-özününü təmizlənməsi
----------------------------------------

Su hövzəsinin üzvi və qismən qeyri üzvi maddələri zərərsiz birləşmələrə çevirməsi qabiliyyəti. Su hövzələrinin özü-özünü təmizlənməsi fiziki (suspenziya hissəcikərinin çökməsi, buxarlanma); kimyəvi (maddələrin oksigen və hidrogen peroksidlə oksidləşməsi, suda həll olması, hidrantlara çevrilməsi: kolqulyasiya və çökmə; toksikantların hidrolizi); bioloji (çirklənmiş maddələrin mübadilə prosesinə girməsi, onların parçalanması və ya zəhərsiz formalara keçməsi). Su hövzələrinin özü-özünü təmizlənməsidə bütün hidrobiontlar iştirak edir, əsas rolu isə bakteriyalar, göbələklər, ibtidailər və çoxhüceyrəli heyvanlar-süzdü- rücülər oynayır.

Xarici keçid
------------

Həmçinin bax
------------

* Su
* Su anbarları

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
**Su bitkiləri** — suda bitən bitkilər. Su bitkiləri hidrofitlərə və hidatofitlərə ayrılır. Yalnız aşağı hissəsi suda olan bitkilər hidrofitlər, tamamilə və yaxud çox hissəsi suda olan bitkilər hidatofitlər adlanır. Su bitkiləri içərisində faydalıları var. Su hövzələrinin öz-özünə təmizləməsində böyük rolu var. Bəzən çox artıb kanalları və su hövzələrini basır. Su bitkilərini məhv etmək üçün herbisidlərdən istifadə edilir. Balıqların yemi olan su bitkilərini yetişdirmək üçün isə xüsusi aqrotexnika vardır. Su bitkilərinə buynuzyarpaq, suzanbağı, süsənbər, oxyarpaq, acı qıjı, suoxu, salvinia üzən, sufındığı, elodeya, bir çox yosunlar aiddir. Toxum və meyvələri bir çox quşların qidasıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı: 2008
2. ↑  "Salvinia üzən: növün yayılması və təsviri". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-26.

Xarici keçid
------------

* Kisəli su bitkiləri Arxivləşdirilib 2017-08-17 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

* Hidrosfer
**Cenndi Tartakovski** (d. 17 yanvar 1970), ABŞ animatoru, cizgi filmi ssenaristi və rejissorudur.

Tartakovski, Rusiyada yaşayan yəhudi ailənin uşağıdır. 7 yaşında olarkən ABŞ-yə köçmüşdülər. Liseyi Çikaqo-da oxumuşdur və sonra Kaliforniyaya gedərək orada Kaliforniya Sənət İnstitutu-nu bitirmişdir. Craig McCracken və Rob Renzetti ilə məktəbdən dostdular. Daha sonra Cartoon Network Amerikada yayımlanan "What A Cartoon" adlı şouda''Deksterın Laboratoriyası''nın təməllərini atdı və iki il sonra 1996-da "Deksterin Laboratoriyası" Cartoon Network-da yayımlandı. Daha sonra 2001-ci ildə "Samuray Cek" adlı cizgi filmi yaratdı və son olaraq da 2003-cü ildə "Ulduz Müharibələri:Klon Müharibələri''-nin ilk seriyasını yaradanlardandır. 2005-ci ildə bu cizgi filminin bitməsindən sonra Rusiyaya geri dönmüşdür. Tartakovski Craig McCrackennin ''Powerpuff Girls'' cizgi filminin bəzi bölümlərində rejissorluq etmişdir. "Samuray Cek" və "Deksterin Laboratoriyası" cizgi filminə görə Emmy mükafatı qazanmışdır. Evlidir. Arvadı Daun Deviddir.

Filmləri
--------

* The Power of the Dark Cyrstal (2011) İşi: Rejissor
* Dəmir adam 2 (2010) İşi: Eskiz sənətçisi
* Powerpuff girls movie (2002) Işi: Animasiya rejissoru
* The Freaky Family

Cizgi filmləri
--------------

* Transilvaniya Oteli (2012-) : Rejissor
* Sym-Bionic Titan (2010) : Rejissor
* Ulduz Müharibələri: Klon Müharibələri (2003-2005) Rejissor, Ssenarist
* Samuray Cek (2001-2004) Prodüser, Yaradıcı, Rejissor
* İnək və Toyuq (1998-1999)
* Powerpuff girls (1998-2001) Prodüser, Rejissor
* Deksterin Laboratoriyası (1996-1998) və (2001-2003) Prodüser, Yaradıcı, Rejissor
* Kritik (1994-1995)
* Iki Axmaq it (1993-1994)
Şiva Nataracənin (*rəqs sultanı*) Hindistanda aşkar olunmuş və X əsrə aid olan mis heykəli (Los-Anceles İncəsənət Muzeyi)

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Şiva*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

**Şiva** (sanskr. शिव) — hinduizmdə ən qədim tanrılardan biri. Hinduizm üç tanrı prinsipini gözləyir və bu tanrılar Brahma (yaradıcı), Vişnu (Qoruyucu) və Şivadır (dağıdıcı).

Sanskrit dilində Şiva boz-qara, civə rəngli deməkdir. Şivanın simvolu linqamdır, Yeri Göylə birləşdirən parlaq sütundur, fallik kultun nişanəsidir. Şivaya həmçinin məhsuldarlıq tanrısı kimi tapınırlar. Şivanın ikinci obraz-təzahürünə Nataracə adı verilib (burada *nata* rəqs, aktyor, *racə* isə sultan mənalarında anlaşılır). Beləliklə, dini rəvayətlər Şivanı "rəqs sultanı" təqdim edir.

Şivanın arvadı mərasim rəqslərinin himayədarı olan Şaktidir (Sati və Parvati kimi başqa-başqa təzahürləri var). Mifologiya fil başlı Qaneşanı Şiva və Parvatinin oğlu kimi təqdim edir.

Şivanın simvolik daşı ağdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "Hind rəqqaslıq sənəti". 2021-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-02.
Çin madjonqunun oyun prosesi
**Madjonq** (həmçinin **Madzyan** 麻將) - ənənəvi qədim Çin azart oyunu. Oyun fişkalarından istifadə etməklə 4 nəfərin iştirakı ilə Çin, Yaponiya və digər Şərqi və Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində geniş yayılmışdır. Bu oyunun daşları domino daşlarını xatırladır. Poker oyununda olduğu kimi, təcrübə, yaddaş və müşahidə kimi keyfiyyətləri oyunçudan tələb edir. Oyunun məqsədi- çox böyük miqdarda xal yığmaqdır.

Adı
---

İlk əvvəl oyun "*ma çyue*" adlanırdı, hərfi tərcümədə "*şərçə*" deməkdir. Bu ad hələ də bir sıra Cənubi Çin dialektlərində işlədilir.

Madjonqun yaranması haqqında miflər
-----------------------------------

Madjonqun mənşəyi haqqında miflərdən birinə görə, məşhur çin filosofu Konfutsi təxminən e.ə. 500-ci ildə bu oyunu ixtira etmişdir. Bu mifə əsasən, bu oyunun yaranması Konfutsinin Çinin müxtəlif yerlərinə öz təlimini yaymaq məqsədilə yollandığı səyahəti ilə bağlıdır. Oyun fişkaları 3 Əjdaha adlanır. Bunlar 3 səxavətlə bağlıdır. *Qırmızı Əjdaha* - mülayimlik və sadəliyi, *Yaşıl Əjdaha* - çiçəklənməni, *Ağ Əjdaha* -valideynlərə qarşı səmimiliyi bildirir. Bu mifdə oyunun adı olan Madjonq yaranır. Bu adın hərfi tərcüməsi "*sərçə*" deməkdir, buna səbəb isə Konfutsinin quşları çox sevməsi olub.

Digər bir əfsanəyə görə, çox uzaq keçmişdə Çze adlı balıqçı balıqçı dostlarını dəniz xəstəliyindən uzaqlaşdırmaq üçün bu oyunu yaratmışdır. (dəniz xəstəliyi balıqçılara açıq dənizdə balıq ovu etməsinə mane olurdu)

Daha bir mifə görə isə, madjonq Ümumdünya Su daşqını zamanı Nuhun gəmisində oynanılmışdır. Oyunda şərq üslubunun üstünlüyünün səbəbi kimi, basqın zamanı güclü şərq küləyinin əsməsi göstərilmişdir.

Oyunun peyda olması
-------------------

Çoxlu sayda miflərin olmasına baxmayaraq, madjonq əslində çox cavan oyundur. Oyun Xançjou, Nankin , Şanxay və Ninbo şəhərləri ətrafında peyda olmuşdur.

Oyunun yaradılması haqda fərziyyələrdən birində, bu oyunu Taypin üsyanı zamanı Çin ordusunda xidmət edən zabitlərin yaratması göstərilir. 
Digər bir versiyada isə oyunun 1870-1875-ci illərdə Şanxay ətrafından yaşayan bir zadəgan tərəfindən yaradıldığı fərz edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mahjong Qərb stil". 2022-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-29.
**İsambard Kinqdom Brunel** (d.4 aprel, 1806 - ö.15 sentyabr, 1859) — İngilis mühəndis

Həyatı
------

Fəaliyyəti
----------

İsambard Kinqdom Brunel gəmiqayırmada əsil inqilab etmişdir. 1837-ci ildə onun düzəltdiyi "Qreyt Vestern" gəmisi o dövrdə dünyanın ən böyük gəmisi olmuşdur. Bu həm də Atlantikaya müntəzəm gediş-gəliş edən bir sərnişin gəmisi oldu. Brunnelin "Böyük Britaniya" adlı digər gəmisi böyük bir vintlə hərəkətə gətirilirdi. Bu vint dəmirdən hazırlandığı üçün çox möhkəm idi. Brunelin ən böyük gəmisi isə "Qreyt İstern" idi. Hər cür şəraitə malik olan bu gəmi 4000 sərnişini İngiltərədən Avstraliyaya aparıb-gətirmək üçün lazım olan kömür ehtiyatını daşımaq qabiliyyətinə malik idi. Gəmi 1858-ci ildə suya salındığı zaman hay-küy qopdu. Məlum oldu ki, gəminin hazırlanması çox baha başa gəlmişdir. Tezliklə iflasa ugramış Brunel vəfat etdi. 30 il sonra gəmi hərrac yolu ilə satıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "İlk paraxoddan sualtı qayığa — **sabuncu.libmks.az** saytı". 2014-08-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-09.


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***İsambard Kinqdom Brunel*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
XVII əsrə aid ipək Qasımuşağı tikməsi.
**Qasımuşağı tikməsi** — Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin Cəbrayıl qrupuna aid edilən ipək tikmə.

Ümumi məlumat
-------------

Bədii analiz
------------

 XVII əsrə aid ipək Qasımuşağı tikməsi. Şəxsi kolleksiya
Bu tikmənin kənarları naxışla tamamlanmışdır. Naxışlar ara sahədə yerləşən gölün yanlarında ensizləşdirilərək bu tikmələrə və Qasımuşağı xalçalarına məxsus "S" hərfinə bənzər naxışlarla bəzədilmişdir. Ara sahənin tən ortasında böyük ölçülü səkkizbucaqlı göl yerləşdirilmişdir. Gölün kənarları iki cür naxış olmaqla bəzədilmişdir. Gölün daxili hissəsi xonçanı xatırladan müxtəlif gül—çiçəklə tərtib edilmiş yaşıl və sürməyi rəngli kənarları dilikli kətəbələrlə təsvir edilmişdir. Gölün mərkəzində ağ yerlikli səkkizguşəli həndəsi formalı elementin dörd tərəfindən qola bənzər motivlər işlənmişdir. Bəzi toxucular bu motivləri böcək adlandırırlar. Gölün tam ortasında isə qırmızı yerliyi olan səkkizbucaqlı həndəsi fiqurun içərisində dörd ləçəkli gül təsviri işlənmişdir.

Gölün ara sahəsində yerləşən kətəbəyə (böcəyə) bənzər elementlər bu tikmələrə məxsus budağı xatırladan qarmaqlı motivlərlə əhatə olunmuşdur. Gölün xaricində yuxarı və aşağı hissələrdə qubba təsvirləri vardır.

Ara sahənin yuxarı və aşağı hissəsində hər iki yanda (sağ və solda) bu tikmələrə (həmçinin "Qasımuşağı xalçaları"na) məxsus böyük ölçülü "S" hərfinə bənzər naxışlar vurulmuşdur. Bu naxışlı elementlərin içərisini qarmaqvari motivlər bəzəyir.

Tikmənin aşağı və yuxarı künclərindən bir—biri ilə üzbəüz istiqamətlənən oxabənzər, uc hissələri dilikli yarımçıq kətəbələr yerləşdirilmişdir. Həmin kətəbələrin içərisi qıraqları qarmaqvari motivlərlə əhatələnmiş naxışlarla tamamlanmışdır.

Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin Cəbrayıl qrupuna aid edilən Qasımuşağı xovlu xalçaları üçün xarakterik olan mürəkkəb kompozisiya Qasımuşağı tikmələrinə çox yüksək peşəkarlıqla işlənmişdir.

Texniki xüsusiyyətlər
---------------------

Tikmənin ölçüsü 116x65 sm-dir.

Həmçinin bax
------------

* Qasımuşağı xalçası
* Qasımuşağı obası

Mənbə
-----

* İpək "Qasımuşağı tikməsi"

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Qasımuşağı xalçası"". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-21.
2. ↑  "Qasımuşağı tikmələri". 2014-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-21.

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Qasımuşağı tikmələri*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Tələt Qayıbov** — biologiya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Tələt Dənyar oğlu Qayıbov 1923-cü ilin may ayının 15-də Azərbaycanın Quba rayonunun Alpan kəndində bəy nəslindən olan mülkədar ailəsində anadan olmuşdur. 1939-cu ildə 132 saylı Bakı şəhər orta məktəbini bitirib ADU-in biologiya fakultəsinə daxil olmuş və 1944-cü ildə təhsilini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1945 –1948-ci illərdə Akademik A.Qarayevin fiziologiya ixtisası üzrə ilk aspirantı-fizioloqu olmuşdur.

1948 -ci ildə Bioloqiya elmləri üzrə"namizədlik" dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

1948 – 1960-cı illərdə Elmi Tədqiqat Hematoloqiya və Qanköçürmə İnstitutununda kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, laboratoriya müdiri vəzifələrində çalışmışdır.

1961-ci ildə "Uyğun gələn və uyğun olmayan qanın köçürülməsindən sonra resipiyentin orqanzmində yaranan funksional dəyişikliklər" mövzusunda biologiya elmləri üzrə doktorluq dissertasiyasını Moskva şəhərində müdafiə etmışdır 

1951– 1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun "İnsan və heyvan fiziologiyası" kafedrasının müdiri, institutun partiya təşkilatının katibi, elmi işlər üzrə prorektor vəzifəsində çalışmışdır.

1966 – 1992-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində "İnsan və heyvan fiziologiyası" kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

1992- 2002- ci illərdə Bakı Dövlət Universitetində "İnsan və heyvan fiziologiyası" kafedrasının professoru işləmişdir

Fəaliyyəti
----------

- hematologiya və qanköçürmə sahəsində "Hemostaz"problemlərinin geniş tədqiqatları

- postnatal ontogenez və yaratdığı "Radiobiologiya" problemləri laboratoriyasında aparılan elmi axtarışlar

- rəhbərlik etdiyi "Biostimulyatorlar" laboratoriyasında aparılan keçmiş SSRİ Müdafiə Nazirliyinin tam məxfi, əsas problemlirindən biri olan "Ordu və əhalinin kütləvi qırğın silahlarından müdafiəsi" sahəsində elmi axtarışları və Azərbaycanda onun məktəbi kimi tanınmış "Epifiziologiya" elmi istiqamətinin inkişafı

- 350-dən çox elmi əsərin, o çümlədən 3 monoqrafiyanın, 2 dərslik, bir sıra metodiki göstərişlər və patentlərin müəllifidir;

- 40-dan artıq elmi kadr hazırlamış, onlardan 11-i elmlər doktorudur, 3-ü Əməkdar elm xadimi;

- "Azərbaycan Fizioloqlar Cəmiyyəti"-nin sədr müavini, "Bilik" cəmiyyətinin rəyasət heyətinin üzvü, uşaq və yeniyetmələrin fizioloji problemlərinin koordinasiya şurasının üzvü, BDU-nin, ATU-nin, APU-nin, MEA-nın "Fizioloqiya İnstitutu"nun elmi şuralarının üzvü və s. 

Professor T.Qayıbov 1993-cü ildə Heydər Əliyevə müraciət edən Azərbaycanın 91 ziyalılarından biri olmuşdur.

T.Qayıbov "Yeni Azərbaycan Partiyası"-nın Bakı şəhər təşkilatının ilk yaradıcilları sırasında olmuşdur.

T.Qayıbov "Yeni Azərbaycan Partiyası"nın siyası şurasının üzvü olmuşdur

T.Qayıbov 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Fərmanı ilə "Əməkdar müəllim" Fəxri adına layiq görülmüşdür.

26 yanvar 2002-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mədəniyyət TV.* "Görkəmli alim Tələt Qayıbovun 100 illik yubileyi ilə bağlı kitab çapdan çıxıb" (az.). Youtube.com. 16.05.2023. 2023-05-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-05-16.
**Tələt Ağalar oğlu Şıxəliyev** (1 yanvar 1928, Digah, Lənkəran qəzası – 1 iyul 1987, Bakı) — Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı (1982).

Həyatı
------

Şıxəliyev Tələt Ağalar oğlu 1 may 1928-ci ildə hazırkı Masallı rayonunun Digah kəndində anadan olmuşdur. O, Talışxanovlar nəslinin nümayəndəsidir. 1951-ci ildə Ə. Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbini, daha sonra isə təhsilini 1961-ci ildə bitirdiyi Kiyev Milli Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində davam etdirmişdir.

1962-ci ildən artıq əsərləri respublika və xarici sərgilərdə nümayiş olunan Tələt Şıxəliyev "Abşeron məktəbi" kimi tanınan istedadlı gənc rəssamlardan ibarət "Abşeron qrupu"nun ən istedadlı üzvlərindən birinə çevrilmişdi.

Rəssam 1987-ci ildə, 59 yaşında vəfat etmişdir. T.Şıxəliyev qısa, lakin olduqca məhsuldar yaradıcılıq yolu keçmişdir..

Yaradıcılığı
------------

İlk fərdi sərgisi 1976-ci ildə Vəcihə Səmədova adına sərgi salonunda keçirilmişdir. Rəssam 1972-ci ildə öz dəsti xəttini tapır, o palitrasında qızılı sarı və dinamik yaxmalardan (mazok) istifadə etmişdi.

Yaradıclığında daha çox portret janrına müraciət edən rəssamın hər bir obrazı fərdi xüsusiyyəti, həyata baxışı, əhval-ruhiyyəsi ilə seçilir. Bu baxımdan O. Babiçevanın portreti, M. Bayraməlibəyovanın portreti, "Ailə" və s. əsərləri onun yaradıcılığı üçün xarekterikdir.

Uşaq mövzusu rəsssamın yaradıcılığında xüsusi yer tutur. "Oğlumun portreti", "Gənc rəssam", "Qızım yatarkən", "Uşaq və pişik" kimi tabloları uşaq psixologiyasını, onların nağıl dünyasını, istək və arzularını rənglərin sehirli dili ilə açmağa çalışan həssas rəssam qəlbinin ifadəsidir.

Əsərləri respublika və bir çox xarici ölkə muzey və qalereyaların fondunda, şəxsi kolleksiyalarda yer almışdır.

Mükafatları
-----------

* "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı — 1 dekabr 1982

Əsərləri
--------

* "Güzgü ilə qız" (1968)
* "Xoruz ilə oğlan" (1975)
* "Oğlumun portreti" (1976)
* "Analıq" (1976)
* "Həkimin qəbulunda" (1978)
* Yelləncəkdə (1978)
* "Gül ilə qız" (1980)
* "Şeydanın portreti" (1984)
* "Molla Nəsrəddinin Lətifələri" (1986)
* "Tütək çalan oğlan" (1986)
* "Avtoportret" (1974; 1985)
* "Qız qalası" (1971)
* "Yol" (1958)
* "Roza" (1969)
* "Natürmort" (1970)
* "Portret" (1971)
* "Brijatyuk" (1972)
* "Kəlin kəlləsi" (1973)
* "Qadın portreti" (1973)

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan rəssamlarının siyahısı

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2 3 4 5  citylife.az
3. ↑  "azculture.az". 2020-06-25 tarixində orijinalından (#bad\_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-25.
4. ↑  "Respublika təsviri sənət xadimlərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 dekаbr 1982-ci il tarixli Fərmanı" (PDF). Azərbaycan Milli Kitabxanası. 16 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 9 fevral 2020.