**Nikolae və Yelena Çauşeskunun məhkəməsi və edamı** — 1989-cu il dekabrın 25-də Milli Azadlıq Cəbhəsi adlı yeni yaradılmış qrupun tələbi ilə yaradılmış hərbi tribunal olan Fövqəladə Hərbi Tribunalın keçirdiyi qısa dinləmə idi. Bu dinləmədə Rumıniyanın keçmiş prezidenti və Rumıniya Kommunist Partiyasının baş katibi Nikolae Çauşesku və onun həyat yoldaşı Yelena Çauşesku təqsirli bilinərək edam cəzasına məhkum edilib.

Əsas ittiham Timişoarada inqilab zamanı "60.000-dən çox insanın" qətli olan soyqırım ittihamı idi. Digər mənbələrə görə, ölənlərin sayı 689 ilə 1200 arasında olub. Lakin ittihamlar işə təsir etməyib. General Viktor Stankulesku özü ilə bir alaydan xüsusi seçilmiş paraşütçülər dəstəsini gətirmişdi və onlar səhər tezdən atəş dəstələri kimi xidmət etmək üçün seçildilər. Məhkəmə prosesi başlamazdan əvvəl Stankulesku artıq edamın keçiriləcəyi yeri kazarma meydanındakı divarın bir tərəfi boyunca seçmişdi.

Nikolae Çauşesku tribunalın heç bir konstitusiya əsasının olmadığını və inqilabi hakimiyyətin sovet sui-qəsdinin bir hissəsi olduğunu əsas gətirərək onu tanımaqdan imtina etdi.

Həbs
----

Dekabrın 22-də, Rumıniya inqilabı zamanı Nikolae və Yelena Çauşesku helikopterlə Snaqova yola düşmək üçün Buxarestdəki Mərkəzi Komitənin binasını tərk etdilər və tezliklə Piteştiyə yollandılar. Helikopter pilotu zenit atəşi təhlükəsi ilə üzləşdiyini iddia edib. Beləliklə, Qaeşti yaxınlığında Buxarest–Tarqovişte yolu ilə getdi. Dr. Nikolae Dekanın idarə etdiyi avtomobili saxlayıb Vakareştiyə apardılar, sonra isə sürücü Çauşeskunun Tarqovişte tərəfə getdiyini bildirmək üçün yerli hakimiyyət orqanlarına getdi. Çauşesku başqa bir maşın aldı və sürücüsü Nikolay Petrişora dedi ki, onları Tarqovişteyə aparsın. Səyahət zamanı Çauşesku öz avtomobilinin radiosundan inqilab xəbərini eşitdi (o zaman inqilabçılar dövlət mediasına nəzarəti ələ keçirmişdilər) və bu, Çauşeskunun qəzəblə inqilabı dövlət çevrilişi kimi pisləməsinə səbəb oldu.

Avtomobilin sürücüsü Nikolay Petrisor, cütlüyü Tarqovişte yaxınlığındakı kənd təsərrüfatı mərkəzinə aparıb orada onları ofisə bağlayıb və daha sonra yerli ordu qarnizonunun əsgərləri tərəfindən həbs edilib.

Məhkəmənin yaradılması
----------------------

Yeni hakimiyyət onun həbs xəbərini ordu hissələrinin komandiri general Andrey Kemenicidən eşidəndə Çauşesku ilə nə edəcəyini müzakirə etməyə başladılar. Çauşeskunun inqilaba getməmişdən əvvəl sonuncu müdafiə naziri olmuş Viktor Stankulesku və Gelu Voikan Voikulesku kimi tez bir zamanda edam edilməsini tələb etdi. Rumıniyanın müvəqqəti prezidenti İon İliyesku ilk olaraq məhkəmə prosesini dəstəkləyib.

Dekabrın 24-ü axşam Stankulesku Kemeniciyə Çauşeskunun edam edilməsinə istinad edərək, "metoda müraciət" adlı gizli kodunu göndərdi. İşə baxmaq üçün on nəfərdən ibarət məhkəmə quruldu. Məhkəmənin bütün üzvləri hərbi hakimlər idi.

İttihamlar
----------

İttihamlar edamdan bir gün əvvəl Monitorul Oficial-da dərc olunub:

* Soyqırım – 60.000-dən çox qurban.
* Xalqa və dövlət hakimiyyətinə qarşı silahlı aksiyalar təşkil etməklə dövlət hakimiyyətinin devrilməsi.
* Binalar, şəhərlərdə partlayışlar və s. ictimai əmlakı dağıtmaqla və zədələməklə məhv etmə cinayəti.
* Milli iqtisadiyyata zərbə vurmaq.
* Xarici banklara yatırılan 1 milyard dollardan çox vəsaitdən istifadə edərək ölkədən qaçmağa çalışmaq.

Müdafiə üçün vəkilin təyin edilməsi
-----------------------------------

Məhkəmənin səhəri aparıcı vəkil Niku Teodoresku ailəsi ilə Milad səhər yeməyi yeyərkən İliyeskuya müavini zəng edib və Milli Azadlıq Cəbhəsi tərəfindən Çauşeskunun vəkili olmasını istəyib. O, bunun "maraqlı bir meydan oxuma" olacağını söylədi. Teodoresku ilk dəfə Targoviştedə müvəkkilləri ilə "məhkəmə zalında" məsləhətləşmək üçün on dəqiqə vaxt veriləndə cütlüklə görüşdü. Müdafiəni hazırlamaq üçün az vaxtı olduğundan, o, onlara izah etməyə çalışdı ki, ölüm hökmündən yayınmaq üçün onların ən yaxşı ümidləri dəli olduqlarını açıqlamağa çalışmaqdır. Çauşesku bu fikri rədd etdi; Teodoreskunun sözlərinə görə, "O bunu təklif edəndə xüsusilə Yelena bunun çirkin bir tələ olduğunu söylədi. Onlar bu fikri alçaldılmış kimi hiss etdilər... Bundan sonra vəkilin köməyindən imtina etdilər".

Hökm
----

Nikolae və Yelena Çauşeskunun məhkəməsi çox qısa oldu (təxminən bir saat). Çauşesku məhkəmənin 1965-ci il Rumıniya Konstitusiyasını pozduğunu və onu impiçment etmək səlahiyyətinin yalnız Böyük Millət Məclisinin olduğunu iddia edərək özünü müdafiə etdi. O, bunun sovetlər tərəfindən təşkil edilmiş çevriliş olduğunu müdafiə etdi.

Nikolae və Yelena Çauşesku bütün ittihamlar üzrə təqsirli bilinərək məhkəmədə ölüm cəzasına məhkum ediliblər. Məhkəmədə bir dəfə o, işə götürülmüş vəkilləri müvəkkilinin müdafiəsindən əl çəkib prokurorluğa qoşulmaq əvəzinə ölüm hökmü verməkdə günahlandırdı. Çauşeskunun iddia edilən cinayətlərinə dair heç bir sübut təqdim edilməyib. Onlar prokurorların fikrincə törədilmiş cinayət əməlləri əsasında və ya mətbuatda iddia edildiyi kimi sırf cinayət adı və ya şayiələr əsasında cinayət məsuliyyətinə cəlb ediliblər.

Məhkəmə zamanı və ya ondan sonra müxtəlif pozuntular ortaya çıxdı:

* Məhkəmə heç bir cinayət araşdırması aparılmadan dərhal keçirildi.
* Şübhəlilər qanunla müəyyən edilmiş psixiatrik ekspertizadan keçirilməyib.
* Şübhəlilər vəkillərini seçə bilməyiblər.
* Soyqırım ittihamı heç vaxt sübuta yetirilməyib. Çauşeskunun dörd baş köməkçisi daha sonra 1990-cı ildə soyqırımda iştirak etdiyini etiraf edib. Pro TV 1989-cu il dekabrın 22-dən sonra (yəni diktator cütlüyün məsuliyyət daşımadığı vaxt) 860 nəfərin öldürüldüyünü bildirdi. Başqa bir mənbə isə 17–22 dekabr 1989-cu ildə öldürülən 306 nəfərin rəqəmini verir.
* Məhkəmə həqiqəti tapmaq və sübut etmək üçün əziyyət çəkməyib. Məhkəməyə heç bir sübut faylı təqdim olunmayıb.
* Çauşeskuya qarşı xarici bank hesablarında 1 milyard ABŞ dolları saxlamaqda ittiham edilib. İndiyə qədər belə hesab tapılmayıb.
* Nikolae Çauşesku məhkəmədən qəti şəkildə imtina etdi. Çauşeskunun vəkillərindən biri edamdan əvvəl iddia edib ki, o, ikili məhkəməni tanımadığı üçün qərardan şikayət etmək imkanı yoxdur.
* Hakimlərin qərarı yuxarı instansiya məhkəməsinə müraciət etməyə imkan verdi. Çauşesku qərardan bir neçə dəqiqə sonra edam edilib və bu müddəa mübahisələrə səbəb olub.
* Məhkəmənin keçirilməsi ilə bağlı əmri imzalayan çevriliş lideri İon İlieskunun buna qanuni səlahiyyəti yox idi. Sərəncam Rumıniya Müdafiə Nazirliyinin vanna otağında əl ilə yazılmışdır.
* Rumıniya qanunvericiliyi təqsirləndirilən şəxsin vəkillərinə apellyasiya şikayəti vermək üçün vaxt verilməsi barədə qərarın qəbulundan on gün keçməmiş ölüm hökmünün icrasını qadağan edib. Çauşesku edam edildikdən sonra Rumıniyada ölüm hökmü ləğv edildi.
* Çevriliş liderləri Çauşeskunun edamının terrorçuların yeni siyasi nizama hücumunun qarşısını almaq üçün lazım olduğunu bildiriblər. Rumıniyada heç bir terrorçu və ya terror qruplaşmasının aktiv olduğu müəyyən edilməyib. "Bəşəriyyətə qarşı cinayətlər"in mühakimə olunmasına dair daha yeni anlayış iddia edir ki, yeni rejim deviant hərəkətlərlə "terror psixozunu" təşkil edib.
* Əvvəlcə İliyesku edamları dərhal həyata keçirmək istəmədi və bunun əvəzinə bir neçə həftə sonra rəsmi məhkəmə prosesinin keçirilməsini istədi. General Viktor Stankulesku, yeni yaradılmış Milli Azadlıq Cəbhəsini dəstəkləyən Rumıniya Ordusu üçün bir zərurət olaraq, cütlüyün tələsik edam edilməsini təkid etdi. Bu variantı müzakirə etdikdən bir neçə saat sonra İliyesku Stankulesku ilə razılaşdı və məhkəmənin keçirilməsi haqqında sərəncam imzaladı.

Edam
----

Nikolay Çauşesku edamdan əvvəl "Bu maskarad olmadan da güllələnə bilərdik!" demişdi.

Məhkəmədən dərhal sonra Çauşesku 1989-cu il dekabrın 25-də yerli vaxtla saat 16:00-da Buxarest yaxınlığındakı hərbi bazada edam edilib. Edam paraşütçü alayının əsgərlərindən ibarət atəş dəstəsi tərəfindən həyata keçirilib: kapitan İonel Boeru, baş serjant Georgin Oktavian və Dorin-Marian Kirlan və yüzlərlə insanın da könüllü olduğu bildirilir. Çauşeskunun əlləri edamdan əvvəl dörd əsgər tərəfindən bağlanmışdı. Məşhur tarixşünas Simon Sebag Montefiorei, hökmlər icra edilməzdən əvvəl çölə çıxarılarkən və divara söykənərkən; Yelena Çauşeskunun "siz fahişəsiniz!" deyə qışqırdığını; həmçinin Nikolae Çauşeskunun "İnternasional" mahnısını oxuduğunu iddia edib.

Çauşesku cütlüyü divara söykənən kimi atəş dəstəsi atəş açmağa başladı. Bu edamı, məhkəməni və ölüm hökmünü yazmaq üçün təyin edilmiş televiziya heyətinin onu tam şəkildə videoya çəkməsi üçün çox tez baş verdi; yalnız son çəkiliş raundu filmə alınıb. 2014-cü ildə o vaxt təqaüdə çıxmış kapitan Boeru The Guardian qəzetinin müxbirinə demişdi ki, o, tüfəngindən açdığı güllələrin hər ikisinin ölümünə təkbaşına cavabdeh olduğuna inanır, çünki atəş dəstəsində üç əsgərə görə, Kalaşnikov tüfəngini tam avtomatik atəşə keçirməyi xatırlayan yeganə şəxs o idi və qrupun ən azı bir üzvü bir neçə saniyə atəş açmaqda tərəddüd edib. 1990-cı ildə Milli Azadlıq Cəbhəsinin üzvü ər-arvadın cəsədlərində 120 güllə tapıldığını bildirib.

1989-cu ildə baş nazir Petre Roman Fransa televiziyasına demişdi ki, Çauşesku rejiminə sadiq olanların cütlüyü xilas edəcəyinə dair şayiələrə görə edam sürətlə həyata keçirilib.

Dəfn
----

Edamdan sonra meyitlər kətanla örtüldü. Çauşesku cütlüyünün cəsədləri Buxarestə aparıldı və beş gün sonra, 30 dekabr 1989-cu ildə Gencea qəbiristanlığında dəfn edildi.

Cəsədlər 2010-cu ildə tanınması üçün eksqumasiya edilib və yenidən basdırılıb. Yanvarın 26-da Çauşeskunun doğum günündə çoxlu təqaüdçülərin bir araya gəldiyi yaşlı Çauşeskunun tərəfdarları gül dəstələri qoymaq üçün məzarı ziyarət ediblər.

Görüntülərin yayımlanması
-------------------------

Tələsik məhkəmə prosesinin və ölən Çauşeskunun görüntüləri video lentə alınıb və görüntülər edamdan iki gün sonra dərhal bir çox qərb ölkələrində yayımlanıb. Həmin gün Rumıniya televiziyasında göstərilib.

Reaksiyalar
-----------

2009-cu ildə Çauşeskunun böyük oğlu Valentin Çauşesku 1989-cu il dekabrın 22-də iddia etdi ki, inqilabi qüvvələrin həbs edilməməli və hər hansı cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmalarına ehtiyac olmadığını və valideynlərini öldürməli olduqlarını müdafiə etdi. Hadisə ilə bağlı qeyri-müəyyən şərhlər verən İon İliyesku bunun "olduqca utancverici, lakin zəruri" olduğunu bildirib. Eynilə, Stankulesku 2009-cu ildə BBC-yə demişdi ki, məhkəmə "yalnız yox, həm də zəruridir", çünki alternativ Nikolaenin Buxarest küçələrində linç edildiyini görmək idi.

Bir çox ölkələr Rumıniyanın yeni icraçıların edamdan sonra açıq mühakimə olunmadıqlarına görə tənqid etdilər. ABŞ bu məsələni ən çox tənqid edən tərəf olub: "Təəssüf edirik ki, məhkəmə prosesi açıq və açıq şəkildə keçirilməyib".

Sonra
-----

2018-ci ilin dekabrında İliyesku, baş nazirin keçmiş müavini Gelu Voikan Voikulesku, Rumıniya Hərbi Hava Qüvvələrinin keçmiş komandanı Cozef Rus və Milli Azadlıq Cəbhəsinin keçmiş şura üzvü Emil Dumitresku Rumıniya inqilabı zamanı insanlığa qarşı cinayətlərdə günahlandırılıb. Bu ittihamların çoxu Çauşeskunun devrilməsindən sonra gerçəkləşib. İttiham aktında həmçinin Çauşeskunun "məhkəmə prosesindən sonra" məhkum edilməsi və edam edilməsinə də toxunulub. İttiham aktlarına səbəb olan istintaq əvvəllər 2009-cu ildə bağlansa da, Avropa İnsan Hüquqları məhkəməsində aparılan araşdırmalar nəticəsində 2016-cı ildə yenidən açılıb.

Ölüm hökmünün ləğvi
-------------------

Çauşesku cütlüyü 1990-cı il yanvarın 7-də edam hökmü ləğv edilənə qədər Rumıniyada edam edilən sonuncu adamlar idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "4 Top Ceausescu Aides Admit Complicity in Genocide: Romania: They are the first senior officials of regime to go on trial before a military court. The four are said to have confessed to all charges". articles.latimes.com. 23 oktyabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 oktyabr 2013.
2. ↑  "In Romania, Ceausescu's death haunts Christmas". globalpost.com. 2 oktyabr 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 mart 2013.
3. ↑  "Ceausescu execution 'avoided mob lynching'". news.bbc.co.uk. 27 dekabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 mart 2013.
4. ↑  "Ceausescus Expected to Be Rescued, Lawyer Says". articles.latimes.com. 6 oktyabr 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 aprel 2023.
5. ↑  "Nicolae Ceausescu". biography.com. 24 iyun 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
6. ↑  "Trial and Execution: The Dramatic Deaths of Nicolae and Elena Ceausescu". huffingtonpost.com. 26 dekabr 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 aprel 2023.
7. ↑  "25 Years After Death, A Dictator Still Casts A Shadow In Romania". npr.org. 12 iyun 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
8. ↑  "Nicolae si Elena Ceausescu: Impreuna am luptat, sa murim impreuna!". adevarul.ro. 2 noyabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
9. ↑  "Procese, cazuri celebre- Procesul sotilor Ceausescu. Aspecte de teorie si practica judiciara. Cel mai controversat proces romanesc". avoconsult.ro. 20 oktyabr 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
10. ↑  "Interviu integral – „Marius Tucă Show". Gen. C-tin Lucescu, despre procesul Ceauşeştilor: Nu a existat niciun fel de dosar. Nu am ştiut nici eu, nici procurorul". mediafax.ro. 28 noyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2019.
11. ↑  "Dan Voinea: Nu au existat teroristi in decembrie '89. Sotii Ceausescu au fost ucisi pentru a salva administratia comunista, care dureaza si azi". revistapresei.hotnews.ro. 26 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 aprel 2023.
12. ↑  "BREAKING NEWS: Lovitură cumplită pentru Ion Iliescu! Ce au decis judecătorii". capital.ro. 17 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
13. ↑  "Television shows last hours of the 'anti-Christ'". century.guardian.co.uk. 8 aprel 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 mart 2013.
14. ↑  "120 bullets found in Ceausescus". news.google.com (ingilis). 18 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 mart 2013.
15. ↑  "Trial and Execution: The Dramatic Deaths of Nicolae and Elena Ceausescu". huffingtonpost.com (ingilis). 2 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 mart 2013.
16. ↑  "'I'm still nervous,' says soldier who shot Nicolae Ceausescu". theguardian.com (ingilis). 8 may 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyun 2019.
17. ↑  "Ex-dictator Ceausescu is reburied". bbc.com (ingilis). 2 fevral 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
18. ↑  "Nicolae Ceausescu's Grave – Sightseeing". inyourpocket.com (ingilis). 17 aprel 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
19. ↑  "On this day". news.bbc.co.uk. 4 aprel 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 mart 2013.
20. ↑  "Ceausescu fooled by aides, son says". kyivpost.com. 25 aprel 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 mart 2013.
21. ↑  "Romanian Ex-President Iliescu Indicted For 'Crimes Against Humanity'". rferl.org. 21 dekabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
22. ↑  "Romania Indicts Former Officials for Usurping 1989 Revolution". balkaninsight.com. 10 aprel 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 aprel 2019.
23. ↑  "How many countries still have the death penalty?". bbc.com (ingilis). 14 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.