recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rzayev Rəşid Səməndər oğlu** (5 mart 1975, Bakı – 20 noyabr 2020, Bakı) Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2006).

Həyatı
------

Rəşid Səməndər 8 oktyabr 1975-ci ildə aktyor Səməndər Rzayevin ailəsində anadan olub. 1997-ci ildə M.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram və kino aktyoru fakültəsini bitirmişdir. O, 1996-cı ildən Akademik Milli Dram Teatrında aktyorluq karyerasına başlayıb. N.Hacızadənin "Qisas qiyamətə qalmaz" tamaşasında Nurlan, B.Vahabzadənin "Özümüzü kəsən qılınc" tamaşasında Yanq Çunq, Sofoklun "Şah Edip" tamaşasında Kreont, R. Novruzun "Hələ "sevirəm" deməmişdilər" tamaşasında Andronik, H.Həsənovun "Brüsseldən məktublar" tamaşasında Nəcəf, A.Şaiqin "Eloğlu" tamaşasında Səməndər kimi obrazları canlandırmışdır.

Rəşid Rzayev 2006-cı ildə Respublikanın Əməkdar Artisti fəxri adına layiq görülmüşdür.

Rəşid Səməndər 20 noyabr 2020-ci ildə intihar etmişdir.

Ailəsi
------

Aktyor Səməndər Rzayevin oğludur.

Teatrşünas Rübabə Rzayeva nın qardaşıdır

Filmoqrafiya
------------

1. Qatil (film, 1994)
2. Hacı Qara (film, 2002)
3. Dəvətnamə (film, 2003)
4. Tarixin şahidləri (film, 2003)
5. Yumurta (film, 2003)
6. Cavad xan (film, 2009)
7. Dolu (film, 2012) - film səsləndirən: Drakon (Rza Rzayev )
8. 8. Yarımçıq xatirələr (film, 2015) - film səsləndirən: Cavanşir (Rza Rzayev)

İstinadlar
----------

1. ↑  *525-ci qəzet.* "Aktyor Rəşid Səməndər intihar etdi" (az.). 525-ci qəzet. 20.11.2020. 2020-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-21.

Mənbə
-----

* Rəşid Rzayev
**Bənövşəyi İnək** — Set Qodin tərəfindən 2003-cü ildə yazılmış əsərdir. Kitab Godinin şəxsi inamını təqdim edir ki, kreativ reklam bu gün dağınıqlıq və reklamdan yayınma səbəbindən daha az effektivdir. Kitab şirkətlərin diqqətəlayiq məhsullar istehsal etdiyini və məhsul haqqında ağızdan ağıza yayıla biləcək insanları hədəf aldığını müdafiə edir. ABŞ ABŞ Today bildirib ki, bu, "iş adamlarına müvəffəqiyyətə aparan sınaqdan keçmiş və doğru yolu xatırladır: Mükəmməl məhsul yaradın".

Haqqında
--------

Kitab nümunələrlə kəsişən ümumi anlayışlardan ibarətdir. Mübahisə, reklamın əvvəlkindən daha az təsirli olduğu və indi bazarda diqqəti cəlb etməyin yeganə yolunun yalnız məhsulu diqqətəlayiq şəkildə bazara çıxarmaq deyil, həm də diqqətəlayiq məhsulu bazara çıxarmaq olduğu ehtimalı ilə başlayır. Godin diqqətəlayiq məhsullar və marketinq proqramlarından nümunələr verir, lakin bunları birbaşa kopyalamağın mənasız olduğunu göstərir. O deyir: "Bu gün uğursuz olmağın yeganə yolu darıxdırıcı olmaqdır. Uğur üçün bir şansınız diqqətəlayiq olmaqdır." Kitab əlamətdar bir məhsulun necə yaradılacağını göstərən On Nöqtəli Yoxlama Siyahısı ilə bitir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bənövşəyi İnək". 2022-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
2. ↑  "Purple Cow: Transform Your Business by Being Remarkable". 2022-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyul 2022.
**Rəşid bəy və Səadət xanım** — İsmayıl bəy Qutqaşınlının Fransada çap etdirdiyi hekayə.

Əsər haqqında
-------------

Fransız dilində yazılmış ilk Azərbaycan bədii nəsridir.

Əlyazmanı ilk dəfə Salman Mümtaz əldə edib. O öz xatirələrində uzun axtarışlardan sonra Xasay xan Usmiyevin sayəsində 1922-ci ildə hekayəni əldə etdiyini yazıb. Kitabı Xasay xandan 2-3 aylığa əmanət alan Salman Mümtaz onu tərcümə etmək istəyib, lakin səpmə yatalaq xəstəliyinə tutulduğuna görə əmanəti geri qaytarıb, yenidən istəyəcəyini bildirib. Lakin Salman Mümtazın xəstəliyi 6 ay çəkib, bu müddətdə isə Xasay xan Vladiqafqazda vəfat edib və əsərin izi itib. 1932-ci ildə Salman Mümtaz Azərbaycan Dövlət Muzeyinə elmi işçi kimi işə qəbul olunub, burada isə məlum olub ki, Xasay xan kitabı başqa kitablarla birlikdə muzeyə satıb.

Əsəri ilk dəfə Səlim bəy Behbudov tərcümə edib, lakin Azərnəşrdə çapı nəzərdə tutulsa da, alınmayıb. 1937-ci ildə Salman Mümtazın həbsindən sonra əsər yenidən unudulub, iki il sonra 1939-da "Ədəbiyyat qəzeti"ndə azərbaycan dilində dərc olunub. Hekayə 1956-cı ildə ilk dəfə olaraq kitab formasında çap olunub.

Qısa məzmunu
------------

Hekayə Qəbələ xanlarının nəslindən olan Səadət xanımla, Şəki xanlarının nəslindən olan Rəşid bəyin sevgisindən, həmin dövr Azərbaycan mühitinin gerçəkliklərindən bəhs edir. Bu əsəri yazarkən yazıçının Romeo və Cülyettadan da təsirləndiyi qeyd olunur. AMEA-nın Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan kitabın sonunda M.F.Axundzadənin avtoqrafı var. Axundzadə rus dilində bu cümləni yazıb: *"Mənim qəlbim elə alovlu qəlblərdəndir ki, o nə öz sevincini, nə də öz kədərini gizlədə bilər. Buna görə də mən bugünkü sevincimi sizə xəbər verməyə bilmərəm. Mənim şadlığımın səbəbi odur ki, başladığımız işin axıra çatması haqqında məndə zərrə qədər şübhə qalmamışdır. Bu gün sizmi tamamilə inandıra bilərəm ki, arzularımızın həyata keçirilməsi günü yaxınlaşmışdır. İzahatını gələcək münasib bir təsadüfə saxlayıram".*
15 mart 1846. Mirzə Fətəli".'

İstinadlar
----------
**Yuşpara** — Abxaziyanın şimal hissəsində yerləşən çay.

Ümumi məlumat
-------------

Ritsa gölündə birləşib və Geqa çayına tökülür. Qara dənizə tökülən Bzıb çayının hövzəsinə aiddir. Çayın ümumi uzunluğu 12,6 km, kanalın orta mailliyi 48,7 m/km-dir. Çay hövzəsinin sahəsi 170 km²-dir. Yupşara çayına ən çox axıntı may ayında (su axını — 29,6 m³/s), ən az dolu fevralda olur (0,94 m³/s).

Çay boyunca Ritsa gölünə avtomobil yolu keçir. Turistlərə çox marağlı idi tez-tez səyahət edirdilər. Çayın yeraltı kanalı var, ona görə də isti mövsümdə yerüstü kanal bir neçə kilometr quru qalır.

Yupşara üzərində 11 körpü tikilib. Çay sürətli axınlarla doludur, dar və dərin dərədən keçir.
İdman ərintisi üçün istifadə olunur. İdman rafting hissəsinin uzunluğu 9,1 km, bu hissənin orta enişi 1 km-ə 30,5 metrdir.

Yupşar dərəsi
-------------

Ritsa gölünə gedən yolda, Geqski şəlaləsi ilə Ritsa gölünə dönmənin təxminən yarısında Abxaziyanın görməli yerlərindən biri olan — Yupşarskaya dərəsi var. Turistlər bu dərəyə "Daş torba" adlandırırlar. Koordinatları: 43°25′33″ s. ş. 40°31′08″ E d. Dərənin uzunluğu 8 km-dir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The political status of Abkhazia is disputed. Having unilaterally declared independence from Georgia in 1992, Abkhazia is formally recognised as an independent state by 6 UN member states (one other state recognised it but then withdrew its recognition), while Georgia continues to claim it as part of its own territory, designating it as Russian-occupied territory.
**Bənövşəyi ağəsmə** (*lat.* Clematis viticella) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin qaymaqçiçəyikimilər fəsiləsinin ağəsmə cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qərbi Zаqаfqаziyа, Cənubi Аvrоpа, Kiçik Аsiyаda təbii halda yayılmışdır. İrаndа 1797-ci ildən mədəni şərаitdə bеcərilir.

Botaniki təsviri
----------------

Uzunluğu 3-4 m оlаn sаrmаşаn kоldur. Yаrpаqlаrı 5-7 yаrpаqcıqdаn ibаrət mürəkkəb ikili-lələkvаridir. Çiçəkləri tək və yа 3 ədəd оlub, sаllаq, yаrım аçılmış və yа gеniş аçılmışdır. Diаmеtri 2,5-5 sm-ə çatıb, hаmаşçiçəklərə toplanmışdır. Kаsаyаrpаqlаrı dörd, alabəzək çəhrayı, bənövşəyi və ya müхtəlif çаlаrlı göy rənglidir. Kеçən ilki zоğlаrı iyun-iyuldа çiçəkləyir. Mеyvələri sеntyаbrdа yеtişir. Çохlu miqdаrdа tохumlаrı оlur.

Ekologiyası
-----------

Tropik mənşəli, rütbətsevən, şaxtayadavamlı, qızmar günəşə, quraqlığa isə davamlı deyildir, qida elementi ilə zəngin torpaqlarda yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Respublikanın bir çox rayonlarında, o cümlədən, Abşeronda, Nabranda, Zaqatala və Balakəndə mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir. Parklarda, bağlarda tək əkinlərdə, canlı çəpərlərin və şaquli yaşıllıqların salınmasında istifadəsi məqsədyönlüdür. Növün kökləri iri çiçəkli sоrtlаr üçün pеyvənddir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 543.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q159364
* Wikispecies: Clematis viticella
* BioLib: 38417
* EoL: 596257
* EPPO: CLVVI
* EUNIS: 177206
* FNA: 233500418
* GBIF: 3033518
* GRIN: 137
* iNaturalist: 160698
* IPNI: 710196-1
* IRMNG: 10586648
* ISC: 113363
* ITIS: 18719
* NBN: NBNSYS0000002707
* NCBI: 1857155
* PalDat: Clematis\_viticella
* PFI: 1070
* Plant List: kew-2726981
* PLANTS: CLVI7
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:710196-1
* Tropicos: 27100912
* VASCAN: 8467
* WFO: wfo-0000610944

 |
**Yuran Məmmədov** (tam adı:*Məmmədov Yuran Əli oğlu*;*bilinmir* – 18 iyul 1984) — rəssam

Həyatı
------

Məmmədov Yuran Əli oğlu 1934-cü il 15 apreldə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur.

### Ailəsi

Qızı Günel Yuran rəssamdır. Moskvada yaşayır.

### Vəfatı

18 iyun 1984-cü ildə Riqada vəfat etmişdir. Naxçıvanda dəfn edilib.

### Təhsili

1955-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Akademiyasını,1960-cı ildə Leninqradda İ.Y.Repin adına Rəssamlıq Akademiyasını bitirmişdir.

Yaradıcılığı
------------

### Sənət yaradıcılığı

Protret, natürmort, tematika kompozisiyalı tablolar ( "Haçadağ", "Batabat", "Əlincə qalası", "Vayxır kəndi", "Araz", "Şahbuz mənzərələri", "Naxçıvanda bahar", "Bizim ailə", "Vətən uğrunda" və s.) yaratmışdır. 18 ildən çox Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında quruluşuçu rəssam işləmiş, onlarla tamaşaya ["Ölülər", "Dəli Yığıncağı" Cəlil Məmmədquluzadə), "Oqtay Eloğlu" (Cəfər Cabbarlı), "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük" (Nəcəf bəy Vəzirov), "Sənsiz" Şıxəli Qurbanov, "Günəş" (Hüseyn Razi), "Alınmaz qala" (Həsən Elsəvər), "Toros canavarları" (Əziz Nesin), "Ağır cəza" R.Kauqver) və s.] tərtibat vermişdir.

### Sərgiləri

Naxçıvanda,Bakıda Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq), Baltikyanı respublikalarda fərdi sərgiləri keçirilmişdir. Əsərləri Rauf Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində və s. muzeylərdə saxlanılır.

### Xatirəsinə həsr olunmuş sərgilər

2004- cü ildə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və Rəssamlar İttifaqının təşkilatçılığı ilə Bakıda Vəcihə Səmədova adına sərgi salonunda 70 illik yubileyi münasibətilə anım günü və əsərlərinin sərgisi keçirilmişdir.

2005-ci ildə rəssamın Moskvada Dekorativ-Tətbiqi İncəsənət Muzeyində "Narın rəngi", 2010-cu ildə Krokus-Ekspoda "Üslub və müasirlik", 2012-ci ildə Mərkəzi Rəssamlar Evində "Tütək səsi", 2013-cü ildə "Səmanın ənginliyində" adlı sərgiləri keçirildimişdir.2014-cü ilin iyun ayında rəssamın 80 illik yubileyi münasibətilə Moskvada və Bakıda əsərlərinin fərdi sərgiləri açılmışdır.

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı. 2002. səh. 316-317. ISBN 5-8066-1468-9.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Naxçıvan təbiətinin ecazkarlığını sənətdə yaşadan rəssam". 2014-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-15.
2. ↑  "Ulu torpağa bağlı sənətkar". 2019-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-15.
**Qalaktion Tabidze körpüsü** (*gürc.* გალაკტიონის ხიდი) — Gürcüstanın paytaxtı Tiflis şəhərində, Kür çayı üzərində yerləşən avtomobil körpüsü. Körpü paytaxtın Çuruqeti rayonunu şəhərin mərkəzi ilə birləşdirir.

Yerləşir
--------

Körpü Mixail Cavaxaşvili küçəsini Konstantin Marcanaşvili küçəsi ilə birləşdirir. Sol sahil hissədə avtovağzal, Didube dəmir yol və metro stansiyaları vardır.

Körpüdən yuxarı axar boyunca Çariça Tamar, aşağı axar üzrə isə Saarbrüken körpüləri yerləşir.

Adı
---

İlk əvvəllər körpünün adı yerləşdiyi rayonun adına uyğun olaraq Vera körpüsü adlanırdı. Sovetlər dönəmində körpünün adı ilk olaraq Stalin körpüsü adlanır. Sonradan isə inqilabçı, 1919-cu ildə Vera enişində Denikin ordusunun generalı Nikolay Baratova suiqəst etmiş A. Elbakidzenin şərəfinə adlandırılır. 1991-ci ildə körpüyə ilk adı qaytarılır. Hazır ki ad isə 2001-ci ildə gürcü şairi Qalaktion Tabidzenin şərəfinə adlandırılır.

Tarixi
------

Vera körpüsü
Bu ərazidə körpünün tikintisi hələ 1880-ci illərdən planlaşdırılır. İlk əvvəllər Barataşvili körpüsünün olduğu yerdə tikinti planlaşdırılır. Ancaq yerli torpaq sahiblərinin səyi ilə bu istiqamətdən körpünün planlaşdıırılması qabağa düşür. 1881-ci ildə arxitektor A. Umanski 3 aşırımlı, metal konstruksiyalı körpünün layihəsini verir. Körpü rəsmən 10 fevral 1885-ci ildə açılır. Körpünün eni 10,5 metr (7,5 m avtomobillərin hərəkəti, 1,5 m isə piyadaların hərəkəti üçün) təşkil edir. Səkilərin kənarları metal məhəccərlərə qorunur. XX əsrin əvvəllərinə Tiflisdə olan 6 körpüdən biri olmuşdur.

1917-ci ilin fevralına qədər körpüdən keçid üçün pul alınırdı.

1951—1952-ci illərdə körpü mühəndis Q. Çomaxidze və arxitektor M. Melianın layihəsi əsasında yenidən qurulur.

2008-ci ildə körpüdə 4 şir fiquru qoyulmuşdur.

Konstruksiya
------------

Üç aşırımdan ibarət olan, dəmir konstruksiyalı körpüdür. Orta aşırımın uzunluğu 73 m, yanlarda olan aşırımların uzunluğu isə 20 metrdir. Körpünün eni 25 metrdir. Körpü sənət əsəri xüsusiyyəti daşıyır. Köprünün dizaynında bir çox dekorativ elementlər istifadə olunmuşdur: oyma daş elementlər, dəmir məhəccərlər. Köprünün fasadı tüf və bazalt ilə üzlənmişdir.

Körpü həm avtomobillərin həm də piyadaların hərəkəti üçün hesablanmışdır. Avtomobillərin hərəkəti üçün körpü dörd zolaqlıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Григорій Москвичъ* Иллюстрированный практическій путеводитель по Кавказу. Одесса, 1899

Mənbə
-----

* Vera körpüsü //Gürcüstan parlament kitanbxanası  (gürc.)
* Tiflis. Vera körpüsü. 1890—1900
* ჯერ ვერის, მერე სტალინის, ახლა გალაკტიონის ხიდი //კვირის პალიტრა (gürc.)
**NEWBORN**  — Müstəqilliyi qismən tanınmış Kosovonun paytaxtı Priştinada qoyulan abidə. Abidə Gənclər və İdman Sarayının qarşı tərəfində qoyulmuşdur. 17 fevral 2008-ci ildə, Kosovonun müstəqillik gününüdə açılmışdır. Abidə ingiliscə "Newborn" yazısından ibarətdir. Hansı ki, bu yazı çap hərfləri formasındadır. İlk əvvəllər parlaq sarı rəngə boyanan bloklar şəklində idi. Sonradan isə Kosovonun müstəqilliyini tanıyan dövlətlərin bayraqları ilə bəzədilmişdir. Abidənin səthi hər il 17 fevral ərəfəsində yenilənir. "NEWBORN" Kosovo müstəqilliyindən sonra, bir çox kütləvi informasiya vastələrini xüsusilə *The New York Times* qəzetinin ön səhifəsində göründü.

Tarixi
------

Abidə Fisnik İsmaili və «Ogilvy Kosova» agentliyi tərəfindən hazırlanmışdır. Açılış mərasimində Kosovo Prezidenti Fatmir Seydiu və respublikanın Baş naziri olan Haşim Tacı iştirak etmişdir. 17 fevral 2008-ci il dövlət rəhbərlərindən başqa açılış mərasimində təxminən 150 min nəfər iştirak etmişdir.

Abidənin ümumi ağırlığı 9 tondur. Yazının uzunluğu 24 metr, 0.9 m enə və 3 metr hündürlüyə malikdir. Hərflər DIN Black yazı tipində uyğun formadadır. NEWBORN bütün gün ərzində inşa edilməklə on gün ərzində tikilmişdir.

"Newborn" ingiliscədən tərcümədə "Körpə" mənasını verir. Bu yeni bir ölkənin doğulmasını simbolizə edir. Sarı və mavi pankartlar dövlətin yeni və Avropa Birliyinin bayraqlarının rənglərini simvollaşdırdırır:

Beynəlxalq tanınma
------------------

Bayraqlarla bəzədilən abidə altı əsas beynəlxalq dizayn müsabiqəsində mükafat qazanmışdır. 55-ci «Kann şirləri» Beynəlxalq Reklam Festivalında Qızıl Aslan mükafatına layiq görülmüşdür..

İstinadlar
----------

1. ↑  "RITA ORA STAYS IN KOSOVO". M-Magazine. 10 September 2012. 14 September 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 марта 2017.
2. ↑  "NEWBORN, the symbol of Kosovo Independence". New Kosova Report. July 4, 2008. 2013-02-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 марта 2017.
3. ↑  *Védeilhé, Antoine and Thomas Lecomte.* "Live from Kosovo, the country which turned five". Cafebabel.com: The European Magazine. March 5, 2013. 2013-06-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 марта 2017.  (#redundant\_parameters)
4. ↑  "Outdoor ads as monuments, sculptures, stunts, installations, statues — Government Of The Republic Of Kosovo: NEWBORN MONUMENT". Coloribus Creative Advertising Archive. 2012-11-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 mart 2017.
5. ↑  *Parpis, Eleftheria.* "Ideas That Inspire". Adweek. 26 May 2008. 3 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 марта 2017.  (#redundant\_parameters)
6. ↑  *Stone, Terry Lee.* Managing the design process--concept development : an essential manual for the working designer (1. publ.). Beverly, Mass.: Rockport Publishers. 2010. ISBN 978-1592536177.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Fatih.

**Fatih Əmirxan** - əsil adı isə **Muhəmmədfatih Zarif oğlu Əmirxanovdur**. Tatar dilində isə adı *tatar. Fatıyx Əmirxan*-dır. O, 1 yanvar 1886 Kazanda anadan olub və 9 mart 1926 həmin şəhərdə rəhmətə gedib. Fatih Əmirxan Tatarıstanın məşhur yazıçısı və publisistidir

Tərcümeyi-halı
--------------

Fatih Əmirxan 1 yanvar 1886-cı ildə Yeni Tatar kəndində anadan olub. Onun atası "İske Taş" məscidinin imamı idi. Yazıçı ö dövr üçün məşhur olan medresede təhsil almışdır.

1905-1907-ci illərdə Moskvada çap olunan "Tərbiyə-ətfal" (Cavanları maarifləndirək) qəzetinin baş katibi olmuşdur. 1907-ci ildə o Kazanda gündəlik qəzet olan "EL-İslax" nəşr elətdirir.

1909-cu ildə tatar dilində bir çox kiablarının tərcüməsi ilə məşğul olur.

1912-1917-ci illərdə Tatarıstanın milli qəzeti olan "Koyaş" (Günəş) qəzetinin redaktoru olur. Bu dövrdə o həmçinin ədəbiyyat-incəsənət jurnalı olan "And" və yumoristik jurnal olan "Yalt-yolt"a məqalələr yazır. O Abdulla Tukaemlə çox yaxın dost idilər.

Esperanto dərsliyinin üz qabığında Əmirxan Fatih və Abdulla Tukayun adları yazılmışdır.

Fatih Əmirxanın həyatı çox keşməkeşli olmuşdur. O Rusiyada baş verən inqilaba çox ümidlə yanaşırdı. Ancaq onun ümidləri özünü doğrultmadı.

O Fevral inqilabının baş verməsinə ən çox sevinən şəxslərdən biri olur. 1920-ci ildə Tatar ASSR yaradılmasında iştirak edir.

O son günlərini Böyük Qırmızı küçədə qardaşı İbrahim Əmirxanın ailəsinin yanında keçirdir.

Sağalmaz xəstəliyə düçar olması (ayaqlarının paralici), 1914-1918-ci illərdə Dünya müharibəsi, Vətəndaş müharibəsi və s. onu çox sarsıdır. Beləliklə, 9 mart 1926-cı ildə vəfat edir. Onu müsəlman qəbirsanlığında atası, dayısı və babasının yanında dəfn edirlər.

Abidəsi
-------

Fatih Əmirxanın abidəsi Kazan şəhərinin Yeni-Savinov rayonunda şəhər prospektində qoyulmuşdur.

Ədəbiyyat
---------

* *Аги Ф.* Амирхан // Литературная энциклопедия: В 11 т. Т. 1. — М.: Изд-во Ком. акад. 1930. — Стб. 112.
* "Fatix Ämirxan/Фатих Әмирхан". The Republic of Tatarstan Academy of Sciences. Institution of the Tatar Encyclopaedia. 2002. (tatar dilində)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Валеев Н.* Фатих Амирхан: Неизвестные страницы // Татарстан. — 2005. — № 9.
**Müqəddəs Nina Cəmiyyəti** — XIX əsrdə Zaqafqaziyada fəaliyyət göstərmiş qadın xeyriyyə cəmiyyəti. Təşkilatın mərkəzi Tiflisdə idi.

Tarixi
------

Qafqazda ilk xeyriyyə müəssisəsi olan Müqəddəs Nina cəmiyyəti 1846-cı il mayın 5-də Qafqaz canişini Mixail Vorontsovun yoldaşı Yelizaveta Vorontsova tərəfindən təsis edilmişdir. Yeni yaradılan bu cəmiyyətin əsas məqsədi aztəminatlı ailələrdən olan qızların təhsil alması idi. 1846-cı ilin sonunda tərtib edilmiş "1847-ci il üçün Qafqaz təqvimi"nə daxil olan yazılarda cəmiyyətin ilk üzvlərinin adlarını görmək mümkündür. Cəmiyyət fəaliyyətinin əvvəlində imperator I Nikolayın həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın himayəsi altında idi.

1860-cı ilin 3 oktyabrında Vorontsov cəmiyyətin nizamnaməsini təsdiq edir. Sənəddə "onun işlərində iştirak etmək arzusunu bildirmiş" hər bir qadının cəmiyyətə üzv ola biləcəyi qeyd olunmuşdu. Cəmiyyətə sədr, sədr müavini, beş üzv və katibdən ibarət idarə heyəti rəhbərlik edirdi.

1860-cı ilin 10 dekabrında İmperator II Aleksandr Müqəddəs Nina cəmiyyətinin yeni nizamnaməsini təsdiq edir. Nizamnamədə cəmiyyətin imperatriça Mariya Aleksandrovnanın himayəsi altında olduğu deyilir. Sənəddə qeyd olunmuşdu ki, cəmiyyət bu günə qədər Tiflis, Kutaisi və Bakıda təhsil müəssiləri açmışdır. Nizamnamənin 5-ci bəndində cəmiyyətin maliyyə mənbələri qeyd olunurdu. 13-cü bənddə isə deyilirdi ki, Qafqaz canişinin həyat yoldaşı cəmiyyətin ömürlük sədri seçilir. Əgər o ölərsə, bu zaman onun yerinə canişin tərəfindən Tiflisin əsas xanımlardan birini seçilməli idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Кавказскій календарь на 1879 год". Tiflis. 1878. səh. 268.
2. 1 2  *Полное собрание законов Российской империи*. Александр II. 36384 – 36385

Həmçinin bax
------------

* Müqəddəs Nina qız gimnaziyası
**Müqəddəs Polikarp kilsəsi** (*türk.* Aziz Polikarp Kilisesi) — Türkiyənin İzmir şəhərində yerləşən katolik kilsəsi. Onun müqəddəs havadarı Polikarpdır.

Tarixi
------

Müqəddəs Polikarp Kilsəsi 1625-ci ildə Osmanlı sultanı I Süleymanın icazəsi və Fransa kralı XIII Luinin xahişi ilə inşa edilmişdir. 1688-ci il İzmir zəlzələsi və sonrakı aylarda başlayan yanğınlar nəticəsində kilsə binası zədələnmişdir. 1690-1691-ci illər arasında təmir edilmişdir. Kilsə monastırı 1763-cü ildə baş verən yanğında zərər gördü. Kilsə 1775-ci ildə Fransa Kralı XVI Luinin iştirakı ilə bərpa edildi və üç nefli bazilikaya çevrildi. 1820-ci ildə XIII Luisnin şərəfinə kilsədə mərmər xatirə lövhəsi asıldı. 1892-1989-cu illər arasında aparılan bərpa zamanı yeni kapellaların əlavə olunduğu kilsə, fransız memarı Raymond Şarl Pere tərəfindən hazırlanan Polikarpın həyatını əks etdirən freskalarla bəzədilmişdir. İzmirdə baş verən böyük yanğınında dağıldı və 1929-cu ildə yenidən quruldu.

Memarlığı
---------

Daş və kərpicdən tikilmiş kilsə hazırda düzbucaqlı üç nefli bazilikadan ibarətdir. Şərq-qərb istiqamətində yerləşir. Kilsənin cənub-qərbində səkkizguşəli zəng qülləsi var.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  "Saint Polycarpe Kilisesi". İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. 14 June 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 May 2018.
2. 1 2 3 4 5 6  "İzmir'in Koruyucu Aziz'i: Sen Polikarp". İzmir Kültür ve Turizm Dergisi. 29 May 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 May 2018.
3. 1 2 3 4  *Gültekin, Eser.* "Antik Smyrna Kenti'nin Koruyucusu St. Polycarp Adına Yapılan Bir Kilise: 'St. Polycarp'". DergiPark. 29 May 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 May 2018.
Eisenia cinsinin Azərbaycanda 5 növü yayılmışdır. Xarakterik növü **Muğan eyzeniyası** hesab olunur. Nadir relikt növdür.

Qısa təsviri
------------

Bədən silindrik formada olub, boz və ya açıq qəhvəyi rəngdədir. Uzunluğu 53
—68, eni 4 —6 mm-dir. Buğumlarının sayı 155 ilə 181 arasında dəyişilir. Qılları cüt —cütdür. Kəmərcik 28-ci buğumdan 41-ci buğuma qədər olan sahəni əhatə edir. Pubertat lövhə
35-ci buğumdan 39-cu buğuma qədər uzanır. Bədənin kəmərcik zonasında və kəmərcikdən
öndə yerləşən bir neçə buğumlardakı qarınyanı qıllar xüsusi çıxıntıların (papil) üzərində
yerləşmişdir. Bədənin 15-ci buğumunun üzərində yerləşən erkək cinsi dəliyin ətrafındakı
vəzili sahə yaxşı inkişaf etmişdir (1). Mineral maddələrlə zəngin olan torpaqları sevir.
Çürüntülərlə qidalanır. Yaz fəslində çoxalır. Torpağın məhsuldarlığının yüksəlməsində, zooloji tədqiqatlarda, təbiətdə maddə və enerji dövranında əhəmiyyət kəsb edir.

Yayılması
---------

Cənubi Qafqaz, Azərbaycanın cənub (Talış dağları), cənub —şərq (Muğan düzü) və şərq hissələrinin torpaqlarında rast gəlinir.
Yaşayış yeri və həyat tərzi: Muğan düzü torpaqları və Respublikamızın cənub zonasının
dəniz səviyyəsindən 1450 m yüksəklikdə olan ərazilər —Qosmalian kəndi, Zuvand dağlarının (Talış dağları) dağ — kserofit kol bitkiləri ilə əhatə olunmuş sahələri. Münbit və nəm
torpaq qatlarında yaşayır.

Azalma səbəbləri
----------------

Növün yayıldığı otlaqlarda heyvanların intensiv otarılması. Xam
torpaqların təbii quruluşunun pozulması (şumlanma) və zəhərli kimyəvi maddələrdən
istifadə edilməsi.

**Tədbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri:** Heç bir tədbir görülməmişdir və görülmür. Heyvanın yayıldığı ərazilərin qorunması üçün ərazinin təbii şəraitdə saxlanılması tələb olunur. Növün zəhərli kimyəvi maddələrə həssas olduğunu nəzərə alıb, onun yayıldığı ərazilərdə
(xüsusilə Muğan düzündə) heç bir dərmanlama və gübrələmə işləri aparılmamalıdır.

Mənbə
-----

* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 1 səh, *Böyük qayalıq sittası*.
**II Əhmədxan sultan** (? - 1830) — İlisu sultanı. Çar ordusu qvardiya polkovniki, sonuncu İlisu hakimi general-mayor Daniyal sultanın atası.

Həyatı
------

Əhmədxan sultan İlisu sultanı Alxas bəyin ailəsində doğulmuşdur. Anası Qazıqumuq hakimi Məhəmməd xanın qızı olmuşdur.Əhmədxan sultan 1803-cü ildə əmisi Xanbaba bəyi hakimiyyətdən kənarlaşdıraraq İlisu sultanı seçilmişdir.Bununla da sultanlığın ərazisinə qoşun yeritmək istəyən General Sisianovla sülh müqaviləsi bağlıyaraq Çar Rusiyasının vassallığını qəbul etmişdir. Hakimiyyətdə olduğu dövrdə Çar Rusiyasının İran şahzadəsi Abbas Mirzəyə qarşı apardığı hərbi əməliyyatlarda ilisu süvarilərinə başçılıq etmişdir. Belə əməliyyatlardan birində 1813-cü ildə General Kotlyarevskinin qoşununun tərkibində vuruşan Əhməd xanın süvariləri Aslandüz döyüşündə Qaradağ hakimi Allahyar xanı da əsir almışlar. 1826-cı ildə Əhmədxan İran şahından dəstək alan öz qaynı Balaağa bəy tərəfindən hakimiyyətdən kənarlaşdırılsa da yenidən rusların köməkliyi ilə sultanlığa sahib olmuşdur. Əhmədxan sultan cənubi Dağıstan və Şimali Azərbaycan hakimləri ilə sıx qohumluq əlaqələrinə malik olmuşdur.Onun iki arvadından 11 övladı olmuşdur.Oğlanları İmran ağa, Məhəmməd bəy, Xəlil bəy, Alxas bəy, Musa ağa, Daniyal bəy və iki qızı. Digər övladları uşaq yaşlarınd vəfat etmişlər. Oğullarından Alxas bəy İrəvan qrenadyor polkunun zabiti olmuş və hələ gənc yaşlarında Axalsıxın mühasirəsi zamanı həlak olmuşdur.Bununla yanaşı Əhmədxan sultan haqqında o da məlumdur ki o dövrünün tanınmış və səxavətli adamlarından biri olmuşdur.Onun bu keyfiyyətlərini XIX əsr Azərbaycan şairi Əndəlib Qaracadaği öz şerlərində dönə-dönə tərənnüm etmişdir.

İstinadlar
----------

* Şahmərdan Əhmədli "İlisulu Əhməd xan kimdir?" Qax-1996
* Abbasqulu Ağa Bakixanov "Gülüstani-İrəm"(rus dilində) Bakı-1991
* Айтберов Т.М. Хапизов "Елису и Горный магал в ХII–ХIХ вв.(очерки истории и ономастики)". – Махачкала, 2011.
* Əndəlib Qaracadaği Şerlər Bakı-2002
**Rəşid Meredov** (türkm. Raşit Meredow; 29 may 1960, Aşqabad, Türkmənistan SSR, SSRİ) — türkmənistanlı dövlət xadimi, Türkmənistan Respublikasının Nazirlər Kabineti sədrinin müavini (2003), Türkmənistan Respublikasının xarici işlər naziri (2001).

Həyatı
------

Rəşid Meredov 29 may 1960-cı ildə Aşqabadda anadan olub. Atası milliyətcə türkmən, anası isə azərbaycanlıdır. Uşaqlığı Marı şəhərində keçib.

1982-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. 1982–1984-cü illərdə A. M. Qorki adına Türkmənistan Dövlət Universitetində müəllim işləyib. 1984–1987-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetində aspirantura təhsili alıb.

1990–1991-ci illərdə Türkmənistan Ədliyyə Nazirliyində işləyib. 1991-ci ildən Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyində və Türkmənitstan Prezidenti Aparatında çalışıb. 1993-cü ilin martından 1994-cü ilədək Türkmənistan Prezidenti Aparatının hüquq bölməsinin müdiri işləyib.

1994-cü ildə Türkmənistan Məclisinə (parlamentinə) seçilib. 1996–1999-cu illərdə Türkmənistan prezidenti yanında Demokratiya və İnsan Hüquqları Milli İnstitutunun direktor müavini işləyib. 1996-cı ildə eyni zamanda Rusiya XİN-nin Diplomatik Akademiyasında qısa kurslar keçib. 1999-cu ilin mayında xarici işlər nazirinin birinci müavini təyin edilib. 2001-ci ilin may-iyul aylarında Türkmənistan Məclisinin Sədri olub. 2001-ci ilin iyul ayında Türkmənistan xarici işlər naziri təyin olunub. 2003-cü ilin fevral ayından eyni zamanda Türkmənistan Nazirlər Kabineti sədrinin müavini vəzifəsini də icra edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Рашид Мередов – «туркменский Саакашвили»?". 2008-10-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-06.
2. ↑  "Мередов, Рашид". lenta.ru. 2021-02-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-18.
3. ↑  "Хроника Туркменистана :: New government of Turkmenistan". June 22, 2007. June 22, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
4. ↑  "Глава МИД Туркментстана Рашид Мередов назначен вице-премьером" (rus). Turkmenistan.ru. 2003-02-21. 2015-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-13.
**Vilhеlm Şmidt** (*Tam adı:* *alm.* Wilhelm Schmidt‎; 16 fevral 1868[…] – 10 fevral 1954[…], Frayburq im Breisqau, Baden-Vürtemberq) — Alman etnoqrafı.

Həyatı
------

Аvstrаliyаdа diffuziоnizmin kаtоlik kilsəsinin аtаsı (pаtеri) Vilhеlm Şmidtin (1868-1954) bаşçılıq еtdiyi "Mədənitаriхi məktəb" və yа "Vyаnа məktəbi" cərəyаnı mövcud idi.

Şmidtin nəzəriyyəsinin üç bаşlıcа mənbəyi vаr idi: 

* Qrеbnеrin "mədəni dаirələr sхеmi";
* Kоllmаnın "piqmеy" nəzəriyyəsi;
* Еndriyu lеnqin аllаh-аtаyа əzəli еtiqаd kоnsеpsiyаsı.

Şmidtin məqsədi еtnоlоgiyа еlmini kilsə еhkаmlаrınа
yönəltməkdən ibаrət idi. О, Еndriyu Lеnqin "Dinin yаrаdılmаsı
hаqdа" əsərini din hаqdа еlmdə çеvriliş hеsаb еtmiş, bu
kitаblаrdаn istifаdə еdərək, еlmi fаktlаrın köməyi ilə "ilаhi
kəşflər" bаrədə kilsə еhkаmlаrının və "İncil" ənənələrinin
dоğruluğunu sübut еtməyə çаlışmış, bütün əməyini və biliyini
"ibtidаi mоnоtеizm" nəzəriyyəsinin yаrаdılmаsınа sərf
еtmişdir. Şmidt əsаs idеyаlаrını 12 cilddən ibаrət "Аllаh
idеyаsının təşəkkülü", "Piqmеylər hаqqındа" (1910) və
"Bəşəriyyətin ilk pilləsində mülkiyyət" əsərlərində insаnlаrın
yаrаndığı dövrdən bаşlаyаrаq хüsusi mülkiyyətə sаhib
оlmаlаrını əsаslаndırır.О, Vyаnа məkstəbi nümаyəndələrinin
İtаliyа və Аvstrаliyа kаtоlik dаirələrinin bахışlаrını əks
еtdirirdi. V.Şmidt və оnun dаvаmçılаrı V.Kоppеrs, M.Quzе-
indе, P.Şеbеstiаn ibtidаi icmа dövründə хüsusi mülkiyyətin,
pаtriаrхаl аilənin, mоnоtеizmin оlduğunu iddiа еdirdilər. Оnlаr
dövrü mədəniyyəti 7 əsаs mədəni dаirənin "qаrışmаsı"
məhsulu kimi səciyyələndirir, bu sаhədə Аfrikа piqmеylərinə
mürаciət еdirdilər.

V.Şmidt Pаpа ХII Piy pаtеr tərəfindən Vаtikаndаkı
Lаtеrаn еtnоqrаfiyа muzеyinə dirеktоr təyin еdilmişdi.
Duffiziоnizm АBŞ-dа о qədər də əhəmiyyətli
istiqаmət dеyildi. Оnun bu qitədə ilk rüşеymləri Frаns Bоаsın
təkаmülçü bахışlаrını tənqid еdərək Qrеbnеrin idеyаlаrıylа
rаzılаşmаsı оldu. Bеlə ki, еyni mədəni аmillər müхtəlif cоğrаfi
rеgiоnlаrdа yаrаnа bilməzdi. Hər bir yеrli mədəniyyətin
inkişаfı üçün diffuziyа mühüm əhəmiyyətə mаlik idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Wilhelm Schmidt // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  Шмидт Вильгельм // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118608959 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Prabook · İsveçrə tarixi |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNC: a11138828 · BNF: 120372578 · CONOR: 65480803 · GND: 118608959 · ISNI: 0000 0001 2022 8350 · LCCN: n82153933 · NDL: 00455640 · NKC: jo2013761166 · NLA: 35481220 · NLG: 153309 · NLP: A11842489 · NTA: 06864292X · NUKAT: n99044109 · LIBRIS: 90285 · SUDOC: 028561473 · VIAF: 27082555 · WorldCat VIAF: 27082555 |

 |
Otöy istixanalar bağı
**Otöy istixanalar bağı** (*fr.* Jardin des Serres d'Auteuil Fransızca tələffüz: [ʒaʁdɛ̃ de sɛʁ dotœj]) — Paris şəhərinin Otöy məhəlləsindəki Bulon meşəsinin cənub kənarında yerləşən böyük bir istixana kompleksi içərisində yerləşən bir botanika bağıdır.

Tarixi
------

Bağın yerləşdiyi ərazi ilk olaraq 1761-ci ildə XV Lüdovikin hakimiyəti altında botanika bağı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu günkü bağ 1895–1898-ci ildə memar Kamil Formij tərəfindən dizayn edilmişdir. 1998-ci ildə bağ Parisin botanika bağının bir hissəsi oldu.

Kolleksiyası
------------

Bağda endemik bitkilərin qiymətli kolleksiyası qorunub saxlanılır. Hal-hazırda Otöy istixanalar bağında bələdiyyə binalarının iç dekorasiyası üçün ildə 100.000 bitki istehsal edilir.

Otöy istixanalar bağı, Paris.

Həmçinin bax
------------

* Bulon meşəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  base Mérimée (fr.). ministère de la Culture, 1978.

Vikianbarda ***Otöy istixanalar bağı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Jardin des Serres d'Auteuil Arxivləşdirilib 2008-12-07 at the Wayback Machine
* BGCI entry
* French Gardening entry Arxivləşdirilib 2016-06-24 at the Wayback Machine
* 1001 Fleurs entry (French) Arxivləşdirilib 2009-03-23 at the Wayback Machine
* Conservatoire des Jardins et Paysages entry (French)
* Wikimapia entry
* Jardin des Serres d'Auteuil, Paris
* French Wikipedia entry fr:Jardin des serres d'Auteuil
**Kazimir Fayans** (27 may 1887[…], Varşava – 18 may 1975[…], Ann-Arbor, Miçiqan) – Amerikalı fiziki kimyaçı Kazimir Fayans 27 may 1887-ci ildə Varşavada (Polşada) anadan olub. O, Leypsiq Universitetini 1907-ci ildə bitirmiş, sonra 1909-cu ildə Haydelberq , 1910-cu ildə Sürix və Mançester universitetlərində təkmilləşmişdir. 1911–1917-ci illərdə Karlsruedəki Texniki Universitet də dərs deyib; 1917-ci ildən 1935-ci ilə qədər Münhen Universitetində dərs demiş və Münhen Universitetinin professoru olmuşdur. ABŞ-yə mühacirət etdikdən sonra Ann Arbor dakı Miçiqan Universitetinin professoru (1936–1957, 1957-ci ildən — fəxri professor) olmuşdur.

Tədqiqat işləri
---------------

Əsas tədqiqatları məhlullar və radiokimyaya həsr edilmişdir. Radiokimya sahəsində K. Fayans 1913-cü ildə Frederik Soddi ilə birlikdə radioaktiv elementlərin parçalanması zamanı yerdəyişmə qanununu (başqa sözlə desək, yerdəyişmə qaydası) quraraq 243mPa (UX2) və 215Po (AcA) radioaktiv izotoplarını kəşf etdi. 214Bi (RaC) ikiqat parçalanması; Fridrix Panet ilə birlikdə o, 1913-cü ildə məhlullardan radioaktiv elementlərin birgə çökdürülməsi qaydasını (Panet-Fayans qaydası) tərtib etmişdir.

K. Fayansın fiziki kimya sahəsindəki əsərləri refraktometrik tədqiqatlara, elektron təbəqəsinin deformasiyası ilə qeyri-üzvi birləşmələrin kimyəvi və optik xassələri arasında əlaqənin öyrənilməsinə, duza bənzər birləşmələrdə ionların və boyaların adsorbsiyasına həsr edilmişdir. İon hidratasiyası nəzəriyyəsini inkişaf etdirərək (1920–1930-cu illər) elektrolit məhlullarında həllolma, ionlaşma və kompleks əmələ gəlmə hadisələrinin qarşılıqlı asılılığı haqqında tədqiqatlar aparmışdı və nəticələr əldə etmişdidi. O göstərdi ki, elektrolitik dissosiasiya üçün enerji mənbəyi ayrı-ayrı ionların hidratasiya istiliyidir və elektrolitin həllolma qabiliyyəti nə qədər çox olarsa, onun iki ionunun hidratasiya istiliklərindəki fərqi bir o qədər çox olar. O, refraktometrik tədqiqatlar vasitəsilə (1927–1931) güclü elektrolitlərin məhlullarında dissosiasiya olunmamış molekulların və kompleks ionların sayını və hərəkətini müəyyən etmişdir.

K. Fayans bir çox elmi cəmiyyətlərin üzvü idi. 12.06.1924-cü ildən Fizika-Riyaziyyat Elmləri Bölməsi (fizika elmləri (kimya) kateqoriyasında) SSRİ Elmlər Akademiyasının xarici müxbir üzvü idi. Kazimir Fayans 18 may 1975-ci ildə Miçiqan ştatında Ann Arbor şəhərində vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Kasimir Fajans // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Kasimir Fajans // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2 3 4 5 6  Фаянс Казимир // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
4. ↑  Volkov V. A. Vonski E. V. Kuznetsova G. İ. Dünyanın kimyaçıları. – M.: VŞ, 1991. 656 s.
5. ↑  Böyük Almaniya Sovet Ensiklopediyası. 30 cilddə.
Varşava üsyanı muzeyinə gecə vaxtı giriş üçün növbə
**Muzeylər gecəsi** — Beynəlxalq Muzeylər Gününə həsr olunmuş beynəlxalq tədbirdir. Bu müddət ərzində muzey eksponatlarına gecədən səhərədək baxa bilərsiniz. Bu gecə, bir çox muzey günbatımından sonra demək olar ki, səhərə qədər ziyarətçilər üçün açıq olur. Aksiyanın əsas məqsədi müasir muzeylərin resurslarını, imkanlarını, potensialını göstərmək, gəncləri muzeylərə cəlb etməkdir.

Tarixi
------

"Muzeylər gecəsi" ilk dəfə 1997-ci ildə Berlində keçirilib.

1999-cu ildən etibarən Fransa Mədəniyyət və Rabitə Nazirliyinin təşəbbüsü ilə "Muzeylərin baharı" adlı tədbir keçirilməyə başlanmış, 2001-ci ildə artıq bu aksiyada Avropa və Amerikadan 39 ölkə iştirak etməyə başlamışdır. 2005-ci ildə "Muzeylərin baharı" "Muzeylər gecəsi"nə çevrildi.

2009-cu ildən etibarən Azərbaycan muzeyləri də bu aksiyaya qoşulur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "[[Səs (qəzet)|Səs]]. 19 may 2009". 4 October 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 May 2020.
**Adi göydimdik** (*lat.* Oxyura leucocephala) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin qazkimilər dəstəsinin ördəklər fəsiləsinin göydimdik cinsinə aid heyvan növü.

Kateqoriya və statusu
---------------------

(III-VU). Həssas, sayı az olan növdür.

Qısa təsviri
------------

Erkəyin rəngi qonurdur. Başının təpəsi qara, qalan hissəsi ağdır, boynu qaradır, dimdiyi göydür. Üzən zaman quyruğunu vertikal şəkildə yuxarı qaldırır. Dişinin başı qonurdur. Gözünün üstündə ağ zolaqlar var.

Yayılması
---------

Avropada, Asiyada, Afrikada, Şimali və Mərkəzi Amerikada, Avstraliyada, Tasmaniya və Yeni Zelandiyada yayılmışdır. Azərbaycanda Lənkəran, Kür-Araz, Samur-Dəvəçi ovalıqlarında, Xəzərin sahil sularında, Araz dəryaçasında rast gəlinir. Su hövzələrinin qurudulması ilə əlaqədar olaraq yayıldığı sahələr xeyli azalmışdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Qamış cəngəllikləri ilə zəngin olan göllərdə və dənizin açıq sahil sularında yaşayır. Su bitkilərinin toxumları, yarpaqları, həşərat və onların sürfələri ilə yemlənir.

Sayı
----

Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda 1997-ci ildə 50, 1999-cu ildə 1500, 2002-ci ildə 320, 2004-cü ildə 750, 2005-ci ildə 330, 2006-cı ildə 890, Abşeron-Qobustandakı Qırmızı göldə 2002-ci ildə 55, Ağgöldə 1991-ci ildə 3000, 2004-cü ildə 450, Hacıqabul gölündə 2009-cu ildə 1370 göydimdik qeydə alınıb. Digər su hövzələrində tək-tək fərdlərinə rast gəlinir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Sayı ildən-ilə kəskin dəyişir. Bunun da əsas səbəbi qışlaq arealının şimal hisssəsində qışın sərt və ya mülayim keçməsi, su-bataqlıq biotoplarının qurudulması və çirkləndirilməsidir.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Ağgöl və Şirvan Milli Parkları, su-bataqlıq sahələrində yasaqlıqlar təşkil edilmişdir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, Naxçıvanın (2006) Qırmızı kitabına, Ramsar, Bern konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Su hövzələrinin qurudulmasına və çirkləndirilməsinə qarşı mübarizə aparılması, növün qorunmasının fəal təbliği lazımdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q241399
* Wikispecies: Oxyura leucocephala
* ADW: Oxyura\_leucocephala
* ARKive: oxyura-leucocephala
* Avibase: 2E40EF2C53646E30
* BioLib: 8494
* BirdLife: 22679814
* CMS: oxyura-leucocephala
* eBird: whhduc1
* EoL: 45513550
* EPPO: OXURLE
* EUNIS: 1175
* Euring: 2260
* Fauna Europaea: 96554
* Fauna Europaea (new): 8375b9cf-b89c-43d8-8a67-1c61c900aa6a
* GBIF: 2498302
* iNaturalist: 7081
* IRMNG: 11399745
* ITIS: 175179
* IUCN: 22679814
* NBN: NHMSYS0000533059
* NCBI: 90703
* Species+: 7880
* WoRMS: 558757
* Xeno-canto: Oxyura-leucocephala

 |
**Qurtuluş qülləsi** , Küveyt şəhərində 372 metr yüksəklikdəki telekommunikasiya qülləsidir. Ölkənin ikinci ən yüksək tikilisi və dünyanın ən yüksək 39-cu binasıdır.

Tarix
-----

Əvvəlcə **Küveyt Telekommunikasiya Qülləsi** adlandırmaq üçün nəzərdə tutulan, qüllənin tikintisi İraqın Küveytə işğalından əvvəl, 1990-cı il avqustun 2-də başlamışdır. Gərginliyin baş verdiyi zaman, demək olar ki, yarısı tikilinən qüllənin tikintisi tamamilə dayandı. Lakin tikili heç bir zərər görmədi və İraq qüvvələri 1991-ci il fevralın 27-də çıxarıldıqdan sonra bərpa olundu. 1993-cü ildə başa çatdıqdan sonra qüllə Küveytin İraqdan qurtuluşunun simvolu olan Qurtuluş qülləsi adlandırıldı.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Ən yüksək televiziya qüllələrinin siyahısı

Xarici keçidlər
---------------

* Liberation Tower на сайте *Structurae*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Liberation Tower Iis the symbol of Kuwaiti liberation". 2019-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-14.
"Qurtuluş İttifaqı"nın qurucuları. Almaniya. 1902-ci il.
"**Qurtuluş İttifaqı**" (*rus.* Союз Освобождения) — 1904-cü ilin yanvarında Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində keçmiş marksist Pyotr Struvenin təsiri ilə yaradılmış liberal siyasi qrup. Qrupun məqsədi əvvəlcə çar mütləqiyyətini konstitusiya monarxiyası ilə əvəz etmək idi. Onun digər məqsədləri bütün Rusiya vətəndaşları üçün bərabər, gizli və birbaşa səsvermə və Rusiya imperiyasında yaşayan müxtəlif millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə hüququ ilə təmin edilməsindən ibarət idi.

"Qurtuluş İttifaqı" 1904-cü ilin axırlarında Rusiyada 1864-cü il Məhkəmə islahatının 40-cı ildönümü şərəfinə banketlər şəklində ictimai-siyasi aksiya keçirmişdir. "Banket kampaniyası" adlanan bu aksiya hökuməti islahatlara sövq etmək məqsədilə keçirilmişdir. 34 şəhərdə 50 minə yaxın iştirakçının iştirak etdiyi 120-dən çox banket təşkil edilmişdir. Burada çıxış edənlər xalq təmsilçiliyinin və siyasi azadlıqların tətbiqini tələb etmişdirlər. "Banket kampaniyası" ziyalılar arasında müxalif əhval-ruhiyyənin artmasına səbəb olmuşdu.

"Qurtuluş İttifaqı"nın üzvlərinin əksəriyyəti 1905-ci il Rusiya inqilabından və Konstitusiyalı Demokratik Partiyasının yaradılmasından sonra kadetlərə qoşulmuş, qrup həmin il ləğv edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "СОЮЗ ОСВОБОЖДЕНИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия". bigenc.ru. 2022-06-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-12.
2. ↑  Энциклопедический словарь. 2009. «Банкетная кампания».
**Vilkiç boğazı** (*rus.* пролив Вилькицкого) - Şimal Torpağı adalarını Taymır yarımadasından ayırır. Şimal Buzlu okeana daxil olan Kara dənizini Laptevlər dənizindən ayırır. Uzunluğu 130 km. eni dar yerdə Bolşevik adası ilə Çelyuskin burnu arasında 56 km təşkil edir. Şimal-şərqində Yevqenov boğazı yerləşir. Qərbində dörd kiçik ada vardır (Qeyberq adaları).Burada dərinlik 100–150 m, şərqdə 200 m təşkil edir. Şimal dəniz yolu üzərində yerləşir. Ərazidən ilk dəfə isveçli Adolf Erik Nordenşeld keçir. Boğazı ilk dəfə 1915-ci ildə hidroqraf və hidroqrafik ekspedisiyanın rəhbəri B.A.Vilkiç keçir. 1916-cı ildə knyaz Aleksey Nikolayeviçin şərəfinə adlandırılır. 1920-ci ildə onu ilk dəfə kəşf edənin şərəsinə Baris Vilkiçin şərəfinə adlandırılır. 1954-ci ildən isə boğazıın adındakı Baris kəlməsi işlədilmir. Səbəb isə B.A.Vilkiçin sovet rusiyasından mühaçirət etməsi olur. Onun atası isə hidroqraf və hərbi dənizçi olmuşdur. Bu səbəbdən adı silinərək soyadı adasının şərəfinə saxlanılır. Böyük Sovet Ensiklopediyasında boğazı ilk kəşf edən B.A.Vilkinçin olduğu göstərilir.

İstinad
-------
|  |
| --- |
| **Monik** |
|  |
| **Ümumi məlumatlar** |
| Adı: Monik |
| Orijinal adı: *ing.* Monique |
| Yaradıcı: Mark MakKorkl və Bob Şuli |
| İlk görünüş: Ağrı Kralı Kleopatraya qarşı |
| Yarandığı il: 2002 |
| Səsləndirən: Raven Simone |
| **Xüsusiyyətləri** |
| Ailə: |
| Cins: Qadın |
| Saçının rəngi: Qara |
| Gözünün rəngi: Qara |
| Dərinin rəngi: Ağ |
| Boyu: Bilinmir |
| Çəkisi: Bilinmir |
| Dostları: Kim Possibl, Ron Stoppabl, Rufus, Ueyd Load |
| Düşmənləri: Həkim Drakken, Şiqo |
| Gücü: Sehrli gücü yoxdur |
| Ləqəbləri: yoxdur |
| Görünüş: İnsan |
| Vətəndaşlıq: ABŞ |
| Məşğuliyyəti: Tələbə |
| Dünya: Yaxşı |

**Monik** (*ing.* Monique) - "Kim Possibl" serialının baş qəhrəmanlarından biridir.

Xarakteristika
--------------

Kim Possiblın ən yaxşı qız dostudur. Demək olar ki, Monik personajına bütün seriyalarda rast gəlmək olar. İlk seriyada Monik Kim Possibl ilə görüşən zaman gözləri nisbətən balaca idi. Lakin sonrakı mövsümlərdə Monikin gözləri əvvəlki seriyalardakı gözlərinə nisbətən daha böyük və aydın idi. Kim Possibl, adətən, boş vaxtlarını Moniklə keçirir. Monik isə ona önəmli tövsiyələr verir. Monikin tövsiyələri Kim Possibla məktəbdə və şəxsi həyatında böyük rol oynayır. Monik "Banan Klubu"nda paltar dizayneri vəzifəsində çalışır.

Serialda Monikin ailəsi haqqında çox az məlumat vardır. Yalnız onun qardaşı haqqında məlumat verilir. Monik həmişə oğlanlarla yaxşı münasibət qurmamasından şikayətlənir. Bir dəfə Monik ilə Ueyd arasında sevgi hissləri yaranır. Lakin onların sevgisi uğursuzluqla başa çatır. Monik və Kim seriyaların birində Hirotakuya aşiq olurlar. Hətta onlar Hirotaku uğrunda mübahisə edirlər. Seriyanın sonunda isə Monik və Kim Possibl barışırlar. Monik musiqinin Hip-Hop janrı ilə maraqlanır. Kim Possiblın komandasına daxil olmasa da, onun əməliyyatlarında iştirak edir. Monik Kim Possibla yaxşı paltarlar təklif edir. Monik Rufusla birlikdə onun əməliyyatları üçün yeni kostyum düzəldirlər. Əməliyyatlarda Kim Possibla yardım edən zaman çox vaxtı mübahisə baş verir. Bu isə Monikin hobbisidir.

Xarici keçidlər
---------------

* Monik Kimpossible.wikia.com

| ⛭Kim Possibl |
| --- |
| Animasiyalar | Kim Possibl: Zamanda mübarizə • Kim Possibl: Belə Drama • Kim Possibl: Bitirmə |
| Seriyaların siyahısı | Kim Possibl animasiya serialının seriyalar siyahısı |
| Personajlar siyahısı | Kim Possibl animasiya serialının personajlar siyahısı |
| Saundtrek | Kim Possibl (saundtrek) |
| Oyunlar | Kim Possibl (video oyunların seriyaları) |
**Villans gölü** (*ing.* Lake Whillans) — Antarktida ərazisində yerləşən buzaltı göl. Göl öz adını Ohayo Ştat Universitetinin doktoru qlasioloqu Ayana Villansın şərəfinə adlandırılmışdır.

Villans gölü Villans buz axının altında Ross şelf buzlağında yerləşir. Göl təqribi olaraq 800 metr dərinlikdə buzlaq altında qərarlaşır. Onun təqribi sahəsi 60 km²-dir. Dərinliyi 2 metr olması düşünülsə də bəzi alimlər seysmoloji ölçmələrlə dərinliyin 6-9 metr olmasını düşünürlər. Suyunun temperatuyu −0,5°С-dir.

İlk dəfə göl Helen Friker tərəfindən 2007-ci ildə aşkarlanmışdır. O və unun komandası regionun kosmosdan şəkillərini 2003-2006-cı illər ərzində araşdırmışdır. Onlar buz təbəqəsinin qalxıb-enməsini müəyyən etdikdən sonra burada buzaltı gölün olmasını ehtimal etmişdir.

Araşdırmalar
------------

28 yanvar 2013 ildə qazmaçılar qrupu gölün dibinə çatdıqlarını məruzə edirlər. Onlar 800 metr dərinliyinə qədər qazdıqlarını bildirirlər. Quyunun diametri 30 sm olmuşdur. Alimlər qeyd edirlər ki, Antarktida ən yaxşı tətqiq olunmuş gölüdür. Əvvəllər Vostok gölündə belə araşdırnalar aparılsa da ətraflı nəticələr əldə edilməmişdir. 
2014-cü ildə göl Milli Elmi fondun alimləri tərəfindən araşdırmalar aparılmışdır. Göldəki araşdırmalar Yupiter və Saturnnun peyklərində iqlimin tətqiqinə dəstək verə bilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Джонатан Амос.* Drill reaches Antarctica's under-ice Lake Whillans Arxivləşdirilib 2014-08-21 at the Wayback Machine  (ing.)
2. ↑  *Kirin Şirmeyer* Lake-drilling team discovers life under the ice Arxivləşdirilib 2014-10-07 at the Wayback Machine  (ing.)
3. ↑  Scientists First Glimpse Interior of an Antarctic Subglacial Lake Arxivləşdirilib 2014-08-21 at the Wayback Machine  (ing.)
4. 1 2  *Mark Kaufman.* Life Found Deep Under Antarctic Ice for First Time? Arxivləşdirilib 2019-06-15 at the Wayback Machine  (ing.)
5. ↑  *Bekki Oksin.* Life Confirmed in Buried Antarctic Lake Arxivləşdirilib 2022-08-08 at the Wayback Machine

Mənbə
-----

* Rəsmi sayt  (ing.)
* Villans gölü  (ing.)
* *Duqlas Foks.* Life Under Antarctica's Ice  (ing.)

| ⛭Antarktidanın buzaltı gölləri |
| --- |
| Vostok gölü • Sovetskaya gölü • 90°E (göl)  • Hocson gölü • Friksel gölü • Elsuort gölü • Villans gölü | AntarktidaAntarktida |