recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sürü (dəqiqləşdirmə).
**Sürü** — canlılar qrupu.

1. Davranışında qarşılıqlı əlaqə olan, bir növə mənsub məməlilər qrupu; yəni müəyyən vaxtda eyni çür davranan, çox vaxt fəaliyyətiti eyni olan (məs, balinaların eyni vaxtda suyun üzünə çıxması) və vahid hərəkət istiqamətinə malik heyvanlar. Sürü yaratmaq balinakimilər, çüt və təkdırnaqlılar, meymunlar üçün daha çox xarakterikdir. Sürünün tərkibi və böyüklüyü dəyişkəndir. Ədəbiyyatda sürü termini daha geniş mənada bir çox heyvanın bir yerə toplanmasına aid edilir. Məs, çəyirtkə sürüsü, balıq sürüsü.
2. Ayrı-ayrı təsərrüfatlarda saxlanmaq, kökəldilmək və otarılmaq üçün formalaşmış heyvan qrupu. Ətlik istiqamətli qaramal sürüsü (naxır), qoyun sürüsü və at sürüsü (ilxı) və s. olur.
3. Təsərrüfatda eyni cinsdən olan heyvanların ümumi miqdarı. Sürünün böyüklüyü, tərkibi və bu tərkibdən ibarət olan qrupların münasibətinin dəyişməsi təsərrüfatın qarşıya qoyduğu tələbatdan asılıdır.

Sürünün təşkili
---------------

Sürü dəstəyə nisbətən sürü heyvanların daha uzun müddətə və daim cəmləşməsidir. Sürü qruplarında növün həyatında bütün əsas funksiyalar (yem əldə etmək, yırtıcılardan mühafizə olunmaq, miqrasiya, çoxalma, balanı tərbiyə etmək və s.) yerinə yetirilir.

Sürünün təşkil olunması variantlarından biri – müvəqqəti və ya nisbi daimi liderli qrup sayılır. Liderlər sürü daxilindən fərdlər olub digərlərinin diqqəti onlara cəmləşir, onlar davranışları ilə yerləşmə istiqamətini, yemlənmə yerini, yırtıcılara qarşı reaksiyanı və sürünün digər xassələrini müəyyənləşdirir. Liderin fəaliyyəti bilavasitə digər fərdləri özünə tabe olmağa yönəldilməyib, sürünün daha təcrübəli üzvü liderlik edir. Məsələn, 
şimal maral sürülərini adətən yaşlı başçı aparır.

Böyük sürülərdə də ailə və ya yaş qrupları cəmləşir, onlar arasında kontakt (əlaqə) digər analoji qrupların üzvləri arasındakı əlaqədən daha səmimi olur. Sürüdaxili qruplaşmalarda ümumi liderdən asılı olmayan dominantlıq – tabelik əlaqəsi təşəkkül tapır. Başçı – dominantlar müxtəlif kollektiv funksiyasını yerinə yetirir. At ilxısında məsələn, başçı hərəkəti idarə edir, sürünü təhlükədən uzaqlaşdırır, yırtıcılardan qoruyur, davanı
saxlayır, daylaqlara və xəstə heyvanlara qayğı göstərir və s. Mürəkkəb vəziyyətdə müxtəlif növlərin başçıları kəşfiyyat aparır, sürüdən ayrılaraq sonradan geri dönür və təhlükəsiz istiqamət müəyyənləşdirir. Başçısı olan qruplarda baş verən münaqişə adətən onun iştirakı ilə müxtəlif növlərdə müxtəlif təcavüz dərəcəsinə görə həll olunur. Pavian (meymun cinsi) sürüsündə başçı incitmə yolu ilə, qalib başçısı isə çox vaxt qayda-qanunla, 
nəzərlə və ya başının işarəsi ilə bərpa edir

İstinadlar
----------

1. ↑  "Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. "Ekologiya, ətraf mühit və insan" // Bakı, "Elm" nəşriyyatı – 2006, 608 s. ISBN 5 – 8066 – 1765 - 3" (PDF). 2012-07-23 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-20.
**Vərdək vilayəti**, **Vərdəg** və ya **Məydən-Vərdək** (puşt. وردګ, dəri وردک) — Əfqanıstan İslam Respublikasının 34 vilayətindən biri.

Coğrafiyası
-----------

Vilayətin sahəsi 8.938 km², 2009-cu ilin əvvəlinə olan rəsmi məlumata əsasən əhalisi 540.1 min nəfər, inzibati mərkəzi Meydanşəhr şəhəridir.

Əhalisi
-------

Əhalisinin 70%-ni puştunlar, 20%-ni həzaralar və 10%-ni digər xalqların nümayəndələri (kuçilər, taciklər, qızılbaşlar və s.) təşkil edir.

Vilayətdə puştunların böyük Vardak tayfası məskunlaşıb. Bu tayfa Mayar, Mirxel (və ya Mirel) və Nuri qəbilələrindən ibarətdir. Bu tayfaya mənsub insanlar Hisai-Əvvəli Behsud və Mərkəzi Behsud rayonlarında əhalinin əksəriyyətini təşkil etməklə yanaşı digər rayonlarda da yaşayırlar. Həmçinin vilayətdə puştunlarına Qılzay (Xəlci) İttifaqına daxil olan Hotak və Xaroti tayfaları da yaşayırlar.

Qızılbaşlar Əfqanıstana Səfəvilər və Əfşarlar imperiyası zamanı Azərbaycandan köçürülmüşlər. Yüksək savadlılığı ilə seçilir və dövlət idarəsi orqanlarında çalışırlar. Dinləri islam (şiə qolu) dinidir. Etnik kökən baxımından əsasən afşar türklərindən ibarətdirlər. Kompakt şəkildə vilayətin Hisai-Əvvəli Behsud və Dəy-Mirdad rayonlarında yaşayırlar.

Taciklər viləyətin mərkəzi Maydanşəhr şəhəri ətrafında və Hisai-Əvvəli Behsud rayonunda yaşayırlar.

Həzaralər şiə-islam etiqadlı türk-monqol kökənli xalqdır. Vilayətin əsasən Mərkəzi Behsud, Cağatu, Nirx və Day Mirdad rayonlarında məskunlaşıblar.

Kuçilər az sayda olmaqla vilayətin Cəlriz, Hisai-Əvvəli Behsud, Mərkəzi Behsud, Nirx və Dəy-Mirdad rayonlarında yaşayırlar.

İnzibati quruluşu
-----------------

Vilayət inzibati cəhətdən Meydanşəhr, Cəlriz, Hisai-Əvvəli Behsud, Mərkəzi Behsud, Dəy-Mirdad, Çəki Vərdək, Seydabad, Nirx və Cağatu rayonlarına bölünür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Estimated Population of Afghanistan 2020-21 (ərəb.). *(untranslated)*.
2. ↑  "Islamic Republic of Afghanistan Central Statistics Organization". 2010-01-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-29.
3. ↑  "Administrative Divisions of Countries ("Statoids"): Afghanistan". 2006-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-06-10.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  "Program for Culture & Confilict Studies". 2015-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-06-11.
5. 1 2  "Wardak". 2022-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-06-10.
6. ↑  "Countries and Their Cultures: Qizilbash". 2015-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-06-11.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Əfqanıstanın inzibati bölgüsü |
| --- |
| Flag of AfghanistanFlag of Afghanistan

Bədəxşan • Badğis • Bəğlan • Bəlx • Bamyan • Cövzcan • Daykündi • Fərah • Fəryab • Hilmənd • Herat • Xost • Kabil • Kapisa • Künduz • Künər • Qəndəhar • Qəzni • Qövr • Ləğman • Lövgər • Nəngərhar • Nimruz • Nuristan • Pəktika • Pəktiya • Pəncşir • Pərvan • Səməngan • Səri-Pul • Təxar • Üruzgan • Vərdək • Zabul |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Əfqanıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Kolorado ştatının Denver şəhərindəki JeffCo hava limanında Patty Wagstaff şousu, iyun 2008-ci il
Aerobatika və ya hava aerobatikası, bir təyyarəni qeyri-adi vəziyyətlərdə qoymaqla; Loop, rulon, viril kimi normal uçuşda istifadə edilməyən manevrlərlə həyata keçirilən həssas və dəqiq uçuş. Aerobatik manevrlər; şou, döyüş, idman və ya təlim məqsədi ilə keçirilir. Aerobatika, əsasən təyyarə və ya playner kimi sabit qanadlı təyyarələr tərəfindən yerinə yetirilir, lakin bəzi helikopter modellərində də məhdud aerobatika hərəkətləri etmək mümkündür.

Etimalogiyası
-------------

Aerobatika termini ilk dəfə 1914-cü ildə ingilis aviasiya jurnalı The Airplane tərəfindən irəli sürülmüşdür. Yunan dilində "havaya aid" mənasını verən aero-prefiksi ilə "ayaq ucunda gəzmək" mənasını verən akrobatika sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.

Həmiçinin bax
-------------

* Aerobatika komandalarının siyahısı

İstinadlar
----------



1. ↑  "Civil Aviation Rules Part 1" (PDF). Government publication. New Zealand Civil Aviation Authority. 23 October 2008. səh. 16. 21 October 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 28 May 2009.
2. ↑  "FAR 91.303". USA Federal Aviation Administration. 8 December 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 May 2009.
3. ↑  "Red Bull Bo-105 CBS Helicopter". Web page. Red Bull. 1 May 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 May 2009.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | BNE: XX530156 · BNF: 119545247 · GND: 4166028-6 · LCCN: sh85129344 · NKC: ph369375 |
Lady Jane Dadley (evləndikdən sonra) və "Doqquz günün kraliçası" olaraq da bilinən Lady Jane Grey (c. 1537 - 12 fevral 1554), 10 İyuldan etibarən İngilis zadəgan və de-fakto İngiltərə və İrlandiya Kraliçası idi. 19 iyul 1553.

Jane, kiçik qızı Məryəm vasitəsi ilə Henry VII'nin nəvəsi idi və bir dəfə Edward VI'dan çıxarılan ilk əmiuşağı idi. Mükəmməl bir humanist təhsili və öz dövrünün ən çox öyrənilən gənc qadınlarından biri kimi bir nüfuza sahib idi. 1553-cü ilin mayında o, Edvardın baş naziri Con Dadlinin kiçik oğlu, Northumberland əyalətindən olan Lord Lord Gildford Dadli ilə evləndi. 1553-cü ilin iyununda Edward VI, Ceyn və onun kişi varislərini Tacın varisi kimi irəli sürərək öz iradəsini yazdı, qismən onun bacısı Məryəm Roma Katolik olduğu üçün, Jane sadiq Protestant olduğu üçün və İngiltərənin İslah edilmiş Kilsəsini dəstəkləyəcək. təməlinin qoyulduğunu iddia etdi. Bu, onun yarı bacıları Məryəm və Elizabethi, üçüncü varislik qanununa görə iddialarını dəyişdirərək qanunsuzluqlarına görə varislik xəttindən kənarlaşdıracaq.

Edvardın ölümündən sonra Ceyn 10 iyul 1553-cü ildə kraliça elan edildi və London qalasında tac gözlədi. Məryəmə dəstək çox tez böyüdü və Jane tərəfdarlarının çoxu onu tərk etdi. İngiltərə Şəxsi Şurası birdən-birə tərəfləri dəyişdirdi və 1953-cü il iyulun 15-də Ceyndən ayrılan Məryəmi kraliça elan etdi. Onun əsas tərəfdarı, qayınatası Northumberland Dükü, xəyanətdə günahlandırılaraq bir aydan az sonra edam edildi. Jane Qüllədə əsir tutuldu və 1553-cü ilin Noyabr ayında ölüm hökmü çıxarılan yüksək dövlətə xəyanətə məhkum edildi, baxmayaraq ki Məryəm əvvəlcə canını qurtardı. Lakin, Jane, atası Suffolk'ın 1-ci Dersi Henry Grey, Wyatt'ın Kraliça Meri'nin İspaniyanın II Filippiylə evlənmək niyyətinə qarşı çıxdığı zaman Tac üçün bir təhlükə olaraq görüldü. Həm Ceyn, həm də əri 12 fevral 1554-cü ildə edam edildi.

Həyatı
------

VIII Henrinin bacısı və Fransa kraliçası olan Mariya Tüdorun nəvəsi, Françeska Brandon və Suffolk hersoqu Henri Grey`in ən böyük qızı olaraq 1536-cı ildə dünyaya gəlmişdir. 15 may 1553 tarixində Northumberland hersoqunun oğlu Guilford Dudley`lə evlənmişdir. Taxt vəliəhdi VI Eduardın bacısı Mariya olmalı idi ancaq kral vəsiyyətini dəyişdi və Ceyn Qreyi taxt vəliəhdi elan etdi. Buna səbəb isə bacısının katolik, Ceyn Qreyin isə protestant olması idi.

Ceyn Qreyin edamı
Bütün bunlara baxmayaraq 9 gün taxtda qala bildi. Mariya ordunun və xalqın dəstəyini alaraq taxtı ələ keçirdi və 17 yaşındakı Ceyn Qrey London qalasına həbs olundu. Ancaq 1554-cü ilin yanvar ayında çıxan protestant üsyanında günahkar hesab olundu və dərhal edam edildi.

Mənbə
-----

*
Ceyrançöl alçaq dağlığın landşaftları
-------------------------------------

Ceyrançöl alçaq dağlığı Azərbaycanın intensiv kənd təsərrüfatının həm əkinçilik, həm də heyvandarlığın inkişaf etdiyi regionlardan biridir. Tədqiq olunan ərazi Azərbaycanın qış otlaqları içərisində özünün əlverişli iqlimi, zəngin bioloji məhsuldarlığı ilə fərqlənir. Ceyrançöl alçaq dağlığında landşaft tədqiqatları M. Ə. Süleymanov (1965), A. A. Mikayılov (1982) M. A. Müseyibov, M. Ə. Süleymanov (1975). M. C. İsmayılov, E. Ş. Məmmədbəyov (2015) və b. tərəfindən aparılmışdır. Bu tədqiqatlar əsasən ərazinin təbii landşaftlarının öyrənilməsinə və relyefin landşaftların formalaşmasına təsiri istiqamətində olmuşdur. Son 50–60 il ərzində Ceyrançölün təbii komplekslərindən səmərəsiz istifadə nəticəsində arid meşə və kolluqlar, tuqay meşə ekosistemləri, müxtəlifotlu quru çöllər geniş sahədə deqradasiya uğramış, səhralaşma, xətti və sahəvi eroziya güclənmiş və geosistemlərinin təbii ehtiyat potensialı kəskin şəkildə pozulmuşdur. Ərazidə kənd təsərrüfatının davamlı inkişafına nail olmaq üçün landşaft tədqiqatları əsasında kompleks ekoloji qiymətləndirilmə aparılması vacib şərtlərdən biridir. Ceyrançöl alçaq dağlığının arid landşaftlarının formalaşması, onların struktur-genetik xüsusiyyətləri və inkişaf meyllərinin müəyyən olunması, bu əsasda landşaftların antropogen təsirlər nəticəsində transformasiyası, onlardan istifadənin optimallaşdırılması, ekoloji cəhətdən davamlı geosistemlərin formalaşması yollarının müəyyən olunması tədqiqatın əsas məqsədidir. Ceyrançöl alçaq dağlığı kənd təsərrüfatında geniş istifadə olunan və ən məhsuldar yerlərdən olduğundan ərazinin təbii ehtiyat potensialının öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi qarşıya qoyulan ən mühüm məqsədlərdən biridir. Landşaftların ekoloji potensialı anlayışı elmi ədəbiyyata hələ XXəsrin ortalarından gəlmişdir. İlk dəfə olaraq bu anlayışı fiziki coğrafiya sahəsində N. A. Solnsev işlətmişdir. O, özünün "Təbii coğrafi landşaft və onun bəzi ümumi qanunauyğunluqları" (1948) əsərində qeyd edir ki, "hər bir landşaftda təbii halda mövcud olan daxili imkanları biz coğraflar düzgün təyin edib və qiymətləndirməliyik".

Həmçinin bax
------------

* Ceyrançöl
* Landşaft

Xarici keçidlər
---------------

* Landşaft

İstinadlar
----------

1. ↑  M. A. Müseyibov, M. Ə. Süleymanov Ceyrançöl alçaq dağlığının təbii landşaftı Bakı 1975.
2. ↑  Coğrafiya və təbii resurslar jurnalı № 2, Bakı 2015.
**Alpinizm** — dağlara dırmanmanı əhatə edən qeyri-olimpiya idman növüdür. Alpinizm eyni zamanda aktiv istirahəti əhatə edir.

18–19-cu əsrlərdə avropalı (ingilis və fransızlar başda olmaq üzrə) zənginlərin boş zamanlarını qiymətləndirmə və həyatlarının təkrarlananlarını yeni macəralarla bəzəmə axtarışı alpinizmin meydana gəlməsinə səbəb oldu. Bu idman növü XX əsrin əvvəllərindən digər xalqların da diqqətini çəkmişdır. Beynəlxalq bir idman halına gəlməsi isə, 1931-ci ildə, mərkəzi Cenevredə olan Beynəlxalq Alpinistlər Birliyinın qurulması ilə mümkün olmuşdur. Sonrakı illərdə, müəyyən texniki və təhlükəsizlik üsullarının inkişaf etdirilməsi ilə özünə xas intizamı və qanunları olan bir idman halına çevrilən alpinistlik, bir çox təbiət idmanının da önünü açmışdır.

Müasir dövrdə ən çox rəğbət görən təbiət idmanlarından biri olsa da, bu idmana əlavə oluna biləcək yeniliklərin azalması, yeni nəsillərin yeni təbiət idmanlarına daha çox maraq duyması səbəbi ilə, XX əsrin əvvəllərindəki məşhurluğunu itirməyə başlamışdır.

Hər il 8 avqustda bütün dünya Beynəlxalq alpinizm gününü qeyd edir. Yeni zirvələrə biganə qalmayan hər bir kəsin qeyd etdiyi bu bayram iki nəfərin – həkim Mişel Qabriel Pakkard (Michel Gabriel Paccard) və dağ bələdçisi Jak Balmatın (Jacques Balmat) sayəsində yaranmışdır. 1786-cı il məhz avqustun 8-də onlar Alp dağlarının ən yüksək nöqtəsi olan Monblan zirvəsinə uğurla qalxdılar. Bunlardan əvvəl "Avropanın hündür qütbü" kimi tanınan zirvəyə qalxmaq cəhdləri nəticəsiz olmuşdur.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İdman** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| ⛭İdman növləri |
| --- |
| Alpinizm  ·  At yarışı  ·  Avarçəkmə  ·  Avtoidman  ·  Basketbol  ·  Beysbol  ·  Bilyard  ·  Boks  ·  Boulinq  ·  Buzüstü xokkey  ·  Cüdo  ·  Dalğıclıq  ·  Fiqurlu konkisürmə  ·  Fitnes  ·  Futbol  ·  Gimnastika  ·  Güləş  ·  Həndbol  ·  Xizəkçilik  ·  Körlinq  ·  Kriket  ·  Qolf  ·  Lakros  ·  Marafon  ·  Oxatma  ·  Paraşütlə atlama  ·  Raftinq  ·  Reqbi  ·  Skeytbordinq  ·  Stolüstü tennis  ·  Su polosu  ·  Suya tullanma  ·  Tennis  ·  Triatlon  ·  Üzgüçülük  ·  Velosiped idmanı  ·  Voleybol  ·  Yelkənli qayıqsürmə ·  Yüngül atletika |
**Eretriyanın mühasirəsi** (e.ə. 490-cı il) — Datis və II Artafernin Yunanıstana yürüşü zamanı yunan Eretriya şəhərinin İran qoşunları tərəfindən mühasirəyə alınması və ələ keçirilməsi.

İranlıların yunan ərazilərinə ilk zorla girmələrinin səbəbi yunanların İoniya üsyanında iştirak etmələri idi. Belə ki, eretriyalılar və afinalılar İran hökmranlığından qurtulmaq istəyən İoniya şəhərlərinə kömək üçün qüvvələr göndərmişdilər. Eretriyalılar və afinalılar Sardis şəhərini zəbt edib yandıra bildilər, lakin sonra ağır itkilərlə geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. İran hökmdarı I Dara eretriyalılar və afinalılardan intiqam almağa qərar verdi.

Ioniya üsyanı Lada döyüşündən sonra tam yatırıldı və ondan sonra Dara Yunanıstanın fəthi üçün planlar qurmağa başladı. E.ə. 490-cı ildə Datis və II Artafernin komandanlığı altında hərbi dəniz qüvvəsini Egey dənizinə göndərdi. Daranın əmri Kiklad adalarının tabe edilməsi və sonra Afina və Eretriyaya qarşı cəza ekspedisiyaları həyata keçirməkdən ibarət idi. Egey dənizində müvəffəqiyyətli yürüşdən sonra iranlılar Evbeyaya yaxınlaşaraq Eretriyanı mühasirəyə aldılar. Mühasirə altı gün çəkdi və sonda Eretriya zadəganlarının beşinci kolonnası şəhəri iranlılara təslim etdilər. Daranın əmri ilə şəhər talan edildi və əhali əsarət altına alındı. Tutulan eretriyalılar İrana göndərildilər və Xuzistana müstəmləkəçi olaraq yerləşdirildilər.

Eretriyanı aldıqdan sonra İran donanması Afina tərəfə üzdü və Marafon buxtasında dayandı. Afina ordusu onlara qarşı hərəkət etdi və ilk İran istilasını bitirən məşhur Marafon döyüşündə qələbə qazandı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Herodot, VI,119

Ədəbiyyat
---------

### İlkin mənbələr

* Herodot. Tarix (Herodot)



| ⛭Birinci Yunan-İran müharibəsi |
| --- |
| 
* Lindos
* Naksos
* Karistos
* Eretriya
* Marafon

 |
**Kanat Kalaşeviç Kürdoyev** (kürd. Qanat Kûrdoev, *rus.* Кана́т Кала́шевич Курдо́ев) və ya təxəllüssü ilə **Kanate Kürdo** (kürd. Qanatê Kurdo; 12 sentyabr 1909, Qars ili – 31 oktyabr 1985, Leninqrad) — SSRİ şərqşünas dilçi alimi, kürdşünaslığın banilərindən biri. O, əsrin dörddə birindən artıq müəllimi, akademik İosif Orbelinin yaratdığı SSRİ Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun Leninqrad bölməsinin Kürdşünaslıq qrupunun rəhbəri olmuşdur.

Həyatı
------

Kanat Kürdoyev Rusiya imperiyasında, Qars vilayətinin Diqor rayonunun Susuz kəndində (indiki Türkiyədə) kürd kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai məktəbi Tiflisdə bitirmişdir. 1928-ci ildə Ermənistan Kommunist Partiyasının tövsiyəsi ilə Canlı Şərq Dilləri İnstitutunun (Leninqrad) milli azlıqların fəhlə fakültəsinə oxumağa göndərilir. 1931-ci ildə sosial-iqtisadi fakültəni bitirdikdən sonra Leninqrad Tarix, Fəlsəfə, Dilçilik və Ədəbiyyat İnstitutuna daxil olmuşdur. 1936–1939-cu illərdə Leninqrad Universitetinin filologiya fakültəsinin aspirantı olmuşdur. 1939–1941-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Etnoqrafiya İnstitutunun baş elmi işçisi olmuşdur. Böyük Vətən müharibəsi zamanı, 1943–1945-ci illərdə 2-ci Baltik cəbhəsində döyüşmüşdür.

Kürdoyev 1945–1947-ci illərdə Leninqrad Dövlət Universitetinin Şərq fakültəsində baş müəllim işləmişdir. O, 1950-ci ildən ölümünə qədər SSRİ Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun Leninqrad bölməsinin baş elmi işçisi olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Подвиг народа". 2012-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-07-29.
**Kandidu Portinari** (29 dekabr 1903, Brodovski - 6 fevral 1962, Rio de Janeyro) - Braziliya rəssamı.

Həyatı
------

Kandidu Portinari İtaliyadan köçüb gələn ailənin oğlu kimi 29 dekabr 1903-cü ildə Braziliyanın Sao Paulo şəhərinin yaxınlığında yerləşən qəhvə sənayesi bölgəsi olan Brodovskidə anadan olmuşdur.

"Qurunun kəşfi" (1941)
Rio de Janeyroda incəsənət akademiyasında təhsil aldıqdan sonra 1928-ci ildə qızıl medal ilə təltif edilərək Parisə səyahət etmək imkanı qazanmışdır. 1928-1930 illərində Parisdə qalan rəssam 1930-cu ildə Braziliyaya qayıtmışdır.

Növbəti illərdə o, Braziliya Kommunist Partiyasına üzv olmuş və 1947-ci ildə senat seçilmişdir. Amma kommunistlərə qarşı aparılan işlər nəticəsində Uruqvaya sığınmağa məcbur olmuşdur. 1951-ci ildə yenidən Braziliyaya qayıtmışdır. Həyatının son illərində bir çox xəstəliklə mübarizə aparmalı olan Portinari 1962-ci ildə istifadə etdiyi keyfiyyətsiz rəsm ləvazimatları səbəbi ilə ölmüşdür.

Rəssamlıq karyerası boyunca əsərlərinin çoxunu memar Oskar Nimeyer ilə birlikdə yaratmışdır. Braziliyanın dörd bir tərəfində əsərləri sərgilənməyə davam edir. Hazırda BMT-nin Nyu Yorkdakı qərargahında "Müharibə və Sülh" adlı rəsm əsərləri də sərgilənməkdədir.
**Artos dağı** və ya **Çadır dağı** — Vanın Gevaş rayonu sərhədləri daxilində yerləşən 3 550 metr hündürlüyündə vulkan.

Cənub-şərqi Torosların (Tavr) davamı olan dağ görünüşünə görə Çadır dağı da adlandırılır. Dağın adı (Artos) həm də Ermənistanda kişi adı olaraq istifadə olunur.

Həddindən artıq ovlanmadan dolayı təbii fauna kəskin yoxsullaşmışdır. Amma ayı, dovşan, kəklik, canavar və s. kimi heyvanlar hələ də mövcuddur. Kəpənək növlərinin müxtəliflərinə görə Dünyanın ən önəmli yerlərindən biridir. Kükürd yataqlarına sahib dağ kəpənək populyasiyasına görə çoxsaylı turist və elm adamları tərəfindən tez-tez ziyarət olunur. Dağda qurğuşun filizi də var. Bununla yanaşı, sürətli əsən küləkdən dolayı ərazidə külək turbinləri quraşdırmaq mümkündür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Van İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Artos dağı
2. ↑  "Armenian Boy Names (Part 1)". 2019-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-18.
3. ↑  "www.milliyet.com.tr — Kelebekler yuvası Artos Dağı". 2020-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-18.
UEFA Çempionlar Liqasının finalında Lahm 11 metrlik cərimə zərbəsini vurur (2012)
Penalti 11 metrlik nöqtədən, ingilislərin ölçü vahidi ilə 12 yardlıq məsafədən vurulur. Bu isə 10,97 metr deməkdir və cərimə meydançasının eninin (16,5 metr) 2/3 hissəsinə bərabərdir. Penalti vurulan zaman cərimə meydançasında hakimdən, qapıçıdan və zərbəni vuracaq futbolçudan başqa heç kim olmamalıdır. Digər futbolçular topdan 9,15 m aralı dayanmalıdırlar və yeri gəlmişkən, bu tələbə riayət məsələsində problem hələ də tam həllini tapmayıb.

Tarixi
------

Penaltinin yaranma tarixi 1891-ci il yanvarın ilk günləri hesab olunur. İngiltərə Kuboku uğrunda Notts Kaunti ilə görüşün başa çatmasına bir neçə dəqiqə qalanadək 0:1 hesabı ilə geridə olan Stok Siti hücumlarına ara vermir və epizodların birində Stok Siti futbolçusunun qapıya endirdiyi zərbədən sonra rəqib oyunçu boş qapıya istiqamətlənən topun qarşısını əllə kəsir. O vaxtkı qaydaya uyğun olaraq hakim cərimə zərbəsi təyin edir və"Notts Kaunti komandasının bütün oyunçuları qapı qarşısında canlı sədd quraraq təhlükənin qarşısını alıb qələbə hesabını qoruyurlar. Bu isə böyük narazılığa səbəb olur.

Şimali İrlandiyadan olan Vilyam Makkram bildirdi ki, cərimə meydançasında qayda pozuntusuna görə təyin olunmuş zərbə cərimə meydançası daxilində xüsusi müəyyənləşmiş nöqtədən vurulsun. Müəyyən bürokratik maneələrə baxmayaraq, təklif böyük əksəriyyət tərəfindən bəyənildi, müdafiə olundu və 1891/92-ci il mövsümündən Britaniyada tətbiq edilməyə başladı.

Amma ilk vaxtlar penalti təyin olunur və zərbə qayda harda pozulubsa oradan vurulurdu. Bundan başqa, oyunda penaltinin tətbiq olunub-olunmaması komandaların razılığı ilə həyata keçirilirdi. Ancaq zaman-zaman penalti oyun qaydalarına daxil edildi və qərara alındı ki, zərbələr 12 yardlıq məsafədən, yəni 11 metrlik nöqtədən (lap dəqiqi 10,97 m) vurulsun.

Burada da Stok Siti ilə bağlı tarixi hadisə baş verdi. Aston Villa ilə görüşün başa çatmasına 30 saniyə qalmış komanda penalti vurmaq hüququ qazanır, lakin Aston Villanın məşqçisi oyunçularına tapşırır ki, mümkün qədər zərbənin vurulmasına mane olsunlar. Nəticədə oyunun vaxtı bitir və Stok Siti məğlubiyyətlə barışmalı olur. Yenə də narazılıqlar, mübahisələr və şikayətlər başlayır ki, buna da 1903-cü ildə nöqtə qoyulur: qərara alınır ki, penatli təyin olunubsa, mütləq vurulmalıdır, hətta vaxt başa çatsa belə.

İlk vaxtlar penalti zamanı qapıçılara 6 yard, yəni 5,5 metr irəli çıxmağa icazə verilirdi, ancaq 1905-ci ildən onların bu sərbəstliyi əllərindən alındı – hazırda qapıçılar zərbə anında yalnız qapı xətti üzərində sağa-sola hərəkət edə bilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  11 metrlik cərimə zərbəsi, yaxud, sadəcə, penalti![*ölü keçid*]

Vikianbarda ***Penalti zərbəsi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

| ⛭Futbol mövqeləri |
| --- |
| Qapıçı  • Müdafiəçi  • Yarımmüdafiəçi  • Hücumçu |
Pendik İstanbul ilinin Anadolu yaxasında, Mərmərə dənizinə sahili olan və Kocaeli yarımadasında yerləşən bir rayondur. Cənub-şərqdən Tuzla, şərqdən Kocaelinin Gebze rayonu, şimaldan Şilə və Çəkməköy, qərbdən Kartal, Sancaktəpə və Sultanbəyli, cənubdan isə Mərmərə dənizi ilə əhatə olunub. Əhali sayına görə İstanbulun 4-cü, Anadolu Yakası isə ən sıx rayonudur. 1987-ci ilə qədər Kartal rayonunun qəsəbələrindən biri olub, 1987-ci ildən sonra Kartaldan ayrılaraq rayon olub. Sonra şərq qonşusu Tuzla 1992-ci ildə Pendikdən ayrıldı. Sonrakı illərdə Tuzlada olan Güzelyalı mahalı yenidən Pendikə bağlandı. Hazırda bələdiyyə sədri 2019-cu ildən Əhməd Cindir.

İstanbulun xəritəsində Pendik şəhərinin yeriİstanbulun xəritəsində Pendik şəhərinin yeri

Coğrafiya
---------

Təxminən 200 km2 əraziyə yayılmışdır və 9 km sahil xəttinə malikdir. Pendikin səth formaları ümumiyyətlə kobuddur. Dəniz sahili sahildən şimala doğru gil və qum və silisiumla örtülüdür. İstanbulun tək və ən yüksək dağı Aydosla həmsərhəd olan Pendikdə Ballıca Ağılbayırı və Karabayır təpələri də var. Həm də İBB Sosial obyektlərinin yerləşdiyi Gözdağının ən yüksək nöqtələrindən biridir. Riva axını, Ballıca axını Ömerli bəndinə tökülən axınlardır. Büyükdere Kurtköydən ayrılaraq Tuzla sərhədlərinə gedir. İstanbulun ən böyük su ehtiyatlarından biri olan Ömerli Barajı Pendikin Kurtköy məhəlləsi sərhədlərindədir. Çox böyük torpaqları olan Pendikdə TEM-in cənubu tamamilə yaşayış məntəqələri ilə əhatə olunduğu halda, şimalda cəmi 5 kənd var.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | VIAF: 154237571 · WorldCat VIAF: 154237571 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Türkiyə ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Кriolofozavr** (*lat.* Cryolophosaurus ellioti) — İri yırtıcı dinozavr olmuşdur. Onlar Yura dövründə indi ki, Antarktida ərazisində yayılmışlar. İlk dəfə V. Hammer tərəfindən 1991-ci ildə Orta-Antarktida silsiləsində Kerkpatrik dağında aparılan qazıntı zamanı aşkarlanmışdır. 1994-cü ildə qeydə alınmışdır. İlk və ətraflı məlumat toplanan Antarktida dinozavrıdır. Kəllələrinin üzərində xüsusi çıxıntı vardırdı idi. Tapılan kəllə çox guman kimi erkəyə mənsub olmuşdur. Dinozavrın bu cür bəzəyinin olması ilə əlaqədar onu ilk vaxtlar "Elvizavr" adlandırırdılar. Səbəb isə Elvis Preslinin maraqlı telinə bənzəməsi idi. Ola bilsin ki, dişilər bu cür bəzəyə sahib deyilmişlər və erkəklərdən iri olmuşlar. Bu dinozavrlar keratozavr — dilofozavrlara yaxın olmuşlar. Canlının uzunluğu 6–8 metr olmuşdur. Bu öz dövrünün ən iri canlısı olmuşdur. Bu zamanlar Antarktida ərazisində buzlar olmamışdır.

Mezazoy erasınnda Antarktida nəhəng cənub qitəsi olan Qondvananın bir hissəsi olmuşdur. Antarktidanın Cənubi Amerika, Cənubi Afrika və Avstraliya ilə əlaqəli olması alimləri burda da dinozavr qalıqlarının aşkarlaması fikri irəli sürməyə vadar edirdi. 1980–1990 illərdə Antartidanın sahil zolaqlarında buzdan azad olmuş ərazilərdə çoxlu sayda ot yeyən dinozavrların qalıqları aşkarlanır. Onların çoxu Təbaşir dövrünə aid olmudur. Burada kriolofozavrlarla yanaşı prozavropoda, yırtıcılardan koelopisis, pterozavr, sinapsida-tritolodonti aşkarlanmışdır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2005-03-09 at the Wayback Machine
* Arxivləşdirilib 2005-04-10 at the Wayback Machine
* 
* 
* Arxivləşdirilib 2005-11-11 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2778684730 |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131166
* Wikispecies: Cryolophosaurus
* EoL: 4434261
* Fossilworks: 64372
* GBIF: 4967021

 |
Jan Rikardu və Klod Simonun birgə seminarı.
**"Yeni roman"** (*fr.* Le nouveau roman) — Fransa nəsrində 1940-cı illərin sonundan 1960-cı illərin əvvəllərinə qədər inkişaf etmiş, Fransa ədəbiyyatının əsas ənənələrindən sayılan Balzak tipli romanı, sosial-tənqidi, qollu süjetli və çoxlu personajlarla öz əsərlərinə qarşı qoyan ədəbi cərəyanın adı. Bu cərəyan üçün "antiroman" terminindən də istifadə olunur.

Emil Enrio bu termini 22 may 1957-ci ildə "*Le Monde*" qəzetindəki məqaləsində istifadə etmişdir. Flober, Kafka, Virciniya Vulfun əsərləri, Alber Kamyunun "Taun" və Sartrın "Ürəkbulanma" əsəri "yeni romançılar" tərəfindən Balzakın üslubunun əleyhinə yazılmışdı. Bu istiqamətin müəllifləri bir insanın həyatının müxtəlif anlarında və xarici dünyanın obyektlərində psixi vəziyyətlərinin təsvirinə müraciət edirdilər. Onların məqsədi "mövcudluq substansiyası"nın qərəzsiz rekreasiyası idi.

Kamyu və Sartr "yeni roman"çıları dəstəkləyirdilər, Sartr onları səciyyələndirmək üçün "antiroman" terminindən istifadə edirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Émile Henriot.* "La Jalousie, d'Alain Robbe-Grillet Tropismes, de Nathalie Sarraute". Le Monde. May 1957. 2019-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-31.

Əlavə dəbiyyat
--------------

* Саррот Н. Эра подозрения // Писатели Франции о литературе. М.: Прогресс, 1978
* Зонина Л. Тропы времени: Заметки об исканиях французских романистов (60—70 гг.). М. 1984
* Зверев А. М. «Новый роман» // Литературная энциклопедия терминов и понятий. М.: Интелвак, 2001, с. 665—666

Xarici keçidlər
---------------

* Маруся Климова. Интервью с Натали Саррот  (rus.)
* Le nouveau roman  (fr.)
* Nouveau roman  (fr.)
* Ouvrages et articles portant sur le Nouveau Roman (библиография)  (fr.)
**WGME-televiziya qülləsi** 1959-cu ildən 1960-cı ilə qədər dünyanın ən hündür binası idi .Ötürücü Raymond Portlandda yerləşir və siqnalın ötürülməsini Cənubi Men və Şimali New Hempşirə təmin edir.. Hündürlüyü - 493.5 m.

Təsvir
------

WGME-televiziya qülləsinin hündürlüyü 493.47  və ya 495.1  metrdir radio və televiziya siqnalını ötürmək üçün nəzərdə tutulmuşdur və 1959-cu ildə Raymondda quraşdırılmışdır. O dövrdə dünyanın ən yüksək memarlıq quruluşu idi. Hündürlük rekordu 1960-cı ildə aşıldı. Buna baxmayaraq, WGME-TV qülləsi 2002-ci ildə WMTW qülləsi qurulana qədər Mainin ən yüksək tikilisi olaraq qalmışdır. Bu stansiya 17 fevral 2009-cu ildə analoq televiziya siqnalının yayımını dayandırdı və yalnız 38 kanalın rəqəmsal yayımları aparıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "WGME-TV Qülləsi, Raymond | 1266877 | Emporis". 2018-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-12.
2. ↑  "ASR Qeydiyyat 1024383". 2018-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-02-12.
**Dmitri Mazunov** (12 may 1971) — Birləşmiş Komandanı və Rusiyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.

Karyerası
---------

Dmitri Mazunov Birləşmiş Komandanı 1992-ci ildə Barselona şəhərində baş tutan XXV Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü, cüt turnirdə isə 5-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Dmitri Mazunov Rusiyanı 1996-cı ildə Atlanta şəhərində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 9-cu, cüt turnirdə isə 9-cu pillənin sahibi olub.

Dmitri Mazunov Rusiyanı 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və cüt turnirdə 4-cü pillənin pillənin sahibi olub.

Daha sonra Dmitri Mazunov Rusiyanı 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və Komanda turnirində 9-cu pillənin sahibi olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Olympedia.org.* "**Dmitry Mazunov**". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2021-11-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.
**Dmitri armudu** (*lat.* Pyrus demetrii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin armud cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Mərkəzi Zaqafqaziyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 5 m-dək, şarşəkilli çətirli və boz qabıqlı kiçik ağacdır. Zoğları uzun, iti iynəlidir. Meyvələri hamar-şarşəkilli, çılpaq, qonur, tək, qalın meyvə saplaqlarında yerləşir.

Ekologiyası
-----------

İşıqlı qarışıq meşələrdə, daşlı-qayalı quru yamaclarda, aşağı və orta dağ qurşaqlarında, çay vadilərində rast gəlinir. Soyuğa quraqlığa, küləyə, işığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-da yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Kənd təsərrüfatı əhəmiyyətli bitkidir. Səhiyyədə və qida sənayesində geniş istifadə olunur. Gələcəkdə meşə salmada isifadəsi məqsədyönlüdür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17270898
* Wikispecies: Pyrus demetrii
* EoL: 414315
* GBIF: 5363085
* IPNI: 730813-1
* IRMNG: 10941731
* NCBI: 2911580
* Plant List: rjp-15722
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:730813-1
* Tropicos: 27804724
* WFO: wfo-0000987860

 |
**Vassal dövlət** (*lat.* vassalus - vassal, vassus - xidmətçi) — başqa dövlətə tabe olan, lakin hökmdarını saxlayan dövlət. Belə dövlət adətən diplomatik münasibətlər saxlamaq, nəinki daxili siyasətlə bağlı eləcə də xarici əlaqələr qurmaq üçün zəruri hüquqlardan məhrum edilir.

Vassal dövlətin hökmdarı vassal müqaviləsi bağlanana qədər (məsələn, kral) malik olduğu statusu və titulunu saxlayır.

Belə dövlət mürəkkəb dövlətin bir hissəsidir. Bu baxımdan o, konfederasiyaya üzv olan dövlətdən fərqlənir.

Vassal dövlət statusu
---------------------

"Vassal dövlət" termini müasir dövrlərdən əvvəl mövcud olmuş, dövlət suverenliyi anlayışının yaxşı təsbit edilmədiyi və beynəlxalq hüquqda təsbit edilmədiyi dövlətlərə münasibətdə istifadə olunur. 20-ci əsrdə digəri ilə oxşar, daha güclü olan dövlət protektorat kimi rəsmiləşdirilir və ya kukla dövlət hesab edilirdi.

Vassal dövlət statusu, başqa şeylərlə yanaşı, dövlət hökmdarının öz ağasına and içməsi ilə formal olaraq müəyyən edilirdi. Bu halda vassal onun özündən çox, tabe olan dövlətin hökmdarı idi. 

Daxili siyasətdə bəzi cüzi müstəqilliklərinin olmasına baxmayaraq Vassal dövlət beynəlxalq münasibətlərdə iştirak etmirdi və beynəlxalq hüququn subyekti olmur. Onlar beynəlxalq müqavilələr bağlamaq və diplomatik münasibətlər qurmaq hüququndan məhrum olurdular.

Vassal dövlətlər
----------------

Rusiya imperiyasının vassal dövlətləri:

* Bökey Ordası — 1801-1845
* Buxara əmirliyi — 1868-ci ildən
* Xivə xanlığı — 1873-cü ildən

Avstriya-Macarıstanın vassal dövlətləri:

* Lixtenşteyn — Birinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər.

Osmanlı imperiyasının vassal dövlətləri:

* Moldaviya knyazlığı, Valaxiya knyazlığı və Krım xanlığı
* Serbiya knyazlığı və Moldova və Valaxiya Birləşmiş knyazlıqları — 1878-ci ilə qədər
* Misir xidivliyi
* Samos knyazlığı

Həmçinin bax
------------

* Vassallıq
* Kukla dövlət
* Protektorat

İstinadlar
----------

1. ↑ . ISBN 9780203695340  (#bare\_url\_missing\_title). "Arxivlənmiş surət". Archived from the original on 2020-02-26. İstifadə tarixi: 2022-01-25.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Yaylıq.

**Yaylıq** — Azərbaycan Xalq mahnısı. Duet şəklində oxunur. Mahnı məhəbbət mövzusundadır.

### Mahnının sözləri

**"Yaylıq"**

***QIZ:***

Anamdan bir yaylıq aldım,
Heç bilmirəm harda saldım.
Səndədirsə, ver yaylığı,
Yaylıq salar ayrılığı, gülüm,
Gözəl oğlan, ver yaylığı.
Yaylıq salar ayrılığı, yarcan,
Gözəl oğlan, ver yaylığı.
***OĞLAN:***

Yaylığını tanı, ay qız,
Məndə yaylıq hanı, ay qız?
Kim deyir yaylıq məndədir?
Bəlkə qalıb, çəməndədir, ay gözəl,
Gəl axtar, tap yaylığını.
***QIZ:***

Ay kələkbaz oğlan, oğlan,
İnciyərəm səndən, inan.
Gəlməsə yaylıq qarşıma,
Xəbər verrəm qardaşıma,
yar, yarcan,
Gözəl oğlan, ver yaylığı.
Xəbər verrəm qardaşıma, yarcan,
Gözəl oğlan, ver yaylığı.
***OĞLAN:***

Qurban olum göz-qaşına,
Gedib demə qardaşına.
Sevgilinəm, gəl incimə,
Yaylıq məndədir, gözəllər gözəli,
Al, ay gözəl, al yaylığı.

İstinadlar
----------


Vikimənbədə ***Yaylıq (xalq mahnısı)*** ilə əlaqəli məlumatlar var.
**Yaşar Fərmayıloğlu** (4 sentyabr 1969, Arıqıran, Gədəbəy rayonu) – ifaçı və yaradıcı aşıq.

Həyatı
------

Yaşar Fərmayıl oğlu Həsənov 4 sentyabr 1969-cu ildə Gədəbəy rayonunun Arıqıran kəndində müəllim ailəsində doğulub. O, ulu mənəvi sərvətimiz olan aşıq1ıq sənətinə hələ 5 yaşında ikən, Seyfəddin Xəliloğlunun həzin ifalarının təsiri ilə gəlib.

Yaşar Fərmayıloğlu orta təhsilini 1976-1986-cı illərdə doğma Arqıranda alıb. Orta təhsil aldığı vaxt məktəbin bütün tədbirlərində sazla çıxışlar edib.

1987-1989-cu illərdə hərbi xidmətdə olan Yaşar Fərmayıloğlu, hərbi xidməti bitirdikdən sonra aşıqlıq sənətini peşəkar düzeydə davam etdirib.

2008-ci ildə onun "Sarıtel laylası" adlı audio-kaset və diski işıq üzü görüb.

Yaşar Fərmayıloğlu hazırda Bakıda yaşayır və paytaxtda düzənlənən əksər aşıq tədbirlərində çıxış edir. Onun ən çox sevdiyi hava (və özünün "şah ifas"sı) "Sarıtel"dir.

Yaşar Fərmayıloğlu yaradıcı aşıqdır, Ailəlidir, iki oğul atasıdır.

Mənbə
-----

* İxtiyar Yolçuyev, "...Yaraları seçmişəm", "Yeni nəsil Azərbaycan aşıqları – II" kitabı, "Turan evi", 2011-ci il, səh. 11-13.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Samatiya** (*yun.* Ψαμάθεια,*türk.* Samatya) — İstanbulun Fateh mahalının bir qonşuluğudur. Mərmərə dənizi sahilində, Yeddiqüllə qonşuluğunun qərb sərhədində yerləşir.

Etimologiyası
-------------

Qonşuluğun adı, qonşuluqda olan qum miqdarının çoxluğuna görə "qum" mənasını verən *Psamathion* (Ψαμάθιον) Yunan sözündən yaranmışdır.

Tarixi
------

383-ci ildə, ilk monastır təşkilatı, o zamanlar səddin xaricində, Samateyiyada, Konstantinopol'da quruldu.

Yaxın zamana qədər, Samatiyada, əksəriyyətlə 1458-ci ildə Sultan II Mehmed tərəfindən yerləşmiş olan ermənilər yaşayırdı və daha əvvəl *Sulu Manastırı* (suyun monastırı) olaraq da adlandırılan *Müqəddəs Corc* kilsəsini ehtiva edirdi. Kilisə Osmanlı fəthindən əvvəl Şərqi Pravoslav kilsəsi idi.

Qonşuluq, 1782-ci ildə İstanbulun ən böyük yanğınları birində dağıdıldı.

Samatiya Bugün
--------------

Həmçinin Samatiyada əhəmiyyətli bir ictimai xəstəxana, İstanbul Təhsil və Araşdırma Xəstəxanası yerləşir.

Samatiyanın şəhərətrafı dəmir yolu xətti Sirkəci-Halqalı üzərində bir stansiyası ("Qocamustafapaşa" olaraq adlandırılmışdır) var.

İstanbulun ən mənzərəli balıq bazarlarından biri qatar stansiyasının dərhal qarşısındakı rübdə yerləşir.

Samatiya, Türk rejissorları üçün də ən sevilən məkandır. Ən məşhur Türkiyə Televiziya şoularından biri olan *İkinci Bahar* və Nuri Bilgə Ceylanın *Üç Meymunlar* (*türk.* Üç Maymunlar), Samatya'da çəkildi.

Əhəmiyyətli Şəxsiyyətlər
------------------------

* Hraçiya Adharyan - Erməni dilçi
* Simon Aqopyan - Erməni rəssam
* Mihran Apikyan - Erməni yazıçı və dilçi
* Levon Larents - Erməni yazıçı

Mənbələr
--------

* Yanin, Reymond (1964). *Konstantinopol Bizans* (Fransız dilində). Paris: Fransız Bizans Araşdırmaları İnstitutu.
* Müller-Viyener, Volfqanq (1977). *Şəkilli söz topoqrafiyası İstanbul: Bizans 17-ci səhifə* (Alman dilində). Tübingen: Vasmut. ISBN 978-3-8030-1022-3.

İstinadlar
----------

1. ↑  Yanin (1964), səhifə 418
2. ↑  Tsay, Katrin. *Şərq Kilsəsi Tarixinin Bir Zaman cədvəli. ilahi Yüksəliş* Press, Kaliforniya, 2004. səhifə 73. ISBN 0-9714139-2-4
3. 1 2 3  Müller-Viyener (1977), səhifə 200
4. ↑  Müller-Viyener (1977), səhifə 186
**Ağahüseyn Ağasıyev** (*azərb.* Ağahüseyn Mirzəhadı oğlu Ağasıyev‎) — Kapitan.

Haqqında
--------

Ağahüseyn Ağasıyev İçəri şəhərdə tacir ailəsində anadan olmuşdur. 1919-cu ildə "*Hərbiyyə məktəbi*"ni bitirən ilk məzunlardan biri idi. 1920-ci ilin əvvəllərində Milli ordunun 
"*Yardım alayı*"nda rota komandiri olmuşdur. 1921-ci il avqustun dördündə Nəriman Nərimanovun təşəbbüsü ilə iyirmi səkkiz nəfərdən ibarət Türkiyəyə gedəcək Azərbaycanın səlahiyyətli 
nümayəndəliyi təşkil olunur. Onların arasındakı altı nəfər hərbiçidən biri də Ağahüseyn Ağasiyevdi. Diplomatik nümayəndəliyin başçısı İbrahim Əbilov təyin olunmuşdu.

Kapitan Ağasiyev əvvəlcə Ankarada səfirliyin hərbi attaşesinin əməkdaşı, sonra isə səfir İbrahim Əbilovun müavini kimi məsul vəzifələrdə çalışmışdır. Qazi Mustafa Kamal Atatürklə görüşmüşdür. l924-cü ildə Tiflisə çağırılan kapitan Ağahüseyn Ağasıyev Surami şəhərindəki hərbi hissəyə komandir təyin edilir. Bir axşam Surami qalası ətrafindakı gözətçi məntəqələrini yoxlayarkən daşnaklar arxadan xəncərlə vuraraq öldürüblər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ağahüseyn Ağasıyev". 2023-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-16.
2. ↑  Topoqraf - general İbrahim ağa Vəkilov. Müəllif, Nəzirli Şəmistan Əmiraslan oğlu. Nəşriyyat, Zaman. Nəşr yeri, Bakı. Nəşr ili, 2002. ISBN. Səhifə, 296.
**Samaria dərəsi** (*yun.* Φαράγγι της Σαμαριάς), həmçinin **Samaria Milli Parkı** — Yunanıstanın Krit adasında yerləşən dərə. Samaria dərəsi Avropanın ən böyük dərələrindən biri hesab olunur. Samaria dərəsi Krit adasının cənub-qərbində, Lefka-Ori silsiləsində yerləşir. Ərazi Krit adasının Sfakiya əyalətinə aiddir. Samaria Milli Parkı adanın görməli yerlərindən biri hesab edilir. Dərənin uzunluğu 13 km, eni isə 3,5–0.5 km arasında dəyişir. Dərənin çıxışından 3 km cənubda Agiya-Rumeli kəndi yerləşir. Kəndə avtobusla gəlmək mümkündür.

Dərə öz adını XIV əsrə aid Müqəddəs Mariya bizans kilsəsindən götürmüş. Kilsə keçmiş Samaria kəndinin yaxınlığında yerləşir.

Tarixi
------

Dərəyə eniş
Samaria dərəsə qədim zamanlardan məskunlaşma ərazisi olmuşdur. Ərazidə Apollon və Artemidanın şərəfinə ucaldılmış məbədlərin qalıqları aşkar edilmişdir. E.ə. VI əsrdə dərənin sonunda Tara (Τάρρα) şəhəri salınmış. Şəhər kiçik olsada müstəqil idi və özünün xüsusi pul sikkələri var idi. Sikkəlnin bir üzündə vəhşi keçinin başı, digər üzündə isə arı təsvir olunmuşdur. Dərədən Tareos çayı axırdı. Dərədə ki, Tara şəhəri haqqında Siciliyalı Diodor, Böyük Plini və s. tarixçilər məlumat vermişlər.

1962-ci ildə dərə milli park statusunu almış. Bu tarixdən sonra Samaria kəndi məskunlaşmağa başladı. Qoruğun ümumi sahəsi 4850 hektardır.

2000-ci ildən qoruğa il ərzində 200 min ziyarətçi gəlir.

Fauna və florası
----------------

Kri-kri dağ keçisi
Qoruğun yaradılmasında məqsəd Lefka-Orinin unikal təbiətini və endemik krit dağ keçisi olan kri-krini qorumaqdır. Kri-kri ilə yanaşı dərə ərazisində digər nadir heyvan və quşlar mövcuddur. Sayı azalmaqda olan vəhşi pişik, müxtəlif qartal, dələ, porsuq ərazinin diqqət çəkən heyvanlarındandır.

Bitkilərdən krit endemikləri daha geniş yayılmış. Məsələn: diktamos və ya erondas, həmişəyaşıl sərv. Digər bitki növlərindən şam, çinar, palıd, krit ağcaqayını və eben ağacını misal göstərmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Греция. Справочная карта. М. Роскартография. 2001. Страны мира. Европа. 2000
2. ↑  *Hanna, Nick.* Kreeta = Engl. alkuteos: Globetrotter Travel Guide Crete / suom. Roinila, Maija. — Köln, Saksa: Könemann Verlagsgesellschaft mbH, 2000. — S. 113–116. — ISBN 3-8290-3261-7.

Ədəbiyyat
---------

* + *Андонис Г. Плимакис.* Ущелье Самарья / Перевод Ирини И. Наумиди. — G. Detorakis, Heraklion Biomechanical Area, 1998.
**Raşomon** (羅生門?) – yapon yazıçısı Ryunosuke Akutaqavanin 1915-ci ildə yazdığı hekayə.

Süjeti
------

Son 2-3 il ərzində baş vermiş müxtəlif fəlakətlər: zəlzələ, qasırğa, yanğın, aclıq və epidemiya səbəbindən Kioto şəhərinin inkişafında dayanma müşahidə olunmuşdur. Şəhər həyatının nizamlanmasına heç bir nəzarət olmadığından şəhər getdikcə boşalmağa başlamış, küçələrdə soyğunçu və quldurların sayı artmışdır. Belə ki oğrular Budda heykəllərini, müqəddəs əşyaları sındıraraq onları oduncaq kimi satırdılar. Baxımsız qalan Rasyomon darvazası ilə də heç kim maraqlanmır və darvaza bura atılmış cəsədlərin məskəninə çevrilmişdir.

Bir gün sahibi tərəfindən qovularaq evsiz qalan bir qulluqçu bərk yağış yağdığından Raşomonun altında gözləmək qərarına gəlir. Onu daima bir fikir düşündürür: yaşaması üçün nə etməlidir? O ya acından ölməli, ya da oğurluqla məşğul olmağa başlamalıdır. Bu zaman artıq qaranlıq düşmüş, güclü külək əsirdi. O, qızınmaq üçün yerin olmasını axtararkən qırmızı boya ilə rənglənmiş qülləyə uzanan iri bir pilləkan görür. Qüllədə işığı yandığını görən qulluqçu ora qalxmaq qərarına gəlir.

Qulluqçu qülləyə qalxaraq yerə sərilmiş çoxsaylı cəsədlərlə ratlaşır. Onlar arasında bir qoca qarının ölü qadının saçlarını yolduğunu görür. Cəld şəkildə içəri girərək otağın küncündəki qılıncı əlinə götürərək onu qarının sifətinə tutur. Ondan nə üçün belə etdiyini soruşur. Qarı qorxa-qorxa bu saçların parik düzəltmək üçün lazım olduğunu bildirir. Qarı bunu yaşaması üçün etdiyini və bunun pis əməl olmadığını bildirir. Qarının sözlərindən sonra qulluqçu həyatda sağ qalması üçün oğurluqla məşğul olmaq qərarına gəlir. O, qarının əhvalatını dinlədikdən sonra özünün də acından ölməməsini bildirərək qarının əynindəki kimononu oğurlayaraq gecə yarısı yox olur.

Ekranlaşdırılması
-----------------

* Raşomon (film, 1950) - rejissor Akira Kurosava

Mənbə
-----

*
**Honikulu boğazı** (*fr.* Passe Honikulu) - Sakit okeanda Uollis və Futunaya daxil olan Uvea adasının cənubunda, sədd rifi ilə əhatələnmiş laqunu okean suları ilə birləşdirən boğaz.

Təsviri
-------

Honikulu boğazı
Boğazdakı qabarma və çəkilmənin gücü 6 düyünə çata bilir. Laqunun içərisindəki Fayoa keçidindən keçən bir kanal Mata Utu limanına çıxmağa imkan verir. Keçiddən gəmilər Mua körfəzinə girirlər. Honikulu boğazında çəkilmənin axını 2,5 ilə 4 düyün arasındadır, qabarma isə 4 ilə 6 düyün təşkil edir. Bu keçid suyun laqundan okeana boşaldılmasında mühüm rol oynayır: rif açıq okeandan dalğa yolu ilə su alır, lakin laqunun içindəki bu suyu bloklayır.

Tarix
-----

1943-cü ildə ABŞ Ordusu Uollisdə bir hərbi baza qurduğu zaman Amerika hərbi gəmilərinin keçməsinə imkan vermək üçün keçid genişləndirilir. Bu işlər boğazdakı güclü cərəyanları bir qədər zəiflətdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  "François Doumenge, "Observations à propos des formations coraliennes de l'île Wallis ", Bulletin de l'Association de Géographes Français, vol. 38, no 301, 1961, p. 186—196". 2022-06-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-21.
2. ↑  Edwin G. Burrows, Ethnology of Uvea (Wallis Island), Honolulu, 1937, 176 p
3. ↑  "Andy O'Grady, Ocean Passages and Landfalls, Imray, Laurie, Norie and Wilson Ltd, 1er janvier 2019". 2021-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-21.
4. ↑  "Louis Henrique, Les colonies françaises : notices illustrées, Maison Quantin, 1889". 2021-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-21.
**Yəhya Paşazadə** (tam adı : *Paşayev Yəhya İsfəndiyar oğlu*; 1955,Ağcabədi) — şair, publisist, jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "525-ci qəzet"in xüsusi müxbiri.

Həyatı və təhsili
-----------------

12 mart 1955-ci ildə Ağcabədi şəhərində anadan olub.Ağcabədi şəhər 1 saylı orta məktəbini bitirib.1976-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib.

Əmək fəaliyyəti və uğurları
---------------------------

Əvvəllər partiya–sovet orqanlarında, ADPU Şuşa filialinda çalışıb,1998-ci ildən "525-ci qəzet"in xüsusi müxbiri vəzifəsində çalışır.2001-ci ildən Azərbayca Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.2013-cü ildə Prezident təqaüdünə layiq görülüb. 2018-ci ildə AYB-nin təşkil etdiyi "Uluslararası misra yarışı"nın qalibi olub.

Nəşr olunmuş kitabları
----------------------

1. "Bənövşə",Bakı,Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi,1999-cu il,84 səh
2. "Ürəyim doludur vir sevgi ilə",Bakı,Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi,2002-ci il.90 səh
3. "Dünya məhəbbətsiz yaşaya bilməz",Bakı,"Vektor" Nəşrlər evi,2005-ci il,186 səh
4. "Sənə oxuduğum nəğmələr",Bakı,"Vektor" Nəşrlər evi,2007-ci il,172 səh
5. "Pəncərəmdən baxır səhər",Bakı,"Vektor" Nəşrlər evi,2010-cu il,185 səh
6. "Şimşəklər,Bakı,"Mütərcim",2013-cü il,208 səh
7. "Ağcabədi lətifələri",Bakı,2010-cu il,
8. "Ağcabədi dindarları",Bakı,"Mütərcim",2012-ci il,120 səh
9. "Ağcabədinin işıqlı adamları",Bakı,2017-ci il
10. Ürəyimdən keçənlər",Baki,"Gənclik" nəşriyyatı,2019-cu il,səh.133

Publisistik və elmi fəaliyyəti
------------------------------

Uşaq yaşlarından şeir yaradıcılgı ilə məşğuldur."Çölllərimizdə"adlı ilk şeiri 1970-ci ildə "Sürət" qəzetində işıq üzü görüb. Respublika mətbuatında şeir və məqalələrlə müntəzəm çıxış edir. 
Əsərləri "Ulduz", "Kirpi", "Azərbaycan", "Multikulturalizm" jurnallarında ,"525-ci qəzet","Ədalət","Kaspi","Aran" və s.qəzetlərdə çap olunub.
Y.Paşazadənin elmi fəaliyyəti də vardır : "Şah qapısı sirrini açır", "Bir sözün izi ilə", "Talesiz şair","Qalatəpənin sirri açılacaqmı?" adlı məqalələri "Aran" və "525-ci qəzet"də,"Adlar da doğulur" məqaləsi isə "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının 1300 illiyi münasibəti ilə nəşr olunan yubiley toplusunda dərc edilib. Şairin sözlərinə bəstəkar Məhbubə Bəşirqızı "Ağcabədinin" mahnısını bəstələyib.

Həmçinin bax
------------

Rəşad Məcid

Xarici keçidlər
---------------

Yəhya Paşazadənin şeirləri

Yəhya Paşazadənin yaradıcılığına dair,

Yəhya Paşazadənin kitabı barəsində,Əbülfət MƏDƏTOĞLU ,"Ədalət",25 iyun 2014,Səh.6.

İstinadlar
----------

1. ↑  Yəhya Paşazadə,"Şimşəklər",Bakı,"Mütərcim",2013
2. ↑  Y.Paşazadə,"Ağcabədi dindarları",Bakı,2012,səh.115