recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hörmüz adası** (*fars.* جزیره هرمز‎) — Hörmüz boğazında yerləşən, İran İslam Respublikasının Hörmüzgan ostanının ərazisinə daxil olan ada.

Coğrafiyası
-----------

Hörmüz boğazı.
Hörmüz adası Hörmüz boğazının şimalında, Oman ilə İran körfəzləri arasında qərarlaşır. Ada materik sahilindən 8 km məsafədəfir. 7x8 km ölçüdə olan ölçüdə oval formaya malikdir. Adanın sahəsi 42 km² təşkil edir. Hörmüz adasından cənub şərqdə boğazın ən böyük adası olan Qeşm adası və Larek adası yerləşir. Ada vulkan mənşəlidir. Ərazisi təpələrlə örtülüdür. Maksimal hündürlüyü 186 metrdir. Faydalı qazıntısı qırmızı oxradır

Sahilləri əsasən qumlu çimərliklərdən ibarətdir, bəzi yerlərdə suya doğru sıldırımlar çıxır. Əsas limandan şərqdə şoran bitkili.axınların kiçik qabarma sistemi vardır. Adanın əksər hissəsində bitki örtüyü yoxdur.

Ada ərazisində ədən qağayısı və Sternula albifrons kimi dəniz quşlarını müşahidə etmək olur.

Adı
---

Qədim zamanlarda adanın adı Harmosiya olmuşdur. Ərəblər isə adanı Dşerun adlandırırlar.

Tarixi
------

III əsrdə adanı Fars imperiyası olan Sasanilər ələ keçirmişlər. Ərəb xilafətinin öz ərazilərini genişləndirməsi zamanı (632–661) ada ərəblərin nəzarətinə keçmişdir. Bu zaman ada əsas liman və bazar rolunu oynayırdı. Təqribi olaraq 1200-cü ildən ada Hindistan və Çin hərəkət edən yüklər buradan daşınırdı. XIII əsrin ortalarından ada monqolların nəzarətinə keçir. Bu zaman adanı iki dəfə venesiyalı səyyah Marko Polo ziyarət etmuşdir.

Sonradan ada Termurilərin hakimiyyəti altına düşür. Ada bir müddət Səfəvilərin nəzarətinə keçmişdir. Bu mühüm əhəmiyyətli limanı çinli Çjen Xe ziyarət etmişdir (1414–1415, 1421–1422 və 1433).
1475-ci ildə adada həmcinin rus səyyahı olan Afanasi Nikitin belə olmuşdur.

Hörmüz adası, Portuqaliya xəritəsi, XVII əsr
Hörmüz qalası
XIV əsrdə adanı ərəb dövləti olan Hörmüz idarə edirdi. Portuqal–Səfəvi müharibəsi zamanı 1507-ci ildə Hörmüz portuqallar tərəfindən işğal edilir. Hörmüz boğazını nəzarətdı saxlamaq məqsədi ilə portuqallar adada Hörmüz qalasını inşa edirlər. 1622-ci ildə Hörmüz döyüşü baş tutur. I Şah Abbas İngilis donanmasının köməyi ilə adanı geri qaytara bilir.

Əhalisi
-------

Adada dayimi yaşayışı olan yeganı yaşayış məntəqəsi balıqçı kəndi olan Hörmüzdür. Kənd adanın şimalında yerləşir. Bununla belə adada ola əkin yerləri və bağların ətrafında müvvəqəti yaşayış yerləri vardır. Adanın əhalisi yay vaxtı azalır. Bu isə miqrasiya ilə əlaqədardır. Adaya ən yaxın iri yaşayış məntəqəsi Bəndər-Abbas limanıdır. Oda adadan 20 km şimal-qərbdə yerləşir.

Maraqlı fakt
------------

2008-ci ildə adada dünya tarixinin ən böyük xalçası yaradılmışdır. Kompazisiya "Fars körfəzi" adlanır. Onun sahəsi 1200 m² olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Hörmüz adası
2. 1 2  "Hormoz island" (ingilis). BirdLife International. 2012-04-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-04-03.
3. ↑  "Hormoz Island Displays World's Largest Soil Carpet" (ingilis). Irpedia. 12/10/2008. 2012-04-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-04-03.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Şahtaxtı.
**Şahtaxtı yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Orta əsrlərə aid yaşayış yeri rayonunun Şahtaxtı kəndi yaxınlığında yerləşir. 

Yaşayış yeri təbii-coğrafi cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşir. Yaşayış yerinin qərb hissəsində qazıntı işləri nəticəsində (5x5 m sahədə) dairəvi planlı dulus kürəsi qalığı, şirsiz (qazan, küpə, küp, çölmək, çıraq və sair) və şirli (kasa və boşqab) qablar, gil fiqurlar, iki ədəd şiş uclu bıçaq tiyəsinin müxtəlif hissələri və digər maddi mədəniyyət nümunələri aşkar olunmuşdur.

Yaşayış yerindən əldə edilmiş materiallar Şahtaxtı əhalisinin əkinçilik və maldarlıqla yanaşı, sənətkarlıq və ticarətlə də məşğul olduğunu göstərmişdir. Tapıntılara əsasən yaşayış yerinin VII-XIII əsrlərə aid olduğu güman edilir. Abidədə yalnız kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar aparılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  В. Г. Алийев – Культура эпохи средней бронзы Азербайджана, Баку, 1992
[[Cryptosporiae]diid] (*lat.* Cryptosporidiidae) — Sporlular tipinə aid ibtidai dəstəsi.

Xarakterik əlamətləri
---------------------

Buraya bircə Cryptosporidium cinsi daxildir. Kriptosporidiyaların cəmi 19 növü təsvir edilmişdir, ancaq hazırda valid olaraq 4 növ məlumdur. Onurğalı heyvanların bağırsaqlarındakı epiteli hüceyrələrində parazitlik edirlər. Bu parazitin endogen inkişaf xüsusiyyəti odur ki, o, sahibin hüceyrəsinə nüfuz etmir, xüsusi yapışıcı orqanellaları vasitəsilə hüceyrənin membranına yapışır. 3–6 mkm ölçüsündə olan oosistaların sporosistaları yoxdur, 4 sporozoiti vardır.

Yayılması
---------

Azərbaycanda C.muris Tyzzer və C.parvumbuzovlarda və donuz potalarında tapılmışdır.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild, Elm nəşriyyatı, 2002, 266 səh.

Həmçinin bax
------------

Sporlular

İstinadlar
----------

1. ↑  *Tyzzer E. E. Society for Experimental Biology and Medicine (New York, N.Y.)* A sporozoan found in the peptic glands of the common mouse (ing.). // *Proc. Soc. Exp. Biol. Med.* New York: 1907. Vol. 5. P. 12–13. ISSN 0037-9727; 1525-1373
2. ↑  Levine, 1984
3. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild, Elm nəşriyyatı, 2002, 266 səh.
4. ↑  İsmayılova, Qayıbova, 1987
**Azov-Sivaş Milli Təbiət Parkı** (*ukr.* Азово-Сиваський національний природный парк) — Ukraynada Sivaş körfəzinin qərb hissəsinin şimalını və Ukraynanın Xerson vilayətinin ərazisindəki Biruçi adası dilini əhatə edən milli park. 25 fevral 1993-cü ildə yaradılmışdır. Sahəsi 52,154 hektardır.

Tarixi
------

1923-cü ildə Çuryuk adası Askaniya-Nova qoruğunun bir hissəsi olmuşdur. 1927-ci ildə Askaniya-Nova qoruğunda Şimali Qara dəniz bölgəsinin, Sivaş körfəzi və Azov dənizinin ayrı-ayrı hissələrini əhatə edən Primorski dili qoruğu yaradıldı. 1933-cü ildə Primorski dili qoruğu müstəqil bir qurum olmuş, sonra 1937-ci ildə onun əsasında yeni qoruqlar yaradılmışdır: Qara dəniz və Azov-Sivaş. 1957-ci ildə Ukrayna SSR Nazirlər Sovetinin sərəncamı ilə Azov-Sivaş qoruğu Azov-Sivaş Dövlət Qoruğu və Ovçuluq Təsərrüfatı kimi yenidən təşkil edilmişdir. Bura Sivaş körfəzindəki adalar və adaların ətrafındakı su sahəsi, Biryuçi adasının ətrafındakı dəniz zolağı daxil idi.

Azov-Sivaş Milli Təbiət Parkı Ukrayna Prezidentinin 25 fevral 1993-cü il tarixli 62 nömrəli Fərmanı ilə Azov-Sivaş Dövlət Qoruğunun və Ovçuluq Təsərrüfatının onun hüdudları daxilində yenidən təşkili yolu ilə yaradılmışdır. Milli park şimal Azov və Sivaş vilayətlərində mühüm ekoloji, rekreasiya, tarixi-mədəni əhəmiyyət kəsb edən çöl və akvatoriyanın qiymətli təbii və nadir komplekslərinin və obyektlərinin qorunub saxlanılması, yenilənməsi və səmərəli istifadəsi məqsədilə yaradılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Василюк О. В. Коломійчук В. П.* Вони були першими (до 90-річчя створення Надморських заповідників // Мелитопольский краеведческий журнал, 2016, № 8, с. 74-81
2. ↑  "Про створення Азово-Сиваського національного природного парку". zakon.rada.gov.ua (ukrayna). 18 February 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2022.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Azov-Sivaş Milli Təbiət Parkı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  
Xəta: şablon boşdur

* "Азово-Сивашский национальный природный парк на сайте Государственного управления делами" (ukrayna). 17 avqust 2014 tarixində arxivləşdirilib.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Müasir Ukrayna |
**İnekspressibl** (*ing.* Inexpressible Island) — Cənub okeanı, Ross dənizinin Terra-Nova körfəzində yerləşən qayalıqdan ibarət olan ada. Ada romb formasına malikdir. Şimaldan cənuba uzanmış formadadır. Onun uzunluğu 13 km, eni isə 4 km təşkil dir. Sahəsi təqribi olaraq 26 km²-dir. Nisbətən hündür hisssin adanın şimalında yerləşir hündürlüyü 270 metrdir. Ada 1912-ci ildə Robert Skottun rəhbərlik etdiyi ekspedisiya zamanı kəşf edilmişdir. Ekspedisiya bir necə qrupa bölünərək Antarktida ərazisinə hərəkət edərkən, Viktor Kempbell yeni adanı kəşf edir. İlk əvvəllər adanı "Cənub öndağlığı" adlandırır. Viktor Kempbell öz qrupu ilə birlikdə buz mağarasında qalırlar. Buzların qalınlığı səbəbindən Terra Nova gəmisi adaya yan ala bilmir. Yaranan çətinliklər ilə əlaqədar adanın adı dəyişdirilir. Ekspedisiya qrupunun 1912-ci ilin mart ayından sentyabrına qədər qaldıqkarı mağara tarixi obyekt kimi qorunur. Burada hətta taxta lövhə belə yerləşdirilmişdir. Mağarada ekspedisiya üzvlərinin qidalandığı suitilərin sümüklərini belə görmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Anartikanın tarixi Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine  (ing.)
2. ↑  Inexpressible Island Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine (ing.)
3. ↑  Inexpressible Island Arxivləşdirilib 2021-06-02 at the Wayback Machine  (ing.)
4. ↑  HSM 14: Inexpressible Island Ice Cave Arxivləşdirilib 2018-11-16 at the Wayback Machine  (ing.)
5. ↑  List of Historic Sites and Monuments approved by the ATCM (2012) Arxivləşdirilib 2018-12-11 at the Wayback Machine  (ing.), səh. 3, b. 14

Xarici keçidlər
---------------

* *R. K. Hedlend.* Historic huts in the Antarctic from the heroic age  (ing.)
**İnfant Ferdinand** (*port.* Infante Don Fernando) və ya **Müqəddəs Şahzadə** (*port.* Infante Santo) (29 sentyabr 1402 – 5 iyun 1443, Fəs, Mərinilər dövləti[d]) — Portuqaliya infantı. Atası Aviz sülaləsindən Portuqaliya kralı I Con, anası isə Gentli Conun qızı Lankasterli Filipadır.

İnfant Ferdinand 1402-ci ildə dünyaya gəldi. Uşaqlıq illəri kral sarayında qardaşlarıyla keçdi. Qardaşlarıyla birlikdə o dönəmdə çox az rast gəlinən şəkildə mükəmməl təhsil almışdır. 1433-cü ildə atasının vəfatıyla böyük qardaşı Eduard taxta çıxdı. Ancaq onun qısa səltənəti ailəsi üçün fəlakətlə nəticələndi. Belə ki, 1437-ci ildə qardaşı İnfant Henrinin rəhbərliyi ilə Tanjer qalasının mühasirəsinə qatılmış, ağır məğlubiyyətlə nəticələnən mühasirənin ardından mavrlara əsir düşmüşdür. Geri qaytarılması şərti olaraq Seuta qalası tələb edilsə də, qardaşları Don Alfonso və Conun səylərinə baxmayaraq, korteslər birliyi bu təklifi qəbul etmədi və əsir infant ölümə tərk edildi.

İlk başda xüsusi ehtiram göstərilərək qapalı şəkildə tutulsa da, müzakirələrin uzanması və Seuta qalasının təslim edilməməsinin ardından vəziyyəti ağırlaşdı. Mərakeşə aparılaraq burada ağır şəraitdə həbsdə tutuldu və 5 iyun 1443-cü ildə əsirlikdə vəfat etdi.

Həmçinin baxın
--------------

* Aviz sülaləsi

Mənbə
-----

* Coleridge, C. R. (1879) *The Constant Prince*. London: Mozley & Smith.
* Rodrigues, Maria Idalina (2003) "Do Muito Vertuosos Senhor Ifante Dom Fernando a El Principe Constante", *Via Spiritus*, vol. 10, pp. 39–80.
* Russell, P. E. (2000) *Prince Henry 'the Navigator': a life* New Haven, Conn: Yale University Press.
* Saraiva, José (1925) *Os Painéis do Infante Santo*. Leiria: Central.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Schäfer J.* Ferdinand von Portugal // Ökumenisches Heiligenlexikon. 1998.
2. 1 2  .

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | The Peerage |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Treccani |
| Şəcərə və nekropolistika | WikiTree · WeRelate |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 119523426 · ISNI: 0000 0000 2529 4886 · LCCN: n85049312 · SUDOC: 115465421 · VIAF: 57426666 · ULAN: 500338006 · WorldCat VIAF: 57426666 |

 |
Tərkibində azot qida elementi olan gübrələrə - azotlu gübrələr deyilir.
Bitkilərin qidalanmasında azot xüsusi rol oynayır. O, xlorofil və zülalların tərkibinə daxildir. Bitkidə azot çatışmamazlığı yaşıl kütlənin əmələ gəlməsini çətinləşdirir, bitkilər pis inkişaf edir və yarpaqları saralır.

Bitkilər azotu onun birləşmələri, əsasən ammonium NH4+ və nitrat NO3- ionları şəklində mənimsəyir.

Növləri
-------

Azotlu gübrələr sadə, mürəkkəb və qarışıq olur.

### Sadə azotlu gübrələr

Sadə azotlu gübrələrə misal olaraq natrium-nitratı, ammonium nitratı, maye ammonyakı, ammonyaklı suyu, sidik cövhərini CO(NH2)2 göstərmək olar. 

### Mürəkkəb azotlu gübrələr

Mürəkkəb azotlu gübrələrə misal olaraq ammofosu NH4H2PO4 (ammoniumdihidrofosfat), diammofosu (NH4)2HPO4 (ammoniumhidrofosfat), kalium şorasını KNO3 və s. göstərmək olar.

### Qarışıq azotlu gübrələr

Qarışıq azotlu gübrələrdən ammofoskanı
(NH4)2HPO4 + NH4H2PO4 + KCl) və nitrofoskanı (NH4H2PO4+ NH4NO3 + KCl)

Digər qrupları
--------------

Digər təsnifata əsasən azotlu gübrələri aşağıdakı qruplara bölürlər:

### Şoralar

Bunlara - KNO3, NaNO3, NH4NO3 aiddir.

### Ammoniumlu gübrələr

Bunlara - (NH4)2SO4, maye NH3, ammonyaklı su, ammofoslar.

### Amidli gübrələr

Bunlara - karbamid CO(NH2)2, kalsium sianamid CaCN2 aid edilir.

İstehsalı
---------

Azotlu gübrələrin istehsalı üçün ammonyakdan, nitrat turşusu və onun duzlarından istifadə olunur.
Torpaqda gübrələr bitkilərin mənimsənilən formasına çevrilir:

CO(NH2)2 + 2H2O → (NH4)2CO3

CaCN2 + 3H2O → CaCO3 + 2NH3

Mineral azotlu gübrələrlə yanaşı üzvi azotlu gübrələrdəndə istifadə olunur .

Mənbə
-----

1. ↑   (#empty\_citation)
2. ↑  xXəzər Universiteti. abituryentlər üçün vəsait. s.397
**Kişi gimnaziyası** — Azov şəhərində yerləşən gimnaziya binası. İki mərtəbədən ibarət olan bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Azovda kişi gimnaziyası 1877-ci ildə II Aleksandrın əmrinə əsasən təsis edilmişdir. İnqilaba qədər gimnaziya və progimnaziyalar orta təhdil məktəbi olaraq götürülürdü. Sonrada bu progimnaxiyaya gimnaziya statusu verilmişdir. Bu təhsil müəssisəsinə əsasən 8-10 yaş arası uşaqlar təhsil alırdı. Gimnaziyada rus, fransiz, yunan, latın və alman dilləri, din, riyaziyyat, tarix, fizika və s fənlər keçilirdi..

Gimnaziyada oxiyan şagirdlərin mavi paltarları vardı ki, onunda üzərində gemüşü düymələr olurdu. Paltarın yaxalığında Azov gimnazoyasının baş hərfləri yazılmışdı - «AG».

XIX əsin əvvəllərində Azovda qızlar gimnaziyası təşkil edilmişdir. Hazırda qızlar gimnaziyasənın yerləşdiyi binada pefaqoji kollec yerləşir.

XX əsrin 20-ci illərində Azov kişi gimnaziyası Vahid əmək məktəbinə çevrilir.

Bu məktəblərdə əsas diqqət əmək vərdişlərinə yönəldilirdi. Şagirdlərdə gündəlik olmurdu. Onun yerinə əmək kitabçası vardı. 1924-cü ildə məktəb V. İ. Leninin adına adlandırılır. 

Böyük Vətən müharibəsi zamanı binasında hərbi qospital fəaliyyət göstərirdi. Burada artislərin yaralılar üçün konserləri belə baş tuturdu. Müharibədən sonra məktəb yeganə 10 illik məktəb olaraq qalırdı. 

Hazırda binada 1 nömrəli məktəb yerləşir.

XX əsrin 70-80-ci illərində V. İ. Lenin adına muzey təşkil edilmişdir.

Arxitektura
-----------

Gimnaziya binası arxitektur baxımından şəhərin incisi sayılır. Bina kərpiçdən inşa edilmişdir. Bina iki mərtəbədən ibarətdir.

Ədəbiyyat
---------

* Дик Н. Азовское просвещение. Как все начиналось. / Информационно-аналитический журнал «Современный журнал Азов», №3 (13), октябрь 2010.

Mənbə
-----

* Здание Мужской прогимназии[*ölü keçid*]
* Мой маленький Азов
* Мужская гимназия
* История нашей школы

İstinadlar
----------

1. ↑  "Школе № 1 г. Азова исполнилось 135 лет". 2017-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-26.
Kim Kardaşyan, realiti-şou ulduzu
**Selebrity**, yaxşı tanınan və ictimaiyyətin diqqətini və ya digər insanların diqqətini çəkən şəxsdir.

İnsan necə selebrity olur
-------------------------

Filmlərdə və televiziya aktyorlarında rol alanlar, mahnı oxuyanlar adətən məşhur olurlar. Yüksək rütbəli siyasətçilər, xəbərləri insanlara çatdıran insanlar, televiziya şoularının aparıcıları, kosmosa gedənlər, yüksək liqa idmançıları və mahnı oxuyan insanlar da bəzən selebrity olurlar. Bəzən Tereza Ana kimi insanlar ehtiyacı olan və ya müqəddəs olan insanlara kömək etdikləri üçün şöhrət qazanırlar.

Televiziya şəxsiyyəti
---------------------

"Televiziya şəxsiyyəti" televiziyada olması ilə tanınan şəxsdir. Bu insanlar tez-tez tok-şoular və ya müzakirə proqramları kimi televiziya proqramlarında aparıcı və ya qonaq olurlar.

Məşhur ailələr
--------------

Fərdlər şöhrət qazana bilər, lakin bir çox məşhur ailələr də var, məsələn, müxtəlif kral ailələri və ya s. məsələn, Barrymore, Cassidy (David və Shaun Cassidy), Rokfellerlər, Osmonds, Osbournes, Kardaşyan (Kim Kardaşyan), Jackson, Trump (Donald Tramp, Fred Trump) və Baldvin ailələri.

İstinadlar
----------
**Masalitin binası** - Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Bölşoy Sadovnya küçəsi və Kirovskaya prospektində yerləşən bina. Bina mühəndis Qriqori Nikolayeviç Vasilevin layihəsi əsasında 1890-cı ildə Eklektika stilinə yaxın inşa edilmişdir. XX əsrin əvvələrində bina qadın tacir P. K. Masalitinaya məxsus olmuşdur. Hazırda binada «Nyu-York» restoramı yerləşir. Masalitin binası Regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Gəlirli ev olaraq bina K. A. Vorojein tərəfindən 1890-cı ildə Qriqori Nikolayeviç Vasilevin layihəsi əsasında inşa edilmişdir. 1913-14-cü illər ərzində bina P. K. Masalitinə məxsus olmuşdur. Burada bir çox müəsissələr yerləşirdi: X. Mermelşteynə məxsus mağaza, halva ustehsal edən N. M. Masalitinaya məxsus fabrik, Beytlan və Kyonselmə məxsus kolbasa fakriki, N. İ. Kravçenkoya məxsus konvert fabriki, F. Voroşilova məxsus saat mağazası.

1920-ci ildə sovet hökuməti qurulduqdan sonra bina milliləşdirilmişdir. İkinci mərtəbə yaşayış yeri kimi istifadə olunmağa başlanılır. İkinci dünya müharibəsindən sonra bina yenidən təmir olunmuşdur. 1950-ci illərdə birinci mərtəbə «Bərbərxana», «Şirniyyat mağazası», «Piyvəxana» kimi istifadə edilirdi.

1990—2000-ci illərdə bina dəfələrlə öz sahibini dəyişmişdir. Hər gələn yeni sahib müəyyən dəyişikliklər edirdi. 2010-cu illərdə binada əsaslı təmir olmuşdur. Nəticədə bina öz ilkin görüşünü itirmişdir. Birinci mərtəbə idə yaşıl rəngə boyanmışdır. 28 sentyabr 2013 ildə binada yanğın olmuşdur.

Arxitektura
-----------

Nasalitin binası (solda)
Bolşoy Sadovnya küçəsi və Kirovskaya prospektində yerləşən yerləşir. Bina iki mərtəbəli olub kəpiçdən inşa edilmişdir. 
Masalitin binası Eklektika stilində inşa edilsədə barokko və klassizm əlsmətləri vardır. Bina baralyeflərlə bəzədilmişdir. 
Binanın fasadı kərpiç dekorkarla bəzədilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Rostov-na-Donu". Rostov vilayətinin rəsmi saytı. 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-28.
2. ↑  "Доходный дом К.А. Ворожеина (Дом П. Масалитиной)". voopiik-don.ru. 2018-07-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-15.
3. ↑  "Доходный дом Ворожеина не прошел проверку". ГТРК Дон-ТР. 2014-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-16. (rus.)
4. ↑  *Evdokiya Vetrova.* "Ristovun mərkəzində «Nyu-York» restoranında yanğın olmuşdur". donnews.ru. 2013-09-28. 2013-10-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-16.
**Kolvari jasmin** (*lat.* Jasminum fruticans) — zeytunkimilər fəsiləsinin jasmin cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qərbi Avropanın cənubunda, Türkiyə, Suriya, Livan, İsrail, İordaniya, İran, Kapet dağ, Krım, Azərbaycan, Gürcüstan, Dağıstanda və Qafqazda-Qara dəniz sahillərində rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Qışda həmişəyaşıl, soyuq rayonlarda isə yarpağıtökülən koldur. Hündürlüyü 1 m-dək, zoğları künclü, yaşıldır. Yarpaqları üç hissəli, cüt olmayan, lələkvari; yarpaq yerləşməsi spiral, xırda yarpaqları ensiz-ellipsvari, ucu küt və kənarları tükcüklü; ayaları çılpaq, parlaq, üstü tünd yaşıl, alt tərəfi daha açıqdır. Çiçəkləri ikicinsli, parlaq, sarı, yan budaqların uclarında 2-5 ədəd yarımçətirlərə yığılmış, çiçək tacı ensiz, uzun borucuqlu, kasaşəkilli, borucuğu 2 dəfə qısa, zəngşəkilli kasacıqdan böyük; erkəkcikləri 2, yumurtalığı yuxarıdır. May-iyulda çiçəkləyir. Meyvələri-şarşəkilli, parlaq, qara giləmeyvədir; avqust-sentyabrda yetişir.

Ekologiyası
-----------

Mezotermdir, -20-25 c-dək şaxtalara dözür. Kserofit bitkidir, quraqlığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyil, çürüntülü-karbonatlı, eroziyalı torpaqlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Respublikamızın bir çox bölgələrində mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir. 1570-ci ildən mədəni şəraitdə məlumdur, bordur, canlı hasarların düzəldilməsi üçün yararlıdır. Yamacların yaxşı bərkidicisidir. Dərman bitkisidir.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q872077
* Wikispecies: Chrysojasminum fruticans
* APDB: 149192
* EoL: 2870391
* EPPO: IASFR
* EUNIS: 176405
* FoIO: jasfru
* GBIF: 3684450
* GRIN: 20652
* iNaturalist: 82878
* IPNI: 609499-1
* Plant List: kew-351896
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:609499-1
* Tropicos: 23000212
* WCSP: 351896
* WoI: 765
* WFO: wfo-0000813815

 |

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 7.
Sekvoyya
**Sekvoyya** (*ing.* Sequoyah, həm də **Corc Gess** (*George Guess*) kimi də tanınır; təxm. 1760-1770 — 1843-1845) — çeroki hindu tayfasının başçısı, hecalı çeroki əlifbasının ixtiraçısı, çeroki dilində nəşr edilən **"Çeroki Feniks"** qəzetinin yaradıcısı olmuşdur.

Qısa bioqrafiyası
-----------------

Təxminən 1760-cı və ya 1770-ci illərdə çeroki tayfasından olan bir qadının oğlu olmuşdur. Onun doğum yeri məlum deyil, amma doğulduğu yer kimi Tenessidə Taskeqi kəndi göstərilir. 1809-cu ildə Alabama ştatının Villestaun şəhərinə gələrək, gümüş işləri ilə məşğul olmağa başlamışdır. Onda o ingilis dilini bilməsə də, amerikalıların yazıdan necə istifadə etdiyini görür. Bundan sonra o çeroki dili üçün yazı sistemini tərtib etməyə başlayır. İlk əvvəl o, əlifbanı heroqlif yazısı ilə tərtib etməyə üstünlük versə də, lakin sonradan bunu hecavi əlifba ilə əvəz etmək qərarına gəlir.

1821-ci ildə onun tərəfindən hazırlanmış əlifbada 86 simvol var idi. Bu simvollar qismən latın əlifbası və ola bilsin ki, kiril əlifbasından da götürülmüşdür. Doğma dilində ilk yazı və əlifbanı o, öz qızı Ayokaya öyrətmişdir. Onun ixtirası həmvətənləri tərəfindən ilk öncə inamsız şəkildə qarşılansa da, o, döyüşçülərin yığıncağında bunun faydalılığını nümayiş etdirə bildi. 1823-cü ilə qədər çeroki yazısı ümumişlək oldu. 1825-ci ildə isə Çeroki Milləti buna rəsmi status verdi.

1825-ci ildə Sekvoyya yeni bir əraziyə, Arkanzas ştatına yollanır və orada dəmirçiliklə məşğul olmağa başlayır. 1828-ci ildə o, Vaşinqtonda danışıqlarda iştirak etmişdir.

Ömrünün qalan hissəsini çerokilərin siyasi birliyi və Şimali Amerika hindularının ümumi yazı sisteminin yaradılmasına həsr etmişdir. O, 1843-1845-ci illər arası vəfat etmişdir.

Avstriyalı botanik Ştefan Endlixer Şimali Amerika sahillərində bitən sərvkimilər fəsiləsinə aid olan Sekvoya ağacını onun şərəfinə adlandırmışdır. Bu ağac dünyada ən hündür ağac hesab olunur. Hündürlüyü 110 metrə qədər çatır.
**Əxberdil Məhəmməd** (*avar.* Ахбердилав МухIаммад , çeç. Ахьвердин Махьма) (1803 — 18 iyun 1843) — İmam Şamilin generalı və mudiri. Əvvəlki iki imamın Qazi Məhəmməd və Qəmzət bəyin ən yaxın yoldaşı. Avarıstanın və Kiçik Çeçenistanın naibi. 

Şamil sağlığında varisi olaraq rəsmən elan edilir. Şimali Qafqaz imamlığında İmam Şamildən sonra ikinci şəxs və Şamilin "sağ əli" olaraq tanınır.

1839-cu ildə Axulqodakı məğlubiyyətdən sonra Kiçik Çeçenistana köçür, burada Kunak və dostu Naib İsa ilə birlikdə yaşayır. Onlar birlikdə basqınlara qoşulur.

Versiyalardan birinə görə mənşəyсэ avar, başqa bir versiyaya görə isə islamı qəbul etmiş ermənidir.

Mənşəyi və ilkin illəri
-----------------------

XIX əsrin əvvəllərində Avarıstanın Xunzax kəndində anadan olmuşdur. Milliyyətinə görə avardır. Bunu həm rus mənbələri, həm də digərləri iddia edir. Uşaqlığı və gəncliyi haqqında az şey məlumdur. Avarıstanda ona Axberdil Məhəmməd və ya Axberdilav, 19-cu əsrin rus mənbələrində Axberdı Maqoma kimi tanınır. Nikolay Dubrovin sözlərinə görə ağlı və ədaləti ilə seçilirdi.

Axberdil əla təhsil almış avar, ərəb, çeçen və qumuq dillərini mükəmməl bilirdi. Səid Arakan, Laçinilav kimi görkəmli ilahiyyatçılərdən təhsil alır, daha sonra isə ilk imam Qazi Məhəmmədlə birlikdə təhsil almışdır.

Qafqazda muridizmin yaranması ilə onun qızğın davamçısı olur. Dağıstan və Çeçenistanın ilk imamı Qazi-Məhəmmədin xütbələri ona güclü təsir göstərir. Axberdil Məhəmməd birinci imamın hərəkatına qatılır, ölümündən sonra ikinci imam Qəmzət-bəyin tərəfdarları arasında olur.

Ölümü
-----

Kiçik Çeçenistanda naib olaraq Axberdil Məhəmməd çeçenlər arasında çox hörmət qazanır. Axberdilav Çeçenistanın indiki Şatoyvski rayonunun Quş-Kert kəndində dəfn edilmişdir.

Ədəbiyyatda və kinoda
---------------------

Rəsul Həmzətov "Dördbarmaqдж əl" əsərini ona həsr etmişdir.
2014-cü ilin aprel ayında "Naslediya" telekanalı naibin həyat və fəaliyyətindən bəhs edən Əxberdil Məhəmməd – İmam Şamilin varisi sənədli filmini nümayiş etdirir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ю. У. Дадаев.* Государство Шамиля: социально-экономическое положение, политико-правовая и военно-административная система управления Arxivləşdirilib 2021-11-05 at the Wayback Machine. Мх.: Ихлас, 2006—491 с.
2. ↑  *Лобанов-Ростовский М. Б.* Записки о Кавказе 1840—1850-х гг. Arxivləşdirilib 2016-02-16 at the Wayback Machine Şablon:М, 2010. — 63 c.
3. ↑  *Гасаналиев М. М.* Первая Кавказская война 1817—1864 гг: ч. 1. Имамат (государство) Шамиля, 1840—1859 гг. ; ч. 2. Покорение Закубанья, 1858—1864 гг. Arxivləşdirilib 2021-10-02 at the Wayback Machine. 2006. С. 86.
4. ↑  "ЧЕЧНЯ. Армянский военначальник Чечни и Дагестана Ахбердил Мухаммед". ИА Чеченинфо (rus). 2021-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-29.
5. ↑  *Расул Гамзатов.* «Четырёхпалая рука» Arxivləşdirilib 2011-11-21 at the Wayback Machine
**Kolxida milli parkı** (*gürc.* კოლხეთის ეროვნული პარკი) — Gürcüstanın qərbində Kolxida çökəkliyində yerləşən milli park. Milli park Qara dənizin şərq hissəsindəki sahilboyu rayonları və Kolxida çökəkliyindəki paleostomi gölünün hövzəsini əhatə edir. Kolxida milli parkı 1898-ci ildə təşkil olunmuşdur. Kolxida qoruğu da Milli parkın tərkibinə daxildir.

Tərkibi
-------

Kolxida milli parkı Gürcüstanın 5 munisipalitetini (Zuqdidi, Xob, Senak, Abaş və Lançkut) əhatə edir. Milli parkın inzibati idarəçiliyi də beş rayona bölünür. Milli parkın mühafizə olunan ümumi sahəsi 446 km²-dir. Parkın ərazisində vizit-mərkəz və mehmanxana da fəaliyyət göstərir, turist gəzintiləri təşkil edilir, turistlərə ekoturizm və idman balıqçılığı üzrə xidmətlər göstərilir.

Coğrafiyası
-----------

Kolxida Milli parkının tərkibinə Avrasiyada 19 milyon il bundan əvvəl tropik və subtropik ekositem dövrü üçün xarakterik olan sürünənlərin qalıqlarının aşkar edildiyi Kolxida bataqlığı da daxildir. Piçori çayının töküldüyü Paleostomi gölü həm limanına, həm də təbii gözəlliyinə görə turistləri cəlb edir.

Florası
-------

Kolxida milli parkı üç ekosistemə - su, bataqlıq və qumlu ərazilərdə yetişən müxtəlif bitki növləri ilə zəngindir. Bu parkda gürcüstanın heç bir yerində təsadüf olunmayan bitki növlərinə də rast gəlmək mümkündür. Parkda həmçinin, Gürcüstanın "Qırmızı kitabına daxil edilmiş bir sıra bitkilər də yetişir. Bunlar əsasən aşağıdakılardır:

* Qartvisa palıdı (Quercus hartwissiana)
* Kolxida şəmşidi (Buxus colchica)
* Adi yasəmən (Fraxinus excelsior)
* Gürcü palıdı (Quercus iberica) və s.

Faunası
-------

Kolxida milli parkının heyvanat aləmi müxtəlifliyi ilə diqqəti cəlb edir. Park həm də köçəri quşların qışlaşdığı məkanlardan biridir. Paleostomi gölündə 88 növ balıq vardir. Gürcüstanın "Qızıl kitab"ına parkda məskunlaşmış 6 növ heyvan daxil edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Official Record for Kolkheti". Protected Planet. 2020-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-12.
2. ↑  "Биоразнообразие Колхетского Национального Парка". Агентство охраняемых территорий Грузии. 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-12.

| ⛭**Gürcüstan milli parkları** |
| --- |
| MP statuslu | Alqeti Milli Parkı • Borjomi-Xaraqauli Milli Parkı • Cavaxeti Milli Parkı • Kazbeqi Milli Parkı • Kolxida Milli Parkı • Mtirala Milli Parkı • Tbilisi Milli Parkı • Tuşeti Milli Parkı • Vaşlovani Milli Parkı | Borjomi-Xaraqauli Milli Parkı |
| MP kimi tanınan | Laqodexi Milli Parkı |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |
Ümumi yayılması
---------------

Qafqazda (Ermənistan) təbii arealı vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Zəngilanda (Mülk, Daştun kəndləri) və Had-rutda təbii halda yayılmışdır.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitki növüdür. CR B1ab(i,ii,iii,iv).

Bitdiyi yer
-----------

Enliyarpaqlı meşələrin kənarında rast gəlinir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Arealı geniş deyildir.

Becərilməsi
-----------

Azərbaycanda təbii ehtiyatı məlum səbəblərdən dəqiq təyin edilməmişdir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Iran yasəməninin hündürlüyü birdən iki metrədək olan, şaxələnmiş budaqlı koldur. Cavan budaqları zəif tükcüklüdür. Daha iri budaqları boz və ya qonur rəngli, sallaq, nazikdir. Yarpaqları dərivari, hamar, bütöv, uzunluğu 2-4 sm-dir. Xırda yarpaqları enli-lansetvari və ya ensiz-oval formalı, eni 1 sm-ədək, bünövrəsində daralmış, yuxarısında ucu bizdir. Çiçək qrupları çoxləçəkli olub, yuxarı yan tumurcuqlardan inkişaf edir. Uzunluğu 5-10 sm, eni 5-7,5 sm, yumurtavari, şaxələnmiş nazik oxludur. Yan çiçək qrupları budaqlardan qısadır. Çiçəkləri ağ-bə¬növ¬şəyi və ya ağ rəngli, ətirlidir. Kasacığın uzunluğu təxminən 2 mm, meyvələrində iki hissəyə bölünmüşdür. Kasacığı hissələri enli-üçküncdür. Çiçək tacının borucuğu silindrik və ya zəif qıfşəkilli, uzunluğu təxminən 1 sm, çiçək tacının hissələri enli-oval və ya oval-lansetvari formalı, ucu bizdir. Meyvəsi-dörd hissəli, uclarında ensiz qanadlı, uzunluğu 1 sm-dək, diametri 0,3 sm, tünd narıncı, yuxarı hissəsində küt və ya bəzən bizdir. 
İran yasəməninin çiçəkləməsi mayda başlayır və iyuna qədər davam edir. İyulda-avqustda meyvə verir.

Çoxalması
---------

Generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında park və bağlarda becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

Məlumat mənbələri
-----------------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

Ədəbiyyat
---------

* Деревья и кустарники. СССР. т. 5. 1960;
* Флора Азербайджана т.7. 1957;
* Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl kitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; \*Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
**Kolıma körfəzi** — Şərqi Sibir dənizinin şərqində yerləşən körfəz. Krestovıy buru ilə Kolıma çayı deltası arasında yerləşir. Öz adınıda buradan almışdır. Materik daxilinə 45 km məsafədə daxil olur. Eni ən enli yerdə 106 km-dir. Dərinliyi 4–6 metr arasında yerləşir.
Sahillərində tundra bitkiləri yayılmışdır. Cənub hissədən ona Kolıma çayı tökülür. Bu hissədə delta əmələ gəlir. Kolıma çayı burada qollara ayrılaraq körfəzə tökülür:Kamenka, QUMSP, Suxarıy, Stolbik, Tabışevskiй, Ştormovıy. Qərb hissədən isə körfəzə Bolşaya Şukonya çayı qovuşur. Sahillərində yerləşən burunlar:Bolşoy Çukoşiy, Kekurı, Tolstıy, Dırovatıy, Laptevlər, Obrıvıstıy. Sahilləri əsasən düzəndir.Şərq hissəsimndə Troyana və Ambarçik buxtaları yerləşir.
Körfəz ilin böyük hissəsi buzla örtülü olur. Günlük qabarmaların hündürlüyü 0,2 m-dir.

İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Saxa Respublikası ərazisinə daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Топографическая карта залива R-57,58 — 1 : 1 000 000". 2013-12-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-04.
**Dərbənd mayakı** — Rusiya Federasiyasının ən cənub mayakıdır. Mayak Dağıstanın Dərbənd şəhərində yerləşir.

Mayak Rusiyanın qorunan abidələri və UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Dərbənd qədim zamanlarlar liman şəhəri olmasına baxmayaraq, burada XIX əsrə qədər limanların əsas atributlarından sayılan mayakın olması barədə məlumat yoxdur.

Rusiya imperiyasına məxsus gəmilər Dərbənd qalası rayonuna XVI əsrin 60-cı illərində yan almışlar. Bu zaman ruslar Xəzər dənizinin qərb sahillərinə gərbi yürüşlər təşkil edirdilər.

I Pyotr Xəzər dənizində Rusiyanın təsir dairəsini artırmaq və Baltik-Xəzər dəniz yolunu inkişaf etdirməklə Avropa-Şərq arasında ticarət əlaqələrini qurmaq məqsədi ilə 1722—1723-cü illərdə Rusiya imperator donanamasının köməyi ilə Xəzəryanı bölgələrə hərbi yürüşünü təşkil etmişdir. Bunun nəticəsində Dərbənd və Bakı kimi tratüji əhəmiyyəti olan şəhərlər ələ keçirilir.

1826—1828-ci illərdə baş vermiş Rusiya-İran müharibəsi sonrası Rusiya Xəzər dənizində yeganə hərbi gücə çevrildi. rus və fars ticarət gəmiləri isə dənizdə sərbəst dolaşma hüququ əldə etdi. 

XVIII əsrdə Xəzər dənizində poçt və sərnişin gəmiçiliyin inkişafı Dərbənddə mayak tikitisini zəruri edir.

Liman qısa zaman kəsiyində inkişaf edirdi. Qafqaz canişini, general-feldmarşal knyaz Mixail Vorontsov Xəzər dənizində gəmilərin təhlükəsizliyini təmin etmək və və Dərbənddə mayakın inşasını gerçəkləşdirmək məqsədi ilə qərar qəbul edir. Mayakın inşasına 1851-ci ildə başlanılır.

1853-cü ildə mayak kapitan saviniçin layihəsi əsasında inşa edilərək bitirilir. 16 yanvar 1853-cü ildə mayak karantin və gömrük postunun gözətçilərinə təhvil verildi.

Yerləşməsi
----------

Mayak şəhərin mərkəzində, Kirov və Nizami adına parkda yerləşir.

N42°03'41,20" E48°17'45,48"

İstinadlar
----------

1. ↑  "Mədəni irs abidələri. Dərbənd mayakı". 2021-11-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-26.
2. ↑  "«Dərbənd» mayakı". 2016-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-26.
3. 1 2  "Дербентский маяк". 2016-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-26.

Mənbə
-----

* Dərbənd mayakı
Porta Pia, xarici tərəfdən görünüş
**Porta Pia** (lat. *Porta Pia*) — Romanın Avrelian divarının şimal-şərq tərəfindəki qapılar. Nomentan yolunda yerləşən bu qapıları Mediçi ailəsindən olan Roma papası IV Piy tikdirmişdi. Qapılar sökülmüş Nomentan qapılarının (*lat.* Porta Nomentana) yerində ucaldılıb.

Piy qapıları. Cənub-qərb fasadı. Şəhər tərəfdən görünüş
Vazariyə inansaq, bu qapılar Mikelanceloya aid sonuncu memarlıq proyekti olmuşdular. Mikelancelo qapıların layihəsi üçün 3 variant təqdim etmişdi və pontifik, onlardan ən ucuzunu seçərək sifarişi təsdiqləmişdi. 1561–1565-ci illərdə memar Cakomo del Dukanın nəzarəti altında tikilən fasad, hətta manyerizm üçün belə həddən artıq olan qeyri tipik detallarla bəzənib. Buna görə də onu "əbədi şəhərin" girişinin üzərində teatr pərdəsinə bənzədirlər. Təəssüf ki, qapılar üzərində işin sonunu Mikelancelo görə bilməmişdi.

1851-ci ildə qapıları ildırım vurmasından sonra, qapıların sifarişçisinin adaşı olan IX Piy, onları restavrasiya etmək qərarına gəldi. Xarici, şimal-şərqi fasad 1869-cu ildə Vircinio Vespinyaninin layihəsi əsasında Mikelancelonun işindən fərqli olaraq neoklassik üslubda tamamlanmışdı. Yeni fasadın nişlərinə Müqəddəs Aqnesin və Papa I Aleksandrın heykəllərini qoyulmuşdu. Arkanın üzərində isə Papanın qapıları, 1855-ci ildə qonşu Müqəddəs Aqnes monastrında divarın dağılmasından "möcüzəvi xilas" etdiyini xatırladan lövhə vurulmuşdu. 1853-cü ildə iki il əvvəlki ildırım vurmasına görə restavrasiya işləri başlandı. Bu bərpa işləri çərçivəsində yeni bina və daxili həyət də əlavə edilmişdi.

Piy qapıları, 20 sentyabr 1870-ci ildə, bersalyer qoşunlarının onların yanındakı boşluqdan Romaya girməsindən sonra tarixə düşmüşdülər. Bu hadisə ilə risorcimentoya son qoyuldu. 1932-ci ildə Benito Mussolini, qapıların önündəki meydanda bersalyerlərə abidə qoymaqla bu hadisəni qeyd etməyi əmr etmişdi.

18 iyun 1904-cü ildən bəri qonşu binada Bersalyerlər muzeyi fəaliyyət göstərir. Bu muzeydə İtaliyanın milli qəhrəmanı Enriko Totinin qəbri saxlanılır.

11 sentyabr 1926-cı ildə bombardmançı Cino Luketti Piy qapıları yaxınlığında Benito Mussoliniyə uğursuz suiqəsd etmişdi.

Qeydlər
-------

1. ↑  A World History of Architecture — Marian Moffett, Michael W. Fazio, Lawrence Wodehouse — Google Книги
2. ↑  "Энрико Тоти. Герой на велосипеде" на сайте guide.supereva.it Arxivləşdirilib 2020-11-29 at the Wayback Machine (ital.)

Linklər
-------

* Baedecker. ROM. Verlag Karl Baedeker. Auflage 2002. ISBN 3-87504-125-9
**Pittisit** — rentgenoamorfdur. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Xassələri
---------

Rəng – qırmızımtıl-qonur, qəhvəyi, sarımtıl; Mineralın cizgisinin rəngi – oxra çalarlı sarı; Parıltı – qatranı, şüşə; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 2,2-2,5; Sərtlik – 2-3; Kövrəkdir; Sınıqlar – qabıqvari, tikanlı; Morfologiya – Mineral aqreqatları: kollomorf əmələgəlmələr, qabıqlar, stalaktitlər.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Filiz yataqlarının oksidləşmə zona-larında arsenopirit və löllingitin hesabına yaranan tipik ekzogen əmələgəlmədir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: hötit, hidrohötit, hidrohematit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Rammelsberq (Almaniya); Falun (İsveç). Azərbaycanda Filizçay, Daşkəsən, Şimali-Daşkəsən, Ağdərə yataqlarında qeyd edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  rruff. International Mineralogical Association, Arizona Universiteti.
2. ↑  mineralienatlas.de (ing.).

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç |

* General Pitticite Information
Mixail Asatiani. 1907
**Mixail Asatiani** (*ing.* Mikheil Asatiani; 10 may 1882, Tiflis – 20 yanvar 1938, Tbilisi)— görkəmli gürcü psixiatrı, Gürcüstanda elmi psixiatriyanın qurucularından bir. 1907 -ci ildə Moskva Dövlət Universitetini bitirib və Moskvada psixiatrik klinikada işləməyə başlayıb. Nəhayət, 1921-ci ildə Tiflis Dövlət Universitetində Psixiatriya kafedrasının müdiri oldu və Psixoterapiya jurnalının redaksiya heyətində çalışdı. 1925-ci ildə Tbilisidə ölümündən sonra adını daşıyan Psixiatriya Araşdırma İnstitutunu qurdu və ölənə qədər rəhbərlik etdi. Yüzlərlə elmi araşdırmaya rəhbərlik etmiş və klinik psixiatriya və psixoterapiyada təxminən 40 məqalə hazırlamışdır. Orijinal "reproduktiv təcrübələr" metodunun müəllifidir.

Ölümü
-----

Ölümündən bir il əvvəl naməlum bir gənc Mixaildən göstərilən ünvandakı evə girib xəstəni ziyarət etməsini istədi. Razılaşdı və ünvana çatanda təəccüblənən ev sahibləri ünvanı necə bildiyini soruşdular. Sonra öyrənir ki, bu gənc çoxdan ölübmüş. Bundan bir il sonra ruhi xəstəlikdən əziyyət çəkir və vəfat edir. Müvəqqəti də olsa ruhları görə bilməsi ölüm əlaməti sayılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Vakhtang Rtskhiladze, pg. 67, *Spiritism and soul invocations*, 1992
**Abramoviç Mixail Vladimiroviç**  (pol. Michał Abramowicz) — Azərbaycan polyaklarından olan məşhur geoloq-neftçi, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru (1941), professor, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1955), Əməkdar elm xadimi.

Həyatı
------

Abromoviç Mixail Vladimiroviç 1884 Bakı şəhərində mühəndis-texnoloq ailəsində anadan olmuşdur. 1910-cu ildə Peterburq Dağ-Mədən İnstitutunu bitirmişdir. 1920-ci ildən 1930-cu ilə qədər "Azneft" Birliyinin Geologiya İdarəsinə rəhbərlik etmişdir. 1932-ci ildən ömrünün axırına qədər Azərbaycan Sənaye İnstitutunda Neft və qaz yataqlarının axtarışı və kəşfiyyatı kafedrasında professor və kafedra müdiri işləmişdir. 1935-1937-ci illərdə SSRİ AZFAN-nın geologiya sektorunun rəhbəri olmuşdur. 1938-ci ildən İ.M. Qubkin adına neft-geologiya laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. 1941-ci ildə ona elmi-tədqiqat işlərinə görə geologiya-mineralogiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi verilmişdir. 1955-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

O, Azərbaycanın geologiya elminin əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. D.V.Qolubyatnikovla birlikdə Abşeron yarımadasının ilk irimiqyaslı xəritəsinin tərtibində iştirak etmişdir.

İlk dəfə neft yataqlarında suyun paylanması üzrə Palmer sistemini tətbiq etmişdir. Neft yataqlarının səmərəli kəşfiyyatı və işlənilməsi üçün elmi əsaslar işləyib hazırlamışdır. Respublikada bir sıra ilk neft yataqlarının açılması onun adı ilə bağlıdır. Dünya geolgoyası təcrübəsində ilk dəfə olaraq neftli qatların ritmik quruluşunu, neftin xüsusiyyətlərinin dəyişməsi ilə neftli layların yatım şəraiti arasında əlaqəni müəyyən etmiş, neft mədənləri sularının təsnifatını vermiş, neft yataqlarının əmələgəlməsində tektonik faktorların rolunu təyin etmiş, neft və qazın proqnoz ehtiyatlarının hesablanması üsulunu işləyib hazırlamış, yod və brom hasil etmək üçün neft sularını xammal kimi təklif etmiş, neft yataqları sularının kimyəvi tərkibinə görə təsnifatını neft mədənlərində tətbiq etmişdir. O, quyularda açılmış layların qazlılığını müəyyən etmək üçün qaz karotaj fiziki-kimyəvi üsulunu ilk dəfə olaraq təklif etmişdir.

O, professor, Əməkdar elm xadimi olmaqla yanaşı, elmi işlərini müəllimlik fəaliyyəti ilə birlikdə aparmışdır. Neft hasılatında təkrarı üsulların geoloji tətbiqi layihəsinin, Respublikada neft yataqlarında ehtiyatların hesablanmasının və yüksək ixtisaslı geoloq kadrların hazırlanmasında böyük rol oynamışdır. 100-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 6 monoqrafiyanın müəllifidir.

Elmi Tədqiqatları
-----------------

M.Abramoviç 100-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 6 monoqrafiyanın müəl­lifidir.

Mükafatları
-----------

* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni və medallarla tətlif olunmuşdur.
* "Əməkdar elm xadimi" fəxri adını almışdır.

Mənbə
-----

* *"Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004, 362 s.*
* Mixail Abramoviç haqqında məlumat

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  "Abramoviç Mixail Vladimiroviç" (Azərbaycan). science.gov.az. 15-9-2021 tarixində arxivləşdirilib.
**Mixail Petroviç Avenarius** (*rus.* Михаи́л Петро́вич Авена́риус; 7 (19) sentyabr 1835, Puşkin[d], Sankt-Peterburq quberniyası[d] – 4 (16) sentyabr 1895, Kiyev) — Rusiya fiziki.

Həyatı
------

Mixail Petroviç Avenarius lüteran pastoru Pyotr Aleksandroviç Avenariusun (1794–1854) oğlu idi. 19 sentyabr 1835-ci ildə Çarskoye Seloda anadan olmuşdur. Yazıçı Vasili Avenariusun qardaşıdır. 1854-cü ildə 5-ci Sankt-Peterburq gimnaziyasını, sonra isə 1858-ci ildə Peterburq Universitetini bitirmiş, ardınca bir müddət 2-ci gimnaziyada fövqəladə müəllimlik etmişdir. 1862-ci ildə xaricə getmiş, burada iki il əvvəl Berlində universitet kurslarında iştirak etmiş və professor Maqnusun laboratoriyasında işləmiş, sonra isə professor Kirxhofun rəhbərliyi ilə Heydelberqdə çalışmışdır.

1865-ci ildə Rusiyaya qayıtmış və Kiyev Universitetinin fizika kafedrasının dosenti, 21 sentyabr 1866-cı ildən qeyri-adi professor, 11 noyabr 1867-ci ildən adi professor vəzifələrinə təyin edilmişdir. 1890-cı ilə qədər universitetdə çalışmışdır. Bütün bu illər ərzində o, elmi məqsədlərlə xaricə, ömrünün son illərində isə səhhətini yaxşılaşdırmaq üçün yayda ancaq arabir Kiyevi tərk etmişdir. Almaniyaya etdiyi səfərlərin birində o, fizika problemlərinə həsr olunmuş alman elmi jurnalı "*Annalen der Physik*"in tam dəstini ehtiva edən çox qiymətli fiziki kitabxana əldə etmişdir.

1875-ci ildə Ukraynada ilk eksperimental fizika laboratoriyasını və Kiyev Universitetinin Fizika fakültəsində tələbələr üçün fiziki laboratoriya emalatxanasını təşkil etmişdir. 1865–1885-ci illərdə Kiyevdəki Müqəddəs Vladimir Universitetinin meteorologiya laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. 29 dekabr 1876-cı ildə Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir. O, 30 avqust 1884-cü ildə fəal dövlət müşaviri vəzifəsinə yüksəlmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Агеенко Ф. Л. Авенариус Михаил // Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение. — М.: Мир и Образование; Оникс, 2010. — С. 57. — 880 с. — ISBN 5-94666-588-X, 978-5-94666-588-9.
2. 1 2  Авенариус Михаил Петрович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
3. 1 2  Avenarius Michael Arxivləşdirilib 2016-03-24 at the Wayback Machine // Erik-Amburger-Datenbank (alm.)
4. ↑  "Історія ЦГО. Перший період". ЦЕНТРАЛЬНА ГЕОФІЗИЧНА ОБСЕРВАТОРІЯ імені Бориса Срезневського (ukrayna). 2021-12-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-08.
5. ↑  Профиль Михаила Петровича Авенариуса Arxivləşdirilib 2023-02-01 at the Wayback Machine на официальном сайте РАН

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Гольдман А. Г.* Михаил Петрович Авенариус и киевская школа экспериментальной физики. — УФН. — Т. 44. — август 1951.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | LCCN: no2002004089 · VIAF: 16884430 · WorldCat VIAF: 16884430 |
**Tixomirov Vladimir Vladimiroviç** - geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor, SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü

Həyatı
------

Tixomirov Vladimir Vladimiroviç Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1938-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunu (indiki ADNSU) bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Azərbaycan Geoloji İdarəsində Kiçik və Böyük Qafqaz, Naxçıvan çöl partiyalarında işləməklə başlamışdır. Xəzəryanı-Quba vilayətində yanar şist, Balakəndə filiz yataqlarına axtarışlar aparmışdır. Böyük Vətən müharibəsi başlanarkən könüllü olaraq cəbhəyə getmişdir. Ağır yaralanmış və görmə qabiliyyətini tamamilə itirmişdir. Son dərəcə əməksevərliyi, iradə qüvvəsi, cəsarəti, elmə həvəsi V.V.Tixomirovun yenidən işə qayıtmasına kömək etdi. 1945-ci ildə o, aspiranturaya daxil olur. Kiçik Qafqaz üzrə tədqiqatlar aparır. Onun tərəfindən Kiçik Qafqazın Azərbaycan hissəsinin təbaşir çöküntülərinin stratiqrafik bölgü sxemi işlənib hazırlanmış, vulkanogen qatlarla əlaqədar olan faydalı qazıntı yataqlarının geoloji-tektonik vəziyyəti dəqiqləşdirilmişdir. Onun namizədlik dissertasiyası geologiya-mineralogiya elmləri doktoru dərəcəsinə layiq görülmüşdür. V.V.Tixomirov SSRİ Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunda (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) elm tarixi laboratoriyasına başçılıq etmişdir. O, burada ömrünün sonuna qədər işləmişdir. 1960-cı ildə V.V. Tixomirovun rəhbərliyi altında Geologiya İnstitutunda SSRİ-nin geoloji öyrənilməsi üzrə Komissiya (KOQİ) yaradılır.

Elmi fəaliyyəti
---------------

V.V.Tixomirov "SSRİ-nin geoloji öyrənilməsi" 50 cildlik fundamental işin hazırlanmasına başlayır. Onun bilavasitə rəhbərliyi altında Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutu və Azərbaycan Geologiya İdarəsi tərəfindən Azərbaycanın geoloji öyrənilməsinə həsr olunmuş (XIX əsrin sonundan) 42-ci cild hazırlanmışdır. Ümumiyyətlə SSRİ-nin geoloji öyrənilməsi üzrə 600-dən çox kitab buraxılmışdır.

V.V.Tixomirov keçmiş SSRİ-də geologiya tarixinin öyrənilməsində silinməz iz qoymuş böyük alimdir. Bir çox illər ərzində o, geoloji elmlər tarixi üzrə Beynəlxalq Komitənin Prezidenti olmuş, Beynəlxalq Geologiya Tarixi Akademiyasına həqiqi üzv seçilmişdir. 400-dən çox elmi nəşrin müəllifidir. Geologiyanın tarixinə dair bir neçə elmlər namizədi hazırlamışdır.

Mənbə
-----

* *"Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004, 362 s.*
**Vladimir Samsonov** (17 aprel 1976, Minsk) — Belarusu təmsil edən stolüstü tennisçi.

Karyerası
---------

Vladimir Samsonov Belarusu 1996-cı ildə Atlanta şəhərində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 5-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Vladimir Samsonov Belarusu 2000-ci ildə Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 5-ci, cüt turnirdə isə 17-ci pillənin sahibi olub.

Vladimir Samsonov Belarusu 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 9-cu pillənin sahibi olub.

Daha sonra Vladimir Samsonov Belarusu 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 9-cu pillənin sahibi olub.

Vladimir Samsonov Belarusu 2012-ci ildə London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 9-cu pillənin sahibi olub.

Daha sonra Vladimir Samsonov Belarusu 2016-cı ildə Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 4-cü pillənin sahibi olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Olympedia.org.* "**Uladzimir Samsonau**". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2022-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.