recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Şərqi Avstraliya cərəyanı** — Sakit okeanda cənub ekvator axımından formalaşaraq Mərcan dənizindən keçən və Avstraliyanın şərq sahillərinə çataraq, cənuba doğru axan isti okean cərəyanıdır.

Xüsusiyyətləri
--------------

Avstraliya sahillərinin yaxınlığında təxminən 15° c.en-də cənub ekvator axımı bölünərək Şərqi Avstraliya cərəyanını yaradır. Bu, Avstraliya sahillərinə yaxın ən böyük okean cərəyanıdır. Cərəyan 30° c.en-də maksimum sürətinə çataraq, 90 sm/s sürəti ilə axır. Cənub istiqamətində axarkən 31°c.en ilə 32° c.en arasında bölünür. 33° c.en-ə çatdıqda o, cənub istiqamətinə keçməyə başlayır və axımının digər hissəsi sıx sirkulyasiya zamanı şimala tərəf dönür. Bu ərazidə Şərqi Avstraliya cərəyanı özünün maksimum axım nəqliyyatına çatır, təxminən 35 Sv (Bir sverdrup (Sv) saniyədə 106 m3-ə bərabərdir). Geri dönməyən axımın çox hissəsi Yeni Zellandiyanın şimal burnunun şimalında Tasman dənizindən keçərək şərqə doğru Tasman cəbhəsinə irəliləyir. Cərəyanın qalan hissəsi cənuba doğru Qərb küləkləri cərəyanına çatana qədər axır. Tasman hissəsində axımın nəqli 13 Sv hesablanmışdır. Şərqi Avstraliya cərəyanının şərqə doğru hərəkəti və Yeni Zelandiya sahil xətitinə yenidən gəlməsi Şərqi Aukland cərəyanını formalaşdırır. Həmçinin, bu cərəyan da tropik dəniz faunasını Avstraliyanın cənub-şərq sahilləri boyu subtropik bölgələrdəki yaşam yerlərinə daşımaq üçün hərəkət edir.

Həmçinin bax
------------

* Sakit okean
* Kamçatka cərəyanı
* Tasman dənizi
* Mərcan dənizi

Xarici keçid
------------

* Okean suyunun hərəkəti

İstinadlar
----------

1. 1 2  Talley, Lynne. *Descriptive physical oceanography: an introduction* (6th ed.). San Diego, CA: Elsevier Inc.
2. ↑  Roemmich, D.; Sutton, P. (1998). "The mean and variability of ocean circulation past northern New Zealand: Determining the representativeness of hydrographic climatologies.". *J. Geophys. Res*. **103**: 13041–13054. doi:10.1029/98jc00583.
**Şərqi Avropa kirpisi** (*lat.* Erinaceus concolor) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin həşəratyeyənlər dəstəsinin kirpilər fəsiləsinin meşə kirpisi cinsinə aid heyvan növü. Adi kirpinin ən yaxın növ sayılır.

Xarici görünüş
--------------

Şərqi Avropa kirpisi demək olar ki, adi kirpiyə çox oxşardır. Ancaq omnları Şərqi Avropa kirpisinin başı və yan hissələri hiss ediləcək tərzdə tünd-bozdur. bel və yan hissələri iynələrlə örtülüdür. İynələrinin uzu ağdır. Orta hissəsi isə qara və boz rəngli zolaqlıdır. İynələrin uzunluğu 2,5—3,5 sm-dir. Xəzi qəhvəyidir. Sinə nahiyyəsində hər zaman ağ ləkə olur. qulaqları xırdadır (3,5 sm-dən az).dairəvi olub demək olar ki, xəz səbəbindən görsənmir. Bədəninin uzunluğu 35 sm, quyruğu 20—39 mm-dir. İlin mövsümündən asılı olaraq 240—1232 q arasında dəyişir.

Yayılması
---------

Şərqi Avropa kirpisi mərkəzi avropadan tutmuş Qərbi Sibirə kimi yayılmışdır. Şimal areal Rusiyanın Moskva və Kirov vilayətləri, Belarusiyadan keçir. Cənub sərhədi isə Qafqaz, Kiçik Asiya, İran, Kipr adasından keçir. 

Onların yayılma relyefi müxtəlifdir. onlara yarımsəhradan tutmuş alp cəmənliklərinə qərdər ərazilərdə müşahidə etmək olar. 1100 metr hündürlüyü olan ərazilərdə müşahidə edilirlər. kanalların kənarı, meşələr, çay vadilərini üstün tuturlar. Əsasən gecə həyat tərzi keçirirlər. Təbii gizlənmə əraziləri otların və kolların arası yarpaqların altıdır. Qışlama yaşadığı iqlim şəraitindən, heyvanın yaşından, yığdığı piy ehtiyyatından asılı olaraq dəyişir. Qışlama əsasən noyabrın sonlarından başlayır və marta qədər davam edir. bu zaman kirpi şəkisinin 35% itirir. Qışlamağa gedən kirpi ən azı 600 q şəkiyə sahib olmalıdır. Əks halda o qışlamdan ağ çıxa bilməyəcək.

Qidalanma
---------

Onların qidasının əsasını həşəratlar təşkil edir: sərtqanadlılar, düzqanadlılar, dermaptera, ilbizlər, oniscidea, yağış qurdları və s. Onların qidasına həm də giləmeyvələr, göbələklər, bitki tumları və meyvələrdə daxildir. Leş belə yeyə bilirlər. Onlar bəzi suda-quruda yaşayanlar, kərtənkələlər, kiçik gəmiriciləri ovlayırlar.

Təbii düşmənləri
----------------

Şərqi Avropa kirpisini müxtəlif yırtıcı quşlar yeyə bilir (bayquşlar), porsuqlar, gəlinciklər və digər susamurları).

Şərqi Avropa kirpisi bir çox parazitar canlıların qurbanına çevrilə bilir (birələr, gənələr, yumru və lentşəkilli qurdlar).

Çoxalmması
----------

İlin isti dönəmində çütləşirlər. Dişilər əsasən yarpaq altında və ya otların arasında, uzunluğu 20—30 sm, eni 15—20 sm olan yuvalar qururlar. İl ərzində dişi 3—8 arası bala verə bilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q748436
* Wikispecies: Erinaceus concolor
* ADW: Erinaceus\_concolor
* EoL: 1178682
* Fauna Europaea: 305455
* Fauna Europaea (new): b59ac39e-dd2c-4004-8fe6-597bee8b8433
* GBIF: 5219624
* iNaturalist: 43043
* IRMNG: 10230484
* ITIS: 633539
* IUCN: 40605
* MSW: 13600016
* NCBI: 37316

 |
**Xanskoe** — Krasnodar diyarının Beysuqski limanınının şimal sahili yaxınlığında olan duzlu göl. Göl Yeyski rayonunun Yeyski kənd yaşayış məntəqəsi yaxınlığındadır. Bir çox mütəxəssislərin fikrinə görə tezliklə limanla birləşəcək. Göl səthinin sahəsi — 86 km²-dir.

Coğrafi mövqeyi
---------------

Xanskoe gölü Krasnodar diyarının şimali-qərbində, Azov dənizinin sahilində yerləşir. Göl Yasenski və Kopanski stansiyaları arasındadır. Yeyski yarımadasının cənubunda yerləşən gölü Krasnodar şəhərindən 130 km ayırır.

Ümumi məlumat
-------------

Xanskoe gölü laqun mənşəlidir. Qədim zamanlarda göl Azov dənizinin körfəzi olmuş və Beysuqski limanına birləşmişdir. Sonradan dənizin geoloji fəaliyyəti nəticəsində gölü dənizdən ayıran tirə yaranmış və sonda göl dənizdən ayrılmışdır. Xanskoe oval formaya malikdir. Cənub-şərqdən şimal-qərbə uzanmışdı. Gölün uzunluğu 16 km, eni isə 6-7 km-dir. 2000-ci ilin məlumatına görə göl səthinin sahəsi 108 km²-dir. Gölün orta dərinliyi — 0,5-0,9 m, maksimal dərinlik 1,2-1,8 etrdir.

Gölün mərkəzində, şimaldan cənuba doğru adalar qrupu uzanır. Adalar əsasən qumlu-balqqulağı qarışığından formalaşıb. Adalar daima formaya malik deyillər. Adaların sahəsi, forması və sayı suyun səviyyəsindən, eləcə də dalğaların fəaliyyətindən asılı olaraq dəyişir.

Göl suyu yüksək minerallaşmaya malikdir. Kimyəvi tərkibi — sulfat-xloridli, magnezium-nitratlıdır. Göl əsasən yağış və qar suları ilə qidalanır. Əlavə olaraq gölə Azov dənizindən dar keçiddən su daxil olur. Yay aylarında güclü buxarlanma nəticəsində gölün sahəsi kiçilir və duzluluq 12 dəfə artır.

Göl təbiət abidəsi statusuna malikdir və qorunur. Quraq illərdə göl tamamilə quruyur və duzla örtülü dib üzə çıxır. Xanskoe gölü müalicəvi palçığı ilə də tanınır. Palçıq sulfatlardan, karbonatlardan, xloridlərdən ibarətdir. Göl yaxınlığında müalicəvi sanatoriya fəaliyyət göstərir.

Göldə ətraf ərazidə qeydə alınan quş növlərinin yarısına rast gəlinir. Göldə olan adaların biri Şimali Qafqazın ən böyük quşların məskunlaşdığı ərazidir. Burda qıvrımlələk qutan, Hydroprogne caspia, böyük qarabatdaq və s. yuva qurur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "СловарьГеоназвРоссииСНГ.pdf" (PDF). 2021-11-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-10-12.
2. ↑  Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 8. Северный Кавказ / под ред. Д. Д. Мордухай-Болтовского. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 309 с.
3. ↑  "Об отнесении природных объектов к государственным памятникам природы". docs.pravo.ru (rus). 2021-10-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-16. // Исполнительный комитет Краснодарского краевого Совета народных депутатов, Решение от 14 июля 1988 года № 326
Yarımkürələr xəritəsində Asiya
**Şərqi Asiya** (*çin.* 东亚, kor. 동아시아, *yap.* 東アジア) — Asiyanın şərq hissəsi.

Sakit okeana yumşaq, subtwropik və tropik zolaqlara yaxımdır. Relyefi mürəkkəb dağ və düzənlikdir. Seysmik aktiv zonadır. Düzənliklər şumlanır və yaşıllıqlarla zəngindir.

İqlimi musson, sezona görə rütubətli, tayfunlu və daşqınlıdır.

Şərqi Asiyaya Çin, Tayvan, Yaponiya, Koreya Xalq Demokratik Respublikası, Koreya Respublikası, Monqolustan aid edilir.

Mədəni Çin mərkəzçiliyi
-----------------------

Koreyada, Çində habelə Vietnamda Mədəni Çin mərkəzçiliyinin ənənəvi Çin dili və yazısı; ictimai və ailəvi Konfutsiçi qaydaların ideoloji çərçivələri; qanuni və icraedici sistemlər; Buddizm və tarixşünaslıq sənəti geniş yayılmışdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "… Cultural Sinocentrism was the basso ostinato of East Asia for more than a millennium: the classical Chinese language and writing system; ideological frames of the Confucian social and familial order; legal and administrative systems; Buddhism, which was transmitted to Korea, Vietnam, and China via Chinese translations of canonical texts and Chinese versions of Buddhist prac- tice; and the art of historiography itself" The Oxford History of Historical Writing. Volume 3. Jose Rabasa, Masayuki Sato, Edoardo Tortarolo, Daniel Woolf — 1400–1800, səhifə 2.
Azərbaycan Milli MətbəxiŞirin qoğal**Şirin qoğal**
**Şirin qoğal** Azərbaycanın milli şirniyyat növlərindən biridir.

Ərzaqlar
--------

### Xəmir üçün

* 1kq un
* 2 yumurta
* 1/2(yarım) çay qaşığı sarıkök
* 1 çay qaşığı dolu duz
* 2-2,5 stəkan süd
* 1 çay qaşığı quru maya

### İçlik üçün

* 1 stəkan un
* 1 stəkan şəkər tozu
* x.q əridilmiş kərə yağı,
* 1/4 (dörddəbir) çay qaşığı hil
* 1 stəkan çəkilmiş qoz (istəyə görə)
* 1stəkan şəkər tozu \*1/4 çay qaşığı

### Yağlamaq üçün

* 400-450 qram kərə yağı

### Üzü üçün

* 1 ədəd yumurta
* Xaşxaş

Hazırlanması
------------

Xəmiri hazırlamaq üçün stəkana mayanı töküb ilıq suda qarışdırırıq. 5-10 dəqiqə qalıb köpüklənir.Südü ilıq qızdırıb sarıkök töküb qarışdırırıq.Bir qaba unu ələyirik. Unun ortasını açırıq. Yumurtanı sındırırıq, duzu səpirik, mayanı və sarıköklü südü əlavə edirik.Xəmiri qarışdırıb tam həll olananadək yoğururuq. Yumşaq xəmir olur. Xəmirin üstünə klyonka çəkib dəsmal qoyub acıması üçün üstünü örtürük.İndi isə içliyi hazırlayaq. Unu tavaya töküb qazın üstündə qızılı rəngdə olanadək dayanmadan qarışdıra-qarışdıra qovururuq.Hazır olanda əridilmiş yağı əlavə edib yaxşı qarışdırırıq.Hazır kütləni başqa bir qaba boşaldırıq.
Kütlə soyuduqda şəkər tozunu və hili əlavə edib yaxşı qarışdırırıq. İçlik hazırdır.Yuxaları yağlamaq üçün yağı qabda əridirik .Üzünə çəkmək üçün yumurtanı bir qaba sındırırıq.Xəmir 2 saata açıyır.
Xəmirdən 15 kündə düzəldirik.
5 dəqiqə qalır kündələr özünə gəlir.

Nazik yuxa yayırıq.

Yuxaların hər layını bir az dartıb böyüdürük və yağlayırıq.
Bütün yuxalar qurtardıqdan sonra kəsib hazırlayırıq.
Ortasını aralayıb içlik qoyub ağzını bükürük.
Azca əlimizlə yayıb ağızı yuxarı düzürük. Qurumasın deyə üstünü klyonka ilə örtürük.
Hazır qoğalları qaba düzürük.Üzərini yumurtalayb xaş-xaş səpirik.
220 dərəcə qızdırılmış sobada qızaranadək bişiririk.

İstinadlar
----------

1. ↑  "tort.az". 2020-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-01.
**Barmaq oyunu** - Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

Ümumi məlumat
-------------

Bu oyun bəzi bölgələrdə "Sanama", "Barmaq sanadı", bəzi bölgələrdə isə "İynə-İynə" adlandırılsada əsasən "Barmaq oyunu" adlandırılır.

Oyunun qaydaları
----------------

Bir neçə uşaq cəm olub sanama yolu ilə usta(başçı, ya molla) seçirlər.

Uşaqlar əllərini açıb üzüstə yerə qoyurlar. Sonra usta(başçı, ya molla) aşağıdakı sözləri deyir və hər barmağın üstünə bir heca(kəlmə) ilə işarə edir.

   

Əl-əl-əllənə.   

Sən vurginən çəpənə,  

Əldən çıxdı kəpənə,  

Şah, şux, şaha bacı,  

Molla dedi, çək əlini.

Bəzən əlləri yerə qoyandan sonra usta(başçı, ya molla) yuxarıdakı sözlərin əvəzinə aşağıdakı sözləri (sanama) söyləyərlər:

Barmaq oyunu
Bər, bər inci,  

Bər kəşinci,  

Şam ağacı,  

Şatır keçi.  

Qoz ağacı,  

Qotur keçi.  

Happan,  

Hoppan,  

Yarıl,  

Yırtıl,  

Su iç,  

Qurtul.

Hansı barmağın üzərinə qurtul hecası(kəlməsi) düşsə, o barmaq cərgədən çıxar. Bu iş bütün barmaqların aradan çıxmasına qədər davam edir.

Usta(başçı, ya molla) axıra qalmış barmaq sahibinin qulağından tutub deyir:

Razi ha balam razi,  

Tikib donunu dərzi.  

Abbası verim xərclə,  

Toyun təzədən başla.  

Qarğa qur,  

Qarğa istəyirsən, quş?

Uşaq qarğa ya quşdan biri istər.

Uşağın istədiyi göydən uçana qədər və ya görünənə qədər usta(başçı, ya molla) uşağın qulağını çəkər və yerdə qalan oyunçular isə uduzmuş oyunçunu təqlid edərlər. Usta(başçı, ya molla) quş və qarğa əvəzinə istənilən başqa varlıqların adını qeyd edə bilər.

Beləcə oyun yenidən başlar davam edər.

Mənbə
-----

Xarici keçidlər
---------------

Həmçinin bax
------------

| ⛭Azərbaycan xalq oyunları |
| --- |
| Döyüş oyunları | Qurşaqtutma • Zorxana • Azərbaycan milli güləşi |  |
| Strategiya oyunları | Mərəköçdü • Noxud çuxuru • Pula-pula • Qalaqapı |
| Novruz oyunları | Baca-baca • Keçəl • Kos-kosa • Yumurta döyüşdürmə |
| Atüstü oyunlar | Baharbənd • Cıdır • Sür-papaq • Çövkən • Qız-qov |
| Tamaşa oyunları | Dəvə • Çömçəxatun • Gülümey • Gül-gül • Xan-vəzir • Xıdır Nəbi • Nənəcan |
| Uşaq oyunları | Artırma • Barmaq oyunu • Beşdaş • Bənövşə • Cıdır oyunu • Dirədöymə • Dəsmal aldı, qaç • Dəyirman oyunu • Dolama • Çatı götürdü • Çırtı, çırtı • Çiləmə • Çilingağac • Çömçəbaşı bəzəmə • Evcik-evcik • Eşşək beli sındırdı • Əlquşu ilə ov • Ənzəli • Fincan-fincan • Gəlinbacı • Gizlən qaç • Gözbağlıca • Güleynari • Halay • Haxışta • Hoqqa • Hoppana hoppan • Hil-hil oyunu • Xəndəkbacı • Xıy xıy • Köşki balaban • Qərcimədaş • Qərəq • Qığ mərəsi • Qundaq-qundaq • Qurd-qurd • Laldinməz • Mərə-mərə • Mətə-mətə • Molla, haray • Öcəşmə • Papaqaldıqaç • Papaqatdı • Papaqqapdı • Püşk • Sanama • Say saymaq • Şeşpər-şeşpər • Şota • Şöbə-şöbə • Tapmaca • Tapın görək • Təkə • Təkləmə • Turnavurdu • Tuğay Məlik • Usta-şagird • Şatırlar • Yaşıl yarpaq, qızılgül • Yaylıqqaçırtdı • Yeddi ağac • Yeddi daş • Yelləncək • Yoldaş, səni kim apardı? |
**Zorakı cinayət** və ya **zorakılıq cinayətləri** — cinayətkarın cinayətin qurbanına qarşı güc tətbiq etməsi və ya güc tətbiq etməklə hədələməsi ilə müşayiət olunan cinayət. Bu qrupa həm zorakılığın cinayəti başa çatdırmaq üçün bir vasitə kimi istifadə olunduğu, həm də zorakılığın cinayətin obyektiv cəhətini təşkil etdiyi cinayətlər, məsələn, qəsdən adamöldürmə və ya zorlama kimi cinayətlər daxildir. Zorakı cinayətlər silahla və ya silahsız törədilə bilər. Zorakı cinayətlərə, əsasən, hava gəmisini qaçırma, bank soyğunçuluğu, soyğunçuluq, ev oğurluğu, terrorizm, avtomobil oğurluğu, zorlama, adam oğurluğu, işgəncə, qəsdən adamöldürmə, banditizm, narkokartel və başqaları daxildir.

Ölkələr üzrə zorakı cinayətlər
------------------------------

Dövlətlər arasında zorakı cinayətlərin statistikasının müqayisəsi adətən problemli olur, çünki dövlətlər cinayətlərin fərqli təsnifatını aparırlar. Müqayisənin etibarlı olması üçün müxtəlif yurisdiksiyalardakı oxşar hüquq pozuntularının müqayisəsi aparılmalıdır. Lakin çox zaman bu, mümkün olmur. Yurisdiksiyadan asılı olaraq zorakı cinayətlərə aşağıdakılar aid ola bilər: adamöldürmə, qəsdən adamöldürmə, zorlama, adam oğurlama. Dövlətlər həmçinin cinayətlərin qeydə alınmasında da fərqli sistemlərdən istifadə edirlər. Avstraliyada cinayət qurbanları ilə bağlı ilk milli sorğu 2008-09-cu illərdə keçirilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  European Sourcebook of Crime and Criminal Justice Statistics – 2010 Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine, fourth edition, p30.
2. ↑  Segessenmann, Tanya Section 2 - International Comparisons of Recorded Violent Crime Rates for 2000 Arxivləşdirilib 2016-02-02 at the Wayback Machine, Research & Evaluation Unit, Ministry of Justice, Wellington, New Zealand. 11 June 2002 Retrieved 23 June 2007.
3. ↑  "Compiling and Comparing International Crime Statistics". Unodc.org. 2022-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-17.
4. ↑  "Crime statistics - Statistics Explained". Epp.eurostat.ec.europa.eu. 2014-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-17.
5. ↑  *Australian Bureau of Statistics.* "Crime Victimisation, Australia, 2012-13". abs.gov.au. Commonwealth of Australia. 2014-02-11. 2022-01-19 tarixində arxivləşdirilib.
**Şirin Məşədi Hüseyn oğlu Axundov** (1878, Salyan, Cavad qəzası – 28 oktyabr 1927, Bakı) — Azərbaycan tarzəni.

Həyatı
------

Sadıq Əsəd oğlunun tar ifaçılığı məktəbinin davamçısı olmuşdur. Xalq arasında «Səlyanlı Şirin» kimi çağırılırdı. Öz dövrünün məşhur muğam ustadlarından tar ifaçılığının və muğam sənətinin sirlərinə dərindən yiyələnmişdi. O, əsasən müşayiətçi tarzən kimi tanınmışdı. Bir çox xanəndələrlə sənət yoldaşı olmuş, Cabbar Qaryağdı oğlunu, Məşədi Məmməd Fərzəliyevi, İslam Abdullayevi, Seyid Şuşinskini və başqalarını müşayiət etmişdir.

Şirin Axundov 1903-cü ildən başlayaraq, uzun illər boyu görkəmli xanəndə Ələsgər Abdullayevlə birgə çalışmışdır. Bu ansamblın məclislərdə və konsertlərdə çıxışları böyük rəğbətlə qarşılanır və muğam biliciləri tərəfindən yüksək qiymətləndirilirdi. Onların ifasından qrammofon vallarında bir neçə səsyazısı yadigar qalmışdır; 1914-cü ildə Macarıstanın «Premyer-Rekord» səsyazma şirkəti tərəfindən «Çahargah», «Mirzə Hüseyn Segahı», «Hasar», «Müxalif» muğamları vala yazılmışdır. Bundan əlavə, Şirin Axundov İslam Abdullayevin oxuduğu muğam və təsnifləri də müşayiət etmişdir. Ömrünün son illərində Şirin Axundov müəllimliklə məşğul olmuş, musiqi məktəblərində çalışmış, fəhlə klubunda tar dərnəyinə rəhbərlik etmişdir.

Mənbə
-----

* Axundov Şirin Məşədi Hüseyn oğlu

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan musiqisi
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Teoman (ad).

**Teoman xan** (çin. - 頭曼 ; e. ə. III əsr) — Hunların bilinən ilk hökmdarı. Mete xaqanın atasıdır.

E.ə. III əsr ərəfələrində yaşayan Teoman ilk böyük Hun hökmdarıdır. Fərqli Türk boyları arasında birliyi təmin edərək, mərkəzi bir idarə qurmuş və beləcə e.ə. 220-ci ildə ilk Hun xaqanı olaraq iş başına keçmişdir. Türk boyları o zamana qədər ən yaxınlıqdakı Çin İmperatorluğuna bir çox axın reallaşdırmışdı, hər nə qədər bu axınlar Çinlilər üçün təhdid kimi görünsə də, Türk boyları heç bir zaman birlikdə hərəkət etmədikləri üçün böyük bir Hun axını olmamışdı. Teoman boyları birləşdirib Hun Dövlətini qurunca bu ən başda Çin olmaq üzrə o dövrdə Orta Asiyadakı bir çox fərqli qrupu və birliyi qorxutdu. Hücumlar zamanı Hunlar Çindən daha əhəmiyyətli torpaqlar ələ keçirmişdi.

Teomanın böyük oğlu olan Mete onun vəliəhdi sayılırdı. Amma Teoman digər arvadına olan bağlılığı üzündən Metenin yerinə bu arvadından olan oğlunu vəliəhd etmək istəyirdi. Mete xaqanlığı verməmək üçün müxtəlif tədbirlər gördü və Teoman isə digər oğlunu taxta çıxarmaq üçün əlindən gələni edirdi. Bütün bunlar Metenin ondan nifrət etməsinə səbəb oldu və Mete taxtı atasından almaq və atası ilə yoldaşından qisas almaq üçün bir ordu topladı. Mete 10,000 nəfərlik ordusu ilə atasının üstünə getdi, Teomanı, Teomanın yoldaşını və bu həyat yoldaşından olan oğlunu öldürdü (e.ə. 209). Beləcə Teomandan sonrakı böyük Türk xaqanı Mete oldu.

Teomanın hökmdarlığı 11 il davam etmişdir (e.ə. 220 - e.ə. 209).

Çin qaynağına görə, Teoman digər oğlunu taxta keçirmək məqsədiylə Meteni Yüeçjilere (Orta Asiya xalqı) girov olaraq göndərir. Daha sonra da Yüeçjiler üzərinə gedər. Bu vəziyyətdə Yüeçjiler Meteni öldürmək istəyirlər ancaq Mete at taparaq onların əlindən qaçmağı bacarır və ölkəsinə geri dönür. Bunun üzərinə atası Teoman da onun cəsarətini təqdir edərək onu orduda bir qrupun başına rəhbər göndərir. Mete əsgərlərini öyrətməyə başlayır və onlara "ovda və döyüşdə mən hara ox atsam, siz də oraya ox atacaqsınız. Mənim ox atdığım yerə ox asmasaz başını kəsərəm" deyə xəbərdarlıq edir. Ovda öz atına ox atır və atmayanların başını kəsər. Sonra bir ov zamanı atasının atına ox atır və əsgərləri də eynisini edərlər. Ən sonunda atası Teoman ilə çıxdığı bir ovda ona nişan alaraq ox atır və digərləri də eynisini edirlər. Beləcə, Teoman öldürülür. Ardından Teomanın yoldaşları və digər tərəfdarları öldürülür.

İstinadlar
----------

1. ↑

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF**Bilinmir |  | **Tuman**E.ə. 220 - E.ə. 209 |  | **XƏLƏF**Mete xaqan |
**Şirin hoveniya** (*lat.* Hovenia dulcis) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin murdarçakimilər fəsiləsinin hoveniya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Vətəni Yaponiya, Şərqi Çin, Koreya, Himalaydır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 10-20 m-dək olan ağacdır. Hoveniyanın yarpaqları növbəli, yumurtavari və ürəkvari-yumurtavaridir. Ağ çiçəkləri çətirvari formada olub, yarpaq qoltuğunda və ya zoğun ucunda yerləşir. Şaxələnmiş çətiri, böyük, parlaq, tünd yaşıl yarpaqları, xırda, açıq sarı çiçək salxımları bitkiyə çox dekorativ görünüş verir. İyulda çiçəkləyir. Quru, çəyirdəkli meyvələri ətli meyvə saplaqlarının ucundan çıxır. Hoveniya toxum və qələmlərlə çoxalır. Soyuq oranjereyalarda becərilməsi mümkündür.

Ekologiyası
-----------

Dəniz səviyyəsindən 2000 m hündürlükdə, gillicə və ya rütubətli, qumlu torpaqlarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Abşeronda, Qəbələdə, Sumqayıtda, Lənkəranda park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Azərbaycanda dekorativ bitki kimi becərilir. Şirin, ətirli meyvə saplaqları yeməlidir və dadına görə turş kişmişə bənzəyir. Ona görə şirin hoveniyanı "yapon kişmiş ağacı" da adlandırırlar. Qurudulmuş halda meyvə saplaqları kişmiş kimi istifadə edilə bilər.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1478203
* Wikispecies: Hovenia dulcis
* APDB: 83652
* APNI: 116787
* EoL: 582359
* EPPO: HOVDU
* FNA: 200013347
* FoAO2: Hovenia dulcis
* FoC: 200013347
* GBIF: 3039410
* GRIN: 19387
* iNaturalist: 163847
* IPNI: 717558-1
* IRMNG: 10590327
* ITIS: 28554
* IUCN: 147482976
* NCBI: 99292
* PfaF: Hovenia dulcis
* Plant List: kew-2853957
* PLANTS: HODU2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:717558-1
* Tropicos: 27500165
* WFO: wfo-0000725083

 |
**Şərqi Koreya cərəyanı** — Tsuşima boğazından keçən və Tsuşima adası tərəfindən iki hissəyə ayrılan Tsuşima cərəyanının qərb qolu. 
Şərqi Koreya cərəyanının isti və duzlu suları Cənubi Koreyanın şərq sahilləri boyunca şimala istiqamətlənir. Burada artıq Yapon dənizinin daxili hissələrinə kimi gedir

Tsuşima cərəyanının bu qolu digər qollardan fərqli olaraq daga güçlü olması ilə seçilir. Bu axın Yapon dənizinin mərkəzində isti suların köməyi ilə şimala istiqamətlənir. Buradan artıq Şimali Koreya cərəyanı adını alır. Şimalda isə soyuq cəbhə ilə birləçdiyindən ərazidə daim duman müşahidə edilir.Bu cərəyanların sayəsində Koreya və Yaponiyanın iqlimi subtropik, Rusiyanın Primorsk vilayətinin iqlimi isə mülayimdir. 
Cərəyanın düzluğu 34,10-34,40 ‰ arasında dəyiişir. Cərəyanın tempperaturu +12 °С-dən heç vaxt aşağı düşmür. Cərəyanın orta eni 50 kilometrdir..

Cərəyanın ən güçlü sürəti açıq dənizdə müşahidə edilir. Orta sürət 9 sm/s (1968). Cərəyanın sürəti dəyişkəndir. Yayda sürət artır (47 sm/s), qışda isə azalır (17 sm/s).

Cərəyanın araşdırılması ilə yapon alimləri K. Tanioka (1968) və K. Şuto (1982) məşqul olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yapon dənizi->Hidrologiya->Axınlar-> Yaponiya dənizinin əsas axınları". 2012-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-01-12.
**İsfiord** (norv. Isfjord) — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərbində yerləşən fiord. Uzunluğuna görə Şpitsbergen arxipelaqının ikinci ən uzun fiordudur. Sahillərində çoxlu sayda iri yaşayış məntəqələri vardır:Barensburq, Lonqyirbyuen və Piramida yerləşir. Nordre İsfiorden Milli Parkının bir hissəsini təşkil edir.

Tarixi
------

İsfiord
Baskların 1612-ci ildə San-Sebastiyan gəmisində Xuan de Erausonun (*isp.* Juan de Erauso) başçılığı ilə bölgəyə gəlməsindən sonmra burada balina ovu bazası təşkil edilir. 1613-cü ildə bask və holland balina ovçuları Safehaven gəmisində fiordun sahillərinə yan almışlar. bu addımlar ingilis donanması tərəfindən dayandırılır və cərimmə ödənilməyə məcbur edilir. 1614-cü ildə hillandlar İsfiordu inglislərə verməyə razı olurlar. İngilislər İsfiorddan 1650-ci illərin sonuna qədər istifadə edirlər.

Mənbə
-----

* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press.  (ing.)
* Foraminifera from Isfjorden Arxivləşdirilib 2011-10-07 at the Wayback Machine  (ing.)
Conson-Harbor yaşayış məntəqəsi. Adanın şimal-şərqi
**Şərqi Folklend** (*ing.* East Falkland, *isp.* Isla Soledad) — Folklend adaları arxipelaqının tərkibinə daxildir. Adanın qərbində yerləşən Qərbi Folklend adasından onun Folklend boğazı ayırır. Atlantik okeanın cənubunda yerləşir. Adanın şimal-şərqində Folklend adalarının paytaxtı olan Port-Stenli şəhəri yerləşir. Adalara Argentina iddia edir

Coğrafiyası
-----------

Arxipelaqın ən iri adasıdır, sahəsi 6605 km²; sahil xətdinin uzunluğu 1036,9 km təşkil edir. Adanın cənub və şimal eni 2,4 km olan bərzəx birləşdirir.

Adanın şimalı təpəlikdir və burada adanın və arxipelaqın ən hündür nöqtəsi yerləşir. Asborn dağı 705 metr hündürlüyə malikdir.

Əhali və iqtisadiyyat
---------------------

Şərqi Folklen adasının əhalisi 2006-cı il məlumatına əsasən 2786 nəfər təşkil edir (Arxipelaqda yaşıyan əhalinin 94 %).
İqtisadiyyatın əsaslarını qoyunçuluq, balıqçılıq və turizm təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Inventory of European data sources relevant for coastal erosion assessment in Europe (page 122)". European Commission. 2002. 2012-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 March 2010The source measures are metric.
2. ↑  "(Falkland Island) Location". The Falkland Islands Government. 2009. 2012-09-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 March 2010. The source measures are metric.
3. ↑  "Falkland Islands Census Statistics, 2006" (PDF). 2010-12-16 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-14.
**Şirin kələntər Səfixan ağa oğlu Yağləvəndli-Cavanşir** — Cavanşir elinin Yağləvənd oymağının kələntəri, Qarabağ xanlığının sərkərdəsi.

Həyatı
------

Şirin ağa Səfixan ağa oğlu təxminən 1760-cı ildə Cavanşir-Dizaq mahalının Yağləvənd obasında anadan olmuşdu. Mədrəsə təhsili görmüşdü. Atasından sonra oymağın kələntəri olmuşdu. El içində çavlanan "qələndər olmadıq, kələntər olduq" kəlamının müəllifidir. Şirin ağa bu deyimi ulu babalarının el içində xəlifə olmasına işarə ilə söyləmişdi.

Xəlifə—Səfəviyyə təriqətinin mürşidləri tərəfindən şəcərə ilə təyin olunan dini-dünyəvi vəzifə idi. Xəlifələr elin nizam-intizamına, dini qayda-qanunlara riayət edilməsinə və digər işlərə cavablı sayılırdılar.

Kələntər isə dövlət rəhbərləri tərəfindən təliqə ilə təyin olunan inzibati vəzifə idi. Kələntərlər oymağı savaşa aparır, vergi toplayır, qayda-qanuna riayət edilməsinə nəzarət edirdilər. Sonralar el-oymaq başçılarına kələntər deyilmədi. Xanlıq dönəmində el başçısına minbaşı, oymaq başçısına yüzbaşı vəzifəsi verildi.

Şirin ağa İbrahimxəlil xan Cavanşirə xidmət etmişdi. Sonralar Əbülfət xan Sarıcalı-Cavanşirə meyilli olduğu üçün xan tərəfindən cəzalandırılmışdı.

Şirin ağa ilə bağlı el içində xeyli əhvalat dolaşır. Həmin əhvalatlardan biri budur:

Şirin ağa Külədərli tayfasından Kərbəlayı Xanalının bacısı ilə ailə qurmuşdu. Kərbəlayı Xanalı hər dəfə onlara qonaq gələndə özlərindən eşib tökür, tayfalarını tərifləyirdi. Bir gün söhbət zamanı danışır ki, bəs bizim babamız Nadir şahın külahdarı, papaqsaxlayanı olub. Şirin ağa sözkəsənlik edib, qayıdır ki, siz külahdar olanda biz kələntər idik…

Ailəsi
------

Şirin ağanın Xələf ağa, İmamverdi ağa adlı oğulları, Fatma xanım, Gülpəri xanım adlı qızları vardı.

Həmçinin bax
------------

* Cavanşir eli
* Yağləvənd oymağı
* Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşir

İstinadlar
----------
**Bonapartizm** yaxud *napoleonizm* – Fransada parlament demokratiyasını rədd edən, güclü icraedici hakimiyyətin, mühüm dövlət işlərində kütlələrə müraciət etmənin (plebissit keçirilməsi vasitəsilə) tərəfdarı olan avtoritar rejimləri və siyasi cərəyanı bildirmək üçün işlədilən termin.

Ümumi məlumat
-------------

*Sinfi mübarizə*nin kəskinləşdiyi vaxtda, əksinqilabi iri burjua dikaturasının bir növü. Sözdə siniflərdən və partiyalardan üstün olduğunu göstərməyə çalışaraq, bu diktatura işdə, hərbiyə, polis - bürokratiya aparatına və kilsəyə arxalanaraq istismarçıların marağını ifadə edir. XVII-ci əsrin sonunda, Fransada, Napoleon Bonapartın diktaturası vaxtı yaranıb. Bonapartizm üçün əksinqilabi siyasət, islahatların keçirilməsi vədləri və kütlələrin aldadılması səciyəvidir. Bütün bunlar xarici siyasətdə aqressiya, daxili işlərdə isə demokratiyanın üzərinə yerimək siyasətinin kombinasiyasını təşkil edir.

Tarixi
------

İlk bonapartçı rejim 1799-cu ildə I Napoleon Bonapartın həyata keçirdiyi dövlət çevrilişi nəticəsində bərqərar olmuşdur; ikinci rejim İkinci imperiya (1852–70) dövründə Lui Napoleon (III Napoleon) tərəfindən qurulmuşdur. III Napoleonun hakimiyyəti illərində Bonapartizm "tamamlanmış" forma almışdır. Fransızların "milli birliyi"nin bərpası və "qayda-qanun"a qayıdış şüarları altında formalaşan bonapartçı rejimlər 1789-cu və 1848-ci illərdə baş vermiş inqilabların doğurduğu sosial təlatümlər dövrünə son qoymuşdur. Bonapartizm kəskin sosial ziddiyyətlərin aradan qaldırılmasına, "köhnə qayda-qanunun" müəyyən elementlərinin inqilabi nailiyyətlər (yeni mülkiyyətçilərin hüquqlarının, şəxsi azadlıqların tanınması, siyasi bərabərliyin bəyan edilməsi və s.) ilə sintezinə səy göstərmişdir. Bonapartizmin ideologiyası milliyyətçiliyin, mühafizəkarlığın, liberalizmin və hətta sosializmin (sensimonizmin) müddəalarını ehtiva etmiş, eklektik və demoqoji səciyyə daşımışdır. Bonapartçı rejimlərin sosial dayağı mühafizəkar kəndli kütlələri idi. Bonapartizm sistemində ordu və polis fəal rol oynayırdı. Bonapartizm rejimləri üçün müxtəlif siniflər və sosial qruplar arasında manevr etmək səciyyəvi idi. Belə siyasət onlara müəyyən məqama qədər sabitliyi təmin etmək və fövqəlsinfi, ümummilli hökumət obrazı yaratmaq imkanını vermişdir. Bonapartçı rejimlərin daxili siyasəti özündə iqtisadi liberalizmi və sərt inzibati-polis təsir tədbirlərini birləşdirirdi; xarici siyasət kursu isə Fransanın qitədə və ondan kənarda hakim mövqeyini bərqərar etmək kimi ambisiyalı planları ilə seçilirdi (bu, Birinci və İkinci imperiyaların süqutu ilə nəticələndi). 20-ci əsrin əvvəllərində Bonapartizm bir ideya cərəyanı kimi Fransa siyasi həyatının ifrat sağ hissəsində "əriyərək", mövcudiyyətinə son qoydu. Lakin onun izlərinə Şarl de Qollun istifadə etdiyi hakimiyyət metodlarında və hətta Beşinci respublikanın konstitusiyasında rast gəlinir. Sonradan "Bonapartizm" termini populist mövqelərdən çıxış edən bütün hərbi-diktator və avtoritar rejimləri səciyyələndirmək üçün (həmişə əsaslandırılmış formada olmasa da) işlədilmişdir.

Mənbə
-----

Краткий политический словарь. Политиздат.1989 səh. 50
**Zor** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (hazırkı Ermənistanın Sisyan mahalında) kənd adı.

Tarixi
------

XX əsrin sonlarından kəndin adı mənbələrdə çəkilmir. Orta əsr erməni mənbələrində bu kəndin adı ilə orada bir nahiyə də Dzork adlandırılır.

Toponimi
--------

Buna əsasən erməni tarixçiləri toponimi erməni mənşəli sayır və dzor-"dərə" sözü ilə bağlayırlar. Lakin bu səhv fikirdir, ona görə ki, mənfi relyef formasını bildirən dzor sözü ayrılıqda nə yaşayış məntəqəsi, nə də inzibati-ərazi vahidi (nahiyə) adına çevrilə bilməz. Azərbaycan dilində "zor" sözü bulaq suyunun gurluğunu bildirmək məqsədilə əsasən bulaq adlarında işlənir (məsələn: Naxçıvanın 16 km-də Köhnə Vayxır kənd xarabalığı yaxınlığında "Yel suyu" adlandırılan "Zorbulaq" bulağı və s; Vayxır toponiminin özü də qədim farsca "xeyirli, yaxşı yer" mə'nasında farsca bah və xar yеr" sözlərindən ibarətdir). Ehtimal ki, Zor toponimi fars dilində zor, zur "qala" sözündən ibarətdir. XIV əsrdən sonra adı Zor Zəngəzur adı ilə əvəz olunur ki, bu da Zəngi (əslən kürd mənşəli) tayfasının adından və Zor toponimindən ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Пагирев Д.Д. Алфавитный указатель к пятиверстной карте Кавказа. Тифлис, 1913.
2. ↑  Ерицов А.Д. Экономической быт гос. крестьян Борчалинского уезда Тифлисской губернии. "Материалы для изучения экономического быт. гос. крестьян Закавказского края" том. III. Тифлис, 1887.
3. ↑  *Будагов, Б. Ә.; Гејбуллајев, Г. Ә.* Зор // Ермәнистанда Азәрбајҹан мәншәли топонимләрин изаһлы лүғәти. Бакы: Оғуз ели. 1998. с. 233.
Şirin Kükü
**Şirin Kükü** - Qəzvin bölgəsinin yerli və ənənəvi yeməklərindən biri.

Lazım olan ərzaqlar
-------------------

* 500 qram qaynadılmış kartof
* 4 ədəd yumurta
* 30 qram dilimlənmiş badam
* 30 qram dilimlənmiş püstə
* 15 qram zirinc
* Lazım olan miqdarda əridilmiş zəfəran
* 1 çay qaşığı qabartma tozu
* 3 yemək qaşığı qatıq
* 1 stəkan şəkər tozu
* 4 yemək qaşığı gülab
* 100 qram yağ
* Yarım stəkan su
* Lazım olan miqdarda duz və istiot

Hazırlanma qaydası
------------------

Öncədən qaynadılmış kartofların qabıqlarını soyub, rəndələyin. Sonra yumurtaları başqa bir qaba sındırıb, hamar olana qədər çəngəl ilə qarışdırıb, kartofa əlavə edin.
Kartofa az miqdarda duz və istiot əlavə edin. Sonra qatıq və qabartma tozunu üzərinə töküb, qaşıqla maddələri tamamilə əmilənə kimi qarışdırın.
Kükü şərbətini hazırlamaq üçün balaca bir qazana su tökün, şəkər, zəfəran və gül suyunu əlavə edib, orta istilikdə qaynadın.
Sonra şərbətə püstə və badam dilimlərini və zirinci əlavə edin. Tonqal üstünə bir tava qoyub, istilənmək üçün içinə biraz zeytun yağı tökün.
Sonra kükü maddələrini tavanın hər yerinə yaydırıb və bir qaşığın arxası ilə düzəldin. Kükünün bir yanı qonur olduqda, başqa yanının qonur olması üçün onu çevirin. Sonra şərbət maddələrini kükünün üzərinə tökün ki, qızardıldığı zaman şərbət kükü qırıntılarına girsin. Tavanın qapağını tərləməməsi üçün bağlamayın, odunu çox aşağı salın ki, kükü yavaş bişsin. Kükünü xiyar, pomidor, bibər və Limon ilə də süfrəyə verə bilərsiniz.

İstinadlar
----------

Şor Şirin

* 
* 

1. ↑  "Nəmnak". 2021-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-27.
**Bostandık üsyanı** (*qaz.*  **Бостандық көтерілісі**) — yüksək vergilərə və sovet hökuməti tərəfindən "çörək hazırlama kampaniyası" çərçivəsində baş vermiş məcburi hərəkətlərə qarşı Qazaxıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Sır Dərya dairəsinin Bostandık bölgəsinin (Müasir Özbəkistan ərazisi) sakinləri tərəfindən qaldırılmış üsyan. T.Musabaev, U.Maylıbaevin rəhbərlik etdiyi üsyanda 500 nəfər iştirak edirdi. Briçmolla qışlağında baş tutmuş döyüşdə üsyançıların köməyinə İ.Canıbəyovun basmaç dəstəsi köməyə gəlir. Üsyan Birləşmiş Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən yatırılır, üsyançıların 50 nəfəri öldürülür, 2 nəfər isə güllələnməyə məhkum edilir. 36 nəfər 10 il müddətinə islah əmək düşərgələrinə, 7 nəfər isə 5 il müddətinə sürgün edilir.

Həmçinin bax
------------

* Aday üsyanı
* Abıralı üsyanı
* Qazaxıstanda aclıq

İstinadlar
----------

1. ↑  *Burkitbay Ayaqan.* Qazaxıstan. Milli Ensiklopediya (PDF). I. Alma Ata. 2004. səh. 446. ISBN 9965-9389-9-7.
Boston çay dəstgahını təsvir edən litoqrafiya (1846)
**Boston çay dəstgahı** (*ing.* Boston Tea Party) — 16 dekabr 1773-cü ildə Bostonda Britaniya hakimiyyətinə qarşı etiraz aksiyası. Amerika inqilabının başlanğıcı sayılır.

Haqqında
--------

Boston Çay Qonaqlığı 16 Dekabr 1773'cü ildə Boston limanında "Azadlıq Oğulları" (Sons of Liberty) tərəfindən təşkil olunmuş siyasi etiraz aktıdır. Yerli qəbiləlilərin tərzində geyinmiş bir neçə insan East India şirkətinə aid gəmilərə çıxaraq bütün yükü - çay qutularını dənizə atdı. Çayın ümumi çəkisi 42 ton təşkil edirdi.

Bu etiraz, 10 May 1773'cü ildə qəbul olunmuş Çay aktına qarşı yönəlmişdi. Bu akt East India şirkətinə aksiz ödəmədən çay idxal etməyə icazə verirdi, bu da amerikalı tacirlərin biznesinə zərər vururdu. Aksizin özü isə Britaniya İmperiyasının "Yeni Dünyasında" fiskal siyasəti sərtləşdirən bir neçə digər tədbir ilə birlikdə 1767'ci ildə təsdiq olunmuşdu. Bu aktlar Taunşendin aktları kimi tanınır. Bu tədbirlər dərhal Amerikadakı Britaniya kolonistlərinin etirazına səbəb olmuşdu. Bu insanlar artıq özlərini amerikalı olaraq adlandırmağa başlamışdı. Kontrabanda artıq xalq arasında patriotik bir addım kimi qəbul olunurdu.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Boston çay qonaqlığı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax
------------

* Çay partiyası hərəkatı


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Tarix** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Mənsur ağa Vəkilov** — kapitan

Həyatı
------

Mənsur ağa Vəkilov Qazax şəhərində anadan olub, Krım muharibəsinin (1853-55-ci illər) qəhrəmanı kapitan Mənsur ağa Vəkilov idi. 1855-ci il sentyabrın 12-də Qafqaz Əlahiddə Ordusu komandanın verdiyi əmrdə oxuyuruq:

> 
> "Üçüncü süvari-musəlman alayındakı qazaxlılardan ibarət sotniyanın komandiri, kapitan Mənsur ağa Vəkilova "İgidliyə görə" və üstü yazılı dördüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna ordeni", Qazax - bəy polusotniyasından olan milis praporşiki Mir Mirzə Məhəmməd Şərif oğluna podporuçik rütbəsi, Borçalı bəy polusotniyasının vəkili Məmmədşah bəy Ağasultanova gümüş temlyak gəzdirmək hüququ və yunker rutbəsi, Qazax bəy polusotniyasından Mustafa ağa Eyyub ağa oğluna "İgidliyə görə" və üstü yazılı gümüş medal, Qazax sotniyasından Mustafa ağa Mirzəli ağa oğlu Vəkilova gumuş temlyak gəzdirmək hüququnda yunkerlik rutbəsi verilsin". 
> 
> 

Professor Satur Arayan özünün 1978-çi ildə nəşr etdirdiyi "Erməni xalqının tarixi taleyində Rusiyanın rolu" monoqrafiyasında kapitan Mənsur ağa Vəkilovu oxucuya erməni "Martiros Vekilev" kimi təqdim edir. Hələ 1826-cı ildə Şamxor və Gəncə, Lori-Pənbək rayonunda, Dilican dərəsindəki döyüşlərdə Qazax süvari dəstəsinin iranlılara qarşı göstərdiyi qəhrəmanlıqlar xalqımıza yaxşı məlumdur. Raport və əmrlərdə kapitan Mənsur ağa Vəkilovdan danışılanda "M.Vekilov" yazılırdı. Görünür professor Ağayanın əlinə girəvə də buradan düşüb. Yuxarıda gətirilən sitat da onun əsassız olduğunu sübut edir.

İctimai-Siyasi fəaliyyəti
-------------------------

* Krım muharibəsində iştirak etmişdir

Mükafatları
-----------

Ailəsi
------

Uşaqları Məmmədrza ağa Vəkilov, Nadir ağa Vəkilov

* Müqəddəs Anna ordeni

Mənbə
-----

* Şəmistan Nəzirli,

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kavkaz" qəzeti, № 85, 24 sentyabr 1855-çi il.
2. ↑  səh. 210-211.
**Pskem çayı** (özb. Piskom) — Özbəkistanın Daşkənd vilayəti ərazisindən axır.

Çayın uzunluğu 70 km, hövzəsinin sahəsi 2540 km² təşkil edir. Çay öz başlangıcını 1485 metr yüksəklikdən götürür. Boqistok qəsəbəsi yaxınlığında isə 870 metr yüksəkliyində Çarvak su anbarına tökülür.

Çay əsasən qar və buzlaq suları ilə qidalanır

Coğrafi təsviri
---------------

Pskemin mənbəyi Talas Alatausunun Qazaxıstan və Özbəkistan yüksəkliklərindən başlayır. Burada çayın *Maydantal* və *Oyqainq* çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir.

Pskem çayı
Yuxarı axarlarda çay dərin və ensiz dərə ilə axır. Aşağı axarlarda isə yataq olduqca genişlənir. Sonradan çay Pskem vadisi ilə axır. Vadi Pskem silsiləsinin aşağısında yerləşir.

Pskem çayı Çarvak su anbarına tökülür. Çarvak su anbarının inşasına qədər Çatkal çayı ilə birlikdə Çirçik çayını əmələ gətirirdi.

Pskem vadisi
------------

Pskem çayının hər iki sahili bayunca sıx kolluqlara rast gəlinir. Hətta iri meyvə ağaclarından ərik, armud, alma, şaftalı və s. görmək olur. Üstəlik yunan qozu, çinar və qovaq ağacları bitir.

Vadi özünün zəgin faunası ilə seçilir: Hystricidae, dələ, tülkü, marmot, qaban və qonur ayı. Üstəlik vadidə bir çox quş növlərini göstərmək olur.

Turizm
------

Pskem çayının vadisi əvvəllər adətən turist bumu yaşayır. Əsasən suyalırında ekstrim idmanınl sevənlər cəmləşirdi. Hazırda bölgə bölgə sərhəd zonnasında yerləşdiyindən bura girmək üçün xüsusi icazə tələb olunur. Uzun zaman bölgəyə ataq basılmaması səbəbindən vadi özünün ilkinliyini və gözəlliyini qoruyub saxlamışdır. Pskemin qolları qısa olsa belə gursuludur. Üzərlərində çoxlu sayda şəlalə vardır. 

Urunqaç gölü
Turistləri çayın vadisinə çəkən digər təbii gözəllik isə onun axarı boyunca ona tökülən Uruqaçsay, Badaksay, İxnaç kimi çayların yataqlarında yerləşən dağ gölləridir. Spkemə tökülən Xaramzadesay çayının gözəliyi digərlərindən seçilir.

Yaşayış məntəqələri
-------------------

Çayın sahilləri boyunca Qarabulaq, *Nanay*, Boqistan kimi yaşayış məntəqələri vardır. Orta axarda ən iri yaşayış məntəqəsi Pskemdir. Qarabulaq tarixə həmdə 1919-cu ildə antisovet quvvələri ilə Türkmənstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ordysu arasında baş vermiş döyüşlə qalmışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "*Рысбеков Ю.Х*. Трансграничные проблемы Чирчик-Ахагаранского бассейна. Научно-информационный Центр Межгосударственной Координационной Водохозяйственной Комиссии Центральной Азии, Ташкент, Узбекистан" (PDF). 2020-02-15 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-11-18.
2. ↑  "Pskem. Su-turizm yürüşünün hesabatı". 2007-09-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-18.
3. ↑  "Горные озёра Ташкентской области". 2013-11-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-18.

Mənbə
-----

* Pskem vadisi
**Anna Meqa Komnini** (*yun.* Άννα Μεγάλη Κομνηνή; Anna Megalē Komnēnē) və ya Anna xatun (osm. آنا فاتنة, *türk.* Anna Hatun; 1447 – 1463) — Bizans şahzadəsi. O, son Trabzon imperatoru II David və həyat yoldaşı Elena Kantakuzinanın qızı olmuşdur.

Anna Osmanlı sultanı II Mehmedin xanımlarından biri olmuşdur.

Həyatı
------

Sultan II Mehmed 1453-cü ildə Konstantinopolu ələ keçirəndə atası onu arvad olaraq təklif etmişdir, lakin Mehmed bu təklifi rədd etmişdir. Buna baxmayaraq, 1461-ci ildə Mehmed Trabzonu fəth etdikdən sonra Annanı hərəminə əlavə etmək qərarına gəlmişdir. Bununla belə, cütlük arasında münasibət qeyri-dəqiqdir. Odur ki, II Mehmedin dövründə artıq bir neçə nəsildir ki, Osmanlı xanədanlığı varisliyə kənar müdaxilələrdən qaçmaq üçün artıq əcnəbi zadəgan qadınlardan uşaq sahibi olmurdu.

1463-cü ildə Mehmed Davidi, onun üç oğlunu və qardaşıoğlu Alekseyi (sonradan II Mehmedin zövcəsi olmuş Aleksandr Komnini və Mariya Qattiluzionun oğlu) sultanın düşmənləri Uzun Həsən və xanımı Dəspinə xatun (Davidin qardaşı, Trabzon imperatoru IV İohannın qızı) ilə əlaqə saxlamaqda ittiham edərək edam etmişdir. Daha sonra Gövhər sultan (II Mehmedin qızı) Uğurlu Məhəmməd ilə (Uzun Həsənin oğlu) evlənir. Oğulları Əhməd bəy Aynişah sultan (II Bəyəzidin qızı və II Mehmedin nəvəsi) ilə evlənmiş, onların iki qızı və bir oğlu olmuşdur. Anna məktub mübadiləsini asanlaşdırmaqda şübhəli bilinirdi, lakin sonda cəzalandırılmamışdır.

Buna baxmayaraq, həmin il Mehmed onu əvvəllər bacısı Fatma xatun ilə evli olan vəziri Zağanos Paşa ilə evləndirmişdir. Bunun müqabilində Mehmed Zağanosun birinci xanımı Sitti Nəfisə xatundan olan qızlarından Xədicə xatun ilə evlənmişdir. Annanın taleyi bəlli deyil. Bəzi mənbələrə görə, Anna dinini dəyişdirmək istəmədiyi üçün həyat yoldaşı tərəfindən öldürülmüş, bəzilərinə görə isə dul qaldıqdan və ya boşandıqdan sonra Elvanbəyzadə Sinan bəy ilə evlənmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "The Rise of the Turks and the Ottoman Empire". 2012-06-28. 2012-06-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-19.
2. ↑  *Mansel, Philip.* Constantinople : city of the world's desire, 1453-1924. London: John Murray. 2006. ISBN 978-0-7195-6880-0. OCLC 829308020.
3. ↑  *Sakaoğlu, Necdet.* Bu mülkün kadın sultanları : valide sultanlar, hatunlar, hasekiler, kadinefendiler, sultanefendiler (1. Basım). İstanbul. 2015. ISBN 978-605-171-079-2. OCLC 961810963.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Leslie P. Peirce.* The imperial harem : women and sovereignty in the Ottoman Empire (ingilis). Oxford University Press. 1993. OCLC 27811454.
* *Yavuz Bahadıroğlu.* Resimli Osmanlı tarihi (türk). Nesil yayınları. 2007. OCLC 235010971.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Mənsur xan.

**Mənsur xan** (1484–1544) —1501–1522-illərdə Şərqi, 1501–1504-cü illərdə Mərkəzi, 1516–1544-cü illərdə Moğolustan hakimi, I Sultan Əhməd xanın oğlu.

Həyatı
------

Mənsur xan Sultan Əhməd xan oğlu 1484-cü ildə anadan olmuşdu. Moğolustan hakimi I Sultan Mahmud xan 1502–1503-cü illərdə qardaşı Sultan Əhməd oğlanla bərabər Məhəmməd Şeybani xana qarşı döyüşə yollanmışdı. O zaman Mənsur xan Turfan dairəsinin hakimi idi.Şərqi və 1501-ci ildən Mərkəzi Moğolustan ona verildi.1504-cü ildə atası I Sultan Əhməd xanın vəfatından sonra Duqlat tayfası Əbubəkr mirzənin başçılığı ilə onu Mərkəzi Moğolustandan çıxarıb, Aksu şəhərinə yiyələndi.

1508-ci ildə I Sultan Mahmud xanın öldürülməsindən sonra qardaşları Sultan Xəlil oğlan və Sultan Səid oğlanla hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladı. Elə həmin ildə Almatı yaxınlığında Çarun-Çulanda onları məğlub etdi. Sultan Xəlil oğlan Fərqanəyə qaçdı və orda Məhəmməd Şeybani xan tərəfindən öldürüldü. Sultan Səid oğlan isə qaçıb Kabulda məskunlaşdı. Orda özünü bütün Moğolustanın hakimi elan etdi. Əlində isə ancaq Turfan və Çalış qalmışdı.

1516-cı ildə Mənsur xan və Sultan Səid xan qarşılaşdılar. Mənsur xan o zamana qədər Qaşqar, Yarkənd və Duqlat tayfasının əsas torpağı Manqalay-Sövbəni tutmuşdu.Bu tarpaqlarda müstəqil "Məmləkəti-Moğoliyyə"ni qurmuşdu. Sultan Səid xan qardaşını ulu xan kimi tanıdı, onu adına xütbə oxutdurub, sikkə zərb etdirdi.

1522-ci ildə Manqıt ulusundan köçən özbək-qazaxlar onu Şərqi Moğolustandan çıxardılar. 1530-cu illərdə dəfələrlə I Əbdürrəşid xanın üzərinə hücum edib, Aksu şəhərini almaq istəsə də, müvəffəq ola bilmədi.

Mənsur xan 1542-ci ildə oğlu Şah xanı vəliəhd elan edib, Moğolustanı ona buraxdı. Əllərində ancaq Turfan dairəsi qalmışdı.

Mənsur xan 1544-cü ildə vəfat edib.

Ədəbiyyat
---------

* Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 257–264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
* Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АС:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.

Həmçinin bax
------------

* Moğolustan
* Mavəraünnəhr

İstinadlar
----------
**Onegin Yusif oğlu Hacıqasımov** (monax adı **Siluan**, sxima adı **Simon**; 4 iyun 1937, Bakı – 30 iyun 2002) — Azərbaycan-sovet şairi, Sovet ittifaqında məşhur olan bir çox mahnı sözlərinin müəllifi.

Həyatı
------

Atası Yusif Hacıqasımov (1892-1960) Moskva Universitetində hüquq fakültəsini bitirmiş, 1940-cı illərədək NKVD-də işləmişdi. Anası Mehtəban Hacıqasımova (1905-1980) isə rus dili və ədəbiyyatını çox sevdiyi üçün 1937-ci ildə, böyük rus şairi Aleksandr Puşkinin vəfatının 100-cü ildönümündə dünyaya gələn oğlunu Puşkinin ən məşhur əsərlərindən birinin baş qəhrəmanı olan Yevgeni Oneginin şərəfinə adlandırır. Onun 1942-ci ildə dünyaya gələn kiçik qardaşını isə Nizami Gəncəvinin 800 illiyinin şərəfinə Nizami adlandırmışdılar.

1954-cü ildə Onegin Moskvada Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna qəbul olur. Növbəti il hərbi xidmətə yollanır və 3 il hərbi dəniz qüvvələrində xidmət keçdikdən sonra yenidən təhsilini davam etdirərək institutu bitirir. 

Yazdığı mahnılar sayəsində 1960-1980-ci illərdə SSRİ-də ən populyar nəğməkar-şairlərdən birinə çevrilir. Onun sözlərinə məşhur bəstəkarlar mahnı bəstələyir və populyar müğənnilər tərəfindən ifa olunurdu. Onegin Hacıqasımov həm də bir sıra xarici mahnılara rus dilində mətnlər yazması ilə məşhurdur.

Onun söz müəllifi olduğu mahnıları ifa edənlər arasında Müslüm Maqomayev, Rəşid Behbudov, Polad Bülbüloğlu, "Qaya" Vokal Kvarteti, Valeri Obodzinski, Yuri Antonov, Aida Vedişşeva, "Vesyolıye rebyata" qrupu və bir çox başqaları olmuşlar.

1985-ci ildə o, pravoslavlığı qəbul edir və 1988-ci ildə Moskva vilayətindəki Optina pustın monastırında ierosximonax Simon adını qəbul edir.

30 iyun 2002-ci ildə onkoloji xəstəlikdən vəfat edir. Moskva vilayətinin Domodedovo rayonunun Lyamtsino kəndinin qəbirstanlığında dəfn olunmuşdur.

Filmoqrafiya
------------

1. İyirmialtılar (film, 1966)
2. Ulduzlar sönmür (film, 1971)
3. Mən mahnı qoşuram (film, 1979)
4. Musiqi müəllimi (film, 1983)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Onun haqqında oxuyanda kahin olmaq istədim - UNUDULMUŞ AZƏRBAYCANLI ONEGİN - FOTOLAR/VİDEOLAR". publika.az (az.). publika.az. 2 May 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 03 may 2021.
2. ↑  "Mahnıları ilə bütün SSRİ-ni titrədən azərbaycanlı bəstəkarın taleyi – Onegin Hacıqasımov necə xristian keşişi olub? (FOTO)". azpost.info (az.). azpost.info. 2 May 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 03 may 2021.