**Məhəmmədin tarixi** - Məhəmmədin tarixi şəxsiyyət kimi **tədqiqinə və ənənəvi izahatlarına əsaslanaraq tənqidi araşdırılmasıdır**

 Səna əlyazmaları
Məhəmmədin həyatı ilə bağlı ilk mənbə Quran hesab edilir və Məhəmmədin tarixi barədə olduqca az məlumat verir  Siyər adı ilə bilinən peyğəmbər bioqrafiyası, *hədis* olaraq bilinən Məhəmmədin sözləri və əməlləri isə peyğəmbər barədə əsas mənbə sayılır  Lakin bu mənbələr təktərəfli hesab edilir və tarixi qaynaq olaraq istifadə olunub-olunmaması isə hələ də mübahisəli bir mövzudur.Buna baxmayaraq əlimizdə hədislərdə keçən məlumatları təsdiq edən bəzi qeyri-islami mənbələr də vardır.Ancaq bu məlumatların hər biri Məhəmmədin ölümünün ardındandır  Əlyazmanın ultrabənövşəyi şüalardan istifadə edərək ortaya çıxan "alt mətnləri" *Osmandan əvvəlki dövrə* aid bəlkə də yeganə nümunədir və bugünkü Qurandan yazılış cəhətdən çox fərqlidir.Alman alimi Gerd R. Puin bunun sabit bir mətndən çox **inkişaf edən mətni** nəzərdə tutduğuna inanırdı.  Oxşar ifadə "Lorens Konrad tərəfindən **Məhəmmədin tərcümeyi-halı** üçün istifadə edilmişdir"

İslam mənbələri
---------------

Məhəmmədin həyatı ilə bağlı əsas İslam mənbələri Quran və Məhəmmədin həyatı haqqında məlumat verən *siyər* və hədis kimi tanınan şifahi ənənələrə əsaslanan qeydləridir.

### Quran

İslama görə, bütün Quran Məhəmmədin sağlığında (miladi 610-632-ci illərdə) səhabələri tərəfindən yazılmışdır. Məhəmmədin ölümündən sonra Quranın nazil olması dayandırıldı və Quranı əzbərləyən səhabələr (xüsusilə 633-cü ildə Yəmamə döyüşündən sonra) ölməyə başladılar.  Quranın bəzi hissələrinin geri qaytarıla bilməyəcək şəkildə itirilə biləcəyindən narahat olan böyük yoldaşı Ömər xəlifə Əbu Bəkrə xəbərdarlıq etdi ki, Quranın indiyə qədər "xurma yarpağı budaqları, nazik ağ daşların üzərində olan yazıları və hafizləri" toplasın   Xəlifə Osmanın dövründə beş nəfərdən ibarət bir komitə "mətni olduğu kimi izlədi", misralarla bağlı mübahisələri həll etdi, itirilmiş bir ayətin izinə düşdü və qeydləri bir cilddə köçürdü.  "Osmanın Quranı" kimi tanınan bu *müshəf* eramızın 650-ci illərində tamamlandı   bundan sonra Osman şübhəyə düşülməməsi üçün bütün digər şəxsi və fərdi nüsxələri,əhruf olaraq bilinən dialekt fərqlərinin yandırlmasını əmr etdi.  

  

*İslam Ensiklopediyasına* görə, "Quran daim və tez-tez Məhəmmədin dəyişən tarixi şəraitinə yaxından cavab verir və tarixi Məhəmmədin axtarışı ilə bağlı çoxlu gizli məlumat ehtiva edir."  Bunun əksinə olaraq, Solomon A. Nigosian yazır ki, Quran bizə Məhəmmədin həyatı haqqında çox az məlumat verir.  Maykl Kuk qeyd edir:

> Quran öz üslubunda bir çox hekayələr danışsa da, Məhəmmədin hekayələri onların arasında yoxdur. Onun həyatında baş verən hadisələrə istinadlar var, lakin bunlar hekayə deyil, sadəcə istinadlardır. Bundan əlavə, kitabda öz dövrü kontekstində adlar çəkilmir...
> 
> və buna görə də ondan kənara çıxmadan ayəni onun həyatı ilə əlaqələndirmək demək olar ki, mümkün deyil. 
> 
> 

Qurani-Kərimin tarixiliyinə gəlincə, bəzi alimlər də bununla razılaşmırlar. Bəziləri Quranın ilkin nüsxəsinin - Birmingem əlyazmasının Muhəmmədin tarxinə sübut olduğunu deyirlər. . Bununla belə, bəzi Qərb alimləri Quranla bağlı bəzi tarixi məlumatların düzgünlüyünü və müqəddəs kitabın VII əsrin son onilliyindən əvvəl hər hansı formada mövcud olub-olmadığını şübhə altına alırlar" ( Patricia Crone və Michael Cook );  və bəziləri Quranın Məhəmməddən yüz il əvvəl mövcud olmuş, təkamül  ilə (Gerd R. Puin),  və ya yenidən təşkil edilmiş (C. Uansbro) "mətnlər kokteyli" olduğunu iddia edir. 

### Ənənələr

Qurandan fərqli olaraq, hədis və *siyər* Məhəmmədin həyatına, sözlərinə, əməllərinə, təsdiqinə və ümumilikdə müsəlmanlara örnək olmasına üçün həsr edilib.

#### Peyğəmbərin bioqrafiyası (siyər)

 Kufi xətti ilə 11. əsr fars Quran folio səhifəsi

Məhəmmədin həyatı haqqında siyər ədəbiyyatından çox şey bizə məlumdur:

> Məhəmmədin həyatı *Siyər* kimi tanınır və tarixin tam işığında yaşanır. Onun etdiyi və dediyi hər şey qeydə alınıb.Məhəmməd özü mühüm qərarlarını sənədləşdirməkdə israr edirdi. Üç yüzə yaxın sənəd bizə gəlib çatmışdır, o cümlədən siyasi müqavilələr, hərbi xidmətə çağırışlar, dövlət qulluqçularının təyinatları, aşılanmış dəri üzərində yazılmış dövlət yazışmaları. Beləliklə, biz onun həyatını incəlikləri ilə bilirik: necə danışır, oturur, yatır, geyinir, gəzir; ər və ata olaraq davranışı; qadınlara, uşaqlara, heyvanlara münasibəti; ticarət əməliyyatları və məzlumlara qarşı mövqeyi...   
> 
> 

Siyər ədəbiyyatından günümüzə qədər gəlib çatan ən önəmli tərcümeyi-halı *bu gün Sirat Rəsulullah kimi* tanınan İbn İshaqın (ö. 768) iki nüsxəsidir. İlkin şəkildə olmasa da, ilk dəfə İbn Hişam (vəfatı 834) və Yunus b. Bukəyr (ö.814-815),  redaktorluğu ilə günümüzə qədər gəlib çatmışdır. İbn Hişama görə, İbn İshaq öz tərcümeyi-halını Məhəmmədin ölümündən təxminən 120-130 il sonra yazmışdır. Hamısı olmasa da, əksər alimlər bu tərcümeyi-halların düzgünlüyünü qəbul edirlər, lakin kitabın dəqiqliyi hələ də şübhəlidir. 

İbn İshaqdan sonra müxtəlif formalarda yazılmış bir neçə qısa rəvayətlar vardır. Məhəmmədi Peyğəmbərin digər tərcümeyi-halları arasından əl-Vaqidinin (ö. 822) və daha sonra İbn Sədin (ö. 844-45) bioqrafiyaları daxildir. Əl-Vaqidi tez-tez erkən müsəlman tarixçiləri tərəfindən tənqid olunur və müəllifin güvənsiz olduğunu bildirirlər.  Bunlar sözün əsl mənasında "bioqrafiyalar" deyil, Məhəmmədin hərbi yürüşləri, söylədiyi sözlər, Quran ayələrinin əsaslandırmaları və şərhləri haqqında məlumatlardır. 

Dünyəvi tarixçilər Siyər kitablarını daha çox tənqid edirdilər.

. Vim Ravenin fikrincə,siyər kitabları etibarlılığı və tarixiliyinə görə Məhəmməd peyğəmbər imajını təsvir edə bilməz.O siyərlər barədə bildirir:

 9cu əsrə aid bir Kufi Quran əlyazması.Hazırda Özbəkistanın Daşkənd şəhərində Telyaşayax məscidində saxlanılır.
1. İslamın birinci əsrində demək olar ki, heç bir siyər əsəri tərtib edilməmişdir. Fred Donner qeyd edir ki, İslamın mənşəyi ilə bağlı ən erkən tarixi yazılar ilk dəfə hicri 60-70-ci illərdə, yəni hicrətin birinci əsrində meydana çıxır. Bundan əlavə, ikinci, üçüncü və dördüncü hicri əsrlərə aid mövcud mənbələr, Donnerə görə, daha çox əvvəlki mənbələrdən toplanmış materiallardan ibarətdir.
2. Sirah əsərlərində müxtəlif rəvayətlərdə nümayiş olunan bir çox uyğunsuzluqlar aşkar edilmişdir. Bununla belə, İslamda vahid məzhəb olmasa belə,ənənəvi peyğəmbər hekayələri ortaqdır.
3. Sonrakı mənbələr isə ilkin sirah kitablarından daha çox bilgi verir (şifahi hekayə ənənəsinə xas olan bəzək və şişirtmələri əlavə etmək üçün).
4. Qeyri-müsəlman mənbələri ilə müqayisədə uyğunsuzluqlar var. Bununla belə, istər Məhəmmədə  xas elmdə, istərsə də ümumilikdə müsəlman ənənəsində oxşarlıqlar və razılaşmalar da mövcuddur.
5. Siyərin peyğəmbərin möcüzələrdən danışan hissələri isə bu kitabların tarixi etibarlılığını sual altında qoyur.

Buna baxmayaraq,siyərin Mədinə konstitusiyası kimi bölümləri həm müsəlman, həm də qeyri-müsəlman tarixçiləri tərəfindən etibarlı olaraq qəbul edilir.

Henri Lammens Siyərdə Məhəmməd peyğəmbərin həyatı, o cümlədən uşaqları və arvadlarının sayı ilə bağlı ziddiyyətlərdən şikayətlənir. Bəzi mənbələr onun bir, bəziləri iki, digərləri isə on iki uşağı olduğunu, onlardan səkkizinin oğlan olduğunu qeyd edirlər.  Əksər qeydlərdə onun doqquz arvadı olduğu bildirilsə də,bəziləri 11,bəziləri isə 23 arvadı olduğunu deyir  Ənənəyə görə, Məhəmmədin 60 ilə 65 il arasında yaşadığı güman edilir. 

#### Hədis

Hədis kolleksiyaları Məhəmmədin şifahi və praktiki qeydləridir. 

İlk müsəlman alimləri bəzi hədislərin (və sira rəvayətlərinin) uydurma olduğunu bilirdilər və onlar bunları ayırd etmək üçün rəvayət xəttinə əsaslanan komitələr açmışlar.

Bernard Lyuvisə görə,hədislər peyğəmbərin ölümündən sonra yazıldığına görə,yazıya keçiriliş zamanı təhrifə açıq idi və bəzi şəxslər tərəfindən marağa uyğun yazıla bilərdi.

Hədislərin əsas xüsusiyyəti ənənəvi İslam elmində rəvayətlərin səhihliyini müəyyən etmək üçün əsas məsələ sənəddir(rəvayət zənciri). Stephen Humphreysə görə, bir sıra "çox bacarıqlı" müasir alimlər *isnadların ümumi həqiqətini müdafiə edsə belə* müasir alimlərin əksəriyyəti *isnadlara* "dərin şübhə" ilə yanaşırlar. 

İslam fiqhinin Hənbəli məktəbinə tabe olan sünni Conatan AC Braun  hədis ənənəsinin bir"sağlam düşüncə elmi" və ya "sağlam düşüncə ənənəsi" və "bəşər intellektual tarixinin ən böyük nailiyyətlərindən biri" olduğunu iddia edir. .. genişliyində, dərinliyində, mürəkkəbliyində və daxili ardıcıllığında."

Qeyri-müsəlman mənbələri
------------------------

 *Nürnberq xronikasında* Məhəmməd, 15. əsrin sonunda
Erkən İslam tarixi, həmçinin yəhudi və xristian icmaları tərəfindən yunan, suriyalı, erməni və ibrani dillərində yazılmış mənbələrdə də öz əksini tapmışdır.  Bu mənbələr müsəlman mənbələri ilə, xüsusilə xronologiya və Məhəmmədin yəhudilərə münasibətində bəzi əsaslı fərqlərini qeyd edir.  Neva və Koren qeyd edir ki, heç bir Bizans və Süryani mənbələrində "Məhəmmədin bu mövzuda müsəlman ədəbiyyatından əvvəl yaranan ilk karyerası" haqqında heç bir təfərrüat yoxdur. 

Tarixçi S. P. Brokun  tədqiq etdiyi Suriya və Bizans mənbələrinə görə Həzrəti Muhəmməd üçün istifadə edilən "peyğəmbər" titulu o qədər də geniş yayılmır, "elçi" ifadəsi daha da azdır. Normalda o, ərəb hökmdarlarının birincisi kimi təsvir edilir və bu dövrün assur mənbələri onun fəthlərini müsəlman kimi deyil, ərəb kimi təsvir edir: "Onun özünü mahiyyətcə ərəb gördüyünü söyləmək daha düzgün olardı."  

Ərəblərin Suriyanı fəth etməsini qeyd edən Məhəmməddən bəhs edən bir arayış var (Ərəb fəthləri haqqında fraqment kimi tanınır). Bu zəif qeyd BL Add-in 1-ci hissəsidir. O, yarpaqlarında saxlanılır. 14,461, Mattaya görə İncil və Marka görə İncil olan kodeksdir. Bu qeyd, görünür , ərəblərin Bizanslıları sarsıdıcı məğlubiyyətə uğratdıqları Qabitha döyüşündən (e. 636) dərhal sonra yazılmışdır. Treylerə diqqət çəkən ilk şəxs Rayt olub və onun "demək olar ki, müasir nota bənzəyir"   Bu qeydi İncillər kitabına yazmaqda məqsəd müəllifin öz dövrünün hadisələrinin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu dərk etdiyi üçün ola bilər. "Gördük" sözləri müəllifin Məhəmmədin müasiri olmasına müsbət sübutdur. Müəllif zeytun yağı, mal-qara, xarabalıqdakı kəndlərdən də bəhs edir və bu adamın kəndli və ya savadlı rahib olduğunu ehtimal edir. Qeyd etmək lazımdır ki, mətnin vəziyyəti fraqmentdir və oxunuşların bir çoxu qeyri-müəyyən və ya mübahisəlidir. Buraxılışlar (mətndəki boşluqlar) kvadrat mötərizədə verilir:

 
7 əsr *640-cı əsrin xronologiyası* ilk dəfə eramızın 635-36-cı illərinə aid erkən tarixdən bəhs edən Wright tərəfindən nəşr edilmişdir. Məhəmmədin ərəbləri ilə bağlı bu əlyazmada iki mühüm tarix qeyd olunur.

Qeyri-müsəlman bir mənbədə Məhəmmədə ilk aydın istinadı təmin etdiyi üçün yuxarıdakı ilk tarix böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məlumat çox vaxt Dathin döyüşü ilə eyniləşdirilir.  Hoylandın fikrincə, "dəqiq tanışlıq, nəticədə birinci əldən əldə edilən biliklərdən əldə olunduğuna inam yaradır". 

VII əsrin əvvəllərinə aid başqa bir məlumat Baqratuni sülaləsinin erməni yepiskopu Sebeosdan gəlir. Dediyinə görə, ərəblərin qəfil peyda olması ilə bağlı xatirələrin təzə olduğu bir vaxtda yazırmış. O, Məhəmmədin adını, onun tacir peşəsini bilir və onun həyatının birdən-birə ilahi vəhy ilə dəyişdiyini nəzərdə tutur.  Sebeos müsəlmanların düşündüklərinə diqqət yetirən İslamın yüksəlişi üçün bir nəzəriyyə təklif edən ilk qeyri-müsəlman yazıçıdır

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *Encyclopaedia of Islam*, *Muhammad*
2. 1 2 3 4 5 6  Nigosian, 2004
3. 1 2 3  Donner, 1998
4. ↑  William Montgomery Watt, *Muhammad in Mecca*, 1953, Oxford University Press, p.xi
5. ↑  *Lester, Toby.* "What Is the Koran?". The Atlantic. 1 Ocak 1999. 25 Ağustos 2012 tarixində arxivləşdirilib.
6. 1 2  "Hadith - Book of Judgments (Ahkaam) - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". Sunnah.com. 26 Nisan 2012. 17 Mart 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 Temmuz 2015.
7. ↑  The collection of the Qur'an. Karachi: Qur'anic Arabic Foundation. 2000. 34–5.
8. ↑  Cook, *The Koran*, 2000: p.120
9. ↑  Cook, *The Koran*, 2000: p.6
10. ↑  Cook, *The Koran*, 2000: p.119
11. ↑  (Burton, pp. 141–42 – citing Ahmad b. `Ali b. Muhammad al `Asqalani, ibn Hajar, "Fath al Bari", 13 vols, Cairo, 1939/1348, vol. 9, p. 18).
12. ↑  see also: William Montgomery Watt in *The Cambridge History of Islam*, p.32
13. ↑  Cook, *The Koran*, 2000: p.136-37
14. ↑  "Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world". University of Birmingham. 22 Temmuz 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 Ekim 2017.
15. 1 2  Patricia Crone, Michael Cook, and Gerd R. Puin as quoted in *Toby Lester.* "What Is the Koran?". The Atlantic Monthly. January 1999. 23 Temmuz 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 Nisan 2022.
16. ↑  Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation (1977) and The Sectarian Milieu: Content and Composition of Islamic Salvation History (1978) by Wansbrough.
17. ↑  Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation (1977) and The Sectarian Milieu: Content and Composition of Islamic Salvation History (1978) by Wansbrough.
18. ↑  Muhammad for beginners. Londra. 1994. səh. 30.
19. ↑  Introducing Islam: A Graphic Guide. Icon Books Ltd. 1994. ISBN 9781848317741. 5 Şubat 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 Ocak 2020.
20. ↑  Ibn Rawandi, "Origins of Islam", 2000: p.89-90
21. ↑  Hagarism: The Making of the Islamic World. Cambridge: Cambridge University Press. 1980. 277. ISBN 0-521-29754-0.
22. ↑  Muhammad. Oxford University Press, USA. 26 Ocak 1983. 73-74. ISBN 0192876058.
23. ↑  Seeing Islam as Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam. Darwin. 1998. səh. 591. ISBN 0878501258.
24. 1 2  Lammen, "Koran and Tradition", 2000: p.174-5
25. ↑  Lammen, "The Age of Muhammad and the Chronology of the Sira", 2000: p.188
26. ↑  "What Is the Significance of Hadith in Islam?". Islamicity. 30 Mart 2005. 18 Şubat 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 Ocak 2020.
27. ↑  Islamic History: A framework for Inquiry (Revised). Princeton University Press. 1991. səh. 82. ISBN 0-691-00856-6.
28. ↑  "The Shariah, Homosexuality & Safeguarding Each Other's Rights in a Pluralist Society | ImanWire". Al-Madina Institute (İngilizce). 18 Haziran 2016. 22 Haziran 2016 tarixində arxivləşdirilib.
29. ↑  Neva & Koren, "Methodological Approaches to Islamic Studies", 2000: p.433
30. ↑  Syriac Views of Emergent Islam // Studies on the First Century of Islamic Society. Southern Illinois University Press. 1982. səh. 20.
31. ↑  Syriac Views of Emergent Islam // Studies on the First Century of Islamic Society. Southern Illinois University Press. 1982. səh. 14.
32. ↑  Neva & Koren, "Methodological Approaches to Islamic Studies", 2000: p.432
33. ↑  W. Wright, Catalogue Of Syriac Manuscripts In The British Museum Acquired Since The Year 1838, 1870, Part I, Printed by order of the Trustees: London, No. XCIV, pp. 65-66. This book was republished in 2002 by Gorgias Press.
34. ↑  Th. Nöldeke, "Zur Geschichte Der Araber Im 1, Jahrh. d.H. Aus Syrischen Quellen", Zeitschrift Der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 1876, Volume 29, p. 76.
35. ↑  A. Palmer (with contributions from S. P. Brock and R. G. Hoyland), The Seventh Century In The West-Syrian Chronicles Including Two Seventh-Century Syriac Apocalyptic Texts, 1993, op. cit. p. 19, note 119; Also see R. G. Hoyland, Seeing Islam As Others Saw It: A Survey And Evaluation Of Christian, Jewish And Zoroastrian Writings On Early Islam, 1997, op. cit. p. 120, note 14
36. ↑  R. G. Hoyland, Seeing Islam As Others Saw It: A Survey And Evaluation Of Christian, Jewish And Zoroastrian Writings On Early Islam, 1997, op. cit. p. 120
37. ↑  R. W. Thomson (with contributions from J. Howard-Johnson & T. Greenwood), The Armenian History Attributed To Sebeos Part - II: Historical Commentary, 1999, Translated Texts For Historians - Volume 31, Liverpool University Press, p. 238