recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Xlorsian** — xloranhidridi izosian turşusu ClCN, rəngsiz qaz (adi vəziyyətdə) sərt iyli, zəhərləyicidir.

Reaksiyayagirmə qabiliyyəti
---------------------------

Xlorsian tipik psevdohalogendir və nukleofillərlə yüksək reaksiyagirmə qabiliyyətinə malikdir, bunun üçün səciyyəvi reaksiyalar, həm xlor əvəzedici reaksiyaları, həm də Üçqat reaksiyalardı. Beləliklə, qələvi metal siyanatların əmələ gəlməsi ilə qələvi ilə qarşılıqlı təsir göstərir:

{\displaystyle {\mathsf {ClCN+2NaOH\rightarrow NaOCN+NaCl+H\_{2}O}}}
Xlorosianan, izosian turşusu yaratmaq üçün neytral və turşu məhlullarında su ilə yavaş-yavaş hidrolizə olunur, bu da öz növbəsində ammonyak və karbon qazını meydana gətirmək üçün hidrolizə olunur:

{\displaystyle {\mathsf {ClCN+H\_{2}O\rightarrow HNCO+HCl}}}
{\displaystyle {\mathsf {HNCO+H\_{2}O\rightarrow NH\_{3}+CO\_{2}}}}
Ammonyakla xlorsian sianamidi əmələ gətirir:

  

{\displaystyle {\mathsf {ClCN+NH\_{3}\rightarrow H\_{2}N{\text{-}}CN+HCl}}}
Azot və oksigen nukleofilləri ilə reaksiyaya girərək əvvəlcə xlorun yeridilməsindən başlayır, sonra reaksiyalar üçlü karbon-azot bağlantısı ilə müşayiət olunur; birincili və ikincili aminlər N əvəzedici siyanamidlər və sonra xlorocianin ilə guanidinlər əmələ gətirir:

  

{\displaystyle {\mathsf {ClCN+R\_{2}NH\rightarrow R\_{2}N{\text{-}}CN+HCl}}}
{\displaystyle {\mathsf {2R\_{2}N{\text{-}}CN+B\rightarrow (R\_{2}N)\_{2}C{\text{=}}NH}}}
Aminlərdən fərqli olaraq, xlorosianinin spirtlərlə qarşılıqlı təsiri zamanı xlor alkoksil əvəzedici məhsullar - esterlər **siyan turşusu** - əmələ **gəlmir**, reaksiya karbon turşusunun qeyri-sabit imidoesterlərinin meydana gəlməsinə səbəb olur:

  

{\displaystyle {\mathsf {ClCN+2ROH\rightarrow (RO)\_{2}C{\text{=}}NH+HCl}}}
Xlorocian da karbon nukleofilləri ilə reaksiya girir, xlor əvəzedici reaksiyalar baş verir. Beləliklə, Qrinyar reagentləri ilə qarşılıqlı əlaqədə xlorocian nitriltər əmələ gətirir:

  

{\displaystyle {\mathsf {RMgCl+ClCN\rightarrow RCN+MgCl\_{2}}}}
Aromatik karbohidrogenlər xlorocianin ilə sianlaşdırılır Fridel-Crafts reaksiyası ilə

  

{\displaystyle {\mathsf {ArH+ClCN\rightarrow ArCN+HCl}}}

Zəhərliliyi
-----------

Çox zəhərlidir. Hidroliz zamanı orqanizmdə sianidə çevrilir .
Xlorocianın havadakı ölümcül konsentrasiyası: ЛКτ50 = 11 mq·dəq/l.

Tətbiqi
-------

### Kimya sənayesində

Xlorosianin triazin seriyalı herbisidlər və triazin aktiv boyalarının sintezində istifadə olunan siyanur xloridin (2,4,6-trichloro-1,3,5-triazin)in sintezində başlanğıc xammaldır, sintez xlorocianinin katalitik trimerizasiyası ilə həyata keçirilir.

{\displaystyle {\mathsf {3ClCN\rightarrow C\_{3}N\_{3}Cl\_{3}}}}
### Zəhərləyici maddə kimi

Xlorsian, ümumi zəhərli təsir göstərən kimyəvi bir döyüş agenti olaraq da istehsal edilmişdi, ilk dəfə Antanta qoşunları tərəfindən  I Dünya Müharibəsi zamanı 1916-cı ilin iyul ayında istifadə edilmişdir.

Mənbə
-----

* *В. Н. Александров*, *В. И. Емельянов* Отравляющие вещества — Москва, Военное изд-во — 1990

Xarici keçidlər
---------------

* Хлорциан в «Pubmed Compound» (англ.)
*
**Birləşmiş Kolumbiya Ştatları** (*isp.* Estados Unidos de Colombia).Ölkə Mərkəzi və Cənubi Amerika regionunda yerləşirdi.XIX-əsrin ikinçi yarısında mövcud olmuş dövlət.

Tarixi
------

1863-ci ildə Qranada Konfederasiyası dağılır.Konfederasiyasının dağılması 1860-1862 ci illərdəki vətəndaş müharibəsi baş verir.Buna səbəb konservantların mərkəzlışdirmə siyasəti olurki liberallar buna kəskin etirazını bildirərək konstutsiyanın kobud şəkildə pozulduğunu bildirirlər.1862-ci ildə Yeni Qranada Respublikası keçmiş prezidenti Tomas Sipriona de Moskera konfederasiya prezidentini həbs edərək ,özünü prezident elan edir və paytaxtı Boqotaya köçürür.Müvqqəti hökumət təkil edilir,konfederasiya Birləşmiş Yeni Qranada Ştatlarına (*isp.* Estados Unidos de Nuvea Grandi)çevrilir.Vətəndaş müharibənin bitməsini rəsmiləşdirmək üçün Rioneqroda konfrans təkil edilir və bunun nətiçəsində konstutsiya təstiqlənır.Bu konstutsiyaya görə ölkə Birləşmiş Kolumbiya Ştatları adlanır.Mərkəzi hökumətin hərbi və siyasi səlahiyyətlərinin azaldılması konstutsiyada öz əksini tapırdı.Bununda nətiçəsində vətəndaş münaqişələrinin girdabına yuvarlanır.Ən güçlüsü 1875-1877 ci illərdə vətəndaş müharibəsinə çevrilir.1886-cı ildə prezident Rafael Nunesin təziqi ilə yeni konstutsiya yaradılır.Federasiya ləğv edilərək mərkəzləşdirmə həyata keçirilir və ölkə Kolumbiya Respublikası adlandırılır.
**Ağasəf Tağı oğlu Haqverdiyev** (29 mart 1924, Salyan rayonu) — Böyük Vətən müharibəsi iştirakçısı, 1945-ci ildə Moskvada keçirilən Qələbə Paradının iştirakçısı olub.

Həyatı
------

29 mart 1924-cü ildə Azərbaycanın Salyan rayonunda anadan olmuşdur. 1941–1942 illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda təhsil almışdır. 1942-ci ilin avqustundan 1943-cü ilə qədər 26 Bakı komissarı adına Tbilisi Topçu Məktəbinin kursantı olmuşdur. Oranı bitirdikdən sonra taqım atəş komandiri və 3-cü Cənubi Ukrayna Cəbhəsi batareya komandiri kimi xidmət etmişdir. Şimali Qafqaz, Ukrayna, Moldova, Rumıniya, Macarıstan, Avstriya və Yuqoslaviya ərazilərində vuruşmuş, döyüşlərdə yaralanmışdır.

Müharibədən sonra Hərbi Komissarı sistemində çalışmışdır. Bakı Veteranlar Komitəsinin sədri, MDB dövlətləri veteranları Əlaqələndirmə Şurasının üzvü olmuşdur.

Ağasəf Haqverdiyev I və II dərəcəli Vətən Müharibəsi ordenləri , Qırmızı Ulduz ordeni, 14 medalla təltif olunmuşdur. 1945-ci ildə Moskvada keçirilən Qələbə Paradının, 1985 və 1990-cı ildə keçirilən paradların iştirakçısı olub[*mənbə göstərin*].

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 
* 
*
Muasir elektrik lampasıThomas Edison-un icad etdiyi lampa 1879-1880

**Elektrik lampası** — elektrik enerjisi ilə qidalanan işıqlandırma avadanlığı.

XIX  əsrin sonuncu onilliyində  ilk olaraq Avropada, daha sonra isə bütün dünyada istifadə edildi. Elektrik işıqlandırılması elm və  texnikanın tarixində  çox mühüm hadisələrdən biri olmaqla, həm də  böyük və  cürbəcür nəticələrə  gətirdi.

Lampanın bu formasını Thomas Edison icad edib və bu icad digər icadları qabaqlayaraq bütün dünyaya uğurla yayılıb.

Həmin dövrdə iki tip: közərmə  və qövs elektrik lampası yaradılmışdı. Onların iş prinsipi Volta qövsünə əsaslanırdı: əgər güclü cərəyan mənbəyinin qütblərinə  qoşulmuş  iki naqilin  əks uclarını bir‐birinə toxundurub sonra bir neçə  millimetr məsafəyə  uzaqlaşdırsaq, bu naqillərin həmin (toxundurulub uzaqlaşdırılan) ucları arasında parlaq işıq saçan alov yaranar. Metal naqillər əvəzinə  ucları itilənmiş  (iynə  şəklinə  salınmış) iki kömür çubuq götürüldükdə  bu hadisə  daha gözəl və  daha parlaq olar. Bu çubuqları tətbiq olunan gərginliyin kifayət qədər
böyük qiymətlərində onların ucları arasında gözqamaşdırıcı şiddətə malik işıq əmələ gəlir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ə.Ş.Abdinov, R.F.Mehdiyev, T.X.Hüseynov, Fiziki elektronikanin tarixi və metodologiyasi, Bakı, 2008, səh. 170" (PDF). 2016-03-08 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-16.

Vikianbarda Elektrik lampası ilə əlaqəli mediafayllar var.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Samsung Galaxy S II HD LTE** — Samsung şirkəti tərəfindən istehsal olunan mobil telefon.

Xarakteristikası
----------------

Smartfon Android 2.3 proqram platforması ilə işləyir. Güclü aparat 1,5 QHz takt tezlikli 2 nüvəli prosessor və 1 Qb əməli yaddaş ilə təchiz edilib. İnteqrasiya edilmiş fləş daşıyıcının tutumu 16 Qb-dır; dəyişkən "MicroSD" kartlar üçün slot var. Smartfon 4,65 düym diaqonallı yüksək keyfiyyətli Super AMOLED sensor ekran ilə təchiz edilib; ekranın kəskinliyi 720×1280 nöqtədir. Əsas 8 meqapiksel kamera 1080p formatında yüksək dəqiqlikli videoyazmanı dəstəkləyir; ön hissədə yerləşən kamera 2 meqapiksel matrisə malikdir. 
Digər xüsusiyyətləri belədir: "Wi-Fi" (802.11b/g/n) və "Bluetooth 3.0" simsiz əlaqə adapterləri, GPS qəbuledicisi, NFC mikroçipi və 1850 мА∙h tutumlu akkumulyator batareyası. Smartfon dördüncü nəsil LTE mobil şəbəkələrində işi dəstəkləyir.

Həmçinin bax
------------

* Samsung Galaxy Note 10.1
* Samsung Galaxy R
* Samsung Galaxy S5
* Samsung Galaxy S II

İstinadlar
----------

1. ↑  ""LTE" dəstəkli "Samsung Galaxy S II HD" smartfonu təqdim edilib". 2021-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-04.
**Vodno**—(mak. *Водно*ⓘ) Makedoniya ərazisində, Skopye vadisində yerləşən dağ. Vodno ölkənin şimalında, paytaxt Skopyenin isə cənub-qərbində yerləşir. Vodnonun ən yüksək zirvəsi *Krstovar* pikidir(1066 m). Orta Vodnonun hündürlüyü 557 m, dağ ətəyinin hündürlüyü 337 metrdir. 2002-ci ildə Krstovar pikində "Millenium Xaçı" abidəsi ucaldılıb. Bu mövcud xaç heykəllərindən ən böyüklərindən biri hesab olunur.

Coğrafiyası
-----------

Bir çox mənbələrdə Vodnonun hündürlüyü 1066 m göstərilir. Əslində bu rəqəm Adriatik dənizi səviyyəsindən ölçmə sisteminə əsasən göstərilib. Baltik dənizi ölçmə sisteminə əsasən isə Vodnonun hündürlüyü 1135 metrdir. Vodnoda mülayim-soyuq iqlim hakimdir. İllik yağıntı miqdarı aylar üzrə kəskin fərqlənir. Yay aylarında minimuma enir. Orta illik temperatura +23 °C-dir. Dağda ən alçaq temperatura 2005-ci ilin yanvarında — 15°, məhz həmən ilin iyulunda isə + 43 °C qeydə alınıb. Vodnoda fərqli hidroqrafik şəbəkə mövcuddur: səth axınları , şəlalələr , bulaqlar , yer altı sular. Bu ərazinin sulari bakteroloji və kimyəvi baxımdan yetərincə təmizdir. Vodno ərazisində yazda, qarın əriməsi zamanı meydana gələn15 m hündürlüyə malik şəlalədə var.

Bitki və heyvanat aləmi
-----------------------

Vodno dağında həmişəyaşıl və yarpağını tökən bitkilər yayılıb. Enliyarpaq ağac növlərindən şabalıdı, palıdı, cökəni misal göstərmək olar. Hımişəyaşıl ağaclardan şam dağın hər ətəyində geniş yayılıb. Bundan başqa ərazidə ardıc və şümşad ağacıda üstünlük təşkil edir. Heyvanat aləmidə yetərincə zəngindir:

* Qaban, canavar, maral, kəklik , dovşan, tülkü , dələ , ilan və s.

Turizm
------

Bölgədə turizmin inkişafına aşağıdakı amillər təsir edir:

* Rekreasiya ehtiyatları.
* Tarixi abidələr.
* Müasir infrastruktura.

Şəkillər
--------

* Vodnoya gedən dağ çığırı.Vodnoya gedən dağ çığırı.
* Vodno dağlarının görünüşü.Vodno dağlarının görünüşü.
* Kanat yolundan Skopyenin görünüşüKanat yolundan Skopyenin görünüşü
* Krstovar zirvəsi.Krstovar zirvəsi.
* Millenium Xaçı.Millenium Xaçı.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Geo Names". 2022-03-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-05.
2. ↑  "Millennium Cross". 2022-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-05.
3. ↑  Peakery.com [*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------
**Aydın Xanhüseyn oğlu Həsənov** (7 noyabr 1942, Astarxanbazar – 15 sentyabr 2017, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı.

Həyatı
------

Aydın Həsənov 7 noyabr 1942 tarixində Cəlilabad şəhərində anadan olmuşdur. O, Bakı Ali Hərbi Ümumqoşun Məktəbi və Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil almışdır.

Aydın Hüseynov 1961-ci ildən Cəlilabad Rayon Hərbi Komissarlığında şöbə rəisinin köməkçisi, 1969-cu ildən Biləsuvar rayonunda hərbi komissarın köməkçisi, Hərbi Komissarlığın şöbə rəisi işləmişdir. 1974-cü ildən Sabirabad Rayon Hərbi Komissarlığında şöbə rəisi, 1978-ci ildən Ağsu rayonunun, 1980-ci ildən Şamaxı rayonunun hərbi komissarı olmuşdur. 1987-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Hərbi Komissarlığında 2-ci şöbənin və Respublika toplanış məntəqəsinin rəisi, 1992-ci ildən Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun şöbə prokuroru, 1995–1997-ci illərdə Respublika toplanış məntəqəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır.

Evli idi, 3 övladı var.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

Milli Məclisin Təhlükəsizlik və müdafiə məsələləri daimi komissiyasının üzvüdür. Azərbaycan-Mərakeş parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri, Azərbaycan-Əfqanıstan, Azərbaycan-Gürcüstan, Azərbaycan-İraq, Azərbaycan-İran, Azərbaycan-Pakistan, Azərbaycan- Ukrayna parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür. MDB-nin Parlamentlərarası Assambleyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvüdür. Evlidir, 3 övladı var

Mənbə
-----

* Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin rəsmi veb-saytında **Aydın Həsənov**

### İstinadlar
Bu məqalə **Akademik avarçəkmə** məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

Avarçəkmə ABŞ-da. 2004-cü il.
**Avarçəkmə** — Su idmanı növüdür. Qayıqların tiplərinə görə avarçəkmə idmanı 2 növə ayrılır: Avar yeni olan və avar yeni olmayan qayıqlar. Birinciyə akademik avarçəkmə, adi gəzinti qayıqlarında avarçəkmə və dəniz yollarında (dörd və ay altıavarlı sükanlı qayıqlarda) avarçəkmə; ikinciyə baydarka və kanoedə avarçəkmə, haelə su slalolmu daxildir.😊

Azərbaycanda avarçəkmə
----------------------

Azərbaycanda avarçəkmə idmanı ilə 1930-cu illərinin axırlarından məşğul olunmağa başlanmışdır. Bakı buxtasında yarışan avarçəkənlərin mübarizəsini birbaşa dənizkənarı bulvardan müşahidə etmək mümkün idi. 1959-cu ildə akademik avarçəkənlər ilk dəfə keçmiş SSRİ xalqlarının II Spartakiadasında iştirak etmişlər. Bu, Azərbaycan avarçəkənlərinin ümumittifaq yarışlarında ilk çıxışı idi və elə həmin il Mingəçevir şəhərində müxtəlif respublikaların idmançılarının iştirakı ilə avarçəkmə yarışları keçirilmişdir. Bu yarış sonradan ənənəvi hal almışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Аварчәкмә идманы // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 33.
2. ↑  "Avarçəkənmiz olimpiadaya gedə bilməyəcək". 2021-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-12-29.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İdman** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


| ⛭İdman növləri |
| --- |
| Alpinizm  ·  At yarışı  ·  Avarçəkmə  ·  Avtoidman  ·  Basketbol  ·  Beysbol  ·  Bilyard  ·  Boks  ·  Boulinq  ·  Buzüstü xokkey  ·  Cüdo  ·  Dalğıclıq  ·  Fiqurlu konkisürmə  ·  Fitnes  ·  Futbol  ·  Gimnastika  ·  Güləş  ·  Həndbol  ·  Xizəkçilik  ·  Körlinq  ·  Kriket  ·  Qolf  ·  Lakros  ·  Marafon  ·  Oxatma  ·  Paraşütlə atlama  ·  Raftinq  ·  Reqbi  ·  Skeytbordinq  ·  Stolüstü tennis  ·  Su polosu  ·  Suya tullanma  ·  Tennis  ·  Triatlon  ·  Üzgüçülük  ·  Velosiped idmanı  ·  Voleybol  ·  Yelkənli qayıqsürmə ·  Yüngül atletika |
**İbn Şəhr Aşub** (*ərəb.* ابوجعفر، محمد بن علی بن شهرآشوب بن ابونصر بن ابوالجیش ساروی مازندرانی‎), (d. 1096- v. 27.08.1192) — Dahi İslam alimi, təfsirçi, ədəbiyyatçı, fəqih və hədisşünas.

Həyatı
------

İbn Şəhr Aşubun əsli İranın Mazandaran şəhərinin Sari vilayətindəndir. Onun uşaqlıq illərindən bəlli olan budur ki, o elm və təhsilə çox maraq göstərmişdir. Həmçinin o 8 yasşında Quranı əzbərləmişdir. Sonradan elmi səfərlərə başlamışdır. İlk öncə Elm kəsb etmək üçün Bağdad şəhərinə yollanmışdır.

Yaradıcılığı
------------

İbn Şəhr Aşub elmi cəhətdən çox yüksək məqama çataraq, "Əllamə" adı almışdır. Çoxlu müəllimləri və şagirdləri olmuşdur. Dövrünün ən böyük alimlərindən sayılmışdır. Quran elmləri, Hədisşünaslıq, Fiqh, Rical elmi və şer kimi məharətləri olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

Vəfatı
------

O hicri Qəməri tarixi ilə Şəban ayının 22-si 588- ci ildə vafat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

İstinadlar
----------
**Senqanmori** (千貫森?) – Yaponiyanın Fukuşima şəhərində yerləşən dağ. Tez-tez baş verən UNO müşahidə hallarına görə tanınır. Dağın yaxınlığında İino UNO Muzeyi yerləşir.

UNO müşahidələri
----------------

Şəhər əfsanələrinə görə Senqanmori güclü maqnit sahəsinə malik olduğu üçün uçan naməlum obyektləri özünə çəkir. Dağın ətrafında balina, moai və digər qəribə formalarda olan qayalara rast gəlinir.

Senqanmori dağının 30-40 kilometrlik radiusunda bir çox UNO müşahidə halları qeydə alınmışdır. İlk belə müşahidə halı 1972-ci ildə baş vermişdir. 25 yaşlı Kinoşita Tsuqio həmin ilin yayında üç dostu ilə dağ ərazisində gəzərkən UNO görmüşdür:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Biz zirvədən 10-15 dəqiqəlik uzaqlıqda idik. Mən irəliləyərkən qəfildən göyə baxdım və havadan asılmış papaq formasında obyekt gördüm. Obyekt bir yenlik sikkənin oksidləşmiş gümüşü rəngində və 30 santimetr uzunluğunda idi. Dördümüz də 30 saniyəliyə təəccüb içində obyektə baxdıq. Obyektə daha hündür yerdən tamaşa etmək üçün zirvəyə çatmağa tələsdik, lakin növbəti dəfə baxanda artıq yoxa çıxmışdı. | "|

Tsuqio bu hadisədən təsirlənərək həyatının qalan hissəsini UNO-ları araşdırmağa həsr etmiş, 1993–2010-cu illərdə İino UNO Muzeyinin direktoru olmuşdur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------
**Aktivasiyalı analiz** (radioaktivasiyalı analiz) — maddənin element və izotop tərkibinin nüvə-fiziki təyini üsülu; analiz edilən nümunədə təyin edilən elementin izotoplarının nüvə hissəcikləri və ya yüksək enerjili γ-şüalanma ilə nüvə reaksiyası (aktivasiya) nəticəsində əmələ gələn radionuklidlərin aktivliyinin ölçülməsinə əsaslanır. Aktivasiyalı analizi 1936-cı ildə G. Xeveşi və X. Levi təklif etmişlər. Alınan radionuklidlərin təsnifatlaşdırılması şüalanmanın tipinə, onun enerjisinə, intensivliyinə, radionuklidlərin yarımparçalanma dövrünə görə aparılır. Bunun üçün adətən qamma-spektro metrlər və yüksək ötürücülü yarımkeçirici detektorlar, nadir hallarda ssintilyasiyalı detektorlar istifadə edilir. Miqdari analiz alınan radionuklidin aktivliyinin qatılığın geniş diapazonunda təyin olunan elementin miqdarına nisbətinə əsaslanır. Qatılığın müqayisəli (nümunələr istifadə edilməklə) və etalonsuz nisbi hesablanma üsulu tətbiq edilir. Radioaktiv şüalanmanın yüksək nüfuzetmə qabiliyyəti nümunənin dağılmadan analiz edilməsinə imkan verir. Aktivasiyalı Analizin ən geniş yayılmış variantı neytron-aktivasiyalı analizdir (NAA). Aktivasiya üçün nüvə reaktorunun istilik və epiistilik neytronları və ya neytronların (məsələn, Cf252) radio izotoplu mənbəyi, həmçinin neytron generatorlarının sürətli neytronları istifadə edilir. Reaktorlu neytron-aktivasiyalı analiz analitik kimyanın inkişafında böyük rol oynamışdır; ondan istifadə etməklə elektronika üçün yüksək təmiz materialların, atom energetikası uçün isə xüsusi konstruksiyalı materialların alınmasının texnologiyası işlənib hazırlanmışdır. Bir sıra maddələrin (Ay qruntları, meteoritlər və s.) element tərkibi tədqiq edilmişdir. Neytron-aktivasiyalı analiz sürətli neytronlarla oksigeni (tapılma həddi – 10–5%-ə qədər) və digər elementləri (10–3–10–5%) effektiv təyin edir. Zəhərləyici və partlayıcı maddələri aşkar etmək üçün neytron-aktivasiyalı analizin məsafəli variantı işlənib hazırlanmışdır. Yüklənmiş hissəciklərin aktivasiyalı analizində yüksək enerjili protonlar, deytronlar, α -hissəciklər və s. tətbiq edilir. Qamma-aktivasiyalı analizdə nümunə elektron sürətləndiricisinin ləngidilmiş γ- şüalanması ilə aktivləşdirilir. Bir neçə qrama qədər nümunə kütləsində mikroqarışıqların ümumi tərkibi təyin edilir. Üsul yüngül elementlərin (10–8 q/q), orta və ağır elementlərin (10–7 q/q-a qədər) yüksək həssaslı təyini üçün effektivdir. Sənayedə analitik avtomatlaşdırılmış γ- aktivasiyalı komplekslər (qızılçıxarma sahələri üçün) işlənib hazırlanmışdır. Aktivasiyalı analiz çox təmiz və xüsusi materiallarda, geoloji nümunələrdə, ətraf mühit obyektlərində, həmçinin tibdə, kriminalistikada, arxeologiyada, biologiyada və s. mikroqarışıq tərkiblərə nəzarət üçün tətbiq edilir.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 252. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Nüvə qüvvələri** - nüvə zərrəcikləri arasında təsir edən və onları nüvədə saxlayaraq atom nüvəsinin yaranmasına səbəb olan qüvvələr. Nüvə qüvvələri güclü qarşılıqlı təsirə aiddir, təbiəti hələlik dəqiq məlum məlum deyil və iki istiqamətdə öyrənilir.kibris Türk devleti

Tədqiqi
-------

Birincidə nüvə qüvvələri onların təbiətini müəyyənləşdirən mezon nəzəriyyəsinnə əsasən tədqiq edilir. İkincidə isə təbiəti nəzərə alınmadan empirik yolla nüvə qüvvələrinin xassələri müəyyənləşdirilir. Mezon nəzəriyyəsinə görə nüvə qüvvələri əsasən nuklonlar arasında p-mezonlarla mübadilə nəticəsində meydana çıxır. Bir nuklon {\displaystyle \pi \,\!}-mezonu buraxır, digəri onu udur və beləliklə iki nuklon arasında qarşılıqlı təsir yaranır. Buna görə də nüvə qüvvələrinin təsir radiusu {\displaystyle \pi \,\!}-mezonun Kompton dalğasının uzulunğuna bərbaər olmalıdır.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Naxox** — 2016-cı ildə çəkilmiş Azərbaycan filmidir.

Məzmun
------

Emiliya ilə ailə həyatı qurub xoşbəxt yaşayan Rəftar, ata olmağa hazırlaşır. Bir səhər ağrıları başlayan Emiliyanı xəstəxanaya yerləşdirdikdən sonra xəstəxana xərclərini ödəmək üçün pul axtarmağa başlayır. İlk olaraq da yaxın dostu, illərdir görmədiyi Qəhrəmanın yanına getməyi qərar verir. Qəhrəman isə Nüşabədən sonra onun eşqindən tərki dünya olaraq yaşayır. Beləliklə Rəftar və Qəhrəman illər sonra görüşürlər və məlum olur ki, hər iki qəhrəmanımızın problemləri var, hər ikisinə də təcili iş lazımdır. Rəftar və Qəhrəman əllərinə düşən ilk iş təklifini dəyərləndirərək Ağsaqqal kişiyə dayə düzəlməyi qərar verirlər. Söz dinləməz nadinc Ağsaqqal kişi ilə yaşamaq, ona qulluq etmək elə də asan olmur. Və günlərin bir günü Ağsaqqal təsadüfən dünyasını dəyişir. Təbii ki, bunu heç kimə demək olmaz, çünki hamı onlardan şübhələnəcək. Məhz buna görə bizim iki qorxaq qəhrəmanımız vəziyyətdən çıxış yolunu Ağsaqqalın ruhunu çağırmaqda görürlər. Gözlənilmədən ruh gəlir. Rəftar və Qəhrəman bir tərəfdə Ağsaqqalın cəsədi, bir tərəfdə də onun ruhu ilə baş başa qalır. Beləliklə gülməli hadisələr başlayır.

Rollarda
--------

* Fərda Xudaverdiyev
* Elməddin Cəfərov
* Ağaxan Salmanlı

Xarici keçid
------------

* Treyleri izlə
* "Naxox" təqdim olundu, aktrisa küsüb getdi — Fotolar
* "Ölüdən yox, diridən qorxun" deyən məşhurlar bir arada — FOTO
* Naxox aləmi bir-birinə qatıb
Göy ekvatoru ekliptik müstəviyə 23°26' meyllidir.
**Göy ekvatoru** — müstəvisi dünya oxuna perpendikulyar olan və yerin ekvatorunun müstəvisi ilə üst-üstə düşən göy sferasının böyük dairəsi. Göy ekvatoru göy sferasını iki yarımkürəyə ayırır: zirvəsi şimal qütbündə olan *şimal yarımkürəsi* *və* zirvəsi cənub qütbündə olan *cənub yarımkürəsi*  .

Ekvator və ekliptika yaz və payız bərabərliyi nöqtələrində kəsişir, lakin yer oxunun presessiyasına görə ekvator müstəvisi öz mövqeyini dəyişir və bu nöqtələr 26000 illik dövrlə hərəkət edir. Ekvator və ekliptikanın müstəviləri arasındakı bucaq 23°26'-dir və son 5 milyon il ərzində presessiyaya görə bu bucaq 22,0° ilə 24,5° arasında dəyişmişdir.

2010-cu ilin Astronomik Almanaxınaa görə, ekvator və ekliptik arasındakı bucaq təxminən aşağıdakı düstur ilə təsvir edilmişdir:

{\displaystyle \varepsilon =23^{\circ }26'21.406''-46.815''T-0.0001831''T^{2}+0.00200340''T^{3}-5.76''\cdot 10^{-7}T^{4}-4.34''\cdot 10^{-8}T^{5},}

Burada *T* — J2000.0 dövründən keçən əsrlərin sayıdır. Bu düstur yalnız bir neçə əsrlik zaman diapazonu üçün kifayət qədər dəqiqdir  .

Göy ekvatoru birinci və ikinci ekvator səma koordinat sistemlərinin əsasını təşkil edir: meyl ondan ölçülür (coğrafi enliyə analoq, yerin ekvatorundan ölçülür). Başqa bir koordinat — birinci ekvatorial koordinat sistemi üçün bu, səma ekvatoru ilə səma meridianının kəsişmə nöqtəsindən ölçülən saat bucağı və ya ikinci ekvatorial koordinat sistemi üçün sağa yüksəlişdir (coğrafi uzunluğa analoji) — yaz bərabərliyi nöqtəsindən ölçülür. İstənilən halda səma ekvatorunun bütün nöqtələrinin enişi sıfıra bərabərdir, bu o deməkdir ki, göy ekvatorunun istənilən nöqtəsini Yerin istənilən nöqtəsindən müşahidə etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  «*Экватор*» — статья в Малой советской энциклопедии; 2 издание; 1937—1947 гг.
2. ↑  *Кононович Э.В. Мороз В.И.* Общий курс астрономии (2-е, исправленное). УРСС. 2004. 19–28. ISBN 5-354-00866-2.
3. ↑  *Berger, A.L.* Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years // Astronomy and Astrophysics . 51 (journal) (ingilis). № 1. 1976. Bibcode:1976A&A....51..127B.
4. ↑  *Astronomical Almanac 2010*, p. B52
5. ↑ . 1906  (#bare\_url\_missing\_title). p. 226-227, at Google books
Fuko kəfkirinin animasiyası
**Fuko kəfkiri** — Yerin sutkalıq fırlanmasını eksperimental olaraq nümayiş etdirmək üçün istifadə edilən riyazi kəfkir. Uzunluğu bir neçə on metrə qədər olan çevik asma üzərində bir neçə on kiloqrama qədər çəkisi olan bir cisimdir. İpin yuxarı ucu hər hansı bir şaquli müstəvidə kəfkirin sərbəst hərəkəti üçün asqıda və ya itələyici yastıqda sabitlənmişdir. Planetimizin gündəlik fırlanmasının mövcudluğu kəfkirin hərələt müstəvisinin Yerlə əlaqəli yerlərə nisbətən tədricən fırlanmasından məsuldur. Bu effekti ilk dəfə L. Fuko (1851) nümayiş etdirmişdir. Hazırda dünyada nümayiş məqsədilə istifadə olunan Fuko kəfkirləri fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Foucault Pendulum". Smithsonian Encyclopedia. November 19, 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 2, 2013.
2. ↑  "Pendulum day". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2007-08-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
3. ↑  *Daliga, K.; Przyborski, M.; Szulwic, J.* "Foucault's Pendulum. Uncomplicated Tool In The Study Of Geodesy And Cartography". library.iated.org. 2016-03-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-02.
**Moso adası** (*ing.* Moso) — Yeni Herbrid adaları qrupuna daxil olan və Vanuatuya məxsus olan ada. İnzibati cəhətdən Şefa vilayətinə daxildir. Lelepa adası yaxınlığında Xavannax adlı limana sahibdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı liman koordinasiya mərkəzi idi və çoxlu sayda ordu saxlanılırdı. Burada hələdə əshərlərin müşahifə etmək mümkündür.

Coğrafiyası
-----------

Moso arxipelaqın mərkəzi hissəsində yerləşir. Adadan bir qədər aralıda Efate, Nquna, Pele, Emao və Lelepa adaları yerləşir.

Tarixi
------

İlk əvvəllər adada 7 kənd olmuşdur. Misionerlər gələrkən Suane adasında məskunlaşırlar. Sonradan Tassiriki və Moso kəndləri formalaşır.

Əhali
-----

Mododa 237 nəfər (2009) yaşayır. Onlar əsasən Tassiriki kəndində cəmləşmişlər.

İqtisadiyyat
------------

Balıq ovu, kənd təsərrüfatı və turizm əsas gəlir mənbəyidir.

Nəqliyyat
---------

Adada avtomobil yolları olmadığı kimi avtomobildə yoxdur.

Turizm
------

Tassirikidə tısbağa növlərini üorumaq üçün proqramlar hazırlanır. Adanın şərqində isə kiçik bizbes tur işləmələri planlaşdıtılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "2009 National Population and Housing Census" (PDF). 2009. səh. 12. 2012-10-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-15.
**Orhei Milli Parkı** (*mold.* Parcul Național Orhei) — Moldovanın mərkəzində yerləşən milli park. Park Kişinyov şəhərindən 46 km şimalda yerləşir. Milli parka ən yaxın şəhər *Orheivadır*.

Ümumi məlumat
-------------

Park Kodrı yüksəkliyində yerləşir. Milli parkın ümumi sahəsi 33792, 09 hektardır. Bu Moldova Respublikası ərazisinin 1 % -ni təşkil edir. Park landşaftı təpəlikdir. Qismən meşələrlə örtülüdür. Meşələrin ümumi sahəsi 18 551 hektardır. Ərazidə vadilər və yarağanlar üstünlük təşkil edir. Milli park ərazisindən Reut çayı keçir.

Milli park dörd rayonun ərazisində yerləşir: Orheivski, Straşenski, Kalaraşski və Kriulyanski. Ümumən park özündə 18 kommunanın torpaqlarını birləşdirir.

Milli parkın ərazisində 700 növ bitki, 109 quş növü və 41 növ məməli qeydə alınmış. 26 növ bitki Moldova Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş. Nadir fauna növlərindən meşə pişiyini, meşə dələsini, kiçik xallı qartalı, qara çalağanı və gürzəni misal göstərmək olar.

Parkın turizm baxımdan önəmli məkanlarına Trebujen landşaft qoruğu, Kurki monastırı, Siqeneşt landşaft qoruğu, müxtəlif arxeloji abidələr, Qızıl Orda zamanından qalmış şəhər qalıqları və s. daxildir.

Yaranma tarixi
--------------

Milli parkın yaradılması üçün ilk cəhtlər 1989-1991-ci illərdə baş vermiş. Ancaq bu cəht uğursuz oldu. 2008-ci ildə Moldova Respublikasının Ətraf Mühitin Qorunması Nazirliyinin təşəbbüsü ilə, BMT-nin İnkişaf proqramının və Ümumdünya Vəhşi Təbiət Fondunun (WWF) maliyə dəstəyi ilə yenidən park yaradılma ideyyası bərpa olundu. 12 iyul 2013-cü ildə Moldova parlamenti Orhei Milli Parkının yaradılması ilə bağlı qanun qəbul etdi. Məqsəd ərazinin bitki və heyvanat aləminin qorunub saxlanması idi. Milli parkın yaradılmasına qədər Moldova Avropada milli parkın olmadığı yeganə ölkə idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Marina Miron, Viorel Miron, Alexandru Catalogul meșteșugurilor practicate on arealul Parcului Naţional «Orhei» Arxivləşdirilib 2016-03-06 at the Wayback Machine Chișinău. UNDP Moldova
2. 1 2  "Primul Parc Naţional Orhei va contribui la dezvoltarea comunităţilor locale și protejarea diversităţii biologice // Ministerul Mediului al Republica Moldova. — 12 Iulie 2013". 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-30.
3. 1 2  "Harta turistică a Parcului Național Orhei" (PDF). 2017-12-15 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-05-31.
4. ↑  "First National Park in Orhei Forests // Teleradio-Moldova. — 13 July 2013". 31 May 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 May 2019.
**Elvin və burunduklar** (*ing.* Alvin and the Chipmunks) — Tim Hillin rejissorluğu ilə 2007-ci ildə çəkilmiş musiqili komediya filmi. Filmin ssenari müəllifləri Jon Vitti, Will McRobb və Chris Viscardi-dir. Film Ross Baqdasaryanın yaratdığı personajlar əsasında çəkilib. Filmdə rol alıblar Ceyson Li (Deyv), Devid Kross (Yan Houk) və Kameron Riçardson (Kler). Burunduklar Castin Lonq (Elvin), Mettyu Qrey Qabler (Saymon) və Cessi Makkartni (Teodor) tərəfindən səsləndirilib.

Məzmun
------

Burunduklar evlərini itirdikdən sonra müğənni-mahnı yazarı Deyv Sevillin evinə köçürlər. Deyv burundukların ifa bacarıqlarına heyran olur və onları JETT Records musiqi şirkətinin rəhbəri Yan Houka göstərməyə aparır. Yan onların uğurundan və konsert gəlirlərindən faydalanmaq üçün onları aldatmağa çalışır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* *Alvin and the Chipmunks* — Internet Movie Database saytında.

* *Alvin and the Chipmunks* AllMovie saytında
* *Alvin and the Chipmunks* Box Office Mojo-da
**Hacı Mirzə Cabbar Səfərəli oğlu Təzkirəçi** (*fars.* میرزا جبار تذکرهچی‎) — İranın ilk jurnalistlərindən biri, diplomat.

Həyatı
------

Hacı Mirzə Cabbar Səfərəli oğlu Təzkirəçi 1826-cı ildə Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Mirzə Tağı xan Əmir Kəbirin yanında işə düzəlmişdi. Təzkirəçi kimi tanınmışdı.

Tehranda ilk mətbələrdən birini Mirzə Cabbar Təzkirəçi açmışdı. Dövrünün savadlı ziyalısı kimi tanınan bu şəxs bir neçə xarici dil bilirdi.

Mirzə Cabbar Təzkirəçi xarici ölkələrdə diplomat kimi çalışmışdı. İranda ilk rəsmi mətbu orqan olan "Ruznameyi-vəqayeyi-ittifaqiyə"nin redaktoru olmuşdu. Rəsmi nəşrlər üçün Avropa qəzetlərindən tərəqqi ilə bağlı yazıları tərcümə etmişdi. O, «Bütün İranda ilk publisist və nəşriyyatçılardan olmuşdu».

Ailəsi
------

Mirzə Cabbarın Cavad xan, Murtuza xan adlı oğlanları vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  Cənubi Azərbaycan tarixinin oçerki. Bakı, 1985.

Həmçinin bax
------------

* Mirzə Cavad xan Sədəddövlə

Xarici keçidlər
---------------

* Mirzə Cabbar Nazimülmühüm  (fars.)
**Frensis Volley evi** Amerika Birləşmiş Ştatları, Oak Park, İllinoys ştatının, Çikaqo şəhərciyində yerləşir. Ev 1893-cü ildə Amerikalı memar Frank Lloyd Rayt tərəfindən tərtib edilmişdir. Kraliça Anne stilindəki ev Raytın daha ucuz, daha əlverişli mənzil üçün ilk dizaynlarını əks etdirirdi. Evin dizaynı ncəsənət və sənətkarlıq hərəkatından çox təsirlənmişdi. Ev yerli və federal tarixi bölgəyə töhfə verən əmlak kimi siyahıya alınmışdır.

Tarixi
------

Memar Frank Lloyd Raytın tərtib etdiyi Frensis Volley evi ilk olaraq vəkil Fransis J. Volleyin adını almışdı.

Arxitekturası
-------------

Binanın dizaynı "Kraliça Anne əzəməti" adlandırılmışdır. Raytın digər əsərlərində olduğu kimi Volley evinin də dizaynı *Prairie məktəbi*nin sonrakı nümunələri ilə müqayisədə daha ənənəvidir. Ev haqqında "*The New York Times*" qəzetinin 1996-cı ildəki məqaləsində "zamanın xalq memarlığı üçün dəbli damı olan iki mərtəbəli çərçivə ev" kimi fikir qeyd edilmişdir. Evin dizaynı Raytın müəllimi Jozef Silsbeni xatırladır və bu dizayn Raytın erkən, ucuz qiymətli yaşayış dizaynlarına xasdır. Evin cənub-şərq hissəsində çoxbucaqlı pəncərələr var və aparılan bərpa işləri sayəsində təməlin kobud daş divarları həmişəkindən daha da möhkəmlənmişdir. Evin üfüqi taxta örtüyü də bərpa edilmişdir.

Volley evi Robert P. Parkerin evinə bitişik, öz növbəsində Tomas Qayl evinin yanındadır. Evlərin üslubu Volley evini yaxından əks etdirən evlərdir. Volley evi çox vaxt Parkerin evi və Qaylin evini əhatə edən eyniadlı evlərin bir hissəsi hesab olunur. Frank Lloyd Raytın Valter Qayl evi ilə birlikdə olan bu evləri memar Luis Sullivan və Dankmar Adler ilə razılığını pozaraq dizayn etdiyi üçün Raytın "çəkmə evləri" kimi tanınmışdır.

Evdə bir sıra təmir işləri görülmüşdür. Frensis Volley evi 1995-ci ildə əhəmiyyətli dərəcədə modern üslubda təmir edilmişdir. Təəssüf ki, evin bir çox memarlıq qəlibləri, qapı və xüsusiyyətləri də dəyişdirilmişdir. Mövcud sahiblər evin xarici görünüşünü orijinal vəziyyətinə qaytarmışdılar. Daxili dizayn orijinal planlara əsaslanaraq tam bərpa olunmuşdur.

Frank Lloyd Raytın Oak Parkdakı işlərinə dair bu nümunə, yerli və federal tarixi bir bölgə olan *Frank Lloyd Rayt Preri Memarlıq Məktəbinin tarixi bölgəsi* olaraq qəbul edilmiş, 4 dekabr 1973-cü ildə ABŞ-nin tarixi yerlərin milli reyestrinə əlavə edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Samuel Friman evi
* Herbert və Katerin Yakobsun ilk evi
* Hazen Spiller evi
* Hollihok evi
* David Davis malikanəsi
* Qarber evi

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. 1 2 3 4 5  *O'Gorman, Thomas J.* Frank Lloyd Wright's Chicago. Thunder Bay Press,. 2004. səh. 54-55. ISBN 1-59223-127-6..
3. ↑  *PAUL GOLDBERGER.* "WRIGHT'S OLD NEIGHBORHOOD" (İngilis). www.nytimes.com. 3 mart 1996. 2019-06-20 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  *Heinz, Thomas A.* The Vision of Frank Lloyd Wright,. Chartwell Books. 2006. səh. 55. ISBN 0-7858-2145-7..
*Tioqlikol turşusu* (merkaptosirkə turşusu) HSCH2COOH –rənqsiz, ağır xoşa gəlməz iyi olan
mayedir. Havada oksidləşir.

Alınması
--------

Tioglikol turşusu, xlorsirkə turşusunun K- və ya Na-duzunun qələvi metal hidrosulfidləri ilə sulu bir mühitdə təsirindən almaq olar; qlikol, tio- və ditioqlikol turşuları alınır. Əlavə birləşmələrin əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün kükürdün bu birləşmələri istifadə olunur, məsələn Na2S2O3, qələvi metalların polisulfid- ləri, tiokarbamid, Na tritiokarbonat və s.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Tioqlikol turşusu suda, metanolda, xloroform- da, etanolda, asetonda, benzolda, dietilefirində bütün nisbətlərdə həll olur. Alifatik karbohid- rogenlərdə həll olmur. Tioqlikol turşusuna karbon turşularına və tiollara malik olan xassələr uyğundur (duzların, efirlərin, amidlərin, tiolların, sulfidlərin, disulfidlərin alınması).
Bu reaksiyada tioqlikol turşusu saçın kimyəvi burmasında istifadə olunur (tioqlikol turşunun törəmələri — ammonium duzu, mono-etanolamin duzu — saç keratinindəki S — S sistin bağlarını məhv edir, bu bağlar oksidləşdirici maddələrin təsiri altında yenidən yaranır).
Tioqlikol turşusunun tiosian turşusu ilə reaksiya zamanı 2-tiono-1,3-tiozalidin-4-on (rodanin) əmələ gəlir. Reaksiya bu sxemlə gedir:

Təhlükəsizliyi
--------------

Tioqlikol turşunun istifadəsi insan dərisinə güclü qıcıqlandırıcı təsir göstərir. Bundan əlavə, gözlərin və burunun selikli qişasının qıcıqlanması baş verir. Tioqlikol turşusunun duzları ekzema da daxil olmaqla müxtəlif dəri zədələnmələrinə səbəb ola bilər. Tioqlikolyatlar, öz növbəsində dermatitə səbəb olur.

Tətbiqi
-------

Tioqlikol turşusu saçların qıvrılması və rənglənməsi üçün geniş istifadə olunur. Həmçinin tioqlikol turşusu antibiotiklərin sintezində, toxuculuq sənayesində, pestisidlərin və sintetik liflərin istehsalında istifadə olunur.

Mənbə
-----

1. Ə. İsmayılov, İ. İsmaylova, S. Qarayev. Üzvü Kimya. Baki, Maarif, 2015.
2. Гауптман 3. Грефе Ю. Ремане X. Органическая химия, пер. с нем. М. 1979
3. Справочник химика 21. Химия И Химическая Технология

1. ↑  .
| İslam |
| --- |
| İslamda iman |
| Allah  • Allahın varlığı və təkliyi  • Mələklər  • Müqəddəs kitablar  • Məhəmməd peyğəmbər və digər peyğəmbərlər  • İmamət  • Axirət  • Kəlmeyi-şəhadət |
| Firuiddin |
| Namaz  • Zəkat  • Xüms  • Oruc  • Həcc |
| İslamda xüsusi günlər |
| Besət bayramı • Ramazan bayramı  • Qurban bayramı  • Qədir-Xum |
| Quran |
| Sünni  • Hədis  • Təsəvvüf  ·  Fiqh  • Kəlam  • Şəriət |
| İslam tarixi |
| Əhli-Beyt  • Səhabə  • Şiəlik • Sünnilik  • Xaricilik  • Dörd xəlifə  • İmamət  • Məhəmməd |
| Portal     Kateqoriya     Vikilüğət     Vikisitat     Vikimənbə     Vikixəbər     Commons |
| * b
* m
* r
 |

**Əshabi-süffə** və ya **Əhli-süffə** (*ərəb.* أهل الصفة؛ أصحاب الصفة‎ — *Oturacaq sakinləri* və ya *Talvar əhli*) — Mədinədə sığınacağı olmayan və Peyğəmbər məscidinin örtüyü altında yaşayan Məhəmməd peyğəmbərin yoxsul səhabələri. Ümumilikdə Əhli-süffədən olan 93 nəfərin adı məlumdur. "Talvar əhli" arasında Məhəmmədi görmək üçün Mədinəyə gələnlərdə var idi.

Tarix
-----

Məhəmməd peyğəmbər şəxsən "Talvar əhlinin" qayğısına qalır, qənimətlərin bir hissəsini onlara verir və dövlət xəzinəsindən onlara vəsait ödəyirdi. Əhli-süffə sakinləri davamlı namaz və oruc tutmaqla yanaşı, yazıb-oxunaq və hədisləri intensiv şəkildə öyrənirdi. Onların müəllimləri arasında Məhəmməd peyğəmbərin Abdullah ibn Məsud, Əbu əd-Dərda, Ubeyy ibn Kəb, Muaz ibn Cəbəl və Ubadə ibn əs-Samit kimi tanınmış səhabələri var idi. Müsəlmanlar hesab edirlər ki, Əhli-süffə əslində ilk müsəlman təhsil müəssisəsini (mədrəsə) qurmuşdur.

"Talvar əhli" arasından məşhur hədis rəvayətçiləri (Əbu Hüreyrə, İbn Ömər və Əbu Səid əl-Xudri), ilk müəzzinlər (Bilal Həbəşi və Abdullah ibn Ümmü Məktum) və peyğəmbərin digər görkəmli səhabələri (Əbuzər əl-Ğəffari, Hüzeyfə, Xəbbab, Salman Farsi, Şüheyb ər-Rumi, Uqbə ibn Əmir əl-Cuhani və İrbad ibn Səriyyə) çıxmışdır.

Sufizm (Təsəvvüf)
-----------------

Əhli-süffə sakinləri davamlı olaraq namaz qılır və nadir hallarda lüzumsuz olaraq məscidi tərk edirdilər. Onlar heç vaxt kimdənsə nəsə ummur, yaşayış ehtiyaclarını ödəmək üçün əllərindən gələni etməyə çalışırdılar. Quran təfsirçiləri hesab edirlər ki, Bəqərə surəsinin 273-cü ayəsində söhbət konkret olaraq "Talvar əhli" haqqındadır.

Təsəvvüf ədəbiyyatında əhli-süffə təqva və zahidlik modeli olan təsəvvüfün ilkin nümayəndələri hesab olunur. Bəzi orta əsr müəlliflərinin fikrincə, sufizm (təsəvvüf) sözü bu qrupun adından gəlir.

Əhli-süffənin sakinləri
-----------------------

* Abdullah ibn Məsud
* Əbu əd-Dərda
* Ubeyy ibn Kəb
* Muaz ibn Cəbəl
* Əbu Musa əl-Əşari
* Ubadə ibn əs-Samit
* Əbu Hüreyrə
* İbn Ömər
* Əbu Səid əl-Xudri
* Bilal Həbəşi
* Abdullah ibn Ümmü Məktum
* Əbuzər əl-Ğəffari
* Hüzeyfə
* Xəbbab
* Salman Farsi
* Şüheyb ər-Rumi
* Uqbə ibn Əmir əl-Cuhani
* İrbad ibn Səriyyə

İstinadlar
----------

1. ↑  Али-заде А. А. Асхаб ас-суффа // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8
2. ↑  Bəqərə, 2:273
**Abbasəli Kərimov** (1931, Ardanış – 2004, Bakı) — Azərbaycan şairi, publisisti, pedaqoqu; qabaqcıl təsərrüfat rəhbəri.

Həyatı
------

Abbasəli Kərimov 1931-cü ildə Göyçə mahalının Ardanış kəndində anadan olub. 1949-cu ilin sentyabrına kimi kolxozda işləmişdir.

2004-cü ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Təhsili
-------

Abbasəli Kərimov 1952-ci ildə orta təhsilini tamamlamışdır. 1952-1956-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti) fizika-riyaziyyat fakultəsində təhsil almışdır.

1971-ci ildə Bakı Ali Partiya Məktəbinə oxumağa göndərilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

### Pedaqoji fəaliyyəti

1956-cı ildən pedaqoji fəaliyyətə başlayan Abbasəli Kərimov, 1966-cı ildə qonşu Cil kəndində məktəb direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

### Siyasi fəaliyyəti

Abbasəli Kərimov 1968-ci ildə Krasnoselo rayon Partiya Komitəsinin Təbliğat-təşviqat şöbəsinin təlimatçısı vəzifəsinə irəli çəkilmişdir.

### Təsərrüfat rəhbəri kimi

1974-cü ilin yanvar ayında öz doğma kəndində Ardanış kolxozu İdarə Heyətinin sədri (kolxoz sədri) vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

1977–1987-ci illərdə Ardanış kənd sovxozunda direktor vəzifəsində işləmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Abbasəli müəllim ədəbi yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. 1961-ci ildən etibarən mətbuat orqanlarında yazıları dərc olunub.

Görkəmli Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" poemasının təsiri ilə yazdığı "Göyçədən salamlar" poeması 1968-ci ildə Cənubi Azərbaycandakı "Fərzanə" nəşriyyatında çap olunub.

2003-cü ildə isə şeir, hekayə, publisistik məqalələr və poemadan ibarət "Göyçədən salamlar" kitabı nəşr olunub.

### Kitabları

* *Abbasəli Kərimov*, "Göyçədən salamlar", Bakı, 2003.

Mükafat və təltifləri
---------------------

"Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Əli Vəliyev, Vaqif Kərim. Göyçə mahalının Ardanış kəndi. Bakı, 2011.
2. ↑  *A.Hacızadə.* "Ardanışda bir ağsaqqal var idi..." (az.). goyce.az. 2018-11-26. 2018-11-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-27.
Empagliflozin natrium-glükoza-ko-transportyer 2 (SGLT2) inhibitorlarından olan şəkərli diabet xəstəliyində istifadə olunan antidiabetik dərman vasitəsidir. Tip2 diabet üçün istifadə olunan dərman vasitələrindəndir ancaq Tip1 diabet üçün tövsiyə edilmir. İlkin olaraq Jardiance brendi adı ilə satışa çıxarılıb. Empagliflozin dapagliflozin, kanagliflozin və ertugliflozin ilə birgə gliflozinlər sinfinə aid şəkərdüşürücü dərman vasitələrinə aiddir. Gliflozinlər ilkin olaraq 1835-ci ildə alma ağacı kökünün qabığında dihidroxalkon floridzin şəklində aşkar edilmişdir.[5][6]

Empagliflozin

İstifadəsinə göstərişlər
------------------------

Təsir mexanizmi
---------------

Empagliflozin SGLT2 inhibitoru olaraq böyrəklərdə glükozanın geriyə sorulmasını inhibə etməklə qanda şəkərin azalmasını təmin edir. Empagliflozinin digər antidiabetik preparatlarından əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, digərlərinə nisbətən o daha az hipoglikemiyaya səbəb olur və bu da glükozanın səviyəsi SGLT1 transport gücünün səviyəsindən aşağı düşməsi səbəbi ilə SGLT1 aktivasiyası ilə kompensator mexanizmin işə düşməsi ilə əlaqədardır. Şəkərin səviyyəsini aşağı salmaqla yanaşı həmçinin böyrəklərin xroniki xəstəliyin yaranmasının qarşısını alır, belə ki SGLT2 inhibitorlarından olan Empagliflozin böyrək glomerulusların hiperfiltrasiyasının qarşısını alır, böyrəklərin oksigenə ehtiyacını azaldır və həmçinin albuminuriyanı azaldır və bununla da Tip2 diabet xəstələrində ürək-damar sistemini tərəfindən yarana biləcək pozuntuların sayını azaldır.[7]

İstinadlar
----------


1. ↑  "Empagliflozin Monograph for Professionals". Drugs.com (ingilis). İstifadə tarixi: 2024-01-28.
2. ↑  "Targeting renal glucose reabsorption to treat hyperglycaemia: the pleiotropic effects of SGLT2 inhibition".
3. ↑  "Targeting renal glucose reabsorption to treat hyperglycaemia: the pleiotropic effects of SGLT2 inhibition".
4. ↑  *Commissioner, Office of the.* "FDA approves Jardiance to reduce cardiovascular death in adults with type 2 diabetes". FDA (ingilis). 2020-03-24. İstifadə tarixi: 2024-01-28.
5. ↑  "Growing role of SGLT2i in heart failure: evidence from clinical trials".
6. ↑  "SGLT2 Inhibitors in Type 2 Diabetes Mellitus and Heart Failure—A Concise Review".
7. ↑  "SGLT2 Inhibitors in Type 2 Diabetes Mellitus and Heart Failure-A Concise Review".
8. ↑  "Growing role of SGLT2i in heart failure: evidence from clinical trials".
9. ↑  "Sodium-Glucose Co-transporter-2 Inhibitors and Nephroprotection in Diabetic Patients: More Than a Challenge".
10. ↑  "SGLT2 Inhibitors in Type 2 Diabetes Mellitus and Heart Failure—A Concise Review".
**Terek qumuqları** — Çeçenistan , Şimali Osetiya və Alaniya ərazilərində Terek çayı boyunca yaşayan qumuqların etnik qrupu. 2010-cu ildə keçirilmiş Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına görə sayları təxminən 28 min nəfərdir. İnanc olaraq müsəlman sünnidirlər. İki etnik alt qrupa bölünürlər braqunlar ( Çeçenistanın Qudermes və Qroznı rayonlarında yaşayırlar) və mozdoklular (ya da mozdok qumuqları, Şimali Osetiya Alaniya respublikasında Mozdok rayonunda yaşayırlar.)

Tarixi
------

Göründüyü qədər terek qumuqları qıpçaqlara qədər Terek çayının bütün sağ sahili boyunca və Sunjey çayı arasında yaşayan tümenlərdən törəyiblər. Bütün bu ərazilər XVI əsrə qədər Tümen xanlığının ərazisinə daxil olub. XVI əsrdən XVII əsrə qədər bu ərazilər Tarku şamxallığından asılı olan və əhalisinin böyük hissəsini qumuqlar təşkil edən Braqun hakimliyinin tərkibində olub.
General Yermolovun məktublarında bunlar yazılıb:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Vəba kabardinlərə qarşı bizim müttəfiqimiz idi. O Kiçik Kabardanın bütün əhalisini məhv edib Böyük Kabardada böyük boşluqlar yaratdı. Onları o dərəcədə zəiflətdi ki onlar artıq əvvəlki kimi böyük güclə toplana bilmirdilər. Ancaq kiçik qruplar şəklində hücumlar edirdilər. Yoxsa böyük ərazi boyunca səpələnmiş hissələrimiz böyük təhlükəsi ilə üzləşə bilərdilər. Çeçenlərdən sonra Terek çayının sağ sahili boyunca andreevski, aksaevski və kostexovski xalqları yaşayırlar. Özlərini qumuq adlandıran onlar əvvəldən bizim təbəəmizdirlər. Hər üç qumuq hakimliyi yaşına görə böyük şahzadə və ya bəy tərəfindən ardıcıllıqla idarə edilirdi. Çox vaxt belə alınırdı ki ən bacarıqlılar idarə edirdilər. Bu bölgələrdə yaşayan əhali əhəmiyyətsizdir xəzinələrində heç bir gəlir yoxdur. | "|

Məhz vəba vaxtilə XVII – XVIII əsrlərdə qumuqlar tərəfindən sıx məskunlaşmış qumuq düzənliklərinin boşalmasına səbəb oldu.

XVII əsrin sonu XVIII əsrdən etibarən bütün bu ərazilərə çeçenlər köçməyə başlayırlar. Qumuq əhalisinin əksəriyyəti isə bu əraziləri tərk edirlər.

Terek vilayəti bölündükdən sonra terek qumuqları əsasən Dağıstanda yaşayan qumuq etnosundan ayrı düşərək ayrıca etnik qrup kimi formalaşdılar. Onların hazırda yaşadıqları ərazilər sonradan formalaşdırılmış Çeçenistan Respublikası və Şimali Osetiya ərazisində yerləşir.

Terek qumuqlarının yaşadıqları yaşayış məskənləri
-------------------------------------------------

Braqunlar – Braqun kəndi (qum Borağan), Vinoqradnoe (qum Bammatyurt), Darbanxi (qum İstisuv)

Mozdoklar – Qızılyar (Quçukyurt), Predqornoe (qum Borasuvotar), Malıy Malqobek (Qiççiotar) Kalininskiy

İstinadlar
----------

1. ↑  "Гудермесский район (2002)" (*rus.* ). ethno-kavkaz.narod.ru. 26 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2020.
2. ↑  "Грозненский район (2002)" (*rus.* ). ethno-kavkaz.narod.ru. 26 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2020.
3. ↑  "Моздокский район (2002)" (*rus.* ). ethno-kavkaz.narod.ru. 1 noyabr 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2020.