recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kastiliyalı Alfonso** və ya **Məsum Alfonso** (*isp.* Alfonso de Castilla) (d. 17 noyabr 1453 - ö. 5 iyul 1468) – Kastiliya kralı II Conun kiçik oğlu və Asturiya şahzadəsi.

Həyatı
------

Alfonso Kastiliya kralı II Conun və ikinci xanımı Portuqaliyalı İzabellanın oğlu olaraq 1453-cü ildə dünyaya gəldi. Dünyaya gəldiyi əsnada atasının səhhəti pis idi və hələ 1 yaşına gəlmədən atası vəfat etmişdi. Atasının vəfatından sonra taxta çıxan ögey qardaşı IV Henri onu, anası və bacısı İzabella ilə birlikdə sürgünə yolladı. Daha sonra özündən 3 yaş kiçik olan ögey anasını övladlarından ayıraraq ögey bacı-qardaşını Seqoviyaya göndərdi.

Henri 7 yaşında ikən bacısı İzabella ilə birlikdə Madridə gətirildi və burada Kraliça Yuannanın himayəsinə verildi. Bu illər ərzində kraliça öz qızının taxt yolunu açmaq məqsədilə Alfonsonu bir neçə dəfə zəhərləməyə cəhd etmişdi.

1460-cı illərin əvvəllərində Kastiliyalı zadəganlar IV Henrinin səltənətindən narazı olmağa başlamışdı və onların fikrincə kralın Portuqaliyalı Yuannadan dünyaya gələn yeganə qızı saraydakı sevgilisi Beltran Kuevadan idi. Məşru vəliəhdi olmadığı üçün kralı devirmək fikrinə gələn zadəganların tək ümidi isə Alfonso idi. 
Alfonsonu oyuncağa çevirən zadəganlar 1464-cü ildə IV Henriylə razılığa gəldilər və razılığa görə, kral qızı Yuannanı varislikdən çıxararaq Asturiya şahzadəsi ünvanını ögey qardaşı Alfonsoya verməyə məcbur oldu. Kralın tələbinə görə isə, ögey qardaşı gələcəkdə qızıyla evlənməli beləcə hər ikisinin taxt hüququ əlindən alınmayacaqdı. Ancaq çox keçmədən IV Henri bu fikrindən daşındı və yenidən qızının taxt hüququnu dəstəklədi. 5 iyun 1463-cü ildə krala qarşı ayaqlanan zadəganlar Avila şəhərində toplanaraq Alfonsonu kral elan etdilər. Beləcə, Kastiliyada vətəndaş müharibəsi başladı.

Buna baxmyaraq 1468-ci ildə 14 yaşlı Alfonso anidən vəfat etdi. Ölüm səbəbi bilinməsə də, bunun səbəbi olaraq vəba epidemiyası göstərildi. 2013-cü ildə məzarında aparılan tədqiqatlar nəticəsində onun vəba deyil, zəhərlənərək öldürüldüyü sübut edildi.

Mənbə
-----

* Downey, Kirstin (2014). Isabella: The Warrior Queen. Knopf Doubleday Publishing Group. p. 54. ISBN 9780385534123.
* "Art and Culture-Middle Ages". La Cartuja de Miraflores. Archived from the original on 6 May 2016. Retrieved 5 October 2019.
* Caro Dobón, Luis; Fernández Suárez, María Edén. "The real burials of the Miraflores Charterhouse". Science Fieldwork: Dissemination Magazine. University of León: Publications Service. 2: 23–37. ISSN 1988-3021.
* Cervera, César (28 July 2015). "La misteriosa muerte de Alfonso "El Inocente" que llevó a Isabel "La Católica" al trono" [The mysterious death of Alfonso "The Innocent" that took Isabel "La Católica" to the throne]. ABC (in Spanish). Retrieved 5 October 2019.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Alfonso XII de Trastámara // Diccionario biográfico español (isp.). Real Academia de la Historia, 2011.
2. ↑  .
**Fatih Karagümrük İK** (Karagümrük də adlanır) İstanbulun Fateh səmtinin Karagümrük məhəlləsində yerləşən türk peşəkar futbol klubudur. Hazırda Türkiyə futbolunun ən yüksək liqası olan Super Liqada çıxış edir.

Tarixi
------

Liqa mübarizələri
-----------------

* **Super Liqa: 9 Mövsüm**

1959–1963, 1983–1984, 2020 —

* **1-ci Liqa: 18 Mövsüm**

1963–1969, 1980–1983, 1984–1988, 1989–1992, 2004–2005, 2019–2020

* **2-ci Liqa: 10 Mövsüm**

2002–2004, 2005–2008, 2014–2019

* **3-cü Liqa: 22 Mövsüm**

1969–1980, 1988–1989, 1992–1997, 2000–2001, 2008–2009, 2012–2014

* **Regional Həvəskarlar Liqası: 2 Mövsüm**

2010–2012

* **Həvəskar Liqası: 37 Mövsüm**

1926–1959, 1997–2000, 2009–2010

Uğurları
--------

* **1-ci Liqa**

**Çempionat (1):** 1982–1983

**Pley Off Çempionat (1):** 2019–2020

**İkinci (1):** 1995–1996

* **2-ci Liqa**

**Çempionat (1)*:*** 2003–2004

**Pley Off Çempionat (1):** 2018–2019

* **3-cü Liqa**

**Çempionat (2):** 1988–1989, 2001–2002

**Pley Off Çempionat (1):** 2013–2014

**İkincilik (1):** 1979–1980

* **Regional Həvəskarlar Liqası**

**Çempionat (1):** 2011–2012

* **Türkiyə Kuboku**

**Dörddəbir final (1):** 1962–1963

**• İstanbul Peşəkar 2-ci Liqası**

**Çempionat (1):** 1957–58


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbol klubu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Sferik həndəsə** — həndəsənin sfera üzərində yerləşən fiqurların xassələrini öyrənən bölməsidir.

Sferik həndəsə müəyyən dərəcədə planimetriyaya, yəni həndəsənin müstəvi üzərində yerləşən fiqurların xassələrini öyrənən bölməsinə bənzəyir. Sferanın böyük çevrələri müstəvi üzərində düz xətlərin oynadığı rolu oynayır.

Sferanın eyni diametrinin ucları olmayan ixtiyari iki nöqtəsindən bir böyük çevrə keçir. Bu fakt planimetriyada iki müxtəlif nöqtədən yalnız bir düz xətt keçir aksiomuna bənzəyir.

Buna baxmayaraq, sferik həndəsə paralel düz xətlər yoxdur. Evklid müstəvisində və Lobaçevski həndəsəsində paralel düz xətlər var.

Sferik həndəsə əsas fiqurları sferik üçbucaq, sferik ikibucaqlı, sferik çoxbucaqlıdır (Sferik çoxbucaqlının tərəfləri böyük çevrənin, uzunluqları yarımçevrənin uzunluğundan kiçik olan qövsləridir).

Tətbiqi
-------

Sferik həndəsə geodeziyada, astronomiyada, coğrafiyada, dənizçilikdə və s. tətbiq olunur.

Ədəbiyyat
---------

1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi" jurnalları, 2000–2012-ci illər, Bakı.

3. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.
**Nevejis çayı** (lit. Nevėžis, *rus.* Невяжа, pol. Niewiaża) — Litva ərazisində formalaşan və onun ərazisindən axaraq Neman çayına tökülən çay. Neman çayının sağ qolunu təşkil edir. Litvanın Şiauliai, Kaunas, Panevej qəzaları ərazisindən axır.orxanın ostarığından çıxır və dünyanın ən böyük

Hidroqrafiya
------------

Çayın uzunluğu 210 km, hövzəsinin sahəsi 6140 km², su sərfiyyatı 33,2 m³/s təşkil edir. Çay Orta Litva düzənliyindən axır. Noyabr ayından yanvara kimi tədricən donur. Fevraldan aprel ayına kimi isə tam donmuş vəziyyətdə olur. Qidalanmasında əsas yeri qar suları tutur. Çayın 70-ə yaxın qolu vardır.

Əsas qolları: Alanta, İuoda, Upite, Linkava, Obelis, Barupe, Qinya (sol), İuosta, Kirşinas, Liude, Kruostas, Dotnuvel, Smilqa, Şuşve, Aluona, Striuna (sağ).

Kanallar
--------

Nevejis çayı kanallar ilə digər iki böyük çay ilə əlaqələnir. Levuo çayındakı daşqınları azaltmaq məqsədilə 1930-cu ildə Sanjili kanalı qazılmışdır. Bu çayları birləşdirmək üçün ilk layihə hələ 1797-ci ildə hazırlanmışdı. Təxminən 9 min il əvvəl Nevejis Levuo çayının qolu idi. Çaylar arasında yeni kanalın əsası kimi xidmət edə biləcək kiçik Sanjile çayı var idi. 19-cu əsrdə Neman deltası Almanlara aid olduğundan ticarətdə bir maneə vardı. Rusiya imperiyası Nemandan gəmiləri Riqanın limanına yönəltmək yollarını axtarırdı. Plan kifayət qədər vəsait tələb edirdi. Bu layihə 1914-cü ildə təkrar müzakirəyə çıxarılır və tikintiyə hazırlıq başlanılır. Ancaq Birinci Dünya müharibəsi işi yarımçıq qoyur. Levuo çayında daşqın zamanı 20 kənd su altında qalır. Bundan sonra 8 km uzunluğunda bir kanalın qazılmasına qərar verilir. 1961–63-cü illərdə Nevejisi Şventoji ilə birləşdirən 12 km uzunluğunda başqa bir kanal qazılır. Kavarskas yaxınlığında kanalı su ilə təmin etmək üçün nasos stansiyası qurulub.

Əhəmiyyəti
----------

Çay əsasən balıqçılıq əhəmiyyətlidir. Üstəlik çayın axdığı ərazi boyunca Kedayni və Panevejis şəhərləri yerləşir.

Maraqlı fakt
------------

Çayın şərəfinə Kedayni şəhərində olan basketbol klublarından biri "Nevejis" olaraq adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "КАВАЛЕРГАРДСКИЙ Её Величества Государыни Императрицы Марии Феодоровны полк | Военная поэзия". 2018-08-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-27.

Mənbə
-----

* Gallery of underwater pictures and video from Nevėžis
* Nevejis hövzəsinin xəritəsi
Toy marşı. İllüstrasiya Direktoriya dövründəki (1790-cı illər) toylardan birinə aiddir.
Toy marşı
**Toy marşı** — alman bəstəkarı Feliks Mendelson tərəfindən bəstələnmiş məşhur musiqi əsəri. Hazırda qərb ölkələrində, o cümlədən Azərbaycan toylarının, demək olar ki, əksəriyyətində bu musiqi ifa olunur.
Əsər qısa kontekstli olmasına baxmayaraq, bu gün dünyada ən məşhur musiqi bəstələrindən sayılır. Bu kompozisiya 1842-ci ildə Uilyam Şekspirin "Yay gecəsində yuxu" əsərinə bəstələnmişdir. Qərb ölkələrindəki toylarda ən çox ifa olunan bu musiqi, bəzi məlumatlara görə, ilk dəfə 1847-ci ildə Doroti Karyu və Tom Denielin toyunda çalınmışdır. Lakin nədənsə ilk dəfə ifa olunma populyarlığı Viktoriya və Fridrixin Londondakı Müqəddəs Ceyms Sarayındakı təmtəraqlı toyuna aid edilir. Belə ki, bəzi məlumatlara görə dünyaca məşhur olan bi marş ilk olaraq, 25 yanvar 1858-ci ildə Britaniya şahzadəsi Viktoriya ilə Prussiya kralı III Fridrixin toy mərasimində ifa olunmuşdur. Britaniya kraliçası Viktoriyanın qızı olan şahzadə Viktoriya bəstəkarın yaradıcılığını çox sevdiyinə görə, bu mahnıya üstünlük verilmişdi. Məhz bu səbəbdən, həmin toyda "Toy marşı"nı bəstəkar Mendelson özü ifa etmişdi. Onun ifa etdiyi orqan indi Tottenhemdəki Müqəddəs Anna Kilsəsində saxlanır.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | MusicBrainz |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) |
"**Altan Tobçi**" (monq. Алтан товч, ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠲᠣᠪᠴᠢ; mənası – "qızıl düymə", "qızıl külliyyat") — XVII əsrə aid monqol salnaməsi, tarixi-ədəbi abidə. Monqolustan tarixşünaslığının unikal irsi hesab edilir. Burada indiki dövrə qədər qorunub-saxlanılmamış köhnə salnamələrdən məlumatlar təkrarlanır.

Məzmun
------

"*Altan Tobçi*"nin iki variantı indiki dövrə qədər gəlib çatmışdır. Onlar "*Kiçik Altan Tobçi*" və "*Böyük Altan Tobçi*"dir. "*Kiçik Altan Tobçi*" XVII əsrin əvvəllərində ərsəyə gətirilmişdir. Burada dini mövzular üstünlük təşkil edir. Salnamə dünyanın və insanın yaranması haqqında miflərlə açılır, Hindistan və Tibetin padşahları, müqəddəsləri haqqında əfsanələrlə davam edir. Çingiz, Öqedey, Xubilay xanlar haqqında hekayələrlə yanaşı, 270 il ərzində Monqolustanda baş verən əlamətdar hadisələr nəql edilir. "*Böyük Altan Tobçi*" 1620-ci ildə Ordos monqollarından olan Lubsan Danzan tərəfindən ərsəyə gətirilmişdir. Burada Çingiz xanın mənşəyi müqəddəslər haqqında buddist əfsanələri əsasında müəyyən edilir. "*Monqolların gizli tarixi*"ndən məlumatlar, çoxlu əfsanələr, xalq atalar sözləri və məsəllər var. Bir çox cəhətdən həmin əsərlə üst-üstə düşür. Orijinal əsərdə göstərilən misralardan əlavə, "*Altan Tobçi*"də monqol feodalı Hudey-setsenin Ambaqay xanın oğullarına müraciəti, yetim uşağın Çingiz xanın doqquz yoldaşı ilə söhbəti və s. "*Altan Tobçi*" Çin, rus, yapon dillərinə tərcümə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Temu̇rpu̇rbu̇], [Lobsangdanjin ; belethėgsen So. Tȯrȯbatu ; erhelegėsen Bu.* "Ertrn-u̇ qad-un u̇ndu̇su̇legsen tȯrȯ yoson-u jokiyal-i tobcilan quriyaġsan Altan tobci kemeku̇ orosibai". 東京外国語大学附属図書館ＯＰＡＣ. 2020-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-12.
2. ↑  Жукова, Е. М. (redaktor ). "АЛТАН ТОБЧИ" // Советская историческая энциклопедия (rus). Moskva: Советская энциклопедия.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Лубсан Данзан. Алтан тобчи. Пер. с монг. комм. прилож. Н. П. Шастиной/ Изд-во Наука. Гл. редакция восточной литературы. Серия «Памятники письменности Востока. Том 10». М.:1973.
* Литературный энциклопедический словарь. М.: «Большая Российская энциклопедия». под общ. ред. В.М. Кожевникова и П.А. Николаева. 1987.
* Галсан Гомбоев, Алтан тобчи. Монг. летопись // Труды Восточного отделения имп. археологического общества, т. 6, 13, 15, СПб. 1858.
Aspendos Amfiteatrı
**Amfiteatr** (*yun.* άμφιϑέατρον) — Qədim Romada kütləvi tamaşa üçün nəzərdə tutulmuş monumental tikili. Adətən örtüksüz, ellipsvarı planda inşa edilən amfiteatrların ortasında -
mərkəzində divarla əhatələnmiş arena - səhnə olurdu. Onun ətrafında isə tamaşaçılar üçün nəzərdə tutulan və tədricən maili yüksələn, pillə-pillə qalxan oturacaq yerləri var idi. Konstruksiyanın əsasını mürəkkəb tağ və sütun sistemi təşkil edirdi. Tağ və sütunların arasında tağtavanlı qalereyalar və pilləkənlər, arenanın alt hissəsində isə vəhşi heyvanlar üçün qəfəslər və səhnə maşınları yerləşirdi. Qədim Romada amfiteatrlar qladiatorların, vəhşi heyvanların döyüşləri, teatrvarı tamaşalar üçün inşa edilib. Qədim Roma şəhərlərinin, həmçinin Yunanıstan, Türkiyə və s. ölkələrin ərazisində qismən mühafizə olunmuş amfiteatrlar dövrümüzədək qalıb. İtaliyanın Pompey şəhərindəki amfiteatr (e.ə. 80-ci illər) ən qədim memarlıq abidəsi kimi dövrümüzədək qorunub saxlanılıb. Diqqəti daha çox cəlb edən Romadakı Kolizey və Afinadakı Dionis teatrı klassik amfiteatr nümunələridir. Müasirlik baxımından Londondakı "Albert holl", Nyu-Yorkdakı "Medison-skver-Qarden" kimi amfiteatr tipli tikililərdə konsert, teatr tamaşaları verilir, stadionlarda isə idman yarışları təşkil olunur. 20-ci əsrin 2-ci yarısından üstüörtülü stadionların tikilməsinə üstünlük verilib.

Həmçinin bax
------------

* Qədim Roma
* Kolizey

Xarici keçidlər
---------------

* Греция и Рим: противостояния в архитектуре
* Amfiteatr - Łazienki Królewskie w Warszawie

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 


Vikianbarda Amfiteatr ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar
----------


1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 439–440. ISBN 978-9952-441-02-4.
**NGC 733**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Üçbucaq bürcü istiqamətində yerləşir. **\*** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Uilyam Parsons tərəfindən 1850-ci ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 733: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 709 |
NGC 710 |
NGC 711 |
NGC 712 |
NGC 713 |
NGC 714 |
NGC 715 |
NGC 716 |
NGC 717 |
NGC 718 |
NGC 719 |
NGC 720 |
NGC 721 |
NGC 722 |
NGC 723 |
NGC 724 |
NGC 725 |
NGC 726 |
NGC 727 |
NGC 728 |
NGC 729 |
NGC 730 |
NGC 731 |
NGC 732 |
**NGC 733** |
NGC 734 |
NGC 735 |
NGC 736 |
NGC 737 |
NGC 738 |
NGC 739 |
NGC 740 |
NGC 741 |
NGC 742 |
NGC 743 |
NGC 744 |
NGC 745 |
NGC 746 |
NGC 747 |
NGC 748 |
NGC 749 |
NGC 750 |
NGC 751 |
NGC 752 |
NGC 753 |
NGC 754 |
NGC 755 |
NGC 756 |
NGC 757 |
NGC 758



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Abses** (*lat.* abscessus - irinlik) — iltihab nəticəsində məhdud boşluqda irin toplanması. Abses dərialtı toxumada, əzələlərdə, sümükdə, həmçinin, qaraciyər, ağciyər, dalaq, beyin və s.-də inkişaf edə bilər. Abses irintörədən mikrobların zədələnmiş dəri və selikli qişalardan orqanizmə keçməsi, yaxud qan və limfa damarları ilə digər iltihab ocağından gətirilməsi nəticəsində əmələ gəlir. Kəskin və xroniki Absesə ayrılır. Kəskin Absesdə ağrı, qızartı, məhəlli şişkinlik, yüksək temperatur, yuxusuzluq, başağrısı və s. əlamətlər olur. Plevra və qarın boşluğunda Absesin yırtılması ağırlaşmaya səbəb ola bilər. Xronik Abses tədricən inkişaf edir. Müalicəsi: antibiotiklər, orqanizmin müqavimətini qaldıran üsullar, nəhayət, cərrahi əməliyyat.

Həmçinin bax
------------

* Peridural anesteziya
* Spinal anesteziya
* Regional anesteziya
* İşemik insult

İstinadlar
----------

1. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2014-08-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-17.
**Anatoli Qenatulin** (başq. Талха Йомабай улы Ғиниәтуллин 20 aprel 1925, Uraz – 7 noyabr 2019, Moskva) — Sovet və rus yazıçısı, nəsr ustası, Başqırdıstanın Xalq yazıçısı. Başqırdıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi. Milliyətcə başqırdır.

Bioqrafiyası
------------

Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Tamyan-Katayskİ kantonu olan Urazovo kəndində (indiki Başqırdıstanın Uçalı rayonunda) anadan olub. Valideynlərini erkən itirmiş, yetim qalmışdır. Daşkənddəki Fabrik-Zavod şagirdlik məktəbində oxuyur. Yalnız 16 yaşından rus dilini öyrənməyə başlayır. 1943-cü ilə qədər Uralda frezer maşinisti işləyir. 1943-cü ildən cəbhədə çalışmışmağa başlayır.

Snayper məktəbində üç ay təlim keçir. Sonra Kareliya bərzəxi üzərində, Leninqrad yaxınlığında döyüşür. Müharibəni 1945-ci ildə Almaniyada qvardiya artilleriya diviziyası tərkibində başa vurur. 1-ci dərəcəli Böyük Vətən Müharibəsi, 3-cü dərəcəli Şöhrət və digər hərbi medallarla təltif edilmişdir. O, döyü bir neçə dəfə yaralanmışdır. Müharibədən sonra Anatoli Qenatulin bir çox peşə dəyişdirir. Ukraynada xidmət edir və tərxis olunduqdan sonra Krasnaya Polyana su elektrik stansiyasının tikintisində işləməyə başlayır. Qiyabi olaraq Ədəbiyyat İnstitutunu bitirir (1966). 1973-cü ildən Başqırdıstan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi adına layiq görülmüşdür (1990).

1955-ci ildən Moskvada, sonradan isə doğma Urazovo kəndində yaşamışdır.

50-ci illərin əvvəllərində Erix Mariya Remark, Lev Tolstoy və Anton Çexovun oxuması təəssüratı altında əzab, qəddarlıq və faciənin açıq görüntüsü səbəbindən nəşr olunmayan müharibə haqqında hekayələr yazmağa başlayır. İlk nəşri 1961-ci ildə Xalqların Dostluğu jurnalında işıq üzü görür. 1969-cu ildə ilk hekayələr toplusunu nəşr etdirir. Ancaq nəşrdən 15 il əvvəl (1982) yazılmış "Hücum" romanı, əhəmiyyətli bir hərbi yazıçı olaraq diqqəti cəlb edir."Həqiqətə və realizmə bağlılığı ilə, onun işi Vçislav Kondratyev və Konstantin Vorobyovun fəaliyyətinə bənzəyir.

2000-ci illərdə AnatoliGQenatulinin əsərləri başqırd dilinə fəal tərcümə olunurdu.

Anatoli Qenatulinin bir oğlu Alexandrın Maria və Tatyana adında övladları vardır. Hətta nəticəsi belə olmuşdur.

Orden və medalları
------------------

III dərəcəli Şöhrət ordeni

I dərəcəli Böyük Vətən müharibəsi ordeni (04.06.1985)

"Köniqsberqin alınmasına görə" medalı

"1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı

Mükafatları
-----------

Oktyabr jurnalı mükafatı (1987)

"Xalqlar Dostluğu" jurnalı mükafatı (2000)

Sergey Aksakov adına Ümumrusiya mükafatı (2008)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Победители. Солдаты Великой войны — Россия / Центр / Москва". 2020-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-04.
2. ↑  "Анатолий Генатулин". 2020-02-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-04.
**Andrey gəvəni** (*lat.* Astragalus andreji) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Andrey gəvəni Azərbaycanın endemik bitkisidir. İlk dəfə Bozdağ sahəsində 1953-cü ildə təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

80-150 sm hündürlükdə, budaqları şaxəli, uzun və möhkəm tikanlıdır. Yarpağı 2-3,5 sm uzunluqda, 4-6 cüt ellipsvari və neştərvari formalı, yarpağını tökən koldur. Yumurtavari yarpaq altlıqlarının ucu neştərvari, 5–6 mm uzunluğunda, ağ tüklüdür. Tədricən tamamilə çılpaqlaşır və sarımtıl rəngdə olur. Çiçək altlıqları kasacığa bərabərdir. Yarpaqların qoltuğundan çıxan 2-3 ədəd çiçəkləri 2-9 sm uzunluqda sünbülvari çiçək qrupu əmələ gətirir. Kasacığı 5–7 mm uzunluqda, qalın, ağ tüklüdür. Tacı sarı, tutqun damarlı, kasacıqdan təxminən 2 dəfə uzundur. Dişiciyi tüklüdür. Toxumu sarımtıl, uzunluğu 2,5 mm, eni 1 mm-ə yaxındır. İyunda çiçəkləyir, meyvələri iyulda yetişir. Paxlası tükcüklüdür. Meyvə örtüyündən təmizlənmiş toxum təmizlənməmişdən bir neçə dəfə tez və çox cücərmə qabiliyyətinə malikdir. Toxum, kök və gövdə qələmləri ilə də çoxaldılır.

Ekologiyası
-----------

Təbii şəraitdə dəniz səthindən 200–300 m hündürlükdə, gilli və daşlı yamaclarda bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvanda, Bozdağ silsiləsinin bir çox ərazilərində təbii yayılaraq kolluqlar əmələ gətirir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada, qumluqların bərkidilməsində istifadəsi məqsədyönlüdür. Andrey gəvənindən alınmış qətranın tərkibində olan bassorinin miqdarı başqa növlərə nisbətən çoxdur.

Sinonimləri
-----------

### Homotipik sinonimləri

* *Astracantha andreji* (Rzazade) Czerep.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q12835838
* GBIF: 5352723
* IPNI: 985721-1
* IRMNG: 10586104
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:985721-1
* Tropicos: 13073506
* WFO: wfo-0000207433

 |
**Ankilostomidozlar** – Ancylostoma duodenale və Necator americanus- adlanan girdə qurd növlərinin törətdiyi xəstəliklər (ankilostomoz və nekatoroz).

Ümumi məlumat
-------------

Ankilostomidozlar tropik və subtropik ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının subtropik rayonlarında geniş yayılmışdır. Ankilostomidozlar duodenale və N. americanusun həyat tsikli oxşardır. Onların dişisi insanın onikibarmaq bağırsağında yumurta qoyur və yumurtalar nəcislə xaric olunur. Əlverişli şəraitdə yumurtadan sürfələr inkişaf edir və torpaqda sərbəst yaşayır. Onların bir qismi yoluxdurucu qabiliyyətə malik olur. Yoluxma ayaqyalın gəzdikdə sürfələrin dəridən keçməsi (nekatoroz), habelə sürfə ilə çirklənmiş suyun, meyvənin, tərəvəzin qəbulu ilə (ankilostomoz) baş verir. Xəstələrdə qarında ağrı, diareya, iştahanın azalması, zədələnmiş bağırsaqdan qansızma qeyd edilir. Bununla əlaqədar belə xəstələrdə dəmir defisitli anemiya, hipoalbuminemiya baş verir. Diaqnoz nəcisin müayinəsi zamanı qurd yumurtalarının tapılmasına əsasən qoyulur.

Müalicəsi
---------

Levamizol, mebendazol, pirantel; anemiya olduqda – dəmir preparatları.

Profilaktikası
--------------

Yuyulmamış meyvə və tərəvəzin qəbul edilməməsi, ankilostomidozlar endemiyası olan rayonlarda ayaqyalın gəzməmək.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 507. ISBN 978-9952-441-02-4.
**NGC 3063**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. **\*2** tipli  qalaktikadır. İngilis astronomu Uilyam Herşel tərəfindən 1785-ci ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü reflektor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Proje Veritabanı". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 3063: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 3039 |
NGC 3040 |
NGC 3041 |
NGC 3042 |
NGC 3043 |
NGC 3044 |
NGC 3045 |
NGC 3046 |
NGC 3047 |
NGC 3048 |
NGC 3049 |
NGC 3050 |
NGC 3051 |
NGC 3052 |
NGC 3053 |
NGC 3054 |
NGC 3055 |
NGC 3056 |
NGC 3057 |
NGC 3058 |
NGC 3059 |
NGC 3060 |
NGC 3061 |
NGC 3062 |
**NGC 3063** |
NGC 3064 |
NGC 3065 |
NGC 3066 |
NGC 3067 |
NGC 3068 |
NGC 3069 |
NGC 3070 |
NGC 3071 |
NGC 3072 |
NGC 3073 |
NGC 3074 |
NGC 3075 |
NGC 3076 |
NGC 3077 |
NGC 3078 |
NGC 3079 |
NGC 3080 |
NGC 3081 |
NGC 3082 |
NGC 3083 |
NGC 3084 |
NGC 3085 |
NGC 3086 |
NGC 3087 |
NGC 3088



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Araşa**, Barreyru — d i — Araşa (Araxa, Barreiro de Araxa) – Braziliyada, Minas-Jerays ştatında niobium-nadir torpaq elementləri yatağı. Niobiumun ehtiyatına görə dünyada ən iri yataqdır. 1954-cü ildə kəşf edilmişdir. 1960-cı ildən açıq üsulla istismar olunur. Nb2O5-in ehtiyatı 17 mln. ton (filizdəki orta miqdarı 2,5%), nadir torpaq filizlərinin ehtiyatı isə təqribən 500 mln. tondur (nadir torpaq elementləri oksidlərinin filizdəki miqdarı 2,8%). Yataq Minas-Jerays nadir metal əyalətində yerləşir və karbonatitlər massivinin zənginləşmiş laterit aşınma qabığı ilə əlaqədardır. Yan süxurlarını kembriyəqədərki kvarsitlər və muskovitli şistlər təşkil edir. Aşınma qabığının qalınlığı 100–200 m, bəzən daha çoxdur. Əsas filiz mineralları: piroxlor, monasit, hötit, barit, ilmenit. Yataq, qalınlığı 0,5–40 m və Nb2O5-in miqdarı 0,4%-dən az olan dəmir filizi qatı ilə örtülmüşdür. Massivin qələvi süxurlarında ehtiyatı 115 mln. ton, P2O5-in orta miqdarı 14,9% olan apatit filizləri də aşkar edilmişdir.

İstinad
-------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 592. ISBN 978-9952-441-02-4.
**At qripi** (*ing.* Eastern equine encephalitis virus) – Togaviridae fəsiləsinə aid virus növü.

Atları öldürən bu virus nadir hallarda insan da ölümünə səbəb olur. Kanadanın Nova Skotiya əyalətində ağcaqanadlardan virusa yoluxan bir at ölüb. əyalətin baytar həkimi Rob Kerr məsələ ilə bağlı açıqlama verib. O deyib ki, həmin at "Eastern equine encephalitis" adlanan at qripindən ölüb. Bu qrip növü atlarda beyin iltihabına yol açır.

Bu virus elmə çoxdan məlumdur, Amerika Yoluxucu Xəstəliklərə Nəzarət və Mübarizə Mərkəzində qeydiyyata alınıb və öyrənilib. "Quş qripi"nə yoluxmuş toyuq və quşları sancan ağcaqanadlar əsas daşıyıcıdır. Virus atdan ata keçmir. Ancaq ağcaqanadın atı sancması, ya da həmin ağcaqanadın atın yeminə qarışması yoluxmaya səbəb olur.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Arxivləşdirilib 2010-05-30 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Virus** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Appretləmə** (fr. appreter – son əməliyyatdan keçirmək) – sapların, toxuculuq məmulatlarının, dəri, kağız və s. materialların tamamlama emalında aparılan əməliyyatlardan biri; materiala sərtlik, əzilməmək, yığılmamaq, odadavamlılıq, elastiklik, parlaqlıq və s. xassələr vermək üçün yerinə yetirilir. Appretləmə prosesi xüsusi maşınlarda aparılır. Appretləmə zamanı əvvəlcə material müxtəlif kimyəvi maddələr – appretlər olan təknəyə salınır. Appretlərin tərkibi materialın təyinatı və istismar şəraitindən asılı olaraq müəyyənləşdirilir. Sonra isə appret hopmuş materialın yuyulması, sıxıcı vallarda artıq appretin kənar edilməsi, materialın istilik emalı (qurudulması) və s. mərhələlər olur. Materiala davamlılıq xassəsi vermək üçün appret kimi nişasta, sellulozanın suda həll olan efirləri, polivinil spirti; materialın əzilməməsi üçün karbamid-formaldehid və ya melamin-formaldehid qatranları; elastiklik üçün vinilxlorid sopolimerlərinin sintetik lateksləri və s.; odadavamlılıq xassəsi üçün antipirenlərdən istifadə olunur. Statik elektrikləşmənin qarşısını almaq üçün antistatiklər tətbiq edilir. Yağ və çirk götürməzlik üçün parçalar ftor tərkibli polimerlər əsaslı latekslərlə emal edilir. Sukeçirməzlik bəzi parçaların (məs. plaş parçaları) mühüm xassəsidir. Bunun üçün parça silisium-üzvi birləşmələr, parafin emulsiyaları və s.-dən istifadə etməklə hidrofoblaşdırılır. Mikroblara qarşı dayanıqlılıq və parçanın çürüməməsi üçün xüsusi bakterisid maddələr, üzvi turşuların mis və sink tərkibli duzları, halogen və ya ftor tərkibli üzvi birləşmələr, səthi aktiv maddələr və s. vasitəsilə Appretləmə aparılır. Yun parçaları güvədən qorumaq üçün onları, əsasən, ftorid duzlarının məhlulları ilə emal edirlər. Dərinin səthinə bəzək plyonkasının çəkilməsi də Appretləmə adlanır.

İstinad
-------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 580. ISBN 978-9952-441-02-4.
Haqqında
--------

XIV əsrin əvvəllərində Xəzər dənizinin suları altında qalmış yaşayış məntəqələrindən biri də Şəhri-Gürkandır. Bu yaşayış yeri Abşeron yarımadasının Gürkan burnunda, hazırda Zirə qəsəbəsindən 5 km şərqdə yerləşir. 1958-ci ildə Şəhri-Gürkan yaşayış yerinin sahilboyu ərazisi, 1987-ci ildə isə həm sahilboyu ərazi, həm də sualtı ərazisi kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlarla öyrənilmişdir. Sahilboyu ərazidə araba təkərlərinin izlərinin qalığı, yol qeydə alınmış, XI–XIII əsrlərə aid xeyli şirli və şirsiz saxsı qab qırıqları, aşkarlanmışdır. Əhəngdaşından hazırlanmış üzüməzən qurğu, ip keçirmək üçün dəliyi olan daş əşya və qurğunun fraqmenti toplanmışdır. Sualtı sahədən boyalı qab qırıqları, bir neçə güvəc fraqmentləri, az miqdarda şirli qab nümunələri tapılıb götürülmüşdür. 250 metr şimalda kirjim tipli batmış gəmi aşkarlanmışdır.

Mənbə
-----

* Azərbaycan arxeologiyası. VI cild. Bakı, 2008.
* Т.И.Голубкина. Форма для литья и тиснении из раскопок на городише Кабала. МИ Аз. Баку, 1973.
* В.А Квачидзе. Подводно — археологические работы в акватории Апшеронского архипилага и у мыса ГШюркан. ААЕ. 2003.
**Alloxton** — yunan sözü olub *Allos* — başqa və *chthon* — yer, torpaq mənasındadır.

Haqqında
--------

Alloxton müxtəlif geoloji amillərin təsiri nəticəsində ilkin yatım yerindən maili (çox vaxt dalğavari) səth üzrə sürüşərək örtük strukturunun əsas hissəsini əmələ gətirən süxurlar kompleksi. Alloxton horizontal yerdəyişmə amplitudu bir neçə *km*-dən yüz *km*-lərə qədər olur. Alloxton süxurlar çox vaxt yeni fərqli struktur-fatsial zonalara köçürülür.

Alloxton qranitoidlər
---------------------

Alloxton qranitoidlər avtoxton qranitoidlərdən fərqli olaraq, tərkib maddəsinin əmələ gəldiyi yerə nisbətən başqa yerə köçürülmüş qranitoidlər. Alloxton qranitoidlər reomorfik, intruziv-reomorfik, intruziv-anatektit, intruziv-maqmatit qranitoidlər aiddir.

Alloxton maqma
--------------

Alloxton maqma Ştilleyə görə, qonşu vilayətdən qabıqaltı zonaya miqrasiya etmiş palingen maqmadır.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
**Anjela Doroqan** (2 noyabr 1989, Kişinyov) — 2007–2009-cu illərdə Moldovanı, 2010–2018-ci illərdə isə Azərbaycanı təmsil edən qadın güləşçi, Avropa Oyunlarının qalibi.

Karyerası
---------

Anjela Doroqan birinci ciddi uğurunu 2009-cu ildə qazandı. Doroqan yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatının gümüş medalının sahibi oldu. Bu uğur Anjela Doroqan 2009-cu ilə qədər Moldova yığmasında sahib olduğu yeganə uğur idi. Daha sonra, Azərbaycan yığmasında çıxış edən Anjela Doroqan müxtəlif beynəlxalq yarışlarda medallar qazandı.

Anjela Doroqan 2015-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında I Avropa Oyunlarına qatıldı. O, 53 kiloqram çəki dərəcəsində 1/8 final mərhələsində Türkiyəli Mərvə Kəngəri 8:2, daha sonra isə Macarıstanlı Mercedesz Denesi 4:0 və Moldovalı Nataliya Budunu 7:2 hesabları ilə məğlub etdi və finala adladı. Finalda Polşa güləşçisi Roksana Zasina ilə üz-üzə gələn Anjela Doroqan 3:2 hesablı qələbə qazandı və I Avropa Oyunlarının çempionu oldu.

Anjela Doroqan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29 iyun 2015-ci il tarixli 1299 nömrəli sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  *International Wrestling Database.* "**ANZHELA DOROGAN**". www.iat.uni-leipzig.de (ingilis). 2022-08-04. 2023-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 02.08.2022.
**USS *Nautilus*** — dünyanın ilk atom sualtı qayığı. 1958-ci ildə buzun altından keçərək Şimal qütbünə çatan "Nautilus" bəşəriyyət tarixində Yerin bu nöqtəsini öz gücü ilə keçən ilk gəmi olmuşdur.

Dizayn
------

"Nautilus" dünyanın ilk atom sualtı qayığı olmuşdur. O, dizel-elektrik qayıqlarından təkcə yeni elektrik stansiyasının olması ilə deyil, həm də korpusun dizaynı, çənlərin, binaların və avadanlıqların yerləşməsi ilə fərqlənirdi. Eyni zamanda, xarici gövdə xətlərinin forması baxımından qayıq praktiki olaraq dizel-elektrikdən fərqlənmirdi. Təxminən 4 000 ton Nautilus yerdəyişməsi ilə ümumi gücü 9 860 kVt (13 800 at gücü) olan iki şaftlı atom elektrik generatoru 20 düyündən çox sürət təmin edir. Səyahət müddəti yalnız havanın bərpası qurğularının düzgün işləməsindən, qida təchizatından və şəxsi heyətin dözümlülüyündən asılı idi.

Nüvə zavodunun xüsusi çəkisi çox böyük oldu, buna görə də layihədə nəzərdə tutulan silah və avadanlıqların bir hissəsini Nautilus-da quraşdırmaq mümkün olmadı. Çəkinin əsas səbəbi qurğuşun, polad və digər materialların (təxminən 740 ton) daxil olduğu bioloji mühafizə idi.

Xüsusiyyətləri
--------------

Tək reaktorlu, iki vallıdır. Westinghouse Electric Corporation tərəfindən "S2W" markalı reaktor, gücü 9860 kVt-dır. Elektrik stansiyasının səmərəliliyi 16%-ə çatmışdır. Reaktor gəmisi təxminən 35 ton ağırlığında, sferik qapağı və yarımkürə dibi olan silindr formasına sahib idi. Reaktorun hündürlüyü 3 m, diametri 2,7 m idi. Reaktor gəmisi sudan qoruyucu çən əsasında şaquli vəziyyətdə quraşdırılmışdır ki, bu da öz növbəsində reaktor bölməsinin anbarında bünövrəyə quraşdırılmışdır. Su və kompozit qoruma ilə birlikdə reaktorun hündürlüyü təxminən 6 metr, diametri isə 4,6 metr idi. Reaktorun nüvəsi silindrik formadadır, diametri təxminən 1 metrdir. Reaktorun yükünün ümumi çəkisi təxminən 100 kq-dır.

Fövqəladə hallar və sahil manevrləri üçün qayıqda iki dizel generatoru, həmçinin şnorkel tipli bir cihazı olmuşdur.
**Diatez** (*yun.* diáthesis) — insan orqanizmində, daha çox uşaqlıq vaxtında irsi olaraq əmələ gəlmiş pataloji reaksiya və ya xəstəlik.

Azyaşlı uşaqlarda allergiya ilkin olaraq özünü diatez şəklində büruzə verir. İlk öncə uşağın üzünün dərisində qızartı və şişkinlik əmələ gəlir, dəri qabıq verir.

Bir çox valideynlər bu əlamətlərin meydana gəlməsinə çox diqqətsiz yanaşır, onların gələcəkdə baş verə biləcək ağır xəstəliklərin əvvəli ola biləcəyindən heç şübhələnmirlər də.

Səbəbi
------

Diatez niyə əmələ gəlir? Uşağın həyatının ilk aylarında allergenlər üçün ən əsas "görünməz gizli qapı" — mədəbağırsaq sistemidir. Ana südündəki zülallardan başqa, istənilən qida zülalı uşaq orqanizmi üçün yad olduğu üçün potensial şəkildə təhlükəli hesab edilir. Hətta ən yaxşı hesab edilən süni uşaq qidaları da ana südünü əvəz edə bilməz. Ona görə də anasının südü az olan və ya olmayan usaqlarda allergiyanın inkişaf etmə təhlükəsi, ana südü ilə qidalanan uşaqlara xeyli dərəcədə yüksək olur. Allergiyaya meylli olan uşaqları vaxtından əvvəl (5 ayından tez) əlavə qidalarla (sıyıqlar, meyvə və tərəvəzlər və s.) qidalandırmaq daha da təhlükəlidir.

Allergenlər tədricən bağırsaqlarda toplanmağa başlayır. Müəyyən bir vaxtdan sonra uşağın tam inkişaf etməmiş immun sistemi onların öhdəsindən gələ bilmir və bu zaman allergiya inkişaf edir.

Böyük yaşlı uşaq orqanizmi bəzi hallarda qırmızı, sarı, bənövşəyi rəngli meyvələrə, yumurta sarısına, ət bulyonuna, balıq, şokolad, göbələk, bal, qoz və fındıq, dəniz məhsulları, kəskin qida əlavələrinə dəridə allergik reaksiya ilə cavab verə bilər. 3–5 yaşa çatarkən uşaqların bir çoxunda diatez azalır, bəzən isə tamamilə yox olur. Bu zaman uşaq öz diatezini "yaşı ilə keçdi" deyirlər. Belə uşaqlarda adətən sonra nə qida məhsullarına, nə də digər fakrorlara qarşı allergik reaksiyalar baş vermir. Ancaq valideynlər diatezlərin müalicə olunmadan öz-özünə keçməsini gözləməməlidirlər.

Müalicəsi
---------

Əlbəttə, diatez keçib gedə də bilər, ancaq müəyyən vaxt keçdikdən sonra onun daha ağır allergik xəstəliyə çevrilmək ehtimalı da az deyil! Ona görə də diatezin ilkin əlamətləri meydana çıxan kimi, uşağınızı mütləq həkim-allerqoloqa göstərmək lazımdır.

Həkim bəzi müayinələr aparmaqla allergiyanın səbəbini müəyyən edəcək. Belə xəstələrin müalicəsi uşaqları allergenlərlə təmasdan uzaqlaşdırmaq və onlar üçün hipoallergik məişət şəraiti yaratmaqdan ibarətdir.

İstinadlar
----------

Qeydlər
-------

1. ↑  onu analar belə adlandırır
2. ↑  uşağın orqanizmi üçün yad olan zülallar
3. ↑  bu sistem ancaq uşağın 5 yaşında tamam inkişaf olunur
4. ↑  hətta bronxial astmaya da
5. ↑  qanın analizi, dəridaxili sınaqlar

Xarici keçidlər
---------------

* Uşaqlarda diatez
**Diz qapağının sınıqları** — diz qapağı adətən ona düz istiqamətdə təsir edən zərbədən (yıxılma zamanı) baş verir.

Nadir hallarda xarici impuls ilə provokasiya edilmiş, gözlənilmədən, cəld, sərt diz oynağında ayağın bükülməsi nəticəsində ola bilər. Diz qapağının sınıqlarında hərəkət zamanı güclənən *ağrı*, *şişkinlik*, *diz qapağında aktiv hərəkətin məhdudlaşması* meydana çıxır.

İlk yardım
----------

Diz qapağında yara olduqda ona aseptik sarğı qoyulur. Sınmış sümük fraqmentlərinin öz istiqamətini dəyişməməsi məqsədilə nəqliyyat immobilizasiyası olunur. Dizi açılmış (bükülməmiş) vəziyyətdə Kramer ya improvizə edilmiş (əlaltı vasitələrdən) şina vasitəsilə fiksə edirlər. Şina arxadan daban sümüyündən başlayaraq sağrı nahiyəsinə qədər qoyulur. Diz qapağının sınıqları ilə zədələnmişlər təcili olaraq xərəkdə xəstəxananın cərrahi şöbəsinə çatdırılmalıdır.

Həmçinin bax
------------

* Qabırğa sümüyü;
* Sınıqlar;
* Zədə;
* Yara;
* Sarğı.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2017. 2020. səh. 49.
2. ↑  *R.N.Soltanov, N.İ.Mirzəyev, S.H.Bəbirova, R.Ə.Atakişiyeva.* Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi və Fövqəladə hallarda ilk yardımın xüsusiyyətləri. Bakı: 2017. 2020. səh. 50.

Xarici keçidlər
---------------

Diz oynağı sınıqları  

Diz zədələnmələri  

Diz deformasiyaları yaranma səbəbləri və müalicəsi
**NGC 3112**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Hidra bürcü istiqamətində yerləşir. **Sbc** tipli  qalaktikadır. Amerika astronomu Ormond Stone tərəfindən 1886-cı ildə 66.04 sm (26 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 3112: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 3088 |
NGC 3089 |
NGC 3090 |
NGC 3091 |
NGC 3092 |
NGC 3093 |
NGC 3094 |
NGC 3095 |
NGC 3096 |
NGC 3097 |
NGC 3098 |
NGC 3099 |
NGC 3100 |
NGC 3101 |
NGC 3102 |
NGC 3103 |
NGC 3104 |
NGC 3105 |
NGC 3106 |
NGC 3107 |
NGC 3108 |
NGC 3109 |
NGC 3110 |
NGC 3111 |
**NGC 3112** |
NGC 3113 |
NGC 3114 |
NGC 3115 |
NGC 3116 |
NGC 3117 |
NGC 3118 |
NGC 3119 |
NGC 3120 |
NGC 3121 |
NGC 3122 |
NGC 3123 |
NGC 3124 |
NGC 3125 |
NGC 3126 |
NGC 3127 |
NGC 3128 |
NGC 3129 |
NGC 3130 |
NGC 3131 |
NGC 3132 |
NGC 3133 |
NGC 3134 |
NGC 3135 |
NGC 3136 |
NGC 3137



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Dünyanın əksər ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da əhali, əsasən, XX əsrdə sürətlə artmışdır. 1900-cü ildə Azərbaycanda əhalinin sayı 2 milyon nəfər idi. SSRİ dağılan ərəfədə (1900) təbii artım hər 1000 nəfərə 20 nəfər olmuş, sonra 2003-cü ildə 8 nəfərə düşmüşdür. Ən yüksək təbii artım Lənkəran, Naxçıvan və Kür-Araz ovalığının bir çox rayonlarında müşahidə olunur.

Azərbaycanda kənd yaşayış məntəqələri üstünlük təşkil edir. Son zamanlar ölkədə kəndlərin sayının azalması müşahidə olunur. Bu proses kənd əhalisinin şəhərlərə, xüsusilə paytaxta miqrasiyası ilə bağlıdır. Bu proses sosial, iqtisadi, siyasi və ekoloji problemlər yaradır, yol nəqliyyatı, kommunal xidmətlər, təhsil müəssisələri və s. infrastrukturlarda həddindən artıq yüklənmə müşahidə olunur.

İstinadlar
----------

Y.Qəribov, O.Alxasov, Ş.Hüseynli, M.Babayeva - Ümumtəhsil məktəblərinin 10-cu sinif üçün coğrafiya fənni üzrə dərslik, Bakı, Bakı nəşr.- 2017.

1. ↑  "https://stm.az/en - Internal Migration and Social Aspects of Urbanization in Azerbaijan. İstifadə tarixi: 13.09.2023". 2023-06-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-09-12.
**Albinizm** (*lat.* albus - ağ) – anadangəlmə dəriyə rəng verən piqmentin olmaması xarakterizə olunan, dəridə melanin əmələ gətirən melanositlərin çatışmazlığı və ya olmamasıdır. Nadir rast gəlinən və insanların marağına səbəb olan nadir xəstəliklərdən biridir. Belə insanlar (və ya digər canlılar) dərisi ağ rəngli olmaqla, ətrafdakıların diqqətini öz üzərlərinə cəmləyirlər. Onlar elmi dildə "albinos" adlanır. Albinizm xəstəliyinə tutulanlardan çoxu bunu kompleks hesab etsə də, bəziləri insanların reaksiyalarına alışdığını söyləyir.

Albinos timsah
Papua-Yeni Qvineyalı albinos qız
Molekulyar səbəbləri hipofizin orta payının melanosit stimuləedici hormon (MSH) və dəridə melanositlərin, hansı ki, dəriyə rəng verən piqmenti-melanini əmələ gətirirlər, funksiyasını yerinə yetirə bilməməsi, funksional çatışmazlığıdır.

Avropada hər 20.000-dən biri, dünyada isə hər 17.000 insandan biri ağ dərili, ağ saçlı, qırmızı gözlü albinoslardır[*mənbə göstərin*]. Ən çox albinos Nigeriyada olub, hər 3000 adamdan biri albinosdur[*mənbə göstərin*]. Albinizm irsidir və müalicəsi yoxdur. Bəzi mülahizələrə görə albinizm gendə olan mutasiya ilə bağlıdır. Albinosların gözləri zəif və işığa həssas olur. Rəngi isə geyimlərinin rənginə görə, dəyişir[*mənbə göstərin*]. Eyni zamanda onlar dəri xərçənginə meyillidirlər. Sağlamlıq, intellekt və yaşam müddətinə görə, digər insanlardan fərqlənmirlər.

Bəzi ölkələrdə albinoslar aşkar ayrıseçkiliyə məruz qalırlar. Tanzaniyada albinosları dini mərasimlərdə öldürürlər. Hesab edirlər ki, onların daxili orqanları bəzi xəstəliklərin aradan qaldırılmasına və cadugərliyə kömək edir.

Albinizmə heyvanlar arasında da rast gəlinir. On min heyvandan birinin albinos olduğu təxmin olunur[*mənbə göstərin*].

İnsanlarda iki cür albinizm mövcuddur: göz, dəri və saç rənginə təsir edən növ və sadəcə gözə təsir edən növü.
**Epileptik status** - uzunsürən epileptik tutma və ya aralarındakı fasilə zamanı şüurun tam bərpa olunmadığı çoxsaylı təkrarlanan tutmalarla özünü büruzə verən təxirəsalınmaz
vəziyyətdir.

XBT-10 üzrə təsnifatı
---------------------

G41.0 Epileptik status - grand mal (tonik-klonik tutmalar)

G41.1 Epileptik status -petit mal (absanslar statusu)

Etiologiyası
------------

Rejimin pozulması, somatik və infeksion xəstəliklər, epilepsiya əleyhinə preparatların tətbiqində fasilə, yaxud onların qəbulunun dayandırılması və ya dozasının azaldılması.

Dövrləri
--------

Predstatus (tutmanın başlanmasından 0-9 dəq), başlanğıc ES (10-30 dəq), inkişaf etmiş ES (31-60 dəq), refrakter ES (60 dəq-dən artıq).

Klinika
-------

ES zamanı tonik və ya klonik tutmalar bütün ətraflarda qeyd olunur, çox vaxt gözlərin çevrilməsi və ya onların klonik dartılması ilə birgə baş verir, birtərəfli xarakter daşıya bilir. Absanslar ES-si zamanı şüurun dəyişməsi qeyd olunur, bu zaman reaksiyalar hissəvi olaraq saxlana bilər, dezorientasiya, afaziya, amneziya, oral və bilək avtomatizmləri müşahidə edilir. Absanslar ES-si diaqnozu EEQ-də epileptik aktivlik aşkar olunduqda təsdiq edilə bilər.

Diferensial diaqnoz
-------------------

Metabolik ensefalopatiyalar (qara ciyərin, böyrəklərin zədələnməsi və s.), dərman intoksikasiyaları, psixozlarla aparılır.

Müalicə
-------

Əgər tutmalar 10 dəq-dən artıq davam edirsə, stasionara nəqliyyatla göndərişin təşkilinə başlanmalıdır. Məqsəd – 30 dəq tamam olmamış tutmaların qarşısını almaqdır (30 dəq ərzində ESdən sonra baş beyin neyronlarında patoloji dəyişikliklər baş verir). Xəstəxanaya qədər olan mərhələdə tənəffüs yollarının keçiriciliyi təmin olunur, oksigen verilir, benzodiazepinlərin (relanium) bütün üsullarla yeridilməsi effektivdir – v/d, ə/d, rektal.

İstinadlar
----------

1. ↑  "EPİLEPSİYANIN DİAQNOSTİKA VƏ MÜALİCƏSİ ÜZRƏ KLİNİK PROTOKOL" (PDF). 2016-11-20 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-09-26.
**Ampeloterapiya** (*ing.* Grape therapy) — Xroniki xəstəliklərin müalicəsində üzüm və onun təzə sıxılmış şirəsindən istifadə ampelotepiya adlanır. Ampeloterapiya dietoterapiyanın bir hissəsi olub, həkimin təyinatı əsasında medikamentoz müalicə, dietoterapiya və ya klimatoterapiya ilə birgə tətbiq edilir.

Ampeloterapiya zamanı qidada müəyyən məhdudiyyətlərə yol vermək lazımdır. Daha yaxşı olar ki, müalicə müddətində kvas, şirin qazlı içkilər, hisə verilmiş, turşuya, duza qoyulmuş, çox yağlı məhsullar, çiy kələm, çuğundur və turp yeyilməsin. Həmçinin digər giləmeyvə, meyvə və göyərtilərin qəbulu dayandırılmalıdır. Ampeloterapiya prosedurlarına başlamazdan əvvəl xəstə dişlərin müalicə edilməsi məsləhətdir. Üzüm şirəsi içiləndən sonra ağız boşluğu su ilə yaxalanmalıdır.

Ampeloterapiya şəkərli diabet, mədənin xora xəstəliyi, xroniki vərəmin kəskinləşmə mərhələsi, piylənmə, hipertoniya və xroniki ishal zamanı aparılmır. Prosedur zamanı əsasən üzümün şasla, rislinq, semilyon, qaus, tağüzüm, ağ kişmiş və çeleki sortlarından istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Sousa, Eldina Castro; və b.* "Chemical composition and bioactive compounds of grape pomace (Vitis vinifera L.), Benitaka variety, grown in the semiarid region of Northeast Brazil". Food, Science and Technology. 34 (1). 2014: 135–42.
2. ↑  "Grapes". American Cancer Society. 9 August 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2014.
3. ↑  *Champeau, Rachel.* "Antioxidant found in grapes uncorks new targets for acne treatment". UCLA Newsroom. 24 July 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2014.
4. ↑  "Grape Diet". 22 September 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2014.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Müasir Ukrayna |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2780513144 |
**II Teymuraz** (*gürc.* თეიმურაზ II; 1700 – 8 yanvar 1762) — Kaxeti çarı (1733–1736, 1737–1744), daha sonra Kartli çarı (1744–1762). Baqrationi nəslindəndir. Lirik şeirlər yazırdı. Kartli-Kaxeti çarı I İraklinin oğludur. 1744-cü ildə II Teymurazın oğlu II İrakli Kaxetiya çarı oldu və Şərqi Gürcüstanı birləşdirdi.

Gənclik illəri
--------------

I İrakli Baqrationinin və Anna Çolokaşvilinin 12-ci övladı olaraq dünyaya gəlmişdi. 1709–1715-ci illərdə Teymuraz anası ilə birlikdə qardaşı II Davidin yerinə qəyyum olaraq hökm sürmüşdü. 1732-ci ildə Osmanlı ordusu digər qardaşı II Konstantin Baqrationini öldürüb Kaxetiyanı işğal etdikdən sonra Teymuraz dağlara qaçdı. 3 il sonra Nadir şahın Osmanlını məğlub etməsi münasibətilə geriyə dönən Teymuraz İrəvana, şahın iqamətgahına getdi. Müsəlman olmadığı üçün Nadir şah Kaxetiya dövlətini ləğv edərək, II Davidin oğlu Əli Mirzəni Kaxetiya valisi olaraq təyin etdi. 1735-ci ildə yenidən dağlara qaçan Teymuraz sonrakı il həbs edilərək şahın hüzuruna gətirildi. 1744-cü ildə Nadir şah onu gürcü üsyanını yatırtmaq üçün göndərdi və onu Kartli çarı olaraq tanıdı. 

II Teymurazın Həştərxandakı qəbri

Hakimiyyəti
-----------

Nadir şahın ölümündən sonra Gəncə xanlığı, İrəvan xanlığı və Naxçıvan xanlığı ilə ittifaq quran çar İran ordusunu Qafqazdan qovmağa nail oldu. Rusiyadan kömək almağı özünə məqsəd qoyan Teymuraz Sankt Peterburqu ziyarət edərkən vəfat etdi və Həştərxan Kremlində qaynatası VI Vaxtanqın yanında basdırıldı. Yerinə oğlu II İrakli keçdi. O musiqi bəstələmiş, fars dilindən şeirlər tərcümə etmişdir.

Ailəsi
------

Çar 3 dəfə evlənmişdi:

* Tamar — Araqvi eristavı II Bahadur Sidamonun qızı (1710-cu ildə boşandı)
* Tamara Baqrationi — VI Vaxtanqın qızı. Ondan olan övladları:

1. II İrakli
2. David
3. İoan
4. Solomon
5. Kotevan
6. Yelena
7. Anna

* Anna Barataşvili — Bejana Barataşvilinin qızı. Ondan olan övladları:

1. Tamara
2. Yelizaveta

İstinadlar
----------

1. ↑  Donald Rayfield, The Literature of Georgia: A History (August 16, 2000), Routledge, ISBN 0-7007-1163-5, səh 126–7
**Beyin qansızması** və ya **Hemorragik insult** — qeyri-travmatik beyin qansızması daha çox (60% hallarda) arterial hipertenziyanın fəsadı kimi baş verir. Hipertenziv beyindaxili qansızma başlıca olaraq, beynin perforasiyaedici arteriyaları hövzəsində — bazal nüvələr – (50%), talamus (15%), beynin ağ maddəsi (15%), körpü (10%) və beyincik (10%) hövzəsində lokallaşır. Beyin qansızmasının başqa bir səbəbi aretriovenoz malformasiyanın (AVM) yırtılması və ya kisəli anevrizmadır. AVM zamanı hematomalar əsas baş beyinin ağ maddəsində və ya bazal nüvələrdə lokallaşır. Ahıl yaşlarda əsas səbəb isə amiloid angiopatiyası hesab olunur.

Həmçinin bax
------------

* Kəllə-beyin zədələnməsi

İstinadlar
----------

1. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29. 2018-06-29 2018.
2. ↑  "Kliniki nevrologiya , 2-ci hissə , Bakı-2009" (PDF). 2021-01-19 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-10-02.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Xəstəlik ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |