recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Karain** (*türk.* Karain) — paleolit epoxasına aid arxeloji abidə və mağara. Mağara Türkiyənin Aralıq dənizi regionunda, Antaliya şəhərindən 27 km şimal-qərbdə, Yağca kəndinin ərazisində yerləşir. Karain mağarası Türkiyənin ən böyük mağaralarından biridir. Mağara həm də insan yaşayan ən böyük mağara hesab olunur. Mağaranın dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 370 metrdir. Travertin mənşəli süxurlardan ibarət olan bu mağara Qərbi Tavr dağlarının ətəyindən 80 metr yuxarda, dağ yamacındadır. Mağara əslində üç fərqli mağaralardan ibarətdir və böyük bir kompleks formalaşdırır. Mağara daxilində stallaktiklər və stalaqmitlər yetərincə çoxdur. 

1946-cı ildən mağarada arxeoloji araşdırmalar aparılır. Mağarada orta paleolita aid insan izləri aşkar edilmişdir (200—150 min il əvvəl). Araşdırmalara əsasən mağarada insanların məskunlaşması təxminən 25 000 il davam etmişdir (mezolit, neolit, mis dövrü və tunc dövrü). Digər paleolit dövrünə aid olan mağaralardan fərqli olaraq Karain mağarası tək bir dövrü əhatə etmir. Mağarada alt, orta və üst qatlar formalaşmaqla böyük bir tarixi dövrü əhatə edir. Məlum olmuşdur ki, İoniya dövründə (dəmir dövrü) mağara daha çox dini mərkəz kimi istifadə olunmuşdur. Mağara daxilində və girişində olan yunan yazıları bunu təsdiq edir. Anadolu sivilizasiyaları muzeyində, eləcə də yaxınlıqdakı Karain muzeyində çoxlu miqadarda Karain mağarasına aid artefaktlar kolleksiyası saxlanılır. Mağarada yaşayan insanlara məxsus bu artefaktlar əsasən daşdan hazırlanıb. Artefaktlar ən son Roma imperiyası dövrünə aiddir.

Mağraya giriş ödənişlidir. Mağarada müasir dövrdə də qazıntı işləri aparılır. Karain mağarası UNESCO-nun Ümumdünya irsinə daxildir.

Şəkillər
--------

* Əsas giriş Əsas giriş
* Qazıntı aparılan ərazilər Qazıntı aparılan ərazilər
* 
* Roma yazılarıRoma yazıları
* Daxili bölmələr Daxili bölmələr

İstinadlar
----------

1. ↑  
	* XVIII. International symposium on excavation, research and archaeometry, ***The importance of Anatolian Paleolithic under the light of 1985—1995 Karain excavations***, Dr. Kadriye Özçelik, Işın Yalçınkaya et al. (27 May 1996) (türk.)
2. ↑  
	* XXVI. International symposium on excavation, research and archaeometry, ***2003 Karain excavations***, Dr. Kadriye Özçelik, Işın Yalçınkaya et al. (24 May 2004) (türk.)
3. ↑  
	* XVIII. International symposium on excavation, research and archaeometry, ***The importance of Anatolian Paleolithic under the light of 1985-1995 Karain excavations***, Dr. Kadriye Özçelik, Işın Yalçınkaya et al. (27 May 1996)
4. ↑  
	* XXVI. International symposium on excavation, research and archaeometry, ***2003 Karain excavations***, Dr. Kadriye Özçelik, Işın Yalçınkaya et al. (24 May 2004)
5. ↑  "Karain Cave". Turkish archaeo news. March 5, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 27, 2016.
6. ↑  2011 yılı Karain Mağarası Kazı Raporu[*ölü keçid*]
**Kia Michelle Stevens** (4 sentyabr 1977) — Amerika peşəkar qadın güləşçisidir. Geniş quruluşu və davamlılığı ilə diqqəti cəlb etdi. WWE Raw  *Kharma*  adlı əlavə bir rəqib olaraq tədbirin bir hissəsi idi. 
Professional Güləş Liqasında 2002-də debüt etdi. TNA Təsnifat Güləşçiləri Yaponiya və ABŞ qarşılaşmaları zamanı "Zəhmli Kong" adı ilə tanınan nəhəng bədən güləşçisi, ayaqları arasındakı yerə zərbə endirən "Zəhmli Bomba" hərəkəti ilə məşhurdur. TNA dövründə bir komanda olaraq güləşçi və menecer Melissa Anderson ilə bir araya gəldi.

Zəhmli Kong  25 May 2019 yeni AEW ilə müqavilə imzaladı.

Həyatı
------

İstinadlar
----------

1. ↑  Kia Stevens // Česko-Slovenská filmová databáze (çeş.). 2001.
2. ↑  "WWE Confirms Awesome Kong's Name As Kharma". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 Nisan 2011.
3. ↑  "Katy Perry drops video for alleged Taylor Swift diss track Swish Swish | Metro News". Metro.co.uk. 2019-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-25.
**Karaburun** (alb. Gadishulli i Karaburunit) — Albaniyanın ən böyük yarımadasıdır. Yarımada ərazisində həm milli par həmdə hərbi baza yerləşir. Yarımadada məskunlaşma yoxdur.

Coğrafiyası
-----------

Albaniyanın ən böyük yarımadası olan Karaburun ölkənin cənub-qərbində yerləşir. Yarımadanın uzunluğu 16 km, eni 3-4,5 km, sahəsi isə 64 km² təşkil edir. İnzibati cəhətdən Vlyera dairəsi ərazisinə daxildir. Sahillərini Adriatik dənizinin suları yuyur (Otranto boğazının suları). Sahil sahəsi Karaburun-Sazan milli parkının ərazisinə daxildir. Yarımadadan 5 km şimalda Albaniyanın ən böyük adası olan Sazan adası yerləşir. Karaburun yarımadası Albaniyanın materik hissəsinin ən ucqar qərb hissəsidir.

Yarımadanın ən hündür nöqtəsi Koreta dağıdır (826 m). 2000-ci ildə bu dağın üzərində telekommunikasiya antenası quraşdırılmışdır.

Yarımadada tarixi şəxslərdən Mark Antoni və Manuil II Paleoloq olmuşdur. Onlar Venesiyaya gedərkən burada olmuşlar. Koreta dağından aydın havalarda İtaliyanın Salentina yarımadasını və Otranto şəhərini adi gözlə müşahidə etmək olur. 
Yarımadada içməli su yoxdur. Yarımsəhra sahillərində bəzi quşlar yuva qurur. Üstəlik sahillərində adi monax suitisi yaşayır. Adi monax suitisi tükənmə təhlükəsi qarşısındadır. Florası seyrəkdir. Burada palıd və vələs ağacları vardır. 
2008 ildən İtalyanın maliyə dəstəyi ilə Külək stansiyaları quraşdırılır. Bu obyektin Avropada ən böyük olması albanlar arasında etirazlara səbəb olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Faktlar: Yarımadalar və burunlar[*ölü keçid*]  (ing.)
2. ↑  "VENDIM PËR SHPALLJEN "PARK KOMBËTAR" TË EKOSISTEMIT NATYROR DETAR PRANË GADISHULLIT TË KARABURUNIT DHE ISHULLIT TË SAZANIT". 2011-07-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-18.
3. ↑  Marika Makadam *«Lonely Planet Western Balkans Arxivləşdirilib 2016-03-13 at the Wayback Machine»*, səh. 60  (ing.)
4. ↑  «Redaktora məktub» Arxivləşdirilib 2020-01-07 at the Wayback Machine  (ing.)
5. ↑  Albania Approves Controversial Wind Farm[*ölü keçid*]  (ing.)
6. ↑  Wind power in Albania — Albania to Build Major Wind Farm Arxivləşdirilib 2016-04-25 at the Wayback Machine  (ing.)
7. ↑  Opposition Grows to Albania Wind Project[*ölü keçid*]  (ing.)

Mənbə
-----

* Le coste dell'Albania — Linea Blu — Penisola Karaburun
* Jak Kamping — Bukurite e Karaburunit-South Albania, Karaburun Peninsula
* Management Plan: Llogora-Rreza e Kanalit-Dukat -Orikum-TragjasRadhime-Karaburun  (ing.)
**Şahbazkəndli Nurməhəmməd** (XVIII əsrin sonu - 1854-cü il) — şair, aşıq, qaçaq.

Bioqrafiya
----------

Nurməhəmməd hazırda olmayan Şahbazkənd kəndində anadan olub. Qafqaz müharibəsində Şamilin tərəfində vuruşub. O, tənəzzülə uğrayan illərdə keçmiş Şahbazkəndin sakinlərinin köçdükləri Dəliçobana qayıtmış və ömrünün son illərini burada keçirmişdir.

Yaradıcılığı
------------

Nurməhəmməd xalqın yaddaşında istedadlı şair, Cənubi Dağıstanın bütün xalq hərəkatlarının ən fəal iştirakçısı kimi qalır. Təəssüf ki, Nurməhəmmədin yaradıcılıq irsindən demək olar ki, heç nə qalmayıb. Adi kəndlilər Nurməhəmmədin bəzi şeirlərini yaddaşlarında saxlayırlar ki, bununla da xalq şairinin bədii bacarığını qiymətləndirmək olar. O, əsasən Şərqdə geniş tanınan aşıq-poetik rübailəri xatırladan nəğmələr və misra-dördlüklər bəstələmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Дагестанско-азербайджанские фольклорные связи ( на материале песенного фольклора табасаранцев и азербайджанцев, проживающих в Южном Дагестане) : диссертация ... кандидата филологических наук. - Махачкала, 1984. - 138 c
2. ↑  *Хурдамиева С. Х.* Дастаны и ашугская поэзия дагестанских азербайджанцев : диссертация. — Махачкала. 2000. С 107
Yatağın geoloji quruluşunda yura və təbaşirin vulkanogen çökmə süxur kompleksləri iştirak edir. Bu süxur komplekslərinin ümumi qalınlığı 170–200 m.-ə qədərdir. Çöküntülər diorit intruziyaları ilə yarılmışdır. Yataq sahəsində həmçinin bat yaşlı effuziv proklastik süxurlarda inkişaf tapmışdır. Bu süxurlar üst yura yaşlı mehmana qranitoid intruziyası ilə yarılmışdır. Mehmana intruziyası 2b fazada formalaşmışdır. Birinci fazada əsas intruziv kütlələri əmələ gətirən kristallik süxurlar formalaşmışdır. İkinci fazada isə damar süxurları və intruziv süxurlar formalaşmışdır. Filiz kütlələri yataq daxilində morfoloji cəhətdən damar formalıdır. Bu damarlar uzanmaları və düşmələri üzrə öz qalınlığını və filizliyini dəyişirlər. Damarların qalınlığı 2 m.-ə qədərdir. Əsas filiz mineralları qalenit və sfaleritdir. Bu minerallar kvars və karbonatla assosasiya təşkil edirlər. Damarlarda faydalı komponentlərin paylanması qeyri-bərabərdir. Filizləşmənin tərkibində Pb, Zn və Cu-ilə yanaşı Se və S-ün faydalı komponentləri iştirak edir. Yataqda profillitləşmə, karbonatlaşma, kaolinləşmə, serisitləşmə və xloritləşmə müşahidə olunur.

Həmçinin bax
------------

* Kiçik Qafqaz
* Çökmə süxurlar
* Faydalı qazıntılar

İstinad
-------

1. ↑  Elnur İbiş oğlu Səfərov "Kiçik Qafqazın faydalı-qazınti yataqları" Bakı-2012
Vikipediyada bu təxəllüslü müxtəlif şəxslər haqqında məqalələr var, bax: Zülqədər. 

**Şahbudaq bəy Süleyman bəy oğlu Zülqədər** — 1465-1468 və 1472-1473-ci illər arasında hakimlik etmiş bəy.

Həyatı
------

Şahbudaq bəy 1465-ci ildən 1468-ci ilədək, sonra 1472-ci ildn 1473-cü ilədək Zülqədəroğulları bəyliyinin hakimi olmuşdu. Məlik Arslan bəy Zülqədərin öldürülməsindən sonra qardaşı Şahbudaq bəy Zülqədəroğulları hakimi oldu. Ancaq qardaşınin öldürülməsində rolü olduğu üçün xalq tərəfindən ona etibar edilmedi.

Məmlük sultanı Qayıtbayın dəstəyi ilə Şahbudaq bəy ikinci dəfə Zülqədərli hakimi olaraq təyin edildi. Ancaq Osmanlı sultanı Fateh, yanında saxladığı Şahbudaq bəyin qardaşı Əlaəddövlə Bozqurd bəy Zülqədər dəstək verərək onun Zülqədər hökmdarlığını 1480-ci ildə ələ keçirməsini təmin etdi.

İstinadlar
----------

Ədəbiyyat
---------

* Ənvər Çingizoğlu, Zülqədər eli, Bakı: Şərq-Qərb, 2011,-156 səh.

Həmçinin bax
------------

* Zülqədəroğulları bəyliyi
**Sultanov Aslan bəy Kərbəlayi Hüseyn oğlu** — Zəngəzur qəzasının mahal pristavı, Qarabağın və Zəngəzurun Fövqəladə Komissarı.

Həyatı
------

Aslan Sultanov 1888-ci ildə Zəngəzur qəzasının Qubadlı bölgəsində Hacılı kəndində anadan olmuş, ilk təhsilini kənddə əmisi oğlu Həsən bəyin müdir olduğu dördillik rus məktəbində almışdır. Sonradan Qori seminariyasını, ardından Rusiyada ali hərbi məktəb bitirmişdir. Böyük təşkilatçılıq qabiliyyətinə, fenomenal hərbi istedada malik olmaqla yanaşı, həm də fərd olaraq son dərəcə cəsarətə və döyüşkənliyə sahib Aslan bəy Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin dövründə Zəngəzur qəzasının mahal pristavı vəzifəsində çalışmışdı. Azərbaycanda Sovet Hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan Respublikası Mərkəzi İnqilab Komitəsinin sədri Nəriman Nərimanovun əmriylə Qarabağın və Zəngəzurun Fövqəladə Komissarı təyin edilib. Ona verilmiş Fövqəladə Komissarın Mandatında yazılıb: "Bu mandat sahibi yoldaş A.Sultanov Qarabağın və Zəngəzurun Fövqəladə Komissarı təyin edilir. Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Hakimiyyətinin nümayəndəsi kimi ona bu qəzaların ərazisində fövqəladə və məhdudiyyətsiz səlahiyyətlər, yəni vəzifəsindən və kimliyindən asılı olmayaraq hər kəsi həbs eləmək, istintaqa cəlb etmək, həmçinin qurumların təşkili kimi hüququ verilir. Bütün partiya, təşkilatları, idarə və müəssisələr, hərbi təşkilatlar yoldaş Aslan Sultanovun əmrlərini sözsüz yerinə yetirməlidirlər. Onun əmrlərinə qarşı çıxan hər kəs dərhal həbs olunmalı və İnqilabi Tribunala verilməlidir".

İstinadlar
----------

1. ↑  "Zəngəzur aslanı, yaxud ermənini gözündən vuran bəy oğlunun faciəli sonu". 2013-02-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-02-06.

Həmçinin bax
------------

* Sultanovlar (II)
**Mirzə Məmmədquluzadə** (tam adı:*Məmmədquluzadə Mirzə Ələkbər Məmmədqulu oğlu*; v. 22 may 1922, Ağcabədi rayonu)— ziyalı, ictimai xadim.

Həyatı və təhsili
-----------------

1872-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadə qardaşıdır.Mollaxanada, Naxçıvan şəhər ibtidai məktəbini oxumuşdur. Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olmaq təşəbbüsü nəticəsiz qalmışdır.

### Vəfatı

22 may 1922-ci ildə Ağcabədi rayonun Kəhrizli kəndində vəfat edib.

Fəaliyyəti
----------

### Cənubi Azərbaycan məşurət hərəkatında iştirakı

Cənubi Azərbaycan məşurətə hərəkatında fəal iştirak etmiş, Səttarxanın yaxın silahdaşlarından biri kimi tanınmış, Şeyx Məhəmməd Xiyabani ilə ünsiyyət saxlamışdır. Molla Nəsrəddin jurnalının Cənubi Azərbaycanda əsas abunə müvəkkili olmuşdur.

### Əmək fəaliyyəti

Sovet hakimiyyəti illərində və ondan əvvəl çox vaxt Kəhrizlidə yaşamış Həmidə xanım Məmmədquluzadə-Cavanşirə məxsus təsərrüfatın idarə olunmasında ona yaxından köməklik göstərmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* İsa Həbibbəyli, Cəlil Məmmədquluzadə: Mühit və müasirləri, Bakı, 1997;
* İsa Həbibbəyli, Mirzə Cəlilin nəsil şəcərəsi,"Qobustan" toplusu, 1999, №2;

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı. 2002. səh. 309. ISBN 5-8066-1468-9.
Milyon daşına aid qalıq
**Milyon daşı** (Yunanca:Μίλ(λ)ιον / Milion), — İstanbulda Şərqi Roma dövründən qalma bir əsərdir.

Yeri
----

İstanbulun Fatih (əvvəllər Eminönü idi) ilçəsinin Cağaloğlu səmtində yerləşən Aya Sofya məscidi qarşısında Sultanəhməd meydanının şimal-qərb küncündə Yerebatan sarnıcının girişinin yaxınlığında, tramvay yolunun yanında yerləşir.

Tarixi
------

Bizans İmperiyasında Konstantinopol şəhərinə çatan bütün Antik Roma yollarının başlanğıc nöqtəsi və dünyadakı digər şəhərlərin bu şəhərə olan uzaqlığının hesablanmasında istifadə edilən sıfır nöqtəsidir. İtaliyada Roma şəhərində yerləşən digər bir abidə olan Milliarium Aureum ilə eyni funksiyanı yerinə yetirir. Bizansın yenidən inşası və paytaxt şöhrətini qazanması əsnasında inşa edilən bir çox görkəmli abidə kimi İmperator I Konstantin tərəfindən IV əsrdə yerləşdirildiyi düşünülür.

Milyon ilk inşa edildiyində dörd istiqamətə baxan bir qapı və bu nöqtədə kəsişən yolların üzərinə yüksələn, dörd sütun üzərinə oturmuş bir qübbədən meydana gəlməkdə idi. Tetrapylon arxitektura adı ilə xatırlanan bu strukturlar Roma mədəniyyətinin əhəmiyyətli elementlərindən biri idi. Milyon abidəsinin və qübbəsinin üzərində bir çox Bizans dövrünə aid heykəl və qabartma var idi və bu abidənin ehtişamını çox daha çox artırmaqdaydı.

XVI əsrdə İstanbula su daşıyan kəmərlərin genişləndirilməsi işləri əsnasında yıxılıb, ortadan itməyə başladığı təxmin edilməkdədir.

Orta yuxarıda Milyon daşını göstərən İstanbulun idarəetmə xəritəsi

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* İngilizce Wikipedia "Milion" maddesi.  (ing.)
* Byzantium 1200 Projesi için hazırlanan 3-boyutlu kompüter grafik görünüm.
* Arxivləşdirilib 2010-10-29 at the Wayback Machine


Vikianbarda ***Milyon daşı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **macar xalq rəqsi** haqqındadır. **Digər mənalar** üçün **Çardaş (dəqiqləşdirmə)** səhifəsinə baxın.* |

**Çardaş** (mac. csárdás - aşxana, meyxana) — macar xalq rəqsi.

Tarixçə
-------

1801-ci ildə macar qaraçısı Yanoş Bixari Peşt şəhərində orkestr yaradır və həmin kollektiv üçün mahnı və rəqs melodiyalarını işləyir. Çox şıdırğı skripkaçı olan Y. Bixari 80-dən artıq əsərdə verbunkoş üslubunu son dərəcə yetkinləşdirir ki, sonralar onun əsasında çardaş janrı yarandı. Verbunkoşun mahiyyəti hələ lazımlı şəkildə öyrənilməyib, lakin burada əski xalq rəqsləri (haydut və çoban rəqsləri) ilə yanaşı müsəlman şərqinin və digər üslubların təsiri duyulur. Verbunkoş dil-üslubu rəmzlər, bədii surətlər və qeyri-adi melodik «gəzişmələrlə» zəngindir.

Özəllikləri
-----------

Çardaş rəqsi 2 hissədən ibarətdir: yavaş və cəld. Ölçüsü 2/4-dir, kəskin sinkopa ritmi ilə seçilir. Çardaş rəqsinin elementlərindən bir sıra məşhur musiqi əsərlərində istifadə edilmişdir: F. Listin "Macar rapsodiyaları", Y. Bramsın "Macar rəqsləri", Pyotr Çaykovskinin "Qu gölü" baleti və s.

İstinadlar
----------

1. ↑  Eldar İskəndərov. Çardaş və markarlar və yaxud markalarda əksini tapan macar rapsodiyası. Arxivləşdirilib 2022-01-24 at the Wayback Machine "Musiqi dünyası" jurnalı.
2. ↑  "Sevda Əliqızı. Hekayətli musiqi lüğəti - Ç hərfi". 2021-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-16.

Video
-----

* **Çardaş rəqsini İZLƏ**
* Rəşad İlyasov qanunda - Çardaş

Həmçinin bax
------------

* Çardaş (film, 1973)
Morisklərin Valensiyadan qovulması
**Morisklər** (*isp.* moriscos; moro — "mavr" sözündən) — Qranada əmirliyinin süqutundan (1492) sonra İspaniyada qalmış və zorla xristianlaşdırılmış, lakin gizlincə İslam dininə etiqad edən müsəlman əhali. İnkvizisiyanın amansızcasına təqib etdiyi morisklərə ərəb dilində danışmaq və uşaqlarına ərəb adları qoymaq qadağan olunmuşdu. On minlərlə morisk tonqallarda yandırılmışdı. 1568–1570-ci illərdə morisklərin üsyanı amansızcaslna yatırıldı; morisklərin xeyli hissəsi İspaniyanın daxili vilayətlərinə, bəhrəsiz torpaqlara sürüldü. 1609–1610-cu illərdə morisklər İspaniyadan qovuldu; əksəriyyəti Şimali Afrikaya köçdü. Onlar Mərakeşdə özlərinin Bureqret dövlətini (1627–1641) yaratdılar. Əlcəzair və Tunisin sahilboyu rayonlarında xeyli morisk yaşayırdı. Morisklərin qovulması İspaniyanın cənub əyalərlərinin iqtisadiyyatına ağır zərbə vurdu; Tunisdə isə bağçılıq, əkinçilik və sənətkarlığın inkişafına səbəb oldu.

Mənbə
-----

* Морискләр // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. VII ҹилд: Мисир—Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1983. С. 62.
**Heydər Məscidi** — Cənubi Qafqazın ən böyük məscidlərindən biridir. Heydər Məscidi kompleksi "Naxçıvanqala" Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin yaxınlığında şərq üslubunda işlənmiş memarlıq quruluşu ilə ucaldılıb.

Kompleksin sahəsi 6 400 kvadratmetrdir. Eyni vaxtda 5 min nəfərin ibadət edəcəyi məsciddə qadın və kişilər üçün nəzərdə tutulmuş ibadət zalları, eləcə də mədrəsə vardır.
Məscid iki minarəli və 15 günbəzlidir. Naxçıvan və Şərq memarlıq üslubunda inşa olunmuş məscidin günbəzlərinin hündürlüyü 12, minarələrinin hündürlüyü isə 40 metrdir.

Kompleksdə Naxçıvan Muxtar Respublikası qazısı yanında Şura üçün ikimərtəbəli inzibati bina və ikimərtəbəli mərasim binası da inşa olunub. İnzibati binada iş, kəbin və digər xidməti otaqlar, mərasim binasında isə ayrı-ayrılıqda qadınlar və kişilər üçün zallar, texniki otaqlar və dəstəmazxanalar vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Cənubi Qafqaz". 2023-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-31.
2. ↑  Naxçıvanda Heydər Məscidi kompleksinin inşası davam etdirilir[*ölü keçid*]
3. ↑  "Naxçıvan şəhərindəki Heydər Məscidi". 2023-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-31.
**Çar tankı**, Pipistrellus (yarasa cinsi) və ya **Lebedenko Tankı** (танк Лебеденко) mənası verən **Netopyr** (Нетопырь) olaraq da tanınır, Nikolai Jukovski (Николай Жуковский), Nikolai Lebukenko (Николай Лебедия), Boris Stechkin (Борис Стечкин) və 1914-cü ildən Alexander Mikulin (Александр Микулин) tərəfindən hazırlanmış qeyri-ənənəvi bir rus zirehli maşını idi. İlkin sınaqlardan sonra avtomobilin qeyri-kafi və top atəşinə qarşı həssas olduğu irəli sürüldükdən sonra layihə ləğv edilmişdir. Bu layihə sənaye dizaynı tələbələri arasında dizayn üçün uyğun olmayan mühəndisliyin dağıdıcı bir uğursuzluğu kimi tanınır.

Tarix
-----

Müasir tanklardan fərqli olaraq, tırtıllardan istifadə etmirdi - əksinə üçtəkərli velosiped dizaynından istifadə edirdi. İki ön təkər ilə təxminən 9 metr (30 ft) diametrə malik olarkən; arxaya quraşdırılmış üçüncü təkərin diametri yalnız 1,5 metr (5 ft) idi. Üst top qülləsi təxminən 8 metr (26 ft) hündürlüyə çatmışdır. Gövdə sponsorlardakı toplarla 12 metr (39 ft) idi. Bundan əlavə, qar altında əlavə silahlar planlaşdırılırdı. Hər təkərə 250 at gücündə (190 kVt) Günəş şüası ilə işləyən mühərriklər güc verirdi.

Böyük təkərlər əhəmiyyətli maneələri aşmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Lakin çəkinin səhv hesablanması səbəbindən arxa təkər yumşaq torpaq və xəndəklərdə sıxışmağa meyilli idi və ön təkərlər bəzən onu çıxarmaq üçün kifayət etmirdi. Bu, 1915-ci ilin Avqust ayında yüksək komissiya qarşısındakı bir testdən əvvəl fiyoskoya səbəb oldu. Tank 1923-cü ilədək hissələrinə parçalandığı vaxta kimi testin keçirildiyi yerdə qalmışdır. Bu yer Moskvadan 60 kilometr (37 mil) məsafədə idi.

 Çar tankının modeli
**Çaqan gölü** (və ya **Bakapan**) (*qaz.* Шаған) — Qazaxıstan ərazisində yerləşən göl. Göl insan fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlmişdir. Bəzən gölü «atom gölü» olaraq adlandırırlar. Gölün ümumi həcmi təxmini olaraq 100 000 m³ olaraq qiymətləndirilir. Göldə radioaktiv çöküntülər çox olduğundan suyunun tərkibi radioaktivdir. Gölün əsas mənbəyi İrtış çayının qollarından biri olan Çaqan çayıdır. Radioaktiv çöküntülər səbəbindən çayın və onun axdığı ərazilərdə yaşayış üçün təhlükələr yaradır. Göl inzibati cəhətdən Qazaxıstanın Şərqi Qazaxıstan vilayəti ərazisində yerləşir.

Tarixi
------

SSRİ atom proqramına görə Çaqan çayının yatağı yaxınlığında yeratlı atom sınağı həyara keçirilməsi planlaşdırılır. № 1004 Raporta əsas 178 metr dərinlikdə 15 yanvar 1965 ildə, saat 05:59:59 radələrində partlayış həyata keçirilir. Güçlü atom partlayışı zamanı 40-dan çox süni kraterlər əmələ gəlir. Bu kraterlərin ümumi su tutumu 120—140 milyon m³-dir. Gölün səthinin kiçikliyi səbəbindən buxarlanlanın miqdarını azaldırdı.

1965 ilin əvvəllərində Çanqan çayının suyunu əmələ gələn kanala yönəldilir. Hətta bu su obyektinin önündə dəmir-beton bənd qurulur. Dərhal kraterında bir göl yaratmaq fikiri olur. Bir neçə il sonra, çayının sol sahilindəki anbarlarda su səviyyəsi nəzarət etmək üçün post inşa edilmişdir. Bu gün mövcud olan göl, bu sahədə mal-qaranın su təminatında istifadə edilir
.

Xüsusiyyətləri
--------------

Çaqan çayının sahəsi 5,92 km² təşkil edir. Gölün ümumi su tutumu 19,1 mln m³-dir. Gölün maksimal dərinliyi 100 metr təşkil edir. Göl dəniz səviyyəsində 415 metr yüksəklikdə yerləşir. Radioaktivlik səbəbindən bitki və florası demək olar ki yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Semioalatinsk poliqonu və Sarı-Şaqan". 2017-05-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-10.
2. ↑

Ədəbiyyat
---------

* Qazax ensiklopediyası, Tom 9. Bölüm 18.
* Leo Germann. Böyük yalan haqqında həqiqət. Том 2. S.-Peterburq, 1999 il.

Mənbə
-----

* Sovetlərin atom partlayışları üzrə proqram
* Sovet atom proqramı haqqında
* Sənədli film
* Çaqan gölü Google xəritəsində
**Makedoniya Müasir İncəsənət Muzeyi** — Yunanıstanın Saloniki şəhərində yerləşən 3 müasir incəsənət muzeyindən biri .

Tarixi
------

Makedoniya Müasir İncəsənət Muzeyi 1978-ci ildə baş vermiş dəhşətli zəlzələdən sonra Salonikinin bir qrup sakininin təşəbbüsü ilə 1979-cu ildə yaradılmışdır. Bu sahədə ilk təşəbbüs Maro laqiyaya aiddir. Onun təşəbbüsü dərhal incəsənət əsərlərinin kolleksiyaçısı, tənqidçi və xeyriyyəçi İolas Aleksandrosİolas tərəfindən müdafiə olunmuşdur.

İolas tərəfindən hədiyyə edilən 47 müasir incəsənət əsəri muzeyin daimi ekspozisiyasının yaradılması üçün baza rolunu oynamışdır. Tanınmış kolleksiyaçılar Maqda Kodzia, Franz Geiger, Aleksandros və Doroteya Ksidis, Georgies Aperqis, Dimitrios Meymaroğlu və bir çox digər rəssamlar öz kolleksiyalarını və əsərlərini muzeyə hədiyyə etmişlər .

### Daimi eksponatlar

Hazırda muzeyin daimi eksponatları yunan və xarici rəssamların 2800 əsərindən ibarətdir. Daimi eksponatlardan başqa, Makedoniya Müasir İncəsənət Muzeyi Yunanıstanda ilk dəfə olaraq rəssamlar Saruxisin, Yannisin, Soklisin, Kondoğlunun, Fotisin, Xadzikiryakos-Qikasın, Nikosun, Kokkinidisin, Fassianosun, Alekosun, Stiropulosun, Psixopaidisin, Pavlosun, Kessanlisin, Akritakisin, Uorxolun, Endinin, Katzurakisin, Perdikarisin və 100-dən artıq yunan və xarici rəssamların əsərlərindən ibarət sərgilər təşkil etmişdir. Fluksusun, Delonenin, Roberin, Mattanın, Roberto Sebastyanın, Viallatın, Boysun, Yosefin, Devidin, Maksın, Bekmanın, Zervosun, Vlassis Kaniarisin, Varotsosun, Takisin,Molfessisin, lazongasın, Mutarasın. Zongolopoulosun və bir başqa rəssamların əsərlərindən ibarət sərgilər də muzeyin fəaliyyətində mühüm yer tutmuşdur. Makedoniya Müasir İncəsənət Muzeyi tərəfindən fərdi və qrup şəklində təşkil olunmuş ekspozisiyaların 50-dən artıq kataloqunu nəşr olunmuşdur

Xarici keçid
------------

* Museum's official website Arxivləşdirilib 2009-07-27 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------


1. ↑  "The Search Engine that Does at InfoWeb.net". 2009-02-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-05.
2. ↑  "Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης". 2009-07-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-05.
3. ↑  "Museum's official website". 2009-07-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-05.
**Polşa–Macarıstan münasibətləri** — Macarıstan və Polşa arasındakı xarici əlaqələrin kökləri orta əsrlərə gedir. Ənənəvi olaraq iki xalqın yaxın münasibətləri vardır. Onların tarixlərində ortaq hökmdarlar və vahid bir din mövcud olmuşdur. Hər iki ölkə martın 23-də "qardaşlıq" münasibətlərini qeyd edir. Macarıstanın Varşavada bir səfirliyi, Krakovda bir konsulluğu, Lodz və Poznanda iki fəxri konsulluğu vardır. Polşanın Budapeştdə bir səfirliyi mövcuddur. Hər iki ölkə eyni gündə (12 mart 1999-cu il) Avropa İttifaqına qoşulmuşdur. Üstəlik eyni zamanda NATO-nun tamhüquqlu üzvləridir.

Tarixi
------

Polşa və Macarıstan arasındakı münasibətlər orta əsrlərə gedib çıxır. Polşa və Macarıstan kral ailələrinin nümayəndələri bir-birləri ilə evlənirdilər. Məşhur Macar kralı I Ladislaus yarı polyak olmuşdur. I Böyük Lyudovik 1342-ci ildən Macarıstan və Xorvatiya kralı, 1370-ci ildən 1382-ci ildə ölümünə qədər Polşa kralı olmuşdur. O, Macarıstan və Xorvatiya kralı titulunu atası I Kraldan Anjou-Sicilinin evindən və Polşa kralı titulunu əmisi, Böyük III Kasimir (Piast sülaləsinin sonuncusu) miras alır. Kral Kasimirin qanuni övladları yox idi; yəqin bu səbəbdən sülalə davamlılığını təmin etmək və qeyri-müəyyənliyin qarşısını almaq üçün Polşa taxtını qardaşı oğluna təhvil verir. Onun qızı I Luidovika Polşa kraliçası haxtını miras alaraq, Polşa tarixindəki ən məşhur monarxlardan biri olur. XV əsrdə iki ölkə yenidən qısa müddətə bir monarxın iyirmi yaşlı Kral Vladislav III Varnençikin nəzarəti altında olur. O, Osmanlı İmperiyası ilə döyüşdə vəfat edir. 16-cı əsrdə Polşa əhalisi Macarıstan zadəganı Stefan Batorini öz kralı olaraq seçir.

Qardaşlıq günü
--------------

12 mart 2007-ci ildə macarıstan parlamenti 23 martı olaraq elan etdi. Səsvermədə 324 nəfər lehinə səs verdi. üstəlik heç kəs nə əlehinə səsindən istifadə etmədi, nə də buna etiraz etmədi. Dörd gün sonra Polşa parlamenti akklamasiya ilə 23 martı «Polyak-macar qardaşlığı günü» elan edir.

Macar inqilabı
--------------

Budapeştdə Polşa Oktyabr İnqilabını dəstəkləyən bir tələbə nümayişi və Macarıstanda oxşar islahatların aparılması 1956-cı il Macarıstan inqilabına səbəb olmuş hadisələrdən biri idi. İnqilab dövründə polyaklar macarlara qan verərək dəstəyini nümayiş etdirdilər. Polşa Qırmızı Xaç Cəmiyyəti hava yolu ilə Macarıstana 44 ton dərman göndərdi. Daha böyük miqdarda yardım avtomobil və dəmir yolu ilə daşındı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 marca 2007 r." 2013-10-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-02.
2. ↑  "United Nations report of the Special Committee on the problem of Hungary" Arxivləşdirilib 2017-05-25 at the Wayback Machine, Page 145, para 441. Last accessed on 5 August 2012.
**Adi şirinkök** (*lat.* Polypodium vulgare) — bitkilər aləminin qıjıkimilər şöbəsinin qıjılar sinfinin əsl qıjılar dəstəsinin şirinkökkimilər fəsiləsinin şirinkök cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü 10–50 sm olan, çox vaxt yerüstü kökümsovları sürünən və qonur təbəqə ilə sıx örtülmüş bitkidir. Yarpaq ayası görünüşünə görə uzanmış-neştərşəkillidir, qalın dəriciklidir; yuxarı hissəyə doğru seqmentlər tədricən daralan, dartılmış və ya dəyirmiləşmişdir, tamkənarlıdır və yaxud qeyri-müəyyən mişarvaridir, qaidə hissəsinə doğru birləşmişdir; ikinci dərəcəli damarlar ikiqat-çəngəlvaridir, əsas damardan enli, demək olar ki, düz bucaq altında çıxır. Saplaq yarpaq ayasından qısadır. Sorusları dəyirmidir, orta damara yaxın yerləşmişlər; sporlar sarımtıldır, çox və ya az qabarıqdırlar. Çoxillikdir. İyul-avqust aylarında sporlayır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Qob. Kür-Araz oval. KQ mərkəzi, KQ şimal, KQ cənub, Lənk. dağ. Lənk. oval.

Yaşayış mühiti
--------------

Qayalıq yerlərdə, daşlar arasında, meşələrdə, daş binalarda və sökülmüş yerlərdə, bəzən gövdə və kötüklərdə rast gəlinir. Meşəli rayonlarda üstünlük təşkil edir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Kökümsovunun tərkibində aşı və alma turşusu qlisirizin, santozin vardır. Tibbdə istifadə olunur. Dekorativ bitkidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1085.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q743883
* Wikispecies: Polypodium vulgare
* APDB: 130862
* BioLib: 3165
* Ecocrop: 8853
* EPPO: PLVVU
* EUNIS: 150071
* FoC: 200005056
* GBIF: 5274951
* GRIN: 29309
* iNaturalist: 127079
* IPNI: 300720-2
* IRMNG: 10997313
* ITIS: 519460
* NBN: NBNSYS0000002087
* NCBI: 58048
* NZOR: d768eff8-0bbf-41ee-a685-9488c9e89e9f
* NZPCN: 3119
* PfaF: Polypodium vulgare
* PFI: 46
* Plant List: tro-26600283
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:300720-2
* SANBI: 3493-2
* Tropicos: 26600283
* WoI: 408
* WFO: wfo-0001107395

 |
**Takaoki Sasaki** (佐々木 隆興?, 5 may 1878, Tokio – 31 oktyabr 1966) – Yaponiya biokimyaçısı və onkoloqu.

1878-ci ildə Tokio şəhərində doğulmuşdur. Tokio Universitetindən məzun olduqdan sonra 1913-cü ildə Kioto Universitetində daxili xəstəliklər üzrə professor olmuşdur. Daha sonra 1915-ci ildə Kyoundo xəstəxanasının sayca 3-cü direktoru təyin olunmuşdur.

Sasaki xərçəng xəstəliyi sahəsindəki tədqiqatlarına görə tanınır. O, tələbəsi Yoşida Tomizo ilə birlikdə siçovullardan istifadə edərək azoboyaqlar vasitəsilə qaraciyər xərçənginin induksiyasını nümayiş etdirmişdir. O, 1924-cü ildə *"Protein və qurucu amin turşularının bakterial deqradasiyası və amin turşularının sintezi üzrə apardığı tədqiqatlara"*, 1936-cı ildə isə *"C14H15N3 ilə qaraciyər karsinomasının təcrübi yetişdirilməsinə görə"* Yaponiya Elmlər Akademiyasının mükafatına layiq görülmüşdür. 1940-cı ilin noyabrında "Mədəniyyət" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Kodansha Encyclopedia of Japan
2. 1 2  "About the Sasaki Institute". Sasaki Institute (ingiliscə). 2022-07-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 iyul 2022.

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild. Tokio: Kodansha. 1983. səh. 23. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 22 iyul 2022.
Atollun kosmosdan təsviri.
**Takaroa** (*fr.* Takapoto) — Tuamotu arxipelaqına daxil olan atoll (Fransa Polineziyası). Takapotodan 8 km məsafədə yerləşir.

Coğrafiya
---------

Uzunluğu 24 km, eni 8 km təşkil edir. Atollun sahəsi 20 km²-dir. Daxilində laqun vardır. Laqun okean sularından tam təcrid olunmuşdur.

Tarixi
------

Ada ilk dəfə 1616-ci ildə holland səyyahları Villem Shouten tərəfindən kəşf edilir. 1765-ci ildə Takaroa və Takapoto birlikdə Kinq Corc adaları olaraq adlandırılır.

İnzibati bölgüsü
----------------

İnzibati baxımından Takaroa, Takapoto və Tikei atolları birlikdə Takaroa kommunasını əmələ gətirir. O da Tuatomu-Qambe inzibati bölgüsünə daxildir. 

| Ada / rif | Quru sahəsi,km² | Laqunun sahəsi,km² | Əhali,nəf. (2007) | İnzibati mərkəz |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Takaroa | 20 | 93 | 1105 | Teavarova |
| Takapoto | 15 | 85 | 472 | Fakatopatere |
| Tikei | 4 | — | — | — |
|
| Takaroa kommunası | 39 | 178 | 1577 | Teavarova |

Əhali
-----

2007-ci il məlumatına görə adada 1105 nəfər yaşayır. Teavaroa əsas yaşayış məntəqəsidir. Yerli əhalinin əsas məşquliyyəti mirvari toplamaq və balıqçılıqdır. Turizm son zamanlar inkişaf etdirilir. Adada eniş-uçuş zolağı vardır.

Mənbə
-----

* Ada haqqında informasiya  (ing.)
Tərkibi
-------

Qoyun əti–221 q, düyü–150 q, əridilmiş yağ–50 q, kişmiş–30 q, ərik qurusu –25 q, şabalıd–50 q, zəfəran–1 q, zirə–0,1 q, baş soğan–20 q, darçın–0,1 q, istiot– 0,1 q, duz

Hazırlanma qaydası
------------------

Qoyun əti bütöv tikə şəklində qovurulur və sümükdən ayrılır. Yağda qızardılmış soğan, təmizlənmiş şabalıd, zirə və bulyon əlavə edilib hazır vəziyyətə gətirilir. Ayrıca bişirilmiş düyü boşqaba təpəcik şəklində tökülür, üstünə qoyun əti, şabalıd və qazmaq qoyulur. Yağ tökülüb darçın səpilir.

| ⛭Azərbaycan plovları |
| --- |
| 
* Badam plov
* Cücə plov
* Çoban-aşı
* Çəkmə plov
* Kişmiş plov
* Şabalıdlı plov
* Şeşəndaz plov
* Şüyüd plov
* Əvəlik plov
* Mərci plov
* Meyvə plov
* Paxla plov
* Toyuq plov
* Çığırtma plov
* Qır-qır plov
* Qiymə plov
* Xam-döşəmə plov
* Səbzi-qovurma plov
* Tər-çilov plov
* Turşu-qovurma plov
* Ov quşu ilə plov
* Ali müsəmbə plov
* Şirin plov
* Lobya-çilov plov
* Fisincan plov
* Südlü plov
* Kükü plov
* Qiymə-çığırtma plov
* Yarma plov

 |
**Aleksandr Aleksandroviç Bestujev-Marlinski** (*rus.* Александр Александрович Бестужев; 3 noyabr 1797[…], Sankt-Peterburq – 7 iyun 1837)— rus yazıçısı, dekabrist.

Həyatı
------

Rus yazıçısı Aleksandr Bestujev-Marlinski (1797–1837) Dekabristlər üsyanı — 1825-ci ilin 14 dekabr burulğanı nəticəsində çar zindanına atılaraq Qafqaza sürgün olunmuşdur… dekabrist yazıçı taleyin hökmü ilə gəlib düşdüyü diyarla yerli camaatla doğmalaşır, bütün Dərbənddə İsgəndər bəy adı ilə şöhrətlənir…Azərbaycan dilini öyrənir. 1834-cü ildə yazıçının Dərbənddən yola düşməsinin şahidi olmuş Y. İ. Kostenetski yazırdı ki, "Az qala bütün şəhər camaatı 20 verstlik məsafə boyu, düz Samurçayacan onu yola salırdı, bütün kütlə özünün əziz xələfi İsgəndər bəyə hüsn-rəğbətini hər vasitə ilə ifadə etməyə çalışırdı". "Qafqaza dinclik verin və Yer üzünün cənnətini Fərat sahillərində axtarmayın: "O, burdadır!" deyən A. Bestujev-Marlinskinin Azərbaycan həyatına həsr olunmuş povestləri, oçerkləri, yol qeydləri, memuar xarakterli əsərləri onu göstərir ki, onun yerli əhaliyə təsiri güclü olmuşdur. Ədib "Qafqaz povestləri" silsiləsinə daxil olan "Ammalat bəy", "Molla Nur" əsərlərində, "Xəzərlə ayrılıq", "Quba yolu", "Qonaqkəndi keçməklə Dağıstandan Şirvana dağ yolu", "Köhnə Şamaxı yolunda sonuncu stansiya", "Topçu stansiyasından Qutqaşenə keçid", "Almalı stansiyasından Muğanlı postuna qədərki yol" oçerklərində üsyankar şəxsiyyətlərin, xalq qəhrəmanlarının yaddaqalan obrazlarını yaratmışdı.

Böyük yazıçı-dramaturq Mirzə Fətəli Axundovla dostluq edib. M. F. Axundovun A. S. Puşkinin ölümünə həsr etdiyi "Şərq poeması"nı ruscaya tərcümə edib.

Aleksandr Bestujev-Marlinski 1837-ci ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Yazıçı** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Internet Speculative Fiction Database · Лаборатория Фантастики |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Brockhaus · Treccani |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 90117684 · BNE: XX856419 · BNF: 13592881t · CiNii: DA02124285 · CONOR: 118614627 · GND: 118662627 · ISNI: 0000 0001 1739 4825 · LCCN: n81091780 · LNB: 000065837 · NKC: jn19990210105 · NLA: 36278038 · NLP: A12351209 · NSK: 000118863 · NTA: 069429189 · NUKAT: n96215718 · РГБ: 000079472 · LIBRIS: 208022 · SUDOC: 06687713X · VIAF: 5101596 · WorldCat VIAF: 5101596 |

 |


1. 1 2 3  *Белинков А. В.* Бестужев (rus.). // *Краткая литературная энциклопедия* Москва: Советская энциклопедия, 1962. Т. 1. С. 582–584.
2. ↑  *различные авторы* Энциклопедический словарь (rus.). / под ред. И. Е. Андреевский, К. К. Арсеньев, Ф. Ф. Петрушевский СПб: Брокгауз — Ефрон, 1907.
**Adi yasəmən** (*lat.* Syringa vulgaris) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin zeytunkimilər fəsiləsinin yasəmən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbii halda Balkan yarımadasında, Sankt-Peterburqdan Yekaterinburq bölgəsinədək, Qərbi Sibirdə Tayqanın cənub zonasında, meşə-çöl və çöl zonalarında, Orta Asiyada, Şərqi Sibirin cənubunda, Uzaq Şərqin orta və cənub hissəsində becərilir. Karpatda təbii relikt arealı vardır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2-8 m olan, çoxgövdəli, yarpağı tökülən koldur. Qabığı boz və ya boz-qonur, cavan bitkilərin qabığı hamardır. Zoğları iki, bəzən bir tumurcuqla qurtarır. Tumurcuqlarda pulcuqları xaçvari yerləşir. Yarpaqları üzbəüz, sadə, uzunluğu 4-12 sm və eni 3-8 sm, bünövrəsi ürəkvari və ya düz kəsikli, ucu biz, yaşıl, çılpaq, möhkəm, kənarları bütöv, saplaqların uzunluğu 3 sm-dir. Çiçəkləri bənövşəyidən ağ rəngədək olmaqla, ətirli, 6-10 x 5-8 mm, uzun müddət tökülməyən, piramidal, cüt, düz dayanan və ya sallaq, uzunluğu 10-20 sm olan süpürgələrə yığılmışdır. Hər il mayın axırlarında - iyunun əvvəllərində çıçəkləyir. Meyvəsi payızda yetişir, ikiyuvalı qutucuq olmaqla uzunluğu 1,5 sm, quru, bir neçə uzunsov və dərili-qanadlı, yuvalarla açılan toxumları vardır.

Ekologiyası
-----------

Dağ meşələrində, boş yamaclarda bitir. Şaxtaya davamlıdır. Rütubətli, gilli torpaqlarda normal böyüyüb inkişaf edir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yaşıllıqlarda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Yuyulmaya məruz qalan yamaclarda dekorativ, torpaqqoruyucu bitki kimi istifadə edilir. Bitki zəhərlidir. Çiçəklərində efir yağı və sirinqin qlükozidi vardır. Çiçəklərindən hazırlanan məlhəmdən tər, malyariya, böyrək xəstəlikləri və vərəmin müalicəsində istifadə edilir. Dekorativ bağçılıqda geniş istifadə edilə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 9.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q6565319
* Wikispecies: Syringa vulgaris
* BioLib: 40418
* Calflora: 12918
* EoL: 595648
* EPPO: SYRVU
* EUNIS: 176377
* FloraBase: 16839
* GBIF: 5415039
* GRIN: 36122
* iNaturalist: 83072
* IPA: 11529
* IPNI: 611185-1
* IRMNG: 11333323
* ITIS: 32996
* IUCN: 61919333
* MichiganFlora: 1742
* MoBotPF: 282932
* NBN: NBNSYS0000003950
* NCBI: 34270
* NZOR: 15219d7d-cc03-4f04-bf91-699efe230477
* NZPCN: 2720
* PalDat: Syringa\_vulgaris
* PFI: 3979
* Plant List: kew-356495
* PLANTS: SYVU
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:289009-2
* Tropicos: 23000032
* VASCAN: 6735
* WCSP: 356495
* WisFlora: 5186
* WFO: wfo-0000818704

 |
Dördtaktlı, dördsilindrli Otto mühərrikinin silindr başlığı.
**Silindr başlığı** - daxili yanma mühərriklərində mühərrik blokunun üst hissəsinə bərkidilir. Silindr bloku yanma kamerasinı yuxarıdan qapadığından, o yuxarıdan yüksək temperatura məruz qalır. Buna görə də, silindr blokunun soyudulmasına əhəmiyyət verilir. 
Şaquli quruluşlu mühərriklərdə silindr bloku qazın verilməsi üçün sorma və xaricetmə klapanlarını, onların idarəetmə sistemini (paylayıcı val) özündə yerləşdirir. Əlavə olaraq bu bloklarda alışdırma şamları (Otto mühərrikində) və ya püskürtmə ucluqları (Dizel mühərriki) quraşdırılır. Dolayı yolla püskürtmə sisteminə malik dizel mühərriklərində silindr blokunda əlavə yanma kamerası və közərtmə şamları olur. Kiçik mühərriklərdə silindr bloku kompakt hazırlandığı halda, böyük mühərriklərdə əlavə olaraq aralıq silindr blokundan istifadə edilir. Silindr bloku ilə mühərrik bloku arasında kipləşdirici aralıq qatı qoyulur və onlar boltlarla bir-biri ilə möhkəm bağlanır. Silindr bloklar mühərrikin növündən asılı olaraq çuqun və ya aliminiumdan hazırlanır.

Istinad
-------

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
**Adi toğlugötürən** (*lat.* Gypaetus barbatus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin qırğıkimilər dəstəsinin qırğılar fəsiləsinin toğlugötürən cinsinə aid heyvan növü.

Təsviri
-------

Qartal boyda iri yırtıcıdır (5-6 kq). Qanadları ensiz uzundur. Quyruğu uzun və pazvaridir. Çənəsinin altında sərt qıl lələklərdən ibarət "saqqal" var. Bel tərəfi göyümtül-boz, qarın tərəfi isə kürən, başı və boynu açıq rənglidir.

Yayılması
---------

Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda dağların alp və nival qurşaqlarında nəsil verir. Oturaq yaşayır. Yaşayış yeri və həyat tərzi: Sıldırım qayalığı xoşlayır, yem üçün alp və subalp çəmənliyinə uçur. Son illərdə Naxçıvanda Arazboyu sıldırım qayalıqda ilin bütün fəsillərində tək-tək olur, lakin yuvası tapılmayıb. Qışda (dekabr) sıldırım qaya üzərində yuva tikir. Eyni yuvadan uzun illər istifadə edir. Yanvar ayında 1-2 ədəd qonur ləkəli ağımtıl yumurta verir, 55-60 gün kürt yatır. İki bala çıxarmış ana quş zəif balanı yeyir, 1 bala böyüdür. İyul ayında pərvaz balası müşahidə olunur. Adama qarşı çox həssasdır, ehtiyatlı davranır. Ovunu havada süzməklə axtarır. Əsas yemi leşdir. "Quzugötürən" adlansa da heç bir ev heyvanına hücum etməsi qeyd edilməyib.

Sayı və azalma səbəbi
---------------------

XIX əsrdə adi saylı, XX əsrin ortalarında nadir olub, 1990-cı illərdə kritik vəziyyətə düşmə təhlükəsi yaranıb. XX əsrin axırında 52 quş sayılıb, son 10 ildə isə 13 quş qeyd edilib. Böyük Qafqazın Azərbaycana məxsus yüksək dağlıq hissəsində 5 cüt qalıb.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Uzun illər heyvandarlığa zərərli bilib təqib edilməsi, sonra da ovçuların rəqibi kimi tələf edilməsi, yem bazasının zəifləməsi.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Ovlanması qadağandır. Zaqatala və İlisu Dövlət Təbiət Qoruqlarında, Şahdağ, Zəngəzur və Göygöl Milli Parklarında nəzarət altında saxlanılır. Azərbaycan Respublikasının və Naxçıvan MR-in Qırmızı kitablarına daxil edilib. Bakı zooparkında nümayiş etdirilib əhaliyə tanıdılır. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Qoruqların ərazisindən kənarda olan yuva sahələrinə təbiət abidəsi statusunun verilməsi, süni şəraitdə yetişdirilib təbiətə buraxılması, yem bazasının qorunması.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q126167
* Wikispecies: Gypaetus barbatus
* ADW: Gypaetus
* Avibase: 81DB7410BE70406B
* BioLib: 21313
* BirdLife: 22695174
* BOLD: 113005
* CMS: gypaetus-barbatus
* eBird: lammer1
* EoL: 45515786
* EUNIS: 1069
* Euring: 2460
* Fauna Europaea: 96696
* Fauna Europaea (new): f0e5393f-e9e6-42c0-83b5-ca9214c8d9f7
* Fossilworks: 137191
* GBIF: 2480649
* iNaturalist: 5379
* IRMNG: 11428821
* ITIS: 175483
* IUCN: 22695174
* NBN: NHMSYS0000533331
* NCBI: 33610
* Species+: 10218
* Xeno-canto: Gypaetus-barbatus

 |
**Trudnı yarımadası** (*rus.* Полуостров Трудный) — Rusiyanın Primorsk diyarının cənub-şərqində yerləşən yarımada. Yarımadanın şərqində Naxodka şəhəri yerləşir. İnzibati cəhətdən Naxodka şəhər dairəsi və Partizan rayonu ərazisinə daxildir. Şimaldan cənuba 15 km, şərqdən qərbə isə 10 km-dir. Cənub-şərqində Lisi adası yerləşir. Ada vaxtı yarımadanın bir hissəsi olmuşdur. Adanın ən hündür nöqtəsi Krestovayadır (376 m).
Antropogen lanşaft ərazisinin yarısını əhatə edir. Şərqində Naxodka şəhəri ərazisi, qərbində isə rekreasiya ərazisi yerləşir. 1960-cı illərə qədər qərbində Loqaneşt kəndi yerləşirdi. Ərazisində yerləşən meşələrdə ısasən monqol palıdı və Koreya sidri yayılmışdır. Burada ilk dəfə Amur pələngi 1860-cı illərin sonu, 1870-ci illərin əvvələri müşahidə edilmişdir. Son dəfə pələngə 2010-cu ilin noyabrında Primorskoye gölü ətrafında müşahidə edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "В окрестностях Находки бродит тигр". 2012-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-03.
**Parizio villası** — Maltanın Lija şəhərində villa. 16-cı əsrdə Muskati ailəsi tərəfindən inşa edilmişdir. Hal-hazırda bu Striklend Vəqfinin iqamətgahı və eyni zamanda Robert Hornyold-Striklendin və ailəsinin evidir. Meybl Striklend Parizio villasını 1943-cü ildə satın almışdır.

Tarixi
------

Parizo villasının 16-cı əsrdə Muskati ailəsinin yay malikanəsi olaraq inşa edildiyi güman edilir. Binaya aid ən erkən qeydlər 1567-ci ilə aiddir. 1797-ci ildə villa Paolo Parizio Muskati tərəfindən miras alındı və 1841-ci ildə ölümündən sonra həyat yoldaşı Antonia Muskati Xaraya verildi. Villa 1938-ci ildə Lord Striklendin həyat yoldaşı Leydi Marqaret Striklaed tərəfindən satın alındı.

Villa 1943-cü ildə, 1988-ci ildə ölümünə qədər orada yaşayan Meybl Striklend tərəfindən satın alınmışdır. Hal-hazırda 1979-cu ildə Mebl tərəfindən qurulan bir quruluş olan Striklend Vəqfinin mülküdür.

Villanın mülkiyyəti hazırda Striklend Vəqfi və Meybl Striklendin yeganə varisi olan Robert Hornyold-Striklend arasında mübahisəlidir.

Villanın portağal və zeytun ağaclarından ibarət öz bağçaları var.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Sammut, Salvu.* "Infakkru l-memorja ta' Ms. Mabel Strickland" (PDF). Festa tas-Salvatur 2013 (malta). Soċjetà Sant’Andrija Villa Lija A.D. 1880 (19). 2013: 99–100. 4 March 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 October 2015.
2. 1 2  "Villa Parisio and the Strickland Foundation". user.orbit.net.mt. 4 March 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 October 2015.
3. ↑  *Busuttil, Cynthia.* "Strickland Foundation celebrates 25th anniversary". Times of Malta. 12 August 2004. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 October 2015.
4. ↑  *Vella, Matthew.* "Villa Parisio mediation fails, Strickland heirs go back to court". Malta Today. 4 March 2015. 7 March 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 October 2015.
5. ↑  "High Commissioner sends Maltese oranges to the Queen". Gozo News. 4 December 2012. 4 March 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 October 2015.
**Silikon vadisi** və ya **silisium vadisi** ― Şimali Kaliforniyada (ABŞ) San-Fransisko ilə San-Xose arasındakı bölgənin adı. Hesablama texnikasının inkişafına önəmli təsir etmiş bir çox kompüter firmaları burada yerləşir. Kaliforniya ştatının Palo-Alto şəhəri rayonunda yarımkeçiricilərin istehsalının sürətlə inkişafını göstərmək üçün 1971-ci ildə "Electronic News" jurnalının müxbiri Don Höfler bu rayonu Silikon vadisi adlandırıb. Silikon vadisinin bazası Stenford Universitetində yerləşir. Kompüterlər üçün proqram təminatı buraxan, İnternet vasitəsilə mal və xidmətlər satan çoxlu müəssisələrin burada cəmləşməsini nəzərə alaraq son zamanlar bu regionu İnternet Vadisi də adlandırırlar.

Burada bir çox böyük şirkətin mərkəzi yerləşir: Intel, Cisco, Google, HP, Maxtor, Softway Solutions, Apple, Microsoft, Oracle, Nvidia, AMD, Facebook, Twitter, Mozilla,Yahoo!

Silikon Vadisi, 2014-cü ilin iyun ayında San Jose şəhərinə doğru cənub istiqamətində qarşı-qarşıya qalan Şimal-San Jose kənarından göründüyü kimi.
William Hewlett və David Packard 1938-ci ildə səsölçənlərini inkişaf etdirən Palo Alto-da "Silikon Vadisinin Doğulduğu" garajı (2016-cı ildə çəkilmiş)

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 779 s.

Xarici keçidlər
---------------

* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| ABŞ bayrağı | *Amerika Birləşmiş Ştatları ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |