recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Meddah** - kiçik qruplara o cümlədən qəhvəxana və ya çayxanalarda kiçik auditoriyaya Türk tarixini danışan şəxslərə deyilir. Bu şəxslər 16-ci əsrdə Osmanlı imperiyası dövründə daha məşhurlaşmışdır. Bu dövrdə meddahlar hər hansı hekayəni və ya tarixi bir hadisəni özləri müxtəlif improvizələr edərək danışır və ətrafdakı insanların diqqətini buna cəlb edirdilər.

Dekorasiya
----------

Meddahlar hər zaman çətir, papaq və digər baş geyimlərində istifadə edərək, ifadə etdikləri şəxslərin xarakterini, səsini və dialektini təsəvvür edirdilər. Tamaşanın limiti yox idi və yaxşı meddah onu əhatə edən auditoriyanı fikrini öz bacarığı ilə hekayədən asılı etməyi bacarmalı idi.

Ümumi məlumat
-------------

Meddahlar adətən gəzən artistlər mənasını verir. Çünki onlar böyük şəhərlərdən kiçik kəndlərə gedərək yol boyu gördüklərini kənd camaatına hekayə edərək danışırdı. Bu adət ənənə Homerin dövründən başlandığı təsadüf edilir.

Onların vəzifələri Yunanıstan o cümlədən Odessa hekayəçilərinin vəzifələrinə oxşayırdı. O dövrdə yaranmış hekayə olan Xosrov və Şirin və Leyli və Məcnunda meddahlar tərəfindən yayıldığı ehtimal edilir. Onların söylədikləri hekayələr gerçək hekayə olub, auditoriyadan, siyasi vəziyyətdən asılı olaraq improzivə edilir.

İstanbul meddahları ilk dəfə olaraq musiqi alətlərindən istifadə edərək hekayələr danışmışlar. 

2008-ci ildə meddahlar UNESCO-nun İnsan mədəni irsinə daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Меддах выступает в кофейне
"Meddah"lar ilk növbədə kökləri türk şifahi ədəbiyyatına məxsus olan dini və qəhrəmanlıq hekayələri təbliği ilə başlamışdır. 11-13-cü əsrdə yaranması ehtimal edilən Türkiyədə yaranmış bu cərəyan tez bir zamanda Orta Asiya ölkələrinə o cümlədən İran və Ərəbistan körfəzi ölkələrinində də yayılmışdır. Əvvəllər belə epik janrına məxsus hekayələri "kıssahan" adı şəxs təbliğ edirdi. O xüsusilə islam dinini təbliği ilə məşğul olurdu və bu barədə hekayələr danışırdı. Onlar Səlçuq imperiyası dövründən daha çox yayılmağa başladılar və İran və Ərəbistan körfəzində məşhur olan Əli və Həmzə, o cümlədən "Min bir gecə" nağıllarını təbliğ edirdilər.

Kıssahan ən-ənəsi Osmanlı imperiyası dövrünə qədər davam etdi. Bundan sonra bütün hekayə danışanlar meddah adı verilərək, məşhurlaşdılar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Halman, Talât Sait; Warner, Jayne L. (2008). *İbrahim the Mad and Other Plays*. Syracuse University Press. pp. xiii–xiv. ISBN 9780815608974.
2. ↑  Kaim, Agnieszka Ayşen (2006). "SÖZLÜ EDEBİYAT VE GÖSTERİ KÜLTÜRÜNÜN BULUŞMA NOKTASI: "MEDDAH" TEK KİŞİLİK TİYATRO" (PDF). *Journal of Ankara University Faculty of Language, History and Geography*. **46** (1): 271–282.
3. ↑  Meddah" (PDF). *İslam Ansiklopedisi*. **28**. Türk Diyanet Vakfı. 2003. pp. 293–4.
4. ↑  Bahadıroğlu, Diba. "Seyirlik Halk Oyunlarından Meddah ve Meddahlık Geleneği". makaleler.com. Retrieved 20 January 2016.
5. ↑  Çevik, Mehmet (2014). "CULTURAL CHANGE, TRADITION AND TURKISH FOLK STORYTELLING" (PDF). *Turkish Studies*. **9** (12): 113–123.
**Məhməd Nazim Bəy** (*türk.* Mehmet Nâzım Bey) (1886, Kayseri, Osmanlı İmperiyası - 1921, Afyonqarahisar, Türkiyə) — Türk əsgəri.

Həyatı
------

1886-cı ildə Türkiyənin Kayseri şəhərində anadan olmuşdur. Atasının adı Cəmal Bəy idi. Beşiktaş Hərbi Məktəbini Və Çəngəlköy Hərbi Liseyini bitirdi. 1907-ci ildə Hərbi Məktəbdən leytenant rütbəsi ilə məzun oldu. 1910-cu ildə Osmanlı Hərbi Kollecini kapitab rütbəsi ilə bitirdi. 1915-ci ildə 6-cı Korpusun heyətində iştirak etmişdir. Eyni ildə 16-cı firqə heyətinin, daha sonra isə 19-cu firqə heyətinin rəhbəri vəzifəsinə təyin edildi. 1917-ci ildə Rumıniyada alman marşal Avqust von Makenzenin qərargahında xidmət etmişdir.

Hərbi fəaliyyəti
----------------

1917-1918-ci illərdə Osmanlı Rumeli Silahlı Qüvvələrinin komandanlığına təyin edildi. 1919-cu ildə ingilislərin onu həbs etmək niyyətlərində olduğunu öyrənəndə Kuva-yi Milliyeyə qoşulmaq üçün İstanbulu tərk edərək Anadoluya getdi.

1919-1920-ci illərdə 7-ci süvari alayına komandirlik etdi. Birinci İnönü döyüşündə komandirlik etdiyi 4-cü Piyada firqəsi yunanlar ilə vuruşdu və döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlıqlara görə polkovnik rütbəsinə yüksəldi. İkinci İnönü döyüşünə qoşuldu.

Kütahya-Əskişəhər döyüşlərində Yumruçal yamacında yanğın xəttinə doğru irəliləyərkən yunan topçu dəstəsinin açdığı atəş nəticəsində yaralandı. 15 iyul 1921-ci ildə vəfat etdi.

Nəşi Ankaraya gətirildi və Ankara Şəhidlər Xiyabanında dəfn edildi. Ölümündən bir gün sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən polkovnik rütbəsi ilə təltif edilərək "Şəhid Polkovik Nazim Bəy" (*türk.* Şehit Miralay Nazım Bey) adıyla anıldı.

Həmçinin bax
------------

* Balkan müharibələri
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "\*ŞEHİT YARBAY NÂZIM BEY: VATANINDAN BAŞKA SEVGİLİ BİLMEDİ". cihandura.com. 2021-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-11-01.

Mənbə
-----

* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 234.
**Henri doqquzdonu**

Təbii yayılması
---------------

Təbii şəraitdə Çinin qərb hissəsində və Şərqi Tibetdə yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Uzunluğu 10 m-dək olan, yarım yarpağıtökülən lianadır. Zoğu sürünən oduncaqlıdır. Parlaq yaşıl, oval və ürəkvarı, yumurtavarı-uzunsovdur, yarpaqların uzunluğu 5-10 sm, eni isə 1-1,2 sm-dir, tükcüksüzdür. Çiçək tacının uzunluğu təxminən 2,5 sm-dir. Çiçəkləri qırmızı və ya sarı, borucuqludur. Cüt çiçəkləri 2 dodaqlı, sarımtıl-qırmızıdan al-qırmızıyadək olub, çılpaq və ya tükcüklü qısa çiçək saplaqlarında oturur. Çiçək tacının ölçüsü 2 sm-dir. Yumurtalığı sərbəst, üçyuvalıdır. Meyvələri qara-alqırmızı giləmeyvədir. Toxumları qara, ellipsvarı, uzunluğu 3 mm, eni 1,8-2 mm-dir.

Ekologiyası
-----------

Şaxtayadavamlıdır. Münbit torpaqlarda yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərdəkan dendrarisində introduksiya olunmuşdur. Respublikanın bir çox rayonlarında mədəni şəraitdə rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Henri doqquzdonu və onun formaları şaquli yaşıllaşdırmada liana kimi geniş miqyasda becərilməsi məsləhətdir.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
**Hatice Aslan** (20 fevral 1962, Sivas) — Türkiyə aktrisası.

Həyatı
------

Hatice Aslan 20 fevral 1962-ci ildə Sivasda doğulmuşdur. Uşaqlığı Sivasdakı Qazı Burhanəddin məhəlləsində keçmişdir. 9 uşağın altıncısıdır. Sivas liseyində oxuyub. Atası Xəlifə Aslan dövlət dəmir yollarında işləyirdi, əslən Malatyanın Kuluncak qəzasına bağlı Darılı (Çörmü) kəndindəndir. Anası Rəhmə Aslan isə Sivasın Hambal kəndindəndir.

1979–1983-cü illərdə Ankara Dövlət Konservatoriyasında təhsil alıb. Konservatoriyasından məzun olduğu il Dövlət teatrına daxil olub. 1986-cı ildə İzmir dövlət teatrına köçürülüb. 1986–1992-ci illər arasında İzmir dövlət teatrı heyətində çalışıb. Uşaq oyunları və musiqilərdə rol alıb, sonra yenidən Ankaraya qayıdıb. Bu dövrdə Ankarada çəkilən "Ferhunde xanımgil" serialında ailənin ortancıl qızı Nejlanı tam yeddi il canlandırdı.

Daha sonra İstanbul dövlət teatırına keçən aktrisa "Hürrəm Sultan" və "Xınalı qar" seriallarının ardından beş mövsüm **Ən son Atalar eşidər** (*türk.* **En son babalar duyar**) serialında oynayıb. Ankara, İzmir və İstanbul dövlət teatrlarında çox sayda oyunda rol alıb. 2000-ci ildə Ankaradan İstanbula köçüb. 2000-ci ildən bəri də İstanbul dövlət teatrında iştirak edir. İlk kino filmi olan Nuri Bilge Ceylanın rejissorluğu ilə "Üç meymun" ilə ölkə daxilində və ölkə xaricində müxtəlif festivallarda mükafatlar alıb.

İlk evliliyini teatr və dublyaj sənətçisi Hakkı Ergök ilə qurub, 20 il evli qaldıqdan sonra boşanıblar. Ekin Ergök (1984) adında bir oğlu var. İkinci dəfə rəssam Renan Kaleli ilə ailə qurub. 17 avqust 1999-cu ildə Mərmərə zəlzələsində bütün ailəsini itirən 23 yaşlı Ece Dizdar (1983) adlı mənəvi qızı var.

Mükafatları
-----------

* 2009–2-ci Yeşilçam mükafatları, "Ən yaxşı qadın oyunçu mükafatı" ("Üç meymun")
* 2009–41-ci SİYAD Türk künosu mükafatları, "Ən yaxşı qadın oyunçu mükafatı" ("Üç meymun")
* 2011–7-ci River Run Beynəlxalq Film festivalı, "Ən yaxşı qadın oyunçu mükafatı" ("Üç meymun")
* 2011–18-ci Qızıl Qoza film festivalı, "Ən yaxşı qadın oyunçu mükafatı" ("Bədən")

Teatr rolları
-------------

* "Immortals"
* "Qayğısız Abdal"
* "Kiçik kdam nə oldu sənə"
* "Karacaoğlan"
* "Müfəttiş"
* "Axmaq ərin hiyləgər arvadı"
* "Kişi yoldaş"
* "Əziznamə"
* "Paltarlıq xana"

Filmoqrafiya
------------

* 2012 — "Bədən"
* 2010–2012 — "Lalə dövrü"
* 2010 — "Samanyolu"
* 2009 — "Eastern Plays" (yaz mövsümü)
* 2008 — "Üç meymun"
* 2008 — "Toy müğənnisi"
* 2007 — "Bayrampaşa: Mən çox qalmayacağam"
* 2003 — "Vəhşi Bənövşə"
* 2003 — "A. G. A"
* 2003 — "Hürrəm Sultan" (Mahidevran Sultan)
* 2002 — "Xınalı qar"
* 2002 — "En son babalar duyar"
* 1993 — "Ferhunde xanımgil"
* 1993 — "Dəli balta"
* 1992 — "Elifin yuxuları"

İstinadlar
----------

1. 1 2  Hatice Aslan // *(unspecified title)*.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Aktyor** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Samurkimilər** (lat. Lutrinae) — bu alt fəsiləyə dələkimilər fəsiləsinin su mühiti yaşayan canlıları daxildir. Altfəsiləyə ümumilikdə 13 növ aiddir.

Təsviri
-------

Samurkimilər bir qayda olaraq uzun bədənlərə, yumru başa sahib olurlar. Barmaqları arasında pərdə vardır. Quyruqları uzun və güçlüdür. Bura daxil olan bəzi növlərin fərdləri 1 metrdən çox uzunluğa və 45 kq çəkiyə sahib olur (Braziliya samuru, Dəniz samuru). Onların xəzi bir qayda olaraq boz-qəhvəyi rəngdə olur. 1 mm² dəriyə 1000 tük düşür İki tip tükə sahib olurlar. Qulaqları olduqca kiçik olur.

Yayılması
---------

Samurkimilər Antarktida, Avstraliya və tənha uzaq adalar intisna olmaqla dünyanın hər yerinmdə rastlanılırlar. Suya alışmışlar. Bəzi fərdləri sahil ərazilərində yayılmışdır. Bir qayda olaraq sudan 500 arallanmırlar Bəzi növlər sahildəki qayalıqlarin üzərinə belə alışa bilirlər. Ailələrin sayı bir necə olan bilən saxlanc yerlərinə sahil ola bilirlər.

Samurkimilər adətən öz ərazilərində yaşadıqları əraziləri bölüşdürürlər. Erkəklərin ərazisi dişilərinkindən daha böyükdür. Eyni cinsin nümayəndələri bölgədən çıxarılırlar.

Təsnifat
--------

Dişi dəniz samuru (balası ilə birlikdə)
* Üst cins **Lutrini** dörd cinsdən ibarətdir:
	+ Samurlar (*Lutra*)
		- Çay samuru (*Lutra lutra*)
		- Ağboğaz samur (*Hydrictis maculicollis*)
		- Sumatra samuru (*Lutra sumatrana*)
	+ Hind samuru (*Lutrogale*)
		- Hind samuru (*Lutrogale perspicillata*)
	+ Amerika çay samurları (*Lontra*) cinsə Şimali Amerikada yayılmış dörd növ daxildir.
	+ Braziliya samuru (*Pteronura*) Cənubi Amerikada yayılmış növ.
		- Braziliya samuru (*Pteronura brasiliensis*)
* altcins **Aonychini**
	+ Dırnaqsız samurlar (*Aonyx*)
		- Asiya dırnaqsız samuru (*Aonyx cinerea*)
		- Kap dırnaqsız samuru (*Aonyx capensis*)
* altcins **Enhydrini**
	+ Dəniz samuru (*Enhydra lutris*), hamıdan yaxşı olaraq dəniz mühitinə uyğunlaşmışdır.

Təhlükələr
----------

Bura daxil olan canlılar üçün əsas təhlükələr: yaşayıçş mühitinin korlanması, suyun kirlənməsi, qida azlığı və ovun çətinliyi. Onların ovuna qoyulan qadağaya baxmayaraq insanlar hələ də onları ovlayır. Hazırda bir çox ölkələrdə onalrın arealının bərpası istiqamətində tədbirlər görülsə də, yuxarıda sadalanan təhlükələr hələdə aktuallığını qoruyur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2006.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0

Ədəbiyyat
---------

* Ronald M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q200184
* Wikispecies: Lutrinae
* ADW: Lutrinae
* BioLib: 1682
* EoL: 46559128
* Fossilworks: 54982
* ITIS: 552326
* MSW: 14001076
* NCBI: 169417
* WoRMS: 255009

 |
Kilsənin divarı.
Theotokos Kyriotissa Kilsəsi (yun. Εκκλησία της Θεοτόκου Κυριώτισσας) və ya Qələndərxana Məscidi İstanbulun Vəfa səmtində yerləşən bir Şərqi Roma binasıdır. Bozdoğan kəmərinin ən şərq ucunun cənubundadır. Şərq Pravoslav Kilsəsi formasındadır. XVIII əsrdə Osmanlılar tərəfindən məscidə çevrilmişdir. Çox güman ki, kilsə əvvəlcə Theotokos Kyriotissaya həsr olunmuşdu. Bina, yunan xaçlı kəmərli Bizans kilsəsinin mövcud olan bir neçə nümunəsindən biridir. Plan və üslub xüsusiyyətlərinə görə binanın IX və ya X əsrə mənsub olduğu güman edilir.

Məscidin cənub-şərq fasadının görünüşü.
Bina ilk dəfə Osmanlı dövründə Qələndər təriqətinə mənsub dərvişlər tərəfindən istifadə olunduğundan, adı Qələndərxana olmuşdur. Məscidin həyətində kilsənin ilk vaxtlarında tikiliyə daxil edilmiş, lakin indi dağılıb xarabalıqları qalmış divar qalıqları mövcuddur. Məscidin günbəzi dörd küncdən toxunmuş tağların əmələ gətirdiyi dairənin üzərində yerləşir. Günbəzin üzərində mozaika naxışları var ki, onlar çox da köhnə deyildirlər. Xüsusilə binadakı mərmər örtüklər göz oxşayır.

Tarixi
------

Bu ərazidə tikilmiş olan ilk bina Roma hamamı olmuşdur. Altıncı əsrdə (daş işlərinə əsaslanan müəyyənləşdirilmişdir), Bozdağan tağına baxan istiqamətdə kilsənin böyük günbəzi və yarı günbəzləri yüksəlirdi. Daha sonra — bəlkə də VII əsrdə — ilk kilsənin cənubunda daha böyük bir kilsə inşa edildi. Üçüncü bir kilsə yenidən müqəddəs bir yer kimi istifadə edilirdi. Yarı günbəzlər daha sonra Kommeniya dövründə XII əsrin sonu kimi xarakterizə edilə bilər Osmanlılar tərəfindən məhv edilmişdir. Kilsə monastırlarla əhatə olunmuşdu, hamısı Osmanlı dövründə tamamilə məhv edilmişdir. Latınlar tərəfindən Konstantinopolun fəthindən sonra bina Roma Katolik kilsəsi kimi istifadə edilmişdir. 1453-cü ildə İstanbulun zəbtindən sonra kilsə Fateh Sultan Məhəmməd tərəfindən Qələndəri dərvişlərinə verildi. Dərvişlər buranı mədrəsə kimi istifadə edirdilər. O vaxtdan bəri Qələndərxana (Qələndər evi) olaraq bilinirdi. XVIII əsrdə Babüssaadə (saray) ağası Maktul Bəşir Ağa tərəfindən məscidə çevrilmişdir. Yanğın və zəlzələ nəticəsində zərər görən məscid 1854-cü ildə bərpa edilmişdir. Qələndərxana məscidinin minarəsini 1930-cu ildə şimşək vurmuş və minarə dağılmışdır. Minarəsinin yanaraq dağılmasına görə tərk edilmişdir. 1966–1975-ci illər arasında Harvard Universiteti və İstanbul Texniki Universitetinin əməkdaşlığı əsasında həyata keçirilmiş tədqiqat və arxeoloji qazıntıların obyekti olmuş və 1968-ci ildə bərpa edilərək yenidən istifadəyə verilmişdir.
**Şeyx Hüseyn Vəhid Xorasani** (1 yanvar 1921, Nişapur, Rəzəvi Xorasan ostanı) — din alimi, müctəhid.

Həyatı
------

Şeyx Vəhid Xorasani 1 yanvar 1921-ci ildə (hicri-şəmsi 1299-cu il, 11 Dey) Məşhəd şəhərində doğulmuşdur. Müqəddimə və ədəbiyyat dərslərini Ayətullah Nəhavəndidən, məntiq və fəlsəfə dərslərini isə Mirzə Əbül-Qasım İlahi və Mirzə Mehdi İsfahanidən almışdır. Daha sonra isə Ayətullah Mehdi İsfahani və Ayətullah Əştiyarinin xaric dərslərinə qatılmışdır.

27 yaşında ikən təhsilini davam etdirmək üçün Nəcəfi-əşrəfə yola düşmüşdür. Ayətullah Əbdül-Hadi Şirazi və Ayətullah Xoyinin dərslərinə qatıldı, o həzrətin seçilmiş tələbələrindən olmuşdur.

İllərlə üsul və fiqh dərslərinin təlimi və tədrisi ilə məşğul olduqdan sonra, Nəcəfdə 12 il xaric dərsləri vermişdir.
İrana qayıtdıqdan sonra Məşhəd şəhərində tədrislə məşğul olmuşdur. 1 il sonra Qum şəhərinə getmişdir. Hal-hazırda üsul və fiqh dərslərinin ali səviyyədə tədrisi ilə məşğuldur.

Ayətullahul-uzma Şeyx Vəhid Xorasani dövrümüzün əzəmətli fəqihlərindən biridir. İranda, İraqda, Azərbaycanda və bir çox qərb ölkələrində müqəllidləri vardır. Ustadın "Tovzihul-məsail" risaləsi dilimizə tərcümə olunmuşdur.
]].

:

†  (*Lagerstroemia]]*)

**???**:**Hind lageströmiyası**
**Lagerstroemia indica** (lat. Lagerstroemia indica) — lythraceae fəsiləsinin lagerstroemia cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Bitkinin vətəni Çindir. Yaponiyada və Koreyada da yayılmışdır.M

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 7 m-ə çatan, dağınıq yumurtavari çətirə, çəhrayı rəngli, hamar qabıqlı gövdəyə və budaqlara malik ağac və ya koldur. Yarpaqları ellipsvari, hamar, dərivari, parlaq və əlvan-yaşıl, uzunluğu 4-8 sm, payızda sarımtıl-qırmızı rəng alır. Çiçəkləri iridir, əlvan-çəhrayı, tünd mavi, bəzən ağ rəngdə olub, iri süpürgə çiçək qrupunda toplanmışdır. İyunun sonundan oktyabrın əvvəllərinə qədər kütləvi çiçəkləyir. Bu zaman olduqca dekorativ görünür. Meyvəsi 6 toxumlu yumru qutucuqdur. Hind laqerstremiyasını çox vaxt "hind yasəməni" adlandırırlar, ancaq əsl yasəmən və laqerstremiya müxtəlif fəsilələrə və sıralara aiddir.

Ekologiyası
-----------

Şaxtaya davamlıdır, yayın yüksək hərarətində və quraqlıq dövrlərdə çiçəkləmə azalır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Bakı və Abşeronun yaşıllaqlarında geniş istifadə olunur.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir, park tərtibatında istifadə edilir. Cövhəri kosmetik məqsədlərlə tətbiq edilir.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

1. ↑  Cins:Lagerstroemia
**Bakı şəhərində Naxçıvan MR-ın Daimi Nümayəndəliyi** — diplomatik missiya.

Tarixi
------

Bakı şəhərində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Daimi Nümayəndəliyi Naxçıvan MR-ın Ali Məclisinin 24 fevral 1992-ci il tarixli Qərarı ilə təsis edilmişdir.

Ümumi məlumat
-------------

Nümayəndəlik Naxçıvan MR Ali Məclisi və digər dövlət təsisatları ilə Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyası,AR Nazirlər Kabineti və digər dövlət və hökumət orqanları arasında gündəlik hərtərəfli operativ əlaqələri, Naxçıvan MR-in iqtisadi-sosial inkişaf proqramları və birgə ümumdövlət kompleks proqramları həyata keçirilərkən Azərbaycan Respublikası hökuməti, nazirlik, dövlət komitələri və baş idarələri ilə Naxçıvan MR-in müvafiq səlahiyyətli orqanları arasında qarşılıqlı əlaqələri təmin edir. Naxçıvan MR Ali Məclisi,hökuməti və digər orqanları tərəfindən irəli sürülmüş məsələlərə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetində, nazirlik, dövlət komitələri və baş idarələrində baxılmasında, muxtar respublikaya aid qərar və sərəncamların layihələrinin hazırlanmasında və qəbul olunmasında, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin yaratdığı komissiyaların Naxçıvan MR-ə aid iqtisadi və sosial inkişaf, material-texniki təchizat planlarının, dövlət büdcəsi, digər mədəni, tikinti və təsərrüfat məsələləri layihənin hazırlanmasında və baxılmasında iştirak edir. Naxçıvan MR Ali Məclisinin,Nazirlər Kabinetinin və digər orqanların irəli sürdüyü məsələlər üzrə Azərbaycan Respublikasının Prezident Administrasiyasına,Nazirlər Kabinetinə,digər hökumət orqanlarına tələb olunan müvafiq arayışların, hesabatların, əlavə əsasnamələrin təqdim olunmasını təşkil edir, habelə Azərbaycan Respublikası nazirlik, dövlət komitələri və baş idarələrinin muxtar respublikaya aid məsələlərin həlli üçün lazımi materialları Naxçıvan MR-in müvafiq orqanlarından alınmasına köməklik göstərir. Bundan əlavə, Daimi Nümayəndəlik Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən xarici səfirliklər, nümayəndəliklər, elm, mədəniyyət, humanitar və digər sahələrdə çalışan beynəlxalq təşkilatlarla sıx əlaqə yaradaraq, Naxçıvan MR-ə aid məsələlərin həll olunmasında, habelə BMT-nin İnkişaf Proqramının Naxçıvan MR-də həyata keçirilməsində yaxından iştirak edir. Nümayəndəlik Naxçıvan MR sakinlərinin qəbulunu və problemlərinin vaxtında həll olunmasını təmin edir.

Həmçinin bax
------------

* Naxçıvan Muxtar Respublikası
* Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası

Mənbə
-----

Naxçıvan Ensiklopediyası. 1. Azərbaycan Milli Elmər Akademiyası. 2002. səh. 417. ISBN 5-8066-1468-9.

Xarici keçidlər
---------------

* Naxçıvan Muxtar Respublikasının Bakı şəhərindəki daimi nümayəndəliyi-Xəritə
* Naxçıvan Muxtar Respublikasının Bakı şəhərində Daimi Nümayəndəliyi rəsmi veb saytı
**Naxçıvan paxladəni** - (lat. *Astragalus nachitschevanicus* Rzazadə.) Paxlakimilər— (*Farbaceae* Lindl.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Kritik təhlükə həddində olanlar*"– CR B1ab (i,ii, iii)c(i)+2ab(i,ii,iii)c(i). Azərbaycanın **nadir**, *endemik* növüdür.

Regional IUCN Statusu - CR B1ab (i,ii, iii)c(i)+2ab(i,ii,iii)c(i).

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxsaylı düzduran gövdəli, 20-50 sm hündürlükdə, *çoxillik* bitkidir. Yarpaqcıqları 16-27 cütdür, uzunsov-ovalvaridir, üzəri çılpaq, alt hissəsi sıx məxməri tükcüklüdür. Yumurtalığı uzunsov, ayaqcıqlıdır. Salxımı qısa, 4-6 seyrək çiçəklidir. Paxlası düzdür, seyrək tükcüklü, buruncuqlu və ikiyuvalıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə may, meyvəvermə iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Orta dağ qurşağında, quru daşlı yamaclarda, qayalı ərazilərdə rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu-Qarababa, Badamlı, Kükü kəndləri ətrafı və Keçəldağ). 

### Sayı və tendensiyası

*İtmə təhlükəsi altında olan yeganə lokaliteti mövcuddur,* populyasiyanın sayı sürətlə azalır. 

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Populyasiyanın zəif təkrarlanması, ekoloji və antropogen təsirlərdir. 

### Mühafizə tədbirləri

Təbiətdəki vəziyyəti böhran həddə çatmış və nəsli kəsilmə ehtimalı olan növ kimi Zəngəzur Milli Parkı və Arpaçay Dövlər Təbiət yasaqlığı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
2. 1 2 3 4 5 6  "Arxivlənmiş surət". 2017-05-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-05-10.
3. ↑  Schtaz G. Shulkina T. Solomon J. 2013
4. ↑  Флора Азербайджана, 1954
5. 1 2 3 4  Naxçıvan MR-in Qırmızı kitabı, 2010
6. ↑  Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı, 1989
7. ↑  Конспект флоры Кавказа, 2006
**Versal müqaviləsi** - Səfəvi dövləti ilə Fransa arasında 1715-ci ildə imzalanmış ticarət müqaviləsi

Müqavilə və onun şərtləri
-------------------------

1708-ci il müqaviləsindən sonra Fransa yeni imtiyazlar əldə etmək üçün Səfəvilər dövlətinə yeni bir müqavilə təklifi irəli sürür. Bununla əlaqədar olaraq 1715-ci il avqustun 15-də Versalda müqavilə imzalandı.
Müqavilənin **I maddə**sinə görə 1708-ci il müqaviləsi hazırkı müqavilənin müddəalarına zidd gəlmədiyi üçün qüvvədə qalırdı. **II maddə**də göstərilirdi ki, fransız tacirləri və ümumiyyətlə, fransız bayrağı altında İranda bütün ticarət edənlər hər hansı məhdudiyyət qoyulmadan və hər hansı gömrük və vergi ödəmədən istənilən malları azad surətdə İrana gətirə və oradan həm Hindistana, həm də Avropaya apara bilər. **IV maddə** ilə şah fransız tacirlərini, həmçinin konsulları İsfahanda, Fars körfəzi limanlarında, Türkiyə və Gürcüstanla sərhədlərdə pulsuz olaraq həm yaşayış, həm də onların kantor və faktoriyalarının münasib evlərlə təmin etməli idi, bu binalar üzərində fransız bayrağı qaldırıla bilərdi. **V maddə**yə görə İran sarayı yanında digər ölkələrin səfirlərilə müqayisədə fransız səfirinə müstəsna yer verilirdi. Bu digər dövlətlərin təbəələrilə müqayisədə fransız konsullarına, faktoriyaların rəislərinə və onların agentlərinə də şamil edilirdi. **VI maddə** ilə bütün fransızlar can vergisi verməkdən azad olunurdu. **X maddə**də bildirilirdi ki, fransızlar və digər dövlətlərin nümayəndələri arasında həm mülki, həm də cinayət-məhkəmə işlərini yerli hakimiyyət orqanları fransız konsulunun iştirakı ilə həll etməlidir. **XI maddə**yə görə 1708-ci il müqaviləsi və hazırkı müqavilə üzrə fransızlara verilmiş immunitet və imtiyazlara əlavə olaraq digər dövlətlərin nümayəndələrinin istifadə edəcəyi bütün imtiyazlar da onlara şamil edilirdi. 
Müqaviləyə qeyddə göstərilirdi ki, 1715-ci il müqaviləsinin bu əsas maddələri İran tacirlərinin Fransada, о cümlədən Marseldəki hüquqi vəziyyəti haqqında bir neçə bəndlə tamamlanmışdır. Onlarda deyilirdi ki, Marselə gələn İran tacirləri digər millətlərin tacirlərinin istifadə etdiyi imtiyazlardan istifadə edə bilərlər, lakin onlara qadağan siyahısında adları verilmiş malları gətirməyə icazə verilmir. Marseldəki İran konsulu yalnız iranlılar arasındakı mübahisələri həll edir. İranlılar və digər dövlətlərin təbəələri arasındakı mübahisələri fransız hakimiyyət orqanları həll etməlidir. İran taciri Fransada öldüyü halda, onun mülkiyyəti İran konsuluna verilməli idi. Əgər ondan sonra borcu qalmışdırsa, onlar mərhumdan sonra qalan vardan ödənilməli idi. Müqavilə üç fransız naziri və İran şahının nümayəndəsi Məhəmməd Rzabəy tərəfindən imzalanmışdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Mahmudov, Yaqub.* AZƏRBAYCAN BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR VƏ DİPLOMATİYA TARİXİ DÖVLƏTLƏRARASI MÜQAVİLƏLƏR VƏ DİGƏR XARİCİ SİYASƏT AKTLARI. Bakı. 2009.
2. ↑  *Əliyarlı, Süleyman.* Azərbaycan tarixi (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər. Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı. 1996.
**III Antiox** (q.yun. Αντίοχος Γ' ο Μέγας; E.ə. 241 – E.ə. 187) — Selevkilər imperiyasının hökmdarı.

Həyatı
------

Antiox Midiya satrapı, qardaşı Aleksandri Fars satrapı təyin ədir. Lakin Molon Selevkilər sülaləsinə qarşı üsyan qaldırır. E.ə. 222–220-ci illərdə o, öz hakimiyyətini genişləndirir. Lakin Molonun hakimiyyəti uzun sürmur. O, döyüşlərin birində məğlub olur, əsir düşməsin dəyə özünü öldürür.

III Antiox sərkərdəsi Diokeni Midiyaya hakim təyin edir. Molonun üsyanina qonşu vilayətlər və ölkələr ərzaq və ordu qüvvəsilə yardim göstərirdilər. Könüllü yardım göstərənlərin içərisində Azərbaycan əhalisi də varmiş, Artabazan isə ölkənin hökmdari imiş.

III Antiox Molonun üsyanını yatırdıqdan sonra Azərbaycana soxulur. Azərbaycan dövləti hələ Əhəmənilər imperiyası dövründə öz varlığını saxlayırdı və Makedoniyalı İsgəndər bu əraziyə laqeyd yanaşmışdı. Adərbayqan əhalisi döyüşkən və cəsur olmuşdur.Artabazanin hakimiyyəti illərində çox güman ki, Adərbayqanın tərkibinə şərqi Ermənistan və şərqi Gurcustanin ərazisi də daxil imiş.

Artabazan Selevki ordusuna müqavimət göstərə bilmir və III Antioxun təklif etdiyi şərtlər əsasında sülh müqaviləsi bağlamağa razılıq verir. Müqavilənin şərtləri barədə qaynaqda məlumat yoxdur. Lakin aydındır ki, Adərbayqan e.ə. 220-ci ildə Selevkilərdən asılı vəziyyətə düşür. E.ə. 190-cı ildə baş vermiş Maqneziya döyüşündə III Antiox Roma ordusuna məğlub olur. Bir nəçə il sonra o, həlak olur və Selevki dövlətinin parçalanmasi sürətlənir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Антиох III Великий (rus.). // *Еврейская энциклопедия* СПб: 1908.Т. 2. С. 775–777.
2. ↑  *Любкер Ф.* Antiochus (rus.). // *Реальный словарь классических древностей по Любкеру* / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский, пер. А. Д. Вейсман, Ф. Гельбке, Л. А. Георгиевский, А. И. Давиденков, В. А. Канский, П. В. Никитин, И. А. Смирнов, Э. А. Верт, О. Ю. Клеменчич, Н. В. Рубинский СПб: Общество классической филологии и педагогики, 1885. С. 98–100.
3. ↑  Fəxrəddin Məmmədov. Azərbaycan tarixi (izahlı xronologiya). Bakı: "Elm və təhsil", 2010, səh.29

Həmçinin bax
------------

* Selevkilər sülaləsi
* I Selevk Nikator
Ümumi yayılması:
----------------

Ermənistanın Gorus və Meqri rayonlarında (Xosrov qoruğu) rast gəlinir.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Naxçıvan MR-ın dağlarında, Daşkəsən və Cəbrayıl rayonlarının aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər meşə kənarları və kol cəngəlliyində rast gəlinir.

Statusu:
--------

Azərbaycanın nadir bitkisidir. NT.

Bitdiyi yеr:
------------

Aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər açıq işıqlı yerlərdə daşlı-qayalı quru yamaclarda yayılmışdır.

Təbii ehtiyatı:
---------------

Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.

Bioloji xüsusiyyətləri:
-----------------------

Hündürlüyü 80-120 sm-ə qədər olan qırmızımtıl qаbıqlı kollardır. Qopartikanı bir formadadır, düz və ya möhkəm, qaidə hissəsi enliləşmiş, çox vaxt ikiləşəndir. Yarpaqları 7-8 ədəd tərs yumurtavarı və ya ellipsşəkilli yarpaqcıqlardan təşkil olunmuşdur. Yаrpаqаltlıqlаrı 8-10 mm uzunluqda, üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən vəzicikli, kənarı vəzicikli kirpiklidir. Çiçəkləri tək-tək, 2-2 və ya 3-3-dür. Ləçəkləri ağ və ya ağımtıl çəhrayı rəngdə olur. Meyvələri qırmızı rəngdədir, oval formada və xırdadır. İyul ayında çiçək açır.

Çoxalması:
----------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri səbəbləri:
--------------------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilmə:
----------

Məlumat yoxdur.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri:
--------------------------------

Xüsusi mühafizə tədbirləri tərtib edilməmişdir.

Zəruri qoruma tədbirləri:
-------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

Məlumat mənbələri:
------------------

* Деревья и кустарники СССР. т.3.1954;
* Флора Азербайджана. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
* Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996;
* Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008;
* Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
2. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov.

Xarici keçidlər
---------------

 Arxivləşdirilib 2015-04-19 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17247958
* EoL: 300806
* GBIF: 3010001
* iNaturalist: 426135
* IPNI: 77122445-1
* IRMNG: 10183067
* IUCN: 200426
* Plant List: rjp-15862
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77122445-1
* Tropicos: 27805053
* WFO: wfo-0000988011

 |
**İzmir qız liseyi** — Türkiyədə cümhuriyyət dövrünün ilk təhsil qurumlarından biri. Məktəb binası 1917-ci ildə İzmir valisi Rahmi bəy tərəfindən təhsil və tərəqqi məktəbi olaraq tikdirilmiş, daha sonra kişi müəllim məktəbi olaraq istifadəyə verilmişdir. İstiqlal müharibəsindən sonra İzmir Yunanıstanın əlində qalardısa bina İzmir İyon Universiteti kimi fəaliyyət göstərəcəkdi.

Tarixi
------

4428 kvadratmetr ərazisi olan və iki mərtəbədən ibarət binanın divarları daşdan hörülmüşdü.Yuxarıdan baxıldıqda H hərfi kimi görünən izmirin ilk qız liseyi olan İzmir qız liseyi 1915-ci ildə Özəl idarənin rəhbərliyi altında "İnas İddadisi" adı altında fəaliyyətə başlamış, ancaq dövrün Maarif nazirliyi liseyin xərcələrinə öhtələnmədiyi səbəbi ilə Sultani adını ala bilməmişdir. Əvvəllər İtalyan qız məktəbi binasında fəaliyyət göstərən bu lisey, çox az şagirdi olduğundan və müharibə illəri səbəbi ilə, fəaliyyət göstərə bilməmiş və bağlanmışdır. Yunan işğalından sonra indiki Karataş Liseyinin yerləşdiyi yerdə olan köhnə bir köşkdə fəaliyyətinə başlamışdır. İzmir qız sultanisi adını daşıyan təhsil ocağı beləliklə İzmir qız liseyinin təməllərini qoymağa başlamışdır. 1923-cü ildə nazirlik tərəfindən İzmir qız liseyi adı altında təşkilatlandırılmışdır.

İlk dərs ilində bir direktor, bir baş müəllim, beş müəllim ilə fəaliyyət göstərmişdir. Liseyin ilk müdürü Şehime Yunus olmuşdur.

İstinadlar
----------
**Şax gəvən** (lat. Astragalus jucundus) — paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Azərbaycanda Kiçik Qafqazda, Naxçıvan dağlarının orta qurşaq sahələrində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 5-15 sm-ə çatan, yarpağını tökən kolcuqdur. Nazik budaqların diametri 5-15 mm-ə qədər olub, tikanlarla örtülü, yerə sərilmişdir. Yarpaqcıqları 7-8 cüt, uzunsov, dağınıq, kirpikvarı tüklüdür. Çiçəkləri sarı, şarvari, başcıq çiçək qrupundadır. İyul ayında çiçəkləyir. Paxlası uzunsov-yumurtavari, bir qədər yumşaq tüklüdür. Meyvələri avqust ayında yetişir.

Ekologiyası
-----------

Orta dağ qurşağında, açıq sahələrdə təbii halda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR Quraquş dağları ərazisində yayılmışdır. Azərbaycanın nadir bitkisidir. Geniş yayılma arealı yoxdur. "Qırmızı kitab"a daxil edilməsi tövsiyə edilir.

İstifadəsi
----------

Tərkibində qətran vardır. Yaşıllaşdırmada istifadəsi öyrənilməmişdir.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
Məbədin həyətindəki göl
**Ədəbiyyat Məbədi** — Vyetnamın Hanoy şəhərində məbəd.

Tarixi
------

Məbədin əsası 1070-ci ildə imperator Li Than Tonq tərəfindən qoyulmuşdur. Məbəd Çin alimi Konfutsiyə həsr edilmişdir.

İmperial Akademiya
------------------

1076-cı ildə Ədəbiyyat Məbədinin ərazisində Kral, dövlət qulluqçuları, zadəgan və digər elit təbəqəyə məxsus ailələrin övladlarının təhsil alması məqsədilə universitet - İmperial Akademiya yaradılmışdır. Bu, Vyetnamın ilk milli universiteti hesab olunur. Dövlət imtahanlarında yüksək nəticələr əldə etmiş şəxslərin adları məbədin həyətindəki xüsusi daş lövhələrin üzərində qeyd olunurdu. Həmin daş lövhələrdən 82-si hazırda məbədin həyətində nümayiş etdirilir.

Ərazisi
-------

Ümumi sahəsi 54 min kvadratmetr olan kompleksin ərazisində Ədəbiyyat gölü, park və s. vardır.

Yenidənqurma işləri
-------------------

Tran sülaləsinin hakimiyyəti dövründə (1225-1400-cü illər) məbəddə yenidənqurma işləri aparılmışdır. Təmir işləri digər sülalələrin hakimiyyətləri dövründə də ardıcıllıqla davam etdirilmişdir. Təqribən iki əsr ərzində müharibələrə və fəlakətlərə baxmayaraq, binanın orijinal memarlıq üslubu qorunub saxlanmışdır.

Ədəbiyyat Məbədində əsaslı təmir işləri 1920-ci, 1954-cü və 2000-ci illərdə aparılmışdır.

Tarixi abidə
------------

Ədəbiyyat Məbədi 1906-cı ildə - Fransa müstəmləkəçiliyi dövründə tarixi abidə kimi qeydiyyata alınmışdır. Kompleks 2010-cu ildə UNESCO-nun dünya mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  **(not translated to lzh)** 大越史記全書 (классич. кит.). 1479.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyeva Vyetnamda Ədəbiyyat Məbədi ilə tanış olub. Arxivləşdirilib 2014-05-24 at the Wayback Machine trend.az  (az.)

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Ədəbiyyat Məbədi*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Vyetnam ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Pont quş südü** (**lat.** *Ornithogalum ponticum*) — quşqonmazkimilər fəsiləsinin quşsüdü cinsinə aid biki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir – VU B1 ab (iii) +2ab(iii). Azərbaycanın **nadir** növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı çox və az dərəcədə iri, yumurtavari, 1,5-3 sm enində, xaricdə çox vaxt ağ zarlı, şəffaf və ya qonur, ölmüş qınlarla örtülmüşdür. Gövdəsi düz, dəyirmi içi boş, 30-65 sm hündürlükdədir. Yarpaqları ensiz-xətvari, novşəkilli, 4-6 mm enində, gövdədən qısadır. Çiçək qrupu çox çiçəklidir. Çiçəkləri uzun çiçək saplağında, aşağı çiçək saplağı yuxaıdakılardan qısadır; çiçəkləmədən sonra çiçək saplağı çiçək qrupunun oxuna sıxılmışdır .

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Kriptofit (geofit) bitkidir. Orta dağ qurşağına kimi meşəkənarı, kolluqlararası, bağlar, əkinlər və otlu yamaclarda, paxlalı-taxıllı, müxtəlifotlu senozlarda komponent kimi iştrak edir. Dekorativ, qida və dərman bitkisidir .

Yayılması
---------

Qobustan (Mərəzə qəsəbəsi); Böyük Qafqazın şərq hissəsi (Şamaxı rayonu, Damlamaca kəndi, Nağaraxana kəndi Pirqulu qəsəbəsi ətrafları), Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonun Badamlı və Ayrınc, Culfa rayonunun Ləkətağ və Teyvaz kəndləri ətrafında). 

### Sayı və tendensiyası

Fraqmentləşmiş sahələrin və təbii ehtiyatların azalması müşahidə olunur. 

### Məhdudlaşdırıcı amillər

Antropogen amillər dekorativ bitki kimi yığılması, otların biçilməsi, həmçinin mal –qara tərəfindən tapdalanması. 

### Mühafizə tədbirləri

Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması.

Sinonimləri
-----------

* *Loncomelos ponticum* (Zahar.) Speta
* *Ornithogalum georgicum* Agapova
	+ *Ornithogalum ponticum subsp. cyclogynum* Zahar.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  "Arxivlənmiş surət". 2017-05-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-27.
2. 1 2 3 4  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
3. 1 2 3  Флора Азербайджана, 1952
4. ↑  Мехтиева Н. П. 2010
5. ↑   Ибадлы О.В. 2005
6. 1 2  Naxçıvan MR-in Qırmızı Kitabı, 2010
7. 1 2  Tərtibçilərin məlumatları

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15523497
* Wikispecies: Ornithogalum ponticum
* EoL: 1089049
* EUNIS: 188904
* GBIF: 2773174
* iNaturalist: 523404
* IPNI: 539434-1
* Plant List: kew-309084
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:539434-1
* Tropicos: 18400702
* WCSP: 309084
* WFO: wfo-0000770364

 |
**Monteneqro Krallığı** (serb. Краљевина Црна Гора / Kraljevina Crna Gora) — 1910-1918-ci illərdə (de-fakto 1916) Balkan yarımadasında mövcud olmuş dövlət. Krallığın paytaxtı Çetinye şəhəri idi. Dövlət pul vahidi Monteneqro perperi idi.

Tarixi
------

Montenegro Krallığının elanı, Çetinye, 28 avqust 1910
Monteneqro Krallığı, 28 Avqust 1910-cu ildə Çetinye şəhərində Monteneqro knyazı I Nikolay Petroviç tərəfindən elan edildi, eyni zamanda o, Monteneqro kralı I Nikolay titulunu aldı. 1912-1913-cü illərdəki Balkan müharibəsi kralın aktiv fəaliyyəti ilə əlamətdar qaldı, eyni zamanda krallığın dağılma səbəblərindən biri oldu. Belə ki, Monteneqro serb qüvvələri ilə birlikdə, 30 may 1913-cü ildə Sancak bölgəsi də daxil olmaqla, bir sıra ərazini əldə etməyi bacardı. Yeni hökümdarlarını heç bir şəkildə dəstəkləməyən əhalisi olan əhəmiyyətli bir ərazinin Monteneqronun tərkibinə daxil olması böhrana doğru ciddi bir addım oldu. Bundan əlavə, Böyük güclər yenicə müstəqillik qazanan Albaniyanın Şkoder şəhərinin azad etməsini tələb etdi, Monteneqro isə bu şəhər uğrunda Osmanlı İmperiyası ilə döyüş zamanı təxminən 10000 nəfər qədər itki vermişdir.

Birinci Dünya Müharibəsi dövründə (1914-1918) Monteneqro, Antantanın müttəfiqi idi. 1916-cı il yanvarın 15-dən 1918-ci ilin oktyabr ayınadək ölkə Avstriya-Macarıstanın işğalı altında idi.

20 iyul 1917-ci ildə Korfu bəyannaməsinə əsasən Monteneqronun Serbiya ilə birləşməsi elan edildi. 26 noyabr 1918-ci ildə Monteneqro rəsmi olaraq Serbiya Krallığının bir hissəsi oldu. Bununla razılaşmayanlar, xüsusən də köçkün kral I Nikolanın tərəfdarları bir neçə il partizan müqavimətini davam etdirdilər.

Xarici keçidlər
---------------

* Monteneqronun xəritəsi (1918)
* Xəritə
* Xəritə
**Məhməd Atıf Atəşdağlı** (*türk.* Mehmet Atıf Ateşdağlı) (d. 1876, Krit - ö. 3 dekabr 1947, İstanbul, Türkiyə) — Türk əsgəri.

Həyatı
------

Məhməd Atıf Atəşdağlı 1876-cı ildə Kritdə anadan olmuşdur. İsa Nuri Bəyin oğludur.

Hərbi xidməti
-------------

18 mart 1896-cı ildə Hərb Akademiyasına qəbul olmuşdur. 13 yanvar 1899-cu ildə hərbi akademiyanı bitirərək "leytenant" rütbəsi almışdır. Həmin gün 5-ci Ordu 29-cu Süvari Alayı 3-cü Bölük Taqım Komandiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

23 avqust 1904-cü ildə "baş leytenant" rütbəsi almışdır. 29 avqust 1904-cü ildə 30-cu Süvari Alayı 3-cü Bölüyə gətirilmişdir.

12 aprel 1909-cu ildə Şam Hərbi orta məktəb daxiliyyə zabitliyinə təyin edilmişdir. 31 avqust 1910-cu ildə "kapitan" rütbəsi almışdır.

6 dekabr 1911-21 iyul 1912-ci illərdə Hələb Hərbi Orta Məktəb direktorluğu vəzifəsini icra etmişdir. 21 iyul 1912-ci ildə jandarm sinfinə nəql edilmək surətiylə Müntəfiq Jandarm Tabor Komandiri vəzifəsinə gətirilmişdir.

29 iyul 1913-14 avqust 1914-cü illərdə Bağdad Jandarm Komandiri olmuşdur. 26 dekabr 1914-cü ildə ona "qolağası" rütbəsi verilmişdir. 14 avqust 1914-cü ildə Səyyar Jandarm Birliyinə gəlmişdir.

1 fevral 1916-cı ildə Mosulun, həmin ilin 15 martı Nablusun Jandarm Komandiri olmuşdur. 21 sentyabr 1916-cı ildə 6-cı Həcin Süvari Alayı Komandiri olmuşdur. Bu qısa zaman ərzində 19 mart 1916-cı ildə "mayor" rütbəsi almışdır. 8 may 1917-ci ildə Beyrut Jandarm Alayı Komandirliyinə təyin edildi. 3 noyabr 1917-ci ildə son rütbəsi olan "polkovnik-leytenant" rütbəsinə yüksəlmişdir.

1919-cu ildə jandarmlıqdan Quru Qoşunlarına gətirilən Atəşdağlı Əskişəhər Bölgə Komandiri oldu. 9 sentyabr 1919-cu ildə ingilislər tərəfindən tutularaq İstanbula göndərildi və Çanaqqalada həbs edildi. 3 ay sonra İstanbul xaricində olmaq şərtiylə azadlığa çıxdı. 24 dekabr 1919-cu ildə İstanbul Mərkəz Dairəsi İnşaat Komissiyasında çalışdı.

1920-ci ildə Ankaraya qaçdı və o vaxtlar yenicə istifadəyə verilən Jandarm Baş Komandirliyinə gəldi. 6 iyun 1920-ci ildə 3-cü Tümən Komandiri oldu. 18 avqust 1921-ci ildə icazəli olaraq Niğdəyə gəldi. 18 fevral 1923-cü ildə Samsun Ofis Müdiri oldu, lakin, bu vəzifəni qəbul etmədiyindən vəzifədən azad edildi.

1923-1926-cı illərdə Mərsində yaşadı. 27 oktyabr 1926-cı ildə Ankara İstiqlal Məhkəməsinin qərarı ilə təqaüdə çıxdı.

Balkan müharibələrində, Birinci Dünya müharibəsində və Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsində iştirak etdi. Müharibələrdə göstərdiyi şücaətlərə görə Qırmızı lentli "İstiqlaliyyət" medalı və təqdirnamə ilə mükafatlandırıldı. Məhməd Atıf Atəşdağlı 3 dekabr 1947-ci ildə İstanbulda vəfat etdi.

Medal və təltifləri
-------------------

* "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası)

Həmçinin bax
------------

* İtaliya-Osmanlı müharibəsi
* Balkan müharibələri
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Mənbə
-----

1. ↑  Məhməd Atıf Atəşdağlı Arxivləşdirilib 2021-07-15 at the Wayback Machine. (türkcə). ata.msb.gov.tr.
2. ↑  T.R. Baş Qərargah Hərb Tarixi Rəisliyi Nəşriyyatı, *Türkiyə İstiqlal Müharibəsinə qatılan tümən və daha üst mövqelərdəki komandirlərin bioqrafiyaları,* Baş Qərargah Rəisliyi nəşriyyatı, Ankara 1972, s. 231.
**Məhməd İsgəndər Paşa** (Orijinal adı: **Antoni Aleksander Ilinski**) (*türk.* Mehmet İskender Paşa) (1814 – 1861) — Polşa əsilli Osmanlı generalı. Polşada müstəqillik hərəkatının fəalı və üsyançı, o, Avstriya-Rusiya ittifaqına qarşı Polşa və Macarıstandakı müstəqillik mübarizəsində iştirak etmişdi. 1844-cü ildə İslamı qəbul etdi və Sultan I Əbdülməcidin hakimiyyəti illərində (1839–1861) Bosniya və Herseqovina, Dunay çayı bölgəsi, Krım, Zaqafqaziya və Bağdadda Osmanlı ordusunun müxtəlif vəzifələrində xidmət etmişdir. 1855-ci ildə Krım müharibəsi zamanı General (*türk.* Paşa) rütbəsinə yüksəldi.

Bioqrafiya
----------

Antoni Aleksander İlinski 1814-cü ildə Macarıstan krallığının Jilina şəhərində anadan olmuşdur. 1830-cu ildə Noyabr iğtişaşları zamanı gənc zabit kimi Litva legionunda iştirak etdi. Şahzadə Adam Eji Çartorskiyin başçılıq etdiyi Polşalı sürgün hərəkatının fəal üzvü idi. Cozef Bemin (sonralar Murad Paşa adlandırıldı) komandirliyi altında Portuqaliya legionunda, İspaniya, Çin, Hindistan və Fransa legionunda xidmət göstərdi.

1844-cü ildə İstanbulda Mixayl Çaykovskinin (daha sonralar Məhməd Sadiq Paşa kimi tanınırdı) rəhbərliyi altında "Şərq Agentliyi" adı altında xidmət göstərərkən rusların ittihamı ilə həbs edildi. Ruslar onları özlərinə təslim etmək üçün təzyiq göstərirdilər. Xilas olmaq üçün həbsxanada olarkən dinini dəyişdi və özünü Məhməd İsgəndər adlandırdı. Baş məmur rütbəsi ilə orduya qoşuldu. Ömər Paşanın rəhbərlik etdiyi Rumeli ordusuna qoşuldu.

1854-cü ildə Krım müharibəsində iştirak etdi. Döyüşdə göstərdiyi qəhrəmanlıqlara və müvəffəqiyyətlərə görə polkovnik rütbəsinə yüksəldi. Növbəti gün Evpatoriya döyüşündə göstərdiyi qəhrəmanlıqlara görə general-mayor rütbəsinə yüksəldi və paşa oldu.

1857-ci ildə Bağdad valisi və general komandanlığına təyin edilən Ömər Paşa ilə birlikdə Bağdada getdi. Nəcd və Bəsrədə tayfaların işğal edilməsinə qarşı üsyanlarının yatırılması üçün həyata keçirilən hərbi hərəkata rəhbərlik etdi. Burada "Ebû'n-nar" (*azərb.* Atəş saçan‎) ləqəbi ilə tanınırdı.

Məhməd İsgəndər Paşa 1861-ci ildə İstanbul şəhərində vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Krım müharibəsi

Mənbə
-----

* Polonya Büyükelçiliği (Ankara) internet alanı’ndan aktaran:
* EREN-GRIFFE, Mirgül: Osmanlı’nın Hizmetkarı, Babil Yayıncılık, İstanbul 2005, ss.125-129.
* BLAKE, R.L.V.ffrench: The Crimean War, Sphere Books Ltd. Londra, 1971. s.137.
* BARHAM, John: Crimean War: Bono, Johnny Turk! (article in Suite 101)

Xarici keçidlər
---------------

* Polonyalı İskender Paşa
Təbii yayılması
---------------

Şimali Amerikada, Nyu-Yorkdan cənuba tərəf Şimali Floridaya, qərbdən Ayova, Texas və Şimali Meksikaya qədər olan ərazilərdə bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 12-18 m-ə çatan, bozumtul-qara gövdəyə malik ağacdır. Cavan zoğları qırmızı-qonurdur. Yarpaqların uzunluğu 16 sm-ə qədər olub, enli, oval və ya ürəkşəkilli, ucu biz, səthi hamardır. Yarpaqların rəngi yazda açıq yaşıl, payızda isə açıq sarı olur. Çiçəkləri kəpənək formasında, qalın budaq və ya gövdədə dəstələrlə yerləşir, uzunluğu 10-12 mm-ə çatır, açıq çəhrayı və ya solğun çəhrayı rəngdədir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Meyvələri sentyabrda yetişir. Paxla meyvəsi hamar, uzunluğu 6-10 sm və eni 2 sm-dir.

Ekologiyası
-----------

Rütubətliyə orta dərəcədə tələbkardır. Quraqlığa və soyuğa davamlı, işıqsevən, yüngül yarımkölgəyə dözən bitkidir. Torpağa çox tələbkar deyil. Drenajlı, əhəngli, zəngin torpaqlarda və bataqlıqların kənarında bitir. Həyat müddəti 75 ildir. Kütləvi və uzun müddət çiçəkləməsi üçün vaxtaşırı suvarılmalıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Respublikamızda bəzi rayonlarda park və bağlarda rast gəlinir. Mədəni şəraitdə 1641-ci ildən Azərbaycanda becərilir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində çox effektlidir. Dekorativ formaları vardır: ağ çiçəkli (f. alba); çoxləçəkli (f. plena).

Məlumat mənbələri
-----------------

Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm. Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

Mənbə
-----

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov