**Soğan qübbəsi** — Soğan formasına bənzəyən günbəzdir. Bu qübbələrin diametri, ümumiyyətlə, üzərində qurulduqları günbəz barabanından daha böyükdür və uzunluqları çox vaxt enini üstələyir. Bu soğan formalı strukturlar hamar bir şəkildə bir nöqtəyə doğru daralır. Bu, Rusiya və Ukraynada eyni zamanda Almaniyanın kilsə günbəzləri üçün üstünlük təşkil edən formadır. O, müntəzəm olaraq Avstriya, Çexiya, Şimal-Şərqi İtaliya, Şərqi Avropa, Moğol İmperiyası, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyada tikilmişdir.

Tarixi
------

Əməvi mozaikası soğan qübbəsinə bənzəyən binanı göstərir
Soğan qübbələrinin niyə və nə vaxt rus memarlığının tipik xüsusiyyətinə çevrildiyi tam aydın deyil. Bizans kilsələri və Kiyev arxitekturası günbəz nağarasının üzərində ucaldılmış xüsusi damı olmayan daha böyük, daha düz günbəzləri ilə tanınırdı. Bu qədim formadan fərqli olaraq, sac və ya plitələrlə örtülmüş rus kilsəsinin hər bir günbəz nağarası xüsusi metal və ya taxta konstruksiya ilə örtülmüşdür.
On doqquzuncu əsrin sonlarında I Pyotrun hakimiyyətinə qədərki əksər rus kilsələrində soğan formalı günbəzlər var idi. Ən böyük soğan qübbələri XVII əsrdə böyük ampülləri ilə məşhur olan Yaroslavl ətrafındakı bölgədə əkilmişdir. Bir çoxları XVII əsrin sonlarında Barokko modellərindən əldə edilən qönçə formalı günbəzlərdən daha mürəkkəb idi. Armud formalı günbəzlər çox vaxt Ukrayna barokkosu ilə əlaqələndirilir, konus formalı günbəzlər isə Cənubi Qafqazdakı pravoslav kilsələri üçün tipik istifadə idi.

Ənənəvi görünüş
---------------

Dirilmə kilsəsi, Kostromada soğan qübbələri (1652)
Soğan qübbəli kilsələr Kiyev Knyazlığının monqol istilasından əvvəl çəkilmiş rus ikonaları arasında deyil. Yenidən qurulmuş iki qülləli pre-monqol kilsəsi - Məryəm Yataqxanası Katedrali və Müqəddəs Demetrius Katedrali - qızıl dəbilqə günbəzləri ilə məşhur idi. Bəzi digər köhnə kilsələrdə aparılan bərpa işləri nəticəsində yeni tikilmiş soğan günbəzlərinin altından bəzi köhnə dəbilqəyə bənzər günbəz parçaları aşkar edilmişdir.
Soğan qübbələri ilk dəfə İvan Qroznı dövründə peyda olub. İvanın oğlu I Fyodorun dövründən bəri Müqəddəs Bazil kilsəsinin günbəzləri dəyişdirilməmişdir ki, bu da XVI əsr Rusiyasında soğan qübbələrinin mövcudluğundan xəbər verir.
Bəzi alimlər soğan qübbələrinin ruslar tərəfindən müsəlman ölkələrindən, ehtimal ki, İvan Qroznı tərəfindən ələ keçirilən Kazan xanlığından kopyalandığını irəli sürdülər. Kazanın ələ keçirilməsini qeyd etmək üçün tikilmiş Müqəddəs Basil kilsəsindəki doqquz günbəzdən səkkizi Kazana edilən hər hücumu təmsil edir. Doqquzuncu günbəz Kazan mühasirəsindən 36 il sonra Vasil üçün türbə kimi tikilib. Bu günbəzlərin bəzəkli səthləri parlaq və rəngarəngdir, piramidalar və lentlərlə bəzədilmişdir və Vasil kilsəsindən fərqli olaraq digər kafedrallarda daha çox yayılmış fərqli naxışlara malikdir. Bəziləri soğan qübbələrinin ilk dəfə rus taxta memarlığında çadıra bənzər kilsələrdə göründüyünə inanırlar. Bu nəzəriyyəyə görə, soğan qübbələri damda qarın yığılmasının qarşısını aldığı üçün çox faydalı idi.
XVI əsrin ortalarına qədər Rusiyada soğan qübbələrinin olmadığı fikrinə əsaslanaraq, XVII əsrdən əvvəl tikilmiş kilsələrdə aparılan bərpa işləri müntəzəm olaraq daha orijinal dəbilqə formalı günbəzləri soğan qübbələri ilə əvəz edirdi. Bu bərpa nümunəsi Moskva Kremlindəki Dormition Katedralıdır.

Müqəddəs Basil Katedralinin soğan qübbələri

Simvolizm
---------

XVIII əsrə qədər Rus Pravoslav Kilsəsi kilsənin xarici forması üçün heç bir simvolizm müəyyən etməmişdir. Bununla belə, soğan qübbələrinin yanan şamları simvollaşdırdığı düşünülür. 1917-ci ildə dini filosof knyaz Yevgeni Trubetskoy rus kilsə günbəzlərinin soğan formasının rasional şəkildə izah edilə bilməyəcəyini müdafiə etdi. Trubetskoya görə, ucu uclu günbəzlərlə örtülmüş qübbəli nağaralar qəsdən şama bənzədilmiş və bununla da müəyyən estetik və dini münasibət yaradılmışdır.
Soğan qübbələri çox vaxt Müqəddəs Üçlüyü təmsil edən üç və ya İsa Məsihi və Dörd Müjdəçini təmsil edən beş nəfərdən ibarət qruplarda olur. Tək duran günbəzlər İsanı təmsil edir. Belə təfsiri ilk yazan Vasili Tatişev bunu qəti şəkildə qəbul etmir. O hesab edir ki, kilsələrin beş günbəzli dizaynı özünü pravoslav dünyasının digər dörd patriarxı ilə müqayisə etməyi xoşlayan Patriarx Niko tərəfindən təbliğ edilib. Nikonun belə bir fikirdə olduğuna dair başqa heç bir sübut yoxdur.
Qübbələr tez-tez parlaq şəkildə rənglənir: onların rəngləri qeyri-rəsmi olaraq dinin müxtəlif aspektlərini simvollaşdıra bilər. Yaşıl, mavi və qızıl günbəzlər bəzən müvafiq olaraq Müqəddəs Üçlüyü, Müqəddəs Ruhu və İsanı təmsil etmək üçün təşkil edilir. Qara top formalı günbəzlər bir vaxtlar Rusiyanın şimalında məşhur idi.

Beynəlxalq miqyasda
-------------------

Soğan qübbəsi təkcə rus memarlığında deyil, hind-qotik memarlığına təsirini davam etdirən Moğol memarlığında da geniş şəkildə istifadə edilmişdir. Hindistandan başqa İranda və Yaxın Şərq və Orta Asiyanın digər yerlərində də istifadə olunur. 19-cu əsrin sonlarında Hollandiya, İndoneziyanın Açe şəhərində soğanşəkilli günbəzi olan Böyük Baiturrahman məscidini tikdirdi. Günbəzin forması o vaxtdan İndoneziyanın bir çox məscidlərində istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Block, Eric.* Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science (ingilis). Royal Society of Chemistry. 2010. ISBN 9780854041909.
2. ↑  *Darke, Diana.* Stealing from the Saracens: How Islamic Architecture Shaped Europe (ingilis). Oxford University Press. 2020-12-15. ISBN 978-1-78738-510-8. 2023-11-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-01.
3. ↑  *Born, Wolfgang.* "The Origin and the Distribution of the Bulbous Dome". Journal of the American Society of Architectural Historians. 3 (4). 1943: 32–48. doi:10.2307/901122. JSTOR 901122.
4. ↑  *Ring, Trudy; Watson, Noelle; Schellinger, Paul.* Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places (ingilis). Routledge. 2014-03-05. ISBN 978-1-134-25993-9. 2023-11-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-01.
5. ↑  *Block, Eric.* Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science (ingilis). Royal Society of Chemistry. 2010. ISBN 9780854041909.
6. ↑  А. М. Лидов. Иерусалимский кувуклий. О происхождении луковичных глав. // Иконография архитектуры. Moscow, 1990.