recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eyfema** (*lat.* Zegris eupheme) — zeqris cinsinə aid kəpənək növü. Cənubi Qafqaz endemidir.

Qısa təsviri
------------

Sarımtıl-ağ rəngli gündüz kəpənəyidir. Ön qanadlarının zirvəsi bozumtul-qara rəngdə olub, narıncı-sarı, bəzən isə qırmızı ləkəlidir, arxa qanadlar üzərində isə şəffaf yaşılımtıl-mərməri naxışlar vardır.

Yayılması
---------

Cənubi Qafqazda, Naxçıvan MR və Talışın (Zuvand) dağətəyi və dağlıq yerlərinin kserofil bitkilər bitən bölgələrində yayılmışdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Dağ kserofitləri ilə örtülü dərə və yamaclarda yaşayır. Kəpənəklərin qanadlarının eni açıq halda 40-45 mm-ə çatır. Mayda və iyunun əvvəlində uçurlar. Uçuşları xırıltılı və sürətlidir. Tırtılları iyun-iyul aylarında şüvəran bitkisinin yarpaqları ilə qidalanır. Puplaşma çim içərisində keçir və puplar qışlayır. İldə bir nəsil verir. Tırtıllar üzərində ichneumonidae və braconidae fəsiləsindən olan müxtəlif minicilər parazitlik edir.

Sayı
----

Sabit azsaylı növdür. R.Əffəndi tərəfindən Naxçıvan MR-da 4, Talışda 5 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yaşayış sahələrinin mal-qara tapdağına çevrilməsi, ot örtüyünün insanlar tərəfindən biçilməsi məhdudlaşdırıcı amillərdəndir.

Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
--------------------------------------

Tutulmasının qadağan edilməsi qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlərdəndir. Rusiyanın, Ukraynanın Qırmızı kitabına və Azərbaycanın Qırmızı kitabinın I nəşrinə daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Kəpənəyin yayıldığı ərazilərdə qorunan sahələrin təşkil edilməsi, onun sayı və populyasiyanın vəziyyəti barədə məlumat əldə etmək üşün hər il monitorinqlərin keçirilməsi qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlərdəndir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycanın Qırmızı kitabı. II cild. Bakı: 2013.
2. ↑  Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук. Баку: 1971, 24 с.

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı. 1989.
2. Azərbaycanın Qırmızı kitabı. II cild. Bakı: 2013.
3. Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук. Баку: 1971, 24 с.
4. Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич. обозрение. т. LI. вып. 1-2, 1972, с. 136-154, 352-368.
**Böyük Herakleopol** (*yun.* Μεγάλη Ἡρακλέους πόλις) və ya **Herakleopolis** (*yun.*  Ἡρακλεόπολις, *Herakleópolis*) - Qədim Misirdə şəhər. Bu ad yunanların verdikləri addır. Qədim Misirdə şəhər *Henen-nesut* kimi adlanırdı.

Etimalogiyası
-------------

Şəhərin Qədim Misirdə bilinən *Henen-nesut*, *Nen-nesu*, *Hwt-nen-nesu* adları *"Firon oğlunun şəhəri"* mənasını verir. Sonradan ərə dilinə *Ahnās* (*ərəb.* اهناس‎) şəklində keçib.

Yunancadan olan Herakleopol ismi isə *"Heraklın şəhəri"* deməkdir. Onu digər eyni adlı şəhərlərdən fərqləndirmək üçün "böyük" ifadəsindən istifadə olunurdu. Dünya tarixində də şəhər məhz bu adla tanınır.

Ümumi məlumat
-------------

Herakleopol nomarxları VIII sülalənin hökmranlığı dövründə güclənərək müstəqilləşirlər. Nomarx I Xeti hakim nəsli devirərək taxta oturur. Beləlikdə Herakleopol xanədanının uzun müddətli hakimiyyəti başlayır. Manefon öz yazılarında IX və X sülalənin eyni bir nəsildən olduğunu göstərir. Müasir zamanda da bu fikir arxeoloji qazıntılar nəticəsində təsdiqlənmişdir.

IX və X sülalərin hakimiyyəti zamanı Herakleopol Aşağı Misirin paytaxtına çevrilir. Əlverişli ticarət yollarının üstündə yerləşməsi və bol su ehtiyatı şəhərin inkişafına, böyüməsi və nəticədə Qədim Misirin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə gətirib çıxartdı.

Ancaq Misir birləşdirildikdən sonra Herakleopol əvvəlki əzəmətini itirdi. Tebes şəhəri ön plana çıxdı.

Maraqlı faktlar
---------------

* Qədim Misir inancına görə məhz bu şəhərdə axirət dünyasının tanrısı Osiris və oğlu səma tanrısı Qor padşahlıq taxtına çıxmışlar.
* Əfsanəyə şəhərdə böyük labirint mövcud olmuşdur və hazırda yerin altında qalmaqdadır. Ancaq arxeoloji axtarışlar bu faktı təsdiq etməmişdir.
* Bəzi alimlər İncildəki Hanes şəhərini Herakleopolla eyniləşdirirlər.
* Strabona görə Herakleopol sakinləri manqustları müqəddəsləşdirirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  An Introduction to the Archaeology of Ancient Egypt, 2008. Oxford: Blackwell Publishing. 2008.
2. ↑  Ehnasya 1904. London: Gilbert and Rivington Limited. 1905.
3. ↑  Orr, James, M.A, D.D. (1915). *International Standard Bible Encyclopedia*.
4. ↑  *Strabon*. Coğrafiya.
 XVII, 1.39
**Eymeria** – (*lat.*  Eimeria magna ) – koksidilər sinfinə aid növ.

Bu növ adadovşanlarının bağırsaqlarında parazitlik edir və geniş yayılmışdır. *Eymeria magna* bağırsağın epiteli hüceyrələrində parazitlik edir. Elektron mikroskopik tədqiqatlar göstərir ki, koksidilər həddən artıq kiçik olmalarına baxmayaraq çox mürəkkəb quruluşa malikdirlər. Xüsusən onların sporozoit və merozoit mərhələləri mürəkkəb quruluşludur. Koksidilərin bədəni xaricdən üçqatlı membranla – pellikula ilə örtülmüşdür. Daxildə konoid mikronemlər, mikroborucuqlar, nüvə, endoplazmatik şəbəkə, Holci aparatı, mitoxondri, roptrilər və digər elementlər vardır. Sahibin yoluxması sistanın qəbul olunması anından başlayır. Bağırsaqda oosistadan və spordan sporozoitlər çıxır və bağırsağın epiteli hüceyrələrinə daxil olur və yeni inkişaf tsiklinə başlayır.

Həmçinin bax
------------

* Koksidilər
* Malyariya paraziti

Ədəbiyyatı
----------

**F.Q.AĞAMALIYEV , E.Ə.MURADOVA** Onurğasızlar zoologiyasından praktikum. Bakı, "Maarif nəşriyyatı, 2004. 204 səh. şəkilli.
**Ütəlgi qızılquş** (*lat.* Falco cherrug) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin qızılquşkimilər dəstəsinin qızılquşlar fəsiləsinin qızılquş cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

Təsviri
-------

Qarğadan az iridir (0,8-1,1 kq). Bel tərəfi paslı-qonur, qarın tərəfi isə ağdır, amma üzərində damcı formalı naxışlar uzanır. Quyruğu uzundur, tünd qəhvəyi və sarı rəngli köndələn zalaqları var. Ayağı sarıdır.

Yayılması həyat tərzi
---------------------

Avropada və Asiyada yayılıb, qışlamaq üçün Şimali Afrikaya qədər miqrasiya edir. Azərbaycana qışlamaq üçün gəlir və miqrasiya edən bəzi populyasiyası buradan keçir (oktyabrda və martda).

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Seyrək ağac və qaya olan açıq sahələrdə yaşayır. Sıx meşədə olmur. Əsas yemi siçanabənzər gəmiricilər və torağaydan tutmuş zağcaya və boz vağa qədər quşlardır. Quşları havada ovlayır. Ələ öyrədilmiş ütəlgi qaz da ovlaya bilir

Sayı və azalma səbəbi
---------------------

1950-ci illərə qədər miqrasiya vaxtında çox, qışda adi saylı olub. Son 50 ildə miqrasiya vaxtında adi saylı olub, qışda isə nadir qalıb. XX əsrin axırında 56, 10 il sonra isə 25 qışlayan quş sayılıb. Miqrant populyasiyasının sıxlığı az-çox sabitdir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Uzun müddət ovçu quş kimi istifadə edilməsi, XIX-XX əsrlərdə "zərərli" quş kimi tələf edilməsi, yem obyektlərinin (gəmiricilər) zəhərli olması, gecələməsi
və dincəlməsi üçün yararlı olan tək-tək hündür ağacların qırılması.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
--------------------------------------

Ovlanması və satışı qadağandır. Respublikanın və Naxçıvan MR-in Qırmızı kitablarına daxil edilib. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir. Beynəlxalq miqyasda qorunur.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
------------------------------------------

Son 30-40 ildə miqrant quşların sayı ciddi dəyişmədiyi üçün hələ ki, əlavə tədbirə ehtiyac yoxdur. Lakin ekoloji maarifçilik güclənməlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3
3. ↑  "Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar". 2013-07-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-22.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q165974
* Wikispecies: Falco cherrug
* ADW: Falco\_cherrug
* ARKive: falco-cherrug
* Avibase: A9F5149411AE52AD
* BioLib: 8550
* BirdLife: 22696495
* CMS: falco-cherrug
* eBird: sakfal1
* EoL: 45514168
* EUNIS: 8709
* Euring: 3160
* Fauna Europaea: 96746
* Fauna Europaea (new): d2f7ec9a-ed8c-4c7e-89fd-df72e97d99f9
* Fossilworks: 373316
* GBIF: 2481034
* IBC: saker-falcon-falco-cherrug
* iNaturalist: 4691
* IRMNG: 10193139
* ITIS: 175633
* IUCN: 22696495
* NBN: NHMSYS0000533111
* NCBI: 345164
* Species+: 10949
* Xeno-canto: Falco-cherrug

 |
İlk dəfə dağların təzyiqin lokal dəyişməsinə təsirini Kibel vermişdir. Daha sonra bu sahəd Petrenkonun araşdırmaları olmuşdur.

Oroqrafik siklogenez və antisiklogenez
--------------------------------------

Oroqrafik siklogenezə tez-tez cəbhə xəttinin dağ yamacında deformasiyasını misal gətirirlər. Dağların siklonların yaranmasına təsiri ilə yanaşı siklogenez üçün əlverişli tarmobarik sahə olmalıdır.

Oroqrafik sikonlar:

* Skaqerraks siklonu
* Genua siklonu
* Karpat siklonu
* Qara dəniz siklonu

Oroqrafik siklonlar Orta və Mərkəzi Asiya, Sibir və Uzaq Şərq üçün xarakterikdir. Oroqrafiyanın təsiri ilə siklonlarda seqmentləşmə müşahidə olunur. Burda 2 variant mümkündür:

I variant – siklon yamaca perpendikulyar istiqamətdə hərəkət edir. Küləkdöyən yamacda yeni siklonik mərkəz yaranır. Bu zaman köhnə siklon mərkəz əks yamacda saxlanır. Küləkdöyən yamacda təzyiq qalxır və siklon zamanla dolur. Digər yamacda isə təzyiq düşür, barik çökəklik yaranır və onda yeni siklon yaranır. Yeni siklon inkişaf edir, köhnə siklon isə dolur. Ancaq uzun müddət hər 2 mərkəz eyni vaxtda mövcud olur. Yeni cəbhə sistemi sürtünmə qüvvəsinin konvergensiyası hesabına formalaşır. Yeni siklonun isti cəbhəsi əsas cəbhəyə çevrilir. Onun soyuq cəbhəsi köhnə siklonun soyuq cəbhəsi ilə birləşir. Yamac nə qədər hündürdüsə siklon seqmentasiyası daha güclü olur. Bu proseslər Karpat, Yeni Torpaq, Apennin, Burein, Ural, Skandinaviya əraziləri üçün xrakterikdir.

II variant – siklon yamaca paralel istiqamətlənir. Yamaca yaxınlaşan siklon ikiyə bölünür. Bu zaman 2 mərkəz yaranır. Bir mərkəz yamacdan şimalda , digəri cənub yamacda yer alır. Öz inkişaflarının növbəti mərhələlərində siklonlar fərqli sürətlərlə yerdəyişirlər. Şimaldakı mərkəz daha sürətli olur. 
Bu proses Elbrus, Kopetdağ, Paropamiz, Hindiquş dağları üçün xarakterikdir.

Mürəkkəb siklogenez – Əgər siklon dağlıq rayonda hərəkəti zamanı bir neçə yamacla rastlaşırsa mürəkkəb konfiqurasiyaya malik siklogenez proses baş verir. Bu proses isə Kiçik Asiya, Qafqaz, Elbrus və Kopetdağ üçün xarakterikdir.

Oroqrafik antisiklogenez zamanı dağ yamacının küləkdöyən yamacında sərbəst antisiklonik mərkəzin yaranması ilə müşayət olunur. Oroqrafik antisiklogenezə Şimali Qafqazda rast gəlinir. Bundan başqa aşağıdakı atisiklonları nümunə göstərə bilərik:

* Qrenlandiya antisiklonu (il boyu)
* Skandinaviya antisiklonu (qışda)
* Kol antisiklonu (qışda)
* Sibir antisiklonu

Bunlar qeyri-cəbhəvi aşağı termik antsiklonlardır.

Dağlar arasında aşağı hərəkətli antisiklonların güclənməsi müşahidə olunur. Təzyiqin yüksəlməsinə aşağıdakı faktlar aiddir:

* Axınların dayanması və soyuq hava kütləsinin yamac qarşısında toplanması
* Orta troposferdə burulğan sürətinin mənfi adveksiyası
* Sürtünmə əmsalının artması və sürtünmə layının böyüməsi
* Bu proses Şimali Qafqaz, Orta Asiya və Sibir üçün xarakterikdir.

Həmçinin bax
------------

* Antisiklon
* Tropik siklon
* Siklon
**Orsolya Takaç** (20 may 1985, Budapeşt) — Macarıstanı təmsil edən su poloçusu.

Karyerası
---------

Orsolya Takaç, Macarıstan yığmasının heyətində 2008-ci ildə Çinin ev sahibliyində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Bürünc medal uğrunda görüşdə Avstraliya yığmasına 11:12 hesabı ilə məğlub olan Macarıstan yığması, XXIX Yay Olimpiya Oyunlarını dördüncü pillədə başa vurdu.

Daha sonra Orsolya Takaç, Macarıstan yığmasının heyətində 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığın ev sahibliyində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Bürünc medal uğrunda görüşdə Avstraliya yığmasına 11:14 hesabı ilə məğlub olan Macarıstan yığması, London Olimpiadasını dördüncü pillədə başa vurdu.

Orsolya Takaç, Macarıstan yığmasının heyətində 2016-cı ildə Braziliyanın ev sahibliyində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Bürünc medal uğrunda görüşdə Rusiya yığmasına 18:20 hesabı ilə məğlub olan Macarıstan yığması, Rio-de-Janeyro Olimpiadasını dördüncü pillədə başa vurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Orsolya Takaçın tərcümeyi-halı". www.olympedia.org ( (ing.)). 24.07.2020. 2022-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24.07.2020.

| ⛭Macarıstan yığması — 2008 Yay Olimpiya Oyunları (4-cü yer) |
| --- |
| A. Dyer • A. Pelle • A. Primas • A. Valhay • D. Kistelehi • F. Bravih • İ. Soos • K. Şremho • K. Zantlyaytner • M. Ştiber • O. Tahaç • P. Xorvat • R. Dravuç |  |

| ⛭Macarıstan yığması — 2012 Yay Olimpiya Oyunları (4-cü yer) |
| --- |
| B. Buyha • D. Antal • D. Çabay • D. Çiqanyi • E. Qanql • F. Bolonyay • İ. Tot • K. Mençinqer • O. Tahaç • Q. Sonç • R. Dravuç • R. Kestxey • X. Kistelehi |  |

| ⛭Macarıstan yığması — 2016 Yay Olimpiya Oyunları (4-cü yer) |
| --- |
| A. İlleş • B. Buyha • D. Antal • D. Çabay • D. Çiqanyi • E. Qanql • İ. Tot • K. Qarda • O. Kaso • O. Tahaç • Q. Sonç • R. Kestxey • X. Kistelehi |  |
**Tankobon** (yap. 単行本 «ayrı nəşr olunan kitab») — kitab nəşrinin formatı. Adətən seriyaya daxil olunmayan kitab kimi olur. Çox vaxtı yumşaq üzlukdə olur.

«Tankobon» terminini bir əsərin çoxlu hissələri yığılan nəşrlərə də aid etmək olar. Belə tankobonlar 300-400 səhifədən ibarət olurlar, cib kitabı olçüsündə, yumşaq üzlük və həftəlik jurnallarla müqayisədə daha yüksək keyfiyyətli kağızdan hazırlanırlar. Adətən manqa əvvəlcə jurnallarda çap olunur, sonradan tankobon formatında çıxır. Bəzi manqalar dərhal tankobon kimi, bəziləri isə heç vaxt tankobon formatında çap olunmurlar.

Ən çox müvəffəqiyyətlər qazanmış manqanı aydzobana (yap. 愛蔵版 *aydzo:ban*) formatında kolleksionerlər üçün xüsusi nəşr kimi çap edirlər. Aydzobanalar məhdud tirajla, yüksək keyfiyyətli kağızda çap və əlavə bonuslarla təchiz olunurlar: xüsusi futlyar, başqa üzlük, rəngli səhifələr va sair. Ən məşhur manqalar adətən tankobon formatında çap olunurlar. Hərdən aydzobana sözünün sinonimi kimi *kandzenban* (yap. 完全版, «tam versiya») terminidən istifadə olunur.

Həmçiinin bax
-------------

* Manqa
* Ranobe
**Kiberskvottinq** (ing. *Cybersquatting*) – kimlərinsə qeydiyyatdan keçmiş ticarət və ya xidmət nişanı olan domen adlarının zəbt edilməsidir. Domen adların qeydiyyatından mənfəət əldə edənlər isə kiberskvotterlərdir.

İnternetdə "qara bazar"
-----------------------

Kiberskvottinq son 3 ildə bütün dünyada çox geniş yayılıb. Ümumiyyətlə artıq "gözəl və məşhur adlar" üzrə İnternetdə nəhəng "qara bazar" formalaşıb (www.sedo.com). Məsələn, 2007-ci ilin noyabr ayında baha qiymətə satılan domen adlar siyahısına greeting.com ($350 min), sochi.info ($773 min), sochi-life.com ($1 mln) daxildirlər.

Kiberskvottinqə qarşı mübarizə
------------------------------

Dünya təcrübəsi göstərir ki, əgər domen ad hər hansı ölkənin və ya şəhərin adını özündə əks etdirirsə, və ya hər hansı təşkilatən əmtəə nişanını daşıyırsa, digər tərəfdən bu zaman kiberskvottik (domen adlar vasitəsilə gəlir əldə etmək) və antitəbliğat fəaliyyəti sübut olunarsa, domen adın qeydiyyatçının əlindən alınaraq əsil sahibinə qaytarılması mümkündür. Dünyada domenlərlə bağlı mübahisələri araşdıran bir neçə mərkəz akkreditə edilmişdir. Baxılan mübahisələrin 90%-i Ümumdünya intelektual mülkiyyət təşkilatının (World Intelectual Property Organitation, WIPO) Arbitraj-vasitəçi mərkəzi və Milli Arbitraj Form (National Arbitration Forum, NAF) kimi təşkilatların payına düşür.

Həmçinin bax
------------

* NAF
* İnternet
* Domen

Xarici keçidlər
---------------

* Domen bazarı
* Domen adların satışı Arxivləşdirilib 2008-08-13 at the Wayback Machine
* .az domen adların qeydiyyatı
* Domen bazarında yeniliklər


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***İnternet** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
İsrail Müdafiə Qüvvələrinin 188-ci briqadasının təlimlərindən görüntü
Challenger 2 tankının topu
**Tank silahı** və ya **tank topu** — bir tankın əsas silahıdır. Müasir tank silahları kinetik enerjili nüfuzedicilər (KE mərmisi), yüksək partlayıcılı tank əleyhinə mərmilər və bəzi hallarda idarəolunan raketləri ata bilən böyük çaplı yüksək sürətli silahlardır. Hava hücumundan müdafiə silahları da tanklara quraşdırıla bilər.

Tank silahları yüngül zirehli texnika və xüsusilə digər ağır zirehli tanklar da daxil olmaqla bütün mənzillərdə müxtəlif yer hədəflərini məjv etmək üçün hər zaman birbaşa atəş rejimində istifadə olunurlar. Zirehli silah taretinin məhdud sərhədlərinə yerləşdirilmək üçün mümkün qədər kompakt və yüngül paketdə dəqiqlik, məsafə, nüfuz və sürətli atəş təmin etməlidirlər. Tank silahları tez-tez özündə olan döyüş sursatından istifadə edir və sürətli yenidən yüklənməyə imkan verir (və ya avtomatik yükləyicilərin istifadəsi).

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-12-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-23.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-23.
**Tanon boğazı** - Filippinin Visayas bölgəsindəki Neqros və Sebu adalarını ayıran boğaz. Təqribən 160 km (100 mil) olan boğaz Visayan dənizi ilə Mindanao dənizini (Bohol dənizi) birləşdirir. Onun eni cənubda ən dar nöqtəsi ilə birlikdə 5–27 km arasında dəyişir. Boğaz şimalda ən böyüyü Bantayan olan Don adaları tərəfindən qapadılır. San Karlos, Neqros Okkidental, Bais, Neqros Oriental ve Toledo, Sebu dərin su limanlarına sahibdir. Tanon boğazı Bais Sitidən hərəkət edən tur qayıqları ilə balina və delfin müşahidəçiliyi ilə məşhurdur.

Qorunan ərazi
-------------

Tanon Boğazı Qorunan Dəniz Mənzərəsi 1998-ci il tarixli 1234 saylı bəyannaməyə əsasən prezident Ramos tərəfindən yaradılmışdır. 5.000 km2-dən çox ərazi ilə Filippindəki ən böyük qorunan dəniz ərazisidir.

Mifologiya
----------

Sebuano mifologiyasında Sebuanonun böyük tanrısı Kaptanın üç qanadlı nəhəng elçilərindən biri (Sinoqo) istənilən şəxsi istənilən şeyə çevirə bilən qabığı oğurladığı üçün cəzalandırıldı. Elçi Sinoqo yaraşıqlı kişi və "Kaptanın sevimlisi" idi. Sinoqonun xəyanətini eşidən Kaptan digərlərinə onu təqib etmələrini əmr etdi. Sinoqo qərbə qaçdı və qabığın gücündən istifadə edərək özünü nəhəng timsaha çevirdi (qədim inanclarda müqəddəs heyvan). Beləliklə, "iki ada arasındakı dərinliyə" - indiki Neqros və Sebu adalarının arasındaki dərinliyə enə bildi. Məyus və qəzəbli Kaptan Sinoqonu ildırımla vurdu, Sinoqo zərbənin təsirindən şok vəziyyətinə düşdü. Kaptan onu sonsuza qədər Tanon boğazında həbs etdi. Amma Kaptan xəyanətinə rəğmən, Sinoqoya müqəddəs timsah cildini saxlamağa icazə verdi. Sinoqo ildırımla vurulanda qabığı əlindən dənizə saldı, ancaq bir dəniz məxluğu onu götürüb kapitana çatdırdı. O vaxtdan bəri hər dəfə boğazda burulğan görünsə, insanlar Sinoqonun boğazın dərinliklərindəki həbsxanasından çıxmağa çalışdığına inanırlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tanon-Strait at the Encyclopædia Britannica". 2022-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-20.
2. ↑  "Presidential Proclamation No. 1234 s. 1998 (27 May 1998), DECLARING THE TAÑON STRAIT SITUATED IN THE PROVINCES OF CEBU, NEGROS OCCIDENTAL AND NEGROS ORIENTAL AS A PROTECTED AREA PURSUANT TO RA 7586 (NIPAS ACT OF 1992) AND SHALL BE KNOWN AS TAÑON STRAIT PROTECTED SEASCAPE". 25 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 November 2021.
3. ↑  "Love Letter to Tañon Strait". 2022-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-11-20.
4. ↑  ""Visayan Folklore | the Great Battle of Mythical Creatures • THE ASWANG PROJECT". 26 January 2017". 21 November 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 November 2021.
**Çalma** və ya **türban** – Şimali Afrika, Ərəbistan yarımadası, Hindistan və Asiyanın bəzi digər bölgələrində geniş yayılmış kişi baş örtüyü. Onun hazırlanması üçün 6-8 metr parça lazımdır. Bəzi növlərinin hazırlanması üçün 20 metrədək parçadan istifadə edilir.

Adətən, fəs, yaxud araqçının üstündən dolayırdılar. Tipik İran geyimi olan türban hələ e.ə. 6—5 əsrlərdə Midiyada geniş yayılmışdı.

Çalmanı başa bağlanmış yaylıq, fəs və ya araxçına sarıyırlar. Bəzi regionlarda çalma başda xüsusi sancaqlarla bərkidilir.

Həmçinin bax
------------

* Araqçın
* Papaq
* Azərbaycan milli geyimləri

| ⛭Geyimlər |
| --- |
| Üst geyimləri | Yapıncı  • Arxalıq  • Baharı  • Qaba  • Çuxa  • Çəpkən  • Don  • Eşmək  • Əlcək  • Gödəkcə  • Güləcə  • Xalat  • Jilet  • Kostyum  • Köynək  • Kürk  • Ləbbadə  • Palto  • Pencək  • Pərəncə  • Plaş  • Şalvar  • Kolqotqa  • Üst köynəyi |
| Ayaq geyimləri | Ayaqqabı  • Çarıq  • Lapçın  • Boğazdı  • Dübəndi  • Başmaq  • Corab  • Çəkmə  • Sabo  • Çəkələk |
| Geyim elementləri | Kəmər |
**Qumluq ödotu** (*lat.* Helichrysum arenarium) — bitkilər aləminin astraçiçəklilər dəstəsinin mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinin ödotu cinsinə aid bitki növü.

Təsviri
-------

Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovundan çoxlu miqdarda vegetativ gövdə və çiçəklər çıxır. Yarpaqları növbəli, gövdəsi isə keçəyəbənzər-tükcüklüdür. Aşağı yarpaqları uzunsov saplaqlı, orta və yuxarı yarpaqları isə oturaqdır. Çoxsaylı səbətciyi qalxanşəkilli çiçək qrupunda formalaşmışdır. Səbətciyin diametri 7–9 mm olur. Yarpaqları limonu-sarı rəngli, quru və kənarları bölünmüüş olur. Bütün çiçəkləri boruşəkilli, 5 dişcikli, yumşaq tükcükdən ibarət çəhrayı kəkillidir. Çiçək yatağı kiçik oyuqludur.

Aromatik zəif iyli olub, tünd-acı dadlıdır.

Quru qumsal, hətta daşlı torpaqlarda, bəzən qaratorpaq və gilli yerlərdə yayılır.

Bitkinin yan çiçəklərini təzə çiçəkləyən dövrdə toplayırlar. Çiçəklərini iti bıçaqla 1 sm ölçüdə kəsmək lazımdır. Çiçəkləri toplanılan sahədən təkrar toplanılma 7 gündən bir aparıla bilər. Gövdə və köklərin tamamilə və ya qismən qoparılması qadağandır. Eyni sahədən xammalın təkrar toplanılması 1–2 ildən sonra aparılmalıdır. Xammal çardax və naveslərdə, yaxşı ventiliyasiyalı yerlərdə kağız və parça üzərində 2–3 sm sərilərək və ya 40C0 temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır. Metal şifrdən ibarət olan yerdə qurudulması yolverilməzdir.

Qaranlıq havalı yerlərdə, anbarlarda kisədə, apteklərdə isə yeşik və dəmirdən ibarət bağlı yerlərdə saxlanılmalıdır. Saxlanılma müddəti 4 ildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  S. C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova. Bitkilərin sirli dünyası (ot bitkiləri). Bakı: 2016, s.333

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Helichrysum arenarium* | 
* Wikidata: Q27984
* Wikispecies: Helichrysum arenarium
* BioLib: 41544
* EoL: 6230372
* EUNIS: 157066
* FoC: 200024007
* GBIF: 3131809
* GRIN: 104335
* iNaturalist: 194555
* IPNI: 212418-1
* ISC: 114710
* NCBI: 261776
* NZOR: 6ff104e8-756b-490a-ab01-bc0bbfe333be
* PfaF: Helichrysum arenarium
* Plant List: gcc-46514
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:212418-1
* Tropicos: 2700865
* WFO: wfo-0000090226
* WoRMS: 1159990

 |
| *Gnaphalium arenarium* | 
* Wikidata: Q21874388
* EUNIS: 3536
* GBIF: 5399776
* GRIN: 458050
* IPNI: 209117-1
* NZOR: 41221ce5-2ba6-46aa-a6a3-ecbc6d33fbb2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:209117-1
* Tropicos: 50055790

 |
**Müstənsəriyyə mədrəsəsi** — XIII əsrə aid mədrəsə.

Haqqında
--------

Abbasilər xilafəti dövründə Xəlifələrin öz mədrəsələri də fəaliyyət göstərirdi. Bu mədrəsələrə onlar öz savadı ilə seçilən müəllimləri dəvət edirdilər. Abbasilər sülaləsinin otuz altıncı xəlifəsi əl-Müstənsir (1226–1242) özünün əl-Müstənsəriyyə adlanan mədrəsəsinə "fəzilətləri özündə birləşdirən alim, ədəb, fiqh, hüquq və hikmətdə səriştəli şeyx Rəşidəddin əl-Fərqanini müəllim kimi təyin etmişdi. Əslən Azərbaycanın Mərənd şəhərindən olan İmadəddin Əbu Zülfəqqar Məhəmməd ibn əl-Əşrəf əl-Mərəndi (1199/1200–1281) də bu mədrəsənin müəllimi olmuşdur. Bu təyinatdan əvvəl 1233-cü ildə Bağdada gələn bu ləyaqətli fəqih "əl-Xilatiyyə"rabatında sakin olmuşdu. 1234-cü ildə "Müstənsəriyyə" mədrəsəsinin açılışı vaxtı mədrəsənin fəqihi təyin edilmişdi. Sonra isə 1250/1251-ci ildə Vasitdə məskunlaşaraq tədrislə məşğul olmuşdu. O, 1281-ci ildə vəfat etmiş və imam Musa ibn Cəfərin yanında dəfn edilmişdi.

Bu mədrəsədə bəzi görkəmli azərbaycanlı ziyalıların təhsil alması haqqında məlumat vardır. Bağdadın "Müstənsəriyyə" mədrəsəsinə təhsil almaq üçün gedənlər arasında XIII əsrin elm və hünər sahiblərindən sayılan Səfiyəddin Əbdülmömin ibn Yusif Fəxir əl-Urməvini də qeyd etmək lazımdır. O, təhsil almaq üçün kiçik yaşlarında bu mədrəsəyə getmişdi.

Həmçinin bax
------------

* Nizamiyyə mədrəsəsi
* Gəncə mədrəsəsi
* Ordubad mədrəsəsi
* Zaviyə mədrəsəsi
* Nizamiyyə mədrəsəsi (Gəncə)
* Beyləqan mədrəsəsi
* Marağa mədrəsələri
* Şamaxı mədrəsəsi
* Dəməşq Atabəylər mədrəsəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nərgiz Əliyeva. Orta əsrlərdə Azərbaycan alimlərinin elmi əlaqələri və tədris fəaliyyəti. Bakı: "Turxan" NPB, 2015, s. 83–84" (PDF). 2021-09-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-03-17.
2. ↑  Сейидбейли M. Научно-культурная жизнь Азербайджана (второй половины XIII-начало XIV в.) Баку: 1999, c. 113
3. ↑  Tərbiyət Məhəmmədəli. Danışməndani Azərbaycan. Görkəmli elm və sənətadamları. Bakı: Azərnəşr, 1987,s.313

Xarici keçidlər
---------------

Nərgiz Əliyeva. Orta əsrlərdə Azərbaycan alimlərinin elmi əlaqələri və tədris fəaliyyəti. Bakı: "Turxan" NPB, 2015.
Tenday sektasının Hiey dağında yerləşən mərkəzi olan Enryaku məbədi.
**Tenday** (天台宗?) – buddizmin Yaponiyadakı sektalarından biri. IX əsrdə Çindəki Tyantay sektası əsasında yaradılmışdır. Bu sekta XIII əsrə kimi Yaponiyanın ən populyar iki buddist sektasından biri idi. Sektanın nəzəriyyələri Lotus sutrasına əsaslanır.

Tarix
-----

Tenday sektasının əsası 806-cı ildə keşiş Sayço tərəfindən qoyulmuşdur. Yaponiyadakı Tenday sektası Çindəki Tyantay sektasına əsaslanır. Bu sektanın mərkəzi Çinin Tyantay dağında yerləşdiyi üçün belə adlandırılmış, daha sonra Tenday sektası üçün də bənzər addan istifadə olunmuşdur.

Sayço 804-cü ildə Çinə səyahət edərək 9 ay boyunca Tyantay dağında buddizmi öyrənmiş və Tyantay buddizminin ustası olmuşdur. Sayço Yaponiya imperatoru Kammudan icazə alaraq Kiotonun şimal-şərqində yerləşən Hiey dağında buddizm məbədi tikdirmişdi. Sayço Çindən Yaponiyaya qayıdanda bu məbədi Tenday sektasının mərkəzinə çevirmişdir.

İmperator Kammu paytaxtı Naradan Kiotoya köçürdükdən sonra Tenday sektasını dəstəkləməyə başlamışdır, çünki Naradakı digər buddizm sektaları dövlətin işlərinə qarışmağa çalışırdı. Sayçonun Hiey dağında tikdirdiyi Enryaku məbədi böyüyərək 3000-dən tikilidən ibarət struktura çevrilmişdir. Bir çox dini lider Tenday buddizmini burada öyrənmişdir.

Tenday sektası Şinqon sektası ilə birlikdə XIII əsrə kimi Yaponiyanın ən geniş yayılmış iki buddist sektasından biri idi. Tenday sektası ən güclü dövrünə X-XI əsrlərdə çatmışdır. Həmin dövrdə Yaponiya imperatorları və Fucivara kimi güclü ailələr Tenday sektasına güclü dəstək verirdilər. Tenday sektası şintoizmdəki kamiləri mənimsəyərək praktikalarına əlavə etmişdir. Tenday sektası aristokratiya ilə assosiasiya olunduğu üçün Təmiz torpağın buddizmi, Niçiren buddizmi və feodal hərbi liderlərin dəstəklədiyi Zen buddizmi kimi populyar sektaların kölgəsində qalmağa başlamışdır. Onların üçü də Tenday sektasının nəzəriyyələrinə əsaslansa da, daha sonra ayrı-ayrı sektalara çevrilmişdirlər.

Nəzəriyyələri
-------------

Tenday keşişləri 12 il boyunca hazırlıq keçirərək buddist əlyazmalarını və Hiey dağında meditasiyanı öyrənirlər. Tenday buddizminin nəzəriyyələri Lotus sutrasına əsaslanır. Bu sutraya görə bütün insanların müdrik budda olma potensialı var. Tenday sektası buddizmin Mahayana qoluna daxildir. Bu sekta bir çox sayda insanın əqidəsini dəyişməsinə icazə versə də, Naradakı Hosso sektası kimi sektalara görə ancaq keşişlər budda ola bilərlər.

Tenday buddizmində yerinə yetirilən əsas praktikalardan biri nembutsudur. Bu, daha sonra Təmiz torpağın buddizmi və Amidaya sitayiş edən digər sektalar üçün də praktikaya çevrilmişdir. "Namu Amida Butsu" ("Məni xilas et, budda Amida") ifadəsinin qısaltması olan "nembutsu" sözünü tez-tez təkrarlamaq insanı xilas edir və onu Amidanın Qərb cənnətində dirildir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23  Perkins

Ədəbiyyat
---------

* *Perkins, Dorothy.* Encyclopedia of Japan: Japanese History and Culture, from Abacus to Zori. Roundtable Press. 1991. səh. 350. ISBN 0-8160-1934-7. İstifadə tarixi: 13 may 2022.
**Müseyib İlyasov** (1884, Oğuldərə, Laçın rayonu – 1944, Karaqanda vilayəti) — Azərbaycanda xalq təhsilinin yayılmasında müstəsna xidmətləri olan ziyalı, Şuşada açılan darülmüəlliminin ilk təşkilatçı və müdiri.

Həyatı
------

Müseyib İbrahim oğlu İlyasov 1884-cü ildə Laçın rayonunun Oğuldərə kəndində anadan olmuşdur. M. İlyasov Minkənd kəndində olan Rus-Tatar məktəbində təhsil almağa başlamış sonra isə Şuşa şəhərində təhsilini davam etdirmişdir. Burda təhsilini tamamladıqdan sonra Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olmuş 1912-ci ildə Seminariyanı bitirmişdir.

Şəxsiyyətə pərəstiş dövrünün acı havası xalqımızın minlərlə zəkalı və istedadlı oğullar kimi, maarif fədaisi olan Müseyib İlyasovu da ədalətsizlik məngənəsinə salmışdır.

O, 1941-ci ilin sentyabr ayında cinayətkarcasına təşkil edilmiş saxta ittiham əsasında həbs edilmiş, cinayəti sübut olunmasada, 8 il həbs cəzası ilə azadlıqdan məhrum edilmişdir.

1944-cü idə 60 yaşında Karakanda şəhərində həbsdə vəfat etmişdir.

1956-cı ildə onun cinayət işində heç bir cinayət tərkibi olmadığı aşkar edilmiş və Müseyib İlyasova ölümündən sonra bəraət verilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Müseyib İlyasov Seyid Əzim Şirvaninin nəvəsi olam Mir Fazilin müdir olduğu məktəbə müllim təyin edilmiş və 1920-ci ilədək Bakıda,Qubada məktəbdə işləmişdir.

1920-ci ildə Şuşa şəhərində açılan Müəllimlər Seminariyasının dərilmüllimin yaradıcılarından olmuş və 1925-ci ilədə Seminariyanın direktoru olmuşdur.

1925-ci ildə 1931-ci ilədək Zəngəzur Qəza Xalq Maarif şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləmişdir.

1926-cı ildə Bakıda çağrılan Türkoloji qurultayın iştirakçısı olmuşdur.

Müseyib İlyasov Xalq Maarif Şöbəsinə rəhbərlik etdiyi illərdə Laçın şəhərində, Şamkənd, Vağazin, Qorçu, Kürdhacı, Hoçaz və onlarla başqa kəndlərdə məktəblər açmış və onların istifadəyə verilməsində şəxsən iştirak etmişdir.

M. İlyasov 1931-ci ildən 1939-cu ilədək Xalq Maarif Komisarlığında bir çox məsul vəzifələrdə həmçinin V. İ. Lenin adına APİ-nin Rus dili kafedrasında assistent və s. vəzifələrdə çalışmışdır.

Mənbə
-----

* Laçın qəzetinin Minkənd kənd orta məktəbinin 120 illik yubleyinə həsr edilmiş xüsusi buraxılışı. Bakı 2010, səh. 20.

Xarici keçidlər
---------------

Oğuldərədən başlayıb, Karaqandada bitən ömür… Arxivləşdirilib 2018-05-20 at the Wayback Machine
Təbii yayılması:
----------------

Şimali Amerika, İspaniya, Türkiyədə-Ağ, Mərmərə və Egey dənizləri ətrafı ərazilərdə rast gəlinir. Bu palıd növü budaqlarında fırlar əmələ gətirən mənənələrin (Coecus ilicus) sahib bitkisidir və növün adı bununla əlaqədar adlandırılıb. 1683-cü ildən mədəni şəraitdə becərilir.

Botaniki təsviri:
-----------------

Hamar, boz qabıqlı, yığcam, sıx, dik gövdəli həmişəyaşıl koldur. Yarpaqların uzunluğu 1,5-3,5 sm və eni 0,6-2 sm, oval, ellipsvari və ya uzunsov-yumurtavari, ucu biz və ya ucu yumru, bünövrəsi yumru və ya ürəkvari, kənarları dalğalı, hər tərəfdən 4-6 cüt bizvari dişli, cod, dərili, üstü çılpaq, parlaq, tünd yaşıl, alt tərəfi daha açıq, çılpaq və ya damarcıqların künclərində zəif tükcüklüdür. Saplaqları möhkəm və çox qısadır. Budaqları çoxsaylı, boz, hamar, yaşlandıqda çatlayan qabıqla örtülmüşdür. Zoğları sarımtıl-boz, çılpaqdır. Tumurcuqları 3-4 mm uzun-luğunda, çılpaq və ya tüklüdür. Qozaların uzunluğu 1,5-2,5 sm, yumurtavari və ya uzunsov-yumurtavari, ucu biz, açıq qonur, tünd zolaqlı, tək və ya cüt, möhkəm, çoxiynəli kasacıqlı olub, ümumi saplaqda yerləşir. Örtüyü qozanı yarısınadək və ya onun uzunluğunun üçdə iki hissəsinədək örtür. Üzəri nazik, uzun, çox vaxt əyilmiş, iynəli pulcuqlarla örtülmüşdür. Mayda çiçəkləyir. Meyvələri sapsız, xırda, konusvari qozalardır, II il yetişir.

Ekologiyası:
------------

-200C-dək şaxtaya davamlıdır. Rütubətli yerlərdə yaxşı bitir.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Cənub zonasında və ya şimal rayonlarında konteynerdə becərilir. Abşeronda yaşıllaşdırmada rast gəlinir.

İstifadəsi:
-----------

Çox dekorativdir. Hamar, yaşıl yarpaqları payızda qırmızı rəng alır. Qabığından boya sənayesində istifadə olunurdu.

Məlumat mənbələri
-----------------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

İstinad
-------

* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q147525
* Wikispecies: Quercus rubra
* APA: 2181
* ARKive: quercus-rubra
* BioLib: 3456
* EoL: 1151317
* EPPO: QUERU
* EUNIS: 172466
* FEIS: querub
* FNA: 233501079
* GBIF: 2880539
* GRIN: 30744
* iNaturalist: 49005
* IPNI: 296701-1
* IRMNG: 10980480
* ITIS: 19408
* IUCN: 194226
* MichiganFlora: 1383
* MoBotPF: 280723
* NBN: NBNSYS0000011916
* NCBI: 3512
* NZOR: ad1757be-4e4f-4ff3-9ec3-5dec46dbe392
* NZPCN: 2869
* PfaF: Quercus rubra
* PFI: 261
* Plant List: kew-174902
* PLANTS: QURU
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:296701-1
* Tropicos: 13100118
* VASCAN: 5970
* WCSP: 174902
* WisFlora: 4737
* WFO: wfo-0000293006

 |

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 996.
**Qırmızı pirakanta** (*lat.* Pyracantha coccinea) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin pirakanta cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şərqi Aralıq dənizi sahilərinə məxsus nadir növüdür. Zaqafqaziyada, Krımda, İtaliyada, Fransada, keçmiş Yuqoslaviya ərazisində, Şimali İran və Türkiyədə rast gəlinir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 1-1,5 (2) m-ə qədər olan, iri budaqlı, tikanlarla əhatə olunmuş koldur. Yarpaqları qalın dərilidir, qışı keçirən, uzunsov-ellipsvari və ya uzunsov-neştərvari, bəzən yumurtaşəkilli formada olur, üst tərəfdən parlaq, tünd-yaşıl rəngli, alt tərəfdən tutqundur, cavan yarpaqları tüklu, daha sonra çılpaq olur, kənarları mişarvari-dairəvi dişlidir, saplağı qısadır. Qalxan çiçək qrupu budaqlanan olub, çoxçiçəklidir, sıxdır və qismən tüklüdür. Çiçəkləri xırda ağ və ya krem (açıq sarı) rəngdədir. Meyvələri şarşəkilli, parlaq narıncı-qırmızı və ya tünd qırmızı rəngdədir, noxud böyüklüyündədir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir. Meyvələr kol üzərində baharın əvvəlinə qədər qalır. Azdır və tək-tək rast gəlinir, toxumla və vegetativ yolla çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Çay boyu çınqıllıqlarda, meşəkə narlarında, seyrək meşələrdə, kolluqlarda, ovalıqlarda, dağlarda, aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər, bəzən yuxarı dağ qurşağında dəniz səviyyəsindən 1800 m yüksəkliyə qədər daşlı yamaclarda rast gəlir. Antropogen amillər ehtiyatının dəyişilməsinə səbəb olur. Mövcüd kollarını qorumaq və geniş sürətdə əkmək lazımdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Zaqatala (Tala kəndi), Şəki (Şin kəndi), Qusar (Qusarçay boyu), İsmayıllı (basqal və Talıstan kəndləri), Ağdaş (Bozdağ silsiləsində, Türyançay boyu), Şamaxı (Kirovka və Çuxurdyurd kəndləri) rayonları və Şuşa rayonun Daşaltı kəndində rast gəlinir. Gəncə , Sumqayıt və Bakı şəhərlərinin park və bağlarında əkilib becərilir. Turyançay qoruğu ərazisində qismən mühafizə edilir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ bitkidir. Meyvələri quşlar üçün yem əhəmiyyətlidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q159269
* Wikispecies: Pyracantha coccinea
* APA: 3187
* APNI: 151215
* BioLib: 39584
* Calflora: 8726
* Cal-IPC: pyracantha-coccinea
* EoL: 635933
* EPPO: PYECO
* EUNIS: 181150
* GBIF: 2988188
* GRIN: 30398
* iNaturalist: 57254
* IPA: 14117
* IPNI: 730611-1
* IRMNG: 10180152
* ISC: 45994
* ITIS: 25293
* MoBotPF: 286399
* NBN: NHMSYS0000462184
* NCBI: 193309
* NZOR: 45e9e3ee-55e2-416c-ba87-636405c067f3
* PFI: 2204
* Plant List: rjp-447
* PLANTS: PYCO2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:730611-1
* SANBI: 3465-2
* Tropicos: 27800338
* uBio: 5940972
* VASCAN: 8884
* WFO: wfo-0001008214

 |
Abqora hazırlamaq üçün yaşıl üzüm dərmək
**Abqora** – Kal üzümdən alınmış üzüm meyvəsinin şirəsi, qorasuyu.

Hazırlanma qaydası
------------------

Abqora hazırlamaq üçün kal üzüm salxımlarını toplayır, onları təmizləyir, yuyur, taxta və ya yaxşı qalaylanmış mis qaba doldurur və toxmaqla əzib suyunu sıxırlar. Sonra bu suyun narıngözlü ələkdən, yaxud tənzifdən süzüb şüşə qaba doldururlar. Kal üzümün suyu bulanıq olduğundan onu durulmaq üçün bir müddət qabda saxlayır, tam durulandan sonra butulkalara doldurur, ağzını bərk-bərk bağlayırlar.

Saxlama qaydası
---------------

Qora suyu butulkaya ağzına qədər doldurulmalıdır. Əks təqdirdə yarımçıq doldurulmuş butulkada qalmış hava mayeni acıdır, qora suyu öz keyfiyyətini itirir. Ağzına qədər qora suyu ilə doldurulmuş və ağzı bərkidilmiş butulkaları günəş işığı düşən yerə düzür və 40 gün butulkalar günəş işığı altında saxlanılır. Bu müddət ərzində butulkalardakı su öz şəffaflığını itirir, xına rəngi alır. Deməli, abqora hazırdır. Bundan sonra abqora dolu şüşələri günəş qarşısından götürüb sərin yerdə, divar şkaflarında və taxçalarda saxlayırlar.

İstifadə qaydası
----------------

Səbzi qovurma, yarpaq dolması və digər yağlı xörəkləri daha da ləzzətli etməkdən ötrü hər kəsin zövqündən asılı olaraq müəyyən miqdar abqora əlavə edilir.

Bunada bax qaqaş
----------------

Mənbə
-----

Xarici keçidlər
---------------
Qırmızı sağ əl
 **Qırmızı sağ əl** (*ing.* Red Hand of Ulster) - İrlandiyanın 4 tarixi əyalətindən biri olan Olsteri simvolizə edən heraldik simvol. Burada təsvir edilən qırmızı əl günəş tanrısı Nuadunun oğlunun əli ilə assosiasiya olunur. Həmçinin *İrlandiyanın Qırmızı əli* (*ing.* Red Hand of Ireland) və *O'Nillərin Qırmızı əli* (*ing.* Red Hand of O'Neill) kimi də tanınmışdır.

Simvolun mənşəyi haqda əfsanələrdən birinə görə, 2 nəfər torpaqlar üzərində hakimiyyət uğrunda yarışmaya girirlər. Yarışmanın şərti- su axınını keçərək, birinci olaraq əl ilə sahilə toxunmaq idi. Yarışanlardan biri qalib gəlmək üçün əlini kəsərək, onu sahilə atmışdır.

Bibliya versiyasına əsasən, İudanın gəlinin 2 əkiz uşağı var idi. Doğuş zamanı onlardan birinin əli görünmüşdür. Bu uşağın adı Zara idi. Onun əlini ilk uşaq olduğu üçün qırmızı sapla nişanlayırlar. Lakin körpə yenidən gizlənir və ilk olaraq onun qardaşı Fares anadan olur. Zara birinciliyi itirmiş kimi İberiyaya yollanır, sonradan onun davamçıları düşməndən xilas olmaq üçün Hiberniyaya - İrlandiyaya gəlib çıxmışdılar.

Hal-hazırda Olsterin qırmızı əli Şimali irland loyalistlərinin simvolu sayılır.

Olsterin bayrağı
**Teniente Marş adına hava limanıı** (*ing.* Teniente Rodolfo Marsh Martin Airport) — Kinq-Corc adasında yerləşən hava limanı. Antarktida qitəsinin ən ucqar şimal nöqtəsində yerləşir.

Hava limanı əsasən yaxınlıqda yerləşən qütb stansiyalarına xidmət edir: Artiqas (Uruqvay), Bellinshauzen (Rusiya), Qabriel de Kastilya (İspaniya), O’Hiqqens, Çançen (Çin) və başqaları.

Xüsusiyyətləri
--------------

Hava limanı bütün günü, istənilən hava şəraitində fəaliyyət göstərir. Əgər burada olduqca əlverişsiz hava şəraiti olarsa onda uçuş müəyyən qədər normallaşmasını gözlənilir.

Uçuş-eniş zolağı suxirdan təşkil olunmuşdur.

Uçuş xəttləri
-------------

Təyyarələr bu hava limanına əsasən Punta-Arenasdan gəlirlər. Buradan isə "Amundsen-Skott" və "Novolazarevskaya" stansiyalarına bir başa uçuşlar həyata keçirilir.

Qəza
----

* 25 fevral 1992-ci ildə CASA 235M-100 hərbi-yük təyyarəsi 11 nəfər sərnişinlə birlikdə qəzaya uğramışdır. Xoşbəxtlikdən itki baş verməmiş təyyarə isə təmir olunmuşdur.

Maraqlı fakt
------------

* Hava limanından cəmi 400 metr aralıda rus provaslav kilsəsinə məxsus olan Müqəddəs Üçlük kilsəsi (Antarktika) fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Teniente Rodolfo Marsh Martin Airport[*ölü keçid*]
2. ↑  "Navaids". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-17.
3. ↑  "Antarctic Peninsula". 2010-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-17.

Mənbı
-----

* Hava limanı haqqında məlumat Arxivləşdirilib 2010-03-10 at the Wayback Machine  (ing.)
**İoahim Hemmerlinq** (*alm.* Joachim Hämmerling‎; 9 mart 1901, Berlin – 5 avqust 1980, Vilhelmshaven[d], Aşağı Saksoniya) — təkhüceyrəli orqanizmlərin inkişafına nəzarət edən, Faşist Almaniyası tərəfindən maliyyələşdirilən ilk danimarkalı-alman bioloq. Asetabulariya ilə etdiyi təcrübə tibb tarixinə düşmüşdür.

Hemmerlinq təcrübəsi
--------------------

Əvvəlcə Hemmerlinq hər iki növ asetabulariyada oxu və çətiri kökdən ayırdı (**A.**). Növlərin birində çətir yumurtaşəkilli, ikincisi isə - dilimlidir. Bir müddətdən sonra hər iki asetabulariyanın gövdəsi və çətiri soldu, kökündən əvvəl olduğu kimi yeni, amma forma ilə eyni gövdə və çətir yetişdi (**B.**). Gövdə və çətirin regenerasiyası baş verdi.

Hemerlinq yenə də hər iki asetabulariyada gövdəni və çətiri kökdən ayırdı, amma bu dəfə yumurtaşəkilli gövdəni dilimli çətiri olan asetabulariya ilə bağladı və dilimli çətir asetabulariyanın gövdəsini və çətirini isə yumurtaşəkilli kökə bağladı (**C.**). Gövdə və çətir solmadı (**D.**) Müəyyən vaxt keçdikdən sonra asetabulariyalar şəkillərini dəyişdilər. Yumurtaşəkilli çətiri olan asetabulariyanın kökünə bağlanmış dilimli çətiri yumurtaşəkilli forma aldı, dilimli çətirlərin kökünə bağlanmış yumurtaşəkilli çətiri dilimli oldu (**E.)**.

Hemmerlinq düzgün seçim etdi və nüvənin asetabulariyanın kökündə yerləşdiyini təyin etdi. Beləliklə, İoahim Hemmerlinq sübut etdi ki, eukariotlar orqanizmlərdə genetik məlumat nüvədə yerləşir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Joachim Hammerling // Istrapedia (xorv.).

Mənbə
-----

Gürcüstan Respublikası 11-ci sinif biologiya dərsliyi, səh. 22-23 ("Sakartvelos Matsne" nəşriyyat, kod:835)
**Korintian FK** (*ing.* Corinthian F.C.) — İngiltərənin London şəhərində qurulmuş və 1939-cu ildə fəaliyyətini dayandıran həvəskar futbol klubu. Klub ev oyunlarını Kristal Palas İdman Mərkəzi, Leyton və Kraliça Klubu stadionlarında keçirmişdir. Korintian 1882-ci ildə Leyn Cekson tərəfindən qurulmuşdur. Cekson həmin dövrün İngiltərə Futbol Assosasiyasının prezidenti idi. Klubun qurulmasının məqsədi Şotlandiya milli futbol komandasına qarşı alınmış pis nəticələrin qarşısını almaq və güclü komanda formalaşdırmaq idi.

Tarixi
------

İlk illərdə Korintian sadəcə ətraf bölgələrdə olan həvəskar klublarla yoldaşlıq oyunları keçirirdi. Həmçinin həmin dövrdə İngiltərə milli futbol komandasının əsasını təşkil edirdi. 1883-1890-cı illərdə Korintian klubu Şotlandiyaya qarşı üstünlük quraraq bir 88 yerli kubokun 52-ni qazanmışdır. 1894 və 1895-ci illərdə Uels milli futbol komandasına qarşı da oyun keçirən Korintianın bəzi oyunçuları həmçinin universitet mühitində yaradılmış klubların da üzvləri olmuşdurlar.

Korintian ilk öncə ona qarşı İngiltərə kubokuna və çempionatına qatılmaq təkliflərini geri çevirirdilər. Əsas səbəb kimi klubun şüarı olan "Yarışmaq nə rəqabətlə, nə də müəyyən pul almaqdır" göstərilmişdir. Amma 1900-cü illərdə bu şüardan imtina edən klub London Şeriff Şild turnirində həmin ilin qalibi Aston Villanı məğlub etmişdir. Əgər İngiltərə kuboku yarışma olmasaydı Korintian klubunun turniri bir neçə dəfə qazanması ehtimalı xeyli yüksəkdir. Məsələn, 1884-cü ildə Korintian həmin ilin İngiltərə kuboku çempionu Blekbərn Roversi 8:1 məğlub etmişdir. 1903-cü il İngiltərə kubokunun finalında Derbi Kauintini 6:0 məğlub edən Beriyə qarşı isə 10:3 qalib gəlmişdir.

Korintian klubu 1896/97 mövsümündə
Daha sonra Korintiana böyük klublarla oynamağa qadağa qoyulmuşdur və klub dünya turnesinə çıxmışdır. Hətta Real Madrid qurularkən forma rəngini Korintian klubundan nümunə almışdır. Klubun adı isə Braziliyanın tanınmış klublarından olan Korintiansa ilham vermişdir. Klubun 1914-cü ildə İsveçə ziyarəti zamanı İsveç kuboku Korintian Kovl adlandırılmışdır.

1904-cü ildə Korintianın Mançester Yunayted üzərindəki 11:3 qalibiyyəti Mançester Yunayted tarixində ən böyükhesablı məğlubiyyətdir. İngiltərə kubokuna ilk dəfə 1923-cü ildə qatılmışdır, amma uğur qazanmamışdır. Çünki klub turnirdə hədəflərinin kubok olmadıqlarını bildirmişdir. 1927-ci ildə isə İngiltərə Superkubokunun finalında Kardif Sitiyə 1:2 uduzmuşdur.

Korintian 1939-cu ildə Kasuals FK ilə birləşərək Korintian-Kasual FK adını almışdır və hazırda Cənub İstmian Liqasının 1-ci kateqoriyasında həvəskar şəkildə mübarizə aparır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2007-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-05.

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt
* Lig TV Arxivləşdirilib 2012-04-17 at the Wayback Machine
**Scarlet** — Belçikada bir İnternet provayderi və sabit və mobil telefon provayderi kimi fəaliyyət göstərən bir telekommunikasiya şirkətidir.Lüksemburq, Curaçao, Aruba və Sint Maartendə kiçik əməliyyatları var.Daha əvvəl Hollandiyada fəaliyyət göstərmişdi.
Belgacom Group, 15 fevral 2008-ci ildə, Antitrust səlahiyyətlilərinin razılığı ilə, Scarlet NA / SA'nın satın alınmasını açıqladı.Belgacom, Belçikalı və beynəlxalq müştərilər üçün Scarlet'in əsas aşağı qiymətli sabit və mobil telefoniya və İnternet məhsulları ilə öz təkliflərini artırmağı hədəfləyir.

Niderland
---------

Scarlet, 1992-ci ildə Hollandiyada müstəqil internet və telefon xidməti provayderi olaraq quruldu.2008-ci ildə Belgacom Group tərəfindən əldə edilmişdir. 2014-cü ilin iyun ayından etibarən rəhbərliyin satın alınmasından sonra Stipte (Hollandiyada "Dəqiqlik") adlandırıldı.

Belçika
-------

Şirkət 1997-ci ildən bəri Belçikada müstəqil telefoniya xidməti provayderi kimi fəaliyyət göstərir. Scarlet 2004-cü ilin sonunda Tiskali Belçikalı şöbəsini satın aldı.

Proximus TV avadanlıqlarını istifadə edərək IPTV
------------------------------------------------

Scarlet də əsas şirkət Proximus'un IPTV xidmətindən istifadə edərək HD televiziya xidmətlərini təklif edir. Bunu etmək üçün istehlakçılar Triplay İnternet, televiziya və sabit rabitə xidməti kimi tanınan "Trio" paketini qəbul etməlidirlər.

İnternet xidməti
----------------

Scarlet, xDSL texnologiyasından istifadə edərək İnternet xidməti təklif edir

İstinadlar
----------

1. ↑  Crossroad Bank of Enterprises.
**Böyük Qardaş** (*ing.* Big Brother) — Corc Oruellin "1984" romanının personajı, Okeaniya dövlətinin və "İngsos" partiyasının lideri.

Oruellin təsvir etdiyi cəmiyyətdə bütün vətəndaşlar dövlətin daimi nəzarəti altındadırlar. Bu nəzarət əsasən teleekranlar vasitəsilə həyata keçirilir. İnsanlar daim "Böyük Qardaş sizi izləyir" ifadəsi ilə bu barədə xəbərdar edilirlər.

"Böyük Qardaş" termini vətəndaş azadlıqlarının məhdudlaşdırılması, əsasən isə kütləvi nəzarət məqsədilə dövlətin inzibati gücündən sui-istifadə edilməsini bildirməklə bir çox dillərin lüğətlərinə daxil olmuşdur.

Şəxsiyyəti
----------

Teleekranlarda Böyük Qardaş Okeaniyanın mütləq rəhbəri kimi ön plana çıxır. Lakin, Böyük Qardaşın həqiqətən mövcud olması, yaxud təbliğatın yaratdığı obraz olması naməlum qalır. Əsərin baş qəhrəmanı Vinston Smit partiyanın agenti O`Brayenə verdiyi "O da mənim mövcud olduğum şəkildə mövcuddurmu" sualına "Siz mövcud deyilsiniz. … Böyük Qardaş partiyanın təcəssümü kimi mövcuddur və ölümsüzdür." cavabını alır.

İstinadlar
----------