**Əliqulu xan Şamlı** (?-1581) — Sultan Hüseyn bəyin oğlu, Durmuş xanın nəvəsi, II Şah İsmayıl Səfəvinin zamanında Heratın hakimi, Abbas mirzənin (I Şah Abbas Səfəvinin) lələsi, I Şah Təhmasib Səfəvinin kürəkəni.

Həyatı
------

II Şah İsmayıl Səfəvi tərəfindən paytaxtda ustaclı tayfasının məruz qaldığı cəza tədbirləri genişləndi. Bu xəbər əyalətlərdə ustaclı nümayəndələrinin devrilməsi üçün sanki bir işarə idi. Belə ki, mühüm vəzifələrin bu tayfa əyanlarının əlində olduğu Xorasanda (Heratda) Avşar eliin digər tayfalarla birlikdə qiyamı baş verdi. Bunun nəticəsində Xorasan hakimi Şahqulu sultan Yegan öldürüldü. Tayfa darmadağın edildi və pərakəndə salındı. Şah, xan rütbəsi verməklə Əliqulu xan Şamlını Heratın hakimi və Xorasanın əmir əl-ümərası təyin etdi.

II Şah İsmayıl şamlı tayfasının əmiri Əliqulu xanı Heratı hakimi təyin etmişdi. Şah Məhəmməd Xudabəndə onu bu vəzifədə təsdiq edərək öz oğlu Abbas mirzənin (gələcək I Şah Abbasın) lələsi etmişdi. Abbas mirzə Xorasanın nominal canişini sayılırdı, lakin bütün işləri Əliqulu xan Şamlı idarə edirdi.
1578-ci ildə Əliqulu xan Mürşüdqulu xan Ustaclı ilə birlikdə
sarayda onun həyatı üçün "təhlükə olduğunu" bəhanə edərək,
Məhdi Ülyaya oğlu Abbası verməkdən imtina etdilər. Əslində isə
onlar, taxt-tacın varisini öz yanlarında saxlayıb idarə işlərini
Abbasın adından icra etməklə özlərini daha müstəqil aparmaq
niyyətində idilər. Əliqulu xan Şamlının güclənməsi, Xorasan
üzərində öz nəzarətini yaratmağa cəhd göstərən Məşhəd hakimi
Murtuizaqulu xan Türkmana təhlükəli göründü. Şamlı və ustaclı
tayfasından olan Xorasan əmirlərinin əksəriyyəti, tərkibində
türkman və təkəli tayfalarından olan əmirlərin böyük rol oynadığı
Qəzvindəki mərkəzi hökuməti tanımamaq barədə öz aralarında
saziş bağladı. Onlar Əliqulu xan Şamlını "xanlar xanı" elan edərək
özlərinə başçı seçdilər. Beləliklə, Xorasanda əmirlərin bir-biri ilə
düşmənçilik edən iki – Herat və Məşhəd dəstəsi yarandı.

Qızılbaş əmirlərinin qüvvəsini zəiflətmək, onların arasına
təfriqə, düşmənçilik salmaq üçün Məhdi Ülyanın və Mirzə
Salmanın şəxsində mərkəzi hökumətin həyata keçirdiyi tədbirlər,
istilaçıları dəf etməkdən ötrü qüvvələri birləşdirməyə mane olurdu.
Məsələn, qərara alındı ki, bir çox Xorasan əmirləri öz mülklərindən
(tiyulat) məhrum edilsinlər və onların torpaqları Osmanlı basqını
nəticəsində Şirvanda öz tiyullarını itirmiş, indi isə sarayda yaşayan
əmirlərə verilsin. Yenicə mülk almış və keçmiş mülk sahiblərinin
çox vaxt eyni tayfadan olması tayfadaxili müharibələr təhlükəsini
gücləndirirdi. Bu vəziyyət, mərkəzin təzyiqinə qarşı dura bilmək
üçün Xorasan əmirlərini Əliqulu xan Şamlının ətrafında daha çox
birləşməyə məcbur edirdi. Əliqulu xan müttəfiqi olan əmirlərlə,
öncə Murtuzaqulu xana qarşı Məşhəd üzərinə yeridi. Rəqib
qoşunları darmadağın edildi, lakin Əliqulu xan Məşhədi tuta
bilmədi. Şah sarayına müsbət münasibətini saxlayan Məşhəd
hakimi əleyhinə olan bu yürüş, Herat hakimlərinin aşkar şəkildə
mərkəzi hökumətlə əlaqələrini kəsməsi demək idi.
Xorasanda tayfalararası müharibə, Əliqulu
xanın və Mürşüdqulu xanın yürüşü, onların Məşhədi mühasirəyə
alması xəbəri şah sarayının yerləşdiyi Təbrizə gəlib çatdı.

Əmir xan Türkman və türkman tayfasından olan əmirlər yubanmadan bu xəbərdən
istifadə etdilər, şamlı və ustaclı tayfalarını dövlət əleyhinə qiyamda
təqsirləndirməyə başladılar. Onlar sarayda bu tayfalardan olan
əmirləri Xorasan qiyamçıları ilə əlaqələr saxlamaqda
təqsirləndirərək, şahın qarşısında onlara etimad göstərməmək
məsələsini qaldırdılar. Türkman tayfasının əmirləri saraydakı şamlı
əmirlərinin yüksək vəzifələrindən sıxışdırılıb çıxarılmasına və
onların yerinə öz həmtayfalarından olanları keçirməyə nail oldular.
Bu yüksək və gəlirli dövlət vəzifələri uğrunda qızılbaş tayfa
əyanları arasında gedən əski mübarizə üsulu idi. İskəndər bəy
Münşinin göstərdiyi kimi, sarayda şamlı tayfasından olan əsas
əyanlar bunlar idi: Həmzə Mirzənin doğma anası kimi münasibət bəslədiyi Əliqulu xanın anası Xanixan xanım; onun qardaşı və Həmzə mirzənin vəziri olan Hüseyn bəy; şahzadənin yanında xidmətdə olan Vəli Xəlifə Şamlının oğlu İsmayılqulu bəy (şahzadə ona özünün xüsusi rəğbətini bildirməsi əlaməti kimi onu "yoldaşbaşı" fəxri adı ilə təltif etmişdi); mötəbər eşikağasıbaşı Hüseynqulu sultanın oğlu Mehdiqulu bəy; əmiraxurbaşı vəzifəsini
tutan Fulad bəyin oğlu Əbülfəth bəy; Qorxmaz xanın oğlu
Təhmasibqulu bəy və b. Adları çəkilmiş şəxslər "şahın yaxın
adamlarından" olduqları üçün sarayda böyük nüfuz sahibləri idilər.
Həmzə Mirzənin vəziri Mirzə Hüseyn bəy Şamlının sarayda
tutduğu yüksək mövqeyindən xoşu gəlməyən vəzir Mirzə Salman,
şamlı əmirlərinin paxıllığını çəkən türkman əmirlərini müdafiə
edirdi.

Əliqulu xanın anası Xanixan xanım Həmzə mirzənin tərbiyəçisi olmuş və Məhdi Ülya öldürüldükdən
sonra, əslində ona anasını əvəz etmişdi. İndi isə Əmir xan Türkman və onun həmfikirləri Əliqulu xanın qiyamına, separatçı hərəkətlərinə əsaslanaraq bildirirdilər ki, qiyamçının anası bundan sonra sarayda yaşaya bilməz. Onlar hərəmxana binasına soxuldular və "günahsız qadını" boğub öldürdülər. Sonra isə Əliqulu xanın atası Sultan Hüseyn xanın izinə düşdülər.

Kiçik yaşdaki Abbas mirzənin Herat valiliyi ismən və şəklən idi. Heratın gerçək hakimi Şamlı elinin rəisi Əliqulu xan Şamlı idi. Heratda kiçik şahzadəni böyüdən hətta əmzdirən Əliqulu xan Şamlının anası Xan Ağa xanım (Xanixan xanım) idi. O, şahzadəni altı yaşında ikən mərhaməti və ilgisi sayəsində ölümdən belə qurtarmışdı. Ayrıca Əliqulu xan Şamlı və həyat yoldaşı Can Ağa xanım, Abbas mirzə ilə yaxından ilgilənmiş və onu şəfqətli bir ana-ata kimi böyütmüşdülər.

Mürşüdqulu xan, Səfəvi şahzadəsini yanına aldırdıqdan sonra Məşhəddə Abbas mirzəni Xorasan hökmdarı elan edib adına pul kəsdirdi və özünü də vəkil olaraq açıqladı. Bunun qarşılığında öç almağı istəyən Herat bəylərbəyi Əliqulu xan Şamlı, Özbəkləri Xorasana dəvət etdi. Əslındə bundan məqsədi onların dəstəyi ilə paytaxt Qəzvini ələ keçirmək idi. Fəqət bir gün gəlib işlərin dəyişib, özünü Özbəklər tərəfindən qətl ediləcəyini əlbəttə təxmin edə bilməmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nasrullah Fəlsəfi, Zendeqani-i Şah Abbas-i Əvvəl, Çap-ı Keyhan, Tehran, 1334, c.I, s. 142
2. ↑  Hafez F. Farmayan, The Beginnings Of Modernization in Iran: The Policies and Reforms of Shah Abbas I(1587-1629), University Of Utah, 1969, s. 8, 10

Həmçinin bax
------------

* Şamlı eli