"Arbeitsbuch Für Ausländer" - "Əcnəbilər üçün əmək kitabçası", 1942-1945-ci illərdə bir Ostarbayterin Reyx ərazisində qalmasını tənzimləyən əsas sənəd
**Ostarbayter** (*alm.* Ostarbeiter‎ alman: [ˈɔstˌʔaʁbaɪtɐ], hərf. "Şərq işçisi") — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Almaniyada məcburi əməyi yerinə yetirmək üçün işğal edilmiş Mərkəzi və Şərqi Avropadan toplanmış əcnəbi qul işçiləri üçün nasist alman təyinatı. Müharibənin əvvəlində almanlar mülki insanları deportasiya etməyə başladılar və onlar bunu 1941-ci ildə Barbarossa əməliyyatından sonra görünməmiş səviyyədə etməyə başladılar. Onlar ostarbayterləri Ukraynanın Reyxskomissariatının, Qalisiya dairəsinin (özü də Baş Hökumətə tabedir) və Reyxskomissariat *Ostlandın* yeni yaradılmış alman rayonlarından tuturdular. Bu ərazilərə Almaniyanın işğal etdiyi Polşa və Sovet İttifaqının işğal olunmuş əraziləri daxildir. Pavel Polyana görə, o*starbayterlərin* 50%-dən çoxu müasir Ukrayna ərazisindən gələn keçmiş sovet təbəələri idi, daha sonra polşalı qadın işçilər (ümuminin 30%-ə yaxını) gəlir. Şərq işçiləri arasında etnik ukraynalılar, polyaklar, belaruslar, ruslar, ermənilər, tatarlar və başqaları var idi. *Ostarbayterlərin* sayı təxminən 3 milyon ilə 5,5 milyon arasında dəyişir. 

1944-cü ilə qədər yeni işçilərin əksəriyyəti 16 yaşından kiçik idi, çünki daha yaşlı işçilər adətən Almaniyada xidmətə çağırılırdılar; 30%-i evlərindən götürüldükdə 12-14 yaşlarında idi. 1943-cü ilin noyabrında yaş həddi 10-a endirildi. *Ostarbayterlər* tez-tez təcavüz qurbanı olur və təcavüz səbəbiylə on minlərlə hamiləlik baş verirdi. 

*Ostarbayter* çox vaxt ac qalır və mühafizə olunan əmək düşərgələrində yaşamağa məcbur edilirdi. Bir çoxları aclıqdan, həddən artıq işdən, bombardmanlardan (çox vaxt bomba sığınacaqlarına daxil olmaqdan məhrum edilirdilər), sui-istifadədən və alman nəzarətçiləri tərəfindən həyata keçirilən edamdan ölürdülər. Bu işçilərə çox vaxt maaş verilmirdi; onlar ödəniş aldıqda, yalnız yaşadıqları düşərgələrdə xüsusi məhsullar almaq üçün istifadə edilə bilən xüsusi valyuta ilə ödəniş alırdılar.

Müharibədən sonra işğalçı dövlətlər 2,5 milyondan çox azad edilmiş *Ostarbayterin* çoxunu vətənə qaytardılar. SSRİ-yə qayıdanlar sosial ostrakizmdən əziyyət çəkirdilər. Amerika səlahiyyətliləri 1945-ci ilin oktyabrında *Ostarbayterin* repatriasiyasını qadağan etdi və onlardan bəziləri ABŞ-a, eləcə də şərq blokuna daxil olmayan digər ölkələrə mühacirət etdi. 2000-ci ildə Almaniya hökuməti və minlərlə alman şirkəti nasist rejiminin *Ostarbayter* qurbanlarına birdəfəlik 5 milyard avrodan bir qədər çox ödəniş etdi.

Terminologiya
-------------

1944-cü ilin yayın sonuna aid rəsmi alman qeydlərində "Böyük Alman Reyxinin" ərazisində 7,6 milyon əcnəbi mülki işçi və hərbi əsir qeyd olunurdu ki, onların əksəriyyəti oraya zorla gətirilmişdi.  Beləliklə, onlar o dövrdə Alman Reyxinin bütün iqtisadiyyatında qeydiyyatdan keçmiş işçilərin təxminən dörddə birini təmsil edirdilər. 

Almaniyaya gətirilən *fremdarbayterlər* (xarici işçilər) arasında sinif sistemi yaradıldı. Çoxsəviyyəli sistem milli iyerarxiyaların təbəqələrinə əsaslanırdı. Alman ölkələrindən, Skandinaviyadan və İtaliyadan olan "qonaq işçilər" adlanan *Gastarbeitnehmer* ən yüksək statusa sahib idi. *Zwangsarbeiter* (məcburi işçilər) tərkibinə *Militärinternierte* (hərbi internirlər), əsirlər, *Zivilarbayter* (mülki işçilər); və ilk növbədə Ümumi Hökumətdən Polşa məhbusları. Onlar azaldılmış əmək haqqı və yemək payı aldılar və əvvəlkindən daha uzun saatlar işləməli oldular, ictimai obyektlərdən (məsələn, ictimai nəqliyyat, restoranlar və ya kilsələr) istifadə edə bilmədilər, müəyyən əşyalara sahib olmaq qadağan edildi və bəzilərindən işarə taxmaq tələb olundu. "Polşa P" - paltarlarına yapışdırılır. *Ostarbayterlər*, ilk növbədə, Ukrayna Reyx Komissarlığından olan Şərq işçiləri idi. Onlar "OST" ( *Şərq* ) yazılan nişanla işarələnmişdilər və mülki işçilərdən daha sərt şərtlərə məruz qalmışdılar. Onlar tikanlı məftillərlə hasarlanmış və mühafizə altında olan xüsusi düşərgələrdə yaşamağa məcbur edilmiş, xüsusilə gestaponun və ticarət sənayesi zavodunun mühafizəçilərinin özbaşınalığına məruz qalmışdılar. Müharibənin sonunda 5,5 milyon *Ostarbayter* SSRİ-yə qaytarıldı.

Tarixi
------

1941-ci ilin sonunda Almaniyada yeni böhran yarandı. Kişilərin kütləvi ordularına səfərbər olunmasından sonra ölkə müharibə sənayesini dəstəkləmək üçün işçi qüvvəsi çatışmazlığı ilə üzləşdi. Bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün Görinq Mərkəzi və Şərqi Avropada Barbarossa əməliyyatı zamanı ələ keçirilən ərazilərdən insanları gətirmək qərarına gəldi. Bu işçilərə *Ostarbayter* deyilirdi*.*  Sovet İttifaqı ilə müharibə davam etdikcə böhran daha da dərinləşdi. 1944-cü ilə qədər siyasət, digər oxşar layihələr arasında Todt Təşkilatının əmək ehtiyaclarını ödəmək üçün faktiki olaraq hər kəsin kütləvi şəkildə qaçırılmasına çevrildi; 10-14 yaş arası 40.000-dən 50.000-ə qədər polşalı uşaq Alman işğalçı qüvvələri tərəfindən qaçırıldı və *Heuaktion* adlanan dövrdə qul işçiləri kimi Almaniyaya aparıldı. *Heuaktion* (*alm.* hərfi mənası: saman əməliyyatı‎) öz qəyyumlarının əvəzinə toplanan evsiz, valideynsiz və evsiz uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş abbreviatura idi.  Almaniyaya çatdıqdan sonra uşaqlar Reyx Əmək Xidmətinə və ya Junkers təyyarə zavoduna təhvil verilib. Bu oğurluqların ikinci məqsədi yetkin əhaliyə uşaqların əvəzinə qeydiyyatdan keçmələri üçün daha da təzyiq göstərmək idi. 

### İşə götürmə və adam oğurluğu

 Polyak dilində alman təbliğat plakatı: "Gəlin Almaniyada kənd təsərrüfatı işləri ilə məşğul olaq. Dərhal öz istəyinizi bildirin ."
Əvvəlcə 1942-ci ilin yanvarında Fritz Zaukel tərəfindən işçilərin Almaniyaya getməsi üçün işə qəbul kampaniyası başladıldı. "Yanvarın 28-də ilk xüsusi qatar Kiyev, Zdolbunov və Prjemışlda isti yeməklə Almaniyaya yola düşəcək", - deyə elanda bildirilir. Yanvarın 22-də Kiyevdən yola düşən ilk qatar dolu idi.

Təbliğat sonrakı aylarda da davam etdi. "Almaniya sizi çağırır! Gözəl Almaniyaya gedin! Artıq 100 min ukraynalı azad Almaniyada işləyir. Bəs sən?" 1942-ci il martın 3-də Kiyev qəzetində elan verilmişdi. Lakin, ukraynalıların Almaniyada qarşılaşdıqları köləlik şərtləri və kampaniya kifayət qədər könüllüləri cəlb edə bilmədiyi söz geri döndü. Təbliğat hələ də onları könüllülər kimi təsvir etsə də, məcburi işə qəbul  həyata keçirildi. 

Almaniyada bir çox *Ostarbayterin* üzləşdiyi dəhşətli şərtlərlə bağlı xəbərlə könüllülər hovuzu tezliklə qurudu. Nəticədə, almanlar kütləvi toplaşmalara müraciət etmək məcburiyyətində qaldılar, tez-tez idman tədbirlərində kilsə yığıncaqları və izdiham kimi böyük yığıncaqları hədəf almaq hiyləsindən istifadə etdilər, bütün qruplar sadəcə silah gücü ilə gözləyən mal-qara maşınlarına doğru yürüş etdilər və Almaniyaya deportasiya etdilər. 

### Dayələr

Xüsusi kateqoriyalardan biri dayə kimi fəaliyyət göstərmək üçün işə götürülən gənc qadınlar idi; Hitler iddia edirdi ki, bir çox qadın uşaq sahibi olmaq istəyir və onların bir çoxu ev yardımının olmaması ilə məhdudlaşır. (Bu, doğum nisbətini artırmaq üçün edilən bir çox səylərdən biri idi.) Dayələr alman uşaqları ilə yaxın münasibətdə olduqlarından və cinsi istismara məruz qala biləcəkləri bir vəziyyətdə olduqları üçün onlardan almanlaşmaya uyğun olmaları tələb olunurdu.  Himmler beləliklə, alman qanını geri qaytarmaqdan və Almaniyada işləmək və hətta orada evlənmək şansı ilə sosial yüksəliş əldə edəcək qadınlara da fayda verməsindən danışdı. Onları yalnız dayələri də lazımi qaydada öyrədən çoxuşaqlı ailələrə təyin etmək olardı.  Bu tapşırıqlar *NS-Frauenschaft* tərəfindən həyata keçirilib. Əvvəlcə bu işə qəbul yalnız Polşanın ilhaq edilmiş ərazilərində həyata keçirilirdi, lakin müayinədən keçən qadınların olmaması onu bütün Polşaya, eləcə də SSRİ-nin işğal olunmuş ərazilərinə şamil etdi. 

### Statistika

 Çerkassıdan olan ukraynalılar işçi qüvvəsi kimi xidmət etmək üçün faşist Almaniyasına yola düşürlər, 1942
İkinci Dünya müharibəsində (1941-44) Almaniyanın Mərkəzi və Şərqi Avropanı işğalı zamanı 3 milyondan çox insan *Ostarbayter adı* ilə Almaniyaya aparıldı. Bəzi hesablamalara görə, bu rəqəm 5,5 milyona çatır. 3.000.000-dan çox *Ostarbayterin* üçdə ikisi yaxud dörddə üçü ukraynalılar idi. Prof. Konduforun statistikasına görə, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Almaniyada 2 milyon 244 min ukraynalı qul əməyinə məcbur edilib. Başqa bir statistik məlumatda Almaniyadakı ukraynalı *Ostarbayter* kölələrinin ümumi sayının 2,196,166 olduğunu göstərir (Dallin, s. 452). Bu statistikanın hər ikisi, ehtimal ki, bir neçə yüz minlərlə ukraynalıları Qalısiyadan istisna edir, buna görə də yekun ümumi sayı təxminən 2,5 milyon ola bilər. 

*Ostarbayter* kişilərdən bir qədər çox qadın idi. Onlar kənd təsərrüfatında, mədənçilikdə, silah-sursat istehsalında, metal istehsalı və dəmir yollarında işlədilər.  *Ostarbeiter* əvvəlcə ara düşərgələrə göndərildi, burada işçilər birbaşa əmək aclığı çəkən şirkətlərin nümayəndələri tərəfindən təyinatları üçün seçildi. Kölndəki Ford-Werke və Rüsselsheim və Brandenburqdakı Opelin hər biri öz zavodlarında minlərlə belə *Ostarbeiter işlədirdi* .

Bəzi *Ostarbayterlər* özəl firmalarda işləyirdi, baxmayaraq ki, bir çoxu silah istehsal edən fabriklərdə işləyirdi. Bu fabriklər Müttəfiqlərin bombardmanları üçün əsas hədəflər idi. *Ostarbeiter* olduqca məhsuldar və səmərəli hesab olunurdu. Alman fəhləsinin 60-80%-nin kişilər, 90-100%-nin isə qadın olduğu düşünülürdü.  İki milyon ukraynalı əsasən silah fabriklərində, o cümlədən Peenemündedəki V-2 raket zavodunda işləyirdi. 

Aleksander Dallinə görə, 1944-cü ilin dekabrına olan məlumata görə, yerləşdirmə sayı belə idi:

| Tapşırıq | Ostarbayter sayı |
| --- | --- |
| Kənd təsərrüfatı işi | 725.000 |
| Mədən | 93.000 |
| Maşın və avadanlıqların istehsalı | 180.000 |
| Metal sənayeləri | 170.000 |
| Dəmir yolları | 122.000 |

### Tibbi təcrübələr

Onların kobud rəftarları nəticəsində *Ostarbayter* yüksək səviyyədə psixoloji travma aldı və psixiatrik xəstəxanalara yerləşdirilənlər tez-tez zorakılıq və qətlin qurbanı oldular. Nasist rejimi *Ostarbayterin* tibbi təcrübələrdə istifadəsinə də icazə verdi.

6 sentyabr 1944-cü ildə Daxili İşlər Naziri Reyxdəki bir neçə psixiatriya xəstəxanasında *Ostarbayter* üçün xüsusi bölmələrin yaradılması haqqında əmr verdi. Səbəb belə idi: "Alman Reyxinə işçi qüvvəsi kimi gətirilən xeyli sayda *Ostarbayter* ilə onların Alman psixiatriya xəstəxanalarına ruhi xəstə kimi qəbulu daha tez-tez baş verirdi. Alman xəstəxanalarında yer çatışmazlığı ilə yaxın gələcəkdə işə yaramayacaq bu xəstələrin Almaniya müəssisələrində uzun müddət müalicə edilməsi məsuliyyətsizlikdir. "Bu psixiatriya müəssisələrində öldürülən *Ostarbayterlərin* dəqiq sayı hələlik məlum deyil. 189 *Ostarbayter* Heil-und Pflegeanstalt Kaufbeuren-in *Ostarbeiter* bölməsinə yerləşdirildi; 49-u aclıq pəhrizindən və ya ölümcül iynələrdən öldü.

Repatriasiya
------------

 "OST" ( *Ostarbeiter* ) nişanları taxan qadın məcburi işçilər Lodz yaxınlığındakı düşərgədən azad edilir.
Müharibədən sonra *Ostarbayterlərin* çoxu əvvəlcə DP (köçkün) düşərgələrinə yerləşdirildi, daha sonra emal olunmaq üçün Kemptenə köçürüldü və mənşə ölkələrinə, ilk növbədə SSRİ-yə qaytarıldı. Sovetlər çoxlu *Ostarbayteri* qayıtmağa inandırmaq üçün xüsusi Agit briqadalarından da istifadə etdilər.

*Ostarbayterlərin* çoxu aparılarkən hələ uşaq və ya gənc yeniyetmə idilər və evlərinə valideynlərinin yanına qayıtmaq istəyirdilər. Müharibədən sonrakı siyasi reallıqdan xəbərdar olan və ya başa düşən digərləri geri qayıtmaqdan imtina etdilər. Sovet işğal zonalarında olanlar avtomatik olaraq geri qaytarıldı. Fransa və İngiltərə işğal zonalarında olanlar Yalta müqaviləsinin şərtlərinə əsasən geri qayıtmağa məcbur oldular, burada deyilirdi ki, "Sovet İttifaqı və Yuqoslaviya vətəndaşları razılıqlarından asılı olmayaraq öz ölkələrinə təhvil verilməlidir".

1945-ci ilin oktyabrında general Duayt Eyzenhauer Amerika zonasında repatriasiya zamanı güc tətbiqini qadağan etdi. Nəticədə, bir çox *Ostarbeiter* Amerika zonasına qaçmağa başladı. Bəziləri sovet reallığına qayıdışla üzləşdikdə intihar etməyi seçdilər. 

Sovet İttifaqına qayıtdıqdan sonra *Ostarbayter* ilə çox vaxt xain kimi rəftar olunurdu. Bir çoxları Sovet İttifaqının ucqar yerlərinə aparıldı və əsas hüquqlardan və əlavə təhsil almaq şansından məhrum edildi. Evə qayıdanlar da fiziki və mənəvi cəhətdən sındırılırdılar. Üstəlik, onlar hakimiyyət tərəfindən "şübhəli loyallığa" malik hesab olunurdular və buna görə də ayrı-seçkiliyə məruz qaldılar və bir çox vətəndaşlıq hüquqlarından məhrum edildilər.

*Ostarbayter* pasportlarında (və uşaqlarının və qohumlarının pasportlarında) müharibə zamanı Almaniyada keçirdikləri vaxtların qeyd edildiyi xüsusi arayışlarla dövlət tərəfindən icazə verilən damğadan əziyyət çəkirdi. Nəticədə, belə bir statusu daşımaq şansı olmayan hər kəs üçün bir çox iş yerləri qadağan edildi və repressiya dövründə keçmiş qul işçiləri çox vaxt daha geniş Sovet ictimaiyyəti tərəfindən kənarlaşdırılırdılar. Bir çox qurbanlar müharibədən bəri öz həmvətənlərinin ömür boyu təhqir və şübhələrinə məruz qaldıqlarını, bir çoxları onları almanlara kömək edən və Ukrayna yanarkən Üçüncü Reyxdə rahat yaşayan xain olmaqda ittiham etdiklərini ifadə etdi.

Təqaüdlər
---------

2000-ci ildə Almaniya Federal Hökumətinin və Alman Sənaye Fondu Təşəbbüsünün 6500 şirkətinin layihəsi olan "Xatıra, Məsuliyyət və Gələcək" Fondu yaradıldı və keçmiş məcburi işçilərə 10 milyard mark (5,1 milyard avro) verdi. Bu, hər bir işçi üçün təxminən 2000 avro məbləğində birdəfəlik ödənişdir ki, bu da onların əməyinin inflyasiyaya uyğunlaşdırılmış dəyərindən xeyli azdır. Ukraynadakı 2 milyondan çox *Ostarbayterdən* ,  467 000 nəfər hər bir işçiyə 4 300 marka birdəfəlik ödəniş təyin edilməklə ümumi məbləği 867 milyon avro aldı. Son ödənişlər 2007-ci ildə həyata keçirilib.

Tədqiqi
-------

*Ostarbayter* təcrübəsi ilə bağlı dərc edilmiş şahid ifadələri Ukraynada demək olar ki, mövcud deyil, baxmayaraq ki, onların 2 milyon 244 min nəfəri Ukraynadan olub.  Ukraynanın Dövlət Arxiv Xidmətində indi Almaniya hökumətinin Ukraynadakı işğalı ilə bağlı dərc etdiyi rəsmi bildirişləri göstərən onlayn sənədlər toplusu var.  Almaniyaya cəmi 3.000.000 *Ostarbayter* aparılıb və ukraynalıların ümumi sayının təxminən 75%-ni təşkil etdiyi təxmin edilir. Ukrayna, bəzi mənbələrə görə, İkinci Dünya Müharibəsində 10 milyona yaxın insan itirdi ki, bu da hər bir ölkənin müharibədə ən böyük itkilərindən biri idi. 

Bəzi *Ostarbayterlər* müharibədən sağ çıxdı və Avropadan kənar ölkələrə, ilk növbədə ABŞ-a mühacirət etmək məcburiyyətində qaldı, baxmayaraq ki, bir ovuc Argentina, Avstraliya, Kanada və Braziliyaya da getdi. İngilis və ya Fransız zonalarında olan *Ostarbayter* avtomatik olaraq repatriasiya edildi. Yalnız Amerika zonasında olanlar mənşə ölkələrinə qayıtmağa məcbur edilmədi. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Qərbi Ukraynadan və Baltikyanı regiondan olan ukraynalılar Sovet İttifaqına qayıtmağa məcbur deyildilər, çünki Böyük Britaniya həmin əraziləri SSRİ-nin bir hissəsi kimi tanımırdı.

Ədəbiyyat
---------

**İstinadlar**

1. ↑  *Alexander von Plato, Almut Leh, Christoph Thonfeld.* Hitler's Slaves: Life Stories of Forced Labourers in Nazi-Occupied Europe. Berghahn Books. 2010. 251–262. ISBN 978-1845459901. 2023-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-29.
2. ↑  Hannes Heer (redaktor).
3. ↑  Cezary Gmyz, *Wprost* magazine (Number 17/18/2007), ""Seksualne Niewolnice III Rzeszy" [Sex-slaves of the Third Reich]". 22 April 2007. May 13, 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-02-14. pp. 1–3.
4. ↑  International Military Tribunal, Nazi Conspiracy and Aggression - Volume 1 Chapter X - The Slave Labor Program, The Illegal Use of Prisoners of War. Arxivləşdirilib 2010-08-04 at the Wayback Machine Avalon Project, Documents in Law, History and Diplomacy.
5. 1 2 3  Ulrich Herbert (16 March 1999), The Army of Millions of the Modern Slave State: Deported, used, forgotten: Who were the forced workers of the Third Reich, and what fate awaited them? Universitaet Freiburg.
6. 1 2 3 4 5 6 7  "Andrew Gregorovich - World War II in Ukraine". 2019-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-29.
7. ↑  *Roman Hrabar.* Hitlerowski rabunek dzieci polskich (1939-1945) [*Nazi Kidnapping of Polish Children*]. Śląsk. 1960. 99, 75, 146. 2023-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-29 – Google Books vasitəsilə.
8. ↑  Hannes Heer (redaktor).
9. ↑  *Lower, Wendy,* Nazi empire-building, UNC Press Books, 2005, səh. 117, ISBN 978-0-8078-2960-8
10. ↑  *Europe at Work in Germany* "Background Arxivləşdirilib 2013-01-29 at the Wayback Machine"
11. 1 2  "Challenging WWII Taboos". 2015-09-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-29.
12. ↑  Lynn H. Nicholas, *Cruel World*, p. 256, ISBN 0-679-77663-X.
13. ↑  Richard Grunberger, *The 12-Year Reich*, p 237, ISBN 0-03-076435-1
14. 1 2  Nicholas, p. 255
15. 1 2  Lynn H. Nicholas, *Cruel World*, p. 256, ISBN 0-679-77663-X.
16. ↑  Richard Grunberger, *The 12-Year Reich*, p 258, ISBN 0-03-076435-1
17. ↑  *Dallin, Alexander.* German rule in Russia.
18. ↑  "Forced Labourers in Psychiatry". 2012-02-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-29.
19. ↑  Press release Arxivləşdirilib 2011-07-16 at the Wayback Machine
20. ↑  Şablon:İn lang Press release Error in Webarchive template: Empty url.
21. ↑  "State Archives of Ukraine online collection of German and Ukrainian documents regarding forced transportation of Ukrainian civilians for forced labor in Germany". 2017-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-07.
**Biblioqrafiya**

* Berliner Unterwelten e.V. (2010), "OST-Arbeiter" *Dokumentartheater Berlin* production.
* Billstein, Reinhold editor (November 2000) *Working for the Enemy: Ford, General Motors, and Forced Labor in Germany During the Second World War* Berghahn Books. ISBN 1-57181-224-5
* Gregorovich, Andrew (1995) "World War II in Ukraine: Ostarbeiter Slave Labor" InfoUkes: Ukrainian History; reprint from *Forum: A Ukrainian Review* by Ukrainian Fraternal Association, Scranton, Pennsylvania.
* *Nicholas, Lynn M.* Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web. Knopf Doubleday Publishing Group. 2009 [2005]. ISBN 978-0307739711 – Google Books vasitəsilə.
* Petrenko, Liebe (2000) "Третій шлях німецьких католиків" OST-ARBEITER ("The Third road for Germans Catholics"), POSTUP/BRAMA № 136 (580), Ukrainian.
* An *Ostarbeiter* '​s Employment Identification Document
* Павел Полян - Остарбайтеры
* Колиншні остарбайтери вважають, що їх обдурили
* КОЛИШНI ОСТАРБАЙТЕРИ В НIМЕЧЧИНI
* "Europe at Work in Germany" propaganda aimed at Germans about the program