**Sergey Solovyov**  (*rus.* Соловьёв, Сергей Михайлович; 5 (17) may 1820, Moskva – 4 (16) oktyabr 1879, Moskva) — rus tarixçisi. Moskva Universitetinin professoru (1848-ci ildən), Moskva Universitetinin rektoru (1871-1877) , İmperator Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının rus dili və ədəbiyyatı bölməsinin həqiqi üzvü (1872), məxfi məsləhətçi. O, ilk dəfə "Novqorod Rus", "Kiyev Rusu", "Vladimir Rus", "Moskva Rusiyası" terminlərindən istifadə edərək, Rusiya dövlətinin formalaşmasının müvəqqəti dövrlərini təyin etdi.

Həyatı
------

Sergey Mixayloviç Solovyov 1820-ci ildə keşiş ailəsində anadan olub. 8 yaşında Moskva İlahiyyat Məktəbinə yazılır ki, bu müəssisədə dini fənlər ilə yanaşı müxtəlif "maddi" fənlər üzrə kommersiya məktəbində oxusun. Sergey Solovyov əslində iki təhsil alırdı - dünyəvi və mənəvi. 3-cü sinifdən Solovyov Birinci Moskva Gimnaziyasının şagirdi idi. Dini ailə və mühit gələcək təhsilində alimin tarixi baxışlarına təsir edir. O, dinin xalqların tarixi həyatı üçün nəhəng əhəmiyyətindən xəbərdar idi. Gimnaziyanı gümüş medalla bitirən Sergey Solovyov Moskva Universitetinin fəlsəfə fakültəsinin tarix-filologiya şöbəsinə daxil olur. O vaxtlar da tarixə böyük maraq göstərirdi. Universitetdə Solovyovun sevimli fənni olan rus tarixini Mixail Petroviç Poqodin tədris edirdi. Karamzinin "Rusiya dövlətinin tarixi "mövzusunda mühazirə kursu keçirdi. Bu yanaşma gənc Solovyovu qane etmirdi. Özünün izah etdiyi kimi, "Karamzin yalnız hissləri vuran faktlarla bəxş edilmişdir". Eversin qədim rus tayfalarının qəbilə quruluşuna baxışını yenidən quran "Rusların Qədim Qanunu" kitabı gəncin fikirlərində bir inqilab yaratdı. Solovyov qeyd etdi ki, "Hər vaxt düşüncələrə toxunurdu, məni Rusiya tarixi haqqında düşündürdü". O, özü haqqında da təvazökarlıqla deyirdi ki, "tarixçi doğulmuşam ". Universitetdə Solovyov orta əsrlər tarixi kursunu tədris edən Timofey Qranovskinin mühazirələrinə cəlb olundu. Güman edilir ki, məhz Qranovskinin kursu Sergey Mixayloviçi rus tarixini digər millətlərin taleyi ilə sıx əlaqədə və mənəvi həyat kontekstində (təkcə din deyil, həm də hüquq, siyasət, etnoqrafiya və ədəbiyyat) öyrənməyin zəruriliyini başa düşməyə ruhlandırdı. Qranovski uzun müddət Solovyovun elmi müşaviri olaraq qaldı, o vaxt ki, özü artıq elmi xadimə çevrilmişdi. Solovyov Moskva Universitetinə gəldikdən sonra Qranovskidən deyirdi: "Biz hamımız tələbə kimi kafedralara girdik, Solovyov isə artıq öz elminin magistri oldu". 1842-ci ildə Sergey Mixayloviç universitet kursunu bitirdi və Count S.G Stroganovun uşaqları üçün ev müəllimi kimi xidmətə başladı. Bu nəcib ailə ilə tarixçinin iki il müddətinə xaricə getməsi gənc alimin dünyagörüşünü genişləndirdi, çünki orada o dövrün görkəmli tarixçilərinin məruzələrində iştirak etdi. Rusiyaya qayıdan Solovyov 1845-ci ildə "Novqorodun Böyük Knyazlarla münasibətləri haqqında "magistrlik dissertasiyasını müdafiə etdi. Poqodin gedəndən sonra boş qalan Moskva Universitetində rus tarixi kafedrasına olaraq götürüldü. Novqorod haqqında əsər Sergey Solovyovun ətrafına onun elmi təfəkkürünün qüdrətini və gücünü, Rusiya tarixinin gedişatına dair baxışlarının müstəqilliyini nümayiş etdirdi. Solovyovun növbəti əsəri bir ildən sonra yazılmış və 1846-cı ilin yayında tamamlanmışdır. Bu, Sergey Mixayloviçin doktorluq dissertasiyasına çevrilən və ona qeyri-adi professor vəzifəsini gətirən "Rurik Evinin Rus Knyazları arasında münasibətlərin tarixi" idi. 1850-ci ildə Moskva Universitetində sıravi professor vəzifəsinə təsdiq edildi. 1851-ci ildə "Rusiyanın qədim dövrlərdən tarixi"nin 29 cildindən birincisi - adını tarix elmində əbədiləşdirən Sergey Solovyovun həyatının əsas əsəri nəşr olundu. Müəllif 30 ildir ki, "Rusiya]nın ən qədim dövrlərdən tarixi" üzərində dayanmadan işləyir. Birinci cild üç il ərzində yazılmışdır. 1851-ci ildən Solovyov hər il bir cild buraxırdı. Onun ağır dərs yükü ilə bunu necə bacardığı sirr olaraq qalır. Sonuncu, 29-cu cild 1879-cu ildə, tarixçinin ölümündən sonra nəşr edilmişdir. "Qədim dövrlərdən bəri Rusiyanın tarixi" o vaxtdan bəri bir çox təkrar nəşrlərə tab gətirdi və hələ də ən mötəbər tarixi salnamələrdən biri hesab olunur.

Rusiyanın qədim dövrlərdən tarixi
---------------------------------

Solovyov "Rusiyanın qədim dövrlərdən tarixi" üzərində 30 il yorulmadan çalışdı. Onun ilk cildi 1851-ci ildə çıxdı - onu hazırlamaq üç ildən çox vaxt apardı; lakin o vaxtdan ildən-ilə səliqəli şəkildə ortaya çıxdı. Sonuncu, 29-cu cild müəllifin ölümündən sonra , 1879-cu ildə nəşr edilmişdir. Rusiya tarixinin hadisələrinin, əsasən də xarici hadisələrin təqdimatının faktiki tamlığı nöqteyi-nəzərindən "Rusiyanın qədim dövrlərdən tarixi" belə faktların ən dolğun anbarıdır. Nə Solovyovdan əvvəl, nə də ondan sonra rus tarixçilərinin heç biri Rusiya tarixinin bütün gedişatını müəyyən etmək cəhdlərində böyük bir xronoloji məkanı əhatə etməmişdir: iyirmi üç əsr ərzində - eramızdan əvvəl V əsrdən başlayaraq. Solovyovun "Rusiya tarixi" əsərinin təqdimatına görə, bu, təkcə adi oxucu üçün deyil, həm də mütəxəssis üçün yorucudur. Çox vaxt onun təqdimatı salnamələrin sadə təkrarlanmasına (Pyotrdindən əvvəlki dövrlərdə) və arxiv sənədlərindən çıxarışa (18-ci əsr üçün) çevrilir. Solovyovun Rusiya tarixinə dair bu əsərində ölkənin iqtisadiyyatı, siyasəti və mədəni həyatına aid çoxlu sayda faktlar var. Lakin bütün bu təfərrüatlar müəllifin ümumi məqsədinə - bütün dünya sivilizasiyaları üçün ortaq nümunə tapmağa xidmət edir. Təsadüfi deyil ki, Sergey Mixayloviç bütün həyatı boyu nəinki ölkəmizdə baş verən hadisələrə böyük maraq göstərib , həm də başqa ölkələrlə bağlı ədəbiyyatı öyrənib. Özü də başqa dövlətlərin, xüsusən də Polşanın tarixinə dair bir neçə əsər yaradıb. Bununla yanaşı, o, ölkə daxilindəki müxtəlif şərait və hadisələr arasında əlaqə tapmağa çalışırdı. O, Rusiyanın böyük ərazisi ilə xalqın hakimiyyətə münasibəti arasında paralel aparıb. Bir çox tənqidçilər qeyd edirlər ki, S.M Solovyovun "Tarix..." əsərini oxumaq, məsələn, Karamzinin əsərlərindən qat-qat çətindir. Bu, onun kitablarının müxtəlif faktlarla həddən artıq çox olması ilə bağlıdır. Burada müəllif bir çox həmkarlarından fərqli olaraq bədii əsər yaradan yazıçıdan daha çox tədqiqatçı kimi çıxış edir. Onun əsərlərində Karamzində olduğu kimi əxlaqi deyil, məntiqə əsaslanan nəticələr var.

Rəylər və tənqidlər
-------------------

S.M Solovyovun əsas müddəaları hələ sağlığında tənqid edildi. K.D Kavelin, hər iki dissertasiyanın və "Rusiya tarixi" nin 1-ci cildinin təhlilində qəbilə həyatı ilə dövlət həyatı arasında ara mərhələnin - soy-kök sisteminin mövcudluğunu göstərdi ("Kavelin əsərləri" T.I - St. Peterburq, 1897); K.S Aksakov "Rusiya tarixi"nin 1, 6, 7 və 8-ci cildlərinin təhlilində qəbilə həyatını inkar edərək, icma həyatını tanımaqda israr edirdi ("K. Aksakovun əsərlərinin tamamı", I cild, red. 2-ci, M. 1889). V.İ Sergeeviç qədim rus knyazlarının münasibətlərini qəbilə əsasında deyil, müqavilə başlanğıcı ilə müəyyən edirdi ("Veçe və knyaz." – M. 1867). Solovyov 2-ci cildin "Əlavələr"ində Kavelin və Sergeeviçdən müdafiə etdi və sonrakı nəşrlərin "Rusiya tarixi"nin 1-ci cildinə qeydlərdən birində Aksakova etiraz etdi. N.V Şelqunov Solovyovun tarixi fikirlərini tamamilə rədd etdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Русский биографический словарь (rus.). / под ред. А. А. Половцов, Н. П. Чулков, Н. Д. Чечулин, В. В. Мусселиус, М. Г. Курдюмов, Ф. А. Витберг, И. А. Кубасов, С. А. Адрианов, Б. Л. Модзалевский, Е. С. Шумигорский СПб, Москва.
2. 1 2 3 4  Соловьёв Сергей Михайлович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
3. ↑  *Роднянская И. Б.* Соловьёв (rus.). // *Краткая литературная энциклопедия* Москва: Советская энциклопедия, 1972. Т. 7. С. 53–56.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-24.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-24.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-09-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-11-24.