recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qlobal vətəndaşlıq** – insanın şəxsiyyətinin coğrafi və ya siyasi sərhədləri aşması və məsuliyyətlərin və ya hüquqların daha geniş bir sinfə: "insanlıq"a mənsub olmaqdan irəli gəlməsi ideyası. Bu o demək deyil ki, belə bir şəxs öz milli mənsubiyyətini və ya digər daha yerli kimliklərini inkar edir və ya ondan imtina edir, lakin bu kimliklər onların qlobal birliyə üzvlüyündən "ikinci yerdə" yerləşdirilir.Bu fikir qloballaşma dövründə qlobal cəmiyyətin vəziyyəti ilə bağlı suallar doğurur.

Ümumi istifadədə bu termin "dünya vətəndaşı" və ya kosmopolit kimi eyni məna daşıya bilər, lakin müxtəlif kontekstlərdə əlavə, xüsusi mənalara malikdir. Dünya Xidmət Təşkilatı kimi müxtəlif təşkilatlar qlobal vətəndaşlığı müdafiə edir.

Qlobal vətəndaşlıq təhsili
--------------------------

Təhsil sistemi daxilində qlobal vətəndaşlıq təhsili (GCI) konsepsiyası multikultural təhsil, sülh təhsili, insan hüquqları təhsili, Dayanıqlı İnkişaf üçün Təhsil və beynəlxalq təhsil kimi hərəkatları əvəz etməyə və ya onlardan üstün olmağa başlamışdır. Qlobal vətəndaşlıq anlayışı bəşəriyyətə kömək üçün verilən mükafatlarla əlaqələndirilmişdir.Müəllimlərə sosial dəyişikliyin agentləri olmaq məsuliyyəti verilir.Lids Universitetində Vətəndaşlıq və İnsan Hüquqları üzrə Təhsil Mərkəzinin direktoru Audrey Osler təsdiq edir ki, "təhsil bir-birindən asılı dünyada birlikdə yaşamaq üçün əlavə deyil, fundamental təməldir".

YŞED-in diqqət çəkməsi ilə akademiklər bu sahəni araşdırır və perspektivlər inkişaf etdirirlər. Aşağıda ən ümumi perspektivlərdən bir neçəsi verilmişdir:

Tənqidi və transformativ perspektiv. Vətəndaşlıq hüquq və vəzifələrə malik üzv olmaqla müəyyən edilir. Buna görə də YSIA fəal iştirakını təşviq etməlidir. YŞED tələbələrin düşündükləri, hiss etdikləri və etdikləri kritik və transformativ perspektivdən öyrədilə bilər. Bu yanaşmada YŞED tələbələrdən siyasi cəhətdən tənqidi və şəxsi transformativ olmağı tələb edir. Müəllimlər sosial məsələləri qərəzsiz və sinifə uyğun şəkildə təqdim etməklə, şagirdlərin bu mövzuda başa düşülməsinə, dərk etmələrinə və bununla bağlı nəsə etməsinə şərait yaradır.
Dünyagörüşü. Graham Pike və David Selby GCED-in iki filialı olduğunu düşünürlər. Bunlardan birincisi olan "Dünyaya baxış" dünyanı vahid sistem kimi dərk etmək və planetin ümumi ehtiyaclarını nəzərə alaraq ayrı-ayrı xalqların maraqlarını görmək məsuliyyətini ifadə edir. İkinci qol, Uşaq Mərkəzliyi, tələbələri özləri üçün kəşf etməyə və kəşf etməyə təşviq edən və hər bir şagirdə unikal inancları, təcrübələri və qabiliyyətləri olan bir fərd kimi yanaşan pedaqoji yanaşmadır.
**Obeliya Hidroidi** (*lat.* obelia geniculata ) — Bağırsaqboşluqlular tipinə aid olan dəstə.

### Haqqında

Hidroid poliplərinin yalnız qismi hidra kimi tək yaşayır. Əksəriyyəti isə ağac və kolşəkilli koloniya əmələ gətirir. Koloniyanın budaqları üzərində fərdlər — hidrantlar yerləşir. Hər bir fərd sanki hidranı xatırladır. Koloniya bir ümumi qastral boşluğa malikdir. Bunlarda ektodermal epiteli bədən səthi üzərinə xüsusi üzvi maddə tərkibli örtük ifraz edir, bu koloniyanın davamlılığını artırır və teka adlanır. Tekanın hesabına hər bir hidrantın üzərinə qədəhşəkilli örtük əmələ gəlir. Qıcıqlanma zamanın hidrant hidrotekanın içərisinə çəkilir. Ayrı – ayrı hidrantlar tərəfindən hazırlanan həzm məhsulları qastrovoskulyar sistemin boşluğuna daxil olur və oradan bütün koloniyanın üzvlərinə paylanır. Hidrantlar koloniyada tumurcuqlanma yolu ilə çoxalırlar. Koloniyanın yeni nəslini meduz əmələ gətirir. Meduz , koloniyanın xüsusi çıxıntısı – blastostil üzərində formalaşır. Blastostil üzərində tumurcuqlanma yolu ilə rüşeymlər formalaşır. Onlar tədricən cavan meduza çevrilərək blastostildən qopub suya düşüb üzürlər. O, böyüyür cinsi hüceyrələr inkişaf edir. Onlar yetişdikdən sonra bədən çatları vasitəsilə xaricə — suya tökülür və mayalanma gedir. Mayalanmış yumurtadan parenximulaya oxşar sürfə çıxır, sonra qastral boşluğun başlanğıcı qoyulur. Bu mərhələdə bağırsaqboşluqlular üçün xarakter olan planula sürfəsi formalaşır. Sürfə bir qədər suda üzdükdən sonra enli hissəsi ilə suyun dibində subastrata yapışır, əks tərəfdə ağız açılır, onun kənarında qolcuqlar inkişaf edir. Beləliklə, planula kiçik polipe çevrilir. Axırıncı tumurcuqlanma yolu ilə hidroid polipinin koloniyasını əmələ gətirir və tsikl yenidən başlayır. Beləliklə, həyat tərzi və çoxalma xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif olan iki nəslin düzgün növbələşməsi baş verir, bu metogenez adlanır.

### Ədəbiyyatı

**F. Q. AĞAMALIYEV , E. Ə. MURADOVA** Onurğasızlar zoologiyasından praktikum. Bakı, "Maarif nəşriyyatı, 2004. 204 səh. şəkilli.

Həmçinin bax
------------

* Bağırsaqboşluqlular
* Hidroidlər

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Obelia geniculata
**Lado Asatiani** (*gürc.* ლადო ასათიანი) - Gürcü yazıçı və şair. Cəmi yeddi il davam etmiş yaradıcılıq fəaliyyətindən sonra 26 yaşında vəfat etmişdir. Lado Asatiani XX əsr Gürcü ədəbiyyatının ən görkəmli simalarından biri kimi qəbul olunur. Asatiani Stalinist ideologiyanın təsirlərindən və məhdudiyyətlərindən qorunmağı bacaran az saylı gürcü yazıçılardandır.

Həyatı
------

Lado Asatiani 1917-ci ildə həmin dövrdə Gürcüstan Demokratik Respublikasının sərhədləri daxilində yerləşən Kutaisi şəhərində anadan olmuşdur. Gənclik illərini bu şəhərdə keçirən Lado 1938-ci ildə Kutaisidə pedoqoji təhsilini tamamlayır. 1939-cu ildə Qızıl ordu tərəfindən hərbi xidmətə çağırılır, ancaq tuberkulyoz xəstəsi olduğundan ordu sıralarından tərxis edilir. Asatianinin gürcü mətbuatında ilk debütü 1936-cı ildə baş tutur. 1941-ci ildə isə şeirlərindən ibarət kolleksiya nəşr olunur. Gənc yazarın ədəbi fəaliyyətə başladığı dövr Gürcüstanda ciddi senzuranın və təqiblərin instenivləşdiyi dönəmə təsadüf edir.

Belə ki, Lavrenti Beriyanın gürcü yazıçılar və ədiblər üzərində yaratmış olduğu təhlükə qısa zamanda bütün ölkə ədəbiyyatına təsir etmişdi. Lado Asatiani Stalinist ideologiyanın təsirlərindən və məhdudiyyətlərindən qorunmağı bacaran az saylı gürcü yazıçılardandır. Senzuranın və repressiyanın tüğyan etdiyi dövrlərdə yazıçı sevgi şeirləri yazmış və öz əsərlərində əsasən məişət problemlərinə toxunmuşdur. 1941-ci ilin iyun ayında Üçüncü Reyx tərəfindən SSRİ-yə qarşı müharibənin elan edilməsi nəticəsində yazıçı vətənpərvərlik və tarixi köklərə toxunan əsərər yazmağa başlayır.

Bu dövrdən etibarən yazmış olduğu şeirlərində gürcü xalqının tarixi köklərinə toxunur və onları vətənpərvərlik nöqteyi-nəzərindən tərənnüm edirdi. Bəzi şeirləri həddindən artıq millətçilik duyğuları olduğundan nəşr edilməmişdir. Lado Asatiani 1943-cü ilin 23 iyun tarixində Tbilisi şəhərində vəfat etmişdir. 26 yaşında vəfat edən ədbin ölümünə əsas səbəb kimi gənclik illərindən bəri əziyyət çəkdiyi tuberkulyoz xəstəliyi göstərilir. Məzarının yeri 1968-ci ildə Tbilisiin Didube rayonunda bir çox məşhur yazıçısının, alimlərinin, artistlərinin, milli qəhrəmanlarının dəfn olunduğu Didube panteonuna köçürülmüşdür.
**Qloriya portiki** (qalis. Pórtico da Gloria) — Qalisiyada yerləşən Santiaqo de Kompostela kafedralının girişində heykəllərlə bəzədilmiş tarixi portik.

Tarixi
------

Portik roman memarlığı üslubundadır. Roman üslubundakı heykəllər ən möhtəşəm əsərlərdən biridir. 3 kəmərdən ibarətdir. Orta sevinci təmsil edir və üzərində İsanın dirilişindən bəhs edən heykəl vardır. Sol tərəf yəhudiləri, sağ tərəf son qərarı təmsil edir.

1168-ci ildə Qalisiya və Leon kralı II Fernando Santiaqo de Kompostela kafedralının girişində portik tikilməsi haqqında göstəriş vermişdir. Portik daş ustası Mateo tərəfindən emalatxanasında roman memarlığı üslubunda hazırlanmışdır. Tikilməsi 1188-ci ildə başa çatmışdır.

Heykəllər üzərində boyama işləri aparılmışdır. XV və XVI əsrlərdə portik yenidən bərpa edilmişdir. 1651-ci ildə Krispin Evelino 130 dukat ödəyərək heykəlləri təmir etmişdir. Zaman içində heykəllər üzərində boya qalxmışdır.

XVIII əsrdə portik muzeyə yerləşdirilmişdir. Mütəxəssislərin fikrincə bu portikin hazırlanmasında Mateodan başqa daha 4 memar iştirak etmişdir.

1866-cı ildə Britaniya muzeyində boyama işləri zamanı bəzi rəsmlərin zərər gördüyü məlum olmuşdur. 2006-cı ildə bərpa işləri zamanı bu rəsmlərin orijinal vəziyyətinə qaytarılmışdır.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-04-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-20.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2015-06-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-20.

Xarici keçidlər
---------------

* Youtube
**May itburnusu** (*lat.* Rosa majalis) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü. Azərbaycanın dağ-meşə zonalarında və kolluq yerlərində geniş yayılmışdır.

Dərman məqsədilə meyvələrindən istifadə olunur. Meyvələri adətən sentyabr-oktyabr aylarında toplanır və quruducularda 70-80 temperaturda qurudulur. Meyvələrin rəngi çəhrayıdan parlaq-qırmızı rəngə keçəndə onları toplamaq məsləhətdir.

May itburnusu meyvəsinin tərkibində C vitamini, karotin, B1, B2, K və P vitaminləri, karotinoidlər, flavonoidlər, 18 %-ə qədər şəkər, 4 % aşı maddəsi, 3,7 % limon və alma turşuları, pektin maddələri, dəmir, manqan, fosfor, kalsium duzları və s. vardır. Ona görə də bu meyvələrdən çox zəngin polivitaminli xammal kimi təbabətdə geniş istifadə olunur.

May itburnusunun meyvələrindən dəmləmə, konsentrat, şərbət və mürəbbə şəklində bir sıra xəstəliklərin müalicəsində, məsələn skorbutin, C və P Hipo – və avitaminozların, raxitin, qızılyelin, qanazlığının, vərəmin, sidik və öd yolları xəstəliklərində geniş istifadə edirlər.

Bundan əlavə, aterosklerozun, pnevmoniyanın, bronxial astmanın, nefritlərin, hemorragik diatezin, hemofiliyanın, hipertireozun və s. xəstəliklərin müalicəsində də dərgilin preparatları məsləhət görülür.

May itburnusu meyvələrinin fındıqcıqlardan alınan piyli yağdan – Oleum Rosae pinguiae dermatinin müalicəsində geniş istrifadə olunur. Bu yağdan rentgen şüaları ilə müalicə aparılan zaman da istifadə edirlər.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q162787
* Wikispecies: Rosa majalis
* BioLib: 39755
* EoL: 631234
* EPPO: ROSMJ
* EUNIS: 181125
* GBIF: 3002263
* GRIN: 32088
* iNaturalist: 167985
* IPNI: 733218-1
* ITIS: 504822
* NBN: NHMSYS0000462467
* NCBI: 57935
* PFI: 8599
* Plant List: rjp-6041
* PLANTS: ROMA81
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:733218-1
* Tropicos: 27802424
* WisFlora: 4842
* WFO: wfo-0001014409

 |
**Kart-Əbülxair Xan** ( 1687 - 1730 ) — Böyük Sifət xanı ( 1717 - 1730 ).

Bioqrafiya
----------

Əbülxeyr 1687-ci ildə anadan olub. Əbülxeyr gənc ikən atası Aytək Sultanın ölümündən sonra o, kiçik qardaşı Yolbarislə birlikdə Abdolla Binin əlində idi.

Cunqar istilasından sonra Abdullahi Bi öldü. Əbilxeyr və Yolbarış 1710-cu ildə keçirilən Qaraqum yığıncağında iştirak etdilər. 1715-ci ildə Tauke xan getdi və Orta Yüz xanı oldu. Əbülxeyr və onun kiçik qardaşı Yolbaris taxtda oturmaq istəyirlər. Amma Küsrau sultanın oğlu Xəyib oturur. 1717-ci ildə Ayagöz döyüşündə Ulu Yüz xanı Tursin həlak oldu. Əbülxeyr Böyük Yüzün növbəti xanı olacaq .

1718- ci ildə yeni xan seçilərkən Yolbarış və Əbülxeyr iştirak etdilər. Amma Taukenin oğlu Bolat taxtda oturacaq. Seçkidə məğlub olan Əbülxeyr qəzəblənir və Ulı Yüzü müstəqil elan edir.

1724-cü ildə qırğızlar Böyük Yüzlüyün 30-a yaxın kəndini talan etdilər. Əbülxeyr 6 minlik qoşun toplayıb qırğızları məğlub etdi. 1730-cu ildə Əbülxeyrin ölümündən sonra taxta onun kiçik qardaşı Yolbaris oturdu .
Maye oksigenin təyarəyyə yüklənməsi C-130H Hercules.
Maye oksigen
**Maye oksigen** – mavi rəngdə, şəffaf, yüngül hərəkətli, adi temperaturda tez buxarlanan mayedir.

Fiziki — kimyəvi xassələri
--------------------------

Maye oksigen yanmır, lakin onun ətraf atmosferə müntəzəm şəkildə buxarlanması atmosferdəki oksigenlə birləşib, intensiv yanğın törədə bilər. 1 litr maye oksigen buxarlandıqda 140C-də 830l oksigen yaradır. Qaynama temperaturu 183;
sıxlıq – 1, 13 kq/m3

Tətbiqi
-------

Maye oksigeni adi havanın — 1940C qədər donduqda alınan maye havanın fraksiyalaşdırma ilə alınır. Maye oksigenin saxlanılması: reaktiv yanacaqların misal üçün spirtlərin və onların qarışığının oksidləşdiricisi kimi geniş istifadə olunur. Adətən isti izolyasiyası olan və yaxud müxtəlif həcmli(5–50m3), tank rezervuarlarda saxlanılır. Daxildəki şar şəklində olan rezervuar bürüncdən hazırlanır.buxarlanan oksigeni havaya ötürmək üçün maye oksigeni saxlayan rezervuarların atmosferə çıxışı olmalıdır. maye oksigen saxlanılan rezervuarların həcmi kiçik olarsa (1000–1200 l) buxarlanan oksigenin itkisi əvvəlki həcmdən saatda 0,5–0,7% təşkil edir. Açıq qablarda saxlandıqda izolyasiya olmadan oksigenin buxarlanması çox intensiv şəkildə dəqiqədə 1–3%-ə çatır. Həcmi 50m3 olan və izolyasiyası möhkəm olan rezervuarlarda saxlanan maye oksigenin itkisi sutkada 0,2%-ə bərabərdir. Maye oksigenlə işləyən zaman təhlükəsizlik qaydalarına riayyət etmək lazımdır. Maye oksigen parça yaxud taxta ilə kontaktda olarsa, möhkəm partlayış əmələ gəlir, metalla kontaktda olarsa metal kövrək olur və qırılır. Mühafizə olunmayan bədən nahiyələrə düşərsə ağır yanğın əmələ gətirir. Odur ki, maye oksigen işləyən zaman mütləq dəri əlcəklərdən istifadə etmək lazımdır.

Mənbə
-----

* К.К.Папок и Н.А.Рагозин Технический словарь – справочник по топливу и маслам, Москва, 1963, стр.274.
* Небо в стакане или опыты с жидким кислородом (Химия и Химики № 4 2012)

İstinadlar
----------
**Osmancıqlı Qoca Mehmed Nizamüddin Paşa** (d.? - Ö. 1439, Osmancıq) - 28 Avqust 1429'dan, yerini Çandarlı Xəlil Paşaya buraxdığı 1438-ci ilə qədər 9 il sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamıdır.

Hayatı
------

Bu gün Çorum'un bir rayonu olan Osmancıqda doğulmuşdur. Doğum tarixi məlum deyil. Atası 1406-1413 dövründə Osmanlı Dövlətinə sədrəzəmlik etmiş olan Osmancıqlı İmamzadə Xəlil Paşadır.

İzahlı Osmanlı tarixi Xronologiyasında Qoca Mehmed Paşanın Amasyalı olduğundan bəhs edilir. Bu məlumat o zamanki inzibati təşkilat baxımından doğru olmaqla birlikdə, (Osmancıq o sırada Amasya sancağına bağlı idi) əslən Osmancıqlı olduğu, vəzifədən alındıqdan sonra bura yerləşməsi ilə də sabitdir. Digər tərəfdən, xanımlarının birinin, Amasya'nın məşhur şəxslərindən Qutlu Paşanın qızı Cahan Xatun olması Amasyalı olmasını sübut edir.

Sultan I. Mehmedin Amasiyada olduğu zamanlarda Anadolu Bəylərbəyi olmuşdur. 1415 tarixində bu rütbədə böyük müvəffəqiyyət göstərdiyi üçün, Sultan II. Murad tərəfindən, taxta çıxışıyla birlikdə sədrəzəmlik mövqeyinə gətirilmişdir. 1429-1438 illər arasında sədrəzəmlik mövqeyində qalmışdır. Vəzifədən alındıqdan sonra Osmancığa yerləşmişdir.

Qoca Mehmed Paşa 1439 tarixində Osmancıqda vəfat etmişdir. Məzarı adı ilə də tanınan İmarət Məscidin bağçasındadır.

Əsərləri
--------

Sədrəzəmliyi dövründə Bursada iki hamam tikdirdiyi kitabələrdən bəllidir. Osmancıq Cənubi Məhəlləsi, Qayadibi deyilən yerdə indiki məscidin yanına bir məktəb və yemekxana tikdirmişdir.

Həmçinin bax
------------

* I. Mehmed
* II. Murad
* Quruluş dönəmi Osmanlı sədrəzəmləri
**Mayaquana** (*ing.* Mayaguana) — Baham adalarında ada və rayon. Baham adalarının şərq hissəsində yerləşir. Toponimi aravak mənşəli olan iki adadan biridir.

Tarixi
------

Mayaquana adasının 1812-ci ilə qədər əhalisi yox idi. Bu dövrdə Törks və Kaykos adalarının sakinləri tədricən adaya köçmüşdür.

Braziliya tarixçisi Antonio Varnhagen 1824-cü ildə Mayaquananın Quanahani olduğunu, Kristofer Kolumbun Amerikanı kəşf etdiyi zaman tapdığı ilk ada olduğunu irəli sürmüşdür. Onun nəzəriyyəsi sadəcə kiçik miqyasda dəstəklənmişdir.

Əhali
-----

2010-cu ilin məlumatına görə, Mayaquananın əhalisi 277 nəfərdir. Əhalinin balıqçılıqla və meşəlik ərazinin münbit torpaqlarını becərməklə məşğul olur.

İnzibati bölgü
--------------

Mayaquana Baham adalarının 32 rayonundan biridir. Rayonun inzibati mərkəzi Eybrahams-Bey qəsəbəsidir. Rayonun sahəsi 285 km2, əhalisi 271 nəfərdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  GeoNames (ing.). 2005.
2. ↑  *Granberry, Julian; Vescelius, Gary S.* Languages of the Pre-Columbian Antilles. The University of Alabama Press. 2004. səh. 83. ISBN 0-8173-5123-X.
3. ↑  "Mayaguana Population By Settlement and Total Number of Occupied Dwellings: 2010 Census" (PDF). bahamas.gov.bs. Bahamas Department of Statistics. 2016-06-30 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-07-10.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* *Stark, James H.* Stark's History and Guide to the Bahama Islands. Boston: Boston Photo Electrotype Co. 1891. səh. 159. OCLC 1071967476.
Qlossina milçəyi
İkiqanadlılar dəstəsinin Glossinidae fəsiləsinə daxil olan növlər insane və heyvanların qanı ilə qidalanır. Onların əksəriyyəti insanlar və heyvanlarda tripanosomoz xəstəliyinin keçiricisidir.

Sese milçəkləri Afrikada, əsasən Saxara səhrasının cənubunda yayılmışdır. Bitki örtüyü ilə əlaqədar olaraq ekoloji qruplar əmələ gətirir.

I qrupa Glossina palpalis, Glossina tachinoides və s. aid olub, Qərbi və Mərkəzi Afrikanın meşə zolağında və göllərin sahilində bitən bitkilər arasında yayılmışdır. əsasən, sürünənlərin və insanın qanı ilə qidalanırlar. Bu qrupdan Glossina palpalis antilopdan insana yuxu xəstəliyinin törədicisi tripanosomları keçirir.

II qrupa, Glossina pallidipes və s. aid olub, Şərqi və Mərkəzi Afrikanın Savanna meşələrində yayılaraq, ev və vəhşi heyvanların qanı ilə qidalanır. Çox vaxt insana hücum edir.

III qrupa əsas etibarilə, mülayim iqlim şəraitinə və yüksək rütubətli tropik meşələrin dərinliklərində yayılan Glossina jusca, və s. aiddir. Bu qrupdan yalnız Glossina brevipalpalis insana hücum edir. Sese milçəklərinin uzunluğu 9–14mm-dir. Ağız aparatı insanın və heyvanların dərisini sancmağa uyğunlaşmışdır. Onların həm erkəyi və həm də dişisi obliqat hematofaqdır.

Belə bir keçirici xəstəliklərdən biri də Qambi tripanosomu və Yuxu tripanosomudur.

Qambi tripanosomunun törətdiyi xəstəlik Qərbi və Mərkəzi Afrikada yayılmışdır. Bədən oxlovvari, yuxarıdan aşağıya basılmış və bir qədər əyilmiş formadadır.

Qambi tripanosomunun keçiricisi Glossina palpalis – sese milçəyidir. Sese milçəyi parazitin qamçılı formasını ev heyvanlarından insana keçirdikdən sonra tripanosom qana, limfa düyünlərinə daxil olaraq intensiv surətdə qeyri-cinsiyyətli yolla çoxalır. 20–25 gündən sonra bütün orqanlara, o cümlədən baş və onurğa beyinə, ürəyə, böyrəklərə, qaraciyərə, dalağa, sümük iliyinə keçib ağır iltihab prosesinə və distrofik dəyişikliklərə səbəb olur.

Xəstə adamlarda parazitin inkişafı iki mərhələdə gedir:

1. İlkin və ya hemolimfatik mərhələ; 2. Sonrakı və ya meninqoensefalitik mərhələ. Parazitin inkubasiya dövrü 2–3 həftə çəkir. Inkubasiya dövrü qurtardıqdan sonra keçiricinin insanı sancdığı yerdə 1–2 sm böyüklükdə ətrafı ağımtıl örtüyə malik qırmızı düyün əmələ gəlir. Düyün bir neçə gündən sonra itir və yerində piqmentləşmiş çapıq qalır.

Xəstənin üzündə, göz qapaqlarında, boynunda, dəridə şiş yaranır, lakin təricən itib gedir. Xəstəliyin ilkin və daimi əlamətlərindən biri periferik limfa düyünlərinin böyüməsidir. Qaraciyər və dalaq genişlənir, xəstədə zəiflik, həddən artıq yorğunluq, yuxusuzluq, şiddətli baş ağrıları, psixi pozğunluqlar və anemiya müşahidə olunur.
**Qlükoza** (*yun.* γλυκόζη, γλυκύς - dan *şirin*) və ya **üzüm şəkəri** və ya **dekstroza**. şirin dadlı, suda yaxşı həll olan ağ kristal maddədir. Qlükoza bitki və canlı orqanizmlərdə, həmçinin, bir çox meyvə və giləmeyvə şirələrində rast gəlinir.

Qlükoza orqanizmin enerji sərfinin yarsını təmin edir

Üzvi maddələrə aiddir. Qlükoza müxtəlif iynələrə sistemlərə əlavə olunur. Qlükozanın insana həm xeyiri həmdə ziyanı var.

Quruluşu
--------

Qlükoza beşatomlu aldehidspirtdir.

Tətbiqi
-------

Qlükoza qiymətli və asan həzm olunan qida maddəsidir. tibbdə qlükozadan qanın konservləşdirilməsində və orqanizmi möhkəmləndirən maddə kimi istifadə olunur. Qlükoza qənnnadı sənayesində, güzgü və yolka oyuncaqlarının hazırlanmasında, toxuculuq sənayesində parşalara bəzək vurulmasında işlədilir.

Mənbə
-----

* D-Qlükoza (dekstroza, )
* Arxivləşdirilib 2012-11-04 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  PubChem (ing.).

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) · Treccani · Müasir Ukrayna |
| Normativ yoxlama | LCCN: sh85055360 · LNB: 000099090 · NDL: 00560931 · NKC: ph182401 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Kimya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqalənini redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Mórqot Báuqlir** (*ing.* Morgoth Bauglir; /ˈmɔrɡɔθ ˈbau̯ɡlir/, sindarin dilindən *«Qaranlıq Düşmən»* kimi tərcümə olunur; əvvəlcə **Melkor** kimi tanınırdı, kvenya dilindən *«qüdrətdə yüksələnən»*) — C. R. R. Tolkinin əsərlərində Arda kainatının əsas antaqonisti olan ainu.

Əvvəlcə ainuların ən güclüsü idi, zamanla o, şər və qaranlığın təcəssümü oldu. Başda qardaşı Manve olmaqla vaların qalan hissəsi Melkora həmişə müqavimət göstərib. Ainur Musiqisi yaranmazdan əvvəl, Melkor vala Vardanı həyat yoldaşı etmək istəyirdi, lakin o, onu qəbul etmir, bundan sonra Melkor Vardaya böyük nifrət bəslədi. Gecə Qapıları vasitəsilə Ardadan kənara qovulana qədər Eäda ən çox məhz Vardadan qorxurdu.

Valara qarşı müharibədə həmdə bir çox maiar Melkorun tərəfinə keçir, hansılar ki onun əzəmətli vaxtlarında dəbdəbəsi ilə cəlb olunmuşdu və zülmətdə ona sadiq qalmışdılar; başqalarını isə yalan və xain hədiyyələrlə ona xidmət etməyə məcbur etmişdi. Bu ruhlar arasında Valaraukar da var idi, o ruhlar ki Orta Dünyada balroqlar[en] – «dəhşət iblisləri» kimi adlanırdılar.

Melkorun dönüklüyü ilə bağlı "Valakventada" deyilir ki «*əzəmətdən təkəbbürə düşən, ondan sonra özündən başqa hər kəsə nifrət etməyə başlayan, dağıdıcı və amansız bir ruha çevrildi. O, hikməti hiylə ilə əvəz etdi, istifadə etdiyi hər şeyi təhrif edib öz iradəsinə tabe edərək nəticədə şərəfsiz yalançı oldu. Əvvəlcə o, İşığa həsrət qalırdı, ancaq təkcə özü üçün onun yiyəsi olmağı bacarmayanda, alov və qəzəbi keçərək odlu uçuruma, Zülmətə endi. Ardadaki pis işlərində ən çox istifadə etdiyi şey qaranlıq idi, onu bütün canlıların qorxusuna çevirmişdi*».

Tolkinin əsərlərində Melkor xristianlıqa aid Lusiferin analoqudur. 

Tolkin legendariumuna[en] görə, "sakitləşməyən buzlu soyuqu", "istini və hər şeyi yandıran odu" Arda üçün hazırlayan məhz Melkor olub.

Ədəbiyyat
---------

*Tolkin, C. R. R.* "Silmarillion". Allen & Unwin. 1977. ISBN 0-04-823139-8.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Silmarillion*, "Valakventa"
2. 1 2  *Silmarillion*, "Ainulindale"
**Qluboka** (*alm.* Frauenberg‎) ― Çexiyada tarixi şato. Qluboka ölkənin ən gözəl qəsrlərindən biri sayılır.

Turizm
------

Qluboka Çexiyanın ən məşhur və ən çox ziyarət edilən qəsrlərindən biridir. Qala 2019-cu ildə 293 000 nəfər ziyarətçi sayı ilə ən çox ziyarət edilən 3-cü qəsr olmuşdur.

Tarix
-----

XIII əsrin ikinci yarısında indiki qalanın yerləşdiyi ərazidə qotik üslublu qəsr tikilmişdir. Bu qəsr ilk olaraq Renosans dövründə genişləndirilmiş, daha sonra isə 18-ci əsrin əvvəllərində Adam Frans şu Şvartsenberqin əmri ilə Barokko üslubunda qəsrə çevrilmişdir. 19-cu əsrdə II İohann Adolf şu Şvartsenberq qəsrin İngiltərədəki Vindzor sarayının romantik üslubunda yenidən qurulmasını əmr etmişdir. Memarlar Frans Beer ve F. Devoretskiy 1841-ci ildən 1871-ci ilə qədər 1,9 kvadrat kilemetrlik bir ingilis parkı ilə əhatə olunmuş romantik bir Neoqotik qəsr inşa etdilər.

1661-ci ildə İohann Adolf şu Şvartsenberq qəsri Baltasar Marradasın varislərindən satın almış və beləliklə Qluboka qəsri Şvartsenberqlər ailəsinə keçmişdi. Onlar qəsrin son sahibinin (Adolf Şvartsenberq) 1939-cu ilin sonunda nasistlərdən qaçmaq üçün xaricə mühacir etməsinə qədər Qlubokada yaşamışdırlar.

Qluboka qəsri 1940-cı ildə Gestapo tərəfindən, II Dünya Müharibəsi bitdikdən sonra isə Çexoslovakiya hökuməti tərəfindən ələ keçirilmişdir.[*mənbə göstərin*]

Qluboka qəsri hal-hazırda xalqa açıqdır və Çexiya Respublikasının Milli Mədəniyyət Abidəsidir.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

Qəsr Şanxay cəngavərləri filminin səhnələridnən birində istifadə edilmişdir. 2019-cu ildə K-pop solisti Park Gi Xun L. O. V. E. mahnısını yayımlamış və klip qəsrdə çəkilmişdir.

1. 1 2  "Návštěvnost hradů a zámků v roce 2019 opět překonala pětimilionovou hranici" (çex). Národní památkový ústav. 2020-01-23. 2020-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-20.
2. ↑  "Stručná historie zámku" (çex). Státní zámek Hluboká nad Vltavou. 2020-07-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-20.
3. ↑  "Rytíři ze Šanghaje". Česko-Slovenská filmová databáze (çex). 2015-09-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-04.

Xarici keçidlər
---------------

* zamek-hluboka.cz/en — Qluboka qəsrinin rəsmi saytı  (ing.)
* zamek-hluboka.cz/cs — Qluboka qəsrinin rəsmi saytı  (çex.)
**Mamençizavr** (*lat.* Mamenchisaurus) — Yura dövrünün sonlarına yaxın 150–145 milyon il öncə yaşamış ot yeyən dinozavr. Hazır ki Çin ərazisində aşkarlanmışdır. Sauropoda alt dəstəsinə aid dinozavrdır. Dinozavrlar arasında ən uzun boyuna malik imiş. Onların boynu 15 metr uzunluğa malik imiş.

Etimologiyası
-------------

*Mamenchisaurus* adı "Mamensidən olan kərtənkələ" mənasını verir. "*Mǎménxī*" — Mamensi və q.yun. σαῦρος "kərtənkələ". İlk əvvələr tapıntını onun tapıldığı yerin adına verilmədi düşünülürdü. Bu Sıçuan vilayətinin Maminsi ərazisi yaxınlığı olmuşdur. Ancaq Yanqın buraxdığı səhv nəticəsində Mamensi adlandırılır.

Açılışı
-------

*Mamençizavr* 1952-ci ildə Sıçuana çəkilən yolun tikintisi zamanı aşkarlanmışdır. 1954-cü ildə bu tapıntını Yanq öyrənmiş və adlandırmışdır. İlk tapıntı 22 metr uzunluğa malikdir. Bu uzunluğun yarıya qədəri boyunun payına düşür. Bu heyvan dünyanın ən uzun boylu canlısı olmuşdur. Mamençizavrın boynu 19 fəqərədən ibarətdir. Belə fikir vardır ki, böyük fərdlərin 25 metr uzunluğu olmuşdur.

1987-ci ildə bu cinsə daxil olan *M. hochuanensis* növünə aid və boynunun uzunluğu 15 metr olan fərd aşkarlanmışdır.

Növləri
-------

Mamençizavr növlərinin insana olan nisbəti
Müqayisə: Amphicoelias (tünd-qırmızı), Mamençizavr (yaşıl), Argentinosaurus (bənövşəyi), Sauroposeidon (açıq-göy), Supersaurus (narıncı)
* *M. anyuensis* He, Yang, Cai, Li & Liu, 1996
* *M. constructus* Young, 1954
* ?*M. fuxiensis* Hou, Zhao & Chu, 1976: yarımcıq sklet, kəllənin bir hissəsi. Əvəllər Ziqonqozavr adlandırılmışdır. Bəlkə də başqa cinsə aiddir.
* *M. hochuanensis* Young & Zhao, 1972: dörd yarımcıq sklet.
* *M. sinocanadorum* D. Russell & Zheng, 1994: yarımcıq kəllə, ayrı-ayrı hissələr. Ola bilsin ki, ən böyük dinozavrdır. Uzunluğu 26 metr olub.
* *M. youngi* Pi, Ouyang & Ye, 1996: Mamenchisaurus youngi Ziqonq şəhəri yaxınlığında 1989-cu ildə aşkarlanmışdır. Bu növün skletinə görə onu demək olar ki, 16 m uzunluğa malikdir. Boynu 6,5 metrdir. Bunu demək olar ki, cinsə daxil olan növlər arasında kiçiyidir. Professor Yanqın şərəfinə adlandırılıb.

* Mamençizavr skletiMamençizavr skleti
* Bərpa edilmiş MamençizavrBərpa edilmiş Mamençizavr
* Mamençizavr skletiMamençizavr skleti

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | GBIF |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2781182266 |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131038
* Wikispecies: Mamenchisaurus
* Fossilworks: 38670
* GBIF: 4822602

 |
**Qlubokaya Şel** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhəri daxilində mikrorayon. Mikrorayon Lazarevski rayonunun ərazisinə daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Mikrorayon Lazarevski rayonunun mərkəzi hissəsində, Qlubokaya çayının mənsəbində yerləşir. Regional mərkəzdən - Lazarevskidən 25 km cənub-şərqdə, Mərkəzi Soçidən 47 km şimal-qərbdə və Krasnodar şəhərindən 255 km cənubda (yolla) yerləşir.

Şimal-qərbdən Zubova Şel və cənub-qərbdən Qolovinka yaşayış məntəqələrinin əraziləri ilə həmsərhəddir. Qərbdə mikrorayon Qara dənizin suları ilə yuyulur. Şərqdə onun meşəli dağlar əhatə edir.

Qlubokaya Şel Qara dəniz sahillərində dar bir vadidə yerləşir. Relyef əsasən dağlıqdır. Çay vadisi çox girintilidir və daralma dağlara doğru gedir. Mikrorayon əhalisinin demək olar ki, hamısı çay dərəsi boyu, çökəklikdə yaşayır. Mikrorayon ərazisində orta yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən təxminən 30 metr yüksəklikdədir. Mütləq yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən 300 metr yüksəkliyə çatır.

Mikrorayonda iqlim rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 13,5 ° C, iyulun orta temperaturu + 24 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1450 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

Tarixi
------

Qlubokaya Şel kəndi haqqında ilk məlumata 1917-ci ildə rast gəlinir.

1923-cü ildə kənd Lazarevskoy volostuna Tuapse rayonu Kuban-Qara dəniz rayonuna daxil edilmişdir.

1935-ci ildə kənd Şapsuq rayonunun tərkibinə verilmişdir. 1945-ci ildə Şapsuqski rayonu ləğv edildikdən sonra Qlubokaya Şel öz ərazisində yaradılmış  Lazarevski rayonuna verildi.

10 fevral 1961 və Qlubokaya Şçel kəndi qəsəbəyə şəhərdaxili mikrorayon statusu verilməklə Soçi kurort şəhərinin tərkibinə daxil edilmişdir.

Əhalisi 50 nəfərə yaxındır (15 ev). Əsasən ruslardı. Onlar istirahət edənlərin yerləşdirilməsi (yayda), bağçılıq və dəmir yolunun bir hissəsinin təmiri ilə məşğuldurlar.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-31.
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: II Janna.
**II Janna** (*fr.* Jeanne II de Navarre; 28 yanvar 1311, Konflan-Sen-Onorin[d], Fransa metropoliyası – 6 oktyabr 1349, Fransa) — Fransa kralı X Lüdovikin qızı, Navarra kraliçası.

Anası Burqundiyalı Marqaritanın adı Nesl skandalına qarışdığı üçün, Jannanın atalıq məsələsi şübhəli idi. Ancaq X Lüdovik ölüm yatağında ikən onun doğma qızı olduğunu elan etdi. Atasının vəfatından sonra hamilə olan ögey anasının doğumu gözlənildi. Ancaq cəmi 5 gün yaşayan ögey qardaşı I Conun vəfatından sonra Fransa taxt-tacı boş qaldı. Mərhum kralın yeganə rəsmi övladı olmasına baxmayaraq, yerli əyanlar bir qadının hökmranlığını qəbul etmədi və X Lüdovikin qardaşı Filippi kral seçdilər.

Jannaya anasından miras qalan Navarranın əsilzadələri də V Filippin təbəəliyini qəbul etmişdi. Bu səbəblə, dayısı Burqundiya hersoqu IV Edo və nənəsi Aqnessa yeni kralla danışıqlar aparmağa başladı və Jannanın Navarra taxtındakı hüququnu müdafiə etdilər. Ancaq V Filipp böyük qızını IV Edoyla evləndirərək onu öz tərəfinə çəkdi və beləcə, Jannanın taxt mübarizəsi yarım qaldı. Digər tərəfdən isə Janna öz taxt iddiasını gücləndirmək məqsədilə siyasi evlilik planlaşdırırdı. Nəticədə, o, atasının əmisi Evolu Lüdovikin oğlu Filipplə evləndi və Jannanın taxt iddiası daha da gücləndi. Belə ki, onların hər ikisinin ata şəcərəsi Fransa kralı III Filippə əsaslanırdı.

V Filippin vəfatından sonra 1322-ci ildə qardaşı IV Çarlz taxt çıxdı. Ancaq Navarra əsilzadələrindən bəziləri ona tabe olmaqdan boyun qaçırdı. 1328-ci ildə IV Çarlzın vəfatından sonra isə Navarra əsilzadələri tamamilə Fransa kralından asılılığı aradan qaldırdılar və Jannanı bölgənin suveren hakimi seçdilər. Fransa taxtına əyləşən VI Filipp isə bu cütlüyün Navarradakı hakimiyyətini tanıdı. 5 mart 1329-cu ildə Pamplon Kafedralında keçirilən tacqoyma mərasimiylə cütlük rəsmi hakimiyyəti ələ aldılar.

Mənbə
-----

* Menache, Sophia (1998). *Clement V*. Cambridge, England: Cambridge University Press. p. 85. ISBN 0521592194
* Echols, Anne; Williams, Marty, eds. (1992). *An annotated index of medieval women*. Markus Wiener Publishers. ISBN 9780910129275
* George, Hereford Brooke (1875). *Genealogical table illustrative of Modern History*. Oxford at the Clarendon Press.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Kindred Britain.
2. ↑  Woodacre, Elena (2013). *The Queens Regnant of Navarre: Succession, Politics, and Partnership, 1274–1512*. Palgrave Macmillan
**Alana** — nazlı, armud və s.-dən hazırlanan çərəz. Əsasən, Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsinin Ordubad rayonu ərazisində geniş yayılmışdır.

Hazırlanması
------------

Onu, adətən, şaftalının nazlı növündən və armudun əndiryani və şəkəri növündən hazırlayırlar. Alananı hazırlamaq üçün ilk əvvəl lazım olan meyvələr dərilir. Meyvənin qabığı soyulub 5-6 gün günəş şüası altında qurudulduqdan sonra saplaq tərəfdən dairəvi kəsilir və içərisi oyulur. Yenidən gün düşən yerə bir gün saxladıqdan sonra hazırlanmış içlik meyvənin içərisinə doldurulur. İçliyi hazırlamaq üçün cəviz ləpəsini iri gözlü ət maşınında çəkərək 1:1 nisbətində şəkər tozu əlavə edilir. Alananın tamı daha yaxşı olsun deyə ona 1-2 çimdik vanil əlavə edirlər. Elə ki, içlik qurudulmuş meyvənin içərisinə dolduruldu, onda əvvəlcədən hazırlanmış xırda meyvə qapaqlarını alananın yuxarı hissəsinə qoyaraq sap keçirilmiş təbənə ilə deşərək sapa düzülür. Təxminən 20-30 alana bir sapa düzülərək düyünlənir və üzərinə tənzif keçirilərək münasib bir yerdən asılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "https://nuhcixan.az/ordubadin-alanasi-sucugu-miyanpuru". 2022-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-01.
**Daşdəmirov Vaqif Yaqub oğlu (Vaqif Yaquboğlu)** — "Dədə Qorqud Ocağı" (DQO) Yaradıcılıq Mərkəzinin (QHT) təsisçisi və sədri (2001), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1999), "Araz" (2005) və "Dədə Qorqud" (2010) Ali mükafatları laureatı (2005), şair, bədii qiraətçi.

Həyatı
------

Vaqif Yaquboğlu 24 oktyabr 1948-ci ildə Qəbələ rayonunda anadan olmuşdur. Bakı şəhəri 44 saylı orta, 1 saylı musiqi məktəbinin tar sinifini (1965), Bakı Politexnik texnimumunu (1967),Ümumittifaq Yeyinti Senayesi İnstitutunu (1973, Moskva), Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini (xalq artisti Şahmar Ələkbərovun kursunu) bitirmişdir (1990). 1968-ci ildən tar və gitara ifaçısı kimi fəaliyyət göstərmiş, 1983-cü ildə "Qəbələ" instrumental ansamblı yaratmış, 7 il ansambla rəhbərlik etmişdir.

"Canım-Azərbaycanım" adlı poeması KİV-in "Araz" Ali Mükafatına təqdim olunmuş və müəllifə fəxri diplom verilmişdir. Bayatı ilə yazılmış ilk poemanın müəllifidir. Təsis etdiyi və sədri olduğu "Dədə Qorqud Ocağı" Yaradıcılıq Mərkəzi (QHT) "Vektor" Elm Mərkəzinin "Şahmar Əkbərzadə" adına beynəlxalq diplomuna layiq görülmüşdür.

Qarabağ müharibəsi zamanı və sonrakı dövrlərdə döyüş bölgələrində, hərbi hissələrdə və hospitallarda döyüşçülər qarşısında vətənpərvərlik ruhunda etdiyi çıxışlara görə Müdafiə Nazirliyinin "Şah İsmayıl Xətai" fəxri fərmanı ilə təltif olunmuşdur. Ayrı-ayrı vaxtlarda ona "Ozan", "Məclislərin şahənşahı", "Sənət məcnunu", "Qızıl qələm", "Qızıl mikrofon", "Qüdrətli söz cəngavəri", "Poeziya aşiqi", "Oskar sima" və s. mükafatlar, diplomlar, fəxri fərmanlar, titullar verilmişdir. Haqqında Az.TV-də dörd portret verliş çəkilmişdir.[*mənbə göstərin*]

Sözlərinə; "Get, səni xoşbəxt olasan", "Canım-Azərbaycanım", "Qəbələ", "Gəl barışaq", "Küsdüm, dilin açıldı","Ana" və s. mahnılar bəstələnmişdir. O, həmçinin bir çox kassetlərin, disklırin, "Oğul oğul olsa" (2001) kimi bir çox kliplərin, "Yanğı" (1995) və "Ramiz Hacıyev" (2014) sənədli filmlərinin rejissoru və ideya müəllifidir. Bir çox televiziya filmlərində və tamaşalarında çəkilmişdir. Azərbaycan televiziya və radio kanalları bu gün də bir sənətkar və bir ziyalı kimi Vaqif Yaquboğlunu öz veriləşlərə dəvət edirlər.

"Toyunuz mübarək" (2001) və "Oğul oğul olsa"(2014) adlı kitabları çapdan çıxmış və 22 kitabda müxtəlif müəlliflər onun haqda yazılar vermişdir.Bir neçə kitabın redaktorudur."MƏDƏNİYYƏT" qəzetinin müxbiri olmuş və bir çox qəzetlərlə,o cümlədən "KİRPİ" satirik jurnalı ilə əməkdaşlıq etmişdir.Şair Telman Qəhrəmanov "Ümid məktubu" (2005) poemasını Vaqif Yaquboğluna həsr etmişdir.

2010-cu ildən "Dədə Qorqud Ocağı" Yaradıcılıq Mərkəzində rəhbərliyi altında aparıcılıq kursu fəaliiyət göstərir.

İstinadlar
----------
**Adi ağ qağayı** (*lat.* Pagophila eburnea) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin çovdarçıkimilər dəstəsinin qağayılar fəsiləsinin ağ qağayı cinsinə aid heyvan növü. Yetkinləri ağ, körpələri tund ləkələri mövcuddur, göz ətrafinda qırmızı halqa var, ayaqları qaradır. Bədən uzunluğu 45 sm.

Yayılması
---------

Ağ qağayı əsasən Arktik zonada yayılmışdır və Şimali Amerika və Avrasiyanın arktik və subartik iqlim qurşağda təsadüf edilir. Rusiya ərazisində Şimal Torpağı, Frans-İosif Torpağı və Kara dənizinin adalarında rast gəlinir. вов Карского моря. Yeni Torpaq adalarında bir yuva aşkarlanmışdır ki, oda qərbdə müşahidə edilmişdir. Vrangel adasında isə aşkarlanmamışdır. Qışlama dövrü onlar əsasən Barens dənizi və Berinq dənizi sahillərinə üz tuturlar. Yumurtalama dövrü onlar Rusiyadan başqa Qrenlandiya, Kanada və ABŞın Arktik qurşağında müşahidə edulir. Onlar həttda onlara şimal qütbünün yavınlığında 87–88° paralelə qədər olan ərazilərdə müşahidə edilir. Miqrasiyası əsasən uzaq məsafəyə olmur. Nisbətən cənuba miqrasiya edirlər.

Yumurtalama əraziləri qayalar üzərində olur və koloniya şəklində müəyyən ərazidə yuva qururlar. Çoxalma əsasən iyul ayına təsadüf edir və 1–2 yumurta qoyurlar. Yumurtaya hər iki valideyn bir aya yaxın baxır. Quşçuğazlar yumurtadan xüsusi sıx lələklərlə dünyaya gəlir. Ağ ayıların, morjların, suitilərin qidasını təşkil edir. Quruda yaxşı hərəkət edə bilir və üzməyi baçarır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Pagophila eburnea* | 
* Wikidata: Q723064
* Wikispecies: Pagophila eburnea
* ABA: ivogul
* ARKive: pagophila-eburnea
* Avibase: FED91A1F00C4E67C
* BioLib: 21717
* BirdLife: 22694473
* BOLD: 10197
* BTO: IVOGU
* eBird: ivogul
* EUNIS: 8716
* Euring: 6040
* Fauna Europaea: 96948
* Fauna Europaea (new): 3a9a81cd-4c6a-4f3b-80f4-ce8c9d73708f
* Fossilworks: 372742
* GBIF: 2481202
* GNAB: ivory-gull
* iNaturalist: 4555
* IRMNG: 10188787
* ITIS: 176851
* IUCN: 22694473
* NBN: NBNSYS0000000358
* NCBI: 126721
* SeaLifeBase: 75083
* WoRMS: 137154
* Xeno-canto: Pagophila-eburnea

 |
| *Larus eburneus* | 
* Wikidata: Q11844812
* EUNIS: 8778
* GBIF: 2481153
* IRMNG: 10913398
* ITIS: 824190

 |
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: II Janna.

**II Janna** (*fr.* Jeanne II; təq. 1288 – 21 yanvar 1330 və ya 1330, Paris) — Fransa kralı V Filippin xanımı, Fransa kraliçası. O, eyni zamanda atası vasitəsilə Burqundiya qrafinyası, anası vasitəsilə isə Artes qrafinyası ünvanlarını miras aldı.

Janna 1287-ci ildə Burqundiya qrafı IV Otto və Artes qrafinyası Matildanın ən böyük qızı və varisi olaraq dünyaya gəldi. Uşaqlıq illəri haqqında yetərli məlumat yoxdur. 1295-ci ildə Fransa ilə bağlanan sülhə əsasən, böyük qardaşı Robert mirasdan məhrum edilmişdi və bu səbəblə, 1303-cü ildə atasının vəfatından sonra anasının naibəliyi altında Burqundiya qrafinyası oldu.

21 yanvar 1307-ci ildə Fransa kralı IV Filippin ikinci oğlu Uzun Filipplə evləndirildi. 1314-cü ilin əvvəllərində IV Filippin 3 gəlininin, eləcə də Jannanın adı Nesl skandalına qarışdı və müvəqqəti olaraq ev həbsinə alındı. Digərlərindən fərqli olaraq Jannanın günahsızlığı sübut edildi və parlament tərəfindən bəraət verildi. IV Filippin ölümünün ardından isə azadlığa çıxdı.

1316-cı ildə əri V Filipp adıyla Fransa taxtına əyləşdi və Janna Fransa kraliçası oldu.

Ərinin 1322-ci ildə ölümündən sonra Janna Burqundiyaya qayıtdı və burada yaşadı. 1329-cu ildə anasının vəfatından sonra Artes qrafinyası oldu ancaq 21 yanvar 1330-cu ildə Parisdə vəfat etdi. Onun bütün ünvanları isə 1318-ci ildə Burqundiya hersoqu IV Edoyla evlənən böyük qızı Jannaya miras qaldı. Beləcə, Burqundiya qraflığı və hersoqluğu birləşdi.

Mənbə
-----

* Menache, Sophia (1998). *Clement V*. Cambridge, England: Cambridge University Press. p. 85. ISBN 0521592194
* Echols, Anne; Williams, Marty, eds. (1992). *An annotated index of medieval women*. Markus Wiener Publishers. ISBN 9780910129275
* George, Hereford Brooke (1875). *Genealogical table illustrative of Modern History*. Oxford at the Clarendon Press.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Fourquet É.* Les hommes célèbres et les personnalités marquantes de Franche-Comté. Du IVe siècle à nos jours (fr.). Besac: Séquania, 1929. P. 38. ISBN 2-912351-18-9
2. 1 2 3 4  Académie des sciences, belles-lettres et arts de Besançon (fr.). Besac: Académie des sciences, belles-lettres et arts de Besançon et de Franche-Comté, 1889. P. 186.
3. 1 2  Dictionary of Women Worldwide (ing.): 25,000 Women Through the Ages. / A. Commire, D. Klezmer Detroit: Gale, Yorkin Publications, 2006. 2572 p. ISBN 978-0-7876-7585-1
4. ↑  Woodacre, Elena (2013). *The Queens Regnant of Navarre: Succession, Politics, and Partnership, 1274–1512*. Palgrave Macmillan
**Qapanat tüməni** — Elxanilər dövrünə yaranmış inzibati ərazi vardı. Adı Qapan çayı adındandır.

Sultan Cahanşah bəy və oğlu Sultan Həsənəli bəyin hökmlərində "Qapanat, Aran və Arasbar tüməni" yazılması bir daha sübut edir ki, XIV əsrin ikinci yarısında Qapanat adlı inzibati ərazi vardı
Bəzi qaynaqlarda Bağabürd, Küpara, Əcənan mahalları hamısı bir yerdə Qapanat adlanır.

Səfəvilər dövründə
------------------

Həsən sultan Ördəkli Qapanat hakimi (1628) idi.

Rus imperyası dövrü
-------------------

1840 cı ildə Şuşa qəzası nın nahiyəsi olmuşdur.
Qafan nahiyəsi Zəngəzur və Sisyan nahiyələri ilə həmsərhəddir. 
Zəngəzur qəzasının Qafan nahiyəsi qəzanın, təxminən mərkəzində yerlşmişdi. Bu nahiyənin hesabına
1930-cu ildə Ermənistan SSR-nin tərkibində ərazisi 1345 km2 olan Qafan rayonu və 1933-cü ildə Azərbaycan SSR-nin tərkibində sahəsi 802 km olan Qubadlı rayonu yaradılmışdır.
Qafan (Kapan) nahiyəsi Bərguşad (Bazar çay) çayının boyunca Zəngəzur nahiyəsi, cənubdan Meğri və qərbdən Sisyan nahiyələri ilə həmsərhəddir.
Bu nahiyə 6 kiçik dairəyə (okruq) bölünmüşdür: Oxçu dairəsi, Gığı dərəsi dairəsi, Əcanan türk dairəsi, Kəpəz dairəsi, Bəsitçay dairəsi və Çaundur-çay dairəsi.
Qafan nahiyəsi də digər nahiyələr kimi dağlıqdır. Bəzi yerlərdə isə bu dağlar keçilməz sıldırımlar və
yarğanlarla haĢiyələnir. Bu nahiyədə meĢə örtüyü qalın və zəngindir

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən, Zəngəzur və Cavanşir sahələri Şuşa qəzasından ayrılıb müstəqil qəzalara çevrildilər.

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən, Qafan nahiyəsi Zəngəzur qəzası nın nahiyəsi olmuşdur.
1930-cu il sentyabrın 9 Qafan rayonu rayona çevrilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2018-12-22 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-03.

Musa Urud. Zəngəzur. (Elmi-publisistik nəşr). Bakı, "NURLAR" Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2005
Faruk Sümer — «Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü»
Qapı telefonu
**Qapı telefonu** - daxili şəbəkədən istifadə edən telefon xətti. Xətt telefon şəbəkəsi ilə bağlı deyil. Çox vaxt səsucaldan ilə təchiz olunur və eyni binanın daxilində qısa məsafələrdə rabitəni təmin edir.

Qapı telefonu
-------------

Elektron qurğu danışma qurğusuna zəng blok siqnalı verən qurğudur. Bir-abunəçi və çox-abunəçi qurğularına bölünür. Elektromexanika həm də elektron tip kimi avtomatik bağlayan qurğularla (AZANI) təchiz edilmiş ola bilər. Əlaqənin ötürülməsinin üsulu üzrə: məftil və ya radiosiqnaldır.

Qapı telefonlarının ən mürəkkəbləri vətəndaşların təhlükəsizliyinin təmin olunması və onların əmlakının qorunması üçün çoxmənzilli evlərin bloklarına qurulur. Müasir çoxmənzilli domofonlar aşağıdakı qurğularla və funksiyalarla təchiz edilmişdir:

1. Audio və video - mənzildə danışma qurğusuyla blokda zəng əlaqəsi.
2. Daxili İşlər Nazirliyinin və ya FHN-ın pultuna nəticəylə mühafizə və yanğın söndürən siqnalizasiyalarının sistemlərinin qoyulması.
3. 112 Xidməti ilə danışma qurğusundan təcili çağırış.
4. FHN-ın və Yaşayış Kommunal Xidmətlərinin cinayət məcəlləsinin xidmətlərindən səs məlumat vermə zəng panel vasitəsilə və həm də danışma qurğuları vasitəsilə.
5. Zəng blokunda video görüntü sistemi vasitəsilə şəxslərin üzlərinin tanınması sistemiylə monitorinqin aparılması.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Le Nouveau Petit Robert de la langue française 2008*, Dictionnaires Le Robert, Paris, 2007 ISBN 978-2-84902-321-1, s.v. *interphone* et *Le Trésor de la langue française informatisée* İnterkom Arxivləşdirilib 2022-01-29 at the Wayback Machine  (fr.)

Vikianbarda ***Qapı telefonu*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Çiçəkaltlıqlı tıs-tıs** (*lat.* Acantholimon bracteatum) — plumbaqokimilər fəsiləsinin tıs-tıs cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Cənubi Qafqaz, Şərqi Anadolu, İran, Asiyada təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Diametri 10-15 sm olan yastıqvari formalı alçaq koldur. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir. Yastığı olduqca sıxdır. Yarpaqları dağınıq şəkildə olub, iynəvari tikanlıdır. Çiçək oxu 2-3 dəfə yarpaqlardan uzundur. Sünbül 2-5 çiçəklidir. Xarici çiçəkaltlıqları yumurtavari, dəyirmi-pərdəvari, iri olub, çiçəkləri əhatə edirlər. Daxili çiçəkaltlıqları isə kiçikdir. Kasacığı çılpaq, tünd qırmızımtıl və ya çəhrayı rənglidir. Tacı açıq çəhrayıdır. İyun-iyul ayında çiçəkləyir, iyul-avqustda toxumları yetişir.

Ekologiyası
-----------

Kserofitdir. Dəniz səviyyəsindən 1500-2300 metr hündür ərazilərdə, daşlı-çınqıllı yamaclarda və qayalıqlarda yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

İranın şimal-qərbində, Qərbi Azərbaycan ostanının Seyid Hacı kəndinin ətrafından toplanlan nümunələrə əsasən təyin edilmişdir. Naxçıvan MR-da, Qarabağda yuxarı dağ yamaclarında təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Tərkibində aşı maddələri vardır, yaşıllaşdırmada istifadəsi tövsiyə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17233692
* Wikispecies: Acantholimon bracteatum
* GBIF: 4088516
* iNaturalist: 830921
* IPNI: 685930-1
* NCBI: 1526239
* Plant List: kew-2614637
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:685930-1
* WFO: wfo-0000513222

 |
**Qanşirəli böyürtkən** (*lat.* Rubus sanguineus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin moruq cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda, Rusiyada, Stavropolda, Kabardın Balkarda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Yarpaqları oval, saplaqlı, mürəkkəb, 3-7 yumurtavari xırda yarpaqlardan ibarətdir, gövdədə növbəli yerləşir. Yarpaq ayasının üstü tünd yaşıl, alt tərəfi ağımtıl, xırda tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpaqların qoltuqlarında qarışıq tumurcuqlar formalaşır. İkinci il onlardan yan budaqlar, salxımvari çiçək qrupunda toplanan ağ öz-özünü tozlanan, diametri təxminən 1 sm olan ikicinsli çiçəklər formalaşır. Çiçəkləmə dövrü iyun-iyulda baş verir və 20-25 gün davam edir. Şaxələnmiş çiçək yatağında tükcüklü, sarı, qırmızı və ya qara rəngli çəyirdək formalaşır.

Ekologiyası
-----------

Şaxtaya davamlı, işıqsevən bitkidır. Dəniz səviyyəsindən 2700 metr hündürlüklərdə rast gəlinir. Böyümə və inkişaf üçün 18-250C temperatur optimal hesab edilir. Qar altında -40-450С temperatura dözür. Rütubətli, münbit, drenajlı, ağır olmayan torpaqlara, istiyə tələbat duyur. Quraqlığı və nəmişli pis keçirir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Talışda təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada rast gəlinmir. Tərkibində efir yağı vardır.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q22113160
* EUNIS: 179175
* GBIF: 2991532
* GRIN: 315620
* iNaturalist: 335661
* IPNI: 739966-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:739966-1
* Tropicos: 27805340
* WFO: wfo-0001019038

 |