recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sadıq Nurumbetov** (1900-1972) - Özbəkistanın və Qaraqalpaqstanın xalq şairi, Berdax adına Dövlət mükafatı laureatı, qaraqalpaq poeziyasının görkəmli nümayəndələrindən biri.

Həyatı
------

Sadıq Nurumbetov 1900-cü ildə Kegeyli rayonunda dünyaya göz açmışdır. Şair ilk şeirləri yumoristik və satirik formada qələmə almışdır. Bu əsərlərdə Sadıq Nurumbetov insanlardakı zəif cəhətləri və eybəcərlikləri qeydə almışdır. 

Abbas Dabılovdan fərqli olaraq psixoloji lirika ustası olan Sadıq Nurumbetov şeirlərində vətəndaş lirikasına daha çox yer verirdi. Onun xalqlar dostluğu haqqında şeirləri yüksək bədii keyfiyyətləri ilə seçilirdi. Şairin satirik və yumoristik şeirləri «Şamanlar», «Tənbəllər» və başqaları qrotesklə dolu və gülüş doğuran əsərlərdən ibarət idi. Bu əsərlər məhz onu yumor ustası kimi tanınmasına səbəb olmuşdur. «Qardaşlar» poema-dastanında isə müəllif Xarəzm ərazisində yaşayan xalqların dostluğunu vəsf etməklə, həm də onların yeni dövr və cəmiyyətin qurulmasında iştirakını tərənnüm edirdi. 

Abbas Dabılov kimi Nurumbetov da şifahi epik yaradıcılığın ənənələrini uğurla davam etdirirdi. Xüsusən onun xalq «Berdağ», «İpəkçi», «Janıl», «Qəmərilər» epik dastanlarında və digər əsərlərində bu cəhət özünü daha parlaq şəkildə əks etdirir. Otuzuncu illərdə Nurumbetov dəsti-xətti özünü daha yaxşı təzahür etdirirdi. Müharibə dövründə Nurumbetov bir sıra vətənpərvərlik ruhlu şeirlər yazıb-yaratmışdır ki, bunların sırasında «Vətən uğrunda», «Mənim oğlum», «Yenilməz əsgərlər» və s. kimi şeirlər daha üstün mövqedə dayanır. Müharibədən sonrakı dövrlərdə Nurumbetovun yaradıcılıq axtarışları daha da intensivləşir. XX əsrin 50-70-ci illərin əvvəllərində şairin onlarla şeirlər məcmuəsi nəşr olunur. Bu baxımdan onun «Yaz», «Amud ərya», «Davudgöl», «Till əxan» və başqa əsərləri daha səciyyəvidir. Nurumbetovun poetik yaradıcılığında yer alan «Berdağ» epik poeması, «Aral dənizində», «İpəkçi», «Janıl» və "Bəxtiyar" lirik-epik dastanları XX əsr qaraqalpaq ədəbiyyatının mühüm səhifəsini təşkil edir. 

S.Nurumbetovun «Bəxtiyar» və «Dənizdə», «Nəvai» və «Berdağ» kimi dastan - poemalarının mühüm cəhətləri, onlarda əksini tapmış vətəndaşlıq kredosu, vətənpərvərlik baxışları, bədii ifadəlilik, lakoniklik, lirik-epik poeziyanın özünəməxsusluğu, strukturu və kompozisiyası detalları ilə araşdırılmışdır. Sadıq Nurumbetovun əsərləri xəlqiliyi, özünəməxsus xarakterik cizgiləri, yüksək bədii ideyalılığı və məziyyətləri ilə seçilir.

Qaraqalpaqstanın xalq şairi Sadıq Nurumbetov Ayapbergeni çox hörmətli müəllimlərindən biri hesab edirdi.

Sadıq Nurumbetov 1972-ci ildə vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Seyfulqabit Məcidov
* Abbas Dabılov
* Ayapbergen Musayev

Xarici keçidlər
---------------

Садык Нурумбетов (1900-1972) - Ziyouz.uz

İstinadlar
----------

1. ↑  Нурмухамедов М.К. Жданко Т.А. Камалов С.К. Культура советской Каракалпакии// Нурмухамедов М.К. Жданко Т.А. Камалов С.К. Каракалпаки. Ташкент, «ФАН», 1971, с. 113
2. ↑  Nizami Məmmədov-Tağısoy. Qaraqalpaq ədəbiyyatı. Bakı: Elm və Təhsil, 2015, s. 259-262
3. ↑  Жапаков Н.Творчество Аяпбергена Мусаева – Нукус, 1964, с. 133-134.
**Leq çarlığı** — III əsrin əvvəllərində Qafqaz Albaniyasının ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayan bəzi vilayətlərdə ayrı-ayrı çarlıqların meydana gəlməsi müşahidə olunur. Tarixi mənbələrdə həmin dövrdə Albaniya ərazisində mövcüd olmuş iki qüdrətli çarlığın adı çəkilir. Bunlar "Leglərin ölkəsi" ("Lezgan") və "Maskutların ölkəsi" ("Maskut") adları ilə gös-tərilən çarlıq-lardır.

İndiki Müşkür ərazisində yaradılmış Maskut o qədər də böyük deyildi. Onunla müqayisədə Lezgan həm əhalisinin sayına, həm də ərazisinə görə xeyli böyük idi. Qədim mənbələrdə göstərildiyi kimi, onu hel, leg, gel, kirk, sul, çur və digər ləzgi tayfalarını birləşdirən, daha güçlü tayfa olan lezglər araya gətirmişdi və çarlığa da onların adı verilmişdi. "Lezgan" lezglərin (ləzgilərin) ölkəsi deməkdir. Orta əsr ərəb tarixçilərinin al-Lakz adlandırdıqları bu çarlıq cənubdan Şirvanla, cənubi-qərbdən Şəki vilayəti ilə həmsərhəd idi. 

Tarixçilər göstərirlər ki, XI əsrə kimi Maskut çarlığı Lezganın təsiri altında olmuş, sonra Şirvanın tərkibinə daxil edilmişdi. Bu vaxt Lezgan özü də iki yerə bölünür və tarixi ədəbiyyatda Qərbi Lezgan və Şərgi Lezgan terminləri peyda olur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bax: "История Агван" Моисея Каганкат-ваци. Пере-вод с древн-арм. Патка-нова К.П. - СПб, 1861. С. 5; Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа, т.I-СПб 1869. С. 94; Магомедов Р.М. История Дагестана, Махачкала, 1991. С. 23
2. ↑  Bax: BGA. I, 192; СМОМПК, вып.29. C.31). X əsrin ortalarında ərəb tarixçisi əl-Məsudinin yazdığı kimi, Şirvan şahlığının dayağı al-Lakz idi. (Bax: Macoudi. Les Praries d’or. Texte arabe et trad. par B.Meynard et P. de Courteille, II. Paris, 1848, pp.5-6.
3. ↑  Bax: Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда Х-ХI веков. М. 1963, с. 108
**Aktivasiya karotajı** — süxurların xarici ionlaşdırıcı mənbələrlə şüalandırılması nəticəsində onlarda yaranan süni radioaktiv izotopların, yaxud izomerlərin şüalanması xüsusiyyətlərini ölçməyə əsaslanan geofiziki üsul. Radioaktiv izotoplarla aktivləşdirilmiş qum, yaxud məhlulun süxurların içərisində yerləşdirilməsindən sonra onların qamma-şüalanmasının qeydiyyatına əsaslanır. Aktivasiya karotajı üsulu neft-qaz quyularında kollektor çöküntüsü və süxur laylarında çatlılığın və kavernaların (boşluqların), hidrogeoloji tədqiqatlarda isə laydamayenin axın istiqaməti və sürətinin müəyyən edilməsinə imkan yaradır. Qazıma quyularının kəsilişindəki kollektorların radon qazı ilə şüalandırılmasından sonra müxtəlif vaxtlarda təkrar ölçmələr nəticəsində alınmış qamma-karotaj əyrilərini müqayisə etməklə layların neft-qaz və su ilə doyumluluğu qiymətləndirilir. Geoloji məsələlərlə yanaşı Aktivasiya Karotajı üsulu neft-qaz və hidrogeoloji quyularda boru arxasında sementin səviyyəsi, sement halqasının qalınlığı, boruda zədələnmə və perforasiya yerinin və laylar arasında hidrodinamik əlaqənin müəyyən edilməsi kimi məsələlərin həllində geniş istifadə olunur.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 251. ISBN 978-9952-441-02-4.
Akantus stilinin inkişaf xətti: **a**) Yunanıstan mədəniyyəti; **b**) Roman; **c**) Byzantine; **d**) Romanesque; **e & f**) Gothic; **g**) Renaissance; **h & i**) Baroque; **j & k**) Rococo
Akantus yarpaqları ilə bəzədilmiş kompozit kapitel
Acanthus nümunəsi
Acanthus spinosus çiçəyi
**Akantus** (yun: Ἄκανθος) qədim yunan memarlığında sütun başlarını bəzəmək üçün istifadə olunan bitki fiqurudur.

Azəricə adı "ayı pəncəsi" olan akantus, sıx, qalın, silindrik və dik çiçəkli, tikanlı, hündür, ot bitkilərindəndir. Çiçəkləri gözə çarpan olduğundan bəzək bitkisi kimi yetişdirilir. Akantus, ilk əsrlərdən bəri Roma və Bizans başda olmaqla müxtəlif dairələrin sənətinə daxil olan bir bitkidir. Sütun başlıqlarının ayrılmaz hissəsidir. Xüsusilə Aralıq dənizi mühitinin sənətində, müxtəlif materiallarla yarpaq, qıvırcıq və ya rozet formasında olan bir çox tikilidə rast gəlinir. Son antik dövr sənəti və barokko sənətində də tez-tez istifadə edilmişdir. 

Korinf və kompozit sütun başlıqlarında akantus yarpaqlı bəzək motivinin inkişafını müşahidə etmək mümkündür. Vitruvius bu kapitel janrının meydana gəlməsinin hekayəsindən belə bəhs etmişdir:

"Korinfli azad bir qız evlilik yaşında bir xəstəlikdən ölür. Qızın süd anasy, qızın ölümündən sonra həmin qıza həyatda zövq verən bəzi kiçik əşyaları yığaraq, səbətə qoyub qızın qəbrinə aparır; məzarın üstünə qoyduğu səbətin içindəki əşyaların daha uzun müddət ərzində qalması üçün səbətin üstünə bir kafel qoyur. Səbət təsadüf nəticəsində bir akantus kökünün üstündə durur. Sıxılmış akantus kökü yay gələndə ortasından cücərir və yarpaqlar verir, səbətin kənarlarında böyüyən tumurcuqlar kafelin ağırlığı altında qıvrılır və uclarda volyutaları əmələ gətirir.

Afinalıların o dövrdə sənət əsərlərinin incəliyi və zərifliyi səbəbindən κατατηξίτεοϛ adlandırdıqları Kallimak, məzarın yanından keçərkən kənarlarından zərif yarpaqların çölə çıxdığı səbəti görür. Bu yeni üslubdan zövq alaraq Korinflilər üçün o nümunədən ilhamlanaraq nazı sütunlar tikir; baxışların nisbətlərini təyin edərək o zamandan sonra Korinf üslubundakı əsərlərdə tətbiq olunacaq qaydaları müəyyənləşdirir"
**Leptomiksidlə** (*lat.* Leptomyxida ) — ibtidailərin tubulinea sinfinə daxil olan dəstədir.

Ümumi xarakterik əlamətləri
---------------------------

Bu orqanizmlər Gymnoamoebia yarımsinfi ilə plazmodiyalı selikli göbələklər arasında keçid halqası kimi görünür. Trofik mərhələdə bunlar çoxnüvəli plazmodiyalar olub, dartılaraq şaxələnir, çoxlu miqdarda anastomazları olan, uzunluğu 3 m və daha artıq olan nazik sapa çevrilir. İkiüzlü çoxnüvəli sistalar əmələ gətirir. Leptomyxida dəstəsinə Leptomyxa və Gephyramoeba cinsləri daxildir. Bu sonuncunun nümayəndələri Azərbaycanda qeyd alınmışdır.

Yayılması
---------

Azərbaycanda subtropik bitkilər altındakı sarı torpaqlarda bir forması tapılmışdır , ancaq hələ növü müəyyənləşdirilməmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Pussard M. Pons R.* Étude des genres Leptomyxa et Gephyramoeba (Protozoa, Sarcodina). I. Leptomyxa reticulata Goodey, 1915. (ing.). // *Protistologica* 1976. Vol. 12, Iss. 1. P. 151–168. ISSN 0033-1821
2. ↑  Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
3. ↑  İbadov, 1981

Ədəbiyyat
---------

1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Qaraçı (dəqiqləşdirmə).
Qaraçı karvansarasının planı və kəsiyi
**Qaraçı karvansarası** — Abşeron rayonunun Səgəçal qəsəbəsi yaxınlığında orta əsrlərə aid memarlıq abidəsidir.

Tarix
-----

Qədim Bakı-Şamaxı karvan yolunun üstündədir. XIX əsrdən karvan yolunun ticari əhəmiyyətini itirməsi ilə əlaqədar olaraq Qaraçı karvansarası istifadəsiz qalıb. Sonralar köçəri qaraçılar vaxtaçırı burada məskən saldıqlarından yerli əhali karvansaranı Qaraçı karvansarası adlandırıb.Mənbələrdə isə abidə Miəcik karvansarası adlanır.

Karvansarada qonaq və xidmətçilər üçün otaqlar, təsərrüfat binaları var. Qaraçı karvansarası əhəng daşından tikilib. Karvansaranın darvazası üzərindəki kitabədə Şirvanşah Xəlilullah adı yazılıb. Kitabənin paleoqrafiyası və Şirvanşahın titullarına əsasən onun II Xəlilullah (1524-1535) olduğunu söyləmək olar.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycandakı karvansaraların siyahısı
* Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qaraçı karvansarası". 2018-10-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-21.
2. ↑  "Uzaq yolların tozu, yorğun yolçuların izini bugünə nə daşıyır?". Milli.az. 19 Yanvar 2016 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  Abşeron abidələri. Qaraçı karvansarası[*ölü keçid*]

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Memarlıq** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Təbii yayılması
---------------

Cənubi Amerikada təbii halda bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 20 m-ə çatan ağac olub, yumurtavari çətirə malikdir. Gövdəsinin qabığı qəhvəyi-boz rəngdə, uzununa çatlıdır. Zoğları çılpaq, açıq və ya sarımtıl-qonur rəngdədir. Tumurcuqları iti uclu yumurtavarı olub, qonur pulcuqlarla örtülmüşdür. Yarpaqları qışda töküləndir, 7-24 sm uzunluqda və 2,5-7 sm enində olub, sadə, növbəli düzülüşlü, uzunsov yumurtavarı və ya uzun ellipsvarı, ucu iti, qaidəsi dairəvi və ya enli tacvarıdır, kənarları xırda mişardişlidir. Yarpaq saplağı çılpaq, 1,5-2,5 sm uzunluqdadır. Çiçəkləri əsasən ikievlidir. Bəzi hallarda şəraitdən asılı olaraq, erkəkçiçəkli ağacların üzərində az miqdarda dişi çiçəklərə də təsadüf olunur. 5-6 yaşında, aprel ayında çiçəkləyir. Çiçək saplağı qısa, çiçəkyanlığı yoxdur. Erkək çiçəkləri 4-10 erkəkcikdən ibarət olub, 1 sm uzunluğundadır. Dişi çiçəkləri tək-tək yerləşir. Yumurtalığı ikiyuvalı və iki yumurtacıqlıdır. Sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir. Meyvəsi biryuvalı, qanadlı, dərivari, uzunsov ellips şəklində olub, birtoxumlu qutucuqludur, ucunda çökəklik vardır. Toxumu ensiz-oval formalıdır. Kök sistemi torpağın üst qatında yerləşmiş olur. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır.

Ekologiyası
-----------

Yayın istisinə və quraqlığına davamlı olmaqla bərabər tez böyüyür və inkişaf edir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Böyük Qafqazda və Lənkəranda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Oduncağı sarı rəngdədir, bərk, yaxşı yonulur; müxtəlif məqsədlərdə işlədilə bilər. Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

Məlumat mənbəsi
---------------

* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
9A52-4 başlatma vasitəsi (sağda) və 9T234-4 yenidən yükləmə vasitəsi (sol), Perm, RussianExpoArms, 2009.
**9A52-4 Tornado** - reaktiv yaylım atəşi sistemi, bənzəri olan "Smerç" reaktiv yaylım atəşi sistemlərindən daha uzaq məsafəni vura bilir. Bu sistemin bir yaylım atəşi ilə yüz futbol meydançası böyüklükdə olan ərazini əhatə etmək olur.

"Tornado-S" bir yaylım atəşi zamanı hədəfə bir neçə ton ağırlığında partlayıcı maddə "göndərə" bilir və bu da həmin silahı dağıdıcı gücünə görə atom bombasından sonra ikinci ən dəhşətli silaha çevirir. "Smerç" reaktiv yaylım atəşi sistemləri 70–90 km məsafədə hədəfləri vurur, "Tornado-S" isə 120 km. mənzilə malikdir. Perspektivdə raketlərin mənzili 200 kilometrə qədər artırılacaq. "Tornado-S" kompleksi 12 istiqamətləndirici ilə təchiz edilmiş əsas döyüş maşınından, eyni sayda raketlərdən ibarət konteyner daşıyan nəqliyyat-doldurucu maşından, komanda məntəqəsindən və raketlərin hədəfi vurmasını yoxlamaq üçün pilotsuz uçan aparatdan ibarətdir.

"Tornado-S" sistemlərinin ilk partiyası "Motovilixinsk zavodları" tərəfindən Rusiya qoşunlarına 2017-ci ilin avqust ayında yola salınıb. Gözlənilir ki, 2020-ci ilə qədər "Tornado-S" sistemləri Rusiya ordusundakı "Smerç" reaktiv yaylım atəşi sistemlərini əvəzləyəcək.

Variantları
-----------

9A52-4 Tornado sistemi yüngül reaktiv yaylım atəş sistemidir. Bunların iki versiyası var; Minsk təkərli traktor fabrikinin istehsalı olan 79306 markalı yük maşının şassisi üzərinə quraşdırılmış BM-27 Uragan və ya 6x6 təkər formulu olan Kamaz üzərinə quraşdırılmış olan BM-30 Smerch buraxıcı qurğuları ilə birlikdə olan versiyaları. "Tornado-G" sistemi isə mövcud olan BM-21 Grad üçün nəzərdə tutulmuş olan inkişaf etdirilmiş olan versiyadır. Rus hökuməti, Ural-4320 yük maşınlarının şassisi üzərində quraşdırılmış olan köhnə sistemlərin Kamaz 6x6 şassisinə əsaslanan 36 ədəd yeni "Tornado-G" sifariş etmişdir.

9A52-4, Tornado ailəsinə məxsus olan digər oxşar sistemlər ilə qarışdırılmamalıdır:

* 9A53-G Tornado (2x15 1x40 122mm BM-21 Qrad sisteminin Kamaz yük maşını və ya Ural-4320 şassisi üzərində quraşdırılmış olan reaktiv yaylım atəş sisteminin yenilənmiş versiyasıdır).
* 9A53-U Tornado (2x8 2x6 220mm BM-27 Uraqan sisteminin MZKT-79306 şassisi üzərində quraşdırılmış olan reaktiv yaylım atəş sisteminin yenilənmiş versiyasıdır).
* 9A53-S Tornado (2x6 2x4 300mm BM-30 Smerch sisteminin MZKT-79306 şassisi üzərində quraşdırılmış olan reaktiv yaylım atəş sisteminin yenilənmiş versiyasıdır).

İstinadlar
----------

1. ↑  "Rusiya Suriyada atom bombasından sonra ikinci ən dəhşətli silahı sınaqdan keçirib". 2017-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-26.
**VIAF** (*ing.* Virtual International Authority File) beynəlxalq səlahiyyət faylıdır. Bu, bir neçə milli kitabxananın birgə layihəsidir və Onlayn Kompüter Kitabxana Mərkəzi (OCLC) tərəfindən idarə olunur.

Tarix
-----

1990-cı illərin sonlarında ümumi beynəlxalq səlahiyyətə malik olmaq haqqında müzakirələr başladı. Unikal ümumi səlahiyyət faylı yaratmaq üçün bir sıra uğursuz cəhdlərdən sonra yeni ideya mövcud milli orqanları əlaqələndirmək idi. Bu, prosesdə böyük vaxt və xərc tələb etmədən ümumi bir faylın bütün üstünlüklərini təqdim edəcəkdir.

VIAF konsepsiyası 2003-cü ildə Beynəlxalq Kitabxana Assosiasiyaları Federasiyasının ev sahibliyi etdiyi Dünya Kitabxana və İnformasiya Konqresində təqdim edilmişdir. Layihə ABŞ Konqres Kitabxanası (LC), Almaniya Milli Kitabxanası (DNB) və OCLC tərəfindən 6 avqust 2003-cü ildə başlamışdır. Fransa Milli Kitabxanası (BnF) layihəyə 5 oktyabr 2007-ci ildə qoşulmuşdur.

VIAF klasterləri
----------------

VIAF-ın klasterləşdirmə alqoritmi hər ay işlədilir. İştirakçı kitabxanalardan daha çox məlumat əlavə olunduqca, səlahiyyətli qeydlər qrupları birləşə və ya bölünə bilər ki, bu da müəyyən səlahiyyətli qeydlərin VIAF identifikatorunda müəyyən dəyişkənliyə səbəb ola bilər.

Həmçinin bax
------------

* Normativ yoxlama
* Gemeinsame Normdatei (GND)
* Xarici keçidlər

İstinadlar
----------

1. ↑  *Kelley, Michael; Schwartz, Meredith.* "VIAF xidməti OCLC-yə keçir". Library Journal. Media Source Inc. 137 (8). 2012: 16.
2. ↑  *O'Neill, Edward T.* "VIAF: Mənşəyi" (Video presentation). Authority Data on the Web, a Satellite Meeting of the 2016 IFLA World Library and Information Congress. OCLC. 2016-08-12. 2018-07-13 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  *Loesch, Martha Fallahay.* "Virtual Beynəlxalq Hakimiyyət Faylı". Technical Services Quarterly (ingilis). 28 (2). 2011-02-28: 255–256. doi:10.1080/07317131.2011.546304. ISSN 0731-7131.
4. ↑  *Hickey, Thomas B.; Toves, Jenny A.* "VIAF-da qeyri-müəyyənliyin idarə edilməsi". D-Lib Magazine. Corporation for National Research Initiatives. 20 (7/8). July 2014. doi:10.1045/july2014-hickey. 2022-11-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-07.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***VIAF*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  



Vikiverilənlər mülkiyyətinə malikdir: 
* ***VIAF kodu (P214)***

* Rəsmi sayt

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | OCLC |
**Mixail Fedotoviç Kamenski** (*rus.* Михаи́л Федо́тович Каме́нский; 19 may 1738 – 12 avqust 1809)—II Yekaterina dövrünün sərkərdəsi, general-feldmarşal, Prussiya nizam-intizamının və II Fridrixin heyranı. 1806-cı ildə Fransa ordusuna qarşı uğursuz yürüş etmişdi.Özünün rəiyyəti tərəfindən balta ilə öldürüldü. Nikolay və Sergey Kamenskilərin atası.

Həyatı
------

Mixail Fedotoviç Kamenski 19 may 1738 –ci ildə Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində anadan olmuşdu.

Mixail Kamenski 1782—1785-ci illərdə Tambov quberniyasının general-qubernatoru olmuşdu.

Mixail Kamenski 1-ci Rusiya-Osmanlı müharibəsində iştirak etmişdi.

I Pavel 1797-ci ildə Mixail Kamenskiyə qraf ünvanı və general-feldmarşal rütbəsi verdi.

Mixail Kamenski 12 avqust 1809-cu ildə Rusiyanın Oryol şəhərində Özünün rəiyyəti tərəfindən balta ilə öldürüldü.

Ədəbiyyat
---------

* ЭСБЕ, Kamenskilər, sərkərdələr

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Prabook |
**Heydər Mirabbas oğlu Seyidov** (1884, Şahtaxtı, Naxçıvan qəzası – 17 aprel 1953, Naxçıvan rayonu) — 1884-cü ildə, Şərur-Dərələyəz mahalında anadan olmuşdur. 1953-cü il aprelin 17-də Naxçıvanda (indiki Kəngərli rayonunda) vəfat etmişdir. 1949-cu ildə Sovet Azərbaycanın heyvandarlıq üzrə, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı medalına layiq görülmüşdür.

Həyatı
------

1928-ci ildə keçmiş Noraşen (indiki Şərur) rayonunda, Beria kolxozunda (sonradan "Azərbaycan kolxozu") çobanlıq fəaliyyətinə başladı. Sonradan baş çoban seçildi.

Onun rəhbərliyi ilə 1948-ci ildə heyvandarlıq sahəsində yaxşı nəticələr əldə edildi. Yüksək heyvandarlıq məhsuldarlığına görə Seyidov Heydər Mirabbas oğlu 24 iyun 1949-cu ildən SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə "Oraq və Çəkic" medalı, "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" və "Lenin ordeni" mükafatlarına layiq görüldü.

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası. II cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. 380 səh. ISBN 5-8066-1468-9.

| ⛭SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı |
| --- |
| A  • B  • C  • Ç  • D  • E  • Ə  • F  • G  • H  • X  • İ  • J  • K  • Q  • L  • M  • N  • O  • P  • R  • S  • Ş  • T  • U  • V  • Y  • Z **İkiqat Qəhrəmanlar** •    **Üçqat Qəhrəmanlar** |  |
**Çuşka dili** — Kerç boğazının şimalında yerləşən dil. Axilleon burnundan başlayaraq Qara dənizə doğru cənub-qərb istiqamətdə uzanır.

Coğrafiyası
-----------

Dilin uzunluğu deməknolar ki, 18 km təşkil edir. Dil əsasən xırda kvars üumlarından təşkil olunmuşdur, Çuşka dilinin yaxınlığında bir sıra adalar vardır: Cencik, Lisiy, Krupinin, Qolenkiy.

Etimalogiya
-----------

Dilin adı buranın sahillərinə tez-tez Delfinlərin çıxması ilə əlaqədardır. İnsanlar onları dəniz donuzu və donuz balası olan *Çuşka* adlandırırdılar.

Tarix
-----

1944-cü ildə dil Krımla Kerç dəmiryolu körpüsü ilə birləşdirilmişdir. Elə həmin ilin qışında buzqıran gəmi körpünü dağıtmışdır.

Ekologiya
---------

2007-ci ilin noyabrında dənizdə baş bermiş tufan nəticəsində neft sızması başvermişdir. Üstəlik bölgənin tranzit əhəmiyyətindən doğan çirklənmə də böyük təhlükə doğurur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Çuka kəndi". www.sea-hotels.ru. 2012-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-24.
2. ↑  "Zəhərlənmiş torpağın əsirləri". macos.livejournal.com — Rusiya və onun ətraflarının şəkilləri. 2012-10-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-24.
3. ↑  Çuşka dili. Kerç boğazında ekoloji fəlakət  Arxivləşdirilib 2009-03-22 at the Wayback Machine
4. ↑  Коса Чушка / Экологические новости / Экология производства — научно-практический портал[*ölü keçid*] (rus.)
Sarı yağ
**Qhi** (Sanskritcə:ghṛta, Hindi: घी *ghī*
,\*Benqali: ঘী *ghee*, Urduca: گھی *ghī*, Tamilcə: நெய் *ney*, Ərəbcə: سمنة *samna*, Hausaca: *man shanu*) — Hindistan yarımqitəsi mənşəli və ümumiyyətlə Cənubi Asiya (Hindistan, Banqladeş, Nepal, Pakistan mətbəxi), mətbəx və rituallarında istifadə edilən aydınlaşdırılmış kərə yağın bir sinifi. Azərbaycan mətbəxində də işlənir.

Bu yağın ingiliscə adı *ghee* dir ki Sanskrit dilindən (*ghṛta*IAST**, 'səpilmiş') alınıb.

Dini istifadə
-------------

Ənənəvi qhi inək südündən hazırlanır (Sanskrit: गोघृत go-ghṛta) və Vedik və müasir Hindu libasyon və yağlama mərasimlərində müqəddəs rolu var. Həmçinin qhi üçün bir himn var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-29.
2. ↑  *Language and Style of the Vedic Rsis*, Tatyana Jakovlevna Elizarenkova (C) 1995, p. 18.

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Qhi*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |
**Marna** (*fr.* Marne) — Fransanın şimal-şərqində yerləşən, Qrand Est regionun departametlərindən biri. Sıra nömrəsi — 51. İnzibati mərkəzi — Şalon-an-Şampan. Əhali — 579 533 nəfər (departamentlər arasında 45-ci yer, 2010-cu ilin məlumatları).

Coğrafiyası
-----------

Ərazisi — 8162 km². Departamentin ərazisindən Marna və Vel çayları axır.

Departamentə 5 rayon, 44 kanton və 620 kommuna daxildir.

Tarixi
------

Departament 1790-cı il 22 dekabr tarixli qanuna əsasən Böyük Fransa inqilabı dövründə, 1790-cı il martın 4-də, tarixi Şampan əyalətinin ərazisində formalaşmışdır. Bu qanuna əsasən sakinlər öz departamentin prefekturasını ziyarət etmək və evə qayıtmaq üçün 2 gündən çox vaxt sərf etməməyi düşünməli idilər. Buna görə keçmiş Şampan əyalətinin geniş ərazisi dörd departamentə ayrıldı: Ardenler, Marna, Ob və Yuxarı Marna. Adı Marna çayından gəlir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Populations légales 2020. Fransa Statistika və İqtisadi Araşdırmalar üzrə Milli İnstitutu, 2022.

Xarici keçidlər
---------------

* Prefecture website
* Conseil Général website[*ölü keçid*]
* Vivez des expériences pétillantes
**Termoelektron emissiya** — yüksək tempraturun köməyi ilə elektronun metaldan ayrılması hadisəsi. İlk dəfə  1881‐ci ildə  Amerika ixtiraçısı Tomas Edison tərəfindən aşkar edilmişdir. O, kömür elektrodlu közərmə lampaları ilə  təcrübələr apararkən lampada vakuum yaratmış  və  buraya kömür teldən  əlavə, həm də  müstəvi metal lövhə yerləşdirmişdir. Metal lövhəni naqil vasitəsi ilə qalvanometrə  sonra isə xarici gərginlik mənbəyinin müsbət qütbünə birləşdirdikdə, qalvanometrin cərəyan göstərdiyini müşahidə etmişdir. Həmin lövhəni mənbəyin mənfi qütbünə birləşdirdikdə isə qalvanometrdən cərəyan keçməmişdir. Bu effekt, Edison effekti, qızmış metalların və  başqa cisimlərin qaz və ya vakuumda özündən elektron buraxması hadisəsi isə termoelektron emissiya adlandırıldı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ə.Ş.Abdinov, R.F.Mehdiyev, T.X.Hüseynov, Fiziki elektronikanin tarixi və metodologiyasi, Bakı, 2008, səh. 170" (PDF). 2016-03-08 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-16.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fizika** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Sayanoqorsk** (1975-ci ilə qədər — *Oznaçennoye kəndi*) — Rusiya Federasiyası, Xakasiya Respublikasında yerləşən bir şəhər. Sayanoqorsk şəhər dairəsinin inzibati mərkəzidir. Ərazi və əhali baxımından bölgədə üçüncü yeri tutur.

Əhalisi 47 358 nəfərdir. (2018).

Fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri
-----------------------------

Şəhər Yeniseyin sol sahilində, Abakandan 80 km cənubda, Yujsib üzərindəki Kamışta dəmiryol stansiyasından 45 km şərqdə yerləşir. Şəhər çöl zonasında, Kiçik Karak, Böyük Karak, Main, Çeryomuşki və Boqoslovka kəndləri ilə birlikdə dağ tayqası zonasında yerləşir. İqlimi kontinentaldır.
İllik yağıntının miqdarı 250-300 mm arasında dəyişir. Yağıntı əsasən isti aylarda düşür. İyulun orta temperaturu: +18,6 ° C, yanvar ayının orta temperaturu isə −17.0 ° C-dir. Temperaturun + 10 dərəcədən çox olduğu 160 gün vardır.

Mədəniyyət
----------

### Kinoteatrlar

Şəhərdə "İttifaq" kinoteatrı, "Sputnik" ticarət mərkəzində yerləşən 2 kinoteatr salonu vardır.

### Muzeylər

Şəhərdə Sayanogorsk diyarşunaslıq muzeyi vardır. Muzey fondunda 28 900 ədəd ibtidai və ikinci dərəcəli eksponat saxlanılır. Bəzi eksponatlar "Antikalar" zalında və "Hərbi Şöhrət Zalında" daimi sərgilərdə təqdim olunur. 

### Kitabxanalar

Şəhərdə altı kitabxana vardır.

### Təhsil

Şəhərdə 9 məktəb, bir lisey (keçmiş 7 nömrəli məktəb), Sayanogorsk Politexnik Kolleci, Sayanski İqtisadiyyat, İdarəetmə və İnformatika Kolleci var. Sibir Federal Universitetinin Sayano-Şuşensk filialı Çeryomuşki kəndində yerləşir.

İqtisadiyyat
------------

### Sənaye

Şəhərin əsas sənaye müəssisələri:
Sayanogorsk Alüminium Zavodu - ilkin alüminium və onun əsasında ərintilərin istehsalı (1985-ci ildən);

Rusal Sayanal zavodu - alüminium folqa və onun əsasında qablaşdırma materialları istehsalı (1995-ci ildən);

Xakasski Alüminium Zavodu - ilkin alüminium və onun əsasında ərintilərin istehsalı (2006-cı ilin dekabr ayından);

"Müvəqqəti İstismar İdarəsi" ASC - sənaye dəmir yolu nəqliyyat müəssisəsi;

"FGC UES Xakasskoye PMES" Sibir filialı;

Promstroy MMC ;

Sayanmoloko zavodu.

### Energetika

Sayano-Şuşenskaya Su Elektrik Stansiyası (1 dekabr hidraviqatorun 18 dekabr 1978-ci ildə istismara verilməsi),

Mainskaya su elektrik stansiyası.

### Banklar

Sayanogorskda 12 kommersiya bankının ofisi fəaliyyət göstərir:

Asiya Sakit Okean Bankı,

Şərq Express kankı

Rosbank

Rusiya Kənd Təsərrüfatı Bankı

Sberbank, 

Sovkombank,

Xakas Bələdiyyə Bankı,

Xoum kredit kankı,

Orta Asiya Bankı,

Poçt bankı.

İstinadlar
----------

1. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Rusiya Dövlət Federal Statistika Xidməti.
2. ↑  "Краеведческий музей г. Саяногорска — официальный сайт «Культура.РФ», Республика Хакасия. Адрес, фото, расписание, график работы". www.culture.ru. 2019-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-13.
Markuş strukturlarına nümunə
**Markuş strukturları** (-R) və ya **Kimyəvi soy strukturları** (*ing.* Markush structure və ya Generic chemical structure) — özləri hər hansı konkret birləşməyə müvafiq olmayan, lakin bir çox birləşməni, bəzən sonsuz sayda bırləşməni, əgər qeyri-müəyyən terminlər saxlayırsa, məsələn heterosikllər, əvəz olunmuş aromatik radikallar və s. özündə birləşdirən ümumiləşdirilmiş kimyəvi strukturlardır.

Patentləşdirmə
--------------

Markuş strukturu belə strukturların istifadəsi ilə bağlı *"Pirazolon rəngləyicisi və onun əldə olunması prosesi"* patentini almaq üçün iddiada qələbə qazanmış Nyu-Cersidə fəaliyyət göstərən "Pharma Chemical Corporation" şirkətinin sahibi, ixtiraçı Yucin Markuşun şərəfinə adlandırılmışdır. Patent müraciəti 9 yanvar 1923-cü ildə edilmiş və ABŞ Patent İdarəsi 26 avqust 1924-cü ildə patenti təsdiq etmişdir. Bu iş kimyəvi soy strukturlarına dair patent müraciətlərində presedentə yol açdı.

Markuş strukturu patent sahibinə bir neçə aktiv/effektiv struktur formulu sadalamağa imkan verir. Patent müraciəti edənlərdən tələb olunur ki, onlar öz kəşflərinin tətbiqini ən yaxşı əks etdirən struktur formulunu açıqlasınlar və əgər bu struktur çox qarışıq olarsa, müraciət rədd edilə bilər.

Problemlər
----------

Son iyirmi ildə patent düsturlarında Markuş strukturlarının istifadəsi kimya sahəsində patent hüququ sferasında böhrana gətirib çıxarmışdır. Markuş strukturları ilə bağlı problemlərə onların necə genişmiqyaslı olduğunu sübut edən bir neçə beynəlxalq forumun həsr edilməsinə baxmayaraq, heç bir kimya və ya patentşünaslıq ədəbiyyatında onlar müzakirə olunmamışdır.

Markuş strukturları real olaraq alınmamış böyük miqdarda kimyəvi birləşmələri, daha doğrusu, "kağız" kimyasında fenomen yaratmış hipotetik strukturları mühafizə edir.

Markuş strukturları, hər hansı qayda ilə məhdudlaşdırılmayaraq, müxtəlif siniflərə (kimyəvi birləşmələrin BPT siniflərinə uyğun olan siniflərə) aid olan böyük miqdarda kimyəvi birləşməni daxil etməyə imkan verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Gardner, Steve; Vinter, Andy.* "Beyond Markush – Protecting Activity not Chemical Structure" (PDF).. 4 March 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 Jan 2015.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-04-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-15.
3. ↑  *Barnard, John M.* "Markush Structure Searching" (PDF). Royal Society of Chemistry www.rsc.org. 28 Oct 2009. 22 December 2015 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 15 Jan 2014.
4. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2020-05-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-15.

Ədəbiyyat
---------

* «Патенты на химические соединения: объем прав и их нарушение.» Москва «ИНФА-М» 1996. Челышева О.В.
**Aktinometriya** — geofizikanın bir bölməsi; atmosferdə, hidrosferdə və Yer səthindəki şüalanmaları öyrənir. Dar mənada, aktinometriya meteorologiyada Yerin radiasiyasını ölçmə üsullarının məcmusudur. Yerdə və atmosferdə baş verən hadisələrin enerji mənbəyi Günəşdir. Aktinometriyanın əsas vəzifəsi Yer səthində və atmosferdə Günəş radiasiyasının, atmosferin radiasiya balansının ölçülməsi və tədqiqi, atmosfer, hidrosfer və Yer səthində şüa enerjisinin dəyişilməsini ölçən cihaz və üsulların işlənib hazırlanmasıdır. Aktinometriya atmosfer optikası, spektroskopiya, heliofizika, atmosferin yüksək təbəqələrinin fizikası və alçaq (yerüstü) təbəqələrin fizikası ilə əlaqədardır. Aktinometriyadakı təcrübi və nəzəri işlərin nəticələri iqlimşünaslıq, kənd təsərrüfatı, sənaye, tibb, memarlıq, nəqliyyat, aerologiya və meteorologiyada tətbiq edilir.

Yerin süni peyklərinin buraxılması ilə əlaqədar aktinometriya xüsusilə böyük imkanlar əldə etmişdir.

Mənbə
-----

* Актинометрија // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 205.

Ədəbiyyat
---------

* Кондратьев К.Я. Актинометрия. Л.: 1965
* Главная геофизическая обсерватория им. А.И.Воейкова за 50 лет Советской власти. Л.: 1967
**Cavanşir Cahangirov** (tam adı: *Cavanşir Muradxan oğlu Cahangirov*; 30 oktyabr 1955, Bakı – 4 fevral 2020, Bakı) — Əməkdar jurnalist, 2009-cu ildən 2015-ci ilə kimi "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədr müavini vəzifəsində çalışmışdır.

Həyatı
------

Cavanşir Muradxan oğlu Cahangirov 30 oktyabrda 1955-ci ildə Bakıda anadan olub. 1962–1972-ci illərdə Bakıdakı 172 saylı orta məktəbdə təhsil alıb. 1982-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib.

1983-cü ildə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində kiçik redaktor kimi fəaliyyətə başlayıb. 1986–1992-ci illərdə "Gənclik" redaksiyasında baş redaktor olub. 2009-cu ildən 2015-ci ilə kimi "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədr müavini vəzifəsində çalışıb. Vəfatından əvvəl isə Azərbaycan Radiosunun proqram direktorunun müavini və Teleradio Akademiyasının vəzifələrində çalışırdı.

O, uzun müddət xəstəlikdən əziyyət çəkirmiş.

Maraqlı faktlar
---------------

Əməkdar jurnalist Cavanşir Canahgirov vaxtilə populyar olan "Çay dəstgahı" verilişinin müəllifi və aparıcısı kimi tanınıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tanınmış jurnalist Cavanşir Cahangirov vəfat edib". 2020-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-04.
2. ↑  "Jurnalist Cavanşir Cahangirov vəfat edib". 2021-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-04.
3. ↑  "AzTV-nin keçmiş sədr müavini vəfat etdi". 2020-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-02-04.
USS Indianapolis (CA-35), ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin 5-ci Donanmasının Portland sinifli döyüş gəmisidir.

1945 -ci ilin iyulunda Admiral Raymond Spruancenin komandanlığı altında yola çıxan USS Indianapolis, Yaponiyaya atılan ilk atom bombası hesab edilən "Little Boy"un kritik hissələrini Şimali Mariana Adalarındakı Tinian ABŞ Hava Bazasına çatdırır. Sonra Filippinə yola düşür.

Gəmi, 30 iyul 1945-ci il saat 00: 15-də Mochitsura Hashimotonun komandanlığı altında olan 
Yaponiya İmperator Dəniz Qüvvələrinin "I-58" adlı B3 tipli sualtı qayığı tərəfindən görülür və biri arxa tərəfə, biri də yanacaq çənlərini nişan almaqla iki ədəd torpedo atılır. USS Indianapolis 12 dəqiqə ərzində batır. Gəmidə olan 1195 ekipajdan təxminən 300-ü gəmi ilə birlikdə dənizə qərq olur. Qalan 890 dənizçi, bir neçə xilasetmə gəmisi ilə, demək olar ki, heç bir yemək və ya su ehtiyatları olmadan açıq okeanda susuzlaşma, duzlu su zəhərlənməsi və köpək balığı hücumları ilə üz-üzə gəlir. Yalnız 316 nəfər sağ qalır.

Hərəkət rotası haqqında olan məlumatlar, missiyasının çox gizli olmasına görə heç bir bazaya bildirilməmişdi. Hərbi Dəniz Qüvvələri gəminin batdığını yalnız dörd gün sonra, adi patrul xidmətində olan "PV-1 Ventur" ekipajının sağ qalanları görməsi nəticəsində xəbər tutmuşdur. USS Indianapolisin batması ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tarixinə tək bir gəminin qəzaya uğraması nəticəsində dənizdə ən böyük can itkisinin verilməsi ilə nəticələnmiş qəza kimi düşüb.

Sağ qalanlardan biri, Kapitan Charles B. McVay III, xilas edildikdən sonra maraqlı bir formada günah keçisi elan edilərək, məhkəmədə mühakimə olunaraq günahkar bilinir. 1968 -ci ildə həyat yoldaşının da ölümündən sonra xidməti tapançası ilə intihar edir.

19 Avqust 2017-ci ildə Microsoft şirkətinin müştərək qurucusu Paul Allen tərəfindən maliyyələşdirilən axtarış qrupu, Filippin dənizində təxminən 5500 m dərinlikdə batmış kreyserin qalıqlarını tapır. 20 dekabr 2018 -ci il tarixində USS Indianapolis ekipajı kollektiv olaraq Konqresin Qızıl Medalı ilə təltif edilib.

Populyar mədəniyyətdə
---------------------

Kreyser (film, 2016)
**Təhsin Dəmiray** (*türk.* ːTahsin Demiray 1903, Konstantinopol – 25 iyun 1971, İstanbul) — Türk naşiri, yazıçısı və siyasi xadimi, Türkiyə Köylü Partisinin qurucusu.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Təhsin Dəmiray 1903-cü ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir.
1919-cu ildə Kadıköy Sultanisini bitirdikdən sonra milli mücadiləyə qatılmışdır. 1923-cü ildə İstanbul Müəllim Məktəbini bitirmişdir. İstanbul Universitetinin Fənn fakültəsində təhsilini davam etdirmiş, eyni zamanda Bolu liseyində müəllimlik etmişdir. Fənn fakültəsini ikinci kursdan tərk etmişdir.

Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk və ən önəmli naşirlərindən biridir. Yeni dövlətin quruluşundan sonra 1925-ci ildə fəaliyyətə başlayan ilk nəşriyyatlardan biri olan Türkiyə Yayınevini qurmuş, Əlifba inqilabının ardından yeni əlifbanı yayınlama imtiyazını almışdır. Latın əlifbasıyla basılmış ilk "Əlifba"nı yayınlamışdır.

Ölkədə uşaq dərgiçiliyinin gəlişməsində ciddi rol oynamışdır. "Yeni Yol" və "Resimli Mecmua" adlı ilk uşaq dərgilərinin naşiridir. Daha sonra "Yavrutürk" (1936), "Binbir Roman" (1939), "Ateş" (1936), "Cumhuriyet Çocuğu" (1938), "Çocuk Haftası" (1942), "Yıldız, Büyük Ateş" (1960), "Altın Işık" (1965) kimi dərgilərlə Türkiyədə uşaq dərgilərinin inkişafına təkan vermişdir.

Türk millətçisi kimi tanınan Təhsin Dəmiray, 1950-ci ildən sonra Türkiyə Köylü Partisinin qurucusu olaraq aktiv siyasətin içərisində yer almış, partiyanın başqanı seçilmişdir. 27 May ixtilalından sonra Ədalət Partiyası (AP) qurucuları arasında yer alan siyasətçi, XII dönəm TBMM-də AP İstanbul millət vəkili seçilmişdir. Millət vəkilliyi dönəmini tamamladıqdan sonra bir müddət xaricdə yaşamış, təkrar Türkiyəyə dönmüşdür.

O, bir naşir kimi Nihal Atsızın, Abdullah Ziya Kozanoğlunun tarixi romanlarını, Kazım Karabekirin xatirələrindən ibarət "İstiklal Harbimiz" adlı kitabını, İsmail Hami Danişmendin "Osmanlı Tarihi Kronolojisi"ni yayınlamışdır. Özü də yaradıcılıqla məşğul olmuş, Türk Qurtuluş Savaşı və sosioloji problemlər haqqında çeşidli kitablar yazmışdır.

### Vəfatı

25 iyul 1971-ci ildə İstanbulda vəfat etmişdir.

Əsərləri
--------

* İlkokullar İçin İlk Türk Alfabesi (1928)
* Büyük Dünya Hava Savaşı (1936)
* Dokuz Yıldız Münasebetiyle (1945)
* İlkokullar İçin Temel Bilgiler (Küçük ansiklopedik kitaplar, 1949–1950)
* Arkada Bıraktığım Küçük İşaret Taşları (1955)
* Toplum Yapımıza Tarih İçinde Bir Bakış (1955)
* Fiske Taşları (1955)
* Hindistan Mücahidi Ahmet Âzad ve İngiliz Mahkemesi Önünde Nutku (1956)
* Eğitimimize Sol Akımların Girişi ve Öncüleri (1967)
* İstiklâl Harbimizin Müdafaası (1969)
* Buhranlarımızın Temel Sebepleri (1970)

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Tahsin Demiray — biyografiya". 2020-08-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-04.
2. ↑  "İskender Özsoy, **"Çocuk Haftası"'nın çocukları dede oldu**, *Mizahvecizgi.com sitesi, Erişim tarihi, 08.03.2012*". 2 Aralık 2011 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "TBMM Milletvekilleri Albümü, 2. Cilt,". 2015-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-04.
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**Senokos nunatakı** (bolq. *нунатак Сенокос*, ‘Nunatak Senokos’ \'nu-na-tak se-no-'kos\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən aralıda yerləşən, 663 m hündürlüklü qaya nunatakıdır. Dreyatin buzlağında yerləşmişdir.

Nunatak şimal-şərqi və cənub-qərbi Bolqarıstanda yerləşən Senokos şəhərinin adını daşıyır.

Yerləşməsi
----------

Senokos nunatakı 63°53′08″ c. e. 58°41′41″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Bredli dağından 3.27 km qərbdə, Tafft nunatakından 4.6 km şimalda, Qoleş sıldırımından 11.43 km cənub-şərqdə, Qurqulyat zirvəsindən 7.29 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
**USS Liberty hadisəsi** — 1967-ci ildəki Ərəb-İsrail müharibəsini müşahidə etmək üçün bölgəyə göndərilmiş yüngül silahlı (və tamamilə dinləmə-müşahidə cihazlarına sahib olduğu iddia edilən), Amerikan donanmasına aid USS Liberty zirehli gəmisinin 1967-ci il tarixində, beynəllxalq sularda, Sinay yarımadası yaxınlarında İsrail tərəfindən dənizdən və havadan hücuma məruz qalması hadisəsidir. Gəmi təxminən 75 dəqiqə boyunca atəş altında tutulmuşdur. Hadisə nəticəsində 34 nəfər ölmüş, 171 nəfər yaralanmışdır. İsrail səhvliklə vurduğunu iddia etmiş və üzr istəmişdir. ABŞ üzrü qəbul etmişdir. Həmçinin İsrail tərəfi ölən və yaralananların ailələrinə və gəmiyə dəyən ziyana görə ABŞ hökumətinə təzminat vermişdir.

* ABŞ konqresi önündə etirazçılar,"USS Liberty qulluqçuları  İsrail tərəfindən öldürüldü və ABŞ tərəfindən aldadıldı"ABŞ konqresi önündə etirazçılar,*"USS Liberty qulluqçuları İsrail tərəfindən öldürüldü və ABŞ tərəfindən aldadıldı"*
* USS Liberty hücumdan bir gün sonraUSS Liberty hücumdan bir gün sonra
* Gəminin torpedo mərmiləri nəticəsində yaranmış  vəziyyətiGəminin torpedo mərmiləri nəticəsində yaranmış vəziyyəti
* Gəminin gövdəsi, göyərtəsi və bacası boyunca döyüş təyyarələrindən açılan atəş nəticəsində yaranan mərmi dəlikləriGəminin gövdəsi, göyərtəsi və bacası boyunca döyüş təyyarələrindən açılan atəş nəticəsində yaranan mərmi dəlikləri

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "The Attack". 2011-11-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-27.
2. 1 2  "A NEW LOOK AT ISRAEL'S BOMBING OF THE USS LIBERTY". 2019-03-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-27.
**Yumurtavari ilankölgəsi** (*lat.* Ferula oopoda) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin çətirkimilər fəsiləsinin i̇lankölgəsi cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B2ab (ii, iii,); C2a. Azərbaycanın nadir növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik monokarp bitkidir, hündürlüyü 1 m-ə yaxındır. Gövdəsi düzdür, qalındır, yuxarı hissəsində budaqlar bərabər ölçüdədir. Gövdə yarpaqlarının qınları dərivaridir, çılpaqdır, üfürülmüş kimidir, ucu bərkdir. Yarpaq ayaları xətvaridir. Kökətrafı yarpaqlarının son ayaları rombvaridir, çox sayda yarılmış lələklidir, qalın-xətvaridir, uzunluğu 2-4 sm, eni 1,5-2 mm-dir. Gövdə yarpaqları çox kiçikdir, çox şişikin, ağtəhər, dərivari qınlıdır. Ləçəkləri tünd sarıdır, ellipsvaridir, uzunluğu 2 mm-ə yaxındır, üzü aşağı istiqamətlənmişdir. Uzunluğu 10 mm-ə qədər olan meyvələri ellipsvaridir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə may-iyun, meyvəvermə iyun-iyul aylarında müşahidə edilmişdir. Kserofitdir. 900–1000 m hündürlükdə yayılmışdır. Aşağı dağ qurşaqlarında, gilli dərələrdə rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır. (Duzdağ ərazisinin cənub yamacında kiçik populyasiyası vardır).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın sayı sürətlə azalır. İtmə təhlükəsi altında olan yeganə lokalitet mövcuddur. Takson çox yaxın bir gələcəkdə məhv olmaq təhlükəsi həmçinin bir neçə illərdir ki, əvvəlki populyasiyalarına rast gəlinmir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Monopark olduğu üçün çoxalmasının zəifliyi və iqlimdir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Yayıldığı Darıdağ ərazisində yasaqlıq yaradılması təklif edilmişdir. Populyasiya təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Ferula oopoda* | 
* Wikidata: Q15578994
* Wikispecies: Ferula oopoda
* EoL: 2881603
* GBIF: 3637152
* GRIN: 410307
* iNaturalist: 1106195
* IPNI: 842421-1
* NCBI: 371375
* Plant List: kew-2808571
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:842421-1
* Tropicos: 1700112
* WFO: wfo-0000686722

 |
| *Peucedanum oopodum* | 
* Wikidata: Q17136625
* GBIF: 3642981
* GRIN: 410308
* IPNI: 846301-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:846301-1
* Tropicos: 100385498
* WFO: wfo-0000391832

 |
**Peter Mixal Boqun** (slovak. Peter Michal Bohúň) — Slovak rəssamı, portret ustası. O, həmçinin mənzərə və qurbangah çəkməsi ilə tanınır.

Bioqrafiya
----------

Lüteran keşişinin ailəsində anadan olub. Peter öz kəndindəki dövlət məktəblərinə gedir, sonra Qemerska Qorkadakı gimnaziyada oxuyur. 1836-cı ildə Levoçadakı yevangelist seminariyasına daxil olur. Məhz orada o, ilk dəfə Slovakiyanın müstəqilliyi ideyası ilə qarşılaşır, bu ideyanı həvəslə qəbul edir və özünə Slavomil ləqəbini qazanır. Siyasi iğtişaşlar səbəbindən Macarıstan hökuməti 1841-ci ildə seminariyanı bağlayır, ona görə də Kejmarok şəhərinə köçür və burada hüquq təhsili alır. Boş vaxtlarında rəsm çəkməyə başlayır.
1843-cü ildə rəssam olmaq qərarına gəlir və Praqadakı İncəsənət Akademiyasına daxil olur. Onun müəllimi o vaxtlar Akademiyanın direktoru olan alman tarix rəssamı Kristian Ruben idi. Atası 1844-cü ildə maliyyə dəstəyi olmadan ölür, ona görə də Mixal Kubin adlı Orava zadəganının himayəsini alır. Rəssamlıqla yanaşı, o, litoqrafiyanı öyrənib və Yan Svatopluk Preslin botanika lüğəti üçün bir neçə illüstrasiya hazırlayıb.

Slovak millətçiliyi
-------------------

Qısa müddət sonra o, Slovakiya üsyanı zamanı mitinqlər və vətənpərvərlik mitinqləri təşkil edərək Ludovit Şturun rəhbərlik etdiyi Slovak millətçi hərəkatına qoşulur. O zaman onların rəsmə olan qarşılıqlı marağı səbəbindən yerli mülkədarın qızı ilə tanış olub evlənir.
1854-cü ildə o, ailəsi ilə birlikdə Liptovski Mikulasa köçür, burada on bir il lüteran qızlar məktəbində rəsm müəllimi olub, həvəskar teatr qrupları üçün fotoşəkillər çəkib və pərdələri bəzəyib. 1860-cı ildə yenidən vətənpərvərlik fəaliyyətinə başlayır və növbəti il Martində konstitusiya qurultayında iştirak edir. 1863-cü ildə Matica slovenskanın qurucu üzvlərindən biri idi.

Borc içində olan o, 1865-ci ildə Slovakiyanı tərk edir və ailəsini Qalisiyaya, Bielsko-Biala şəhərinə aparır. 1876-cı ildə Avstriya-Macarıstan ordusundan fərarilik etmiş oğlu Luboru axtarmaq üçün İtaliyaya gedir.

Onun ölüm səbəbi ağciyər iltihabı kimi göstərilib. 1955-ci ildə Liptovski Mikulasda onun adını daşıyan rəsm qalereyası açılır və üç ildən sonra Bratislavada onun heykəlinin açılışı olur. Bu heykəli Slovakiya üsyanının fiqurları üzrə ixtisaslaşmış Franjo Ştefunko hazırlamışdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Peter Bohúň // .
2. ↑  Brief biography Arxivləşdirilib 2015-03-17 at the Wayback Machine @ Osobnosti.

Mənbə
-----

* More works by Bohúň @ Web Umenia
* The Bohúň Gallery @ Travel Slovakia
**Mixail Naqibin prospekti** — Rostov-na-Donu ərazisində yerləşən küçə. İnzibati cəhətdən ərazisin böyük hissəsi Voroşilov rayonu ərazisində yerləşir. Bəzi hissələr isə Oktyabrski və Kirovski rayonları ərazisinə düşür. Tekuçev küçəsindən başlayaraq Nərimanov küçəsi ilə kəsişdikdən sonra Pliyeva küçəsi və Olxovski xiyabanına keçir. 
Qaqarin meydanından başlayaraq cənubdan şimala, Lelin meydanından isə şimal-şərqə istiqamətlənir. Prospektin uzunluğu 6 km-dur

Adı
---

1967-ci ilə qədər Şimal prispekti olaraq adlandırılırdı. Sonradan Oktyabrski prospekti olaraq adlandırılır. 2000-ci ildə ildə Mixail Naqibin prospekti adını alır.

Tarixi
------

XX əsrin 40-cı illərinin sonlarından 50-ci illərinin əvvəllərindən Rostov-na-Donu şimal istiqamətində inkişaf etməyə başlamışdır. 50-ci illərin əvvəllərində buradan tramvay xətti çəkilmişdir. Bir müddət sonra isə burada trolleybus meydana gəlmişdir.

Nəqliyyat
---------

Mixail Naqibin prospekti Rostov-na-Donu şəhərinin Şimal yaşayış massivi üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Buraya çoxlu sayda sərnişin maşrutları hərəkət edir. Bunlardan 22, 33, 42, 45, 46, 47, 49, 65, 77, 78, 83, 90, 99 saylı avtobus, və 6 saylı trolleybus maşrutları hərəkət edir.

Mühüm obyektlər
---------------

* Don Dövlət Texniki Universiteti
* Qardaşlıq məzarlığı
* Tələbə parklar
* Don Dövlət Texniki Universitetinin yataqxanası
* Cənub Federal Universitetinin fakultələrindən biri
* Rostvertol
* Cənub Universiteti

Qalereya
--------

* Mixail Naqibin prospekti
* 
*

Mənbə
-----

* История улицы на Rostov.rsu.ru. Arxivləşdirilib 2009-01-24 at the Wayback Machine