**Keniti Fukui** - (4 oktyabr 1918 il, Nara, Yaponiya - 9 yanvar 1998 il) - yapon kimyaçısı, Roald Hofman ilə birlikdə "kimyəvi reaksiyalar nəzəriyyəsini inkişaf etdirdiyinə görə" kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1981 ildə), Kimya üzrə Nobel mükafatı alan ilk asiyalı alim.

Uşaqlığı
--------

Keniti Fukui 4 oktyabr 1918-ci ildə Yaponiyanın Nara şəhərində anadan olub. Ailənin üç oğulundan ən böyüyü idi. Atasının adı Ryokiti, anasının adı Tie, qızlıq soyadı Sugisava idi. Ryokiti Fukui Tokio Ticarət İnstitutunu (sonralar Hitotsubası Universiteti) bitirib və Milli Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü olub. Keniti uşaq vaxtı bu cəmiyyətin jurnalını tez-tez oxuyudur. Anası Tie Nara Qadın Kollecini bitirmişdi. O, uşaqlara Kenitinin çox sevdiyi məşhur yapon yazıçısı Natsume Sosekinin əsərlərinin tam kolleksiyasını almışdı.
F.Kenitinin doğulmasından qısa müddət sonra ailə Osakanın Kisinato şəhərindəki yeni evə köçdü və Keniti 18 yaşına qədər burada yaşadı. Uşaq ikən açıq havada oynamağı çox sevirdi və demək olar ki, hər bayramı Osikumdakı anasının evində keçirirdi. Keniti poçt markaları, kibrit qutuları, yarpaqlar, bitki qönçələri və daşlar toplamağı da çox sevirdi. Təbiətə marağı həmişə olub: uzun illər sonra beynəlxalq simpoziumlarda mühazirə oxumağa gedəndə belə orada kəpənək və ağcaqanad tutmağada imkan tapırdı.

Təhsili
-------

F.Keniti 1925-ci ildə Tamade Daney İbtidai məktəbinə daxil olub. Fiziki cəhətdən zəif inkişaf etməsinə baxmayaraq Oşakanın cənub sahilindəki yay məktəbində oxuyarkən tarlalarda işləməkdən həzz alırdı. F.Keniti 1931-ci ildə İmamiyyə orta məktəbinə daxil olub. Orada o, biologiya dərnəyinin üzvü oldu, onun üzvləri tez-tez həşərat axtarmaq üçün Oşakanın kənarındakı yaxınlıqda olan dağlara gedirdilər. Bu zaman Keniti Jan Anri Fabrenin əsərləri - "Entomoloji xatirələr" (Suvenirs Entomologiques) adlı kitablar silsiləsi ilə tanış oldu. Kitabda təsvir edilən müşahidələr onun öz müşahidələri ilə tamamilə uyğun idi, bu da Kenitini çox təəccübləndirdi, çünki o, Jan Fabrenin yaşadığı Provansdan çox uzaqda idi.
F.Keniti 65 yaşında yazırdı ki, uşaqlıq təcrübələri onun təbiət alimi kimi yetişməsində çox önəmli olub. Ən çox sevdiyi fənlər tarix və ədəbiyyat idi. Buna səbəb onun doğulduğu yer, bir çox tarixi abidələrə ev sahibliyi edən Nara ilə Kioto arasında yerləşən Osikuma şəhəri olub. F.Keniti Təbiət Elmlər Fakültəsinə daxil oldu və alman dilini ikinci dil kimi öyrənməyə başladı. O vaxt tələbələrə idmanla məşğul olmaq lazım idi və Keniti yapon qılıncoynatma kendonu seçdi. 1938-ci ilin yazında, təhsilinin son ilində atası Naranın eyni bölgəsində yaşayan qohumu, Kyoto Universitetinin kimya professoru Genitsu Kitanı ziyarət etdi. Kenitinin sonrakı təhsili ilə bağlı onunla məsləhətləşdi və oğlunun alman dilini və riyaziyyatı çox sevdiyini bildirdi. Kita riyaziyyat və alman dilinin kimya üçün vacib olduğunu bildirdi və ona Kiotodakı laboratoriyada iş təklif etdi. Bu, bir qədər gözlənilməz oldu, çünki o vaxtlar kimyada riyazi üsullardan istifadə olunmurdu. Keniti bu təklifdən xəbər tutanda orada təhsil almağa razılıq verdi: Professor Kita 1906-cı ildə Tokio İmperator Universitetinin Tətbiqi kimya fakültəsini bitirdi və orada 1921-ci ildə Kioto İmperator Universitetinin Sənaye Kimyası kafedrasının professoru oldu. Professor Kita təkcə 1000-dən çox məqalə dərc etdirmiş görkəmli kimyaçı deyil, həm də Junko Sakurada, Satiko Kodama, Masaaki Horio və Jun Furukava kimi çoxlu sayda aparıcı yapon kimyaçılarını yetişdirmiş əla müəllim idi. 1944-cü ildə Kioto Universitetində təqaüdə çıxdıqdan sonra Naniva Universitetinin (sonralar Osaka Universiteti) prezidenti və Yaponiya Elmlər Akademiyasının üzvü oldu.

Universitetdəki illəri
----------------------

Keniti 1937-ci ildə Kioto Universitetinin Sənaye Kimyası Fakültəsinin Mühəndislik Fakültəsinə daxil olub. O, tez-tez evdə professor Kitanı ziyarət edirdi. Sənaye Kimyası Departamenti keramika kimyası, elektrokimya, enzimatik kimya və sintetik boyalar, liflər, kauçuklar və plastiklər kimyası kimi tətbiq sahələrini vurğulayırdı. Mühazirələr burada ciddi şəkildə tətbiqi kimyaya yönəldilmişdi. Əsas elmləri öyrənmək istəyən Keniti yaxınlıqda yerləşən təbiət elmləri kafedrasında mühazirələrdə iştirak edirdi. Keniti yeni yaradılmış kvant mexanikasını da öyrənmək istəyirdi, lakin bu fənndən mühazirələr olmadığı üçün fizika kafedrasının kitabxanasına gedir və oradan kitablar götürürdü. Keniti niyə "riyazi kimya"nın olmadığı ilə maraqlanırdı və hesab edirdi ki, kimyada riyazi metodların yaranması ilə kimyanın empirik təbiəti azalmalıdır.
Üçüncü kursda o, kiçik professor Haruo Sinqunun rəhbərliyi altında aspiranturaya başladı (professor Kita təqaüdə çıxmaq üzrə idi). Fukui əsas tədqiqat sahəsi olan sürmə pentakloridlə karbohidrogen reaksiyalarının tədqiqi ilə yanaşı, naftalin və antrasen kimi aromatik birləşmələrin müxtəlif reaktivliyi ilə də maraqlanırdı. Bu, ilk əsasları təzəcə görünməyə başlayan yeni elektron nəzəriyyənin mövzusu idi; bunlarda Keniti üçün xoşbəxtlik gətirdi ki, təcrübələrinin nəticələri digər mövcud nəzəriyyələrlə izah olunmadı.
Keniti 1941-ci ilin martında Kioto Universitetinin Mühəndislik fakültəsini bitirmiş və Mühəndislik Fakültəsinin Yanacaq Kimyası Departamentində aspiranturaya daxil olmuşdur. Onun elmi rəhbəri professor Kita ilə birlikdə təhsil alan professor Shinjiro Kodama idi. Kodama 24 yaşından Almaniyada təhsil alıb və həmçinin kvant kimyası və elektromaqnetizmlə bağlı çoxlu kitabları var idi. Keniti Kodamanın laboratoriyasında sərbəst atmosferdə fundamental fizikanı öyrənmək imkanı qazanmışdı.

Dünyada tanınması və mükafatları
--------------------------------

1962-ci ildə Keniti Fukui birləşmiş birləşmələrin elektron quruluşu və reaktivliyi ilə bağlı tədqiqatlarına görə Yaponiya Akademiyasından mükafat aldı. Kenitinin qızğın tərəfdarı olan Tokio Universitetinin fəxri professoru Yoshio Tanaka bir dəfə demişdi: "Bu nəzəriyyə Nobel mükafatı qazana bilər".

Nobel mükafatı
--------------

1964-cü ildə Keniti Fukui Sanibel Simpoziumunda iştirak etdi və burada Roald Hofmann ilə ilk tanışlığı oldu. Hofmann Fukuidən 19 yaş kiçik idi və artıq Hückel metodu üzərində apardığı tədqiqatlarla məşhur olmuşdu. Onlar dost oldular və ömürlərinin sonuna qədər yaxşı dost olaraqda qaldılar. Sanibeldən sonra həyat yoldaşı Tomo ilə iki aya yaxın Amerika və Avropada səyahət etdi. Bu, onun xaricə ilk səfəri idi və o, Parisdə bir restoranda Tomo ilə birlikdə 19 illik yubileyini qeyd etmişdi.
1964-cü ildə P.O.Lovdin və B.Pullman Keniti Fukuini Robert Millikenin 60 illik yubileyinə həsr olunmuş kitab fəslinə töhfə verməyə dəvət etdi. O, "Kimyəvi birləşmələrin reaktivliyinin sadə kvant nəzəri izahı" adlı məqalə yazaraq razılaşdı. Bu məqalədə o, Diels-Alder reaksiyasını tədqiq etdi və ilk dəfə olaraq ən yüksək işğal edilmiş molekulyar orbitalın (YİMO) və ən aşağı boş molekulyar orbitalın (ABMO) simmetriya növlərini reaksiya seçiciliyi ilə əlaqələndirdi. Bu hal Vudvord və Hoffman tərəfindən Vudvord-Hoffman qaydası adlanan orbital simmetriyanın qorunma nəzəriyyəsinin təqdimatında da qeyd edilmişdir. 1965-ci ildə təqdim edilən bu nəzəriyyə, maddələrin reaktivliyinin birbaşa molekulların YİMO və ABMO-nun təbiətindən asılı olduğunu ifadə etdi. Nəzəriyyə kimyaçılar tərəfindən isti qarşılandı və dərhal üzvi kimyada yeni bir sahə açdı. Nəticədə Vudvord-Hoffmann qaydasının tətbiqi kimi sərhəd orbital nəzəriyyəsi sürətlə yayıldı və 1981-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatını aldı. 1981-ci il oktyabrın 19-da səhər saat 10 radələrində Tokio qəzetinin ofisindən Keniçiyə zəng gəldi və ondan Nobel mükafatı laureatı ilə müsahibə almağı xahiş etdilər. O, məəttəl qaldı və yalnız televiziya xəbərlərində adını Roald Hofmannın yanında görəndə nəhayət baş verənlərə inandı. Həmin gecə onu görməyə çox adam gəldi: televiziya və qəzet müxbirləri, dostlar, tanışlar və tələbələri. F.Keniti və Tomo gecə yarısına qədər jurnalistlərin əhatəsində olmuşdular.
10 dekabr 1981-ci ildə Keniti Fukui diplomunu və kimya üzrə Alfred Nobel medalını İsveç Kralı Qustavusdan aldı. O, mükafatı Roald Hofmanla bölüşdü. Bu zaman o, professor Genitsu Kita və Yoşio Tanakadan təşəkkür və ayrılıq sözləri eşitdi. O, İsveç Tələbə İttifaqının himayəsi altında keçirilən mükafatlandırma mərasimindən sonra keçirilən tədbirlərin sayına heyran olmuşdu.

Həyatının sonları
-----------------

Nobel mükafatını aldıqdan sonra Fukuinin üzərinə çox məsuliyyət düşdü və Yaponiya mətbuatının ona diqqəti xüsusilə artdı. Bu, onun həyatını daha az "aktiv" etdi, amma yenə də səhərlər təbiətdə, təmiz havada gəzməyi sevirdi. O, Kioto Texnologiya İnstitutunun prezidenti vəzifəsindədə işləyib. Vəzifəsi elmi olmadığından, inzibati xarakter daşıdığından Universitetdə laboratoriyaya rəhbərlik edə bilməzdi. Üç il sonra o, Kiotoda Yaponiya kimya sənayesi tərəfindən maliyyələşdirilən və onun üçün tikilmiş Əsas Kimya İnstitutunun prezidenti oldu. O, həm də elmə az vaxt ayıraraq bir çox təşkilat və komitələrin sədri olub.
Fukuidən tez-tez ümumi xarakterli mühazirələr oxumağı xahiş edirdilər, o, gələcəkdə kimyanın dünyanın ən populyar elmlərindən birinə çevriləcəyi haqqında danışmağı çox xoşlayırdı. Ekoloji problemlər, kimyanın üzünü qaraltsa da, buna baxmayaraq, kimya sənayesinə dəyişikliklərə təkan verdi. Məlum oldu ki, kimyasız resurslar, qida və enerji problemlərini həll etmək mümkün deyil. Müasir tələbələr, o hesab edirdi ki, fundamental nəzəri kimya və daha az eksperimental kimya öyrənməlidir. Kompüter elmindəki nailiyyətlər nəzəri kimyanın sürətlə inkişafına kömək edəcəkdir. O, hətta molekulların zəruri xüsusiyyətlərini axtaran sahə üçün "molekulyar mühəndislik" terminini də təklif etdi. O, gənc alimləri yeni elm və mühəndislikdə daha yaradıcı olmağa ruhlandırırdı.
1992-ci ildə Keniti Fukui "Alimlərin Bəşəriyyətə Xəbərdarlığı"nı imzalamışdır.
1997-ci ilin qışında Keniti rahatsızlandı və ona mədə xərçəngi diaqnozu qoyuldu. Dərhal əməliyyat olundu, amma yayda yenidən xəstəxanaya qayıtmalı oldu. 1998-ci il yanvarın 9-da 79 yaşında vəfat edib. Onun məzarı sevimli müəllimi Genitsu Kitanın da dəfn olunduğu Hiqaşiyama dağının yamacında yerləşir.

Ailəsi haqqında
---------------

Tomo (evliliyindən əvvəl - Tomo Horie) və Keniti 1946-cı ilin yayında evlənmişdilər. O, Mari Kürinin tərcümeyi-halını oxuduqdan sonra alim olmaq arzusunda olub və Tokioda İmperator Qadın Elm Universitetinin Fiziki Kimya fakültəsini bitirmişdi. Evlənməmişdən əvvəl Keniti bir dəfə onu Bethovenin Doqquzuncu Simfoniyasının ifa olunduğu konsertə aparmışdı. O, konsertdən sonra fəxrlə qeyd etdi ki, afişada qeyd olunan simfoniyanın bəzi orijinal hissələri konsertdə ifa olunmayıb. Sonra fikirləşdi ki, o, konsertin təəssüratını necə poza bilər. Bu, o zaman Yaponiya üçün çətin günlər idi, lakin Tomo Kenitini elmə cəmləmək üçün əlindən gələn hər şeyi etdi. Onların bu evlilikdən 2 övladı: 8 yanvar 1948-ci ildə oğlu Tesuya və 19 may 1954-cü ildə qızı Miyako dünyaya gəlmişdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Fukui Kenichi // Encyclopædia Britannica (англ.)
2. ↑  Kenichi Fukui // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  A. D. Buckingham; H. Hakatsuji. Kenichi Fukui. 4 October 1918 - 9 January 1998: Elected F.R.S. 1989 (англ.). — Biogr. Mems Fell. R. Soc. 2001 47, 2001. — P. 223—237.
4. ↑  A. D. Buckingham; H. Hakatsuji. Kenichi Fukui. 4 October 1918 - 9 January 1998: Elected F.R.S. 1989 (англ.). — Biogr. Mems Fell. R. Soc. 2001 47, 2001. — P. 223—237.
5. ↑  P.-О.Lowdin; B.Pullman. A simple quantum-theoretical interpretation of the chemical reactivity of organic compounds. In Molecular orbitals in chemistry, physics and biology (англ.). — New-York: Academic Press, 1964.
6. ↑  World Scientists' Warning To Humanity (англ.). stanford.edu (18 ноября 1992). Дата обращения: 25 июня 2019. Архивировано из оригинала 6 декабря 1998 года.
7. ↑  A. D. Buckingham; H. Hakatsuji. Kenichi Fukui. 4 October 1918 - 9 January 1998: Elected F.R.S. 1989 (англ.). — Biogr. Mems Fell. R. Soc. 2001 47, 2001. — P. 223—237.
8. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2024-01-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-01-16.