recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Juriaen Ambdis** — XVII əsrdə yaşamış holland gəmi topu düzəldən və rəssam. 1648-ci ildə Səfəvi şahı II Abbasın (1642-1666) ordusunda topçu kimi xidmət etməyə başlamışdır. O, Səfəvi−Moğol müharibəsi (1649-1653) zamanı Qəndəharın uğurlu mühasirəsində iştirak etmişdir. Mühasirədən sonra Ambdis və digər hollandlar xidmətdən azad edilmişdirlər. Digər hollandlardan fərqli olaraq Ambdis Səfəvi imperiyası ərazisindən ayrılmaq istəməmiş və burada rəssam kimi çalışmaq qərarına gəlmişdir. Onun belə bir istəkdə olmasının əsas səbəbi Səfəvi sarayənda rəssam kimi çalışan bir digər holland rəssam olan Hendrick Boudewijn van Lockhorstın Səfəvi şahlarından böyük məbləğdə maaş alması idi. Lakin Ambdis Hendrick kimi uğur qazana bilmir və bir müddətdən sonra demək olar ki, dilənçi vəziyyətinə düşür. 29 mart 1649-cu ildə Osmanlı hakimiyyətində olan İraq ərazisində bir Səfəvi imperiyasından olan tacir Ambdisi karvanın arxasıyca tənha şəkildə gələn görür və ona çörək verir. Verilən məlumata görə, Ambdis 22 may 1650-ci ildə Bağdad şəhərində islamı qəbul etmişdir. Bundan sonra onun barədə məlumatlar yoxdur. O, 1650-ci ildən sonra vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Jak Russo

İstinadlar
----------

1. ↑  Floor, 1996. səh. 603-613
2. 1 2 3 4 5 6 7  Schwartz, 2014. səh. 33-34
3. ↑  Schwartz, 2014. səh. 192

Mənbə
-----

* *Floor, Willem.* DUTCH-PERSIAN RELATIONS // Encyclopaedia Iranica, Vol. VII, Fasc. 6. 1996. 603–613.
* *Schwartz, Gary.* Terms of Reception: Europeans and Persians in Each Other's Art // In North, Michael; Da Costa Kaufmann, Thomas (eds.). Mediating Netherlandish art and material culture in Asia. Amsterdam University Press. 2014. ISBN 978-9089645692.
Evklidin "Əsaslar" əsərinin 1-ci fəslindəki 5-ci postulat: 
Düz xətt digər iki düz xətti kəsdikdə cəmi 180°-dən kiçik olan daxili birtərəfli bucaqlar əmələ gətirirsə, onda verilmiş iki düz xətt cəmi 180°-dən kiçik olan daxili birtərəfli bucaqların yerləşdiyi tərəfdə kəsilmiş olsunlar.
Bu postulatın isbatı ilə bağlı bir çox riyaziyyatçılar cəhdlər göstərsə də, 5-ci postulat probleminin həlli görkəmli rus riyaziyyatçısı *N.İ.Libaçevskinin* adı ilə bağlıdır. O, bu problemin həlli ilə bağlı apardığı tədqiqatların nəticələrinə dair 1826- cı ildə Kazan Universitetinin Elmi Şurasında məruzə etmişdir. 1829-cu ildə bu nəticələri "Həndəsənin əsaslarına dair" adlı elmi şəklində "Kazan Universitetinin Xəbərləri" məcmuəsində dərc etmişdir. Bu məqalədə Lobaçevski göstərmişdir ki, Evklidin 5-cu postulatı onun qalan postulatlarından asılı deyil. Ona görə də bu postulat onu inkar edən təkliflə əvəz edilərsə, keyfiyyətcə yeni olan bir həndəsə yaranar. Lobaçevki yeni həndəsəni "təsəvvür olunan həndəsə" adlandırmışdır.

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Astronomiya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Şərur Xalq Yallı Ansamblı** — rəqs kollektivi

Tarixi
------

1929-cu ildə kolxoz rəqs ansamblı kimi yaradılmışdır. İllər keçdikcə kollektiv böyümüş və repertuarını zənginləşdirmişdir.

Fəaliyyəti
----------

### Beynəlxalq festivallarda iştirakı

1936-cı ildən böyük səhnəyə qədəm qoyan ansambl 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə iştirak etmişdir. Üzeyir Hacıbəyov yallı ansamblına daim qayğı və yardım göstərmişdir. Ansambl dünyanın bir çox ölkələrində keçirilən bədii özfəaliyyət festivallarında iştirak etmiş, diplom və mükafatlara layiq görülmüşdür. 1972-ci ildə keçmiş Almaniya Demokratik Respublikasındə keçirilən ümumdünya folklor rəqsləri festivalında ölkəni təmsil etmiş, festivalın laureatı adını almışdır. I Ümumittifaq xalq yaradıcılığı festivalının, Polşada keçirilən XI beynəlxalq folklor festivalının (1984) da laureatı adına layiq görülmüşdür. Ansambl 1980-ci ildə Macarıstanda keçirilən Azərbaycan mədəniyyəti və incəsənəti ongünlüyündə, 1998-ci ildə Bayburt şəhərində "Dədə Qorqud" festivalında, 2000-ci ildə Misirin paytaxtı Qahirədə XII beynəlxalq folklor füstialında da uğurla çıxış etmişdir. Ansamblın çıxışları dəfələrlə Moskva televiziyası ilə göstərilmişdir. Kollektiv yaradıcılıq axtarışlarını daim davam etdirir, repertuarını qədim xalq oyunları ilə zənginləşdirir. Repertuarına ifa tərzi ilə bir-birindən fərqlənən 40-dan çox yallı və rəqs ("Qaladan-qalaya", "Tello", "Xələfi", "Urfanı", "Tirmə şal", "Qazı-qazı", "Dırqo", "Höynəri", "Gülümey", "Haxışta" və s.) daxildir. Hazırda ansamblın 50-yə yaxın üzvü var (2000). Ansambl gənc ardıcıllarını yetişdirmək sahəsində də səmərəli fəaliyyət göstərir. Çərçiboğan kənd mədəniyyət evinin "Şərur qönçələri", Yengicə Mədəniyyət Evinin "Cücələrim", Muğancıq,Mehrab kənd klubunun qızlardan ibarət yallı rəqs qrupu və digər kollektivlərməhz "Şərur" yallı ansamblının yetirmələridir.

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı. 2002. səh. 543. ISBN 5-8066-1468-9.
**Lobos adası** (*isp.* Isla de Lobos) — Atlantik okeanıda, Uruqvayın cənub sahilində yerləşən ada.

Coğrafiya
---------

Lobos adasının təsvir edildiyi xəritə
Ada Atlantik okeanında, La-Plata estuarisinin sərhəddində, Punta-del-Este şəhərindən 12 km cənub-şərqdə yerləşir. İnzibati baxımından Uruqvayın Maldonado departamentinə daxildir. Uruqvayın ən cənub nöqrəsi hesab edilir.

Adanın maksimal hündürlüyü 26 metrdir. Sahilləri alçaqdır. Ərazisinin mərkəzi hissəsini böyük plato tutur. Ərazisi əsasən torpaqla örtülüdür. adada şirin su mənbələri vardır. Bitki örtüyü əsasən otlardan ibarətdir. Ərazisi 41 ha-dır, uzunluğu 1,2 km, maksimal eni isə 816 metrdir.

Adadan təqribən 880 metr aralıda ölçüləri 240 metrin 160 metrə olan adaçıq vardır.

Heyvanlar aləmi
---------------

Adada cənub dəniz şirlərinə aid olan yataq
Lobos adası bir qoruqdur. Burada Cənubi Amerika ərazisində ən böyük Cənub dəniz şiri koloniyası yerləşir. Burada həmçinin Cənubi Amerika dəniz pişiyi yayılmışdır.

Tarixi
------

Ada 1516-cı ildə ispan dənizçisi Xuan Dias de Solis tərəfindən kəşf edilmişdir. O, adanı "San-Sebastyan-de-Kadis" olaraq adlandırır. 1527-ci ildə Rarana və La-Platanı araşdıran venesiyalı naviqator Sebastyan Kobat ziyarət edir.

1906-cı ildə adada mayak inşa edilir. Bu La-Plata esturisinə daxil olan gəmilərin naviqasiyası üçün inşa edilir. Mayakın hündürlüyü 59 metrdir. bu Uruqvayın ən hündür mayakıdır. Üstəlik dünyanın ən hündür beton mayaklarından biri sayılır. Gecə vaxtı hər 5 saniyədən bir ağ işıq saçır. İşıqları 40 km uzaqdan görmək mümkündür. 2001-ci ilin iyun ayından Uruqvayda tamami ilə avtomatlaşdırılmış ilk mayak olmuşdur. Onun enerji ilə təminatında Günəş enerjisindən istifadə edilir. Güçlü duman zamanı zil səslər verilir.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

Mənbə
-----

* Para Nautilos — Faro Isla de Lobos
* Naturaleza — Las islas loberas Arxivləşdirilib 2016-10-12 at the Wayback Machine
* Lighthouses of Uruguay Arxivləşdirilib 2018-03-15 at the Wayback Machine
* Isla de Lobos
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Şərur yaşayış yeri.
**Şərur yaşayış yeri** — Müаsir Şərur şəhərinin şimаl-qərb tərəfində yеrləşir. Yаşаyış yеrinin qаlıqlаrı bu ərаzidə tikinti işləri аpаrılаrkən tаpılmışdır. Mədəni təbəqə 1,5 mеtr dərinlikdən аşkаr еdilmişdir. Burаdаn tаpılmış divаr qılıqlаrı tikinti mаtеriаllаrınа görə bir-birindən fərqlənir. Bəzi divаrlаr dаşdаn hörülərək gil məhlulu ilə bərkidilmişdir. Digər divаrlаrın tikintisində bişmiş kərpic və əhəngdən istifаdə еdilmişdir. Şərur yаşаyış yеrindən хеyli miqdаrdа şirli və şirsiz sахsı məmulаtı sınıqlаrı аşkаr еdilmişdir. Оnlаr nəhəng küp, dоlçа, çırаq və şаr-kоnusvаri qаb sınıqlаrındаn ibаrətdir. Küp nəhəng gövdəli оlub, silindrik bоğаzlı, yаstı оturаcаqlıdır. Оnlаrın bəzisinin gilinə qum qаtılmış, bəzisi isə qаrışıqsız gildən hаzırlаnmışdır. Yаşаyış yеrindən аşkаr оlunаn kеrаmikаnın bir qismi sоn dərəcə möhkəm və kеyfiyyətli qаblаr оlаn şаrkоnusvаri qаb sınıqlаrındаn ibаrətdir. Kаrvаn yоllаrının kəsişdiyi nöqtədə yеrləşən Şərurdаn şаrkоnusvаri qаblаrın tаpılmаsı təsаdüfi dеyil. Bu qаblаrı istеhsаl еdən yеrli dulusçulаr qiymətli məhlullаrın dаşınmаsı və sахlаnmаsınа şərаit yаrаdırdılаr. Şərur Оrtа əsr yаşаyış yеrini burаdаn аşkаr еdilmiş mаddi-mədəniyyət nümunələri əsаsındа IХ-ХVII əsrlərə аid еdirik .

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bахşəliyеv, Vəli.* Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Robber Şuman** (*fr.* Robert Schuman) — Fransanın xarici işlər naziri (1948-1952)

Həyatı
------

R.Şuman 1886-cı ilin 29 iyununda Lüksemburqda anadan olub. Onun ailəsi 1871-1918-ci illərdə Almaniya imperiyasının tərkibində olan Lüksemburq sərhədində yerləşən Lotaringiyanın Evranj şəhərindən idilər. R.Şumanın ana dili lüksemburq dili idi və fransız dilini yalnız məktəbdə öyrənmişdi. Onun alman təbəəliyi var idi və I Dünya Müharibəsi zamanı Almaniyada mülki xidmətdə idi. Səhhəti ilə əlaqədar olaraq o hərbi çağırışa cəlb olunmamışdı. 1918-ci ildə Lotaringiya Fransaya keçəndən sonra o, Fransa vətəndaşlığını qəbul etdi.

R.Şumanın siyasi karyerası Fransa Parlamentinə Mozeldən deputat seçildikdən sonra başlayıb.

1946-47-ci illərdə Bido və Ramadyenin hökumətlərində Maliyyə naziri postunu tutub. 1947-ci ilin noyabrından 1948-ci ilin iyuluna və 1948-ci ilin avqust-sentyabr aylarında baş-nazir vəzifəsində olub.

1948-1952-ci illərdə xarici işlər naziri, 1955-1956-cı illərdə ədliyyə naziri olub.

1958-60 illərdə Avropa Birliyinin məsləhət assambleyasının sədri olub.

R.Şuman 1963-cü il sentyabrın 4-də Mets şəhərində dünyasını dəyişib.

Hazırda Avropa İttifaqında yaşayan insanlar R.Şumanı 1950-ci ildə irəli sürdüyü plana görə minnətdarlıq hissi ilə yad edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Köhnə qitə "Avropa Günü"nü qeyd edir". 2012-07-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-12.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Baqqal (dəqiqləşdirmə).

**Baqqal dili** (*ukr.* Бакальска коса, krımtat. Baqqal beli, Бакъал бели) — Krımın şimal-qərbində yerləşən dil. Dil ərazisi Baqqal dili lanşaft parkı mövcuddur. Park 2000-ci ildə təşkil edilmişdir.

Coğrafoya
---------

Dil cənub-şərqdən şimal-qərbə istiqamətlənir. Qara dənizin Karkinit körfəzi akvatoriyasına daxildir. Baqqal gölü və Baqqal buxtası ilə əhatələnmişdir. Şimalında Pesçannıy burnu yerləşir. Burunda Baqqal adlı mayak yerləşir. Dilin uzunluğu 12 km, ən hündür nöqtəsi 1,3 metrdir.

Dilin ərazisi düzənlikdir. Burafa şoranlıqlara rast gəlinir. 2005 və 2007-ci illərdə baş vermiş fırtınalar dilin relyefinə böyün təsir göstərmişdir.
2013-cü ilin yayında böyük həcmdə qum hasilatı Pesçannıy burnunun adaya çevrilməsinə səbəb olmuşdur.

Əhali
-----

Dildə yeganə yaşayış məntəqəsi Sterequşee kəndidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Про парк на сайте Республиканского комитета по лесному и охотничьему хозяйству[*ölü keçid*] (rus.)
2. ↑  "Baqqal dili". 2014-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-08-22.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Böyükdüz yaşayış yeri.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Böyükdüz.
**I Böyükdüz yaşayış yeri** — Kəngərli rayonunda, eyniadlı kəndin cənubunda, Araz çayının sol sahilində yerləşən orta əsrlərə aid yaşayış yeri. 

Abidə 1991-ci ildə qeydə alınmışdır. Daşqınlar nəticəsində abidəyə böyük ziyan dəymiş, onun böyük bir hissəsi dağılmışdır.

Tədqiqatlar zamanı burada 10 insan skeleti aşkarlanmışdır. Qəbirlər torpaqda qazıldığı üçün tamamilə yuyulmuş, skeletlər qumun üzərində qalmışdı. Onlar müsəlman adəti üzrə cənub – şərq istiqamətində, sağ böyrü üstə uzadılmışdılar (tədqiqatçılar bu ərazinin yaşayış yerinin qəbiristanlığı olmasını güman edirlər). Orta əsrlər Azərbaycan məişəti üçün səciyyəvi olan çəhrayı rəngli gil qab qırıqları və sair də aşkara çıxarılmışdır. Tapıntılara əsasən yaşayış yerinin XI – XVIII əsrlərə aid olması güman edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Müstəqillik dövründə Azərbaycan arxeologiyası" (PDF). 2014-03-26 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-25.
**F-104 Starfighter** (*Ulduz döyüşçüsü* ), ABŞ Lockheed Martin şirkəti tərəfindən yaradılmış olan bombardmançı hərbi təyyarə növüdür. SSRİ-dəki rəqibi Mikoyan-Gurevich MiG-21 supersonik hərbi təyyarəsi olmuşdur.

Amerika Birləşmiş Ştatları, Kanada, Almaniya, İtaliya, Yaponiya, Pakistan və Türkiyə tərəfindən istifadə edilmişdir. Türk Hava Qüvvələri tərəfindən 1964-cü ildən etibarən istifadə edilməyə başlanılmış 1993-cü ildə xidmətdən çıxardılmışdırlar.

Qısa qanadlarına görə hər hansı bir mühərrik problemi yarandıqda və ya güc itkisi baş verəndə havada qalması çox az olduğundan planer uçuşu etməyi bacarmayan və tez-tez buna görə qəza etmiş təyyarələrdən olmuşdurlar. Almaniya Hərbi Hava Qüvvələrindəki çoxsaylı qəza səbəblərinə görə onlara "uçan tabut" deyilmişdir. Almaniya Hərbi Hava Qüvvələrindəki 100-dən artıq F-104 G modelinin istifadə edildiyi müddət ərzində qəzaya uğradığı bildirilir.

Türk Hava Qüvvələrində F-104G, TF-104G, F-104S, CF-104A və CF-104D modelləri istifadə edilmişdir. Türkiyə Kipr Sülh Hərəkatından sonra öz hərbi hava qüvvələrini təmin etmək məqsədi ilə ABŞ tərəfindən tətbiq edilmiş olan silah embarqosuna görə İtaliyadan arsenalda olan F-104G modellərindən olduqca fərqli olan F-104 S tipli 40 ədəd təyyarə almışdır. Kanada istehsalı olan CF-104A və CF-104D modelləri Kanada tərəfindən 1983-cü ildə Türkiyəyə hədiyyə edilmişdir. Türkiyənin hərbi muzey bağında və bəzi vilayət və bölgələrində mühərriki çıxardılaraq nümayiş etdirilir.

Qırıcı, önləmə, bombardmançı vəzifələri üçün nəzərdə tutulmuşdur. 1954-cü ildə ilk uçuşunu həyata keçirmiş və 1958-ci ildə xidmətə qəbul edilmişdir. Ümumi olaraq 2578 ədəd istehsal edilmişdir.

Mühərrik
--------

F-104 modelinin mühərriki, General Electric J79 turbojet mühərriki əsasında dizayn edilmişdir. 2 Mach sürətindən yuxarı olan sürətlərə imkan verən mühərrikinin alüminium quruluşu eyni zamanda mühərrikin istilik sərhədlərini məhdudlaşdırırdı. Daha sonrakı J79 modellərində həyata keçirilmiş olan modifikasiyalar ilə itələmə gücü 30%-ə qədər artırılmışdır.

İstifadəçilər
-------------

### Keçmiş istifadəçilər

Belçika Belçika
Kanada Kanada
 Tayvan
Tayvan F-104J
Danimarka Danimarka
Almaniya Almaniya
Yunanıstan Yunanıstan
İtaliya İtaliya
Yaponiya Yaponiya
İordaniya İordaniya
Niderland Niderland
Norveç Norveç
Pakistan Pakistan
 İspaniya
Türkiyə Türkiyə
ABŞ ABŞ

* F-104G modelinin turbojet eqzosu.F-104G modelinin turbojet eqzosu.
* F-104 S Starfighter modelinin alətlər lövhəsiF-104 S Starfighter modelinin alətlər lövhəsi
**Lockheed C-130 Hercules** hərbi nəqliyyat təyyarəsi.

İstehsalçı: ABŞ

İstehsalçı firma: Lockheed Martin

Tip: Hərbi nəqliyyat təyyarəsi

İlk uçuş: 23 avqust 1954-cü il

İstismara verilib: 1956-cı il

İstismar müddətinin sonu: davam edir

İstehsal sayı: 2500 ədəd

Qiyməti: 66.5 milyon dollar

Texniki göstəriciləri
---------------------

Heyət üzvü: 4-6 nəfər

Uzunluğu: 29.79 m

Qanad eni: 40.41 m

Hündürlüyü: 11.84 m

Qanadın sahəsi: 162.12 m²

Boş kütlə: 34.274 kq

Qalxma zamanı normal kütlə: 70.450 kq

Qalxma zamanı maksimal kütlə: 79.380 kq

Yük götürmə kütləsi: 18.955 kq

Sərnişin tutumu: 92 nəfər tam təchizatlı əsgər və ya 64 ədəd xərək

Daxili yanacaq çənlərin tutumu: 20.819 kq

Mühərrik : 4 ədəd Rolls-Royce AE 2100D3 turbopərvanəli (turboprop) mühərrik

Mühərrikin itələmə qüvvəsi: hər biri
Güc: 4 ədəd 3.430 kW (4.590 at gücü)
Maksimal sürəti: 620 km/saat

Kreyser sürəti: 602 km/saat

Uçuş məsafəsi yük olmadan: 7.900 km; 18 ton yük ilə: 3.791 km

Uçuş yüksəkliyi: 10.060 m

Qalxma məsafəsi: 1433 m

Enmə məsafəsi: 777 m

İstinadlar
----------


1. 1 2 3 4 5 6 7 8  World Air Forces 2014. 2014.
2. 1 2 3 4 5 6  World Air Forces 2008. 2008.
3. ↑  .
**I Cəsur Boleslav** (pol. Bolesław I Chrobry, 967, Poznan – 17 iyun 1025, Qnezno) — Polşa knyazı (992-1025) və Polşanın ilk kralı (1025), 1003—1004-cü illərdə *IV Boleslav* (çex. Boleslav IV) adı altında Çexiya knyazı.

Hakimiyyəti
-----------

Polşa dövlətinin banisi və ilk hökmdarı Pyastovlar nəslindən olan knyaz Stefan I Meşko (960-992) olmuşdur. O, 966-cı ildə qərb adətləri üzrə Xristian dinini qəbul etmişdir. I Meşkodan sonra hakimiyyətə gələn oğlu, Pyastovlar sülaləsindən olan I Cəsur Boleslav (992-1025) xarici siyasətini genişləndirərək bir çox ərazilərə çoxsaylı yürüşlər etmiş Polşanı qüdrətli dövlətə çevirmişdir. Onun dövründə Polşa knyazlığı özünün ən güclü dövrünü yaşayırdı. Polşa və Vistula çayları arasında yaşamış olan İslav qəbilələrinin qurmuş olduğu bir dövlətdir. O zamanki bu İslavlara "yayla insanları" mənasını verən "Polane" deyilirdi. Zamanla bu ad Polşa halına çevrildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Lundy D. R.* Boleslaw I, King of Poland // The Peerage (ing.).
2. 1 2  Boleslaw I // Encyclopædia Britannica (ing.).
**Gül məscidi** və ya **Müqəddəs Feodosi kilsəsi** (yun: Μονή τής Άγιας Θεοδοσίας εν τοις Δεξιοκράτους, Ayia Theodosia) — İstanbulun Ayakapı ərazisindəki Bizans İmperiyası dövründən qalma bir dini binadır. Köhnə adı və tikilmə tarixi barədə dəqiq bir məlumat olmasa da, X və ya XI əsrlərdə inşa edildiyi təxmin edilir. İkonoklazma hərəkatı zamanı Böyük Sarayın əsas girişi olan Halki qapısının üstündəki Məsih ikonasının götürülməsinə qarşı çıxdığı üçün öldürülən Theodosia adlı qadının müqəddəs yadigarlarının bu kilsəyə qoyulduğuna və bu kilsənin Ayas Theodosia olduğuna inanılır. 1499-cu ildə məscidə çevrilmişdir.

Bina kərpicdən tökülmüş zirzəmidə tikilib. Kilsənin planı bir yunan xaçı formasındadır. Günbəz divarlara bitişməyən dörd ayağın üzərində dayanır. Binanın şərq tərəfində ortadakı daha geniş olmaqla üç apsidası mövcuddur. Apsislərdəki nişlər və kərpic bəzəkləri onun XIII–XIV əsrlərdə təmir zamanı yenidən qurulduğunu göstərir. Orta apsis ilə sağ yan nef arasındakı sütunun içərisində bir qəbr olan hücrə yerləşir.
***İonol,butilhidroksitoluol,dibunol,agidol,1,2.6-di-tret-butil-4-metilfenol*** — lipofilik üzvi maddə, fenollar sinfinin nümayəndəsi, antioksidant olaraq kimya sənayesində geniş istifadə olunur.

Fiziki xassələri
----------------

Texniki ionol — sarı rəngdə tozdır, təmiz formada isə — ağ tozdır.

Alınması
--------

İonolu Fridel-Krafts reaksiyası nəticəsində
p-krezolun izobutilenlə alkilləşməsindən almaq olar:

  

Bundan əlavə, turşu katalizatorları olmadıqdada alkilləşdirmə yolu ilə əldə edilə bilər.

Kimyəvi xassələri
-----------------

İonol izopentanda, benzoda,spirtlərdə, asetonda, mürəkkəb efirlərdə yaxşı həll olunur. Suda və 10% natrium hidroksiddə həll olunmur. Kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə ionol, E vitamininin sintetik bir analoqudur. İonol, peroksid radikallarını hidroperoksidlərə çevirən hidrogen atomunun donorudur.

{\displaystyle {\mathsf {ROO\cdot +ArOH\rightarrow ROOH+ArO\cdot }}}
{\displaystyle {\mathsf {ROO\cdot +ArO\cdot \rightarrow P}}}
burada R — alkil və ya aril qrupudur, ArOH — ionol və ya fenol antioksidantı, P- fenolun oksidləşməsi nəticəsində alınan qeyri-radikal və passiv məhsuldur.

Təhlükəsizlik
-------------

İyonolun xərçəng riski ilə əlaqəsi haqqında mübahisələr var. Bəzi araşdırmalarda artımı, bəzilərində riskin azalması göstərilir. Az miqdarda ionolu qida ilə qəbul etdikdə zərərli maddələrdən qorunmada faydalı təsir göstərə bilər.

Tətbiqi
-------

Antioksidan olaraq qida məhsullarında (qida qatqısı E321), sürtkü yağların, kauçukların, plastiklərin və s. istehsalında istifadə olunur. Tibdədə çox istifadə olunur. Rektal suppozitoriyaların tərkib hissəsidir.

Mənbə
-----

1. S.F.Qarayev, U.B.İmaşev, G.M.Talıbov "Üzvi kimya", Bakı- 2003.

2. Харлампович Г. Д. Чуркин Ю. В. Фенолы. — М.: Химия, 1974. — С. 19–20. — 376 с.

1. ↑  Butylated hydroxytoluene (ing.).
2. ↑  .
**Monteneqroda din** - Pravoslav xristianları ölkədə böyük üstünlük təşkil edirlər. Ölkədə islam və katolik xristianlığında etiqad edənlər də müəyyən faizə sahibdirlər. Digər dinlərdə etiqad edənlər isə ölkə əhalisinin 0,1 % keçmir.

Etiqad edənlərin sayı
---------------------

Çetinye monastrı
2003-cü siyahıya alınmasına əsasən əhalinin dini mənsubiyyəti də qeydə alınmışdır. Onun nəticələrinə görə, ölkə əhalisi dini mənsubiyyətinə görə aşağıdakı kimi sıralanır:

* Provaslav — 460 383 (74,24 %)
* İslam — 110 034 (17,74 %)
* Katolisizm — 21 972 (3,54 %)
* Protestantlıq — 383 (0,06 %)
* Okkultizm — 58 (0,01 %)
* İudaizm — 12

6 003 nəfər (0,97 %) heç bir dinə mənsub olmadıqlarını, 2 424 nəfər (0,39 %) Aqnostisizm olduqlarını bəyan etmişlər. 13 867 (2,24 %) nəfər isə suala cavab verməkdən imtina etmişlər.

Provaslav
---------

 *Əsas məqalə: Monteneqroda provaslavlıq*
Ölkədə provaslav məzhəbində etiqad edənlərin böyük hissəsini monteneqrolular (52,5 %) və serblər (42,7 %) təşkil edir. Provaslavlar həm Serbiya provaslav kilsəsi həm də Monteneqro provaslav kilsəsinə (digər provaslav kilsələri tərəfindən tanınmır) tabedirlər.

Müqəddəs Trifon kilsəsi

Katolizm
--------

 *Əsas məqalə: Monteneqroda katolizm*
Monteneqroda katolizm məzhəbində etiqat edənlər əsasən albanlar (36,98 %), xorvatlar (31 %) və monteneqrolulardır (22,76 %). Katolizm məzhəbində etiqad edənlərin böyük hissəsi sahil zolağında yayılmışlar. Struktur olaraq ölkədə katolik kilsəsi Bara arxieparxiyası və Bara eparxiyasına bölünür. Bara arkieparxiyası heç bir metropola tabe deyildir və Müqəddəs Prestolun nəzarətindədir. Kotor eparxiyası qonşu Xorvatiyada olan Split-Makarska mitropoliyasına daxildir.

İslam
-----

 *Əsas məqalə: Monteneqroda islam*
İslam dinində etiqat edən etnik qruplar: boşnaklar (43,49 %), slavyan-müsəlmanlar (21,91 %), albanlar (20,75 %) və monteneqrolular (10,64 %). Müsəlmanların böyük hissəsi Plav, Rojae və Ulsin şəhərlərində yaşayırlar. Burada müsəlmanlar ümumi əhalinin böyük hissəsini təşkil edirlər.

İudaizm
-------

 *Əsas məqalə: Monteneqroda iudaizm*
2012-ci ilin fevralında Mentoneqronun Baş naziri İqor Lukşiç yəhudi icması Monteneqroda bir azlıq olaraq rəsmi tanınmasını təmin etmək üçün müqavilə imzalamışdır

İstinadlar
----------

1. ↑  Официальные итоги переписи населения 2003 годаArxivləşdirilib 2008-11-18 at the Wayback Machine Arxivləşdirilib 2008-11-18 at the Wayback Machine
2. ↑  "Черногория признает иудаизм государственной религией". 2019-04-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-25.
**Meduza** (*ing.* Medusa)— Mikelancelo Merisi de Karavacco tərəfindən 1598-1599-cu illərdə ərsəyə gətirilən rəsm əsəri. Karavacco rəsm üzərində "falçı qadın" və "fırıldaqçılar" adlı əsərləri ilə eyni dövrdə işləmişdir. Əsər ona himayədarlıq edən Kardinal del Montenin sifarişi əsasında Medici ailəsinə hədiyyə olaraq çəkilmiş və hədiyə verildiyi gündən etibarən Florensiyanı tərk etməmişdir.

Təsviri
-------

Karavacco Meduzanı ərsəyə gətirərkən Leonardo da Vinçinin qalxan üzərində rəsm etdiyi Meduza rəsmindən təsirlənmişdi. Mənbələrdə Da Vinçinin "Meduza"sının da Medici ailəsinin kolleksiyasına daxil edildiyi haqqında məlumatlar vardır.

Rəsm qalxan üzərinə keçirilmiş kətana çəkilmişdir. Kətan üzərində Meduzanın gövdəsindən ayrılmış başı və boynundan fışqıran qanlar rəsm edilmişdir.

Əsər qədim yunan əfsanəsinə söykənməkdədir. Əfsanəyə görə antik dəniz tanrı və tanrıçası olan Fork və Ketonun qızı Meduza o qədər gözəl idi ki, adanın bütün kişiləri ona aşiq olmuşdu. Lakin Meduza Tanrılara yaxın ola bilmək üçün öz bəkarətini qoruyaraq Afinanın (yunan ədalət, güc, savaş və ağıl tanrıçası) məbədində xidmət etməyi seçir. Günlər keçir, Meduzanın məşhur gözəlliyinin səsi-sorağı artıq hər tərəfə yayılmış və Poseydonun diqqətini çəkmişdi. O, insan formasına girərək Afinanın məbədinə gedib qızı istismar edir. Bütün bunlar Poseydonun günahı olsa da, bu hadisəyə qəzəblənən Afina, Meduzanı cəzalandırır və onu gorgona, yəni ölü sifətində, qorxunc və səssiz bir canavara çevirir. Artıq Meduzanın gözəl, ipək saçlarının yerində zəhərli ilanlar hərəkət edir və birbaşa gözünə baxdığı hər insan daşa çevrirdi. Bir müddət sonra Perseydən qurtulmaq istəyən kral Polidekt ondan Qorqona Meduzanın başını gətirməsini tələb edir. Persey Meduzanın məbədinə gedərək burada Hermesin orağı ilə onun başının kəsir. Mikalencelo Merisi de Karavacco məhz bu səhnəni rəsm etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bellori G. P.* Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni (it.). Roma: 1672. P. 205.
2. ↑  *Friedländer W.* Caravaggio Studies (1974 edition) (ing.). Princeton: Princeton University Press, 1974. P. 157. 320 p. ISBN 978-0-691-00308-5
**Monteneqroda nəqliyyat** hava, avtomobil, dəniz və dəmir yolu kimi sahələri əhatə edir.

Hava nəqliyyatı
---------------

Monteneqroda Podqoritsa (TGD) və Tivat (TIV) kimi iki əsas beynəlxalq hava limanı vardır. Hər iki hava limanı 2006-cı ildə açılmışdır: Podqoritsa şəhərində yeni bir sərnişin terminalı da inşa edilmişdir. Hər iki hava limanında 2017-ci ildə sərnişin dövriyyəsi 2184857 nəfər təşkil etmişdir. Həmin ildə hər bir aeroportda sərnişin dövriyyəsi 1 milyonu keçmişdir

Berane, Jabljak və Nikşiçdə də hava limanı vardır. Lakin daxili uçuşlar üçün istifadə olunur və böyük təyyarələrin qəbulu üçün uyğun deyildir. İlsiçdə isə təyyarələr çəmənlik sahəyə eniş edir.

Dəmiryolları
------------

 *Əsas məqalə: Monteneqroda dəmiryolu nəqliyyatı*
Dəmiryollarının ümumi uzunluğu 250 km-dir. Relslər arasında məsafə 1435 mm-dir. Ensiz dəmiryolu xətti yoxdur.

### Digər ölkələrlə əlaqə

* Serbiya Serbiya: eyni ölçülü, elektrikləşdirilən yollar.
* Albaniya Albaniya: yalnız yük qatarları dəstəklənir.
* Xorvatiya Xorvatiya: yoxdur
* Bosniya və Herseqovina Bosniya və Herseqovina: yoxdur

### Struktur

Əsas dəmiryolu xətti 1976-cı ildə açılan Belqrad-Bar yoludur. Yolun xüsusiyyətləri Mala-Reku çayının üzərində olan körpü, dünyanın ən yüksək dəmir yolu körpüsüdür. Üstəlik bu yolda 6.2 km uzunluğunda Sozinski tuneli vardır. Dəmir yolunun Monteneqro hissəsinin təxminən üçdə biri tunellər və körpülərdən keçir. 1990-cı illərdə ölkədəki zəif iqtisadi və siyasi vəziyyətə görə yolun istismarında vəziyyət pisləşdi və nəticədə Bioçedə dəmiryol qəzası baş verdi. 2006-cı il qəzasında 47 nəfər öldü. Bununla əlaqədar yol təmir işləri aparılır.

Uzunluğu 56,6 km olan Nişkis-Podqoritsa dəmiryolu 1948-ci ildə ensiz dəmir yolu kimi qurulmuşdur. 1965-ci ildə ildə isə geniş reysli dəmiryolu ilə əvəz edilir. 1992-2012-ci illərdə Nikşis boksit yataqlarından çıxarılan yük qatarlar ilə Podqoritsaya daşınırdı. 2006-2012-ci illərdə yol yenidən qurulmuş və elektrikləşdirilmişdir. Sərnişin qatarları bu istiqamətdə işə başlamışdır. Maksimal sürət 75-100 km/saat təşkil edir.

Tiranaya gətirib çıxaran dəmiryolu Podgorica-Şkoder dəmir yolu əsasən yük üçün istifadə edilir. 1997-ci ildə Albaniyadakı yolun bir hissəsi sökülmüşdür. 2002-ci ildə isə yol yenidən bərpa edilir. 2009-cu ildə yol təmir olunub, təmir işləri 9,7 milyon avro təşkil emişdir.

Avtomobil nəqliyyatı
--------------------

Avtomobil yollarının ümumi uzunluğu 5277 km-dir, bunun isə 1729 kilometri isə asfaltlaşdırılmışdır.

Su nəqliyyatı
-------------

Ən böyük limanı Bardır. Liman 5 milyon tona qədər yük qəbul etmə imkanına sahibdir. İtaliyanın Bari və Ankona limanları arasında bərə fəaliyyət göstərir. Digər limaları — Kotor, Risan, Tivat və Zelenika (Kotor körfəzi). Ölkədə yalnız Tara çayı turistik məqsədlər üçün naviqasiyada istifadə edilir.

Mənbə
-----

* Montenegro Travel Service Arxivləşdirilib 2021-02-25 at the Wayback Machine
* Road Map of Montenegro

İstinadlar
----------

1. ↑  "Airports of Montenegro". montenegroairports.com. 2022-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-16.
**Medvedvisa** (xorv. Medvednica) — Zaqrebin şimalında yerləşən dağ massivi. Dağlıq mənzərələri il zəngin olan ərazi zaqreblilərin əsas istirahət bölgəsidir. Ərazisinin 63 % enli yarpaqlı meşələri ilə örtülmüşdür. Yüksəkliyə qalxdıqca isə bitki örtürünün tərkibi tədricən dəyişir. Massivin ən hündür nöqtəsi Sleme dağıdır. Dağın hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1033 m yükşəklikdə yerləşir. над уровнем моря. Zirvənin ətəyində Slemen Ana kilsəsi yerləşir. Zirvənin üzərində isə 169 metr hündürlüyə malik Zaqreb Teleqülləsi inşa edilmişdir. Şərq və şimal hissələrində müxtəlif xüsusiyyətlərə malik xizək terraslar vardır. Zirvəyə yol və kanat xətti keçir. Şimal enişində mövcud olan xizək meydancasında daimi olaraq beynəlxalq yarışmalar keçirilir.

Massivin əsrarəngiz coğrafi obyekti Veternisadır. Mağara massivin cənub-qərbində yerləşir. Mağara 7 128 metr uzunluğa malikdir. Qədim dövrlərə aid olan divar rəsmləri vardır. Mağarada stalaktit və stalaksitləri müşahidə etmək olar.

Cənub ətəyində Medvedqrad qəsri vardır. Bu tikili XIII əsrdə Papa IV İnnokentin əmri ilə Zaqrebin dağıdılmasından sonra tikilmişdir. Medvedqrad 500 metr yüksəklikdə yerləşir. Medvedqrad qəsrindən Zaqrebə gözəl mənzərə açılır.

Medvednisada zəngin şaxtalar vardır. Onlar hətta çoxlu dəhlizlərə bölünür. Burada hasilat XV əsrdən həyata keçirilmişdir.

1572–1573 ildə Medvednisa enişlərində Matiya Qubesin üsyançıları yerləşirdi.

Medvednisa massivi ərasisi bütünlüklə qoruq ekan edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Слеме – пик — Хорватские пики Arxivləşdirilib 2011-12-29 at the Wayback Machine (xorv.)
2. ↑  Xorvat Respublikasının coğrafi adlarının reystri Arxivləşdirilib 2012-03-17 at the Wayback Machine (ing.) (xorv.)
3. ↑  Təhlükəsizlik məqsədi yalnız 380 metri keçilmişdir.

Mənbə
-----

* Medvednisa təbiət qoruğu (xorv.)
* Medvednica.info (xorv.)

| ⛭**Xorvatiyanın qorunan təbiət əraziləri** |
| --- |
| Milli parklar | Brioni Milli Parkı  • Kornati Milli Parkı  • Krka Milli Parkı  • Mlet Milli Parkı  • Severni Velebit Milli Parkı  • Paklenitsa Milli Parkı  • YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi siyahısındadır. Plitviçka Gölləri Milli Parkı  • Risnyak Milli Parkı | Plitviçka Gölləri Milli Parkı |
| Təbiət parkları | Biokovo  • Dinara  • Kopaçki Rit  • Lonsko pole  • Medvedvisa  • Papuk  • Telaşçitsa  • Uçka  • Velebit  • Vrana gölü  • Jumberak |
| **Commons page Vikianbar kateqoriyası** •
**Category Kateqoriya** |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | VIAF: 316747561 · WorldCat VIAF: 316747561 |
**Fişt** (*adıge.* Фыщт — "ağ baş") — Baş Qafqaz silsiləsinin qərb hissəsindəki dağ zirvəsidir. Mütləq hündürlüyü - 2867.7 metrdir.

Təsviri
-------

Fişt, Oşten və Pşexa-Su zirvələri ilə birlikdə Fişt-Oşten massivini formalaşdırır. Massivin zirvələri Qafqazda ilk alp tipli zirvələrdir (qərbdən şərqə doğru hərəkət edir), yəni subalp və alp dağ çəmənliklərinin geniş kəmərinə malik olaraq meşənin yuxarı sərhədindən xeyli yuxarı qalxırlar. Bundan əlavə, Fişt Qafqazın ən qərb zirvəsidir, yamaclarında buzlaqlar (Böyük və Kiçik Fişt buzlaqları) və əhəmiyyətli qaya fayları var.

Struktur olaraq, Fişt, əhəng daşı qatlarından ibarət blok yüksəlişidir. Qalın əhəng daşı təbəqələri çoxsaylı və müxtəlif karst formalarının (kraterlər, mağaralar) inkişafına kömək edir. Dağın kənarındakı məşhur mağaralardan biri də, Uçan Quş mağarasıdır. 1994-cü ildən bəri Rusiyanın ən dərin mağaralarından biri olan Fiştdə Ağ Ulduz mağara sistemi araşdırılır.

Böyük Fişt buzlağında 1B kateqoriyalı klassik dırmanış marşrutu var. Həmçinin, ən çətin 6A kateqoriyalı dırmanış marşrutuda fəaliyyət göstərir.

Dağın bir zamanlar qədim Tetis okeanındakı mərcan quruluşunu izah edən bir ada olduğuna inanılır.

Pşexa çayı Fişt yamaclarından qaynaqlanır, Belaya çayı mənbəyi Fişt və Oşten zirvələrindən başlayır, Pşexa çayının aşağı axarında çaya qovuşaraq Kuban çayına tökülür. Şaxe çayı da mənbəyini Fişt zirvəsindən götürürür, lakin Qara dənizə tökülür. Dağın qərb divarından hündürlüyü təxminən 200 m olan Pşexa şəlaləsi axır.

Mədəniyyətdə
------------

Dağ, Soçidə XXII Qış Olimpiya Oyunlarının açılışı zamanı nümayiş olunan "Rus əlifbası" adlı videoda xatırlanır. Bu dağ zirvəsinin adına Soçi şəhərində bir stadion fəaliyyət göstərir.

Qəzalar
-------

Fişt zirvəsi turist və idmançıların ənənəvi ziyarət etdikləri dağ zirvəsidir. Belə ki, zirvədə tez-tez turist yürüşləri və alpinist yarışmaları keçirilir. Bu səbəbdən dağ zirvəsində qəza və insan itkiləri də olmuşdur. Xüsusən 1975-ci və 1986-cı illərdə Fişt zirvəsində qrup ölümləri baş verib. Həm də 1981-ci ildə dağdakı mağaraları tədqiq edən speleoloqlar da tələf olublar. Qəzalar əsasən qar uçqunları və buzlaqların sürüşməsi nəticəsində baş verib.

İstinadlar
----------

1. ↑  "12 главных спортивных объектов Олимпийских игр 2014 года. // interfax.by (21 января 2014 года)". 2014-02-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
2. ↑  "Карта маршрута восхождения через Большой Фиштинский ледник". 2015-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
3. ↑  "Классификатор маршрутов на горные вершины". 2015-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-09.
**İohannes Rudolf Vaqner** (*alm.* Johannes Rudolf von Wagner‎; 13 fevral 1822, Leypsiq, Saksoniya – 4 oktyabr 1880[…], Vürtsburq, Bavariya) — alman kimyaçısı.

Həyatı
------

O, İohannes Rudolf Vaqner Leypsiq Universitetində, sonra Parisdə Jan-Batist Dümanın yanında kimya üzrə təhsil alıb. Bir neçə il elmi planlarını gerçəkləşdirmək üçün Fransa, Almaniya, Belçika və Hollandiyada səyahət etmişdir. 1846–1851-ci illərdə. 1851–1856-cı illərdə Leypsiq Universitetinin kimya laboratoriyasında assistent, 1851–1856-cı illərdə Nürnberq Politexnik İnstitutunda kimya texnologiyası professoru kimi çalışmışdır. 1856-cı ildən ömrünün sonuna kimi Vürtsburq Universiteti Kimya Texnologiyası kafedrasına rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin Bavariya krallığının texnoloji nəzarət üzrə dövlət departamentinin üzvü olub, həyatının son 20 ilində Ümumdünya Sərgilərinin münsiflər heyətinin daimi üzvü olub. 1873-cü ildə Vyanada keçirilən Ümumdünya Sərgisində Bavariya nümayəndə heyətinə rəhbərlik etdi, uğurlu işinə görə zadəganlıq rütbəsinə qədər yüksəldi.

Vaqnerin tanenlərin kimyası ilə bağlı bir sıra əsərləri, o cümlədən onların mənşəyi və təsnifatı (1872) haqqında o dövr üçün vacib olan məqalələri vardır. Bununla belə, o, ömür boyu və ölümündən sonra təkrar nəşrlərdən keçmiş (Ferdinand Fişer tərəfindən yenidən işlənmiş XV nəşr, 1900-cü ildə işıq üzü görmüş) və bir çox dillərə tərcümə edilmiş *Kimya texnologiyası təlimatının* (*alm.* Handbuch der chemischen Technologie‎; 1850) tərtibçisi kimi tanınır. Kitabın rus dilinə tərcüməsi Dmitri Mendeleyevə məxsusdur. Bundan əlavə, 1855-ci ildən ömrünün sonuna kimi Rudolf Vaqner "Kimya texnologiyasında irəliləyişlərin illik kitabını" (*alm.* Jahresbericht über die Leistungen der chemischen Technologie‎) redaktə etdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* Rudolf von Wagner // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. 1 2 3 4 5  .
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #101353723 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
5. 1 2  Record #190293283 // VIAF (çd.). [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.
6. ↑  Arxivləşdirilib 2019-06-06 at the Wayback Machine Технология по Вагнеру / [Пер. доп. и изд. под ред. Д. Менделеева]. Вып. 1- — Search RSL

Xarici keçidlər
---------------

* Nekroloq // Nature, Vol. 23, No. 11–12 (4.11.1880) (ing.)
* Məqalələr "Polytechnic Journal" da (alm.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Qutenberq layihəsi |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Allgemeine Deutsche Biographie |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 5099592 · BNC: a1045312x · BNE: XX1485471 · BNF: 107074543 · CiNii: DA04212077 · GND: 101353723 · ISNI: 0000 0003 5650 4251 · LCCN: n91006963 · NKC: mzk2009510201 · NLA: 36590293 · NLG: 229353 · NTA: 12327771X · NUKAT: n01042789 · PTBNP: 641707 · SUDOC: 079919901 · VIAF: 190293283 · WorldCat VIAF: 190293283 |

 |
Təbii yayılması:
----------------

Qafqazın və Qərbi Asiyanın meşələrində təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri:
-----------------

Hündürlüyü 3-5 m-ə qədər olan, çılpaq budaqlı koldur. Yarpaqların uzunluğu 6-12 sm, eni 2-6 sm, yumurtavari-neştər formalıdır. Səthi dərivari, tam kənarlı və biz ucludur. Çiçəkləri xoş ətirli, sarımtıl-ağ rənglidir, qısa çiçək saplağında dəstələrlə yerləşir. İyun ayında çiçəkləyir, meyvələri oktyabrda yetişir. Qələmlərlə çoxaldılır.

Ekologiyası:
------------

Yavaş böyüyür, kölgəyə davamlı və rütubətsevəndir.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Abşeron şəraitində normal inkişaf edir. Respublikamızda bir çox rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi:
-----------

Çiçəkləmə və meyvələrin yetişməsi dövründə dekorativ görünür. Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadə edilir.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
**Məhəmməd Rza Lütfi** (*fars.* محمدرضا لطفی‎; 7 yanvar 1947, Qorqan – 2 may 2014, Tehran) — tar və setarda ustalığı ilə tanınan İran klassik musiqiçisi. O, Məhəmməd Rza Şəcəryan, Hengame Axavan, Şəhram Nazeri və Əlirza Şahməhəmmədi kimi sənətçilərlə əməkdaşlıq edib.

Həyatı
------

Məhəmməd Rza Lütfi 1947-ci il yanvarın 17-də Qorqan şəhərində, hər iki valideyninin müəllim olduğu kültürlü ailədə anadan olmuşdur.

Böyük qardaşının təşviqi ilə o, tar çalmağı öyrəndi və 1964-cü ildə İranın Gənc Musiqiçilər Festivalında birinci yerə layiq görülərək istedadını nümayiş etdirdi. Növbəti il ​​Tehranda İran Milli Musiqi Konservatoriyasında Həbibullah Salehi və Ustad Əli Əkbər Şahnazi ilə təhsil almağa başladı. O, Hüseyn Dəhləvinin rəhbərliyi ilə İncəsənət İdarəetmə Orkestrində (Səba Orkestri) tar çalıb. Rədif çalmağı öyrəndiyi Abdullah Davami və setar çalmağı öyrətdiyi Ustad Səid Hörmozi onun digər mühüm müəllimləridir.

Ölümü
-----

Məhəmməd Rza Lütfi 2014-cü il mayın 2-də prostat xərçəngindən vəfat edib. Həmid Dabaşının fikrincə, Lütfinin vəfatı "klassik fars musiqisi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi və onun xalq sənəti kimi möhtəşəm yüksəlişi və enişi" oldu.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* Mohammad Réza Lotfi // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2  Freebase Data Dumps. Google.
3. ↑  "محمدرضا لطفی | وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی". web.archive.org. 2016-04-08. 2016-04-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-24.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs · IMDb · MusicBrainz |
| Normativ yoxlama | BNF: 142004992 · ISNI: 0000 0000 4551 9210 · LCCN: no98106108 · VIAF: 14393400 · WorldCat VIAF: 14393400 |
Şimal yarımkürəsinin orta enliklərində yaşayanlar Andromeda dumanlığını müşahidə etmək imkanına malikdirlər. Aydın gecədə onu γ Andromeda ulduzunun yaxınlığında çox da böyük olmayan işıqlı bulud kimi adi gözlə görmək olar. Peqas bürcünün yaxınlığında yerləşir.

Bu dumanlıq haqqında bizə gəlib çatan birinci yazılı məlumat X əsrin ərəb astronomu Əs-Sufiyə məxsusdur. Ulduz göyünün təsvir edən əlyazmasında , o, "kiçik bulud" və onun yaxşı istinad nöqtəsi olmasını bir neçə dəfə qeyd edir. Hətta onun şəklimi çəkmişdir.

Teleskoplar icad olunduqdan sonra Andromeda dumanlığının yenidən kəşfi başlandı. 1618-ci ildə ilk dəfə teleskopla müşahidə aparmağa başlayan alman alimi Simon Mari onu qeydə aldı.XVII əsrin axırlarından başlayaraq dumanlıq müşahidə obyektinə çevrildi.

XVII əsrdə böyük ingilis astronomu Vilyam Herşel ciddi şəkildə dumanlıqları tədqiq etməyə başladı. Müşahidə olunan dumanlı ləkələrin çoxunun kürəvi və ya dağınıq ulduz topaları olması aşkar olundu. XIX əsrin sonlarınbda fotoqrafiya üsulu Maunt Vilson rəsədxanasında uzun müddətli ekspozisiya ilə alınan şəkillər onların əksəriyyətinin ayrı-ayrı ulduzlardan ibarət olmasını göstərir.

1. ↑  N.Qaraməmmədli "Kainat",Bakı, "Araz", 2012
**Məhəmməd Nadir Şah** (9 aprel 1883 – 8 noyabr 1933 və ya 9 noyabr 1933, Kabil) — 1929 ilə 1933-ci illər arasında vəzifə yerinə yetirmiş olan Əfqan kralı.

Həyatı
------

Məhəmməd Nadir 1929-cu ildə Əfqanıstan kralı oldu və 1933-cü ildə öldürülməsinə qədər taxtda qaldı. Məhəmməd Nadir, taxtı ələ keçirmək öncə üçüncü Anqlo-Əfqan Döyüşündə (1919) əhəmiyyətli bir rol oynadı. Ondan dərhal sonra, Kral Amanullah ilə anlaşılmazlıqlar səbəbindən, Məhəmməd Nadir, Fransada sürgündə yaşamaq üçün Əfqanıstandan ayrıldı. Həbibulla Kalakani üsyanı və Kral Amanullah (Yanvar 1929) taxtdan endirilməsindən sonra, Nadir Fransadan ayrıldı və Kalakani qarşısında döyüşə hazırlanmaq üçün Hindistana getdi. Məhəmməd Nadir, Hindistandan gələn İngilis və müxtəlif tayfa dəstəyi ilə Kalakaniyi geri itələmişdir və 1929-cu ilin oktyabr ayında Kabili ələ keçirdi.

Daha sonra Kalakaniyi əsir alaraq edam etdirdi. Ancaq Kalakani yandaşlarını aldadaraq onu həbsə attırdığını söylərək ikinci bir üsyanın qarşısını aldı.

Kral olduqdan sonra, Kral Amanullahı taxta geri istəyən insanlara qarşı döyüşdü. Bundan başqa Kral Amanullah göstərilən modernizasiya planlarından bir çoxu əksyanma oldu.

Mir Qulam Məhəmməd Qubar Tacik və Paştun kimi etnik qrupları hərəkətə keçirib zor istifadə edərək Məhəmməd Nadirə qaydalarına reaksiya göstərir. Kabilin şimalını işğal edən Mir Qulam qeyri-kafi və zəif ordusu ilə Məhəmməd Nadirə qarşı məğlub olmuşdur.

Məhəmməd Nadir Şah 1933-də bir sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Anguera J. E.* Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana (isp.). Editorial Espasa, 1905. Vol. Suplemento 1934. P. 197. ISBN 8423945839

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Məhəmməd Nadir şah*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Afghanistan Online: Biography - Mohammad Nadir Shah Arxivləşdirilib 2013-01-26 at the Wayback Machine
**Mveru gölü** (*ing.* Lake Mweru; *fr.* Lac Moero) — iri şirinsulu göl olaraq, Konqo çayı hövzəsində yerləşir. Göl Konqo Demokratik Respublikası ilə Zambiya arasında yerləşir.

Gölün ən böyük qidalandırıcı çayı Luapula çayıdır. Gölə cənub hissədən tökülür. Digər əhəmiyyətli çay isə Kalunqvişi çayıdır ki, oda gölə şərqdən tökülür. Mveru gölü Konqo hövzəsinin sahəsinə görə ikinci iri gölüdür. Tanqanika gölündən 150 km şimalda yerləşir. Luapula çayı gölə töküldüyü yerdə delta əmələ gətirir. 
Regionun digər göllərindən fərqli olaraq səviyyəsi tərətdüd edir. Təkcə may-yanvar ayları ərazidə səviyyə fərqi 1,7 metr təşkil edir. Maksimal səviyyə mayda, minimal səviyyə isə yanvara təsadüf edir.

Şərqi-Afrika rift dərəsi boyunca yerləşir. Ada şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru 118 km, orta eni isə 45 km təşkil edir. Göl 917 metr hündürlükdə yerləşir. Cənub hissəsi dayazdır. Şimala doğru isə dərinlik getdikcə artır. Maksimal dərinliyi 27 metrdir. Göldən 50 km şimalda Mveru-Vantipa bataqlaşmış gölü yerləşir.

Göl ilk dəfə avropalı səyyah David Livinqston tərəfindən 1867-68 illərdə edilən səyahət zamanı təsvir edilmişdir. Gölün sahilində çoxlu sayda balıqçı kəndləri vardır. Nisbətən iri sahil şəhərləri: Zambiya Nçelenqe, Kaşkişi və Çienqi, Konqo Demokratik Respublikası Kilva, Pveto və Lukonzolva. Gölün cənub-qərbində nisbətən iri olan Kilva adası yerləşir (25 km²)

İstinadlar
----------

1. ↑  AR Bos, CK Kapasa and PAM van Zwieten: «Update on the bathymetry of Lake Mweru (Zambia), with notes on water level fluctuations». Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine *African Journal of Aquatic Science*, 31 (1) : 145—150 (2006). Accessed 4 March 2007.
2. ↑  "Mveru gölü". 2015-12-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-05.
3. ↑  David Livingstone & Horace Waller (Ed): «The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to his Death». Two Volumes. John Murray, London, 1874.
**Halothamnus glaucus** (*lat.* Halothamnus glaucus) — pəncərkimilər fəsiləsinin halothamnus cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İranda, Orta Asiyada yayılmış, Qafqazda təsvir edilmişdir.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 25-70 sm-ə çatan, göyümsov, aşağı hissəsində oduncaqlaşmış budaqları açıq-boz, yuxarı doğru yönəlmiş zoğları çılpaq və şaxəli olan yarımkolcuqdur. Yarpaqları oturaq və sallanandır, növbəli düzülüşlüdür, eni 2–3 mm,uzunluğu 30 mm-ə qədərdir. Çiçəkləri sünbülvari çiçək qrupunda yerləşir. May ayında çiçəkləyir və sentyabr ayında meyvə verir. Meyvələrdə qanadlar təkdir, tərs yumurtavarı, sarımtıl və ya azca çəhrayıdır.

Ekologiyası
-----------

Gilli, daşlı, çox zaman lilli yamaclarda dağınıq halda bitir, bəzi yerlərdə isə cəngəlliklər əmələ gətirir. Arandan aşağı dağ qurşağına qədər şoranlaşmış düzənliklərdə rast gəlinir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Samur-Dəvəçi, Kür-Araz ovalıqlarında, Qobustan, Abşeron və Naxçıvan düzənliyində geniş yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Xırdabuynuzlu mal-qara tərəfindən yeyilir. Tərkibində alkaloid vardır.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Halothamnus glaucus* | 
* Wikidata: Q146089
* Wikispecies: Halothamnus glaucus
* EoL: 2876347
* FoC: 242414775
* GBIF: 6035794
* GRIN: 417689
* iNaturalist: 929403
* IPNI: 908828-1
* NCBI: 454502
* Plant List: tro-50213884
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:908828-1
* Tropicos: 50213884
* WFO: wfo-0001264645

 |
| *Salsola glauca* | 
* Wikidata: Q28047020
* GRIN: 417690
* IPNI: 60461540-2
* Tropicos: 7200893
* WFO: wfo-0001294856

 |
Həyatı
------

1951-ci il mayın 24-də Bakıda anadan olub
1958-1968-ci illərdə 150 saylı Bakı şəhər orta məktəbdə oxuyub
1968-1973-ci illərdə BDU-nun Mexanika-riyaziyyat, Tətbiqi riyaziyyat və kibernetika fakültələrində «Mexanika» ixtisası üzrə təhsil alıb
Ailəlidir, iki övladı var

Təhsili
-------

1968-1973, tələbə, Mexanika-riyaziyyat fakültəsi, BDU
1977, f.r.e.n. «Elastiki anizotrop ikirabitəli yarımmüstəvi üçün əsas sərhəd məsələləri»
1991, f.r.e.d. «Zədələnən irsi mühitlərin deformasiyalanması və dağılması

Əmək fəaliyyəti
---------------

1992 - 2013professor, Nəzəri mexanika və bütöv mühit mexanikası kafedrası, Mexanika-riyaziyyat fakültəsi, BDU.

1985-1992 dosent, Nəzəri mexanika və bütöv mühit mexanikası kafedrası, Mexanika-riyaziyyat fakültəsi, BDU.

1980-1985 baş müəllim, Nəzəri mexanika kafedrası, Mexanika-riyaziyyat fakültəsi, BDU.

1979-1980 baş elmi işçi, Yarımkeçiricilər fizikası laboratoriyası, BDU.

1974-1979, assistent, Nəzəri mexanika kafedrası, Mexanika-riyaziyyat fakültəsi, BDU.

1973-1974, baş mühəndis, Nəzəri mexanika kafedrası, Mexanika-riyaziyyat fakültəsi, BDU.

Apardığı dərslər: Nəzəri mexanika, Bütöv mühit mexanikası, Materiallar müqaviməti, Elastiklik və plastiklik nəzəriyyəsi
111 məqalənin və iki kitabın müəllifidir.

10 elmi namizədi hazırlayib.

Elmi maraq dairələri
--------------------

• Deformasiya olunan bərk cisimlər

Əsərləri
--------

  

Reaksiyaya malik olan bərk cismin modeli və onun biomexanikanın dinamik məsələlərinə tətbiqi. 1985

Kompozit strukturların deformasiyalanmasının və səpələnmiş dağılmasının mexanizmi. 1992

Zadələnən laylı sistemlərin qeyri elastiki dağılmasının geyri xətti dinamikası. 1995

Zadələnən anizotrop mühitdə magistral çatın yayılması. 1998

Anizotrop nazimçarxın səpələnmiş dağılması. 2005

Bioelastiki cismin qeyri xətti modeli. 2007

  

### Beynəlxalq seminar, simpozium və konfranslarda iştirakı

1995, Riqa, Latviya: «Kompozit materiallar mexanikası», IX Beynəlxalq konfrans

1998, S.Peterburq,Rusiya:Beynəlxalq konfrans «Yeraltı şəhər: qeotexnoloqiya və memarlıq»

2000, Moskva, Rusiya: Qeotexnikada kompyutor üsullarının tətbiqinə aid Beynəlxalq konfrans

2001, İstanbul,Türkiyə: «Qrunt mexanikası və mühəndis qeotexnikası», XV Beynəlxalq konfrans

2003, Azov, Rusiya: Elastiklik nəzəriyyəsi üzrə III Ümümrusiya konfrans

2006, Riqa, Latviya: «Kompozit materiallar mexanikası» XIV Beynəlxalq konfrans

2008, Riqa, Latviya: «Kompozit materiallar mexanikası» XV Beynəlxalq konfrans

### Kitabları

1. Çoxrabitəli quraşıq elastiki mühit məsələlərinin həlli üsulları. 1999

2.Qrunt əsasların hesablanmasının Vinkler üsulu. 1999

Mənbə
-----

*