Stalinin əks olunduğu sovet plakatı, Sovet Azərbaycanı, 1938-ci il
**Şəxsiyyətə pərəstiş** və ya **liderə pərəstiş** həmçinin **şəxsiyyət kultu** — bir hökumət tərəfindən, çox vaxt qeyd-şərtsiz yaltaqlıq və təriflər vasitəsilə ideallaşdırılmış və qəhrəmancasına lider obrazı yaratmaq üçün göstərilən səyin nəticəsidir. Tarixən o, kütləvi informasiya vasitələri, təbliğat, saxta xəbərlər, tamaşa, incəsənət, vətənpərvərlik, hökumətin təşkil etdiyi nümayiş və mitinqlər üsulları ilə inkişaf etmişdir. Şəxsiyyətə pərəstiş apofeoza bənzəyir, ancaq o, müasir sosial mühəndislik üsulları ilə, adətən bir partiyalı dövlətlərdə və dominant partiya dövlətlərində dövlət və ya partiya tərəfindən qurulur. Şəxsiyyət kultu çox vaxt totalitar və ya avtoritar ölkələrin liderini müşayiət edir. Bunu bəzi monarxiyalarda, teokratiyalarda və uğursuz demokratiyalarda da görmək olar.

Tarixi fon
----------

 Oktavian Avqust,eramızın 1-ci əsri
Tarix boyunca monarxlar və digər dövlət başçıları çox vaxt böyük ehtiramla qarşılanır və fövqəlbəşəri keyfiyyətlərə malik olduqları düşünülürdü. Kralların ilahi hüququ prinsipi ilə, xüsusən də orta əsrlər Avropasında hökmdarların Tanrının və ya tanrıların iradəsi ilə vəzifə tutduqları deyilirdi. Qədim Misir, Yaponiya imperiyası, İnk, Astek, Tibet, Siam (indiki Tayland) və Roma İmperiyası monarxları "tanrı-hökmdarlar" kimi yenidən təyin etmək üçün xüsusilə qeyd olunur. Bundan əlavə, Qədim Roma imperator kultu imperatorları və onların bəzi ailə üzvlərini Roma Dövlətinin ilahi icazəli səlahiyyətinə (auctoritas) aid edirdi.

XVIII–XIX əsrlərdə Avropa və Şimali Amerikada demokratik və dünyəvi ideyaların yayılması monarxların bu auranı qoruyub saxlamasını getdikcə çətinləşdirirdi. Bununla belə, radio kimi kütləvi informasiya vasitələrinin sonrakı inkişafı siyasi liderlərə özləri haqqında heç vaxt olmadığı qədər müsbət imicini kütləyə çatdırmağa imkan verdi. Məhz bu şəraitdən XX əsrdə ən bədnam şəxsiyyətə pərəstişlər meydana gəldi. Çox vaxt bunlar siyasi dinin bir formasıdır.

XXI əsrdə İnternet və Ümumdünya şəbəkəsinin yaranması şəxsiyyətə pərəstiş fenomenini təzələdi. Sosial media platformaları vasitəsilə dezinformasiya və iyirmi dörd saatlıq xəbər dövrü aldadıcı məlumatların və təbliğatın geniş yayılmasına və qəbul edilməsinə imkan verdi. Nəticədə, şəxsiyyət pərəstişkarları bir çox yerlərdə artdı və populyar olaraq qaldı, bu da bütün dünyada avtoritar hökumətin nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlməsinə uyğun gəlir.

"Şəxsiyyətə pərəstiş" termini, ehtimal ki, fransız və alman istifadəsi ilə birlikdə təxminən 1800–1850-ci illərdə ortaya çıxmışdır. Əvvəlcə onun heç bir siyasi mənası yox idi, əksinə romantizmin "dahiliyə pərəstiş" ilə sıx bağlı idi. Bu ifadənin ilk siyasi istifadəsi Karl Marksın alman siyasi işçisi Vilhelm Blosa 10 noyabr 1877-ci il tarixli məktubunda rast gəlinir:

Populyarlıq heç birimizə əhəmiyyət vermir. Buna bir dəlil gətirim: şəxsiyyətə pərəstişkarlığım belə idi [orig. *Personenkultus*] ki, beynəlmiləl zamanında, çoxsaylı hərəkətlərlə … məni ictimai şərəfə layiq görmək üçün, mən heç vaxt onlardan birinin reklam sahəsinə girməsinə icazə verməmişəm…

 Vyetnamda Hoşimin şəhəri (əvvəllər Sayqon kimi tanınır) meriyasının qarşısında Ho Şi Minin heykəli

Xüsusiyyətləri
--------------

Liderdə şəxsiyyətə pərəstişin nədən ibarət olması ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Tarixçi Yan Plamper yazırdı ki, müasir şəxsiyyət kultları onları "sələflərindən" fərqləndirən beş xüsusiyyət nümayiş etdirir: Kultlar dünyəvidir və "xalq suverenliyində lövbər salmışdır"; onların obyektləri hamısı kişidir; onlar təkcə imkanlı təbəqəni və ya sadəcə hakim təbəqəni deyil, bütün əhalini hədəf alırlar; kütləvi informasiya vasitələrindən istifadə edirlər; onlar kütləvi informasiya vasitələrinin "rəqib kultların" tətbiqinə mane olmaq üçün kifayət qədər idarə oluna biləcəyi yerlərdə mövcuddurlar.

Tomas A. Rayt 2013-cü ildə yazdığı "*Xarakter nədir və nə üçün vacibdir*" adlı məqaləsində qeyd etdi ki, "Şəxsiyyətə pərəstiş fenomeni şüurlu surətdə formalaşan və formalaşan fərdin ideallaşdırılmış, hətta tanrıya bənzər ictimai imicinə aiddir. təbliğat və media ifşası. Nəticədə, insan tamamilə ictimai şəxsiyyətin təsiri əsasında başqalarını manipulyasiya edə bilir … şəxsiyyətə pərəstiş perspektivi bir çox ictimai xadimlərin ideallaşdırılmış və qəhrəmanlıq obrazı yaratmaq üçün yetişdirdiyi çox vaxt dayaz, xarici obrazlara diqqət yetirir."

Edrien Teodor Popan şəxsiyyətə pərəstişi "liderin tərifinin kəmiyyətcə şişirdilmiş və keyfiyyətcə ekstravaqant ictimai nümayişi" kimi müəyyən etmişdir. O, həmçinin üç səbəbli "zəruri, lakin kafi olmayan, struktur şəraiti və birlikdə kult formalaşmasına səbəb olan yoldan asılı hadisələr silsiləsi: patrimonializm və müştəriçiliyin xüsusi birləşməsi, dissidentliyin olmaması və cəmiyyəti əhatə edən sistematik saxtakarlıq" müəyyən etdi. cəmiyyətin mədəniyyəti".

Con Pittmanın izah etdiyi kimi, əsas xüsusiyyətlərdən biri, patriarx olmaq şəxsiyyətlərə pərəstişin təbiətidir. Marksist hərəkatlarla üst-üstə düşən şəxsiyyətlərə pərəstiş ideyası hakimiyyətdə olan adamlar arasında onların "xalqın atası" olacağı fikri ilə populyarlaşır. ] 1920-ci illərin sonunda kultların kişi xüsusiyyətləri daha da ifrat oldu. Pittman müəyyən edir ki, bu xüsusiyyətlər "[kişi] "böyük lider"in rejimin aparatının mədəni mərkəzi kimi formal rolu: yuxarıdan aşağıya "inzibati tədbirlərə" güvənmək: və vahid ideal tərəfindən yaradılmış hakimiyyətin piramidal strukturu" kimi rollara çevrilmişdir.

Kütləvi informasiya vasitələrinin rolu
--------------------------------------

Kütləvi informasiya vasitələri milli liderlərin şəxsiyyətə pərəstişkarlığının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Müasir şəxsiyyətə pərəstiş böyük ölçüdə liderin media vasitəsilə necə təqdim olunması ilə bağlı yaranıb. Müasir şəxsiyyətə pərəstiş media ilə birlikdə inkişaf etdi. XX əsr texnoloji irəliləyişlərə gətirdi ki, bu da rejimlərə təbliğatı radio verilişləri, filmlər və sonradan internetdə məzmun şəklində paketləşdirməyə imkan verdi. Bu gün hökumətlər vətəndaşları xarici aləmdən təcrid etmək və vətəndaşların əldə edə bildikləri şeylərin monopoliyasını yaratmaq iqtidarındadır, bu da şəxsiyyətə pərəstişin təşviq edilməsini xeyli asanlaşdırır.

2013-cü ildə yazan Tomas A. Rayt qeyd etdi ki, "xüsusilə siyasətdə xarizmatik liderin getdikcə daha çox media və özünü ifşa məhsuluna çevrildiyi aydınlaşır". ABŞ-da mediaya diqqət çəkən Robert N. Bellah əlavə etdi: "Medianın Amerika siyasətində şəxsiyyətə pərəstişin nə dərəcədə əks olunduğunu və onu nə dərəcədə yaratdığını müəyyən etmək çətindir. Şübhəsiz ki, onlar təkbaşına yaratmayıblar, əksinə, buna öz töhfələrini veriblər. Hər halda, Amerika siyasətində müasir dünyada nadir hallarda siyasi liderlərin şəxsiyyətləri üstünlük təşkil edir. … son illərin fərdiləşdirilmiş siyasətində liderin "xarizması" demək olar ki, tamamilə medianın ifşasının məhsulu ola bilər".

Məqsəd
------

 Çində Mao Tszedunun heykəli
Çox vaxt tək bir lider bu inqilabi transformasiya ilə əlaqələndirilir və xalq üçün xeyirxah "bələdçi" kimi qəbul edilirdi, onsuz daha yaxşı gələcəyə çevrilmənin mümkün olmadığı iddia edilir. Ümumiyyətlə, bu, Adolf Hitler, İosif Stalin və Mao Tszedun kimi totalitar cəmiyyətlərdə yaranan şəxsiyyətə pərəstişlərə bəraət qazandırdı.

Mao Tszeduna heyranlıq onun faəliyyəttlərinə baxmayaraq, Çində geniş yayılmışdır. 2013-cü ilin dekabrında *"Global Times"ın* sorğusu göstərdi ki, çinlilərin 85%-dən çoxu Maonun nailiyyətlərini onun səhvlərindən üstün hesab edir.

Yan Plamper iddia edir ki, III Napoleon Fransada bəzi yeniliklər edərkən, 1920-ci illərdə İtaliyada Benito Mussolini Hitler, Stalin və başqalarının təbliğat səlahiyyətlərindən istifadə edərək, diktator kimi totalitar dövlət modelini yaradıb.

Pierre du Bois de Dunilak iddia edir ki, Stalin kultu onun hakimiyyətini qanuniləşdirmək üçün mükəmməl şəkildə qurulub. Çoxlu qəsdən təhriflərdən və yalanlardan istifadə edildi. Kreml həqiqəti üzə çıxara biləcək arxiv sənədlərini əldə etməkdən imtina etdi və əsas sənədlər məhv edildi. Fotoşəkillər dəyişdirildi və sənədlər "ixtira edildi". Stalini tanıyan insanlar kultun ideoloji tələblərini ödəmək üçün "rəsmi" hesablar verməyə məcbur oldular, xüsusən də Stalinin özü bunu 1938-ci ildə *"Ümumittifaq Kommunist Partiyasının (bolşeviklər) Tarixi üzrə qısa kurs"da* rəsmi tarix kimi təqdim etdi.

Tarixçi David L. Hoffmann deyir: "Stalin kultu stalinizmin mərkəzi elementi idi və o, Sovet hakimiyyətinin ən qabarıq xüsusiyyətlərindən biri idi. .. . Stalinizmin bir çox alimləri kultu Stalinin qüdrətinin ayrılmaz hissəsi və ya Stalinin meqalomaniyasının sübutu kimi qeyd edirlər."

Latın Amerikasında Cas Mudde və Cristóbal Rovira Kaltvasser "lider kultu"nu "hər hansı bir vəzifədən asılı olmayan və heç bir məhdudiyyətdən azad olan hakimiyyəti həyata keçirən" güclü lider olan *kaudilyo* konsepsiyası ilə əlaqələndirirlər. Bu populist güclülər "kişi və potensial zorakılıq" kimi təsvir edilir və şəxsiyyətə pərəstişdən istifadə etməklə öz nüfuzlarını artırırlar. Mudde və Kaltvasser argentinalı Xuan Peronla əlaqəni izləyirlər.

Şəxsiyyətə pərəstiş olan dövlətlər və sistemlər
-----------------------------------------------

### Argentina

Üç dəfə Argentina prezidenti seçilən Xuan Peron və onun ikinci həyat yoldaşı Eva "Evita" Peron Argentina xalqının çoxu arasında hədsiz populyarlıq qazanmışdı və bu günə qədər də onlar aparıcı Ədalət Partiyasının simvolu hesab olunurlar. Bunun əksinə olaraq, akademiklər və tənqidçilər onu tez-tez demaqoq və diktator hesab edirdilər. Peron polkovnik və Hərbi Nazir olanda Ox dövlətlərinə rəğbət bəsləyirdi və hətta Faşist İtaliyasında diplomatik elçi kimi xidmət edirdi. Onun rejimi dövründə Argentina Frankoist İspaniya ilə sıx əlaqə saxlayırdı. İlk iki dövründə siyasi həbslər adi olduğu üçün o, müxalifləri və potensial siyasi rəqibləri vəhşicəsinə təqib edirdi. O, hakimiyyətdə qalmağın bir yolu kimi ölkənin respublikaçılıq prinsiplərini aşındırdı və əksər media üzərində ümumdövlət senzurasını məcbur etdi. Seçildikdən sonra o, həm özü, həm də həyat yoldaşı ətrafında o qədər geniş yayılmış şəxsiyyət kultu qurdu ki, bu, hələ də Argentinanın indiki siyasi həyatının bir hissəsidir.

Peronun rejimi dövründə məktəblər Evitanın tərcümeyi-halı *La Razón de mi Vida'nı* oxumağa məcbur edildi, həmkarlar ittifaqı və hökumət işləri yalnız özünü qızğın Peronist olduğunu sübut edə bilənlərə verildi, qəzetlər senzuraya məruz qaldı, televiziya və radio şəbəkələri milliləşdirildi və yalnız dövlət mediaya icazə verildi. O, tez-tez hər hansı bir rəqibə hörmətsizlik göstərir, onları müntəzəm olaraq xain və xarici qüvvələrin agentləri kimi xarakterizə edirdi. Sıraya düşməyənlər və ya Peronun siyasi gücünə təhlükə kimi qəbul edilənlər işlərini itirməyə, təhdidlərə, zorakılığa və təqiblərə məruz qaldılar. Peron bütün əsas dövlət təhsil müəssisələrindən 20,000-dən çox universitet professoru və müəllim heyətini işdən çıxardı. Daha sonra universitetlərə müdaxilə edildi, fakültə növbəyə girmək üçün təzyiq edildi və müqavimət göstərənlər qara siyahıya salındı, işdən çıxarıldı və ya sürgün edildi. Çoxsaylı görkəmli mədəniyyət və ziyalı xadimləri həbs edildi. Minlərlə rəssam, alim, yazıçı və akademik ölkəni tərk edərək Şimali Amerikaya və ya Avropaya köçdü. Birlik liderləri və siyasi rəqibləri illərlə həbs edildi və işgəncələrə məruz qaldılar və yalnız Peron devriləndən sonra sərbəst buraxıldılar.

### Çin

#### Mao Tszedun

Mao Tszedonun şəxsiyyətə pərəstişkarlığı 1949-cu ildə yüksəlişindən 1976-cı ildə ölümünə qədər Sədr Mao Tszedunun Çin Xalq Respublikası üzərindəki hakimiyyətinin görkəmli hissəsi idi. Kütləvi informasiya vasitələri, təbliğat və bir sıra digər üsullar dövlət tərəfindən Mao Tszedunun statusunu Qərbə qarşı dura bilən və Çini kommunizmin mayakına çevirə bilən məsum qəhrəman lider statusuna yüksəltmək üçün istifadə olunurdu. Mao özü isə onun ətrafında formalaşmış şəxsiyyət kultunu açıq şəkildə tənqid edirdi.

Mədəni inqilab dövründə Maonun şəxsiyyət kultu görünməmiş bir yüksəkliyə yüksəldi. Maonun siması hər gün onun sitatlarından ibarət bir sütunun çap edildiyi *"People's Daily"* qəzetinin ön səhifəsində möhkəm şəkildə qurulmuşdu. Maonun Seçilmiş əsərləri sonralar daha böyük tirajla çap olundu; onun portretlərinin sayı (1,2 milyard) Çindəki sakinlərdən çox idi. Və tezliklə sədr Mao nişanları görünməyə başladı; ümumilikdə təxminən 4,8 milyard ədəd istehsal edilmişdir. Hər bir Çin vətəndaşına Maonun sitatlarından ibarət *Kiçik Qırmızı Kitab* hədiyyə edildi. Onun hər yerdə daşınması və bütün kütləvi tədbirlərdə nümayiş etdirilməsi nəzərdə tutulurdu və vətəndaşların hər gün kitabın məzmunundan sitat gətirmələri gözlənilirdi.

Mədəni İnqilabdan sonra Den Syaopin və başqaları Mədəni İnqilabı ləğv edən və şəxsiyyətə pərəstişdən imtina edən (və qadağan edən) "Boluan Fanzheng "proqramını işə saldılar. Lakin 2012-ci ildə Si Tsinpin Çin Kommunist Partiyasının Baş Katibliyinə uğur qazandıqdan sonra Çində şəxsiyyətə pərəstiş yenidən təbliğ olunub.

### Faşist İtaliyası

 "Uşaqlar, siz Benito Mussolinini sevməlisiniz. O, həmişə Vətənin və İtaliya xalqının rifahı üçün çalışır. Siz bunu atanızdan, ananızdan və ya müəlliminizdən dəfələrlə eşitmisiniz: Əgər İtaliya indi əvvəlkindən qat-qat güclüdürsə, biz bunu Ona borcluyuq." (1936-cı il dərsliyi)
Benito Mussolini italyan faşizminin təcəssümü kimi təsvir edilmişdi və belə görünməyə can atırdı. Mussolini digər italyan faşistləri tərəfindən Duçe ("Lider") kimi stilizə edilmişdir. Mussolini demək olar ki, hər şeyi bilən bir lider kimi təmsil olunduğundan, Mussolini dövründə İtaliyada ümumi bir deyim "Duçe həmişə haqlıdır" (İtalyanca: *Il Duce ha semper ragione*) idi.  Sadə italyanların yerli məmurlarla fikir ayrılığını bir tərəfə qoyması üçün Mussolini İtaliyada birləşdirici gücə çevrildi. Mussolinini əhatə edən şəxsiyyətə pərəstiş onun şəxsi hakimiyyətinə haqq qazandırmaq üçün bir yol oldu və bu, sosial və siyasi inteqrasiyanı təmin edən bir yol kimi çıxış etdi.

Mussolininin Birinci Dünya müharibəsində hərbi xidməti və uğursuz sui-qəsd cəhdlərindən sağ qalması onun ətrafında sirli auranı çatdırmaq üçün istifadə edilib. Faşist təbliğatı, Mussolininin cəsədinin Müqəddəs Sebastianın oxlarla deşilməsi kimi qəlpələrlə deşildiyini bildirirdi, fərq Mussolininin bu sınaqdan sağ çıxması idi.  Mussolini həm də Mussolini kimi "əziyyət çəkmiş və başqaları üçün özünü qurban vermiş" Assisili Müqəddəs Fransisklə müqayisə edilirdi. 

Mətbuata Mussolini haqqında nəyi və necə yazmamaq barədə göstərişlər verilirdi.  Mussolini özü onun hansı fotoşəkillərinin dərc edilməsinə icazə verdi və onu zəif və ya müəyyən bir qrupda təsvir edilmək istədiyindən daha az görkəmli edən fotoşəkilləri rədd etdi. 

İtaliyanın Efiopiyaya qarşı müharibəsi (1935–37) təbliğatda Roma İmperiyasının dirçəlişi, Mussolini isə ilk Roma imperatoru Avqust kimi təsvir edilmişdir.  Ərəb dünyasında öz imicini, eləcə də faşizmin imicini yaxşılaşdırmaq üçün Mussolini 1937-ci ildə Liviyaya rəsmi səfəri zamanı özünü "İslamın qoruyucusu" elan etdi 

### Hindistan

Hindistanın ilk baş naziri Cavaharlal Nehru öz ətrafında şəxsiyyətə pərəstişkarlığı təbliğ edirdi. Bir çox lider Nehrunun fəaliyyət tərzinə, onun iqtisadi siyasətinə və sosialist gündəliyinə qarşı çıxdı. C Racaqopalaçari Nehrunu əhatə edən şəxsiyyət pərəstişkarını tənqid edərək dedi ki, Konqres daxilində bir müxalifət qrupu olmalıdır, çünki o, əsl müxalifət olmadan "sürətləndiricilər və əyləclər olmadan" işləyir. Rajaqopalaçari daha sonra Nehrunun fəaliyyət tərzinə qarşı çıxdığı üçün liberal Svatantra Partiyasını yaratdı. "Nehruvian konsensus" ifadəsi Nehrunun şəxsiyyətə pərəstişinin məhsulu olan Nehru ideallarının üstünlüyünü, yəni dövlətə və rəhbərliyə hərtərəfli inamı əks etdirir. Konqres partiyası Nehru, qızı İndira Qandi və Nehru-Qandi ailəsi ətrafında mərkəzləşmiş şəxsiyyət kultunu təbliğ etməkdə ittiham olunur.

Hindistanın hazırkı baş naziri Narendra Modi ətrafında şəxsiyyət kultu yaratdığına görə tez-tez tənqid olunur. Bəzi uğursuzluqlara və tənqidlərə baxmayaraq, Modinin xarizması və populyarlığı Bharatiya Janata Partiyasının (BJP) 2019-cu il parlament seçkilərində hakimiyyətə qayıtmasına kömək edən əsas amil idi. Ölkənin ikinci ən böyük əyalətinin baş naziri Şivraj Sinq Çuhan 2022-ci ildə "O, fövqəlbəşərdir və onda tanrının izləri var" dedi. Müxalifət tez-tez Modini filmlər, televiziya və internet serialları kimi məşhur mediadan istifadə edərək təbliğat yaymaqda ittiham edirdi, BJP isə Tamilnadda iki uşağın skeç nümayiş etdirdiyi realiti-şouya etiraz etdi. boş və axmaq bir padşah haqqında.

### Nasist Almaniyası

 Adolf Hitler 1936-cı ildə Nürnberq toplanısında
1920-ci illərdən başlayaraq, Nasist partiyasının ilk illərində nasist təbliğatı nasist lideri Adolf Hitleri Almaniyanın qüdrətli müdafiəçisi və xilaskarı olan demaqoq fiquru kimi təsvir etməyə başladı. Birinci Dünya müharibəsi Versal müqaviləsi ilə başa çatdıqdan sonra alman xalqı Veymar Respublikası altında qarışıqlıq içində qaldı və nasist təbliğatına görə, yalnız Hitler onları xilas edə və Almaniyanın böyüklüyünü bərpa edə bilərdi, bu da öz növbəsində "fürer — kult". 1932-ci ildə keçirilən beş seçki kampaniyası zamanı faşist qəzeti *"Völkischer Beobachter"* Hitleri onun arxasında birləşmiş kütləvi hərəkatı olan, "gələcək Almaniyanın lideri" kimi yalnız Almaniyanı xilas etmək missiyası olan bir adam kimi təsvir etdi.  1934-cü ildə "Uzun Bıçaqlar Gecəsi "— bundan sonra Hitler özünü təkbaşına "alman xalqının taleyinə cavabdeh" adlandırdı — həm də Hitlerin *Volksgemeinschaft-* ın yeganə himayədarı olması mifini gücləndirməyə kömək etdi. alman xalqının etnik icması. 

Nasistlərin təbliğat naziri Yozef Gebbels Hitlerin "qəhrəman dahi" obrazını inkişaf etdirdi. Mif həm də "Kaş fürer bilsəydi" deyiminin və konsepsiyasının yaranmasına səbəb oldu. Almanlar hesab edirdilər ki, Hitler vəziyyətin fərqində olsaydı, nasist iyerarxiyasına aid etdikləri problemlər baş verməzdi; beləliklə, nasist böyükləri günahlandırıldı və Hitler tənqiddən xilas oldu.

İngilis tarixçisi Yan Kerşou 1987-ci ildə *"Hitler mifi": Üçüncü Reyxdə obraz və reallıq* kitabını nəşr etdi və yazırdı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Hitler ən azı onların [alman xalqının] heyran qaldığı bəzi şeylərin tərəfdarı idi və bir çoxları üçün Üçüncü Reyxin bir çox cəhətdən yerinə yetirmək üçün qəbul etdiyi milli dirçəlişin simvolu və təcəssümü oldu. | "|

1930-cu illərin əvvəllərində Hitlerin Böyük Depressiya zamanı alman iqtisadiyyatını dirçəltmək qabiliyyətinə görə mif inandırıcı oldu. Bununla belə, Albert Şpeer yazırdı ki, 1939-cu ilə qədər mif təhlükə altında idi və nasistlər hadisələrə gəlmək üçün şən izdihamlar təşkil etməli oldular. Şpeer yazdı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Əhalinin əhval-ruhiyyəsinin dəyişməsi, 1939-cu ildə bütün Almaniyada hiss olunmağa başlayan əxlaqsızlıq, iki il əvvəl Hitlerin kortəbiiliyə arxalana bildiyi şən izdihamların təşkil edilməsinin zəruriliyində aydın görünürdü. Üstəlik, özü də bu arada heyran kütlədən uzaqlaşdı. O, vaxtaşırı olduğu kimi, Wilhelmplatzda izdiham onun görünməsi üçün qışqırmağa başlayanda keçmişdən daha tez-tez qəzəbli və səbirsiz olmağa meylli idi. İki il əvvəl o, tez-tez "tarixi balkona" çıxmışdı. İndi o, bəzən adyutantları onun yanına gələndə, özünü göstərməyi xahiş edirdi: "Məni bununla bezdirmə!" | "|

Bu mif İkinci Dünya müharibəsi zamanı alman xalqının, xüsusən də Sovet İttifaqı və Qərb müttəfiqlərinə qarşı birləşməsinə kömək etdi. Hitlerin Polşaya və Qərbi Avropaya qarşı ilk qələbələri zamanı mif ən yüksək zirvəsində idi, lakin əksər almanlara müharibənin uduzduğu aydın olduqda, mif üzə çıxdı və Hitlerin populyarlığı azaldı.

11 mart 1945-ci ildə Bavariyanın kiçik Markt Şellenberq şəhərində bir hesabat verilir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Vermaxt bölməsinin rəhbəri çıxışının sonunda fürer üçün Sieg Heil çağırışında onu nə vermaxt, nə də Volkssturm, nə də Fürer gələn tamaşaçıları geri qaytardı. Kütlənin bu susqunluğu... yəqin ki, əhalinin münasibətini hər şeydən daha yaxşı əks etdirir. | "|

### Simali Koreya

 Kim İr-Senin yer aldığı Şimali Koreya posteri
Şimali Koreyanın hakim ailəsi olan Kim ailəsini əhatə edən şəxsiyyət kultu onilliklər ərzində mövcuddur və Şimali Koreya mədəniyyətinin bir çox nümunəsində rast gəlmək olar. Şimali Koreya hökuməti tərəfindən etiraf edilməsə də, bir çox qaçqınlar və qərbli ziyarətçilər rejimi tənqid edən və ya ona "lazımi" hörmət göstərməyənlər üçün çox vaxt sərt cəzaların olduğunu bildirirlər. Şəxsiyyətə pərəstiş 1948-ci ildə Kim İr-Sen hakimiyyətə gəldikdən dərhal sonra başladı və 1994-cü ildə ölümündən sonra xeyli genişləndi.

Şimali Koreyanın şəxsiyyətə pərəstişkarlığının geniş yayılması və ifrat təbiəti hətta İosif Stalin və ya Mao Tszedundan da üstündür. Kult eyni zamanda insanların öz liderlərinə olan hisslərinin və sədaqətinin intensivliyi və Konfutsiləşdirilmiş ailəçilik ideologiyasının həm kultu saxlamaqda, həm də bununla da rejimin özünü saxlamaqda oynadığı əsas rolla əlamətdardır. Şimali Koreya şəxsiyyət kultu Çuçxe və totalitarizmin böyük bir hissəsidir.

### Sovet İttifaqı

 Lenin və Stalinin təbliğat plakatı
SSRİ-də formalaşan ilk şəxsiyyət pərəstişkarı Vladimir Lenin olmuşdur. SSRİ-nin dağılmasına qədər Leninin portreti və sitatları mədəniyyətin hər yerdə yayılmış bir hissəsi idi. Bununla belə, Lenin sağlığında şəxsiyyətə pərəstiş yaratmaq üçün hər cür səyi şiddətlə pisləyirdi, çünki onun nəzərində şəxsiyyətə pərəstiş marksizmə ziddir. Buna baxmayaraq, Kommunist Partiyasının üzvləri Leninin proletariatı azad edəcək hər şeyi bilən inqilabçı obrazından daha da istifadə edirdilər. Lenin buna qarşı tədbir görməyə cəhd etdi; lakin Lenin 1918-ci ilin avqustunda az qala öldürüldüyü üçün dayandırıldı. 1922-ci ilin mayında və 1923-cü ilin martında çoxlu ağır insult keçirdiyi üçün səhhəti daha da pisləşəcək. Bu vəziyyətdə Lenin yerimək və danışmaq qabiliyyətini itirəcəkdi. Məhz bu dövrdə Kommunist Partiyası Leninin şəxsiyyətinə pərəstiş üçün əsas kimi onun nailiyyətlərini təbliğ etməyə, ondan mənəviyyat və inqilabi ideyaların obrazı kimi istifadə etməyə başladı.

1924-cü ildə Vladimir Leninin ölümü və Lev Trotskinin sürgün edilməsindən sonra İosif Stalin Sovet İttifaqını təcəssüm etdirməyə gəldi. Leninin şəxsiyyətinə pərəstiş kifayət qədər təsir yarataraq hakimiyyətdə yüksəldikdən sonra Stalin öz ideallarını öz kultuna birləşdirdi. Digər şəxsiyyətlərə pərəstişdən fərqli olaraq, Lenin və Stalin kultları liderlərə güc vermək üçün deyil, Kommunist Partiyasına güc və təsdiq vermək üçün yaradılmışdır. Stalin əvvəlcə kult və onun ətrafında cəmlənmiş digər çirkin və yalan iddialara qarşı çıxdı. Bununla belə, Stalinin münasibəti 1930-cu illərdə kultun xeyrinə dəyişməyə başladı və o , Böyük Təmizləmədən sonra onu təşviq etməyə başladı. Stalin nadir hallarda onun şəxsiyyətinə pərəstiş edən dövlət hərəkətlərinə etiraz edirdi, lakin o, sovet təbliğatçılarının bəzi təşəbbüslərinə qarşı çıxırdı. Nikolay Yejov Moskvanın adını "Stalin hədiyyəsi" kimi tərcümə olunan "Stalinodar" adlandırmağı təklif edəndə Stalin buna etiraz etdi. Lenin və Stalin kultları ideyasını birləşdirmək üçün Stalin özünü hakimiyyətə yerləşdirmək üçün Leninin həyatının ictimaiyyətin gözündə aspektlərini dəyişdirdi. Bu, iki kultu həm Leninin, həm də Stalinin eyni ideyalara malik olduğunu və Stalinin Leninin qanuni varisi olduğunu, SSRİ-ni Leninin sahib olacağı moda ilə apardığını göstərən bir xəttdə saxladı.

1929-cu ilin dekabrında Stalin 50 yaşını qeyd etdi və bu, Stalini Sovet mətbuatında görkəmli bir məqaləyə çevirdi. Sovet mətbuatı onu təsvir etmək üçün "Böyük", "Sevimli", "Cəsarətli", "Müdrik", "İlhamverici", "Dahi" kimi müsbət sifətlərdən istifadə edirdi. Eynilə, insanların kəndlilərə söylədiyi nitqlərdə Stalini "Ən yaxşı kolxozçumuz", "Bizim şok işçimiz, ən yaxşımız" və "Sevgili, bələdçi ulduzumuz" kimi təsvir edilmişdir. 1934-cü ilə qədər Stalinin ölkəyə tam nəzarəti altında sosialist realizmi incəsənət və ədəbiyyatın təsdiq edilmiş metoduna çevrildi. Hətta kommunist rejimində Stalin şəxsiyyətinə pərəstiş Xruşşovun çıxışı zamanı ortaya qoyulan xüsusiyyətlərə görə Stalinin rəhbərliyini patriarxat kimi göstərirdi. 1936-cı ildən sonra sovet mətbuatı Stalini "xalqların atası" kimi qələmə verdi.

Sovet təbliğatının əsas elementlərindən biri Stalinlə Sovet İttifaqının uşaqları arasında qarşılıqlı əlaqə idi. O, tez-tez Sovet İttifaqının müxtəlif etnik mənşəli uşaqlarla şəkil çəkdirir və tez-tez uşaqlara hədiyyələr verərkən çəkilirdi. 1935-ci ildə "Xoşbəxt uşaqlıq üçün təşəkkür edirəm, əziz yoldaş Stalin!" uşaq bağçalarının, uşaq evlərinin və məktəblərin qapılarının üstündə görünməyə başladı; uşaqlar da festivallarda bu şüarı səsləndirdilər.  Sovet təbliğatının digər əsas elementi Stalin və Lenin obrazları idi. Bir çox plakatlarda Stalin və Lenin yoldaşlıqlarını və ideallarının bir olduğunu göstərmək üçün bir araya gətirilib. 1930-cu illər boyu hər iki təsviri olan plakatlardan II Dünya Müharibəsi zamanı Kommunist Partiyasının siyasəti altında Leninin inqilabi ideyaların atası və Stalinin şagirdi kimi ideyası ilə xalqı və ordunu bir araya gətirmək üçün istifadə edilmişdir. kommunist ideallarını kim həyata keçirəcək. Stalin Sovet İttifaqının süqutuna qədər Sovet rəhbərliyi altında qalan Mosfilm tərəfindən istehsal olunan çoxsaylı filmlərdə də təsvir edilmişdir.

İstinadlar
----------



1. ↑  Mudde, Cas and Kaltwasser, Cristóbal Rovira (2017) *Populism: A Very Short Introduction*. New York: Oxford University Press. p. 63. ISBN 978-0190234874
2. 1 2  Plamper, 2012
3. ↑  *Pathak, Archita; Srihari, Rohini; Natu, Nihit.* "Disinformation: analysis and identification". Computational and Mathematical Organization Theory. United States National Library of Medicine. 27 (3). 2021: 357–375. doi:10.1007/s10588-021-09336-x. PMC 8212793  (#bad\_pmc). PMID 34177355  (#bad\_pmid).
4. ↑  *Talisse, Robert B.* "Not all polarization is bad, but the US could be in trouble". The Conversation (ingilis). March 10, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 10, 2022.
5. ↑  *Heller, Klaus.*  Heller, Klaus; Plamper, Jan (redaktorlar). Personality Cults in Stalinism/Personenkulte im Stalinismus. Göttingen: V&R Unipress. 2004. 23–33. ISBN 978-3899711912.
6. 1 2   (#empty\_citation)
7. ↑  *Blos, Wilhelm.* "Brief von Karl Marx an Wilhelm Blos". Denkwürdigkeiten eines Sozialdemokraten. 10 December 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 February 2013.
8. ↑  *Wright, Thomas A.; Lauer, Tyler L.* "What is character and why it really does matter". Fordham University: Business Faculty Publications. Fordham University. 2. 2013: 29. February 11, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: June 13, 2019.
9. ↑  *Popan, Adrian Teodor.* "The ABC of Sycophancy: Structural Conditions for the Emergence of Dictators' Cults of Personality" (PDF). University of Texas at Austin. August 2015. doi:10.15781/T2J960G15. hdl:2152/46763. 2021-03-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-12-12.
10. ↑  *Bellah, Robert N.* "The Meaning of Reputation in American Society". California Law Review. 74 (3). 1986: 747. doi:10.15779/Z386730. April 26, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: June 13, 2019.
11. ↑  "Mao's achievements 'outweigh' mistakes: poll". al-Jazeera. December 23, 2013. August 31, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 12, 2022.
12. ↑  *du Bois, Pierre.* "Stalin – Genesis of a Myth". Survey. A Journal of East & West Studies. 28 (1). 1984: 166–181. See abstract in *Egan, David R.; Melinda A. Egan.* Joseph Stalin: An Annotated Bibliography of English-Language Periodical Literature to 2005. Scarecrow Press. 2007. səh. 157. ISBN 978-0810866713.
13. ↑  *Strong, Carol; Killingsworth, Matt.* "Stalin the Charismatic Leader?: Explaining the 'Cult of Personality' as a legitimation technique". Politics, Religion & Ideology. 12 (4). 2011: 391–411. doi:10.1080/21567689.2011.624410.
14. ↑  *Maslov, N. N.* "Short Course of the History of the All-Russian Communist Party (Bolshevik) – An Encyclopedia of Stalin's Personality Cult". Soviet Studies in History. 28 (3). 1989: 41–68. doi:10.2753/RSH1061-1983280341.
15. ↑ . JSTOR L. Hoffmann David L. Hoffmann.
16. ↑  Time.
17. ↑  Time.
18. ↑  *Politics and Education in Argentina*, 1946–1962, by Mónica Esti Rein; trans by Martha Grenzeback. Published by M. E. Sharpe, Armonk, NY/London, 1998, pp. 79–80.
19. ↑  "Neighbor Accused". Time. February 18, 1946. January 29, 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
20. ↑  "Palermo online". Palermonline.com.ar. February 26, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 27, 2011.
21. ↑  *Pigna.* "Ricardo Balbín". Elhistoriador.com.ar (ispan). El Historiador. November 28, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 14, 2020.
22. ↑  "Clarín". Clarin.com. August 2, 2001. June 27, 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 27, 2011.
23. ↑  Lin, Xu and Wu 1995. p. 48.
24. ↑  *Barmé, Geremie.* Shades of Mao : the posthumous cult of the great leader. Armonk, NY: M.E. Sharpe. 1996. ISBN 0-585-26901-7. OCLC 45729144.
25. ↑  *Chang, Jung, 1952–.* Mao : the unknown story. Halliday, Jon. London: Vintage. 2007. ISBN 978-0-09-950737-6. OCLC 71346736.
26. ↑  *Teon.* "Deng Xiaoping On Personality Cult And One-Man Rule – 1980 Interview". The Greater China Journal (ingilis). March 1, 2018. March 15, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 29, 2020.
27. ↑  *Huang.* "Xi Jinping could now rule China for life—just what Deng Xiaoping tried to prevent". Quartz (ingilis). February 26, 2018. February 26, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 29, 2020.
28. ↑  "第八章: 十一届三中全会开辟社会主义事业发展新时期". cpc.people.com.cn. March 1, 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 29, 2020.
29. ↑  "Xi personality cult brings back memories of 1960s China". South China Morning Post (ingilis). August 7, 2018. August 9, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 29, 2020.
30. 1 2  Hamilton, 1973
31. ↑  Bosworth, 2006
32. 1 2 3  Falasca-Zamponi, 2000
33. ↑  Gallo, 1973
34. ↑  Brendon, 2016
35. ↑  Williams, 2006
36. ↑  *Team.* "Nehru's India". mint. May 24, 2014. December 12, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 12, 2022.
37. ↑  "Rise, and Demise of Nehruvian Consensus: A Historical Review" (PDF). 2022-02-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-12-12.
38. ↑  "Chacha's Musty Coat-Tails". outlookindia.com/. February 5, 2022. December 12, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 12, 2022.
39. ↑  *Vaidyanathan, Rajini.* "The 'personality politics' of Narendra Modi and Donald Trump". BBC. November 4, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
40. ↑  *Chatterjee, Manini.* "I, me, myself: The Modi cult could threaten the BJP too". The Telegraph. May 13, 2019. October 29, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
41. ↑  *Vaishnav, Milan.* "Opinion: If it's 'the economy, stupid,' why did Modi win?". Washington Post. May 25, 2019. June 19, 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 31, 2021.
42. ↑  *Khare, Harish.* "The Cult of the Leader: Demonetisation and Modi Worship". The Wire. November 25, 2016. October 29, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
43. ↑  *Safi, Michael.* "India election results 2019: Modi claims landslide victory". The Guardian. May 23, 2019. October 29, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: July 31, 2021.
44. ↑  *Ghosh, Ambar Kumar.* "Decoding the Modi personality cult". QRIUS. May 19, 2019. October 27, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
45. ↑  *Dhillon, Amrit.* "Narendra Modi has traces of god in him, says BJP minister as personality cult grows". The Times (ingilis). February 2, 2022. ISSN 0140-0460. February 4, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 12, 2022.
46. ↑  *Ray, Saptarshi.* "How Narendra Modi has tried to co-opt Bollywood to push his cult of personality". The Telegraph. April 13, 2019. November 2, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
47. ↑  *Tharoor, Shashi.* "India's Cult of Modi". Project Syndicate. May 28, 2019. February 4, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
48. ↑  *Sohini, C.* "The triumph of Modi propaganda in Bollywood". South China Morning Post. February 5, 2019. November 5, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
49. ↑  *Ghosh, Samrudhi.* "Vivek Agnihotri: PM Narendra Modi did not even run for 7 days. This is what happens to propaganda films". India Today. June 25, 2019. October 29, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 29, 2019.
50. ↑   (#empty\_citation)
51. ↑  "The Führer Myth How Hitler Won Over the German People". Der Spiegel. January 30, 2008. March 22, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 12, 2022.
52. 1 2  Kershaw, 1998
53. ↑  Kershaw, 1998. səh. 71
54. ↑  Speer, 2009. səh. 158
55. ↑  Kershaw, 2001. səh. 766
56. ↑  *Williamson, Lucy.* "Delving into North Korea's mystical cult of personality". BBC News. December 27, 2011. February 2, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 9, 2013.
57. ↑  Choe, Yong-ho. Lee, Peter H. and de Barry, Wm. Theodore. eds. *Sources of Korean Tradition*, Chichester, NY: Columbia University Press, p. 419, 2000.
58. ↑  *Forer.* "North Korea Reportedly Punishing Insincere Mourners". ABC News. January 12, 2012. April 14, 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 9, 2013.
59. ↑  "DPRK, Criminal Penalties". US State Dept. December 2, 2011. January 1, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 9, 2013.
60. ↑  *Tucker, Robert.* "The Rise of Stalin's Personality Cult" (PDF). The American Historical Review. 84 (2). 1979: 347–366. doi:10.2307/1855137. JSTOR 1855137. February 27, 2021 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: February 17, 2018.
61. ↑  *Pittman, John.* "Thoughts on the "Cult of Personality" in Communist History". The Russian Revolution One Century Later. 81 (4). 2017: 533–547. doi:10.1521/siso.2017.81.4.533. 2021-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-12 – Guilford Press Periodicals vasitəsilə.
62. ↑  *Pisch, Anita.* The Personality Cult of Stalin in Soviet Posters, 192901953. Australia: ANU Press. 2016. 87–190. ISBN 978-1760460624.
63. ↑  *Kotkin, Stephen.* "Review of Stalinist Terror: New Perspectives". The Russian Review. 54 (4). 1995: 635–637. doi:10.2307/131639. ISSN 0036-0341. JSTOR 131639. 2022-02-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-12.
64. ↑   (#empty\_citation)
65. ↑  "Joseph Stalin's Cult Of Personality". History Collection. March 21, 2017. March 4, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: December 12, 2022.
66. ↑  Kelly, 2005

Mənbələr
--------

* *Bosworth, Richard J. B.* Mussolini's Italy: Life Under the Dictatorship, 1915–1945. Penguin Adult. 2006. ISBN 978-0141012919.
* *Bosworth, Richard J. B.* Mussolini. A&C Black. 2014. ISBN 978-1849660242.
* *Brendon, Piers.* The Dark Valley. Random House. 2016. ISBN 978-1446496329.
* *Falasca-Zamponi, Simonetta.* Fascist Spectacle: The Aesthetics of Power in Mussolini's Italy. University of California Press. 2000. ISBN 978-0520226777.
* *Gallo, Max.* Mussolini's Italy; Twenty Years of the Fascist Era. Macmillan. 1973.
* *Gill, Graeme.* "The Soviet Leader Cult: Reflections on the Structure of Leadership in the Soviet Union". British Journal of Political Science. 10 (167). 1980: 167–186. doi:10.1017/S0007123400002088.
* *Gundle, Stephen; Duggan, Christopher; Pieri, Giuliana.* The cult of the Duce: Mussolini and the Italians. Manchester University Press. 2015. ISBN 978-1526101419.
* *Gunther, John.* Inside Europe. Harper & brothers. 1936.
* *Hamilton, Alastair.* Appeal of Fascism. Harper Mass Market Paperbacks. 1973. ISBN 978-0380010257.
* *Kelly, Catriona.* "Riding the Magic Carpet: Children and Leader Cult in the Stalin Era". The Slavic and East European Journal. 49 (2). 2005: 199–224. doi:10.2307/20058260. JSTOR 20058260.
* *Kershaw, Ian.* The 'Hitler Myth'. Image and Reality in the Third Reich. 1998.
* *Kershaw, Ian.* Hitler 1936–1945: Nemesis. Penguin Books Limited. 2001. ISBN 978-0141925813.
* *Plamper, Jan.* The Stalin Cult: A Study in the Alchemy of Power. New Haven, Connecticut: Yale University Press. 2012. ISBN 978-0300169522.
* *Speer, Albert.* Inside The Third Reich. Orion. 2009. ISBN 978-1842127353.
* *Williams, Manuela.* Mussolini's Propaganda Abroad: Subversion in the Mediterranean and the Middle East, 1935–1940. Taylor & Francis. 2006. ISBN 978-0203004777.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Apor, Balázs; Behrends, Jan C.; Jones, Polly; and Rees, E. A. (2004) eds. *The Leader Cult in Communist Dictatorships: Stalin and the Eastern Bloc*. London: Palgrave Macmillan. ISBN 1403934436.
* *Cohen, Yves.* "The cult of number one in an age of leaders". Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History. 8 (3). 2007: 597–634. doi:10.1353/kri.2007.0032. İstifadə tarixi: September 7, 2018.
* *Dikötter, Frank.* Dictators: The Cult of Personality in the Twentieth Century. London: Bloomsbury Publishing. 2020. ISBN 978-1526626981.
* *Gill, Graeme.* "Personality cult, political culture and party structure". Studies in Comparative Communism. 17 (2). 1984: 111–121. doi:10.1016/0039-3592(84)90008-5.
* *Melograni, Piero.* "The Cult of the Duce in Mussolini's Italy" (PDF). Journal of Contemporary History. 11 (4). 1976: 221–237. doi:10.1177/002200947601100411. İstifadə tarixi: September 7, 2018.
* Morgan, Kevin (2017) *International Communism and the Cult of the Individual Leaders, Tribunes and Martyrs under Lenin and Stalin*. London: Palgrave Macmillan.
* *Paltiel, Jeremy.* "The Cult of Personality: Some Comparative Reflections on Political Culture in Leninist Regimes". Studies in Comparative Communism. 16 (1–2). 1983: 49–64. doi:10.1016/0039-3592(83)90043-1.
* Petrone, Karen (2004) "Cult of Personality" in Millar, J. R. ed. *Encyclopedia of Russian History*. v. 1, pp. 348–350
* *Polese, Abel; Horák, Slavomir.* "A tale of two presidents: personality cult and symbolic nation-building in Turkmenistan". Nationalities Papers. 43 (3). 2015: 457–478. doi:10.1080/00905992.2015.1028913.
* Rutland, P. (2011) "Cult of Personality" i. Kurian, G. T. ed, *The Encyclopedia of Political Science*. Washington. D. C.: CQ Press. v. 1, p. 365
* Vassilev, Rossen (2008) "Cult of Personality" in Darity, W. A. Jr. ed. *International Encyclopedia of the Social Sciences*.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | BNF: 13319526j · GND: 4173916-4 · Microsoft: 2781169797 · NKC: ph122006 · SUDOC: 030312868 |

| ⛭Media mədəniyyəti |
| --- |
| Media | 
* 24 saatlıq xəbərlər dövrü
* Alternativ media
* Rəqəmsal media
* Elektronik media
* Kütləvi informasiya vasitələri
* Əsas media
* Yeni media
* Xəbər yayımı
* Mətbuat
* Köhnə media
* Sosial media
* Dövlət mediası

 |
| İdeologiya | 
* Əsas
* İnkişaf etmiş kapitalizm
* Amerikan Xəyalı
* İkipartiyalılıq
* Konsumerizm
* Unikal düşüncə
* Pop musiqisi

 |
| Aldatmaq | 

|  |  |
| --- | --- |
| Formaları | 
* Reklam
* Propaqanda
	+ Saxta xəbərlər
* İctimaiyyətlə əlaqələr
* Spin
* Tabloid jurnalistikası

 |
| Texnikalar | 
* Şəxsiyyətə pərəstiş
* Alçaltmaq
* Çərçivələşdirmə
* Media sirki
* Media tədbiri
* Narkotikləşdirmə disfunksiyası
* Rekuperasiya
* Sensasiya
* Viral fenomen

 |
| Digərləri | 
* Tut və öldür
* Kütlə manipulyasiyası
* Xəbərləri idarə etmək
* Media manipulyasiyası

 |

 |
| Filosoflar | 
* Teodor Adorno
* Jan Bodriyar
* Edvard Berneys
* Noam Çomski
* Qi Debor
* Volter Lipman
* Marşal Maklühen
* Jak Ranser

 |
| Qarşı mədəniyyət | 
* Boykot
* Çağırış mədəniyyəti
* İmtina mədəniyyəti
* Mülki itaətsizlik
* Mədəniyyətin tıxanması
* Siyasi nümayiş
* Qraffiti
* İşğal
* Siyasi satira
* Protest
* Pank
* Qiymətləndirmə bombası
* Tətil

 |
| Akademiyada | 
* Kütləvi informasiya vasitələrinin təsiri
* Media tədqiqatları
* Medialaşdırma
* Semiotik demokratiya
* *Tənha Kütlə*

 |
| Problem | 
* Anonimlik
* Media mülkiyyətinin konsentrasiyası
* Söz azadlığı
* Qərəzli media
* Gizlilik
* Sosial nüfuz

 |
| Sinonimlər | 
* İnkişaf etmiş kapitalizm
* Mədəniyyət sənayesi
* Kütləvi cəmiyyət
* Post-Fordizm
* Tamaşa Cəmiyyəti

 |