**Anton Vasinçuk** (pol. Antoni Wasyńczuk, Antin Wasyńczuk, Antin Wasylczuk, *ukr.* Антін Климентійович Васиньчук, 21 noyabr 1885, Xelm[d], Polşa çarlığı, Rusiya imperiyası – 13 may 1935, Xelm[d], Polşa Respublikası) — Ukraynanın ictimai və siyasi xadimi, "Rodnaya Xata" cəmiyyətinin və "Bizim həyat" qəzetinin yaradıcısı.

1918-ci ildə Ukrayna Xalq Respublikasının repatriasiya üzrə səlahiyyətli nümayəndəsi olub. 1922–1927-ci illərdə Polşa Respublikası Seyminin 1-ci çağırış deputatı olub, burada 1922–1924-cü illərdə Ukrayna parlament nümayəndəliyinə rəhbərlik edib. O, Xolm vilayətində Ukrayna kooperativ hərəkatını təşkil edib. O, Polşa dövləti daxilində Ukrayna əhalisi üçün geniş muxtariyyətin tərəfdarı idi və müharibələrarası Polşa Respublikasının hakimiyyət orqanları ilə qarşılıqlı anlaşmaya çalışırdı. O, Polşanın müasir sərhədləri daxilində yaşayan ukraynalılar arasında həm kommunist, həm də ifrat millətçi baxışların yayılmasına qarşı mübarizə aparırdı.

Həyatı
------

### İlk illər

Ukraynalı yunan katolik Vasinçuk ailəsi Xolmşçinadakı İlova kəndindəndilər. 1810-cu ildə Antonun ulu babası Nikolay Vasinçuk (1765–1845) Çelmdə məskunlaşır. O vaxtdan bu şəhərdə Vasinçuk ailəsi yaşayır. Anton Vasinçuk fermerlər Klement (Klemens) və Mariya (qızlıq soyadı Jaman) ailəsinin ilk övladı idi. Onun Pavel (1893–1944), Nikolay (1897-ci il təvəllüdlü) qardaşları və Mariya (1905–1945) adlı bacısı var idi.

Anton və qardaşı Pavel haqqında müxtəlif materiallarda onların soyadlarına tez-tez "Vasilçuk" şəklində (xüsusilə kiril yazısında) rast gəlinir. Vasinçukun bioqrafı Dr. Miroslav Şumilonun dediyinə görə, 1917-ci ildə Anton, Pavel və onların əmisi oğlu Yerzi soyadlarını yuxarıdakı kimi dəyişdilər (XX əsrin 20-ci illərinin əvvəllərində Antonun "Vasilçuk" soyadlı şəxsi sənədləri var idi). 1923-cü ildə orijinal versiyaya qayıtdılar, lakin Ukrayna mətbuatı "Vasilçuk" formasından istifadə etməyə davam etdi.

Vasinçukun şəxsiyyətinə həsr olunmuş əksər nəşrlərdə onun doğum tarixi kimi 16 iyul göstərilir. Bununla birlikdə, Xelmdə saxlanılan vətəndaşlıq vəziyyəti qeydlərinin məlumatları, habelə Miroslav Şumilonun istinad etdiyi Vasinçukun özünün pasportunda 21 noyabr 1885-ci il tarixi qeyd olunur. Anton Xelmdəki Pravoslav Katedralində xaç suyuna salınıb. Uşaqlıq illəri ailəsinin Pivovarennaya küçəsində yerləşən evində keçirib.

### Təhsil

Anton Vasinchukun oxuduğu keçmiş teoloji seminariya
1894-cü ildə Anton Vasinçuk Xolmsk Pravoslav İlahiyyat Seminariyasında fəaliyyət göstərən bir sinifli məktəbə daxil olur. 1895-ci ildə teoloji seminariyaya daxil olmaq üçün tələbələrin hazırlandığı ilahiyyat məktəbində oxudu. O, yaxşı oxuyurdu, lakin dini fənlərə həvəs göstərmirdi. Buna baxmayaraq, 1900-cü ildə Anton Xolmsk Pravoslav İlahiyyat Seminariyasına daxil oldu. Seminariyada təhsil ruslaşdırma siyasətinə uyğun aparılır, tələbələrə anti-katolik və anti-polşa baxışları aşılanırdı. Bu təlqin Vasinçuka əks təsir bağışladı. 1905-ci il inqilabi hadisələrindən sonra o, qeyri-qanuni mədəni-maarif təşkilatı olan Xelm "Cəmiyyətinə" qoşuldu. Bu hərəkəti ətrafdakılara məlum olanda Vasinçuk seminariyanı tərk etməli olur. Krımda Simferopola köçərək orada yerli seminariyada təhsilini davam etdirir. O, orta məktəb attestatını orada alır.

1905-ci ildə Vasinçuk Kiyevə köçür və orada Kiyev Politexnik İnstitutunun aqronomluq fakültəsində təhsil alır. Orada o, Ukrayna tələbə cəmiyyətlərinin — sosialist təriqətinin müstəqil təşkilatlarının fəaliyyətində iştirak etmişdir. Eyni zamanda, oxşar fəaliyyətlə məşğul olan polyaklarla sıx əlaqədə olur və onlarla göruşur.

1909 və ya 1910-cu illərdə Vasinçuk Novaya Aleksanriya şəhərinə köçür və burada Kənd Təsərrüfatı və Meşəçilik İnstitutunda oxuyur. 1911-ci ildə oranı bitirmiş və 1-ci kateqoriyalı elmi aqronom adını alır.

Vasinçukun sonrakı təhsili və ilk iş təcrübəsi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Çox güman ki, o, Rusiyanın haradasa politexnik institutunda assistent kimi oxuyub, sonra Poltava Zemstvoda və Qrodnoda əyalət mühəndisi kimi işləyib. 1915–1916-cı illərdə Kiyev Ticarət İnstitutunun iqtisadiyyat fakültəsinin tələbəsi olub.

Bəzi mənbələrə görə, o, Haydelberqdə də təhsil alıb və orada gələcək həyat yoldaşı, Polşa Roma Katoliki Stefaniya Qalinska ilə tanış olub. Çox güman ki, 1916-cı ildə evləniblər. 1917-ci il noyabrın 11-də onların oğlu Klemens, 28 iyun 1918-ci ildə isə Nijində qızları İrena dünyaya gəldi.

Siyasi fəaliyyət
----------------

Ayrı-ayrı mənbələrə görə, 1917-ci ilin əvvəllərində Vasinçuk Ukrayna əsilli əsgərlər arasında milli kimliklərinin artırılmasına yönəlmiş təbliğat işləri aparmaq üçün Rusiya İmperator Ordusuna gedir. Fevral inqilabı zamanı o, Kiyevdə çar administrasiyasının ləğv edilməsində iştirak etmiş, qiyamçı teleqraf və telefon operatorlarına rəhbərlik etmişdir. Sonralar o, fəhlə və əsgər nümayəndələrinin icraiyyə komitəsinin üzvü, hərbi dairəni ərzaqla təmin edən əyalət komissiyasına rəhbərlik etdi və nəhayət, Kiyev şəhər şurasının üzvü oldu, lakin Miroslav Şumilonun araşdırmalarında bu məlumatlar təsdiqini tapmır.

1917-ci il martın 27–28-də Vasinçuk Kiyev quberniyasının kooperativ ittifaqlarının qurultayında nümayəndə olub. Eyni zamanda, o, Ukrayna Avtonomist-Federalistlər İttifaqının (sonradan adı dəyişdirilərək Ukrayna Sosialist-Federalistlər Partiyası) üzvü oldu. Birlik Rusiyanın Müvəqqəti Hökumətini dəstəklədi və federal Rusiya daxilində ukraynalılara geniş muxtariyyət verilməsini müdafiə etdi. Çox güman ki, Vasinçuk həm də Ukrayna Mərkəzi Radasının deputatı olub.

Oktyabr inqilabından, Mərkəzi Rada tərəfindən Üçüncü Universal nəşrindən və 20 noyabr 1917-ci ildə Ukrayna Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra Vasinçuk, Volodymir Vinniçenko sosialist hökumətinə kənd təsərrüfatı nazirinin müavini və ya Daxili İşlər Nazirliyində şöbə rəisi vəzifəsində çalışmaq barədə təklif alır, lakin o, bolşeviklərlə rəqabət aparmağa çalışan, digər məsələlərlə yanaşı, torpaq üzərində xüsusi mülkiyyətin aradan qaldırılmasını təklif edən hökumətin radikal mövqeyinə görə bu təklifləri rədd etdi.

Eyni zamanda, 9 fevral 1918-ci ildə Ukrayna Xalq Respublikası ilə Mərkəzi Hakimiyyətlər arasında Brest-Litovsk müqaviləsi imzalandıqdan sonra, ona əsasən, Xolmşina və Podlyaşyanın bir hissəsi Ukrayna Xalq Respublikasına keçdi. Vasinçuk yoxlama üçun bu torpaqlara gedən nümayəndə heyətinə başçılıq edir. 1918-ci il martın sonunda Brestə gəldi.

Çox güman ki, 1918-ci ilin aprelində Anton Vasinçuk Ukrayna Xalq Respublikasının repatriasiya üzrə səlahiyyətli nümayəndəsi oldu. Onun vəzifəsi 1915-ci ilin yayında geri çəkilən rus ordusu ilə birlikdə zorla evakuasiya edilmiş pravoslav əhalinin yuxarıda qeyd olunan ərazilərə qayıtmasını təşkil etmək idi. O zaman Vasinçuk Rivnedə yaşayırdı və öz vəzifələrini yerinə yetirmək üçün Almaniya İmperiyası, Avstriya-Macarıstan, Polşa Regent Şurası və Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin nümayəndələri ilə əməkdaşlıq edirdi. O, qərargahı Koveldə yerləşən dövlətlərarası repatriasiya komissiyası və Volınya və Polissyanın digər şəhərlərində bir neçə kiçik komissiya yaratdı. O, öz işində repatriantları milliyyətinə görə ayırmırdı, həm ukraynalılara, həm də polyaklara eyni münasibət bəsləyirdi. O zaman Vasinçuk, digər məsələlərlə yanaşı, Polşa Krallığının polyakların repatriasiyası ilə məşğul olan Ukrayna Mərkəzi Mülki Komitəsinin rayon şöbəsinin müdiri, milli demokrat Stanislav Moskalevski [pl] ilə əməkdaşlıq edirdi. Vasinçuk ruslara qarşı yönəlmiş Ukrayna-Polşa əməkdaşlığını müdafiə edirdi.

1918–1919-cu illərin sonunda Anton Vasinçuk ailəsi ilə birlikdə Xelmə qayıtdı. Orada o, Polşada yaşayan pravoslav ukraynalılara yönəlmiş sosial fəaliyyətlərə diqqət yetirdi. 1919-cu ilin əvvəlində onun rəhbərlik etdiyi Vasinçukun evində Ukrayna Xeyriyyə Komitəsi fəaliyyət göstərirdi. Təşkilat əsas diqqəti Xolm vilayətinin ukraynalı əhalisi arasında maddi yardıma və mədəni-maarif fəaliyyətinə yönəldirdi. Tezliklə komitə "Rodnaya Xata" xeyriyyə cəmiyyətinə çevrildi. Anton Vasinçuk 1919-cu ilin fevralında yaradılmış Ukrayna Pedaqoji Cəmiyyətinin fəaliyyətində də fəal iştirak etmişdir. Bu təşkilata onun qohumu Yerji Vasinçuk rəhbərlik edirdi və onun məqsədi Ukraynada məktəb təhsilinin inkişafı idi.

1919-cu ilin payızında Vasinçuk Xolm vilayətində Ukrayna əhalisinin vəziyyəti haqqında Memorandum (pol. Memoriał w sprawie sytuacji ukraińskiej ludności na Chełmszczyźnie) nəşr etdi və burada o, Ukrayna hakimiyyətinə açıq şəkildə sadiqliyini müdafiə etdi. Sənəddə o, ukraynalıların bu torpaqlardakı mövqeyini təsvir edib və İkinci Reç Pospolitin digər vətəndaşları ilə bərabər hüquqlara çağırıb, onların bütün müvafiq mülki vəzifələri yerinə yetirdiklərini qeyd edib. Bundan əlavə, o, ukraynalıların da polyaklar kimi bolşeviklərə düşmən olduğunu iddia edirdi. Memorandumda həmçinin Xelmdə Ukrayna xalq məktəblərinin, özəl gimnaziyaların açılması, məhkəmələrdə və hakimiyyət orqanlarında ukrayna dilinin istifadəsinə icazə verilməsi, kilsə məsələlərinin nizama salınması və Xelmda Polşa dövlət orqanları üçun Ukrayna komitəsinin məsləhətçi funksiyası[ öz əksini tapır. 1919-cu il oktyabrın 7-də Vasinçuk nümayəndə heyətinin başçılığı ilə Polşa Daxili İşlər Nazirliyinə, oktyabrın 8-də isə Nazirlər Soveti sədrinin dəftərxanasına sənəd təqdim etdi. Polşa səlahiyyətliləri mətni bəyənməyərək reaksiya verdi; sənədin özü rəsmi cavabsız qaldı. O, həmçinin fəaliyyətini davam etdirən "Doğma Evi" rəsmi qeydiyyatdan keçirə bilmədi.

1919-cu ilin payızında Vasinçuk Polşanın bölünməsindən və Reç Pospolitanın Rusiyaya verilməsindən sonra, İkinci Polşa-Litva Birliyinin tərkib hissəsi olan həmin ərazilərdə fəaliyyət göstərən bütün Ukrayna partiyalarının nümayəndələrini birləşdirən partiyalararası siyasi şura olan Ukrayna Nümayəndəliyinə başçılıq etdi. Bundan əlavə, 26 fevral 1920-ci ildə o, Lublin qubernatoru Stanislav Moskalevski ilə görüşən və Xolmşçinadakı Ukrayna əhalisinin vəziyyəti haqqında Memorandumda dərc edilmiş təkliflərə bənzər təkliflər irəli sürən nümayəndə heyətinə rəhbərlik etdi. Polşa rəsmisi Ukrayna əhalisinin vəziyyətini öyrənməyə söz versə də, bu səfər heç bir real nəticə vermədi. O zaman Vasinçuk artıq Polşa Sosialist Partiyası və Lvov Sosial Demokratları ilə əlaqələr qurmuşdu. 1920-ci il iyunun 9-da Polşa Seyminin sol və mərkəzçi fraksiyalarının təşəbbüsü ilə keçirilən Polşa və Ukrayna siyasi təşkilatlarının konfransında iştirak etmişdir. Bu tədbirdə Xolmşçina, Podlasie, Qərbi Polissya və Volından olan ukraynalılar (bu nümayəndə heyətinə Vasinçuk və Marko Lutskeviç həmsədrlik edirdilər) və Polşa Sosialist Partiyası, PPP Piast, PPP Azadlıq Partiyası, PPP Levytsia və Milli İşçi Partiyasının nümayəndələri qatıldılar. Görüşün sonunda Polşada ukraynalıların milli-ərazi muxtariyyəti layihəsi ilə bağlı memorandum imzalanıb. Sənəddə idarəetmə, məktəb təhsili, dil, özünüidarə və din məsələləri ətraflı müzakirə olunurdu. Memorandum Birlik Seymində müzakirə mövzusu olmalı idi, lakin Leopold Skulski hökumətinin istefası buna mane oldu.

1920-ci ilin iyununda Anton Vasinçuk İkinci Birlik çərçivəsində keçmiş Rusiya ərazilərində ilk Ukrayna dövri nəşri olan "Naşa Jizn" qəzetini nəşr etmək üçün güzəşt aldı. Nəşriyyat Vasinçukun evində yerləşirdi, onun qardaşı Pavel isə məsul redaktor idi. İyunun 27-də Lvov Ukrayna Sosial Demokrat Partiyasının maliyyə dəstəyi ilə nəşrin ilk nömrəsi işıq üzü görüb. Qəzet ukraynalıların ehtiyac və istəklərini vurğulayaraq sosial, siyasi, mədəni və iqtisadi məsələləri qaldırıb. "Naşa Jizn"da dərc olunan müəlliflər həm Polşa dövlətinə sadiq olduqlarını, həm də polyaklarla bərabərhüquqlu əməkdaşlıq arzusunu bəyan ediblər.

1920-ci il avqustun 11-də Anton Vasinçuk və qardaşı polis tərəfindən həbs edilərək Lyublin hərbi həbsxanasına salınıb. Polşa hakimiyyəti Qızıl Ordunun yaxınlaşdığı bir vaxtda onları siyasi cəhətdən etibarsız hesab etdi və "Naşa Jizn"da hökumətin şərq siyasətini tənqid edən və bolşeviklərlə sülh müqaviləsi bağlamağa çağıran məqalə dərc olundu. 1920-ci ilin avqustunda Polşa hakimiyyəti qəzeti bağladı, Ukrayna Pedaqoji Cəmiyyətinin və Doğma Evin fəaliyyətini qadağan etdi (sonuncu, lakin gizli fəaliyyət göstərməyə davam etdi). Vasinçuk Polşa Sosialist Partiyasından olan deputat Maryan Malinovskinin dəstəyindən (Seym də daxil olmaqla) istifadə edərək, bu qərara etiraz etdi. 1921-ci ilin əvvəlində Vasinçuk qardaşları həbsdən azad edildi, lakin polis nəzarətində qaldı. 4 may 1921-ci ildə Anton Vasinçuk Xolmşçina və Podlyaşye Ukrayna əhalisinin nümayəndələrinin qurultayının rəyasət heyətinə rəhbərlik etdi, burada milli azlıqların konstitusiya hüquqlarına riayət olunmasını tələb edən sənəd hazırlandı. 1921-ci ilin iyununda Vasinçuk nümayəndə heyətinin başında bu tələbi Ruhani İşlər və Xalq Maarif Naziri Maciej Rataja çatdırdı. Bu uğursuzluğa düçar olanda Vasinçuk Polşa Xalq Partiyası və Polşa Sosialist Partiyasının parlament fraksiyalarına müraciət edir. Bu müraciətlərə cavab olaraq Seym deputatlar Stanislav Tuqutt və Yevgeni Smyarovskini Xelmə göndərdi və onlar bu regionun ukraynalı əhalisinin vəziyyətini öyrənmək üçün 2 iyul 1921-ci ildə regiona gəlirlər.

Seymdə deputat
--------------

1922-ci ilin yazında Vasinçuk Polşada fəaliyyət göstərən ukraynalı siyasətçilərin Polşa parlamentinə seçkilərdə iştirakını müdafiə edir. O, mühacirətdə olan Qərbi Ukrayna Xalq Respublikasının baş naziri Yevgeni Petruşeviçin elan etdiyi boykota baxmayaraq, bunu edir. Vasinçuk qərarını onunla əsaslandırır ki, "Seymdə təkcə dostların deyil, həm də öz nümayəndələrinin olması daha yaxşıdır… dilimizin, inancımızın və mədəniyyətimizin ehtiyacları nəzərə alınsın".

1922-ci il iyunun 12-də "Rodnaya Xata" xeyriyyə cəmiyyəti qeydiyyata alınır. Onun qanuniliyi Lyublin qubernatoru tərəfindən də təsdiq edilir. Sentyabrın 5-də həftəlik qəzet olan "Naşa Jizn"in nəşri bərpa olunur. 1922-ci ilin oktyabrında Vasinçuk "Doğma ev"ə rəhbərlik etməyə başlaır. Bununla paralel olaraq o, seçki kampaniyasını da aparır. Ümummilli siyahıda onun namizədliyi kifayət qədər yüksək yerdə idi; Yanov-Lubelski, Krasnıstav və Qrubeşovu əhatə edən 28 saylı seçki dairəsində, Vasinçuk BNM siyahısında birinci namizəd kimi irəli sürülür.

1922-ci il noyabrın 5-də və 12-də keçirilən seçkilər nəticəsində Vasinçuk milli siyahı üzrə Seymə daxil oldu. O, 28 saylı seçki dairəsindən də namizədliyini irəli sürdü, lakin o, bu mandatdan rayon siyahısında ikinci namizəd kimi irəli sürülən Semyon Lyubarskinin lehinə imtina etdi. 22 noyabr 1922-ci ildə Vasinçuk ukraynalı deputatlar tərəfindən yekdilliklə Ukrayna deputat klubunun sədri seçildi. O, həm Seymin deputatlarının, həm də Ukrayna əsilli senatorların daxil olduğu Ukrayna Parlament Nümayəndəliyinin (UPN) sədri seçilib. Fraksiyada Aqrar-İqtisadiyyat Komitəsinə başçılıq edir və bu məsələlərlə bağlı ÜPP-nin referenti kimi çıxış edirdi. Vasinçuk parlament fəaliyyətində Polşanın solçu qüvvələri və Polşadakı digər milli azlıqların nümayəndələri ilə əməkdaşlığı müdafiə edirdi. UPP-nin bir hissəsi olaraq, mötədil sosialist-federalist fraksiyasının üzvü idi. Polşa Seymində Vasinçuk Xarici Əlaqələr Komitəsinin və Aqrar Komitənin üzvü idi.

Vasinçuk ukraynalı deputatları 1922-ci ilin dekabrında prezident Qabriel Narutoviçin öldürülməsindən sonra yaradılmış Vladislav Sikorski hökumətinə etimad səsverməsinə dəstək verməyə çağırdı. Bunun müqabilində baş nazir ukraynalılara müəyyən güzəştlərə razılaşır (xüsusilə məktəblərin və pravoslav kilsələrinin açılması ilə bağlı). Vasinçuk aqrar komitənin üzvü kimi Şərqi Kresidə mühasirə məsələsi ilə xüsusilə maraqlanırdı. O, polşalı köçkünlərə dövlət dəstəyini və bu ərazilərdə ukraynalı kəndlilərə qarşı ayrı-seçkiliyi, kəndlərdə polyaklarla ukraynalılar arasında qarşılıqlı anlaşmanın yaradılmasına ciddi maneə hesab edirdi. Vasinçuk məktəb təhsili məsələlərində də çox fəal idi, Xolmşçina, Podlasye və Polissyadakı bütün məktəblərdə ukrayna dilinin tədris dili kimi tətbiqinə çağırırdı. Buna baxmayaraq, o, Polşa dövlətinə müxalifət tələb edən bəzi Ukrayna liderləri tərəfindən tənqid ediir. Ukraynalı deputatlar Seymin iclaslarında iştirakdan imtinanın lehinə az səslə səs verdikdə, bu qərarla razılaşmayan Vasinçuk 1923-cü il mayın 16-da Ukrayna parlament nümayəndəliyinin sədri vəzifəsindən istefa verir.

UPP rəhbərinin istefasından sonra Vasinçuk Ukrayna deputat klubunda, sovetyönlü inqilabçı sosialistlərə və Ukrayna Xalq Əmək Partiyası ilə əlaqəli sağçı qüvvələrə muxalif olacaq öz fraksiyasını yaratmağa qərar verir. Onun qrupuna deputat Semyon Lyubarski və senatorlar Aleksandr Karpinski, Demyan Qerştanski və İvan Pasternak qoşulur.

1923-cü ilin ikinci yarısında Vasinçuk qardaşları arasında münaqişə yarandı. Pavel Vincent Witos hökumətinə qarşı çıxır, Anton isə Polşa hökuməti ilə dialoqu müdafiə etdi. 1924-cü ilin əvvəlində Ukrayna parlament nümayəndəliyində parçalanma baş verdi. Anton Vasinçukun Ukrayna siyasətçiləri arasında birliyi qorumaq cəhdlərinə baxmayaraq, fevralın 22-də solçu UPP üzvlərinin də qoşulduğu Ukrayna Sosial Demokratlar Partiyasından ayrıca fraksiya yaradıldı. Sonra, 1924-cü ilin martında Pavel Vasinçuk Andriy Bratun, Maksim Çuçmay və Stepan Makivka ilə birlikdə yeni bir qrupun — Ukrayna Sosialist Cəmiyyəti Kəndlilər İttifaqının (Sel-Soyuz) yaradılmasına başladı. UPP-nin mütərəqqi parçalanması avtonomist-federalistlərin proqramının tamamilə qeyri-real olmasına səbəb oldu. Bununla belə, Anton Vasinçuk öz fikirlərinə sadiq qaldı, nəticədə o, ukraynalı deputatlar və senatorlar arasında "Antonomiya" ləqəbi ilə tanınırdı.

1924-cü ilin yazında Vasinçuk Xolm vilayətində ukraynalıların kooperativ hərəkatında iştirak etdi. Aprelin 13-də onun təşəbbüsü ilə Xelmdə "Tərəqqi" istehlak kooperativi yaradıldı. Vasinçuk bu kooperativin Təftiş Komissiyasının üzvü oldu. Mayın 11-də o, Xolmşina, Podlasye, Polissya və Volınya kooperativ qurultayını açdı və bu qurultayda Ukrayna Xalq Bankının yaradılmasını təklif etdi. İyunun 7-də o, Volın, Xolmşina, Podlyaşya və Polissya İqtisadi Şurasının idarə heyətinin sədr müavini vəzifəsini tutdu.

1924-cü il iyulun sonunda Vasinçuk Ukrayna parlament nümayəndəliyindən çıxmaq üçün ərizə verdi. UPP rəhbərliyi Vasili Dmitriyuk vasitəsilə onu geri qayıtmağa inandırmağa çalışsa da, heç bir nəticəsi olmur. Nəhayət, oktyabrın 23-də UPP Rəyasət Heyəti Vasinçukun artıq bu strukturun üzvü olmadığını bildirən bəyanat yayımlayır.

"Rodnaya Xata"da Sel-Soyuz və Qərbi Ukrayna Kommunist Partiyasının artan təsiri ilə əlaqədar 23 noyabr 1924-cü ildə Vasinçuk bu təşkilatın sədri vəzifəsindən istefa verdi. Onu İvan Pasternak əvəzləyir. 1925-ci il mayın 17-də Vasinçuk da bu cəmiyyətin idarə heyətindən xaric edilir.

Oktyabrın 10-da Volın-Xolm kəndli ittifaqının əksəriyyətinin və qalisian qrupunun Narodnaya Volya birləşməsi nəticəsində Lvovda Ukrayna Fəhlə Kəndli Sosialist Cəmiyyəti yarandı.

1925-ci ilin noyabrında Vasinçuk itirilmiş nüfuzunu və keçmiş statusunu bərpa etmək üçün işə başladı. Digər şeylərlə yanaşı, o, Xolmda rayon iqtisadi konqresini təşkil etdi. May çevrilişini Polşada ukraynalıların vəziyyətini yaxşılaşdırmaq ümidi ilə qarşılayır və marşal Yozef Pilsudskinin əvvəlki hərəkətlərini dəstəkləyirdi. Həmin vaxt o, pilsudist Tadeusz Holovko ilə sıx əlaqədə idi. Yeni hökumət onun ümidlərini doğrultmadı və assimilyasiya siyasətini dəyişmək arzusunda olmadı. 1926-cı ilin payızında Vasinçukun təşəbbüsü ilə Xolmda Filiştli kəndli klubu yaradıldı. Keçmiş siyasi statusunun qaytarılmasına ümid bağladığı bu təşkilat polyaklar və ukraynalılardan ibarət idi, lakin bu təşkilat uğurlu olmur.

1927-ci il yanvarın 15-də Xelmdə "Ukrayna İqtisadi Birliyi" kəndli-ticarət kooperativi yaradılır və Vasinçuk onun nəzarət şurasının sədri oldu. Əvvəlcə təşkilat kifayət qədər sürətlə inkişaf etdi, bir neçə mağaza və xidmət məntəqəsi açmağa nail oldu.

Bu vaxt Ukrayna Fəhlə Kəndli Sosialist Cəmiyyətiinn daxilində münaqişə böyüyürdü və bu, parçalanma ilə nəticələnirdi. Antisovet fikirlər səsləndirən Pavel Vasinçuk partiyadan xaric edilir. Oxşar aqibət Ukrayna Fəhlə Kəndli Sosialist Cəmiyyətinin bütün Xelm Rayon Komitəsinin başına gəlir. Pavel qardaşı ilə münasibətləri bərpa edir və 17 aprel 1927-ci ildə Xelmdəki kəndli birliyinin filialını bərpa edir. Qardaşlar birlikdə "Doğma evi" Ukrayna Fəhlə Kəndli Sosialist Cəmiyyətinin və Qərbi Ukrayna Komunist Partiyasının təsirindən azad etməyə çalışdılar.

22 may 1927-ci ildə Xelmdəki Oazis kinoteatrında Anton Vasinçuk və onun bir qrup tərəfdarı tərəfindən təşkil edilən "Lublin Voyevodalığının Ukrayna əhalisinin nümayəndələrinin fövqəladə milli qurultayı" keçirildi. Onun məqsədi Ukraynanın Xolmşçina və Podlasie Milli Komitəsinin yeni tərkibini seçmək idi. Konqres zamanı Anton Vasinçuk Polşa hakimiyyətinin sədaqətindən, Ukrayna xalqının Polşa ilə əməkdaşlığından və sovetyönlü qərəzdən çıxış edir. Onun fikirləri deputatlar Sergey Xrutski və Stepan Kupol tərəfindən ciddi şəkildə tənqid edilir və onu "fırıldaqçı", "Polşa hakimiyyətinin təxribatçısı" və "Ukrayna deputatlarının satqınçısı" adlandırırlar. Qurultayın gedişində Anton Vasinçuk səslərin böyük əksəriyyəti ilə Xolmşina və Podlyaşye Ukrayna Milli Komitəsinin rəhbəri seçilir. Komitə kəndli-ticarət, istehsal, kredit və istehlak kooperativlərinin, Xelmdə Ukrayna Xalq Bankının yaradılmasını, habelə yerli hakimiyyət orqanlarına qarşıdan gələn seçkilərə qədər Ukrayna əhalisinin səfərbər olunmasını tələb edir. 1927-ci il oktyabrın 9-da Ukrayna Xalq Bankı yaradıldı. Anton Vasinçuk onun müşahidə şurasının üzvü oldu.

1928-ci il parlament seçiklərindən əvvəl, öz şəxsi seçi kompaniyasına başlayır və "Ukraynanın Milli İqtisadi Siyahısı"nı (UMİS) yaradır. Ancaq Parlament seçkilərində UMİS heç bir mandat almadan sarsıdıcı məğlubiyyətə uğrayır.

Bu məğlubiyyətdən sonra Anton Vasinçuk siyasi fəaliyyətdən getdi, iqtisadiyyat və özünüidarə sahəsində fəaliyyətini davam etdirdi. Əvvəlcə onun rəhbərlik etdiyi Ukrayna İqtisadi Birliyi (UİS) kifayət qədər yaxşı işləyirdi, lakin tezliklə iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi nəticəsində o, yüksək faizlə kredit götürmək məcburiyyətində qaldı. 1930-cu ilin əvvəllərində məlum oldu ki, UİS onları geri qaytara bilməyib. 1933-cü ilin fevralında kooperativ üzvlərinin ümumi yığıncağı onun ləğvi haqqında qərar qəbul etdi. Vasinçuk, digər altı UİS üzvü ilə birlikdə borcu hissə-hissə ödəmək əmri verildi ki, bu da onun maddi vəziyyətinə çox pis təsir etdi.

Son illər
---------

Ömrünün sonlarına yaxın Anton Vasinçuk ictimai həyatda iştirak etməyə çalışır. 1932-ci ilin sentyabrında o, şəhər təsərrüfatının idarə edilməsində aşkar edilmiş pozuntularla əlaqədar Xelmdə çağırılan və şəhər üzvlərinin istefasını tələb edən fövqəladə komitəyə rəhbərlik edir. 1932-ci il noyabrın 15-də şəhər şurası buraxılır.

Vasinçuk 1934-cü ilin mayında Xelm şəhər şurası seçkilərində Hökumətlə Əməkdaşlıq üzrə Partiyasız Blokun siyahısındakı ukraynalıların nümayəndəsi kimi iştirak etməyi planlaşdırırdı, lakin BBSP rəhbərliyi onun namizədliyini qəbul etmir. Sonra o, Filiştli Kəndlilər Klubu və Kəndlilər Cəmiyyətinin dəstəyini almağa çalışır. Bu variantın qeyri-mümkün olduğu ortaya çıxanda Vasinçuk seçkiləri boykot etməyə çağırır.

1935-ci ilin aprelində Anton Vasinçuk furunkulozla xəstələndi — saç follikullarının nekrozla irinli iltihabı və təsadüfi zədə səbəbindən kəskin qan zəhərlənməsi baş verdi. Xəstə Xelm xəstəxanasında əməliyyat olunsa da, vəziyyəti yaxşılaşmır. Bununla əlaqədar o, Varşavadakı universitet klinikasına köçürülür və orada bir ay müalicə olunur. Əməliyyatların birində onun dərisi təmizlənsə də, anesteziya və mütərəqqi şəkərli diabet siyasətçinin ürəyini zəiflədir. Heç bir yaxşılaşma görməyən qohumları onu doğma şəhərinə köçürmək qərarına gəlirlər. Anton Vasinçuk 1935-ci il mayın 13-də Varşavadan Xelmə qatarla qayıdarkən yolda vəfat edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Birinci və ikinci dünya müharibələri arasında fəaliyyət göstərmiş Polşa Respublikası.
2. 1 2 3 4 5  *Szumiło, Mirosław.* Antoni Wasyńczuk 1883—1935. Ukraiński działacz narodowy i polityk. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 2006. ISBN 83-227-2507-8.
3. 1 2  *Dubaj, Stanisław.* Antoni Wasyńczuk (1885-1935). Chełmianin, działacz pogranicza polsko-ukraińskiego. Xelm: Rocznik Chełmski. — Xelm əyaləti xalq kitabxanası. 1995.  (#accessdate\_missing\_url)
4. ↑  *Majchrowski, Jacek.* Kto był kim w drugiej Rzeczypospolitej. Varşava: Polska Oficyna Wydawnicza „BGW". 1994. ISBN 83-7066-569-1.