**Portsmut sülh müqaviləsi** (*yap.* ポーツマス条約) Rusiya İmperiyası ilə Yaponiya arasında 1904-1905-ci illər Rus-Yapon müharibəsini başa vuran müqavilə.
23 avqust (5 sentyabr) 1905-ci ildə ABŞ-nin Portsmut şəhərində imzalanmışdır. Rusiya tərəfdən, müqaviləni Sergey Vitte və R. R. Rosen, Yaponiya tərəfində Komura Dziutaro və Takahira imzaladılar.

Portsmut Barışıq Müqaviləsində xitam verildi:

* Rusiya və Çin arasında iki tərəfdən birinin təcavüz edildiyi təqdirdə Rusiya ilə Çin arasında hərbi ittifaq təmin edən birlik müqaviləsi (1896).
* Rusiyaya Lyaodun yarımadasını (və xüsusilə Port Arturu) icarəyə vermək hüququ verən 1898-ci il Rusiya-Çin Konvensiyası.

Tarixi
------

Rusiya ilə müharibə zamanı qazanılan uğurlara baxmayaraq bunun üçün lazım olan bütün qüvvələrin gərginliyi Yaponiyanı çətin vəziyyətə saldı.Bununla əlaqədar, Yaponiya rəhbərliyi sülh bağlamaq imkanlarını aydınlaşdırmağa çalışdı. İlk cəhd Yaponiyanın İngiltərədəki elçisi Hayashi tərəfindən 1904-cü ilin iyulunda edildi və Port Arturun alman diplomatı Eskardsteyin üzərindən yıxılmasından sonra təkrarlandı. Eyni zamanda, Yaponiya tərəfi Rusiya tərəfindən sülh istədiyi üçün rəsmi bir tələb etdi. Rusiya hökuməti bu təklifi rədd etdi.

Ruzvelt Rusiya və Yaponiya arasında vasitəçi kimi
Yaxınlaşan Mərakeş böhranı (1905) səbəbiylə Rusiya dəstəyini almaq marağına görə Fransa Rusiya-Yaponiya münasibətlərinin həllində təşəbbüs göstərdi. Rusiya hökumətinin razılığı ilə 5 aprel 1905-ci ildə Fransa nümayəndəsi, Yaponiyadakı Parisdəki elçisi Motonoya Rusiyanın vasitəçilik etməsini təklif etdi, Rusiyanın sülh danışıqlarına yalnız Rusiya ərazilərinə kompensasiya və güzəştlərin ödənilməsi ilə bağlı bəndlərin Yaponiyanın tələblərindən kənarlaşdırıldığı təqdirdə razılaşacağını xəbərdar etdi. 13 apreldə Motono bu rus şərtini qəbul etməkdən imtina etməsi barədə Fransa tərəfinə məlumat verdi.

Yaponiyaya böyük maliyyə dəstəyi verən T. Ruzveltin yapon tərəfdarı mövqeyi ilə əlaqədar olaraq, Yaponiya tərəfi kömək üçün ABŞ-yə müraciət etdi. Amerika tərəfinin ilkin tələbi olaraq, Ruzvelt Yaponiyaya Çindəki "açıq qapı" prinsipinə hörmət etməsini və müharibənin sonunda qüvvələrini Mancuriyadan təxliyəsini şərt qoydu. Yaponiya 24 aprel 1905-ci il tarixli bir not ilə tələb olunan öhdəlikləri üzərinə götürdü. ABŞ prezidenti "Yaponiya Rusiyanı Şərqi Asiyadan qovmadan əvvəl" sülh sazişinin erkən bağlanmasını asanlaşdırmaqda qərarlı idi. Onun sözlərinə görə, Rusiya "Yaponiya ilə üz-üzə qalsa, bir-birlərinə maneə törədə biləcəkləri" daha yaxşıdır.

Barışıq danışıqlarına hazırlaşarkən Yaponiya İngiltərə və ABŞ-nin dəstəyi barədə razılığa gəldi. 1905-ci ilin yanvarında Ruzvelt və İngiltərə səfiri Durand Port Artur və Lyaodun yarımadasını Yaponiyaya təhvil vermək barədə razılığa gəldilər. Amerika Birləşmiş Ştatları (Yaponiya və Amerika arasındakı Katsura-Taft gizli sazişi) və Böyük Britaniya (1905-ci il tarixli ikinci Britaniya-Yaponiya ittifaqı müqaviləsi) Yaponiyanın Koreyaya olan hüquqlarını əvvəlcədən tanıdı.

14 May (27) - 15 May(28) 1905-ci ildə Tsuşima döyüşündəki məğlubiyyət və Rusiyada inqilabi hadisələrin inkişafı ilə əlaqədar olaraq Rusiya İmperatorluğu hökuməti barışmaq qərarına gəldi. Ruzvelt, Yaponiya hökumətinin xahişi ilə, sülh danışıqlarını təşkil etmək üçün "öz adından və öz təşəbbüsü ilə" bir təklif verəndə İmperator II Nikolay bu təklifi "daxili rifah qələbədən daha vacibdir" mövqeyi əsasında qəbul etdi.

Portsmutda Sülh Konfransı 9 Avqust 1905-ci ildə açıldı. Yaponiya tərəfindən qoyulan tələblər belə idi:

* Koreyada Yaponiyanın fəaliyyət azadlığının tanınması.
* Rus qoşunlarının Mancuriyadan çıxarılması.
* Lyaodun yarımadasının və Cənubi Mançuriya Dəmir Yolunun (UMZHD) Yaponiyaya köçürülməsi.
* Hərbi xərclərin Rusiya tərəfindən ödənilməsi.
* Yaponiyanın Transferi Rusiya məhkəmələri tərəfindən mühasirəyə alındı.
* Yaponiyanın Saxalinə (Portsmutda konfransın açılışı ərəfəsində yapon qoşunları tərəfindən işğal edildi) və Kuril adaları qoşulması.
* Uzaq Şərqdə Rusiya dəniz qüvvələrinin məhdudlaşdırılması. Rusiya sahillərində Yaponiyaya balıq ovu hüququ verilməsi.

Rusiya tərəfinin təkidi ilə konfransın protokolunda Yaponiyanın Koreyanın suverenliyinə təsir edən hərəkətlərini Koreya hökuməti ilə əlaqələndirmədən icra etməməsi öhdəliyi qeyd edildi. Yaponiyada iki ölkənin silahlı qüvvələrinin Mancuriyadan eyni vaxtda və paralel olaraq çıxarılmasını tətbiq etməyə müvəffəq oldu. Rusiya tərəfi Cənubi Qafqaz dəmir yolu problemi ilə əlaqədar olaraq, Yaponiyanın işğal zonasında olan yolun yalnız və yalnız Çin hökumətinin razılığı ilə Yaponiyaya verilməsinə razılıq verdi.

Rusiya Yaponiyanın Saxalinə, beynəlxalq gəmilərə, Uzaq Şərqdəki Rusiya dəniz qüvvələrinə məhdudiyyət və ödəmələrə dair tələblərini rədd etdi. Müharibə əsirlərinin xərclərini ödəmək üçün yalnız Yaponiyaya razılıq verildi. İlk iclasda "konfransda qalib və ya itirən yoxdur" deyən Rusiya nümayəndə heyətinin möhkəm mövqeyi ilə əlaqədar olaraq, konfrans uğursuzluq astanasında idi. Müharibənin davam etməsi perspektivindən əvvəl Yaponiya titrədi və  internat gəmilərinin verilməsi və Saxalinin cənubuna güzəşt edilmək şərti ilə kompensasiya ödənişi və Saxalinin şimal hissəsinin Rusiyaya qaytarılması üçün 1.2 milyard yen ödənməsi, 18 avqust 1905-ci ildə dəniz qüvvələrinin məhdudlaşdırılması tələblərindən imtina etdi. Rusiya tərəfi Saxalini verməyə hazır idi, lakin şimal hissəsinin geri qaytarılması üçün haqq ödəməkdən imtina etdi. Amerika tərəfi Rusiyaya təzyiq göstərərək onu Yaponiyanın şərtlərini qəbul etməyə məcbur etdi, lakin Sergey Vitte Rusiya mövqeyini qəti şəkildə qorudu. Rusiyadan güzəşt əldə etməyərək, Ruzvelt Yaponiya tərəfinə kompensasiya ilə bağlı müharibəni davam etdirməməyi qətiyyətlə tövsiyə etdi. Sonda Yaponiya hökuməti Yaponiya tərəfindən Saxalinin cənubunu tərk edilməsi şərti ilə sərbəst şəkildə barışmadan qərar verdi. Yaponiya da Laperuz boğazında naviqasiya azadlığına zəmanət verməli və Cənubi Saxalini gücləndirməməyi öhdəsinə götürmüşdü.

Müqavilənin imzalanması Yaponiya ictimaiyyəti tərəfindən təhqir kimi qəbul edildi və Tokioda iğtişaşlara səbəb oldu.

Müqavilənin məzmunu
-------------------


Vikimənbədə bu mətnin orijinalı var.  
Bax: **Портсмутский мирный договор**

Portsmut Sülh Müqaviləsi 15 maddədən və iki əlavədən ibarət idi.
Sülh müqaviləsi Rusiya və Yaponiya imperatorları arasında, dövlətlər və subyektlər arasında sülh və dostluq elan etdi.
Razılığa əsasən, Rusiya Koreyanı Yaponiyanın təsir dairəsi olaraq tanıdı,Port-Artur və Dalyan ilə birlikdə Lyaodun yarımadasına kirayə hüquqlarını Yaponiyaya verdi; Port-Arturdan Kuanchenziyə qədər Cənubi Mancuriya dəmir yolunun bir hissəsi və 12-ci maddədə Yaponiya, Oxot və Berinq dənizlərinin Rusiya sahilləri boyunca bir balıq ovu konvensiyası bağlanmasına razılıq verildi.
Rusiya Yaponiyadan Saxalinin cənubundan (50 paraleldən) aşağı və "Bütün son adaya bitişik"idi. 
Müqavilə hər iki tərəfin yalnız Mancuriya yollarından kommersiya istifadəsini təmin etdi.
Tərəflər hərbi əsirlərin mübadiləsi barədə razılığa gəldilər.

Müqavilə bağlandıqdan sonra tərəflərin maraqlı mövqeləri
--------------------------------------------------------

25 noyabr 1905-ci il tarixində Yaponiya ilə Rusiya arasında sülh müqaviləsinin ratifikasiyası
Razılaşmanın şərtləri Yapon sülh proqramından daha çox Rusiyaya yaxın idi, buna görə Yaponiyada bu sülh müqaviləsi həddən artıq narazılıqla qarşılandı - Hibiya hadisəsinə baxın.

Avropa gücləri və ABŞ müqavilənin bağlanmasından məmnundular. Almaniya, Alman təhdidi ilə əlaqədar olaraq Rusiyanı Mərakeş böhranının həllinə cəlb etməyə çalışdı. Rusiyanın Uzaq Şərqdəki mövqeyinin zəifləməsindən sonra Böyük Britaniya onu Almaniyaya qarşı mümkün müttəfiq kimi qəbul etdi. Almaniya 1905-ci il Byörskaya müqaviləsi bağlandıqdan sonra Rusiyadan öz məqsədləri üçün istifadə edəcəyinə ümid etdi. Birləşmiş Ştatlar Rusiyanın Uzaq Şərqdə irəliləməsini dayandırmaq məqsədinə çatdığını, eyni zamanda Rusiyanı Yaponiyaya qarşı çəkisi olaraq qoruduğunu düşünürdü. 1925-ci ildə Sovet-Yapon diplomatik əlaqələri qurulanda Sovet hökuməti Portsmut Sülh Müqaviləsini "SSRİ bunun üçün siyasi məsuliyyət daşımır" şərtiylə tanıdı.

İkinci Dünya Müharibəsində Yaponiyanın məğlubiyyətindən və 1945-ci il 2 sentyabrda təslim olduqdan sonra Portsmut Sülh Müqaviləsi qüvvəsini dayandırdı.

Həmçinin bax
------------

* Teodor Ruzvelt
* Sergey Vitte

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  *Иванян Э. А.* Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века. Москва: Международные отношения. 2001. ISBN 5-7133-1045-0.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Portsmut sülh müqaviləsi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Bir əsrdən artıq macəra: Rusiya müharibəni uduzmaq istədiyi üçün uduzdu? Arxivləşdirilib 2019-09-27 at the Wayback Machine
* Rusiya ilə Yaponiya arasında Potsmut sülh müqaviləsi  (rus.)
* Potsmut sülh müqaviləsi Arxivləşdirilib 2019-05-05 at the Wayback Machine  (ing.)

| ⛭Yaponiya mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Yaponiya"**
 | Yaponiya |


| ⛭Rusiya mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Rusiya"**
 | Rusiya |


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 1258213745 · NDL: 00569160 |