recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qızılçubuq qızılsəbət** (*lat.* Solidago virgaurea) — bitkilər aləminin astraçiçəklilər dəstəsinin mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinin qızılsəbət cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü (40) 80-100 sm, gövdəsi düz, aşağı hissədə çılpaq, yuxarı hissədə çiçək qrupunda budaqlanmış olan çoxillik ot bitkisidir. Aşağı yarpaqları yumurtaşəkilli, ellipsşəkilli və ya uzunsov-neştərvaridir, sivriləşmiş, mişarvaridir, qaidəsinə doğru qısa saplaqda pazşəkilli daralmışdır, bəzən qaidə hissəsi az ürəkşəkilli olur, dağınıq və qısa tüklüdür, alt tərəfdən daha tüklüdür, yuxarı yarpaqları neştərvari, oturaq və tamkənarlıdır. Qın 7-9 mm uzuluqdadır. Səbətləri uzun, ensiz və sərt, nadir halda seyrək və enli süpürgəvari çiçək qrupunda toplanmışdır; sarğı yarpaqcıqları 4-5 cərgəlidir, çox bərabər deyil, daxildəki yarpaqcıqları xətvaridir. Toxumlarının uzunluğu 4 mm-ə qədər olub, demək olar ki, silindrik formalıdır, tüklüdür, uzunluğuna görə ona bərabər olan kəkili vardır. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Lənk. dağ. Orta dağ qurşağında subalpa qədər (1200-2200 m d.s.y.)

Yaşayış mühiti
--------------

Meşələrdə, kolluqlarda, dağ çəmənlərində rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Vitaminli, balverən bitkidir, gövdə yarpaq və çiçəkləri boyaq işlərində istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 880.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q599435
* Wikispecies: Solidago virgaurea
* APDB: 139346
* BioLib: 41392
* Ecocrop: 16985
* EPPO: SOOVI
* EUNIS: 159820
* GBIF: 6446462
* GRIN: 34927
* iNaturalist: 118850
* IPNI: 249947-1
* NBN: NBNSYS0000004417
* NCBI: 462879
* NZOR: be628cec-0e95-4acf-93dd-8ac8dbdc3219
* NZPCN: 4845
* PalDat: Solidago\_virgaurea
* PFI: 5403
* Plant List: gcc-44550
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:249947-1
* Tropicos: 2701339
* WFO: wfo-0000019900

 |
**Yəmən mətbəxi** — bütün ərəb ölkələrinə xas xörəklərlə zəngindir. Yeganə yerli fərq dəniz məhsullarından və ədviyyatlardan çox, düyüdən isə az istifadədir. Milli xörəklərdən ən dadlısı saltadır - toyuq əti mərcimək, yaşıl noxud və ədviyyatlardan ibarətdir və yanında qarnir kimi düyü verilir. Xaradxa və ya arada ədviyyatlı qiymədir, ondan piroqların içliyi kimi də istifadə olunur. Yəmən mətbəxində digər ərəb ölkələrindən fərqli olaraq souslardan az istifadə olunur. Onu bitki yağı, sirkə və bitki qarışıqları əvəz edir. Yemək süfrəsini çay tamamlayır. Çayı nanə və digər otlarla içirlər. Burada qışr da çox populyardır - qəhvə qabığı və ədvalardan ibarətdir. Yəmən mokko qəhvəsinin vətənidir. Onu, adətən əncir və müxtəlif ədviyyatlar əlavə olunmuş halda içirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ən təhlükəli və kasıb ölkələrdən biri". 2013-09-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-06.

Həmçinin bax
------------

* Ərəb mətbəxi


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Yəmən ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Kulinariya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Qızılvəng qəbiristanlığı** — Naxçıvan ərazisində Tunc və İlk dəmir dövrlərinə aid (e.ə. II minillik – I minilliyin 1-ci yarısı) qəbristan.

Naxçıvan şəhərindən 18 km aralı Arazın sahilindədir. Qızılvəng qəbristanının daş-qutu tipli qəbirlərində meyitlər bükülü, bəzən də oturdulmuş halda dəfn edilib. Qəbirlərdən küpə, çölmək, kasa, vaz, çaydan tipli qablar, xəncərlər, ox ucluqları, toppuz, qızıl bəzək əşyaları və s. tapılıb. Tunc dövrünün qırmızı rəngli qabları, qara və yaxud qəhvəyi rənglə çəkilmiş həndəsi naxışlarla, bəzən də insan və heyvan rəsmləri ilə bəzədilib. İlk dəmir dövrünə aid qablar nisbətən qalın xəttlə naxışlanıb. Bu qəbristanlıqdan aşkar edilən qablar Qızılvəng mədəniyyəti dövrünə aiddir. Qızılvəng boyalı qabları Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan respublikası) Təzəkənd, Cənubi Azərbaycanda Göytəpə və Təpə hissar, Türkiyədə Boğazköy, Əlişarhöyük abidələrindən də tapılıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  Osman Həbibullayev. Kültəpədə arxeoloji qazıntılar. Bakı: 1959.

Həmçinin bax
------------

* Qızılvəng məbədi
* Qızılvəng (bulaq)
**Sarımüddin İbrahim bəy Ramazanoğlu** (*türk.* II İbrahim bey Ramazanoğlu; ? - 1427) - Ramazanoğulları bəyliyinin hökmdarı.

Hakimiyyəti dövrü
-----------------

Şəhabəddin Əhməd bəyin ölümündən sonra oğulları arasında hakimiyyət uğrunda müharibə başladı. Bu mübarizədə İbrahim bəy hakimiyyəti ələ keçirə bildi. Məmlük sultanına elçilər göndərərək tabe olduğunu bildirdi. Ramazanoğulları bəyliyindəki ara müharibədən istifadə edən Qaramanoğulları Tarsusu yenidən ələ keçirdilər. Məmlük sultanı Məlik ül-Müəyyəd 1417-ci ildə Suriya səfərinə çıxdı. Məmlük ordusu Amik düzənliyinə çatanda İbrahim bəy Ramazanoğlu ordusu ilə ona qoşuldu. Ailəsi ilə sultanın hüzuruna çıxan İbrahim bəy, sultanın inamını qazandı. 1418-ci ildə İbrahim bəy Ramazanoğlu Məhəmməd bəy Qaramanoğlunun qızı ilə evləndi. Ramazanoğulları-Qaramanoğulları birləşmiş qüvvələri Tarsusu Məmlüklərdən azad etmək üçün hücuma keçdi. Ramazanoğullarının dönük çıxdığını əsas gətirərək Məmlük sultanı İbrahim bəyin yerinə İzzəddin Həmzə bəyi Ramazanoğulları bəyliyinə hakim təyin etdi.

Hakimiyyətindən sonrakı dövr
----------------------------

İzzəddin Həmzə bəyin hakimiyyəti formal xüsusiyyət daşıyırdı. Bəyliyin idarəsi demək olar ki, tamamilə İbrahim bəyin əlində idi. Məhəmməd bəy Qaramanoğlu Tarsusu geri almaq üçün növbəti dəfə hücum etdi. Qaramanoğulları ilə Məmlüklər arasında baş verən döyüşlərdə çoxlu sayda əsgər öldürüldü. Məhəmməd bəy Qaramanoğlunun oğlu Mustafa bəy Tarsusu Məmlüklərdən azad etdi.

Qaramanoğullarının İbrahim bəy Ramazanoğlunu dəstəkləməsini yaxşı qarşılamayan Məmlük sultanı oğlu Seyid İbrahim rəhbərliyindəki ordunu Qaraman ölkəsinə göndərdi. Tarsusun fəthi üçün isə Şam hakimi Tani-Beki göndərdi. Zülqədəroğulları bəyliyindən kömək alan Məmlük ordusu Niğde, Eregli, Larende şəhərlərini dağıtdı. Qaramanoğulları bəyliyi Məhəmməd bəydən alınaraq Əli bəyə verildi.

Şam hakimi ilə İzzəddin Həmzə bəy Tarsus, Adana, Misis bölgələrini ələ keçirdi. İbrahim bəy Məmlüklərə məğlub olduğundan Məhəmməd bəy Qaramanoğlunun yanına qaçdı. Məhəmməd bəyin Kayseri yürüşündə İbrahim bəy onunla getdi. Nasirəddin Məhəmməd bəy Zülqədər müttəfiq ordularını məğlub etdi. Döyüşdə Məhəmməd bəy Qaramanoğlu əsir düşdü, oğlu Müstafa bəy isə öldürüldü. İbrahim bəy isə aradan çıxmağı bacardı.

İzzəddin Həmzə bəy İbrahim bəylə mübarizədə bacarmadığından yerinə ilk öncə oğlu Əhməd bəy, sorna isə Əli bəy hakimiyyətə gətirilir. Hakimiyyət uğrunda döyüşlərin birində İzzəddin Həmzə bəy öldürülür. 1427-ci ildə Məmlük sultanı Sultan Baybarsın əmri ilə Sədi bəy İbrahim bəy Qaramanoğlunun yanına elçi göndərir. İbrahim bəydən İbrahim bəy Ramazanoğlunun təhvil verilməsi tələb edilir. İbrahim bəy Qaramanoğlu yeznəsi İbrahim bəy Ramazanoğlunu Məmlük elçilərinə təhvil verir. İbrahim bəy Ramazanoğlu ailəsi ilə birlikdə Qahirəyə götürülür və Cəbəl qalasına salınır. 1427-ci il 15 dekabr tarixində edam edilir.

Həmçinin bax
------------

* Ramazanoğulları bəyliyi
* Ramazanoğulları sülaləsi
* Şəhabəddin Əhməd bəy Ramazanoğlu
* İzzəddin Həmzə bəy Ramazanoğlu

İstinadlar
----------
**Мiyakecima** (*yap.* 三宅島, みやけじま) — vulkan məşəlli ada Sakit okeanda yerləşir. İzu adaları qrupuna daxildir. Qrupun üçüncü böyük böyük adasıdır. İnzibati cəhətdən Tokio prefekturasının Miyake dairəsinə daxildir.

Adanın mərkəzində Oyama vulkanı yerləşir. 2000-ci ildə hündürlüyü 775 m təşkil edirdi. 1085—1983 illərdə vulkanın 15 dəfə püskürməsi müşahidə edilmişdir. Lava axınları zamanı axın kraterdən deyil onun ətək hissələrində olan mənbələrdən baş verir. Axıntılar əsasən bir başa okeana tökülür. 1962-ci ildə baş vermiş püskürmə zamanə adada yaşayan uşaqlar oradan köçürülmüşdür. 1983-ci il püskürməsi isə Ako qəsəbəsindən 70% ərazisi lavanın altında qalmışdır. 2000-ci il püskürməsi zamanı kraterdən zəhərli vulkanik qaz çıxdığından ada əhalisi tamamən köçürülmüşdür. Qadağalar aradan qaldırıldıqdan sonra belə zəhərli qazın sızması müşahidə edilir. Vulkan Coğrafiya İnstitutu və Elmi-Araşdırma mərkəzləri tərəfindən tam nəzarət altındadır.

Adada 12 sintoistlərə məxsus məbəd vardır. Ada öz adını buradan götürmüşdür. Digər əfsanəyə görə VIII əsrdə adaya Tacihi-no Mahito Miyakemaro adlı bir aristokrat gəlmiş və adanı onun adı ilə adlandırmışlar. XIX əsrin ortaları ada siyasi dustaqların saxlama yeri rolunu oynamımdır.

Ada zəngin flora və faunaya malikdir. Burada 230 növ vəhşi quş yaşayır. Əsas gəlir mənbəyi balıqçılıqdır. Ada Fuci-Hakone-İcu milli parkı ərazisinə yerləşir.

Mənbə
-----

* Мiyakecima[*ölü keçid*]  (ing.)
* Мiyakecima  (ing.)
* Miyake Village Official Website
* Miyakejima - Japan Meteorological Agency  (yap.)
* Miyakejima: National catalogue of the active volcanoes in Japan - Japan Meteorological Agency

İstinadlar
----------

1. ↑  Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "*Izu Shotō*," Arxivləşdirilib 2021-04-03 at the Wayback Machine *Japan Encyclopedia,* p. 412.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". Archived from the original on 2008-04-30. İstifadə tarixi: 2016-01-28.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2005-02-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-28.
**Sarılar yaşayış yeri** – Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunun Şahbulaq kəndinin şimal qərbində arxeoloji abidə.

Tarixi
------

Yaşayış yerinin salamat qalan hissəsinin sahəsi 12400 metrdir. Araşdırmalar göstərir ki, yaşayış yerinin bir qismi indiki Şahbulaq kəndinin altında qalmışdır. Yaşayış binalarının yalnız dağılmış qalıntıları saxlanmışdır. Onların bünövrəsi daşdan, yuxarı qismi isə möhrədən tikilmişdir. Bəzi binaların yerində dördkünc formalı çalalar vardır. Araşdırmalar zamanı toplanan yerüstü materiallar əsasən çəhrayı, bəzən isə boz rəng- də bişirilmiş keramika məmulatından ibarətdir. Çəhrayı rəngdə bişirilmiş keramika məmulatının bir qismi cilalanmışdır. Onlar küpə, kasa, çölmək tipli qabların parçalarından ibarətdir. Arxeoloji materiallara və tikinti qalıqlarına əsasən demək olar ki, yaşayış yerində həyat uzun müddət davam etmişdir. Yaşayış yerini (e.ə. III, b.e. III) əsrinə aid etmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  *AMEA Naxçıvan bölməsi, Naxçıvan.* Nахçıvаn abidələri ensiklopediyası (PDF) (az.). Naxçıvan: "Əcəmi". 2008. 395s. 2022-06-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Qızılı daban balıq** (*lat.* Carassius carassius) — Bədəni hündür olub qızılı rəngə çalır. Hazırda Kür ətrafında çox yayılıb və Cənubi Xəzərdə öz arealını daim genişləndirməkdədir. Sakit axan, oksigeni az olan lilli sahələrdə yaşayır. Qızılı dabanbalığı o qədər də böyük deyil. Uzunluğu 12–25 sm, kütləsi 50–400 q, bəzən 500–600 q olur. 2–4 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. Kürütökmə suda temperatur 17–18 °C olduqda baş verir. Məhsuldarlığı 100–450 min ədəd kürüdən ibarətdir. Kürüləri yapışqanlıdır, su bitkilərinin üzərinə yapışır. Onlar həşarat sürfələri və xırda ilbizlərlə qidalanır. Vətəgə əhəmiy yəti azdır. Qızılı dabanbalığı çəki, karp, külmə və s. kimi qiymətli balıqların qidalandığı orqanizmlərlə yemləndikləri üçün balıq təsərrüfatı məhsuldarlığının aşağı düşməsinə səbəbolur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  Əsgerov F. S. Zaytsev Y. Y. Qasımov R. Y. Quliyev Z."Biomüxtəliflik: Xəzərin əsrarəngiz balıqları" "Bəşər-XXI" nəşriyyatı, Bakı, 2003, səh62.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (onlayn) |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
| Normativ yoxlama | GND: 4554088-3 · Microsoft: 2777142705 |
**Qızılı ilişgən** (*lat.* Sabanejewia aurata) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin şüaüzgəclilər sinfinin çəkikimilər dəstəsinin çöprələr fəsiləsinin i̇lişgən cinsinə aid heyvan növü.

Yayılması
---------

Yayılması nisbətən genişdir. Dunay, Egey dənizi çayları, Yuxarı Don və Kuban çayları hövzəsi, Xəzərin İran sahilli, Azərbaycan hüdudlarında bütün Kür və Araz boyu, eləcə də dağətəklərinə qədər onların qollarında qeydə alınır.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

D II–III (5) 6–7, A II–III 5–6, P I 6–8, V I 5–6, C I 12–14, l.l. 170–200, fəqərələrin sayı 41–43-dür. Bel və anus üzgəclərinin gerisində və ya çox dərəcədə inkişaf etmiş dəri darağı vardır. Gözaltı tikanı yaxşı inkişaf etmişdir. Bığları nisbətən uzundur, ağzın küncündəki bığlar gözün dal kənarı vertikalına qədər çatır. Cüt üzgəcləri xallıdır, quyruq ezgəcinin əsasında tünd rəngli zolaq olur; bu zolaq ortadan qırılmış şəklində olur. Qızılı ilişgənin rostrumu digər ilişgənlərə nisbətən daha uzun olur.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Şirin su balığıdır. Böyük və kiçik çaylarda yaşayır. Uzunluğu 100 mm-ə çatır. Mingəçevir yaxınlığında Kürdən tutulmuş balıqların uzunluğu 35–75, ortalama 54 mm olmuşdur. Əsas hissə 50–60 mm-lik fərdlərdən ibarət olmuşdur. Qidasını kiçik su cücüləri və bitki detriti təşkil edir. Mədəsində yay zamanı çoxlu miqdarda tendipedid sürfələri, nisbətən az miqdarda diatom yosunları, bəzən də olqoxetlər və habelə göy-yaşıl yosunlar tapılır.

Çoxalması
---------

Kürülər hissə ilə yetişir. Dişilər 48, erkəklər 40 mm uzunluqda cinsi yetkinliyə çatır. Yetişməsi hissə-hissədir. 64–69 mm-lik balıqların məhsuldarlığı 1138–1209 iri kürü olmuşdur. Alazan çayında iyul ayının axırlarında tutulan balıqların hamısında cinsi məhsullar yetişmiş halda idi. Bu da onların Alazan çayında çox gec kürü tökməyə başladığını gğstərir. Kürün aşağı hissələrindəki su hövzələrində qızılı ilişgən daha erkən kürü tökür.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Qızılı ilişgən balığının heç bir təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Əsgerov F. S. Zaytsev Y. Y. Qasımov R. Y. Quliyev Z."Biomüxtəliflik: Xəzərin əsrarəngiz balıqları" "Bəşər-XXI" nəşriyyatı, Bakı, 2003.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q431584
* BOLD: 15253
* EoL: 1156466
* FishBase: 22911
* GBIF: 4286853
* iNaturalist: 111908
* IRMNG: 10159296
* ITIS: 640071
* IUCN: 19793
* NBN: NHMSYS0020703673
* NCBI: 66306
* WoRMS: 1020191

 |
**Skottsboro məhkəməsi** — 1931-ci ildə ABŞ-də baş verən hadisə.

Hadisə
------

Bu məhkəmədə Alabama istiqamətində irəliləyən qatarda iki küçə qadınına təcavüz etdikləri iddia edilən doqquz zənci şəxs günahlandırılmış və onlar təcavüz etməkdən həbs edilmişdi. Məhkəmə əsnasında qadınlardan birinin zəncilərlə bağlı mənfi ifadəsindən imtina etməyinə baxmayaraq məhkəmə öz fikirlərindən geri dönmədi və şübhəlilər illərlə həbs cəzası almışdı.

1931-ci ildə Alabamada iş tapa bilmək üçün cənub əyalətinə gedən ağ və zənci şəxslər arasında qatar hərəkətdə olarkən mübahisə yarandı. Qatar mühafizəçisi 1931-ci il mart ayının 25-də Alabamada yerləşən Skottsboro qəsəbəsində doqquz afroamerikalı zəncisi və dörd ağ şəxs qatardan endirilərək həbs edildi. Həbs edilən iki ağ şəxsin kişi paltarları geyinmiş qadınlar olduğu ortaya çıxdı. Rubi Bets və Viktoria Pris adlı bu qadınlar ifadələrində iş tapa bilmək üçün qatarda olduqlarını bildirdilər. Əslində küçə qadını olan Bets və Pris həbs edilmək istəmədikləri üçün doqquz gənc şəxsin onlara təcavüz etdiyini iddia etdilər. Bir birlərini tanımayan doqquz zənci şəxs hamsı ağ şəxslərdən ibarət olan münsiflər tərəfindən təcavüz etdikləri üçün günahlandırıldı. On üç yaşında olan Roy Rayt xaricində digərləri ölüm hökmü ilə cəzalandırıldı. Bu məhkəmə "qanuni linç" anlayışının yaranmasına da səbəb oldu. ABŞ-nin ağ şəxslərinin daha çox yaşadığı cənub əyalətlərində ədalətli qərarların verilməməsi mövzusu ilə tez-tez qarşılanırdı. 1882–1946-cı illərdə ABŞ-də beş yüzdən çox zənci linç məhkəməsi baş tutmuşdu. Buna baxmayaraq bu məhkəmə beynəlxalq ictimaiyyətdə geniş əks-səda doğurdu. Kommunistlər Amerikalı zəncilər və dəstəkləyənləri gənc şəxsləri müdafiə etmək üçün çox köməklik göstərdilər. Qadınlardan birinin zəncilərlə bağlı mənfi ifadəsindən imtina etməyinə baxmayaraq "Skottsboro şəxsləri" olaraq adlandırılan şübhəlilərin ən sonuncu məhkumu 1950-ci ildə azadlığa buraxıldı.

Təsiri
------

Harper Linin "Bülbülü öldürmək" adlı romanı bu mövzu ilə əlaqədar yazılmışdır. Həmçinin Jan Pol Sartr bu məhkəmədən təsirlənərək "Hörmətli fahişə" teatr tamaşasını yazmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Wright Richard, Kinnamon Keneth, Fabre Michael. *Conversations with Richard Wright*. Univ. Press of Mississippi, 1993. ISBN 978-0-87805-633-0. Səhifə. 119
2. 1 2  Ward, Lott, 2002. səh. 222
3. 1 2 3  Painter, Nell Irvin. *Creating Black Americans: African-American history and its meanings, 1619 to the present*. Oxford University Press US, 2006. ISBN. 9780-19-513755-2 201. Səhifə. 201
4. ↑  Khan, Perez və Lee, 2003. səh. 7
5. 1 2  Khan, Perez və Lee, 2003. səh. 8
6. ↑  Khan, Perez və Lee, 2003. səh. 9

Ədəbiyyat
---------

* *Khan Perez, Lin Shi Tony, Lee Andrew H.* Scottsboro, Alabama: A Story in Linoleum Cuts. NYU Press. 2003. ISBN ISBN 978-0-8147-5177-0.
* *Ward Lott, Julie Tommy Lee.* Philosophers on race: critical essays. Wiley-Blackwell. 2002. ISBN ISBN 978-0-631-22227-9.
Təbii yayılması:
----------------

Qafqazda, Dağıstanda, Şərqi Zaqafqaziyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri:
-----------------

Hündürlüyü 30 m-dək olan ağacdır. Quercus iberica növünə yaxındır və ondan daha nazik, uzun, ensiz, oval yarpaqları ilə fərqlənir. Yarpaqların uzunluğu 10-18 sm, eni 5-8 sm, alt tərəfi sarımtıl-qızılı, ucları ulduzvari tükcüklü, qısa(5-7), enli qanadlı, hər tərəfdən az miqdarda yan qanadlı və kütdür.

Ekologiyası:
------------

Kölgəli ərazilərdə, qarışıq meşələrdə bitir.

Azərbaycanda yayılması:
-----------------------

Talış zonasında, Qubada, Yalamada rast gəlinir.

İstifadəsi:
-----------

Tək əkinlərdə, meşəsalmada, kölgəli ərazilərin yaşıllaşdırılmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

Məlumat mənbələri
-----------------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

İstinad
-------

* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
*Skudetto*
**Skudetto** (it. scudetto) — İtalyancadan tərcümədə "kiçik qalxan" mənasını verən "skudetto", İtaliyada əvvəlki mövsümdə öz idman növü üzrə çempion olmuş idman klublarının formalarında daşıdığı kiçik emblemdir.

"Skudetto" 1920-ci illərdə İtaliya Milli Futbol Assosiasiya tərəfndən, futbol liqasının qalibinin şərəfinə yaradılıb. Onu formasına əlavə edən ilk komanda, 1924-cü ildə Cenoa klubu olub. Daha sonra İtaliyada digər idman növləri üzrə komandalar tərəfindəndə qəbul edilir. Skudetto sözü A Seriyasının kubokunu göstərmək üçün də istifadə olunur. "Skudetto qazanmaq" "A Seriyasında qalib gəlmək" sözünün sinonimidir.

Mənşəyi
-------

Mənbələrin ortaq qənaətinə görə, "skudetto"nun ixtiraçısı italyan şairi və dramaturqu Qabriele D'Annunziodur. Gəncliyində D'Annunzio futbol həvəskarı idi və doğma Peskara çimərliyində dostları ilə futbol oynayamaqdan ötru 1887-ci ildə Londonda Futbol Liqasını topla təmin edən eyni istehsalçıdan bir dəri top alır.
1920-ci ildə keçmiş Avstriya-Macarıstanın Fiume şəhəri (indiki Xorvatiyanın Riyeka şəhəri) İtaliyaya birləşdirilir və D'Annunzio yerli futbol komandasını yaşıl, ağ və qırmızı rəngli üçrəngli qalxan taxaraq, şəhər üzərində İtaliyanın suverenliyinə dəstək olmağa dəvət edir.

1924-cü ildə İtaliya Futbol Federasiyası, çempion olmuş komandalara öz formalarında "Skudetto" ilə bəzəməyə icazə verməklə onlara xüsusi şərəf verilməsi qərarını təsdiqləyir. O vaxtdan başkayaraq zamanla "Skudetto" İtaliyanın bütün idman liqalarının mövcud çempionlarının simvoluna çevrilir.

1928-ci ildə başlayan İtaliya Reqbi Çempionatı da titulun sahibi olan komandanı göstərən "Skudetto"dan istifadə etməyə başlayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Paolo Pierangelodate=8 April 2013.* "150 anni di D'Annunzio, l'ideatore dello scudetto sulle maglie da gioco" [D'Annunzio's 150th Birthday: He Was the Inventor of the *scudetto* on Sports Jerseys] (italyan). Milan. 24 March 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 December 2016.
2. ↑  *Roberto Graziosi.* "Chi ha inventato lo Scudetto?" [Who Invented the *scudetto*?]. Focus. 25 Aprel 2016. 2022-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 Dekabr 2016.
**Qızılı doqquzdon** (*lat.* Lonicera chrysantha) — bitkilər aləminin fırçaotuçiçəklilər dəstəsinin doqquzdonkimilər fəsiləsinin doqquzdon cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Şərqi Sibirdə, Uzaq Şərqdə, Çində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2-4 m-dək olan, şaxələnmiş, möhkəm çətirli, tünd-boz qabıqlı gözəl koldur. Yarpaqların uzunluğu 12 sm-dək, uzunsov-yumurtavari, ucu biz, dərili, tünd-yaşıl, qısa saplaqlıdır. Bir çox növlərdən fərqli olaraq bu növün çiçəkləri qızılı-sarı, bal qoxuludur. 5-6 yaşından hər il çiçəkləyir və bol meyvə verir. Meyvələri qırmızı, şarşəkilli, bünövrəsi ilə bitişikdir. Toxumlarla və qələmlərlə çoxalır, kök atması 100 %-ə çatır.

Ekologiyası
-----------

Torpağa tələbkar deyil. Qışa, quraqlığa, zərərverici və xəstəliklərə davamlıdır. Şəhər şəraitinə yaxşı dözür.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir. Mədəni şəraitdə 1989-cu ildən becərilir.

İstifadəsi
----------

Gözəl çiçəkləri, meyvələri və parlaq yaşıl yarpaqları ilə çox dekorativdir. Qrup əkinlərində, canlı çəpərlərin salınmasında istifadəsi məsləhət görülür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4180479
* Wikispecies: Lonicera chrysantha
* BioLib: 214316
* EoL: 483136
* EPPO: LONCY
* FoC: 200022294
* GBIF: 5334246
* GRIN: 22563
* iNaturalist: 311348
* IPNI: 148693-1
* IRMNG: 10456962
* ITIS: 507056
* NBN: NBNSYS0200002558
* NCBI: 486663
* Plant List: kew-2340202
* PLANTS: LOCH5
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:148693-1
* Tropicos: 6000455
* VASCAN: 4207
* WFO: wfo-0000359869

 |
**Dassault Mirage IV**, Fransa istehsalı olan səsdən sürətli reaktiv mühərrikli strateji bombardmançı və kəşfiyyat təyyarəsidir. Bu hərbi təyyarə Soyuq müharibə boyunca Fransanın nüvə silahlarının qarşısının alınması proqramının əsas tərkib hissəsi olmuşdur.

Fransa Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Mirage IVP təyyarəsi sərgi nümayiş etdirilərkən
Mirage IV, Fransa hökumətinin zərbə qüvvəsi yaratmaq qərarı ilə hazırlanmış bir hücum bombardmançı təyyarədir. Bu təyyarənin baza modeli olaraq Mirage III təyyarəsi götürülmüşdür. Başlanğıcda Pratt & Whitney J-75-B turbojet mühərrikləri seçilsə də, daha sonra qərar Mirage III-ün mühərriki olan Fransa istehsalı SNECMA ATAR 9K-ya dəyişdirilmişdir.

Mirage IV-in ilk prototipi 1958-ci ilin iyununda uçdu. Bunu daha üç prototip izlədi. Dalınca isə FAF sifarişi bunu izlədi və ilk 62 Mirage IV-nin çatdırılması 1964-cü ildə başladı. Hər bir təyyarədə Thompson CSF DRAA-8A radarı və qismən gövdənin altına yerləşdirilmiş bir AN-22 nüvə bombası var idi.

Xüsusiyyətləri (Mirage IVA)
---------------------------

* Ekipaj: 2
* Mühərrik: 2 x SNECMA Atar 9K
* İtələmə qüvvəsi: 68.6 kN
* Qanad uzunluğu: 11.85 m
* Uzunluq: 23.49 m
* Hündürlük: 5.4 m
* Qanad sahəsi: 78.0 m²
* Qalxma kütləsi: 33475 kq
* Boş kütləsi: 14500 kq
* Maksimum sürəti: 2340 km/s
* Kreyser sürəti: 1966 km/s
* Xidməti tavan: 20,000 m
* Maksimum yanacaqla mənzili: 4000 km
* Maksimum yüklə mənzili: 2480 km
* Silah təchizatı: 1 x AN-22 60 kt nüvə silahı və ya 7260 kq bombalar
Hakone sekişosu. Hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərir.
**Sekişo** (関所?), qısaca **seki** və ya **sədd stansiyaları** – Yaponiyada yolların vacib strateji nöqtələrində tikilmiş hökumət tikililəri. Meyci dövrünə qədər istifadə olunmuş sekişo sistemi yoldan keçən şəxsləri yoxlanışdan keçirmək və vergi yığmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu.

Tarixi
------

Sekişo sistemi 645-ci ildəki Tayka islahatı çərçivəsində yaradılmış, Kinay regionu, daxili əyalətlər və paytaxt ərazisi üçün nəzərdə tutulmuşdu. İse əyalətindəki Suzuka, Mino əyalətindəki Fuva və Eçizen əyalətindəki Araçi stansiyaları ən əhəmiyyətli üç sekişo hesab olunurdu. Bu üç sekişo Sankan və ya Üç sədd adlandırılırdı. İmperatorun ölümü, üsyan və ya milli fövqəladə hallarda hökumət tərəfindən göndərilmiş rəsmilər bu stansiyalara gəlirdilər.

Heyan dövründə qəbul edilmiş Ritsuryo sistemi nəticəsində Sankan öz aktuallığını itirmişdir. Yaponiyada feodal münasibətlərin inkişaf etməsi nəticəsində torpaq sahibləri öz ərazilərində özəl sədd stansiyalarını yaratmağa başlamışdırlar. Kavate və ya tsuryo kimi adlarla tanınan bu stansiyalarda müxtəlif formalarda rüsum toplanırdı. Muromaçi dövründə şoqunluq və regional hakimlər sekişolardan əlavə gəlir mənbəyi kimi istifadə etməyə başlamışdırlar. Bu sekişolar mal və nəqliyyat axınına mane olduğu üçün Oda Nobunaqa və Toyotomi Hideyoşi tərəfindən ləğv olunmuşdur. Lakin Tokuqava dövründə sekişo sistemi bərpa edilmiş, Hakone, İmaqire, Kobotoke, Usui və paytaxt yolu üzərində yerləşən digər nöqtələrdə sekişolar yaradılmışdır. Bu sekişoların əsas məqsədi paytaxta daxil olan silahları və paytaxtı tərk edən qadınları təftiş etmək idi. Çünki həmin dövrdə daymyo ailələrinin paytaxtda yaşaması məcburi hal idi.

Sekişo sistemi Meyci hökuməti tərəfindən 2 mart 1869-cu ildə ləğv olunmuşdur.

### Müasir dövr

Hakone, Fukuşima və Aray kimi sekişolar hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Kodansha Encyclopedia of Japan
2. ↑  "Sekisho, the Hakone Checkpoint". Hakone Japan (ingiliscə). 2022-12-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2022.
3. ↑  "Site of Fukushima Sekisho / Fukushima Sekisho Museum". Culture Nagano (ingiliscə). 2021-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2022.
4. ↑  "Arai Sekisho / Sekisho History Museum". In Hamamatsu (ingiliscə). 2022-12-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2022.

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild (Sake–Temm). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 57. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2022.
**Mikloş Roja** (mac. Rózsa Miklós; 18 aprel 1907[…], Budapeşt – 27 iyul 1995[…], Los-Anceles, Kaliforniya) — macar və ABŞ bəstəkarı, bir çox kinofilmlərin musiqisinin müəllifi, "Oskar" (1946, 1948, 1960), "Saturn" (1976, 1980) və "Sezar" (1978) mükafatları laureatı.

Həyatı
------

Macar əsilli bəstəkar Mikloş Roja 18 aprel 1907-ci ildə anadan olmuşdur. 5 yaşından skripkada ifa etmişdir. 1925-ci ildə Macarıstanı tərk etmişdir. Leypsiq Universitetinə daxil olsa da, tezliklə təhsilini Leypsiq konservatoriyasında almağa qərar verir. Roja orada Hermann Qrabnerin tələbəsi olur. 1927-ci ildə konservatoriyanın tələbəsi olarkən ilk böyük uğuru olan "Opus 1, A String Trio" əsərini bəstələyir. Bundan sonra o, Fransada (1931-1935) və Böyük Britaniyada (1935-1940) yaşayıb yaratmışdır. 1940-cı ildə isə ABŞ-yə köçmüş, 1946-cı ildən Amerika vətəndaşı olmuşdur.

Rojanı Avropada ilk dəfə onun simfonik əsərləri ilə tanıdılar. Lakin artıq 1930-cu illərdən başlayaraq kino musiqisi sahəsində fəaliyyətə başlamışdır. 1940-cı ildə çəkilən "Bağdad oğrusu" filminin uğurundan sonra Roja bir çox Hollivud filmlərinə musiqi yazdı. Ümumi hesabla, Mikloş Roja 100-dən artıq filmə musiqi yazmışdır. "Ovsunlanmış" (1945), "İkili həyat" (1947) və "Ben-Hur" (1959) filmlərinə yazdığı musiqilərə görə nüfuzlu "Oskar" mükafatına layiq görülmüşdür. Rojanın musiqi yazdığı filmlər sırasında "İkiqat sığorta", "İtirilmiş həftəsonu", "Qatillər", "Asfalt cəngəllik" kimi filmlər də var.

Roja bütün həyatı boyu bir çox akademik musiqilər də yazmışdır. Onun musiqinin bu sahəsində bəstələdiyi ən məşhur əsərlər "Skripka və orkestr üçün konsert" (1954) və "Violonçel və orkestr üçün konsert" (1968) hesab olunur.

Mikloş Roja 27 iyul 1995-ci ildə Los-Ancelesdə vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Bağdad oğrusu (film, 1940) / The Thief of Bagdad
2. İtirilmiş həftəsonu (film, 1945) / The Lost Weekend
3. Yaşamaq yanğısı (film, 1956) / Lust for Life
4. Ben-Hur (film, 1959) / Ben-Hur

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. 1 2  Miklós Rózsa // filmportal.de. 2005.
4. ↑  "TIME AFTER TIME: THE LIFE OF MIKLOS ROZSA". 2022-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-23.
Mətni kodlaşma — Data Matrix kodunun nümunəsi: "Wikipedia, the free encyclopedia"
**DataMatrix** — ağ-qara elementlər və ya bir neçə müxtəlif parlaqlıq dərəcəli elementlərindən təşkil olunan ikiölçülü matris ştrixkod. Adətən kvadrat və ya düzbucaqlı (dördbucaqlı) formaya malikdir. Matris ştrixkodu mətnin kodlaşdırılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Sənayedə və ticarətdə bir neçə baytdan 2 kilobayta qədər olan məlumatları kodlaşdıran bit matrislərindən istifadə edilir. İstəkdən asılı olaraq matrisi printerdə yüzlərlə kilobayt həcmlə çap etmək və sonra onları fotoaparatların köməyi ilə kifayət qədər yüksək dəqiqliklə oxumaq olar. Bu matrislərin tərkibində milyonlarla piksel var. Perfokartlar matrislər şəklində ştrixkod nümunəsidir.

Mobil telefonun (Semacode) köməyi ilə skanetmə

DataMatrix
----------

Data Matrix kodunun skan ediciləri
Bit matrislərdən olan, "Data Matrix", RVSI/Acuity CiMatrix (hal-hazırda Siemens AG konsernin bir hissəsi) şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır. Kod elektronika, avtomobil istehsalı, yeyinti sənayeləri, aviakosmik və müdafiə sənayesi, energetika maşınqayırması kimi sahələrdə istifadə olunur

Həmçinin bu kodlar reklam və əyləncə sferalarında da tətbiq edilir. DataMatrix-in köməyi ilə həm mətn kimi kodlaşdırma, həm də bu kodlaşmanın başqa tipləri — veb-istinadlar, elektron poçt ünvanları, telefon nömrələri və SMS kimi mətn yönümlü məlumatlar kodlaşdırıla bilər.

 Bərk səthlərdərdə təsvir olunma
Seriya nömrələrin təsvir edilməsi
Universal sənaye skaneri
Poçtun avtomatlaşdırılmış çeşidləməsində DataMatrix kodlarının tətbiqi

Standartlar
-----------

Hal hazırda DataMatrix ISO standartları ilə təsvir edilir, ISO/IEC16022 — International Symbology Specification, Data Matrix bir çox sahələrdə istifadə edilə bilər, bu o deməkdir ki, format istifadəsi azaddır və hər hansı lisenziya tələb olunmur.

* ISO/IEC 15418:1999 — Symbol Data Format Semantics
* ISO/IEC 15434:1999 — Symbol Data Format Syntax
* ISO/IEC 15415–2-D Print Quality Standard

Lakin kodlaşdırma prosesi ödənişlidir. Sənədləşməni elektron formada PDF formatında və ya kağız formasında ISO təşkilatının saytından (iso.org) əldə etmək olar.

Həmçinin bax
------------

* QR kodu
* Barkod

İstinadlar
----------

1. ↑  "Applications of Code Reading Systems — SIMATIC Sensors — Siemens AG". 2008-02-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-11-30.
2. ↑  "ISO saytında DataMatrix kodlaşdırılması prosesinin ödənişli tipləri". 2016-12-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-11-30.
*Əsas məqalə: 1900 Yay Olimpiya Oyunları*

|  |
| --- |
| II Yay Olimpiya Oyunlarında kişilərin futbol turniri |
|  |
| **Yer** | Vélodrome de Vincennes |
| **Davametmə müddəti** | 20 sentyabr - 23 sentyabr |
| **İştirakçılar** | 3 ölkədən 35 iştirakçı |
|
| Medallar 
 Upton Park F.C  Böyük Britaniya Böyük Britaniya 
 Union des Sociétés Françaises de Sports Athlétiques  Fransa Fransa 
 Université libre de Bruxelles  Belçika Belçika |

Futbol turniri ilk dəfə 1900 Yay Olimpiya Oyunlarında oynanılıb. Üç klub arasında yalnız iki görüş təşkil olunub. Komandaların heç biri medallarla mükafatlandırılmayıb. Bu yarışlarda Böyük Britaniya, Fransa və Belçika futbol komandaları iştirak edib. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin keçmiş olimpiyadalar haqqında verdiyi məlumata görə, Böyük Britaniya qızıl, Fransa gümüş , Belçika komandası isə bürünc medalın sahibi olub. Futbol matçları Parisdə Vélodrome de Vincennes stadionunda keçirilib.

Medal cədvəli
-------------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sıra  | Ölkə | Qızıl | Gümüş | Bürünc | Cəmi |
| 1 | Böyük Britaniya Böyük Britaniya | 1 | 0 | 0 | 1 |
| 2 |  Fransa | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 3 |  Belçika | 0 | 0 | 1 | 1 |

Yekun medal sıralaması
----------------------

| Yarışlar | Yer | Qızıl | Gümüş | Bürünc |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kişilərin futbol turniri | Paris | Upton Park F.C  Böyük Britaniya Böyük Britaniya | USFSA XI   Fransa | Université de Bruxelles   Belçika |

Kişilərin futbol turnirinin nəticələri
--------------------------------------

| Yer | Komanda | Ölkə | Qeyd | Qollar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Qələbə | Məğlubiyyət | Vurduğu | Buraxdığı |
| 1 | Upton Park F.C | Böyük Britaniya Böyük Britaniya | 1 | 0 | 4 | 0 |
| 2 | USFSA XI |  Fransa | 1 | 1 | 6 | 6 |
| 3 | Université de Bruxelles |  Belçika | 0 | 1 | 2 | 6 |

20 sentyabr, 1900

| Fransa USFSA XI | 0 - 4 | Böyük Britaniya Upton Park F.C |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

Vélodrome de Vincennes, ParisTamaşaçı: 500Hakim: Maiqnard  Fransa

---

23 sentyabr, 1900

| Fransa USFSA XI | 6 - 2 | Belçika Université de Bruxelles |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

Vélodrome de Vincennes, ParisTamaşaçı: 1500Hakim: Cek Wood Böyük Britaniya Böyük Britaniya

Xarici keçidlər
---------------

* Oyunlar haqqında hesabat  (ing.)
**Lüksemburq bağı** (Fransızca: jardin du Luxembourg) — Parisin 6-cı bölgəsindəki müxtəlif üslublu bağlar toplusudur. 

Medici fəvvarəsi
1612-ci ildə Médici ailəsinin üzvü olan Marie de Médicinin hakimiyyəti dövründə salınan bağ, Paris tələbələriin, gəzintiyə çıxanların üstünlük veridikləri məkanlardandır.

Tarixi
------

Lüksemburq bağının mənzərəsi, solda Lüksemburq Sarayı
1611-ci ildə Marie de Medici doğma Florensiyadakı Pitti Sarayının oxşarını tikdirmək qərarı verdi. Bu gün kiçik Lüksemburq Sarayı olaraq bilinən Lüksemburq Otelinin binasını aldı və yeni sarayın tikintisinə başlandı. Salomon de Brosseyə sarayın və bu günə qədər qalmış olan fəvvarənin tikintisini tapşırdı. 1612-ci ildə 2000 ədəd ağac əkməkdən əlavə bir çox insanı, xüsusən Tomasso Francini, uşaqlıq Florensiyasının üslubunda bir bağ qurmağı tapşırdı.

Orijinal bağ 8 hektar idi, lakin 1630-cu ildə Marie de Medici ətraf əraziləri də alaraq ərazini 30 hektara çatdırdı. Böyüdülmüş ərazinin idarəsi yeni fransız bağçılıq mədəniyyətinin əsasını qoyanlardan biri olan Jak Boyceoya verildi. Bağçanın dairəvi mərkəzində fəvvarə olan səkkizbucaqlı bir hovuz da inşa edildi. Növbəti monarxlar bağçaya məhəl qoymadılar. 1780-ci ildə, XVIII Louis bağın şərq tərəfini satdı. 1865-ci ildə Parisdə aparılan yenidənqurma işləri zamanı bağ ərazisinin daha 15 hektarı ləğv edildi. Bundan əlavə, yeni bulvarların salınması Medici fəvvarəsinin yerini də dəyişdirdi və yenidən tikilməsinə səbəb oldu.

XIX əsrin sonlarında bağda bir teatr, musiqi guşəsi, istixanalar, arıçılıq, heykəltaraşlıq və müasir sənətə sahib bir konservatoriya, gül bağı və yetmişə yaxın heykəl var idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Luxembourg Gardens, romance in Paris" (*ing.* ). www.parisdigest.com. 27 may 2017 tarixində arxivləşdirilib.
**Fainu adası** (mald. އިހަވަންދޫ) — yaşayışı olan ada, inzibati baxımdan Maldiv adalarının Raa atoluna daxildir. Maldiv arxipelaqında, ölkənin paytaxtı Male şəhərindən 151 km şimalda yerləşir. Ada 1325 km uzunluğa, 500 metr enə malikdir. Adanın sahəsi — 60,7 ha-dır. 2006-cı il məlumatına əsasən Fainuda 251 nəfər yaşayır: 120 kişi və 131 qadın. Əhalinin yaş strukturu: 125 nəfər — 18 yaşından aşağı; 23 nəfər — 19–25 yaş arası; 89 nəfər — 26–64 yaş arası və 14 nəfər — 65 yaş və yuxarı. Savadlılıq səviyyəsi — 95,7 %.
Adada ümumilikdə 45 ev təsərrüfatı vardır ki, hər təsərrüfata 5,6 nəfər düşür. Burada iki məktəb fəaliyyət göstərir.

Ada 2004-cü ildə Hind okeanında baş vermiş sunami zamanı böyük zərər görmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  ALIFUSHI. ISLES[*ölü keçid*]
2. ↑  "Department of National Planning: Statistical Yearbook 2011: Table 3.3: POPULATION BY ISLANDS CENSUS 2000, 2006". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-28.
**Bəttal Qazi** (690, Malatya – 740) — Xalq qəhrəmanı.

Həyatı
------

Bəttal Qazi və ya Seyid Bəttal Qazi, VIII əsrdə yaşadığı təxmin edilən və haqqında müxtəlif inanclar buraxmış bir xalq qəhrəmanıdır. Malatya Sərdarı Hüseyn Qazinin oğludur. Anası Səidə Xatun türk əsllidir. Bəttal Qazi Malatyada doğulmuşdur. Doğulduğu və yaşadığı evin yeri hələ də mövcuddur. xarabalıq halında qorunur. Uzun illər xalqa yemək paylanan xeyriyyə yeri kimi istifadə olunmuşdur. Haqqında Övliya Çələbinin Səyahətnamə əsərində bəhs edilmişdir. Malatyada doğulduğu yerə öz adı verilmişdir. Anası Səidə Xatun ilə həyat yoldaşı Zeynəb Xatunun, iki oğlunun və nəvəsinin Vaiz Baba türbələri də Malatyadadır (Bəttalqazi). Əmisi Həsən Qazinin türbəsi isə Malatya Darendəsindədir var. Bəttal Qazi haqqında bu günə çata bilmiş qaynaqlar yalnız məsnəvi tərzində yazılmış, bir-birini həm dəstəkləyən, həm də ziddiyyət təşkil edən faktlar ehtiva edən dastanlar və xalqın yaddaşında qalmış olan məlumatlardır.

Bəttal Qazi dastanında və xalq hekayələrində, Əməvilər zamanında Ərəb ordusuyla birlikdə İstanbulu mühasirə etdiyi izah edilməkdədir. Mühasirə həm dənizdən, həm qurudan edilmiş, lakin uğursuzluqla nəticələnmişdir. Dastanda Bəttalın düşməni, ərəb komandirinə oyun oynayıb mühasirə başladığında İstanbula keçərək imperatorluğunu elan edən İmperator Leondur. Ərəb tarixində II İstanbul mühasirəsinin tarixi 717–718 illər olaraq göstərilir. Bizans tarixindəki məlumatlar də bu tarixi təsdiqləyir. Ayrıca Bizans tarixində İmperator III Leonun taxta çıxma tarixi 717 olaraq ifadə edilmişdir, bundan ötəri dastandakı Leonun İmperator III Leo İsauryalı olma ehtimalı üzərində durulur. Dastanda Bəttal Qazinin mühasirə zamanı iyirminci yaşlarnda olduğu deyildiyi üçün, Bəttal Qazinin doğum ilinin 690–695-ci illər ola biləcək olduğu düşünülməkdədir. Bəttal Qazinin 740-cı ildəki Afyon (Akroinon) döyüşündə öldüyü mövzusunda tarixçilər razılığa gəlmişdilər.

740-cı ildə Əskişəhirin Seyitqazi mahalı yaxınlarında döyüşdə aldığı yara səbəbiylə şəhid olmuşdur. Anadoluda İslamın yayılmasına böyük qatqıları olmuşdur. Seyid Bəttal Qazi, İslam Peyğəmbəri Məhəmmədin nəvəsidir. Özü Əməvi komandiri deyil. Amma Əməvi ordusunda vəzifə almışdır. Abdülvəhhab Qazi, Məhəmmədin də aldığı əmanəti təxminən iki əsr sonra Seyid Bəttal Qaziyə təslim etmişdir. Seyid Bəttal Qazi Ələvilər üçün sərçeşmədir. Seyyid Bəttal Qazinin nəvələri Amasya Merzifonda, Əskişəhər Seyidqazidə və Malatya ətrafında yaşayır. Özü Ayasofya kilsəsinə (məscidinə) girən və o zamanın düşmən komandiri Leonun qorxusuna səbəb olan seyiddir. Hələ də Malatya, Manisa, Əskişəhər, Amasya, Tokat, Sivas bölgələrində Bəttal Qazi nəslindən olan insanlar var.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* Battal Gazi’nin hayatı Arxivləşdirilib 2017-01-22 at the Wayback Machine
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Cəfərov.

**Aşıq Əkbər Cəfərov** (1933, Tovuz rayonu – 24 avqust 1990) — Azərbaycan aşığı.

Həyatı
------

Aşıq Əkbər Zərbalı oğlu Cəfərov 1933-cü ildə Tovuz rayonunun Bozalqanlı kəndində dünyaya göz açıb. Saza-sözə vurğun olan Əkbər bir çox böyük ustad sənətkarların – Aşıq Mirzə Bayramovun, Aşıq Məhəmməd Rzayevin, Aşıq Hüseyn Dəmirçinin, Aşıq Yusif Həsənovun, Aşıq Mikayıl Azaflının, Aşıq Yunis Həsənovun, Aşıq Vəli Qaraxanlının yanında şəyirdlikdən ustadlığa qədər yüksəlib. Əsas müəllimi isə aşıq dastanlarının mahir bilicisi, böyük ustad, Aşıq Hüseyn Bozalqanlının bacısı oğlu Aşıq Qədir İsmayılov olub.

Sazdan əvvəl balabanda, zurnada, tütəkdə əksər aşıq havalarını, el havalarını məharətlə ifa edən Aşıq Əkbər böyük ustad Mikayıl Azaflı və Yusif Yusifovun təkidi ilə cavanlığından sırf aşıqlığa keçərək, könlünü həmişəlik saza-sözə bağlayır.

Aşıqlar adətən zil, orta və bəm köklərdən birində oxuya bilirlər. Aşıq Əkbər isə hər üç kökdə böyük ustalıq və məharətlə oxuya bilirdi. El ona "Zilxan" təxəllüsünü boş yerə verməmişdi. Əkbərin əsas özəlliklərindən biri də ondan ibarətdir ki, aşıq musiqisi ilə yanaşı, muğam və təsniflərimizi də gözəl ifa edirdi. Oxuduğu "Heyratı", "Mənsuriyyə", "Dilkeş", "Zabul segah"ı ilə hər kəsi heyrətləndirərdi.

Gözəl saz çalmaq, dastanlar söyləməklə yanaşı, Aşıq Əkbər öz şeirləri ilə də ad-san qazanıb. Onun "Dağlar", "Bənövşələr", "Mənim", "Doymaq olmaz", "Sözüm olsun" və s. gəraylıları, ""Deyirəm", "Bizimdir", "Gözəl vətənim", "İstərəm", "Bəxtəvər" və s. qoşmaları, "Yaradar məni", "Yaralar məni", "Deyim", "Haqqı danısan" və s. təcnisləri, "Can demə", "Şaxtadır", "Düşmüşəm" və s. divaniləri, "Gəzirəm", "Çayçının qızı" müxəmməsləri, cığalı təcnisləri, dodaqdəyməz təcnisləri, deyişmələri oz dövrünün dillər əzbəri olmuşdu. O, həm də "Leyli və Məftun" dastanının müəllifidir.

Aşıq Əkbər vətənə, millətə, torpağa çox bağlı bir insan idi. "Vətən deyib dil-dil ötən, gümüş telli sazım var" – deyən ustadın yaradıcılığında vətənə məhəbbət, torpağa bağlılıq, millətə sədaqəthəmişə ön planda olub.

Aşıq Əkbər 1990-cı il avqustun 24-də vəfat edib.

Ədəbiyyat
---------

* Abdullayeva, S. Ustad aşıq Əkbər Cəfərovun 80 illik yubileyi qeyd olunub: [R.Behbudov adına Mahnı Teatrında] //525 -ci qəzet.- 2013.- 2 oktyabr. - S.7.
* Fərəcov, S. "Vətən deyib dil-dil ötən gümüş telli sazım var": [Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında ustad aşıq Əkbər Cəfərovun 80 illik yubileyi qeyd olunmuşdur] //Mədəniyyət.- 2013.- 2 oktyabr.- S. 13.
* Paşayeva, Q. İlahi səsin möcüzəsi: [Aşıq Əkbər haqqında] //Mədəni həyat. - 2013.- № 9.- S. 35-37.

İstinadlar
----------

1. ↑  Tovuzda aşıq Əkbər Cəfərovun 80 illik yubileyi qeyd olunub //Mədəniyyət. — 2013.- 13 noyabr.- S. 2.
2. ↑  *Azərbaycan Aşıqlar Birliyi.* "Ustad nəfəsli saz-söz ərməğanı" (PDF) (az.). "Zərdabi Nəşr" MMC nəşriyyatı. 2020. Archived from the original on 2023-06-16. İstifadə tarixi: 17 iyun 2023.

Xarici keçidlər
---------------

* Aşıq Əkbər Arxivləşdirilib 2012-05-09 at the Wayback Machine
**Naxçıvan Muxtar Respublikası İnsan Hüquqları üzrə müvəkkili (Ombudsman)**-Naxçıvanda Ali Məclis tərəfindən seçilən ombudsman.

Tarixi
------

Naxçıvan Muxtar Respublikasında İnsan hüquqlarının müdafiəsi mexanizmləri təkmilləşdirilmiş və yeni təsisat - Ombudsman təsisatı yaradılmışdır.

30 dekabr 2005-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına əlavələrin və dəyişikliklərin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya qanunu qəbul edilmişdir. Həmin qanuna əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin (Ombudsmanın) seçilməsi və onun statusu ilə bağlı əlavə və dəyişikliklər edilmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin 20 fevral 2006-cı il tarixli üçüncü çağırış ikinci sessiyasında "Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında" Naxçıvan Muxtar Respublikası qanunu qəbul edilmişdir.

Müvəkkillər
-----------

Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə müvəkkili Ülkər Bayramova, ilk dəfə 11 iyul 2006-cı il tarixdə keçirilən üçüncü çağırış Naxçıvan MR Ali Məclisinin üçüncü sessiyasında, ikinci dəfə 28 dekabr 2013-cü ildə dördüncü çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin səkkizinci sessiyasında bu vəzifəyə seçilib.

Hazırkı Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) **Günay Rzayeva** 16 iyul 2022-ci il tarixdə keçirilən altıncı çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin yeddinci sessiyasında bu vəzifəyə seçilib.

Mənbə
-----

* Naxçıvan Muxtar Respublikası İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin rəsmi səhifəsi (Ombudsman) -
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Aşıq İslam.

**Aşıq İslam Rza oğlu** (15 iyun 1977, Qobustan – 30 yanvar 2013, Bakı) — Şirvan aşıq sənətinin tanınmış simalarından biri.

Həyatı
------

Aşıq İslam 1977-ci ildə Şirvanın məşhur aşıqlarından olan Aşıq Rza Qobustanlının ailəsində dünyaya göz açmışdı. Uşaq yaşlarından — 10-12 yaşlarından saz çalmağa başlamış və aşıq kimi tanınan İslam bir çox müsabiqələrin qalibi olmuşdu.

Aşıq İslam Konservatoriyada təhsil almış, məşhur xanəndə Arif Babayevin muğam sinifində təhsil almışdır.

Vəfatı
------

Şirvan aşıq sənətinin tanınmış simalarından olan Aşıq İslam Rzaoğlu 30 yanvar 2013-cü ildə avtomobil qəzasında həyatını itirib. Gecə saat 03:00 radələrində Bakıda keçirilən məclislərin birindən çıxan Aşıq İslam yaşadığı Qobustan qəsəbəsinə gedərkən Sədərək Ticarət Mərkəzinin yaxınlığında idarəetməni itirib və şəxsi "Mersedes" avtomobili yol kənarındakı dəmir dirəkləri qıraraq yolun kənarına aşıb. Hadisə baş verən vaxt Aşıq İslamın avtomobildə tək olduğu bildirilir. İlkin ehtimala görə, qəzaya səbəb Aşıq İslamın yorğun olması və sükan arxasında yatması olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nəsirova, R. Ömür kitabını erkən tamamlasa da...: [Aşıq İslam Rzaoğlu haqqında] //Mədəniyyət.- 2014.- 21 fevral.- S. 7.
2. ↑  Xatirə gecəsi: [Dövlət Mahnı Teatrında tanınmış aşıqlar – Aşıq Rza və Aşıq İslam Qobustanlıların xatirə gecəsi keçirilmişdir] //Mədəniyyət.- 2014.- 21 fevral.- S. 7.
3. ↑  "Aşıq İslam yol qəzasında öldü". 2013-02-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-06.
4. ↑  Qalib Sayılov. "Dünya duracaq yer deyil...", "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, №08 (184), 27 fevral-5 mart 2013-cü il.
5. ↑  "Aşıq İslam Rza oğlu bu gün vəfat edib". 2013-02-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-06.
**Naxçıvan buzxanası** — Azərbaycanın ən böyük buzxanalardan biri.

Buzxananın interyeri
Naxçıvan buzxanası Naxçıvan şəhərində, İmamzadə kompleksinin yaxınlığında yerləşir. Planda düzbucaqlı formada olan buzxananın uzunluğu 20 m, eni 9 m, indiki halda hündürlüyü 9,6 m-dir. Yüksək texniki səviyyədə kərpicdən qurulmuş örtük konstruksiyasının mükəmməl həlli, naturada tikilməsi, bina örtüyünün uzununa, yüngül və dinamik konstruksiya sxemi tərzində yaradılması Naxçıvan buzxanasının səciyyəvi cəhətlərindəndir. Təxminən hər 3 m-dən bir qurulan çatmavari tağlararası boşluq çatma tağbəndlə örtülmüşdür. Kərpic hörgü cərgələri yükdaşıyan tağlara nisbətən şaquli vəziyyətdə yerləşdirilmişdir. Binanın örtük hissəsinin dağılmasına baxmayaraq, kərpic hörüklərindən görünür ki, tağların yuxarı hissəsində tağbəndlərin konstruksiyası dəyişir və çox güman ki, balaca tağbəndlərlə tamamlanır. Bu balaca tağbəndlər binanın əsas oxu boyu yerləşdirilmişdir. Naxçıvan buzxanasının yüksək memarlıq həlli bu abidənin Naxçıvan memarlıq məktəbinin inkişafı dövründə (XII–XIV əsrlər) tikildiyini göstərir.

Mənbə
-----

* Naxçıvanın tarixi abidələri
**Aşıq Şahsuvar** (1927, Yarpızlı, Yeni Bəyazid qəzası – 1996, Daşbulaq, Gədəbəy rayonu) – aşıq.

Həyatı
------

Aşıq Şahsuvar Eyyub oğlu Fərzəliyev 1927-ci ildə Göyçə mahalının Yarpızlı kəndində anadan olub.

1948–1953-cü illərdə başqa göyçəlilər kimi o da departasiyaya uğrayıb və gəlib Gədəbəy rayonunun Söyüdlü kəndində məskunlaşıb, bir il orada yaşayandan sonra Əli-İsmayıl kəndinə köçüblər, orada da iki il qaldıqdan sonra Hərel-İsa, indiki Daşbulaq kəndinə köçüblər və düz ömrünün sonuna kimi, yəni 1996-cı ilə qədər həmin kənddə yaşayıb.

Aşıq Şahsuvar Eyyub oğlu gözəl yaddaşa və gözəl danışıq qabiliyyətinə malik olub, atası Eyyub kimi oğlunun bu istedadını görüb, onu aşıq sənətinə yönəldib, onu da deyim Aşıq Şahsuvarın atası Eyyub kişi oğlunun bu istedadını görüb, onu aşıq sənətinə yönəldib, onu da deyim Aşıq Şahsuvarın atası Eyyub kişi Göyçədə ən gözəl balaban icraçısı olub.

Aşıq Şahsuvar bütün Aşıq havalarını özünəməxsus ifa edərdi, onun Göyçə gülü, Yanıq Kərəm cığalı təcnis, dodaqdəyməz, müxəmməs kimi aşıq el havalarını özünəməxsus ifa edərdi.

Aşıq Şahsuvar aşıq dastanlarını elə gözəl ifa edərdi ki, məclisdə bir nəfər belə səs çıxarmazdı. O, Xəstə Qasım, Tufarqanlı Abbas, Şah İsmayıl və başqalarını özünəməxsus ifa edərdi. Aşıq Şahsuvar Aşıq Ələsgərin vurğunu idi.

* Ustadı Aşıq Oruc olmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

* [*ölü keçid*]
* [*ölü keçid*]

Mənbə
-----

* Arif Şahsuvar oğlu Fərzəliyev