**Hüseyn Cavid** (doğum adı: *Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadə*; 24 oktyabr 1882, Naxçıvan, İrəvan quberniyası, Rusiya imperiyası – 5 dekabr 1941, Tayşet rayonu[d], İrkutsk vilayəti) — Azərbaycan şairi, yazıçı və dramaturq. Azərbaycan ədəbiyyatında romantizm ədəbi cərəyanının əsas nümayəndəsi olan Hüseyn Cavid milli romantik şeirin və mənzum faciənin banisidir.

İbtidai təhsilini Naxçıvan molla məktəbində, orta təhsilini M. T. Sidqinin "Məktəbi-tərbiyə" adlı yeni üsullu məktəbində almışdır. 1899–1903-cü illərdə Təbrizin "Talibiyyə" mədrəsəsində təhsilini davam etdirmişdir. İstanbul Universitetinin ədəbiyyat şöbəsini bitirdikdən sonra Naxçıvanda, sonra isə Gəncə və Tiflisdə, 1915-ci ildən isə Bakıda müəllimlik etmişdir.

Ömrünün sonrakı illərində Hüseyn Cavid daha çox dramaturq kimi tanınmışdır. Onun fəlsəfi və tarixi faciələri, ailə-məişət dramları üslub, yazı ədası forma yeniliyi baxımından Azərbaycan dramaturgiyasında yeni bir mərhələ yaratdığı kimi, milli teatr mədəniyyətinin inkişafına da qüvvətli təsir göstərmiş, "Cavid teatrı" kimi səciyyələndirilmişdir. Dramaturgiyasında dövrün ümumbəşəri, böyük ictimai-siyasi və mədəni əhəmiyyətə malik problemləri əksini tapmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatında ilk mənzum faciə olan "Şeyx Sənan" əsərində xalqları bir-birinə qovuşdurmaq üçün ümumbəşəri din ideyasını ortaya atmışdır.

1926-cı ildə müalicə üçün Almaniyaya gedən və 7 ay Berlində yaşayan Hüseyn Cavid oradan ziyalıların mənəvi iztirablarını əks etdirən bir sıra siyasi-lirik və lirik-epik şerlər yazır. 1920–1930-cu illərdə Hüseyn Cavid "Peyğəmbər", "Topal Teymur", "Səyavuş", "Xəyyam" kimi bir sıra tarixi dramlar yazmışdır.

1938-ci ildə həbs olunaraq "əks-inqilabi əlaqələr saxlamaq", "bir sıra müsavatçılarla müsavatçı söhbətlər aparmaq", "öz ətrafında millətçi düşüncələrlə köklənmiş cavan şairləri toplayıb müsavatçı ruhda təkmilləşdirmək" kimi ittihamlarla günahlandırılıb. 9 iyun 1939-cu ildə şair 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum edilir. O, 1941-ci ildə İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonununda dünyasını dəyişib. Ölümündən sonra 1956-cı il martın 6-da Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin hökmü ilə Hüseyn Cavid bəraət alır.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Hüseyn Cavid Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.

Həyatı və təhsili
-----------------

Hüseyn Cavid 24 oktyabr 1882-ci ildə Naxçıvan şəhərində ruhani ailəsində anadan olub. Atası Abdulla 1877-ci ildə Naxçıvana Şahtaxtı kəndindən gəlib. Hüseyn Cavid beş il Naxçıvanda molla məktəbində ibtidai təhsil aldıqdan sonra orta təhsilini Qurbanəli Şərifovun məsləhəti ilə atasından gizlin Məhəmməd Tağı Sidqinin "Məktəbi-tərbiyə" adlı yeni üsullu məktəbində almışdır. 1899–1903-cü illərdə Cənubi Azərbaycanda qardaşının yanında olmuş, Təbrizin "Talibiyyə" mədrəsəsində təhsilini davam etdirmişdir. O, burada ərəb və fars dillərinə yiyələnmişdir. Daha sonra ağır göz xəstəliyinə görə təhsilini dayandırmış və ticarətlə məşğul olmuşdur. Daha sonra Təbrizdən Urmiyaya getmiş, 1904-cü ilin may ayına qədər orada yaşamışdır. 1904-cü ildə Gürcüstana gedib orada yol tikintisi ilə məşğul olan şirkətdə mühasib olaraq işləməyə başlayır. 1906-cı ildə qardaşı Məhəmməd onu İstanbula təhsil almağa göndərir.

Fəaliyyəti
----------

İstanbul Universitetinin ədəbiyyat şöbəsini bitirmiş (1909), Naxçıvanda, sonra isə Gəncə və Tiflisdə, 1915-ci ildən isə Bakıda müəllimlik etmişdir. Hüseyn Cavid klassik Azərbaycan ədəbiyyatının ənənələrini inkişaf etdirən sənətkarlardandır. O, XX əsr Azərbaycan mütərəqqi romantizminin banilərindən biri olmuşdur.

Hüseyn Cavid sənəti janr və forma cəhətdən zəngindir. O, lirik şeirlərin, lirik-epik, epik poemaların, Azərbaycan ədəbiyyatında ilk mənzum faciə və dramların müəllifidir. "Keçmiş günlər" adlı ilk şeir kitabı 1913-cü ildə çap olunmuşdur. Hüseyn Cavid daha çox dramaturq kimi tanınmışdır. Onun fəlsəfi və tarixi faciələri, ailə-məişət dramları üslub, yazı ədası forma yeniliyi baxımından Azərbaycan dramaturgiyasında yeni bir mərhələ yaratdığı kimi, milli teatr mədəniyyətinin inkişafına da qüvvətli təsir göstərmiş, "Cavid teatrı" kimi səciyyələndirilmişdir. Dramaturgiyasında dövrün ümumbəşəri, böyük ictimai-siyasi və mədəni əhəmiyyətə malik problemləri əksini tapmışdır.

Azərbaycan ədəbiyyatında ilk mənzum faciə olan "Ana" pyesi H. Cavidin dramatik növdə yazdığı ilk əsəridir. Əsərdəki hadisələr Dağıstanda cərəyan edir.

"Şeyx Sənan" (1914) əsərində xalqları bir-birinə qovuşdurmaq üçün ümumbəşəri din ideyasını ortaya atmışdır. Hüseyn Cavid bu dövrdə tədriclə "haq verilmir, alınır" ideyasına gəlib çıxmışdır.

Yaradıcılığında mühüm yer tutan "İblis" (1918) mənzum faciəsində yazıçı müharibələri pisləyir, müharibənin ağır nəticələrini açıb-göstərir.

1926-cı ildə müalicə üçün Almaniyaya gedən və 7 ay Berlində yaşayan Hüseyn Cavid oradan ziyalıların mənəvi iztirablarını əks etdirən bir sıra siyasi-lirik və lirik-epik şeirlərlə qayıtdı.

20–30-cu illərdə Hüseyn Cavid bir sıra tarixi dramlar yazmışdır. "Peyğəmbər" (1922) və "Topal Teymur" (1925) əsərlərindən sonra yazdığı "Səyavuş" (1933), "Xəyyam" (1935) tarixi dramları Hüseyn Cavidin tarixə, tarixi şəxsiyyətlərə baxışında ciddi dönüş oldu.

Cənubi Azərbaycandakı azərbaycanlıların "şahənşahlıq" üsuli-idarəsi əsarəti altında əzab çəkməsi, ən adi insan hüquqlarından məhrum edilməsi də vətənpərvər şair kimi Hüseyn Cavidi düşündürürdü ("Telli saz" dramı, 1930; "Kor Neyzən" poeması, 1930).

Yaradıcılığı
------------

### Şeirləri

Hüseyn Cavidin "*Azər*" poeması (1937)
Hüseyn Cavidin poeziyası onun romantik şeirlərindən və poemalarından ibarətdir.

İdealla varlıq arasındakı ziddiyyət, ideal həqiqət axtarıcılığına istiqamətlənən xəyallardan yaranan lirik-fəlsəfi düşüncələr Cavid şeirinin başlıca məzmununu təyin edir. Şairin lirik "mən"i qayğılı, narahat düşüncələr və zəngin xəyallarla yaşayan filosof xarakterli aşiqdir:

*Xəyal!.. Əvət, yaşadan yalnız əhli-halı odur,*

*Yaşarsa bir könül, az-çox xəyal içində yaşar.*

H. Cavid bədii yaradıcılığa klassik lirika üslubunda yazılmış qəzəllərlə başladığı üçün ədəbi fəaliyyətinin birinci dövründəki şeirlərinin dilində ərəb-fars tərkiblərinə rast gəlinir, lakin belə ifadələr əsasən lirikada əsrlərdən bəri qanuniləşən "qəmi-hicran", "zülfü-yar", "əhli-dərd", "zənciri-zülf", kimi anlaşıqlı təsvir vasitələrindən ibarətdir:

*Məndən fələk ayırdı vəfapişə yarımı,*

*Tar etdi zülfi-yar kimi ruzigarımı.*

*Səbrim tükəndi, yox qəmi-hicranə taqətim,*

*Hicri-nigar əlimdən alıb ixtiyarımı.*

*Bir əhli-dərd yoxdu bu viranə şəhərdə,*

*Tainki şərh edəm ona mən qəlbi-zarımı.*

*…Hər kəs ki, Salika, çəkib eşqin bəlasını –*

*Mən eyləməz görəndə mənim ah-zarımı.*

Sonrakı illərdə İstanbulda təhsil alması, türk poeziyasını dərindən öyrənməsi onun şeir dilində Anadolu şivəsinə məxsus ifadələrin fəallığını bir qədər artırmışdır. Şairin təhsil illəri zamanı qələmə aldığı "Rəqs", "Pəmbə çarşav", "Uyuyur", "Ah yalnız sən" və s. şeirləri də və 1913-cü ildə Tiflisdə nəşr olunan "Keçmiş günlər" şeir Kitabında toplanan digər nümunələrdə Anadolu şivəsinin müəyyən əlamətləri nəzər çarpır, lakin İstanbul mühitində ayrıldıqdan sonra şairin əsərlərində Anadolu şivəsinə məxsus əlamətlər get-gedə azalmış, nəhayət, davamlı bir prosesdən sonra təxminən aradan qalxmışdır.

H. Cavidin şeir yaradıcılığının ilk mərhələsində janr baxımından ənənəvi iki üslubluluq özünü göstərir. Şair həmin illərdə həm klassik lirika üslubunda qəzəllər, həm də xalq-aşıq şeiri ruhunda qoşma və gəraylılar yazmışdır. Bu dövrün məhsulu olan "Get", "Könlümü" rədifli şeirlər, habelə "Hər yer səfalı, nəşəli" şeiri qəzəl formasında, "Xuraman-xuraman" şeiri isə qoşma formasındadır. "Rəqs", "Uyuyur" və s. şeirlərdə müxəmməs və müsəddəslərin müəyyən əlamətləri müşahidə olunur. Bədii yaradıcılığın başlanğıc mərhələsinə xas olan həmin cəhət sənətkarın fərdi üslub axtarışları dövrü üçün səciyyəvi hal hesab oluna bilər. Çünki elə ilk yaradıcılıq mərhələsinin özündə də Cavidin yeni formalı şeirlər yazdığını asanlıqla müşahidə etmək mümkündür. Türkiyədə təhsil illərində yazılan "Yadi mazi", "Bir ahi-məzlumanə" şeirlərinin quruluşunda müəyyən orijinallıq vardır. Bu şeirlər hər iki üslubun — klassik lirika və xalq-aşıq lirikası üslublarının qovuşuğundan yaranmışdır. Xalq-aşıq poeziyasında olduğu kimi, şeirlər bəndlərdən ibarətdir, lakin bəndlərin arasında klassik lirikadakı beytlərə bənzər cüt misralar verilmişdir. Dördlüklər çox vaxt çarpaz qafiyə üsulu ilə, beytlər isə məsnəvi formasında qafiyələndirilmişdir:

*Ey Vətən! Ey könül pərəstarı!*

*Yar ümidim, qüsura bakmayasan.*

*Bizə tərcih edib də əğyarı,*

*Burakıb nari-hicrə yıkmayasan.*

*Səni bu hala saldı qəflətimiz,*

*Daha əhv et! Yetər nədamətimiz.*

Sonrakı dövrlərdə Cavidin yaradıcılığında belə orijinal quruluşlu şeirlərin sayı getdikcə çoxalmışdır. "Otuz yaşmda", "Bir rəsm qarşısında", "Dəniz tamaşası" şeirlərində dördlük bəndlər mənanı qüvvətləndirən və tamamlayan beytlərlə növbələşmişdir. Beləliklə, poetik forma axtarışları H. Cavidin janr sahəsində orijinal üslubunun kəşfi ilə nəticələnmişdir. Hətta bir sıra janrları, xüsusən sonet, türkü və marşları Azərbaycan şeirinə ilk dəfə Hüseyn Cavid gətirmişdir. Şairin "Mən istərim ki", "Çəkinmə, gül" şeirləri Avropada geniş yayılmış italyan soneti formasında qələmə alınmışdır.

H. Cavid şeirlərini həm əruz, həm də heca vəznlərində yazmışdır. Hər iki vəznə yaradıcı münasibət bəsləyən şair onlara əsaslı keyfiyyət dəyişiklikləri gətirmişdir. O, əruzun klassik lirikadan məlum olan xəfif, həzəc, rəməl, müctəs, müzare, mütəqarib bəhrlərində şeirlər yazmaqla bərabər, həm də həzəc bəhrinin yeni bir növünü yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Əruzşünaslar həmin növü "Cavid həzəci" adlandırırlar.

Əsrin əvvəllərində əruzdan hecaya keçmək də şeirdə yeni üslub axtarışından irəli gəlirdi. Heca vəznli şeirə üstünlük verməklə, Hüseyn Cavid bu vəznin Azərbaycan yazılı poeziyası üçün daha da doğmalaşmasına xidmət etmişdir. O, XX əsrin əvvəllərində heca vəzninin müxtəlif şəkillərində qiymətli şeirlər yazmağa müvəffəq olmuşdur.

Orijinal təşbeh və metaforalar, epitet və təkrirlər, monoloq və dialoqlar Cavidin şeirlərində fikrin, mənanın qüvvətli və emosional vasitələrlə ifadəsinə xidmət edir. Cavidin şeirlərində təşbeh yaratmaq üçün təbiət hadisələrilə insan həyatı müqayisə olunur. Şair Qara dəniz sahillərində təsvir etdiyi səksən yaşlı qocanın məğrurluğunu canlandırmaq məqsədilə onu "ulu bir dağ"a bənzədir, bədii obrazın dolğun poetik rəsmini çəkir:

*Bu keşakeşdə möhtəşəm, məğrur,*

*Qoca, səksən yaşında bir sima;*

*Uca bir dağ möhnətilə vüqur,*

*Qoca bir türk edib namazı əda.*

*Vird oxur, Həqqa eylər ərzi-niyaz,*

*Bəlkə dağ sarsılar, o sarsılmaz.*

Hüseyn Cavidin Bakıda heykəli. Heykəltəraş — Ömər Eldarov, 1996
### Poemaları

Hüseyn Cavidin yaradıcılığında poema janrının da özünəməxsus yeri vardır. Şair ilk poemalarını hələ XX əsrin əvvəllərində qələmə almışdır. Cavidin ilk poemaları əsasən lirik-romantik, yaxud romantik-fəlsəfi əsərlərdən ibarətdir. Bu poemaların əksəriyyətində süjet əlamətləri və obrazlar yox dərəcəsindədir. Həmin qəbildən olan poemalar sanki Hüseyn Cavidin lirik-romantik monoloqlarından yoğrulmuşdur. Həyata və insanlara romantik münasibət, bədii və fəlsəfi ümumiləşdirmələr bu poemaların əsas qayəsini müəyyən edir. "Bir ahi-məzlumanə" (1907), "İştə bir divanədən bir xatirə" (1912), "Hübuti-Adəm" (1913), poemalarında epik təsvirlərdən qat-qat çox lirik-romantik düşüncələr öz əksini tapmışdır. Yalnız "Hübuti-Adəm" poemasında Adəm peyğəmbərlə Həvvanın münasibətlərindən alınmış bir məqamın təsviri şairə nəfsin fəlakətləri ətrafında poetik mülahizələr irəli sürməyə imkan vermişdir. "Bir ahi-məzlumanə" poeması "küncü-möhnətdə" bəlaya düçar edilmiş, "ayaq altında paymal olmuş" Vətənin acı halına dərin təəssüf hissləri mənalandırılmış, qeyrət etməyə, himmət göstərməyə çağırış motivləri ifadə olunmuşdur.

Hüseyn Cavidin yaradıcılığında ideya-sənətkarlıq baxımından ən kamil poema "Azər" əsəridir. Poemanı şair hələ 1926-cı ildə Almaniyada müalicə olunarkən yazmağa başlamış, nəhayət, 1928-ci ildə tamamlamışdır.

"Azər" poeması Hüseyn Cavidin Qərbə və Şərqə, eyni zamanda Şərq-Qərb müstəvisində Azərbaycana baxışlarını geniş şəkildə ifadə edən mükəmməl sənət əsəridir. Azərin Qərb və Şərq ölkələrinə səyahətləri yeni tarixi mərhələdə dünya gedişatını öyrənmək, inkişafın ən məqbul yolunu seçmək məqsədini izləyir. Poemada həmin ölkələrin fərqli xüsusiyyətləri haqqındakı düşüncələr Azərin simasmda dünyanı, sivilizasiyaları sintez etmək meylinin ifadəsindən ibarətdir:

*Şərq elləri irişilməz "xəyal" için yaşarkən,*

*Qərb aləmi az da olsa həqiqətdən xoşlanar.*

*Şərqin sönük duyğusunu afyon ruhu qoşarkən,*

*Onlar yeni bir silah kəşfini səadət sanır.*

*Şərq uğraşır yalnız "ölməyim" deyə,*

*Qərb elləri maildir öldürməyə.*

*Ya o, ya bu qoşar durar hər bir dilək peşində,*

*Məqsəd ancaq yarışı yok, bir həyatı xoş bulmaq.*

*Şərqə görə o diyarda azad ikən düşüncə,*

*Yazıq!.. Yenə mümkün deyil didişmədən qurtarmaq.*

Əsərin əsas qəhrəmanı Azər Cavidin əksər dramatik qəhrəmanlarından fərqli olaraq tarixdən deyil, real həyatdan alınmış bir bədii obrazdır. Azər şairin müasiri, daha çox isə onun özünün proobrazıdır. Azərin yaşadığı mühitə, üzvü olduğu cəmiyyətə, Qərbə və Şərqə baxışları müəllifin şəxsi qənaətlərinin və düşüncələrinin ifadəsidir. Poemanın böyük bir hissəsində Azərin Almaniyaya səfərindən söz açılması, əsərin bir çox bölmələrinin Berlində yazılması ilə Hüseyn Cavidin Almaniyaya gedib orada müalicə olunmasının səsləşməsi də obrazla müəllifin baxışları arasında möhkəm bağlılıq olduğunu aydınlaşdırır. Bütövlükdə Azər həyata və cəmiyyətə yeni nəzərlərlə baxan, dünyada gedən prosesləri obyektiv dərk və təhlil etmək qabiliyyətinə malik olan yeni tipli bədii obrazdır. Mənsub olduğu xalqı və ölkəni mədəni millətlərin cərgəsində görmək arzusu onun səciyyəvi cəhətidir. Azərin Qərbə və Şərqə səfərləri sadəcə səyahət, gəzinti, əyləncə olmayıb, dünyanı öyrənib məmləkətini və millətini irəli aparmaq niyyətlərinin ifadəsidir.

Poemada Hüseyn Cavid Azərbaycanda qurulmuş yeni cəmiyyətə münasibətini də ifadə etmişdir. Əsərin "Səlmanın səsi", "Inqilab xırsızı", "İsyan" bölmələrində yeni cəmiyyətin bədii dərki məsələləri ön mövqedə dayanır. Hiss olunur ki, Cavid imkan olduqca yeni cəmiyyətə yaxşı tərəfdən baxmaq meylindən çıxış edir. Səlmanm dilindən deyilən "hər gülşənə vardım, çiçəklər güldü, Sevdalı bülbüllər salama gəldi", yaxud "Susmuş kamançalar ilhama gəldi" kimi nikbin misralar şairin həmin meylinin əks-sədasıdır. Bununla belə, Cavid bu cəmiyyətin mövcud ziddiyyətlərdən xilas olmasının zəruriliyini də qabanq şəkildə nəzərə çarpdırmışdır. Poemanm "İnqilab xırsızı" bölməsində "inqilab kürkünə girmiş" Şura sədrinin törətdiyi özbaşınalıqların təsviri ilə şair yeni qurulmuş cəmiyyətdəki eybəcərlikləri diqqət mərkəzinə çəkmişdir. Cavid Şura sədrinin alova bürünmüş evini göstərməklə geniş mənada yeni quruluşun yaşamasının mümkünsüz hala düşdüyünü ifadə etmək istəmişdir. Poemadakı kənd Şura sədrinə aid edilən "balıq başdan qoxarmış" qənaəti də, heç şübhəsiz, bütövlükdə o cəmiyyətin ən yuxan təbəqələrinin çürüklüyünə, mənəvi-siyasi iflasa məruz qaldığına açıq işarədir. Hətta poemanın epiloqu kimi düşünülmüş "İsyan" bölməsində ifadə olunan aşağıdakı misralar da sadəcə yeni quruluşun təsdiqi mənasında deyil, daha çox çağdaş gəncliyin quracağı böyük gələcəyin, müstəqil ölkənin dəstəklənməsi kimi başa düşmək, mənalandırmaq lazım gəlir:

*Bu gün gəncliyə baksan,*

*Bir sel kimi hər an*

*Sağlam, yeni məfkurələr izlər.*

*Bizlər?*

*…Bizlər yeniləşsək belə, daim,*

*Bir əskilik az-çox bizə hakim…*

*…Onlar qoşacaq, çırpışacaqlar,*

*Bir çox üçürümlar aşacaqlar.*

*Lazımsa cəhalətlə güləşmək,*

*Bir çarə var: ancaq yeniləşmək!*

*Onlardakı himmət və mətanət*

*Qırmaclayacaq Şərqi nihayət.*

*Onlardakı qüdrət və məharət,*

*Er-gec vercək xalqa səadət.*

*…Onlar güləcək güldürəcəklər,*

*Bizdən daha xoş gün görəcəklər!*

Janr etibarilə "Azər" lirik-epik poemadır. Əsərdə dramatik ünsürlərdən də istifadə olunmuşdur. Poetik vüsətinə görə "Azər" poeması dastan təsiri də bağışlayır.

Hüseyn Cavidin poemaları Azərbaycan ələbiyyatında romantik-fəlsəfi poemanın inkişafında mühüm rol oynamışdır.

### Dramaturgiyası

Hüseyn Cavidi ədəbiyyat tarixində ən çox məşhurlaşdıran və ona böyük şöhrət qazandıran dram əsərləridir. O, Azərbaycan romantik mənzum dramaturgiyasının yaradıcısı və banisidir.

#### "Ana" faciəsi

Ədibin ilk dram əsəri olan "Ana" mənzum faciəsinin (1910) mövzusu Dağıstan həyatından alınmışdır. Əsərin əsas qəhrəmanı olan qonaqpərvər və məğrur Səlma Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni tipli Ana obrazıdır. Onun İsmət adlı bir çərkəz qızına nişanlı olan oğlu Qanpoladla bu qıza könül salan Orxan arasında rəqabət vardır. İsmət isə kasıb ailəni təmsil edən Qanpolada sadiq qalır və Orxanın cah-calalını rədd edir. Orxan dostu Muradın vasitəsilə Qanpoladı öldürtdürür. Murad təhlükədən xilas olmaq üçün kimliyini bilmədən Səlma xanımın — Ananın evində sığınmaq istəyir. Ana oğlunun qatilini tanısa da, dərin daxili sarsıntılarına, mənəvi iztirablarına, qəzəbinə qalib gəlməyi bacarır. "namərd qonağı" evindən uzaqlaşdımaqla cəzalandıran Ana bu acı, qanlı taleyin səbəbini Allahın qisməti ilə əlaqələndirir:

*Get, namərd qonaq, get! Alçaq mültəci!*

*Get, miskin hərif, get! Cəllad, yırtıcı!*

*Get, vicdansız kəndini qurtar, yaşa!*

*Ancaq vicdansızları bəslər dünya!*

*Get, gözüm görməsin! Uzaqlaş, dəf ol!*

*Nə haqsızlıq etdinsə Allahdan bul!*

*Get, çəkil get! Dinsiz, Allahsız xain!*

*Murdar izin bu torpaqdan silinsin!*

Övladının qatilini bağışlamağı bacaran Səlma surəti dünya ədəbiyyatı üçün də təkrarsız bədii obrazdır.

Cavidin "Maral" və "Şeyda" pyesləri nəsrlə yazılmışdır. Hər iki əsərdə şeir parçalarından, lirik elementlərdən istifadə olunmuşdur.

#### "Maral" pyesi

Ailə-məişət planında qələmə alınmış "Maral" pyesi (1912) pulun, sərvətin cəmiyyətdə törədə biləcəyi faciələri əks etdirir. Yaşca çox kiçik olan Maralı altun gücünə özünə arvad etmiş Turxanbəy üçün dünyanm bütün səadəti yalnız para ilə bağlıdır. Muasiri Nadirbəyin mənəviyyat, tərbiyə, sağlam düşüncə haqqındakı fikirlərini o, yad baxışlar kimi qəbul edir. Əsərdəki Nadirbəy — Turxanbəy xətti cəmiyyətdə yenilik və köhnəlik arasında gedən proseslərin çətinliklərini bütün təbiiliyi ilə təqdim edir. Atası Turxanbəyə əks mövqedə dayanan, məhəbbəti, sədaqəti hər şeydən uca tutan oğlu Cəmilin saf romantik düşün-cələri ilə müqayisədə də sərvət əsiri olan Turxanbəy miskin görünür. Ər evində özünü dustaq sayan, sərvət içində nisgilli tale yaşayan Maralın ərinin gənc qohumu Arslanbəyə olan təmiz sevgisi də ona səadət deyil, fəlakət gətirir. Arslanbəyə olan münasibətindən xəbər tutan Turxanbəyin Maralı vəhşicəsinə öldürməsi həmin cəmiyyətdə azad sevgiyə, saf mənəviyyata yer olmadığı fikrini əsaslandxrmağa xidmət edir, lakin Cavid Cəmillə Humay arasmdakı qarşılıqlı məhəbbətə rəğbətini ifadə etməklə yeniliyin köhnəlik üzərində qələbə çalacağına ümid və inam duyğuları aşılaya bilir.

#### "Şeyda" pyesi

Bakı mətbəə işçilərinin həyatından bəhs edən "Şeyda" (1916) pyesində çətin, ağır həyat tərzinin və azadlıq düşüncəsinin təqdimi ön mövqeyə çəkilmişdir. Digər dram əsərlərindən fərqli olaraq Cavid bu əsərdə realist, həyati məsələlərə geniş yer ayırmışdır. Pyesin ilk səhnələrində mətbəə işçisi Şeydanm azadlıq arzusu ilə çıxış etməsi, fəhlələrə öz hüquqlarını başa salması dramaturqun ictimai mübarizəsinin vəziyyəti və vəzifələri haqqındakı qənaətlərini ifadə etməsinə şərait yaradır. İnqilab ruhlu marşları fəhlələr tərəfindən oxunduğu üçün işdən qovulan, həbs edilən Şeydanın ruh düşgünlüyünə qapılması, dərvişvari həyat keçirməsi mübarizənin axıra çatdırılmasına imkan ver-məyən faktor kimi dəyərləndirilir. Başma min bir müsibətlər gətirilən, qardaşı vərəm xəstəliyindən ölən, ağır iş şəraitində qolunun birini itirən, əslində meydanda tək qalan Qara Musanm intiqam hisləri də cəmiyyəti irəliyə apara bilmir. Bütövlükdə "Şeyda" pyesi üsyankar çıxışlar etməsinə baxmayaraq, real mübarizə yollarmı tapa bilməyən insanların faciəsini ümumiləşdirir.

#### "Şeyx Sənan" faciəsi

Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan" faciəsi geniş mənada Azərbaycan dramaturgiyasının şah əsərlərindən biridir. Bu əsər Cavidin romantik dramlarının zirvəsində dayanır. "Şeyx Sənan" mənzum faciəsi (1914) dini-əfsanəvi şəxsiyyət olan Sənan məhəbbət macərası əsasında insanm mənəvi ucalığı haqqında yazılmış dramatik üvertura təsiri bağışlayır. Cavid bu əsərində əsl eşqin dini etiqad üzərindəki təntənəsini, bütün buxovları dağıtmaq qüdrətini nümayiş etdirmişdir. Pyesdə müsəlmanlar, müridlər, möminlər mühitində hamıdan ucada dayanan Sənanın baxışlarında gürcü qızı Xumara olan sevgisindən sonra yaranan dəyişikliklərin timsalında bütövlükdə insanın dəyişməsi prosesi dolğun şəkildə canlandırılır. Bu vaxtadək müqəddəs məbədgahlara və ziyarətgahlara səcdə edən Şeyx Sənan bundan sonra ülvi, uca eşqin böyüklüyünə inam bəsləyir. Şeyxin timsalında Cavid eşq, yoxsa etiqad, möminlik və ya gerçəklik sualları əsasında qurduğu süjet, yaratdığı dramatik münaqişə vasitəsilə insanın həqiqət axtarıcılığı, məhəbbəti etiqad səviyyəsinə yüksəltmək səyləri ilə ucala biləcəyinin mümkünlüyünü isbat etmişdir. Əsərdə Sənanın dilindən deyilmiş aşağıdakı misralar da bunu bir daha təsdiq edir:

*Kim ki, eşq atəşilə oldu hədər,*

*Onu yandırmaz öylə atəşlər.*

*Bəni öldürsələr də bən yaşarım,*

*Tərk edib xəlqi xaliqə qoşarım.*

*Əbədiyyət bənim məzarımdır,*

*Çünki sultani-eşq yarımdır.*

*Eşq üçün can nisan edən ərlər,*

*Əbədi bir həyat içində gülər.*

#### "Uçurum" faciəsi

"Uçurum" faciəsi (1919) ilə Hüseyn Cavid yaradıcılığının birinci mərhələsi başa çatır. Mövzusu Türkiyə həyatından alınmış bu əsərdə ədib süni avropalaşmanın, yad təsirlərin milli mənəviyyatla uzlaşmayan eybəcərliklərini əks etdirmişdir.

#### "Afət" faciəsi

Sovet hakimiyyəti illərində yazılmış "Afət" (1922) faciəsində kübar cəmiyyətinin meşşan əxlaqının mənəvi puçluğu açılıb göstərilmişdir. Afətin doktor Qaratayın yalan vədlərinə aldanaraq, kobud, qaba mənəviyyatca kasıb olan əri Özdəmiri öldürməsi, daha sonra isə özünü məhv etməsi həmin dairənin faciəsi kimi ümumiləşdirilir.

#### "Peyğəmbər" və "Topal Teymur" leze dramları

Hüseyn Cavidin təkcə yaradıcılığında yox, həm də şəxsi taleyində "Peyğəmbər" və "Topal Teymur" leze dramlarının özünəməxsus yeri vardır. Əvvəla, hər iki əsərdə Cavid ilk dəfə idi ki, tarixi şəxsiyyətə və tarixdən alınmış hadisələrə müraciət etmişdi. İkincisi isə böyük ədib tarixi mövzuya müasir mövqedən yanaşmışdı ki, bu da dövrün ədəbi tənqidi tərəfindən bir çox hallarda mövcud cəmiyyətlə bağlı yozulduğundan Hüseyn Cavid üçün müəyyən çətinliklərə səbəb olmuşdu. Cavid əfəndi həm də Teymurləng kimi bir fatehi və Məhəmməd peyğəmbəri ideallaşdırmaqda günahlandırılmışdı. Əslində isə dramaturqun məqsədi "Topal Teymur" əsərində tiranlığı tənqid etməkdən, "Peyğəmbər"də isə insanın müqəddəslik mərtəbəsinə yüksələ bilməsindən bəhs edirdi. Hər iki əsərdə dramatik vasitələrlə yanaşı, təsvirə, təhkiyəyə də müəyyən yer verilmişdir ki, bu da həmin bədii nümunələrin səhnəyə çıxarılmasını çətinləşdirir. "Peyğəmbər" dramı isə bütövlükdə səhnə üçün nəzərdə tutulmamışdır.

#### "Knyaz" dramı

"Knyaz" dramında (1929) Cavid müasirliyə daha yaxın idi: Bu baxımdan "Knyaz" faciəsi Cavidin yaradıcılığında yeni əhvali-ruhiyyəni əks etdirən əsər kimi ciddi maraq doğurur. Xoş güzəran keçirən Knyazın zorla özünə arvad etdiyi kəndli qızı Casmenin onların qapısında qulluqçuluq edən Marqonun oğlu bolşevik Antonu seçməsi və keşməkeşli hadisələrdən sonra ona qovuşması Cavidin yaradıcılığında möhkəm yer tutan azad sevginin və pak mənəviyyatın təntənəsi motivinin yeni şəraitdə canlandırılmasına xidmət etmişdir. Dramaturq gurlayan inqilab dalğalarından xoflanıb Avropaya qaçan knyazın və onun ailəsinin faciəsini də məharətlə ümumiləşdirmişdir.

Görkəmli Iran şairi Əbülqasım Firdovsinin anadan olmasının min illik yubileyi münasibətilə keçirilən müsabiqədə iştirak edən Hüseyn Cavid 1932-ci ildə "Səyavuş" faciəsini yazib tamamlamışdır. Əsər Firdovsinin "Şahnamə" dastanının motivləri əsasında qələmə alınmışdır, lakin Cavid böyük Firdovsini təkrar etməmiş, İran-Turan qarşıdurmasının təsvirindən yaranmış "Şahnamə"dən fərqli olaraq insanların, münasibətlərin yaxınlaşdırılması yollarındakı maneələrin aradan qaldırlmasından söz açmışdı.

#### "Xəyyam" dramı

"Xəyyam" dramında Cavid böyük şair və mütəfəkkir Ömər Xəyyamın simasında dövrünün fövqünə yüksələ bilən bir romantik qəhrəmanı canlandırmışdır. Xəyyam ayıq şübhələri və həyat eşqi Cavidə sənətkar və cəmiyyət probleminə münasibətini ifadə etmək üçün münasib şərait yaratmışdır. Böyük türk hökmdarı Alp Arslanın və onun oğlu Məlikşahın elmi-ədəbi fəaliyyət üçün yaratdığı münbit mühitin Xəyyam kimi sənətkarlan rı yetişdirə biləcəyini vurğulayan müəllif sanki məntiqi mənada yeni qurulmuş sovet dövrlərində bütün bunları tapa bilmədiyini vurğulamışdı. Qanlı-qadalı repressiya rejiminin başlanması ərəfəsində irəli sürülən bu ideya xeyirlə şərin əzəli-əbədi mübarizəsinin yeni şəraitdəki əks-sədası kimi səslənirdi.

Azərbaycan teatrlarında Hüseyn Cavidin dram əsərləri böyük müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmuşdur. Respublikamızda özünəməxsus prinsiplərə malik Cavid teatrı mövcuddur. Cavidin romantik mənzum dramaturgiyası milli mədəniyyətimizin inkişafına böyük töhfə vermişdir. Rejissorların, aktyorların bütöv bir nəsli Cavid teatrı əsasında yetişib formalaşmışdır.

Sürgün edilməsi və ölümü
------------------------

Sovetlər Birliyində totalitarizmin dəhşətli dövründə Hüseyn Cavid sosializmin "nailiyyətlər"indən yazmağı özünə rəva bilməmiş, Stalini, Azərbaycan ağalarını mədh etməkdən qətiyyətlə boyun qaçırmışdır. Ona görə də bu mətin şəxsiyyət Sibir buzlaqlarına, Maqadana sürgün edilmiş və 5 dekabr 1941-ci ildə İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonunun Şevçenko kəndində vəfat etmişdir.

Vəfatından sonra
----------------

Sovet ideologiyası və rejiminin hakim olduğu bir dövrdə Naxçıvanda qəbul olunmuş qərar hələ heç də hər şey demək deyildi. Onun icrası üçün Kremldə Brejnevin, Lubyankada DTK sədri Andropovun razılığını almaq mütləq şərtlərdən biri idi.

Hüseyn Cavidlə bağlı Moskva müzakirələrindən və razılaşmalarından sonra tarixi qərarın icrası Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinin katibi Həmid Cəfərova həvalə olunur. 35 ildən sonra Həmid Cəfərov həmin günləri belə xatırlayır:

"Məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə uzaq Sibirin əlçatmaz yerlərindən H. Cavidin cənazəsinin qalıqlarının doğma yurdu Naxçıvana gətirilməsi onun tarixi xidmətlərindəndir.

1982-ci il oktyabrın 3-də Heydər Əliyev Naxçıvanda səfərdə olarkən Cavidin nəşinin Naxçıvana gətirilməsinin əhəmiyyətli olduğunu vurğuladı. 1956-cı il martın 6-da Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin hökmü ilə Hüseyn Cavid bəraət aldıqdan sonra onun cənazəsinin qalıqlarının Azərbaycana gətirilməsinə bir neçə dəfə cəhd göstərilsə də, sovet ideologiyasının hökm sürdüyü SSRİ məkanında belə bir məsələnin reallaşması çətin olduğundan, Sibirdəki dəmir seyflərin açılması, "sovsekretno" sənədlərin öyrənilməsi, Cavidin məzarının Sibirdə axtarılıb-tapılması və nəhayət onun Azərbaycana gətirilməsi üçün müvafiq icazələrin alınması o dövrdə həllini tapmamışdı.

Heydər Əliyevin göstərişi ilə 1982-ci il oktyabrın 12-də Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsi Hüseyn Cavidin məzarının tapılması, cənazəsinin qalıqlarının Azərbaycana gətirilməsi ilə bağlı qərar qəbul etdi və bu işin icrası Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinin katibi kimi mənə həvalə olundu. Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinin qərarından sonra heyət muxtar respublikanın daxili işlər nazirinin müavini, polkovnik Telman Əliyev və SSRİ deputatı Zakir Nəsirovla Sibirə yollandı.

Hüseyn Cavidin qəbrinin qazılması, 1982-ci il
1982-ci ildə Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinin katibi olmuş Həmid Cəfərov həmin günləri belə xatırlayır: "Qərarın icrası məsuliyyətli və çətin olsa da, məhz onun arxasında Heydər Əliyevin adı durduğu üçün heç bir müşküllükdən söhbət gedə bilməzdi. Bu qərarın icra olunmasına bilavasitə Heydər Əliyevin özü rəhbərlik edirdi. Heydər Əliyev "Bakinski raboçi" qəzetinə verdiyi müsahibələrin birində qeyd edirdi ki, o, Cavidin cənazəsinin qalıqlarının uzaq Sibirdən Azərbaycana gətirilməsi üçün SSRİ kimi nəhəng bir dövlətin "birinci şəxsinə" — Sov. İKP MK-nın Baş katibi Leonid Brejnevə, həmçinin SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri Yuri Andropova müraciət etmişdi. Bu məsələni həll etmək üçün SSRİ kimi böyük bir dövlətin rəhbərliyi yanında yüksək nüfuza sahib olmaq və onun icazəsini almaq vacib idi.

Sibirə səfərə göndərilən heyət ilk günündən başlayaraq Cavidlə bağlı bir sıra arxiv sənədləri öyrəndi. Müəyyən edildi ki, Hüseyn Cavid 1941-ci il dekabrın 5-də İrkutsk vilayəti Tayşet rayonunun əlillər xəstəxanasında vəfat edib, Şevçenko kəndindəki qəbiristanlıqda 59 saylı qəbirdə dəfn olunub. Üç gün sonra isə Sov. İKP İrkutsk Vilayət Partiya Komitəsində görüş zamanı Cavidin məzarının yerinin müəyyən edilməsinə, bununla əlaqədar İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonunun Şevçenko kəndini, 1940-cı illərdə burada yerləşən 21 saylı kaloniyanı və əlillər xəstəxanasını tanıyan adamların tapılmasına sərancam verildi.

Sibirdə olarkən Cavidin sakini olduğu əlillər evinin 1956-cı ildə dağıdılması, Sibirin sıx meşələrindəki Şevçenko kəndinin itib-batması, orada indi heç kimin yaşamaması haqda məlumatlar mövcud idi. Eyni zamanda bildirilirdi ki, 30 dərəcə şaxtada həmin yerlərə getmək həm mümkünsüz, həm də təhlükəlidir. Müəyyən çətinliklərdən sonra zirehli maşınlar 1982-ci il oktyabrın 21-də Tayşet şəhərindən 75 kilometr məsafədə yerləşən Şevçenko kəndinə istiqamət aldı. Bu səfərə rəsmi olaraq partiya, hüquq-mühafizə, ədliyyə, səhiyyə orqanlarının məsul işçiləri qatılmışdılar. 1941-ci ildə Cavidin sakini olduğu islah-əmək düşərgəsində keşikçi dəstəsinin rəisi işləmiş 72 yaşlı Darafiy Tradyakola qətiyyətlə bildiridi ki, Şevçenkoda 40 min insanın dəfn olunduğu qəbiristanlıq dağılmayıb. Heyət oktyabrın 21-də Şevçenko kəndinə çatdı. Kənd 100 hektarlarla ərazisi olan sərt Sibir meşəsi idi. Məzarlıq tapıldıqdan sonra iki saat davam edən axtarış nəticəsində Şevçenko rayon prokuroru Yelena Xaritinova 59 saylı qəbiri taparaq onun açılması üçün sanksiya imzalandı və Cavidin qəbri qazıldı.

Planlaşdırdığı kimi Hüseyn Cavid Şevçenko-Tayşet-İrkutsk-Moskva-Yerevan-Naxçıvan marşrutu ilə Naxçıvana qayıtmalı idi. İrkutskdan Moskvaya uçarkən Heydər Əliyevin göstərişi ilə oktyabrın 26-da 861-ci reyslə Moskvadan birbaşa Bakıya uçmalısınız. Heydər Əliyevin bu tapşırığı ilə marşrut dəyişildi. Buna səbəb Cavidin nəşinin İrəvandan keçməməli olması idi.

1982-ci il oktyabrın 26-da Hüseyn Cavidin nəşi Moskvadan Bakıya, sonra isə Naxçıvana gətirilir. Naxçıvanda — evinin qarşısında dəfn olunur.

Ailəsi
------

Hüseyn Cavid ailəsi ilə birlikdə
1918-ci ildə Hüseyn Cavid Mişkinaz Molla Hüseyn qızı ilə ailə həyatı qurmuşdur. Mişkinaz Cavid onun ilk oxucusu olmaqla yanaşı əsərlərinin üzünü köçürməkdə də kömək edərdi. "İblisin intiqamı" pyesinin onun xətti ilə köçürlmüş surəti olmasaydı, böyük şair və dramaturqun repressiya qurbanı olmuş başqa əsərləri kimi, bu əsər də itəcəkdi. Hüseyn Cavidin həbsindən sonar tikiş artelində işləmiş, mənzilləri əlindən alınmış, məşəqqətli günlər yaşamışdır. Hüseyn Cavidlə bağlı xatirələrinin bir qismi çap olunmuş, bir qismi isə şairin Bakıdakı ev-muzeyində saxlanılır. Məzarı Hüseyn Cavidin Naxçıvandakı məqbərəsində, ərinin, oğlu Ərtoğrolun və qızının qəbrləri ilə yan-yanadır.

Ərtoğrul Hüseyn Cavid oğlu Rasizadə 22 oktyabr 1919-cu ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1940-cı ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunu fərqlənmə diplom ilə bitirib Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil almağa başlayıb. 1939–1942 illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Bülbülün rəhbərlik etdiyi xalq musiqisini öyrənən elmi-tədqiqat kabinetində çalışmış burada musiqi folkloru nümunələrinin toplamasında iştirak etmiş, 1941–1942-ci illərdə konservatoriyasının nəzdindəki musiqi məktəbində dərs demişdir. Azərbaycan xalq mahnılarını nota salmış, avropa və rus bəstəkarlarını ayrıca notlar şəklində çap olunmuş romans və mahnılarını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. 1942-ci ildə tələbə olmasına baxmayaraq, ordu sıralarına çağrılmış, "Xalq düşməni"nin oğlu olduğu üçün cəbhəyə deyil, Gürcüstanda yerləşən fəhlə batalyonuna işləməyə göndərilmişdir. 14 noyabr 1943-cü ildə Naxçıvanda vəfat etmişdir. "Şeyx Sənan", "Məshəti" operaları bir sıra kamera və intrumental əsərləri yarımçıq qalmışdır. Məzarı Hüseyn Cavidin Naxçıvandakı məqbərəsindədir.

Turan Hüseyn Cavid qızı Cavid 2 oktyabr 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş, 1940-cı ildə Bakı şəhəri 189 N-li məktəbi, 1950-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Müharibə illərində — 1942–1943-cü illərdə Azərbaycan Radio Verilişləri Komitəsində arxivarius, 1943–1944-cü illərdə həmin komitədə məsul redaktor, 1944–1945-ci illərdə Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyində kiçik elmi işçi, 1945–1949-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun Teatrşünaslıq fakültəsində baş laborant, 1950–1953-cü illərdə müəllim, 1953–1967-ci illərdə, eyni zamanda C. Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyində elmi işçi, 1968–1991-ci illərdə həmin muzeyin direktoru vəzifələrində çalışmışdır. Hüseyn Cavidin ev muzeyinin yarandığı gündən 1981-ci ildən ömrünün sonuna qədər həmin muzeyə rəhbərlik etmişdir. Muzeyin yaradılmasında, eksponatların toplanıb sərgiyə hazırlanmasında, onların tədqiqi və təbliğ edilməsində çox böyük xidmətləri olmuşdur. Onun gərgin əməyi nəticəsində bu gün muzeyin əsas fondunda 5000, elmi-köməkçi fondlarında isə 300-dən artıq eksponat toplanmışdır. Turan Cavid "Əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülmüş, "Əmək rəşadətinə görə" medalı, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının "Fəxri Fərmanı" ilə təltif edilmişdir, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü olmuşdur. 2004-cü il sentyabrın 12-də 81 yaşında dünyasını dəyişmişdir. Məzarı Hüseyn Cavidin Naxçıvandakı məqbərəsindədir.

Kitabları
---------

* Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə. I cild – Şeirləri, "Azər" poeması;
* Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə. II cild – Dram əsərləri ("Ana", "Maral", "Şeyx Sənan", "Şeyda", "Uçurum");
* Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə. III cild – Dram əsərləri ("İblis", "Afət", "Peyğəmbər", "Topal Teymur");
* Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə. IV cild – Dram əsərləri ("Knyaz", "Səyavuş");
* Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə. V cild – Dram əsərləri ("Xəyyam", "İblisin intiqamı"), məqalələri və məktubları.

Xatirəsi
--------

Hüseyn Cavidin ev-muzeyi (Naxçıvan)
Hüseyn Cavidin heykəli (Bakı), heykəltaraş Ömər Eldarov
Şairin anadan olmasının 100 illik yubileyi geniş qeyd olunmuşdur. Naxçıvanda ev-muzeyi yaradılmışdır (1981).

Yubiley ərəfəsində cənazəsinin qalıqları İrkutsk vilayətindən Naxçıvana gətirilib, ev-muzeyinin yaxınlığında dəfn edilmişdir. Naxçıvanda onun qəbri üstündə möhtəşəm məqbərə ucaldılmışdır.

Bakı şəhərinin Yasamal rayonundakı Hüseyn Cavid prospekti onun adını daşıyır.

24 oktyabr 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Hüseyn Cavidin 135 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalamışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab İlham Əliyevin bu sərəncamından sonra Sumqayıt Dövlət Dram Teatrı Nizami Muradoğlunun dahi Azərbaycan şairi Hüseyn Cavidə həsr etdiyi "Zülmətdə nur" mənzum dramını tamaşaya qoymuşdur. Əsər ilk dəfə 27 martda teatrın səhnəsində göstərilmişdir. Sumqayıt Dövlət Dram Teatrı 25 sentyabr tarixində 50-ci mövsümünün açılışında da "Zülmətdə nur" əsərinə müraciət etmişdir.

### Səhnələşdirilmiş əsərləri

* Akademik Milli Dram Teatrı — "Afət" (iki hissəli faciə, 2004), Mehriban Ələkbərzadənin quruluşunda
* Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrı — Şeyx Sənan (2009), Cənnət Səlimovanın quruluşunda
* Akademik Milli Dram Teatrı — "Şeyda" (iki hissəli faciə, 2009), Mərahim Fərzəlibəyovun quruluşunda

### Şeirlərinə bəstələnən musiqilər

* Məmmədəli Əliyev — Kor ərəbin mahnısı, musiqisi Fikrət Əmirovundur
* Elxan Əhədzadə — "Niyə getdin" romansı, musiqisi Eldar Mansurovundur
* Tünzalə Ağayeva — Gülbahar (Qızlar məktəbində)
* "Bizim dağlar" oratoriya — solist, xor və böyük simfonik orkestr üçün, musiqisi Məmməd Quliyev

### Haqqında çəkilən filmlər

Hüseyn Cavidin 130 illik yubileyi münasibətilə buraxılmış Azərbaycan poçt markası (2012)
* Cavidi xatırlarkən (film, 1982)
* Topal Teymur (film, 1983)
* Hüseyn Cavid (film, 1988)
* Qayıdış (film, 1992)
* Səma şairi (film, 2003)
* **Cavid ömrü (film, 2007)**
* Hüseyn Cavidə həsr olunmuş Cavid ömrü filmi
* Hüseyn Cavidə həsr olunmuş sənədli film Xəzər Tv
* Hüseyn Cavidə həsr olunmuş sənədli film II hissə Xəzər Tv
* Yazar Hüseyin Cavid'in Hayatı — Türk Dünyasının Enleri TRT Avaz
* Dahilərin Divanı — Hüseyn Cavid ANS Tv
* Hüseyn Cavidin faciəli həyatı
* Hüseyin Cavidin Ana faciəsi Naxçıvan Dövlət Dram Teatrı. 1991-ci il.
* Hüseyn Cavidin Şeyda pyesi Akademik Milli Dram Teatrı. 2009-cu il

### Haqqında yazılan kitablar

* Məmməd Cəfər — "Hüseyn Cavid"
* Əjdər İsmayılov — "Dünya romantizm ənənəsı və Hüseyn Cavid". Bakı: Yazıçı, 1982-ci il, 220 səh.
* Əjdər İsmayılov — "Hüseyn Cavid yaradıcılığı və dünya ədəbiyyatında demonizm ənənəsi". Bakı: Elm, 1991, 224 səh.
* Gülbəniz Babaxanlı — "Azərbaycan ədəbi fikri və Hüseyn Cavid" (2010); "Heydər Əliyev və Hüseyn Cavid" (2013)
* Hüseyn Həşimli – Hüseyn Cavidin lirikası və Avropa poetik ənənələri. Bakı: Elm və təhsil, 2012
* Kamal Camalov – Hüseyn Cavid və məktəb. Naxçıvan: Əcəmi, 2013, 144 səh.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-05-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-02.
2. ↑  "Dram əsərləri". huseyncavid.wordpress.com. 29 may 2019 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Расизаде Гусейн Абдулла оглы (1882)" (*rus.* ). openlist.wiki. 29 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  """Əsərlərin dövlət varidatı elan edilməsi Qaydaları"nın və "Əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin və dövlət varidatı elan edilən filmlərin Siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında" [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı" (az.). nk.gov.az. 2019-05-11. 2020-11-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-13.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2022-05-04 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-09-04.
6. 1 2 3  "Arxivlənmiş surət". 2021-05-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-16.
7. ↑  "Hüseyn Cavid həyatı". aqra.az. 12 oktyabr 2013. 2021-10-19 tarixində arxivləşdirilib.
8. 1 2 3  "Hüseyn Cavid məqbərəsi". virtualnakhchivan.a. 2022-04-28 tarixində arxivləşdirilib.
9. ↑  "Naxçıvanda Ərtoğrol Cavidin xatirəsinə həsr olunmuş tədbirlər keçirilib". Şərq qapısı qəzeti. 7 iyun 2016. 2016-06-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
10. ↑  "Turan xanım Cavid vəfat etdi". amerikaninsesi.org. 13 sentyabr 2004. 2022-03-26 tarixində arxivləşdirilib.
11. ↑  *president.az.* "*"Böyük Azərbaycan şairi və dramaturqu Hüseyn Cavidin 135 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında"* [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin 24 oktyabr 2017-ci il tarixli, 3313 nömrəli [[Sərəncam]]ı" (az.). e-qanun.az. 24.10.2017. 2022-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-09-30.

Həmçinin bax
------------

* Hüseyn Cavidin heykəli
* Hüseyn Cavid məqbərəsi
* Hüseyn Cavidin ev muzeyi
* Hüseyn Cavidin ev-muzeyi və xatirə kompleksi

Xarici keçidlər
---------------

**Digər layihələrdə*** Vikisitatda əlaqəli sitatlar
* Vikimənbədə əlaqəli mətnlər
* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* **Hüseyn Cavid yaradıcılığında əxlaq tərbiyəsi və onun mahiyyətinə nəzəri baxış**
* Hüseyn Cavid yaradıcılığı: vətən eşqilə yoğrulmuş misralar

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 128534397 · ISNI: 0000000114267273 · LCCN: n84175377 · NKC: jo20231198722 · NTA: 239927818 · SUDOC: 114927952 · VIAF: 167274609 · WorldCat VIAF: 167274609 |

 |

| ⛭Hüseyn Cavid |
| --- |
| Pyesləri | Afət (1906—1909)  • Ana (1910)  • Şeyx Sənan (1914)  • Şeyda (1916)  • İblis (1918)  • Uçurum (1919)  • Peyğəmbər (1923)  • Topal Teymur (1925)  • Knyaz (1929)  • Səyavuş (1933)  • Xəyyam (1935)  • İblisin intiqamı (1936) |  |
| Poemaları | Bir ahi-məzlumanə (1907)  • İştə bir divanədən bir xatirə (1912)  • Hübuti-Adəm (1913)  • Azər (poema) (1926-1928) |
| Sözlərinə bəstələnmiş mahnılar | Kor ərəbin mahnısı |
| Əsərlərinə çəkilmiş filmlər | Topal Teymur  (1983) |
| Haqqında çəkilmiş filmlər | Cavidi xatırlarkən  (1982)  • Hüseyn Cavid  (1988)  • Qayıdış  (1992)  • Ah, ədalət!  (1997)  • Səma şairi  (2003)  • Cavid ömrü  (2007) |
| Haqqında yazılan kitablar | "Cavidşünaslıq" araşdırmalar toplusu  • Dünya romantizm ənənəsi və Hüseyn Cavid   • Hüseyn Cavid yaradıcılığı və dünya ədəbiyyatında demonizm ənənəsi  |
| Ailəsi | Mişkinaz Cavid  • Turan Cavid  • Ərtoğrul Cavid Rasizadə |
| Xatirəsi | Hüseyn Cavid məqbərəsi  • Hüseyn Cavidin heykəli   • Hüseyn Cavidin ev-muzeyi və xatirə kompleksi  • Hüseyn Cavidin Ev Muzeyi  • Hüseyn Cavid prospekti  • Hüseyn Cavid küçəsi  |

| ⛭Azərbaycan ədəbiyyatı |
| --- |
| Qədim dövr | "Dəvdək"  • Əbu Məhəmməd ibn Bəşşar  • Musa Şəhəvat  • İsmayıl ibn Yəsar  • Əbul-Abbas əl-Əma  • Yusif Xoylu  • Qətran Təbrizi  • Əbül-Üla Gəncəvi  • Xaqani Şirvani  • Nizami Gəncəvi  • Fələki Şirvani  • Mücirəddin Beyləqani  • İzzəddin Şirvani  • Eynəlqüzat Miyanəci  • Məhsəti Gəncəvi  • Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi  • Hümam Təbrizi  • Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustad | Kitabi-Dədə QorqudNizamiİblis |
| Orta əsrlər | İzzəddin Həsənoğlu  • Ümmi İsa  • Nəsir Bakuvi  • Mustafa Zərir  • Suli Fəqih  • Qazi Bürhanəddin  • Şah Qasım Ənvar  • Baba Kuhi Bakuvi  • Əvhədi Marağayi  • Yusif Məddah  • Əbdülqədir Marağayi  • Fəzlullah Nəimi  • İmadəddin Nəsimi  • Şeyx Səfi  • Şeyx İbrahim Gülşəni  • Cahanşah Həqiqi  • Ziya Ordubadi  • Hamidi  • Əhmədi Təbrizi  • Sultan Yaqub  • Xətai Təbrizi  • Xəlili (şair)  • Həbibi  • Aşıq Qurbani  • Şah İsmayıl Xətai  • Məhəmməd Füzuli  • Həqiri Təbrizi  • Əmir Şahi Səbzəvari  • Kişvəri  • Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini  • Saib Təbrizi  • Qövsi Təbrizi  • Fədai Təbrizi  • Məhəmməd Əmani  • Məczub Təbrizi  • Azər Bəydili  • Tərzi Əfşar  • Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi  • Rəfiqi  • Hatif İsfahani  • Fatma xanım Ani  • Sarı Aşıq  • Aşıq Abbas Tufarqanlı  • Aşıq Abdulla  • Məhcur Şirvani  • Xətib Təbrizi  • Məsihi  • Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi  • Səfiqulu bəy Şamlu  • Mürtəzaqulu sultan Şamlu  • Şəms Təbrizi  • Mirzə Saleh Təbrizi  • Süruri  • Məlik bəy Avcı  • Vaiz Qəzvini  • Seyid Yəhya Bakuvi  • Yusif Müsküri  • Sədallah Bərdəi  • Arif Ərdəbili  • Nişat Şirvani  • Şakir Şirvani  • Arif Şirvani  • Arif Təbrizi  • Hacı Çələbi Zari  • Ağa Məsih Şirvani  • Nəbi  • Xəstə Qasım  • Aşıq Valeh  • Şikəstə Şirin  • Miskin Abdal  • Sayat Nova  • Molla Vəli Vidadi  • Məhəmmədhüseyn xan Müştaq |
| Yeni dövr | Mirzə Müslüm Qüdsi  • Molla Pənah Vaqif  • Qasım bəy Zakir  • Seyid Əbülqasım Nəbati  • Seyid Əzim Şirvani  • Abbasqulu ağa Bakıxanov  • Mirzə Şəfi Vazeh  • İsmayıl bəy Qutqaşınlı  • Mirzə Fətəli Axundzadə  • Nəcəf bəy Vəzirov  • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev  • Həsən bəy Zərdabi  • Mirzə Ələkbər Sabir  • Abbas Səhhət  • Mirzə Kazım Qazi Əskərzadə  • Cəlil Məmmədquluzadə  • Məhəmməd Cəfər Miskin  • Məhəmməd Hadi  • Xurşudbanu Natəvan  • Əbülfət xan Cavanşir  • Ağabəyim ağa  • Qəmər bəyim Şeyda  • Qönçəbəyim  • Cəfərqulu xan Nəva  • Əbülqasım Nəbati  • Mehdiqulu xan Vəfa  • Zeynalabdin Şirvani  • Mustafa ağa Şuxi  • Hacı Məhəmmədəli Şirvani  • Almas İldırım  • Səkinə Axundzadə  • Sultan Məcid Qənizadə  • Həsənəli xan Qaradaği  • Firidun bəy Köçərli  • Mirzə Əli Möcüz  • Salman Mümtaz  • Məhəmməd Tağı Sidqi  • Heyran xanım  • Əli Nəzmi  • Vəli Xuluflu  • Tağı Şahbazi Simurğ  • Rəşid bəy Əfəndiyev |
| Ən yeni dövr | Anar  • Bəxtiyar Vahabzadə  • Hüseyn Cavid  • Cəfər Cabbarlı  • Şəhriyar  • Mikayıl Müşfiq  • Nəriman Həsənzadə  • Nəriman Nərimanov  • Səməd Vurğun  • Süleyman Rüstəm  • Rəsul Rza  • Nigar Rəfibəyli  • Süleyman Rəhimov  • Süleyman Sani Axundov  • Əhməd Cavad  • İlyas Əfəndiyev  • Məmməd Səid Ordubadi  • Yusif Vəzir Çəmənzəminli  • Əli Vəliyev  • Mir Cəlal Paşayev  • Mehdi Hüseyn  • Hüseyn Abbaszadə  • Bayram Bayramov  • Cəmil Əlibəyov  • Vidadi Babanlı  • Manaf Süleymanov  • Ələviyyə Babayeva  • Süleyman Vəliyev  • Əzizə Əhmədova  • Əfqan Əsgərov  • Gülhüseyn Hüseynoğlu  • Əlibala Hacızadə  • Salam Qədirzadə  • Çingiz Hüseynov  • Ənvər Məmmədxanlı  • İsa Muğanna  • Məmməd Araz  • Sabir Əhmədli  • Əkrəm Əylisli  • Elçin Əfəndiyev  • Sabir Rüstəmxanlı  • Ələkbər Salahzadə  • Fərman Kərimzadə  • Maqsud İbrahimbəyov  • Rüstəm İbrahimbəyov  • Mövlud Süleymanlı  • Yusif Səmədoğlu  • İsi Məlikzadə  • Nəbi Xəzri  • Seyran Səxavət  • İslam Səfərli  • Nəriman Həsənzadə  • Ənvər Əlibəyli  • Hüseyn Arif  • Əliağa Kürçaylı  • Sabir Azəri  • Çingiz Abdullayev  • Ramiz Rövşən  • Vahid Məmmədli  • Elxan Elatlı  • Varis Yolçiyev  • Rövşən Abdullaoğlu  • Elizabet Tüdor |
| Dastanlar | Kitabi-Dədə Qorqud  • Abbas və Gülgəz  • Aşıq Qərib  • Əsli və Kərəm  • Koroğlu  • Novruz  • Şah İsmayıl |

| ⛭Azərbaycanda sovet repressiyaları |
| --- |
| Ümumi | Stalin repressiyaları  • Böyük təmizləmə  • "Sağ-trotskiçi ehtiyat mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı" rəhbərlərinin işi  • Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası (1948-1953  • 1988-1989) • QULAQ |  |
| İcraçılar | Ağa Hüseynov  • Cahangir Axundzadə  • Mir Teymur Yaqubov  • Mircəfər Bağırov  • Mixail Rayev-Kaminski  • Teymur Quliyev  • Yuvelyan Sumbatov-Topuridze  • Timofey Borşov  • Xoren Qriqoryan  • Ruben Markaryan  • Ağasəlim Atakişiyev  • Stepan Yemelyanov |
| Qurbanlar(1920-1936;1937-1938;1939-1954) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Şair vəyazıçılar | Ağahüseyn Rəsulzadə  • Bəhram bəy Vəzirov  • Böyükağa Talıblı  • Hacı Kərim Sanılı  • Əhməd Bədi Triniç  • Əhməd Cavad  • Əli Razi Şəmçizadə  • Əliabbas Müznib  • Əmin Abid Gültəkin  • Ənvər Yusifoğlu  • Firidun bəy Köçərli  • Gülhüseyn Hüseynoğlu  • Hacıbaba Nəzərli  • Hüseyn Cavid  • Xəlil İbrahim  • İsmayıl Katib  • Mikayıl Müşfiq  • Ömər Faiq Nemanzadə  • Pənah Qasımov  • Salman Mümtaz  • Seyfulla Şamilov  • Seyid Hüseyn  • Sultan Məcid Qənizadə  • Süleyman Vəliyev  • Tağı Şahbazi Simurğ  • Ümmügülsüm Sadıqzadə  • Yusif Vəzir Çəmənzəminli  • Zülfüqar Əhmədzadə |
| Elmxadimləri | Abdulla Şərifov  • Abdulla Tağızadə  • Aleksandr Bukşpan  • Atababa Musaxanlı  • Bala bəy Həsənbəyov  • Bəkir Çobanzadə  • Boris Tixomirov  • Ələsgər Ələkbərov  • Əli Nazim  • Əlirza Atayev  • Əziz Qubaydullin  • Hənəfi Zeynallı  • Xalid Səid Xocayev  • İdris Həsənov  • İsmixan Rəhimov  • Məhəmmədhəsən bəy Vəliyev-Baharlı  • Məmmədkazım Ələkbərli  • Mirzə Cabbar Məmmədzadə  • Qulam Bağırov  • Rəşid bəy İsmayılov  • Səlim bəy Behbudov  • Vəli Xuluflu |
| Hərbçilər | Cəmşid Naxçıvanski  • Əbdülhəmid bəy Qaytabaşı  • Əliyar bəy Haşımbəyov  • Feyzulla mirzə Qovanlı-Qacar  • Firudin bəy Vəzirov  • Fuad-Xan Talışinski  • Hacı bəy Sultanov  • Həbib bəy Səlimov  • İbrahim ağa Usubov  • Heydər Vəzirov  • Qalib bəy Vəkilov  • Qambay Vəzirov  • Lütfəli bəy Sultanov  • Murad Gəray bəy Tlexas  • Rüstəm Şıxlinski |
| İncəsənətxadimləri | Abbas Mirzə Şərifzadə  • Cahan Talışinskaya  • Xədicə Qayıbova  • Panfiliya Tanailidi  • Pərviz Rüstəmbəyov  • Ülvi Rəcəb |
| Cümhuriyyəttələbələri | Abbas bəy Əliyev  • Abdulla Tahirzadə  • Ağasəfər Mustafayev  • Bəhram Hüseynov  • Cəfər Kazımov  • Əbdül Əbdülzadə  • Əhməd Rəcəbli  • Əhməd Şahnəzərov  • Əli Kərimov  • Əli Yusif  • Əliyusif Cəfərov  • Əsildar bəy Ağabababəyov-Muğanlinski  • Əşrəf Əliyev   • Fərman bəy Nərimanbəyli  • Firudin Əliyev  • Hənəfi Zeynallı  • Hənifə Pirverdiyev  • Hüseyn Nağıyev  • İsgəndər bəy Sultanov  • İsgəndər Rzazadə  • Qəhrəman Məmmədov  • Lətif Qədimi  • Məmməd bəy Xələfbəyov  • Məmmədzəki Dursunzadə  • Məmmədxan Məmmədxanov  • Mir Sadıq Sadıqov  • Mustafa ağa Vəkilov  • Mürsəl bəy Şahsuvarov  • Rzaqulu Həsənov  • Səməndər Axundzadə  • Surxay bəy Şahsuvarov  • Tağı Rzayev  • Teymur bəy Aslanov  • Yusif bəy Ağasıbəyli  • Zaur bəy Daqirov |
| Dövlətxadimləri | 

|  |  |
| --- | --- |
| AXC | Abbasəli bəy Makinski  • Dadaş Həsənov  • Əhməd bəy Pepinov  • Əli bəy Zizikski  • Əşrəf bəy Tağıyev  • Faris bəy Vəkilov  • Həmdulla əfəndi Əfəndizadə  • Həmid bəy Şahtaxtinski  • Həmid bəy Yusifbəyli  • Xudadat bəy Məlik-Aslanov  • Xudadat bəy Rəfibəyli  • İslam bəy Qəbulzadə  • İsmayıl xan Ziyadxanov  • Qara bəy Qarabəyov  • Məhəmməd xan Təkinski  • Məmmədbağır Şeyxzamanlı  • Murtuza Axundzadə  • Mustafa Mahmudov  • Nəriman bəy Nərimanbəyli |
| AzSSR | Ayna Sultanova  • Baba Əliyev  • Böyükağa Mirsalayev  • Çingiz İldırım  • Dadaş Bünyadzadə  • Eyyub Xanbudaqov  • Əliheydər Qarayev  • Əlirza Rasizadə  • Əsəd Qarayev  • Həbib Cəbiyev  • Həmid Sultanov  • Hüseyn Rəhmanov  • Hüseynbala Ağaverdiyev  • Həsən Rəhmanov  • İbrahim Əsədullayev  • İsgəndər Əliyev  • Qəzənfər Musabəyov  • Maqsud Məmmədov  • Mehdi Mehdiyev  • Məmməd Cuvarlinski  • Mirzə Davud Hüseynov  • Muxtar Hacıyev  • Mustafa Quliyev  • Nəcəfqulu Nəcəfov  • Ruhulla Axundov  • Saleh Güllücinski  • Sultanməcid Əfəndiyev  • Şamil Mahmudbəyov  • Yusif Qasımov  • Zəkəriyyə Balaxlinski |

 |
| Digər | Ağa Axundov  • Gülarə Qədirbəyova  • Mədinə Qiyasbəyli  • Mustafa bəy Əlibəyov  • Pəri Əliyeva  • ‎Rövşən bəy Əfəndizadə  • Rzaqulu Nəcəfov |

 |
| Dağıdılmışdini abidələr | Bibiheybət məscidi  • Aleksandr Nevski kafedralı  • Müqəddəs Bakirə Məryəmin kosteli |

| ⛭Azərbaycan dili |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Dil | Orta azərbaycanca • Azərbaycan dilinin statusu • Azərbaycan əlifbası (*ərəb • kiril • latın*)  • Azərbaycanda əlifba islahatları • Azərbaycan şəxs adları • Azərbaycan şəxs soyadları • Ahəng qanunu • Orfoqrafiya qaydaları • Orfoepiya qaydaları • Leksika • Qrammatika (Morfologiya • Sintaksis) • Azərbaycan mənşəli sözlər • Azərbaycan Dili və Əlifbası Günü |
| Dialektlər¹ | Azərbaycan dilinin dialektləri • Dərbənd • Quba • Şamaxı • Bakı • Salyan • Lənkəran • Aşağı Qatrux • Qərb dialektləri (Qazax • Ayrım • Borçalı • İrəvan • Gəncə • Şuşa) • Zaqatala • Nuxa • Qutqaşen • Naxçıvan • Ordubad • Şimali İraq • Təbriz • Rezaiye • Cənubi–şərqi Xəzər • Şərqi Anadolu • Qaşqay • Aynallu • Sonqur • Qumun cənubu • Kabil Əfşar • Səlcuq

|  |  |
| --- | --- |
| Şivələr | İlisu şivəsi |

 |
| Ədəbiyyat | Azərbaycan ədəbiyyatı • Azərbaycan aşıq yaradıcılığı • Orta əsrlər Azərbaycan tərcümə sənəti • Azərbaycan folkloru  • Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı  • Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı  • Azərbaycan şair və yazıçılarının siyahısı • Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatının xronologiyası  • Nizami Gəncəvinin Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri  • Azərbaycan–Çağatay ədəbi əlaqələri  • Beytüs-səfa  • Divani-hikmət  • Fövcül-füsəha  • Gülüstan  • Məclisi-fəramuşan  • Məclisi-üns  • Məcməüş-şüəra  • Qönçeyi-ülfət  • Əncüməni-şüəra |
| Şifahi xalq ədəbiyyatı | 

|  |  |
| --- | --- |
| Dastanlar | Kitabi-Dədə Qorqud • Abbas və Gülgəz • Aşıq Qərib • Əsli və Kərəm • Koroğlu • Novruz • Şah İsmayıl |
| Digər nümunələr | Nağıl • Lətifə • Holavar • Nanay • Sayaçı sözlər • Düzgü • Oxşama • Bayatı • Ağı • Layla • Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri • Tapmaca • Rəvayət |

 |

 |
| **Müəlliflər** |
| Orta əsrlər | İzzəddin Həsənoğlu • Nəsir Bakuvi • Mustafa Zərir • Qazi Bürhanəddin • Şah Qasım Ənvar • İmadəddin Nəsimi • Şeyx İbrahim Gülşəni • Cahanşah Həqiqi • Hamidi • Xəlili • Əhmədi Təbrizi • Sultan Yaqub • Şeyx Əlvan Şirazi • Xətai Təbrizi • Həbibi • Aşıq Qurbani • Şah İsmayıl Xətai • Məqsudi • Mahmud Şirvani • Həzini • Məhəmməd ibn Hüseyn Katib Nişati • Məhəmməd Füzuli • Həqiri Təbrizi • Kişvəri • Saib Təbrizi • Qövsi Təbrizi • Məhəmməd Əmani • Rəhməti • Səfiqulu bəy Şamlu • Fədai • Nəşə • Mürtəzaqulu sultan Şamlı • Tərzi Əfşar • Rzaqulu xan • Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi • Mirzə Cəlal Şəhristani • Rəfiqi • Fatma xanım Ani • Sarı Aşıq • Aşıq Abbas Tufarqanlı • Aşıq Abdulla • Məhcur Şirvani • Məsihi • Nişat Şirvani • Məlik bəy Avcı • Mirzə Saleh Təbrizi • Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi • Sadıq bəy Avşar • I Abbas • II Abbas • İbrahim mirzə Cahi • Salman Mümtaz Mövci • Mürtəzaqulu xan Şamlı • Mirzə Məhəmməd Məhcub Təbrizi • Vaiz Qəzvini • Şakir Şirvani • Arif Şirvani • Arif Təbrizi • Hacı Çələbi Zari • Ağa Məsih Şirvani • Nəbi • Xəstə Qasım • Aşıq Valeh • Aşıq Lələ • Şikəstə Şirin • Miskin Məhəmməd • Sayat Nova • Molla Vəli Vidadi • Məhəmmədhüseyn xan Müştaq • Molla Pənah Vaqif • Səid Koçkursi |
| Yeni dövr | Qasım bəy Zakir • Əndəlib Qaracadaği • Seyid Əbülqasım Nəbati • Seyid Əzim Şirvani • Abbasqulu ağa Bakıxanov • Mirzə Şəfi Vazeh • İsmayıl bəy Qutqaşınlı • Mirzə Fətəli Axundzadə • Nəcəf bəy Vəzirov • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev • Həsən bəy Zərdabi • Mirzə Ələkbər Sabir• Abbas Səhhət • Cəlil Məmmədquluzadə • Məhəmməd Hadi • Xurşudbanu Natəvan • Əbülfət xan Cavanşir • Ağabəyim ağa • Qəmər bəyim Şeyda • Qönçəbəyim • Cəfərqulu xan Nəva • Əbülqasım Nəbati • Mehdiqulu xan Vəfa • Almas İldırım • Səkinə Axundzadə • Sultan Məcid Qənizadə • Həsənəli xan Qaradaği • Firidun bəy Köçərli • Mirzə Əli Möcüz • Salman Mümtaz • Məhəmməd Tağı Sidqi • Heyran xanım • Əli Nəzmi • Vəli Xuluflu • Tağı Şahbazi Simurğ • Rəşid bəy Əfəndiyev |
| Ən yeni dövr | Anar • Bəxtiyar Vahabzadə • Hüseyn Cavid • Cəfər Cabbarlı • Şəhriyar • Mikayıl Müşfiq • Nəriman Nərimanov • Səməd Vurğun • Süleyman Rüstəm • Rəsul Rza • Nigar Rəfibəyli • Süleyman Rəhimov • Süleyman Sani Axundov • Əhməd Cavad • Mikayıl Müşfiq • İlyas Əfəndiyev • Məmməd Səid Ordubadi • Yusif Vəzir Çəmənzəminli • Mir Cəlal Paşayev • Mehdi Hüseyn • Ənvər Məmmədxanlı • İsa Muğanna • Məmməd Araz • Əkrəm Əylisli • Elçin Əfəndiyev • Sabir Rüstəmxanlı • Fərman Kərimzadə • Nəbi Xəzri • Nəriman Həsənzadə • Ənvər Əlibəyli • Rövşən Abdullaoğlu |
| 1.Gerhard Dörferin təsnifatı |