recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Van qırğızları** — dünyadakı qırğızların diaspora hissələrindən biri. Van qırğızları hal-hazırda Türkiyənin şərqindəki Van gölünün şimalında Ulupamir kəndində 1980-ci illərdən etibarən yaşamaqdadırlar. Buna görə də, Qırğızıstandakı alimlər onları Van qırğızları olaraq adlandırmışlardır. Əsas kökləri Əfqanıstanın Pamir bölgəsinə yerləşən İçeri qırğızlarından gəlir.

Haqqında
--------

Hal-hazırda Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsindəki Van ilinə yerləşən qırğızlar Van qırğızları olaraq adlandırılmışlardır. Bu qırğızların Orta Asiyadan ayrılmaları rus işğalı ilə başlamışdır. Tacikistanda Murqab tərəfindən Əfqanıstanın Pamir bölgəsinə gəlmiş, buranın yerli qırğızları ilə bütünləşilmişdir. Sovet ordusunun təzyiqi nəticəsində Əfqanıstanda sosialist hakimiyyət yaradıldıqda sonra buradakı qırğızların bir hissəsi də Rahmanqul Xan rəhbərliyində Pakistana getmişdirlər. Lakin burada çox qala bilməmiş, sonunda 1982-ci ildə Türkiyəyə gəlmişdirlər. Van qırğızlarının həm Qırğızıstanda, həm də Orta Asiyanın başqa ölkələrində yaxınları vardır. Qırğızıstanda Oş bölgəsinin Çon-Alay rayonunun Kaşka-suu kəndi sakinləri ilə qohumdurlar. Bişkekdə də bəzilərinin qohumları vardır.

### Adət-ənənə

Milli oyunları, yemək mədəniyyətləri Qırğızıstandan ayrı deyildir. Türkiyəyə yerləşmiş qırğız türklərinin çoxu hal-hazırda Qırğız dilini unutmağa başlamış və əsasən gənclər bir-birləri ilə Türkiyə türkcəsində danışmağa üstünlük verirlər.

Van Qırğızları Əfqanıstandandır, buna görə də onların adətləri Əfqan Qırğızları ilə eynidir. Paltar mədəniyyəti Əfqan qırğızlarının mədəniyyətinə bənzəyir.

Milli oyunların və yeməklərin Qırğızıstandakı qırğızlardan heç bir fərqi yoxdur.

Qoyun kəsmək, şorba tökmək, borsok etmək və qonaq əyləndirmək adəti qorunub saxlanıldı. At yarışları, uşaq güləşi, güləş və atçılıq oyunları bizim kimi eynidir.

Van qırğızlarını Ala-Too-dan fərqləndirən şey qırğız dilinin dialekt xüsusiyyətidir.

Türkiyədə yaşayan qırğızların çoxu indi qırğız dilini unudurlar. Yalnız yaşlı nəsil qırğız dilində deyil, bütün gənclər məktəbdə türk dilində oxuyur və bir-biri ilə yalnız türk dilində ünsiyyət qururlar.

Vanda yaşayan qırğızlar ənənəvi olaraq hər il bayramı qeyd edirlər. Tədbirdə qırğız mədəniyyəti: milli mətbəx, adət-ənənələr, sənətkarlıq və milli oyunlar nümayiş olunacaq. Tədbirdə qırğız mədəniyyəti: milli mətbəx, adət-ənənələr, sənətkarlıq və milli oyunlar nümayiş olunacaq. On On Milli oyunlardan "er oodarış", "ulak tartış", və "at çabış" oynayırlar.

Həmçinin bax
------------

* Qırğızlar

* Türkiyədəki qırğızlar

İstinadlar
----------

1. ↑  "Вандыктар кыргыз мугалим суроодо". azattyk.org. 21 iyun 2020. 2021-06-23 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑ . barakelde.org  (#bare\_url\_missing\_title). 2012-10-21 tarixində arxivləşdirilib.
3. ↑  "Pamir Dağlarından Van'a Yerleşen Kırgızlar". orhaajans.com. 2022-01-21 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Van'da yaşayan Kırgızlar geleneklerini sürdürüyor". hurriyet.com.tr. 2021-06-17 tarixində arxivləşdirilib.
**Panama kanalı** — Panamada, Şimali və Cənubi Amerikanı ayıran, Atlantik okeanı və Sakit okean arasında əhəmiyyətli dəniz yolunu təşkil edən kanal

Panama kanalının bir günüİnşaatı ABŞ tərəfindən tamamlanmış və kanal 15 avqust 1914-cü il açılmışdır. Sarı qızdırma, malyariya, torpaq sürüşməsi və s. səbəblərdən 27500-ə yaxın işçi inşaatda həyatını itirmişdir.

Bu gün Nyu-Yorkdan San Fransiskoya gedən bir gəmi Horn Burnunu dolaşdığı təqdirdə isə 22500 km yol qət etməli olurdu. Lakin Panama kanalı vasitəsilə 9500 km üzür.

Açıldığı tarixdən 2002-ci ilədək Panama kanalından 800000 (səkkiz yüz min) gəminin keçdiyi düşünülür. Panama kanalından hər il 14000-dən çox gəmi keçir və təqribən 203 milyon ton yük daşınır.

Panama kanalı boyu səyahət təqribən 9 saat çəkir. Həmçinin kanalda quraşdırılmış xüsusi qaldırıcı qurğular vasitəsilə gəmilər keçilməsi çətin olan yerlərdən asanlıqla keçə bilir.

Panama kanalıPanama kanalı dünyanın ən bahalı kanalıdır. Kanal bölgəsinin sosial vəziyyəti inkişaf etmişdir. Panama kanalının sayəsində Panama əhalisinin rifahı yüksəlmişdir. Kanal ölkənin inkişafında önəmli yer tutur.

Kanal dəniz səviyyəsindən 26 m (85 ft) yüksəklikdədir. Panama kanalının eni isə 34 m (110 ft) olaraq hesablanmışdır. Birləşmiş qablarda olduğu kimi mayelərin tarazlığı və Arximed qanunlarından istifadə edərək suyun səviyyəsini dəyişməklə gəmilər yavaş-yavaş qaldırılır və endirilir.

Quruluşu
--------

Panama kanalı üçün ilk cəhd 1 yanvar 1881-ci ildə olmuşdur. Layihə Süveyş kanalının inşaatını gerçəkləşdirən Ferdinand de Lessepsin öndərliyində hazırlanmışdır. Onun planlaşdırmalarında kanal dəniz səviyyəsində göstərilmişdi.

Kanalın tikintisinin ilk illərində təşkilat əksiklikləri və qazıntı nəticəsində yaranan tullantıları nəql etməyə vasitə tapıla bilməməsi ilk ciddi problemləri yaratmağa başlamışdı. Bunlardan əlavə, həmçinin ortaya çıxan torpaq sürüşmələri ilə də qarşılaşılırdı. Torpaq sürüşmələrinin dayandırılması üçün kanalın müəyyən bölgələrində qazarkən dərinlik azaldılmaq məcburiyyətində qalınırdı.

Təkrar inşaat üçün bağlanan Panama kanalı genişlədildikdən sonra 26 iyun 2016-cı il tarixində yenidən fəaliyyətə başlamışdı.

Vikianbarda ***Panama kanalı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Vanatur zımbırtikanı** (*lat.* Eryngium wanaturi) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin çətirkimilər fəsiləsinin zımbırtikan cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısna görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1b (i,ii,iii)+ 2ab (i,ii,iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

Arealı
------

Türkiyənin şərqindən İranın şimal-qərbinə qədər ərazilərdə yayılmışdır.

Sinonimləri
-----------

* *Eryngium woronowii* Bordz.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir, boyu 40-50 sm-dir. Kökətrafı yarpaqları çox uzundur, dərivaridir, xətlidir, kənarları bütövdür. Çətirlərinin diametri 10-12 mm-dir, təpədə olan çətirləri 2-3 ədəddir. Sarğı yarpaqcıqları çiçəkdən iki dəfə uzundur və sərtdir. Meyvələri tikanlıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə iyun, meyvəvermə iyul aylarına təsadüf edir. Mezokserofit bitkidir. 1500-1700 m dəniz səviyyəsi hündürlüyündə yayılmışdır, tək-tək halda müşahidə edilir. Çay kənarlarında, otlu yamaclarda və subalp çəmənlərdə rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsidir (Şahbuz rayonu — Küküdağ (Dərəboğaz), Culfa rayonu — Aracıq dağ (Xəzinədərə), Ordubad rayonu — Parağa kəndi ətrafı).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Antropogen amillər və iqlim.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Populyasiya təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Vanatur zımbırtikanı:''*The Plant List* saytında takson barədə məlumat. (ing.)

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15576614
* EoL: 5037982
* GBIF: 3641005
* IPNI: 842096-1
* Plant List: kew-2799666
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:842096-1
* WFO: wfo-0000678325

 |
**Məhəmmədəmin Şeyxülislami Mükri** (kürd. Muhemedemînî Şêxelîslamî Mukrî, *fars.* محمدامین شیخ‌الاسلامی مُکری‎), həmçinin təxəllüsü ilə **Həmin Mükriyani** (kürd. Hêmin Mukriyanî, *fars.* هیمن موکریانی‎; 1921, Məhəbad, Qərbi Azərbaycan ostanı – 1986) — kürd əsilli İran şairi, jurnalisti, tərcüməçisi və ədəbi tənqidçisi

Həyatı
------

Həmin Mükriyani 1921-ci ildə İranın Məhabad şəhəri yaxınlığındakı Laçın kəndində anadan olmuşdur. O, Məhabadda Səadət ibtidai məktəbində, ardınca Şərəfkənd kəndindəki Şeyx Bürxan xanəgahında dini təhsil almışdır. Hemin daha sonra Kürdüstan Dirçəliş Cəmiyyətinə qoşulmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Qızıl Ordu İranın bəzi hissələrini, o cümlədən Azərbaycanın əksər hissəsini və Kürdüstanın bir hissəsini işğal edərək Azərbaycan böhranına səbəb olmuşdur. Bu dövrdə Kürdüstan Dirçəliş Cəmiyyəti adını Kürdüstan Demokrat Partiyası olaraq dəyişmiş və Məhabad Cümhuriyyətini elan etmişdir. Həmin Mükriyani dostu Əbdülrəhman Şərəfkəndi ilə birlikdə Məhabad Cümhuriyyətinin xalq şairi seçilmiş, cümhuriyyətin baş naziri və dövlət başçısı Hacı Baba Şeyxin katibi olmuşdular. 1946-cı ilin dekabrında cümhuriyyətin süqutundan sonra baş verən repressiyadan qaçaraq İraq Kürdüstanına, Süleymaniyyəyə sığınmışdır. O, burada həbs edilmişdir. 11 mart 1970-ci il müqavilələrindən sonra Həmin Bağdada köçmüş və Kürd Elmlər Akademiyasının fəal üzvü olmuşdur.

Əsərləri
--------

1. *Tarîk û Rûn*, 1974.
2. *Naley Judaî*, 1979.
3. *Paşerokî Mamosta Hêmin*, 1983.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Swartz A.* Hêmin // Open Library (ing.). 2007.
2. ↑  "Hemin in Encyclopaedia Iranica". 2016-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-29.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Normativ yoxlama | GND: 1028532296 · ISNI: 0000 0000 4780 412X · LCCN: n2004056853 · VIAF: 4324415 · WorldCat VIAF: 4324415 |
**La-Ronser adası** — Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Adanın sahəsi 441 km², ən hündür nöqtəsi 431 metrdir.

Yerləşməsi
----------

La-Ronser adası arxipelaqın şərqində yerləşir. Vilçek Torpağından 8 km şimalda yerləşir və ondan Vanderbild boğazı ilə ayrılır.

Təsviri
-------

Ada ovalvari formaya malikdir. Bütünlüklə buzla örtülüdür. Bircə şimal hissəsi və cənubunda yerləşən Roqatıy burnunda buzlaq yoxdur. Ərazisinin 406 km² (yəni 92 %) buzdan azaddır. Adanın sahil xətdinin uzunluğu 92 kilometrdir .

Tarixi
------

Ada 1874-cü ildə Avstriyalı topoqraf və qütb araşdırmaçısı Yulius Payer tərəfindən kəşf edilmişdir. Bəzi xəritələrdə adanın adı Uitnidir (*ing.* Whitney Island). Bu adı amerikan qütb araşdırmaçısı Harri Uitninin şəfinə verilmişdir. Ada issə öz adını Payerin rəhbərlikm etdiyi ekspedisiyada gəmi kapitanı olmuş fransız əsilli La Ronser Le Nurinin şərəfinə adlandırılmışdır.

yaxınlığında yerləşən adalar
----------------------------

* Qeddes adası — arxipelaqın mərkəzində, Vanderbilt boğazı akvatoriyasında, La-Ronser adası ilə Vilçek Torpağı arasında yerləşir.

Xəritə
------

* Xəritə

İstinadlar
----------

1. ↑  "Пермская арктическая группа "СЕВЕР"". 2020-10-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-23.
**Panama bərzəxi** — Şimali Amerika materikini Cənubi Amerika materiki ilə birləşdirir. Şimaldan Karib dənizi və cənubdan Sakit okean suları ilə əhatələnir. Yəni bu iki coğrafi su obyektlərini ayırır. Bərzəxin formalaşması iki tavanın bir-biri ilə toqquşması nəticəsində 12–15 milyon il bundan öncə meydana gəlmişdir. Bu birləşmə nəticəsində canlılar sərbəst şəkildə şimala və cənuba doğru hərəkət etmişdir. O da bəllidir ki, Cənubi Amerikaya insanlar şimaldan məhz bu bərzəx vasitəsilə gəlmişlər. Bərzəx Panamanın ərazisində yerləşir. Mövcud əlverişli coğrafi mövqe ilə əlaqədar onun üzərində Panama kanalı çəkilmişdir. Kanalın uzunluğu 81,6 km təşkil edir. Bu kanal vasitəsi ilə 1000 kilometrlərlə məsafə qısalmışdır. Belə ki, Avropadan və Şərqi Amerikadan gələn gəmilər qısa yol qət edərək qərbi Amerika sahillərinə gedə bilirlər. Kanalın tikintisi 1906–1914 ci illərə təsadüf edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought, LiveScience.com". 2022-03-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-22.
**Coş Hartnett** (*ing.* Josh Hartnett, 21 iyul, 1978, Minnesota, ABŞ) — amerikalı aktyor və prodüser.

Həyatı
------

İrland mənşəli Amerika aktyoru Coşua Daniel Hartnett 21 iyul 1978-ci ildə San-Fransisko şəhərinin Minnesota ştatındakı Sent-Pol şəhərində, hippi fəlsəfəsi və mədəniyyətinə pərəstiş edən bir ailədə dünyaya göz açıb. Yeniyetməlik illərində Coş futbolla ciddi maraqlanır və bu idman növünə vaxt sərf edirdi. Lakin sol dizindən aldığı zədə onun futbol xəyallarına son qoyur. 1996-cı ildə Minneapolis şəhərində məktəbi bitirən Coş, Nyu-York ştatındakı Perçes Universitetinə daxil olur. Ancaq bir il sonra Coş təhsilini yarımçıq qoymalı olur.

Karyera
-------

1997-ci ildə onun televiziyadakı karyerası başlayır. Coş Hartnettə teleseriala çəkilməyi təklif edirlər. Aktyor kimi ilk rolu aviaşirkətdə kuryer obrazı olub. 1998-ci ildə böyük ekrandakı ilk ən uğurlu layihəsində iştirak edənədək Coş əsasən reklam çarxlarına çəkilir. 1999-cu ildə o, "Hellovin: 20 il sonra" (1998) filmində yaratdığı Con Teyt obrazına görə MTV kanalından "Kişi obrazlar arasından ilin sıçrayışı", 2002-ci ildə isə həmin kanaldan "Pyörl-Harbor" (2001) filmində canlandırdığı kapitan Denni Uoker xarakterinə görə "Ən yaxşı kişi rolu" nominasiyası üzrə mükafatlar qazanır. 2001-ci ildə çəkildiyi daha bir ekran əsəri - "Qara qırğının enişi" filmindəki serjant Mett Eversmann obrazı da aktyorun məşhurlaşmasında az rol oynamır. Coş Hartnett musiqinin caz və blüz cərəyanlarının vurğunudur. Eyni zamanda o, təsviri incəsəntlə də maraqlanır. Vegetarian həyatı yaşayan Coş yoqa ilə məşğul olur. Onun sevimli yazıçısı Fyodor Dostoyevskidir. Coş Hartnett və Elden Henson "Roulette Entertainmant" adlanan müştərək studiya qurublar. Son zamanlaradək aktyorun Skarlet Yohanssonla görüşdüyü bildirilirdi. Onlar "Qara səhləb çiçəyi" (2006) filminin çəkilişləri zamanı tanış olublar. Ancaq bəzi mənbələrə görə, indi Coş Hartnett müğənni Rihanna ilə görüşür.

Filmoqrafiya
------------

| İl | Azərbaycanca adı | Orijinal adı | Rol |
| --- | --- | --- | --- |
| **1998** | Hellovin: 20 ildən sonra | Halloween: 20 Years Later | *Con Teyt* |
| **1998** | Fakültə | The Faculty | *Zik Tayler* |
| **1999** | Bakirə intihar edənlər | The Virgin Suicides | *Trip Fonteyn* |
| **2001** | Şəhər və kənd | Town & Country | *Tom Stoddard* |
| **2001** | Pyörl-Harbor | Pearl Harbor | *kapitan Denni Uoker* |
| **2002** | 40 gün və 40 gecə | 40 Days and 40 Nights | *Mett Sallivan* |
| **2005** | Günahlar şəhəri | Sin City | *insan* |
| **2006** | Slevinin xoşbəxt rəqəmi | Lucky Number Slevin | *Slevin Kelevra* |
| **2006** | Qara səhləb çiçəyi | The Black Dahlia | *Baki* |
| **2007** | Gecənin 30 günü | 30 Days of Night | *Eben Oleson* |
| **2008** | Avqust | August | *Tom Sterlinq* |
| **2009** | Mən yağışla gələcəyəm | I Come with the Rain | *Klayn* |
| **2010** | Qız bara girir | Girl Walks Into a Bar | *Sem* |
| **2013** | Özünəməxsusluq | Singularity | *Ceyms Stüart* |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Josh Hartnett aurait retrouvé l'amour" Arxivləşdirilib 2013-11-09 at the Wayback Machine sur *Archives-lepost*, mis en ligne le 6 août 2012
.

Xarici keçidlər
---------------

* Coş Hartnett — IMDb səhifəsi
**Yeşua D. Salom malikanəsi** ― Bosniya və Herseqovinanın Sarayevo şəhərinin mərkəzində yerləşən malikanə. Bina 2008-ci ilin noyabrından Bosniya və Herseqovinanın milli abidəsi olaraq siyahıya alınmışdır.

Milyaşka çayının şimal sahilində, Avstriya-Macarıstan imperiyası dövründə tikilmiş binalar arasında Yeşua D. Salom malikanəsi, çayın qarşı sahilində isə Aşkenazi yəhudilərinə aid sinaqoq yerləşir.

Tarix
-----

Yeşua D. Salom malikanəsi 1901-ci ildə, məşhur memar İosip Vankaşın dizaynı ilə, məşhur yəhudi taciri Yeşua D. Salom üçün tikilmişdir. Bu dövrdə 1893-cü ildə qəbul edilmiş "Paytaxt - Sarayevo İnşaat Nizamnaməsi"nə əsasən Milyaşkanın sağ sahili boyunca yalnız iki mərtəbəli binalar inşa edilə bilərdi.

Malikanə yaşayış binaları arasında çiçək motivlərindən istifadə edilmiş ilk tikililərdən biridir. Bina tikildiyi ilk dövrlərdə su, daxili santexnika, elektrik enerjisi və istilik sisteminə sahib avanqard obyekt idi. Binanın arxasında daş fəvvarəli daxili həyət yerləşirdi.

1922-ci ildə bina Simo Krstiçə satıldı. 1931-ci ildə isə malikanəyə Bosniya və Herseqovina Mərkəzi Bankı tərəfindən əl qoyuldu və elə həmin ildə bank binanı ilk Bosniya kibrit fabriki olan *Dolakın* direktoru Jak Saloma satdı.

Bina 1962-ci ildə Bosniya və Herseqovina Mühəndislər və Texniklər Cəmiyyətinin qərargahının yerləşdiyi sosial mülk olaraq milliləşdirildi. Malikanə 1991-ci ildən bəri Demokratik Fəaliyyət Partiyasının Sarayevo kantonal idarə heyətinə ev sahibliyi edir.

2008-ci ildə Sarayevo Kantonal Mədəni, Tarixi və Təbii İrsin Qorunması İnstitutu daha sonra milli abidə olaraq siyahıya salınanan malikanəni bərpa etmişdir.

Təsvir
------

Tikilinin ölçüləri 27,7 x 16,55 metr kimidir və ümumi hündürlüyü 18,20 metrdir. Binanın girişi qəhvəyi rəngli qoruyucu boya ilə örtülmüş keyfiyyətli palıd ağacından hazırlanmış, 2,15 x 3,3 metr ölmülərində iki qanadlı taxta portaldan ibarətdir. Tikilinin kompozisiyası təxminən 3,7 metr diametrdə və 5,1 metr hündürlüyündəki yumurta formalı günbəzin ucaldığı iki mərtəbəli bir dam örtüyü ilə tamamlanmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Commission to Preserve National Monuments of Bosnia and Herzegovina. 2001.
2. ↑  "Palata Ješue D. Saloma u Sarajevu" (PDF). kons.gov.ba. İstifadə tarixi: 13 sentyabr 2016.[*daimi ölü keçid*] (#empty\_citation)
3. 1 2 3  "Sarajevo Travel". 2022-06-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-04.
4. ↑  "Nedžad Kurto: ARHITEKTURA BIH- Razvoj bosanskog stila". Kulturno naslijeđe, Sarajevo. 2021-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 fevral 2017. (#empty\_citation)
5. ↑  "Gorčin Dizdar: Secesija i 'bosanski slog' – bosanski stil u arhitekturi". Fondacija Mak Dizdar, objavljeno 07/12/2008. 2017-01-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 fevral 2017.
**Qızıl kompas** (*ing.* The Golden Compass) — Filip Pullmanın Şimal İşıqları romanı əsasında 2007-ci ildə çəkilmiş fantastika filmi. Rejissoru daha əvvəl "Oğlan haqqında" filmi ilə "Oskar"a namizəd olmuş Kris Veytsin çəkdiyi filmdə baş rollarda Nikol Kidman, Daniel Kreyq, Eva Qrin və Sem Elliot yer alıb. Film Üzüklərin ağası seriyasının istehsalçısı olan NewLine Cinema Company tərəfindən istehsal olunmuşdur. Filmin büdcəsi 250 milyon dollardır və 6 dekabr 2007-ci ildə buraxılmışdır. ABŞ-də 70 milyon dollar, dünya üzrə isə 372 milyon ABŞ dolları gəlir əldə etmişdir.

Filmin süjet xətti
------------------

Oksforddakı Cordan Kollecində internat tələbəsi olan Lyra və onun leprikonu Pantalaimon, bir gün məktəbə gələn əmisi Lord Asrielin və alimlərin yığıncağına gizlicə qulaq asarkən, "toz" adlı bir şey, "şimalda havada dayanan bir şəhər" və "cinayətlə başa çatmış kəşfiyyat ekspedisiyası" haqqında müəmmalı hekayələr eşidirlər.

Bir müddət sonra ətrafdakı uşaqlar yoxa çıxmağa başlayır və daha sonra dostu Rocer də uşaq oğruları olan Hamhumlar tərəfindən qaçırılır. Çox keçmədən Liranın qəyyumluğu məktəb tərəfindən son dərəcə gözəl və cəlbedici bir insan olan xanım Koulterə verilir.

Lira əvvəlcə buna etiraz edir, lakin tezliklə hamı kimi o da xanım Koulter tərəfindən şirnikləndirilir. Lakin zaman keçdikcə gözəl olduğu qədər də qeyri-adi bir insan olan xanım Koulterin Lord Asrielin düşməni olduğunu anlayanda ondan qaçır və sığındığı Çinganlarla bərabər Şimala doğru ekspedisiyaya başlayır.

Bura zirehli ayıların hökm sürdüyü, cadugərlərin səmada uçduğu və bir qrup elm adamının barəsində danışmağın belə qorxulu olduğu təcrübələrin aparıldığı bir məkandır.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  .
3. 1 2 3  .
4. 1 2 3 4 5  .
5. 1 2 3  .
6. ↑  .
7. ↑  .
8. ↑  Freebase Data Dumps. Google.
9. ↑  IMDb (ing.). 1990.
10. ↑  Box Office Mojo (ing.). 1999.
Etoliya
**Etoliya** (q.yun. Αἰτωλία) — tarixi Orta Yunanıstanın qərb hissəsində vilayət. Şimalda Epirlə, qərbdə Axeloy çayı boyunca Akarnaniya ilə, şərqdə Enida və Lokrida ilə həmsərhəd idi. Əsasən dağlıq vilayət olan Etoliyanın cənub hissəsini Korinf körfəzinin sahilləri təşkil edir. Ən böyük şəhərləri Ferm, Kalidon, Plevrondur. Etoliya uzun müddət öz inkişafında Yunanıstanın digər vilayətlərindən geri qalmış, lakin ellinizm Etoliya ittifaqının mövcudluğu sayəsində etoliyalılar Yunanıstanın siyasi həyatında çox mühüm rol oynamağa başladılar. E.ə. 189-cu ildə Etoliya Roma tərəfindən fəth edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ЭТО́ЛИЯ". 2022-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-30.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Pauly-Wissowa · Treccani |
| Normativ yoxlama | GND: 4000647-5 · VIAF: 248499626 · WorldCat VIAF: 248499626 |
**Yezidxan Asayişi** (kürd. Asayîşa Êzîdxanê; mənası – "Yezidxan Təhlükəsizlik Qüvvələri") — PKK-ya bağlı Sincar Müqavimət Birliklərinin nəzarətində olan regionlarda polis qüvvələri. Bu qüvvələr yezidilərin təşkilatıdır və məqsədi azlığın hüquqlarını qorumaqdır. Onun Sincarda PKK-nın təlim keçdiyi polis təlim məntəqəsi var. Qüvvə İraq hökumətindən də rəsmi maliyyə yardımı alır.
Yezidxan Asayişi rəsmi olaraq Sincar Müqavimət Birliklərinə tabe deyil və institusional güclərdən asılılığı azaltmağa çalışır. 2014-cü ilin avqustunda "Peşmərgə" qoşunlarının geri çəkilməsi nəticəsində "Peşmərgə"nin müdafiə xətlərini aşaraq yezidilərin yaşadığı ərazilərə keçən İŞİD yezidilərə soyqırımı törətmiş, buna görə də rəsmi güclərə inam azalmışdır. Yeni qurulan qüvvələrin məqsədi, yezidilərin ölkəyə geri qayıtmasını təmin etmək üçün PKK və Sincar Müqavimət Birliklərinin nəzarətində olan regionlarda təhlükəsizlik yaratmaqdır. Son zamanlar yezidilərin təxminən 90%-i hələ də Sincara qayıtmamışdırb.

İraq Kürdüstanı bölgəsinin Kürdüstan Demokrat Partiyası (KDP) ilə gərginlik var, çünki KDP yenidən Sincar dağlarında hökmranlıq etmək istəyir. Bir çox yezidi buna görə xəyanətə uğramış hiss edir və özünümüdafiə və qətiyyətə üstünlük verir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ezidxane Asayish expands". ANF News (ingilis). Ajansa Nûçeyan a Firatê. 18 Jul 2019. 16 August 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 August 2019.
2. ↑  "Asayîşa Êzdîxanê hat avakirin". 6 July 2016. 6 July 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 September 2019.
3. 1 2  ""Sicherheitskräfte Êzîdxans": YBŞ bildet eigene Sicherheitskräfte aus". ÊzîdîPress. 10 July 2016. 15 August 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 July 2016. Retrieved 24 July 2016. (in German language)
**Etrusk mifologiyası**

Etrusk əfsanəsinə görə, əvvəllər köçəri yaşamla keçinən etrusklar bir gecə ulduzdan qopan işığın yerə düşdüyünü görürlər. Zərbə ilə yerə dəyən işıq parçalanıb kiçik gümüş güzgülərə çevrilir. Etrusklar həmin yeri qazırlar, oradan uşaq görkəmində, lakin saçı ağarmış möcüzəli bir adam çıxır. Taq *(Taqes)*adlanan və gələcəkdən xəbər verən bu müdrik etrusklaraçox şey öyrədir.İtalyada ilk sikkələrin basılması da əvəzolunmaz görücü Taqın məsləhəti ilə gerçəkləşir. Taq çıxan yerdə etrusklar **Tarkvini** adlı şəhəri salınır.Dini və siyasi mərkəzə çevrilən bu şəhər Roma yaranandan sonra ona tabe olur. Tarixdən bəllidir ki, dəmir çağının başlandığı dövrdə bir çox xalqlarda mifik qəhrəmanlar sırasından peyğəmbər obrazı yaratma meyli artmışdı. Bu çağda etrusk kahinləri də Taq adlı birindən tanrı elçisi kimi danışırlırdı.

Tanrılar
--------

Etrusk dünya görüşündə dini baxışlar ilə sosial qurumların arasında bir uyğunluq vardı. Toplumun müstəqil qəbul edə bilən səlahiyyətli vahid hökmdarı olmadığı kimi, etrusk panteonları sistemində də baş tanrı *Tin* yalnız böyük tanrılar şurasına başçılıq edir, vacib məsələlərin həllini tapmaqda yardımcı olurdu. Tinin mahiyəti romalıların Yupier tanrısında təcəssüm edirdi. Həmçinin, Tin yunanlıların Zevsilə müqayisə olunur. Etrusk panteonları sırasında Tin ilə yanaşı Uni və Minerva adlı tanrıçalar da yetkili sayılırdı. Göydəki bu üçlük kimi Yeraltı dünyanın da öz tanrıları vardı.Əsas fəaliyyəti yeraltı dünyada ölənlərin ruhunu daşımaqda olan **Turms**, burada əsas yeri tutan Aita, romalıların Bakx adlı tanrısının qarşılığı Fersifay və müxtəlif demonlar bəllidir.

Demonlar
--------

Yeraltı dünya demonlarından Xarontesin vəzifəsi ölənləəri o biri dünyaya aparmaqdır.Bu demonların adı daha çox *Xaru, Xarun(Karun)* şəklində yazılır.**Fransua basırığından** tapılan freska üzərində Xarunun əlində böyük çəkic vardır. Ümumiyyətlə, etrusk ənənələrində ölənin alnına kiçik bir çəkiclə toxunmaq adəti vardı və bu ritualı kahinlər də icra edirmiş. Bu ritual Vatikanda hələ də davam edir, pontifi öləndə kiçk gümüş çəkici alnın atoxundururlar. Ölülər diyarında qorxunc demonlardan biri Tuqulqa (Tuxulka) adını daşıyır. Bu qorxunc demon əlində ilan yırtıcı quş görkəmində bir yaratıq olduğu düşünülür. Etrusklarda ölən adamın ruhu (qutu) ilə bağlı inanclar var. Yeraltı dünyada kiçik boylu adam fiqurunda təsvir olunan ruhlar bəzən fantastik heyvan( barsla atın qarışığı ) və ya at üzərində yüyəni əlində tutmuş qanadlı mələk *Vant* tərəfindən Ölülər diyarına sahiblərindən sayılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Firudin Ağasıoğlu Cəlilovun "Etrusk-Türk bağı" səh. 28-29
2. ↑  Firudin Ağasıoğlu Cəlilovun "Etrusk-Türk bağı" səh.38-39
3. ↑  Firudin Ağasıoğlu Cəlilovun "Etrusk-Türk bağı" səh.47,48,49
| Qiymətli kağızlar |
| --- |
|  |
| Səhm |
| adi • xüsusi • sahibi |
| İstiqrazlar |
| Avroistiqraz • FKİ |
| 
Digər |
| Emitent seçimi
Əmanət sertifikatı
Qəbz
Depozit sertifikatı
Səyahət yoxlaması
Yerləşdirmə
İnvestisiya payı
Veksel
sadə • ötürülə bilən
Qəbul edilmiş veksel
Faiz vekseli
İndossament • Konosament
Veksel uçotu
Depozitar qəbz
Amerika • Qlobal
İstiqrazlar
Avroistiqraz • FKİ
Anbar sertifikatı
Sadə • İkiqat |
| Emissiya
Yerləşdirmə
Dövriyyə
Ticarət
Satınalma |
| * b
* m
* r
 |

**Depozitar qəbz** (*ing.* depositary receipt) — xarici şirkətin səhm və ya istiqrazlarının mülkiyyət hüququnu təsdiq edən qiymətli kağız.

Tətbiqi
-------

Özündə bu, xarici şirkətlərin səhmlərinə (istiqrazlarına) investisiya qoyuluşu qadağanını aradan qaldırmağa imkan verən ikinci dərəcəli qiymətli kağızdır. Depozitar qəbzləri daxili qiymətli kağızlar statusunda qalmaqla əsas aktivlərin bütün hüquqlarını təmin edir.

Bir ölkədə ilkin qiymətli kağızlar depozitar bankın adına kastodian banka yerləşdirilir, digər ölkədə isə emitent bu qiymətli kağızlardan imtiyazlardan istifadə etmək hüququ verən depozitar qəbzlər verir. Nəticədə qəbzin alıcısı onu istənilən vaxt depozitə qoyulmuş səhmlərin müvafiq məbləğinə dəyişmək hüququnu əldə edir.

Depozitar qəbzlərin növləri
---------------------------

Depozitar qəbzlərinin ən məşhur növləri:

* Amerika depozit qəbzləri (ADR — American Depositary Receipt);
* Avropa depozit qəbzləri (EDR — *European depository receipts*);
* qlobal depozitar qəbzləri (GDR — Global Depositary Receipt);
* digər az yayılmış növlər.

Emitent şirkətin ölkəsindən kənarda iki və ya daha çox ölkənin bazarlarında yerləşdirilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Adam Hayes.* "Depositary Receipt Definition" (ingilis). Investopedia. 2019-04-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-20.
**Etolin adası** (*ing.* Etolin Island) — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Uels Şahzadəsi adası (qərb) və Vrangel adası (şimal-şərq) arasında yerləşir. Uzunluğu təxminən 48 km, eni isə 35 km-dir. Adanın sahəsi 878,1 km²-dir. Bu göstərici onu ABŞ-də 24-cü ən böyük ada edir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına görə əhalinin sayı cəmi 15 nəfərdir.

Adanın xəritəsi ilk dəfə 1791–1795-ci illərdə Vankuver ekspedisiyası zamanı, 1793-cü ildə Ceyms Constoun tərəfindən çəkilib. O, yalnız cənub-qərb və şərq sahillərinin xəritəsini çəkir, buranın ada olduğunu heç vaxt öyrənmək ona qismət olmur. Əvvəlcə ada York Hersoqu olaraq adlandırılmışdır, lakin Alyaska satıldıqdan sonra ABŞ səlahiyyətliləri tərəfindən Etolin adlandırılmışdır. Ada yeni adını 1840–1845-ci illərdə Rusiya Amerikasının qubernatoru Adolf Etolinin şərəfinə almışdır.

Adanın bütün ərazisi Tonqass Milli Meşəsinin bir hissəsidir.

Braunson adası Etolin adasının cənub-şərq sahillərində yerləşir, adalar ensiz Kanoe boğazı ilə ayrılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Vancouver, George, and John Vancouver. A voyage of discovery to the North Pacific ocean, and round the world. — London: J. Stockdale, 1801.
2. ↑  "*Statement of facts regarding the Alaska boundary question*, p.1383". 2011-05-27 tarixində arxivləşdirilib. Alexander Begg, Report to the Attorney-General of British Columbia, 1902.
**Virciniya Çerrill** (*ing.* Virginia Cherrill) — ABŞ aktrisası. Daha çox Çarli Çaplinin "Böyük şəhərin işıqları" filmindəki kor gülsatan qız rolu ilə tanınır.

Həyatı
------

Virciniya Kartheyc şəhərinin yaxınlığında yerləşən İllinoysda Ceyms E. Çerrill və Blanş Uilkoksun ailəsində anadan olmuşdur. Müəyyən bir yaşa çatandan sonra o, Hollivuda gedir və təsadüfən boks yarışında Çarli Çaplinlə tanış olur. Virciniya onun diqqətini cəlb edir və Çaplin qızı "Böyük şəhərin işıqları" filmindəki kor gülsatan qız roluna dəvət edir. Lakin çəkilişlər zamanı onların münasibətləri elə də asan olmamışdı. Hətta Çaplin Virciniyanı çəkilişlər başlayandan bir neçə gün sonra qovmaq istəmişdi. Məşhur rejissorun fikri bu rola Corcio Heyli dəvət etmək idi. Amma artıq çəkilmiş səhnələrin yenidən çəkiləcəyi zamanı çoxlu vəsait xərclənəcəyini görən Çarli Çaplin Virciniyanı çəkilişlərə qaytarır.

Virciniya Çerrill sonralar da bir neçə filmdə göründü. Lakin o, 1936-cı ildə öz kino fəaliyyətini dayandırır.

Virciniya 4 dəfə ərə getmişdi. Onun ikinci əri aktyor Keri Qrant (1934-1935), üçüncü əri Cersinin 9-cu qrafı Corc Çayld-Villers (1937-1946) olmuşdur. Bu nikahın bağlanmasından sonra Virciniya qrafinya titulunu daşımışdı. 1948-ci ildə isə o, Florian Martiniyə ərə gedir. Virciniya həyatının sonuna qədər onunla birlikdə Santa-Barbarada ömür sürmüşdür. O, 14 noyabr 1996-cı ildə elə həmin şəhərdə 88 yaşında vəfat etmişdir.

Virciniya Çerrill Hollivudun "Şöhrət xiyabanı"nda ulduza malikdir.

Filmoqrafiya
------------

| İl | Azərbaycanca adı | Orijinal adı | Rol |
| --- | --- | --- | --- |
| **1928** | Hava sirki | *ing.* The Air Circus | *Ekstra* |
| **1931** | Böyük şəhərin işıqları | *ing.* City Lights | *kor qız* |
| **1931** | Nəsil | *ing.* The Brat | *Ancela* |
| **1931** | Heyranedici | *ing.* Delicious | *Dayana Van Berq* |
| **1931** | Qızlar diqqət istəyir | *ing.* Girls Demand Excitement | *Coan Medison* |
| **1933** | Təəssüf | *ing.* The Nuisance | *miss Rezerford* |
| **1933** | Çarli Çanın böyük hadisəsi | *ing.* Charlie Chan's Greatest Case | *Barbara Uinterslip* |
| **1933** | Zirək işçilər | *ing.* Fast Workers | *Virciniya* |
| **1933** | O bunu götürə bilməz | *ing.* He Couldn't Take It |  |
| **1933** | Xanımlar sevməlidir | *ing.* Ladies Must Love | *Billin məşuqəsi* |
| **1934** | Pul dəlisi | *ing.* Money Mad | *Linda* |
| **1934** | Bəyaz qızdırma | *ing.* White Heat |  |
| **1935** | Xüsusi gecikmə | *ing.* Late Extra | *Canet Qrem* |
| **1936** | Təhlükəli sular | *ing.* Troubled Waters | *Cyun Elkhart* |
| **1983** | Naməlum Çaplin | *ing.* Unknown Chaplin | *özü* |

İstinadlar
----------

1. ↑  "Legendary Cary Grant - Wives". 2016-10-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-10.

Xarici keçidlər
---------------

* Virciniya Çerrill — IMDb səhifəsi
**Amerika bizonu** (*lat.* Bison bison) — boşbuynuzlular fəsiləsinin öküzlər yarımfəsiləsinə aid növ.

Bizonun hündürlüyü 2 m, uzunluğu isə 2,5–3 m-ə çatır. Bədənindəki yun sıx olub boz-qonur rəngdə, baş və boyundakı yun isə qara-qonur rəngdədir. 
Bədənin ön hissəsi daha uzun tüklərlə örtülüdür. Başın alın hissəsi gnişdir. Kiçik qalın buynuzları yanlara doğru uzanıb. Buynuzların uc hissəsi içəriyə doğru yönəlib. Qulaqları qısa və ensizdir. Gözləri böyük və tünd rəngdə, boynu qısadır.

Amerika bizonu Avropa bizonuna çox oxşayır. Bəzi alimlər onun ayrı növ deyil, zubrun növ dəyişikliyinə uğraması hesab edirlər. Erkəklərinin kütləsi 1140 kq-a çatır. Bu növə aid iki yarımnöv var: düzənlik bizonu (Bison bison bison) və meşə bizonu
(Bison bison atabascae)
Bizon səhra, düzənlik şəraitinə uyğunlaşmışdır. Lakin meşə forması da vardır. Meşə bizonları iri və tünd rənglidirlər. Bizonlar, adətən, avqust və sentyabr aylarında hövrə gəlirlər. Boğazlıq dövrü 9 aydır. Bizon buzovu tünd-qırmızı rəngdə doğulur və 10 ay müddətində ana altında bəslənir. Ayaqlarının qısa olmasına baxmayaraq, bizon sürətlə qaçır, yaxşı üzə bilir, hətta böyük çayları üzüb keçir. Bizon mouldamır, onun səsi gurultunu xatırladır. Qorxuya və səsə olduqca həssasdır. Bizon əti camış əti kimi tünd rənglidi, inəklərinin əti yağlıdır. Dərisindən vaxtilə yerli əhali isti paltar,yatacaq, yəhər və başqa şeylər hazırlayırdı. Bizon sümüklərindən bıçaq və ox ucluğu, dırnaqlarından və buynuzlarından yapışqan, vətərlərindən sap, uzun tüklərindən möhkəm kəndir hazırlamaq üçün geniş istifadə edilirdi. Bizonun yumşaq tükü 4 kiloqrama çatır və qoyun yunu kimi möhkəm parçalar və isti paltar toxumaq üçün işlədilir. Bizonlar zooparkların məhdud şəraitində artıb çoxalırlar. Bizonların az bir hissəsi əhliləşdirilmişdir. Amerika bizonu adi qaramal ilə çarpazlaşdırıldıqda iri balalar əldə edilir. Hibridlərin yalnız dişi fərdləri artıb-çoxalmaq qabiliyyətinə malikdir. Bizonun ətlik Aberdinanqus cinsli buğalar ilə çarpazlaşdırılması nəticəsində Kanadada katalo adlanan yeni hibrid ətlik cins yaradılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. ↑  Bison Specialist Group Norht America.

| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Bison bison* | 
* Wikidata: Q82728
* Wikispecies: Bison bison
* ADW: Bison\_bison
* BioLib: 33791
* EoL: 328109
* EPPO: BISOBI
* Fossilworks: 44511
* GBIF: 2441176
* iNaturalist: 42408
* IRMNG: 11059079
* ITIS: 180706
* IUCN: 2815
* MSW: 14200669
* NBN: NHMSYS0020975270
* NCBI: 9901
* TSA: 2699

 |
| *Bos bison* | 
* Wikidata: Q52175200
* FEIS: bobi
* GBIF: 2441178
* IRMNG: 10586647
* ISC: 91401
* ITIS: 203618

 |
**Qarnıyarıq dağı** və ya **Ara dağı** (*erm.* Արա լեռ, translit. *Ara ler*) — Ermənistan ərazisində yerləşən sönmüş vulkan. Zirvə hazırda Ara olaraq adlandırılır. İnzibati baxımından Araqacotn mərzi ərazisində, Kotayk mərzi ilə sərhəddə yerləşir. Zirvə Zəngiçay və Abaransuçay arasında qərarlaşır. Vulkanik zirvənin hündürlüyü 2577 metrə bərabərdir. Vulkan halqaya bənzər kraterə malik olub, düz olmayan konusludur. Dağda faydalı qazıntılardan adnezitobazalt və andezit mövcuddur.

Flora
-----

Qarnıyarıq dağını yerləşdiyi ərazi yarımsəhra iqliminə malikdir. Əsasən quru torpaq və yovşalı kolluqlarla örtülmüşdür. Zivə hissəsi əsasən çöllükləri xatırladır. Zirvənin şimal ətəklərində palıd ağacları və iri kolluqlara rast gəlmək mümkündür. İlin isti dönəmində dağın ətəkləri gözəl güllərlə örtülür.

Fauna
-----

Dağın ətəklərində çoxlu sayda heyvan növlərinə rast gəlmək mümkündür. Daşlıq ərazilərdə ən çox rast gəlinən heyvanlar zəhərli ilanlardır.

Əfsanə
------

Ermənilər dağın adını əfsanəvi olan erməni çarı Gözəl Aranın adı ilə bağlamağa çalışırlar. Əfsanəyə görə Ara Assuriya hökmdarı Semiramidlə döyüşdə bu Ara dağının ətəklərində mövqe tutmuşdur.

Əfsanəyə görə Aranın qəbri Qarnıyarıq dağında yerləşən mağarada yerləşir. Zirvə uzaqdan əlini sinəsinə qoymuş insanı xatırladır

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Xəritə (1903)[*ölü keçid*]
2. ↑  "Qarnıyarıq dağı (ermənicə Ara)". 2011-05-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-01.
Üfüqi mərkəzdənqaçma nasosu
**Mərkəzdənqaçma nasosu** ən geniş yayılmış nasos növüdür. Bu nasoslar həm soyuq, həm də isti halda olan suların, özlülüyü yüksək olan və aşındırıcı mayelərin, suyun qruntla, torfla, şlakla və s. bərk hissəciklərlə qarışığını nəql etmək üçün tətbiq olunur. 
Mərkəzdənqaçma nasosunun ümumi təsviri şəkildə verilmişdir. Bu nasoslar üçün mayenin fasiləsiz axması səciyyəvidir. Nasosun işçi üzvü üzərində pərlər bərkidilmiş rotordan ibarətdir. Rotor fırlanan valda oturdularaq çox hallarda bir başa elektrik mühərriki ilə əlaqələndirilir. Fırlanan rotorun pərləri mühərrikin enerjisini mayeyə verərərək mayedə təzyiq yaradır. 
Mühərrikin gövdəsinin orta hissəsində təzyiq kənarlarına nisbətən aşağı olduğundan mərkəzdənqaçma qüvvəsinin hesabına) maye girişdən çıxışa doğru hərəkət edir. Nasosun işçi çarxı həm bir tərəfli, həm də ikitərəfli hazırlana bilir.
Mayenin nasosun oxuna nisbətən hərəkət istiqamətinə görə mərkəzdənqaçma nasosları radial, yarımoxboyu və oxboyu olaraq fərqlənirlər.

Tətbiq sahəsi
-------------

Mərkəzdənqaçma nasosları energetik nasoslarda tətbiq edilir. Bu tip nasoslar gücündən asılı olaraq müxtəlif konstruksiyalara malik olurlar. Məsələn, tankerlərdə istifadə edilən nasosların gücü saatda bir neçə megaton olur. Mayenin vurulması üçün çox yüksək təzyiq tələb olunarsa onda çox pilləli nasoslar kara gəlir. Bu nasosların işləməsi zamanı birinici nasosu yüksək təzyiq altında tərk edən maye ikinci nasos tərəfindən sorulur və daha yüksək təzyiqlə vurulur.

Mənbə
-----

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Zəncirli yellənçəkdə mərkəzdənqaçma qüvvəsinin təsiri altında adamlar xaricə dartılırlar.
**Mərkəzdənqaçma qüvvəsi** maddi nöqtənin çevrə və ya əyri xətli trayektoriya üzrə hərəkəti zamanı yaranan və sürət vektoruna perpendikulyar istiqamətdə yönələn qüvvədir. Bu qüvvə, həcmi qüvvə kimi də başa düşülür, yəni sürətin istiqaməti dəyişdikdə hər bir elementar kütlənin ətaləti dəyişir və nəticədə həm daxili, həm də xarici təsir qüvvələri yaranır. Bu qüvvə d’Almeber prinsipinə əsasən digər qüvvələrlə tarazlıqda olur. Əgər kütləsi m olan cism r radiusuna malik əyri üzrə hərəkət edərsə onda həcmi qüvvələr toplanaraq mərkəzdənqaçma qüvvəsini yaradır: F=m\*v2/r.
Bu qüvvə kütlə ilə ağırlıq mərkəzinin bucaq təcillənməsinin hasilinə bərabər olur və sonuncunun əksinə yönəlir. Mərkəzdənqaçma qüvvəsinin qiyməti, istiqaməti və ümumiyyətlə mövcudluğu cismin araşdırıldığı koordinat sisteminə nəzərən müəyyən edilir. Məsələn, ətalət sistemində heç bir mərkəzdənqaçma qüvvəsi yaranmır. 

Bu qüvvənin yaranması üçün umumi şərt kimi götürülür ki, əgər bir sistem ətalət sistemində müəyyən bucaq sürəti (ω) ilə fırlanırsa onda fırlanan sistemdə yerləşən cismdə mərkəzdənqaçma qüvvəsi yaranır. Nisbi koordinat sistemində vəziyıtləri ρ- radius vektoru ilə verilmiş, kütləsi m olan cismin nisbi hərəkətini təsvir etmək üçün qüvvələr tarazlığı həcmi qüvvə ilə yanaşı Koriolis qüvvəsi ilə tamamlanmalıdır: F=-m\*ω(ω\*ρ). Burada göstərilən F qüvvəsi ρ və ω-dan keçən müstəvi üzərində yerləşir və ω-ya perpendikulyar olur. Buradan göründüyü kimi mərkəzdənqaçma qüvvəsi cismin sürətdə olan halından yox, təcillənən sistemin bucaq sürətindən asılıdır. Müxtəlif sistemlərdə yerləşmiş müşahidəçilər eyni cism üçün müxtəlif qüvvələr müşahidə edə bilərlər.

Mənbə
-----

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
**Qarniyerit – (Ni, Mg)6 (OH)8 [Si4 O10]** — Monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Xassələri
---------

Rəng – alma kimi yaşıl, mavi çalarlı-yaşıl, otu-yaşıl, zümrüdü-yaşıl, yaşıl; Mineralın cizgisinin rəngi – açıq-yaşıl; Parıltı – yağlı, tutqun; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 2,2-2,7; Sərtlik – 2-2,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {001} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qabıqlı; Morfologiya – kristallar: mikrolifli, mikrovərəqvari; Mineral aqreqatları: kollomorf, böyrəkvari, sıx, gizlikristallik kütlələr, qabıqlar.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Nikelli hiperbazitlərin aşınması zamanı əmələ gəlir. Bəzən karst boşluqlarında əhəngdaşları ilə serpentinitlərin sərhədində qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: nikelli-xloritlər, talk, kvars, opal, xalsedon, vermikulit, serpentin qrupu mineralları. Mineralın tapıldığı yerlər: Yeni Kaledoniya adası; Revden və Ufaley yataqları (Rusiya); Azərbaycanda Kiçik Qafqazın ofiolit formasiyası süxurlarının aşınma qabığında və xromit filizlərində aşkar edilmişdir.

Tətbiqi
-------

Mühüm nikel filizidir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Universalis |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2780360778 |

* GARNIERITE
**Təndir kababı** — Əsasən Orta Asiya xalqlarına məxsus ətdən hazırlanan kabab növü

Qısa məlumat
------------

Tandır kavap və ya tono kavap (uyğurca tono kavap — tonur kavap) və ya tandır kabob (özbəkcə - tandir kabob) — Mərkəzi Asiyada ətdən hazırlanmış məşhur qızardılmış yeməyin adıdır. "Tandıre" adlanan xüsusi sobada bişirilir. Özbəklər onun öz milli yeməyi hesab edirlər.

Hazırlanması
------------

Yeməyin hazırlanması üçün adətən quyruqlu qoyunların ətindən və dağlıq rayonlarında keçilərin ətindən istifadə olunur. Yemək tez-tez ardıcın ( Asiyada ardıcın müxtəlif dağlıq növləri vardır) iynəyarpağıyla (iynəyarpaqlı ağacın budağıyla) ədviyyat vurulur və bu da ona xüsusi dadı verir.
Bu yeməyi təndirdə hazırlayırlar. Havanın girişini məhdudlaşdırılmaqla və təndirin ağzının sıx tıxanmasıyla yüksək temperatur əldə edilir. Sonra onu dəmir tavaya çıxardırlar .
Qədimdən Türkistanın ərazisində xüsusi yolla hazırlanmış qoyun əti köçərilərin, döyüşçülərin və səyahətçilərin sevimli yeməyi idi. Yürüş zamanı hazırlanan bu üsul olduqca sadədir. Yerdə çuxuru bir metrə və təxminən eyni diametrə qədər dərinliklə qazırdılar, ona odunları qoyurdular. Yanacaq kömürlərə qədər yanırdı, qoyunu kəsilirdi, onu böyük tikələrə ayırırdılar,duz səpilirdi, qalın taxta şişlərə keçirirdilər. Sonra isti çuxura salırdılar və onun üstündən şüvüllər qoyurdular, keçəylə örtürdülər.Yerdə onun qalın tərəfiylə qatıyla səpirdilər və gözləyirdilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Təndir kababı". 2017-11-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-05-09.
**Məmməd Tağı oğlu Tağıyev** (28 aprel 1921 – 1994) — Azərbaycan filoloqu, filologiya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Məmməd Tağıyev 28 aprel 1921-ci ildə anadan olmuşdur. O, 1954-cü ildə Moskva şəhərində namizədlik, 1966-cı ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1968-ci ildə professor elmi adı almışdır.

Məmməd Tağıyev 1963–1970-ci illərdə BDU-da Rus dilçiliyi kafedrasının müdiri, 1970–1972-ci illərdə Bakı Slavyan Universitetinin rektoru, 1972–1994-cü illərdə Müasir rus dili kafedrasının müdiri olmuşdur.

Məmməd Tağıyev "Qırmızı əmək bayrağı", "Qırmızı ulduz" ordenləri və medallarla təltif edilmişdir. O, Respublikada rusistikanın təməlini qoymuş və rus dilçiliyi sahəsində elmlər doktoru adım almış ilk azərbaycanlıdır.

Məmməd Tağıyev rus dilçiliyi problemlərinə dair ümumittifaq elmi konfranslarında, SSRİ Müəllimlərinin III Qurultayında (Moskva, 1978) məruzələr etmişdir. O, rusistikanın leksikologiya, leksikoqrafiya, frazeologiya, frazeoqrafiya, fonologiya, dil tarixi, sintaksis və linqvometodika kimi sahələrində 200-ə yaxın elmi əsərin, milli məktəblərdə rus dilinin tədrisi məsələlərinə dair tədqiqatların, Azərbaycan məktəbləri üçün rus dili dərsliklərinin müəllifidir. Məmməd Tağıyev elmi kadrların hazırlanmasında böyük xidməti olmuşdur.
Məmməd Tağıyev 1981-ci ildə Əməkdar elm xadimi adına layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Bakı Dövlət Universitetinin professorları. — Bakı, 2014
**Cəmilə** — Orxan Kamalın yazdığı roman.

Məzmun
------

Çox gənc yaşlarında həyat mübarizəsi ilə qarşılaşan Orxan Kamal ürəyində iz buraxan hər şeyi ədəbiyyata köçürüb. Yaşadıqları, şahidi olduqları, müşahidə etdikləri qələminin ucunda hekayəyə, romana, tamaşaya, şeirə çevrildi. O, həyatı çox sadə dildə təsvir etsə də, sanki ustad rəssamın fırçası ilə çəkirdi. Halbuki o, ağrı-acı, çarəsizlik və yoxsulluğu təsvir edərkən belə, misraları arasında həmişə yaşamaq sevinci, ümid var idi. "*Cəmilə*" Orxan Kamalın həyatından sətirləri aşıb-daşdıran bir romandır. Arxa planda 1934-cü ildə Adanada bir kasıb fəhlə məhəlləsi və işçilərin dolanışıq mübarizəsi izah edilir; Bosniyalı gözəl qız, fəhlə Cəmilə ilə ayda 24 lirə 95 kuruş cəza alan Katib Necatinin sevgi hekayəsi. Orxan Kamal öz qəhrəmanlarını və yaşadıqları mühiti özünəməxsus realizmi ilə təsvir edərkən, cəmiyyətin bütün yoxsulluğuna, düşmənçiliyinə, prinsipsizliyinə, duyarsızlığına qarşı insanları ayaqda tutan həmrəylik və dostluq bağlarının möhkəmliyini vurğulayır.

Xarici keçidlər
---------------

* Cemile — Orhan Kemal
* Cemile
* Cemile
* "Qanun Nəşriyyatı".
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Mütərcim.

 **"Mütərcim" Tərcümə və Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi** — Azərbaycanda nəşriyyat

1993-cü ildən fəaliyyətə başlayan "Mütərcim" Tərcümə və Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi Azərbaycanda yaranan ilk özəl nəşriyyatlardandır. Əsasən, tərcümə ədəbiyyatlarının, lüğətlərin, ensiklopediyaların, ali və orta ixtisas məktəbləri üçün dərslik, dərs vəsaitlərinin nəşri sahəsində ixtisaslaşmışdır. İldə 100-120 adda kitab nəşr edir.

Tarixi
------

1993-cü ildən fəaliyyət göstərən "Mütərcim" - Tərcümə Mərkəzinin təsisçiliyi ilə fəaliyyətə başlamışdır.

Mükafatları
-----------

Nəşriyyat 1999 və 2001-ci illərdə "İlin nəşriyyatı" adına layiq görülmüşdür. Bir sıra respublika və beynəlxalq kitab sərgilərinin nominantı olmuşdur. Müxtəlif kitab sərgi və yarmarkalarda nəşriyyatın çap etdiyi kitablardan A.Hacyevin «Ренессансный мир «Хамсе» Низами Гянджеви» - "ən məzmunlu kitab", R.Əkbərovun «İlk tibbi yardım» kitabı – «tibbi biliklərin təbliği», V.Yusiflinin «Tənqid də yaradıcılıqdır» kitabı – "ən yaxşı tənqidi kitab", T.Cəfərovun «Тйрко-славйанскийе связи в литературе древней Руси» kitabı – "ən yaxşı ədəbiyyat tarixi kitabı", R.Əkbərovun «Povest və hekayələr» kitabı – "ilin satira kitabı", F.Dostoyevskinin «Karamazov qardaşları» romanı (tərcümə edəni Telman Vəlixanlı) – "ilin bədii tərcümə kitabı", «Dilçilik ensiklopediyası» – "ilin filoloji layihəsi", həmçinin «Mütərcim» jurnalı – "ilin tərcümə jurnalı" və s. nominasiyaların qalibi olmuşdur.

Yerli və xarici əlaqələri
-------------------------

Nəşriyyat respublikanın yaradıcı birlikləri (Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi, «Содружество», «Луч», «Южный треугольник» və s.), respublikanın və xarici ölkələrin nüfuzlu ali təhsil ocaqları (Bakı Dövlət Universiteti, Bakı Slavyan Universiteti, Azərbaycan Dillər Universiteti, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti, əl-Fərabi adına Qazaxıstan Dövlət Universiteti, A.S.Puşkin adına Dövlət Rus Dili İnstitutu, Voronej Dövlət Pedaqoji İnstitutu (Rusiya) və s. elmi-tədqiqat müəssisələri (AMEA-nın Ədəbiyyat, Dilçilik İnstitutları və s. Təhsil Problemləri İnstitutu), həmçinin xarici ölkələrin bir sıra nəşriyyat və jurnalları («Златоуст», «Спутник+», «РАЕ», «Росиздат», «Литера», «Наука и жизнь Казахстана» və s.) ilə sıx əməkdaşlıq edir.

Xarici keçidlər
---------------

*

İstinadlar
----------

* «Mütərcim» Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi Arxivləşdirilib 2012-08-25 at the Wayback Machine