recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**1,4- Butandiol** (butilenqlikol) C₄H₁₀O₂ - üzvü birləşmə, İki atomlu spirt, rəngsiz qatı mayedir.

Alınması
--------

1,4-Butandiol, katalizatorun iştirakı ilə 110-130 0 C temperaturda və 200-300 atmosfer təzyiqində sulu məhlulda 1,4-butindiolun hidrogenləşdirilməsi yolu ilə əldə edilir. 
1,4-Butandiol, həmçinin, katalizator kimi ağır metal asetilenidlərdən istifadə edərək formaldehidin asetilenlə yüksək təzyiqdə aparılan reaksiya zamanı alınır.

{\displaystyle {\mathsf {2HCHO+\ HC\equiv CH\ \rightarrow HOH\_{2}CC\equiv CCH\_{2}OH}}}
1,4-Butandiol malein anhedridindən alınma üsuluda var. Malein anhedridi metil efirinə çevrilir və sonra hidrogenləşir.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Kimyəvi xassələrinə görə 1.4 – Butandiol tipik qlikoldur. 

1. Karbon turşularla (katalizatorun iştirakı ilə) qarşılıqlı təsir göstərir və karbon turşularının anhidritləri və turşu xloranhidridləri ilə mürəkkəb efirlər əmələ gətirir.
2. 1,4-butanediolun sulu məhlulları ortofosfor turşusu iştirakı ilə qızdırıldıqda, tetrahidrofuran əmələ gəlir.

Toksikliyi
----------

1.4 – Butandiol etanola bənzəyir, insanlara narkotik təsir göstərir. Doza həddi artıq olarsa başgicəllənmə, qusma, zəiflik, yuxululuq, ağır zəhərlənmə və hətta ölümə səbəb ola bilər.
Dəri ilə təmasda, qıcıqlanma və allergik reaksiyalara səbəb ola bilər, buna görə də onunla işləyərkən qoruyucu geyim və əlcəklərdən istifadə etməlisiniz.

Tətbiqi
-------

1.4 – Butandiolun tətbiqi çox genişdir. Hər il bir million ton 1.4 butandiol istifadəyə verilir. Tibdə dərman preparatların və ekstratların alınmasında istifadə olunur. Toxuculuq, parfümeriya və qida sənayesində geniş istifadə edilir. Kimya sənayesində polimerlərin, sintetik liflərin istehsalı üçün xammal olaraq və həlledici kimi istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

1. Юкельсон И. И. Технология основного органического синтеза. — М.: Химия, 1968. — 848 с
2. Химическая энциклопедия.Том 4. Москва, Большая российская энциклопе- дия, 1995
**Sergey Nikolayeviç Ryazanski** (*rus.* Серге́й Николаевич Рязанский; 13 noyabr 1974, Moskva) rus kosmonavt.2003-cü ildə IMBP-6 kosmonavt qrupunun komandiri seçildi, lakin sonradan TsPK Kosmonavt Qrupuna verildi.Ryazanski, Soyuz TMA-10M / Expedition 37 / Expedition 38 missiyasında ilk kosmik uçuşunu 2013-cü ilin sentyabrından 2014-cü ilin martına qədər etdi. 2017-ci ildə kosmosa qayıdan Ryazanski Soyuz MS-05 komandiri idi və 52/53 ekspedisiyasında uçuş mühəndisi vəzifəsini icra etmişdi.

Şəxsi məlumatlar
----------------

Ryazanski 13 noyabr 1974-cü ildə Moskvada anadan olub. Sputnik erasının baş sovet rəhbərliyi dizayneri Mixail Ryazanskinin nəvəsidir.Birinci arvadı Lyubava Dmitrievna idi boşandıqdan sonra ikinci həyat yoldaşı Alexandra ilə evləndi.İlk evliliyindən bir oğlu və iki qızı, ikinci evliliyindən bir oğlu var.

Təhsili
-------

Sergey Ryazanski Moskva Dövlət Universitetində oxuyub və 1996-cı ildə biokimya ixtisası üzrə məzun olub.Universitetdən sonra Biotibbi Problemlər İnstitutunda tədqiqatçı kimi işə başlayıb.

Kosmonavtlıq karyerası
----------------------

Ryazanski 2003-cü ildə tədqiqat və sınaq kosmonavtı seçildi.2005-ci ildə təhsili başa vurdu. 2009-cu ildə Mars 500 proqramının ikinci mərhələsi çərçivəsində 105 günlük bir missiyada iştirak etdi.

### Ekspedisiya 37/38

Ryazanski
11 mart 2014-cü il tarixində Soyuzun göyərtəsinə qayıtmazdan əvvəl Ekspedisiya 37/38-də Uçuş Mühəndisi vəzifəsində çalışmışdır.

### Expedisiya 52/53

```
2017-ci ildə Soyuz MS-05 missiyasında Expedisiya 52/53-də də çalışıb.
```

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  .
Keçmiş Kokaral adası.
**Kokaral** və ya **Kuqaral** (Yaşıl ada) — Qazaxıstanın Qızılorda vilayəti Aralsk rayonu ərazisində yerləşən keçmiş ada.

1973-ci ilə qədər Aral dənizinin şimalında mövcud olan ada. Ada 273 km² (1960) sahəyə malik olmuşdur. Hündürlüyü 163 metrdir (Daut dağı). Gilli-qumlu suxurlardan təşkil olunmuşdur. Üzəri yarımsəhra bitkiləri ilə örtülmüşdür. Şimaldan Şevçenko körfəzi, qərbdən Auzı-Kokaral boğazı, şərqdən Berqa boğazı ilə yuyulur. Şimal sahillərində Kokaral, Avan və Akbastı kəndləri vardır.

1973-1987-ci illər ərzində yarımadada olmuşdur. 1987-ci ildən Kiçik Aral ilə Böyük Aral arasında bərzəxə çevrilmişdir.

2005-ci ildə Berqa boğazı üzərində Kokaral bəndi inşa edilmişdir. Bununla da, Böyük Arala axan suyun qarşısı alınmışdır.

Həmçinin bax
------------

* Kokaral bəndi
* Berqa boğazı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Kəlbəcər tuneli** — Kəlbəcər rayonu ərazisində, Ağdərə-Kəlbəcər yolundan cənubda, Lacın-Kəlbəcər yolunun üzərində yerləşən strateji əhəmiyyət daşıyan tunel. Tunel 1960-cı ildə istifadəyə verilmişdir. Tərtər çayının qollarından biri olan Tutqun çayının kanyona bənzər dar dərəsinin qarşısında inşa edilmişdir. Tunel rayonun 35 kəndini rayon mərkəzi ilə birləşdirir. Azərbaycanda avtomobil nəqliyyatı üçün nəzərdə tutulan ən uzun tuneldir.

Göstəriciləri
-------------

Əhəng daşından təşkil olunmuş qayanın daxilindən oyulmuş tunel təxmini olaraq 200 m uzunluğa malikdir. Tunelin hündürlüyü 4.70 mt, eni isə 4 mt olmaqla yalnız bir avtomoibilin hərəkətinə hesablanmışdır. Tuneldə işıqlandırma həyata keçirilməmişdir. 1993-cü ilin aprel ayının 2-sindən erməni birləşmələri tərəfindən ələ keçirilmişdir. Tunelin yerləşdiyi ərazi 10 noyabr 2020-ci ildə imzalanan atəşkəs bəyanatına əsasən 25 noyabrda Ermənistan Silahlı Birləşmələrinin Kəlbəcər rayonunu boşaldması ilə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə təhvil vermişdir.

Şəkillər
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tunel, Tutqun dərəsi və Bəhram kişinin nağılları". 2014-06-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-09.
2. ↑  "Kəlbəcərlə FOTOSÖHBƏT". 2021-11-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-07-09.
3. ↑  "Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ermənistan Respublikasının baş naziri və Rusiya Federasiyasının Prezidentinin Bəyanatı". 2020. 2020-11-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-13.
**Koimbralı İzabella** (*port.* Isabel de Coimbra) (1 mart 1432, Portuqaliya – 2 dekabr 1455) — Portuqaliya kralı V Afonsonun ilk xanımı, Portuqaliyanın kraliça-konsortu.

Həyatı
------

İzabella 1432-ci ildə dünyaya gəldi. Atası Portuqaliya kralı I Conun oğlu İnfant Pyotr, anası isə Araqon kralı IV Pyotrun nəvəsi Kataloniyalı İzabelladır. Atası İnfant Pyotr azyaşlı kral V Afonsonun taxt naibi idi. Rəvayətə görə, eyni yaşda olan İzabella və kral V Afonso bir-birini çox sevirdi. Bu səbəblə 1445-ci ildə cütlük nişanlandı. Ancaq bu nişan kralla qohum olmaq istəyən ögey əmisi Braqanzalı Afonsonun etirazına səbəb oldu. Etirazlara baxmayaraq, cütlük 6 may 1447-ci ildə evləndi. Cütlüyün bu nikahdan 3 övladı dünyaya gəlsə də, ilk övladı 1 ay sonra vəfat etdi.

Ancaq çox keçmədən atası İnfant Pyotr saraydakı nüfuzunu itirdi. 1448-ci ildə Braqanzalı Afonso kral naibi elan edildi. Onun təhrikləriylə, İzabellanın atası müəmmalı şəkildə öldü və qardaşı Con sürgün edildi. Buna baxmayaraq, İzabella öz nüfuzunu qoruyub saxladı. Hətta qardaşının sürgündən dönüşünədək Koimbra hersoqluğunun idarəsini öz əlinə aldı.

Saraydakı nüfuzundan istifadə edərək 1454-cü ildə qardaşını sürgündən geri döndürdü və ertəsi il atasına bəraət qazandıraraq onun adına şərəfli cənazə mərasimi keçirdi. Ancaq çox keçmədən, İzabella, ehtimal ki, zəhərlənərək vəfat etdi.

Övladları
---------

* İnfant Con (d. 29 yanvar 1451 — ö. fevral 1451)
* İnfanta Yuanna
* **II Con**

Mənbə
-----

* Anne Commire; Deborah Klezmer (2000). *Women in World History: A Biographical Encyclopedia*. Yorkin Publications. p. 702. ISBN 978-0-7876-4066-8

İstinadlar
----------
**İxtiofobiya** — balıq qorxusu, balıq yemək qorxusu, çiy balıqlara toxunmaq qorxusu və ya ölü balıq qorxusu kimi mədəni hadisələrdən tutmuş irrasional qorxuya (spesifik fobiya) qədər uzanır. Selakofobiya və ya qaleofobiya xüsusi olaraq köpək balıqları ilə əlaqədar qorxudur.

Etimologiyası
-------------

İxtiofobiya termini yunanca ἰχθῦς — ichthus və φόβος — phobos, "balıq" mənasını verən sözlərdən gəlir.Qaleofobiya yunanca γαλεός — galeos, "kiçik köpəkbalığı" sözündən gəlir.

Fobiya
------

İxtiofobiya psixologiyada "qeyri-adi" spesifik fobiya kimi müəyyən edilir. İxtiofobiyanın həm simptomları, həm də müalicəsi ən spesifik fobiyalar üçün ümumidir.
Amerikalı psixoloq Con Votson bir çox psixologiya kitablarında sitat gətirilən bir körpədə akvarium balığından şərtlənmiş qorxu nümunəsini və indi "tədrici məruz qalma terapiyası" adlanan üsulla qorxudan qurtulmağın bir yolunu göstərir.
Bunun əksinə olaraq, 2007-ci ildə "The Panic Room" sənədli seriyasında "radikal məruz qalma terapiyası" "həyatı təsirlənmiş" balıq fobiyası olan bir adamı müalicə etmək üçün uğurla istifadə edilmişdir.

Balıq yemək qorxusu
-------------------

Amerika Tibb Assosiasiyasının jurnalı, qidada civə kimi çirkləndiricilərin yığılmasından narahat olanlar arasında balıq yemək qorxusuna toxunan bir araşdırma məqaləsi dərc etdi.

Həmçinin bax
------------

* Fobiyaların siyahısı
* Bibliofobiya
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Medical Definition of Fear of sharks" (İngilizce). 2021-04-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-01.  (#first\_missing\_last)
**İydə** (*lat.* Elaeagnus) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin i̇ydəkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Azərbaycanda 2 növü yayılıb: **daryarpaq iydə** (*Eleagnus angustifolia*) və **Xəzər iydəsi** (*Eleaegnus caspica*). Yuxarıda göstərilənlərdən başqa, Azərbaycanda 2 növ iydə becərilir. Onlardan biri **tikanlı** və ya **daim yaşıl iydə** (*E. pungens*) o biri isə **şərq iydəsi** (*E. orientalis*) adlanır.

Azərbaycanda becərilən iydə növləri bəzək, meliorativ və eləcə də xoş dad malik meyvələri bitki hesab olunur. Onların hamısının meyvələri yeməlidir.

İydə meyvəsinin lət hissəsində 40 %-ə qədər şəkərlər vardır ki, bunların da 20 %-ni qlükoza və fruktoza təşkil edir. Bundan əlavə tərkibində selik, zülal maddələr, aşı maddələr, C vitamini, üzvi turşular, boyayıcı maddələr də vardır. Meyvəsinin lət hissəsi kalium və fosfor duzları ilə zəngindir.

Azərbaycanda becərilən iydə ağaclarının meyvələrindən xoşətirli və dadlı nemət kimi geniş istifadə olunur. Bundan əlavə meyvələrin lət hissəsindən alınan aşı və kolloidli maddələrin konsentratı olan "pşatin" preparatından mədə – bağırsaq xəstəliklərində, büzüşdürücü, bakterisid və antiseptik vasitə kimi də istifadə olunur.

Meyvələrindən həmçinin, böyrək xəstəliklərində sidikqovucu, bürüyücü maddə kimi də istifadə edilir. Bundan əlavə boğaz ağrısında, ağız nahiyəsinin iltihabında qarqara dərmanı kimi "loxtan" adı preparatı işlədilir.

İydə ağacının respublikada daha geniş becərilməsi zəruridir.

Növləri
-------

* Daryarpaq iydə (*Elaeagnus angustifolia* L.)
* Xəzər iydəsi (*Elaeagnus caspica* (Sosn.) Grossh.)

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linney K.* Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium. 5 Stokholm: 1754. S. 57. doi:10.5962/BHL.TITLE.746
2. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 121.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q161042
* Wikispecies: Elaeagnus
* APDB: 190442
* APNI: 115086
* EoL: 39936525
* EPPO: 1ELGG
* FoAO2: Elaeagnus
* FoC: 111375
* GBIF: 3039266
* GRIN: 4145
* iNaturalist: 64696
* IPNI: 165322-3
* IRMNG: 1026753
* ITIS: 27769
* NBN: NHMSYS0000458295
* NCBI: 36776
* NZOR: 43671cb3-a7b0-4f01-a440-b89e41cf9583
* PLANTS: ELAEA
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30001965-2
* Tropicos: 40001694
* VASCAN: 1125
* WFO: wfo-4000013105
* WoRMS: 594770

 |
**Yaqub Yamin oğlu Yolçiyev** (21 dekabr 1938, Urud, Qarakilsə rayonu – 2007) — görkəmli alim, AMEA Zoologiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, AMEA-nın müxbir üzvü, biologiya elmləri doktoru (1984), İnstitutun "Parazit-sahib münasibətlərinin biokimyəvi əsasları" laboratoriyasının müdiri, professor

Həyatı
------

Yaqub Yamin oğlu Yolçiyev 1938-ci ildə Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur vilayətinin Sisian bölgəsinin Urud kəndində anadan olmuşdur. O, 1964-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin biologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirərək, gənc mütəxəssis kimi AMEA Zoologiya İnstitutunda işə baş laborant, elmi işçi, laboratoriya müdiri, direktor müavini vəzifələrində çalışmışdır.

AMEA-nın müxbir üzvü Y.Yolçiyev 1971-ci ildə namizədlik, 1984-cü ildə isə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

AMEA-nın müxbir üzvü Y.Yolçiyev öz tədqiqatlarına heyvanlar aləmində parazit həyat tərzinin biokimyəvi və immunoloji əsaslarını öyrənməklə başlamış, müasir zoologiyanın eyni adda yeni bir elmi istiqamətini inkişaf etdirmişdir. Alim tərəfindən koksidilərin müxtəlif mərhələlərinin biokimyəvi tərkbi öyrənilmiş, ev toyuqlarının, qoyunların və camışların eymeriozu və sarkosporidiozu zamanı zülal, aminturşu, Krebs dövriyyəsi komponentlərinin və onların mübadiləsində iştirak edən fermentlərin fəallığında baş verən biokimyəvi dəyişikliklər müəyyənləşdirilmiş, parazit-sahib münasibətlərində biokimyəvi proseslərin bəzi məsələləri nəzəri cəhətdən əsaslandırılmışdır.

AMEA-nın müxbir üzvü Y.Yolçiyev 106 elmi əsərin, o cümlədən 2 monoqrafiya və 4 ixtiranın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 7 doktorluq və namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmişdir.

2003-2004-cü illərdə NATO-nun "İlan zəhərinin kimyəvi tərkibinin öyrənilməsi" qrantı, "Gürzənin zəhər vəzinin zəhər almaq üçün kulturada in vitro yetişdirilməsi" qrantı üzrə işlər aparmış, 2006-cı ildə BP şirkətinin biomüxtəliflik üzrə 5-ci müsabiqəsinin 3-cü mükafatına layiq görülmüşdür.

Alim Beynəlxalq Nobel Nəşriyyat Təşkilatının təsis etdiyi "Tətbiqi biologiya elmləri jurnalı"nın redaksiya heyətinin üzvü, Azərbaycan Zooloqlar Cəmiyyətinin protozoologiya bölməsinin sədri idi.

O, respublikamızda və xarici ölkələrdə keçirilmiş zoologiya, parazitologiya, biokimya və baytarlıq üzrə 20-dən çox qurultay, simpozium və konfranslarda iştirak etmişdir.

AMEA-nın müxbir üzvü Y.Yolçiyev elmi-tədqiqat işlərinin müasir səviyyədə yerinə yetirilməsinə görə İnstitutun müdiriyyəti tərəfindən dəfələrlə mükafatlandırılmış, ümumittifaq elmi-texniki cəmiyyətlərin Fəxri fərmanlarına layiq görülmüş, Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni və "Əmək veteranı" medalı ilə təltif olunmuşdur.

Xarici keçidlər
---------------

* AMEA-nın müxbir üzvü Yaqub Yolçiyev vaxtsız vəfat etmişdir[*ölü keçid*]
**İxlas məscidi** (*rus.* Мечеть Ихлас, başq. Ихлас мәсете) — Rusiyanın subyektlərindən biri olan Başqırdıstan Respublikasının paytaxtı olan Ufa şəhərində yerləşən bir məscid.

Tarixi
------

İxlas məscidi 1997-ci ildə, köhnə "Luç" kinoteatrının sahibliyi Ufa şəhəri, Kirov rayonu müsəlman dini təşkilatına köçürüldüyü zaman yaradılmışdır. Bina yenidən qurulmuş və 6 iyul 2001 tarixində məscid olaraq təntənəli şəkildə açılmışdır. Məscidin başçısı, açılmasında əhəmiyyətli bir rol oynayan imam-xətib Qəlliyamov Məhəmməd Mustafoviçdir. Hal-hazırda məscidin əsas binasını yenidən qurmaq üçün işlər aparılır. Məsciddə iki dənə 40 metrlik minarələr tikirilir. İslami kitabxananın açılışı üçün 6,000 kitab hazırlanır. Bu kitabların hazırlanmasında böyük rol oynayan "İxlas" nəşriyyat evi 2004-cü ildən etibarən fəaliyyət göstərir və indiyə kimi çoxlu dini kitablar çap etmişdir. 2009-cu ildə, İlxas məscidi altında dini, Başqırd ve Tatar mahnıları oxuyan İlahilər yaradıcı qrubu fəaliyyətə başlamışdır.

Məscid hal-hazırda
------------------

Hal-hazırdı məscid Almalık yaşayış məntəqəsinin 1-ci və 2-ci mikrorayonlarında 4 binalı kompleksdir. Əsas binanın əsas girişinin qarşısında islamı simvolikləşdirən aypara və beşguşəli ulduz abidəsi mövcuddur. "İxlas" Birliyi öz nəşriyyatına və televiziya studiyasına malikdir. Məsciddə, mədrəsə, *islamın əsasları* kursları, Qurani-Kərim və ərəb əlifbası dərsləri fəaliyyət göstərir. Məsciddə, uşaqlar və yetkinlər təlim görür. 19 avqust 2012 tarixindən etibarən məscidin veb-saytında xidmətlərin yayımlanmasına dair onlayn yayım təşkil edilmişdir. İxlas yalnız mənəvi deyil, eyni zamanda mədəni mərkəzdir. Məsciddə müntəzəm olaraq Rusiya və xarici dini xadimlər və islam alimləri, müxtəlif elmi və praktik konfranslar, mədəniyyət, incəsənət və elm nümayəndələri tərəfindən təqdimatlar təqdim olunur. İxlas məscidi, Səudiyyə Ərəbistanına illik həcc səyahətləri təşkil edir.

Həmçinin bax
------------

* Lalə-Tulpan
* Həmzə-hacı məscidi
* Uçalı məscidi

Xarici keçidlər
---------------

* ihlasufa.ru — İxlas məscidinin rəsmi saytı

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "История" (rus). Мечеть «Ихлас» (azərb. İxlas məscidi‎). 2013-05-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-19.  (#apostrophe\_markup)
2. 1 2 3  *Bulat Yulbarisov.* "Новый глава попечительского совета уфимской мечети «Ихлас» будет строить минареты" (rus). БашИнформ. 2007-02-17. 2013-05-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-19.

| ⛭Başqırdıstan Başqırdıstan məscidləri |
| --- |
| Ufa | Ər-Rəxim • Asiya • Qufran • Daniya • Dyomskaya rayonnaya • İxlas • Lalə-Tulpan • Mədinə • Mədinə (İyors) • Məscid (Naqayevo) • Məscid (Şakşa) • Munira • Pervaya sobornaya • Ramazan • Fatihə • Həmzə |  |
| Digər | Sobornaya (Salavat) • Sabornaya (Alekseyyevka) • Sufiya • Uçalı • Zaynulla Rasulev |
| *Kateqoriya • Başqırdıstanda İslam • Ölkələrinə görə məscidlər* |
**İvo Daneu** (sloven. Ivo Daneu; 6 oktyabr 1937, Maribor) — Sloveniya basketbolçusu və məşqçi. Maribor və Olimpiya Lyublyana klublarında çıxış etmişdir. Olimpiya ilə birlikdə 1957, 1959, 1961, 1962, 1966 və 1970-ci illərdə 6 dəfə ölkə çempionu olmuşdur.

İvo 1956–1970-ci illərdə Yuqoslaviyanın milli basketbol komandasının üzvü olmuş və onun heyətində 209 oyun keçiritmişdir. Milli komanda ilə birlikdə 1970 Dünya Çempionatının qalibi olmuşdur və növbəti sıralanan yarışlarda gümüş medalı qazanmışdırI 1968 Yay Olimpiya Oyunları, 1963 və 1967 dünya çempionatları (sonuncu yarışın ən dəyərli oyunçusu seçilmişdir) və 1961, 1965 və 1969 Avropa çempionatları. 1967-ci ildə Yuqoslaviya, 1969-cu ildə isə Sloveniyada ilinin idmançısı adına layiq görülmşüdür.

1970–1971-ci illərdə "Olympiya" nın baş məşqçisi olmuşdur. 1991-ci ildə FIBA ən böyük ​​50 oyunçusundan biri seçildi və 2007-ci ildə FİBA ​​şərəf zalına daxil edildi.

Xarici keçidlər
---------------

* FIBA Hall of Fame page on Daneu
**Zübeydə Bəyim Səfəvi** və ya **Zübeydə Bəgüm** (d. Səfəvi imperiyası, XVI əsr - ö. 1632, Səfəvi imperiyası) - Səfəvi şahzadələrindən biri və I Abbasın (1587-1629) qızı.

Həyatı
------

Anası Fəxricahan Bəyimdir. Fəxricahan Bəyim Kartli çarı VII Baqrat ilə kraliça Kaxetili Annanın qızıdır. V Səfəvi şahı olan I Abbasın qızı olan Zübeydə Bəyim I Abbasdan sonra VI Səfəvi şahı olan I Səfinin də bibisidir. Qardaşının oğlunun hakimiyyəti dövründə siyasi işlərlə məşğul olmuş, I Səfinin taxta çıxması hadisəsində rol oynamışdır. Sonrakı dövrdə siyasətə aktiv şəkildə müdaxilə etməsi oğlanlarının I Səfi tərəfindən edam edilməsinə səbəb olmuşdur. Səfəvi sülaləsndən olan və dövlətdə yüksək vəzifələrdə xidmət edən İsa xan Səfəvi ilə evlənmiş və bir qızı olmuşdur. 20 fevral 1632-ci ildə öldürülmüşd və ya ölmüşdür.

Həmçinin bax
------------

* Gövhər Sultan Bəyim Səfəvi

İstinadlar
----------

1. ↑  Mikaberidze, 2015. səh. 61
2. ↑  Babayan, 1993. səh. 91, 309, 310
3. ↑  Newman, 2012. səh. 201
4. ↑  Newman, 2008
5. ↑  Babayan, 2002. səh. 400-401

Mənbə
-----

* *Andrew J. Newman.* Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B.Tauris. 2008. ISBN 9780857716613.
* *K. Babayan.* The Waning of the Qizilbash: The Spiritual and the Temporal in Seventeenth Century Iran. Princeton: Princeton University. 1993.
* *Alexander Mikaberidze.* Historical Dictionary of Georgia. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. 2015. ISBN 9781442241466.
**İpek Ərdəm** (*türk.* İpek Erdem*;* 1984, Bursa) — Türk aktrisa.

Həyatı
------

Keçmiş futbolçu, texniki direktor Haluk Erdem və dizayner, operator Emine Akbaşın qızı olaraq dünyaya gəldi. Taygun və Algun Erdem qardaşları, onlar da keçmiş futbolçu və texniki direktorlar. Yeddi yaşında ilk getdiyi teatr tamaşasında aktrisa olmağa qərar verən İpek Ərdəm, 1995-ci ildə Bursa Bələdiyyə Konservatoriyasında Türk Sənət Musiqisi təhsili aldı. İlk aktrisalıq təhsili də 1996-cı ildə Bursa Dövlət Teatrı ilə əlaqəli Osmaniye Mədəniyyət Mərkəzindədir. Orada Hansel və Grathel, Vur Emri, Aşk Fıçıları adlı tamaşalarda rol aldı. Bundan başqa çox kiçik yaşdan etibarən idman və rəqsə marağı var idi. 1987–1998-ci illər arasında gimnastika, balet, üzgüçülük, voleybol və folklora getdi. 2002-ci ildə İstanbul Universiteti Dövlət Konservatoriyası, Teatr Sektorunu daxil olaraq İstanbula gəldi. Həmin il məktəb dostu Yıldız Asyalının Gani Müjde ilə tanış etməsi ilə Hayat Bilgisi serialında rol aldı və Barbie ləqəbi ilə ulduz oldu. Məktəb təhsilinə önəm verdiyi üçün sobrasında məktəbininə getməsinə mane olacaq təklifləri qəbul etmədi. Məzun olduqdan sonra Elveda Rumeli komediya serialında rol aldı. Caz musiqisinə olan marağı, 2010-cu ildə Yer Gök Aşk serialında rol almaq üçün getdiyi Kapadokyadan aldığı ilham ilə birləşdi və Elif Kayaman ilə Kapadokya Caz Günlərini həyata keçirtdi. 2011-ci ildə Bertuğ Cemilin Yağmur adlı mahnısının klipində rol almışdır.

2013-cü ildə İstanbula qayıtdıqdan sonra Galata Performdakı Kabuk tamaşası ilə peşəkar teatr həyatına qədəm qoydu. Bütün işləri davam edir.

Filmoqrafiya
------------

| Televiziya |
| --- |
| İl | Sıra | Rolu |
| 2003–2006 | Həyat Bilgisi | Barbie |
| 2006 | Qarışqa yuvası | Emaye |
| 2007 | Sevgi qapını döyəndə | Ela Yorgancıoğlu |
| 2007–2009 | Əlvida Rumeli | yorğanın üstündə |  |
| 2008 | Anamın Görməsinə Qoyma | bürc işarəsi |
| 2009 | Beş şəhər | Ay işığı |
| 2010–2012 | Yer Göy Eşq | Munevver Hancioglu |
| 2013 | Bunun belə bitməsinə icazə verməyin |  |
| 2015 | Evə qayıtmaq | canan |
| 2019 | Quzğun | şermin |
| 2020 | Çılpaq | Hande |
| 2021 | Doğduğun Ev Taleyindir | Nesrin / Gülbin Göksu |

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* İpək Ərdəm — Twitter səhifəsi
* İpek Ərdəm — Instagram səhifəsi

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Foto, video və audio | Instagram |
| Tematik saytlar | IMDb |
**Launqanes** (isl. Langanes) — İslandiyanın şimal-şərqində yerləşən yarımada. İslandcadan tərcümədə *Uzun burun* mənasını verir. Yarımada cənub-qərbdən şimal-şərqə 40 km uzanır. Sonucu ensizləşir və Fontur (isl. Fontur) adlanır. Şimal-qərbdən Tistil-fiord, cənub-şərqdən isə Bakkafloui körfəzləri ilə əhatələnir. Yarımadanın hündürlüyü 200–400 m arasında dəyişir. Ən hümdür zirvəsi olan Qunnoulvsvikurfyadl (isl. Gunnólfsvíkurfjall) şimal-qərbdə yerləşir.

Yarımada Lanqanesbiqd icması ərazisinə daxildir. Seydanes yaşayış (isl. Sauðanes) məntəqəsində qədim kilsə mövcuddur. Kilsə hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərir. Skaular balıqçı kəndində (isl. Skálar) 1946-cı ilə qədər 100 nəfər yaşayırdı. Həmin ilən etibarən kənd boşaldılmışdır. Tərk edilmiş yaşayış məntəqələrindən Layknistadir (isl. Læknistaðir), Skoryovik (isl. Skoruvík), Faqranes (isl. Fagranes) və Seyrbayr (isl. Saurbær) kimilərin adını çəkmək olar.

Mənbə
-----

* www.visitnortheasticeland.is Arxivləşdirilib 2011-10-06 at the Wayback Machine
* www.nat.is Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine
Əbri Xacə ibn Adilinin nücum elminə (astronomiya və astrologiya) dair "İxtiyarati-qəvaidi-külliyyə" ("Ümumi qaydaların seçkisi") əsəri 1459-cu ildə Azərbaycan türkçəsində yazılmışdır. Əvvəldən və sondan tam, mükəmməldir. Bu nüsxənin katibi, köçürüldüyü il və yer göstərilməmişdir. Aydın nəsx xətti ilə köçürülmüş əlyazma hərəkələrlə verilib. Paleoqrafik, qrafik və orfoqrafik xüsusiyyətlərinə görə nüsxəni XVI əsrə aid etmək olar. London muzeyində, Konyadakı Mövlana muzeyində, İstanbuldakı Topqapı sarayında bu əsərin nüsxələri mühafizə olunur. Əsər 7 babdan (fəsildən) ibarətdir.

Əsərin dili sadə və aydındır. Zəngin leksik tərkibə malikdir, nəxslə dilimizdə yazılmış orta əsrlərə aid elmi əsər nümunəsi kimi olduqca dəyərlidir. Xalq dilindən gələn söz və ifədələr abidənin dilində böyük yer tutur. Əsərdə səma cismlərinin yeri, bürclər dəyişdikcə, Yer kürəsində fəsillərin, iqlimin dəyişməsi, ilin hər fəslinin əlamətləri barədə məlumat verilir. 

Əlyazma qara, başlıqlar qırmızı mürəkkəblə köçürülüb. Əlyazma vərəqlərinin ölçüsü 21x14,5 sm. həcmi 124 vərəq, mətinin ölçüsü isə 14x11sm.-dir.

Əsər AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda B-269 şifrəsi ilə saxlanılır.

İstinadlar
----------

"Azərbaycan Multidissiplinar əlyazması: Xəzinədən incilər" kitabı
**Salaçıq** (*ukr.* Старосілля, krımtat. Salaçıq, Салачыкъ) — Krımın Baxçasaray rayonunda (Ukraynanın inzibati-ərazi bölgüsünə görə - Krım Muxtar Respublikası) yoxa çıxmış kənd. 1954-1968-ci illərdə Baxçasarayın tərkibinə daxil edilmişdir. İndi şəhərin şərq kənarlarını təşkil edir.

Tarixi
------

Salaçık Krım xanlığının ilk paytaxtı (1532-ci ilə qədər) olan Çufutqalanın ətəyində qədim yaşayış məskənidir. Artıq Övliya Çələbinin Səyahətnamə əsərində (1667-ci il) Əski Salaçıq kimi qeyd edilmişdir.

Əslində Baxçasarayın ətrafı olan Salaçıq ayrıca kənd kimi Rusiya İmperiyası dövrünün və Sovet hakimiyyətinin ilk illərinin mühasibat sənədlərində əksini tapmır. 1833-cü il tarixli "Xəritələr, planlar, mənzərələr və vinyetkalarla bəzədilmiş Krıma Səyahət Bələdçisi ..." əsərində Çarlz Montandon Salaçıqın adını qeyd etmədən təsvir etdi (... onun necə adlandırıldığı məlum deyil ...)

Yalnız 1865-1876-cı illərə aid Şubertin üçverstlik xəritəsində Salaçıqda 61 həyət göstərilmişdir. Tauride yepiskopu Hermoqenesin 1886-cı il tarixli "Tauride yeparxiyasının kilsələri haqqında məlumat kitabçası" əsərində qaraçıların məskunlaşdığı bir şəhərətrafı ərazi kimi qeyd olunur. Anna Moskviçin 1889-cu il tarixli "Krıma praktiki bələdçi" əsərində, Salaçıq "Krım qaraçılarının yuvası" adlanır. 
17 dekabr 1926-cı il Ümumittifaq siyahıyaalınmasına görə Krım MSSR-in yaşayış məntəqələrinin siyahısında Salaçik yoxdur və 1940-cı il tarixli "RSFSR-in inzibati-ərazi quruluşu" məlumat kitabında Salaçık kənd soveti artıq qeyd edilmişdir. Baxçasaray rayonunun tərkibində [11].

RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 21 avqust 1945-ci il tarixli fərmanı ilə Salaçıqın adı dəyişdirilərək Starosele və Salaçıq kənd soveti - Staroselski adlandırılmışdır. 1954-1960-cı illərdə (artiq 1960-cı ilin arayış kitabında yoxdur) Staroselye isə Baxçasarayın tərkibinə daxil edilmişdir.

Görməli yerləri
---------------

Salaçıqda ilk Krım xanlarının məqbərəsi, bir vaxtlar Əşləm-Saray sarayının yerləşdiyi Zincirli-mədrəsəsi vardır.

Baxçasaray Mağarası Monastırı.

Paleolit dövrünə aid Staroselie mağarası Mustye mədəniyyətinə aiddir. Mağara 1952-1956-cı illərdə A. A. Formozov tərəfindən kəşf edilmiş və tədqiq edilmişdir. Çaxmaqdaşı alətlər və fərdi Neandertaloid xüsusiyyətlərinə malik Homo sapiens növünün uşağının dəfni tapılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Карта генштаба РККА Крыма, 1 км". ЭтоМесто.ru. 1941. İstifadə tarixi: 2018-06-19.
2. ↑  "Историко-археологический комплекс Салачик". Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник. 2018-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-06-20.
3. ↑  *Формозов A. A.* Пещерная стоянка Староселье и её место в палеолите, М. 1958.
4. ↑  *Герасимов, Михаил Михайлович* Мустьерский ребёнок из Староселья, в кн.: Люди каменного века, М. 1964.
Ev şəraitində hazırlanan göbələk ketçupu.
**Göbələk ketçupu** – göbələkdən hazırlanan ketçup növü. Bu ketçup növünün vətəni Böyük Britaniyadır. Göbələk ketçupu dadlandırıcı məhsul kimi və ya digər sosusların hazırlanmasından istifadə olunur. Böyük Britaniyada göbələk ketçupu istehsal edən bir neçə brend fəaliyyət göstərir.

Tarixi
------

Göbələk ketçupunun vətəni Birləşmiş Krallıqdır. Keçmişdə Britaniyada ketçupu hazırlamaq üçün pomidor əvəzinə göbələkdən istifadə olunurdu. 1770-ci illərdə Şimali Amerikadakı ingilisdilli koloniyalarda göbələk ketçupu hazırlanırdı: Cənubi Karolinada nəşr olunmuş bir kulinariya kitabında qeyd olunurdu ki, göbələk ketçupu üçün 2 yumurta ağı lazımdır. Həmin kitabda qoz ketçupunun da resepti verilmişdi. 1788-ci ildə nəşr olunmuş *"İngilis aşbazlıq sənəti"* kitabında həm göbələk, həm qoz ketçupunun resepti göstərilmişdi.

XIX əsrdə göbələk ketçupu bəzi sousların hazırlanmasında və şorbaların dadlandırılmasında istifadə olunurdu.

Hazırlanması
------------

Göbələk ketçupunu hazırlamaq üçün göbələklər konteynerlərə yığılır və üzərinə duz tökülür. Göbələklərdən tökülən maye konteynerləri doldurduqdan sonra qaynama nöqtəsinə qədər sobada bişirilir. Daha sonra üzərinə qara bibər kimi ədviyyatlar əlavə olunur və maye boşaldılır. Bəzən sirkədən də əlavə olunur. Ketçupu hazırlamaq üçün bir neçə yeməli göbələk növündən istifadə oluna bilər. Bu göbələk növlərinə *Agaricus silvaticus*, *Coprinus comatus*, *Coprinopsis atramentaria*, *Gomphidius glutinosus*, *Chroogomphus rutilus*, *Lactifluus volemus* kimi növlər daxildir.

İstehsalı
---------

Birləşmiş Krallıqda göbələk ketçupu istehsal edən bir neçə brend mövcuddur: *"Crosse and Blackwell's"*, *"Morton's"*, *"Jacky's Pantry"* and "Geo Watkins". Bəzi şirkətlər ABŞ-yə göbələk ketçupu ixrac edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Cooke, Mordecai Cubitt.* British Edible Fungi. Kegan Paul, Trench, Trübner & Company Limited. 1891. 201–206.
2. 1 2  *Bell, Annie.* "Condiments to the chef". The Independent. 5 June 1999. 20 December 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 September 2014.
3. 1 2  *Branston, Thomas F.* The hand-book of practical receipts of every-day use. Lindsay & Blakiston. 1857. 148–149.
4. ↑  *Gladwell, Malcolm.* "The Ketchup Conundrum". The New Yorker. 30 August 2004. 6 May 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 June 2020.
5. 1 2 3  Smith 1996, pp. 16–17 Arxivləşdirilib 2022-04-08 at the Wayback Machine.
6. ↑  *Briggs, Richard.* The English Art of Cookery, According to the Present Practice. G. G. J. and J. Robinson. 1788. 595–596.
7. ↑  Smith 1996, 'p. 221 Arxivləşdirilib 2022-06-14 at the Wayback Machine.
8. ↑  *Money, N.P.* Mushroom. Oxford University Press. 2011. səh. 102. ISBN 978-0-19-991236-0. 2022-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-14.
**György Bálint** (28 iyul 1919, Gyöngyöş, Xeveş[d] – 21 iyun 2020) — macar botanisti və siyasətçisi.

Həyatı
------

Balint 28 iyul 1919-cu ildə Macarıstanın Gyöngyös şəhərində bir yəhudi ailəsində dünyaya gəldi. 1941-ci ildə Macarıstandakı Kral Bağçılıq Elmləri İnstitutunu bitirib. 1942-ci ildə iş həyatına başlamışdır. 1945-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda Holokost Soyqırımından sağ çıxdı. 1950-ci ildə Macarıstan Kənd Təsərrüfatı Elmləri Universitetini kənd təsərrüfatı mühəndisliyi ixtisası üzrə bitirib. Macarıstan Parlamentinə 1994-cü ildə Azad Demokrat İttifaqından nümayəndə olaraq daxil oldu və 1998-ci ilə qədər xidmət etdi. 

Macarıstan Bağçılıq Elmləri İnstitutunda meyvə yetişdirmə üzrə akademik kimi də çalışmışdır. Son illərdə o, "Avropa" botanika radiosunda "Bálint Czupy" adlı veriliş hazırlamış və təqdim etmişdir.

Evli övladı olan Balint, 21 yaşında 2020-ci ildə Macarıstanın Budapeşt şəhərində 100 yaşından yuxarı tənəffüs çatışmazlığı səbəbindən vəfat etdi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Meghalt Bálint gazda.
2. ↑  *Zsuzsa S.* Kiderült: Bálint gazda valóban koronavírus-fertőzött volt. Blikk, 2020.
3. ↑  *Krisztina, Pálúr.* "Meghalt Bálint gazda". index.hu. 21 June 2020. 22 June 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 June 2020.

Xarici keçidlər
---------------
**Zük burnu** (*ukr.* Зюк, krımtat. Zük, Зюк) — Kerç yarımadasının ucqar şimal nöqtəsi. 1925-ci ildə İvan Puzanov burunu **Mizyun** olaraq adlandırmışdır.

Burunda Ptolemey tərəfindən adı çəkilən antik bir şəhərin — Xersones Zenanovun qalıqları aşkarlanmışdır (*yun.* Ζήνωνος Χερσόνησος). Burunda Ukrayna sərhəd qoşunlarına aid olan tərk edilmiş müşahidə gülləsi və Kurortnoe kəndimnin qəbirstanlığıvardır. Yerli sakinlərin sözlərinə görə 2000-ci illərdə baş vermiş zəlzələ nəticəsində qalıqlar böyük zərər görmüş, bəzi ərazilər isə dəniznin altına gömülmüşdür

Burun ətrafında iki buxta vardır: — Rifov (çərqdə) və Morskoy pexota (qərbdə).

Burundan qərbdə Kurortnoe kəndi, bir qədər aralıda isə Çokrak gölü yerləşir. Göl dənizdən dayazlıqla ayrılır.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Пузанов, И. И. У предела Крыма // По нехоженому Крыму. — М: Географгиз, 1960. — 286 с. — 15 000 экз.
2. ↑  *С. Л. Смекалов.* "Мыс Зюк (Зенонов Херсонес?)". Археологическая карта Крыма. 2017-12-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-10.
**Aksessor minerallar** — süxurların tərkibində miqdarca çox az, lakin xarakterik minerallar. Bunlara apatit, maqnetit, sirkon, sfen, rutil, monasit və s. nümunə göstərmək olar. Bu süxurların kimyəvi tərkibindən asılı olaraq onların səciyyəvi aksessor minerallar kompleksi olur. Aksessor minerallar maqmanın kristallaşma mərhələsində ilk növbədə kristallaşır. Aksessor minerallardan maqmatik və faunasız çökmə süxurların korrelyasiyasında, qırıntı materiallarının mənbəyini və gətirilmə vasitələrini aydınlaşdırmaqda istifadə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Аксессор минераллар // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 203.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
**Zührə Bayramqulova** (kiril: **Зухра Абдурахмановна Байрамкулова**, 30 avqust 1940, Kislovodsk, Stavropol diyarı – 10 aprel 2013, Qaraçay-Çerkesiya) — Qaraçay-Çərkəz Respublikasından bir cütçü və siyasətçi idi.

Tərcümeyi-hal
-------------

Bayramqulova 30 avqust 1940-cı ildə Stavropol diyarının Kislovodsk şəhərində anadan olub. 1956-1963-cü illərdə müxtəlif işlərdə, o cümlədən pambıq fabrikində, inşaat sahəsində və təsərrüfat işçisi kimi çalışmışdır. 1960-cı ildə Kommunist Partiyasına qatıldı.

Karyera
-------

1963-cü ildə Maloqaraçayevsk rayonundakı Uçkekenski Sovxozunda süd istehsalı ilə yaxından məşğul oldu. Uçkekenski təsərrüfatında rəhbərlik etdiyi inkişaflar nəticəsində Bayramkulova Lenin Ordeni, "Çəkic & Oraq" medalı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Bu irəliləyişlər arasında kənd təsərrüfatı istehsalı və dövlətə kənd təsərrüfatı məhsullarının satılması üçün beş illik planın icrası da var idi. Kənd təsərrüfatı yarışlarında bölgəni və əyaləti təmsil etdi. Otuz il fermada çalışdı və 1990-cı illərdə təqaüdə çıxdı. 

1976-cı ildə KPSS- nin 26-cı qurultayında nümayəndə olmuşdur. 1978-1984-cü illərdə SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur. 1990-cı ildən Qaraçay-Çərkəzin mənafeyini müdafiə edəndə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü idi. 2011-ci ildin 18 aprelində keçirilmiş "İş həyatın təməlidir" Ümumrusiya Konqresində iştirak etmək üçün hər ikisi Sosialist Əməyi Qəhrəmanı olan Patiy Şidakova və Datka Kişaev ilə Sankt-Peterburqa getdi. 

Bayramkulova 10 aprel 2013-cü ildə vəfat etdi. Onun dəfn mərasimində iman liderləri ilə yanaşı, Qafqaz respublikalarının hər yerindən nümayəndələr iştirak etdi.

Miras
-----

2017-ci ildə Bayramqulovanın 85-ci ildönümündə Qaraçay-Çərkəzin siyasi lideri Rəşid Temrezov Bayramqulovanın xatirəsini yad etdi. Uçkeken kəndindəki bir küçəyə onun adı verildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  "Zührə Bayramqulova". www.warheroes.ru. (rus). 22.04.2020. 2021-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 09.07.2021.
2. 1 2  "Xəbərlər 10.04.2013". mkarachay.ru (rus). 22.04.2020. 2021-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 09.07.2021.
**Zülalovlar** — Azərbaycanın tanınmış soylarından biri.

Soyun yaranması
---------------

Zülalovlar nəsli Qarabağın Şuşa şəhərinin Qurdlar məhəlləsində yaşayırdılar. Əsasən dabbaqlıqla güzəran keçirirdilər. Bu nəsil bütün Qarabağda dabbaqlıq, papaqçılıq və kürkçülüklə məşhur idilər. Əbdülbağının səsi bu nəsli qalxındırdı. Ticarətə və digər yüksək peşələrə yiyələndilər. Yeni tipli məktəblərdə oxudular, savadlandılar.

Bu soyun ulu babası Zülaldır. XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində Şuşa şəhərində yaşamışdı. Sənətkarlıqla məşğul idi. Onun övladlarını Əhməd xan İbrahimxəlil xan oğlu Sarıcalı-Cavanşirin rəiyyətləri arasında kameral siyahıya alıblar. Onun törəmələri Zülalov soyadını daşıyırlar. 

Zülal Bədirlə ailə qurmuşdu. Əli, Zeynal, Kəlbəli, Qasım adlı oğulları, Vəzifə, Ballı adlı qızları vardı.

Soyun məşhur nümayəndələri
--------------------------

* Əbdülbağı Zülalov (Bülbülcan)
* Əli Zülalov

Elmira Əli qızı Zülalova, Solmaz Əli qızı Zülalova, Zemfira Əli qızı Zülalova

* Qəmbər Zülalov
* Rüstəm Zülalov
* Əzizə Məmmədova
* Sona Hacıyeva

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Zülalovlar: Sənətdən sənətkarlığa. "Soy" dərgisi, 9 (29), Bakı, 2009.

Xarici keçidlər
---------------

* []

Həmçinin bax
------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Soylarla əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Ələsgərli.

**Ələsgərli Müşfiq Məşi oğlu** (16 mart 1973, Əsədli, Cəlilabad rayonu) — Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqının sədri

Həyatı
------

1973-cü il mart ayının 16-da Cəlilabad rayonunun Əsədli kəndində anadan olub.

1997-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini, 2000-ci ildə BDU-nun əyani Aspirantura şöbəsini bitirib.

1997-ci ildən etibarən ölkənin müxtəlif KİV-lərində fəaliyyət göstərib. 1997-ci ildə "Olaylar" İnformasiya Agentliyində şöbə müdiri, 1998–2001-ci illərdə "Bu gün" qəzetində siyasət şöbəsinin redaktoru, 2002–2003-cü illərdə "Cümhuriyyət" qəzetində araşdırmaçı jurnalist vəzifələrində çalışıb. 2005-ci ildə ABŞ Milli Demokratiya İnstitutunun Azərbaycan Milli Komitəsinin layihəsi əsasında "Space" TV-də "Nəyi necə?" proqramının redaktoru olub.

1997-ci ildə Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqının (JuHİ) təsisçilərindən biri, təşkilat sədrinin müavini vəzifəsində çalışıb. 2003-cü ildən bu günə kimi JuHİ-nin sədridir.

2008 və 2013-cü illərdə Azərbaycan Mətbuat Şurası İdarə Heyətinə üzv seçilib. MŞ sədrinin müavini, MŞ Sosial Komissiyasının sədridir.

Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyasının (www.ifj.org) Azərbaycan üzrə təmsilçisi, Beynəlxalq Söz Azadlığı Mübadiləsi Şəbəkəsinin (www.ifex.org) üzvüdür.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 may 2009-cu il və 3 iyun 2013-cü il tarixli sərəncamları ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun Müşahidə Şurasının üzvü təyin edilib.

Ailəlidir, üç övladı var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Tərcümeyi-hal / Ələsgərli Müşfiq Məşi oğlu". 2016-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-22.
**Ərdəşir mirzə Abbas mirzə oğlu Qovanlı-Qacar** (1807-1866) — Qacar şahzadəsi, vali.

Həyatı
------

Abbas mirzənin dоqquzuncu оğlu Ərdəşir mirzə 1809-cu ildə Təbriz şəhərində anadan оlmuşdu. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Rüknəddövlə ləqəbini daşıyırdı.

Ərdəşir mirzə Bəstam vilayətinin hakimi olmuşdu. Babası Fətəli şahın fərmanı ilə Qorqan vilayətinə dəyişilmişdi.

Ərdəşir mirzə Məhəmməd şahın əmri ilə türkmənlərə qarşı döyüşmüşdü. Herat səfərində iştirak etmişdi. Tehrana dönmüş, sonra Mazandaran əyalətinə təyin olunmuşdu.

Ərdəşir mirzə 1846-cı ildə Lurestanın, sonra Xuzestanın valisi təyin edilmişdi. 1850-ci ildə yenidən Mazandaran əyalətinə göndərilmişdi. 1853-cü ildə Tehrana yeni təyinatla bağlı dönmüşdü.

Ərdəşir mirzə 1856-ci ildən Cənubi Azərbaycanın valisi vəzifəsində çalışmışdı. 1859-cu ildə Gilan əyalətinə vali təyin edilmişdi.

Ərdəşir mirzə Qovanlı-Qacar 1866-cı ildə vəfat edib.

Mənbə
-----

* **Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, "Şuşa", 2008, 334 səh.**

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Abbas mirzə Qovanlı-Qacar
* Qacarlar
Koordinat:Sky map 12s 37d 43,7sn; +11º 49' 12″

**NGC 4579**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. **SBb** tipli  qalaktikadır. Fransız astronomu Çarlz Messier tərəfindən 1779-cu ildə 8.38 sm (3.3 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑
2. 1 2  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 4579: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 4555 |
NGC 4556 |
NGC 4557 |
NGC 4558 |
NGC 4559 |
NGC 4560 |
NGC 4561 |
NGC 4562 |
NGC 4563 |
NGC 4564 |
NGC 4565 |
NGC 4566 |
NGC 4567 |
NGC 4568 |
NGC 4569 |
NGC 4570 |
NGC 4571 |
NGC 4572 |
NGC 4573 |
NGC 4574 |
NGC 4575 |
NGC 4576 |
NGC 4577 |
NGC 4578 |
**NGC 4579** |
NGC 4580 |
NGC 4581 |
NGC 4582 |
NGC 4583 |
NGC 4584 |
NGC 4585 |
NGC 4586 |
NGC 4587 |
NGC 4588 |
NGC 4589 |
NGC 4590 |
NGC 4591 |
NGC 4592 |
NGC 4593 |
NGC 4594 |
NGC 4595 |
NGC 4596 |
NGC 4597 |
NGC 4598 |
NGC 4599 |
NGC 4600 |
NGC 4601 |
NGC 4602 |
NGC 4603 |
NGC 4604



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Qədim gürcü dili** (ႤႬႠჂ ႵႠႰႧႭჃႪႨ, enay kartuli) - V əsrdə yaranan orta əsr Gürcüstanın ədəbi dili. Hal-hazırda gürcü pravoslav kilsəsinin ibadət dili kimi istifadə olunur və gürcü dilinin yerli sakinləri tərəfindən anlaşılır. Qədim gürcü dili sonradan XI əsrdə orta əsr gürcü dilinə keçdi, bu da öz növbəsində XVIII əsrdə müasir gürcü dilinə çevrildi.

Mərhələlər
----------

İki dövr fərqlənir: erkən qədim gürcü (V - VIII əsrlər) və klassik qədim gürcü (IX - XI əsrlər). Erkən köhnə gürcü dilində iki dialekt təmsil olunur: Xanmeti (ხანმეტი, V - VII əsr) və Xaemeti (ჰაემეტი, VII - VIII əsr), adları mövzu üçün 2-ci şəxsin prefikslərində və üçüncü şəxs birbaşa əlavələr üçün verilir (kh- və ya x-) - klassik köhnə gürcü dilində onlar x- və s- prefikslərinə uyğundur və ya əksinə.

Mətn
----

Erkən qədim gürcü dilindəki mətnlərin cəmi məhduddur və 12 kitabədən və dini mətnləri olan 8 əlyazmadan ibarətdir. Klassik qədim gürcü dilindəki ədəbiyyata fəlsəfi və tarixşünaslıq əsərləri daxildir.

Fonetika
--------

Qədim gürcü dilində - 29 samit və 5 sait vardır.

Yazı
----

Köhnə gürcü dilində istifadə olunan gürcü əlifbası "asomtavruli" (böyük hərflər) və ya "mrglovani" (yuvarlaqlaşdırılmış) dir. Əlifba demək olar ki, həmişə fonemlər və qrafiklər arasında birmənalı yazışma göstərən demək olar ki, mükəmməl bir fonemdir. Yunan əlifbası əsasında eyni hərflərin əlifba sırası ilə yaradılıb - Yunan mənşəli fonemləri təmsil edən hərflər ən sonundadır; əlifbada gürcü dilində (ē, ü və ō) təmsil olunmayan üç yunan foneminə uyğun üç hərf də var. Məktub üslubu əksər hallarda yunan dilindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir (vəf. Yunan Φ Θ Χ [pʰ tʰ kʰ] və asomtavruli Ⴔ Ⴇ Ⴕ).

Orfoqrafiya
-----------

Orfoqrafiya ardıcıldır - bütün hallarda eyni söz eyni şəkildə yazılır.

Ədəbiyyat
---------

* Aronson, Howard J. Georgian phonology // Phonologies of Asia and Africa / Alan S. Kaye. — Vol. 2, Winona Lake, Indiana : Eisenbrauns, 1997. — ISBN 1-57506-018-3.
* Fähnrich, Heinz. Kartwelisches etymologisches Wörterbuch. — Leiden : Brill, 2007. — ISBN 978-9004161092.
* Fähnrich, Heinz. Die georgische Sprache. — Leiden : Brill, 2012. — ISBN 978-9004219069.
* Schanidse, Akaki. Grammatik der altgeorgischen Sprache. — Transl. Heinz Fähnrich. Tbilissi : Staatsuniversität, 1982.
* Tuite, Kevin. Early Georgian // Ancient Languages of Asia Minor / Roger D. Wood. — Cambridge : CUP (pp. 145–165), 2008. — ISBN 978-0521684965.

İstinadlar
----------

1. ↑  Позже — ႤႬႠჂ ႵႠႰႧႳႪႨ, после того как в алфавит асомтаврули включили букву Ⴓ (у)
2. ↑  Tuite (2008:146).
3. ↑  Транслитерация осуществляется по Национальной системе транслитерации Шукии Апридонидзе и Левана Чхаидзе (Грузинская академия наук, 2002). Придыхание не отмечается, глоттализация отмечается апострофом. В квадратных скобках указаны эквиваленты IPA, если есть отличия
4. ↑  Schanidse (1982:18-33).
Skull
**Müşk maralı**, **Qabarğa** və ya **Sibir geyiki** (*lat.* Moschus moschiferus) — qabarğalar (Moschidae) fəsiləsinə aid maralabənzər gövşəyən heyvan növü.

Etimologiya
-----------

Vasili Radlova görə rus dilindəki **Кабарга** sözü Teleüt, Şor və Sağay dillərindəki **Tabırğa** sözündən gəlib.. Bu türk mənşəli sözdür.

Təsnifatı
---------

Qabarğa növünün 4-6 yarımnövü var. Bəzi təsnifatlarda bu yarımnövlər ayrıca növ kimi göstərilir.
Qabarğanın bədəninin uzunluğu 1 m, quyruğunun uzunluğu 4—6 sm, süysününün hündürlüyü 70 sm-ə qədər, kütləsi isə 11—18 kq olur. 
Qabarğanın buynuzları olmur.

Coğrafiyası
-----------

Qabarğa Himalay və Tibet dağlarının şərqindən Şərqi Sibir, Koreya və Saxalinə kimi olan sıldırım qayalıqları və iynəyarpaqlı meşələr olan ərazılərdə yayılmışdır. Təqribən dəniz səviyyəsindən 600–900 m, nadir hallarda 1600 m yüksəklikdə yaşayır. Tibet və Himalay dağlarında isə 3000 m-ə qədər yüksəkliklərdə rast gəlinir.

Qabarğa müşkü
-------------

Qabarğanın qarnında müşk vəziləri var. Bu vəzilərdə kəskin iyli qəhvəyi-qonur rəngli müşklə dolu olur. Yetkin erkək qabarğaların bir vəzisində 10-20 q müşk olur.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q190508
* Wikispecies: Moschus moschiferus
* ADW: Moschus\_moschiferus
* ARKive: moschus-moschiferus
* BOLD: 201854
* EoL: 328320
* EPPO: MOSCMO
* EUNIS: 17287
* Fossilworks: 104244
* GBIF: 2440988
* iNaturalist: 42144
* IRMNG: 11310991
* ITIS: 625041
* IUCN: 13897
* MSW: 14200199
* NBN: NHMSYS0021109723
* NCBI: 68415
* Species+: 5311

 |

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
2. ↑  Mammal Species of the World (ing.): A Taxonomic and Geographic Reference. / D. E. Wilson, D. M. Reeder 3 Baltimore: JHU Press, 2005. 35, 2142 p. ISBN 978-0-8018-8221-0
3. ↑  Заимств. из тел. шор. саг. tabyrɣa «сиб. кабарга», тувинск. toŋurɣy — то же (Радлов 3, 971, 1171)
**Xoreoqrafiya** (lang|yun. χορεία — rəqs, halay və γράφω — yazıram) — mütəxəssisi, özünün truppası və ya hər hansı digər rəqqaslar qrupu üçün rəqs quran. Rəqsin kimin (oğlan və ya qız qrupu, kordebalet ) ifa etməsindən asılı olmayaraq, rəqsi quran xoreoqrafın təlimatı ilə bütün rəqs hərəkətləri xaotik olmayıb, eyni- sinxron və ya bir-biri ilə əlaqədardır.Bu, xoreoqrafik işin nəticəsidir. 
Xoreoqraf rəqqaslarla iş qurarkən , onların hərəkətlərinə bütövlük verir ki, onlar tamaşaçı qarşısına tam rəqs sənət əsəri kimi çıxış etsinlər. Bəzi xoreoqraflar öz biliklərini artıq mövcud rəqslərin yenidən qurulması üçün istifadə edir, bəziləri isə müxtəlif texnikalar istifadə edərək, tamamilə yeni səhnə işi yaradırlar.

Xoreoqraf rəqqaslarla məşqlər keçirir, onların ifasını qiymətləndirir,səhnə hərəkəti sxemləri üzrə ideyalar irəli sürür, rəqqas seçimlərində iştirak edir, kostyumlar və ya musiqi seçir və s. inzibati işləri görür.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* "ПРОФЕССИЯ" Хореограф — YouTube saytı
* Xореографическим образованием — **horeograf.com** saytı
**Vulkanodon** (lat. Vulcanodon — "Vulkan dişi") — Sauropoda infradəstəsinə daxil olan dinozavr cinsi.

Təsviri
-------

Vulkanodon elədə böyük olmayan ölçülərə malik olmuşlar. Uzunluğu 6,5 m və hündürlüyü isə 1,9 m olurmuş. Ümumi çəkiləri 750 kq olmuşdur. Bədən ölçülərinə nisbətdə quyruğu və boynu uzun olur.

Onlar ot yeyən dinozavr olmuşdur. Əsəsən yarpaqlar otlar və kollarla qidalanırdılar. Dişləri gövşəməyə xidmət edir. Onlar Cənubi Afrika ərazisində (Zimbabve), təxminən 208–201 milyon il əvvəl (Yura dövrü) yayılmışdır.

Açılışı
-------

Vulkanadonu ilk dəfə Maykl Raat 1972-ci ildə qeydə almışdır. İlk əvvəllər onlar həm ət həm də ot yeyən canlılara daxil edilirdi. Dişlərinin formasına görə bu fikir irəli sürülürdü. Sonradan bu dişlərin Vulkanadona aid olmaması müəyyənləşir.

Ədəbiyyat
---------

* Все о динозаврах. СЗКЭО 2008. ISBN 978-5-9603-0089-6
* Стив Паркер. Торжество Динозавров. Лик Пресс 1998. ISBN 5-7839-0035-4

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Taksonomiya | EOL · GBIF · IRMNG |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2778788789 |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q131302
* Wikispecies: Vulcanodon
* EoL: 4531428
* Fossilworks: 38650
* GBIF: 4822597
* IRMNG: 1109316

 |