recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sarvanovski adası** və ya **Vunsuol** (Şablon:Lang-sjd) — kola yarımadası ərtazisində yerləşən ada. İnzibati baxımından Rusiya Federasiyası, Murmansk vilayəti ərazisinə daxildir. Ada Umbozero gölündə yerləşir. Adanın sahəsi 2 km², maksimal hündürlüyü isə 198 metrdir.

Ada yarımadanın mərkəsində yerləşən gölün cənub-şərqindədir. Kisa çayının mənsəbinə yaxın ərazidə, sahildən 180 m aralıdadır. Ada qərbdən şərqə doğru uzanır. Uzunluğu 4,15 km, eni isə qərbdə 2,3 km, mərkəzdə 700 m təşkil edir. Umbozeranın ən böyük adasıdır.

Adanın qərbi təpəli, şərqi isə düzəndir. daşlı sahil, qərbdə sərt enişli sahələrə keçir. Burada nadir şam ağacları müşahidə edilir. 

Ada balıqçılıq təsərrüfatında istifadə edilir. Oktyabr qəsəbəsindən adaya 24 km-lik məsafə vardır.

Maraqlı fakt ondadır ki, adada maqnit anomaliyası müşahidə edilir. Kompasın əqrəbi şimal əvəzinə cənub-şərqi göstərir

Tarixi
------

1910-ci ildə isveçli etnoqraf adanı ziyarət edərək adada onlan qəbirstanlıqda saamilərə aid qəbiri gizlincə açmışdır.

1920-ci illərdə adada Sarvanovlar qardaşları yaşamışdır (saamilər). Onların maral sürüləri olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  Виртуальная приемная Губернатора Мурманской области — архив за 2009 год[*ölü keçid*]
2. ↑  "Туризм. Ру / Самая полная библиотека отчетов по туризму". 2011-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-01-04.
3. ↑  Визе В. Ю. Лопарские сейды Arxivləşdirilib 2013-03-18 at the Wayback Machine // Изв. Архангельского общества изучения Русского севера. — 1912. — № 9. — С.395-401; № 10. — С.453-459.
4. ↑  Н. Харузин. Русские лопари, стр. 192. (Известия общества любителей естествознания, антропологии и этнографии, т. LXVI).

Mənbə
-----

* Ərazinin topoqrafik xəritəsi
**Hacı İbrahim ağa Axundov** — Qarabağın tanınmış din xadimi, Axund Molla Mustafa Əliyevin oğlu, Ağamalının nəvəsi.

Həyatı
------

Hacı İbrahim ağa Axund Molla Mustafa oğlu Axundov 1869 ildə Şuşa qəzasının Seyidli (indiki Ağdamın Seyidli kəndi) kəndində anadan olmuşdur. Seyidli oymağının Kərbəlayi Miralılar soyundandır. İlk təhsilini atasından almış, ərəb, fars dillərini, şəriət elmlərini öyrənmişdir. Sonralar Nəcəfdə ali dini təhsil almışdır. Uzun illər Nəcəfdə dərs demiş, atasının vəfatından sonra Ağdam Cümə məscidinin axundu seçilmişdir. Həcc ziyarətində olduğu üçün Hacı İbrahim ağa adı ilə Qarabağda din xadimi kimi tanınmışdır.

Gülzadə Abdulovanın (Axundova) verdiyi məlumata görə, Cəlil Məmmədquluzadə ilə Həmidə xanımın kəbinlərini Hacı İbrahim ağa Axundov kəsmişdir. Onun icazəsi olmadan heç bir molla məclis apara bilməzmiş. Ağdam, Bərdə, Ağcəbədi ərazisində kəbin, uşaq olması və ölüm məsələlərini Hacı İbrahim ağa həll edərmiş.

Ailəsi
------

Hacı İbrahim ağa Axundov iki dəfə evlənmişdir. Onun birinci evliliyindən Qasım adlı bir oğlu olmuş, gənc yaşlarında öldürülmüşdür. Qasım gənc yaşlarında hörmət qazandığı üçün onun ölümünə bütün Seyidli camaatı yas saxlamışdır. İkinci evliliyindən Məhəmməd, Bəşir, Əşrəf adlı övladları dünyaya gəlmişdir.

Mənbə
-----

* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Ağdam Cümə məscidinin axundu — Hacı İbrahim ağa. "Vedi inform" qəzeti, 17–24 oktyabr 2014-cü il, № 29 (70)

Həmçinin bax
------------

* Seyidli kəndi
* Seyidli oymağı
* Kərbəlayi Miralılar
* Ağamalı
* Axund Molla Mustafa Əliyev
* Axund Molla Zülfüqar Axundov
**Duomi xaqan** (*çin.* 多彌可汗, Pinyin: Duōmí Kèhán; v. 646) — Seyanto xaqanı. Əsl adı Bacuo olub, tam titulu **İl Küllüg Şad Duomi xaqan** (頡利俱利薛沙多彌可汗) idi.

İncu xaqan dövründə
-------------------

Atasının ilk övladı deyildi, lakin bir kəniz yerinə xatundan doğulduğu üçün daha çox hörmət görürdü. 638-ci ildə artıq atası İncu xaqan onu cənub tayfalarının valisi kimi təyin etmişdi. Tan sülaləsinin imperatoru Taiçonq isə onun və qardaşının arasında rəqabət yaratmaq üçün onu hətta kiçik xaqan kimi də tanımışdı. Daha sonra atası onu **Si Yabqu** titulu ilə qərb hakimi kimi təyin etmişdi.

Hakimiyyəti
-----------

Atasının 645-ci ildəki ölümündən sonra böyük qardaşı Yemanq  ilə hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladı. Yemanq Bacuo tərəfindən tutularaq həbs edildi. Bacuo özünü xaqan elan edərək həmin il hakimiyyətə başladı.

### Çinlə müharibə

Duomi xaqanın Çinə qarşı münasibəti müsbət deyildi. Tan sülaləsinin Koquryoya qarşı müharibəsindən istifadə edərək Çinin Hsia (夏州) prefekturasına qarşı hücuma keçdi. Taiçonqun geridə qoyduğu sərkərdələr Çişi Sili (執失思力) və Tian Renhui (田仁會) isə bu hücuma qarşı yaxşı müdafiə olundular. 646-cı ildə Aşina Şeer, Li Daoçonq (李道宗), Hsüe Uançe (薛萬徹), Sonq Cunminq (宋君明) və Hsüe Quvu (薛孤吳) kimi Çin sərkərdələri Seyantoya qarşı hərəkətə keçdilər və həmin ilin payızında məğlub etdilər.

### Uyğurlarla müharibə

Duomi bu müddətdə Uyğurlarla da münasibətləri korladı və çoxunu dövlət hakimiyyətindən kənarlaşdırdı. Yağlakar sülaləsindən Tumidu (吐迷度) Duomiyə qarşı üsyana qalxıb Bügüt və Tonqra tayfalarını başına toplayaraq onu böyük məğlubiyyətə uğratdı. Həmin arada Seyanto sərkərdəsi Apa şad və Çin sərkərdəsi Yuven Fa (宇文法) Mançuriyada təsadüfən qarşılaşaraq döyüşdülər və Seyanto xalqında Çinin hücuma keçməsi təəssüratı yaratdılar. Panikaya düşən Duomi xaqan Aşide tayfasına pənah gətirsə də uyğurlar tərəfindən tutularaq öldürüldü. Seyantoların torpaqlarının çoxu uyğurların əlinə keçdi. Seyantoların yerdə qalan torpaqlarında Duominin əmisioğlu Yitevuşi xaqan taxta çıxdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Şici Tonqcian, cild 195
2. ↑  Şici Tonqcian, cild 198
3. ↑  Bu şəxs Cielibi və ya Tardu da ola bilər
**Duopoliya** (*yun.* δύο *duo* (iki) + *yun.* πωλεῖν *polein*  (satmaq)) — oliqopoliyanın bir növü. Duopoliyada iki şirkət bazar üzərində dominant və ya müstəsna nəzarətə malik olur. Sadə quruluşuna görə, oliqopoliyanın ən çox tədqiq olunmuş növüdür. Duopoliyalar fərdi istehlakçının seçiminin şirkətə təsir göstərə bilmədiyi rəqabət bazarında istehlakçılara satışı həyata keçirir. Duopoliyalar və oliqopoliyaların müəyyənedici xüsusiyyəti odur ki, satıcıların verdiyi qərarlar bir-birindən asılıdır.

İqtisadiyyatda duopoliya modelləri
----------------------------------

İki əsas duopoliya modeli mövcuddur:

* Kurno modelində hər iki şirkət digərinin hasilatını təhmin edir və buna sabit bir miqdar kimi yanaşır. Buna əsaslanaraq, həmin şirkət öz istehsalını təşkil edir.
* Bertran modelində isə şirkətlərin apardığı oyunda onların hər biri qiymət azalmasına cavab olaraq digər şirkətin qiymətləri dəyişməyəcəyini güman edir. Hər iki şirkət bu məntiqdən istifadə etdikdə Neş tarazlığına çatacaqlar.

Duopoliyanın xüsusiyyətləri
---------------------------

* Bazarda yalnız iki satıcının mövcud olması.
* Müstəqillik: hər hansı bir şirkət qiymətdə dəyişiklik edərsə, rəqabətdə qalmaq üçün digər şirkətlər də ona uyğun olmalıdır.
* Monopoliya elementlərinin mövcudluğu: Mallar arasında fərq çoxaldıqca, hər malın öz sadiq müştəriləri olduğuna görə şirkət daha çox monopolistləşir.

Siyasətdə
---------

Həmçinin bax: İkipartiyalı sistem
Bazar kimi siyasi sistem də iki partiya tərəfindən idarə edilə bilər. Bu zaman digər partiyalar və onların ideologiyaları sıxışdırılaraq sistemdən kənar edilir. Bu və ya digər partiya müəyyən müddətə hökumətə rəhbərlik edir *(hakim partiya)*, digəri isə məhdud səlahiyyətlərə malik olur *(müxalifət partiyası)*. Düverje qanununa görə, belə olmasına səbəb heç bir ikinci tur və ya alternativ səsvermə keçirilmədən *"Qalib gələn hakimdir"* prinsipinin tətbiq edilməsidir. ABŞ və Latın Amerikası ölkələrində ikipartiyalı sistem mövcuddur.

Nümunələr
---------

Duopoliyanın ən tipik nümunəsi elektron ödəniş sistemi bazarında hakim mövqe tutan Visa və MasterCarddır. Onlar 2000-ci ildə ABŞ Ədliyyə Departamentinin qaldırdığı antiinhisar iddiası üzrə cavabdeh qismində çıxış edirdilər.

Apple şirkətindən iOS və Googledan Android, mobil əməliyyat sistemi bazarının 99%-dən çoxunu təşkil edir.

Həmçinin bax
------------

* İnhisar
* İkipartiyalı sistem

İstinadlar
----------

1. ↑  "Complaint - ATR - Department of Justice". www.usdoj.gov. 1 June 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 April 2018.
2. ↑  "Credit Card Antitrust Suit". mit.edu. 9 August 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 April 2018.
3. ↑  99.6 percent of new smartphones run Android or iOS Arxivləşdirilib 2017-07-14 at the Wayback Machine. *The Verge*. 16 February 2017.
4. ↑  Mobile Operating System Market Share United States Of America Arxivləşdirilib 2022-09-01 at the Wayback Machine. GlobalStats Statcounter. Aug 2018 - Aug 2019.
**Həmzə Yerliqaya** (*türk.* Hamza Yerlikaya); (3 iyun 1976-cı ildə, İstanbul, Türkiyə) — türk yunan-roma güləşçisi. İki qat Olimpiya çempionu, üç qat dünya çempionu, üç qat Dünya kubokunun sahibi, səkkiz qat Avropa çempionu. Yunan-roma güləşində dünyanın ən gənc çempionu. İdman karyerasını bitirdikdən sonra siyasi fəaliyyətlə məşğuldur. 2018-ci ildə idman naziri müavini təyin edilmişdir.

Bioqrafiyası
------------

Güləş ənənələri olan ailədə anadan olub: atası güləşlə məşğul olub, qardaşı beynəlxalq yarışlarda çıxış edib, kursantlar arasında dünya və Avropa çempionu olub. Həmzə özü isə güləşlə 11 yaşından məşğul olmağa başlamışdır.

Çox gənc yaşlarında ciddi nəticələr göstərməyə başladı. 1991-ci ildə, 15 yaşında yeniyetmələrin Dünya Çempionatında dördüncü oldu. 1992-ci ildə yeniyetmələrin Dünya Çempionatında ikinci olmuşdur. 1993-cü ildə, 17 yaşında, böyüklər arasında Avropa çempionatında "gümüş" qazandı; həmin il Aralıq dənizi Oyunlarının bürünc mükafatçısı oldu və Almaniya Qran Prisində səkkizinci yeri tutdu.

1996 Yay Olimpiya Oyunlarında Həmzə Yerliqaya orta çəkidə (82 kq) olimpiya çempionu oldu. Olimpiadadan sonra yarım ağır çəkiyə keçdi. 1997-ci ildə Dünya Kubokunu qazandı, Avropa çempionatını və Aralıq dənizi Oyunlarını qazandı və Dünya Çempionatında Sergey Sviruyaya uduzaraq ikinci oldu.

2000 Yay Olimpiya Oyunlarında 85 kq çəkidə ikinci dəfə olimpiya çempionu oldu. 2004 Yay Olimpiya Oyunlarında isə ancaq dördüncü yerlə kifayətləndi. 2008-ci il Olimpiadasına intensiv hazırlaşan zaman məlum oldu ki, boynundakı əməliyyatdan sonra tam sağalma baş verməyib. 2008-ci ilin aprelində güləşçi karyerasını bitirdiyini elan etdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Hamza Yerlikaya Bio, Stats, and Results | Olympics at Sports-Reference.com". 2009-03-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-14.
2. ↑  "International Wrestling Database". 2014-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-01-29.
3. ↑  "13 new deputy ministers appointed". 2019-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-14.
4. ↑  "Легендарный турецкий борец Хамза Ерликая принял решение завершить карьеру — Федерация спортивной борьбы России". 2019-01-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-14.
*Pinus pinea*
Aralıq dənizi ölkələri, Balkan , Asiya, Cənubi Amerika, Çin və Çili də təbii halda bitir. Hündürlüyü 30 m-ə, gövdəsinin diametri 100 sm-ə qədər olan, enli, oval şəkilli və ya kürəvi çətirli ağacdır. Gövdəsinin qabığı qırmızımtıldır, tumurcuqları qatranlı deyil, iynəyarpaqları tünd-yaşıl, 10-15 sm uzunluqdadır. Alt yarpaqları yumurtavarı-neştərvarıdır, təpələri saçaqlı-kirpiklidir. Erkək qozaları çoxdur, xırdadır, silindrovan-uzunsov, sıx, yoğun sünbüllər əmələ gətirir. Qozaları tək-tək və ya iki-üçü bir yerdə yerləşir. Qozaların yoğun və kifayət qədər uzun ayaqcıqları var, onlar kürə şəkilli və ya oval şəkilli-kürəvi olub, dik dayanmışdır. Uzunluğu 8-9 sm, eni 6-8 sm, qalxancıqları qalın, bucaqlıdır, piramidal şişdir, işıqda parıldayır, az nəzərə çarpan, zəif görünən, köndələn, tili və bir neçə çıxıntısı vardır.
Toxumları iri, uzunsov-tərs, yumurtavarı, bucaqlıdır, üzərində qalın, tünd-qonur, qırmızı rəngli, 18–20 mm uzunluqda pərdəciyi vardır, qanadlı və ya qanadsızdır.
Azərbaycan da Abşeron, Zaqatala, Kür-Araz ovalığında, Şəmkir və Lənkəran da rast gəlinir. Quraqlığa davamlı və işıqsevən bitkidir, torpağa qarşı az tələbkardır. Tərkibində stearin, palmitin və digər yağ turşularının qliseridləri vardır, yağından boyalar hazırlanır. Yaşıllaşdırmada tək-tək və qrup halında əkilir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q106094
* Wikispecies: Pinus pinea
* APDB: 131128
* APNI: 171468
* Calflora: 8669
* Ecocrop: 8647
* EoL: 999491
* EPPO: PIUPN
* EUNIS: 150613
* FloraBase: 19075
* FoAO2: Pinus pinea
* FoIO: PINPIN
* GBIF: 5285165
* GRIN: 28527
* iNaturalist: 63621
* IPA: 4529
* IPNI: 263221-1
* IRMNG: 10801679
* ITIS: 506604
* IUCN: 42391
* MoBotPF: 285030
* NBN: NBNSYS0000042161
* NCBI: 3346
* NSWFlora: Pinus~pinea
* NZOR: 7dacee5c-4143-4daa-a03f-57c9a1b23fb7
* NZPCN: 6655
* PFI: 164
* PPE: pinus-pinea
* Plant List: kew-2562556
* PLANTS: PIPI7
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:263221-1
* SANBI: 3475-6
* Tropicos: 24900667
* VicFlora: d3d85cf7-d0bc-4160-8ea9-0de8046a0253
* WoI: 286
* WFO: wfo-0000481895

 |

1. ↑  *Linnæi C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1000.
**İtalo Santelli** (15 avqust 1866, Korrodano[d], Liquriya – 8 fevral 1945, Livorno, Toskana və ya Budapeşt) — Müasir qılıncoynatmanın sablya növünün atası sayılan İtaliyalı qılıncoynatma idmançısı.

Bioqrafiyası
------------

Santelli 1900 Yay Olimpiya Oyunlarında qılıncoynatmanın rapira növü üzrə rəqibi Jan Batist Mimyaqa qarşı 
İtalo Santelli 1866-cı ildə İtaliyanın Liquriya regionunun La Speziya əyalətində Karrodano kommunasında anadan olub. Santelli İtaliyanın məşhur məktəblərində təhsil alıb. Santelli qılıncoynatma ilə məşğul olan qardaşı Otello və onun həyat yoldaşı ilə birlikdə Budapeştdə köçür. Onun 1897-ci ildə Macarıstanda Corcio adında oğlu oldu. Corcio həmişə italyan vətəndaşlığını saxlayıb və yarışlarda İtaliyanı təmsil edib.

Santelli Macarıstanda yaşadığı vaxtlarda qılıncoynatmanın sablya növünün yeni üslubunu yaratmağa başlayıb. Üslüb daha çox Santellinin "müasir üslubu" kimi tanınırdı.

O, Paris Yay Olimpiya Oyunlarında İtalyan komandasının heyətində müasir üslubda çıxış etdi. Santelli rapira yarışlarında altıncı yeri tutmasına baxmayaraq, sablya növü üzrə komanda yoldaşı Antoniyo Konteyə məğlub olaraq, gümüş medal qazandı.

1924 Yay Olimpiya Oyunlarında İtalo Santelli qılıncoynatma üzrə Macarıstan komandasının baş məşqçisi olub.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  "EVENT RESULTS". 2015-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul, 2014.
3. ↑  "Italo Santelli". 2012-10-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 iyul, 2014.
4. 1 2  "Italo Santelli at SR/Olympic Sports". 2022-06-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 iyul, 2014.
5. ↑  "Great Fencing Champions". 2008-05-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul, 2014.
6. ↑  "Italo Santelli Olympic Results". 2012-10-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul, 2014.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***İtalo Santelli*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* ITALO SANTELLI MEDALS  (ing.)
* Italo Santelli  (ing.)
**İtalo Qariboldi** (20 aprel 1879 – 3 fevral 1970) İkinci dünya müharibəsindən əvvəl və müharibə ərzində İtaliya Kral Ordusunda xidmət etmiş ordu generalıdır. Stalinqrad döyüşü zamanı İtaliya qoşunlarına rəhbərlik etdiyi üçün Adolf Hitler tərəfindən Dəmir xaç ordeninin Cəngavər xaçı mükafatına layiq görülmüşdür.

Həyatı
------

Qariboldi İtaliyanın Lombardiya vilayətinin Lodi şəhərində anadan olmuşdur. Birinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra o, ard-arda daha yüksək rütbələrə sahib olmuşdur.

### Həbəşistan

Qariboldi 1935-ci ildə İkinci İtaliya-Həbəşistan müharibəsinin şimal cəbhəsində mübarizə aparan 30-cu piyada diviziyasına rəhbərlik etməyə başlamışdır. Onun rəhbərlik etdiyi bu diviziya Eritreyada yerləşən I Ordu Korpusunun tərkibinə daxil idi. 1936-cı ilin may ayında İtaliya Efiopiyanı məğlub etdikdən sonra Eritreya, Həbəşistan və İtaliya Somalisi 1 iyun 1936-cı ildə İtalyan Şərqi Afrikası adı altında krallığın müstəmləkəsinə çevrildi.

### Şimali Afrika

Qariboldi 1939-cu ildən 1941-ci ilə qədər Marşal İtalo Balbonun rəhbərliyi altında olan hərbi birləşmədə ordu komandiri vəzifəsində xidmət etmişdir. 1940-cı ilin iyun ayında İtaliya müharibəyə qoşulduqda Qariboldi Fransanın nəzarəti altında olan Tunislə sərhəddə yerləşən 5-ci Ordunun komandiri idi. O, bununla eyni vaxtda Liviyada dislokasiya olunmuş orduya da rəhbərlik edirdi. Fransa döyüşü başa çatdıqdan sonra 5-ci Ordu Misirlə sərhəddə yerləşən 10-cu Ordu üçün əsas təchizat işlərinə cavabdeh birlik olmuşdu.

1940-cı ilin dekabrında Britaniya hərbi birləşmələri Kompas əməliyyatına başladıqda Qariboldi müvəqqəti olaraq 10-cu Ordunun komandiri təyin olunmuşdu. Həmin əməliyyat nəticəsində ingilislər qarşıya qoyulmuş tapşırığı uğurla yerinə yetirərək bəzi əraziləri yenidən ələ keçirə bilmişdi.

Qariboldi 25 mart 1941-ci ildə Liviyanın general-qubernatoru təyin olundu, lakin 19 iyul tarixində alman generalı Ervin Rommellə əlaqələrin yaxşı olmamasına görə özü bu vəzifədən istefa verdi.

### Rusiya

1942-ci ildən 1943-cü ilə qədər o, Rusiyada mübarizə aparan İtaliya qoşunlarına rəhbərlik etmişdir. Stalinqrad döyüşü ərzində də həmin şəhər uğrunda döyüşən italyan qüvvələrinə məhz Qariboldi rəhbərlik edirdi.

### İtaliya

1943-cü ildə Qariboldi İtaliyada olarkən Kral III Viktor Emanuel və Marşal Pyetro Badolyo tərəfindən faşist Benito Mussolini hakimiyyəti devrildi və Antihitler koalisiyası ilə atəşkəs müqaviləsi imzalandı. Bir çox digər italyan hərbçiləri kimi Qariboldi də almanlar tərəfindən əsir götürüldü. O, 1944-cü ildə ölüm cəzasına məhkum edildi, lakin elə həmin ildə müttəfiqlər tərəfindən həbsdən azad edildi.

İtalo Qariboldi 1970-ci ildə İtaliyanın paytaxtı Roma şəhərində vəfat etmişdir.

Onun oğlu Mario Qariboldi də atası kimi hərbçi olmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Şimali Afrika kampaniyası
* Stalinqrad döyüşü

İstinadlar
----------

1. ↑  Adolf Hitler, Max Domarus (ed). *Hitler: Speeches and proclamations, 1932-1945*. Bolchazy-Carducci, 2004. P. 2777.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***İtalo Qariboldi*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* İtalo Qariboldinin bioqrafiyası "Hronos" saytında
**İtaliya ilə Albaniya arasında dəniz sərhədi haqqında razılaşma** — iki dövlət arasında beynəlxalq dəniz sərhədini quran İtaliya Respublikası ilə Albaniya Respublikası arasında 1992-ci ildə bağlanmış beynəlxalq müqavilə.

Müqavilə 18 dekabr 1992-ci ildə Tiranada imzalanmışdır. Müqavilənin mətni Otranto Boğazında, 17 ayrı koordinat nöqtəsi ilə təyin olunmuş 16 düz xəttli dəniz hissəsindən ibarət sərhədi müəyyənləşdirir. Sərhəd, İtaliya ilə Albaniya arasındakı təxmini bərabərlik xəttidir. Sərhədin ən şimal nöqtəsi Çernoqoriya ilə sərhəd qovşağını təşkil edir; və ən cənub nöqtəsi Yunanıstanla qovşağı təşkil edir. Bu müqavilə, dəniz sərhədlərinə dair müqavilələr arasında unikaldır, çünki hər iki ölkənin sərhədlə bağlı hər hansı bir mübahisəni dörd ay ərzində diplomatik yolla həll etmədiyi təqdirdə Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinə göndərməsinə imkan verir .

Sazişin tam adı Albaniya Respublikası ilə İtaliya Respublikası arasında, hər iki dövlətin dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsinə dair Dəniz Sərhədləri haqqında Müqavilədir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Эван В. Андерсон (2003). *Международные границы: Геополитический атлас,*  с. 217; Джонатан Чарни *и др.* (2005). *Международные морские границы,* с. 551—563.
2. ↑  "ALBANIA". www.un.org. 2020-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-09.
3. ↑  "Albania–Italy Maritime Boundary". Sovereign Limits. 2020-10-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-09.
4. ↑  Чарни, Джонатан И. *и другие.* (2005). *Международные морские границы,* стр. 3302
**Pilot-dalğa nəzəriyyəsi** — Kvant mexanikasının fərqli bir təfsiri; bu nəzəriyyəyə görə, parçacıqlar müşahidə edilsə də müşahidə edilməsədə dalğa funksiyası tərəfindən istiqamətləndirilən bəlli pozisiyalara sahibdir.

Kvant fizikasındakı ölçmə problemini həll etmək üçün ilk dəfə Fransız fizik prins Louis de Broglie tərəfindən ortaya atılan bu nəzəriyyə daha sonra İngilis-Amerikan fizik David Bohm tərəfindən ölçmələri ehtiva edəcək şəkildə genişləndirildi. De Broglie-Bohm nəzəriyyəsi olaraqda anılan, **gizli dəyişən nəzəriyyəsi**nin bilinən ilk örnəyi olan bu nəzəriyyəyə görə, pilot dalğası, cazibə kimi sahəsi içindəki bütün parçacıqları təsir edən adi güc sahələrinin əksinə, sadəcə bir parçacığa təsir edər. Hər parçacığın, kainatdakı bütün digər parçacıqların mövqeyini qavrayan sadəcə özünə aid xüsusi bir pilot dalğası var. Pilot dalğası xüsusi parçacığını güc tətbiq edərək yox, bir radar şüalanması kimi məlumat təmin edərək istiqamətləndirir.

Bu nəzəriyyə, yalnız bir fəza-zaman içində yer alır, lokal deyil, realistik və deterministikdir. Eyni anda bir parçacığın mövqe və sürətinin təsbiti hər vaxtkı müəyyənsizlik prinsipi çərçivələnməsinə tabedir. Şredinger dalğa tənliyinə görə gəlişən dalğa funksiyası əsla çökməz. Qeyri lokallığa uyan bir gizli dəyişənlər nəzəriyyəsi olan bu nəzəriyyə, Bell bərabərsizliyini təmin edər. Parçacıqların hər vaxt dəqiq pozisiyaları olduğundan ölçmə problemini həll etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Şredingerin pişiyi
* Kopenhagen təfsiri
* Çoxlu dünyalar təfsiri
**Pind** (*yun.* Εθνικός Δρυμός Πίνδου) — Yunanıstan ərazisində yerləşən milli park. Milli park Pind dağ massivinin Qərbi Makedoniya və Epir dairələri ərazilərindəki bölgəni əhatə edir. Park 1966-cı ildə təsis edilmişdir. Milli parın ərazisi 6927 hektar ərazini əhatə edir. Ərazisi demək olar ki, dərə boyunca uzanır. Vadidə Qara şam ağacı (*Pinus nigra*), Rumeli şam (*Pinus peuce*) və Yunanıstan ərazisində nadir sayılan Adi şam (*Pinus sylvestris*) kimi bitkilər bitir

Fauna
-----

Vadi boyunca 80 növ quş yuva qurur. Yırtıcı quşlar arasında Məzar qartalı (*Aquila heliaca*), Berkut (*Aquila chrysaetos*), Bığlı qızılquş (*Falco biarmicus*), Qırğılar, Avropa tüviyi (*Accipiter brevipes*), İlanyeyən (*Circaetus gallicus*), *Neophron percnopterus* kimiləri göstərmək olar. Üstəlik vadidə Qara ağacdələn (*Dryocopus martius*), Suriya ağacdələni (*Dendrocopos syriacus*), Ağbel ağacdələn (*Dendrocopos leucotos*), Ortaboy ağacdələn (*Leiopicus medius*) kimi quşları görmək olur. Yuxarı sahələrdə *Eremophila alpestris*, *Tichodroma muraria* yuva qurur

Milli park Yunanıstan ərazisində yeganə yerdir ki, burada Avropa qonur ayısını (*Ursus arctos arctos*) görmək olar. Digər məməlilər arasında Canavar (*Canis lupus*), Meşə pişiyi (*Felis silvestris*), *Martes foina*, *Capreolus capreolus*, Adi sincab (*Sciurus vulgaris*), Qaban (*Sus scrofa*) seçilir. Nadir hallarda burada *Lutra lutranı* görmək olur. Park ərazisində beş növ yarasa yaşayır. Ən geniş yayılanı *Nyctalys noctuladır*.

Amfibiyalar arasında rütubətli bölgələrdı Yunan qurbağası (*Rana graeca*), Ot qurbağası (*Rana temporaria*), Yaşılqarın qurbağa (*Bombina variegata*), Yaşıl quru qurbağası (*Bufo viridis*) və Alp tritonu (*Ichthyosaura alpestris*) yaşadığı halda, meşəli ərazilərdə isə Ləkəli salamandra (*Salamandra salamandra*) yaşayır. Sürünənlərdən Yaşıl kərtənkələ (*Lacerta viridis*), Üçzolaqlı kərtənkələ (*Lacerta trilineata*), Kiklad kərtənkələsi (*Podarcis erhardii*), Adi qonurilan (*Coronella austriaca*), Damalı suilanı (*Natrix tessellata*), Zeytuni təlxə (*Platyceps najadum*), Buynuzlu gürzə (*Vipera ammodytes*) və Balkan tısbağası (*Testudo hermanni*) yayılmışdır

Həşaratlarla zəngin olsalarda xüsusi ilə *Cerambycidae* seçilirlər. Say baxımından *Nymphalis antiopa* və *Nymphalis polychloros* daha çoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Ευρωπαϊκή Ημέρα των Πάρκων, 24 Μαΐου". 2011-09-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-05-10.
2. 1 2 3 4 5  Bob Gibbons. Greece. — Oxford University Press, 2003. — С. 42-44. — 316 с. — (Travellers' nature guides). — ISBN 0198504373

Mənbə
-----

* High-resolution pictures Arxivləşdirilib 2017-10-13 at the Wayback Machine
**Geylandit – Ca [Al2Si7O18] • 6 H2O;**
**klinoptilolit – (K2, Na2, Ca) [AlSi5O12] • 8 H2O** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

Növ müxtəliflikləri
-------------------

Bariumlu (~2,5% BaO) və stronsiumlu (~3,65 % SrO) geylanditlər.

Xassələri
---------

Rəng – ağ, rəngsiz, sarı, çəhrayı, kərpiçi-qırmızı, boz, qəhvəyi; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – sədəfi (xüsusilə ayrılma müstəvilərində intensiv təzahür edir), şüşə, ipəyi, incədənəli aqreqatlarda (klinoptilolitdə) – tutqun; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,18–2,22; Sərtlik – 3,5–4; Kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – pilləli; Başqa xassələr – molekulyar ələk xassələri; Morfologiya – kristallar: adətən lövhəvari; nazik lövhəvari, nisbətən az hallarda–psevdotetraqonal; Çox vaxt kristalların parçalanması, əyilməsi və burulması nəticəsində {010} üzlərində kirəmit düzülüşünü xatırladan skulptur yaranır. Kristallarına tək halda rast gəlinir; Mineral aqreqatları: vərəqvari, şüalı lövhəvarı, pulcuqlu, lövhəvarı — dənəvər kütlələr, həmçinin klinoptilolit üçün səciyyəvi olan sıx mikrokristallik əmələgəlmələr.

Mənşəyi və yayılması
--------------------

Geylanditə çox vaxt bazalt və andezitlərin boşluqlarında damarcıq, badamcıq, jeoda və sferolitlər şəklində rast gəlinir. Skarnlarda və bəzi metamorfik süxurlarda da qeyd edilir. Klinoptilolitin iri yığınları vulkanogen — çökmə proseslərlə əlaqədardır. Klinoptilolit silisiumlu şüşəyəbənzər tufların diagenetik dəyişilməsi nəticəsində əmələ gəlir. Autigen geylanditə və xüsusilə klinoptilolitə çökmə süxurların bir çox tiplərində – bentonit gillərində, qumdaşlarında, mergellərdə, habelə Cüzvi ilə zənginləşmiş qara şistlərdə və b. rast gəlinir. Klinoptilolitin karbonat tərkibli fauna qalıqları üzrə psevdomorfozaları məlumdur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: seolitlər, kalsit, kvars, qranat, aksinit, palıqorskit, sepiolit. Mineralın tapıldığı yerlər: Sulitelma (Norveç); Teyqarhorn və Barufiord (İslandiya adası); Nyu-Cersi ştatında Patterson (ABŞ); Bombey rayonu (Hindistan); Çiçibu (Yaponiya); Qərbi Sibir, Saxalin (Rusiya) və b. Azərbaycanda geylanditin və xüsusilə klinoptilolitin çoxsaylı tapıntıları Daşkəsən, Göy-Göl, Şəmkir (Yelensutəpə k.), Kəlbəcər, Laçın, Tovuz (Aydağ, Öksüzlü kəndləri), Qazax, Şahbuz (Kükü, Yuxarı Remeşin, Qaraboya kəndləri), Lerik rayonlarında və b. qeyd edilmişdir.

Tətbiqi
-------

Adsorbentdir.

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2775834976 |

* THE MINERAL HEULANDITE
**Kuznetsov quşarmudu** (*lat.* Sorbus kusnetzovii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin quşarmudu cinsinə aid bitki növü.

Ümumi yayılması
---------------

Rusiya (Dağıstan), Gürcüstan, Ermənistan, Balkan ölkələri, Livan, İran və Türkiyədə təbii arealları vardır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Azərbaycanda Quba, Şəki rayonlarında (Köynük kəndi) yuxarı dağ meşə qurşağında qayalıq yerlərdə təsadüf edilir.

Statusu
-------

Azərbaycanın nadir bitki növlərindən biridir. VU B1 ab (ii,iii) + 2 ab (iii).

Bitdiyi yer
-----------

Yuxarı və orta dağ qurşaqlarında fıstıq meşələrində, seyrək meşələrin kənarlarında cənub yamaclarda təsadüf edilir.

Təbii ehtiyatı
--------------

Azərbaycanda arealı geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri
----------------------

Hündürlüyü 4–5 m-ə çatan alçaqboylu koldur. Yarpağı sadə, enli, tərs ellipsvarı olub, qaidə hissəsi azacıq pazvarıdır. Üstdən çılpaq, altdan sıx keçə tükcüklüdür. Yarpaqlarının uzunluğu 6-12 sm arasında ola bilir. Yarpaqlarının kənarı ikiqat mişardişlidir. Meyvələri yumrudur. Çiçək saplağı tüklüdür. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabrda isə meyvəsi yetişir.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi tövsiyə olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17271744
* Wikispecies: Hedlundia kuznetzovii
* EoL: 636125
* GBIF: 3012644
* GRIN: 429365
* iNaturalist: 1164531
* IPNI: 741814-1
* IRMNG: 10187262
* Plant List: rjp-15903
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:741814-1
* Tropicos: 27800198
* WFO: wfo-0000988056

 |
**Türkmən armudu** (*lat.* Pyrus turcomanica) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin armud cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Kopetdağ meşələri və ona yaxın rayonlarda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 15 m çatan, iynəsiz, şaxələnmiş çətirli ağacdır. Tumurcuqları və zoğları əvvəlcə tükcüklüdür, sonradan təxminən çılpqdır. Zoğların qabığı ucunda kərpicvari-qonur, digər hissələrdə bozumtuldur. Yarpaqları enli-ellipsvari və ya təxminən yumru, uzunluğu 7 sm-dək və eni 5 sm-dək, əvvəlcə tükcüklərinə görə gümşü, sonradan çılpaq və yaşıl, parlaqdır. Apreldə çiçəkləyir. Meyvələri qalın qabıqlı, şirin, dadı qatranlı, yüksək miqdarda bərk hüceyrəli, armudvari, eni 2,5 sm-dək və uzunluğu 2 sm-dəkdir.

Ekologiyası
-----------

İşıqlı enliyarpaqlı meşələrdə, daşlı-qayalı quru yamaclarda açıq sahələrdə, dağ çaylarının başlanğıcında, dəniz səviyyəsindən 1800–2000 m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Torpağa tələbkar deyil, quraqlığa davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Dekorativ çiçəklərə malikdir. Yarpağı töküldüyünə görə qış mövsümündə gözəl görünür.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17237690
* Wikispecies: Pyrus turcomanica
* EoL: 631577
* EPPO: PYUTU
* GBIF: 5363425
* GRIN: 448617
* iNaturalist: 972946
* IPNI: 731323-1
* IRMNG: 10175978
* IUCN: 61614093
* NCBI: 1943556
* Plant List: rjp-2167
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:731323-1
* Tropicos: 27804764
* WFO: wfo-0000992574

 |
**Xristian Daniloviç Fren** (almanca:*Christian Martin Joachim Frähn*), 4 iyun 1782, Rostok – 16 avqust 1851, Sankt-Peterburq) — Rusiya şərqşünası.

Həyatı
------

Xristian Fren 1782-ci ildə Almaniyada Rostok şəhərində anadan olmuşdu. 1807-1815-ci illərdə Kazan universitetində çalışmışdı.

X.M.Frenin elmi yaradıcılığında numizmatika əsas yer tuturdu. Yaşadığı illərdə onu «Şərq numizmatikasının knyazı» kimi qəbul edirdilər. Belə ki, o, həqiqətən Rusiyada Şərq numizmatikası elminin əsasını qoymuşdu.

X.M.Fren isə müsəlman numizmatikasının «fundament»ini yaradan görkəmli şəxsiyyətlər hesab edilirlər.

X.M.Frenin Şərq numizmatikasında əsas rolu Cucilər dövrünün sikkəşünaslığının banisi olmasıdır.
İlk dəfə X.M.Fren numizmatik materiallara əsaslanaraq Qızıl Orda xanlarının adlarını, hakimiyyət illərini öyrənmiş və Şərq numizmatikasının bir hissəsi kimi təsnifat işlərini dəqiqləşdirmişdir. Onun oxuyub, təyin etdiyi bəzi hökmdarlar haqqında, ümumiyyətlə, yazılı məlumatlar belə yox səviyyəsindədir. Nəticədə, alim doqquz yüzə yaxın Qızıl Orda dövlətinin sikkə tipini təyin etmişdi. Onun elmi yaradıcılığı yalnız Cucilər dövrünün sikkə materiallarının öyrənilməsi ilə tamamlanmamışdı. Ümumiyyətlə, X.M.Frenin yaradıcılığı janr
etibarilə üç qrupa bölünür:

1) bir və ya bir neçə yaxın qruplara aid olan sikkələr haqqında monoqrafiya
xarakterli elmi işlər;
2) muzey tərəfindən əldə edilən kolleksiyaların və onların içərisindəki ən
maraqlı sikkələrin təyin edilməsi;
3) ayri-ayrı dəfinələrin öyrənilməsi.

Bununla da milliyyətcə alman olan, amma həyatını Rusiyada yaşayan X.M.Fren XVIII əsr−XIX əsrin əvvəllərində Rusiyada numizmatika elminin əsasını qoyan alimlərdən olaraq Şərq numizmatikası sırasında Azərbaycan tarixinin bəzi mühüm məsələlərinin öyrənilməsində kifayət qədər əməyi olan insandır.

Xristian Fren 16 avqust 1851-ci ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  www.accademiadellescienze.it (it.).
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Christian Martin Frähn // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
3. ↑  Vəliyeva M.İ. Rus alimlərinin əsərlərində Azərbaycan numizmatikası (K.Fren və V.Tizenqauzenin əsərlərinə əsasən) // Tarix və onun problemləri, 2010, №1-2, s. 138-147. s. 140.

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Allgemeine Deutsche Biographie · Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 105856058 · CiNii: DA08222662 · GND: 104228458 · ISNI: 0000 0001 0871 2457 · LCCN: n87948609, n88297626 · NLG: 141210 · NLP: A11995725 · NTA: 070431531 · NUKAT: n2007011873 · SUDOC: 082386447 · VIAF: 12736448 · WorldCat VIAF: 12736448 |

 |
**Leonid Azqaldiyanın büstü** (*erm.* Լեոնիդ Ազգալդյանի կիսանդրի), həmçinin **Leonid Azqaldiyanın abidəsi** (*erm.* Լեոնիդ Ազգալդյանի հուշաքար) Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərində, Xorenatsi küçəsinin kəsişməsində Ermənistan hərbçisi, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı Leonid Azqaldyanı təsvir edən büst. Abidə 11 dekabr 2002-ci ildə ucaldılmışdır. Abidənin heykəltəraşı Tiqran Arzumanyandır. Abidə qranitdən hazırlanmışdır və ümumi hündürlüyü 2,2 metrdir.

2022-ci ilin aprelində Leonid Azqaldyanın büstü vandalizmə məruz qalmışdır. İrəvan sakini Karen Xaçatryan Leonid Azqaldiyanın büstünün burun hissəsini sındırmışdır. Xaçatryanın sözlərinə görə, o, bu addımı ona görə atıb ki, onun fikrincə, 2020-ci ildə baş tutan İkinci Qarabağ müharibəsinin günahkarı Leonid Azqaldiyandır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *DVahagn.* "ԼԵՈՆԻԴ ԱԶԳԱԼԴՅԱՆ – idiscoverarmenia". 13 April 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2022.
2. ↑  "Ոսկեխունկ մի մոմ՝ նրա սուրբ շիրմին". www.irates.am (ingilis). 13 April 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2022.
3. ↑  «Երևանում պղծել են Արցախի հերոս Լեոնիդ Ազգալդյանի հուշաքարը» հոդված tert.am լրատվական կայքում, **(արխիվացված 14․04․2022թ․)**
4. ↑  *«Ես Լեոնիդ Ազգալդյանի քիթը ջարդել եմ, որովհետև նա է մեղավոր 5 հազար զոհի համար»* հոդված hraparak.am լրատվական կայքում, **(արխիվացված 18․04․2022թ․)**
**Staroçerkasskaya** (*rus.* Старочерка́сск, 1805-ci ilə kimi — Çerkassk) — Rusiya Federasiyasının Rostov vilayətində, Aksay rayonunda olan stanitsa (kənd tipli yaşayış məntəqəsi).

Stanitsa Don çayının sağ sahilində, vilayət mərkəzindən 30 km məsafədədir. Staroçerkasskaya *Staroçerkasskaya kənd ərazisinin* inzibati mərkəzidir. Yaşayış məntəqəsi həm də Don kazaklarının mərkəzi kimi, eləcə də genral Matvey Platovanın və digər taninmiş don qəhramanlarının doğulduğu yer kimi tanınır. Stanitsanın mərkəzində Müqəddəs Don Staroçerkassk kişi monastrı və Staroçerkassk muzey-qoruğu yerləşir. Qoruq ərazisinin sahəsi 180 hektardır. Hər il stanitsada kazak mədəniyyəti festivalı keçirilir.

Tarixi
------

Çerkassk şəhərciyi haqqında ilk məlumatın tarixi 1570-ci ilə aid olunur. 1570-ci ildə zaporojiya çərkəzləri Azov dənizinin 60 verstliyində yeni yaşayış məntəqəsi salmış və öz adlarını vermişdir: *Çerkas.*

1637-ci ildə Staroçerkasskılar Azov yürüşünə çıxmış və Azov osmanlı qalasını ələ keçirmişdilər. Onlar qalanı dört il öz əllərində saxlaya bilmişdilər. 1643-cü ildə türklər yenidən qalanı ələ keçirdilər və tamamilə yandırdılar. Növbəti il yenidən qala bərpa edildi və möhkəmləndirildi. 1667-ci ildə Stepan Razinin başçılığı ilə Çerkasskda üsyan başladılmışdır.

Əhalisi
-------

1897-ci ildə keçirilən əhalinin siyahıyaalınmasına görə Staroçerkasskaya əhalisi 5060 nəfər idi. 1926-cı ilə olan məlumata görə əhalinin sayı 4412 nəfər idi. Onlardan 3689 nəfər özünü kazak hesab edirdi. 2010-cu ildə həyata keçirilən siyahıya alınmaya görə stanitsada 2399 nəfər yaşayır.

Nəqliyyat
---------

Staroçerkasskaya Rostov şəhəri ilə Aksay yolu əlaqəlidir. Yol bərk örtüklüdür. Don çayı üzərindən bərə fəaliyyət göstərir.

Şənbə və bazar günləri Rostov şəhərindən Rostov-Staroçerkassk-Rostov türist teploxodu fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  Щекатов А. Словарь географический Российского государства. Т.X. ч.VI. Москва,1808. С.79-81
3. ↑  "История Донского войска. Ч.I. СПБ. 1834. С.54.
4. ↑  Города и районы Ростовской области: историко-краеведческие очерки [сост.: Е. В. Миронов, Е. И. Арутюнова, С. Д. Дудник и др. Ростовское книжное изд-во, 1987. С. 131.
**Liam Peyn** (əsl adı **Liam James Payne**; 29 avqust 1993, Vulverhempton, Uest-Midlends[d]) — İngilis müğənni,model və söz yazarı, One Direction qrupunun keçmiş üzvü.

Həyatı
------

Liam James Payne 29 avqust 1993-cü ildə İngiltərə West Midlandsda anadan olmuşdur. 4 yaşında olanda bir böyrəyində yara olduğunu öyrənib. Ağrını hiss eleməməsi üçün səhər və axşam 32 ədəd iynə vurdururdu. Liam bir böyrəyi olduğu üçün sevgilisinin onu tərk etdiyini deyir.

Üç həftə əvvəl doğulan ve xəstəxanada tutulan Liam'ın tək bir böyrəyi işləyirdi ancaq 7 avqust 2012 tarixində ikinci böyrəyinin də işlədiyini də öyrəndi. Atası Geoff və anası Karen'ın tək oğludur, Ruth ve Nicola adında iki bacısı var. Məktəb həyatı üçün özünə "məktəbdəki dəcəl uşaq" adını verir. Məktəb vaxtlarında boks dərsləri alıb. Dərslərdən birində burnunun qırıldığını deyir.

Liam X-Factora 2008-ci ildə qatılıb. 14 yaşı olduğu üçün münsiflərdən yox cavabı alıb. 2010-cu ildə yenidən X-Factora qatılıb və Boot Campa qədər irəliləyib. Boot Campda uduzduqdan sonra One Direction qrupuna qatıldığı ilk günlərdə "Boot Campdan əvvəl bir-birimizi görürdük. Hətta Nayl ilə eyni otağı bölüşürdük. Qrup olduqdan sonra çox çalışdıq və tez böyüməli idik." Peyn Castin Timberleyk'dən ilham aldığını deyir. Cheryl Fernandez-Versini ilə 22 mart 2017 tarixində oğulları olub.

Filmoqrafiya
------------

* "iCarly (serial,2012)"
* "This is us (film, 2013)"
* "Where we are (film, 2014)"

Albumlar
--------

* "LP1 (2019)"

Konsert Turları
---------------

* "Up all night turu (2011–12)"
* "Take me home turu (2013)"
* "Where we are turu (2014)"
* "On the road again turu (2015)"
**Şahin Zahid oğlu Məmmədov** (31 yanvar 1972, Lənkəran – 19 yanvar 1990, Lənkəran) – 20 Yanvar şəhidi.

Həyatı
------

Şahin Məmmədov 1972-ci il 31 yanvar tarixində Lənkəranda anadan olub.Lənkəran şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbində və 113 nömrəli texniki-peşə məktəbində təhsil almışdır.

26 yanvar 1990-ci ildə Hoftomi-Kirov kəndləri arasında Bədəlov Rövşən və Allahverdiyev Rövşən ilə birgə atəşə tutulmuş, öldürüldükdən sonra Şahin Məmmədov və Bədəlov Rövşən yandırılmışdır. Şahinin meyidi tanınmaz hala salındığı üçün valideynləri onu çox çətinliklə tanıya bilmişlər. Lənkəranda dəfn olunub. Şahin Məmmədov subay idi.

Ölümündən sonra "20 Yanvar şəhidi" fəxri adına layiq görülüb.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  20 Yanvar - Qan Yaddaşımız (PDF) (az.). Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Milli Kitabxanası. səh. 33. 2022-01-20 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-12-19. "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alan şəhidlərin siyahısı
**Antiloplar** (Antilopinae) — Boşbuynuzlular fəsiləsindən yarımfəsilə.

Antilop boşbuynuzlular fəsiləsinin nümayəndələri içərisindəki 100-ə qədər otyeyən heyvan növünə verilən addır. Filogenetik qohumluğu əks etdirən əlamətlər əsasında düzəldilən müasir təsnifat sisteminə görə cırtdan antiloplar harna, oribi, divarböyürlər, dağ antilopları, beyralar, impalalar, oraqbuynuzlar, zürafəyəbənzər antiloplar, dzerenlər və sprinqboklar adlı cinslər antiloplar yarımfəsiləsində birləşdirilir. Əsl antilop cinsinin (Antilope) Hindistanda yaşayan harna adlı bir növü var. Antiloplar adlanan heyvanlar (kannalar, köpgəröküzlər, su keçiləri, qnular və b.) müstəqil tribalara, yaxud yarımfəsilələrə ayrılırlar. Əvvəllər antiloplara məməlilərin yığma qrupu kimi baxılırdı. Keçilər, qoyunlar və öküzlərdən başqa boşbuynuzlular fəsiləsinin tamamilə fərqli cinsləri (xarici görünüşünə və filogenetik əlaqələrinə görə) hər necə gəldi müxtəlif sistemlərə daxil edilmişdi. Sayının həddən çox artmasına görə antiloplar Afrika və Asiya ekosistemlərinin mühüm halqalarından biridir. Afrikada onlar hər növün müəyyən bitki yarusundan (ayrıca ekoloji taxçanı tutur) istifadə etdiyi çoxnövlü qruplar əmələ gətirirlər. Antilop qrupları savanna landşaftlarının formalaşmasının mühüm amilidir. Zərif quruluşlu olan antiloplar Asiya və Avropanın bir çox yerində yaşayırlar. Əsasən Antilop növlərinin çoxu Afrikada, yalnız səkkiz növü Asiyada yaşamaqdadır. Şimal Amerikaya xas olan Amerika antilopu (Antilocapra americana) isə adına baxmayaraq antiloplarla eyni familiyadan belə deyil. Antiloplar budaqlanmadan uzanan buynuzlarını tökmədikləri halda, Amerika antilopunun budaqlanaraq uzanan buynuzlarını ildə 1 dəfə tökürlər.
Antilopların azlığı otlaqları ot basmasına, çoxluğu isə bitki örtüyünün deqradasiyası və səhralaşmasına səbəb olur. Müxtəlif yırtıcı heyvanların müşayiət etdiyi bəzi antiloplar çox böyük sürülər şəklində yığılaraq mövsümi miqrasiyalar edirlər. Əksəriyyəti mühüm ov obyektidir. Bir çox növlərinin sayı azalmışdır, BTMİ-nin "Qırmızı kitab"ına daxil edilmişdir. Azərbaycanda iki növü (ceyran, köpgər) yaşayır.

Həmçinin bax
------------

* Boşbuynuzlular

Xarici keçidlər
---------------

* San Diego Zoo Antelope

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 546. ISBN 978-9952-441-02-4.
**Etna** (*yun.* Αίτνη) və ya **Yupiter XXXI** Yupiterin əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərindən biridir.Peyk 2001-ci ildə Havay Universitetindən olan astronomlar komandası tərəfindən Scott Şeppardın başçılığı ilə kəşf edilmişdir və müvəqqəti olaraq **S/2001 J 11** adlandırılmışdır.Etna Karme qrupuna aiddir.Bu qrup Yupiterin ətrafında 23 və 24 Gm məsafədə fırlanan təxminən 165° əyilməyə malik əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərdən ibarətdir.

Etnanın diametri təxminən 3 kilometrdir və Yupiterin ətrafında 22,285 Mm məsafədə 679.641 gün ərzində fırlanır.Orbitinin ekssentrisiteti 0.393-dür.

Peykin adı 2003-cü il Avqust ayında Yunan mifalogiyasındakı Etna dağının allahını təcəssüm edən Etna və ya Etne sözündən götürülüb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .

Xarici keçidlər
---------------

* IAUC 7900: Satellites of Jupiter 2002 May (discovery)
* MPEC 2002-J54: Eleven New Satellites of Jupiter 2002 May (discovery and ephemeris)
* IAUC 8177: Satellites of Jupiter, Saturn, Uranus 2003 August (naming the moon)
**Quraşdırma proqramı** (ing. installation program ~ ru. программа установки ~ tr. yükleme programı) – başqa bir proqramı verilənlər daşıyıcısına və ya kompüterin yaddaşına quraşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş proqram. Quraşdırma proqramı, adətən, heç də asan olmayan proqramın quraşdırılması prosesində və onu kompüterin, printerin və monitorun verilmiş konfiqurasiyasına "bağlamaqda" istifadəçiyə yardımçı olur. Tətbiqi proqramı əməliyyat sisteminin adi komandaları vasitəsilə kompüterə köçürməkdən qorumaq üçün də quraşdırma proqramından istifadə edilir; belə ki, quraşdırma proqramı quraşdırılan proqramın kopyalarının sayına nəzarət edir; kopyanı bir kompüterdən başqasına keçirmək üçün istifadəçi quraşdırılmış kopyanı silməli və onu elə həmin quraşdırma proqramının köməyi ilə başqa bir kompüterə quraşdırmalıdır.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
**Qurban Musayev** (Tam adı:*Qurban İsabala oğlu Musayev*; d.16 mart 1903; Bakı, Mərdəkan - ö.23 noyabr 1982, Bakı) — Şair, yazıçı, pedaqoq, dramaturq, 1938-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan əməkdar mədəniyyət işçisi (1953).

Həyat
-----

1903-cü il martın 16-da Bakının Mərdəkan qəsəbəsində dülgər ailəsində anadan olub. İbtidai təhsilini mollaxanada almış, 1915-19-cu illər Mərdəkanda aptekdə şagird işləmişdir. Atasının ölümündən sonra axşam məktəblərində təhsilini davam etdirəm dramaturq gündüzlər korrektor, müxbir, tərcüməçi və b. vəzifələrdə çalışmış, orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun şərqşünaslıq fakültəsinə daxil olımuşdur. 1929-cu ildə Bakı şəhəri və rayon zəhmətkeş deputatları Sovetinə deputat seçilmiş, 1932-ci ildə Yazıçılar Təşkilatı yenidən yarandıqdan sonra öz əsas yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında ədəbi işçi və kino-dramaturgiyanı öyrənmək üzrə kino-məsləhətçi, ədəbi hissə müdiri işləmişdir. 1932-35-ci illərdə neftçilərin həyatından yazdığı "*Qızıl bulaq*", "*Şərqin qalası*" pyesləri tamaşaya qoyulmuş, "*Ölüm dərəsi*" kino-ssenarisi Bakı kinostudiyasında çəkilmişdir. 1935-ci ildə Moskva akademiya tipli ssenari fakültəsində natamam ali təhsil almışdır. 1982-ci il noyabrın 23-də Bakıda vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

1937-38-ci illərdə Gənc tamaşaçılar teatrında pedaqoji hissə müdiri, Azərbaycan Dövlət teatr məktəbində müəllim, 1942-ci ildən Azərbaycan SSR Nazirlət Soveti yanında incəsənət işləri idarəsində təlimatçı vəzofəsində işləmişdir. Vətən müharibəsi mövzusunda "Hücum" pyesini yazmışdır. Birpərdəli pyeslər yazmış, "*Arran qartalı*" beşpərdəlik pyesini qələmə almışdır. 1945-49-cu illərdə Mingəçevir, Şamxor, Quba Dövlət Dram Teatrlarında direktor və bədii rəhbər işləmişdir. "*Güllər*", "*Qızıl bulaq*", "*Şərqin qalası*", "*Arran şahzadəsi*", "*Sülhün keşiyində*", "*Yeni sahillər*" və b. pyesləri Azərbaycanda və onun hüdudlarından kənarda tamaşaya qoyulmuşdur. 1949-cu ildə Bakıda teatr institutunda işə götürülən Q.Musayev 1948-1972-ci illərdə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyində repertuar şöbəsinin redaktoru, 1972-73-cü illərdə respublika Xalq Yaradıcılıq evində teatr şöbəsinin müdiri, direktoru işləmişdir. 1974-cü ildən fərdi təqaüdə çıxmışdır. SSR Ali Sovetinin, ÜİLKGİ MK-nın, Moldaviya, Tatarıstan, Ulyanovsk vilayəti, Azərbaycan SSR Ali Sovetlərinin Fərmanları ilə mükafatlandırılmışdır.

Mənbə
-----

* Teymur Əhmədov. Azərbaycan yazıçıları (XX-XXI yüzillikdə) ensiklopedik məlumat kitabı. Bakı: "Nurlar", 2011.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Qurban Musayev (Musazadə)". 2019-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-15.