recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1930-cu ilin aprelində Şəkinin Baş Göynük kəndində baş vermiş üsyana Molla Mustafa Şeyxzadə başçılıq edirdi. 

Şəki üsyanı 1930-cu il aprelin 13-də Şəki, Qax, Zaqatala, Balakən və Oğuzda Sovet hakimiyyətinə qarşı mülkədarların, burjua ünsürlərinin iştirakı ilə baş vermiş silahlı üsyanın ümumiləşdirilmış adıdır.

Əhədxan Sultanov Cəfər bəy oğlu
Əksəriyyəti süvarilərdən ibarət olan yaxşı silahlanmış 200 nəfər üsyançı 1930-cu il aprelin 13-də Göynük (şimal-qərb) və Zəyzid-Bideyiz (cənub-şərq) istiqamətlərindən şəhərə hücum etdilər. Hücum üçün əsas obyektlər həbsxana və rayon partiya komitəsinin binaları seçilmişdi.

20-30-cu illərdə Sovet hökumətinin kollektivləşmə siyasəti "xalqın kəskin narazılğına səbəb oldu", beləliklə də 1930-cu ildə Şəkidə antisovet üsyan baş verdi.

1930-cu ildə baş vermiş Şəki üsyanı Azərbaycanda sovet hakimiyyətinə qarşı ən yaddaqalan üsyan hesab olunur. Hətta üsyan Moskvanı da ciddi narahat etmişdi.

Üsyan nəticəsində polis binası,Şəkidə yerləşən rus hərbi qarnizonu,komsomol binası,mərkəzi komitə binası və digər dövlət əhəmiyyətli binalar üsyançıların əlinə keçmişdir.Yalnız poçt binasına əhəmiyyətsiz bina kimi baxan üsyançılar buranı tutmamış və Bayramov soyadlı birisinin həmin poçtdan Mir Cəfər Bağırova vurduğu teleqramla Yevlaxdan,Bakıdan,Gəncədən və Zaqataladan Avram Yerqinyanın başçılığı ilə nizami ordu hissələri göndərilərək üsyan yatırılmışdır.

214 nəfər öldürülmüş,865 nəfər həbs edilmişdir.Qondarma məhkəmədə 865 nəfərdən 850 nəfəri sürgün edilmiş,15 nəfəri Qax rayon polis şöbəsində güllələnmişdir.

Güllələnlər arasında İlisulu Danyal sultanın nəslindən olan Əhədxan Cəfər bəy oğlu Sultanov da var idi , o 1930-cu ildə Şəkidə Sovet imperiyasına qarşı başlanmış üsyanın rəhbərlərindən biri olmuşdur. 

Əhədxan Sultanov Akademik Əzəl Sultanovun böyük qardaşıdır .

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-09-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-18.
2. ↑  Bax: ŞƏKİ. Alim və Ziyalılar. Bakı: "Elm", 2007 , SULTANOVA SƏADƏT ƏHƏDXAN QIZI tərcümeyi halı.
Triniti yarımadasının yerləşməsi.
**İqnatiyev dağı** (bolq. *Игнатиев връх*, ‘Ignatiev Vrah’ \i-'gna-ti-ev 'vr&h\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən cənub-şərqdə yerləşən, 1220 m hündürlüklü dağdır. Dağ Srednoqori zirvələrində yerləşmişdir.

Zirvə cənubi Bolqarıstanda yerləşən İqnatiyev qraflığının adını daşıyır. Həmin ərazi isə öz adını Rusiyalı diplomat Nikolay İqnatiyevdən (1832-1908) götürmüşdür.

Yerləşməsi
----------

İqnatiyev dağı 63°36′37″ c. e. 58°39′10″ q. u. koordinatlarında yerləşmişdir. Korner zirvəsindən 3.3 km cənub-şərqdə, Henson təpəsindən 8.96 km cənub-şərqdə, Sirius təpəsindən 12.1 km şimalda, Kroun zirvəsindən 7.17 km cənub-qərbdə, Trayan qapısından şərqdə, Malorad buzlağından şimalda, Russell Vest buzlağından cənubda yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.

Xəritə
------

* Trinity Peninsula. Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine Scale 1:250000 topographic map No. 5697. Institut für Angewandte Geodäsie and British Antarctic Survey, 1996.

Həmçinin bax
------------

* Antarktida
* Triniti yarımadası

İstinadlar
----------

1. ↑  L.L. Ivanov. Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands. Arxivləşdirilib 2008-04-24 at the Wayback Machine Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4

Xarici keçidlər
---------------

* Bulgarian Antarctic Gazetteer. Antarctic Place-names Commission. (details in Bulgarian, basic data in English)
* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
Antioxiyalı İqnatinin təsviri.
**İqnatinin məktubları** — erkən xristian yazıçısı və Antioxiya patriarxı Tanrıdaşıyan İqnatinin yazdığı yeddi məktuba verilən ad. Onların həqiqi olduğuna inanılır. Məktublar Efes, Maqneziya, Trallida, Roma, Filadelfiya və Smirnadakı kilsələrə, habelə yepiskop Smirnalı Polikarpa ünvanlanmışdır. Roma istisna olmaqla, qeyd olunan bütün yerlər Kiçik Asiyada yerləşir. İqnatinin məktubları II əsrin əvvəllərində xristianlığın ən vacib mənbəyi hesab olunurdu. Onlar həmçinin, yepiskopluq məsələsində pravoslavlıq və katolisizm protestantlığa qarşı polemikasında mühüm yer tuturlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ignace d'Antioche; Polycarpe de Smyrne.*  P. Th. Camelot (ed.). Lettres. Martyre de Polycarpe (fransız) (3). Éditions du Cerf. 1958.
2. ↑  *Johannes Quasten.* Patrologia (italyan). Marietti. 1980.
3. ↑  *Игнатий Богоносец.* Николай Иванович Барсов // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
**İqnats Kunoş** (tam adı: *İqnats Lüstiq Kunoş*, mac. Ignác Lusztig Kúnos; 22 sentyabr 1860, Haydusamson[d], Haydu-Bihar medyesi[d] – 12 yanvar 1945, Budapeşt) — Macarıstan filoloqu, türkoloqu, linqivisti və Macarıstan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü. 

Türkdilli xalqların folkloru, etnoqrafiyası və dillərinə, eləcə də macar dilindəki türk ünsürlərinə dair tətqiqatların müəllifidir. Kiçik Asiyaya, Misirə və Balkan ölkələrinə elmi ekspedisiyalarda iştirak etmişdir. Əsas əsərləri Kiçik Asiya türk dialektlərinə həsr olunmuşdur. Həmçinin onun Türk dili dərslikləri də var.

Həyatı
------

İqnats Kunoş 22 sentyabr 1860-cı ildə Hayduşamşonda yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Debreçen Kollecini bitirdikdən sonra 1879-1882-ci illərdə Budapeşt Universitetində dilçilik üzrə təhsil almışdır. Macarıstan Elmlər Akademiyasının və Budapeşt yəhudi icmasının maliyyə dəstəyi ilə beş il Konstantinopolda türk dili və mədəniyyətini öyrənmişdir. 1890-cı ildə Budapeşt Universitetində Türk filologiyası üzrə professor təyin olunmuşdur. 1899-1919-cu illərdə Budapeştdə yeni təşkil edilən Şərq Ticarət Kollecinin direktoru olmuşdur. 1919-1922-ci illərdə Budapeşt İqtisadiyyat Universitetinə birləşdirilmiş Şərq İnstitutunda eyni vəzifəni icra etmiş, 1922-ci ildən isə universitetdə türk dilini tədris etmişdir. 

12 yanvar 1945-ci ildə Budapeşt əməliyyatı zamanı aldığı yara nəticəsində vəfat etmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Elmi fəaliyyətinin ilk illərində əsasən Macar dilinin, eləcə də Mordov dillərinin dialektologiyasını, fonoloji və morfoloji məsələlərini araşdırmışdır. Armin Vamberinin şagirdi olmaqla, onun maraqları türk dilinə və filologiyasına istiqamətləndi. 1885-1890-cı illərdə Konstantinopolda qaldığı müddətdə Rumeliyə, Anadoluya, Suriyaya, Fələstinə və Misirə səfər etmişdir. Səfər zamanı türk və digər yerli xalqların türk dialektlərinin, etnoqrafiyasının, folklor şeirinin və xalqın adət-ənənələrinin xüsusiyyətlərini müşahidə etmiş və araşdırmışdır. Ən önəmlisi isə, onun macarca və digər bir çox Avropa dillərində dərc olunan əhəmiyyətli miqdarda xalq nağılları və lətifələri toplaması idi.

Elmi nəticələrinin tanınması ilə Macarıstan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmiş, eyni zamanda Mərkəzi və Şərqi Asiya Araşdırmaları üzrə Beynəlxalq Cəmiyyətin vitse-prezidenti olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. ↑  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası VI hissə. Bakı. 1982. səh. səh.21.
3. ↑  The Hungarian Jewish Legacy List Arxivləşdirilib 2015-11-12 at the Wayback Machine. Historians.
4. ↑  Egyes források szerint halálának időpontja január 7. Lásd ÚMÉL. III. 1254.

Xarici keçidlər
---------------

* İqnats Kunoş
**Türkiyə** — Ənvər Örən tərəfindən 22 aprel 1970-ci ildən "Həqiqət" qəzeti adıyla nəşr etdirilən gündəlik qəzet. İhlas Holdinq şəbəkəsinin bir hissəi və ilk qurumudur. 29 mart 1972-ci ildən "Türkiyə" qəzeti adı ilə çap olunur.

Dr. Ənvər Örənin 1978-ci ildə Yaponiyada qatıldığı FIEJ Konfransında tanış olduğu və "dünyanın ən çox satılan ikinci qəzeti" olan Asahi Şimbun qəzetinin "əldən-ələ yaymaq sistemi"ni tətbiq edən "Türkiyə" qəzeti 1980-ci ilə qədər axşam qəzeti kimi nəşr olunub. Əsasən İhlas Xəbər Agentliyinin inormasiyalarını yayan qəzet sağ meyilli elektoratın ən çox oxuduğu qəzetlərdən biridir.

Türkiyədə ilk dəfə abunəlik sistemini tətbiq edən qəzetin 10 dekabr 1989-cu il tarixli sayının tirajı (1 424 350 nüsxə) bu günə qədər Türkiyədə qəzetlər arasında rekord tiraj olaraq qalmaqdadır.

Qəzet 16 sentyabr 2013-cü ildə uzun illər istifadə etdiyi loqosunu dəyişmişdir. "Türkiye" yazısı sadələşdirilmiş, "t" hərfi ağ rənglə yazılmış və qırmızı dairənin içinə alınmışdır.

Filmoqrafiya
------------

1. Laçın dəhlizi (film, 1993)

İstinadlar
----------

1. ↑  "İhlas Holding Resmî Web Sitesi". 2011-12-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-25.
**Türkanalı oğlan**, **Türkana uşağı** və ya **Nariokotome uşağı** KNM-WT 15000 etiketli Erkən Pleystosen dövründə, təxminən 1.8 milyon il əvvəl yaşayan 11-13 yaşlarında bir uşağın fosilləridir. Skelet 1984-cü ildə Keniyanın Nariokotome şəhərindəki Turkana gölü yaxınlığında *Richard Leakey*in rəhbərlik etdiyi qrupun üzvü Kamoya Kimeu tərəfindən aşkar edilmişdir.

Yeniyetməlik və yetkinlik yaşı
------------------------------

Turkana uşağı Homo erectus və ya Homo ergaster növlərinə aiddir. Pelvisin forması onun bir oğlan uşağı olduğunu göstərir. Antropoloqlar Tim White və Richard Leakey, mövcud dişlərin çənədəki çıxış vəziyyəti və Epifizeyin kəllə ilə birləşməməsinə əsaslanaraq uşağın təxminən 12 yaşında olduğunu söyləyirlər.

Morfologiya
-----------

Skeletin boyu təxminən 1,60 m-dir, ancaq yetkin olsaydı, 68 kq çəkidə və 1,85 m boyunda ola bilərdi. Skelet 108 sümükdən ibarətdir. Kəllə beyin tutumu təxminən 880 sm³ təşkil edir, ancaq yetkin olsaydı təxminən 910 sm³ ola bilərdi ki, bu da kəllə beyin tutumu 1350 sm³ olan müasir insanların kəllə ölçüsü aralığında olduğunu göstərir. (700-2000 sm³)
**TFF 2. Liqa,** Türkiyənin üçüncü səviyyə peşəkar futbol liqasıdır.

2001-ci ildə *Türkiyə 2. Futbol Liqası* '​, 2 kateqoriyaya bölünərək formalaşan və *Türkiyə 2. Futbol Liqası B Kateqoriya* adı ilə qurulan TFF 2. Liqa; 2006-cı ildə "B Liqası", 2007-ci ildə "Türkiyə Futbol Federasiyası 2-ci Liqası", 2010-cu ildə sponsorluq müqaviləsi ilə Spor Toto 2-ci Liqası adlandırıldı. Bu sponsorluq müqaviləsinin müddəti 2017-2018 mövsümündən əvvəl başa çatıb.

2001-2002-ci illərdə ilk mövsümdə promosyon qrupu kimi çıxış edib. Növbəti il ​​A-B-C formasında 3 qrup sistemi keçdi və 3 mövsüm belə oynanıldı. 2005-2010-cu illər arasında təsnifat-proqressiya qrupu ilə sistem yenidən dəyişdirildi. Nəhayət, 2010-cu ildə komandaların sayı azaldıldı və Qırmızı və Ağ formasında ikili qrup sistemi tətbiq olundu.

9 sentyabr 2020-ci il tarixində Türkiyə Futbol Federasiyası və Misli.com ilə bağlanmış razılaşma nəticəsində həm 2-ci Liqa, həm də 3-cü Liqanın titul sponsoru **Misli.com** oldu.
**Sequn Toriola** (18 sentyabr 1974) — Nigeriyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.

Karyerası
---------

Sequn Toriola Nigeriyanı 1992-ci ildə Barselona şəhərində baş tutan XXV Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və cüt turnirdə 17-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Sequn Toriola Nigeriyanı 1996-cı ildə Atlanta şəhərində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü, cüt turnirdə isə 17-ci pillənin sahibi olub.

Sequn Toriola Nigeriyanı 2000-ci ildə Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü, cüt turnirdə isə 17-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Sequn Toriola Nigeriyanı 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü, cüt turnirdə isə 25-ci pillənin sahibi olub.

Sequn Toriola Nigeriyanı 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 17-ci, Komanda turnirində isə 9-cu pillənin sahibi olub.

Daha sonra Sequn Toriola Nigeriyanı 2012-ci ildə London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 49-cu pillənin sahibi olub.

Sequn Toriola Nigeriyanı 2016-cı ildə Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü pillənin sahibi olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Olympedia.org.* "**Segun Toriola**". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2021-11-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.
|  |  |
| --- | --- |
| Geoxronoloji şkala | milyoniləvvəl |
| Eon | Era | Dövr | 0 |
| **Fanerоzоy** | Kaynozoy | Dördüncü dövr | 2,58 |
| Neogen | 23 |
| Paleogen | 66 |
| Mezozoy | Təbaşir | 145 |
| Yura | 201 |
| Trias | 252 |
| Paleozoy | Perm | 299 |
| Karbon | 359 |
| Devon | 419 |
| Silur | 444 |
| Ordovik | 485 |
| Kembri | 541 |
| **Kemridənəvvəl** | **Proterozoy** | Neoproterozoy | Ediakar | 635 |
| Kriogen | 720 |
| Toni | 1000 |
| Mezoproterozoy | Steni | 1200 |
| Ektaz | 1400 |
| Kalim | 1600 |
| Paleoproterozoy | Stater | 1800 |
| Orozir | 2050 |
| Rias | 2300 |
| Sider | 2500 |
| **Arxey** | Neoarxey | 2800 |
| Mezoarxey | 3200 |
| Paleoarxey | 3600 |
| Eoarxey | 4000 |
| **Katarxey** | 4600 |
| Mənbə |

**Ektaz dövrü** və ya **Ektaz** — (*yun.* ἔκτασις *(éktasis) -* "uzadılmaq" deməkdir) Mezoproterozoy erasında ikinci geoloji dövrdür və 1400 milyon il əvvəldən 1200 milyon il əvvələ qədər

davam etmişdir. Bu tarixlər stratiqrafiyaya əsaslanmaq əvəzinə xronometrik olaraq təyin olunur.

Geoloji olaraq bu dövr platforma örtüklərinin davamlı genişlənməsi ilə xarakterikdir.

Cinsi çoxalmanın ilk dəlilləri bu dövrə aid edilir.

Kanadanın Somerset adasında tapılmış 1.2 milyard illik ov formalaşmalası Ektaz dövrünün sonundan başlayır. Bu, ilk taksonomik olaraq həll edilmiş eukariot olan *Bangiomorpha pubescens* (qırmızı yosunların növü) çox hüceyrəli filamentlərinin mikrofosillərini ehtiva edir. Bu mürəkkəb bir çoxhüceyrəli orqanizm üçün vacib bir xüsusiyyət olan cinsi çoxalma nümayiş etdirən ilk orqanizm idi. Mürəkkəb çoxhüceyrəlilər orqanizmlərin koloniyaları şəklində yaşayan "sadə" çoxhüceyrəlilərdəndən fərqlənir. Həqiqi çoxhüceyrəli orqanizmlər müxtəlif funksiyalar üçün ixtisaslaşdırılmış hüceyrələrə sahibdirlər. Bu, əslində cinsi çoxalmanın da vacib bir xüsusiyyətidir, çünki kişi və qadın qametləri ixtisaslaşdırılmış hüceyrələrdir.

Cinsi çoxalma və qametlərin orqanizmə çevrilmə qabiliyyəti əsl çoxhüceyrəlilərin zəruri antestedentləridir. Əslində cinsi çoxalma və həqiqi çoxhüceyrəlilərin eyni anda meydana gəldiyi və əsl çoxhüceyrəlilərin çox vaxt cinsi çoxalmanın nəticəsi olduğu düşünülür.

Mənbə
-----

* "Mesoproterozoic Era". essayweb.net. 29 August 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 September 2011.
* *James G. Ogg.* "Status on Divisions of the International Geologic Time Scale". Lethaia. 37 (2). 2004: 183–199. doi:10.1080/00241160410006492.
**Septemvri — Dobrinişte ensiz dəmiryolu xətti** və ya **16 nömrəli xətt** — Bolqarıstan dövlət dəmir yollarının son aktiv ensiz dəmiryolu xətti (760 mm). Septemvri şəhərindən Velingrad və Bansko yolu ilə Dobrinişteye aparır. Marşrut Rila və Rodope dağları arasından keçir və Pirin dağlarının şərqində bitir. Xəttin ümumi uzunluğu 125 km, orta səyahət müddəti təxminən 5 saatdır.

Tarix
-----

1915-ci ildən bəri olan Rodop dağlarına gedişi təmin edən bir dəmir yolu fikri ortaya atılırdı. Bu zaman üç mümkün marşrut təklif edilir. Birinci Dünya müharibəsi zamanı, 1916-cı ildə hərbi səbəblərə görə ordu Nevrokop şəhərini (indiki Qotse Delçev) dəmir yolu şəbəkəsi ilə birləşdirilməsini istəyir və Sarambeydən (indiki Septemvri) Laceneyə (indiki Velingradın bir hissəsi) xəttin çəkilməsi araşdırılır. Ancaq müharibə bitəndə iş dayandırılır.
Dəmir yolu xətti 1922 və 1945-ci illərdə bir neçə mərhələdə inşa edilmişdir. İlk mərhələ Septemvri - Velingrad 1926-cı il avqustun 1-də açılmışdır. Son hissəsi Bansko - Dobrinişte 9 dekabr 1945-ci ildə istismara verilir. Bu xəttin bir qolu, uzunluğu 16.6 km olan Varvara–Pazarçik xətti 2002-ci ildə bağlanmış və sökülmüşdür.

Marşrutun dağlardan keçməsi səbəbindən, bu dar ölçülü dəmir yolu çox vaxt Alp dağlarındakı dəmir yolları ilə müqayisə olunur. Ancaq onlardan fərqli olaraq, 16 nömrəli xətt elektrikləşdirilməmişdir. Elektrik vaqonlarının yerinə dizel lokomotivlərindən istifadə edilmişdir. Turistlər də buxar lokomotivi ilə daşınır.

1267 m yüksəklikdəki xəttdəki Avramovo stansiyası Balkanların ən yüksək dəmir yolu stansiyasıdır. Marşrut boyunca ümumi uzunluğu 2858 m olan 35 tunel inşa edilmişdir. Ən uzun tunel (№ 32) 314 m uzunluqdadır. Sveta-Petka və Çern-Mesta stansiyaları arasında 4 spiralvari qalxış var.

1942-ci ilə qədər dəmir yolu xəttində sərnişin və yük daşınması 50076 və 60076 seriyalı buxar qatarları ilə həyata keçirilirdi (kiçik nömrələr cihazı göstərir). 1942-ci ildə sərnişin daşınmasını həyata keçirən «Ganz» teplovozları istifadəyə verilir. «Henschel» — Kassel 75 seriyalı lokomotivlərin meydana gəlməsi ilə buxar lokomotivlərinin istismarı dayandırılır.

Qalereya
--------

* Xəttdəki lokomativXəttdəki lokomativ
* Xəttdəki lokomativXəttdəki lokomativ
* Yakorud stansiyasıYakorud stansiyası
* Avramovo stansiyasıAvramovo stansiyası
* Velinqrad stansiyasıVelinqrad stansiyası
* 
* 
* Paravoz 60976Paravoz 60976

İstinadlar
----------

1. ↑  eisenbahnen-der-welt.de Rhodopenbahn Arxivləşdirilib 2019-05-01 at the Wayback Machine Abgerufen am 20. Juni 2012
2. ↑  Infobroschüre auf bahntouristik.de Arxivləşdirilib 2012-06-15 at the Wayback Machine Abgerufen am 20. Juni 2012
3. ↑  Streckenabschnitt bei openstreetmap.org Abgerufen am 20. Juni 2012
**Şamayi Devidson** (*ing.* Shamai Davidson; ivr. ‏שמאי דוידסון‏‎; 1926, Dublin – 1986, Qüds) — İsrail professoru, psixiatrı və psixoanalitiki. O, ömrünün otuz ilini Holokostdan sağ çıxanlarla işləmiş, onların təcrübələrinin mahiyyətini anlamağa çalışmışdır. Devidson Şalvata Zehni Sağlamlıq Mərkəzinin tibbi direktoru və Eli Vizel adına Holokostun Psixososial Travmasının Tədqiqi kafedrasının sədri olmuşdur. İrlandiyanın Dublin şəhərində anadan olan Devidson Varşava gettosunda, Lodz gettosunda və Çelmno qaz furqonlarında bir çox qohumunu itirmişdir. O, Qlazqo Universitetində və Oksford Universitetinin Tibb Məktəbində tibb təhsili almışdır. Devidson İzrail Çarni və Eli Vizel ilə birlikdə Holokost və Soyqırım İnstitutunu təsis etmişdir. O, ölümünə qədər Holokostdan sağ çıxanları müalicə edən psixiatr və psixoanalitik kimi çalışmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Davidson's Biography" (PDF). 2011-07-17 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2022-02-23.
2. ↑  "דוידסון, פרופ' שמאי". 2022-02-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-02-23.
3. ↑  Holding on to Humanity--The Message of Holocaust Survivors: The Shamai Davidson Papers. ed. Israel W. Charny, NYU Press, 1995, ISBN 0-8147-1513-3, p. 224

Xarici keçidlər
---------------

* Holding on to Humanity: Message of Holocaust Survivors — The Shamai Davidson Papers
* Bioqrafiya

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| CiNii: DA06916478 · ISNI: 0000 0000 8382 6780 · LCCN: nr90009254 · NSK: 000062603 · NTA: 297764861 · VIAF: 52373469 · WorldCat VIAF: 52373469 |

 |
Döyüşün olduğu Qobustan (Mərəzə) rayonu
**Şamaxı əməliyyatı (1918)** — Qafqaz İslam Ordusunun Şimal qrupununn Şamaxı şəhərini Stepan Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Sovetinin bolşevik-daşnak qüvvələrindən azad etmək uğrunda 1918-ci ilin 19–22 iyulunda keçirdiyi hərbi əməliyyat.

Əməliyyatın hazırlanması
------------------------

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Ordusunun Şamaxıda rəsmi keçidi.
Əməliyyat üçün münasib şərait Ağsu və Kürdəmirin azad edilməsindən sonra yarandı. Qafqaz İslam Ordusu komandanlığı qüvvələri yenidən qruplaşdıraraq, Şərq cəbhəsinin komandanlığı altında şimal və cənub qruplarını yaratdı. Şamaxı istiqamətində döyüşləri şimal qrupu aparırdı.

Əməliyyatın başlanması
----------------------

Bakı uğrunda həlledici hücumlara başlamaq üçün Şamaxı əsas dayaq bazası olduğundan ordu komandanlığı bu məntəqənin tezliklə alınmasını zəruri hesab edirdi. Şimal qrupunun qüvvələri Şamaxının cənub kəndlərindən keçməklə, Şamaxı-Bakı yolunu bağlamalı və Şamaxıdakı bolşevik-daşnak qüvvələrini mühasirəyə almalı idilər. Bunun üçün Şamaxının cənubundakı Göylər kəndinə güclü dəstə göndərilməli idi. Dəstə kənddən keçərək, irəli hərəkət etməklə, Şamaxı-Bakı şose yoluna çıxmalı və nəzərdə tutulan planın icrasını təmin etməli idi. Lakin hücum ərəfəsində (iyulun 19-u) gecə güclü yağış yağdığından əməliyyatın nəzərdə tutulduğu kimi həyata keçirilməsinə imkan vermədi. Göylər kəndinə doğru hərəkət etməli olan qüvvələr Mədrəsə kəndinə istiqamət götürdülər. Hücum planının dəyişməsinə baxmayaraq, qüvvələr xeyli irəliləyə bildi. Bolşevik-daşnak qoşunları müqavimət göstərməyin əbəs olduğunu anlayaraq, günün ikinci yarısında kütləvi şəkildə Şamaxıya doğru geri çəkildilər.

Nəticə
------

İyulun 20-də şimal qrupu Şamaxıdan keçərək, onun şərqindəki Çuxanlı-Məlikçoban xəttinə çıxdı. Düşmən qüvvələri Şamaxıda mühasirə olunmaq təhlükəsi ilə üzləşdiyindən təcili Mərəzəyə doğru geri çəkildilər. İyulun 21-də şimal qrupunun hissə və bölmələri Mərəzəyə daxil oldular, iyulun 22-də isə bu məntəqə ətrafında baş verən döyüşdən sonra bolşevik-daşnak qüvvələri Cəngiyə qədər qaçaraq, orada müdafiə mövqeləri qurmağa çalışdılar. Bununla da, Şamaxı və onun ətrafı azad edildi və Bakı istiqamətində hücumu genişləndirmək üçün əlverişli mövqelər ələ keçirildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Manaf Süleymanov, *Qafqaz İslam Ordusu*, Bakı, 1999
2. 1 2 3  Manaf Süleymanov, *Nuru Paşa,* Bakı, 1999)

Mənbə
-----

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Şamaxı əməliyyatı maddəsi*.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
* Qafqaz İslam Ordusu
**Ata adı** (xüsusi ədəbiyyatda **patronim** kimi də istifadə olunur) — ata adından uşağa verilən nəsil adının bir hissəsi. Patronim adlarının variasiyası onun daşıyıcılarını daha uzaq əcdadlarla babalar, ulu babalar və s. ilə əlaqələndirə bilər.

Familiyaların tətbiq olunmasından əvvəlki dövrdə ata adı müasir soyadlarla eyni sosial funksiyanı yerinə yetirirdi, yəni bir şəxsin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə xidmət edirdi.

Müasir Azərbaycan dilində ata adından sonra insanın cinsini müəyyənləşdirən sözlər də istifadə olunur. Ad formulasının tərkibində ata adı üçlü funksiyanı yerinə yetirir: ad daşıyıcını adaşından fərqləndirərək adı tamamlayır, ailə çevrəsindəki qohumluq əlaqələrini (ata - oğul) aydınlaşdırır və ehtiram (nəzakət forması) bəsləyir.

Variantlar
----------

### Ərəbcə

İbn (ابن və ya بن: bin, ben, bəzən ismin qrammatik halını göstərmək məqsədilə ibni və ya ibnu; mənası – oğul) — ərəblərdə və ərəb dilindən istifadə edən xalqlarda şəxsin kimin oğlu olduğunu (bir növ soyadını) bildirmək üçün atasının adından əvvəl işlədilən söz. Nümunə kimi, İbn Məsud (Məsudun oğlu), İbn ən-Nədim (Nədimin oğlu) və s. Xilafət tərkibinə daxil olduqdan sonra Azərbaycanın bir çox elm, incəsənət və mədəniyyət xadimi də adlarında ibn sözundən istifadə etmişlər (məsələn, İbn Məkki əl-Bərdəyi, Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvani və s.).

İstinadlar
----------

1. ↑  Ибн // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. IV ҹилд: Елдәҝәз—Итабира. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1980. С. 353.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Treccani · Müasir Ukrayna |
| Normativ yoxlama | GND: 7551959-8 · Microsoft: 173890291 |
Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Şamil.

**Şamil İsmayıl oğlu Allahverdiyev** (6 iyun 1930, Yengicə, Naxçıvan MSSR – 3 mart 1998, Bakı) — Geoloq, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru.

Həyatı
------

Şamil Allahverdiyev 1930-cu ildə Şərur rayonunun Yengicə kəndində anadan olmuşdur. 1952-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (İndiki Bakı Dövlət Universiteti) geologiya-coğrafiya fakültəsini, 1959-cu ildə isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunun aspiranturasını bitirmişdir. Həmin İnstitutda elmi, böyük elmi, aparıcı elmi işçi vəzifələrində çalışmış, 1988-ci ildən İzotop geologiyası və geoxronologiyası laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. Elmi fəaliyyəti ofiolit kompleksi süxurlarının petrologiyası və mineralogiyası ilə bağlıdır. Ofiolit kompleks süxurlarında Azərbaycan üçün yeni olan 30-dan çox müəyyən və təsvir etmişdir. 100- qədərelmi işi, 3 monoqrafiyası (2-si həmmüəlliflə) çap olunmuşdur. BDU-da və Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında pedoqoji fəaliyyət də göstərmişdir. Geologiya, maqmatizm, filizəmələgəlmə, problemlərinə dair beynəlxalq və respublika konferans və simpoziumlarında məruzələr etmişdir. Şamil Allahverdiyev, 1998-ci ilin mart ayının 3-də Bakı şəhərində 67 yaşında vəfat etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Allahverdiyev Şamil İsmayıl oğlu // Naxçıvan Ensiklopediyası. I cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. səh. 2. ISBN 5-8066-1468-9.
**At askaridi** (*lat.* Parascaris equorum) — heyvanlar aləminin yumru qurdlar tipinin xromadoreyalar sinfinin askaridkimilər dəstəsinin askaridlər fəsiləsinin parascaris cinsinə aid heyvan növü.

Haqqında
--------

At askaridi atların nazik bağırsağında parazitlik edir. Bunlarda bədən qurdvarı formada olub, ucları sivridir. Dişi fərdlərdə bədənin hər iki ucu düz, erkək fərdlərdə isə arxa uc qarın tərəfə dogru qarmaq kimi əyilmişdir. Dişi fərdlər erkəklərə nisbətən uzun olur. Bədənin ön tərəfində ağız dəliyi terminalı yerləşir. O Üç kutikulyar dodaqla əhatə olunmuşdur. Daxili orqanlar ilk bədən boşluğunda yerləşir. İlk bədən boşluğu maye ilə dolu olur. Həzm sistemi ağız dəliyi, udlaq, orta bağırsaq və arxa bağırsaqdan ibarətdir. Axırıncı, anal dəliyi ilə xaricə açılır. Bağırsaq endodermal mənşəli, bir qatlı silindrik epiteli ilə örtülmüşdür. Cinsi sistem borucuqşəkilli quruluşa malikdir. Dişi fərdlərdə onlar cüt, erkəklərdə isə təkdir. Yumurtalıq və toxumluq sapşəkillidir. Onlardan sonra kiçik diametrli borucuq başlıyır. Getdikcə borucuğun diametri böyüyür və nəhayət, dişilərdə balalığa keçir. Onlar mayalanmış yumurtalarla dolu olur. Hər iki yumurtalıq bir ümumi axarda birləşərək balalıq yolunu əmələ gətirir. O, isə cinsi dəlik kimi xaricə açılır. Yumurtanın mayalanması balalıqda gedir. Erkək fərdlərdə toxumluqdan sonra toxumaparıcı kanal başlayır, sonra toxumçıxarıcı kanala keçir. Oradan da kloakaya açılır. Kloakaya eyni zamanda iki əyri spikula daxil olur ki, onlar kapulyasiya zamanı cinsi dəliyin genişlənməsində iştirak edir. Bunlar özünəməxsus ifrazat sisteminə malikdirlər. Bədən divarının ön tərəfinin daxilində 4 ədəd faqositar hüceyrələr yerləşir. Onlar bədən boşluğu mayesi ilə təmasda olarkən həll olmamış ifrazat məhsullarını özlərində toplayırlar. bundan əlavə bədənin sağ tərəfi boyu ifrazat kanalları uzanır. Kanalların arxa ucları kor qurtarır. Ön tərəfı isə tək məsamə ilə qarın tərəfə açılır. Askaridin bədən örtüyü əsasən kutikuladan və hipodermadan ibarətdir.Kutikula çoxqatlı şəffaf və güclü inkişaf etmişdir. O, parazitin bütün bədənini örtür və onu sahibin həzm şirələrinin təsirindən qoruyur. Digər tərəfdən kutikula paraziti bağırsağın peristaltik təsirindən mühafizə edir. Hipoderma kutikulanın altında yerləşir və sinsitial quruluşa malikdir. Askaridin hipodermal sinsitisi tipik örtük epitelisinin şəkildəyişməsidir. Bədən boyu hipodermanın 4 yastıqşəkilli qalınlaşması vardır. Onların ikiksi bel-qarın istiqamətində, digər ikisi isə bədənin yanlarında yerləşir. Onların təsirindən uzununa əzələ qatı 4 lentə ayrılır. Əzələ qatı birbaşa hipodermaya söykənir. Əzələ hüceyrələri mürəkkəb quruluşa malikdir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q5269285
* AFD: Parascaris\_equorum
* BOLD: 657076
* EUNIS: 250677
* Fauna Europaea: 391457
* Fauna Europaea (new): 2573d4f7-7791-48d1-a3e4-5d203c15f7d7
* GBIF: 2284242
* iNaturalist: 634213
* IRMNG: 11320547
* NCBI: 6256
* NZOR: e7c85d09-718b-40c2-a398-fff7b560dea9

 |
"Şamdan bəy yaxud dilin bəlası"
**"Şamdan bəy (dram)"** — Nəriman Nərimanov tərəfindən 1895-ci ildə komediya janrında yazılmış dram əsəri. Yazıçının ikinci dram əsəri olan bu "*Şamdan bəy*"in ikinci adı "*Dilin bəlası*" da adlanır. Müəllif bu komediyanı milyonçu Ağa Musa Nağıyevin maddi yardımı ilə Bakıda, Quberniya idarəsi mətbəəsində ayrıca kitab şəklində çap etdirib.

Məzmunu
-------

O, "Dilin bəlası, yaxud Şamdan bəy" (1895) komediyasında burjua cəmiyyətinin doğurduğu fəlakətlərə qarşı çıxır, Şamdan bəy obrazında dövrün lovğa, ikiüzlü dost görünüşlü düşmənlərini ifşa edirdi. Dramaturq bu əsərində ilk dəfə olaraq kapitalizm aləminin bəlalarından xilas olmaq üçün mütərəqqi qüvvələrin ittifaqı ideyasını irəli sürürdü.

Nəriman Nərimanov "Dilin bəlası, yaxud Şamdan bəy" komediyasında kapitalizm münasibətlərinin formalaşdığı dövrdə hakim burjuaziya cəmiyyətinin əxlaq pozlunluğununu, riyakarlığını Şamdan bəy simasında açıb göstərir. Dörd məclisdən ibarət olan bu komediya sadə dramatik konflikt əsasında qurulmuşdur. Bu münaqişə insanlıqlarını itirmiş "Zəmanə fırıldaqçısı" Şamdan bəyə qarşı əsərin qəhrəmanı Yusifin dostları ilə birlikdə apardığı mübarizə əsasında yaranıb.

Dramaturq Şamdan bəyin son monoloqunda bir tərəfdən onun mənəvi sarsıntı keçirdiyini, buna baxmayaraq qaranlıq fikirlərdən əl çəkmədiyini göstərirsə, o biri tərəfdən onun intiharının əsl səbəbini nəzərə çatdırır. Şamdan bəy deyir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Çünki bundan da pis gün görmək istəmirəm. Bundan sonra qalıb nə edəcəyəm? Yemək yox, içmək yox, dost yox, aşna yox. Hamı məndən qaçır. | "|

Obrazlar
--------

* Yusif — mədəniyyətli, qulluq edən cavan oğlan, Avropa libasında
* Qulu — Yusifin nökəri
* Xədicə — Yusifin nişanlısı, 19 yaşında
* Hacı İbrahim — Xədicənin atası, 40 yaşında
* Nigar — onun övrəti, 50 yaşında
* Nazlı — onun qulluqçusu, 20 yaşında
* Niyaz bəy — Xədicənin dayısı, 40 yaşında, çərkəzi libasında
* Şamdan bəy — Yusifin dostu, 30 yaşında, çərkəzi libasında, bığı yoğun
* Sultan, Murad, Rəsul-- Yusifin dostları, cavan oğlanlar, 30 yaşında. Kimi Avropa libasında və kimi çərkəzi libasında
* Rza bəy, Heydər bəy, Nəcəf bəy — Şəhərin mütəşəxxis bəylərindən, 40 yaşında, çərkəzi libasında
* Cəfər — Hacı İbrahimin nökəri
* Pərzad qarı — qoca övrət, 50 yaşında

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nəriman Nərimanov şəxsiyyətinə yeni baxış". 2020-03-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-17.
2. ↑  "Nəriman Nərimanov tarixdə". 2018-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-03-14.
3. ↑  *Nərimanov, Nəriman.* Seçilmiş əsərləri. Bakı: "Nurlar". 2017. səh. 570 səh.
4. ↑  *Əhmədov, Teymur.* Nəriman Nərimanovun dramaturgiyası. Bakı: "Nurlar". 2005. səh. 384. ISBN 9952-403-30-5.
5. ↑  "Nəriman Nərimanov - Şamdan bəy" (Azərbaycan dili). ens.az. 2020-03-17 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər
---------------

* Nəriman Nərimanov (14.4.1870–19.3.1925)
* Nəriman Nərimanov kimdir?
**İlona Staller** və ya **Çiççolina** (*ing.* Ilona Staller) — İtaliya pornoaktrisası, müğənnisi və siyayasətçisidir.

Həyatı
------

Anna İlona Staller 26 noyabr 1951-ci il tarixində Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə doğulub. 1964-cü ildə model agentliyində işləməyə başlayıb. İtalyan vətəndaşı ilə ailə qurduqdan sonra İtaliyaya köçmüş və buranın vətəndaşlığını almışdır. 1970-ci illərdə rejissor Rikardo Skikki ilə tanış olaraq, bir sıra porno janrlı filmlərdə iştirak etmişdir. Populyarlıq qazandıqdan sonra özünə Çiççolina ləqəbini götürmüşdür. 1992-ci ildə sonuncu pornoqrafik filmə çəkilir və 1996-cı ilə qədər digər janrlı filmə iştirak edir.

1979-cu ildən Çiççolina Yaşıllar partiyasına qoşulur. İtaliyanın siyasi arenasında aktivliyi ilə seçilir. Nüvə silahının yayılmasına, İtaliyanın NATO üzvlüyünə qarşı çıxışlar edir. 1987-ci ildə isə 20 min səs yığaraq Romanın Latsio rayonundan parlamentə deputat seçilir. 1991-ci ildə "Sevgi partiyası" adlı siyasi cərəyanın əsasını qoyur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Porn star La Cicciolina sues ex-husband Jeff Koons for child support". The Daily Telegraph. London. 27 March 2008. 12 January 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 May 2010.
2. ↑  "Cicciolina's Sexual Politics". International Museum of Women. 2008-05-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-06.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***İlona Staller*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* İlona Staller — IMDb səhifəsi
Zəlzələ sonrası

**Lissabon zəlzələsi** — 1 noyabr 1755-ci ildə baş vermiş zəlzələ.

Hadisə 1755-ci ilin noyabrın 1-də, katoliklərin bayramı olan Bütün Müqəddəslərin Günündə baş vermişdir. Zəlzələ 3-5 dəqiqə davam etmişdir. Birinci yeraltı təkandən 40 dəqiqə sonra ikincisi baş vermiş, şəhərin mərkəzində 4 metrdən çox eni olan iri çatlar əmələ gəlmişdi. Limanı təhlükəsiz hesab edərək, oraya axın edən əhali suyun çəkildiyinin şahidi olmuşdu. Bir neçə dəqiqədən sonra baş vermiş, hündürlüyü 15-20 metrə çatan sunami Teju çayının məcrası boyunca hərəkət edərək, böyük bir ərazini su altında qoymuşdu. Sunamidən zərər görməmiş sahələri isə yanğın 5 gün ərzində məhv etdi.

Lissabon bu fəlakətdə zərər çəkən yeganə şəhər deyildi. Ölkənin bütün cənub şəhərlərində, xüsusən Alqavre əyalətində çox böyük dağıntılar vardı. Təkanlar Finlandiyadan Şimali Afrikaya qədər bütün Avropa ölkələrində hiss edilmişdi. Sunami Şimali Afrikanın sərhədlərinə, Martinika və Barbados adalarına çatmışdı. İngiltərənin də cənub sahillərinə ziyan dəymişdi.

Şəhərin 275 min sakinindən 90 mindən çoxu zəlzələnin qurbanı oldu. Daha 10 mindən artıq insan Mərakeşin Aralıq dənizi sahillərində vəfat etdi. Məşhur saraylar, kitabxanalar, habelə XVII əsr Portuqaliya memarlığının xarakterik nümunələri də daxil olmaqla, ölkədəki tikililərin 85%-dən çoxu dağılmışdı. Zəlzələdən ziyan çəkməyən tikililər isə yanğına bürünmüşdü. Yanğın zamanı V Karl tərəfindən yazılmış və Portuqaliyanın tarixinə həsr edilmiş əlyazmalar, Portuqaliyalı dəniz səyyahları tərəfindən tərtib edilmiş orta əsrlərə aid çoxlu sayda xəritələr, Portuqaliyanın ilk çap kitabları məhv olmuşdu. Yanğın zamanı maarifçilik dövründən qalmış və Dominikan monastırında saxlanılan əlyazmalar da məhv oldu. Sarayla bərabər Vasko da Qamanın səyahətlərinin təsnifatı yerləşən arxiv də yandı. Şəhərdəki monastırın qalıqları bugünədək qalmaqdadır.

Tarixdə ilk dəfə öyrənilmiş bu zəlzələ müasir seysmologiya elminin inkişafı üçün təkan vermişdir. Müasir geoloqlar Lissabon zəlzələsinin gücünü 12 ballıq şkala üzrə 9 balla qiymətləndirir, onun episentrinin Atlantik okeanında, müqəddəs Vinsenta adasından təxminən 200 km cənub-qərbdə olduğunu ehtimal edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Fuad Sultanov, Z.Sultanova. "Zəlzələlər", Bakı, "Azərnəşr", 1958. səh.14
2. ↑  Lissabon zəlzələsi. 1 noyabr 1755-ci il. Arxivləşdirilib 2021-06-13 at the Wayback Machine — Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin rəsmi informasiya portalı.

| ⛭1754 ← • 1755-ci ildəki zəlzələlər • → 1756 |
| --- |
| Noyabr | Lissabon zəlzələsi (1755) |
**Fəxrülmülk**, tam adı **Əbül Fəth Əli bin Nizamülmülk Əl-Tusi** (Farsca: **فخر الملك**, d. 1042-43 - ö. 11 sentyabr 1106), Börkiyaruq dönəmində Böyük Səlcuq İmperiyası vəziri, keçmiş vəzir Nizamülmülkün oğlu.

Həyatı
------

Fəxrülmülk I Məlikşah dönəmində Böyük Səlcuq İmperiyası vəziri olan Nizamülmülkün ən böyük oğludur. 1042-43-cü illərdə anadan olmuşdur. Çağrı Bəyə xidmət etmişdir. Börkiyaruq taxta çıxan zaman paytaxt İsfahan şəhərinə getmək üçün yola çıxdı. Ancaq yolda Türkan xatunun adamları tərəfindən tutuldu və bir müddət sonra onların əlindən qaçaraq Həmədana getdi. Həmədanı idarə edən Börkiyaruqun əmisi Tacüddövlə Əbu Səid Tutuş idi. Tutuş Fəxrülmülkü vəzir təyin etdi və sonra Tutuş ilə Börkiyaruq arasında olan müharibədə Tutuşun məğlub olmasına görə əsir oldu. Lakin, bir müddət keçdikdən sonra buraxıldı. Vəzir olan qardaşı Müəyyidülmülkü vəzirlikdən azad edilməsi üçün fəaliyyət göstərdi. I Məlikşahın həyat yoldaşı Zübeydə Xatunu Müəyyidülmülkün əleyhinə olaraq məlumatlandırdı və Börkiyaruqa hədiyyələr verərək qardaşını vəzirlikdən azad etdirib həbs etdirdi və bu hadisədən sonra 1095-ci ilin fevral ayında Börkiyaruqun vəziri təyin olundu. Bir il bu vəzifədə qaldıqdan sonra 1096-97-ci illərdə vəzirlikdən azad edildi. Sabiq vəzir olan Fəxrülmülk bundan sonra Nişapurda həyatını davam etdirdi.

Öldürülməsi
-----------

Fəxrülmülk Əhməd Səncər tərəfindən 1106-cı ildə vəzirliyə gətirildikdən bir müddət sonra eyni il içərisində bir batini fədaisi tərəfindən qətlə yetirildi.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

Mənbə
-----

* Aydın TANERİ, ‚Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nda Vezirlik‛ , AÜTAD, C. V/8, İstanbul 1967, s. 75-187.

Xarici keçidlər
---------------
**Şamil Abayev**(oset. Абайты Бекмурзайы фырт Шамил; 1878, Diqora – 8 noyabr 1940, Orconikidze) — Osetin əsilli Sovet şairi və inqilabçısı.

Bioqrafiyası
------------

1889-cu ildə Xristianovskoye kənd məktəbini bitirir. 1900-1905-ci illərdə kəndində qarğıdalı alışı üzrə alıcı işləyir. 1904-cü ildə fəal inqilabi fəaliyyətinə başlayır və 1905-1907-ci illərdə Şimali Osetiyanın inqilabi hadisələrində iştirak edir. 1910-1917-ci illərdə Şimali Osetiya məktəblərində müəllim işləyir.
1917-ci ildə Şamil Abayev doğulduğu Xristianovskoye kəndində "Kermen" gizli bolşevik təşkilatının təşkilatçısı olur və Kommunist Partiyasına üzv olur.
1919-cu ildə gizli bir partiya konfransında Rusiya Kommuinist Partiyası Osetiya təşkilatının rayon komitəsinin sədri seçilir. Şimali Osetiyada Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra müxtəlif siyasi vəzifələrdə çalışır.
1935-ci ildə Respublika Müəllimlərin Təkmilləşdirilməsi İnstitutu qurulur və Şamil Abayev onun ilk rəhbəri təyin edilir. 1938-ci ildə repressiyaya məruz qalır. 8 noyabr 1940-cı ildə Şamil Abayev Vladiqafqazda dünyasını dəyişir.

Onun hüquqi bəraət alması 1956-cı ildə, partiyada isə yalnız 1991-ci ildə baş verir.

Vladiqafqazda Abayevin yaradıcılığı ilə məşğul olduğu ev olduğu kimi qorunub saxalnılmışdır.

Yaradıcılığı
------------

Şamil Abayevin ilk əsərləri 1907-ci ildə "Noq sard" qəzetində çap olunur, ancaq ilk şeirlərini 1902-ci ildə yazır. Şimali Osetiyada Sovet hakimiyyəti qurulmamışdan əvvəl şairin yaradıcılığı açıq şəkildə inqilabi xarakter daşıyırdı. Həm də yaradıcılığını yüksək qiymətləndirdiyi Kosta Xetaqurovun, Blaşka Qurjibekovun xatirəsinə həsr olunmuş şeirlər yazır. Abayev "Temurkovlar" adlı 2 qısa hekayə yazır və osetin dilinə məşhur proletar "Varşavyanka" mahnısını tərcümə edir ("Kermen" qəzetində, 1920, No 15). Bundan əlavə inqilabdan əvvəlki dövrdə Abayevin əsərlərinə 1905-1907-ci illərdə Osetiyada baş verən inqilabi hadisələrə həsr olunmuş dramatik trilogiyanın sağ qalan əlyazmaları da daxildir. Əsərləri həvəskar səhnədə səhnələşdirilmişdir.

İnqilabdan sonra Şamil Abaev Lenin, Marks, 1 may və s. haqqında şeirlər yazır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Сайт «Осетия и Осетины»[*ölü keçid*]
2. ↑  "Бзаров Р. С. Очерки истории Осетинской школы. Журнал «Историко-филологический архив», 2005, № 3". 2011-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.
3. ↑  История ВУЗа[*ölü keçid*]
4. ↑  "Список жертв политического террора в СССР". 2011-01-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.
5. ↑  "Памятные места Северной Осетии". 2011-08-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-20.

Ədəbiyyat
---------

* Абаев Шамиль Бекмарзаевич// Бибоева И. Г. Казиты М. Р. Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 57 — 58, ISBN 978-5-7534-1499-01
**Fəxri ad** - mədəniyyət, ədəbiyyat, elm, təhsil, səhiyyə, memarlıq, jurnalistika, mühəndislik, bədən tərbiyəsi və idman, mülki aviasiya, habelə dövlət qulluğu və hüquq sahəsində xüsusi xidmətlərə, yüksək peşə ustalığına və ictimai həyatda fəal iştiraka görə həm dövlət, həm ictimai təşkilat tərəfindən verilən xüsusi ad.

Bəzi ölkələrdə tarixən gələn fəxri adlar sistemi də mövcuddur. Məsələn, lord, qraf, bəy, monarx nəsli və s.

Bəzi fəxri adlar
----------------

* Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti
* Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi
* Акаdemik
* Cəmiyyətin (biriliyin) fəxri üzvü

Fəxri adların verilmə qaydası
-----------------------------

Azərbaycan Respublikasının fəxri adları Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına verilir, lakin digər ölkələrin vətəndaşlarına da verilə bilər. Azərbaycanda fəxri adların verilməsi şərtləri "Azərbaycan Respublikasının fəxri adları haqqında Əsasnamə" ilə tənzimlənir və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı əsasında verilir. Eyni fəxri ad bir şəxsə təkrar verilmir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının fəxri adları haqqında Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı Arxivləşdirilib 2017-09-23 at the Wayback Machine — e-qanun.az
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Axundova.

**Yeganə Əsgər qızı Axundova (Mahmudova)** (22 may 1960, Nuxa) — Azərbaycan pianoçusu, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti.

Həyatı
------

Yeganə Mahmudova 1960-cı il mayın 22-də Şəki şəhərində inşaatçı Əsgər Mahmudov və dosent Solmaz xanımın ailəsində anadan olmuşdur. 5 yaşından musiqi dərsləri almağa başlayan Yeganənin ilk müəllimi Vera Arkadiyevna Bitner olmuşdur. Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində isə çox təcrübəli və bilikli müəllimlərdən olan Valeriya xanım Seyidovadan dərs alıb. Yeganə Axundova əla qiymətlərlə həmin musiqi məktəbini bitirir və Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına (indi Ü. Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası adlanır – red.) fortepiano ixtisası üzrə ifaçılıq fakültəsinə daxil olur. Burada o, professor Nigar Usubovanın sinfinə göndərilir. Tələbəlik illərində Yeganə Mahmudova bütün sınaqlardan keçir, fərqlənmə diplomu ilə Konservatoriyanı bitirir və onu P. İ. Çaykovski adına Moskva Dövlət Filarmoniyasına təcrübəyə göndərirlər. Yeganə Mahmudova təcrübə proqramını professor Lev Naumovun sinfində keçir. Moskva təhsilini bitirəndən sonra doğma Bakıya qayıdır və konservatoriyada müəllimlik fəaliyyətinə başlayır.

Y. Axundovanın həm solo, həm də duet şəklində çıxış edir. Onun Fransada, Kanadada, Rusiyada, Türkiyədə, Macarıstanda, İspaniyada, Marokkoda konsertləri olmuşdur. 

2011-ci il martın 8-də Y. Axundova və Nina Koqan M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında birgə konsert vermişdir. 2012-ci ildə Y. Axundova Almaniyada, İstanbulda da çıxış etdi. O, İstanbulda nüfuzlu konsert salonlarında Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərini ifa etmişdir. Onun repertuarında S. Raxmaninovun fortepiano və simfonik orkestr üçün 2 saylı konserti mühüm yer tutur.

Y. Axundova Beynəlxalq əlaqələr və tərbiyə işləri üzrə prorektordur.

Yeganə Axundova müxtəlif milli və beynəlxalq mükafatlara da layiq görülüb. Onlardan "Humay" milli mükafatı, Niaqara Beynəlxalq Musiqi Festivalının "Niaqaranın qızıl ilham pərisi", Yunanıstanda Avropa-Amerika Qadınlar Konserni (EAWC) tərəfindən "İlin nailiyyətlər qadını" beynəlxalq mükafatı və başqalarını qeyd eləmək olar. Həmçinin o, "Xalq artisti" adına layiq görülüb.

Ailəsi
------

Azərbaycana qayıtdıqdan sonra ailə quran Yegənə musiqiçi Nadir Axundov ailə qurmuşdur. Nadir müəllim Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəfəsli alətlər fakültəsini (qaboy aləti üzrə) bitirib. O, 1968-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziyasında rejissor, redaktor, musiqi redaksiyasının baş redaktoru işləyir. Hazırda Əməkdar incəsənət xadimi N. Axundov Mədəniyyət kanalının müdir müavini vəzifəsində işləyir. N. Axundovun təşəbbüsü ilə 2005-ci ildən başlayaraq Respublikamızda Televiziya muğam müsabiqələri keçirilir.

İstinadlar
----------
**Yeganə Akbudak (Mürsəlova)** (3 sentyabr 1981, Sumqayıt) — Azərbaycan müğənnisi.

Həyatı
------

1981-ci il sentyabrın 3-də Sumqayıt şəhərində dünyaya gəlib. Orta təhsilini Sumqayıt şəhərində bitirmişdir. 1998-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatr rejissorluğu fakultəsinə daxil olmuşdur. 2002-ci ildə təhsilini uğurla başa çatdırmışdır.

Musiqiyə olan həvəsi uşaqlıq dövründən başlamışdır. Orta məktəb dövründə musiqi məktəbində musiqiyə olan həvəsini mükəmmələşdirməyə çalışmışdır. Ustad sənətçılərdən, muğam ustalarından, vokal müəllimlərindən dərs almışdır. 2002-ci ildə müğənni olaraq böyük səhnəyə ilk addımlarını atmışdır. Hal hazırda sənət karyerasını Türkiyədə davam etdirir. 2010-cu ildə Türkiyə vətəndaşı Fatih Akbudak ilə ailə həyatı qurmuşdur.

Diskoqrafiya
------------

* "İstəmirəm" (2006)

```
 01. Neyləsin 
 02. İstəmirəm 
 03. Yalvara - Yalvara 
 04. Aldandım 
 05. Popuri - "Muleyli" 
 06. Dəydi Qəbimə 
 07. Taleyim  
 08. Bu Sevgi 
 09. Yara Qurban - popuri (Bərzi)_ 
 10. Döndər Məni 
 11. Gec Deyil 
 12. Yaşamaq İstəmirəm
```

* "Aramızda" (2008)

```
 01. Gidenler Unutulur 
 02. Aramızda 
 03. Tapşini 
 04. Sen Misin 
 05. Ne Hocada Ne Kocada 
 06. Sıra Sıra Dizerler 
 07. Eyvah Yine Aşık Oldum 
 08. Daha Bugün Ayrıldım 
 09. Tapşini (Remix)
```

* "Ayy Bu Başıma Gelenler" (2009)

```
 01. Ayy bu bashima gelenler 
 02. Dinlemedin sozumu 
 03. Gitme 
 04. Giderse gitsin 
 05. Yarali yurek 
 06. Ashigem
```

* "Aşkkolik" (2010)

```
 01. Aşkkolik 
 02. İstanbul Ağlıyor 
 03. Adam Mısın? 
 04. Dinlemedin Sözümü 
 05. Gönül Defteri 
 06. Gitme Kal 
 07. Aşkkolik (Remix)
```

* Sənmisən
* Selə Döndü
* Sevərmisin

İstinadlar
----------

1. ↑  Prizma.ws: Azərbaycanın əcnəbilərlə ailə qurmuş "ulduzlar"ı Arxivləşdirilib 2016-03-06 at the Wayback Machine.---yayınlanma tarixi: 15-01-2012.

Xarici keçidlər
---------------

* Azərbaycanın Evlilik Portalı — **Evlenirik.biz**: müğənni Yeganə Mürsəlovanın toy öncəsi "Aysel" dərgisinə müsahibəsi Arxivləşdirilib 2010-05-08 at the Wayback Machine.---yayınlanma tarixi: 5 may 2010-cu il.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ***Musiqiçi** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Həsrət Hüseynov** (tam adı:*Hüseynov Həsrət Muxtar oğlu*) — Azərbaycan Respublikanın əməkdar mədəniyyət işçisi, qədim musiqi alətlərinin ifaçısı.

Həyatı
------

1927-ci ildə Kürdəmir rayonunun Muradxan kəndində anadan olmuşdur.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

1950-ci ildən rayon mədəniyyət evində çalışmağa başlamışdır. Azərbaycan gənclərinin bir neçə festivallarında iştirak edir və festivalların laureatı olmuşdur. Həsrət Hüseynov Azərbaycan muğamlarını və 100-ə qədər xalq mahnılarını zurnada və balabanda çalırdı. O, rayonun mədəni həyatında yaxından iştirak etmiş, toy şənliklərinin mahir aparıcısı olmuşdur.

Fəxri adları
------------

* 1957-ci ildə keçirilən VI ümümdünya festivalında qızıl medala layiq görülmüşdür
* 1998-ci ildə "Respublikanın əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülmüşdür

İstinadlar
----------

1. ↑  "Həsrət Muxtar oğlu Hüseynov". 2022-01-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-07.
**Mələkbər xanım** (ö. oktyabr 1890) — Osmanlıların Misir və Sudan hakimi Səid Paşanın ikinci xanımı.

Həyatı
------

Doğum tarixi və saraya necə alındığı məlum deyil. Ancaq çərkəz əsilli olan bu qızcığazın Səid Paşaya Misirdəki hakimiyyətini ələ aldıqdan sonra təqdim edildiyi bilinir. Cütlüyün Mahmud və Mehmed Tosun adlı 2 oğlu dünyaya gəldi. Səid Paşanın ilk xanımı İnci xanımdan övladı yox idi və bir çoxları paşanın övladının olması üçün Mələkbər xanımla birlikdə olduğunu düşünürdü. Digər tərəfdən Səid Paşa ilk xanımına çox bağlı idi və bütün rəsmi görüşlərə və səyahətlərə onunla birlikdə qatılırdı.

1863-cü ildə Səid Paşanın vəfatının ardından Mələkbər xanım bir daha evlənmədi və qalan ömrünü kiçik oğlu Mehmed Tosun Paşa ilə birlikdə keçirdi. 1890-cı ilin oktyabrında İsgəndəriyyədə vəfat edən İnci xanım öncə buradakı Nəbi Danial məscidinə, daha sonra isə Qahirədəki Əl-Rifai məscidinə dəfn edildi.

Övladları
---------

* Mahmud bəy (ö. 1846)
* Mehmed Tosun Paşa (d. 30 aprel 1853 — ö. 6 yanvar 1898)

Mənbə
-----

* Montgomery-Massingberd, Hugh (1977). *Burke's Royal Families of the World: Africa & the Middle East*. Burke's Peerage. p. 33. ISBN 978-0-850-11029-6
* Cuno, Kenneth M. (April 1, 2015). *Modernizing Marriage: Family, Ideology, and Law in Nineteenth- and Early Twentieth-Century Egypt*. Syracuse University Press. p. 33. ISBN 978-0-815-65316-5
* Beshara Doumani (February 1, 2012). *Family History in the Middle East: Household, Property, and Gender*. SUNY Press. p. 258. ISBN 978-0-791-48707-5
*