**Kalsium sulfat** (CaSO4) — qeyri-üzvi birləşmədir, sulfat turşusunun kalsium duzudur.

Təbiətdə CaSO4•2H2O dihidrat (gips, selenit) və susuz vəziyyətdə - anhidrit şəklində tapılır.

Kalsium qamma sulfatın kristal quruluşu

Fiziki xüsusiyyətləri
---------------------

Susuz kalsium sulfat — sıxlığı 2,96 q / sm³, ərimə nöqtəsi 1450 ° C olan, rombvari kristal qəfəsli normal şəraitdə rəngsiz kristallardır. Yüksək temperaturda (1200 ° C-dən çox) sabit kub modifikasiyası və ya iki metastabil α- və β-altıbucaqlı modifikasiyası şəklində mövcud ola bilər. Çox yavaş-yavaş suyu birləşdirir, sulfatın 1 molekuluna müvafiq olaraq CaSO4 · 0,5H2О ilə 1/2 və ya 2 su molekulu olan kristal hidrata nəmləndirir. Suda bir az həll edilməlidir. Artan temperaturla həllolma azalır: 20 ° C-də 0,2036 q/ 100 q sudursa, suyun qaynama nöqtəsinə yaxın (100 ° C) 100 q suya 0,067 q sulfat qədər azalır. Sərt suda həll olunan kalsium sulfat suyun sərtliyini təyin edən amillərdən biridir.

### Kalsium sulfat dihidratın fiziki xüsusiyyətləri

Temperatur yüksəldikdə, lakin 180 ° C-dən çox olmadıqda, kalsium sulfat dihidrat suyun bir hissəsini itirir, yarı sulu olur - sözdə "yanmış gips" büzücü kimi sonrakı istifadə üçün uyğundur. Daha sonra 220 ° C-yə qədər qızdırıldıqda, gips tamamilə suyu itirir, susuz CaSO4 əmələ gətirir, bu da yalnız uzunmüddətli saxlama zamanı nəm udur və hemihidrata çevrilir. Yanma 220 ° C-dən yuxarı temperaturda aparılırsa, o zaman susuz CaSO4 əldə edilir, o, artıq nəm udmur və su ilə qarışdırıldıqda "qurumur" (bu maddə çox vaxt "ölü gips" adlanır). Daha sonra 900-1200 ° C-yə qədər qızdırıldıqda, soyuduqdan sonra su ilə bağlanma xüsusiyyətlərini bərpa edən "hidravlik gips" əldə edilə bilər. Birinci qismən susuzlaşdırma üsulu sənayedə kalsium sulfat hemihidrat (yanmış gips, alebastr) CaSO4 ∙ 0,5H2O əldə etmək üçün istifadə olunur, dihidrat təxminən 140 ° C-ə qədər qızdırılır, reaksiya tənliyi: CaSO4 · 2H2О = CaSO4 · 0,5H2О + 1,5H2О-dir.

Alınması
--------

Sənaye miqyasında onlar təbii mineralların, məsələn, gips, selenit və ya alebastrın bir hissəsi kimi çıxarılır və ya CaCl2-ni K2SO4 ilə birləşdirilərək sintetik yolla əldə edilir.

Kükürd turşusunun kalsium oksidi, hidroksid, karbonat, oksalat və ya asetat üzərində təsiri ilə əldə edilə bilər. CaS + 2O2 = CaSO4 reaksiyası ilə 700-800 ° C-yə qədər qızdırıldıqda kalsium sulfidinin oksidləşməsi nəticəsində əmələ gəlir.

Tətbiqi
-------

Tikintidə əhəmiyyətli dərəcədə alebastrdən çox istifadə olunur (quru suvaq, arakəsmələr üçün plitə və panellər, gips daşları və s. ondan hazırlanır). Gips məhsulları nisbətən aşağı sıxlıq, yanğına davamlılıq və nisbətən aşağı istilik keçiriciliyi ilə xarakterizə olunur. Alebastrın su ilə qarışdıqda sərtləşmə xüsusiyyəti tibbdə və sənətdə təsdiqini tapmışdır. Gipsin bu xassəsindən ortopediyada, travmatologiyada və cərrahiyyədə bədənin ayrı-ayrı hissələrinin bərkidilməsini təmin edən gips çubuqlarının hazırlanmasında geniş istifadə olunur. Su ilə qarışdırılmış gipsin sərtləşməsi onun həcmində bir qədər artımla müşayiət olunur. Bu, heykəltəraşlar və memarlar tərəfindən geniş istifadə olunan qəliblənmiş formanın bütün detallarının incə reproduksiyasına imkan verir..

Susuz kalsium sulfat, hiqroskopik xüsusiyyətlərinə görə quruducu kimi istifadə olunur. Kobalt xlorid əlavəsi ilə anhidritdn ibarət olan Drierite quruducu, ilkin mavi rəngini çəhrayıya dəyişir, bu da dərman resursunun tükənmə anını vaxtında izləməyə imkan verir.

Manqan və ya samarium ilə qatlanmış kalsium sulfatın süni kristalları termolüminesans material kimi istifadə olunur.

Tələblərdən asılı olaraq alüminium 1:1 ~ 2 nisbətində alüminium və ya maqnezium ilə qarışdırılmış işıqlandırma kompozisiyalarında oksidləşdirici maddə kimi pirotexnikada tətbiq olunur.

Həm toz halında, həm də qurudulmuş vəziyyətdə istifadə olunur.

Tofu istehsalında kalsium sulfat koaqulyant kimi istifadə edilə bilər.

Qida sənayesində E516 qida əlavəsi emulqatoru kimi qeydiyyata alınmışdır.

CAS Qeydiyyat Nömrəsi:

* susuz 7778-18-9;
* hemihidrat 10034-76-1;
* dihidrat 10101-41-4

Həmçinin bax
------------

* Sulfatlar
* Qida əlavələri
* Alebastr
* Anhidrit
* Təbaşir
* Gips (mineral)

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Химия вокруг нас. Строительные материалы. Книги. Наука и техника". 2011-09-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.
3. ↑  "Common Chemistry — Substance Details — 7778-18-9 : Sulfuric acid, calcium salt (1:1)". 2012-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.
4. ↑  "Common Chemistry — Substance Details — 10034-76-1 : Sulfuric acid, calcium salt, hydrate (2:2:1)". 2014-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.
5. ↑  "Common Chemistry — Substance Details — 10101-41-4 : Sulfuric acid, calcium salt (1:1), dihydrate". 2014-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-02.

Xarici keçidlər
---------------

* Beynəlxalq Kimyəvi Təhlükəsizlik Kartı 1215  (ing.)
* Kimyəvi Təhlükələr üçün NIOSH Cib Bələdçisi  (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 4147195-7 · LCCN: sh85018793 |