**Əqrəblər** və ya **çayanlar** (*lat.* Scorpiones) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin hörümçəkkimilər sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Əqrəblərin 600-ə qədər növü məlumdur. Xarakterik nümayəndələrindən Krımda yaşayan sarı rəngli, 4 sm uzunluqda olan Krım əqrəbidir (*lat.* Euscorpius tauricus). Qafqazın Qara dəniz sahilində İtaliya əqrəbi (*lat.* Euscorpius italicus), Zaqafqaziyada və Orta Asiyada alabəzək əqrəb (*lat.* Buthus eureus) növləri geniş yayılmışdır. Uzunluğu 18 sm olan iri Afrika əqrəbi (*lat.* Pandinus imperator) tropik zonada yaşayır.

Ümumi xarakteristika
--------------------

Əqrəblər orta və iri ölçülü xeliserlilər olub, adətən 5–10 sm, bəzən də 20 sm-ə qədər olurlar. Bədəninin üzəri xitinləşmiş kutikula qatı ilə örtülmüşdür. Xitin örtüyün tərkibində kalsium-korbonat vardır və ona görə də örtük çox möhkəmdir. Əqrəbin bədəni iki hissədən — baş-döş və qarıncıqdan ibarətdir. Baş—döş hissə bel tərəfdən karapaks zirehi ilə örtülmüşdür. Karapaks akron və baş-döş hissənin altı buğumunun terqitinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Zireh bütövdür və bu hissədə bir cüt nisbətən iri mürəkkəb gözlər, 5 cütə qədər də kiçik gözcüklər vardır. Baş-döş hissədə stermum adlanan xitinləşmiş lövhə vardır. Baş-döş hissədə bir çox ətraflar vardır. Bu orqanlardan biri əqrəblərin aid olduğu yarımtipi səciyyələndirən xeliserin olmasıdır. Xeliser çox da iri olmayıb bir cütdür və ağız dəliyinin önündə yerləşmişdir. Xeliser üç buğumludur. Birinci buğum qısadır, qalan iki buğum isə qısqac əmələ gətirmişdir. Qısqacların biri hərəkətli, digəri isə hərəkətsizdir və daxili hissədən xitin dişciklərlə təchiz olunmuşdur. Odur ki, xeliser qidanın qoparılmasında, xırdalanmasında əsas rol oynayır. Baş-döş hissənin ikinci orqanı pedipalplar və ya çənə ayaqlarıdır. Pedipalplar bir cüt olub, yaxşı inkişaf etmişdir və qurtaracağında iri qısqacı vardır. Pedipalplar hissetmə orqanı olmaqla yanaşı, qidanın tutulmasında da iştirak edir. Əqrəbin baş-döş hissəsində dörd cüt yürüş ayaqları vardır. Yürüş ayaqları, demək olar ki, eyni tipli olub, müxtəlif ölçülü buğumların birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Hər bir ayaq çanaq, burma, bud, baldır və pəncə adlanan hissələrdən ibarətdir. Pəncə üçbuğumludur və qurtaracağında caynaq vardır. Qarıncıq hissə 12 buğumdan və telsondan ibarətdir. Buğumlarının quruluşuna görə qarıncıq iki hissəyə — ön və arxa qarıncığa ayrılır. Ön qarıncıq enlidir, 7 buğumu vardır və mezosom adlanır. Arxa qarıncığın buğumları isə silindrşəkilli olub ensizdir, 5 buğumludur və metasom adlanır. Qarıncığın qurtaracağında şişmiş formada olan telson yerləşmişdir. Telsonda zəhər ifraz edən bir cüt vəzilər vardır. Zəhər telsonda olan neştər vasitəsilə şikarına yeridilir. Qarıncıq hissədə aydın görünən heç bir ətraf yoxdur. Bununla belə, elə orqanlar da vardır ki, onlar ətrafların şəkildəyişməsindən əmələ gəlmişdir. Bu orqanlara, xüsusilə cinsi qapaq, daraqşəkilli çıxıntı və ağciyər aiddir.

Həyat tərzi
-----------

Əqrəblər yırtıcı həyat tərzi keçirərək, isti ölkələrdə yayılmışdır. Gündüzlər yuvada, daşların, ağac qabıqlarının altında və s. yerlərdə gizlənərək, gecələr ova çıxırlar. Əqrəb zəhəri insanlar üçün qorxulu olmayıb, şiş əmələ gətirir və baş ağrıları verir.

Azərbaycanda əqrəblər
---------------------

Azərbaycanda 4 növü məlumdur. Gecə yırtıcılarıdır. Daş və palçıq hasarların yarıqlarında, yaşayış evlərində, gəmirici yuvalarında, iri daşların altında məskən salır. Cücülərlə, hörümçəklərlə və çoxayaqlılarla qidalanır. Sancması insan üçün çox ağrılıdır, iri tropik Əqrəblərin sancması ölümlə nəticələnir. Əqrəblərin bir sıra növünün nəsli kəsilmək təhlükəsindədir. Azərbaycanda ən çox sarı Əqrəb (Mesobutus eupeus) növü yayılmışdır. Cütləşmə yayda, nəsilvermə isə növbəti ilin may-avqust aylarında olur; 35–70 bala verir. 4 yarımnövü əhatə edən qara əqrəb Azərbaycanda rast gəlinən ən iri əqrəbdir. Əqrəblərin zəhəri tibdə geniş istifadə edilir; bir çox bioloji proseslərin öyrənilməsi zamanı əvəz edilməz komponentdir. Meşələrdə, bataqlıqlarda, çəmənlərdə Əqrəblər olmur.

Fəsilələri
----------

* *Akravidae*
* *Bothriuridae*
* Qalınquyruq əqrəblər (*Buthidae*)
* *Caraboctonidae*
* *Chactidae*
* *Chaerilidae*
* *Diplocentridae*
* *Euscorpiidae*
* *Hadogenidae*
* *Hemiscorpiidae*
* *Heteroscorpionidae*
* *Ischnuridae*
* *Iuridae*
* *Lisposomidae*
* *Microcharmidae*
* *Pseudochactidae*
* *Scorpionidae*
* *Superstitioniidae*
* *Urodacidae*
* *Vaejovidae*

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2005.
2. ↑  *Prendini L.* Order Scorpiones C.L. Koch, 1850. // *Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness* / red. Z. Zhang 2011. C. 3148, burax. 1. S. 115–117. ISBN 978-1-86977-849-1, 978-1-86977-850-7

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q19125
* Wikispecies: Scorpiones
* ADW: Scorpiones
* AFD: Scorpiones
* BOLD: 293
* BugGuide: 2441
* EoL: 8542
* EPPO: 1SCORO
* Fauna Europaea: 15440
* Fauna Europaea (new): 38794eba-f75a-4e78-8181-a7b97dd21dd6
* Fossilworks: 243100
* GBIF: 872
* iNaturalist: 48894
* IRMNG: 10570
* ITIS: 82713
* NBN: NHMSYS0000923534
* NCBI: 6855
* WoRMS: 509933

 |