recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kubik sinqoniya** — ali kateqoriyalı kristalloqrafik sinqoniya. Bir-birinə perpendikulyar və eyni ölçü vahidinə malik üç kristalloqrafik oxla səciyyələnir (α=β=γ=90°, α=b=c). Kubik sinqoniya kristallarında məchul həndəsi sabit yoxdur. Kubik sinqoniya kristallarının fəza şəbəkəsində elementar özək kubdur. 5 sinfi var. Bunların hər birində 4 üçlük simmetriya oxunun (4L³) iştirakı zəruridir.

Kubik sinqoniya kristalları elektrik və istilikkeçirmələrinə, həmçinin optik xassələrinə görə izotropdur.

Həmçinin bax
------------

* Polidimit

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
* Кубик сингонија // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. VI ҹилд: Куба—Мисир. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1982. С. 11.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 24444364 |
**Andorra Milli Kitabxanası** — Andorranın ən böyük kitabxanası.

Ümumi məlumat
-------------

1930-cu ildə yaradılmış, 1974-cü ildə yenidən qurulmuşdur. Kitabxana Andorranın paytaxtı Andorra la Vella şəhərindəki Casa Bauro malikanəsində yerləşir. Milli kitabxana Andorradakı bütün nəşrlərin qanuni depozitlərini alır və müəllif hüquqları ilə də məşğul olur.
Bu kitabxanını məşhurlaşdıran onun antik kolleksiyasıdır. Bura giriş ödənişlidir. Andorra Milli Kitabxanasının Kolleksiyası 19-cu əsrin nadir nəşrlərinə və sonralar çap olunmuş nadir nüsxələrə əsaslanır.

Tarixi
------

8 sentyabr 1930-cu ildə Andorra Vadisi (los Valles de Andorra) sakinlərinə oxu mədəniyyətini inkişaf etdirmək və məlumat vermək məqsədilə yaradılmışdır. Əvvəlcə kitabxana "Kasa de la Vall" hökumət binasındakı "itirilmiş addımlar zalında" yerləşirdi. Kitabxana Barselona Sakinlərinin Andorra Cəmiyyətinin (Sociedat Andorrana de Residents a Barcelona) və digər özəl cəmiyyətlərin təşəbbüsü ilə yaradılmışdır.
1974-cü ildə Casa de la Vall kitabxanasından 2500 cild və Katalan Kitab Sərgisi və çoxsaylı nəşriyyatlar tərəfindən hədiyyə edilmiş kitabları alan yeni kitabxana yaradıldı.
1996-cı ildə kolleksiyalarının artması səbəbindən kitabxana Casa Bauro malikanəsinə köçdü.
1987-ci ildən etibarən, milli kitabxananın vəzifələrinə əlavə olaraq, Andorra Milli Kitabxanası ISBN təyinat agentliyi kimi fəaliyyət göstərir.

Milli biblioqrafiya
-------------------

Andorra Milli Kitabxanası hər il öz milli biblioqrafiyasını "Ex Libris Casa Bauró" başlığı altında tərtib edir və 1998-ci ildən bu günə qədər olan məlumatları rəqəmsallaşdırıb və kitabxananın internet saytında əlçatan edir.
Andorra Milli Kitabxanası hazırda öz milli biblioqrafiyası arasında 3957 yazıdan ibarət kolleksiyaya malikdir.

Qanuni depozit
--------------

Qanuni depozit rəsmi olaraq 1980-ci ilin martında "Andorra Baş Şurasının" qərarı ilə Andorra Knyazlığında başladı.
Andorranın qanuni depozitinin məqsədi statistik məqsədlər üçün çap əsərləri kolleksiyasını saxlamaq və knyazlığın ədəbi və bədii məhsullarının irsini qorumaqdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Coneix la Biblioteca Nacional". Biblioteca Nacional d'Andorra. 11 August 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 September 2022.
3. ↑  "La Biblioteca Nacional". Biblioteca Nacional d'Andorra. 15 oktyabr 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 dekabr 2011.
4. ↑  "Dipòsit legal". Biblioteca Nacional d'Andorra. 15 oktyabr 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 dekabr 2011.
5. ↑  "Agència d'Andorra de l'ISBN". Biblioteca Nacional d'Andorra. 15 October 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 December 2011.
6. ↑  "Dipòsit legal". www.cultura.ad. 2022-06-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-16.
7. ↑  Govern d’Andorra Biblioteca Nacional. (1980). Decret del creació del Dipòsit Legal. Retrieved from:  Arxivləşdirilib 2023-02-28 at the Wayback Machine
"**Azərbaycan Respublikası "Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının 20 illiyi" yubiley döş nişanı"**

Döş nişanının təsis edilməsi barədə
-----------------------------------

12 mart 2012-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının yaranmasının 20-ci ildönümü tamam olur. Qoşunların şəxsi heyəti 1992–2012-ci illərdə vətənimizin suverenliyi və ərazi bütövlüyünün qorunması üzrə tapşırıqları yerinə yetirmiş, dövlət və dövlətçiliyimizə zidd cinayətkar qüvvələrə qarşı barışmaz mübarizə aparmış, ictimai sabitliyin, vətəndaşların konstitusiya hüquqlarının qorunmasını layiqincə təmin etmişdir.

Xidməti vəzifələrinin, hərbi borcunun yerinə yetirilməsində və hərbi intizamın möhkəmləndirilməsində yüksək nailiyyətlər əldə etmiş hərbi qulluqçuların həvəsləndirilməsi məqsədilə "Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi haqqında" Əsasnamənin 5.3.16-cı bəndini rəbər tutub.

* **1.** Azərbaycan Respublikası "Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının 20 illiyi" yubiley döş nişanı təsis edilsin.
* **2.** "Azərbaycan Respublikası "Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının 20 illiyi" yubiley döş nişanı haqqında Əsasnamə" və "Azərbaycan Respublikası "Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının 20 illiyi" yubiley döş nişanının təsviri" təsdiq edilsin.
* **3.** Əmr Daxili Qoşunların şəxsi heyətinə elan olunsun.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Azərbaycan Respublikası "Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının 20 illiyi" yubiley döş nişanının təsis edilməsi barədə"". dq.mia.gov.az. 2023-09-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-02.
**Braziliya Qara Cəbhəsi** (*port.* Frente Negra Brasileira) — Braziliyada zənci hərəkatının bir hissəsi olub, ölkənin ilk qara siyasi partiyası.

Yaranması üçün zəmin
--------------------

1920–1930-cu illərdə Braziliyada kapitalizmin inkişafı aqrar əsaslara zərbə vurdu. Artan milli hisslər, tədricən baş verən sənayeləşmə və urbanizasiya siyasi transformasiyalara səbəb oldu. Bu yeniliklərdən biri də yerli zəncilərin ilk qəzeti olan "Klarim d`Alvorada"nın (Clarim d’Alvorada) idi. Afro-braziliyalılar hələ 1888-ci ildə ləğv edilmiş quldarlığın nəticələri ilə mübarizə aparırdı. İqtisadi imkanların, təhsil səviyyəsinin və hüquqların aşağı səviyyədə olması isə onların cəmiyyətdə tam iştirakına maneçilik törədirdi.

Braziliya Qara Cəbhəsinin San-Pauloda iclası. təx. 1932-ci il.

Yaranması
---------

Braziliya Qara Cəbhəsi 16 sentyabr 1931-ci ildə San-Pauloda yaradılmış və zəncilərin cəmiyyətdə tam iştirak hüquqlarını tələb edən ilk afro-braziliya təşkilatı olmuşdur. Mənzil-qərargahı San-Pauloda yerləşən təşkilatın şəbəkəsi tezliklə ölkə ərazisinə yayılmışdır. Onun mürəkkəb strukturuna prezident, sədr, katib və köməkçi şura aid idi. Frentenin rəsmi qəzeti — "İrqin səsi" (A Voz da Raça) 18 mart 1933-cü ildə fəaliyyətə başlamışdır.

Fəaliyyətinə son qoyulması
--------------------------

Siyasi çevriliş yolu ilə hakimiyyətə gələn prezident Jetuliu Varqasın fəaliyyəti tezliklə Braziliyanın zənci əhalisinin maraqlarına zərbə vurmağa başladı. Solçu və sağçı radikal qüvvələr rejimə təhlükə törətdiyindən və 1935-ci ildə uğursuzluqla nəticələnmiş kommunist çevrilişi cəhdindən sonra Varqas yeni siyasi istiqamət — "Yeni Dövlət" (Estado Novo, 1937–1945) elan etdi. Siyasi hakimiyyətin təmərküzləşməsi və vətəndaş hüquqlarının məhdudlaşdırılması fonunda Braziliya Qara Cəbhəsi 1937-ci ildə qanundan kənar elan olundu. Təşkilatın Braziliya Qara Birliyi (União Negra Brasileira) adı altında fəaliyyəti isə 1938-ci ilin mayına qədər davam etdi.

Əhəmiyyəti
----------

Braziliya Qara Cəbhəsinin fəaliyyəti ölkə tarixində ilk dəfə olaraq afro-braziliyalıların böyük kütlələrinin təşkilatlanaraq öz hüquqları uğrunda mübarizə aparması baxımından əhəmiyyətlidir. Frente təhsil, əməkdaşlıq və həmrəylik əsasında milli inteqrasiyanın pionerlərindən sayılır.

Mənbə
-----

* Kimberly Jones-de-Oliveira, "The Politics of Culture or the Culture of Politics: Afro-Brazilian Mobilization, 1920–1968," Journal of Third World Studies, v. 20, part I (2003)
* Elizabeth Marchant and Fernando Conceição, "An Interview with Fernando Conceição," Callaloo, v.25, n.2 (Spring 2002)
* Quintard Taylor, "Frente Negra Brasileira: The Afro Brazilian Civil Rights Movement, 1924 1937," Umoja: A Scholarly Journal of Black Studies 2:1 (Spring, 1978)

Xarici keçidlər
---------------

*
**Mərminin sürəti** — mərminin kütləsinin mərkəzinin zaman vahidi ərzində keçdiyi məsafə; mərminin (güllənin, minanın) hərəkətlərinin əsas göstəricilərindən biri. M/S-lə, bəzən *Maxa sayla* ölçülür. Artilleriya mərmisi, gülləsi və minasında ən çox tətbiqi əhəmiyətə, odlu silahın vacib taktiki-texniki göstəricisi olan, *başlanğıc sürəti* malikdir. Mərminin sürəti, hərəkətdən-sonrakı mərhələnin sonunda maksimal əhəmiyətə malik olur. Sonradan ağırlıq gücünün və havanın müqavimətinin təsirindən mərminin sürəti, trayektoriyanın zirvəsindən kənarda yerləşən, ən aşağı göstərici olan bir nöqtədə azalaraq, düşmə noqtəsinə qədər, sonradan yenə yüksəlir. Böyük məsafəli trayektoriyalarda mərminin düşməsindən bir az öncə mərminin sürətinin ikinci maksimumu başlaya bilər. Əgər trayektoriya nisbətən kiçik məsafəyə malikdirsə (məsələn zenit və döşəmə atəşi zamanı), mərminin sürəti ancaq azalır. Reaktiv və aktiv — reaktiv raketlərin sürəti fəal sahənin sonunda maksimuma çatır, sonra mərminin sürətində dəyişiklik adi mərmilərdəki kimi olur. Müasir mərmilərin başlanğıc sürəti:

* minaatanlarda — 100–150 m/s,
* geri təpkisiz toplarda 380–500 m/s
* haubitsalarda 300–700 m/s
* yerüstü artilleriyanın toplarında 600–1000 m/s
* zenit, tank, tankəleyhinə və gəmi universal artilleriyasının toplarının 700–1500 m/s
* reaktiv qurğularda (trayektoriyanın fəal sahəsinin sonunda) 1000 m/s qədər.

Mənbə
-----

* Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР T. 7 səh. 375
Banoffi
***Banoffi*** (*ing.* Banoffee pie) — banan, qaymaq, karamel və qaynadılmış qatılaşdırılmış süddən hazırlanan ingilis piroqu. Banoffinin əsasını kərə yağı əlavə edilmiş xırdalanmış peçenyalar təşkil edirlər. Bəzi resept variantlarında şokolad və ya qəhvə də əlavə olunur.

Banoffinin tarixi
-----------------

Ehtimal edilir ki, piroqun reseptinin tərtibatçıları əsli Cevinqton şəhərindən olan Noysel Makkenzi və Yan Daudinqdir, birincisi "Ac monax" restoranının sahibi və o biri isə onun şef aşbazı idi. Onlar təsdiq edirlər ki, resepti 1971-ci ildə kofe və karameldən düzəldilən piroqunun amerikan reseptinə dəyişilik edib yaradıblar. Makkenzi və Daudinq piroqunun müxtəlif fərqli sunurlar düzəltməyə çalışıblar, hətta onun içinə alma və mandarin əlavə ediblər, sonra isə Makkenzi reseptə banan əlavə etməyə təklif edib, onu menyudan pozmaq sadəcə mümkün olmayıb.

Bu resept *Ac rahibin ən ciddi sirləri* kitabında 1974-ci ildə dərc olunub və 1997-ci ildə *Ac rahibnən cənnətdə* kitabında təzədən çap olunub. Marqaret Tetçer banoffini hazırlamağı çox sevirdi.

Banoffini bütün dünyanın bir çox restoranların menyusuna daxil edilib. *Banoffi* sözü (ing. Banoffee) ingilis dilinə möhkəm daxil olub və hər bir banan və karamel dadına və oxşarlığı olan ərzaqların təsvirində istifadə edirlər. Bu piroqun reseptini tez-tez "Nestle" simasının qatılaşdırılmış süd konserv bankalarının üzərində görmək olar.

Makkenezi 29 may 2015-ci ildə, 71 yaşında xərçən xəstəliyi səbəbindən vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* İngilis mətbəxi

Xarici keçidlər
---------------

* How to make the perfect banoffee pie

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2023-07-02 at the Wayback Machine Completely True and Utter Story of Banoffi Pie
2. ↑  The Celebrity Cookbook: Kitchen Secrets of the Rich and Famous; Brooks, Marla (1993)
Orion dumanlığında protoplanetar disk. Şəkil "Habbl" teleskopu tərəfindən çəkilmişdir.
**Nebulyar hipotez** (*lat.* nebula – dumanlıq) — kosmoqonik hipotez. Bu hipotezə görə Günəş sistemi və ya ümumiyyətlə səma cisimləri seyrək dumanlıqdan əmələ gəlmişdir.

Bu termin planetlərin közərmiş qaz dumanlığından əmələ gəlməsini fərz edən Laplas hipotezi, müəyyən qədər planetlərin toz dumanlığından əmələ gəldiyini ehtimal edən Kant hipotezi ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır.

Bu hipotez 1734-cü ildə Emmanuil Svedenborq tərəfindən irəli sürülmüşdür. 1755-ci ildə Svedenborqun işi ilə yaxından tanış olan İmmanuil Kant bu hipotezi inkişaf etdirdi. O, hesab edirdi ki, dumanlıq yavaş-yavaş fırlanaraq sıxılır və cazibə qüvvəsi sayəsində yastılaşır. Zaman keçdikcə isə ondan planetlər və ulduzlar yaranır. Bənzər model 1796-cı ildə Pyer-Simon Laplas tərəfindən təklif olunmuşdur.

Əvvəlcə hipotez yalnız Günəş sisteminə aid edilsə də, nəticədə bütün kainata şamil edilməyə başlandı.
**"Sevgi, sevgi, sevgi"** (*ing.* Love Love Love) — Rejissor Babbara Subxaşanın öz ssenarisi əsasında çəkdiyi və 4 avqust 1989-cu ildə ekranlara çıxan filmdir.

Film haqqında
-------------

Gənc Amit sadə taksi sürücüsünün oğlu olsa da ədalətli, qoçaq, cəsarətli, dürüst, səmimi və mehriban oğlandır. O, olduqca nüfuzlu bir kollecdə təhsil alır, elm onun üçün çox maraqlıdır. Kollecdə Amit ilə birlikdə gözəl bir qız da oxuyur. Bu, hörmətli biznesmenin qızı Rimadır. Amit və Rima bir-birlərini sevirlər. Rimanı mafiya başçısının oğulu Viki də sevir. O, bu iki gəncə mane olur. Viki hamının gözü qarşısında Amitin velosipedini sındırır. Amit isə bir söz demədən geri qayıdır. Günlərin bir günü Viki Rimaya deyir: "Sən ya mənim olacaqsan, ya heç kimin". Bu sözləri eşidən Amit Vikini öldürür. Vikinin atası Amitdən oğlunun qisasını almaq istəyir. Amma bunu bacarmır. Filmin sonunda Amit ilə Rima evlənir.

Film üzərində işləyənlər
------------------------

### Filmin heyəti

* Rejissor — Babbar Subxaş
* Prodüser — Babbar Subxaş
* Ssenari müəllifi — Babbar Subxaş
* Bəstəkar — Bappi Laxiri

### Rollarda

* Əmir Xan — Amit
* Cuhi Çavla — Rima
* Gülşən Qrover — Viki
* Dalip Tahil — Amitin atası
* Raza Murad — Vikinin atası
* Om Şivpuri — Rimanın atası

Xarici keçidlər
---------------

* Sevgi, Sevgi, Sevgi filmi izlə (ingilis dilində)
* Sevgi, Sevgi, Sevgi filmi izlə (rus dilində)
**Hacı Ağa Murad hamamı** — Abşeron rayonunun Fatmayı kəndinə aid olan Fatmayı bağları massivində yerləşən tarixi abidə. Dəniz sahilindən və Novxanı-Pirşağı yolundan bir qədər cənubda yerləşir. Hamam sovet dövrünün əvvəllərinə kimi Fatmayı sakinlərinin ixtiyarında olmuşdur.

Tikili
------

Hamam təxmini olaraq 100 m² yaxın sahəni əhatə edir. Əsas giriş cənub-şərq, qazanxanaya isə giriş şimal-şərq hissədəndir. Hamam iki gümbəzlidir. Onu digər hamamlardan fərqləndirən cəhət tikintisində balıqqulağından istifadə olunmasıdır. Beləki tikilidə balıqqulağının sərtləşmiş halı mişar daşı şəklinə salınaraq hörgüsündə istifadə olunmuşdur.

Tarixi
------

Hamamın 1910-1911-ci illərdə tikilməsi qeyd olunur. Tikili Hacı Ağa Murad adlı şəxsin şəxsi pulu hesabına inşa edilmişdir. Hamam hazırda istifadəsiz vəziyyətdə olsada, 2023-cü ilə hamamın restavrasiyasına başlanılmışdır. Hamam beçinci günlər qadınlar, altı və bazar günləri isə kişilər tərəfindən istifadə olunurdu. Hamam sovet dövrünün əvvəllərinə kimi istifadədə olmuşdur. Əsasən yay mövsümü fəaliyyət göstərirdi.

Şəkilləri
---------

* 
* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Əlimurad hamamı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Oxu az.* "Abşeronda tikintisində balıqqulağından istifadə olunan tarixi hamam" (az.). Oxu.az. 22.04.2022. 2023-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-14.
2. ↑  *İctimai TV.* "Bir əsrdən çox yaşı olan hamam məhv olmaq üzrədir" (az.). Youtube.com. 10.08.2022. 2023-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-11-14.
**Zəy dərəsi yaşayış yeri** — Ordubad rayonunun Tivi kəndinin ərazi-sində, Gilançayın sol sahilində yerləşir. Sahəsi 2 hektara yaxın-dır. Abidə şərq tərəfdən dərin dərə ilə iki hissəyə bölünmüşdür. Yaşayış yerinin xeyli hissəsi sel sularının və Gilançayın təsirin-dən dağılmışdır. Oradakı tikili qalıqlarının yerində daş yığınla-rı, üzərini otlar örtən dördkünc formalı çalalar qalır. Yaşayış yerindən əldə olunmuş keramikalar boz və çəhrayı rəngli ol~maqla iki qrupa bölünür. Onların əksəriyyəti narın qum qarışığı olan gildən hazırlamışdır. Açıq çəhrayı rəngli çölmək tipli qa-bın ağızının kənarı bir qədər içəri yığılmışdır. O narın qum qa-rışığı olan gildən hazırlanaraq yaxşı bişirilmiş, hər iki səthi ha-marlanmışdır. Tünd çəhrayı rəngli küpə tipli qabın ağzının kənarı azca içəri qatlanmışdır. Gövdəsi qabarıq, boğazı silindirik formada düzəldilmişdir. O nisbətən nazik divarlıdır, hər iki səthi hamarlanmışdır. Abidədən aşkar edilmiş keramika məmulatlarına əsasən onun II–I minilliyə aid olduğu müəyyən edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Zəy dərəsi nekropolu

İstinadlar
----------

1. ↑  Toğrul Xəlilov "Gəmiqaya ətrafında arxeoloji tədqiqat-lar". Naxçıvan-2018, "Əcəmi" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi, 120 səh.
**Töküntü (bitki)** – Bitkinin ölü hissəsi olub ölü kütləyə aiddir, bura torpağın səthinə və ya su hövzəsinin dibinə tökülən yarpaqlar, budaqlar, çiçəklər, toxumlar, meyvələr, qabıqlar, tozcuqlar, sporlar və s. daxildir. İllik töküntü bəzi bitki qruplaşmalarında (xüsusilə meşə) torpaq səthində döşənək yaradır. Torpağın səthinə, sonra isə onun qatlarına töküntü ilə bitki sintez edən üzvi maddə ilə yanaşı, torpaq qatlarından mənimsənilən mineral (kül elementləri) maddələr də daxil olur.

Töküntülərdə bitkilər üçün zəhərlilik (toksiklik)
-------------------------------------------------

Süxur töküntülərində suda asan həll olunan və bitkilər üçün zərərli duzların miqdarının yol verilən həddən (>0,25%) çox, yüksək qələvi (su suspenziyasında pH-ın 9,0-dan yuxarı) və güclü turş mühitin (pH-3,5-dən aşağı) olması ilə yaranır. Töküntülərdə ağır metalların (qurğuşun, sink, civə, kadmium, xrom və başqa elementlər) həddən çox toplanması ilə də canlı aləm üçün toksiklik yarana bilər.

Töküntülərdə ilkin ot bitkiləri
-------------------------------

Töküntülərdə yayılan ilkin bitkilər. Bitkilərin tərkibi töküntüləri əhatə edən ərazidə yayılmış səciyyəvi bitkilərin xüsusiyyətlərindən, bitki sporlarının yayılmasından və töküntü süxurlarının aqrokimyəvi xassəsindən asılıdır. Töküntülərdə ilk bitki toxumlarının çıxışı küləklə gətirilən bitki növləri hesabına olur. Rayonun təbii amillərindən və töküntüləri təşkil edən süxurların fiziki və kimyəvi xassələrindən asılı olaraq ilkin ot bitkiləri alaq və ya yayılma arealına malik zonal bitki növləri ola bilər.

Töküntülərin çəmənləşdirilməsi
------------------------------

Çoxillik taxıl və paxlalı ot növlərinin səpilməsi və becərilməsi yolu ilə yüksək məhsuldar ot örtüyünün yaradılması üzrə kompleks tədbirlər. Otların növ tərkibi, səpin norması və becərilmə aqrotexnikası çəmənləşdirilən yerin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən və rayonun fiziki-coğrafi şəraitindən asılı olaraq təcrübə yolu ilə müəyyənləşdirilir. Paxlalılar və qarışıq otlar səpilərkən səpin norması iki dəfə çoxaldılır. Çəmənləşdirilmiş töküntü sahəsindən biçənək, otlaq məqsədilə istifadə edilməsi üzrə tövsiyə yerli şəraitdən asılı olaraq müəyyən edilir.

Töküntülərdə torpaq örtüyünün bərpası
-------------------------------------

Texnogen törəmə relyefin səthində texniki rekultivasiya işləri aparıldıqdan sonra təkrar torpaq örtüyünün yaradılma prosesi. Torpaqların bərpa olunma prosesi meliorativ tədbirlərin (humus meliorsiyası: humuslu torpaq qatının yaradılması, kompost, torf və daş kömür məişəli meliorantların verilməsi, fitomeliorasiya və s.) həyata keçirilməsi və biosenozların təbii halda tədrici olaraq bərpa olunması ilə sürətlənə bilər.

Xarici keçid
------------

Həmçinin bax
------------

* Rütubətli subtropik meşələrin qırmızı torpaqları
* Bitkilər

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
**Molla Bəyməmməd Kərbəlayı Murad oğlu Yağləvəndli-Cavanşir** (1837, Araz Yağlıvənd, Cavanşir-Dizaq mahalı – 1904, Araz Yağlıvənd, Cəbrayıl qəzası) — şair, axund.

Həyatı
------

Molla Bəyməmməd Kərbəlayı Murad oğlu 1837-ci ildə Qarabağın Cavanşir-Dizaq mahalının Yağləvənd obasında anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Ərdəbil şəhərində mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdi. Yaradıcılığına mədrəsə illərində başlamışdı. Çağdaşı olduğu Qarabağ şairlərinin çoxları ilə yazışmaları qalıb. Xurşidbanu Natəvanın başçılıq etdiyi Məclisi-üns şairlər yığnağının üzvü idi. Şair Baxış bəy Səbur onu həcv edib. Farsca yazdığı həcvlərdə Bülbülü tənqid edirdi. Sətri tərcüməsi: 

Ey Bəyməmməd, istedadın olmadığından şeirdən əl çək,  

Nə vaxta qədər xam xəyal edəcəksən ki, gözəl təbin var?  

  

Sənin söz gözəlin sənə heç vaxt ürək verməz,  

Sən paxıllıq divisən, söz isə hurisifətdir...

Molla Bəyməmməd Bülbülün Canməmməd, Alməmməd, Dostməmməd, Məstəli, Hacməmməd və Şirməmməd adlı oğulları vardı.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu. Molla Bəyməmməd Bülbül. "Soy" dərgisi, 2 (7), 2007.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Şair** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Qüdrətli Co Yanq** (*ing.* Mighty Joe Young) — 1949-cu ildə çəkilmiş eyniadlı filmə əsaslanan 1998-ci il ABŞ macəra filmi. Film onu təhlükədən qorumaq üçün gənc qız və zooloq tərəfindən Los-Ancelesdəki vəhşi təbiət qoruğuna gətirilən nəhəng dağ qorillası və qisas almaq üçün Conu axtaran brakonyerlərdən bəhs olunur. Filmin rejissoru Ron Andervuddur. Baş rollarda Bill Pekston və Şarliz Teron çəkilib. Bu versiyada meymun orijinal versiyadakından xeyli böyükdür. Film kinokritiklərdən qarışıq rəylər almış və 90 milyon dollarlıq istehsal büdcəsi olmasına rəğmən ABŞ-da 50,6 milyon dollar gəlir əldə etmişdir.

Məzmun
------

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlıq:** ***Yazının davamı əsərin məzmunu haqqında məlumat ehtiva edir.***

Cill uşaq ikən Andrey Ştrasserin başçılıq etdiyi brakonyerlərin əlində körpə qorilla olan Conun anasının və öz anasının ölümünə şahid olur. Bu zaman brakonyer də şəhadət barmağını itirir. On iki il sonra Cill Conu böyüdür (ölçüsünə görə digər qorillalar onu qəbul etməmişdilər) və qoruğun direktoru Qreqq O'Hara Cilli qorilla ilə birlikdə ABŞ-yə köçsələr brakonyerlərdən daha təhlükəsiz olacaqlarına inandırana qədər hər ikisi nisbi sülh içində yaşayır.

Cütlük Kaliforniyanın Los-Anceles şəhərində Hollivuda səyahət edir və işçilərin ürəyini fəth edir. Orada Cill Co haqqında reportaj görən və itirilmiş barmağının qisasını almaq istəyən Ştrasser tərəfindən görülür. Cill Ştrasseri tanımır. Ştrasser isə Cili inandırmağa çalışır ki, Co Afrika ziyarətgahında daha yaxşı vəziyyətdə olacaq. Daha sonra şənlik zamanı Ştrasserin əlaltısı Conu qəzəbləndirmək üçün brakonyerlik açarlarından istifadə edir. Co partini dağıdır və Ştrasserə hücum etməyə çalışır. Co yuxu dərmanı ilə dayandırılır və beton bunkerə yerləşdirilir. Getməzdən əvvəl Qreq Cillə aşiq olur və onunla vidalaşır.

Cill Conun yuxuya verilə biləcəyini biləndə Ştrasserin təklifini qəbul etmək qərarına gəlir. O və iş yoldaşları hava limanına gedərkən Conu yük maşınında qaçaqmalçılıq yolu ilə aparırlar, Cill Ştrasserin barmaqlarının əskik olduğunu görür. O, öz anasını və Conun anasını öldürən brakonyer olduğunu ona bildirir. O, Ştrasser və onun əlaltısı ilə dalaşır, sonra maşından tullanır. Co Cilli görür və yük maşınının içərisində çırpınaraq oradan qaçır.

Bu arada, Qreqq də brakonyeri tanıyır, Co və Cillin arxasınca gedir. Co təlaşa səbəb olduğu bir festivalda daxil olur. Ştrasser gəlir və Cili öldürməyə çalışır, yanğın baş verir və bu da dönmə çarxının qırılmasına səbəb olur. Co Ştrasseri görür və Cili xilas edərək onu elektrik naqillərinin üzərinə atır və onu elektrik cərəyanı vurur. Co  dönmə çarxına çıxaraq orada qalan uşağı xilas edir. Co yıxılsa da sağ qalır və öz sığınacağında yaşamaq üçün Afrikaya qayıdır. Qreqq və Cill ehtiraslı şəkildə bir-birlərinə sarılaraq qucaqlaşırlar.

Xəbərdarlıq **Xəbərdarlığın sonu.**

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. 1 2  .
3. 1 2  .
4. ↑  IMDb (ing.). 1990.
**Fərman Muradov** (1906, Araz Yağlıvənd, Qaryagin qəzası – 1987) — Sosialst əməyi qəhrəmanı, Məşədi Əmir Murad yüzbaşının nəvəsidir.

Həyatı
------

Fərman Musa oğlu Muradov 1906-cı ildə Qaryagin qəzasının Yağlıvənd obasında doğulmuşdu. İbtidai təhsil almışdı. Əmirmuradlılar repiressiyaya uğradıqları dönəmdə sürgün olunmuşdular. 

Qazaxıstanın Cambul vilayətinin Çu rayonun "Yeni yol" kəndində məskunlaşmışdılar. Doğma yurd-yuvasından min kilometrlərlə uzaqda, "Yeni yol"da yeni həyata başlayan Fərmana çətinliklərlə olsa da ağ gün nəsib olur. Çuğundur briqadasına başçılıq edərkən bir neçə il dalbadal, hətta bütün ölkə üçün rekord sayılan nəticə göstərə göstərə bilir. Qısa müddətdə ölkənin müxtəlif yerlərindən onun yanına, qabaqcıl iş təcrübəsini öyrənmək üçün sıravi kolxozçular, adlı-sanlı çuğundurçular, mütəxəssislər və nümayəndələr gəlir. Nəhayət çox yüksək əmək nailiyyətlərinə görə, 1947-ci ildə SSRI Ali Soveti Rəyasət heyətinin fərmanı ilə Fərmana Lenin ordeni təqdim edilməklə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilir.

Fərman 1987-ci ildə vəfat edib.

Fərman Məhəmməd qızı Tümən xanımla ailə qurub.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Əmirmuradlı tirəsi:yaranış və yaşamı, "Soy" dərgisi, 5 (13), 2008, səh.6-18.

İstinadlar
----------
**Azaldılmış göstərişlər toplusuyla hesablama** (*ing.* Reduced instruction set computing), **RISC** — nisbətən az sayda özəl göstərişlər toplusunun cəld və səmərəli yerinə yetrilməsinə yönəli mikroprosessor arxitekturası tipi. Prosessorun yalnız məhdud sayda sadə göstərişləri yerinə yetirə bilməsi hesabına belə mikroprosessorlu kompüter çox sürətli işləyir. Bu sadə göstərişlərdən daha mürəkkəb göstərişlər formalaşdırmaq mümkün olduğundan RISK prosessorları dar ixtisaslaşdırılmış olmur. Ancaq mürəkkəb göstərişlərin yerinə yetirilməsi zamanı RISK mikrosxemləri CISC mikrosxemləri ilə müqayisədə yavaş işləyir, çünki belə göstərişləri daha sadə göstərişlərə "bölmək" lazım gəlir.

İstinadlar
----------

1. ↑  İsmayıl Calallı (Sadıqov). "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", "Bakı", 2017.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Britannica (onlayn) · Treccani |
| Normativ yoxlama | BNF: 12473275r · GND: 4191875-7 · LCCN: sh90005948, sh88006799 · Microsoft: 126298526 |
**Böyük cinsiyyət dodaqları** — *lat.* labia majora pudendi qasıq dağcığından aşağıda 7–8 sm uzunluğunda və 2–3 sm enində bir cüt paralel istiqamətdə durmuş elastik dəri büküşləridir. Bayır tərəflərdən çanaq-bud şırımı vasitəsilə sağ və solbuddan ayrılmışdır. Böyük cinsiyyət dodaqları orta xətdə cinsiyyət yarığını (*lat.* rima pudendi) əhatə edir. bu yarıq qızlarda və cavan qadınlarda qapalı yəni böyük cinsiyyət dodaqları bir-birinə söykənmiş olur. Təkrar doğmuş qadınlarda böyük cinsiyyət dodaqları elastikliyini itirdiyinə görə cinsiyyət yarığı açıq qalır.
Cinsiyyət yarığının ön və dal uclarında böyük cinsiyyət dodaqları bir-biri ilə birləşərək ön və dal bitişməni — *lat.* commissura labiorum anterior et posterior əmələ gətirir. dal bitişmə dal tərəfdə 3 sm uzunluğunda aralıq adlanan sahə vasitəsilə anusdan ayrılmışdır. Böyük cinsiyyət dodaqlarının kütləsini piy təbəqəsi təşkil etmişdir. Burada venoz kələf, sərt və elastik birləşdirici toxuma və saya əzələ lifləri vardır. Böyük cinsiyyət dodaqların xarici səthi tüklər ilə örtülüdür. Böyük cinsiyyət dodaqlarının dərisi piqmentlidir, cinsiyyət yarığına yaxınlaşdıqca rəngi dəyişir. İçəri tərəfdə çəhrayı rəngdə olur.

| ⛭İnsanın cinsiyyət üzvləri |
| --- |
|  Kişi | 
*Xarici cinsiyyət üzvləri*: 
Penis •
Sidik kanalı soğanağı •
Meri-Kuper vəziləri •
Qasıq dağcığı •
Kişi sidik kanalı 

---

*Daxili cinsiyyət üzvləri*: 
Xaya •
Xaya artımı •
Xayalıq •
Xaya qişaları •
Toxumdaşıyıcı axacaq •
Toxum ciyəsi •
Spermatozoid •
Toxum kisəcikləri •
Prostat 
 |  |
|  Qadın | 
*Xarici cinsiyyət üzvləri*: 
Qasıq dağcığı •
Böyük cinsiyyət dodaqları•
Kiçik cinsiyyət dodaqları •
Klitor •
Qızlıq pərdəsi •
Uşaqlıq yolu dəhlizi •
Dəhliz soğanağı •
Bartolin vəziləri •
Qadın sidik kanalı 

---

*Daxili cinsiyyət üzvləri*: 
Yumurtalıq •
Yumurta •
Yumurtalıq artımları •
Uşaqlıq borusu•
Uşaqlıq •
Uşaqlıq yolu 
 |
thumb|David Ryazanov
**David Ryazanov** (rusca: *Дави́д Бори́сович Ряза́нов*), əsl soyadı ***Goldentach*** (rusca: *Гольдендах*) ({{DVTY}} şablonu boşdur ), rus marksist və eyni zamanda da marksist nəzəriyyəçidir.O, Odessada yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. 15 yaşında Narodnik inqilabçılarına qoşulmuş və tutularaq həbs edilmişdir. 1887-ci ildə sosializm istiqamətində irəliləməyə başlamışdır.

Ryazanov 1914-cü ildə Birinci Dünya Müharibəsinin başlanması ilə müharibədə iştirak etmişdir. 1915-ci ildə isəİkinci İnternasionalın dağılmasından sonra çağırılan Zimmervald konfransında iştirak etmişdir. 1917-ci ildəki fevral inqilabından sonra o, mövcud hakimiyyətə qarşı sovetləri dəstəkləyən bolşeviklərə qoşulmuşdur. Ryazanov daha sonra isə Oktyabr İnqilabının iştirakçısı olmuşdur.

Marks-Engels İnstitutunun əsasını qoyan Ryazanov sovet fəlsəfə dünyasının aparıcı nəzəriyyəçilərindən biri olmuşdur.

1. ↑  *Vidal, Matt.* The Oxford handbook of Karl Marx. New York, NY: Oxford University Press. 2019. ISBN 978-0190695545.
2. ↑  *Singer, Peter.* Marx: a very short introduction. Oxford, Birleşik Krallık: Oxford University Press. 2018. ISBN 978-0198821076.
**Tramp Tauer** (*Trump Tower*, *ing.* Trump Tower) — Nyu-Yorkda yerləşən və hündürlüyü 202 metr olan 68 mərtəbəli göydələn. Beşinci prospektdə, 56-cı küçə ilə kəsişmədə yerləşir. Qarışıq formatda istifadə olunur (ofislər, mağazalar, otellər, lüks mənzillər). Göydələn Donald Tramp və Equitable Life Assurance Company tərəfindən tikilib. Tikintisi 30 noyabr 1983-cü ildə başa çatdırılmışdır.

2006-cı ildə Forbes jurnalı Trump Tower-i 318 milyon dollar dəyərində qiymətləndirdi .

16 iyun 2015-ci ildə Donald Tramp öz qülləsində prezidentlik yarışına qatılacağını elan etmişdir. 9 noyabr 2016-cı ildə Donald Tramp Trump Towerdə ABŞ-da keçirilən prezident seçkilərində qalib gəldiyini elan etmişdir.

2017-ci il yanvarın 11-də Tramp ABŞ-ın seçilmiş prezidenti kimi ilk mətbuat konfransını keçirib.

2021-ci ildən binanın rəsmi sahibi GMAC Commercial Mortgage şirkətidir.


1. ↑  *Соловьёв В.* 45-й президент — М. 2017 — С. 79
2. ↑  *Титков В.* Дональд Трамп. Кошмар неоконов или тонкая игра элит — М.: Книжный мир, 2016
3. ↑  *Trump Tower New York, New York.* "What is Trump Worth?" (ingilis). trump.com. 2021-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-05.
4. ↑  *Stephane Fitch.* "What is Trump Worth?" (ingilis). Forbes. 21.09.06. 2012-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5.01.2010.
5. ↑  "721 5 Avenue, 10022". New York City Department of City Planning. 2021-02-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-01.
**Kaçlar** — Rusiya Federasiyasının orta cənub bölgəsindəki Xakasiyada yaşayan Türk xalqlarından Xakasların bir tayfası.

Ümumi məlumat
-------------

Abakan vadisində əyləşirlər. Çat və Çulım civarında oturan tayfalarla bir qrup təşkil edirlər. Vaxtıyla Yeniseyin bir qolu olan Kas çayı boyunda oturmuş olduqlarından özlərinə Kaas tayfa adını vermişdilər. Gerçəkdən də daha XVII əsrin sonralarına doğru, İrtış hövzəsindəki bəzi Türk tayfaları, sırf buraları məzkunlaşdırmağa başlayan rusların təzyiqi ilə, Tomsk şəhərinin şimalındakı Yenisey çayına doğru sıxışdırılmış və sürülmüşdülər. Bu üzdən, bunların mühim bir qismi, Krasnoyarskdan xeyli uzaq olmaq üzrə, Kaç çayı sahillərində yerləşməyə məcbur olmuşdular. Qırğızlar, Abakan vadisindən çəkilincə, bu Türk tayfaları Yuxarı Yeniseydən cənuba doğru enmişdilər. Fəqət, əsas Türk kütləsi Abakanla Askısın şimalındakı Yüs arasında qalmışdılar. Bu Türk topluluğundan törəmiş olanlar, özlərinə Kaas adını vermişdilər.

Matias Kastrenə görə kaçlar, vaxtıyla eyni adı daşıyan çay hövzəsində yaşayarkən, tərkiblərində mühüm yer almış olan Ara türkləri ilə birləşmişdilər. Soyları arasında Qırğız və Tubalar da vardır. Çin torpaqlarında yaşayan Maturlar da özlərinə Tuba etnik adını vermiş olduqlarından, kaçlarla qarışan tubaların, bunlardan bir bölüm olduğu zənn edilməkdədir. Bununla bərabər kaçlar öz türklərdən sayılmaqdadırlar. Kaç dialekti sağaylarınkına yaxındır. Sayları 20.000 nəfərin üstündədir.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Etnik qrup** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
**Əşrəf Bitlis** (*türk.* Eşref Bitlis, 1933, Malatya – 17 fevral 1993, Yeniməhəllə ilçəsi, Ankara, Ankara ili, Türkiyə) — (1933, Malatya - 17 fevral 1993). Sabiq Türk general, sabiq Jandarma (Türkiyə) Komandiri.
1952-ci ildə Quru Hərb Məktəbindən leytenant rütbəsi ilə məzun oldu. 1966-cı ildə Quru Hərb Akademiyasını tamamladı. Almaniyada dil təhsilini tamamladıqdan sonra 1969-cu ildə Türk Silahlı Qüvvələri Akademiyasından məzun oldu. 1973-də Almaniya Hərb Akademiyasını tamamladı.

Bir il Quru Hərb Akademiyasında baş müəllim olaraq vəzifə yerinə yetirdi. 1974-də Kipr Hərəkatı əsnasında Polkovnik rütbəsiylə Kipr Türk Alayı komandirliyinə təyin edildi. Bu alayın komandirliyini edərkən Kipr Yunan alayı məhv edildi. 1978-də tuğgeneralliğe yüksəldi və Bolu Komando Briqada Komandirliyinə gətirildi. 1982-də tümgeneralliğe yüksəldi və Kipr 28. Diviziya Komandiri oldu. 1986-da general-leytenantlığa yüksəldi. 1988-də Kipr Türk Barış Qüvvələri Komandiri oldu. 1990-da generallığa yüksəldi və Jandarma (Türkiyə) Ümumi Komandanı təyin edildi.
Bitlis, bölgədə konuşlanmış vəziyyətdə olan Çəkic Güc Qüvvətlərinin Türkiyədən ayrılması lazım olduğunu açıqlayır və ABŞ-nin Şimali İraqda meydana gətirməyə çalışdığı Kürd Dövlətinin Türkiyənin zərərinə olduğunu söyləyirdi. Bu səbəblə Amerika Birləşmiş Ştatları səfirliyi tərəfindən bir neçə dəfə hökumətə şikayət edildiyi iddia edildi. 17 dekabr 1992-də Çəkic Gücə bağlı Amerikan döyüş təyyarələri, özlərinə bildirildiyi halda İraqın Səlahəddin şəhərinə getməkdə olan Bitlisən vertolyotuna tacıq uçuşu etdi və vertolyotu enişə məcbur etdi. Komandirliyi dövründə JITEM-in qurularaq mühakiməsiz edamların edilməsinə və etirafçılarla birlikdə silah və narkotik qaçaqçılığı edilməsinə qarşı çıxdığı da mətbuata əks olunmuşdur.

7 fevral 1993-də "İncirlik istiqamətində qalxan ABŞ təyyarələri, PKK-ya kömək paylayır." diyen Eşref Bitlis, 17 fevral 1993-də Beechcraft B200 King Air tipi təyyarənin hələ məlum olunmayan səbəblərlə düşməsi nəticəsində öldü.
Daha sonra Ridvan Özdən və Bəxtiyar Aydın kimi Bitlisən qrupu içində iştirak edən bəzi yüksək rütbəli hərbçilər vəzifəsi başında öldü.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Eşref Bitlis // Faceted Application of Subject Terminology.

Xarici keçidlər
---------------

* Əşrəf Bitlis Sui-qəsdi
* Əşrəf Bitlis Cinayəti

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | GND: 122033620 · ISNI: 0000000053940144 · LCCN: no99073592 · VIAF: 64878892 · WorldCat VIAF: 64878892 |
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Pi (dəqiqləşdirmə).
Pi
 Pi ədədi 

**Pi ədədi ({\displaystyle \pi })** — çevrənin uzunluğunun onun diametri ilə nisbətinə bərabər olan riyazi sabit. {\displaystyle \pi }-nin adı, Yunan dilində (περίμετρον) yəni "Dairənin uzunluğu" sözünün ilk hərfi olan **π** hərfindən alınmışdır. Bu hərf latın əlifbasında **{\displaystyle \pi }** olaraq simvollaşdırılır. {\displaystyle \pi } həm də Arximed sabiti və Lüdolf ədədi olaraq da bilinir.

Riyaziyyat kitablarında {\displaystyle \pi \approx {3.1415}} olaraq ifadə edilməsinə baxmayaraq həqiqi cavabını əldə etmək üçün vaxtaşırı təkrar olunmayan sonsuz sayda pilləyə ehtiyac var. 

65 pilləli {\displaystyle \pi }= 3, 14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 58209 74944 5923

Fabrice Bellard 2010-cu ildə Çudnovski alqoritmi ilə {\displaystyle \pi } ədədinin 2.699.999.990.000 pilləlisini tapmışdır. Arximed 3.1/7 ilə 3.10/71 arasında bir ədəd olaraq hesablamışdır. Misirlilər 3.1605, babillilər 3.1/8, Ptolemey 3.14166 olaraq, İtalyan Lazzarini 3.1415929, Fibonaççi isə 3.141818 ilə hesablamışdırlar.

XVIII əsr də {\displaystyle \pi } 140 pilləyə qədər,XIX əsrdə isə 500 pilləyə qədər hesablandı.Dünyanın ilk kompüterində cəmi 2035 pilləlisi hesablanmış, müasir dövrün kompüterlərində isə milyonlarla pilləlisi hesablana bilir.

Dəqiq qiyməti
-------------

Onu tam dəqiq hesablamaq mümkün olmadığı elmə aydındır. 

Ən son texnologiyalar vasitəsilə {\displaystyle \pi }-nin dəqiq qiyməti belə göstərilir: {\displaystyle \pi }=3,14159265358979323846264338327950288419716939937510582097494459230781640
628620899862803482534211706798214808651328230664709384460955058223172535940 81284811174502841027.....
pi ədədinin sonu yoxdur.O sonsuz ədəddir

{\displaystyle \pi } ilə əlaqəli olaraq, işlədilən bir neçə düstur
------------------------------------------------------------------

* {\displaystyle {\frac {\pi }{64}}={\frac {3}{4}}\arctan \left({\frac {1}{18}}\right)+{\frac {1}{2}}\arctan \left({\frac {1}{57}}\right)-{\frac {5}{16}}\arctan \left({\frac {1}{239}}\right)}

* Pi ədədinin təqribi hesablanması üçün Eyler düsturu:

{\displaystyle {\frac {\pi }{4}}=4\arctan \left({\frac {1}{5}}\right)-\arctan \left({\frac {1}{70}}\right)+\arctan \left({\frac {1}{99}}\right)}

Pi günü
-------

Həvəskarlar hər il 14 mart saat 1:59-da Pi gününü qeyd edirlər.
Bu qeyri-rəsmi bayramı 1987-ci ildə San-Fransiskolu Fizik Larry Shaw təklif etmişdir.

Həmçinin bax
------------

Digits of Pi - Up to 1 Million Digits
İslandiya parlamenti Altinqin binası
**Altinq** (isl. Alþingi "Ümumi yığıncaq") — İslandiyanın parlamenti. Altinq 930-cu ildə açılmışdır. Bu göstərici ilə Altinq Avropada fəaliyyətə başlamış ilk parlament hesab olunur.

İslandiyanın milli parlamenti Altinq (tərcümədə-ümumi yığıncaq) adlanır. O, dünyada ən qədim parlament hesab olunur. İlk dəfə olaraq parlament 930-cu ildə Tinqvelir adlı yerdə toplanıb. Bununla da, İslandiya dövlətinin əsasının qoyulması hesab olunur. Altinqin toplandığı ərazi Tinqvadlvatn adlı gölün sahilində yerləşib. Tinqvadlvatının özəlliyi ondan ibarətdir ki, göl iki materik tavasının üzərində yerləşib: Şimali Amerika və Avrasiya. Həmin dövrdə Altinqdə yalnız azad kişilər iştirak edə bilərdi. əvvəllər Altinq təkcə qanunların qəbul olduğu yer olmayıb. Burada həmçinin, mübahisələr də həll olunardı. 1000-ci ildə Altinqdə iştirak edənlərin əksəriyyəti xristianlığın qəbul olunması lehinə səs verir.

Altinq ildə 2–3 dəfə keçirilərdi.bütün İslandiya əhalisinin burada iştirakı üçün adətən Altinq yay aylarında baş tutardı. Ada kəndli və fermerlər və hər hansı mühahisəni həll etməyə təşrif buyuran insanlar Qanun Qayası (Lögberg) ətrafında toplaşardı.

Qədim zamanlarda qəbul olunmuş qanunlar İslandiyada günü bu günədək qüvvədə qalır. Məsələn, adadan kənara aparılan at (lap atçılıq üzrə dünya çempionatına aparılsa belə) o, geri qaytarıla bilməz. Bu qərar İslandiya parlamentində 982-ci ildə qəbul olunub və heç kim bu qanunu dəyişmək niyyətində deyil.

İslandiya Norveçə birləşdikdən sonra (1262-ci il) belə, Altinq 1799-cu ilədək fəaliyyətini davam etdirir. Həmin ildən etibarən Altinq, xüsusi Ali məhkəmə ilə əvəzlənir. 1844-cü ildə İslandiyalı alim və dövlət xadimi Youn Siqurdssonun fəal iştirakı altında Altinq bərpa olunur və Reykyavikə köçür. Müasir İslandiya parlamentinin binası 1881-ci ildə inşa olunur. İndi isə (1991-ci ildən) Altinq birpalatalı parlamentdir və 63 deputatdan ibarətdir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *İslandiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Kolorado çayı** (*ing.* Colorado River) — ABŞ-nin cənub-qərbindən və Meksikanın şimal-qərbindən axan, uzunluğu təxminən 2330 km olan çaydır.

İstiqaməti
----------

Kolorado çayı ABŞ-nin qərbində yerləşən Kordilyer dağlarının qərb yamaclarının quraqlıq rayonlarından başlanğıc götürür. Kaliforniya körfəzinə tökülür, lakin kənd təsərrüfatı ehtiyaclarına və suvarmaya suyun həddən artıq sərf olunmasına görə çayın suyu quruyaraq dənizə çatmır. Kolorado çayının hövzəsinə ABŞ-nin 7 və Meksikanın 2 ştatının ərazisi düşür. Kolorado çayının hövzəsinin sahəsi 629.100 km²-dir. Çayda suyun sərfi quraqlıq dönəmində 570 m³/saniyə, güclü yağıntılar dönəmində isə 28.000 m³/saniyə təşkil edir. Çayın alt axınında böyük su bəndlərinin tikintisindən sonra suyun sərfi nadir hallarda 2000 m³/saniyədən çox olur. Çayda suyun illik orta məsrəfi 4069 m³/saniyə təşkil edir

Şimali Amerika ərazisində Sakit okean hövzəsinə aid olan dağ çayları qısa və bolsulu olması ilə fərqlənir. Bu çayların dərələrində nəhəng kanyonlar vardır. Kolumbiya və Kolorado çayları dağlıq ərazilərdən axdıqlarına görə hidroenerji ehtiyatları zəngindir. Bu çaylar üzərində tikilən SES-lər böyüklüyünə görə fərqlənir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Çay** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Vilhelm Tell** — XIII əsrdə və XIV əsrin əvvəllərində yaşadığı iddia edilən əfsanəvi isveçrəli qəhrəmandır. İsveçrədə Bürgen kəndində yaşadığı iddia edilir. Yüksək oxçuluq qabiliyyətilə məşhurlaşmışdır.

Vilhelm Tellin XIV əsrin əvvəlində, İsveçrəni Avstriya aslılığından qurtarmağa kömək etdiyinə inanılır. İsveçrəni imperator I Albert adına idarə edən Vali Gessler, imperatorluq papağını Altdrof meydanında bir dirəyə asdırır və gəlib keçənin buna salam verməsini əmr edir. Tell, Gesslerin papağını salamlamadığı üçün tutulur. Tellin oxçuluqdakı məşhurluğundan xəbərdar olan Gessler, Tellin oğlunun başına qoyulacaq bir almanı oxla vura bilmədiyi halda ikisini də həbs edəcəyini dedi. Tell bu çətin işi bacarır və oğlunu yaralamadan almanı ikiyə bölür. Lakin atışı etmədən öncə əlinə iki ox aldığını görən Gessler, bunun səbəbini soruşduqda, Tell, ikinci oxu oğlunun ölməyəcəyi halda Gessleri öldürmək üçün istifadə edəcəyini bildirdi. Buna görə, Gessler tərəfindəm həbsə məhkum edilir və qalaya göndərilir. Gəmi ilə gedərkən başlayan bir fırtınadan istifadə edərək Tell qaçır və Gessleri bir oxla öldürür. Bu olayın, isveçrəlilərin Avstriyaya qarşı girişdikləri qiyamın başlanğıcı olduğu iddia edilir.

Tellin həyat hekayəsi bir çox şairə və bəstəkara ilham qaynağı olmuşdur.

İstinadlar
----------
I Daud (1499–1582) — Afrikada müasir Mali dövlətinin ərazisində mövcud olmuş Sonqai dövlətinin hökmdarı (1549–1582).

Haqqında
--------

Afrikada müasir Mali dövlətinin ərazisində mövcud olmuş Sonqai dövlətinin askiyası (hökmdarı) Məhəmməd Benkanın sonuncu oğlu I Daud 1549-cu ildə, 50 yaşında hakimiyyətə gəlmişdir. Onun 33 il davam edən hakimiyyəti dövründə Sonqai dövləti xeyli möhkəmlənmişdir. Orduda intizamı bərpa edən I Daud İslam dinini yaymaq məqsədilə dörd dəfə mosi tayfaları ilə müharibə aparmışdır. O, 1558-ci ildə Mali dövlətini ağır məğlubiyyətə uğradaraq xeyli əsir və qənimət ələ keçirmişdir. I Daud bu müharibədə əsir tutulan Mali şahzadəsi Naru ilə evlənmişdir.

Mənbələrdə onun hafizi-Quran olduğu da qeyd olunmuşdur. O, məscidlərin bərpasına və yenidən tikilməsinə, kitabxanaların açılmasına, xeyriyyə işlərinə daha çox diqqət yetirmişdi.

I Daid 1582-ci ildə vəfat etmiş və onun ölümündən sonra 36 il ərzində hakimiyyətdə növbə ilə 7 oğlu bir-birini əvəz etmişdi.

Mənbə
-----

* A. Hüseynli. Afrika hökmdarları. Bakı, 2008
* Бюттнер Т. История Африки. М.1981.
Ən məşhur neoqotika tikililərindən biri — Temza sahilindəki Vestminster sarayı
**Neoqotika** ("yeni qotika") — orta əsrlər qotikasının formalarını, bəzi hallarda isə konstruktiv xüsusiyyətlərini dirçəldən, elektika və ya tarixilik dövrünün memarlığında geniş yayılmış cərəyanlardan biri. XVII əsrin 40-cı illərində İngiltərədə yaranıb. Əsasən medievistika ilə paralel inkişaf edib və onunla dəstəklənib. Elektikanın milli cərəyanlarından (məsələn, psevdorus və ya neomavritan üslubları) fərqli olaraq neoqotikaya bütün dünyada tələb olub; məhz bu üslubda Nyu-Yorkda, Melburnda, San-Pauluda, Kəlküttədə, Manilada, Quançjouda, Kiyevdə və s. şəhərlərdə katolik kafedralları inşa edilib.

XIX əsrdə ingilislər, fransızlar və almanlar qotikanın yaradıcısı sayılmaq uğrunda bir-birləri ilə mübarizə aparırdılar. Bununla belə orta əsrlər memarlığına marağın dirçəldilməsi işində birinciliyi birmənalı olaraq Böyük Britaniyaya verirlər. Viktorian dövründə Britaniya İmperiyası həm metropoliyada, həm də müstəmləkələrində neoqotik üslubda miqyasına və funksional müxtəlifliyinə görə böyükhəcmli tikinti işləri aparırdı. Bu tikintinin məhsulları bütün dünyada məşhur olan "Biq Ben" və Tauer körpüsü kimi tikililər oldu.

Həmçinin bax
------------

* Qotik memarlıq
**Ohrili Hüseyn Paşa** (XVI əsr, Oxrid – 20 may 1622, Konstantinopol) —  II Osman dönəmində 9 mart 1621 – 17 sentyabr 1621 tarixlərində və 20 may 1622 tarixində bir günlük, ümumilikdə 6 ay 9 gün Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.

Həyatı
------

Hal-hazırda Makedoniya ərazisində yerləşən Ohri şəhərində alban əsilli bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Bostancılar ocağında təhsil almış və bostancıbaşı olmuşdur. 1617-ci ildə baş tutan İrəvan səfərinə qatılmış və səfər əsnasında yeniçəri ağalığına yüksəldi. Ardından Rumeli bəylərbəyi və qübbə vəziri seçildi. 1621-ci ilin mart ayında vəfat edən sədrəzəm Əli Paşanın yerinə sədarətə gətirildi.

II Osmanın Lehistan səfərinə qatıldı və bu səfər əsnasında Qaraqaş Mehmed Paşaya kömək etməmiş və paşanın şəhid olmasına səbəb olmuşdur. Buna görə də vəzifədən alınaraq yerinə Dilavər Paşa sədarətə gətirilmişdir.

Sədarətdə ikən II Osmana yeniçəriləri təhrik etməməsi barədə Ohrili Hüseyn Paşanın verdiyi nəsihətlər nəticəsiz qaldı. 19 may 1622 tarixində başlanan üsyanın ilk günü üsyançılar tərəfindən edam olunan sədrəzəm Dilavər Paşanın yerinə sədarətə gətirildi. Yeni sədrəzəm və yeniçəri ağası Qara Əli ağa üsyançılarla razılığa gəlmək üçün Şahzadəbaşı məscidinə gəldilər. Bu əsnada II Osman Ağaqapısına sığındı. Ancaq üsyançılar sakitləşmirdi. 20 may tarixində bura hücum edən üsyançılar II Osmanı ələ keçirib təhqir edərək küçələri gəzdirməyə başladı. Bu əsnada qaçmağa çalışan Ohrili Hüseyn Paşa üsyançılar tərəfindən ələ keçirildi və oradaca qətlə yetirildi. Beləliklə, Ohrili Hüseyn Paşanın ikinci sədarəti yalnız bir gün davam etdi. Paşanın məzarı Beşiktaş səmtindəki Yəhya Əfəndi türbəsinə dəfn olundu.

Mənbə
-----

1. 1 2  Uzunçarsılı, İsmail Hakkı, (1954) *Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım , XVİ. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar)*, Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 İŞBN:978-975-16-0010) say.374-375
2. 1 2  Sakaoğlu, Necdet (1999), *Bu Mülkün Sultanları'*, İstanbul:Oğlak. say.191

| ⛭II Osman |
| --- |
| Ailəsi | Mahfiruz Sultan  • Aqilə Xanım  • Ayşə Xanım  • Meylişah Xanım  • Şahzadə Ömər  • Şahzadə Mustafa  • Zeynəb Sultan  |  |
| Sədrəzəmlər | Kürəkən Xəlil Paşa  • Öküz Mehmed Paşa  • Gözəlcə Əli Paşa  • Ohrili Hüseyn Paşa  • Dilavər Paşa  |
| Kaptan-ı dəryalar | Gözəlcə Əli Paşa  • Qara Davud Paşa  • Maraşlı Xəlil Paşa  • Niğdəli Mustafa Paşa  |
| Şeyxülislamlar | Hocazadə Əsad Əfəndi  |
**Həndəsi qurmalar** — yaxud Qurma məsələləri müxtəlif alətlərin (birtərəfli riyazi xətkeş, ikitərəfli xətkeş, pərgar, düz bucaq modeli və s. alətlər) köməyi ilə müxtəlif şərtləri ödəyən həndəsi fiqurların qurulmasıdır.
Həndəsənin həndəsi qurmaların üsullarını öyrənən bölməsinə konstruktiv həndəsə deyilir. Qurma məsələləri həm Evklid həndəsəsində, həm də başqa həndəsələrdə (Sferik həndəsədə, Lobaçevski həndəsəsində və s.) öyrənilir. Bu məsələlərə həm müstəvi üzərində, həm də fəzada baxılır.

Qurmanın klassik alətləri pərgar və xətkeşdir. Lakin, təkcə, pərgarla (Mor-Maskeroni qurmaları), təkcə, birtərəfli xətkeşlə (Şteyner qurmaları), təkcə, ikitərəfli xətkeşlə, təkcə, düz bucaqla (düz bucağın modeli) və s. alətlərlə qurmalara da baxılır.

Bütün qurma məsələləri Konstruktiv həndəsənin aksiomlarına əsaslanır. Konstruktiv həndəsənin aksiomları ən sadə həndəsi qurmalardır. Qurma məsələləri həlli sonlu sayda ən sadə qurmalara gətirilirsə, o, həll olunmuş hesab olunur.

Təbiidir ki, hər bir qurma alətinin özünün müəyyən konstruktiv gücü var. Yəni hər bir qurma alətinin müəyyən postulatlar sistemi var.

Məsələn, məlumdur ki, təkcə xətkeşin köməyi ilə verilmiş parçanı iki bərabər hissəyə bölmək mümkün deyil, təkcə pərgarın köməyi ilə isə bu, mümkündür.

Ədəbiyyat
---------

1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası