recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sökmənabad mahalı** — Xoy xanlığının mahalı. Ələnd mahalının şimalında yerləşirdi. Uzun müddət Xoyb xanlığında hakimiyyətdə olan Dünbüli tayfa başçılarının ilk məskəni kimi tanınırdı.

Mahal haqqında qısa bilgi
-------------------------

* Sahəsi —
* Əhalisi —
* Yaranması — 1747-ci il
* Paytaxtı— Sökmənabad kəndistanı
* Sərhədləri —

Etimologiyası
-------------

1725-ci ildə Osmanlı İmperiyasının Azərbaycan vilayətinin Xoy livasının nahiyəsi

Şərəf xan yazır ki, Şah I Təhmasib(1524—1576) Xoy və
Sökmənabad şəhərlərinin, eləcə də onların ətraf ərazilərinin
idarəçiliyini dümbülü tayfasına vermişdi və onların
hakimliyi atadan oğula keçirdi. Bu imtiyaz Şah Təhmasibin
oğlu Məhəmməd Xudabəndənin (1578—1587) dövründə
də davam etmişdir. Dümbülü tayfasının əmiri Hacı bəyin
vəfatından sonra Məhəmməd Xudabəndə onun oğlu Əli
bəyi bu vəzifəyə
təyin edir, Süleyman-Saray mahalını və
Abanay mahalının
yarısını da onun idarəsinə verir. Müəllif
yazır: "O, (Əli bəy-N.Ə.) həmin vilayətin əmiri olaraq
Şərurda bir neçə il yoxsulluq içində yaşadı. Çünki həmin
vilayət qarmaqarışıqlıqlar
nəticəsində süquta uğramış və
boşalmışdı, heç bir gəlir vermirdi. Naxçıvana tabe olan
Şərur və Dərəyi Əlkisin vergilərindən müəyyən məbləğ
alırdı və burada, Şərurda da öldü" (Ş.Bidlisi, "Şərəfnamə",
I c. M, 1967, səh 362).

İstinadlar
----------

1. ↑  DƏRƏLƏYƏZ MAHALININ KAMERAL TƏSVİRİ (1831-ci və 1842-ci illər) «Elm və təhsil» Bakı — 2017

Həmçinin bax
------------

* Xoy xanlığı

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Xoy xanlığının mahalları |
| --- |
| Mahallar | Xoy mahalı  • Salmas mahalı  • Avacıq mahalı  • Qotur mahalı  • Ələnd mahalı  • Çaldıran mahalı  • Çors mahalı  • Qaraqoyunlu mahalı  • Sökmənabad mahalı  • Dərgah mahalı |
**Jak Pikkar** (*fr.* Jacques Piccard; 28 iyul 1922[…], Brüssel[d], Belçika – 1 noyabr 2008[…], La-Tur-de-Peylts[d], Vo kantonu, İsveçrə) — isveçrəli okeanoloq, Marian çökəkliyinin dibində olan üç adamdan biri.

Həyatı
------

Jak Pikkar Brüsseldə fizik və ixtiraçı Oqyust Pikkarın ailəsində anadan olmuşdur. Atası ilə birlikdə "Triest" batiskafı sınaqları və tikintisində iştirak etmişdir, hansında ki o, 23 yanvar 1960-cı ildə amerikalı leytenant Don Uoleş ilə birlikdə rekord eniş etmişdir. Daha sonra Pikkar "11 min metr dərinliyi" adlı kitab yazdı və orada batiskafın yaradılmasından tutmuş Marian çökəkliyinə enməsinə qədər olan hadisələri təsvir etmişdir. Apparat bu adı italyan şəhəri Triestin şərəfinə aldı, çünki məhz orada batiskafın yaradılması üzrə əsas işlər həyata keçirilmişdir.

"Triest" 1953-cü ilin avqustunda suya endirildi. 1953-cü ildən 1957-ci ilədək o, Aralıq dənizində bir neçə enişləri etmişdir. Əsas pilot Jak Pikkar idi. Onun atası ilk enmələrdə iştirak edirdi. Batiskafın eksperimental enişlərdə Jak-İv Kusto da iştirak edirdi.

23 yanvar 1960-cı ildə Ja Jak Pikkar və və ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin mütəxəssis leytenantı Don Uolş "Triest" batiskafında Yer üzündə mümkün olan dərinsulu enməni həyata keçirtdilər. Onlar Dünya okeanının "Çellencerin dərin uçurumu" adlanan "ən aşağı" nöqtəyə çatdılar (dəniz səviyyəsindən 10 911 metr altda), "Triest"in enişi 4 saat 48 dəqiqə, yüksəlişi isə 3 saat 15 dəqiqə çəkdi. Cəsurlar dibdə 20 dəqiqə keçirtdilər və tox qalmaq üçün bir şokolad yedilər.

1964-cü ildə "Oqyust Pikar" adlı turizm mezoskafı Cenevrə gölünə turistik enişlər edirdi, onun düzəldilməsində Jak Pikkar da iştirak edirdi.

Jap Pikkarın oğlu məşhur təyyarəçi Bertran aerostatda eniş etmədən dünya səyahəti edən ilk insan oldu.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Jacques Piccard // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2  Jacques Piccard // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  Deep-sea adventurer Jacques Piccard is dead (it.). // *SWI swissinfo.ch* SRG SSR, 2008.
4. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
**Sörköktəni Bəgi** (**Sorxaxtani bəki** və ya **Sorkuktani bəki**; ən geci 1192, Böyük Monqol imperiyası – 1252) — Kereitlərin xanı Toğrul xanın qardaşı qızı, Çingiz xanın oğlu Toluy xanın baş hərəmi.

Həyatı
------

Sörköktəni Bəgi xanım Nəsturi xristian inancına sahib bir Türk kökənli bir tayfa olan Kereit öndəri Toğrul (Ong) xanın qardaşı qızıdır. O, Monqol imperiyasının ən güclü olduğu bir dönəmdə zamanının ən təsirli qadınlarından biri olmağı bacarmışdır.Çingiz xanın ən kiçik oğlu olan Toluy xan ilə 1203-cü ildə hələ 5 yaşındaykən evləndirildi. Çingiz xanın nəvələri içində Monqol imperiyası tarixində bilxassə öz oğulları olan, Möngkə xan, Kubilay xan, Arık Bökə və Elxanlılar dövlətinin qurucusu olan Hülaku xanın ön planda olan şəxsiyətlər olması münasibətiylə ona da Monqol tarixində xatiri sayılır bir yer verilmiş və imperiyanın ən önəmli qadını mövqeiyinə yüksəlməyi bacarmışdır.

Sörköktəni bəgi bilxassə imperatoriçəliyi dönəmində ticari və mədəni fəaliyətlərin sorumluluğunu üstlənmişdir. Bu fəaliyətləri səbəbiylə Dünya tarixinin ən təsirli qadınları arasında yer almışdır.

Sörköktəni bəgi Monqollaşmış bir Türk tayfası olan Kerayitlərin 1203-cü ildə yenə Nəsturi xıristian inanca sahib Türk kökənli ulusu olan naymanlar tərəfindən öldürülən lideri Toğrulun (Ong və ya Van xan) ən kiçik qardaşı olan Cakha Qambunun qızı olaraq 1198-ci il tarixində dünyaya gəlmişdi. Monqolların gizli tarixinə görə (Çingiz xanın 1227-ci il vəfatından sonra Uyğur əlyazmasının Monqolcaya uyğulanması ilə yazılmağa başlanan Monqol xanədanının tarixi) 1203-cü ildə Toğrul xan Temüçinə görə daha güclü bir liderdi (bu iddianı dəstəkləyən bir başqa yazını da Monqol tarixçisi Harold Lambin Kerayit öndəri Toğrul ilə Müqəddəs Roma-German imperatoru I Fredik Barbarosun arasında ki, yazışmaların İtalyan səyyah və tüccar Marko Polo tərəfindən qələmə alındığını təsbit etmiş olmasıdır.) Temüçin iki tayfanı bir-birinə yaxınlaşdırmaq üçün ən böyük oğlu Cuçinin Toğrul xanın qızlarından və ya nəvələrindən birisi ilə evləndirilməsi taləbində olmuşdur. Bununla birliktə Temüçinin bu izdivacla daha da güclənəcəğini öngörən Toğrul xan bu təklifi əvvəlcə rədd etmişdir. Ancaq nəhayətində Temüçinin dəstəyindən də məhrum olan Toğrul xan, naymanlarla girişdiyi mübarizədə tək başına hərəkət etdiyindən məğlub olur və ortadan qaldırılır.

İstinadlar
----------
**Yanvar Nəsirov** (azərb. *Nəsirov Yanvar Şirəli oğlu*; 01.01.1957, Gülablı, Ağdam rayonu, Azərbaycan SSR – 20.01.1990, Bakı, Azərbaycan SSR) — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

Nəsirov Yanvar Şirəli oglu 1957-ci ildə yanvarın 1-də Ağdam rayonunun Gülablı kəndində anadan olmuşdur. 1964-cü ildə Gülablı kənd orta məktəbinin I-ci sinfinə daxil olmuş, 1974-cü ildə orta məktəbi bitirmişdir. Bundan sonra o, 1974-cü ildə Bakı şəhər zəhmətkeşləri derutatları sovetinin icraiyyə komitəsi, Bakı baş tikinti idarəsi tədris-kurs kombinatına daxil olmuş və 1975-ci ildə həmin kursu bənna-rəngsaz ixtisası üzrə bitirmişdir. 1975-ci ilin iyun ayından sentyabra qədər o, ŞTPM № 65-də 3-cü dərəcəli avtomobil sürücüsü hazırlıq kurslarında təhsilini davam etdirmişdir. 1976-1978-ci illərdə Leninqrad şəhərində Sovet Ordusu sıralarında xidmət göstərmişdir. Həmin illərdə bənna ixtisası üzrə texniki istehsalat təhsili almışdır. 1977-ci ilin may ayında Yanvar Nəsirova Kommunist Əməyi Zərbəçisi fəxri adı verilmişdir. Həmin ildə o, II-dərəcəli döş nişanı ilə təltif olunmuşdur. 1978-ci ildə Nazirlik və həmkarlar MK adından «Pobeditelğ Soüialistiçeskoqo sorevnovaniə 1977 qoda» nişanına layiq görülmüşdür. Əsgəri xidməti başa çatdıqdan sonra Bakıya qayıtmış, sürücü işləmişdir. 1979-cu ildən o, Saratov vilayətində «Komsomolskvodstroy» trestində çalışmışdır. 1981-1982-ci illər o, Saratov vilayətinin Marksov rayonunda «Pobeda» kolxozunun inşasında iştirak edənlərin arasında keçirilən Sosialist yarışmasında müvəffəqiyyətlərinə görə fəxri fərmanlara layiq görülmüşdür. 1982-ci ilin fevral ayından aprelə qədər Yanvar Nəsirov Marksov tədris kurs kombinatında təhsil alaraq «E» kateqoriyalı / I-ci dərəcə / nəqliyyat vasitələrinin sürücüsü vəsiqəsini almışdır. 1980-ci ildən 1983-cü ilə qədər Saratov vilayəti Marksov rayonunun «Pobeda» kolxozunda istehsalat obyektlərinin inşasında çalışıb.

1987-ci ildə doğma yurduna qayıtdıqdan sonra o, Kaspiorstroy TMİ-də işləməyə başlayıb. 

1988-ci ildə Çernobıl qəzasının nəticələrini aradan qaldırmaq üçün Nərimanov rayon hərbi kommissarlığı tərəfindən səfərbər edilmişdir. Lakin, işin ağır şəraitinə dözməyərək və səhhəti ilə əlaqədar olaraq bir aydan sonra yenidən Bakıya qayıtmışdır. Qayıtdıqdan sonra yenidən həmin tikintidə çalışmışdır. Sonralar Çernobıl qəzasının vurduğu zərbə ilə əlaqədar olaraq o, ixtisasını dəyişmiş, əvvəllər Bakının Lenin rayonunun /1989-cu ilin əvvəlində/ OBPİT-də, sonralar isə kondisioner zavodunun nəzdindəki «Sərin» kooperativində çalışmışdır. Bu onun son iş yeri oldu.

Ailəsi
------

1987-ci ildə öz həmkəndlisi Almara Vəzir qızı Nəbiyeva ilə ailə qurub. 1988-ci ildə oğlu dünyaya gəlib.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

1. ↑  *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
**Jak Russo** (*fr.* Jacques Rousseau; 1683 – 1753) — cenevrəli saatsaz, Fransa krallığının Səfəvi sarayındakı diplomatı və Şah Sultan Hüseynin zərgəri.

Həyatı
------

1683-cü ildə Cenevrədə dünyaya gəlmişdir. O, 1708-ci ildə Fransa kralı XIV Lüdovik tərəfindən Səfəvi imperiyasına diplomatik missiyanın tərkibində göndərilmişdir. O, Səfəvi imperiyasına gəldikdən sonra imperator Şah Sultan Hüseynin zərgəri olmuşdur. Bununla eyni zamanda onun əmisinin oğlu İsaak Russo da İstanbulda Osmanlı imperatoru III Əhmədin (1705–1711) zərgər və saatsazı olaraq çalışmaqda idi. İsaak Russo tanınmış fransalı filosof və maarifçi Jan Jak Russonun atasıdır. Jak Russo Reine de l’Estoile ilə evlənmiş və onların Jan-François Russo adlı oğulları 1738-ci ildə İsfahanda dünyaya gəlmişdir. Atası kimi Jan-François Russo da Fransanın bölgədəki diplomatı kimi çalışmış və *İranlı Russo* kimi tanınmışdır. Onun oğlu Jan-Babtist Russo da Fransanın ilk şərqşünaslarından biri olmuşdur. 1753-cü ildə İsfahanda vəfat etmiş və elə İsfahan şəhərində yerləşən Yeni Culfa Erməni Məzarlığında dəfn edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Jan Jak Russo

İstinadlar
----------

1. ↑  *Redaktorlar: Blasing, Uwe; Arakelova, Victoria; Weinreich, Matthias; Gevorgian, Khachik.* Studies on Iran and The Caucasus. BRILL. 2015. səh. 118. ISBN 978-9004302068.
2. ↑  *Redaktorlar: Fisher, William Bayne; Jackson, Peter; Lockhart, Lawrence.* The Cambridge History of Iran/The Safavid Period. 6. Cambridge: Cambridge University Press. 1986. səh. 602. ISBN 978-0521200943.
3. ↑  *Florence Hellot-Bellier.* France-Iran : quatre cents ans de dialogue. Paris: Studia Iranica. 2007.
**Yanoş Boyayi** (d. 25.12.1802 – ö. 27.01.1860) — Macar alimi, riyaziyyatçısı.

Həyatı
------

*Paralel xətlər haqqında Evklid aksiomunu isbat edən adam Yer kürəsi boyda briliyanta layiqdir.*  Farkaş Boyayi
Yanoş Bayayi 15 dekabr 1802-ci ildə Kolojvar şəhərində, indiki Kluj-Napokan şəhərində Farkoş Boyanin ailəsində anadan olmuş macar riyaziyyatçısıdır. Onun atası Farkaş Boyayi K.F.Qausun dostu olmuş, onlar bir yerdə Höttingen universitetini bitirmişdilər. Yanoş fitri istedad sahibi idi. 13 yaşı olarkən o artıq planimetriya, stereometriya, triqonometriya, konik kəsiklər nəzəriyyəsi, diferensial və inteqral hesabını öyrənib böyük həvəslə daha mürəkkəb məsələlər üzərində düşünürdü. Evkilidin "Əsaslar" ını mütaliə edən Yanoş 5-ci postulat haqqında atasından belə bir söz eşitdi: *Paralel xətlər haqqında Evklid aksiomunu isbat edən adam Yer kürəsi boyda briliyanta layiqdir.* 
1848-ci ildə Yanoş, çürük Avstriya-Macar imperiyasında gələcək inqilablar barədə yazırdı. O, kompleks ədədlərin həndəsi nəzəriyyəsinə aid bir neçə əsər yazdı.
Yanoş Boyayi 27 yanvar 1860 -ci ildə Maroşvaşarxey də vəfat etdi.
**Jean-Mişel Sayve** (17 noyabr 1969, Lyej, Valloniya[d]) — Belçikanı təmsil edən stolüstü tennisçi.

Karyerası
---------

Jean-Mişel Sayve Belçikanı 1988-ci ildə Seul şəhərində baş tutan XXIV Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 25-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Jean-Mişel Sayve Belçikanı 1992-ci ildə Barselona şəhərində baş tutan XXV Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 9-cu, cüt turnirdə isə 9-cu pillənin sahibi olub.

Jean-Mişel Sayve Belçikanı 1996-cı ildə Atlanta şəhərində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 5-ci pillənin sahibi olub.

Daha sonra Jean-Mişel Sayve Belçikanı 2000-ci ildə Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 9-cu, cüt turnirdə isə 17-ci pillənin sahibi olub.

Jean-Mişel Sayve Belçikanı 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü pillənin sahibi olub.

Daha sonra Jean-Mişel Sayve Belçikanı 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü pillənin sahibi olub.

Jean-Mişel Sayve Belçikanı 2012-ci ildə London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü pillənin sahibi olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  Jean-Michel SAIVE // Dictionnaire des Wallons (fr.). Fédération Wallonie-Bruxelles, Institut Jules-Destrée.
2. ↑  *Olympedia.org.* "**Jean-Michel Saive**". www.olympedia.org (ingilis). 2022-08-30. 2022-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2022.
**Yanq Jun** (28 aprel 1988) — Çini təmsil edən su poloçusu.

Karyerası
---------

Yanq Jun, Çin yığmasının heyətində 2008-ci ildə Çinin ev sahibliyində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Beşinci pillə uğrunda görüşdə İtaliya yığmasını 10:8 hesabı ilə məğlub edən Çin yığması, XXIX Yay Olimpiya Oyunlarını beşinci pillədə başa vurdu.

Daha sonra Yanq Jun, Çin yığmasının heyətində 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığın London şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Beşinci pillə uğrunda görüşdə Rusiya yığmasını 16:15 hesabı ilə məğlub edən Çin yığması, London Olimpiadasını beşinci pillədə başa vurdu.

Yanq Jun, Çin yığmasının heyətində 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Yeddinci pillə uğrunda görüşdə Braziliya yığmasını 10:5 hesabı ilə məğlub edən Çin yığması, Rio-de-Janeyro Olimpiadasını yeddinci pillədə başa vurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Yanq Junun tərcümeyi-halı". www.olympedia.org ( (ing.)). 24.07.2020. 2022-01-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24.07.2020.

| ⛭Çin yığması — 2008 Yay Olimpiya Oyunları (5-ci yer) |
| --- |
| He Jin • Liu Pinq • Ma Huanhuan • Qao Ao • Qiao Leiyinq • Sun Huizi • Sun Yatinq • Sun Yujun • Tan Yinq • Tenq Fei • Vanq Yi • Vanq Yinq • Yanq Jun |  |

| ⛭Çin yığması — 2012 Yay Olimpiya Oyunları (5-ci yer) |
| --- |
| Canq Ley • He Jin • Liu Pinq • Ma Huanhuan • Qao Ao • Sonq Donqlun • Sun Huizi • Sun Yatinq • Sun Yujun • Tenq Fei • Vanq Yi • Vanq Yinq • Yanq Jun |  |

| ⛭Çin yığması — 2016 Yay Olimpiya Oyunları (7-ci yer) |
| --- |
| Canq Çonq • Canq Linq • Canq Veyvey • Cao Zihan • Ma Huanhuan • Mey Xiaohan • Niu Quannan • Penq Lin • Sonq Donqlun • Sun Yatinq • Vanq Xinyan • Xionq Dunhan • Yanq Jun |  |
**Serb Respublikasında macarlar** (*serb.* Мађари у Републици Српској, mac. Magyarok a Szerb Köztársaság) — Serb Respublikası ərazisində yaşayan və işləyən macar əsilli əhali. Serb Respublikasında 12 milli azlıq siyahısına daxil edilmişdir. Onların hüquqları Serb Respublikası Milli Azlıqlar Soveti tərəfindən qorunur. Ümumilikdə 2013-cü il siyahııya alınmasına görə Serb Respublikası ərazisində 116 macar yaşayır..

Tarixi
------

Serblər və macarlar arasında ativ əlaqələr XIII əsrdən yaranmışdır. Bosniya Krallığı və Macar Krallığı birləşdikdən sonra bu əlaqələr güçlənmişdir. Bu əlaqələr Bosniya və Serbiyanın Osmanlı imperiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra kəsilmişdir. 1878-ci ildə Avstriya-Macarıstan tərəfindən işğal edildikdən sonra Bosniya ərazisinə çoxlu sayda macar köçmüşdür. Bukovinadan gələn macarlar aktiv şəkildə 1900 - 1910-cü illər ərzində köçmüşlər. Bütün köçkünləri serblər «kuferaşi» adlandırırlar. Macarlar arasında istər sahibkarlar istərsə kəndli üstünlük təşkil edir. Prnyavore yaşayan macarlar əsasən bağçılıq və şərabçılıq sahəsində çalışırdılar. 

Hazırda macar köçkünlərinin izlərinə rast gəlmək olduqca cətindir. Macarlar qısa zaman ərzində yerli xalqlar tərəfindən asimilliyasiya edilmişdir. Arxiv məlumatlarının məlumatına görə Bosniya və Herseqovina ərazisində 1921-ci ildə 2577 macar yaşayırdı. Yuqoslaviya azadlıq müharibəsi zamanı macarların böyük qismi Bosniya və Herseqovina ərazisini tərk etməli olmuşlar. Vuçyak kəndi tamamən boşalmışdı. Onlar bölgəyə XX əsrin əvvəllərində gəlmişdir. Serb Respublikası müasir macar sakinləri Voevodinadan gələnlər idi. Onların çoxu Banya-Luke və Sarayevo şəhərlərində yaşayırlar. Banya-Luke rəsmi mədəniyyət mərkəzi fəaliyyət göstərir. Bu cəmiyyətin hədəfi macar dilini və mədəniyyətinin qorunmasıdır.

Din
---

Serb Respublikası ərazisində yaşayan macarlar əsasən katolik məzhəbinə aiddir. Ancaq aralarında protestan olanda vardır.

Cəmiyyət
--------

Serb Respublikası ərazisində ən böyük macar cəmiyyəti «Madyar Co» adlanır. Cəmiyyət Banya-Lukedə 2003-cü ildə təşkil edilmişdir. Cəmiyyətin 70 üzvü vardır. Macarlar əsasən Banya-Luke, Priedore, Prnyavore və Qradişke şəhərində yaşayır.

Tanınmış nümayəndələri
----------------------

* **Saşa Miçin**, Serb Respublikasının üçüncü çağırış Veçe deleqatı.

Ədəbiyyat
---------

* *Вијеће националних мањина БиХ.* "Националне мањине у БиХ". Извјештај. 2015.

Mənbə
-----

* Савез националних мањина Српске, Мађари  (serb.)
* Сайт объединения "Magyar Szo"  (serb.)  (mac.)

1. ↑  "Резултати Пописа 2013, Етничка/национална припадност, вјероисповијест, матерњи језик". Републички завод за статистику. 2017-03-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22. 3. 2017.
2. ↑  "Мађари; О нама". Савез националних мањина Републике Српске. 2017-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6. 4. 2017.
3. ↑  "Италијани; Вјерски објекти". Мањине.ба. 2017-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6. 4. 2017.
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Əvəz Abdullayev.
**Əvəz Baxşəli oğlu Abdullayev** — Azərbaycanın xalq artisti (2012).

Həyatı
------

Əvəz Abdullayev 1976-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 2004-cü ildə Bakı Musiqi Akademiyasını bitirmişdir. Hələ tələbə ikən Ş.Məmmədova adına Opera studiyasında solist kimi çalışmağa başlamış, sonra isə Dövlət Xor Kapellasına qəbul edilmişdir.

Ə.Abdullayev 2004-cü ildən Opera va Balet Teatrında çalışır. Bariton səs tembrinə malik olan vokalçı teatrda çalışdığı müddət ərzində klassik opera tamaşalarında bir-birindən maraqlı obrazlar yaratmağa müvəffəq olmuşdur.

2005-ci ildə Ə.Abdullayev respublika üzrə keçirilən "Russkaya pesnya" müsabiqəsində 1-ci mükafatın sahibi olmuş, eyni zamanda Vokalçıların Bülbül adına 3-cü Beynəlxalq müsabiqəsinin laureatı adını qazanmışdır (IV yer).

2006-cı ildə gənc vokalçı İ.Arxipova fondunun dəvəti ilə Beynəlxalq Musiqi Xadimləri İttifaqının Moskva və Yaroslavlda təşkil etdiyi konsertlərdə ugurlu cıxış etmiş və fondun xüsusi medalına layiq görülmüşdür.

Ə.Abdullayev Rusiya, Fransa, İtaliya, Almaniya, Çexiya və s. ölkələrdə çoxsaylı qastrol səfərlərində olmuşdur.

2007-ci ildə Əməkdar Artist fəxri adına layiq görülmüşdür. 

2012-ci ildə Xalq artisti fəxri adına layiq görülüb. Prezident mükafatçısıdır.

  

30 aprel 2014-cü ildə növbəti dəfə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Abdullayev Əvəz Baxşəli oğlu — Əməkdar Artist". 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-12-14.
2. ↑  "İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2018-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-30.
**Süni kosmik obyekt orbitləri** - kosmik aparatların hərəkət trayektoriyaları. Təbii mənşəli səma cisimlərinin orbitindən, əsasən, aktiv hissəsinin, yəni kosmik aparatlarının reaktiv mühərrik gücü ilə hərəkət etdiyi hissəsinin olması ilə fərqlənir. Lakin süni kosmik obyekt orbitləri dedikdə, çox vaxt passiv üçuş hissəsi (reaktiv mühərrik işə qoşulmadan hərəkət) nəzərdə tutulur.

Kosmik aparatlarının hərəkəti göy cismi yaxınlığında öz xarakterinə görə aşağıdakı orbitlərə ayrılır: obyektin yanından keçmə orbiti, peyk orbiti və enmə (kəskin və ehmal) orbiti. Kosmik aparatların orbitləri qabaqçadan müəyyən edilib hesablanır. Lakin mühərrik rejimi hesablanmış rejimdən labüd olaraq fərqləndiyi üçün qabaqçadan qəbul olunmuş variant tam dəqiq yerinə yetirilmir və orbit arasıkəsilmədən dəyişikliyə uğrayır. Buna körə də kosmik aparatlarının körünən hərəkətini ölçmək və bu ölçmələrə əsasən real orbit parametrlərini müəyyən etmək lazım gəlir. Bu məqsədlə radiotexniki üsullardan daha çox istifadə olunur. Yerə yaxın kosmik aparatlarının hərəkəti isə, əlavə olaraq, kosmik aparatlarının bucaq koordinatlarını təyin etməyə imkan verən müşahidələr əsasında, habelə lazer uzaqlıqölçənləri vasitəsilə ölçülür.
**Serb Respublikasında çinlilər** (*serb.* Кинези у Републици Српској, *çin.* 中國人 在 塞族共和國) — граждане Serb Respublikası ərazisində yaşayan və işləyən çinli icması. Hazırda çinlilər Serb Respublikasının rəsmi milli azlıqları siyahısına daxil deyildir.

Tarixi
------

1990-cı illərin sonları 2000-ci illərin əvvəlləri Serb Respublikası ərazisində ilk çin miqrantlsr görünməyə başlamışdır. Onlar əraziyə əsasən ticari məqsədlər üçün gəlsələrdə, bir qismi bölgəni tərk etməmiş və burada daimi yaşayış qurmuşlar. Çinlilər ölkənin hər bir yerinə yayılmışlar. Onların böyük qismi Banya-Luna ərazisində yaşayır. Onların əsas məşğuliyyəti ticarət, biznes və kənd təsərrüfatı sahələrində çalışırlar. Kənd təssərüfatında çalışanların böyük qismi əkinçilikdədirlər. Mordiç şəhərində onlara donuz fermaları vardır. Biznes sahəsində əsasən Çin məhsullarının satışı ilə məşğul olurlar. Onlara məxsus restoranları vardır.

Şərqi Saraevo Univerditetinin Çinşunaslıq və çin dili kafedraları fəaliyyət göstərir. Burada əsasən çinli pedaqoqlar tərəfindən aparılır. Şərqi Sarayevo Universiteti çin mədəniyyətinin əsas təbliğ vastəsidir. Burada daimi görüşlər keçirilir. Çin tarixi və mədəniyyəti təbliğ edilir. Sərqi Sarayevo kitabxanasında 1000 ədəb kitab saxlanılır. Onların hamısı Çin haqqındadır.

İnanc
-----

Çinlilərin az bir qismi ənənəvi dinlər, böyük qismi isə qeyri ənənəvi dinlərə edir. Əhali arasında daosizm və xristian dininə etiqat edir.

Assosasiya
----------

Banya-Luka şəhərində Çin Xalq Respublikası və Bosniya Herseqovina dostluq cəmiyyəti fəaliyyət göstərir. 1997-ci ildə təşkil edilən cəmiyyətin 100 üzvü vardır. 2016-ci ilin martında isə Şərqi Sarayevo Universitetində serb-çin dostluq qrupu təşkil edilmişdir. Cəmiyyətin əsas hədəfi iki ölkə arasında mədəni, elmi, iqtisadiyyat və ticarət əlaqələrin təmin edilməsinə xidmət edir.

Tanınmış məxsləri
-----------------

* **Syoy Syoszun**, Şərqi Sarayevo Universitetinin Çin filologiyası fakultəsinin professoru.
* **Soyozan Eleyen Vanger**, Şərqi Sarayevo Universitetinin Çin filologiyası fakultəsinin professoru.
* **Bey Dun**, Şərqi Sarayevo Universitetinin Çin filologiyası fakultəsinin professoru.
* **Bey Syonçun**, Şərqi Sarayevo Universitetinin Çin filologiyası fakultəsinin professoru.
* **Yo Yousi**, Şərqi Sarayevo Universitetinin Çin filologiyası fakultəsinin professoru.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Живот Кинеза у комшилуку". Независне новине. 2017-04-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-11-09.
2. ↑  "Дан кинеске културе". УИС. İstifadə tarixi: 2016-11-09.
3. ↑  "Представљено друштво српско-кинеског пријатељства". СРНА. İstifadə tarixi: 2016-11-09.[*ölü keçid*]
**Ətrəngi birəotu** (Elmi adı - *Pyrethtum carneum*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 25-80 (100) sm hündürlükdədir. Aşağı yarpaqları uzun saplaqlı, ayası uzunsov, birqat lələkvari bölünmüşdür; seqmentləri yumurtavari-uzunsov və ya lansetvari, kənarları iri-sivri dişlidir. Gövdə yarpaqları yuxarıya qalxdıqca kiçilən, oturaqdır. Səbətləri iri, tək-təkdirlər. Sarğı 10-15 mm enində, yarpaqcıları rənglidir. Toxumcuqları 3 mm uzunluqda, dişli taclıdır.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

 Çiçəklənmə dövrü iyul-avqust ayları, toxumlama avqust-sentyabr aylarına təsadüf edir. Mezofit bitkidir. Subalp qurşağının çəmənlərində rast gəlinir. Dərman və dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Böyük Qafqazın Quba sahəsi (Qusar rayonu –Sudur və Ləzə kənd ətrafları) və qərb hissəsi, Kiçik Qafqazın şimal hissəsi (Göygöl rayonu – Göygöl qoruğu ərazisində Göygöl ilə Maralgöl arasında, Tovuz rayonu –Böyük Qışlaq kəndi).

Sayı və tendensiyası
--------------------

Populyasiyaya az rast gəlinir. Təhlükə amillərinin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Yayıldığı ərazilərdə ot çalındığı üçün bitki toxumlama fazasına çata bilmir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, həmçinin toxum banklarında toxumlarının saxlanması, bərpasını təmin etmək, yeni yayılma yerlərini axtarmaq.

İstinadlar
----------

1. ↑  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı "Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri "II nəşr, Bakı 2013
2. ↑
3. 1 2 3  Флора Азербайджан, 1961
4. ↑  Растительные ресурсы СССР, 1993
5. ↑  Mustafayeva S.C. 2008
**Plank zamanı** — Fizikada Plank zamanı ({\displaystyle t\_{P}}) natural vahıdlər sistemində Plank vahidi kimi tanınan zaman vahididir. İşığın bir vakumda bir Plank uzunluğu məsafəni qət ediyi zamandır, təqribən {\displaystyle 5,39\cdot 10^{-44}s}  Bu vahid onu ilk dəfə istifadə edən alim- Maks Plankın şərəfinə Plank zamanı adlandırılmışdır. 

Plank zamanı aşağıdakı düsturla hesablanır:

{\displaystyle t\_{P}\equiv {\sqrt {\hbar G \over c^{5}}}}

Burada:

{\displaystyle \hbar =\operatorname {h} /\operatorname {2} \pi } Plank sabiti (bəzən bu ifadədə ħ əvəzinə h da istifadə edilir)

G- Qravitasiya sabiti

c-işığın vakumdakı sürəti

S- zamanın BS-dəki vahidi saniyədir.

{\displaystyle t\_{P}\approx 5,39116(13)\cdot 10^{-44}s}

Mötərizə içərisindəki iki rəqəm təxmini qiymətin standart xətasını ifadə edir.

Fiziki mənası
-------------

Plank zamanı qravitasiya sabiti G-in, xüsusi relyativistik sabit-işıq sürətini c-in və kvant sabiti-Plank sabiti ħ-ın unikal kombinasıyasından ortaya çıxan sabit bir zaman vahididir. Çünkı Plank zamanı ölçü analizindən irəli gəlir. 

1 Plank zamanı işıq sürəti ilə hərəkət edən bir fotonun bir Plank uzunluğundakı məsafəni qət etmə müddətidir. Nəzəri olaraq bu ölçülməsi mümkün olmayan ən kiçik zamandır.

İstinadlar
----------

1. 1 2  ***a*** ***b*** "Big Bang models back to Planck time". Georgia State University. 19 June 2005. 25 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından Arxivləşdirilib 2019-05-07 at the Wayback Machine arşivlendi.
2. ↑  CODATA Value: Planck Time Arxivləşdirilib 2017-07-01 at the Wayback Machine – The NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty.
3. ↑  "Planck Time" Arxivləşdirilib 2021-03-07 at the Wayback Machine. *COSMOS - The SAO Encyclopedia of Astronomy*. Swinburne University.
**İsveç finləri** (fin ruotsinsuomalaiset; *isv.* sverigefinnar) tarixi olaraq İsveç ərazisində yaşamış və ya daha sonra İsveçə köç etmiş finlərdən ibarət, İsveç ərazisində yaşayan fin dilli azsaylı xalq. İsveç finləri Finlandiyada dil baxımından azlıqda olan isveç dilli Finlandiya isveçliləri ilə qarışdırılmamalıdır.

Fin kökləri olan insanlar nisbətən İsveç əhalisinin böyük hissəsini təşkil edirlər. Tarixi olaraq İsveçdə yaşan İsveç finlərinin kiçik hissəsinə əlavə olaraq, İsveçdə Finlandiyada doğulmuş və ya valideynlərindən ən az biri Finlandiyada doğulmuş 426 000 (2012-ci ildə ümumi əhalinin %4.46 demək idi) insan yaşayırdı. İsveç dili kimi fin dili də orta əsrlərdən bəri Botniya körfəzinin hər iki tərəfində danışılır. 13-cü əsrdə İsveç tərəfindən Finlandiyada aparılan hərbi əməliyyatlardan sonra Finlandiya zamanla İsveç hakimiyyətini qəbul etdi və həm Finlandiya, həm də İsveçdəki finlər İsveçin təsiri altında düşdü. Artıq 1400-cü illərdə Stokholmun say baxımından olduca böyük hissəsi fin dilində danışırdı. 1700-ci illərdə bu statistika təxminən %4 idi. Finlandiya Finlandiya müharibəsindən sonra Finlandiyanı Rusiya İmperiyasının hakimiyyəti altına salan, ancaq Torne çayının İsveç sahilindəki fin əhalini orada qoyan 1809-cu il sülhünə qədər İsveçin bir hissəsi olaraq qalırdı.

1940-cı illərdə 70 000 gənc fin uşaq Finlandiyadan çıxarıldı. Onların çoxu 1939-1940 və 1941-1944-cü illər sovet-fin müharibələri zamanı İsveçə gəldi və onların təqribən 20%-i müharibədən sonra qaldı. Skandinaviya Pasport Birliyindən yararlanan, İsveçə fin köçü 1950 və 60-cı illər ərzində çox böyük idi. 2015-ci ildə Finlandiyadan İsveçə köç edən insanların sayı 156 045 nəfər idi ( və ya İsveç əhalisinin 1.58%-i). Ancaq, onların hamısı fin dilli insanlar deyildi. İsveçdəki fin dilli milli azlıqlar özündə bura köç etmiş isveç dilli finlandiyalıları əhatə etmir. İsveç finləri fin dilində danışan vətəndaşlara xüsusi hüquqlar verən qanunla qorunurlar.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ruotsinsuomalaiset Arxivləşdirilib 2007-12-19 at the Wayback Machine
2. ↑  "Ds 2001:10 Mänskliga rättigheter i Sverige". The Government of Sweden. səh. 20. 19 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 February 2017.
3. ↑  "Fler med finsk bakgrund i Sverige". Sverige Radio. 12 June 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 March 2013.
4. ↑  "SOU 2005:40 Rätten till mitt språk (del 2)" (isveç). SOU 2005:40. 217–218. 25 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 February 2017.
5. ↑  "Finland och Irak de två vanligaste födelsälnderna". Statistics Sweden. 2005. 22 September 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 February 2017.
**Xatəmkarlıq** — zərgərlikdə üsul. XVIII əsrdə Azərbaycanda metaldan hazırlanmış məişət əşyaları, silah, zinət şeyləri bu üsulla bəzədilirdi.

Xatəmkarlıq Azərbaycanda zərgərlik sənəti sahəsində böyük irsə malikdir. Xəncər, qılınc, müxtəlif bədii sənət nümunələrini bu üsulla bəzəmək üçün istənilən çeşni əsasında həmin cismi üzdən azacıq deşir, sonra bu dəliklər qızır, gümüş və s. rəngli metal mıxlarla doldurulur. Bütün bu proses qurtardıqdan sonra cismin üstü hamarlanır və elə bil gözəl bir mozaikanı andırır. Xatəmkarlğın ən çətin və maraqlı sahəsindən biri əşyanın üzərində qiymətli metallarla yazı yazmaq və rəsm çəkməkdir. Bu, sənətkardan böyük zövq və ustalıq tələb edir. Azərbaycan sənətkarları bu sahədə də böyük məharət göstərmişlər.

Mənbə
-----

1. ↑  "Bədii metal". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-23.

Həmçinin bax
------------

* Minaçılıq
* Basma (zərgərlik)
* Şəbəkə (zərgərlik)
* Qələmkarlıq
**«Serbiya Dəmir Yolları»** (*serb.* Железнице Србије) — Serbiyada dəmir yolu nəqliyyatı ilə yük və sərnişin daşıyan yeganə dəmiryolu daşıyıcısı olan dövlət şirkəti.

Serbiya Dəmir Yolları şirkətinin balansında 4347 kilometrlik Avropa rels standartına uyğun olan dəmir yolu vardır. Yolların 32 % elektrikləşdirilmişdir.

Serbiya dəmir yollarının tarixi 1881-ci ilə aiddir. Bu zaman Serbiya kralı Milan IV Obrenoviç Serbiya Dəmir yollarının təşkili barəsində fərman imzalamışdır. İlk qatarın, 23 avqust 1884-cü ildə Belqraddan Nişə göndərilməsi şirkətin rəsmi təsis tarixi hesab edilir.

1920-ci illərdən Yuqoslaviyanın süqutuna qədər «Yuqoslaviya dəmir yolları» adı ilə fəaliyyət göstərmişdir. Şirkətin hazır ki, rəhbəri 
Draqolyub Simonoviçdir
Dəmir yollarının elektrikləşdirilməsinə 1970-ci ildə başlanılmışdır.

Dəmir yolu xətlərinin istiqamətləri
-----------------------------------

Dəmir yolları Serbiyanın dünyanın digər dövətləri, ən əsası isə Avropa dövlətləri ilə əlaqənın mühüm vastələrindən biridir. 
Əsas dəmir yol şəbəkəsi şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanır: **Macarıstanla sərhəddən — Subotisa — Novi-Sad — Belqrad — Lapovo — Niş**, sonrakı uzantısı: **Niş — Preşevo — Makedoniya sərhəddinə qədər** və **Niş — Dimitrovqrad — Bolqarıstan sərhəddinə qədər**. Bu əsasən istiqamətdən dörd xətt uzanır:

* **Stara-Pazova — Şid — Xorvatiya sərhəddinə qədər**
* **Belqrad — Valevo — Ujise — Monteneqro sərhəddinə qədər**
* **Belqrad — Pançevo — Vrşas — Rumıniya sərhəddinə qədər**
* **Lapovo — Kralevo — Kosovka-Mitrovisa — Kosovo-Pole — Makedoniya sərhəddinə qədər**

Belqrad şəhərində Belqrad şəhər ətrafı elektrikli dəmir yolu mövcuddur. Şarqan səkkizliyi adlanan ayrıca ensiz dəmir yolu xətti vardır ki, oda bu şirkətin balansındadır. Turistik məqsədlər üşün istifadə edilən xəttin ümümi uzunluğu 15,5 km-dir.

Depo
----

«Serbiya Dəmir Yolları» şirkətinin vaqon deposuna ЭР31 və Stadler FLIRT elektrikli qatarları, 441, 444 və 461 seriyalı elektrovozlar, Teplovoz EMD 661, 662, 643, 642, 644, 645 və 666 seyialı teplovozlar, 710, 711, 712 və 812/816 seriyalı dizel vaqonları daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "ŽELEZNICE SRBIJE - Predsednik Odbora direktora - Generalni direktor". 2013-04-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-01.
2. ↑  "SERBIAN RAILWAYS - General information". 2013-05-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-09.

Mənbə
-----

* Şirkətin rəsmi saytı
**Xatun** və ya **xatın** — türkdilli xalqlarda hökmdarın qadın həyat yoldaşına və ya şahzadə qızlara verilmiş ad. Sonralar digər Şərq xalqları arasında da yayılmışdır. Xatunlar dövlətin idarə olunmasında, siyasi və iqtisadi həyatında mühüm rol oynamışdılar. İndiki dövrdə qadın adı kimi istifadə olunur.

Etimologiyası
-------------

İslam Ensiklopediyasına görə, "Xatun Göytürklərin və sonrakı türk hökmdarlarının arvadları və qadın qohumları tərəfindən daşınan soqd mənşəli bir tituldur". Bruno de Nikolanın "*Women in Mongol Iran: The Khatuns, 1206-1335*" kitabına görə, "xatun" termininin linqvistik mənşəyi məlum deyil, lakin ehtimal olunur ki, qədim türk və ya soqd mənşəlidir. Piter Bencamin Qoldenin müşahidəsinə görə, "xatun" titulu Göytürklər arasında xaqanın qadın həyat yoldaşının titulu kimi yaranmışdır və soqdca "*xwāten*", yəni "hökmdarın arvadı" sözündən götürülmüşdür.

İstinadlar
----------

1. ↑  Хатун // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. X ҹилд: Фрост—Шүштәр. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1987. С. 61.
2. ↑  *Mernissi, Fatima.* The Forgotten Queens of Islam. University of Minnesota Press. 1993. səh. 21.
3. ↑  *De Nicola, Bruno.* Women in Mongol Iran: The Khatuns, 1206-1335. Edinburgh University Press. 2017. səh. 2. ISBN 9781474415477.
4. ↑  Peter Benjamin Golden (1998), "Turks and Iranians: An historical sketch" *in* *Johanson, Lars; Csató, Éva Ágnes.* The Turkic Languages. Taylor & Francis. 2015. ISBN 978-1-136-82534-7. page 5
**Qaraarça**, **Qaraarçaçay** (özb. Qoraarcha «Qara arça (giləmeyvə)») — Özbəkistanın Daşkənd vilayəti Bostanlıq rayonu ərazisində yerləşən çay. Ağbulaq çayının sol qolunu təşkil edir.

Təsviri
-------

Qaraarça çayı üzərində yerləşən şəlalə
Qaraarça çayı iki bulağın birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Bu bulaqlar Karanqur dağının ətəklərindən başlayır. Yuxarı axarlarda ensiz və dərin yataqla şimal-şərq istiqamətində axır. Orta axarlarda çay çoxlu qol qəbul edir. Buradan isə çay istiqamətini qəfl qərbə istiqamətlənir. Çay orta axarlarda qayalı kanyondan keçdiyindən qarşıda Böyük Çinqan asanası yerləşir. Aşağı axarlarda çay sərhəd sonasından keçir.

Qaraarça çayının və onun qollarının üzərində çoxlu sayda şəlalə vardır. Burada tektonik qalxmalar bərk materillardan ibarət olduğundan çoxlu şəlalələrə rast gəlinir

Qaraarça çayı il boyu qurumur. Bununla belə çayın maksimal səviyyəsi yazın əvvəllərində müşahidə edilir. Bu anlar çay olduqca təhlükəli olur. Xüsusi ilə çayın sərt döngələri olduqca təhlükə doğurur. Bu hissələrdə insan ölümü qeydə alınmışdır. 
Çay öz başlanğıcını 2800 metrdən götürür. Mənsəbi 1032 metr yüksəklikdə yerləşir. Çayın uzunluğu 17,52 km təşkil edir.

Qolları
-------

Qaraarçanın qollarından biri olan Çolmirob
Qaraarça çoxlu sayda qol qəbul edir. Onlar daimi və müvəqqəti axara malikdir. Sol qolları Minciliki və Car, silsilələrindən götürür. Sağdan gələn qollar isə Qaraqur silsiləsindən və Pulatxan platosundan götürür.

Çayın ən böyük qolu Çolmirob və Aynovkursaydır. Onların ikisidə sol qollardır.

Bitkilər və heyvanlar aləmi
---------------------------

Qaraarça çayı Uqam-Çatkal milli parkı ərazisindən axır. 
Butada çoxlu sayda balıq növləri yaşayır: forel, marnika, osman. Qaraarça çayı orta və aşağı axarlarda alma və alça ağlarından ibarət təbii meşəlikdən ibarətdir. Üstəlik burada yabanı üzüm və giləmeyvələr yetişir. İnsanların bölgəyə az müdaxilə etməsi və qida ehtiyatının çoxluğu səbəbindən burada Tyanşan qonur ayısı yayılmışdır.Orta və aşağı axarlarda ağcaqayın cəngəlliyindən axır.

Başlanğıcını 2500 metrdən götürür. Özünün ekosisteminə malik bir regionu əmələ gətirir. Yaz ayları burada sıx alp çəmənlikləri yerləşir. Burada zanbaq və göbələklər belə bitir. İnsanların ayağı dəymədiyi yerdə iri canlıları müşahidə etmək olar. Əsas canlıları gəmiricilərdir.

İnsan tərəfindən mənimsənilməsi
-------------------------------

Çayın yuxarı axarlarında yerləşən ərazilərdə atçılıq inkişaf etmişdir. в верхнем течении, производится выпас скота. Orta və aşağı axarlarda təbiət öz ilkin gözəlliyini olduğu kimi saxlamışdır. Turislər bura gəlmək üçün Taxta aşırımı ilə hərəkət etməli olurlar. Bura həmdə iki çay Qaraarça və Çolmirob arasında su ayrıcı keçir. Bura gediş bölgənin sərhəd bölgəsində yerləşməsidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Шабанова Н.С. Салихов А.Ф. 1988 г. 13 с
2. ↑  Крыленко В.И. Крыленко И.В. Крыленко В.В. Дзагания Е.В. 2006
3. ↑  Шабанова Н.С. Салихов А.Ф. 1988 г. 15 с
**Hacıbaba Abbasov**  (tam adı:*Hacıbaba Səməndər oğlu Abbasov*; 1 iyul 1931, Quba rayonu – 2001) — biologiya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

1 iyul 1931-ci ildə Qonaqkənd rayonunun Yerfi kəndində anadan olmuşdur. Yerfi kənd məktəbində və Quba kənd təsərrüfatı texnikumunda oxuduqdan sonra təhsilini davam etdirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin biologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1954-cü ildə Elmlər Akademiyası zoologiya institutunun ixtiologiya laboratoriyasına aspirant qəbul edilir. 1959-cu ildə o, "Mingəçevir su anbarı əsas vətəgə balıqları körpələrinin biologiyası" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək biologiya elmləri namizədi adına layiq görülür. Bundan sonra o, demək olar ki, Respublikanın əsas balıq təsərrüfatı sularının, o cümlədən Naxçıvan MSSR-nın, Azərbaycanın Şimali-qərb hissəsi sularının vətəgə balıqları körpələrini daha geniş surətdə öyrənmişdir. O, 1962-ci ildə Xəzər dənizində neft yataqlarının axtarışı zamanı tətbiq edilən partladıcı maddələrin balıqlara təsirinin öyrənilməsində də iştirak etmişdir. Daha sonralar onu su anbarlarının, Kürətrafı göllərin, Xəzərətrafı liman və körfəzlərin balıqçılıqda mənimsənilməsi məsələləri maraqlandırmışdır. Bunlarla yanaşı o, həm də "*İnsan və biosfer*" proqramı üzrə növü areal daxilində öyrənən (Respublikada) qrupun rəhbəri olmuşdur. Hacıbaba Abbasov 1965–1969-cu illərdə Mingəçevir təcrübə laboratoriyasının rəhbəri olmuş, 1969–1973-cü illərdə Cənubi Xəzər balıqçılığı idarəsinin rəisi işləmiş, 1973–1982-ci illərdə Zoologiya institutunun ixtiologiya laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir.

Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Zoologiya institutunda kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, laboratoriya rəhbəri kimi çalışan alim biologiya elmlər doktoru (1976), professor (1984) elmi dərəcələrini də almışdır.

1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin "*Onurğalılar zoologiyası*" kafedrasının müdiri seçilmiş, ömrünün sonunadək (2001) bu vəzifədə çalışmışdır. O, "Su daşqınlarında çoxalan balıqların artırılmasının bioloji əsasları" (1972), "Azərbaycanın əsas vətəgə balıqları (çəkikimilər, xanıkimilər) körpələrinin biologiyası" (1983) adlı monoqrafiyaların, "Bizim balıqlar" adlı rəngli-şəkilli kitabın, 4 elmi-kütləvi və metodiki kitabçaların, 150-dən çox elmi məqalənin, bir dərs vəsaitinin müəllifidir.

4 mart 2001-ci ildə vəfat etmişdir.

Mənbə
-----

* Tahir Həsənli. "Yerfililər", Bakı, Kitab Klubu, 2012.

Xarici keçidlər
---------------

*
**"Müharibənin siması"** (*isp.* La Cara de la Guerra) — ispan rəssamı Salvador Dalinin 1940-cı ildə çəkilmiş rəsm əsəri. Rotterdam şəhərində yerləşən Boymans Van Böningen muzeyində saxlanılır.

Haqqında
--------

Rəsm əsəri rəssamın səkkiz il yaşadığı və ümumdünya şöhrətinin zirvəsinə çatdığı ABŞ-də çəkilmişdir. Əsərin süjeti qeyri-adi dərəcədə vahid istiqamətə malikdir. Dali burada "böhranlı paranoid üslubu"ndan daha çox simvolizmin vasitələrini qabardır. Kətan üzərində fısıldayan ilanlarla əhatə olunmuş, kəllə sümüyünə bənzər baş təsvir edilmişdir. Göz və ağız boşluğu da daxil olmaqla, başın hər üç dəliyində kəllə yerləşdirilmiş və onların da içi kəllələrlə işlənmişdir. Buna görə də baş "saysız-hesabsız ölümlə doldurulmuşdur".

Əsərin aşağı sağ tərəfində Salvador Dalinin əl izini görmək mümkündür.

İstinadlar
----------

1. 1 2  .
2. ↑  .
3. 1 2 3  "Лицо войны". 2012-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-28.
4. ↑  "The Face of War, 1941 by Salvador Dali". www.dalipaintings.net. 2016-05-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-28.

Xarici keçidlər
---------------

* Müharibənin siması Arxivləşdirilib 2009-11-02 at the Wayback Machine (ing.) Salvador Dalinin rəsm qalereyasında.
**Qara çalağan** (*lat.* Milvus migrans) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin qırğıkimilər dəstəsinin qırğılar fəsiləsinin əsl çalağan cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycan Respublikasının qırmızı kitabına düşmüşdür.

Meşədə və hündür qovaq, palıd, tut, qarağac, vələs kimi ağaclar olan bağlarda nəsil verir, yem üçün isə əsasən açıq sahəyə uçur. Azərbaycanda nəsil verən populyasiyası mart ayında gəlir, dekabrda köçüb gedir. Apreldə hündür ağacda (10–20 m) yuva tikir, 2 - 3 ədəd qonur xalları və cizgiləri olan ağ rəngli yumurta verir. Birinci yumurtadan dişi quş kürt düşür, 30 gündən sonra balalar çıxır. Onlar 40 - 42 gün yuvada bəslənilir. Adətən axırıncı bala ölür, 1 - 2 bala pərvazlanır. Çalağanın yem spektri genişdir: meyvə, tərəvəz, cücü, kərtənkələ, ilan, siçan, leş, ərzaq tullantısı və s. Yemini yerdən, sudan və ağacdan götürür. Yem üçün yuvasından 5–6 km uzaqlaşa bilir.

XХ əsrə qədər adi saylı quş olub. ХХ əsrin birinci yarısında dağətəyi seyrək meşələrdə adi saylı, kəndlərdə və bağlarda isə nadir olub. 1970-ci illərdən sonra Кür-Аraz düzənliyində, o cümlədən, Kürqırağı tuqay meşələrində nəsil verməkdən məhrum olub. ХХI əsrin əvvəlində Azərbaycanda nəsil verən populyasiyası 240 quşdan ibarət idi, indi isə 150 quş qalıb. Son 10 ildə 37,5 % azalıb.

Ovlanması qadağandır. Hirkan və Altıağac Milli Parklarında, Turyançay Dövlət Təbiət Qoruğunda, Çuvand Dövlət Təbiət Yasaqlığında nəzarət altında saxlanılır.

Sinonimləri
-----------

* *Falco migrans* Boddaert, 1783
* *Milvus affinis*
* *Milvus ater*
* *Milvus melanotis*

 *Milvus migrans*

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  IOC World Bird List Version 6.3. 2016. doi:10.14344/IOC.ML.6.3

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q80362
* Wikispecies: Milvus migrans
* ADW: Milvus\_migrans
* AFD: Milvus\_migrans
* ARKive: milvus-migrans
* Avibase: C1C255AA01C58664
* BioLib: 8504
* BirdLife: 22734972
* BirdLife-Australia: black-kite
* BOLD: 16400
* BTO: BLAKI
* CMS: milvus-migrans
* eBird: blakit1
* EPPO: MLVSMI
* EUNIS: 1143
* Euring: 2380
* Fauna Europaea: 96688
* Fauna Europaea (new): 609cf84e-df19-47b8-b96e-0aae5cead672
* Fossilworks: 368606
* GBIF: 5229167
* IBC: black-kite-milvus-migrans
* iNaturalist: 5268
* IRMNG: 10458086
* ITIS: 175469
* IUCN: 181568721
* NBN: NHMSYS0000530481
* NCBI: 52810
* NZBO: black-kite
* NZOR: 60d18b3a-a363-4257-adae-fe55f110dd2b
* Species+: 9813
* TSA: 10719
* WoRMS: 212678
* Xeno-canto: Milvus-migrans

 |
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Elçin Əliyev.

**Elçin Əliyev** (*Əliyev Elçin Həmzə oğlu*; 1 fevral 1963, Ağdam rayonu) — İqtisad elmləri doktoru, professor. Sankt‑Peterburq Dövlət Universitetinin və Baltik Turizm və Sahibkarlıq Akademiyasının professoru.

Həyatı
------

Əliyev Elçin Həmzə oğlu 1963-cü il fevralın 1-də Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunda anadan olub. 1986-cı ildə A. A. Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsini "siyasi iqtisad" ixtisası üzrə bitirib, iqtisadçı, iqtisadi fənlər müəllimi ixtisasına yiyələnib. 1986–1989-cu illərdə E. Əliyev Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) iqtisadiyyat tarixi kafedrasının müəllimi işləyib. 1989–1991-ci illərdə A. A. Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsinin aspiranturasında oxuyub və təhsilini başa vurduqdan sonra "XX əsrin ilk 30 ilində Avropa sosial-demokratlarının və sovet iqtisadçılarının əsərlərində imperializmin əsas xarakteristikası" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. Sonra Azərbaycan İqtisadiyyat İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) siyasi iqtisad kafedrasında işləyib.

1994–1998-ci illərdə E. Əliyev Azərbaycan Sahibkarlıq və Hüquq İnstitutunun iqtisadiyyat kafedrasının baş müəllimi olub. 1998-ci ildə onu Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinə iqtisadiyyat tarixi və iqtisadi təfəkkür kafedrasında dosent vəzifəsinə dəvət ediblər.

1999-cu ildə E. Əliyev "Ümumrusiya bazarı strukturunda "Milli ucqar bazarların" yaranma əsasları (Azərbaycanın nümunəsində: 1810–1917-ci illər)" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. Bu iş Azərbaycanın Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edildiyi vaxtdan 1917-ci ilin oktyabr ayınadək bazar iqtisadiyyatının formalaşma tarixini əks etdirən ilk cəhdlərdən biridir.

E. Əliyev 2005-ci ildə Sankt-Peterburq Xarici İqtisadi Əlaqələr, İqtisadiyyat və Hüquq İnstitutunun hüquq fakültəsini qiyabi bitirib. 2004-cü ildə ona professor elmi adı verilib. Universitetin Elmi və İxtisaslaşdırılmış Doktorluq Şurasının üzvüdür. Onun rəhbərliyi altında 3 elmlər doktoru və 8 elmlər namizədi hazırlanıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
Günümüzdə *Şəhidlər meydanı*
**Şəhidlər meydanı** (*ərəb.* ميدان الشهداء‎ Meydan eş Şüheda, ya da Müəmmər əl-Qəddafi dövründəki adı Yaşıl meydan (*ərəb.* الساحة الخضراء‎‎ As Sāḥah āl Ḥaḍrā) — Liviyanın Tripoli şəhərinin ən böyük meydanı. Meydanı şəhərin əsas ticarət mərkəzi sayılan binalar əhatə edir.

Tarixi
------

Meydan italyan müstəmləkəçiləri tərəfindən tikdirilmişdir. İki uzun sütun ilə sahil yoluna qədər geniş prospekti olan meydan, o vaxt Qızıl qala ilə əhatə olunmuşdur. Sütunların birinin üst hissəsində bir dəmir tökmə miniatür taxta gəmi, digərində isə at üzərində bir atlı vardır.

Liviyada vətəndaş müharibəsi (2011)
-----------------------------------

15 fevral 2011-ci ildə baş verən vətəndaş müharibəsinin mühüm mərkəzlərindən biri də Yaşıl meydan olmuşdur. Müəmmər əl-Qəddafi əleyhdarlarının mərkəzi halına gələn meydanda zaman-zaman Qəddafi tərəfdarlarının da aksiyaları olmuşdur. 21-22 avqust 2011-ci il gecə Tripoli döyüşü nəticəsində Milli Keçid Şurası qüvvələrinin meydanı ələ keçirməsindən sonra yenidən "Şəhidlər Meydanı" olaraq adlandırılmışdır.