recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Barium xlorid*** (BaCl2) ― duzlar sinfinə aid qeyri-üzvi birləşmə. Barium xlorid rəngsiz, romb şəklində olan kristaldır.

Alınması
--------

* Bariumun xlor ilə reaksiyası zamanı:

{\displaystyle {\mathsf {Ba+\ Cl\_{2}\longrightarrow \ BaCl\_{2}}}}

* Barium oksidin xlorid turşusu ilə reaksiyası zamanı:

{\displaystyle {\mathsf {BaO+2HCl\longrightarrow \ BaCl\_{2}+\ H\_{2}O}}}

* Barium hidroksidin xlorid turşusu ilə reaksiya zamanı:

{\displaystyle {\mathsf {Ba(OH)\_{2}+2HCl\longrightarrow \ BaCl\_{2}+2H\_{2}O}}}

* Barium sulfidin kalsium xlorid ilə reaksiya zamanı:

{\displaystyle {\mathsf {BaS+\ CaCl\_{2}\longrightarrow \ BaCl\_{2}+\ CaS}}}

* Barium karbonatin xlorid turşusu ilə reaksiya zamanı:

{\displaystyle {\mathsf {BaCO\_{3}+2HCl\longrightarrow \ BaCl\_{2}+\ H\_{2}O+\ CO\_{2}\uparrow }}}

Kimyəvi xassələri
-----------------

Barium xlorid suda yaxşı, spirtdə az miqdarda, dietil efirində tamami ilə həll olunmur. Barium xlorid duzlarla dəyişmə reaksiyalarına yalnız həll olunmayan bir maddə, qaz halında və ya bir qədər az dissosiasiya olun birləşmə alınanda daxil olur:

{\displaystyle {\mathsf {BaCl\_{2}+\ MgSO\_{4}\longrightarrow \ BaSO\_{4}\downarrow +\ MgCl\_{2}}}}

{\displaystyle {\mathsf {BaCl\_{2}+\ K\_{2}CrO\_{4}\longrightarrow \ BaCrO\_{4}\downarrow +2\ KCl}}}

Müəyyən turşular ilə reaksiyaya daxil olur:

{\displaystyle {\mathsf {BaCl\_{2}+\ H\_{2}SO\_{4}\longrightarrow \ BaSO\_{4}\downarrow +2\ HCl}}}

Tətbiqi
-------

Barium xlorid kənd təsərrüfatında bitki zərərvericilərinin məhv edilməsi üçün istifadə olunur. Analitik kimyada məhlullarda sulfat turşusu və ya sulfatları aşkar etmək üçün (ağ çöküntü əmələ gəlir) tətbiq olunur. Keramik məhsuları hazırlamaq üçün istifadə olunan kütlənin tərkibinə daxil olur. Kimya sənayesində bariy duzları və bariy əsaslı reaktivlərin istehsalı üçün istifadə olunur.

Toksikliyi
----------

Barium xlorid – toksik maddədir. Dəri və gözlərə düşdükdə, kimyəvi yanığlara səbəb ola bilər, yanğın və partlayışa davamlıdır. Buxarıyla nəfəs aldıqda öskürək, boğazda ağrı baş verir. Daxilə düşdükdə sinir sisteminə, ürəyə pis təsir görsədir. Siçovullar üçün ölümcül dozası daxilə düşdükdə 50-149,2 mq / kq-dır. Barium xloridi qaranlıq otaqda polietilen torbalarda saxlamaq lazımdır. Təmin etmək lazımdır ki, su ilə təmasda olmasın.

İstinadlar
----------

1. Рабинович В.А. Хавин З.Я. "Краткий химический справочник" Л.: Химия, 1977 стр. 55
2. Ахметов Т.Г. Химия и технология соединений бария. - М.: Химия, 1974. - С. 26-45
3. Вредные химические вещества: Неорганические соединения элементов I-IV групп. Справочник. - Л.: Химия, 1988. - С. 136

Mənbə
-----

1. [www.xumuk.ru/spravochnik/383.html Хлорид бария на XuMuK.Ru]
2. [www.xumuk.ru/encyklopedia/475.html Описание и применение хлорида бария на XuMuK.Ru]

1. 1 2  Barium dichloride (ing.).
**Naxçıvan Konservatoriyası** - (1998, 27 fevral) musiqi sahəsində ali təhsil müəssisəsi.

Tarixi
------

1998-ci il 27 fevral Naxçıvan Dövlət Universitetinin incəsənət fakültəsinin nəzdində yaradılmışdır .

İxtisasları
-----------

Fakütə daxili bölmə statusuna malikdir. Konservatoriyada fortepiano, xalq çalğı alətləri, simli alətlər, musiqişünaslıq, ifaçılıq və dirijorluq üzrə ali təhsilli mütəxəssislər hazırlanır. Tədris prosesində ənənəvi Avropa musiqi təhsili sistemi ilə yanaşı, klassik milli musiqi irsinin öyrənilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. N. k.-nın ayrıca tədris korpusu, musiqi kabineti, konsert salonu var. Konservatoriyanın müdavimləri Azərbaycanda və Türkiyədə konsert proqramları ilə çıxış etmişlər

Həmçinin bax
------------

* Naxçıvan Dövlət Universiteti

İstinadlar
----------

1. ↑  Naxçıvan Ensiklopediyası. II cild (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V. Y. Talıbov. 2005. 380 səh. ISBN 5-8066-1468-9.
Qrimm qardaşları
**Qrimm qardaşları** (*alm.* Brüder Grimm‎; Yakov Qrimm (1785–1863), Vilhelm Qrimm (1786–1859) — alman yazıçıları.

Həyatları
---------

Qrimm qardaşları — böyük qardaş Yakov, kiçik qardaş Vilhelmdir. Onların taleyi təxminən eyni olmuşdur. Yakov 78 il, Vilhelm isə 73 il yaşamışdır. Böyük qardaş Yakov Qrimm 1785-ci il yanvarın 4-də, Vilhelm Qrimm 1786-cı il fevralın 24-də Hanau şəhərində anadan olmuşlar. Hər ikisi Marbuq Universitetində hüquq elmləri üzrə təhsil almış, 1837-ci ilə qədər Hottingen Universitetində professor vəzifəsində çalışmışlar. Həmin ildə Hannover kralına and içməkdən imtina etdiklərinə və demokratik görüşlərinə görə Universitetdən qovulmuşlar. Bir müddət işsiz qaldıqdan sonra 1841-ci ildə Berlin Universitetində iş tapmış, professor vəzifəsinə yüksəlmiş, Prussiya Elmlər Akademiyasının üzvü olmuşlar. İlk dəfə Alman mifologiyasını toplayıb mifologiya elminin əsasını qoyan Qrimm qardaşları 4 cilddən ibarət "Alman mifologiyası" əsərini yaratmışlar. Beləliklə, onlar iki cilddən ibarət olan alman xalq nağıllarını toplayaraq "Ailə və uşaq nağılları" (1812–1818) adı altında nəşr etdirmişlər.

Qrimm qardaşları xalq nağıllarının toplanması işinə yeni elmi üsul, təzə münasibət metodu gətirdilər. Onların nağıllarında xalq dilinin rəngarəngliyi, nağılların üslub və intonasiyası, xalq məişətinin reallığı, xalq yaradıcılığı, bədii təfəkkürü olduğu kimi qorunmuşdur. Bu məşhur elm fədailəri ömürlərinin sonuna qədər dünya mədəniyyətinin tərəqqisinə xidmət etmiş, böyük qardaş Yakov 20 dekabr 1863-cü il, Vilhelm isə 16 dekabr 1859-cu ildə Berlində vəfat etmişdir. Qrimm qardaşlarının nağılları bunlardır: "Ağ və Qırmızı gül", "Bremen musiqiçiləri", "Ağ ilan", "Üç qardaş", "Tənbəl Hans" və s.

Qrimm qardaşları- Yakov və Vilhelm öz zəmanələrinin müdrik , hərtərəfli zəkaya malik ziyalılarından olmuşlar. Elm aləmində bu cür adamlara nadir, universal zəka sahibləri deyirlər. Hətta bu cür zəngin, hərtərəfli yaradıcılığa malik və böyük nəhəng irs qoyub gedən adamların qarşısında "Dahi" sözünün işlədilməsi daha düzgün olardı.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Qrimm qardaşları*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Братья Гримм в жизни и мультипликации. Сериал "Simsala Grimm"

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs · MusicBrainz · Rotten Tomatoes |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Britannica (onlayn) · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BIBSYS: 11021389 · BNF: 125242634 · GND: 1083009273 · LNB: 000283809 · РГБ: 000006031, 000006115 · SUDOC: 034491503 · VIAF: 7148995993859752229, 159066111 · ULAN: 500397688 · WorldCat VIAF: 7148995993859752229, 159066111 |

 |
**Axlyostışev adası** — Yapon dənizində Ruskiy adasından şərqdə yerləşən kiçik ada. Şimaldan və şərqdən Ussuri körfəzinin, cənubdan isə dayaz Axlyostışev buxtasının suları ilə yuyulur. Ada M. A. Axlyostışevin şərəfinə adlandırılmışdır. 1895–1912-ci illərdə ada Luçenko adını daşıyırdı. İnzibati baxımdan Rusiya Ferederasiyası Primorsk diyarı, Vladivostok şəhəri Fruzenski rayonu ərazisinə daxildir.

Təbiəti
-------

Ruskiy adası ilə Axlyostışev adasının qərbi arasında məsafə 70 metr təşkil edir. Qababarma və çəkilmə zamanı burada yaranan axınlar və dayazlıq səbəbindən boğazı keçmək olmur. İkinci boğaz isə adanın cənub-şərq hissəsi ilə Ruskiy adasında yerləşən Axlyostışevski burnu qərarlaşır. Onun eni 170 metr təşkil edir. Bu boğazın dərinliyi 1 metrdir. Dibinin suxuru isə qumdan ibarətdir. Adətən turistlər adaya getməkdən ötrü bu boğazdan istifadə edirlər.

Ada planlna nəzər salsaq ovalvarı formaya malikdir. Qərbdən şərqə döğru 320 metr məsafədə uzanır. Axlyostışev adasının maksimal eni 170 metrdir. Ada olduqca alçaq və hamardır. Adanınmaksimal hündürlüyü 2 metrə çatmır. O isə adanın şimal-şərqində yerləşir. Adada hündürlük cənub-qərbə doğru azalır. Sahilləri düz olsada ancaq cənub-qərbində kiçik yarımada vardır. Bu yarımada sayəsində kiçik buxta əmələ gəlir. Shil xəttinin uzunluğu 880 metrdir. Şimal və şərq sahillərində daşlı çimərliklər vardır. Çimərliyin eni 6 metrə çatır. Cənub və qərb hissədə çimərlik 1,5–2,5 m enə sahibdir və gildən ibarətdir. Kiçik buxta olan hissədə qumlu çimərlik vardır.

Ada küləklərdən qorunur. İlin isti dönəmində külək, şaxta və duman bölgə üçün adi haldır. Açıq dənizdən gələn dalğalardan ada daşlı riflə qorunur. Qış dönəmində isə Ussuri körfəzi dreyf edən buzlarla dolu olur. Adada şirin su mənbəyi yoxdur.

Ada səthinin demək olar ki hamıısı sərt kollarla örtülmüşdür. Adanın cənub-qərb rayonu ərazisində antropogen mənşəli 5 turist düşərgə vardır. Onlar çəmənlərlə örtülmüşdür. Onların ümumi sahəsi 450 m2-dir və ilbəil sahə artır.

Heyvanlardan adada ancaq qağayıları görmək olar Bəzə onlar koloniya şəklində adanın şərq və ya şimal sahillərində görünürlər.

Əhali
-----

1941-ci ildə Vladivostokun sahil xəttinin mühafizəsi məqsədi ilə 249 saylı DOT qurulmuşdur. O adanın şimal-şərqində yerləşir. Hazırda isə o tərk edilmişdir.

2012-ci ildə Ruskiy adasında körpü işə salınmadan əvvəl Axlyostışev adası nadir hallarda insanlar tərəfindən ziyarət edildi. Buna səbəb Vladivostokdan gələn bərə və aşağı sərnişin gəmilərinin bəndlərdən uzaq durması ilə bağlı idi. Körpü və yolun tikintisindən sonra vəziyyəti dramatik şəkildə dəyişib. Yol əslində Ruskiy adasının Axlyostışevski burnu yaxınlığında bitirdi. Nəticədə ada insanlar tərəfindən mənimsənildi, landşaftda olan antropogen yük çox qısa müddətdə iki əmsala artdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Фотоотчёт о посещении острова Ахлёстышева". 2016-12-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-22.
Amerika əsgərləri CVMAC yaraqlılarını axtarmaq üçün vyetnamlıların evlərində axtarış aparırlar.
**Axtar və məhv et** (*ing.* Search and destroy və ya *Seek and destroy*) — 1960-cı illərin ortalarında, Vyetnam müharibəsinin əvvəlində Amerika qüvvələrinin baş komandanı Vilyam Vestmorlend tərəfindən hazırlanmış hücum strategiyası.

Strategiyanın mahiyyəti ondan ibarət idi ki, Amerika ordusuna tabe dəstə düşmənin nəzarətində olan əraziyə getməli və böyük düşmən qüvvələrinin yerini müəyyən etməli idi. İlk atəş təmasından sonra düşmənin mümkün geri çəkilmə yollarının qarşısını almaq üçün əraziyə əlavə bölmələr yeridilir, aşkar edilmiş qüvvələr aviasiya və artilleriyadan istifadə etməklə məhv edilir. Bir çox hallarda ilkin axtarış bölməsi (adətən taqım və ya bölük) düşməni yalnız onun pusqusuna düşəndən və itki verdikdən sonra tapırdı. Hətta adətən atəş təması baş verdi, çünki axtarış ərazisində düşmən qüvvələri olmurdu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Вооружённая борьба народов Азии за свободу и независимость 1945—1980. — М.: Наука, 1984. С. 176.

Əlavə ədəbiyyat
---------------

* Starry, Donn A. GEN. *Mounted Combat In Vietnam*; Vietnam Studies. Department of the Army, 1978.
* *Terry, Wallace.* Bloods: An Oral History of the Vietnam War by Black Veterans. Random House. 1984. ISBN 0394530284. (ISBN 978-0-394-53028-4), e.g. pages 3–17.
* George C. Herring, *American Strategy in Vietnam: The Postwar Debate*.
* *Fujio Hara.* Malaysian Chinese & China: Conversion in Identity Consciousness, 1945-1957. University of Hawaii Press. December 2002. 61–65.
**Qarabağ gəvəni** (*lat.* Astragalus karabaghensis) — paxlakimilər fəsiləsinin gəvən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

İlk dəfə Azərbaycanda Qarabağda müşahidə edilmişdir. Naxçıvanda, Şərqi Anadoluda və Şimali-Qərbi İranda yabanı halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 20-30 sm olan, iynəli, yastıqvari, şaxələnmiş, çoxbudaqlı kolcuqdur. Yarpaqların uzunluğu 4-6 sm, xırda yarpaqcıqları 6-9 cüt, 2-6 sm uzunluğunda, 1-2 mm, enində çılpaqdır. Çiçəkləri qoltuq dəstələrdə yerləşir, başcıq çiçək qruplarının diametri 2,5-3,0 sm-dir. Kasacığı uzun tükcüklərlə örtülmüşdür; dişcikləri tükcüklü, borucuqdan uzundur. Çiçək tacı parlaq çəhrayıdır; bayraqcığın lövhəsi qulaqlı deyil, tədricən daralır. İyuldan sentyabradək çiçəkləyir, meyvəsi avqustdan sentyabradək yetişir.

Ekologiyası
-----------

İstiyə, quraqlığa davamlıdır. Dağların yuxarı zolağında, dəniz səviyyəsindən 1800-2300 m hündürlükdə, quru, daşlı və gilli yamaclarda, çöllərdə və çəmənlərdə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Qarabağ gəvəni Azərbaycanın Kiçik Qafqaz və Naxçıvan Muxtar Respublikamizda dağların aşağı, orta qurşaqlarında, daşlı-kəsəkli və gilli yamaclarda yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Tərkibində qətran vardır. Yaşıllaşdırmada istifadəsi öyrənilməmişdir. Heyvanlar üçün yemlikdir.

Ədəbiyyat
---------

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

  


| Taksoneyniləşdirmələri |
| --- |
| *Astracantha divaricata* | 
* Wikidata: Q15505968
* EoL: 645513
* GBIF: 5352701
* IPNI: 911971-1
* IRMNG: 10581620
* Plant List: ild-35732
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:911971-1
* Tropicos: 13075336
* WFO: wfo-0000189215

 |
| *Astragalus divaricatus* | 
* Wikidata: Q39115853
* GBIF: 5352702
* IPNI: 477180-1
* IRMNG: 11041144
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:477180-1
* Tropicos: 13025795
* WFO: wfo-0000190335

 |
**Naxçıvan Bəy Drujinası** — Naxçıvan və İrəvan bəy ailələri nümayəndələrindən yaradılmış hərbi hissə.

Tarixi
------

1853-cü ilin sonlarında təşkil olunmuşdur. Drujinanın yaranmasının təşəbbüskarı və ilk komandiri o zaman podporuçik rütbəsini daşıyan sonuncu Naxçıvan xanı Ehsan xanın oğlu Kalbalı xan Naxçıvanski olmuşdur. 1854-cü ilin iyununda Krım müharibəsi dövründə Çingil yüksəkliklərində baş verən döyüşlərdə göstərdiyi rəşadətə görə Kalbalı xan 4-cü dərəcəli "Müqəddəs Georgi" ordeni ilə təltif edilmişdir. Həmin il imperator I Nikolay şəxsən Kalbalı xanın adına döyüş bayrağı göndərmişdir. 

Sonralar Osmanlılara qarşı bütün əməliyyatlarda irəvanlılar da bu drujinanın yüzlüklərində çıxış etmişdir. Qafqaz Hərbi-Tarix Muzeyinin "Bələdçi" kitabındakl məlumata görə 1874-cü ildə general-mayor rütbəsi almış Kalbalı xan Naxçıvanski qeyri-süvari nizami briqadasının komandiri təyin olunmuş və Naxçıvan bəy yüzlükləri bu bayraqla 1877-78-ci illər hərbi əməliyyatlarında iştirak etmişlər. Bayraq qumaşı (145x120 sm) dörkünç mavi qanovuz ipəyindəndir.

Həmçinin bax
------------

* Kalbalı xan Naxçıvanski

İstinadlar
----------

1. 1 2  **Naxçıvan Bəy Drujinası**// Naxçıvan Ensiklopediyası / V.Y. Talıbov. — Təkminləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr. — Naxçıvan, 2005. — 2 cilddə. — II cild. — Səhifələrin sayı: 380. — Səh.: 72. — ISBN 5-8066-1468-9

Xarici keçidlər
---------------

* Naxçıvan xanlığının iki bayragı tapıldı  Arxivləşdirilib 2017-01-08 at the Wayback Machine
**Ahıstabad nahiyəsi** - XIV əsr-XIX əsrlər. İnzibati ərazi. 

1593 cü ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyaləti Axıstabad sancağı inzibati–ərazi nahiyə
Nahiyə 1593 cü ildə Axıstabad adlanırdı.

Kəndlər
-------

1593-cü ilə aid Osmanlı təhrir dəftərində qeydə alınmış Oğuz-Türkmən tayfalarımız
Ahıstabad nahiyədə yaşayan Türkmən tayfaları: Canpaşalu, Qəzənfərlü, Qalalu, İbrahim Xəlifəlü, Kəsəmənli, Qılıçlu (Avşar), Molla Əhmədlü, Molla Hacılu, Pir Əhmədlü, Peyrəlü, Pir Aslan Xəlifə

1728 Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətində Qazax livası inzibati–ərazi nahiyə

Kəndlər
-------

Nigarlı, Qurdboğazlı, Qılıclı Pirəlili, Qarasəkili, İshaqlı, Həsənxocalı, Qara Xəlifəli, Qaramanlı, Qaraqumaş, Dəryacıq, Aşağı Almalı, Məlik, Xassu, Korkeşiş, Böyük Cücüfə, Kiçik Cüncüfə, Şiraz, Salmanbəy, Mirili, Çaxarzimə, Xatis, Boğazkilsə, Tuşdoğan, Məlikbulaq, Göl, Qırxbulaq, Böyük Danaqıran, Müsüslü, Fəxrəli, Qızılhacılı, İsmayıl, Xəlifəli, Kiçik Kosalar, Xarxaç, Aşıq, Böyük Bəxtiyar, Kiçik Bəxtiyar, Dellycan, Ağkilsə, Məkan, Kiçik boğazkilsə, Dalmacıq, Çələbi, Sarısufi, Həmzəçəmən, Ağkilsə, Bozkəndi, Şahrux, Yaşbəy, Yarcavan, Hindizan, Bətkörpü, Şikar, Kiçik Danaqıran, Qızıldaş, Ağbulaq, Mirlərbulağı, Örəntala, Xanlıca, Hacıbulaq, Armudlu, Ağsu, Nəzərqya, Qaranlıdərə, Quşçu, Sarıvəlioğlu, Sarıkeşiş, Qaşqadaşı, Yeldöyən, Ağzıaçıq, Molla qaya, Dəlikilsə, Mağarzin, Göləgirən, Alpaut, Dərə, Boğazcılı, Qızılhacılı, Tərxanlı, Sarımlar arxı.

Qazax sultanlığı nın nahiyəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  [*ölü keçid*]
2. ↑  "Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri" (Borçalı və Qazax). Bakı, 2001
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-05-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-26.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-11-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-26.

* "Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə (1728)
**İlok şəhərinin mühasirəsi** — 1526-cı ildə Moxaç səfəri dövründə Osmanlı imperiyası ilə Macarıstan krallığı arasında baş vermiş, nəticədə Parqalı İbrahim Paşanın komandanlığı altındakı türk ordusu şəhəri ələ keçirmişdi.

Mühasirə
--------

İyulun 27-də Petrovaradindən qalib ayrılan Parqalı İbrahim Paşanın komandanlığı altında olan Osmanlı ordusu, Dunay yolunu açmağa davam edərək 1 avqust cümə günü İloka gəldi və qalanı muhasirə altına aldı.

Təxminən qalanın içində 3000-dən az qarnizon var idi. Müdafiəçilər təslim çağırışını rədd etdikdə top atəşi açıldı və lağım qazıntıları başladı. Bir həftəlik müqavimətdən sonra Türk ordusu 8 avqust cümə günü qalanı ələ keçirdi.

Qalanın süqutu ilə, Dravada olan Osijek komandiri, şəhərin açarlarını 14 avqustda Parqalı İbrahim Paşaya gətirdi. Bunun üstünə padşah tərəfindən gələn əmrlə Türk ordusu Macarıstana girdi və əsas ordu ilə birləşdi.

Həmçinin bax
------------

* Mohaç döyüşü (1526)
* Petrovaradin müharibəsi
* Osmanlı İmperiyası

Mənbə
-----

* *Danişmend.* Cilt II. İstanbul: Doğu Kütüphanesi. 1971. səh. 161. ISBN 9789944397704.
* *Nenad.* "Slavonya". TDV İslam Ansiklopedisi. 2009. 2019-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-05.
Mehman Muradov (azərb. Muradov Mehman Əsəd oğlu; 21 noyabr 1961, Göyçay rayonu – 20 yanvar 1990, Bakı) - 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

Həyatı
------

1961-ci ildə Göyçayda anadan olub. 1981-ci ildən "Azərelektroterm" Elm İstehsal Birliyində fəhlə işləyib. 1986-cı ildə İnşaat mühəndisləri institutunu bitirib. 1989-cu ildən birliyin təmir-tikinti idarəsində iş icraçısı işləyib. 1985-ci ildən Sov. İKP üzvü olub. 1989-cu ilin iyul ayında ailə qurmuşdu. Yanvarın 20-də səhər barrikadalarda meyidlərin bir çoxu hələ yerdə idi və aparmağa icazə verilmirdi. Götürmək istəyəni də vururdular… "Azərelektroterm" Elm İstehsal Birliyinin bir qrup işçisi, o cümlədən Muradov Mehman, İsmayılov Vahid, Abdiyev Fikrət, Bədəlov Məmməd, Bədəlov Əliyar və Ağayev Vasif avtovağzal rayonundan Salyan qazarması istiqamətinə [təxminən saat 15 radələrində] gedərkən qazarmanın giriş qapısının yaxınlığında bir nəfəri güllələyiblər. Sonra Mehman yıxılıb, biri onu qaldırmaq istəyib, onu da vurublar. Ancaq bir neçə saatdan sonra onu xəstəxanaya gətirə biliblər. Həmin gün vəfat edib.

Ünvan
-----

Güzdək qəsəbəsi, Hüseynzadə küçəsi 7.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
İrəvanda büstü
**Yegişe Martirosoviç Tadevosyan (Tatevosyan)** (*erm.* Եղիշե Թադևոսյան; 12 (24) sentyabr 1870, Üçkilsə – 22 yanvar 1936, Tiflis) — erməni rəssamı.

Həyatı
------

Moskvada yerləşən Lazarevski İnstitutunun yanında gimnaziyada təhsil almışdır, sonra Moskva Rəssamlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq məktəbində oxudu və 1894-cü ildə oranı bitirdi. Peredvijniki adlı Səyyar Rəssamlıq Sərgiləri Birliyinin sərgilərində iştirak etmişdir. Vasili Polenov ilə dost münasibətlərdə idi, onunla birlikdə 1898-ci ildə Fələstinə səfər etdi və sonradan bir çox dəfə Yaxın Şərqə səyahət etmişdir. Daha sonra "Mir iskusstva" adlı sərgilərdə iştirak etdi. 1901-ci ilə qədər Moskva, sonra Tiflisdə yaşadı, rəssamlıq dərsləri keçirdi. İlk dövrlərdə işlərini Vardges Surenyantsın təsiri altında yaradırdı, lakin 1900-cü illərdə yaradıcılığında puantilizm və ekspressionizm üslublarını tətbiq etməyə başladı.

1916-cı ildə Ermənistan Rəssamlar İttifaqını təşkil etdi və ona rəhbərlik etməyə başladı.

1935-ci ildə Ermənistan SSR əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülmüşdür. Komitas panteonunda dəfn olunmuşdur.

Tadevosyanın əsərləri Ermənistan Dövlət Rəsm Qalereyası, Gürcüstan Dövlət İncəsənət Muzeyi, Dövlət Şərq Xalqları Sənəti Muzeyi (Moskva), Polenovo muzeyi, habelə şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

Xatirəsi
--------

Tadevosyan adına İrəvanda küçə var, Üçkilsədə yerləşən rəssamlıq məktəbi onun adını daşıyır. 2015-ci ildə İrəvanın Şenqavit rayonunda rəssamın büstü qoyuldu.

Baş əsərləri
------------

* "Xaça sitayiş" (1901)
* "Rəssam və camaat" (1909)
* "Allahın anası" (1918)
* "Məsih və fariseylər" (1919)
* "Komitas" (1935)

Əsərlərinin qalereyası
----------------------

* Avtoportret (1933)Avtoportret (1933)
* Bağçada oxuyan bir qadın (1903)Bağçada oxuyan bir qadın (1903)
* Dahi və camaat (1909)Dahi və camaat (1909)
* Üçkilsədən Ağrı dağı (1895)Üçkilsədən Ağrı dağı (1895)
* Gərni (1934)Gərni (1934)
* Alagöz dağı (1917)Alagöz dağı (1917)
* Gecədə Göyçə gölüGecədə Göyçə gölü
* Müqəddəs Ripsime kilsəsi (1913)Müqəddəs Ripsime kilsəsi (1913)

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Erməni Sovet Ensiklopediyası (erm.). / red. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան 1974. C. 4. S. 116.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Erməni Qısa Ensiklopediyası (erm.). 1990. C. 2.
3. ↑  "Школа им. Татевосяна". 2020-08-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-01.
4. ↑  "Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Եղիշե Թադևոսյանի կիսանդրին". 2016-06-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-01.
**Mehman Cavadoğlu** (11 dekabr 1955, İsmayıllı rayonu) — yazıçı

Həyatı
------

Mehman Cavadoğlu 1955-ci il dekabrın 11-də İsmayıllı rayonunun İsmayıllı kəndində anadan olub. 1977-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. 1978–1988-ci illərdə "Sovet kəndi" qəzetinin müxbiri və şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb. 1988-ci ildən Azərbaycan Xalq Hərəkatına qoşulub. 1989-cu ildən — Azərbaycan Xalq Cəbhəsi yaranan vaxtdan onun üzvü olub. Həmin il AXC-nin xüsusi bülletenlərinin, 1990-cı il 20 yanvar hadisələrindən sonra qeyri-leqal şəkildə nəşr olunan "FV-ÇP" qəzetinin nəşr olunmasında iştirak edib. 1991–1992-ci illərdə "Müxalifət" qəzetinin redaktoru olub. 1991-ci ildə AXC Ali Məclisinin üzvü seçilib. 1992-ci ildə Ali Sovetin orqanı olan "Həyat" qəzetinin baş redaktoru təyin edilib. Həmin ilin sentyabrında "Həyat" qəzetinin bazasında 1918–1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin orqanı olan "Azərbaycan" qəzetinin bərpa prosesinə rəhbərlik edib və 1993-cü ilin iyun ayına kimi həmin qəzetin baş redaktoru olub. 1993-cü ilin avqust ayından Müsavat Partiyasının üzvüdür. Həmin ilin sentyabr ayında partiyanın Divan üzvü və Mətbuat və İnformasiya məsələləri üzrə katibi seçilib. 1996–1998-ci illərdə müstəqil "Rezonans" qəzetinin baş redaktoru olub. 2001-ci ildə Müsavat Partiyasının 6-cı qurultayında partiya idarəçiliyində həyata keçirilən struktur dəyişikliyindən sonra Müsavat başqanının müavini təyin olunub. 2004-cü ildə təsis olunmuş Demokratik İslahatlar Mərkəzinin sədridir. Jurnalist fəaliyyətinə görə "Qızıl qələm" və "Müstəqillik dövrünün jurnalisti" mükafatlarını alıb, rəhbərlik etdiyi "Rezonans" qəzeti və Müsavat Partiyasının mətbuat xidməti isə Yeni Nəsil Jurnalistlər Birliyinin "Media açarı" mükafatına layiq görülüb.

Xarici keçidlər
---------------

* "İNSAN ÖMRÜ BOYU BƏDBƏXT OLA BİLƏR, AMMA ÖMRÜ BOYU XOŞBƏXT OLMAQ MÜMKÜN DEYİL" [*ölü keçid*]
**kayzen.az** — bloq tipli veb sayt.

Adın etimologiyası
------------------

 *Əsas məqalə: Kayzen*
Kayzen yapon dilində "kai" və "zen" sözlərindən (改善) əmələ gəlib mənası yaxşılığa doğru dəyişmək, inkişaf etmək deməkdir.

Texniki tərəfləri
-----------------

Saytı yaradarkən slashdot.org, habrahabr.ru, livejournal.com, facebook.com kimi sosial proyektlərin bəzi özəllikləri istifadə olunub. Sayt Livestreet CMS açıq mənbəli kontent idarə sistemi üzərində qurulub modifikasiya edilmişdir.

Saytın funksionalında TinyMCE WYSIWYG-redaktoru, MooTools və JQuery freymvörkü, Highslide və s. JavaScript-lərdən istifadə olunmuşdur.

Saytın həm iş masası versiyası, həm də mobil versiyası fəaliyyət göstərir.

Həmçinin bax
------------

* Kayzen
* Bloq

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kayzen.az – Sayt haqqında". 2021-12-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-02.
2. ↑  "Kayzen.az – Texniki dəstək". 2016-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-09-12.

Xarici keçidlər
---------------

* Kayzen.az saytı
* Kayzen.az saytının mobil versiyası
**Şuşve** (lit. Šušvė) — Litvanın mərkəzi hissəsində çay. Nevejis çayının sağ qolu. Kelmes rayonunu ərazisindən, Tituvenay şəhərindən 6 km cənub-şərqdən öz başlanğıcını götürür. İlk öncə Tituvenay dərəsi ilə cənub-şərq istiqamətində axır, daha sonra şərq istiqamətdə istiqamətlənib Tituven və Sulin bataqlıqlarından keçir. Kedayn rayonu ərazisində Nevejis çayına birləşir. Çayın birləşdiyi yerdı Qraujay kəndi yerləşir.

Ümumi məlumat
-------------

Şuşve çayı dərəsi yuxarı axarlarda 2-3 km, aşağı axarlarda isə 350—450 metr arasında dəyişir. Çayın eni yuxarı axarlarda 8–10 metr, orta və aşağı axarlarda isə 10–16 metrdir. Su basarın eni 40-80 metr arasında dəyişir. Uzunluğu 135 km-dir. Çayın orta sürrəti 0,1–0,4 m/s-dir. İllik su səviyyəsinin dəyişməsi 2,9-3,4 metrdir. Ortalama su sərfi 1,3-6 m³/s-dir. Ən aşağı səviyyə qış və yay aylarında olur - 0,01-0,1m³/s. Su toplayıcı sahəsi 1165,4 km²-dir.

Çay dərəsi yamaclarının hündürlüyü 6—15 metrdir. Qış aylarında çay donur. Əsasən dekabrda donur. Ümumi donuşlu günlərin ortalama sayı 91-99 gündür. Buz qatının qalınlığı 83-100 sm olur. Yazın əvvələrində, mart ayında dondan azad olur.

Çayın əsas qolları: Berje, Jiedupe, Srautas, Sarva (sol), Homerta, Jadike, Ajite, Liedas, Lapskoy, Vikşrupis, Putnutis (sağ). 

Çay kənarında olan yaşayış məntəqələri: Şyaulenay, Paşuşvis, Qrinkişkis, Vaytekunay, Anqirya, Yosvaynyai.

Çayın yuxarı axarlarında iki hidrometeoroloji müşahidə məntəqəsi var. Suvarma və digər məqsədlər üçün çay üzərində iki su anbarı mövcuddur: Vaytiekunay və Anqiri su anbarları.

1992-ci ildə çayın aşağı axarlarında Şuşve hidro-geoloji qoruğu yaradılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Šušvė*. Tarybų Lietuvos enciklopedija, T. 4 (Simno-Žvorūnė). – Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988. 226-227 psl.
2. ↑
**Yekaterina Qabaşvili** (tam adı: *Yekaterina Revazovna Qabaşvili*, *gürc.* ეკატერინე რევაზის ასული გაბაშვილი; 16 iyun 1851, Qori, Tiflis quberniyası, Rusiya imperiyası – 7 avqust 1938, Axalkalaki[d], Gürcüstan SSR, SSRİ) — Gürcüstan yazıçısı və ictimai xadimi. Qadın hüquqlarının müdafiəsində ilk Gürcü feministlərdən və aktivistlərdən biri.

Qabaşvili knyaz nəslindən olan Yekaterina Revazovna Qabaşvili Aristokrat ailədə anadan olub. Gürcüstanın tənqidi realizminin tanınmış nümayəndələrindən biri olmuşdur. Gürcü ədəbiyyatına ilk o, kiçik bir nəsr janrını -qısa hekayə, esse təqdim etmişdir. Yazıçının ədəbi fikirləri rus inqilabçı demokratların və XIX əsrin "altmışlar"ın təsiri altında formalaşmışdır.Yaradıcılığına İlya Qriqoryeviç Çavçavadzenin xüsusi təsiri olmuşdur. Tbilisidə Didube panteonuda dəfn edilib. Oğlu, Revaz Qabaşvili tanınmış gürcü publisisti və siyasətçisidir.

Yaradıcılığı
------------

1870-ci ildə "Droyeba" ("Vaxt") qəzetində yazıçı kimi başlamışdır. Müharibə öncəsi Gürcüstanda kənd müəllimlərinin və kəndli həyatının qayğısı ilə bağlı bir neçə sentimental roman və hekayənin müəllifidir.
Əsərlərində köçkünlərin həyatını, Gürcüstan kəndinin sosial və iqtisadi ziddiyyətlərini ("Didichevi romanı", 1881, "Kona", 1881, "Oren və Kucha", 1883) , öz güclərini xristianlığa həsr etmiş kəndli ziyalı nümayəndələrinin obrazlarını ("Kənd müəllimləri" ("Soplis Mastsavlebeli"), "Qamardjvebuli Niko" və digərləri) təsvir etmişdir. Bir sıra romanlarında sosial bərabərsizlik şəraitində qadınların faciəli taleyini ("Müxtəlif nikahlar" ("Sxva da sxva qvari kortsili") 1881, "Buludlu" ("Prtebdaqledjili") 1912), Gürcü feodal  aristokratiyası parçalanma prosesini ("Benaur № 3", 1898) əks etdirir. Bundan əlavə, o, uşaqlar üçün hekayələr ("Lurdja Maqdana", "Mşieradze ailəsi", "Tinas Lekuri", "Çveni kaklis heh" və s.) yazmışdır. 
Həyatının sonunda, o, maraqlı xatirələr və seçilmiş əsərlərin bir neçə toplusunu nəşr etdi.
1955-ci ildə Qabaşvilinin ən gözəl hekayələrindən birinə əsasən kinorejissorlar Tengiz Abuladze və Rezo Çxeidze, Kann beynəlxalq kinofestivalı (1956) və Edinburq Beynəlxalq Film Festivalı (1956) ilə mükafatlandırılmış "Maqdananın Lurcası "filmini çəkdilər.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  National Library of Israel Names and Subjects Authority File.
2. 1 2 3 4  Габашвили Екатерина Ревазовна // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
3. ↑  Новая Российская энциклопедия: в 12 т. / Редкол.: А. Д. Некипелов, В. И. Данилов-Данильян, В. М. Карев и др. — М.: ООО «Издательство „Энциклопедия"» Т. 2 А — Баяр, 2005. — 960 с.: ил.
4. ↑  "Биография Екатерина Габашвили". 2021-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
5. ↑  Они внесли весомый вклад в грузинскую литературу[*ölü keçid*]
6. ↑  The international film festivals at Cannes and Edinburgh.

Xarici keçidlər
---------------

* Best Read, Ekaterine Gabashvili, მაგდანას ლურჯა Arxivləşdirilib 2020-08-06 at the Wayback Machine
Tipik bir turbojet motor diaqramı
**Turbojet**, hava soyutmalı, aviasiya sektorunda istifadə edilən reaktiv mühərrik. Mühərrikin termodinamik dövrə patentinin XIX əsrdə Brayton tərəfindən alınmasına baxmayaraq, Böyük Britaniyada Frank Whittle və Almaniyada Hans von Ohain tərəfindən bir-birindən əlaqəli olmayaraq 1930-cu illərin sonlarında işləyən prototipləri yaradılmışdır. 

Turbo, Latınca "yüksək sürətlə fırlanan" deməkdir. Jet isə Latıncadan tərcümədə "döndərmək" mənası verir. Nyutonun üçüncü qanununa görə yüksək sürətdə qazları geriyə itələyərkən, özü tərs istiqamətdə bir qüvvə yaradır.

Dəqiq itələmə qüvvəsi
---------------------

{\displaystyle F\_{N}=({\dot {m}}\_{air}+{\dot {m}}\_{f})V\_{j}-{\dot {m}}\_{air}V}

bu tənlikdə olan parametrlər 

|  |  |
| --- | --- |
| {\displaystyle {\dot {m}}\_{air}} | motordan keçən hava kütləsinin axını |
| {\displaystyle {\dot {m}}\_{f}} | istifadə edilən yanacağın kütlə axını |
| {\displaystyle V\_{j}\;} | turbojet motorun nozulundan çıxan qazların ortalama sürəti |
| {\displaystyle V\;} | uçan texnikanın sürəti |
| {\displaystyle ({\dot {m}}\_{air}+{\dot {m}}\_{f})V\_{j}} | nozulun istehsal etdiyi qüvvə |
| {\displaystyle {\dot {m}}\_{air}V} | motorun sürüşmə qüvvəsi |
**Turda dərəsi** (*rum.* Cheile Turzii, mac. Tordai-hasadék) ― Rumıniyanın Transilvaniya bölgəsində yerləşən dərə. Kluj-Napoka şəhərindən 15 km cənub-şərqdə, Turda şəhərindən isə 6 km qərbdədir. Turda dərəsi qorunan təbiət ərazisidir.

Coğrafiyası
-----------

Kanyon formalı bu dərə yura yaşlı əhəng daşlarınındağ süxurlarının eroziyası nəticəsində formalaşmışdır. Dərədə əsas çay Haştade çayıdır. Dərə uzunluğu 2,9 km-dir. Dərə divarlarının hündürlüyü bəzən 200-300 metr arasında dəyişir. Tura dərəsinin ümumi sahəsi 324 hektardır. Turda dərəsində Rumıniyanın ən zəngin və əsrarəngiz karst landşaftı formalaşıb. Bu bölgə həm də zəngin bitki və heyvanat aləminə malikdir. Bəzi növlər nəsli kəsilmək üzərdir. Məsələn yabanı sarımsaq və bir neçə qartal növü. Ərazi neolit dövründən insan məskəni olmuşdur.

Florası
-------

Qoruq ərazisində 1000 dən çox bitki növünə rast gəlinir. Bunlardan Allium obliquum , Dianthus integraripetalus , Viola jobi və s. misal göstərmək olar.

Faunası
-------

67 quş növü var. Kəpənəklər (Eublema, Heterogynis, Dysauxes, Phsybalopterix və s.) geniş yayılıb. Balıq və amfibiyara da üstünlük təşkil edir. Məməli heyvanlardan tülkü, gəlincik, dələ, çöl donuzu və s. misal göstərmək olar.

Mağaraları
----------

Qoruq ərazisində 60 yaxın mağara mövcuddur. Mağaraların hamısı kiçik ölçüdədir. Ən böyüyünün uzunluğu 120 metrdir.

Görməli yerləri
---------------

Turda dərəsi yaxınlığında digər iki kanoyon yerləşir: Cheile Turului və Cheile Borzești. Həmçinin ərazidə populyar olan *Ciucaș* şəlaləsi burada yerləşir. Turda dərəsi Rumıniyanda qayaya dırmanma idmanı həvəskarlarının sevimli yeridir. Bölgə 1938-ci ildən qorunan ərazi elan edilmişdir. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyinin IV katerqoriyasına daxildir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Violeta Nicula, p. 64
2. ↑  *Турда, дата свидания* , Виолета Никула, Эдитура Триада, паг. 64-66
İctimai maliyyədə **fəaliyyətə (performansa) əsaslanan büdcələşdirmə** (FƏB; *ing.* Performance-based budgeting) — dövlətin məqsəd, vəzifə və funksiyalarına uyğun və dövlət siyasətinin dəyişən prioritetləri nəzərə alınmaqla büdcə vəsaitlərinin bölüşdürülməsi üsullarından istifadə edən dövlət və yerli büdcələrin planlaşdırılması və icrasına metodoloji yanaşma. Bundan əlavə, yanaşma kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinə nail olmağın qiymətləndirilməsi yolu ilə büdcə vəsaitlərinin xərclənməsinin səmərəliliyinə nəzarəti nəzərdə tutur. Bununla belə, "FƏB" və "proqram-məqsədli yanaşma" anlayışlarını ayırd etmək lazımdır – onlar məzmunca üst-üstə düşmür.

Haqqında
--------

Karter tərəfindən izah edildiyi kimi  "Performans büdcələri pulun niyə xərcləndiyini izah etmək üçün missiya, məqsəd və obyektiv ifadələrdən istifadə edir. Bu, proqram məqsədləri və ölçülə bilən nəticələr əsasında konkret məqsədlərə nail olmaq üçün resursların bölüşdürülməsi üsuludur". Performansa əsaslanan büdcəni başa düşməyin açarı "performans" sözünün altındadır. Bu üsulda bütün planlaşdırma və büdcə strukturu nəticəyönümlüdür. Bu aspektlərə nail olmaq üçün məqsədlər və fəaliyyətlər mövcuddur və onlar ümumi qiymətləndirmənin əsasını təşkil edir.

Siqal və Sammers tərəfindən  daha əhatəli tərifə görə, performansa əsaslanan büdcənin üç elementi var:

* nəticə (yekun nəticə)
* strategiya (son nəticəyə nail olmaq üçün müxtəlif yollar)
* fəaliyyətlər/nəticələr (son nəticəyə nail olmaq üçün əslində nə edilir)

Siqal və Sammers qeyd edir ki, bu çərçivədə konkret hərəkətlərin əsaslandırılması ilə son nəticələr arasında əlaqə mövcuddur və nəticə istisna edilmir, fərdi hərəkətlər və ya nəticələr isə istisna olunur. Bu məlumatla istədiyiniz nəticəni əldə etmək baxımından hansı fəaliyyətlərin sərfəli olduğunu başa düşə bilərsiniz.

Burada istifadə edilən bəzi təriflərdən göründüyü kimi, fəaliyyətə əsaslanan büdcələşdirmə müəyyən məqsədlərə nail olmaq üçün resursların bölüşdürülməsi üsuludur.

Harrison  izah edir: "FƏB pulun "bağlandığı" (yəni ayrılmış) bir məqsəd və ya məqsədlər toplusunu müəyyən edir. Bu məqsədlərdən konkret vəzifələr müəyyən edilir, sonra isə onlar arasında vəsait bölüşdürülür.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Гамукин В.* Новации бюджетного процесса: бюджетирование, ориентированное на результат. №2 (Вопросы экономики). М. 2005. 4–22.
2. ↑  K. Carter,**The Performance Budget Revisited: A Report on State Budget Reform** - Legislative Finance,Paper #91, Denver, National Conference of State Legislatures, pp. 2-3
3. ↑  Richard D. Young, "Performance-Based Budget Systems," Public Policy & Practice, January 2003, p. 12,
4. ↑  Geoffrey Segal and Adam Summers, Citizens’ Budget Reports: **Improving Performance and Accountability in Government**, Reason Public Policy Institute, Policy Study No. 292, March 2002, p. 4.
5. ↑  Aristovnik, Aleksander & Seljak, Janko, 2009. "**Performance budgeting: selected international experiences and some lessons for Slovenia**," MPRA Paper 15499, University Library of Munich, Germany.
6. ↑  Greg Harrison,**Performance-Based Budgeting in California State Government: a blue print for effective reform**, October 2003
**Caya** (ind. Puncak Jaya) — Yeni Qvineya adasının qərbində, Maoke massivində dağ zirvəsi. İndoneziyaya aid olan bu zirvə ölkənin Papua vilayətində yerləşir. Caya - Okeaniyanın ən yüksək zirvəsi, eləcədə dünyda adada yerləşən ən hündür dağdır. Bəzi mənbələr dağın 5029 və ya 5030 metr hündürlyə malik olduğunu göstərir. Avropalılar ilk dəfə zirvəni 1623-cü ildə gürmüş. Holladiyalı tədqiqatçı Yan Karstens uzaqdan, açıq havada başı qarlı dağ görmüşdür. Məhs bu onun təəcüblənməsinə səbəb olmuş: düz ekvatorun mərkəzində buzlaq

Dağ ilk öncə Yan Karstensin şərəfinə adlandırılmış, sonra 1965-ci ildə İndoneziya prezidentinin şərəfinə Sukarno adlandırmışlar. 1969-cu ildən dağ Caya adlandırldı İndoneziya dilində Caya qələbə deməkdir. Dağ zirvəsinin ilk fəthi 1962-ci ildə baş vermiş. Zirvəyə ilk dəfə olaraq dörd avstriya alpinisti qalxmış. Dəstəyə Henri Xarrer rəhbərlik edirdi(*alm.* Heinrich Harrer‎).

Dağın yaxınlığında dünyanın ən böyük karyeri- Qrasberq yerləşir. Karyerdə qızıl, gümüş və mis çıxarılır.

Geologiyası
-----------

Caya dağı miosenin sonunda, Melaneziya dağəmələ gəlməsində formalaşmış. Avstraliya və Sakit okean piltələrinin toqquşma zonası məhs bu bölgədən keçir.

Buzlaqları
----------

Caya dağının zirvəsi daima buzlaqdan azaddır. Ancaq yamaclarda bir neçə buzlaq mövcuddur: Karstens buzlağı, Qərbi Nortull Firn, Şərqi Firn və son zamanlarda ərimiş Meren buzlağı. Meren buzlağı Meren vadisində yerləşirdi. Ərazidə temperatur 0,5 °C olduğundan buzlağın ölçüləri zamanla dəyişə bilir. Esablamalara görə 1850-ci illərdə buzlağın sahəsi nisbətən kişilmiş və bu 1972-ci ilə qədər davam etmişdir.

Punkake Trikore buzlağı 1939-1962-ci illər dövründə tamamilə əriyib yox olmuş, Punsak-Caya buzlağı isə 1970-ci ildə sputnikdən çəkilmiş şəkillərə əsasən tədricən əriyir. Meren buzlağı isə hardasa 1994-2000-ci illər arasında ərimiş. Əraziyə təşkil olunmuş xüsusi ekspedisiya nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, buzlaqlar orta hesabla ildə 7 metr sürrətlə əriyirlər.

Turizm
------

Dağa səfərlər üçün xüsusi icazə tələb edir. 1995-2005-ci illər arasında Caya dağına turistlərin və alpinistlərin səfərinə icazər verilmir. 2006-cı ildə bu qadağa götürldü və müxtəlif turist agentlər dağa fərqli marşurutdan səfərlər təşkil edir.

Caya zirvəsi dünyada çətin fəth edilən zirvələrdən biri hesab olunur. Baxmayaraq ki, hündürlüyü azdır ancaq dağa çıxmaq üçün xüsusi texniki hazırlıq tələb edir.

* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Yeni Qvineya

İstinadlar
----------

1. ↑  "Peakbagger.com". 2012-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-30.
2. 1 2 3  Географический энциклопедический словарь. с.150}}
3. ↑  "Индонезия". 2018-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-30.
4. ↑  *Поспелов* Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь: Ок. 5000 единиц / Е. М. Поспелов; Отв. ред. P.A. Агеева. — 2-е изд. стереотип. — М.: Русские словари: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Издательство ACT», 2002. — 512 с. ISBN 5-17-001389-2

Xarici keçidlər
---------------

* Peakware.com Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
* Summitpost.org
**Caypur** — Hindistanın şimal qərbində şəhər. Racəstan ştatının inzibati mərkəzi.

Əhalisi
-------

Əhalisi 2,9 milyon nəfərdir (2007).

Coğrafiyası
-----------

Aravalli silsiləsinin ətəklərində, 431 m hündürlükdə yerləşir. İri nəqliyyat qovşağı və beynəlxalq aeroportdur.

Tarixi
------

Əsasını 1728-ci ildə, 12-ci əsrdə bu torpaqları işğal etmiş racput tirələrindən birinin nümayəndəsi – Amber maharacəsi II Cay Sinqh qoymuşdur. Moğol imperiyasının vassalı olmuş Caypur racəliyinin eyniadlı yeni paytaxtı kimi yaradılmışdır. 1947-ci ildə Hindistan müstəqilliyik qazandıqdan sonra Caypur Racəsthan ştatının inzibati mərkəzi oldu (1948).

Memarlığı
---------

Divarlarla əhatə olunmuş köhnə şəhərin memarlığında çəhrayı qumdaşıdan çox istifadə edildiyi üçün Caypur "çəhrayı şəhər" kimi məşhurdur. Onun düzgün planlaşdırılması qədim hind memarlığı ənənələrinin (düz bucaq altında kəsişən geniş küçələr dünyanın 4 cəhətinə istiqamətləndirilmişdir) davamıdır: Hava-Mahal sarayı ("Küləklər sarayı"; 18-ci əsrin 2-ci yarısı) orijinaldır: onun ornamentli fasadında 953 pəncərə var. Çandra-Mahal sarayı (18-ci əsr; hazırda Caypur maharacəsinin muzeyi), Cantar-Mantar rəsədxanası (1728–34), bağlar, fəvvarələr və s.-nin daxil olduğu şəhər sarayı kompleksinin (köhnə Caypur meydanının 1/7 hissəsi) qəribə üslubunda racput və moğol memarlığının elementləri birləşir.

Şəhər divarları xaricində 19–20-ci əsrə aid evləri olan Caypurun yeni hissəsi yerləşir. Şəhərdə Racəstan universiteti (1947); 50-yə yaxın kollec (o cümlədən kənd təsərrüfatı, tibb, mühəndislik və s.); Albert muzeyi (1876, 1886-cı ildə açılmışdır; -miniatür, xalça, silah və s.-dən ibarət kolleksiya) fəaliyyət göstərir. Caypur Hindistanda kriket mərkəzlərindən biridir. "Savay Mansinqx" stadionunda (təqr. 30 min tamaşaçı tutur) 1987 və 1996-cı illərdə kriket üzrə Dünya kuboku yarışları keçirilmişdir.

Sənayesi
--------

Mühüm sənaye-ticarət mərkəzidir. Kimya, elektrotexnika, sement, şüşə-saxsı, yüngül (o cümlədən pambıq parça), yeyinti sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir. Caypur Hindistanda qiymətli və yarım qiymətli daşların və əlvan daşların emalı üzrə ən iri mərkəzdir. Bədii sənətkarlıq (zərgərlik məmulatlarının rəngkarlıq miniatürlərinin, xalçaların hazırlanması; zərbetmə, fil sümüyü və daş üzərində oyma və s.); turizm inkişaf etmişdir. Caypurun yaxınlığında Amber şəhərinin iç qalasında, racəstxan knyazlarının sarayı (16-cı əsrin sonu – 17-ci əsr), Cayqarx istehkamı, çariça Sisodinin bağları, Qalta məbəd kompleksi (18-ci əsr, divar naxışları) var.

Qalereya
--------

* Birla Mandir, CaypurBirla Mandir, Caypur
* Amer qalasıAmer qalası
* Amer qalasıAmer qalası
* SanqanerSanqaner
* Amer qalasıAmer qalası
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Jaipur Pin Code. coğrafi xəritə.
2. 1 2 3 4 5  **Caypur**// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — V cild. Bakı, 2009. — Səh.: 203-204.

Xarici keçidlər
---------------

* Caypur şəhərinin rəsmi internet saytı
**Çaqqal** — Afrika və Avrasiya ərazisinə xas olan itlər fəsiləsinin orta ölçülü nümayəndəsidir. "Çaqqal" sözü tarixi olaraq canina subtribasına aid bir çox itləri adlandırmaq üçün istifadə edilmişdir, lakin müasir dövrdə bu söz ən çox üç növün adlandırılmasında istifadə edilir: yəhəraltı çaqqal (Lupulella mesomelas),Qara Afrikada olan zolaqlı çaqqal (Lupulella adusta) və cənub-mərkəzi Avropa ilə Asiyada yerləşən adi (qızıl) çaqqal (Canis aureus).

Çaqqallar monofiletik kladlar yaratmasa da, onlar fürsətçil hər şey yeyənlər, kiçik və orta ölçülü heyvanların yırtıcısı və peşəkar leş yeyənlərdir.

Çaqqallar arasında ən yayılmış sosial vahid monoqam cütlük sayılır. Onlar öz ərazilərini möhkəm qoruyur və ərazi sərhədlərini sidik və nəcis vasitəsi ilə nişanlayırlar. Böyük ərazilərdə cavan yetişkən çaqqallar öz ərazilərini qurana qədər öz valideynləri ilə qala bilərlər.

1770-ci ildə Salyanda olan Rusiya Elmlər Akademiyasında işləyən alman alimi Samuel Qotlib Gmelinin çəkdiyi çaqqal rəsmi

Xüsusiyyətləri
--------------

Uzunluğu 30-35 sm olan quyruqları ilə birlikdə bədən uzunluqları 85-95 sm-ə çatır. Bədən ağırlıqları 7-12 kilo arasında dəyişir.

Qidalanma
---------

Çaqqallar gündüz çox aktiv olmurlar. Gündüzləri, əsasən, böyük heyvanlardan qorunmaqla keçirirlər. Ovladıqları kiçik heyvanlarla, yaxud leşlərlə qidalanırlar.

Nəsil artırma
-------------

Çaqqallar ayrıcinsiyyətlidir. Erkək çaqqallar dişilərdən daha böyükdür. Gəbəlik 55-70 gün çəkir. Çaqqal bir dəfəyə 2-7 arası bala doğur.

Növləri
-------

* Canis adustus
* Canis aureus
* Canis mesomelas
* Canis simensis

İstinadlar
----------
**Böyük Toko** (saxa Улахан Токо) — Rusiya Federasiyası Saxa Respublikasının cənub-şərq hissəsindəki Aldan dağlarında, Amur vilayəti ilə sərhəd yaxınlığında yerləşən göl. Neryunqri rayonunda, Neryunqridən 450 km məsafədə, Xabarovsk diyarı ilə inzibati sərhəddən 90 km qərbdə yerləşir. Göl Alqama çayının hövzəsinə aiddir.

Sahildə daimi yaşayış yerləri yoxdur, ərazi baxımından Böyük Toko Təbiət Qoruğunun bir hissəsidir. Göldən qərb istiqamətində kiçik bir məsafədə Elqinski kömür yatağı yerləşir.
Böyük Toko 82,6 km² bir sahəsi olan Stanovo silsiləsindəki ən böyük göldür və buzlaq tərəfindən işlənmiş tektonik çökəklikdə yerləşir. Kiçik buzlaq mənşəli qolları olan yuvarlaqlaşdırılmış, şimala doğru uzanan bir su anbarı şəklindədir. Göl mütləq yüksəkliyi 950–1100 m və ümumi sahəsi 10 min km²-dən çox olan Tokinski yaylasında yerləşir. Tokinski hövzəsi adlanan yayla, cənubdan və cənub-şərqdən Tokinski Stanikov silsiləsi, şimaldan Aşağı Qonamski silsiləsi, qərbdən Ninganski silsiləsi və şərqdən Üçuro-İdyumski silsiləsi ilə həmsərhəddir.
Su kənarının hündürlüyü 903 m-ə bərabərdir. Dağ orta tayqa meşələrindən meşə-tundra zonasına keçid ərazidə yerləşir. Göl daimi qrunt buzlağı bölgəsindədir. Bu ərazidə bunlağın qalınlığı 30 m-ə çatır. Qış donu və donun əriməsinin dərinliyi 0.3 ilə 4 m arasında dəyişir. Bölgədə qış 7-7,5 ay davam edir, orta temperatur −30-−32 °C-dir. Maksimum yağıntı yayda düşür. Yayının orta temperaturu + 17- + 19 °C-dir. Gölün sahəsi seysmik cəhətdən aktivdir, ərazidəki güclü zəlzələlər müşahidə edilir. Bu isə buzlaq dövrlərində buzlaqların inkişafı və əriməsi ilə əlaqəli ola bilər. Dördüncü dövrdə gölün yaxınlığında vulkanik və ya böyük geotermal püskürmələr də baş verib. Göldə adi taymen, siqi, xanı balığı, durna balığına rastlanılır. Böyük dərinliyinə görə suyu yüksək dərəcədə şəffafdır. Göl ətrafı ərazilərdə sığın, maral, samur, qonur ayı kimi canlılara rastlanılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Озеро Большое Токо". www.saynytour.ru (rus). 2019-02-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-18.
2. ↑  *Барышников A.M.* "Экологическая обстановка г. Нерюнгри в 2003 г. Отчёт начальника Нерюнгринской Инспекции охраны природы". www.neru.sakha.ru (rus).[*ölü keçid*]
3. ↑  "Южная Якутия — краткий экскурс" (rus). Страна-Ю-Я — Нерюнгри. 2012-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-18.
**Böyük Zab çayı üzərində döyüş** (*ərəb.* معركة الزاب‎) — 25 yanvar 750-ci ildə, Üçüncü fitnə əsnasında indiki İraqda, Böyük Zab çayının sahilində Əməvilər və Abbasilər arasında döyüş. Abbasilərin qələbəsi Əməvi xilafətinə son qoymuş və Abbasilər xilafətinin başlanğıcı olmuşdur.

Effektlər
---------

II Mərvan döyüş meydanından qaçmış və Şam şəhərinə qayıtmışdır. Abbasilər ciddi müqavimətlə qarşılaşmadan şəhərə daxil oldular və II Mərvan Misirdəki Əbusir şəhərinə sığınmalı olmuşdur. Suriyadakı kiçik müqavimət göstərən qruplar bir neçə ay ərzində Abbasilər tərəfindən darmadağın edilmişdir. Böyük Zab çayı üzərindəki döyüşündən bir neçə ay sonra II Mərvan 1 və ya 5 avqust 750-ci ildə öldürülmüşdür. Əməvilər sülaləsini Abbasilər sülaləsi əvəz etmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  первая дата, основанная на египетской исторической хронике, представляется более надёжной

Xarici keçidlər
---------------

* "Сражение Марван и Абдаллах". vafrike.ru. 2013-05-31. 2013-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-11.
* "Сражение на Забе и бегство Марвана". vafrike.ru. 2013-05-31. 2013-06-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-11.