recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Çaldıran.

**Çaldıran** — Van ilinin bir mahalıdır. Çaldıran Van ilinin (əslində Türkiyə Cümhuriyyətinin) ən soyuq mahalı olub qışı 6 ay qar altında keçirməkdədir.Türkiyədə bu günə qədər ölçülən ən aşağı istilik 9 Yanvar 1990 tarixində -46,4 dərəcə (Qaynaq Meteorologiya Saytı) ilə Çaldıran mahalındadır. İyul və Avqust ayları xaricində istilik, gecələri sıfırın altındadır. Mahalın dənizdən yüksəkliyi 2050 metrdir. (kayseri-Erciyes dağındakı xizək mərkəzinin rakımı 2200 metrdir). Çaldıran döyüşünün buradakı düzənlikdə edildiyini bilinsə də tarixçilər arasında görüş ayrılığı vardır. Necə ki mahalın şərqində olan İran sərhədləri içərisindəki məskunlaşma yerinin adı 2005-ci ildə Çaldıran düzü deyə dəyişdirilmişdir. Bu mahalda da bir az kiçik olmaqla birlikdə düzənlik mövcuddur. İranlılar, Çaldıran döyüşünün öz sərhədləri içərisindəki bu düzənlikdə edildiyini iddia etməkdədirlər.Ölkəmizdəki geniş Çaldıran düzənliyi İrandakı kiçik düzənlik ilə keçidlərlə əlaqəlidir. İki düzənlik arasında keçilə bilər, yüksək olmayan bir dağ bloku vardır. Ərazi quruluşu araşdırıldığında Çaldıran döyüşünün Türkiyədəki düzənlikdə edildiyi, bəlkə döyüşün qəti nəticəsinin isə İran tərəfindəki düzənlikdə alındığı qiymətləndirilə bilər.

İstinadlar
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Türkiyə ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Nara qalası** — Çanaqqalaya 6 km uzaqlıqda olan Osmanlı qalası. Tikintisinə III Səlimin dövründə başlanmış, II Mahmudun dövründə başa çatdırılmışdır. Divarlarında antik Abidos Şəhərinin qalıqlarından istifadə edildiyi bildirilir.

Qala, Boğazın müdafiəsi və İstanbula gedən gəmilərin son idarələrinin edilməsi məqsədiylə inşa edilmişdir. Qalanın inşasına III Səlim zamanında 1805-ci ildə başlanmış, II Mahmud zamanında 1807-ci ildə tamamlanmışdır. Qalanın ətrafında olan qala bürcləri və qala qapısı isə 1817-1818-ci illərdə başa çatdırılmışdır. Qala silah-sursat anbarı, xarici divar və müşahidə etmə qülləsi bölmələrindən ibarətdir. İç Qala 9 mt yarıçapında, 840 kvadrat metr, 6 bucaqlı dairəvi bir binadır. Divar qalınlığı 2 mt, hündürlüyü 9 m-dir. Qalada olan 10 pəncərə, bağlı mazgal olaraq və müşahidə etmə məqsədləri üçün istifadə edilmişdir. Qala divarlarının qalın və ventilyasiya sisteminin orijinal olması, həm də sığınacaq olaraq da istifadə edildiyini göstərir.

Mənbə
-----

 Arxivləşdirilib 2014-02-26 at the Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Abidə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Rostov Dənizçilik Uçilişinin əsas korpusu** - Rostov-na-Donu şəhərinin ərazisində, Sedov küçəsi, ev 8/2 ünvanında yerləşən bina. Bina 1914-cü ildə inşa edilmişdir. Hazırda binada Q. Y. Sedov adına su nəqliyyatı institutu yerləşir. Rostov Dənizçilik Uçilişinin əsas korpus binası regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir.

Tarixi
------

Rostov-na-Donu şəhərində ilk dənizçilik sinifləri 1876-cı ildə açılmışdır. 1896-cı ildə isə Rostov Dənizçilik Uçilişinin sinif binası inşa edilmişdir. XX əsrin əvvələrində artıq bina tamamən dolduğundan yeni tədris korpusunun inşasına ehtiyac yaranmışdır. Rostov Dənizçilik Uçilişinin əsas korpusu binası 1914-cü ildə Rostov Dənizçilik Uçilişinin sinif binası yaxınlığında inşa edilmişdir.

1974-cü ildə binanın fasadında memorial lövhə vurulmuşdur. Bu lövhədə yazılır: «*Bu binada Mixail Prokofeviç Belousov və Nikolay Aleksadroviç Lunin dənizçilik sahəsində təhsil almışdır. Onlar vətən qarşısında xidmətlərinə, igidlik və qəhramanlarına görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Rostov vilayəti rəhbərliyinin 9 oktyabr 1998-cil № 411 əmri ilə Rostov Dənizçilik Uçilişinin əsas korpus binası qurumaya alınmışdır.*

Arxitektura
-----------

Bina modern stilində inşa edilmişdir. Bina düzbucaqlı formaya malikdir. Onun fasadı Sedov küçəsinə açılır. Bina iki mərtəbədən ibarət olaraq az meyilli dam örtüyünə sahibdir.

* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  "Здание Ростовского морского колледжа". voopiik-don.ru. 2014-09-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-08.
2. ↑  "Rostov-na-Donu". Rostov vilayətinin rəsmi saytı. 2013-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-09-28.
Çalxanqala kurqanları
**Çalxanqala kurqanları** — Naxçıvan şəhərindən 40 km şimal-qərbdə, Çalxanqala yaşayış yeri istiqamətində, Kəngərli rayonunun Çalxanqala kəndi yaxınlığında yerləşən, e.ə II minilliyə — Son Tunc dövrünə aid edilən kurqanlar.

Haqqında
--------

Kurqanlar konusvari formada olub, diametri 8-10 m, hündürlüyü 1,2 m-dir. Çalxanqala kurqanları altında dördkünc formalı torpaq qəbirlər yerləşir. Kurqanlardan gil məmulatı — çəhrayı astarlı qara qablar, o cümlədən boyalı qablar, boz rəngli qablar və sair, tunc xəncərlər, nizə ucları, skelet qalıqları, bəzək əşyaları — sancaq, düymə, muncuqlar və sair əşyalar tapılmışdır.

Kurqanlardan aşkarlanmış boyalı qablar Qızılvəng, Zurnabad, Nəhəcir, I və II Kültəpələrdən tapılmış qablarla tam oxşardır. Müxtəlif formalı boyalı gil qabların üzəri tünd qırmız rənglə örtülmüş, qara rəngli həndəsi naxışlarla bəzdilmişdir. Bu cür qabların Kür-Araz mədəniyyətinin təsiri ilə meydana çıxdığı ehtimal edilir.

Tunc xəncər yastı tiyəli və qısa dəstəklidir. Nizə ucları isə iki növlüdür. Boruşəkilli dəstəyi olan nizə ucu Orta Tunc dövrü üçün, romb formalı yastı nizə ucu isə Kür-Araz mədəniyyəti üçün səciyyəvi olub, Qobustan kurqanlarından tapılmış nizə ucları ilə oxşardır.

Çalxanqala kurqanlarında Yaxın Şərq ölkələrindən gətirilmiş göy şirli muncuqlar da aşkar olunmuşdur. Çalxanqala kurqanlarının tapıntıları Azərbaycanın, o cümlədən Naxçıvanın Tunc dövrü materiallarını və Yaxın Şərq ölkələri ilə qədim iqtisadi və mədəni əlaqələrini öyrənməyə imkan vermişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  V.H.Əliyev. Azərbaycanda Tunc dövrünün boyalı qablar mədəniyyəti. Bakı: 1977.
2. 1 2  Алиев В.Г. Новые материалы о культуре росписной керамики в Азербайджане. «Советская археология», 1967, №1.

Ədəbiyyat
---------

* *V.H.Əliyev.* Azərbaycan Tunc dövrünün boyalı qablar mədəniyyəti. Bakı. 1977.
* *Алиев В.Г.* Новые материалы о культуре росписной керамики в Азербайджане, "Советская археология". 1967, № 1.

Xarici keçidlər
---------------

* Arxeloji qazıntılar

Həmçinin bax
------------

* Çalxanqala qalası
* Çalxanqala kəndi
**Qrimsey** (isl. Grímsey) — Qrenland dənizində, İslandiyanın Nordürland-Eystra bölgəsinə aid olan ada. Adanın sahəsi 5,3 km²-dir. 2020-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə əhalinin sayı 61 nəfərdir. Əhalinin sıxlığı 11,51 nəf/km²-dir. Qrimsey İslandiyanın ən şimal məskunlaşma olan ərazisidir. Sandvik kəndi adada yeganə yaşayış məntəqəsidir.

Coğrafiyası
-----------

Qrimsey adası İslandiya sahillərindən 40 kilometr şimalda, Şimal Qütb dairəsi xəttində yerləşir. İslandiyada Qütb gündüzlərinin olduğu yeganə yerdir. Qrimsey adasının ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 105 metr yüksəkliyə çatır.

Heyvanlar
---------

Adada köpək və pişik saxlamaq qadağandır. Səbəb isə burada şimal dəniz quşlarının böyük koloniyasının olmasıdır: adi təmizçi, qaqaralar və müxtəlif növ qağayılar.

İqtisadiyyat və nəqliyyat
-------------------------

İqtisadiyyat kommersiya balıqçılığına əsaslanır. Kənd təsərrüfatı və dəniz quşu yumurtalarının toplanması da vardır. Turizm inkişaf edir. Adanın şimal hissəsində, Şimal Qütb dairəsindən kənarda, Aküreyriyə uçuşlar olan kiçik bir hava limanı var. Dalvikdən Qrimseyə həftədə üç dəfə, adətən istənilən havada və bütün il boyu bərə vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "citypopulation.de". 2021-01-19 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  Burada qütb gecələri yoxdur, çünki onun zonasının sərhədi şimala doğru uzanır (bu barədə məqaləyə baxın).
3. ↑  "Um Grímsey". Grímseyjarhreppur. 2010-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-10-28. (isl.)
**Co Mantenya** (*ing.* Joe Mantegna; 13 noyabr 1947[…], Çikaqo, İllinoys) — italyan əsilli ABŞ aktyoru, ssenarist, prodüser və rejissor. O, daha çox "Xaç atası 3", "Körpə gəzintidə", "Parislə vida" filmlərindəki rolları, "Criminal Minds" serialında David Rossi rolu və "Simpsonlar" serialında Fat Tonini səsləndirməsi ilə tanınır.

Həyatı
------

Co Mantenya Çikaqoda anadan olub. Öz təbirincə desək, o, hələ orta məktəbdə oxuyarkən, West Side Story musiqili filmində rol almaq üçün imtahan verərkən kim olacağını bilmiş, amma o zaman bunu başa düşməmişdir. Onun aktyorluq debütü heç də az məşhur olmayan bir serialda ("Saç") baş verdi.

Mantenya 1975-ci ildə kino və televiziyada fəaliyyətə başlamış, 150-dən çox film və televiziya serialında çəkilmişdir.
1975-ci ildən Arlin Vrhel ilə evlidir. Cütlüyün 2 qızı Mia və Cina (Cia) var. Mia 1987-ci ildə anadan olub. 13 yaşında filmlərdə və televiziyalarda rol almağa başlayan Cina öz adını qısaldaraq Cia qoyub.

1. 1 2  Joe Mantegna // Internet Broadway Database (ing.). 2000.
2. 1 2  Joe Mantegna // filmportal.de. 2005.
**Fars yasəməni** (*lat.* Syringa × persica) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin zeytunkimilər fəsiləsinin yasəmən cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Əfqan yasəməninin kəsilmiş yarpaq yasəmənlə çarpazlaşması yolu ilə alınmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

İran yasəməni 2 m-dək hündürlüyündə, çox şaxələnmiş budaqları olan koldur. Cavan budaqları çox zəif tükcüklüdür. Daha iri budaqları boz və ya qonur rəngli, pulcuqlu, sallaq, nazikdir. Yarpaqları kağızvari və ya dərili, hamar, bütöv, uzunluğu 2-4 sm-dir. Xırda yarpaqları bölünmüş deyil, neştərvari, enli-neştərvari və ya ensiz-oval formalı, eni 1 sm-dək, bünövrəyə tərəf daralmış, ucu bizdir. Çiçək qrupları çoxçıçəkli, yuxarı yan tumurcuqlardan inkişaf edir, uzunluğu 5-10 sm və eni 5-7,5 sm, yumurtavari formalı, şaxələnmiş, nazik oxludur. Yan çiçək qrupları budaqlardan qısadır. Çiçəkləri ağ-bənövşəyi və ya ağ rəngli, qoxuludur. Çiçək tacının borucuğu silindrik və ya zəif qıfvari formalıdır, uzunluğu təxminən 1 sm-dir. Meyvəsi künclərində çox ensiz qanadlı, diametri 0,3 sm, tünd narıncı, yuxarı hissəsi küt və ya bəzən iti, dörd hissəli qutucuqdur. Çiçəkləməsi mayda başlayır və iyunadək davam edir. Toxumu iyul-avqustda yetişir.

Ekologiyası
-----------

Quraqlığa, soyuğa davamlıdır. Rütubətli, humuslu, gilli torpaqlara üstünlük verir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni səraitdə bir çox rayonlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Tək, qrup, mürəkkəb əkinlərdə, canlı hasarların salınmasında istifadə edilir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4420763
* Wikispecies: Syringa × persica
* EoL: 579183
* EPPO: SYRPS
* GBIF: 5415036
* GRIN: 36104
* iNaturalist: 171145
* IPNI: 611146-1
* IRMNG: 10589012
* ITIS: 32995
* MoBotPF: 282949
* NCBI: 2563121
* Plant List: kew-356316
* PLANTS: SYPE
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:611146-1
* Tropicos: 100263677
* WCSP: 356316

 |
**Əhmədiyyə Ulbaşov** (qaraç.-balk. Улбашланы Мусаны жашы Ахмадия; 10 mart 1905, Yuxarı Balkariya[d], Kabardino-Balkariya Muxtar Vilayəti[d] – 1965, Nalçik) – balkar şair və nəsr ustası, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü.

Həyatı
------

Əhmədiyyə Ulbaşov 1905-ci ilin mart ayında Yuxarı Balkariyanın Şaurdat aulunda Çegemdən olan imam Musa Ulbaşovun ailəsində anadan olub. Kənd məscidinin nəzdində fəaliyyət göstərən mədrəsədə təhsil alıb. 1926-1930-cu illərdə Moskvada yerləşən İ.Stalin adına Şərq Zəhmətkeşlərinin Kommunist Universitetində təhsil alıb. Təhsilini bitirdikdən sonra Nalçikdə yerləşən Lenin təlim şəhərciyində müəllim kimi fəaliyyət göstərib. 1935-ci ildə haqqında yazılan donosa görə Stalin repressiyalarını tənqid edən silsilə şeirlərinə görə repressiyaya məruz qalaraq 20 il müddətində Kolımaya sürgün edilib. 1955-ci ildə öz cəza müddəti bitdikdən sonra 1944-cü ildə Orta Asiyaya sürgün edilmiş ailəsinin yanına qayıdır. Öz doğma vətəninə isə 1958-ci ildə qayıdıb. 1966-cı ildə Ulbaşovun işinə SSRİ Ali məhkəməsinin hərbi komissiyası tərəfindən baxılmış və o bəraət qazanmışdır. Bundan başqa onun Yazıçılar İttifaqına üzvlüyü də bərpa edilmişdir. (#empty\_citation)

Yaradacılığı
------------

İlk şeirləri 1931-ci ildə "Yanqı yaşau yolunda" (Yeni həyat yolunda) toplusunda nəşr edilmişdir. 1934-cü ildə "Şkolçulaqa" (Məktəblilərə) adlı hekayələr toplusu işıq üzü görüb.Sürgündən qayıtdıqdan sonra Ulbaşovun şeirləri heç bir yerdə nəşr edilməyib. Kolımada sürgündə olduğu dövrdə "Aliy" (1939–1956) adlı poemasını qələmə alır. Bu əsərdə o baş qəhrəmana prototip kimi sürgün həyatının bütün əziyyətlərini təcrübədən keçirmiş özünü seçir. Onun "Çerek" adlı şeirlər toplusu 1967-ci ildə ölümündən sonra işıq üzü görüb.

Ailəsi
------

Ulbaşov Musa əfəndi Sarbəy oğlu (1869–?) – atası

Şərifə Katmurzaevna (1915–?) – həyat yoldaşı

Maya (1934–?) – qızı

Svetlana (1936–?) – qızı

İstinadlar
----------

1. ↑  *Georgi Lomidze, Leonid Timofeyev.* История советской многонациональной литературы: В 6-ти т / Çoxmillətli Sovet ədəbiyyatının tarixi: 6 cilddə. Наука. 568.
2. ↑  *A.Tembotova, A.Şumaxova.* Писатели Кабардино-Балкарии: библиографический указатель/ Kabardino Balkariyanın yazıçıları:biblioqrafik göstərici. Кабардино-Балкарское книж. изд-во. 1965. 142.
3. ↑  Zaman qəzeti (PDF). Nalçik. 16 mart 2010.
4. ↑  Очерки истории балкарской литературы / Balkar ədəbiyyatının tarixi oçerkləri. Elbrus nəşriyyatı. 1981. 410.
**Tükcüklü itburnu** (*lat.* Rosa tomentosa) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Avropada, Qafqazda, Kiçik Asiyada yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2 m olan iynəli koldur. Budaqları uzun, düz və ya bir az qövsvari əyilmiş, çiçək saplaqları göy çöküntülü, tikansızdır. Yalançı zoğların uzunluğu 1,2 sm-dək və eni 0,6 sm, hər tərəfdən tükcüklü, kənarları vəziciklidir. Yarpaqları cüt olmayan lələkvari, tünd yaşıl, çox tükcüklü, uzunluğu 7-9 sm-dir. Xırda yarpalqarı 5-7 ədəd, uzunluğu 2-4 sm, uzunsov-ovaldan ellipsvari və yumurtavariyədək, ucu biz bəzən küt, kənarları cüt vəzicikli-dişlidir. Saplaqları tükcüklü, vəziciklidir. İynələri təxminən eyni, çox vaxt düz, bünövrəsində enlidir. İyun-iyulda çiçəkləyir. Çiçəklərin diametri 4 sm-dək, rəngi açıq çəhrayıdan ağadək dəyişilir, qalxanlarda 2-5 ədəd yığılmış, bəzən tək, sadə, ətirlidir. Çiçək saplaqları qısa vəziçiklidir. Ləçəkləri əks-yumurtavaridir. Kasa yarpaqlarının uzunluğu 2,5 sm-dək, lələkvari tüklü, sıx vəzicikli, çiçəklədikdən sonra aşağıya əyilmişdir, tam yetişmiş meyvələri tökülür. Meyvələri yumru, diametri 1-2 sm, qırmızı rənglidir.

Ekologiyası
-----------

-230C-dək şaxtaya davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

1820-ci ildən becərilir. Böyük Qafqaz, Kür-Araz ovalığında, Talış və Naxçıvan MR –da təbii halda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür. Müxtəlif şirələrin hazırlanmasında istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q1415682
* Wikispecies: Rosa tomentosa
* BioLib: 39765
* EoL: 632761
* EPPO: ROSTO
* EUNIS: 179878
* FNA: 250100427
* GBIF: 3004299
* GRIN: 32185
* iNaturalist: 167995
* IPNI: 734524-1
* ITIS: 24845
* NBN: NHMSYS0000462487
* NCBI: 267260
* NZOR: 7c8bdc42-8d20-4b9e-9e32-223a5ff9cf49
* NZPCN: 4810
* PfaF: Rosa tomentosa
* PFI: 1966
* Plant List: rjp-40
* PLANTS: ROTO
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:734524-1
* Tropicos: 27800167
* uBio: 453018
* VASCAN: 8914
* WFO: wfo-0001006360

 |
**Farslaşdırma** (*fars.* پارسی‌سازی‎) — qeyri-fars cəmiyyətinin "farslaşmış" halına gəldiyi mədəni dəyişikliyin sosioloji prosesi. Bu zaman həmin cəmiyyət fars dilini və ədəbiyyatını, İran mədəniyyətini, incəsənətini, musiqisini və kimliyini, eləcə də digər sosial-mədəni amilləri birbaşa mənimsəyir və ya ondan güclü şəkildə təsirlənir. Bu, tez-tez dil dəyişikliyini özündə ehtiba edən mədəni assimilyasiyanın spesifik formasıdır. Bu termin təkcə mədəniyyətlərə deyil, həm də fərdlərə şamil edilir, çünki onlar fars mədəniyyətinə alışıb "farslaşmış" olurlar.

Tarixən bu termin ümumiyyətlə erkən və orta islam dövrlərində İran mədəniyyəti sferasında yaşayan qeyri-İrandilli xalqların, xüsusən ərəblər və müxtəlif Qafqaz (məsələn, gürcü, erməni və dağıstanlı), həmçinin türk xalqları, o cümlədən səlcuqilər, Osmanlılar və Qəznəvilərdə mədəniyyətlərində baş verən dəyişikliklərə istinad etmək üçün tətbiq edilmişdir. Bu termin, həmçinin İran yaylası ətrafındakı vilayətlərə, məsələn, Anadolu və Hindistan yarımqitəsində yaşayan qeyri-fars xalqlara linqvistik xüsusiyyətlər də daxil olmaqla, fars mədəniyyətinin aspektlərinin ötürülməsinə istinad etmək üçün də tətbiq edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Türk-İran ənənəsi

İstinadlar
----------

1. ↑  Bhatia, Tej K. *The handbook of bilingualism*, (2004), p.788-9
2. ↑  Ravandi, M. *The Seljuq court at Konya and the Persianisation of Anatolian Cities*, in Mesogeios (Mediterranean Studies), vol. 25-6 (2005), pp157-69
Argentinada mühacir oteli
**İmmiqrasiya** (*lat.* immigro - "yerləşirəm" ) — bir ölkənin vətəndaşının həmişəlik və ya bir müddətə digər ölkəyə iş axtarmaq məqsədi ilə, siyasi və dini səbəblərə görə köçməsi. Əksər dövlətlər mühacirlərlə bağlı qanun qəbul edir və xüsusi .

Mühacirətin kateqoriyaları
--------------------------

Səbəb :

* iqtisadi
* siyasi

Yerləşdiyi ölkənin qanunlarına görə :

* leqal
* qeyri - leqal

Qeyri - leqal mühacirət digər ölkə vətəndaşının ölkəyə daxil olma və yerləşmənin qanuna zidd olması ilə müəyyən olunur .

Müasir dövrdə mühacirət
-----------------------

XX əsrin axırı — XXI əsrin əvvəli mühacirət daha da güclənib. Bunun səbəbləri aşağıdakılar hesab edilir :

* SSRİ və Yuqoslaviyanın dağılması ilə bağlı mühacirət ;
* Latın Amerikası, Afrika və Cənubi Asiya ölkələrindən inkişaf etmiş Qərbi Avropa və Şimali Amerika ölkələrinə mühacirət ;
* lokal müharibələrlə bağlı yaranan mühacirət .

Bütün mühacirətlərin kökündə bir qayda olaraq iqtisadi səbəblər durur .

Əsas mühacirət ölkələri :

* Şərqi Avropa ölkələri
* Şimalı Afrika ölkələri
* Orta Asiya ölkələri
* Cənub - Şərqi Аsiya ölkələri
* Çin
* Cənubi Asiya ölkələri
* Latın Amerikası ölkələri
**Aslan Xası oğlu Xəlilov** (d.14 fevral, 1962, Şamaxı rayonu, Azərbaycan SSR) - azərbaycanlı alim, tarixçi, tarix elmləri doktoru.

Həyatı
------

Aslan Xəlilov 14 fevral 1962-ci ildə Şamaxı rayonunda anadan olub. 1982-1985-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinə qəbul olunmuş, 1985-1988-ci illərdə M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir. Təhsil aldığı müddətdə "Lenin təqaüdçüsü" olmuşdur. 1989-cu ildən 2003-cü ilədək Bakı Slavyan Universitetinin tarix kafedrasında müəllim, baş müəllim və dosent vəzifələrində çalışmışdır. 

1996-cı ildə Azərbaycan tarixçiliyində ilk dəfə olaraq 31 mart soyqırımı mövzusunda "1917-1920-ci illərdə Zaqafqaziyanın müsəlman əhalisinə qarşı soyqırımı tarixi mənbələrdə" adlı dissertasiya müdafiə edərək tarix üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır. 

Bir monoqrafiyanın və 60-dan çox elmi-publisistik məqalənin müəllifidir. 

2003-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə 2 il müddətinə, 2007-ci ildə daha 6 il müddətinə Milli Televiziya və Radio Şurasının üzvü təyin edilmişdir.

Ailəsi
------

Evlidir. İki övladı var.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycan Respublikasının Milli Televiziya və Radio Şurası üzvlərinin təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). president.az. 10 fevral 2017. 2017-12-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-02-11.

Xarici keçidlər
---------------

* Şura üzvləri
Farsal döyüşü
**Farsal döyüşü** (*Pharsalos, Pharsala*) — Yunanıstanın Larisa nomunun (Fessaliya) Farsal şəhəri yaxınlığında Yuli Sezarın vətəndaş müharibəsi gedişində E.ə. 48-ci il 6 iyunda Qay Yuli Sezarın 30 min piyada və 1–2 min süvaridən ibarət qoşunu ilə Qney Pompeyin başçılığı altında Roma senatının 30 min piyada və 3–4 min süvaridən ibarət qoşunları arasında baş verən həlledici döyüş.

Döyüş
-----

Tərəflərin döyüş qaydaları hərəsində 10 şerenqa olan üç xəttdən ibarət idi. Sezarın ordusunun sol cinahı ilə Pompey ordusunun sağ cinahı dik enişli sahili olan Enipay bulağına dirənmişdilər. Buna görə də rəqiblərin süvariləri bulaqdan əks tərəfdə cəmlənmişdilər. Pompeyin süvarilərinin zərbə imkanlarını nəzərə alaraq, Sezar üçüncü sıradan seçmə 6 koqorta çıxararaq onları, xüsusi ehtiyat kimi öz sağ cinahının arxasında yerləşdirdi, üçüncü xəttin qalan koqortaları ümumi rezervi təşkil edirdilər. Döyüşün əvvəlində Pompeyin süvariləri Sezarın süvarilərini sıxışdıra bildi, lakin onun xüsusi rezervi, sonra isə süvarilər tərəfindən əkshucuma məruz qaldı və qaçmağa başladı. Pompeyin süvarilərini təqib edən Sezarın piyada və süvariləri Pompeyin əsas qüvvələrinin arxasına çıxdı. Bu anda Sezar döyüşə əsas rezervi daxil etdi. Bu döyüşün taleyini həll etdi. Eyni vaxtda cəbhədən və cinahdan zərbəyə dözməyən Pompeyin qoşunu qaydası pozulmiş halda geri çəkilməyə başladı, sonra qaçmağa üz tutdu. 24 min adam əsir alındı. Farsal döyüşündə, əvvəllər ancaq düşmənin zərbələrini dəf etmək üçün istifadə olunan rezerv onun darmadağın edilməsinin əsas vasitəsi oldu. Sezarın qələbəsi Romada respublika quruluşunun dağılmasını tezləşdirdi və hərbi diktaturanın qurulmasına yol açdı.

Mənbə
-----

* Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР T.8 səh. 249–250
**Tükcüklü tıs-tıs** (*lat.* Acantholimon puberulum) — plumbaqokimilər fəsiləsinin tıs-tıs cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqaz, Cənub Qərbi Asiya, Türkiyədə təbii yayılmışdır. Türkiyə ərazisində təsvir olunmuşdur.

Botaniki təsviri
----------------

Yaşıl yarpaqları qısa budaqlıdır. Yarpaqları demək olar ki, oturaq, məxməri tükcüklüdür. Aşağı yarpaqları yastı, qalanları isə az və ya çox dərəcədə nazik və çılpaq olub, bizvaridir. Oxları tükcüklü olub, qısa, nadir hallarda uzunluğu yarpaqların uzunluğuna bərabərdir. Sünbülü qısa olub, 3-5 sünbülcükdən ibarətdir. Çiçəkaltlıqları bütünlüklə və ya əsasən otvaridir. Yuxarı hissədə onlar tədricən uzanır. Kasacığın borucuğu azca tükcüklü olub, büküyü demək olar ki, ağdır və tünd qırmızı damarcıqlıdır.

Ekologiyası
-----------

Kserofit bitkidir, daşlı-qayalı və quru yamaclarda bitir. Torpağa tələbkar olmayan, işıqsevən, quraqlığa, istiyə dözümlü, həmçinin şaxtayadavamlı bitkilərdir. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR-nın Şərur rayonu Yengicə kəndi ətrafında və Sədərək rayonu ərazisində geniş yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Yastıqvari formasına, parlaq, çəhrayı rəngdə olmasına görə dekorativ bitkilər kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17234434
* Wikispecies: Acantholimon puberulum
* GBIF: 7297992
* iNaturalist: 831067
* IPNI: 686100-1
* NCBI: 1935271
* Plant List: kew-2614868
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:686100-1
* Tropicos: 25400272
* WFO: wfo-0000513458

 |
**ARKTİK ZONA** (yun. arktos - şimal) — böyük landşaft bölgələrindən biri, Şimal buzlu okean ilə Tayqa meşələri arasındakı zolaq. 1) Yayda buzları tam əriməmiş, hərəkətdə olan şimal qütbünün ətrafı akvatoriya (83 - 80° ş.e.d.); 2) Dünya okeanının 500 – 1000 m dərinliyə qədər yerləşən temperatur zonası (boreal zonadan yuxarıda yerləşir). Burada bütün ilboyu temperatur 0° S - yə yaxındır. Onun mövsüm ərzində tərəddüdü 2 - 3° S – dən artıq olmur. Fotosintez edən bitkilərə rast gəlinmir, ancaq heterotrof bitkilər yaşayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev. "Ekologiya" dərs vəsaiti. Bakı, "Bakı Dövlət Universiteti" nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 384.

Ədəbiyyat
---------

* R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev. "Ekologiya" dərs vəsaiti. Bakı, "Bakı Dövlət Universiteti" nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 384.
* Q.Ş.Məmmədov, M.Y.Xəlilov. Ekoloqların məlumat kitabı. Bakı, "Elm", 2003, s. 5 – 37.
* Q.Ş.Məmmədov, M.Y.Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı, "Elm", 2008, s. 13 – 26.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Armavir.

**Armavir** — Rusiya Federasiyasının cənubunda, Krasnodar diyarında şəhər. Şəhər Krasnodar diyarının cənubunda, Krasnodar şəhərindən 202 km məsafədə yerləşir. Moskvadan isə 1400 km-lik məsafə ayırır. Şəhər ətraf kəndlərlə birgə Armavir şəhər dairəsinə daxildir. Önəmli dəmiryol qovşağı hesab olunur. Şəhərdə Armavir-Rostov və Armavir-Tuapse Şimali Qafqaz dəmiryol stansiyasiyaları fəaliyyət göstərir.

Ümumi məlumat
-------------

1839-cu ildə çərkəz erməniləri (çerkesoqaev) Urup çayının mənsəbinə yaxın ərazidə yerləşdirildi. Bu tarix rəsmən Armavir şəhərinin əsasının qoyulması ili hesab olunur. Aul üç tərəfdən eni 2,5 metr olan dərin yarğanla əhatələnmişdir. Digər tərəfdən ərzini Kuban çayı əhatə edir. Şəhərin sərhədləri dəfələrlə genişləndirilmişdir. Buna səbəb müxtəlif zamanlarda əraziyə yeni ailələrin köçürülməsi idi. İlk vaxtlar ərazidə 120 ailə yaşayırdı. 1840-cı ildə onların sayı 400 çatdı.

Adıgeylər və çərkəzlər arasında şəhərin adı *Ермэлхьаблdır* — «erməni kəndi».

Hal-hazırda Armavir əhalinsinin 86%-ni ruslar təşkil edir. Ermənilər 8%-dir. Ukraynalılar, belaruslar, çərkəzlər, tatarlar və gürcülər azlıq təşkil edir.

Armavir aqlomerasiyanın mərkəzi hesab olunur. Aqlomerasiyaya şəhərlə yanaşı yeddi munisipal rayon daxildir: Novokubansk, Uspenski, Otradnenski, Qulkeviç, Labinsk, Kurqanski, Mostovcki. Aqlomerasiyanın ümumi əhalisi 0,76 milyon nəfərdir. Orta sıxlıq aşağıdır: 54 nəfər. Bu Krasnodar diyarının orta sığxlığından xeyli aşağıdır (75 nəfər).

Armavir — Krasnodar diyarının ən şərqində yerləşən şəhərdir. Şəhər Kuban çayının sol sahilində yerləşir. Böyük Qafqazın şimal dağ ətəyi ərazilərinə çıxışı var. Urup çayı məhs Armavir yaxınlığında Kuban çayına tökülür.

Şəhər ərazisi mülayim kontinental iqlim zonasına daxildir. Ərazidə üstünlük təşkil edən küləklər: cənub-şərq və şərq küləkləridir. Küləyin orta illik sürəti 4,9 m/saniyədir. Orta illik yağıntıların miqdarı: 600—650 mm-dir. Orta illik temperatur: +11 °C-dir. Ən soyuq ay yanvardı və orta temperaturu −1 °C. Ən isti ayın temperaturu +23 °C-dir (iyul).

İstinadlar
----------

1. ↑  "БД показателей муниципальных образований РосСтат". 2021-09-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-04.
2. ↑  *Берсиров Б.М.* "Русско-адыгейский словарь". Министерство образования и науки Республики Адыгея. 2017-07-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-07-05.
3. ↑  "Итоги: Краснодарстат". 2013-04-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-13.
**Şöhrət Salihoviç Abbasov** (özb. Shuhrat Abbosov; 16 yanvar 1931, Kokand – 25 aprel 2018, Daşkənd) — Özbəkistan kinorejissoru, ssenaristi, pedaqoqu. SSRİ xalq artisti (1981).

Həyatı
------

Şöhrət Salihoviç Abbasov 16 yanvar 1931-ci ildə Özbəkistanın Kokand şəhərində anadan olub.1949-cu ildə Daşkənd tibb texnikumunu bitirib.1954-cü ildə A. N. Ostrovski adına dövlət teatr sənəti institutunu tamamlayıb. 1958-ci ildə "Mosfilm"də ali rejissor kursunu keçib. 1954–1956-cı illərdə Yangiyolda M. Uyğur adına Daşkənd vilayəti musiqili-dram teatrının baş rejissoru vəzifəsində çalışmışdı.

1958-ci ildən 1991-ci ilədək — "Özbəkfilm" kinostudiyasında rejissor, 1982–1986-cı illərdə isə direktor kimi işləmişdi.

Filmoqrafiya
------------

* Sən yetim deyilsən
* Əbu Reyhan Biruni

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* *Şöhrət Abbasov* — IMDb səhifəsi

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | AlloCiné · IMDb · Kinopoisk |
| Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0000 5153 9680 · LCCN: no2008012642 · VIAF: 46561353 · WorldCat VIAF: 46561353 |
**Arktika ordusu** — Kanadanın Şimal qütbündə xidmət edən xüsusi ordusu

Uzun zamandan bəri Şimal qütbü uğrunda Rusiya ilə gərginlik yaşayan Kanada bu istiqamətdə yeni addım atıb. Kanada şimal qütbündə xidmət edəcək xüsusi ordu - "Arktika ordusu" yaradıb.

Kanadanın müdafiə naziri Piter Mak Kay ölkənin şimalındakı sonuncu əyalət olan Şimal-Qərb ərazilərinin paytaxtı Yellounayf şəhərində keçirilən mərasimdə "Arktika ordusu"nun yaradıldığını rəsmi şəkildə açıqlayıb. Nazir hazırda 60 əsgərdən ibarət olan bu ordunun sayının, habelə texnika və digər avadanlıqların artırılacağını, prosesin 2019-cu ilədək davam edəcəyini bəyan edib.

Qeyd edək ki, yeni yaradılan ordu Kanada ordusunun tərkib hissəsi olaraq, şimalda xidmət edəcək. Hazırda isə "Arktika ordusu"nun sayını artırmaq üçün elanla əsgər axtarılır.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Hərb ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Kanada ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Böyük Qafqazın qayalıq subnival kompleksləri** — Bu tip komplekslər tədqiq olunan ərazinin əsasən 3100–3200 m-dən yüksək olan suayrıcı qurşaq zonasında, konkret olaraq Baş Qafqaz silsiləsinin Babadağ-Salavat hissəsini əhatə edir. Burada yamacların dikliyi 30-400 olub, əsasən qayalıqlardan, iri sal daş çıxıntılarından ibarətdir.

İqlim.
------

Subnival komplekslərin formalaşmasında relyefin hündürlüyü və iqlim şəraiti mühüm rolo oynayır. Çılpaq qayalıqlar torpaq örtüyündən məhrumdur, yalnız çökəkliklərin dibində bəsit formada nazik torpaq örtüyü yaranmışdır. Ərazi üçün qədim buzlaqların izi olan təknəvari dərələr, morenlər, karlar, sirklər səciyyəvidir.

Subnival qurşağın iqlim şəraiti çox sərtdir. Ortaillik temperatur 00-dən artıq olur. Orta yanvar temperatur -140, orta iyul +2+40C təşkil edir. Ortaillik yağıntıların miqdarı 600-900 mm olub onun əksəriyyəti ilin isti dövründə düşür. Ərazidə mütləq minimum temperatur il ərzində -300-dən aşağı, mütləq maksimum isə +100 təşkil edir. Qayalıq subnival qurşaqda davamlı qar örtüyü 200 gündən artıq qalır. Subnival qurşaqda yamacların dikliyi, güclü denudasiya proseslərinin təsiri nəticəsində torpaqəmələgəlmə primitiv formadadır. Ancaq nisbətən mühafizə olunan hissələrdə çox nazik qalınlığa malik primitiv dağ-çəmən torpaqları formalaşmışdır.

Bitki örtüyü.
-------------

Subnival qurşağın bitki örtüyü müxtəlif olub, ərazinin dikliyindən və parçalanmasından asılıdır. Qayalıq subnival qurşağın bitki örtüyü formalaşmamış formasiyalardan təşkil olunmuşdur. Bu bitkilər qayalıqlarda, çökəklərdə, ümumiyyətlə yuxa torpaq qatı olan yerlərdə formalaşmışdır və əsasən mamır və s. qayalıq bitkilərindən ibarətdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Б.А.Будагов. Современные естественные ландшафты Азербайджанской ССР. Баку 1988.
2. ↑  М.А.Мюсеибов. Ландшафты Азербайджанской Республики. Баку, 2013.
Arktikada olan dəniz yolları  
Arktika körpüsü  
Şimal dəniz yolu  
Şimal-Qərb keçidi
**Arktika körpüsü** — Şimal Buzlu okean və Atlantik okeanın şimal hissəsəsindən keçən movsümü dəniz yolu. Bu yol dəniz vastəsi ilə Kanada və Rusiyanı bir-birinə birləşdirir. Dəniz yolu Rusiyanın Murmansk (Kola körfəzi) limanından başlayır və Kanadanın Çörçill limanında (Hudzon körfəzi) bitir. Çörçil limanı Kanadanın şimalında yerləşir. Üstəlik dəmiryolu və hava nəqliyyatı vastəsi ilə ölkənin digər əraziləri ilə əlaqələnir. Bu liman Kandananın son dəmir yolu stansiyası olmaqla həm də Kanada prerilərindən toplanan buğdanın Avropa bazarına çıxışın əsas qapısı rolunu oynayır. Murmansk dəniz limanı isə Sankt-Peterburq və Avropanın digər hissələri ilə Oktyabrsk dəmir yolları vastəsi ilə birləşir. Murmansk limanı həm də onu Rusiyanın digər ərazilərini birləşdirən «Kola» avtomagistralının son duracağıdır. 

Rusiya Arktika körpüsünün inkişaf etdirilməsində maraqlıdır. İnkişaf edəcəyi halda Avroöpa və Şimali Amerika arasında (Şimal dəniz yolu ilə birlkdə) əsas ticarət yollarından birinə çevrilə bilər. Ottava mətbuatına görə, ticarət marşrutunun açılması Arktika buzunun geri çəkilməsi ilə əlaqədar ortaya çıxmışdır.

«Arktika körpüsü» layihəsi Mərkəzi Çörçil olmaqla kanadalılar tərəfindən 1990-cı illərdə ortaya atılmışdır. 1997-ci ildə Çörçill denverli iri dəmiryolu operatoru olan OmniTRAX şirkətinə satılır. 2004-cü ildə OmniTRAX şirkəti Murkansk ticarət şirkə ilə danışıqlara başlamışdır. Hədəf Arktika körpüsü konsepsiyasını inkişaf etdirmək olmuşdur. Bununla yanşı Kanada Taxıl Şirkəti Çörçil dəmiryolu limanının davamlığını təmin etmək üçün il ərzində 400 min tol taxılı bu yolla satışa çıxarmaq imkanında olduğunu bildirmişdir. Ancaq OmniTRAX bu məsələdə çətinliklər yaşayırdı.

17 oktyabr 2007-ci ildə Murmansks limanında ilk yüklər çörçillə çatdırılır.

Həmçinin bax
------------

* Şimal-Qərb keçidi
* Şimal dəniz yolu

İstinadlar
----------

1. ↑  "Глобальное потепление обернется для Мурманска «золотым дождем»?". 2014-07-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-29.
2. ↑  "The Globe and Mail (Toronto) 18 October 2007 «Russian ship crosses 'Arctic bridge' to Manitoba, Arrival of the Kapitan Sviridov at the port in Churchill marks historic first step in the construction of a new trade route, officials say»". 8 May 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 March 2018.

Mənbə
-----

* International Herald Tribune: «Arctic riches coming out of the cold» by Clifford Krauss, Steven Lee Myers, Andrew C. Revkin and Simon Romero, The New York Times, Monday, October 10, 2005;
* Manitoba Government Newsrelease February 15, 2002 «Premier Signs Letter of Intent to Further Develop Arctic Bridge» Arxivləşdirilib 2016-07-29 at the Wayback Machine
* Arctic Bridge Churchill Manitoba Key to Northern Development Arxivləşdirilib 2018-03-08 at the Wayback Machine
**Qarabağ atı abidəsi** (tam adı:*Qarabağ atı abidəsi*) — Belçikanın Ham şəhərində Qarabağ atına qoyulan abidə

Haqqında
--------

Azərbaycan Atçılıq Federasiyasının dəstəyi ilə ərsəyə gətirilmiş abidə Azərbaycan-Belçika Dostluq Cəmiyyəti tərəfindən Ham bələdiyyəsinə hədiyyə edilib.

26 mart 2017-ci ildə Ham şəhərinin mərkəzi meydanında ucaldılıb. Açılış mərasimində Ham şəhərinin meri Dirk De Vis, Belçika-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin sədri Ayxan Dəmirçi, Azərbaycan Respublikasının Belçika Krallığında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, Azərbaycan Respublikasının Avropa İttifaqı yanında Nümayəndəliyinin başçısı Fuad İsgəndərov iştirak ediblər.

Abidənin Azərbaycan-Belçika münasibətlərində rolu
-------------------------------------------------

Açılış tədbirində çıxış edən Ham şəhərinin meri Dirk De Vis ötən əsrin əvvəllərində müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika quran Azərbaycanın bu gün Belçika ilə sıx əməkdaşlıq əlaqələrinə malik olduğunu qeyd etmişdir. Eyni zamanda öz müstəsna keyfiyyətlərinə görə bütün dünyada məşhur olan Qarabağ atı ilə bağlı bu abidənin Ham şəhərində qoyulmasının iki xalq arasındakı dostluğun rəmzi olduğunu bildirmişdir. Belçika-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin sədri Ayxan Dəmirçi Belçikada Azərbaycan icmasının hər zaman iki ölkəni və xalqı daha da yaxınlaşdırmaq üçün səylər göstərdiyini, bu abidənin ucaldılmasının bu yönümdə xüsusilə əlamətdar hadisə olduğunu diqqətə çatdırmışdır. Səfir Fuad İsgəndərov Azərbaycanın Ham şəhəri ilə qurduğu uğurlu əməkdaşlığın mədəniyyət və dinlərarası dialoqun ən gözəl nümunəsi olduğunu qeyd etmişdir. Fuad İsgəndərov bunun təlatümlərlə zəngin bugünkü dünyada izlənilməsi vacib olan müsbət təcrübə kimi çıxış edə biləcəyini söyləmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Vaterlo, 2016)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Belçikada Qarabağ atlarına abidə qoyulub – VİDEO". 2021-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.
2. ↑  Belçikada Qarabağ atı abidəsinin açılışı olub
3. ↑  "Azərbaycan Atçılıq Federasiyasının dəstəyi ilə ərsəyə gətirilmiş abidə Azərbaycan-Belçika Dostluq Cəmiyyəti tərəfindən Ham bələdiyyəsinə hədiyyə edilib və şəhərin mərkəzi meydanında ucaldılıb". 2022-06-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.
4. ↑  "Açılış tədbirində çıxış edən Ham şəhərinin meri Dirk De Vis ötən əsrin əvvəllərində müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika qurmuş Azərbaycanın bu gün Belçika ilə sıx əməkdaşlıq əlaqələrinə malik olduğunu qeyd edib". 2017-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-26.
**Epik-lirik janr** — Ədəbiyyatşünaslıqda buna qarışıq janr (epik və lirik) da deyilir.

Məzmun
------

Elə bədii əsərlər var ki, orada həm epik lövhələrlə, hadislərin təhkiyə yolu ilə verilməsinə, həm də şairin (lirik qəhrəmanın) bu və ya digər obraza, hadisəyə, əşyaya, təbiətə lirik münasibətinə təsadüf olunur. Əvvəldən axıra qədər həyat hadisələrinin müəyyən bir süjet əsasında təsviri ilə şairin daxili duyğularının ifadəsi üzvi şəkildə birləşir, iki növ (epik və lirik növlər) bir-birilə demək olar ki, qaynayıb qarışır. Buna görə də bu cür əsərlər qeydsiz-şərtsiz bir janra (ya epik, ya da lirik janra) daxil olmur. Belə əsərlər xüsusi bir janr təşkil edərək epik-lirik növ adlanır. Ədəbiyyatşünaslıqda buna qarışıq janr da deyilir.

Ayrı-ayrı poemalarda hadisənin epik təsviri ilə lirik tərənnümün nisbəti müxtəlifdir. Bəzi əsərlərdə təhkiyə, bəzilərində isə tərənnüm üstün olur. Hadisələrin epik təsviri üstünlük təşkil edən əsər epik-lirik əsər adlanır. Məsələn, Məhəmməd Füzulinin "Leyli və Məcnun" poeması epik-lirik əsərdir.

Əsərdə lirika təhkiyəyə nisbətən üstünlük təşkil etdikdə o lirik-epik əsər adlanır. Məsələn, Mirzə Fətəli Axundovun "Puşkinin ölümü haqqında şərq poeması", Səməd Vurğunun "Bəsti" əsərlərində lirika, sənətkarın hiss-həyacanlarının, duyğularının ifadəsi daha qüvvətli olduğundan, onlar lirik-epik poemalardır.

Şifahi xalq yaradıcılığı janrlarından olan dastan da özünəxas xüsusiyyətləri etibarilə epik-lirik növə daxildir.

Həmçinin bax
------------

* Epik növ
* Lirik növ
* Poema
* Məsnəvi

Ədəbiyyat
---------

* Şəmistan Mikayılov, Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. IX-XI siniflər üçün dərs vəsaiti. III nəşr. Bakı, "Maarif", 2002. səh.93-94

| ⛭Ədəbi janrlar |
| --- |
| Nəsr | Oçerk • Povest • Esse • Xatirə • Felyeton • Pyes • Təmsil • Hekayə (Novella • Mənzum hekayə) • Roman (Dilogiya • Trilogiya • Epopeya) • Səyahətnamə |
| Nəzm | Poema • Dastan • Məsnəvi • Qəzəl • Qəsidə • Qitə • Rübai • Mürəbbe • Tuyuq • Bayatı • Gəraylı • Qoşma (Təcnis • Dodaqdəyməz • Qıfılbənd) • Müxəmməs (Təxmis) • Müsəddəs • Müsəbbe • Müsəmmən • Müəşşər • Müstəzad • Tərkibbənd • Tərcibənd |
| Dram | Faciə • Dram • Komediya |
**Qarabağ dağlaləsi** (*lat.* Tulipa karabachensis) — bitkilər aləminin zanbaqçiçəklilər dəstəsinin zanbaqkimilər fəsiləsinin dağlaləsi cinsinə aid bitki növü.

Cənubi Zaqafqaziyada nadir endemik növdür. Şuşa (Şuşa və Turşsu sovxozu ətrafında), Əsgəran (Topxana) və Hadrut (Domu, Tağ, Tuğ kəndləri ətrafında) rayonlarında yayılmışdır. Dəniz səviyyəsindən 1800 m hündürlüyə kimi daşlı-çınqıllı yamaclarda bitir. Tək-tək rast gəlir, bəzən də kiçik cəngəlliklər əmələ gətirir.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq 1,5-2 sm diametrində qonur qınla örtülüdür. Qın daxilində tükcüklüdür. Gövdə 40-50 sm hündürlükdədir. Aşağı yarpaqlar enli, yuxarı dar-neştərşəkilli, uzundur. Çiçəkləri təkdir, sarı bəzən tünd—qırmızı, 3-4,5 sm uzunluğundadır. Çiçəkyanlığı yarpaqcıqları demək olar ki, bərabər, küt və ya aydın olmayan iti sonluqludur. Erkəkcik çiçəkyanlığından qısa, erkəkcik sapı sarı, tozcuqdan uzundur.

Biloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
----------------------------------------------

Çiçəkləmə mart, meyvə əmələgətirmə may ayına təsadüf edir. Soğanaqla çoxalır. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında, qayalıqlarda, meşələrdə və kolluqlarda yayılmışdır. Kseromezofitdir. Dekorativ bitkidir.

Yayılması
---------

Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsi (Şuşa rayonu), Naxçıvanın dağlıq hissəsi.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15545946
* GBIF: 5299591
* iNaturalist: 128730
* IPNI: 542960-1
* Plant List: kew-289547
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:542960-1
* Tropicos: 18405394
* WCSP: 289547
* WFO: wfo-0000743322

 |
İnsident nəticəsində zəhərlənmiş körpələrin anaları.
**Morinaga arsenli süd zəhərlənməsi insidenti** (森永ヒ素ミルク中毒事件?) – 1955-ci ildə Yaponiyada 130-dan çox körpənin ölümü ilə nəticələnmiş qida zəhərlənməsi insidenti. Hadisəyə səbəb "Morinaga Milk" şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş süd tozuna yanlışlıqla əlavə olunan arsen olmuşdur.

İnsident 12.000-dən çox körpənin sağlamlığına mənfi təsir göstərmişdir. Hadisənin leqal tarixi 18 il davam etmiş və istehsal menecerenin həbsi ilə nəticələnmişdir.

Zəhərlənmə
----------

1955-ci ildə iyulunda Yaponiyanın qərbində yeni doğulmuş körpələr arasında qızdırma, iştahsızlıq, səpmə, ishal, qıcolma, dəridə qara nöqtələrin çıxması halları və bu əlamətlərin ölümlə nəticələnməsi müşahidə olunmağa başlamışdır. Avqust ayında Okayama Universiteti Tibb Məktəbinin professoru bu hallara səbəb olan şeyin "Morinaga Milk" şirkəti tərəfindən istehsal olunan süd tozundakı arsen olduğunu müəyyən etmişdir.

Arsenin mənbəyi "Morinaga Milk" şirkəti tərəfindən südü daha həll olan hala salmaq üçün stabilləşdirici kimi istifadə olunan natrium dihidrofosfat idi. Şirkət sənayedə istifadə olunmağa uyğun olan, lakin insanların istehlakı üçün uyğun olmayan böyük miqdarda natrium dihidrofosfat almışdır. Natrium dihidrofosfatın tərkibində 0,0021–0,0035 % arsen mövcud idi. Şirkət stabilləşdirici və son məhsul üçün heç bir təhlükəsizlik testi aparmamışdır.

1969-cu ildə Osaka Universitetindən Maruyama Hiroşi zəhərlənmənin nəticələri barədə ilk araşdırmanı aparmış və zəhərlənmənin davam edən təsirlərinin olduğunu göstərmişdir. Bu təsirlərə serebral iflic və beyin zədələnməsi də daxil idi.

Leqal tarixi
------------

Morinaga zəhərlənmə işinin ilkin mərhələsi 1955-ci ilin dekabrına qədər həll edilmişdir. Sağlamlıq və Rifah Nazirliyi tərəfindən təyin olunmuş 5 həkimdən ibarət komitə zəhərlənmənin davam edən təsirlərinin olmadığı qərarına gəlmişdir. Komitənin qərarına əsasən ölümlər üçün 250 min yen, digər bütün zərərçəkmişlər üçün isə 10 min yen təzminat ödənilmişdir.

1955-ci ildə Tokuşima Rayon Məhkəməsi şirkətin istehsal menecerinə və fabrik sərəncamçısına qarşı iş açmışdır. Səkkiz il davam edən məhkəmə işindən sonra onlar bəraət qazansalar da, Takamatsu Ali Məhkəməsi yenidən məhkəmə işi qaldırmışdır. 28 noyabr 1973-cü ildə Tokuşima Rayon Məhkəməsi istehsal menecerinə 3 illik həbs cəzası vermiş, fabrik sərəncamçısına isə bəraət qazandırmışdır.

1973-cü ilin dekabrında Sağlamlıq və Rifah Nazirliyi, "Morinaga Milk" və valideynlər arasında imzalanmış razılığa əsasən insident qurbanlarına həyatları boyunca dəstək göstərilməli idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). V cild (Libr–Nijo). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 251. ISBN 0-87011-625-8. İstifadə tarixi: 27 oktyabr 2022.
**Eumetazoylar** və ya **əsl çoxhüceyrəlilər** (*lat.* Eumetazoa) — Əsl çoxhüceyrəli struktura malik bütün növlərin daxil olduğu heyvanların alt aləmi.

Bura daxil olan heyvanların bədəni öz quruluşu və əhəmiyyətinə görə müxtəlif olan çoxlu miqdarda hüceyrədən təşkil olunmuşdur. Bu hüceyrələrin bir qismi qidanı həzm etməyə, başqa bir qismi hərəkət etmək üçun xidmət edir, bəziləri bədən örtüyünü, yəni dərini əmələ gətirir, müəyyən hüceyrələr bədəndə toplanan zərərli maddələri xaricə çıxarmaq işində istirak edir və s.

Belə hüceyrələr orqanizmdən ayrılıqda yaşaya bilməz, onların həyatı heyvanın bədənində olan bütün hüceyrələrin birgə fəaliyyətindən asılıdır.

Təsnifat
--------

* Bağırsaqboşluqlular (*Coelenterata*) tipi
* İkitərəflisimmetriyalılar (*Bilateria*) tipidir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q5174
* Wikispecies: Eumetazoa
* ADW: Eumetazoa
* EoL: 58309680
* Fauna Europaea: 54070
* Fauna Europaea (new): 6ee0041b-43a1-4cd5-9193-01d0dfd048e7
* NCBI: 6072

 |
**Mərkəzi Balkan Milli Parkı** (bolq. Национален парк Централен Балкан) — Bolqarıstanın mərkəzində, Balkan dağları ərazisində mövcud olan qoruq zonası. Qoruq ərazisinin hündürlüyü 550 metrdən (Karlova şəhəri) 2376 metrə (Botev dağı) qədər dəyişir. Bu zirvə həmdə Balkan dağlarının ən hündür nöqtəsidir. Əsası 31 oktyabr 1991-ci ildə qoyulmuşdur. Sahəsinə görə ölkənin üçüncü böyük qoruğdur: 716,69 км² , uzunluğu — 85 км (qərbdən şərqə), orta eni 10 км. Qoruq beş vilayətin ərazisində yerləşir:Loveçski, Qabrovski, Sofia, Plovdivskiy və Starozaqorski. Park ərazisinə doqquz qoruq daxildir: *Batin,Sariçina, Kozya-Stena, Steneto, Severen-Cendem, Peeşti-Skali, Sokolna, Cendema və Stara-Reka*

Mərkəzi Balkan — Avropanın ən böyük və dəyərli milli parklardan biridir. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi parkı II kateqoriya ilə qiymətləndirib. Milli park və 8 qoruq BMT-nin xüsusi qorunan ərazilər siyahısına daxildir. Dörd qoruq həmçinin UNESCO-nun Beynəlxalq elmi tədqiqat «insan və biosfera» proqramına daxil edilib. Milli park PAN Parks fondunun üzvüdr.

Ümumi məlumat
-------------

Parkı 1991-ci ildə unikal təbiəti qorumaq və şəhərlərin məhf edici təsirlərindən müdafiə etmək məqsədi ilə yaratmişlar. İdarəetmə təbiəti müdafiə nazirliyinə tabe olan direktorata məxsusdur.

Park ərazisində yüksək alp çəmənliklərinə, sıldırım qayalara, dərin kanyon və yarğanlara rast gəlinir. Ərazidə hündürlüyü 2000 metrdən yüksək olan 20 dağ zirvəsi mövcuddur. Mərkəzi Balkan Milli Parkı turistlərin, təbiəti sevərlərin və alimlərin sevimli məkanıdır.

Park Rodop qarışıq meşələr zonasında yerləşir. Ərazidə çoxlu nadir bitki və heyvan növləri mövcuddur. Ağac və bitkilərin ümumi növ tərkibi 2340 dan çoxdur. Ərazinin 56 % -ni meşə örtüyü tutur. Park ərazisində 59 məməli, 224 quş, 14 sürünən və 6 balıq növü yaşayır.

Mənbə
-----

* Национален парк „Централен Балкан"

Həmçinin bax
------------

* Srebırna (təbiət qoruğu)
* Pirin Milli Parkı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Bulgarian Primeval Beech Forests in "Central Balkan" Added to UNESCO List". BNT. Bulgarian National Television. 2017-07-12. 2018-08-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-04-22.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Mərkəzi Balkan Milli Parkı*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Официальный сайт  (bol.)  (ing.)
* Фотогалерея Arxivləşdirilib 2018-05-31 at the Wayback Machine
* Фотогалерея Arxivləşdirilib 2008-12-02 at the Wayback Machine

| ⛭Bolqarıstan mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Bolqarıstan"**
 | Bolqarıstan |
Zərbaxananın baş idarə binası
**Avstriya zərbxanası** (*alm.* Münze Österreich‎) — yalnız sikkələr deyil, həm də xatirə medalları istehsal edən Avstriya müəssisəsi. 2002-ci ilə qədər zərbxananın əsas məhsulları Avstriya şillinqi sikkələri idi. 2002-ci ildən bəri hər növ Avstriya avro sikkələrini istehsal edir. Zərbxananın mövcud olduğu illər ərzində Avstriyanın valyutası bir neçə dəfə dəyişmişdir. Məsələn, Mariya Tereza taleri Avstriya zərbxanasında zərb olunmuşdur.

Tərkibi 99,99% qızıldan ibarət qızıl külçəsi

Tarixi
------

Zərbxana haqqında ilk qeyd 1397-ci ilə aiddir. 1484-cü ildə Avstriya ershersoqu Sigizmundun əmri ilə ən qədim Avstriya sikkəsi olan quldiner buraxıldı. Avstriya ershersoqu I Ferdinandın Müqəddəs Roma İmperiyasının imperatoru olması səbəbindən Avstriyada taler pul vahidi tətbiq olundu, hansı ki 1524-cü ildən Müqəddəs Roma İmperiyasının pul vahidi idi. 1566-cı ildə Leypsiqdə 29.23 q kütləsi olan 889-cu əyarlı gümüş taler əsas gümüş sikkə kimi tanındı. Onun adı reyxsthaler (*Reichsthaler*) oldu. O, konvension taler (*Conventionsthaler*) çıxarıldığı 1753-cü ilə qədər Avstriyanın pul vahidi idi. 1700-cü ildə sikkə zərb edilməsi üçün vintli presdən istifadə edilməyə başlandı. 1780-ci ildə Mariya Tereza talerinin istehsalına başlandı. 1834-cü ildə Avstriya zərbxanası Landstraße küçəsində yeni bir binaya köçdü, köhnə binada isə geoloji idarə etmə binası yerləşdi. 1857-ci ildə Almaniya və Avstriyadakı ticarət əməliyyatlarını sadələşdirmək üçün vahid müttəfiq taler (Vereinsthaler) adlanan pul vahidinin istifadəsinə başlandı. Taler 1892-ci ildə Avstriya-Macarıstan hökuməti tərəfindən "krona" adlı yeni valyuta ilə əvəz olundu.

Xarici keçidlər
---------------

* Zərbxananın rəsmi saytı