recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Stefan Batori** (mac. Báthory István, pol. Stefan Batory; 27 sentyabr 1533 – 12 dekabr 1586, Qrodno, Böyük Litva knyazlığı) — Reç Pospolita kralı (1576-1586-cı illərdə), Transilvaniya voevodası IV İştvanın oğlu.

Həyatı
------

Transilvaniyada şahzadə IV İştvan Batori və Macarıstan vəliəhdi Stefan Teleqdinin qızı Katerina Teleqdinin ailəsində anadan olub. Padua Universitetində oxuyub. 1571-ci ildə qısa bir vətəndaş müharibəsi nəticəsində Transilvaniya şahzadəsi oldu.

1574-cü ildə Valua kralı Henrinin qaçmasından sonra Polşa-Litva Birliyində kralsızlıq dövrü başladı. Pravoslav Qərbi Rus əyanları (aralarında Kşiştof Qrayevski də seçilirdi) Moskva krallığı ilə ittifaq bağlamaq və türklərə və Krım tatarlarına qarşı birgə mübarizə aparmaq üçün çar IV İvanı Polşa tacına namizədlər kimi irəli sürdü. Daha sonra namizəd olaraq, Osmanlı ilə mübarizə kursundan da sadiq qalan və Moskva tərəfindən dəstəklənən, Müqəddəs Roma İmperatorluğunun imperatoru II Maksimilian və Maksimiliyanın oğlu, Avstriya arxduke Ernst irəli sürülüb.

Osmanlı sultanı II Səlim ağalara məktub göndərərək, Müqəddəs Roma İmperatorluğunun imperatoru II Maksimilyanı kral seçməməyi tələb etmiş və Osmanlı İmperiyasının vassalı Transilvaniya şahzadəsi Stefan Batory də iddiaçılardan biri kimi göstərilmişdir.

1575-ci ilin sentyabr-oktyabr aylarında Birliyin şərq torpaqlarına (Podoliya, Volıniya və Çervonnaya Rus) tatar basqını orta yerli zadəganları Batoriya namizədliyinə sövq etdi. Onun təkidi ilə o, Polşa krallarına seçildi.

1576-cı ildə Litva Böyük Hersoqluğunun seçki pəhrizinin üzvləri Transilvaniya şahzadəsi və Polşa kralı Stefan Batorini Litvanın Böyük Hersoqluğu elan etdilər.

1578-ci ildə Stiven Bathory ailəsi üçün Livoniya Krallığının taxt-tacı hüququnu əldə etdi. Milliyyətcə bir macar (Szekei) olan və macar və moldavan dillərini və Venesiya ləhcəsini bilən Stefan, demək olar ki, nəzarəti altında olan Birlik əhalisinin milli dillərində danışmırdı və təbəələri ilə latın dilində danışırdı.

1579-cu ildə Moskva dövlətinə qarşı yürüşə çıxdı, Sokol qalasını aldı, 4000 müdafiəçini vəhşicəsinə məhv etdi. 1580-ci ildə Velikiye Lukini tutdu. Qayıdandan sonra son bir neçə il ərzində o, Qrodno şəhərində yaşamış, burada yeni kral iqamətgahı üçün Köhnə Qalanı yenidən qurmuş, lakin 1586-cı ilin dekabrında qəflətən uremiyadan vəfat etmişdir (cəsədinin yarılması ilk belə tibbi müayinə hesab olunur). Şərqi Avropada sənədləşdirilmiş akt); Qrodnoda əvvəlcə dəfn edildi, lakin sonra tabutu Krakova aparıldı və Vaveldə dəfn edildi. Ölümündən sonra Reç Pospolitada kralsızlıq başladı, Sigismund Vasa tərəfindən qazanılan yeni monarx üçün seçkilər keçirildi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118753495 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) (alm.). 2012—2016.
2. 1 2  Stephen Bathory // Encyclopædia Britannica (ing.).
3. 1 2  Stefan (Batory, Báthory István) // Internetowy Polski Słownik Biograficzny (pol.).
**Qvatemala** (*isp.* La Nueva Guatemala de la Asunción, Ciudad de Guatemala) — Qvatemalanın paytaxtı, həmçinin Mərkəzi Amerikanın ən böyük şəhəri. Şəhər mərkəzindən 3 kilometr məsafədə *Beynəlxalq La Aurora Aeroportu* yerləşir. Şəhərin bütün departamentlərin mərkəzləri və qonşu dövlətlərin paytaxtları ilə avtobus əlaqəsi vardır.

Əhalisi
-------

Qvatemala şəhərində 1 milyondan çox əhali yaşayır (şəhərətrafı qəsəbələrdə  2,5 milyon əhali var. Milli tərkibə görə mayyaların törəmələri olan hindulara (40 %), metis-ladinolara və Avropa əsilli xalqların nümayəndələrinə bölünür, (əsasən ispanlar).

Dil
---

Rəsmi dil ispan dilidr, Həmçinin paytaxtda 25 yerli dil nümayəndələri var. Onlardan 23-ü mayya dilləri, Karib zəncilərinin dili olan qarifuna və şinka dili.

Din
---

Əsas kütlə katolik dininə (60 %) və protestantlığa sitayiş edir, Həmçinin şəhərdə sinaqoq, məscid və pravoslav kilsəsi vardır.

Təhsil
------

Qvatemala şəhərində 11 universitet vardır (1 Milli və 10 özəl universitet). Bundan başqa İspaniya, Meksika və ABŞ universitetlərinin şəhərdə nümayəndəlikləri vardır (magistratura səviyyəsində).

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  Se conmemora primera fundación de la ciudad de Guatemala.
**İkinci Kontinental konqres** — Filadelfiya Konqresi kimi də tanınan Kontinental Konqres On Üç Koloniya təmsilçilərinin birgə qəbul etdikləri sözləşmə əsasında formalaşmışdır. Konqres Amerikan İnqilabı zamanında Birləşmiş Ştatların rəhbər orqanı halına gəlmişdir.

Konqres 1774-cü ildən, 1789-cu ilədək üç məsələnin həlli üçün bir araya gəlmişdir. Konqres üçün ilk çağırış 1774-cü ildə Benjamin Franklinə Koloniyalara nümayəndə heyətlərinin formalaşmasına razılığını bildirən, həmçinin Massaçusets ştatında baş verən blokadalara və Dözümsüzlük nümayişlərinə qarşı cəza tədbirlərinin görülməsini nəzərdə tutan qanunların qəbul olunması ilə bağlı idi. Bugünədək qəbul olunan konvensiyalar və sərəncamlar Kontinental Konqresin illər boyu qəbul etdiyi qərarların bir növ tərkib hissəsi olması da bilinməkdədir.

Birləşmiş Krallığın təmsilçilərinin nəzərdə tutulan bölüşdürücülüklə razı olub-olmayacağına baxmayaraq, 1776-cı ildə Konqresin ikinci- "Müstəqillik Haqqında Qanun"u yekdilliklə qəbul edildi. Müstəqillik haqqında qətnamənin qəbulundan iki gün sonra yeni dövlətin-Amerika Birləşmiş Ştatlarının yaradılmaaının əsası qoyuldu. Bu, həm də Virciniyadan olan Corc Vaşinqtonun başçılıq etdiyi Kontinental Ordunun yaradılmasını da rəsmiləşdirdi. Ordu Böyük Britaniya ilə müharibə etmiş, Fransa ilə Hərbi İttifaq bağlamış və müharibə iştirakçılarını kreditlər və kağız pullarla maliyyələşdirmişdir.

Həmçinin bax
------------

Əvvəlki Konqreslər
**Azersky-2** — Azərbaycanın Azerskydan sonra ikinci yüksək ayırdetməli (50 sm ayırdetmə) Yer səthinin məsafədən müşahidə peykidir.

Tarixi
------

2023-cü ildə Azərkosmos və "Israel Aerospace Industries" (IAI) şirkəti arasında Azərbaycanın yeni müşahidə peyklərinin hazırlanması üzrə əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanıb. Müqaviləyə əsasən, "Azersky-2" proqramı çərçivəsində iki peyk hazırlanacaq. Bunların hər ikisi yüksək ayırdetməli elektro-optik sensora malik Yerin məsafədən müşahidə peykləridir. İlk peykin İsraildə, ikinci peykin isə Azərbaycanda istehsalı nəzərdə tutulub. Bu, Azərbaycan tarixində ölkədə ilk peykin istehsalı olacaq. Azərbaycanda "Azersky-2" sisteminin idarə edilməsi və istismarı üzrə yerüstü sistemləri "IAI" şirkəti təmin edəcək. Bu proqram çərçivəsində peyklərə nəzarət və peyk təsvirlərinin emal olunmasına üçün azərbaycanlı mütəxəssislərə təlim keçiriləcək. Peyklərin 2026 və 2028-ci illərdə orbitə buraxılması nəzərdə tutulub.

Texniki detallar
----------------

Fəzaya buraxılacaq ilk peykin çəkisi 200 kiloqramdır, 7 il fəaliyyətdə olacaq. Bu peyk ilə 600 km hündürlükdən uzunluğu 9 km-ə, eni isə 6 km-ə qədər fotolar çəkmək mümkündür. Bu məqsədlə peykin aşağısına 50 sm diafraqmalı 2 kamera quraşdırılır. Peykin məlumat yaddaşı 6 TB müəyyən edilib. Qurğu saniyədə 1 GB ölçüdə material ötürə biləcək. Peykin istehsal adı "OPTSAT 500" adlanır. Müqavilənin dəyəri rəsmi olaraq açıqlanmasa da, İsrail Xarici İşlər naziri peyklərin ümumi dəyərinin 120 milyon ABŞ dolları olacağını açıqlayıb.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bayramova, Aynur.* ""Azersky-2" peyki Azərbaycanda istehsal olunacaq". Report İnformasiya Agentliyi (az.). 3 oktyabr 2023. 2023-10-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 oktyabr 2023.
2. ↑  *İbadlı, Tural.* ""Azərsky 2" peyki ilə bağlı detallar məlum olub". Report İnformasiya Agentliyi (az.). 3 oktyabr 2023. 2023-10-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 oktyabr 2023.
3. ↑  *Bassist, Rina.* "Israel, Azerbaijan announce landmark deal for sale of two satellites – Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East". www.al-monitor.com (ingilis). 4 oktyabr 2023. 2023-10-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 oktyabr 2023.  (#missing\_name)
**Nəqli cümlə** — obyektiv gerçəkliyin, xəyali aləmin bu və ya digər faktı, hadisəsi barədə məlumat verən adi təsviri cümlələrə nəqli cümlə deyilir (nəqli sözü ərəb mənşəli "naqil" sözü ilə bir kökdən olub paylayan, ötürən mənalarındadır). Nəqil cümlələr vasitəsilə yalnız gördüyümüz, müşahidə etdiyimiz fakt və hadisələr haqqında deyil, başqasından eşitdiyimiz, oxuduğumuz, bir çox hallarda mifoloji təfəkkürlə bağlı hadisələr haqqında da başqalarına məlumat verir və ya başqalarından məlumat alırıq. 

Nəqli cümlələr söz sırası və intonasiyanın köməyi ilə formalaşır. Nəqli cümlələr başqa cümlə növlərinə nisbətən daha çox işlənir. Çünki insanlar öz fikirlərini, əsasən, nəqli cümlə vasitəsilə ifadə edirlər.

Nəqli cümlələrdə adətən mübtəda "məlum olan"ı — temanı, xəbər isə "yeni"ni bildirir. Ona görə də bu cür cümlələr ədəbi dilin normal söz sırasını nümayiş etdirir. **Müxtəsər nəqli cümlələrdə** qayda üzrə əvvəlcə mübtəda, sonra xəbər, **geniş nəqli cümlələrdə** isə əvvəl mübtəda, sonra xəbər zonası işlənir. 

Nəqli cümlə adi tonla deyilir. Sonda əsasən nöqtə, qoşa nöqtə və ya üç nöqtə qoyulur. 


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dil ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Sent cons** — Antiqua və Barbudanın paytaxtı.

Şəhər karib dənizi buxtasında Antiqua adasının şimal-qərb sahilində yerləşir. Şəhər iri dəniz limanıdır. Turizm mərkəzidir.

Tarixi
------

Sent-Cons şəhəri 1632-ci ildə Sent-Kitts adasından gəlmiş ingilislər tərəfindən salınıb. XVIII əsrdən Sent-Cons Britaniya kral donanmasının Vest-İndiya qərargahı olmuşdur. 1981-ci ildən müstəqil Antiqua və Barbuda dövlətinin paytaxtıdır.

İqtisadiyyatı
-------------

Neft məhsullarının istehsalı və ixracı, rom, şəkər, pambıq istehsalı ilə məşğuldur. Çoxlu sənətkarlıq emalatxanaları var.

Diqqət çəkən binaları
---------------------

1. Ceyms istehkamının xarabalıqları (1703)
2. Məhkəmənin binası (1747)
3. Müqəddəs iohan ingilis kilsəsi (1834)

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.

Ədəbiyyat
---------

* Dünya ölkələri. Bakı 2004. səh. 367.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Antiqua və Barbuda ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Özbəkistan memarlığı** orijinallığı ilə fərqlənir. Çoxları, dəyişən iqtisadi şərtlərə, texnoloji tərəqqiyə, demoqrafik dalğalanmalara və ölkənin yaşadığı mədəni dəyişikliklərə baxmayaraq Özbəkistanın memarlığının diqqətəlayiq olduğuna inanır.

Özbəkistanın məşhur memarlıq mərkəzlərinə Səmərqənd, Buxara, Xiva, Şəhrisabz, Termiz və Kokand daxildir. Saraylar, məqbərələr, məscidlər və minarələr də daxil olmaqla müxtəlif qədim memarlıq şedevrləri günümüzə gəlib çatmışdır. Rəngli mozaika, dini rəmzlər və mücərrəd həndəsi naxışlar da Özbəkistanın memarlığını səciyyələndirir.

Orta Asiyada aparılan arxeoloji tədqiqatlar, Aşel dövrünə paralel olan memarlıq meyllərini ortaya qoydu. Əslində həm daş, həm də tunc dövrünə aid abidələrin qalıqları ölkənin Surxandərya, Daşkənd, Səmərqənd, Fərqanə və Nəvai bölgələrində tapıldı. Orta əsrlərdə Özbək memarlığı, Böyük İpək Yolunun uzunluğu 11000 kilometr (7000 mil) olan mərkəzi əlaqə olması səbəbindən inkişaf etmişdir. XIV əsrdən XVI əsrə qədər olan Teymurilər dövrünün memarlığı, eləcə də XVI əsrdə Şeybanilər dövrü memarlığı İslam memarlığının inkişafına böyük töhfə vermişdir. XXI əsrdə Özbək memarlığı ənənəvi dizayn və müasir yenilik tarazlığı ilə xarakterizə olunur.

İslamdan əvvəl memarlıq
-----------------------

Özbəkistan ərazisindəki insan məskənlərinin ən erkən izləri Paleolit ​​dövrünə aiddir. Qədim yaşayış məskənləri ən erkən memarlığın Sapallitepe (E.ə. 14-17 əsrlər) və Carkutan (E.ə. 9-14 əsrlər) də tapıldığını sübut edir. Budist abidələri, yəni Fayaz-Tepe və Kara-Təpə də Surxandarya bölgəsində tapıldı (eramızın 1-3 əsrləri). Bu yerlərin hər biri Orta Asiya sivilizasiyasının inkişafının fərqli mərhələlərini əks etdirir.

Qədim Xorazm şəhəri Özbəkistan memarlığında mühüm amildir. Xorazm, Orta Asiyanın Makedoniyalı İskəndər tərəfindən istila edilməsindən 982 il əvvəl, 34 əsr əvvəl qurulmuşdur. Qədim Xorazmın yaşayış məskənləri Dzhanbaskala (E.ə. IV əsr), Koi Krilgankala (E.ə. II əsr - E. IV əsri), Toprakkala (E.ə. I əsr - Eramızın VI əsri) və Ayazkala (E.ə. II əsr) kimi görkəmli memarlıq ilə xarakterizə olunur. Qaraqalpaqstan Respublikasının ərazisi).

İstinadlar
----------

1. 1 2  Research paper Arxivləşdirilib 2018-10-24 at the Wayback Machine checked 29 March 2016
2. ↑  *Hazel Plush, Travel writer.* "Uzbekistan: the most fascinating country you've never been to". The Telegraph (ingilis). 2021-04-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-04.
3. ↑  Middle ages Arxivləşdirilib 2018-11-12 at the Wayback Machine checked 29 March 2016
4. ↑  "Uzbekistan - Cultural life". Encyclopedia Britannica (ingilis). 2015-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-17.

| ⛭Özbəkistan mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Özbəkistan"**
 | Özbəkistan |
Milçəkqapanın vətəni
***Milçəkqapan*** — Droseraceae (həşəratyeyən bitkilər) ailəsindən ***Dionaea muscipula*** növüdür. Milçəkqapanın vətəni Şimali Karolina və Cənubi Karolina dır. Milçəkqapan bitkisi çevikliyi və manevr qabiliyyəti yuxarı olan milçək və böcəkləri tuta bilən möcüzəvi bir sistemə sahibdir. Əzələsi olmadığı halda göz qırpma qədər çox qısa bir müddətdə, saniyənin onda birində yarpaqlarını bağlayaraq milçəyi həbs edən bu bitkilərin cəldliyi tədqiqatçıların nəzərini cəlb etmişdi. Bu cəldliyin yarpağın həndəsəsi ilə əlaqəli olduğu və yay hərəkətinə bənzər bir təsirin nəticəsində meydana gəldiyi axır vaxtlarda irəli sürülmüşdür. Bitki hərəkətləri ümumiyyətlə yavaşdır və bir çox hərəkət bitkinin daxili sisteminin suyu hüceyrələr arasında yavaş-yavaş paylaması ilə meydana gəlməkdədir. Milçəkqapanın hərəkəti isə bu cür bir hərəkətin təqribən 10 qatı sürətinə malikdir. Tədqiqatçılar bu sürətli hərəkəti təqib edə bilmək üçün bitkinin yarpaqları üzərinə işıqlı referans nöqtələri yerləşdirdilər və sürətli video kameralar ilə hərəkəti yazdılar. Bundan başqa yarpaqlardakı uzanmanı dəqiq ölçə bilmək üçün mikroskopdan istifadə etdilər. Video görüntülərin tədqiq edilməsindən yarpaqların əyriliyinin, qapanma əsnasında, xarici bükülmədən qəflətən daxili bükülməyə çevrildiyini fərq etdilər. Bu hadisə mühəndislikdə burxulma texnologiyası ilə ifadə edilir. Alimlər bu yarpaq hərəkətinə aid riyazi model də düzəltdilər.

* 
* 
*

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *İkiləpəlilər ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Britannica (onlayn) · Treccani |
| Taksonomiya | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
| Normativ yoxlama | Microsoft: 2776807276 · NDL: 00907781 |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q155825
* Wikispecies: Dionaea muscipula
* AoFP: 1651
* APA: 5519
* ARKive: dionaea-muscipula
* EoL: 584643
* EPPO: DJOMU
* FNA: 220004158
* GBIF: 5421410
* GRIN: 405268
* iNaturalist: 52666
* IPNI: 275898-2
* IRMNG: 11196344
* ITIS: 22008
* IUCN: 39636
* MoBotPF: 279896
* NCBI: 4362
* NZOR: 3c414fbe-7822-41d3-9c5f-fd6439fd5477
* NZPCN: 4586
* PalDat: Dionaea\_muscipula
* Plant List: kew-62109
* PLANTS: DIMU4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:275898-2
* Species+: 21371
* Tropicos: 11400032
* WCSP: 62109
* WFO: wfo-0000943687

 |
Aland konvensiyası - Aland adalarının statusunun müəyyən edilməsi ilə bağlı 1921-ci ildə onlarla dövlət tərəfindən qəbul edilmiş və Millətlər Cəmiyyəti tərəfindən təsdiq edilmiş müqavilə.

Tarixi
------

Aland konvensiyasının şərtlərinə uyğun olaraq Aland adaları tamamilə silahsızlaşdırılmış zona elan olunurdu: onun ərazisində heç bir hərbi birləşmə saxlanıla və heç bir hərbi istinadgahlar inşa edilə bilməzdi. İsveç dilinin və mədəniyyətinin saxlanması haqqında Əsasnaməyə əsasən Aland adalarında yaşayan gənclər hərni xidmətə cəlb edilə bilməzlər.

1939-1940-cı illərdə baş vermiş Sovet-fin müharibəsinin başa çatması ilə bağlı SSRİ ilə Finlandiya arasında Aland adaları haqqında razılaşmaya dair müqavilədə Aland konvensiyasının bir çox şərtləri təkrar olunurdu. Lakin demilitarizasiya haqqında yeni müqavilə az sonra SSRİ ilə Finlandiya arasında başlanmış müharibə nəticəsində pozuldu.

İkinci dünya müharibəsindən sonra Aland adalarının demilitarizasiyası ilə bağlı statusu 1947-ci il Paris sülh müqavilələri ilə təsdiq olundu və bu günədək qüvvədədir.

Mənbə
-----

Həmçinin bax
------------

Aland adaları

Xarici keçid
------------

* Об Аландских островах на официальном портале МИД Финляндии[*ölü keçid*]  (rus.)
* Официальный сайт правительства Аландских островов  (isveç.)
* Official Tourist Gateway — Аландских островов
* Ålands radio/tv — телерадиокомпания Аландских островов  (isveç.)

Vikimedia Atlasda Åland

*
**Əbu Hәkәm Əmr ibn Hişam**, **Əbu Cəhl** adı ilə tanınır (570-ci illər, Məkkə – 13 mart 624, *ərəb.* أبو جهل‎) — Məhəmməd peyğəmbərin әn qatı əleyhdarlarından biri. Qureyşilәrin Mәxzum qolundan olması bilinir. Məhəmməd peyğəmbərlə eyni ildə doğulmuşdur.

Bioqrafiya
----------

Onun tam adı Əbu əl-Həkəm Əmr ibn Hişam ibn əl-Muğira ibn Abdullah ibn Umar əl-Qureyşidir. Bənu Məxzum nəslindəndir. 

Peyğəmbərlik missiyası başlayandan sonra Məhəmmədə qarşı çıxır və Məkkənin ilk müsəlmanlarını təqib edir. Əbu Cəhl İslamın ilk şəhidi Əmmar ibn Yasirin anası Süməyyanı öldürən şəxsdir. Xüsusi qəddarlığına və barışmazlığına görə müsəlmanlar onu Əbu Cəhl ("cahilliyin atası") adlandırırdılar [4].

Əbu Cəhl müsəlmanların boykot edilməsinin təşəbbüskarlarından biri olmuş və onun aradan qaldırılmasına çalışmışdır. Məhəmməd peyğəmbər Mədinəyə köçməzdən əvvəl o, nüfuzlu Məkkəliləri Məhəmməd peyğəmbərə sui-qəsd etmək üçün hər qəbilədən bir nümayəndə seçməyə dəvət edir.

Müsəlmanlar Mədinəyə hicrət etdikdən sonra onlara qarşı düşmənçilik fəaliyyətini davam etdirir. 624-cü ildə Əbu Süfyanın karvanını qorumaq üçün hərbi dəstəyə başçılıq edir və Qüreyşlə müsəlmanlar arasında ilk böyük silahlı toqquşmaya girir (bax: Bədr döyüşü). Müsəlmanlar bütpərəstlərin ordusunu məğlub edir və Əbu Cəhl özü də bu döyüşdə həlak olur.

Müsəlmanlar Kolosint bitkisinə (*lat.* Citrullus colocynthis) "Əbu Cəhlin qarpızı" adını vermişlər.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Amr ibn Hishām // .
2. ↑  *Али-заде А.* Абу Джахль (rus.). // *Исламский энциклопедический словарь* Москва: Ансар, 2007. С. 28. ISBN 978-5-98443-025-8
3. ↑   Th. W. Beale, H. G. Keene, An Oriental Biographical Dictionary. W.H. Allen 1894. ISBN 978-1-4047-0648-4, 1404706488.
**Uruqvay tarixi** (*isp.* Historia de Uruguay; *port.* História do Uruguai) — Uruqvayın ümumi tarixini əhatə edir.

Erkən koloniyalaşma dövrü
-------------------------

Alonso de Santa Kruz tərəfindən XVI əsrdə hazırlanmış Uruqvayın xəritəsi.
İspanlar Uruqvaya 1516-cı ildə gəldilər. XV əsrdən etibarən ərazidə yayılmağa başlayan müxtəlif xətəliklər, qızıl və gümüş ehtiyatlarının az olması səbəbindən XVI və XVII əsrlərdə Uruqvayda yeni yerləşim sahələri məhdud sayda salınmışdır. Latın Amerikası bölgəsində üstünlük əldə etməyə çalışan ora əsrlərdə Avropanın iki böyük dəniz dövləti Portuqaliya imperiyası və İspaniya imperiyası Uruqvay üzərində nüfuz üstünlüyü əldə etmək üçün bir-biri ilə mübarizəyə başladı. 1603-cü ildə İspaniya imperiyası tərəfindən kənd təsərrüfatını inkişaf etdirmək üçün ölkədə camış fermaları yaradılır. Uruqvayda ilk koloniya 1624-cü ildə İspanlar tərəfindən salınır və Neqro çayının sahilində yerləşən həmin koloniya Soriano adlandırılır. İspaniya imperiyasının ərazidə möhkəmlənməsindən narahat olan Portuqaliya imperiyası 1669-1671-ci illərdə Sakramento koloniyasının əsasını qoyur və əlavə hərbi məqsədli bir necə qala inşa edir. İspaniya imperiyası Portuqaliyalı dəniz səyyahlarına və ölkəyə gələn Portuqal din misyonerlərinə qarşı ərazidə İspan yaşayış məntəqlərinin sayını sürətlə artırmağa başladı. İspaniya imperiyasını narahat edən məsələlərdən biridə Braziliya - Uruqvay sərhəddində portuqal dilində danışan və onların tərəfini tutan yerli etnik əhalinin artması idi.

Uruqvayın indiki paytaxtı olan Montevideo şəhəri XVIII əsrin əvvəllərində İspanlar tərəfindən hərbi məntəqə kimi salınmışdır. Qısa zamanda hərbi şəhərçik olmaqdan çıxan Montevideo liman şəhəri kimi sürətlə inkişaf etməyə başladı. XIX əsrin ortalarında şəhər iqtisadi baxımdan yaxınlıqda yerləşən Buenos Ayres şəhəri ilə rəqabət aparırdı. XIX əsr Uruqvay üçün uğurlu olmadı. Ölkə hələdə iki imperiya arasında mübahisə predimeti olaraq qalırdı və bu hal ölkə iqtisadiyyatına bir başa mənfi təsirini göstərirdi. İspaniya imperiyası və Portuqaliya imperiyasının ardınca Britaniya İmperiyasıda bu nüfuz yarışına qoşuldu. 1806-1807-ci illərdə Britaniya İmperiyası Napoleon müharibələrinin bir parcası olaraq Montevideo və Buenos Ayres şəhərlərini ələ keçirməyə başladı. Çətin günlərini yaşayan İspaniya imperiyası ingilislərə ciddi müqavimət göstərə bilmədi və nəticədə Montevideo 1807-ci ildə işğal edilidi.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  "Bureau of Western Hemisphere Affairs. "Background Note: Uruguay". US Department of State". 2013-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-13.

| ⛭Uruqvay mövzularda |
| --- |
| 
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Kənd təsərrüfatı • Energetika • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət

**Portal "Uruqvay"**
 | Uruqvay |
**Məhəmməd Şeybani** (1500-1510) — Şeybani sülaləsindən özbək xanı, şairi. Məhəmməd Şeybəxt xan kimi tanınırdı. Anası Uluqbəyin qızı Reyhan Sultan bəyim idi. Çingiz xanın oğullarından Cuçinin oğlu, Batının qardaşı Şeybanın sülaləsindən olan və Özbəkləri idarə edən Əbuülxeyir xan tərəfindən qurulmuş xanlıqdır. 1428-ci ildə qurulan Buxara xanlığı 1468-ci ildə Əmir Teymur tərəfindən yıxılmışdır. Sonra 1500-ci ildə Məhəmməd Şeybani xan (1451-1510) tərəfindən təkrar qurulan Şeybani xanlığı (1500-1599) 1506-ci ildə Buxaranı ələ keçirmiş, mərkəzi Buxaraya köçürmüş və Buxara xanlığı olaraq xatırlanmağa başlamışdı. Bu xanlıq Özbək Xanlığı olaraq da tanınır. Şeybani ya da Şeybanoğulları xanlığı 1599-cu ildə Astarxan xanlığı mənşəli Din Məhəmməd, Baqi Məhəmməd və Qubernator Məhəmməd qardaşları tərəfindən yıxılmış və Buxara Xanlığı Aştarhan hakimiyyətinin Canı hakimiyyətinin əlinə keçmişdir. 1507-cu ildə I Şah İsmayıl Səfəvi tərəfindən məğlub edilərək öldürülmüşdür.

Şeybani xanları isə aşağıdakılardır:

**Məhəmməd Şeybani** (1500-1510)  
 
Köçkuncu (1510-1531)  
 
Müzaffərrəddin Əbu Səid (1531-1534)  

Əbul Qazi Ubeydallah (1534-1539)  
 
I Abdallah (1539-1540)  
 
Əbdüllətif (1540-1552)  
 
Novruz Əhməd (1552-1556)  
 
I Pir Məhəmməd (1556-1561)  
 
İsgəndər (1561-1583)  
 
II Abdallah (1583-1598)   

Abdül Mömin (1598-1598)   

II Pir Məhəmməd (1598-1598)<br

Həmçinin bax
------------



1. ↑  Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
**Vanna Buakeva** – İqtisadçının şərəfini qoruyan təcrübəli qadın libero. Avropada oynayan ilk tailandlı voleybolçudur. 18 ildir ki, Tailand milli voleybol komandasının şərəfini qoruyur. Milli komandadakı debüt matçı 1996-cı ildə Malayziyaya qarşı olmuşdu.

Karyerası
---------

Vanna Buakeva karyerasına 1996-cı ildə məktəb səviyyəsində başlamışdı. 1999-cu ilə qədər Tailand millisinin müxtəlif yaş qruplarında oynamış, daha sonra isə 2002-ci ilə qədər Pepsi şirkətinin Banqkok şəhərindəki komandası olan *Pepsi Bangkok*da oynamışdı. 2001-ci ildə milli komanda ilə birlikdə Asiya çempionatında bürünc medal qazanmışdı.

2002-03 mövsümünü İtaliyada keçirən voleybolçu Volley Spezzano ilə ilk legioner macərasını da yaşamışdı. 2003-2008 illəri arasında onun öz deyimi ilə "Bütün gücümü milli komandaya həsr etmişdim" sözləri tam doğru idi. Belə ki, bu illərdə o heç bir klubda oynamamış, ancaq milli komanda ilə birlikdə bir çox turnirdə iştirak etmişdi. Bu intervalda 2007-ci ildə Asiya çempionatının bir daha bürünc medalını qazanmışdı. Bu səfər bu nailiyyətlə də bəs etməyib bir də şəxsi mükafat qazandı. Bu turnirin "Ən yaxşı müdafiəçi"si nominasiyasında qazanılmış mükafat idi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Thailand, Kingdom of - Player's biography Arxivləşdirilib 2013-09-21 at the Wayback Machine  (ing.)

Xarici keçidlər
---------------

* Vanna Buakeva FİVB saytında Arxivləşdirilib 2013-09-21 at the Wayback Machine  (ing.)
**Hüseynov Hüseyn Şirin oğlu** (English; Huseyn Huseynov Shirin Oglu. Turkish; Hüseyin Şirin Hüseyin) — professor

Həyatı
------

Hüseyn Hüseynov 17 iyul 1951-ci ildə Ağsu rayonunun I Qaraqaşlı kəndində, Azərbaycanda dünyaya gəlib. 1973-cü ildə Bakı Dövlət Universiteti, Mexanika-Riyaziyyat Fakültəsində bakalavr təhsilini tamamlayıb. 1976-cı ildə Moskva Dövlət Universitetinin aspiranturasını bitirib, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.

1977–1980-ci illər arasında Azərbaycan Elmlər Akademiyası, Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu, Funksiyonal Analiz şöbəsində köməkçi dosent heyətində uzman tədqiqatçı olaraq işləyib. 1980–1982-ci illər arasında Moskva Dövlət Universitetində tədqiqatlara davam edib. 1990-cı ildə Moskva Dövlət Universitetinin doktoranturasında doktorluq elmi dərəcəsi üçün müvəffəqiyyətlə elmi işi müdafiə etmiş və fizika-riyaziyyat elmlər doktoru elmi dərəcəsi almışdır. 1982–1992-ci illər arasında Azərbaycan Elmlər Akademiyası, Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu, Operatorların Spektral Teorisi Elmi şöbəsinin sədri vəzifəsini icra edərkən, 1986-cı ildə Dosent, 1992-ci ildə Professor adlarını alıb. 1993-cü ildə TÜBİTAK vasitəçiliyi ilə Türkiyəyə gəlib.

1993–2001-ci illər arasında Ege Universitetində, 2001-ci ildən etibarən Atılım Universiteti Riyaziyyat Bölümündə müəllim olaraq fəaliyyət göstərib və bir çox tələbə yetişdirib..

Ege Universitetində yetişdirdiyi bakalavr dərəcəsi tələbələri; Nüket Aykut və Ferihe Atalan, Doktora tələbələri; İlkay Yaslan, Bəxtiyar Orunov, Filiz Aras, Şerife Faydaoğlu, Nüket Aykut və İsmail Yaslan.

1997–1999-cu illər arasında ´´Periodik Əmsallı Fərq Tənliklərinin Qərarlığı Problemi´´ və 2007–2008-ci illər arasında ´´Hermitik Olmayan Diskrit Schrödinger Tənliyi Üçün Özdeğer Problemi və Tədbiqləri´´ adlı TÜBİTAK layihələrinin icrası ilə məşğul olub.

Atılım Universitetində işlədiyi illərdə Prof. Dr. Hüseyn Hüseynov Universitet Senatı Üzvü və Universitet İdarə Heyəti Üzvü, Fən Ədəbiyyat Fakültəsi Heyət və İdarə heyəti üzvü olub.

Prof. Dr. Hüseyn Hüseynovun tədqiqat mövzuları; Otomorfik Funksiyonların Spektral Teorisi, Riemann Manifoldlarının Spektral Geometriyası, Lineer və Lineer Olmayan Funksiyonal Analiz, Diferensiyal və Fərq Operatorları üçün Düz və Tərs Spektral Problemlər və onların Kortewegdə Vries Tipi Lineer Olmayan Tənliklərə Tədbiqlər və Zaman Şkalasıdır.

Prof. Dr. Hüseyn Hüseynov özəlliklə Sturm-Liouville tipi operatorların spektral teorisi və zaman şkalası(Time Scales) mövzularındakı işləri ilə dünyada öndə gedən bir alimdir.

100-dən çox elmi məqaləsi və 2000-ə yaxın elmi istinadları ilə Türkiyə və dünyada hörmətli riyaziyyatçılar arasındadır.

Prof. Dr. Hüseyn Hüseynov evli və iki oğul atası idi. 20 mart 2015-ci ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------
**Andrey Avanes oğlu Babayev** — 27 dekabr 1923-cü ildə Azərbaycan SSR Martuni rayonunun Msmna kəndində anadan olmuşdur. 1950-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Qara Qarayevin sinifini bitirmişdir. 1958-ci ildə Əməkdar İncəsənət Xadimi Fəxri adına layiq görülmüşdür. "Oktyabr" (1947), "Partiya haqqında mahnı" (1954), "Qartal qalası" (1957), "Bağdasar dayı" (1964) kantatalarının, bir çox simfonik əsər və mahnıların, Azərbaycan xalq çalğı alətləri orkestri üçün 2 süitanın, kinofilmlərə musiqinin və s. əsərlərin müəllifidir. Andrey Babayevin yaradıcılığı Azərbaycan xalq musiqisinə əsaslanır. "Pıçıldaşın, ləpələr", "Nazəndə sevgilim", "Bakılı qız", "Kimlər gəldi, kimlər getdi" kimi populyar mahnılar yazmışdır. O, Tacik, Türkmən, Hind və b. xalq melodiyaları da işləmişdir. 21 oktyabr 1964-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir.

Mahnıları
---------

* Rəşid Behbutov - Nazəndə sevgilim, sözləri İslam Səfərlinindir

Xarici keçidlər
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bəstəkar** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |


|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs · IMDb · International Music Score Library Project · MusicBrainz · Animator.ru |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 133467872 · ISNI: 0000 0000 8911 2703 · LCCN: n87801600 · NKC: mzk2012713449 · NUKAT: n2017010418 · VIAF: 129763957 · WorldCat VIAF: 129763957 |

 |
**Çingiz Hacı oğlu Sadıqov** (5 aprel 1929, Bakı – 30 dekabr 2017, San-Fransisko, Kaliforniya) — pianoçu, Azərbaycan SSR xalq artisti (1987), Bakı Musiqi Akademiyasının professoru (1991–1994)

Həyatı
------

Cingiz Sadıqov 1929-cu il aprelin 5-də Bakıda anadan olmuşdur. İlk təhsilini 1939–1946-cı illərdə Bakının Onillik musiqi məktəbinin istedadlı uşaqlar qrupunda almışdır. 1939–1946-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının piano fakültəsində (X), 1951–1953-cü illərdə Moskva Dövlət Konservatoriyasının aspiranturasında təhsil almışdır.

1953–1971-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti və konsertmeysteri, 1971–1981-ci illərdə 16 saylı Bakı musiqi məktəbinin direktoru, 1981–1990-cı illərdə "Azkonsert" yaradıcılıq birliyinin bədii rəhbəri, 1973–1976-cı illərdə Yəmən Demokratik Respublikasında İncəsənət İnstitutunun təşkilatçısı və müəllimi, 1983–1986-cı illərdə mədəniyyət və turizm nazirinin məsləhətçisi, 1991–1994-cü illərdə Bakı Musiqi Akademiyasının professoru kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Məşhur Azərbaycan muğənniləri Rəşid Behbudov, Bülbül, Müslüm Maqomayev, Lütfiyar İmanov, Fidan və Xuraman Qasımovalarla işləmiş, onları royalda müşayiət etmişdir.

1994-cü ildən ABŞ-də San-Fransisko şəhərində yaşayırdı. Amerikanın 40-a yaxın şəhərində konsertləri təşkil olunmuşdur.

Azərbaycanın tanınmış musiqicisini 80 illik yubileyi münasibətilə ABŞ Konqresinin keçmiş spikeri Nensi Pelozi Çingiz Sadıqova təbrik məktubu göndərmişdir.

Azərbaycanın görkəmli musiqiçisi, istedadlı pianoçu Çingiz Sadıxov 30 dekabr 2017-ci ildə Amerikada vəfat etmişdir.

Mükafatları
-----------

* "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı — 9 iyun 1959
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 10 iyun 1959
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 30 dekabr 1987
* "Şöhrət" ordeni — 28 oktyabr 2009

Filmoqrafiya
------------

* Onu bağışlamaq olarmı? (film, 1959)
* Gülağa Məmmədov (film, 2002)
* Çingiz Sadıqov (film, 2006)
* Memar (film, 2006)

İstinadlar
----------

1. ↑  "Azərbaycanın görkəmli musiqiçisi, pianoçu Çingiz Sadıqov vəfat edib". 2022-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-12-31.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Discogs · MusicBrainz |
| Normativ yoxlama | ISNI: 0000 0001 1988 4756 · LCCN: n2011035932 · VIAF: 170886537 · WorldCat VIAF: 170886537 |
Yasna Qora Monastırı
**Yasna Qora monastırı** (pol. Jasna Góra, Luminous Mount, *lat.* Clarus Mons) — Polşanın Çenstoxova şəhərində yerləşən Katolik monastırı. Katoliklərin və Ortodoksların ən böyük ibadətgahıdır. Çenstoxovanın Qara Madonnası bu monastırda saxlanılır.

Yasna Qora monastırına ilin müxtəlif vaxtlarında ziyarətlər təşkil edilir və ölkənin qədim tarixi abidələrindən biridir. Bu ziyarətlərin təşkil olunmasının əsas səbəbi Polşa xalqının milli birliyini nümayiş etdirməkdir. Yasna Qora monastırı UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib.

Tarixi
------

Yasna Qora monastırının əsası 1382-ci ildə Opole qraflığının cəngavəri Vladislav tərəfindən Macarıstandan dəvət olunan Paulin rahiblərin tərəfindən qoyulmuşdur.

Həmçinin bax
------------

* Çenstoxovanın Qara Madonnası

Xarici keçidlər
---------------

* Yasna Qora monastırı
* Yasna Qora monastırı və Çenstoxovanın Qara Madonnası

İstinadlar
----------

1. ↑  "Częstochowa official website". Urząd Miasta Częstochowy, Śląska 11/13, 42–217 Częstochowa. Archived from the original on 2009–02–08. Retrieved 2008–10–22.
**Cəfər Yusifov** (13 oktyabr 1945, Birinci Şıxlı, Qazax rayonu – 15 dekabr 2023) — Bakı Metropoliteninin sabiq rəisi (1993–1998).

Həyatı
------

Cəfər İsa oğlu Yusifov 1945-ci il oktyabrın 13-də Qazax rayonunun Birinci Şıxlı kəndində anadan olub. 1978-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun inşaat fakültəsində qızdırıcı sistemlər və ventilyasiya qurğuları mühəndisi ixtisası üzrə təhsil alıb. Bakı metropolitenində 1968-ci ildə tunel fəhləsi kimi işləməyə başlayıb. Metropolitendəki əmək fəaliyyəti dövründə tunel ustası və distansiya rəisi, 1988-ci ildən isə Tunel qurğuları xidmətinin rəisi vəzifəsinə yüksəlib. 1993-cü ilin noyabrında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı ilə Bakı metropoliteninin rəisi vəzifəsinə təyin edilib, 1997-ci il iyulun 27-nə qədər bu vəzifəni icra edib.

15 dekabr 2023-cü il tarixində dünyasını dəyişib.

Təltifləri
----------

C. Yusifov 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə "Şöhrət" ordeninə layiq görülüb. Bakı metropolitenində göstərdiyi xidmətlərə görə "Fəxri dəmiryolçu" döş nişanı ilə təltif edilib.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Bakı Metropoliteni"nin sabiq rəisi vəfat edib - FOTO". Oxu.Az (az.). 2023-12-15. İstifadə tarixi: 2023-12-15.
2. ↑  *Crocusoft.* "E-QANUN". e-qanun.az (ingilis). İstifadə tarixi: 2023-12-15.
3. ↑

| ⛭Bakı Metropoliteni Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti |
| --- |
| Struktur | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Rəhbərlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1965–2014*\** | 
* Lütfəli Nuriyev (1966–1976)
* Fikrət Kəngərli (1976–1979)
* İqor Xankişiyev (1979-1987)
* Vahid Nadirli (1987–1993)
* Cəfər Yusifov (1993–1998)
* Tağı Əhmədov (1998–2014)

 |
| 2014-indi*\** | 
* Zaur Hüseynov (2014–)

 |

 |
| Tərkib | 
* Nəriman Nərimanov adına depo

 |

 |  |
| Xidmətlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| Xətlər | 
* 1-ci xətt
* 2-ci xətt
* 3-cü xətt

 |
| Digər | BakıKART |

 |
| *\*: Bakı Metropoliteni Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti 2014-cü il tarixində Bakı Metropoliteni və "Azərtuneltikinti" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin əsasında yaradılmışdır.* |
**Qlükoneogenez** — qlükozanın qeyri-karbohidrat maddələrdən sintezi. Bu metabolik yolun çox böyük əhəmiyyəti vardır, çünki bəzi toxumalar və xüsusən beyin, qlükozadan ilkin bir yanacaq kimi yüksək dərəcədə asılıdır. Orqanizmin qlükozaya olan ümumi tələbatının çox hissəsi beynin payına düşür.

Əgər qlikoliz- karbohidratların katabolizminin mərkəzi yoludursa, qlükoneogenez – anabolik prosesdir. Insanda, heyvanlarda, bir çox bakteriyalarda monosaxaridlərin və polisaxaridlərin biosintezinin ən mühüm prosesidir. Fotosintez edən orqanizmlərdə o, adətən, ikinci dərəcəli rol oynayır.

Qlükozanın əsas qeyri-karbohidrat sələfləri- laktat, aminturşular və qliseroldur.

Qlikolizin sürəti trikarbon turşuları tsiklində və tənəffüs zəncirindəki çevrilmələrin sürətindən yüksək olduqda işlək skelet əzələsində laktat əmələ gəlir. Aminturşular qida ilə daxil olan zülallardan, aclıq zamanı isə skelet əzələlərinin zülalların parçalanması nəticəsində yaranır.

Triasilqliserolların hidrolizi nəticəsində yağ hüceyrələrundə qliserol və yağ turşuları əmələ gəlir. Qlükoneogenez yolu boyu pirunvatın qlükozaya çevrilməsi baş verir. Qlükoneogenezin baş verdiyi əsas yer qaraciyərdir. Nisbətən kiçik miqyasda bu proses böyrəklərdə baş verir. Qlükoneogenez çox cüzi miqdarda beyində, skelet və ürək əzələlərində baş verir.

Qlikoliz zamanı qlükoza piruvata çevrilir, qlükoneogenez zamanı isə puruvat qlükozaya çevrilir. Lakin, qlükoneogenez heç də qlikolizin dəqiq əksi deyil. O, başqa yolla getməlidir, çünki qlikolizin termodinamik tarazlığı piruvatın əmələ gəlməsi istiqamətində yönəlib.

Mənbə
-----

1. S.F. Qarayev, P.Ş. Məmmədova, A. Q.Həbibova. "Biokimyanın əsasları" Bakı. Təfəkkür 2002. 359 s.
***Rozenmund-Zayçev reaksiyasına*** - aldehid xloridlərin hidrogenlə aldehidlərə selektiv katalitik azaldılması reduksiyasına deyilir. Reaksiya 1872-ci ildə M.M.Zayçev tərəfindən kəşf edildi, klassik dəyişiklik 1918-ci ildə Rosenmund tərəfindən inkişaf etdirildi.

The Rosenmund reductionThe Rosenmund reduction
Katalizator metal paladium (BaSO4, CaCO3, BaCO3, asbest, kömür, diatomlu torpaq), bəzən Pt və Ni götürülür. Aldehidlərin reduksiya olunmasının qarşısını almaq üçün katalizatordan istifadə olunur. Həlledici (benzol, toluen və s.). katalizator, 80-180 °C-də, 150-200 °C-də buxar faza hidrogenləşmə istifadə olunur.. Alkoqollar, karbohidrogenlər və turşular tez-tez yan məhsullar kimi meydana gəlir [spirtlərdən və RC (O) Cl) əmələ gəlir.
Əsas aralıq məhsullar - spirtlər, karbohidrogenlər, turşular[spirtlərdən və RC (O) C1) əmələ gəlmişdir. Daha az və daha az miqdarda anhidridlər-t, oliqomerlər və polimerlər əmələ gəlir.
Rosemund şərtləri altında, dikarboktsilb turşu xloridlərindən to-t-ə qədər olan reaksiyalar. Çox hallarda dialdehidlər əmələ gəlmir: Trifenilmetan trifenilasetik turşu xloriddən əmələ gəlir:

Rozemund reaksiyasının modifikasiyası:

a) karboksilik turşu xloridlərin və ya amidlərin kompleks hidridlərlə azaldılması, məsələn:zəhərlər (fenilizotiyosiyanat, tetrametiltiyoüre, kükürd və s.).

Mənbə
-----

1. Mosettig E. Mosingo R. veb: Üzvi reaksiyalar, tərc. İngilis dilindən, Sat. 4, M. - 1951, s. 337-57;
2. Rosenmund, K. W. Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft 1918, 51, 585
3. Saytzeff, Michael; Journal fuer Praktische Chemie 1873, 6 (1), 128-135.
4. Мозеттиг Э. Мозинго Р. веб.: Органические реакции, пер. с англ. сб. 4, М.-1951, с. 337-57; Affrossman S. Thomson S. "J.Cfaem.Soc.", 1962, №5, p. 2024-29; Taylor E. C. [a. o.], "J. Amer.Chem. Soc.", 1976, v. 98, №21, p. 6750-52. Г.И. Дрозд.
**Çürünrü-vələmir nematodu** (*lat.* Aphelenchus avenae) Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

Xarici quruluşu
---------------

Vələmir nematodu
Çürünrü-vələmir nematodu ikicinslidir. Erkək nematod uzunsov qurdşəkillidir. Uzunluğu 0,63-0,82 mm-dir. Konusşəkilli quyruqda enli bursa vardır, 
dişi nnematodların uzunluğu 0,55-0,86 mm-dir. Baş bədəninin ümumi konturundan ayrılmışdır. Orta bulbus iridir. Yumurtalıq düzdür. Quyruq dəyirmidir. Bədənləri cinsiyyətcə yetkin mərhələsi 2–6 mm uzunluğunda olub, 3-4 buğumdan ibarətdir..

Həyat tərzi
-----------

Geniş yayılan növdür. Parazit növ olub bitki toxumlarının üzərində yaşayır, bəzən də daxilə keçə bilir. Bitki toxumlarının şirəsi və patogen göbələk mitselesi ilə qidalanırlar. Düşmənləri yırtıcı nematodlar, ibtidailər, yırtıcı göbələklər, viruslardır. İkicinslidir, yumurta qoymaqla çoxalır. Növün Fenologiyası, orta ömrün uzunluğu və cinsi yetkinliyə çatma müddəti məlum deyil. Tam çevrilmə ilə inkişaf edir. Fərdi inkişaf forması yumurta-sürfə-yetkin fərd şəklindədir.Reproduktivliyi yumurta qoymaqladır, hər dəfəsində 200 qoymaqla yumurta tökmə müddəti mühitdən asılı olaraq 6-20 gün davam edir. Xromosom göstəriciləri isə məlum deyil. Sayı və limit faktoru-4-5 fərd, bəzən daha çoxdur, inkişafını - yüksək temperetur, quraqlıq ləngidir, nəmlik və mülayim temperatur isə sürətləndirir. Bitki məhsuldarlığını aşağı salır. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

Yayılması
---------

Dünyada 6 növ, Qafqazda 5, Azərbaycanda 5 növ geniş yayılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ing.). 1996.
2. ↑  Atakişiyeva Y.Y. Qasımova Q.Ə. Azərbaycanda bitkilərin parazit nematodları və onlarla mübarizə tədbirləri. Bakı, Elm, 1977, s. 63-64.
3. ↑  Qasımova Q.Ə. Atakişiyeva Y.Y. Abşeronun tərəvəz bitkilıri sahələrindəki alaq otlarının nematodlarının ekoloji-faunistik analizi. Az. EA Xəbərləri. Biol. elmləri seriyası, №5. Elm, 1976. s. 45 - 51.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3719900
* AFD: Aphelenchus\_(Aphelenchus)\_avenae
* BOLD: 740836
* EoL: 462573
* EPPO: APLUAV
* EUNIS: 248878
* Fauna Europaea: 225433
* Fauna Europaea (new): 26a1b695-76a4-4e9f-9211-c7f6b22983d9
* GBIF: 2284396
* IRMNG: 10978221
* ITIS: 63984
* NBN: NHMSYS0000068513
* NCBI: 70226
* NZOR: 539762d9-34c1-44cb-92dd-6d30b46d0683
* WoRMS: 888529

 |
**AA 52** (fr. Arme Automatique Transformable Modèle 1952) — 1952-ci ildə Fransa Respublikası Ordusu tərəfindən qəbul edilmiş vahid fransız pulemyotudur. Bu, II Dünya Müharibəsindən sonra istehsal olunan ilk fransız atıcı silahlarından biridir. Cinquante-Deux da deyilir (Fransız dilindən — "əlli iki"). Bu silah hələ də zirehli maşınlarda pulemyot qurğularında istifadə olunur, həmçinin dağ bölmələrində istifadə etmək olur.

Lakin daima piyada hissələrində Belçikanın Minimisini sıxışdırıb aradan çıxarır.

Əhəmiyyətli dərəcədə diqqət ən sadə və qənaətli üsul ilə hazırlanmaya (pulemyotun konstruksiyasında elektroqaynaq və polad vərəqədən olan ştamplama tətbiq edilib) verilib.

Bərkitmə mexanizminin konstruksiyasının müəllifi Emil Martindir.

Pulemyotun ilk variant 7,5X54 mm tüfəng gülləsindən ibarət AAT-52 pulemyotu olub.

1960-cı illərdə 7,62X51 mm gülləsindən ibarət AAN F1 pulemyotu silahlanmaya qəbul edilib.

12,7X99 mm NATO gülləsindən ibarət MAC-58 pulemyotu ən son növüdür.

Bir neçə prototipləri sınaqdan keçirilməsinə baxmayaraq, lakin kütləvi istehsala buraxılmamışdır.

|  |  |
| --- | --- |
| **Ölkə** | Fransa |
| **Xidmət tarixi** |
| **Silahlanmaya verilib** | 1952 |
| **Hansı ölklərin silahlanmasında** | Fransa və onun keçmiş müstəmləkələrində |
| **Müharibə və münaqişə** | · Hind-Çin müharibəsi |
| **İstehsal tarixi** |
| **Hazırlanıb** | 1952 |
| **İstehsalçı** | Manufacture d'armes de Saint-Étienne |
| **Variantları** | AAT-52, AAN F-1, MAC-58 |
| **Хarakteristikası** |
| **Çəkisi, kq** | 9,75 |
| **Uzunluğu, mm** | 1080 |
| **Lülənin uzunluğu, mm** | 600 |
| **Güllə** | 7,62×51 mm NATО, 7,5×54 mm |
| **İş prinsipi** | yarıaçıq çaxmaq |
| **Tezatma qabiliyyəti,**
**dəqiqə** | 900 |
| **Güllənin başlanğıc sürəti**
**m/s** | 830 |
| **Nişan məsafəsi, m** | 800–1200 |
| **Hərbi sursat növü** | Bir lentdə 50 güllə |
**Fyodor Bondarçuk** — (*rus.* Фёдор Бондарчук) (d. 9 may 1967-ci il, Moskva, Rusiya) — SSRİ və Rusiya aktyoru, rejissor, kino və televiziya prodüseri, musiqi video direktoru, teleaparıcısı və teleakademik.

Həyatı
------

Fyodor 1967-ci ildə mayın 9-u Moskvada doğulub. Sənətçi ailəsində doğulan Fyodorun atası sovet aktyoru, rejissor və ssenarist, SSRİ xalq artisti Sergey Bondarçuk və anası (Sovet və Rusiya aktrisası) İrina Skobseva olmuşdur. 1985-ci ildə məktəbi qurtarıb, rejissorluq fakültəsinə ümumrusiya dövlət kinomotoqrafiya institutuna daxil oldu, və iki ilini donduraraq orduya getdi. İnstituta 1989-cu ildə qayıtdı, və dərhal Yuri Ozerovun çəkdiyi "Stalinqrad" (1989)-cu il filmində İvan adı rolunda yer aldı. Bu rol Fyodorun aktyor karyerasında ikinci oldu, çünki onun ilk debüt rol aldığı film olan "Boris Qodunov" filmində 1986-cı ildə kiçik rol ilə çıxış etmişdi. Bundan sonra Fyodor inustuta qayıdaraq inustutu uğurla başa vurduqdan sonra, onun uşaqlıq dostuları Stepan Mixalkov və Sergey Kojevnikovım ilə "Art Pictures" adlı Televiziya və film üçün çəkiliş, bundan başqa, müxtəlif TV proqramları, film və musiqi layihələr istehsalı ilə fəaliyyət göstərən şirkət qurdular.

Qazandığı uğurlar
-----------------

Fyodor Bondarçuk 2005-ci ildə çəkdiyi "9-cu bölük" — (*rus.* «9 рота») adlı film Fyodor üçün çox uğurlu bir iş oldu. Fyodor bu filmdə xaxol əsgər rolunda yer almışdır. Filmin büdcəsi 9,5 milyon dollar təşkil etdi, filmdə təyyarənin (450 min dollar) partlayışı ən bahalı səhnə oldu. Bu filmin ardında Rusiyada bu film ilin ən yaxşı film statusu əldə etdi və bir sıra mükafatlar qazandı. Buda Fyodorun məşhurlaşmasında böyük naliyyət oldu.

Bu uğurdan sonra Fyodorun 2013-cü il istehsalı olan Stalinqrad adlı filmi Fyodor üçün daha önəmli oldu. Bu film Fyodor Bondarçuk tərəfindən IMAX formatında, yüksək dərəcəli keyfiyyətlə çəkilmiş ilk Rus filmidir. Büdcəsi 30 000 000 $ dollar olan filmin, büdcə gəliri 66 130 000 $ dollar olmuşdur (2013-cü il 2 dekabr tarixinə əsasən). Bu film 2013-cü ildə film mükafat üçün "Ən Yaxşı Xarici Film" və "Oskar" mükafatı üçün Rusiya tərəfindən namizədliyini irəli sürülüb.

Filmoqrafiya
------------

### Çəkdiyi filmlər

* Dörd mövsüm (2014)
* Stalinqrad (2013)
* Yaşayan ada. Döyüş (2009)
* Yaşayan ada (2009)
* 9-cu bölük (2005)
* Sevirəm (1993)
* Yay səhərində yuxu (1989)
**Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyəti** — Borçalıda yaranmış tanınmayan dövlət. Bu dövlət 1917-ci ilin dekabrın 20-də yaransa da rəsmi olaraq 1918-ci ilin aprelində elan olunub.

Tarixi
------

1917-ci ilin dekabrında Emin ağa, Borçalı Xeyriyyə Cəmiyyətinin sədri Qurbanəli əfəndi Xəlilzadə, Borçalının sünni qazısı Yusif əfəndi Allahyarzadə, həm şiə qazısı Şeyx Məhəmməd Əli ilə birgə Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyətinin yarandığını rəsmən elan edirlər.

1918-ci il mayın əvvəlində Azərbaycana yardıma gələn Osmanlı ordusunun paşaları Nuru və Ənvər paşaları Cəlaloğlunda qarşılayıb onları Qazağa qədər ötürən Emin ağa onlar vasitəsilə Osmanlı sultanı Abdüləzizə, daha sonra isə Azərbaycan dövlətinə müraciət ünvanlayaraq onlardan yardım istəyir. Lakin, istədiyi yardımı ala bilmir.

Bir müddət sonra Osmanlı paşası 9-cu Ordu Komandanı Yaqub Şevqi Paşa 5 noyabr 1918-də Qarsda Emin ağa ilə görüşür və ona hər cür dəstək verəcəyinə söz verir.

5 noyabrda isə Kağızmanlı Əli Rza bəy, Qarslı Sarı Xəliloğlu Nuhlis, Orenburqlu Tevhiddin bəy Mamlıoğlu, Emin ağa Acalov və Fəxrəddin bəy Piroğlu rəhbərliyində Qars İslam Şurası qurulmuşdur.

14 noyabr 1918-ci ildə Qarsda, indiki Atatürk prospektində yerləşən bələdiyyə binasının altındakı keçmiş Səhiyyə İdarəsinin binasında Birinci Qars Konqresi toplandı. Konqresdə Fəxrəddin bəy Piroğlu başçılığında 8 nəfərlik Müvəqqəti Heyət, Emin ağa Acalovun rəhbərliyində isə Milli İslam Şurası Ümumi Mərkəzi qurulmuşdur. Şuranın rəhbər müavinliyinə Fəxrəddin bəy təyin olndu.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Arxivlənmiş surət". 2021-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-23.

Həmçinin bax
------------

* Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyəti
**Avropamərkəzçilik** və ya **avropasentrizm** — elmin, incəsənətin, fəlsəfənin, ədəbiyyatın və s. həqiqi sərvətlərin, zənginliklərin inkişafını yalnız Avropada görən konsepsiya.

XIX yüzildə yaranmış bu konsepsiyaya görə, Avropa dünya yaranandan bugünədək hər
hansı bir inkişafın, elmin və mədəniyyətin mərkəzi sayılır, dünyanın başqa
yerlərində yaşayan xalqların nailiyyətləri kiçildilir, yeri gəldikcə heçə endirilir.

Avropamərkəzçiliyin mənşəyi və məqsədi
--------------------------------------

Tarixşünaslıqda avropamərkəzçilik
---------------------------------

Mədəniyyətşünaslıqda avropamərkəzçilik
--------------------------------------

Dilçilikdə avropamərkəzçilik
----------------------------

Elmi nailiyyətlərə münasibətdə avropamərkəzçilik
------------------------------------------------

Tarixi şəxsiyyətlərə münasibətdə avropamərkəzçilik
--------------------------------------------------

Xarici keçidlər
---------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "**Avropasentrizm** - *azerdict.com*". 2016-03-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-23.
2. ↑  Əbülfəz Əliyev, **Azərbaycan elminin tarixindən**[*ölü keçid*]

Ədəbiyyat
---------

1. Quliyev Qorxmaz. **Avropamərkəzçilik və yaxın Şərq.** Azərbaycan. - 2006. №1, s. 165-172.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Siyasət** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |