recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Heydər Əliyev prospekti.

**Heydər Əliyev prospekti** — Gəncə şəhərində ən uzun və geniş prospekt. Prospekt Azərbaycanın ümummilli lideri Heydər Əliyevin adını daşıyır. Əvvəlki adı Булатовскую улицу sonra *Lenin prospekti* *Şah İsmail Xətai prospekti* *28 May prospekti* olmuşdur.

Haqqında
--------

Baş Meydan bu prospektə yerləşdiyi üçün şəhər qədim yerlərindən biridir. Şah Abbas məscidi bu prospektə yerləşir. Bu küçə Zərrabi məhəlləsi ilə baslıyir Dörtyol məhəlləsi ile gedirdi.Gəncədə Dəmir yolu tikilməyə başlandıqdan sonra Şəhər şərqə doğru uzanmağa Başlanmış Və 20 əsrin sonunda prospekt indiki formasını alamağa başlamışdır.

Kəsişdiyi küçələr
-----------------

Heydər Əliyev prospekti Zərrabi küçəsindən başlayır və Zülfü Hacıyev ilə kəsişmədə bitir.

Mühüm ünvanlar
--------------

* Nizami Rayon polis idarəsi
* Gəncə Şəhər Vergilər idarəsi
* Asan xidmət mərkəzi
* Gəncə Dövlər Universitesinin 3 korpusu
* Gəncə Dəmiryol Stansiyası

Ədəbiyyat
---------

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Gəncə | *Gəncə şəhəri ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Mehmet Atıf Atəşdağlı** (*türk.* Mehmet Atıf Ateşdağlı) (d. 1876, Krit - ö. 3 dekabr 1947, İstanbul, Türkiyə) — Türk əsgəri.

Həyatı
------

Mehmet Atıf Atəşdağlı 1876-cı ildə Kritdə anadan olmuşdur. İsa Nuri Bəyin oğludur.

Hərbi xidməti
-------------

18 mart 1896-cı ildə Hərb Akademiyasına qəbul olmuşdur. 13 yanvar 1899-cu ildə hərbi akademiyanı bitirərək "leytenant" rütbəsi almışdır. Həmin gün 5-ci Ordu 29-cu Süvari Alayı 3-cü Bölük Taqım Komandiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

23 avqust 1904-cü ildə "baş leytenant" rütbəsi almışdır. 29 avqust 1904-cü ildə 30-cu Süvari Alayı 3-cü Bölüyə gətirilmişdir.

12 aprel 1909-cu ildə Şam Hərbi orta məktəb daxiliyyə zabitliyinə təyin edilmişdir. 31 avqust 1910-cu ildə "kapitan" rütbəsi almışdır.

6 dekabr 1911-21 iyul 1912-ci illərdə Hələb Hərbi Orta Məktəb direktorluğu vəzifəsini icra etmişdir. 21 iyul 1912-ci ildə jandarm sinfinə nəql edilmək surətiylə Müntəfiq Jandarm Tabor Komandiri vəzifəsinə gətirilmişdir.

29 iyul 1913-14 avqust 1914-cü illərdə Bağdad Jandarm Komandiri olmuşdur. 26 dekabr 1914-cü ildə ona "qolağası" rütbəsi verilmişdir. 14 avqust 1914-cü ildə Səyyar Jandarm Birliyinə gəlmişdir.

1 fevral 1916-cı ildə Mosulun, həmin ilin 15 martı Nablusun Jandarm Komandiri olmuşdur. 21 sentyabr 1916-cı ildə 6-cı Həcin Süvari Alayı Komandiri olmuşdur. Bu qısa zaman ərzində 19 mart 1916-cı ildə "mayor" rütbəsi almışdır. 8 may 1917-ci ildə Beyrut Jandarm Alayı Komandirliyinə təyin edildi. 3 noyabr 1917-ci ildə son rütbəsi olan "polkovnik-leytenant" rütbəsinə yüksəlmişdir.

1919-cu ildə jandarmlıqdan Quru Qoşunlarına gətirilən Atəşdağlı Əskişəhər Bölgə Komandiri oldu. 9 sentyabr 1919-cu ildə ingilislər tərəfindən tutularaq İstanbula göndərildi və Çanaqqalada həbs edildi. 3 ay sonra İstanbul xaricində olmaq şərtiylə azadlığa çıxdı. 24 dekabr 1919-cu ildə İstanbul Mərkəz Dairəsi İnşaat Komissiyasında çalışdı.

1920-ci ildə Ankaraya qaçdı və o vaxtlar yenicə istifadəyə verilən Jandarm Baş Komandirliyinə gəldi. 6 iyun 1920-ci ildə 3-cü Tümən Komandiri oldu. 18 avqust 1921-ci ildə icazəli olaraq Niğdəyə gəldi. 18 fevral 1923-cü ildə Samsun Ofis Müdiri oldu, lakin, bu vəzifəni qəbul etmədiyindən vəzifədən azad edildi.

1923-1926-cı illərdə Mərsində yaşadı. 27 oktyabr 1926-cı ildə Ankara İstiqlal Məhkəməsinin qərarı ilə təqaüdə çıxdı.

Balkan müharibələrində, Birinci Dünya müharibəsində və Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsində iştirak etdi. Müharibələrdə göstərdiyi şücaətlərə görə Qırmızı lentli "İstiqlaliyyət" medalı və təqdirnamə ilə mükafatlandırıldı. Mehmet Atıf Atəşdağlı 3 dekabr 1947-ci ildə İstanbulda vəfat etdi.

Medal və təltifləri
-------------------

* "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası)

Həmçinin bax
------------

* İtaliya-Osmanlı müharibəsi
* Balkan müharibələri
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Mənbə
-----

1. ↑  Mehmet Atıf Atəşdağlı Arxivləşdirilib 2021-07-15 at the Wayback Machine. (türkcə). ata.msb.gov.tr.
2. ↑  T.R. Baş Qərargah Hərb Tarixi Rəisliyi Nəşriyyatı, *Türkiyə İstiqlal Müharibəsinə qatılan tümən və daha üst mövqelərdəki komandirlərin bioqrafiyaları,* Baş Qərargah Rəisliyi nəşriyyatı, Ankara 1972, s. 231.
Heç kimin baxmadığından əmin olaraq, əşyanı gizlicə cibinə yerləşdirən müştəri
**Şopliftinq** — iş saatları ərzində mağazada malların gizli şəkildə oğurlanması. Şoplifterlər adətən əşyaları çanta və ya paltoda gizlədərək mağazanı tərk edirlər. Şopliftinq qarət və silahlı soyğunçuluqdan fərqlidir. 

Mağazalardan oğurluq edənlərin müxtəlif növləri var. Bəzi insanlar ehtiyacları olduğu üçün oğurluq edirlər, digərləri isə pul qazanmaq üçün bu işə əl atırlar. Oğurluqla məşğul olanlar bunu mütəşəkkil bir qrupun hissəsi kimi də edə bilərlər. İnsanların əksəriyyəti adətən şəxsi istifadə üçün məhsulları oğurlayırlar, yəni oğurluqdan qazanc əldə etmək niyyəti olmadan şəxsi istifadələri üçün əşyalar götürürlər. Digər tərəfdən, cinayətkar oğrular malları qara bazarda satıb qazanc əldə edə bilmək niyyəti ilə oğurlayırlar. 

Mağazalar şopliftinqin qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlərdən istifadə edir. Bu strategiyalara malların kilidlənməsi, əşyalara maqnit və ya sensorların tətbiq edilməsi, müşahidə kameralarının yerləşdirilməsi, təhlükəsizlik işçilərinin işə götürülməsi və girişdə çanta məhdudiyyətlərinin qoyulması daxildir.
**Hesab maşını** (ing. accounting machine) verilənləri avtomatik emal edən ilk maşınlardan biri; XX əsrin 40–50’ci illərində IBM, Burroughs və NCR kimi şirkətlər tərəfindən kommersiya hesablaşmaları aparmaq üçün yaradılıb. İlk hesab maşınları elektron maşınlar deyildi və perfokartlarla işləyirdi; daha sonrakı modellərdə perfokartlar yoxa çıxdı və elektronika tətbiq edilməyə başladı. İndi hesab maşını dedikdə, adətən, hər dəfə işə salınarkən uçot proqramının avtomatik başladıldığı kompüter nəzərdə tutulur; bu halda kompüter, yeganə vəzifəsi uçotun aparılması olan ayrıca maşına çevrilir. Qeyd etmək maraqlı olardı ki, ilk displeylərdə videogörüntünün eninin 80 sütun olmasının səbəbi hesab maşınlarında istifadə olunan perfokartların 80-sütunlu olması ilə bağlıdır.

Hesab maşını

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

Xarici keçidlər
---------------

* *Знакомьтесь: компьютер* = *Understanding computers : Computer basics : Input/Output* / Пер. с англ. К. Г. Батаева; Под ред. и с пред. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. — 240 с. ил. (rus.) ISBN 5-03-001147-1
**Ankara Klementi** — Ankara şəhərinin yepiskopu, xristian müqəddəsi. Pravoslav, Katolik və Köhnə Pravoslav kilsələrində hörmətlə qarşılanır.

Həyatı
------

Ankara Klementi 258-ci ildə Qalatiyanın tərkibində olan Ankara şəhərində anadan olmuşdur. Atası bütpərəst, anası isə xristian idi. On iki yaşında Klement yetim qaldı və Klementi xristian ruhunda böyüdən anasının dostu Sofiya tərəfindən övladlığa götürüldü. Sofiya, Klementin öyrətməyə və xristianlığı qəbul etməyə hazırlaşmağa başladığı bir çox tərk edilmiş uşağa sığınacaq verdi. On səkkiz yaşında Klement artıq Ankara xristian icmasında şöhrət qazanaraq presviter təyin edilmişdi.

Yepiskopluq və təqib
--------------------

İyirmi yaşına çətinliklə çatan Klement məmləkəti Ankara yepiskopu təyin edildi. İmperator Diokletian (284–305) dövründə Ankaralı Klementdən xristian inancından imtina etməsi tələb olunur. İmtina etdikdən sonra yepiskop həbs olundu və işgəncələrə məruz qaldı.
Bir müddət sonra Klement Diokletianın həmkarı Maksimiana təhvil verildi. Rostovlu Müqəddəs Demetriusun ifadəsinə görə, hökmdar müqəddəsi "o qədər qeyri-insani işgəncələrə məruz qoydu ki, hətta bütpərəst tamaşaçılar da şəhidlərə şəfqət hissi keçirdilər, işgəncə verənləri daşqalaq etdilər."
Tezliklə Klement yenidən Müqəddəs Agathangel ilə birlikdə həbs edildi. Məhz orada İmperator Maksimyanın ölümündən sonra Klementi müşayiət edən Aqafangel edam edildi və Klementin özü də bir müddət sonra Ankara xristianları tərəfindən azad edildi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Serbian Orthodox Church Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine The Hieromartyr Clement, Bishop of Ancyra (January 23rd)
2. ↑  "Arte della Chiesa | Santuario "Maria SS. Annunziata"". 2014-03-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-23.
3. ↑  "Last Byzantine church in Ankara close to disappearing". 2023-11-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-27.
**Tarmux döyüşü** — 1461-ci ildə Ağqoyunlular ilə Osmanlı imperiyası arasında baş vermişdir.

Döyüşdən əvvəl
--------------

Trabzon imperatorunun qardaşı Uzun Həsən Bəyin yanına gələrək bir çox hədiyyələr sundu və bağlılıq bildirdi.Uzun Həsən Bəyin qardaşı oğlunu Trabzon imperiyasının özünə bağlılığını bildirdiyini və ona hücum etməməsini yazan məktubu elçiylə bərabər Fateh Sultan Mehmedə göndərdi.Fatih Sultan Mehmed isə bu mesaja önəm vermədi.Uzun Həsən Bəy,bunu görüb ordu göndərərək Mələt və Qoyluhisar qalasını ələ keçirdi.Osmanlı imperiyası qalanı ələ keçirmək üçün hücum etsədə qalanı ələ keçirə bilmədi.

Döyüş
-----

Osmanlı İmperiyası döyüş üçün Tarmux'a gəldiyində Uzun Həsən Bəy ordusuyla döyüşə girdi.Başta bir neçə əmirini Osmanlı İmperiyası tərəfinə göndərdi və ordu uğurlu olaraq talan edərək geri döndülər ancaq birdən Osmanlı ordusu tərəfindən basqına uğradı.Ancaq Türkmən əsgərləri cəsarətlə döyüşərək onları məğlub etdi və bir çoxunu əsir alaraq Uzun Həsən Bəyin yanına gətirdilər.Uzun Həsən Bəy əsirləri sərbəst buraxdı.

Döyüşdən sonra
--------------

Osmanlı İmperiyasından elçi olaraq Trabzon ətrafını və qalalarını istədi.Osmanlı İmperiyası isə onun əsirlərə etdiyi hörmətdən ötrü Trabzondaki əmirlərə bu məktubu göndərdi *"O nəhiyyəyi (Trabzon) Uzun Həsənin bölgədəki vəkillərinə buraxın."*

İstinadlar
----------

1. ↑  Ali Arslan,Akkoyunlu Osmanlı temel ilişkileri s.31
2. ↑  Akkoyunlular Karakoyunlular s.101
3. ↑  Muhsin Behramnejad s.102
4. ↑  Woods,Akkoyunlular s.167

Xarici keçidlər
---------------


* Ağqoyunlular
* Osmanlılar
* Uzun Həsən
**Hakkı Saruhan Oluç** (14 yanvar 1958, İstanbul) — mühəndis və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

Həyatı
------

Hakkı Saruhan Oluç 14 yanvar 1958-ci ildə İstanbulda anadan olub. Almaniyanın RWTH Aaxen Universitetindən məzun olub.

Uzun illər qəzetlərdə, jurnallarda və nəşrlərdə çalışıb. Azadlıq və Dayanışma Partiyasının qurucularından olub və sədr müavini vəzifəsində təmsil olunub. Xalqların Konqresinin (HDK), YSP və HDP-nin da qurucularından olub. Bir müddət HDP həmsədrinin müavini vəzifəsində də çalışıb.

Siyasi fəaliyyəti ərzində ÖDP, EDP, HDP və DEM üzvü olub.

İyun 2015-ci ildə İstanbul ilindən, 2018 və 2023-cü illərdə isə Antalya ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. 27-ci çağırışda HDP TBMM qrupunun sədr müavini, 28-ci çağırışda isə TBMM Plan və Büdcə Komissiyasının üzvü və DEM Partiyası TBMM qrupunun sədr müavini vəzifələrində təmsil olunub.

Almanca və ingiliscə bilir. Evlidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Saruhan OLUÇ". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
**Çəqanə** - kamanla çalınan dördsimli çalğı alətidir.

Tarixçə
-------

XIX əsrin sonlarına kimi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuşdur. XIX əsrin birinci yarısında Azərbaycanda olmuş rəssam Q.Qaqarin "Şamaxı rəqqasələri" tablosunda çəqanənin təsvirini vermişdir. Qətran Təbrizinin, İmadəddin Nəsiminin, Seyid Əzim Şirvaninin və bir çox klassiklərin əsərlərində də bu alət haqqında məlumat vardır. Bu alət 2000-ci ildə Şotlandiyanın Edinburq şəhərində kamanla ifa edilən simli musiqi alətlərinin tarixinə həsr olunmuş simpoziumda iştirakçıların marağına səbəb olmuşdur.

Söz açımı
---------

Türkiyəli alim B. Ögel çoxdilli "Türk kültür tarihine giriş" kitabında musiqişünas alim Radlofa istinadən "çağanə" sözünün "çanaq" sözündən yarandığını bildirir. Azərbaycanlı musiqişünas Abbasqulu Nəcəfzadəyə görə isə, "çağa" kökündən törəyib "çağanə" sözü "çağa kimi, çağasayağı, çağa kimi çağlayan" anlamına gələ bilər. Təsadüfi deyil ki, Üzeyir Hacıbəyov çəqanəyə qohum alət olan kamançanın səsini də insan səsinə bənzədir. loxaaaa

Quruluşu
--------

Alət armudşəkilli çanaqdan, qol və kəllədən ibarətdir. Çəqanənin uzunsov çanağı doqquz hissədən ibarət olub, yığma üsulu ilə qoz, səndəl və ya fıstıq ağacından hazırlanır. Dayaq rolunu oynayan uzun dəmir şiş çanağın alt hissəsindən keçərək qol ilə çanağı birləşdirir.

Çanağın üzü 5 mm qalınlığında şam ağacından hazırlanmış taxta üzlüklə örtülür və onun üzərində səs rezonatorları üçün oyuqlar açılır. İfaçı şişi yerə dayayaraq, aləti şaquli vəziyyətdə saxlayır və sağ əlində tutduğu kamanla səsləndirir. Alətin ümumi uzunluğu 820 mm, çanağının uzunluğu 420 mm, eni 220 mm, hündürlüyü 140 mm-dir.

Diapazonu böyük oktavanın "fa #" səsindən ikinci oktavanın "fa #" səsinə kimidir. Ansambl və orkestrlə, eləcə də solo aləti kimi istifadə edilə bilər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Меджнун Керимов. О восстановлении забытых древних азербайджанских инструментов чанга, чагане и барбета Arxivləşdirilib 2022-03-25 at the Wayback Machine. Международный музыкальный культурологический журнал HARMONY
2. ↑  *Abbasqulu Nəcəfzadə.* Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti Arxivləşdirilib 2022-03-03 at the Wayback Machine. Bakı, 2004.
3. ↑  *Əfrasiyab Bədəlbəyli*. İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti - Çəqanə Arxivləşdirilib 2022-03-25 at the Wayback Machine
4. ↑  "Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası - Çəqanə". 2022-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-02.

Ünlü ifaçıları
--------------

* Munis Şərifov

Xarici keçidlər
---------------

* Çəqanədə çalır Munis Şərifov

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan musiqisi
* Azərbaycan mədəniyyəti
**Net als toen** (*azərb*. Deyərkən‎) — Niderlandı 1957 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən Kori Brokkenin ifa etdiyi mahnı. Mahnının bəstəkarı Quus Yansen, sözlərinin müəllifi isə Uilli ven Hemertdir. Müsabiqənin nəticələrinə görə bu mahnı 10 mahnı arasında 31 xal toplayaraq birinci olmuşdur. Bu, Niderlandın Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki ilk qələbəsi idi.

Mahnı klassik şanson mahnısıdır, ifaçı öz həyat yoldaşına müraciət edir və cütlük kimi ilk vaxtlarını xatırlamasını xahiş edir. Mahnının sözləri həmişə belə olmasa da, romantikanın evlilikdən kənara çıxdığını ifadə edir. Brokken həmçinin bu mahnını alman və fransız dillərində də ifa etmişdi. Alman və fransız dillərində mahnının adı müvafiq olaraq "Tout comme avant" və "Damals war alles so schön" kimi adlandırılmışdı.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* 1957 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin tarixi
* Ətraflı məlumat və mahnı sözləri

Həmçinin bax
------------

* Niderland 1957 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Avroviziya** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**İdris Xəlil oğlu Qədimov** (15 sentyabr 1920, Morul, Gəncə qəzası – 20 avqust 1996, Klаypеdа) — sovet-Azərbaycan hərbçisi, tibb xidməti polkovnik-leytenantı. 9 may faşizm üzərində qələbə qazanılmasında böyük rolu olan azərbaycanlı.

Ailəsi
------

İdris Qədimov Şəmkirin tanınmış Qədimağalılar (əvvəlki adla Bədirbəylilər) nəslindəndir. Atası Xəlil ağa Qədimov (1897-1943) Azərbaycanda Sovet işğalına qarşı üsyanlar (1920-22), Şəmkir üsyanı sonrası sürgünə göndərilmiş mülkədarlar sırasında idi. Onun dayısı oğlu tanınmış filologiya üzrə elmlər doktoru Firudin Hüseynovdur.

Təhsili
-------

Orta təhslini müvəfəqiyyətlə bitirən İdris Qədimov ali təhslini 1942-ci ilin avqustunda infeksion xəstəliklər ixtisası üzrə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetində tamamlamışdır.

II Dünya Müharibəsi illərində
-----------------------------

İdris Qədimov, sanitar-tibb bölümündə kiçik həkim vəzifəsində çalışaraq, döyüş şəraitində, mərdliklə və cəsarətlə yaralı əsgər və zabitlərə yüksək ixtisaslı tibbi yardım göstərirmişdir. 

İdris Qədimov 23.06.1943-cü ildən 08.08.1943-cü ilədək Qərb Cəbhəsində alayın kiçik həkimi; 08.08.1943-cü ildən 01.10.1944-cü ilədək 3-cü Belorus cəbhəsində alayın kiçik həkimi;
01.10.1944-cü ildən 09.05.1945-ci ilədək Qərb Cəbhəsi, Xüsusi Hərbi rayonda alayın kiçik həkimi vəzifələrində çalışmışdır.

07.04.1945-ci ildən 10.04.1945-ci ilədək Koeniqsberq şəhəri uğrunda gedən son döyüşlərdə İdris Qadimov 200-dən çox insana tibbi yardım göstərmişdir. O, 21 qan və qan əvəzedicisi, 8 vagosimpatik blokada, 25 anesteziya sındırmalarından ibarət 2 tibbi köçürmə əməliyyatı etmişdir. Bunlar ağır yaralar üçün cərrahi tədbirlər sırasına daxildir.

II Dünya Müharibəsindən sonrakı illərdə
---------------------------------------

Müharibədən sonra İdris Qədimov Klaypeda (Litva SSR) şəhərində yerləşən Hərbi Hospitalda həkim kimi çalışmışdır.

İstinadlar
----------

Xarici keçidlər
---------------

* İdris Xəlil oğlu Qədimov
* İdris Xəlil oğlu Qədimov
**Ərsarılar** (türkm. Ärsarylar) — türkmənlərin qolu.

Tarixi
------

Türkmən boyları arasında sırasına və önəminə görə üçüncü sıranı Ərsarılar alırlar. XVI əsrdə Balxan və Manqışlaq çevrəsində oturan Salurlardan Kul Hacının Ərsarı bəy adlı oğlunun soyundan gəldiklərindən dolayı onlara belə bir adın verildiyi rəvayət edilir. Z. Ş. Novşiranov, daha IX əsrdə Türklər arasında "sarı" adını daşıyan boyların olduğunu və "sarı" adıyla Türk coğrafiyasında (Qafqaz və Türkmənistan) bir çox toponiminin olduğunu bildirir. R. G. Kuzeyev, "Ərsarı" adının "Sarı adam" anlamında olduğunu, T. A. Jdanko isə Qaraqalpaqlar arasında da kiçik bir Ərsarı uruğunun olduğunu bildirir.

XIX əsrdə Ərsarılar, Türkmənlər arasında say baxımından çox, coğrafi olaraq da dağınıq bir hala sahib idilər.

Ya. R. Vinnikovun hazırladığı bir şəcərəyə görə, bu dönəmdə Ərsarı boyları dörd qola ayrılmışdı:

*Ulutəpə*, *Günəş*, *Qara* və *Bəkəvül*.

Bunlardan Ulutəpə:

Qurama, Qaraca, Surhı, Çatrak, Surh, Əsənmənli, Ağdəri, Acı, Qızılayaq, Müsürqarabagşılı, Ətbaş, Qabırdı, Danaçı oymaqlarına;

Günəş:

Qabasaqqal, Çəkir, Süleyman, Çakır, Omar və Qurama;

Qara:

Gurayış, Bay, Çəkiç, İslam, Tagan, Yabanı, Kazan, Mamaş; Bəkəvül isə Sarılı, Lamma, Uşagon, Yərli, Gültak və Togaçı oymaqlarına ayrılmışdılar.

Ərsarıların çox olaraq oturduqları bölgə Amudərya çayının orta qismləriydi. Bölgənin ən önəmli və mərkəzi torpaqları Pənd və Yolatan olaraq göstərilir. Ərsarıların böyük bir qisminin oturaq həyata sahib olduqları, torpaq işləriylə ilgiləndikləri, bununla bərabər at, qoyun kimi böyük sürülərə sahib olanları da köçəbə yaşamı sürdükləri bilinir. Bölgə, Rus işgalına qədər sıx-sıx Özbək xanlıqlarının hücumu altında olmuşdur. Ərsarılar arasında az saylı Özbək də yaşayır.
**Mükafat Əliyev** (5 avqust 1937) — şair-yazıçı, müəllim.

Həyatı
------

Mükafat Surxay oğlu Əliyev 1937-ci il avqustun 5-də Cəbrayıl rayonunun Quycaq kəndində anadan olub. 1965-ci ildə M.F.Axundov Azərbaycan Dillər İnstitutunu (indiki Bakı Slavyan Universiteti) rus dili və ədəbiyyatı müəllimi ixtisası üzrə ilə bitirib. 1993-cü ilədək Quycaq kənd orta məktəbində rus dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyib. Mətbuatda məqalələri, bədii tərcümələri dərc olunub.

1993-cü ildə Cəbrayılın Ermənistan silahlı qüvvəlləri tərəfindən işğalından sonra ailəsi ilə Bakıda məskunlaşıb, bir neçə il pedaqoji fəaliyyətini davam etdirib. 1998-ci ildə təqaüdə çıxıb.

Hekayə və şeirlərdən ibarət "Ömür də bir yoldur" (2007), "Günbatana baxan qəbir" (2009), "Arazım, mənim Arazım" (2010), "Saz şəkilli baş daşı" (2011), "İtmiş çantanın izi ilə" (2012) kitabları işıq üzü görüb. Əsərlərində xeyir və şərin mübarizəsi, dövrün sərt üzünü görmüş insanların həyat hekəyələri, məkr və məhəbbət, yurd itkisinin ağrı-acısı, Vətən, torpaq sevgisi özünəməxsus çalarlarla təsvir olunur.

Kitabları
---------

1. "Ömür də bir yoldur". Bakı: 2007, "Təknur" nəşriyyatı.
2. "Günbatana baxan qəbir". Bakı: 2009, "Mütərcim" nəşriyyatı.
3. "Arazım, mənim Arazım". Bakı: 2010, "Mütərcim".
4. "Saz şəkilli baş daşı". Bakı: 2011, "Mütərcim".
5. "İtmiş çantanın izi ilə". Bakı: 2012, "Mütərcim".
**Keziban Konukcu Kok** (1972, Aksaray) — inşaat mühəndisi və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

Həyatı
------

Keziban Konukcu Kok 1972-ci ildə Aksaray ilində anadan olub. İTÜ İnşaat Mühəndisliyi Bölməsindən məzun olub. Tələbə illərində əvvəlcə feminizmi, sonra isə sosializmi qəbul edib. 1996-cı ildə yoxsul məhəllələrdə işlərin aparılması üçün nəzərdə tutulmuş Dayanışma Evlərinin qurucularından olub.

1997-2017-ci illərdə müəllim olaraq çalışıb. 15 iyul 2016-cı il dövlət çevrilişinə cəhddən sonra elan edilmiş fövqəladə vəziyyət (OHAL) dövründə — 2017-ci ildə tutduğu vəzifədən azad edilib.

*Yol Siyasi* jurnalı, *Karşı Mahalle* və *Yeni Yaşam* qəzetlərində məqalələri dərc olunub. 2004-cü ildə Sosialist Dayanışma Platformasının (SODAP) qurucu üzvü olub.

2023-cü il mayın 14-də Yaşıl Sol Partiyasının namizədi olaraq İstanbul ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Milli Təhsil, Mədəniyyət, Gənclər və İdman Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Evlidir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5  *TBMM.* "Keziban KONUKCU KOK". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
**Hiroşima prefekturası** (*yap.* 広島県) — Yaponiyanın Honşu adasının Çuqoku regionunda prefektura. Onun tərkibinə həmçinin Daxili Yapon dənizində yerləşən 140 ada da aiddir. Prefekturanın inzibati mərəzi Hiroşima şəhəridir.

Hiroşima prefekturasını çox vaxt "Yaponiyanın miniatür şəkili" də adlandırırlar. Onun şimal və mərkəzi hissələri keçilməz dağ meşə massivindən ibarətdir. Cənub hissəsi isə balıqla zəngin Daxili Yapon dənizənə açılır. Bu prefektura Yaponiyanın ən əsas kommersiya, avtomobilqayırma, kənd təsərrüfatı, və balıqçılıq mərkəzlərindəndir.

Prefekturanın ərazisində UNESCO-nun iki obyekti, Miyadzima adasında İsikusima məbədi və Hiroşima şəhərində Sülh abidəsi yerləşir.
Hiroşima prefekturasının emblemi yapon katakana əlifbasının ヒ(xi) işarəsisir. Bu hərflə Hiroşima (ヒロシマ) sözü başlayır. Emblem dairəvi təsvir edilmişdir, bu da prefektura əhalisinin harmonik tərzdə birlik halında olmasının rəmzidir. Bu emblem 1968-ci il 16 iyulunda prefekturanın 572 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir. Onu bəzən prefektura gerbi də adlandırırlar.

Prefektura bölgüsünün aparıldığı 1876-cı ilədək bu ərazidə iki vahid yerləşirdi. Bunlar Şərqdə olan Binqo və qərbdə olan Aki əyalətləri idi. Bu əyalətlə bölünmə indi də dialekt fərqliliklərində özünü göstərməkdədir.

Hiroşima prefekturasında 14 böyük şəhər və 9 qəsəbə vardır.

Hiroşima prefekturası Honşu adasının qərbində, Çuqoku regionunun mərkəzində yerləşir. Qərbdən Yamaquti, şimaldan Simane və şərqdən Okayama prefekturaları ilə həmsərhəddir.

Hiroşima prefekturası bu bölgənin ən böyük inzibati vahididir. Onun ərazisi 8 479, 03 km kvadratdır. Bu ərazinin demək olar ki, hamısı dağ-meşə massivindən ibarətdir. Cənubda, Daxili Yapon dənizinin sahilində Hiroşima və Fukuyama düzənlikləri yerləşir. Şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru Çuqoku sıra dağları uzanır. Bu dağların hündürlüyü şərqdə 1300 metrdən qərbdə 400 metrə qədər dəyişir. Ən hündür nöqtəsi Osorokan dağıdır. (1346 metr). Sıra dağların qərbi "Nisi Çuqoku Santi" Milli Parkının ərazisidir. Bu sıra dağlar Sandan-kö və Taisyaku-kö kanyonlarının füsunkar mənzərələri ilə məşhurdur. Son kanyon "Xiba Doqo Taisyaku" Milli Parkının ərazisinə daxildir.

Həmçinin bax
------------

| ⛭Yaponiya regionları və prefekturaları |
| --- |
| Yaponiyaregionları | 
* Hokkaydo
* Tohoku
* Kanto (Nanpo adaları)
* Çubu (Hokurikudo • Koşinetsu • Şinetsu • Tokay)
* Kansay
* Çuqoku (Sanin • Sanyodo)
* Şikoku
* Kyuşu (Şimali Kyuşu)
* Ryukyu adaları

 |  |
| Yaponiyaprefekturaları | 

|  |  |
| --- | --- |
| Hokkaydo | 
* Hokkaydo

 |
| Tohoku | Aomori • İvate • Miyaqi • Akita • Yamaqata • Fukuşima |
| Kanto | İbaraki • Toçiqi • Qunma • Saytama • Çiba • Tokio • Kanaqava |
| Çubu | Niiqata • Toyama • İşikava • Fukui • Yamanaşi • Naqano • Gifu • Şizuoka • Ayçi |
| Kansay | Mie • Şiqa • Kioto • Osaka • Hyoqo • Nara • Vakayama |
| Çuqoku | Tottori • Şimane • Okayama • Hiroşima • Yamaquçi |
| Şikoku | Tokuşima • Kaqava • Ehime • Koçi |
| Kyuşu | Fukuoka • Saqa • Naqasaki • Kumamoto • Oita • Miyazaki • Kaqoşima • Okinava |

 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Yaponiya ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Natiq Əliyev.

**Natiq Sevindik oğlu Əliyev** (20 yanvar 1971, Sırxavənd, DQMV – 6 may 1994, Sırxavənd, Ağdam rayonu) — I Qarabağ müharibəsinin şəhidi.

Həyatı və Qarabağ müharibəsi
----------------------------

Natiq Sevindik oğlu Əliyev 20 yanvar 1971-ci il tarixində Ağdərə rayon Sırxavənd kəndində anadan olub.

Natiq Rusiyanın Amur vilayətində hərbi xidmət keçib. Vətənə qayıtdıqdan sonra, Qarabağ müharibələri başlanan zaman Sırxavənd batalyonuna qoşulur. 1992-ci il martın 5-də Qazançı kəndinin ermənilərdən təmizlənməsində Natiq döyüşün önündə gedərək ermənilərin bir tankını və bir neçə silahlısını məhv etdi. Cəsur döyüşçü Naxçıvanik, Xramord, Aranzəmin, Pircamal, Ağbulaq kəndlərində şücaət göstərir. Fərrux kəndi uğrunda gedən döyüşlərin birində həmişə ön xətti olan Natiq ağır yaralandı. Hərbi hospitalda bir müddət müalicə olunduqdan sonra yenidən düşmənlə üzbəüz səngərə qayıdır. 1993-cü ilin fevralında Daşbaşı yüksəkliyi uğrunda gedən qanlı savaşda dörd nəfər silahdaşı ilə birlikdə gizli yollarda düşmən qüvvələrinin arxası ilə keçərək onlara sarsıdıcı zərbələr endirirlər. Natiq Daşbaşı yüksəkliyinə birinci qalxaraq Azərbaycan milli bayrağını əlçatmaz mövqeyə taxdı. Göstərdiyi igidliyə görə batalyon taqım komandiri seçildi.

1993-cü ilin mart ayında Natiq könüllü olaraq Ağdərə RPŞ-də işə qəbul olunur. Marquşevan, Lelinavan, Çaylı, Madakis, Çardaxlı, Akop Kamari, Ortakənd, Dəmirli, Mehmanə, Drombon, Qızılqaya, Çıldıran, Külyataq, Çanyataq, Dovşanlı, Ballıqaya, Aterk, Qozlu, Umuddu və bir sıra başqa kəndlərin erməni quldurlarından təmizlənməsində, əsl qəhrəmanlıq göstərdi.

Ağdərənin azad edilməsində də Natiqin böyük əməyi olmuşdu. 1994-cü ilin may ayının 6-da düşmən böyük qüvvə ilə Ağdərə rayonunun 3 N-li Savxozuna hücumuna keçmişdi. Döyüş ərzində o öz pulemyotu ilə düşmənin 35 döyüşçüsünü və bir texnikasını məhv etmişdi. Bu faktı girovlar dəyişdiriləndə düşmən tərəf bildirib. O, Ağdərənin Həsənqaya kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olur. Məzarı Bərdə rayonunun Şəhidlər xiyabanındadır.

Təltifləri
----------

30 iyun 2004-cü il tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti və Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev tərəfindən *"İgidliyə görə"* medalı ilə təltif edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilənlərin siyahısı

Mənbə
-----

*X.Rzaquliyev, R.Quluzadə.* "Ağdərədə nələr oldu". 1995.
19-cu əsrdə Toxuculuq maşınları istifadə edən zavod işçiləri ilə təsvir reklamı. 1886 nəşr etdi.
**Proqramla idarə olunan toxucu dəzgahı** — 1801-ci ildə fransız ixtiraçı Jozef Mari Jakkard (Joseph Marie Jacquard) proqramla idarə olunan toxucu dəzgahını yaratmışdır. Dəzgahın işi çox sayda perfokartlar toplusunun köməyilə proqramlaşdırılmışdı. Bu cür kartlarla işləyən toxucu dəzgahının yaradılması hesablama texnikasının inkişafında böyük kəşflərdən biri hesab olunur və Jakkard maşınının prinsiplərindən bir çox aparatlarda istifadə olunmuşdur. Jakkard bu ixtirasına görə Napoleon Bonapart tərəfindən 3000 frank məbləğində təqaüdlə mükafatlandırılmışdır.

Toxucu dəzgahına aid müxtəlif şəkillər
--------------------------------------

* Ev toxuculuq maşını.Ev toxuculuq maşını.
* Müasir sənaye toxuculuq maşının fəaliyyəti.Müasir sənaye toxuculuq maşının fəaliyyəti.
* Maşında toxunmanın altı mərhələsiMaşında toxunmanın altı mərhələsi
* Müasir toxucu dəzgahıMüasir toxucu dəzgahı
* Corab toxuyan maşın.Corab toxuyan maşın.
* Dairəvi toxuculuq maşını.Dairəvi toxuculuq maşını.
* Dairesel qaynaq maşını. Dairesel qaynaq maşını.
* spool knitting toxuculuq maşının fəaliyyəti.spool knitting toxuculuq maşının fəaliyyəti.
* Toxucu maşını üçün saplar. Toxucu maşını üçün saplar.

Ədəbiyyat
---------

* Əliquliyev R. M. Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Həyatı
------

Fabian Perez 2 noyabr 1967-ci ildə Buenos-Ayresdə Argentinada dünyaya göz açıb. Hələ yeniyetməlik dövründə o, hərbi incəsənət və rəssamlığı ilə maraqlanırdı və bunun nəticəsində hər iki sahəni mənimsəməyə çalışırdı. Karate onun xarakterinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmiş və onun yüksək intizamlı şəxs kimi formalaşmasında yaxından kömək etmişdir, həmçinin onun qarşısında incəsənətin digər sahələri üçün yol açmışdır. Onun rəssamlıq qabiliyyətinə hər şeydən çox Şərq incəsənətini dərindən mənimsəməsi təsir göstərmişdir.

22 yaşındaykən Fabian Argentinanı tərk edir , yaşamaq üçün İtaliyaya gedir və 7 il burada yaşayır. Məhz burada onun ədəbi və rəssamlıq yaradıcılığı şərq istiqaməti aldı. İtaliyada o, tezliklə ABŞ-də dərc olunan "Arzuların (obrazların) əksi" kitabını yazır. Sonradan o, bir illik Yaponiyaya gedir. Burada qubernatorun iqamətgahında yerləşdiriləcək olan "Yapon bayrağı" və "Medium insan" obrazlarını yaradır. Öz həyatını ədəbi və rəssamlıq yaradıcılığı ilə digər insanlara və onların hisslərinə təsir göstərməyə həsr edən Fabian Yaponiyanı tərk edərək hal-hazırda yaşadığı Los-Anceles şəhərinə təşrif buyurur.

Fabianın stili unikaldır. O, əsərlərinin qətiləşdirilməsini arzulamır, bu, həm yaradıcını, həm də yaradıcılığı məhdudlaşdırır. Tez quruduğu üçün o akrillə işləməyi sevir və bu da rəssama öz impulsu ilə hərəkət etməsinə kömək edir. Energetik və simvolik obrazlar bəzənmiş ehtirasla tamamlanır. Fabian əsərə öz emosiyalarını verir və bu da olduğu kimi tamamilə əsərdə əks olunur. Əsər çox istiqamətli yolda öz idrakına dəqiq çatmaq istəyən yolçular üçün sanki, bir yol xəritəsinə çevrilir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Rəssam** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin*. |
Havanın kondisiyalaşdırılması
-----------------------------

Bağlı yerlərdə (bina daxilində, otaqda), nəqliyyat vasitələrində və s.-dəki hava mühitinin parametrlərinin (havanın temperaturunun, nisbi nəmliyinin, tərkibinin və təzyiqinin) adamların səhhəti üçün, bəzi istehsalat prosesləri aparmaq, avadanlıq, məhsul saxlamaq və s. üçün ən əlverişli hədlərinin yaradılması və onların avtomatik olaraq saxlanılması. Havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərindən yaşayış (cənub rayonlarında), ictimai, mülki, sənaye binalarında, təyyarə salonlarında, qatar, avtomobil və gəmilərdə, elmi tədqiqat institutlarında, arxiv, muzey, səhiyyə ocaqları, isti şitilliklər və s.-də istifadə edilir. Havanın kondisiyalaşdırılması sistemi, əsasən, havanı tozdan təmizləmə, qızdırma, soyutma, qurutma və nəmləşdirmə, habelə onun parametrlərini avtomatik tənzimləmə, idarə və nəzarət vasitələri ilə təchiz edilir. Havanın kondisiyalaşdırılması üçün kondisioner adlı aqreqatlardan istifadə olunur.

Xarici keçidlər
---------------

* Kondisiyalaşdırma

Həmçinin bax
------------

* Hava

İstinadlar
----------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003
**Sadir Durmaz** (15 iyul 1963, Kırşəhər ili) — iqtisadçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 24, 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

Həyatı
------

Sadir Durmaz 1963-cü ildə Kırşəhər ilinin Çiçəydağı ilçəsində anadan olub. Karadeniz Universiteti İqtisadiyyat və İdarəetmə Bölməsindən məzun olub.

Kənd Təsərrüfatı Kredit Kooperativləri Baş İdarəsində müfəttiş yardımçısı, müfəttiş, şöbə müdiri, sədr müavini və sədr vəzifələrində çalışıb. Beynəlxalq Kooperativ və Çalışma İqtisadiyyatı Araşdırma İnstitutunun (CIRIEC) İstanbul Daimi Komissiyası üzvü, Kooperativ Təhsil Vəqfi İdarə heyəti üzvü, GÜBRETAŞ İdarə Heyəti sədri, Güven Sığorta AŞ İdarə Heyəti sədri, Tarım Kredispor İdman Klubunun prezidenti vəzifələrdə çalışıb. Kənd Təsərrüfatı Kredit Kooperativlərinin Yenidən Qurulması Layihəsinin Koordinatoru olub. Qəzetlərdə, jurnallarda məqalələri dərc olunub.

Uzun illərdir MHP üzvüdür. 2006-cı ildə MHP İdarə Heyətinin üzvü seçilib. MHP sədrinin yerli idarələrdən məsul müavinidir.

2011 və iyun 2015-ci illərdə Yozqat ilindən, 2018 və 2023-cü illərdə isə Ankara ilindən MHP namizədi olaraq Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 24, 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. TBMM Kənd Təsərrüfatı, Meşə və Kənd Məsələləri Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub. 28-ci çağırışda TBMM Ətraf mühit Komissiyasının sözçüsüdür.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Sadir DURMAZ". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-01-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.
**Meşənin su rejim**i – atmosfer və qrunt sularının meşəyə daxil olması və onların meşə tərəfindən istifadə olunması, həmçinin suyun meşə daxilində və ondan kənarda hərəkət etməsini təyin edən hadisələrin məcmusu.

Meşənin su rejimi
-----------------

Meşənin su rejimi adətən konkret sahədə müəyyən dövr ərzində (əsasən bir il müddətində) atmosfer meşə bitkisi-torpaq sistemi daxilində su balansı ilə xarakterizə olunur. Yağıntının bir hissəsi meşə çətirləri arasındakı boşluqlardan keçib meşə döşənəyinə çatır, bir hissəsi isə ağaclar və aşağı yarus bitkiləri tərəfindən tutulub saxlanır. Meşə döşənəyinə və torpağın səthinə çatan suyun bir hissəsi sızaraq torpağın alt qatlarına gedir və ya səthi axım şəklində hidroloji şəbəkəyə daxil olur. Meşə altda torpaq çox məsaməli olduğundan və çox zəif donmaya məruz qaldığından suyu bitkinin və torpağın səthindən buxarlanma hesabına və desuksiya, sonra isə transpirasiya yolu ilə sərf edir. Meşə formasiyası ot və mədəni bitkilərə nisbətən potensial buxarlanma cəminin çoxluğu ilə xarakterizə olunur, bu meşənin özünün xassələrindən asılıdır.

Xarici keçid
------------

* Azərbaycan Respublikasının meşələri

Həmçinin bax
------------

* Meşə

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Sus.

**Sus** (Ərəb dilində: سوسة‎‎, Sus‎;‎ fransız dilində: Sousse) — Tunisdə şəhər, eyniadlı vilayətin mərkəzi. Əhalisi - 173 047 nəfər (2004).

Tarixi
------

Qədim dövrlərdə Sus şəhəri Qadrumet adlanırdı və o, Afrikada ilk finikiya koloniyalarından və Karfagen dövlətinin ən iri mərkəzlərindən biri idi.

III Pun müharibəsi dövründə Sus (Qadrumet) Roma tərəfindən çıxış etdiyinə görə onun sakinlərinə Roma vətəndaşlığı hüququ verilmişdir. Trayanın hakimiyyəti dövründə şəhər koloniya statusu almışdır. Diokletianın hakimiyyəti dövründə isə Bizatsena əyalətinin mərkəzi idi. İmperator Yustinianın dövründə şəhərin adı dəyişdirilərək Yustinianopol adlandırılmışdı.

Ərəb işğalı dövründə şəhər Sus adlandırılan bu şəhər bir neşə əsrdən sonra öz əhəmiyyətini itirmişdir. Aqlabidlər sülaləsindən olan Kayruan hakimləri Susa liman şəhəri kimi mühüm əhəmiyyət verirdilər. Onlar 850 ci ildə bu şəhərdə böyük məscid və 859-cu ildə şəhərin ətrafında müdafiə divarlarını tikdilər.

XİX əsrdə fransızlar orta əsr şəhər divarları hüdudlarından kənarda, dənizə yaxın ərazidə yeni şəhərin əsasını qoydular. 

Sus Aralıq dənizi sahilində tarixi abidələrlə zəngin liman şəhəridir. Şəhərin köhnə hissəsi (medina) 1988-ci ildə YUNESKO-nun mədəni irsinə daxil edilmişdir. Dəniz sahilində yerləşən kurort şəhəri kimi də məşhurdur.

26 iyun 2015-ci ildə Susun şəhərətrafında yerləşən və kurort mərkəzlərindən biri olan El-Kantavidə 40 nəfərə yaxın turistin həlak olması ilə nəticələnən terror aktı törədilmişdir.

Tanınmış şəxsləri
-----------------

* Sleim Ammar – psixiatr və şair idi.

İstinad
-------

1. ↑  *Тунис. Справочная карта*. Масштаб 1:1 000 000. Омск, Роскартография, 2004
2. ↑  Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 27.

| ⛭Tunisdə yerləşən UNESCO-nun Ümumdünya irsi |
| --- |
|  | Əl-Cəm amfiteatrı  • Duqqa məqbərəsi  • İçkeul gölü  • Karfagen  • Kayruan  • Kerkuan  **şəhəri və onun nekropolu**  • Sus **şəhərinin tarixi hissəsi**  • Tunis şəhəri**nin tarixi hissəsi** |  |
**Orqanizmlərin koloniyası**

1. Bir növ orqanizmlərin daimi və ya müvəqqəti birgə yaşayan qrupu, onlardan hər biri ayrılıqda yaşamaq qabiliyyətinə də malikdir. Lakin evolyusion qonşuluqda yaşamağa alışaraq biri digərindən fayda alır.
2. Oturaq həyat keçirən orqanizmlərin daimi sığınacaqda məskən salması (bəzi yarasa növləri, qarışqalar və s.).

Heyvanların koloniyası
----------------------

Heyvan koloniyası olduqca müxtəlifdir:

a) tək-tək formaların sadə ərazidə yığışması;

b) Koloniyanın mürəkkəb forması-məskunlaşmış heyvanlar bir neçə funksiyanı birgə (əlbir) yerinə yetirir (düşməndən müdafiə, ehtiyat siqnalı). məs. qağayı, kayra, qaranquş, dolaşa, albatros;

v) həşərat birliyinə xarakterik olan olduqca mürəkəb kaloniya tipi (termitlər, qarışqalar, arılar və s.).

Belə koloniya ana və qız ailələrindən ibarət olub qohumluq əlaqəsini nizamlayır. Bu vaxt həşəratlar bir çox əsas funksiyanı birgə yerinə yetirir (çoxalma, müdafiə, özünü və nəslini yemlə təmin etmək və s.). Bu zaman fərdlər və yaş qrupları arasında məcburi əməkbölgüsü yerinə yetirilir. Kaloniyanın üzvləri biri-birilə daimi məlumat mübadiləsi əsasında fəaliyyət göstərir.

Xarici keçid
------------

* MİKROORANİZMLƏRİN MORFOLOGİYASI, SİSTEMATIKASI VƏ FIZIOLOGIYANIN ƏSASLARI

Həmçinin bax
------------

* Kolonial orqanizmlər

İstinad
-------
**NGC 616**, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Üçbucaq bürcü istiqamətində yerləşir. **\*2** tipli  qalaktikadır.  Henrix Arrest tərəfindən 1863-cü ildə 27.94 sm (11 düymə) ölçülü refraktor vasitəsilə kəşf edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "SIMBAD". NGC (İngiliscə).
2. ↑  "NASA/IPAC Kosmik Qalaktikanın Verilənlər Bazası". NGC obyekti üçün NED nəticələri (İngiliscə).
3. ↑  "NGC/IC Verilənlər bazası". NGC (İngiliscə).

Xarici keçidlər
---------------

* SEDS
* 

* WikiSky-da NGC 616: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hidrogen α, X-Ray, Astrofoto, Göy xəritəsi, Məqalələr və şəkillər

NGC obyektləri

 Kateqoriya:NGC obyektləri  


---

NGC 592 |
NGC 593 |
NGC 594 |
NGC 595 |
NGC 596 |
NGC 597 |
NGC 598 |
NGC 599 |
NGC 600 |
NGC 601 |
NGC 602 |
NGC 603 |
NGC 604 |
NGC 605 |
NGC 606 |
NGC 607 |
NGC 608 |
NGC 609 |
NGC 610 |
NGC 611 |
NGC 612 |
NGC 613 |
NGC 614 |
NGC 615 |
**NGC 616** |
NGC 617 |
NGC 618 |
NGC 619 |
NGC 620 |
NGC 621 |
NGC 622 |
NGC 623 |
NGC 624 |
NGC 625 |
NGC 626 |
NGC 627 |
NGC 628 |
NGC 629 |
NGC 630 |
NGC 631 |
NGC 632 |
NGC 633 |
NGC 634 |
NGC 635 |
NGC 636 |
NGC 637 |
NGC 638 |
NGC 639 |
NGC 640 |
NGC 641



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Qalaktika ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Səth axımı**- özünün iki genetik mənşəyinin, qar və yağış sularının torpaq örtüyünə hopa bilməyən və onun səthi ilə axan hissəsinin cəmindən ibarətdir. Bu sular dağlıq ərazilərdə daşqınlar yaradaraq xalq təsərrüfatına böyük ziyan vurur. Ərazinin yüksəkliyindən asılı olaraq səth axımının kəmiyyəti dəyişir.

Azərbaycanda səth axımı
-----------------------

Respublikamızda əsas ziyanvurucu daşqınlar Böyük Qafqazın cənub və Zəngəzur dağ silsiləsinin cənub-qərb yamaclarında müşahidə olunur. Ümumi axımda olduğu kimi səth axımının paylanmasında da şaquli zonallıq mövcuddur. Səth axımının sutoplayıcıların orta yüksəkliyindən asılılı 13 əyri ilə xaraketrizə olunur ki, onlardan 6-sı Kiçik Qafqaz, 4-ü Böyük Qafqaz və 3-ü Lənkəran təbii vilayəti çaylarına aiddir.
Bir qayda olaraq, səth axımının kəmiyyəti ərazinin yüksəkliyindən asılı olaraq artır. Ən böyük səth axımı Böyük Qafqazın cənub yamacının qərb hissəsində müşahidə edilir ki, bu da 850 mm təşkil edir. Yüksəklik azaldıqca səth axımı hər 1000 mdə 240 mm, hər 500 m-də isə 50 mm-ə çatır.

Büyök Qafqazın şimal-şərq yamacında səth axımının ən böyük kəmiyyəti 370 mm-dir ki, bu da 2000–3000 m yüksəkliyə aiddir. Böyük Qafqazın cənub yamacına nisbtətən bu kiçik rəqəmdir və ümumiyyətlə illik axımın azlığı ilə əlaqədardır. Kişik Qafqazda sutoplayıcıların yüksəklik vəziyyətindən asılı olaraq səth axımının 400 mm-dən artıq kəmiyyət 2600–3000 m-ə, Kürün sağ qollarından isə 300 mm-dən artıq olan kəmiyyəti 2000–3000 m yüksəkliyə təsadüf edir.

Lənkəran vilayətinin səth axımının yüksəkliyə görə dəyişməsində əks qanunauyğunluq müşahidə edilir. Belə ki, Talış silsiləsi çaylarında yüksəklik artdıqca (500–700 m-dən yuxarı) səth axımı azalır, Peştəsər və Burovar silsilələrində isə artır. Ən çox səth axımına malik sahə ərazinin mərkəz və cənub hissələridir ki, burada axım 575 mm-ə çatır, ən az axım isə (70 mm) ərazinin şimal rayonlarında müşahidə edilir.

Həmçinin bax
------------

* Çay axımı
* Axım
* Çay (coğrafiya)

Xarici keçid
------------

Səth suları

İstinadlar
----------


1. ↑  Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008.
2. ↑  Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası akad. H. Ə. Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu. Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası. I cild Fiziki coğrafiya. Bakı-2014. 530 səh.
**Mövlud Karakaya** (1 yanvar 1963, Ankara ili) — mühasib və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 26, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

Həyatı
------

Mövlud Karakaya 1963-cü ildə Ankara ilinin Bala ilçəsində anadan olub. Qazi Universiteti İqtisadiyyat və İdarəetmə Bölməsindən məzun olub. Həmin universitetin Sosial Elmlər İnstitutunda isə magistr və PhD dərəcələri alıb. Mühasibat uçotu və maliyyə sahələri üzrə dosent və professor elmi adları alıb. Birləşmiş Ştatların İndiana Universitetində dövlət idarəçiliyi üzrə, Perdyu Universitetində isə siyasi elmlər üzrə əlavə magistr dərəcələri alıb.

Nüfuzlu universitetlərdə — Qazi Universiteti, Hacettepe Universiteti, Başkənd Universiteti və İzmir İqtisadiyyat Universitetində mühasibat və maliyyə fənnlərindən dərslər tədris edib. 1999-2003-cü illərdə Torpaq Məhsulları Ofisinin İdarə Heyətinin sədri olub.

Uzun illərdir MHP üzvüdür. 2006, 2009, 2012, 2015, 2018 və 2021-ci illərdə MHP İdarə Heyətinin üzvü seçilib. MHP sədrinin maliyyə məsələləri üzrə müavinidir.

İyun 2015 və noyabr 2015-ci illərdə Adana ilindən, 2018 və 2023-cü illərdə isə Ankara ilindən MHP namizədi olaraq Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 26, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. TBMM Plan və Büdcə Komissiyasının üzvü, TBMM Kənd Təsərrüfatı, Meşə və Kənd Məsələləri Komissiyasının üzvü və TBMM İctimai Təsərrüfat Müəssisələri Komissiyasının üzvü vəzifələrində təmsil olunub. 28-ci çağırışda TBMM İctimai Təsərrüfat Müəssisələri Komissiyasının sözçüsü və NATO Parlament Assambleyasının üzvü vəzifələrində təmsil olunub.

Evli və 2 uşaq atasıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6  *TBMM.* "Mevlüt KARAKAYA". www.tbmm.gov.tr (türk). 10.01.2024. 2024-02-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10.01.2024.

| ⛭TBMM-nin 28-ci çağırışında MHP qrupu (2023—) |
| --- |
| Lideri | Dövlət Baxçalı |  |
| Sədr müavinləri | Erkan Akçay • Məhəmməd Levent Bülbül |
| Üzvləri | Məhərrəm Varlı • Ayşə Sibel Ərsoy • Mehmet Taytak • Ramazan Kaşlı • Mövlud Karakaya • Sadir Durmaz • Yaşar Yıldırım • Abdurrahman Başkan • Hilmi Durgun • Əkrəm Gökay Yüksəl • İsmayıl Akgül • İsmət Büyükataman • Fevzi Zırhlıoğlu • Pelin Yılık • Vahid Kayrıcı • Semih İşıqver • Kamil Aydın • Sermet Atay • Ərtoğrul Gazi Konal • Musa Küçük • Lütfi Kaşıkçı • Həsən Basri Sönməz • Semih Yalçın • İzzət Ülvi Yönter • Cəlal Adan • Fəti Yıldız • İsmayıl Faruk Aksu • Tamer Osmanağaoğlu • Zuhal Karakoç Dora • İsmayıl Özdəmir • Mustafa Baki Ərsoy • Halil Öztürk • Mustafa Dəmir • ~~Saffet Sancaklı~~ • Mustafa Kalaycı • Konur Alp Koçak • Ahmet Ərbaş • Mehmet Cəlal Fendoğlu • Levent Uysal • Filiz Kılıç • Cumali İncə • Naci Şanlıtürk • İlyas Topsakal • Ahmet Özyürek • İbrahim Özyavuz • Yücəl Bulut • İbrahim Ədhəm Sədəf

---

1. ↑  10.12.2023-cü ildə MHP-dən istefa verib
 |
Tozcuq hüceyrəsi
----------------

Tozcuq hüceyrəsi bitkinin çiçəyindəki erkəkciyin tozluğunda yerləşir və orada yaranır. Tozcuq tam inkişaf etdikdə erkəkcik tozluğu yırtılır və tozcuq hüceyrələri dişicik ağızcığına düşür. Bu proses Tozlanma prosesi adlanır.

Tozcuq — birhüceyrəli, bəzən çoxhüceyrəli, tozcuq dənələri adlanan əmələgəlmələr: toxumlu bitkilərin (toxumlu ayıdöşəyilər, çılpaq və örtülütoxumlu bitkilər) tozluğunda inkişaf edir və çoxalma prosesində iştirak edir. Tozcuq dənəsi daxili qat – intin və xarici qat – ekzindən ibarət sporoderm — örtük içərisində yerləşən protoplastdan ibarətdir. Qazıntı halında yalnız ekzinə rast gəlinir. Tozcuq dənəsinin səthində məsamələr, şırımlar və skulptur əmləgəlmələr müşahidə edilir. Tozcuq forması, məsamə və şırımların sayı, skulpturun səciyyəsi hər bitki növü üçün fərqləndirici əlamətlər olub bitkilərin təyinində istifadə edilir. Fossil tozcuqların tədqiqinin onun yerləşdiyi çöküntülərin (xüsusilə kontinental) nisbi yaşını təyin etmək, bitkilərin filogeniyası, floranın tarixi və b. məsələlərin həllində böyük əhəmiyyəti vardır.

Mənbə
-----

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bitki** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.* |
**Sünəni Səid ibn Mənsur** (*ərəb.* **سنن سعيد بن منصور**‎) — Məhəmməd peyğəmbərin (s.a.v.) həyat və fəaliyyətinə dair sünni mühəddis Səid ibn Mənsur tərəfindən tərtib edilmiş hədislər toplusu.

Müəllif
-------

Əbu Usman Səid ibn Mənsur əl-Xorasani Cövzcanda (müasir Əfqanıstan) anadan olub və Bəlxdə İslam elmlərini öyrənməyə başlayıb. O, müsəlman dünyasını geniş şəkildə gəzmiş, sonra Məkkəyə yerləşmiş və 842-ci ildə orada vəfat etmişdir.

Kitabın təsviri
---------------

Sünən Səid ibn Mənsur Məhəmməd peyğəmbərin səhabələri haqqında hədis və rəvayətlərin ən mühüm və ən qədim mənbələrindən biri hesab olunur. Səid ibn Mənsura rəvayət mənbəyi kimi etibarın dərəcəsini imamlar Əhməd ibn Hənbəl, Müslüm ibn Həccac, Əbu Davud və başqalarının ondan hədislər nəql etmələri sübut edir.

"Sünən Səid ibn Mənsur" digər məcmuələrdən onunla fərqlənir ki, burada hədislərlə yanaşı, xəlifə Ömər ibn Xəttabın dövründə Məhəmməd peyğəmbərin (s.a.v) səhabələrinin həyatından hadisələr də yer alır.

Səid ibn Mənsurun məcmuəsində tematik fəsillərə (əbvab) bölünmüş 2791 hədis vardır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Ахмад Салих Ахмад аль-Гамиди.*  (PDF). 1993. səh. 588  (#bare\_url\_missing\_title). Заваид Сунан Саид ибн Мансур (#empty\_citation)
**Yabanı qida bitkiləri** – insanın təsərrüfat fəaliyyəti ilə bağlı olmayıb təbii halda yayılan (bitən) bitkilər.

Yayılması
---------

Respublikamızda 4200-dən artıq çiçəkli bitki növü məlumdur. Onların çoxu qədim dövrlərdən bəri qida kimi böyük əhəmiyyət kəsb edir; bu bitkilərin bəzisi mədəni halda becərilir. Meşələrimizdə çoxlu yabanı halda meyvə və giləmeyvə, ağac və kol növləri bitir. Onlardan alma, armud, böyürtkan, qarağat, itburnu, əzgil, zoğal, alça, qoz, fındıq, sumaq, Qafqaz xurması, çaytikanı, şabalıd, yemişan və s. göstərmək olar. K. S. Əsədovun (2001) tədqiqatına görə respublikamızın meşələrində meyvə və giləmeyvələrin ehtiyatı 86700 ton təşkil edir. Onlardan toxumlar (tumlular)-22880 t, qərzəklilər – 21870 ton, subtropik meyvələr – 4230 ton hesablanmışdır.

Xarici keçid
------------

* YEYİLƏN BİTKİLƏRİN MÜALİCƏVİ XASSƏLƏRİ

Həmçinin bax
------------

* Bitkilər
* Dərman bitkiləri

İstinad
-------

1. ↑  Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008