1991–1992-ci illərdə mövcud olmuş Ağdərə rayonu ilə səhv salmayın.

**Mardakert rayonu** — Keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) tərkibinə daxil olan Azərbaycan rayonlarından biri. Mərkəzi Mardakert şəhəri olmuşdur.

Tarixi
------

Rayon 8 avqust 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. 10 sentyabr 1939-cu ilədək Cerabert, 1991-ci ilə qədər isə Mardakert adlanıb.. İnzibati mərkəzi eyniadlı Mardakert şəhəri olmuşdur. 1991-ci il noyabrın 26-da Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qanunu ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti inzibati ərazi vahidi ləğv olunmuşdur. Qanuna əsasən Mardakert rayonunun tarixi adı bərpa edilərək Ağdərə rayonu adlandırılmış və müstəqil rayon olmuşdur.

Erməni işğalına qədər Ağdərənin 14 kəndində 14 mindən çox azərbaycanlı yaşayıb. Ağdərə rayonu Dağlıq Qarabağdakı bir çox ərazilər kimi Qarabağ müharibəsinin başlanğıcında erməni silahli qüvvələrinin nəzarəti altına keçir. 1992-ci ildə Azərbaycan ordusunun hücumu nəticəsində Ağdərə rayonu ərazisinin bir çox hissəsi erməni işğalçılarından azad edilir. 1 il boyunca Ağdərə şəhəri ətrafındakı kəndlərdə və yüksəkliklərdə aramsız döyüşlər gedir. Lakin 1993-cü ildə Azərbaycanda 4 iyun Gəncə qiyamı baş verir. Qarabağ cəbhəsində döyüşən orduya rəhbərlik edən Surət Hüseynov mərkəzi hakimiyyətə qarşı qiyam edərək Bakıya doğru hücuma keçir. Onun rəhbərlik etdiyi ordu bölmələri öz mövqelərini qoyaraq Bakıya doğru hücuma qoşuldular. Bundan məharətlə istifadə edən erməni ordusu 7 iyul 1993-cü ildə Ağdərə şəhərini və rayonun bir çox kəndlərini yenidən işğal etmişdi.

19–20 sentyabr 2023-cü il tarixlərində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin anti-terror tədbirləri nəticəsində Ağdərə şəhəri Azərbaycan nəzarətinə qayıtmışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev oktyabrın 15-də Ağdərə şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaldıb.

Əhalisi
-------

1989-cu ildə SSRİ tərəfindən aparılmış son əhalinin siyahıya alınmasına əsasən rayonun 14 kəndində 14 min azərbaycanlı əhali yaşayırdı.

İşğala qədər azərbaycanlılar Ağdərənin əsasən 14 kəndində — Sırxavənd, Bəşirlər, Qaraşlar, Qaralar, Baş Güneypəyə, Orta Güneypəyə, Xatınbəyli, Maniklu, Tellibinə, Narınclar, Çərəktar, İmarət-Qərvənd, Umudlu, Yeni Qaralar kəndlərində və Gəncxana sovxoz qəsəbəsində yaşayıb.

### Milli tərkib

**Ağdərə rayonu : 1979-cu il siyahıya alması**| Etnik quplar | əhalinin Sayı (Nəfər) |
| --- | --- |
| Azərbaycanlılar | 7 050 (15.81 %) |
| Ukraynalılar | 20 (0.04 %) |
| Ruslar | 355 (0.8 %) |
| Ermənilər | 31672 (71.04 %) |
| Bütün rayon üzrə | 44 586 (100%) |
|

Ərazisi
-------

Səthi əsasən dağlıq, şərq hissəsi isə düzənliklərdən ibarətdir. Faydalı qazıntıları – Mehmana polimetal yatağı, əhəngdaşı və gipsdən ibarətdir. Mehmana yatağının filizlərinin tərkibində sink, qurğuşun və digər qiymətli metallar var (Asan saflaşır, sənaye əhəmiyyətlidir). Əsas çayları Tərtər çayı və Xaçınçaydır. Tərtər çayı üzərində 1976-cı ildə Sərsəng su qovşağı yaradılmışdır. Tərtər kompleksi həm elektrik enerjisi almaq, həm də suvarma məqsədilə qurulmuşdu. Anbarda suyun həcmi 560 min kub metr, ildə 125 milyon kilovat/saat elektrik enerjisi verirdi və düzən Qarabağın və dağətəyi zonanın 120 min hektar torpaq sahəsinin suvarılması onunla təmin edilirdi. İşğaldan əvvəl 78 min hektar əkin sahəsi suvarılırdı. Rayon ərazisinin 75,59 min hektarını və yaxud 44 faizini meşələr tuturdu.

Ağdərə Dağlıq Qarabağın mühüm kənd təsərrüfatı rayonlarından idi. İqtisadiyyatında üzümçülük, taxılçılıq, tütünçülük və heyvandarlıq əsas yer tuturdu (1988-ci il). Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar 53324 hektar idi. Bunun 21189 hektarı əkin yeri, 5931 hektarı çoxillik bitkilər, 1892 hektarı biçənək, 22863 hektarı örüş idi. Suvarılan torpaqlar 15 min hektar idi. Əkin sahəsinin 9,7 min hektarı dənli-paxlalı bitkilər (buğda, arpa, qarğıdalı) və kartof, 11,3 min hektarı yem bitkiləri əkinləri idi. Rayonda üzümlüklər 3,4 min hektar sahəni tuturdu. Tərtər çayı dərəsi boyunca Azərbaycanın yuxarı və aşağı Qarabağını birləşdirən karvan və avtomobil yolları var idi.

İnzibati-ərazi bölgüsü
----------------------

* 1 yanvar 1977-ci il tarixinə rayon ərazisində 24 Sovetlikdə (2 qəsəbə Sovetliyi, 22 kənd Sovetliyi) 3-ü qəsəbə və 57-i kənd olmaqla 60 yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur:

* 1. Mardakert qəsəbə Sovetliyi (Mardakert qəsəbəsi, Karmiravan kəndi)
* 2. Leninavan qəsəbə Sovetliyi (Leninavan qəsəbəsi, Levonarx kəndi, Həsənqaya kəndi, Maralyansarov kəndi)
* 3. Araçadzor kənd Sovetliyi (Araçadzor kəndi, Tomaqahoğ kəndi, Hayad kəndi)
* 4. Arutyunaqomer kənd Sovetliyi (Arutyunaqomer kəndi, Verin Oratağ kəndi)
* 5. Aterk kənd Sovetliyi (Aterk kəndi)
* 6. Vaqaus kənd Sovetliyi (Vaqaus kəndi)
* 7. Vəngli kənd Sovetliyi (Vəngli kəndi, Şahmasur kəndi, Qarnakar kəndi)
* 8. Verin Çaylı kənd Sovetliyi (Verin Çaylı kəndi, Nerkin Çaylı kəndi, Dostagir kəndi, Suqovuşan kəndi, Tonaşen kəndi)
* 9. Canyataq kənd Sovetliyi (Canyataq kəndi, Gülyataq kəndi, Maniklu kəndi, Xatınbəyli kəndi)
* 10. Drmbon kənd Sovetliyi (Drmbon kəndi, Qoçoqot kəndi)
* 11. İmarət Qərvənd kənd Sovetliyi (İmarət Qərvənd kəndi, Zardaxaç kəndi, Çapar kəndi, Getavan kəndi)
* 12. Qazançı kənd Sovetliyi (Qazançı kəndi)
* 13. Kolatağ kənd Sovetliyi (Kolatağ kəndi, Damğalı kəndi)
* 14. Mağavuz kənd Sovetliyi (Mağavuz kəndi, Akop Kamari kəndi, Minqrelsk kəndi, Cerabert kəndi)
* 15. Metsşen kənd Sovetliyi (Metsşen kəndi)
* 16. Möhrətağ kənd Sovetliyi (Möhrətağ kəndi, Ağabəyələnc kəndi)
* 17. Nareştar kənd Sovetliyi (Nareştar kəndi)
* 18. Nerkin Oratağ kənd Sovetliyi (Nerkin Oratağ kəndi, Qasapet kəndi, Dəmirli kəndi)
* 19. Seysulan kənd Sovetliyi (Seysulan kəndi, Yarımca kəndi)
* 20. Sırxavənd kənd Sovetliyi (Sırxavənd kəndi, Kiçan kəndi)
* 21. Talış kənd Sovetliyi (Talış kəndi)
* 22. Umudlu kənd Sovetliyi (Umudlu kəndi, Zəylik kəndi)
* 23. Çərəktar kənd Sovetliyi (Çərəktar kəndi)
* 24. Çıldıran kənd Sovetliyi (Çıldıran kəndi, Mehmana kəndi, Poqosaqomer kəndi)

Tarixi Abidələri
----------------

Memarlıq abidələrindən Vəngli kəndindəki məşhur Gəncəsər alban məbədi, Xanabert qalası, Herabert qəsəbəsində Hermuk qalası, kilsə, Kolatağ kəndində müqəddəs İako məbədi (635-ci il) var idi. Talış kəndi yaxınlığında, Urek məbədi (XII əsr), Tərtər çayının yuxan axarında məbəd (XIII əsr), Qasapert kəndində Hatəm Məlik qalası, Madagiz kəndində Yegiş Arakel məbədi (XII əsr) və qədim körpülər dağıdılıb. (Oradakı Qafqaz alban dinastiyaları və katolikoslarının son istinadgahı olan məşhur Gəncəsar məbədinin əsası 1240-cı ildə Həsən Cəlal tərəfındən qoyulmuşdur. Sonuncu Gəncəsar alban məbədi 1837-ci ildən erməni katolikosluğuna tabe edilmişdir).

İqtisadiyyatı
-------------

İşğal edilmiş ərazidə 8036 hektar sanitariya-gigiyena və sağlamlaşdırma funksiyalı meşələr mövcud idi ki, bunun 628 hektarı şəhərətrafı yaşıllıq zonası, 7408 hektarı isə su təchizatı mənbələrinin sanitar mühafızə zonalarına aid meşələr idi. Rayonda 75059 hektar meşə sahələri var idi ki, bu da ərazinin 44%-ni təşkil edirdi. Ağdərə rayonunda, Tərtər çayı vadisində Şərq çinarı meşəliyi xüsusi olaraq qorunurdu. Ağdərə rayonunda zəngin faydalı qazıntı yataqları var idi: Qızılbulaq qazıntı yatağında 13,6 ton vahid sənaye ehtiyatı olan qızıl və 47,9 milyon ton mis, Mehmana yatağında sənaye ehtiyatları 37,3 milyon ton olan qurğuşun, 40,4 milyon ton olan sink, 100 milyon ton olan Dəmirli mis yatağı, Canyataq-Gülyataq qızıl yatağı vardı. Sənaye ehtiyatları 38080 min kub metr olan Ağdərə, 6423 min kub metr olan Şorbulaq-I, 2129 min kub metr olan Şorbulaq – II mişar daşı yatağı, 200 min kub metr olan Ağdərə gəc yatağı düşmənlərə qaldı.

Onu da qeyd edək ki, işğal olunmuş ərazilərimizin qızıl yataqları bir qayda olaraq ABŞ-nin, Kanadanın, İsveçrənin, Fransanın iş adamları tərəfindən talan olunur. Ağdərənin Mehmana mis yatağı Türkiyəli iş adamı Mehmət Abdullaoğluna satılıb. 2004-cü ildən türk iş adamı Mehmana ərazisindən mis çıxarmaqla məşğuldur. Maraqlıdır ki, ərazidən çıxarılan mis Rusiya Federasiyasındakı Almaniyadan olan iş adamına satılır. 2005-ci ilin mart ayından iş adamı M. Abdullaoğlu ərazidəki digər mis və qurğuşun yataqlarını da satın alıb.

80-ci illərin sonlarında, Dağlıq Qarabağda erməni separatizminin aktiv fazaya keçməsi ərəfəsində rayonun ərazisində zəngin daş kömür yataqlarının da olduğu aşkarlanmışdı. 2011-ci ildə isə Ermənistanın Azərbaycanın işğal altındakı ərazilərində yeraltı təbii sərvətlərin talan edilməsinə dair daha bir planı açıqlanıb. Düşmən ölkənin Energetika və Təbii Ehtiyatlar naziri Armen Movsisyan Ermənistan İctimai Televiziyasına verdiyi müsahibədə bildirib ki, Ağdərə rayonundakı daş kömür yataqlarında ehtiyatların həcmini araşdırmaq üçün tədqiqat işləri gedir. Onun sözlərinə görə, işlərin hələ başa çatmamasına və bir neçə il davam edəcəyinə baxmayaraq artıq indidən aydındır ki, Dağlıq Qarabağda daş kömür ehtiyatları İrəvan İstilik Elektrik Stansiyasının köhnə enerji blokunu yenidən işə salmaq üçün yetərlidir.

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Tarixdə bu gün: Azərbaycan" xronoqrafında 10 sentyabr". 2015-05-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-06-23.
2. ↑  s:Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini ləğv etmək haqqında qanunu
3. ↑  Ağdərə əməliyyatından 16 il ötür [*ölü keçid*]
4. ↑  "Dağlıq Qarabağın Əhalisi". 2011-09-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-13.
5. ↑   [*ölü keçid*]
6. ↑  "ERMƏNİSTAN QARABAĞIN DAŞ KÖMÜR YATAQLARINI TALAMAĞA HAZIRLAŞIR". 2012-01-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-10.

Xarici keçidlər
---------------

* Составители: Мельников С. А. Ибрагимов Ч. Г.: Азербайджанская ССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1977 года/ редколлегия: Исаев А. М. Будагов Б. А. Гейбуллаев Г. А.. — 4-е издание. — Баку: Азернешр, 1979. часть 1-я, часть 2-я, часть 3-я, часть 4-я

Həmçinin bax
------------

* Ağdərə toqquşması (2008)

| ⛭Ağdərə rayonunun yaşayış məntəqələri |
| --- |
| Şəhərlər | Ağdərə |  |
| Kəndlər | Ağabəyəlenc • Akop Kamari • Araçadzor • Arutunaqomer • Aterk • Baş Güneypəyə • Canyataq • Cerabert (ə.v.) • Çapar • Çərəktar • Çıldıran • Damğalı • Dəmirli • Dostagir (ə.v.-Çaylı) • Drmbon (Drombon) • Gazarahox (??????) • Getavan (Kotavan) • Gülyataq • Hayad • Həsənqaya (ə.v.) • Xatınbəyli • İmarət Qərvənd • Kiçan • Kolatağ • Qarmiravan (ə.v.)) • Qarnakar • Qasapet • Qazançı • Qoçoqot • Leninavan (ə.v.) • Levonarx (????) • Madagiz (ə.v.-Çaylı) • Mağavuz • Maniklu • Maralyansarov (????) • Mehmana • Metsşen • Minqrelsk • Möhrətağ • Nareştar • Nerkin Çaylı (ə.v.?-Çaylı) • Nerkin Oratağ • Orta Güneypəyə • Poqosaqomer • Seysulan (ə.v.) • Sırxavənd • Şahmasur • Talış (ə.v.) • Tonaşen (ə.v.Çaylı?) • Tsmaqahoğ (Tomaqahoğ) • Umudlu • Vaqaus • Verin Çaylı (ə.v.?-Çaylı) • Verin Oratağ • Vəngli (Vənkli) • Yarımca (?????) • Yeni Qaralar • Zardaxaç • Zəylik |

| ⛭Ağdərə rayonunun rəhbərləri |
| --- |
| Azərbaycan SSR | 

|  |  |
| --- | --- |
| Rayon Partiya Komitəsininbirinci katibləri | 
* Artyom Paqosyan (1939–1941)
* Artyom Paqosyan (1956–)
* Vahan Qabrielyan
* Allahyar Musayev

 |

 |
| AzərbaycanRespublikası | 

|  |  |
| --- | --- |
| Rayon İcra Hakimiyyətibaşçıları | 
* Fəxrəddin Haqverdiyev (1992)

 |

 |
| *Qeyd 1: 1923-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin inzibati quruluşu təsdiqlənmiş və Ceraberd rayonu təşkil edilmişdir. 8 avqust 1930-cu ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yeni inzibati quruluşu təsdiqlənmiş və yenidən Ceraberd rayonu təşkil edilmişdir. 10 sentyabr 1939-cu ildə rayonun adı Mardakert rayonu olaraq dəyişdirilmişdir. 26 noyabr 1991-ci ildə rayonun adı Ağdərə rayonu olaraq dəyişdirilmişdir. 13 oktyabr 1992-ci ildə Ağdərə rayonu ləğv olunmuş, ərazisi Ağdam, Kəlbəcər, və Tərtər rayonları arasında bölünmüşdür.Qeyd 2: Xalq Deputatları Soveti 1977-ci ilədək Zəhmətkeş Deputatları Soveti adlanmışdır.*</small |