recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bozonlar** — Hissəciklər fizikasında Boz-Eynşteyn statistikasına tabe olan zərrəciklərdir; Şatyendranat Boz və Eynşteynin adını daşıyırlar. Fermi-Dirak statistikasına uyğun fermionlardan fərqli olaraq fərqli bozonlar eyni kvant mövqeyini tuturlar. Beləliklə, eyni enerji olan bozonlar kosmosda eyni yer tuta bilər. Bu səbəblə hər nə qədər zərrəciklər fizikasında hər iki anlayış arasındakı ayrı-seçkilik qəti diqqətə dəyən olmasa da, fermiyonlar, ümumiyyətlə, maddə ilə bağlıykən, bozonlar sıxlıqla güc daşıyıcı hissəciklərdir. 

Bozonların vacib bir xüsusiyyəti statistikalarının eyni kvant vəziyyətini tutanların sayını məhdudlaşdırmamasıdır. Bozonlardan fərqli olaraq iki eyni fermion eyni kvant məkanını tuta bilməz. Maddəni meydana gətirən elementar hissəciklər (yəni leptonlar və kvarklar ) fermion olduğu halda, elementar bozonlar "yapışqan" maddələri bir yerdə tutan güc daşıyıcılarıdır.

Növləri
-------

5 qrup bozon vardır: 1 skalyar bozon və 4 vektorial bozon.

Skalyar bozon: Hiqqs bozonu

Vektorial bozonlar:

* γ   Fotonlar
* g   Qlüonlar
* Z   Z bozonu
* W±   W bozonu

Ağırlıq üçün güc daşıyıcısı olacaq altıncı bir *tenor bozon* (spin = 2), qraviton (G) ola bilər. Normal Standart Modelə qravitasiya daxil etmək üçün edilən bütün cəhdlər nəticəsiz qaldığından bu hipotetik elementar hissəcik olaraq qalır. Qraviton varsa, bir bozon olmalıdır və ehtimal ki, bir ölçü bozonu ola bilər.  

Bozonlar Fermi-Dirac statistikasına tabe olan fermionlardan fərqlənir. İki və ya daha çox eyni fermion eyni kvant vəziyyətini tuta bilməz və bəzən adi "sərt" maddənin tərkib hissəsi olduğu deyilir. Bunlardan fərqli olaraq, bir boson nümunəsində eyni vəziyyəti tutmaq üçün kvant-mexaniki maneə yoxdur. Bozonlar tez-tez (zəruri olmasa da), mezonlar kimi kompozit bozonları da daxil olmaqla daşıyıcı hissəcikləri məcbur edirlər. Qüvvə daşıyıcılarının da qarşılıqlı əlaqəni ötürən hissəciklər və ya radiasiyanın tərkib hissələri olduğu deyilir. 

Bilinən bütün elementar və kompozit hissəciklər spindən asılı olaraq bozon və ya fermiondur: Yarım tam spinli hissələr fermionlardır; tam spin olan hissəciklər bozondur. Qeyri-relativistik kvant mexanikası çərçivəsində bu sırf empirik bir müşahidədir. Relyativistik kvant sahə nəzəriyyəsində spin-statistik teorem göstərir ki, yarım tam spin hissəcikləri bozon ola bilməz və tam spin hissəcikləri fermiyon ola bilməz.

Həmçinin bax
------------

* Fermiyon
* CERN
* Pol Dirak

İstinadlar
----------

1. ↑  *Carroll.* "Explain it in 60 seconds: Bosons". Fermilab/SLAC. 2020-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-15.
2. ↑  *Sakurai, J.J.* Modern Quantum Mechanics (Revised). Addison-Wesley. 1994. səh. 362. ISBN 978-0-201-53929-5.
Beynəlxalq Tibb Tarixi Cəmiyyətinin fəaliyyət göstərdiyi ölkələr
**Beynəlxalq Tibb Tarixi Cəmiyyəti** (BTTC) — maddi maraq güdməyən beynəlxalq təşkilatdır. Məqsədi tibb tarixini araşdırmaq, o cümlədən beynəlxalq elmi konfranslar təşkil etməkdir. Cəmiyyət dünyanın 50 ölkəsində fəaliyyət göstərir. Onun 38 ölkədə nümayəndəlikləri və 800 yaxın üzvü var. Cəmiyyət üzvlərinin arasında həm tarixçilər, həm də həkimlər mövcuddur.

Konfranslar
-----------

İki ildən bir cəmiyyət beynəlxalq kongreslər keçirir Bu iki il arasında həm cəmiyyətin özü, həm də onun müxtəlif ölkələrdə olan milli nümayəndəlikləri tibb tarixinin ayrıca məsələlərinə aid beynəlxalq və milli konfranslar keçirirlər. Belə ki, 2005-ci ildə BTTC-nin dəstəyi ilə Bakıda tibb tarixinə aid ilk elmi konfrans keçirilmişdir — "Azərbaycanda Tibb Elminin Tarixi Problemləri" I Respublika Konfransı, Bakı, 1 – 2 fevral 2005 il). BTTC-nin vitse-prezidenti Gary Ferngrenin Konfransın təşkilatçısı və BTTC-də Azərbaycanın nümayəndəsi Fərid Ələkbərliyə göndərdiryi təbrik məktubu Konfransın məruzələr toplusunda dərc edilmişdi.

Vesalius
--------

BTTC ildə iki dəfə *Vesalius — Acta Internationalia Historiae Medicinae* adlı beynəlxalq elmi jurnal nəşr edir. Jurnalda cəmiyyətin təşkil etdiyi konfranslardan məruzələr və başqa elmi materiallar dərc olunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  [www.biusante.parisdescartes.fr/ishm/eng/acc\_hist.htm ""GlobeFoundations". Brief of the Globe Foundations,vol 13: 1990, to the last decade of the Century", pages 10&11"] (#bad\_url). parisdescartes.fr. İstifadə tarixi: 2015-07-19.
2. ↑  2009 Edmond Gravenor and the Council of World Organizations. Review of the International Societies and Organizations of the XX century, page 345–346, Northampton Press, UK
3. ↑  *ISHM.* [www.biusante.parisdescartes.fr/ishm/eng/ "BTTC milli nümayəndələrinin siyahısı"] (#bad\_url). International Society for the History of Medicine. 2015. İstifadə tarixi: 2015-07-19.
4. ↑  "Materials of the 1st National Conference of The Azerbaijani Society for the History of Medicine "Problems of the History of Medicine in Azerbaijan". Baku, 1-2 February 2005" (PDF). aamh.az. 2019-11-01 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-07-19.
5. ↑  "Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae" (PDF). İSHM. 2019-11-01 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-07-19.
6. ↑  Alakbarli Farid. Systematic Analysis of Animals used in Medieval Azerbaijan Medicine. Vesalius. Official journal of the International Society for the History of Medicine, 2006, XII, I, 3, pp.18–22

Xarici keçidlər
---------------

* biusante.parisdescartes.fr/ishm/eng/ — Beynəlxalq Tibb Tarixi Cəmiyyətinin rəsmi saytı
* *Vesalius*
Slovak "Tansuc, Tansuc" adlı Ənənəvi Musiqi Festivalı, (Rəqs) Qlozan, Serbiyada keçirilir.Slovak "Tansuc, Tansuc" adlı Ənənəvi Musiqi Festivalı, (Rəqs) Qlozan, Serbiyada keçirilir.
**Beynəlxalq Rəqs Günü**- Beynəlxalq Teatr İnstitutu (ITI) və UNESCO ortağı QHT Beynəlxalq Rəqs Komitəsi tərəfindən 1982-ci ildə tanıdılmışdır və hər il 29 apreldə qeyd edilir. Bu tarix, müasir baletin yaradıcısı Jan-Jorj Noverrin (1727–1810) ad günü xatirəsinə (ITI)ın Beynəlxalq Rəqs Komitəsi tərəfindən təyin olunmuşdur.. Hər il bununla bağlı təntənəli tədbirlər, konsertlər keçirilir.

Azərbaycan xalqınında özünəməxsus bir çox rəqsləri var. Onlara nümunə olaraq "Vağzalı", "Uzundərə", "Nəlbəki", "Ceyranı", "Cəngi", "Qaytağı", "Qazağı", "Xançobanı" rəqslərini göstərmək olar.

İstinadlar
----------

1. ↑  UNESCO :  Arxivləşdirilib 2014-04-07 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* Rəqs Günü Arxivləşdirilib 2012-04-08 at the Wayback Machine
* Səda — Bu gün Beynəlxalq Rəqs Günüdür


Vikianbarda ***Beynəlxalq Rəqs Günü*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Tindarey** (q.yun. Τυνδάρεος) — Sparta padşahı, Ledanın əri, Klitemnestra və Kastoranın atası. O, Periyer və Qorqofonanın oğludur, digər versiyaya görə, onların nəvəsidir, valdeyinləri isə Ebal və Batiya idilər. "Odisseya" əsərində adı çəkilir, "İliada"da" isə yox.

Hippokoont tərəfindən qovulmuşdur, Festinin yanına qaçmışdır və onun qızı Leda ilə evlənmişdir. Başqa rəvayətə görə, Messeniyada məskunlaşmışdır və onun övladlarından hamısı burada doğulmuşdular. Bəzi mənbələrdə onun Lakonikanın Pellan şəhərində yaşadığı qeyd olunur. Hippokoonta qalib gələn Herakl ona Lakedomona padşahlığını təhvil verdi. Heraklidlərin sözlərinə görə, Tindarey ərazini Herakla verdi, o da öz növbəsində ölkəni Tindareyə əmanət etdi.

Tindarey və Ledanın övladları bunlar idilər: Timandra, Klitemnestra, Filonoya və Kastor (Polidevk və Yelenanı Leda Zevsdən doğmuşdur). Odisseydən məsləhət alaraq Tindarey adaxlı seçimini Yelenanın özünə həvalə etdi və o, Menelaya çələng qoydu. Tindarey atı qurban edərək nikah namizədlərini and içdirirdi, onları qurbanlıq heyvanın kəsilmiş parçaları üzərində dayanmağa məcbur edirdi. "Atın qəbir abidəsi" Sparta yaxınlığında nümayiş olunurdu.

Bir dəfə Afroditaya qurban gətirməyi unutdi və tanrıça onun qızlarını çoxərliliyə məhkum etdi. O, Fiyesti qovaraq Aqamemnona Mikena padşahlığını qaytardı. Sparta hakimiyyətini Menelaya təslim etdi və ya vəfatından sonra hakimiyyət Menelaya qaldı. Paniasidə görə, Asklepi onu həyata qaytardı. Digər mənbələrə görə, ana qətlinə görə Orestesi məhkəməyə verir və Orestes qovulur.

Onun Spartadakı Zevs Kosmet məbədində qəbir daşı var. Sofoklun "Tindarey", Evripidin "Orestes" və Nikomaxın "Tindarey" faciə əsərlərin qəhramanıdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Любкер Ф.* Tyndareus (rus.). // *Реальный словарь классических древностей по Любкеру* / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский, пер. А. Д. Вейсман, Ф. Гельбке, Л. А. Георгиевский, А. И. Давиденков, В. А. Канский, П. В. Никитин, И. А. Смирнов, Э. А. Верт, О. Ю. Клеменчич, Н. В. Рубинский СПб: Общество классической филологии и педагогики, 1885. С. 1429.
2. ↑  Pavsani. Elladanın təsviri III 1, 4
3. ↑  Pavsani. Elladanın təsviri III 21, 2
4. ↑  Psevdo Apollodor. Mifoloji kitabxana II 7, 3
5. ↑  Pavsani. Elladanın təsviri II 18, 7; İsokrat. Arxidam
6. ↑  Psevdo Apollodor. Mifoloji kitabxana III 10, 6-7
7. ↑  Gigin. Miflər 78
8. ↑  Pavsani. Elladanın təsviri III 20, 9
9. ↑  Stesixor. Yelena, фр.223 Пейдж
10. 1 2  Psevdo Apollodor. Mifoloji kitabxana Э II 15-16
11. ↑  Psevdo Apollodor. Mifoloji kitabxana III 10, 3; Sekst Empirik. Alimlərə qarşı I 261
12. ↑  Psevdo Apollodor. Mifoloji kitabxana Э VI 25; Гигин. Мифы 119
13. ↑  Pavsani. Elladanın təsviri III 17, 4
**Laodikeia** — E.ə. I əsrdə Anadolunun ən əhəmiyyətli və məşhur şəhərlərindən biri.

Dənizli ilinin 6 km şimalında yerləşən antik Laodikeya şəhəri, coğrafi baxımdan çox uyğun bir nöqtədə və Lykos çayının cənubunda qurulub. Şəhərin adı antik qaynaqlarda daha çox "Likos sahilindəki Laodikeia" şəklində keçməkdədir. Digər antik qaynaqlara görə isə şəhər E.ə. 261-263 illəri arasında II Antioxos tərəfindən qurulmuş və şəhərə Antiokhosun arvadı Laodikenin adı verilmişdir. 
Şəhərdəki böyük sənət əsərlərinin e.ə. I əsrə aid olduğu düşünülməkdədir. Romalılar da Laodikeyaya xüsusi bir əhəmiyyət vermişlər və Kıbyra (Gölhisar-Horzum) Conventusunun paytaxtı etmişlər.

İmperator Karakalla zamanında Laodikeyada bir ardıcıl keyfiyyətli sikkə kəsilirdi. Laodikeya xalqının da qatqılarıyla şəhərdə çox sayda monumental quruluş düzəldilmişdir. Kiçik Asiyanın 7 məşhur kilsəsindən birinin bu şəhərdə olması, xristianlığın burada nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir. E.ə. 60-ci ildə meydana gələn çox böyük bir zəlzələ şəhəri yerlə bir etmişdir.

Strabonun bildirdiyinə görə Leodikeya məşhur bir növ qoyun yetişdirirdi. Yazar bu heyvanların Leodikyalılara böyük gəlir təmin etdiyini də izah etməkdədir. Şəhər ayrıca tanınmış bir toxuculuq sənayesi inkişaf etdirmişdir. "Laodikean" olaraq adlandırılan bir növ parçadan Diokletian fərmanında söz açmaqdadır. Leodikyada toxunan və "Trimita" adıyla bilinən parçalar o qədər məşhur idi ki, şəhər "Trimitariya" olaraq xatırlanırdı. Leodikeyadaki qazıntılar 1961-1963 illəri arasında Kanada Quebec Laval Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən, professor Jean des Gagniers rəhbərliyində düzəldilmiş və çox maraqlı bir bulaq quruluşu tamamilə ortaya çıxarılmışdır. Bu müvəffəqiyyətli işlər, xüsusilə bulaq quruluşu və üzərində çox yaxşı Etüdlər düzəldilən bir hissə birlikdə nümayiş olunmuşdur.

Böyük Teatr
-----------

Antik şəhərin şimal-şərq tərəfində, Yunan teatrı tipində əraziyə uyğun olaraq Roma tərzində tikilmişdir. 20000 insan tutumundadır

Kiçik Teatr
-----------

Böyük teatrın 300 metr qədər şimal-qərbində yerləşir. Yunan teatrı tipində əraziyə uyğun olaraq, Roma üslubunda inşa edilmişdir. Təxminən 15.000 adam ala biləcək böyüklükdədir.

Xarici keçidlər
---------------

* Laodekiya Arxivləşdirilib 2009-08-17 at the Wayback Machine
* Rəsmi sayt


Vikianbarda ***Laodikeya*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Nanokompozitlər** – struktur əmələ gətirən bərk fazaya (matrisaya) nano ölçülü zərrəciklərin (doldurucunun) daxil edilməsi ilə formalaşan materiallardır. 

Nanokompozitlər adi kompozit materiallardan doldurucu zərrəciklərin səthinin sahəsinin xeyli şaxəliliyi ilə fərqlənir. Bu zaman doldurucu faza üçün səth/faza nisbəti çox yüksək olur. Mütləq şərt odur ki, doldurucunun zərrəcikləri nanometrik diapazonda yerləşən (1-100 nm), həndəsi ölçülərdən (uzunluq, en və ya qalınlıq) heç olmazsa birinə malik olmalıdır. 

Kompozit nanomaterialların xassələrinə nanozərrəciklərin təsir xarakteri və onlardan istifadənin istiqaməti nanozərrəciklərin dispersləşdiyi mühitdən matritsanın tipindən) əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Bu mənada, bütün kompozit nanomaterialları, onların tərkibində olan nanozərrəciklərdən asılı olmayaraq, aşağıdakı tiplər üzrə siniflərə bölmək olar:

• Polimer-matrisalı nanokompozitlər

• Metal-matritsalı nanokompozitlər

• Şüşə-matrisalı nanokompozitlər

• Keramik nanokompozitlər

• Hibrid nanokompozitlər və kompozit nanomateriallar

• Qalın təbəqəli örtüklər

• Nazik plyonkalı örtüklər və membranlar

• Nanokompozitlərin digər növləri

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2006-09-13 at the Wayback Machine.
**Niyazi İsayev** (*İsayev Niyazi İbad oğlu*; 1962) — tibb elmləri namizədi (2004)

Həyatı
------

İsayev Niyazi İbad oğlu 1962-ci ildə Göyçə mahalının Basarkeçər bölgəsinin Zərkənd kəndində dünyaya gəlib. O, 1990-cı ildə Nəriman Nərimanov adına Tibb Universitetini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, 1992-ci ildə Azərbaycan Ordusunda həkim kimi hərbi xidmətə başlayaraq leytenant rütbəsi almışdır. O, neçə-neçə yaralını ölüm pəncəsindən qurtararaq peşəsinə və vətənə bağlılığını öz bacarıq və işi ilə göstərib.

Niyazi İsayev 1992–1993-cü illərdə Hərbi Dəniz Hospitalında cərrah işləmiş, 1994-cü ildən Müdafiə Nazirliyinin Mərkəzi Klinik Hospitalında Cərrahiyyə şöbəsində baş ordinator işləyib.

2003-cü ildə Ümumdünya Onkoloqlar qurultayının iştirakçısı olmuşdur.

2004-cü ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək tibb elmləri namizədi, alimlik dərəcəsi almışdır. 2009-cu ildə Türkiyənin Ankara şəhərində yerləşən Gülhane Hərbi Tibb Akademiyasında "Mikrocərrahiyyə" kurslarında iştirak etmiş və Mikrocərrahiyyə üzrə dünya sertifikatı almışdır.

2012-ci ildə Türkiyənin İzmir şəhərində Neyrocərrahiyyə üzrə beynəlxalq konfransda iştirak etmiş və Azərbaycan təmsilçisi kimi çıxış etmişdir.

2016-cı ildə "Hərbi xidmətdə fərqlənmə" medalı ilə təltif olunmuşdur.

2009-cu ildən Azərbaycan Tibb Universitetinin Hərbi Tibb fakültəsi Cərrahiyyə kafedrasının müəllimi, 2013-cü ildən isə Cərrahiyyə kafedrası müdiri vəzifəsində işləyir. Hərbi rütbəsi polkovnikdir.

İstinadlar
----------
**Cümə məscidi** — Azərbaycanın Masallı rayonunun inzibati mərkəzində, Füzuli küçəsində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi.

Tarixi
------

Məscid XIX əsrin əvvəllərində inşa edilmiş, əsas və yardımçı binalardan, həmçinin mədrəsə binasından ibarətdir. Məscidin daxili 354 kv. metr, tutumu 400 nəfərdir. İnşasında qırmızı kərpicdən və yerli meşə materiallarından istifadə edilmişdir. Məscidin orta sütunları çoxillik palıd ağaclarındandır. İçi ağac şəbəkə ilə kişi və qadın ibadət yerlərinə ayrılmışdır. Pəncərələri ağac və rəngli şüşə şəbəkələrdən qurulmuşdur. Məscidin qabaq hissəsinə sütunvarı çıxıntı əlavə edilmişdir. Məscidin qabaq divarları sonradan ağ mərmər üzlüklə örtülmüşdür. Məscidin minarəsi olsa da, Sovet dövründə dağıdılmışdır. Məscid sonuncu dəfə XX əsrin 80-ci illərində restavrasiya olunaraq muzey kimi istifadə edilmişdir.

Hazırda məscid fəaliyyətdədir və tarixi abidə kimi Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən qorunur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Masallı şəhəri, "Cümə" məscidi — **scwra.gov.az** saytı". 2017-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-03-12.
**Nazim Əhmədov** (tam adı:*Əhmədov Nazim Nemət oğlu*; 25 yanvar 1931, Bakı – 22 noyabr 1986, Bakı) — nəşriyyat xadimi, Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (1985).

Həyatı
------

Əhmədov Nazim Nemət oğlu 25 yanvar 1931-ci ildə Bakı şəhərində Şərurlu jurnalist və nəşriyyat işçisi ailəsində anadan olub.

### Vəfatı

22 noyabr 1986-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

### Təhsili

İlk təhsilini Qarabağlar kəndində almış,Bakı kommunal-inşaat texnikumunun poliqrafiya şəbəsini(1951), 1957-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji Rus Dili və Ədəbiyyatı İnstitutunu və 1961-ci ildə Moskva Qiyabi Poliqrafiya İnsitututunu bitirmişdir.

Fəaliyyəti
----------

### Əmək fəaliyyəti

1956-1960-cı illərdə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyi Baş Nəşriyyat-Poliqrafiya İdarəsində,1961-66-cı illərdə keçmiş 26 Bakı komissarı adına mətbəədə baş mühəndis, 1966-69-cu illərdə direktor müavini, 1970-83-cü illərdə "Kommunist" (indiki "Azərbaycan") nəşriyyatının direktoru vəzifələrində çalışmışdır.

### Elmi fəaliyyəti

Nəşriyyat işinə aid məqalələrin müəllifidir.

Təltif və mükafatları
---------------------

* Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni,
* Şərəf ordeni
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar poliqrafçısı (1979)
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi(1985)

Mənbə
-----

* Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı. 2002. səh. 122. ISBN 5-8066-1468-9.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Cümə məscidi.

**Cümə məscidi** — Azərbaycanın Qəbələ rayonunun inzibati mərkəzində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi.

Haqqında
--------

Cümə məscidi 1898-ci ildə yerli əhalinin köməyi və şəkili usta Salamın rəhbərliyi ilə inşa olunan məscidin tikintisində çay daşlarından, dözümlülüyü ilə seçilən meşə materiallarından istifadə edilmişdir. Məscidin daxilindəki ağac materialını və binanın üst örtüyünü məşhur mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyev göndərmişdir. Bişmiş kərpicin, qapıların, pəncərələrin hazırlanması üçün lazım vəsaitin əldə olunmasına Qəbələnin xeyriyyəçi insanlarından olan Hacı Məhəmməd kömək göstərmişdir. Həmçinin Zaqafqaziya Ruhanilər İdarəsinin də məscidin tikintisinə müəyyən köməyi olmuşdur. Məscid 1906-cı ildə əhalinin istifadəsinə verilmişdir. 

Sovet hakimiyyəti dövründə Qəbələ şəhər Cümə məscidi yığıncaq və iclas salonuna, məhkəmə iclaslarının keçirildiyi məkana və kluba çevrilmişdir. Məscidin bütün əmlakı müsadirə edilmiş, binada olan dini ədəbiyyat yandırılmışdır. Hətta məsciddə olan ərəb əlifbası ilə yazılmış bütün elmi kitablar və tariximizdən xəbər verən elmi külliyyatlar da kortəbii şəkildə məhv edilmişdir. Sovet hökumətinin süqutundan az əvvəl məscidin binasında Tarix Diyarşünaslıq muzeyi yaradılmışdır. 2004-cü ildə məscidin binası boşaldılmış, həmin il əsaslı təmir edilmiş və 2005-ci ildə məscid uzun illər sonra təkrar ibadət ocağı kimi dindarların istifadəsinə verilmişdir. 

Məsciddə dövlət qeydiyyatından keçmiş dini icma fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "e-qanun.az". 2014-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-21.

Xarici keçidlər
---------------

*
**Maşından-asılı** (*ing.* machine-dependent, *rus.* машинно-зависимы) — müəyyən kompüterlə bağlı olan və onun spesifik və ya unikal xüsusiyyətini gerçəkləşdirən proqram və ya qurğu. Maşından-asılı proqramları, yaxud qurğuları başqa bir kompüterdə asanca (əgər, ümumiyyətlə, mümkündürsə) istifadə etmək olmur.

Maşından-asılı olan yüksək səviyyəli dillər maşının bütün imkanlarından tam istifadə etməyə, aydın və asanlıqla oxunan proqramlar yazmağa imkan verirlər.Bu dillərdə operatorlar və ifadələr istifadəçi üçün daha rahat şəkildə yazırlar.Onlara misal olaraq PL/M dilinin göstərmək olar.Bununla belə bu dillər konkret quruluşdan çox asılıdır və bu səbəbə görə praktikada geniş yayılmışdır.

Maşından-asılı olmayan yüksək səviyyəli dillərin yaxud alqoritmik dillərin tərkibində maşından asılı olan operatorlar iştirak etmir. Bu dillərə Alqol, Fortran, BASIC, Fokal, PL/1, Paskal və s. daxildir. Alqoritmik dillərin əsas üstünlüyü proqramçının yüksək əmək məhsuldarlığı, proqramların asanlıqla bir maşından digərinə keçirilməsi, proqramlardan asanlıqla istifadə etmək imkanının olmasıdır. Maşın dilində yazılmış xüsusi proqram-transiyator alqoritmik dildə təsvir edilən alqoritmin simvolik təsvirini emal edir və proqramı avtomatik olaraq maşın dilinə çevirilir.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
**Rza Şahvələd** — Gürcüstanda və Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş azərbaycanlı jurnalist.

Həyatı və təhsili
-----------------

Rza Nəbi oğlu Şahvələd 1909-cu ildə Tiﬂisdə anadan olub. Bakıda iki illik seminariyanı bitirib.

Fəaliyyəti
----------

Bakıda iki illik seminariyanı bitirdikdən sonra 1929-1935-ci ilədək məktəb müdiri, 1935-1937-ci ilədək Qarayazı və Adıgün rayonlarında maarif şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb, sonra "Sovet Gürcüstanı" qəzetində şöbə müdiri, 1941-1944-cü ilə qədər Gürcüstan Yazıçılar İttifaqı Azərbaycan bölməsinin sədri vəzifəsində işləyib. Rza Şahvələd müxtəlif vəzifələrdə çalışmaqla bərabər, ali təhsil almağı da unutmayıb. 1944-cü ildən Bakıya köçən R. Şahvələd əvvəlcə "Kommunist" qəzetində şöbə müdiri, sonra "Elm və Həyat" jurnalının baş redaktoru (1959-1965) işləyib.

Rza Şahvələd hekayələri və pyesləri ilə də oxuculara yaxşı tanışdır. Onun "Başmaq" (1939), "Hekayələr" (1950), "Könüldə bahar" (1962), "Qonşu qardaşlar" (1984) nəsr topluları, o vaxtlar Tiﬂis Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının səhnəsində oynanılan tamaşaları maraqla qarşılanıb. Rza Şahvələd tərcümə sahəsi ilə də ciddi məşğul olub. Onun ən çox tərcümə etdiyi Akaki Seretelinin əsərlərindən nümunələr olub.

Ölümü
-----

Rza Şahvələd 1984-cü ildə Bakıda vəfat edib.

İstinadlar
----------


1. 1 2 3 4  Nizami Məmmədzadə, Mahmud Kamaloğlu "Gürcüstanın azərbaycanlı jurnalistləri" Tiflis 2015
**Mursa** (*lat.* Luciobarbus mursa) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin şüaüzgəclilər sinfinin çəkikimilər dəstəsinin çəkilər fəsiləsinin luciobarbus cinsinə aid heyvan növü.

Morfoloji əlamətləri
--------------------

Bədəni uzunsov, dəyirmi, alnı qabarıqdır, dodaqları yaxşı inkişaf etmiş ətlidir. Alt dodağı üçdilimlidir. Alnı qabarıqdır. Ənsənin gerisində beli düzdür. Bel üzgəcinin son şaxəsiz şüası xeyli yoğunlaşmış və çoxsaylı dişiciklərlə təchiz olunmuşdur. Quyruq üzgəci güclü şəkildə çökəklikdir. Cavanların bədənində bəzən xallar olur, yaşlılarda isə olmur. Bel üzgəcində 8, anal üzgəcində 5 şüa, yan xətt orqanında 87-97 pulcuq olur.

Yayılması
---------

Kürün orta axarında və qollarında (Qanıxçay, Qabırrıçay (İori), Mazım, Katex, Əlcihan, Türyan, Tərtər, Qara) yayılmışdır. Əvvələr Kürdə Salyana, Arazda isə Qaradonluya qədər enirdi. Arazın qollarından Şərqi Arpa, Naxçıvan, Aza, Oxçu, Bazar, Həkəri çaylarında qeydə alınmışdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi
---------------------------

Daşlı dibi olan iti axan çaylara üstünlük verən şirinsu balığıdır. Suyu sürətlə axan, dibi daşlı olan çaylarda yaşayır. Uzunluğu 32,5 sm-ə çatır. Su cücülərinin sürfələri (əsasən bulaqçılar, gündəcələr), bitki detriti və toxumaları, bəzən xironomidlər və kürəkayaqlı xərçənglərlə qidalanır.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Azsaylı olduğundan yalnız həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanılırlar. Əti dadlıdır, qızılxallını xatırladır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Abbasov H.S ,Hacıyev R.V.İxtiologiya. Bakı, 2007, s 246.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q6426222
* BOLD: 794499
* EoL: 217635
* FishBase: 48166
* GBIF: 2363072
* iNaturalist: 321791
* IUCN: 19383456
* NCBI: 1035342
* WoRMS: 1026587

 |
Həyatı
------

Hüseyn Artıkoğlu 1950-ci il oktyabrın 5-də Başkeçid rayonunun Qəmərli kəndində anadan olmuşdur. 1967-ci ildə Marneuli 1 saylı Azərbaycan orta məktəbini bitirib və həmin ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun İnşaat fakültəsinə daxil olmuşdur. Həmin institutu 1973-cü ildə bitirərək Sənaye və Mülki Tikinti ixtisası üzrə inşaatçı-mühəndis peşəsinə yiyələnmişdir. 
1971-1977-ci illərdə "Azdövlətlayihə" institutunda texnik, mühəndis, qrup rəhbəri və baş konstruktor vəzifələrində çalışmışdır.

1977-1980-ci illərdə Moskvada V.A.Kuçerenko adına İKMETİ-nin aspirantı olmuşdur.
1981-ci ildən texnika elmləri namizədidir. 
1981-1984-cü illərdə Bakının layihə institutlarında çalışmışdır. 
1984-cü ildən Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin "Dəmir-beton (indi İnşaat) konstruksiyaları" kafedrasının dosentidir.

1988-cu ildə xalq hərakatına qoşularaq Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin yaradıcılarından biridir. 
1988-ci ildən "Birlik" cəmiyyətinin təsis qrupunun üzvü, 22 yanvar 1990-cı ildən "Birlik" partiyasının sədri olmuşdur.

1988-ci ildən layihə və tikinti biznes fəaliyyəti ilə məşğuldur. "Kooplayihə-AHB" və "Milli Dirçəliş" firmalarının təsisçisidir. Üç yüzdən çox layihənin konstruktor kimi müəllifidir.

İstinadlar
----------

* Arxivləşdirilib 2012-05-21 at the Wayback Machine
Şimali Amerika nın şimal-qərbində bitir. Hündürlüyü 25 m-ə qədər olan, düz, piramida çətirli ağacdır. Gövdəsi nazik, açıq-qonur rəngli, hamardır, diametri 40 sm-dir. Açıq yaşıl rəngli, uzunluğu 5-7 sm olan iynəyarpaqları cüt-cüt yerləşən cod, çox vaxt burulmuş formalıdır. 4-5 il yaşayır. Qozaları qonur və ya qırmızı-qonur rəngli, uzunsov-yumurtavarı formalıdır, uzunluğu 6 sm-dir. Zoğa yapışıb, budaqlarda 10 ilə qədər qalır. Alt budaqları tez məhv olur, ancaq ağacda uzun müddət qalır. Qışda ağacın sıx çətiri çoxlu qarı uzun müddət üzərində saxladığına görə, qar əriyən vaxt ağırlıq nəticəsində ağacların kökündən qopmasına səbəb olur.
Soyuğa və kölgəyə davamlıdır, tez böyüyür, torpağa az tələbkardır, ancaq rütubətli tropaqlarda yaxşı inkişaf edir. Mədəni şəraitdə 1854-cü ildən becərilir. Son dövrlərdə respublikamızda yaşıllaşdırmada rast gəlinir.

Məlumat mənbələri:
------------------

Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın "Qırmızı" və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.

İstinadlar
----------

1. "Azərbaycan dendraflorasi" I cild, Baki, "Elm", 2011, 312 səh.

İstinadlar
----------

* Tofiq Məmmədov, Elşad Qurbanov, Tariyel Talıbov.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q25543243
* GRIN: 411015
* IPNI: 197039-2
* IRMNG: 10452664
* ITIS: 183331
* NZOR: 636d72b0-394a-4115-84c8-597792f7fd6b
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:197039-2
* Tropicos: 24900316
* WCSP: 380243
* WFO: wfo-0000481777

 |
**Murtuza Mirzə Əfşar** — Nadir şahın oğlu və Karnal qələbəsindəki roluna görə adı dəyişdirilərək **Nəsrullah Mirzə** adlandırılan Əfşar şahzadəsi. O, Səadət xanın qüvvələrini məğlub edərək onu əsir alan Əfşar ordusunun mərkəzinə komandanlıq edərək Karnal döyüşündə istedadlı bir sərkərdə olduğunu sübut etdi.

O, həmçinin 1743-46-cı illər İran-Osmanlı müharibəsi zamanı müstəqil olaraq komandanlıq etdi və burada Nadir şah tərəfindən Osmanlının nəzarətində olan Mosul vilayətinə soxulmaq və iki Osmanlı ordusundan biri ilə döyüşmək tapşırığı aldı, atası Nadir şah isə şimalda Qarsda digər orduya qarşı yürüdü. O, Mosul döyüşündə Mosul ətrafındakı türk və kürd qüvvələrinə həlledici zərbə vurdu.

Həmçinin bax
------------

* Cozef fon Semlin

İstinadlar
----------

1. ↑  "CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN". iranicaonline.org. 28 February 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 November 2015.
2. ↑  *Axworthy, Michael.* The Sword of Persia. I. B. Tauris. 2015-10-29. ISBN 9780857721938. 2019-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-17.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Maşa və Ayı.

**Maşa və Ayı** (*rus.* Маша и Медведь) — ümumi auditoriyaya nəzərdə tutulmuş Rusiya multiplikasiya serialı. Cizgi filmi üçölçülü qrafikanın köməyi ilə yaradılmışdır. Serial Andrey Dobrunov, Oleq Kuzovkov və Dmitri Loveiko tərəfindən yaradılmışdır. Deyilənə görə rejissoru bu həvəsə gətirən "Tom və Jerri" olub. Digər animasiyalardan fərqli olaraq Kuzokov öz filmində təkcə heyvanlardan deyil, kiçik qız uşağı obrazından da istifadə etmək qərarında gəlir. Hansı ki, bir çox kiçik qız tamaşaçılar özlərini onun yerində hesab edirlər. Serial 7 yanvar 2009-cu ildə Rusiya 1 kanalında yayımlanıb.

Maşa və Ayı (*rus.* Маша и Медведь) bu günləri - Youtube portalında 20 milyarddan çox baxış sayına malik olan, ancaq lisenziyalı malların (oyuncaq, şokolad, uşaq yeməkləri və sair...) satışından 225 milyon dollar vəsait əldə edən, Avropada uşaq bendləri arasında ilk beşliyə daxil olan animasiya serialıdır. 

"Maşa və Ayı"-nın studiyası Moskvada, Ostankino telekanalına yaxın ərazidə, adi bir binada yerləşir. Qıraqdan baxan bilməz ki, burda hal hazırda dünyada ən məşhur olan animasiya filmi çəkilir. Studiyanın 100-dən çox işçisi var.

Filmin bir seriyası 2-4 ay arasında çəkilir. Hər seriya isə 6-7 dəqiqə olur. Filmin yaradıcıları hesab edirlər ki, bu, uşaqların cizgi filminə baxmagı üçün ən ideal vaxtdır.

Personajlar
-----------

### Maşa

Cizgi filmində insan personajdır. Mehriban, həssas və çox səmimi qızdır. Maşa insan dilində danışır. Maşa rolunu Alina Kukuşkina səsləndirir.

Maşa şirniyyat yemək, müxtəlif suallar vermək, cizgi filmlərinə baxmaq, nağıl danışmaq, vedrədə tullanmaq, topla oynamaq, Ayının kuboklarına toxunmaq və yerini dəyişdirməyi sevir.

### Ayı

Ayı keçmişdə çox məşhur sirk ayısı olub və bir çox fərman, medal və mükafatlara malikdir. O, hər bir kubokunu və medalını diqqətlə, vaxtaşırı parıldayana qədər təmizləyir. Rahatlığı, sakitliyi, balığı, balı və futbolu sevir.

### İkinci dərəcəli personajlar

* Dovşan— Maşa və Ayının dostu. Tez-tez ayının bostanından kökü oğurlayır.
* Canavarlar— Məzəli personajlar olsa da, onlardan ən çox Maşa əziyyət çəkir və həmişə qalib çıxır.
* Dələ— Maşa ona sataşanda şam qozası atıb cavab verir.
* Kirpi— Maşanın göbələk və giləmeyvələri korlamasını istəmir.
* Panda— Maşanın rəqibi.
* Ev heyvanları —At, keçi, toyuq, xoruz, it, donuz
* Pələng—Ayının köhnə sirk yoldaşı.
* Pinqivin—Ayının oğulluğa götürdüyü.
* Şaxta baba.
* Himalay ayısı—qətiyyətli, uğurlu, fiziki cəhətdən güclü.
* Arılar.
* Daşa—maşanın bacısı.
* Dişi ayı—Ayının sevgilisi.

İstinadlar
----------

1. ↑  Kinopoisk (rus.). 2003.

Xarici keçidlər
---------------

Rəsmi sayt
**Vəliyeva Elmira Bağır qızı** — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru.

Həyatı
------

Vəliyeva Elmira Bağır qızı 1936-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə mühəndis-geoloq ixtisası üzrə Azərbaycan Neft və Kiyma İnstitutunun (indiki ADNSU) geoloji-kəşfiyyat fakültəsini bitirmişdir. İnstitutu qurtardıqdan sonra "Orcanikidzeneft" NMİ-də əmək fəaliyyətinə neft çıxarılmasının təkrar üsulları sexində operatorluqdan başlamışdır. Sonra "Qum adası" NMİ-nin ETİS-də mühəndis, böyük geoloq vəzifələrində işləmişdir. 1967-ci ildə "Xəzərdənizqaz" Birliyində istehsalat şöbəsinin geoloqu vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1973-1992-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Dərin Neft və Qaz Yataqlarının Problemləri İnstitutunun "Neft və qaz ehtiyatlarının hesablanması" laboratoriyasında böyük elmi işçi vəzifəsində işləmişdir. Vəliyeva E.B. Balaxanı-Sabunçu-Ramana, Suraxanı, Qaraçuxur, Qala, Lökbatan-Puta-Quşxana, Bibiheybət və s. kimi iri yataqların karbohidrogen ehtiyatlarının hesablanması üzrə elmi mövzuların məsul icraçısı olmuşdur. 1974-cü ildə Vəliyeva E.B. "Bakı arxipelaqının neft və qaz yataqlarının səmərəli işlənməsi məqsədilə geoloji-mədən tədqiqatları" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1982-1985-ci illərdə Vəliyeva E.B. Vyetnamda "Vyetsovpetro" birgə müəssisəsində tematik partiyada böyük geoloq vəzifəsində işləmişdir. Onun rəhbərliyi altında Cənubi Çin dənizinin Vyetnam sektorunun neft və qaz ehtiyatlarının hesablanması və neft-qazlılıq perspektivliyinin qiymətləndirilməsi üzrə işlər aparılmışdır. 1993-cü ildə Vəliyeva E.B. "Neft və qaz yataqlarının təbii ehtiyatlarının kompleks qiymətləndirilməsinin geoloji əsasları" mövzusunda doktoqluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1991-ci ildən Vəliyeva E.B. neft və qazçıxarma üzrə İstehsalat Birliyini neft və qaz yataqlarının işlənməsi şöbəsində aparıcı mühəndis, 1992-ci ildən Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətində baş mütəxəssis, 1995-2009-cu illərdə isə neft və qaz yataqlarının işlənməsi və ehtiyatlarının uçotu şöbəsinin rəisi vəzifələrində işləmişdir. 2010-cu ildən AMEA-nın Geologiya İnstitutunda (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) işləyir. "Neft-qaz-mədən geologiyası və geofizikası" şöbəsinin rəhbəridir.

Elmi fəaliyyət
--------------

Elmi tədqiqat sahələri: uzun müddət işlənilən neft və qaz yataqlarının geoloji mədən və geofiziki parametrlərinin modelləşdirilməsi. Kollektor süxurların filtrasiya həcm xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məqsədi ilə metodoloji əsasların yaradılması və təkmilləşdirilməsi və işlənilmə göstəricilərinə onların təsirinin qiymətləndirilməsi. Neft və qaz yataqlarının işlənməsinin vaxt ərzində əsas göstəricilərinin dəyişməsinin analizi.

Vəliyeva E.B. 90-dən çox elmi işin, həmçinin 2 monoqrafiyanın müəllifidir.

"Tərəqqi" medalı ilə , ARDNK-nın fəxri fərmanı ilə təltif edilib və Azərbaycan prezidentinin fərdi təqaüdçüsüdür.

Mənbə
-----

* *"Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004, 362 s.*

1. 1 2
**Əlövsət Qəzənfər oğlu Baxşıyev** (22 iyun 1956, Kərimbəyli, Noraşen rayonu) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Baş naziri. (2000–2020)

Həyatı
------

Əlövsət Qəzənfər oğlu Baxşıyev 1956-cı il iyun ayının 22-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunun Kərimbəyli kəndində anadan olmuşdur. 1963-cü ildə kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə getmiş, 1973-cü ildə orta məktəbi bitirmişdir. Həmin il D.Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun maliyyə-kredit fakultəsinə daxil olmuş və 1977-ci ildə institutu iqtisadçı ixtisası üzrə bitirmişdir.

Ə.Baxşıyev əmək fəaliyyətinə 1977-ci ildə İliç rayon Kommunal Təsərrüfatı Şöbəsində mühasib köməkçisi kimi başlamışdır. 1977–1979-cu illərdə sovet ordusunda həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur. 1979-cu ildən 1986-cı ilə kimi Şərur rayonundakı "Naxçıvan MSSR-nin 50 illiyi" adına üzümçülük sovxozunda hüquq məsləhətçisi, iqtisadçı, baş mühasibin müavini, baş mühasib vəzifələrində çalışmışdır. 1986-cı ildə İliç Rayon Aqrar Sənaye Biriyində aparıcı iqtisadçı-maliyyəçi, 1992-ci ilin yanvar ayınadək İliç Rayon Xalq Deputatları Sovetində sədr müavini, 1992–1994-cü illərdə Şərur Rayon Xalq Deputatları Məclisi İcraiyyə Komitəsində sədrin birinci müavini və sədr vəzifələrində işləmişdir.

1994-cü ilin avqust ayından 1998-ci ilin fevral ayınadək Naxçıvan Muxtar Respublikasının maliyyə naziri, 1998-ci ildən 2000-ci ilin fevral ayınadək Naxçıvan Muxtar Respublikasının maliyyə-iqtisadiyyat naziri vəzifələrini icra etmişdir.

2000-ci il fevralın 11-dən 2020-ci ilədək Naxçıvan Muxtar Respublikasının Baş naziri olmuşdur.

1990–1995, 1995–2000-ci illərdə iki çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı seçilmişdir.

2006-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar dövlət qulluqçusu fəxri adına layiq görülmüşdür. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 2013-cü ildə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni, 2016-cı ildə "Şöhrət" ordeni (Azərbaycan) ilə təltif olunmuşdur.

Ailəlidir, 3 övladı var.

Mənbə
-----

* Biografiya Əlövsət Baxşıyev (rus)
**Nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları** (*ing.* nucleophilic substitution reaction) — bölüşdürülməmiş elektron cütü daşıyan reagent-nukleofilin hücumu həyata keçirdiyi əvəzetmə reaksiyalarıdır. *Nukleofilik* əvəzetmə reaksiyalarında tərk edən qrupa *nukleofuq deyilir*.

Bütün nukleofillər Lyuis əsaslarıdır.

Nukleofilik əvəzetmə reaksiyalarının ümumi görünüşü:

R - X + Y - → R - Y + X - ( burada Y - anion nukleofilidir)
R - X + Y - Z → R - Y + X - Z (burada Y - Z neytral nukleofildir)
*Alifatik* (geniş yayılıb) və *aromatik* (geniş yayılmayıb) nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları mövcuddur.

Alifatik nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları üzvi sintezdə çox vacib rol oynayır və həm laboratoriya təcrübəsində, həm də sənayedə geniş istifadə olunur.

Mövcud faktları və müşahidələri ümumiləşdirərək nukleofilik əvəzetmə reaksiyalarının mexanizmini izah edən bir nəzəriyyə 1935-ci ildə İngilis alimləri Edvard Hughes və Christopher Ingold tərəfindən hazırlanmışdır.

Alifatik nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları
------------------------------------------

 SN1 reaksiyanın şərti enerji profili
### SN1 Reaksiyaları

**SN1** **reaksiyasının** və ya **monomolekulyar nukleofilik əvəzetmə reaksiyasının** (*ing.* substitution nucleophilic unimolecular) mexanizmi aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:

1. Karbokationın (yavaş mərhələ) yaranması ilə substratın ionlaşması:

R - X → R+ + X-
2. Karbokationa nukleofilik hücum (sürətli mərhələ):

R+ + Y- → R-Y
və ya (neytral birləşmə nükleofil rolunda çıxış edirsə):

R+ + Y - Z → R - Y+−Z
3. Kationın parçalanması (sürətli mərhələ):

R - Y + −Z → R - Y + Z +
**SN1** reaksiyasına misal olaraq, tert-butil bromidin hidrolizini göstərmək olar:

Monomolekulyar nukleofilik əvəzetmə reaksiyasının şərti enerji profili diaqramda göstərilmişdir.

**SN1** reaksiyasının sürəti (sadələşdirilmiş formada) nukleofilin konsentrasiyasından asılı deyil və substratın konsentrasiyası ilə mütənasibdir:

**Reaksiyanın sürəti = k × [RX]**

İstinadlar
----------

1. ↑  M. B. Smith, J. March, *March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure*, 6th ed. Wiley-Interscience, **2007**, ISBN 978-0-471-72091-1
2. ↑  *Керри Ф, Сандберг Р.* Углублённый курс органической химии: пер. с англ. в 2-х томах. — М.: Химия, 1981.
3. ↑  *Mарч Дж.* Органическая химия, пер. с англ. т. 2, — M.: Мир, 1988
**Musa Heydərov** — "Şöhrət" ordeni laureatı (2000).

Həyatı
------

Musa Feyzulla oğlu Heydərov 2 may 1928-cidə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Çomaxtur kəndində anadan olmuşdur.

1957-ci ildə Nəsirəddin Tusi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdi.

1957-1958-ci illərdə Bakı şəhəri 92 №-li fəhlə-gənclər məktəbində riyaziyyat müəllimi işləyib.

1958-1962-ci illərdə Nəsirəddin Tusi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoju Universitetinin "Ali cəbr və həndəsə kafedrası"nda baş laborant və assistent vəzifələrində işləyib.

1962-1965-ci illərdə Azərbaycan Respublikasından xaricdə məqsədli aspiranturada oxuyub.

1965-ci ilən, Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında assistent, baş müəllim, dosent vəzifələrində işləyib. Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının "Ali riyaziyyat" kafedrasının dosenti, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi olmuşdur.

1952-1990-cı illərdə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olub. Sov.İKP-nin vəhşi idealogiyasına nifrət əlaməti olaraq 22 yanvar 1990-cı ildə öz ərizəsi ilə həmin partiyada çıxıb. Azadlıq hərəkatında fəali iştirak edib.

Siyasi fəaliyyətini 1992-ci ildə respubblika mətbuatında dərc olunmuş "Azərbaycanın tamlığı naminə" məqaləsi ilə davam etdirməyə başlayıb. Həmin məqalədə Heydər Əliyevin Bakıya gəlməsinə maneəçilik göstərənləri Azərbaycan xalqının düşməni adlandırıb.

16 oktyabr 1992-ci ildə "Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir" (Heydər Əliyevə müraciət) müracətinə imza atan 91 nəfər ziyalıdan biri olmuşdur. Yeni Azərbaycan Partiyasının Nəsimi Rayon İdarə Heyətinin üzvü kimi ömrünün sonuna kimi partiyada fəaliyyətini davam etdirmişdir.

31 mart-16 aprel 1998-ci il tarixlərdə Səudiyyə Ərəbistanı kralının dəvəti ilə Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Həcc ziyarətində olmuşdur.

14 dekabr 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Fərmani ilə elm və təhsil sahələrindəki xidmətlərinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Musa Heydərov uzun sürən xəstəlikdən sonra 2001-cı il yanvarın 10-da dünyasını dəyişib.
**Elmira Rəhimova**(*azərb.* *Rəhimova Elmira Abdulla qızı*‎ v. 28 dekabr 2022) — Professor, ədəbiyyatşünas

Həyatı
------

Elmira Abdulla qızı Rəhimova Azərbaycan Respublikasının Ağdaş şəhərində anadan olub. 1962-ci ildə Ağdaş şəhər orta məktəbini bitirib.
1962-ci ildə Pedaqoji Dillər İnstitutuna daxil olub və həmin institutu 1967-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirib.
1971-1974-cü illərdə aspiranturada təhsil alıb.

### Elmi fəaliyyəti və yaradıcılığı

Aspiranturanı bitirdikdən sonra, 1976-cı ildə "Azərbaycanda yaşayan rus yazıçılarının 20-30 -cu illərdə ədəbi fəaliyyəti" mövzusunda namizədlik, 1995-ci ildə isə "Azərbaycan xalq qəhrəmanlıq dastanlarının rus dilinə tərcümələrinin tarixi və təcrübəsi( "Kitabi-Dədə Qorqud" və "Koroğlu" dastanlarının materialları əsasında) "doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.
1980-1982-ci illərdə yüksək ixtisaslı mütəxəssis kimi Kuba Respublikasının Havana Universitetində çalışıb, orada rus dili və ədəbiyyatını tədris edib.
Bakı Slavyan Universitetinin Ədəbiyyat nəzəriyyəsi və dünya ədəbiyyatı kafedrasında professor vəzifəsində çalışıb.
Nasir olaraq hekayələri, povestləri esseləri müntəzəm olaraq mötəbər ədəbi jurnallarda dərc olunub.

### Üzvü olduğu qurumlar və təltifləri

Respublika Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı olub.

İstinadlar
----------

1. ↑  .
2. ↑  "Bakı Slavyan Universitetinin professoru vəfat edib". 2023-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-04.
3. ↑  "BSU-nun professoru vəfat edib". 2023-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-04.
Adaların kosmosdan görünüşü
**Nanumea** (*ing.* Nanumea) — Tualu adalarının daxili hissəsində Funafuti atolundan 86 km şimal-qərbdə və Vaitupu adasından isə 57 km cənub-qərbdə yerləşir. Tualunun inzibati vahidlərindən biridir.

Coğrafiya
---------

Atol düzbucaqlı formaya malikdir. Uzunluğu 14 km, eni isə 10 kmdir. Quru ərazisinin sahəsi 2,99 km²-dir. Atola ümumilikdə 35 kiçik ada daxildir. Onlar arasında ən iriləri: *Fale*, *Motulalo* və *Lafaqa*.

| * Asau
* Faiava Lasi
* Faiava Foliki
* Fale
* Funaota
* Kogo Loto Lafaga
* Lafanga
* Matanukulaelae
* Motufetau
 | * Motulalo
* Motuloa
* Motulua
* Motumua
* Muliafua
* Niualei
* Niualuka
* Niuatui
* Niuatali
 | * Niuelesolo
* Niutepu
* Oua
* Sakalua
* Savave
* Teafatule
* Teafuafaleniu
* Teafualetia
* Teafuamua
 | * Teafuaniua
* Teafuanonu
* Teafuapolau
* Teafuatutu
* Teafuavea
* Teafuone
* Teafuatakalau
* Temotuloto
 |

Tarixi
------

Əfsanəyə görə adaların ilk sakinləri iki qadın olmuşdur — *Pay* və *Vay*, ancaq Tefolaxa adlı bir kişi atolu onların əlindən alır. Bu hadisə ilə əlaqədar yerli xristianlar *Pati* adlı bayramı qeyd edirlər. Bu isə *«Tefolaxa və İsa» günü* anlamı daşıyır.

Əhalisi
-------

2002-ci il siyahıya lınmasına görə əhalisi 548 nəfər təşkil etmişdir.

Tarixi
------

Nukufetau adalarının ilk sakinləri Tonqalılar olmuşdur. Onlar əsasən üç iri olan adalarda məskunlaşmışlar: 'Fale*,* Motulalo *və* Lafaqa*. Adalar misionerlərin gəlişi ilə bütün əhali Faleyə köçmüşdür. Nukufetaunu ilk dəfə 1819-cu ildə bir amerika səyyahı kəşf etmişdir.*

Əhalisi
-------

2002-ci il siyahıya lınmasına görə əhalisi 586 nəfər təşkil etmişdir. Yeganə yaşayış məntəqəsi — Savave kəndi.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Nukufetau". 2015-01-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-07-11.
2. 1 2  "Islands of Tuvalu". 2013-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-23.

Mənbə
-----

* История острова Arxivləşdirilib 2013-08-13 at the Wayback Machine  (ing.)
* Информация на сайте Oceandots.com  (ing.)
* Информация на сайте Jane Resture Arxivləşdirilib 2019-07-17 at the Wayback Machine  (ing.)
**Ömər Naci** (1878, Bursa vilayəti – 1916, Kərkük mühafəzəsi) — Türkiyənin siyasi xadimi, hərbçi, publisist, "İttihad və tərəqqi" cəmiyyətinin fəallarından biri. Türkiyə hökumətinin xüsusi tapşırıqlar üzrə səlahiyyətli nümayəndəsi kimi Cənubi Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatının güclənməsinə böyük kömək göstərmişdir.

Həyatı
------

Ömrünün mühüm bir dövrünü İranda yaşamış, orada türklərin maariflənməsi və təşkilatlanması istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir. Xoy şəhərində Mirzə Səidin açdığı Siratülmüstəqim məktəbinin müdiri olmuşdur. Məktəb bağlandıqdan sonra dağlara çəkilərək gizli fəaliyyət göstərmişdir.

Hərbi fəaliyyəti
----------------

20-ci əsrin əvvəllərində onun səyi nəticəsində Osmanlı hökuməti Cənubi Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatına kömək məqsədilə maliyyə yardımı ayırmışdır. Səttar xanın başçılıq etdiyi 1905–06-cı illər inqilabını yaxından izləmiş, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Baş komandanı Ənvər paşanın tapşırığına əsasən Cənubi Azərbaycan türklərinin siyasi cəhətdən təşkilatlanması işinə yaxından kömək göstərmişdir.

Birinci Dünya müharibəsi (1914–18) illərində türk-alman ordusunun Cənubi Azərbaycanda həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlarda yaxından iştirak etmişdir. Tarix ədəbiyyatında "kiçik müharibə" adlandırılan termin onun adı ilə bağlıdır. Beləki, 1915-ci ilin dekabrından başlayaraq, polkovnik Ömər Naci bəy və fon Şeybner-Rixterin komandanlıq etdiyi 650 nəfərlik kiçik mücahidlər dəstəsi Muş-Bitlis-Cənubi Azərbaycan istiqamətində uğurlu hərbi əməliyyat apararaq 1916-cı il yanvarın 14-də Təbrizə daxil olmuşdu. Döyüşdə aldığı yaradan Kərkük hərbi xəstəxanasında vəfat etmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Mehmet Vehib paşa

İstinadlar
----------

1. ↑  Ömər Naci // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 281. ISBN 9952-417-44-4.

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
* Лудшувейт Е.Ф. Турция в годы первой мировой войны, М. 1966.

Xarici keçidlər
---------------

* "YAŞAYAN ÖLÜ" ÖMER NACİ Arxivləşdirilib 2016-04-12 at the Wayback Machine
Cüzeppe Mazzuolinin müəllifi olduğu *Adonisin ölümü* heykəlində Çöldonuzunun Adonisə hücum çəkməsi təsvir olunub. (Ermitaj, Sankt-Peterburq)
**Adonis** (*yun.* Άδωνις)- Qədim Yunanıstanda və Finikiyada bitki və bərəkət tanrısı. Adonis təbiətin hər il canlanması ilə bağlıdır. Adonisə sitayiş e.ə. 2-ci minillikdən məlumdur. Aralıq dənizin dəki Finikiya koloniyalarında, sonradan Qədim Yunanıstanda, Babilistan, Suriya, Misir, Kipr və Lesbosda da yayılmışdır. Yunan mifologiyasına görə, Afroditanın sevgilisi idi. Rəvayətə görə, Adonisi qısqanc Artemidanın göndərdiyi çöldonuzu öldürmüşdür. Başqa bir rəvayətə görə, Apollon, oğlunun gözlərini çıxaran Afroditadan qisas almaq üçün Adonisi öldürmüşdür. Adonisə sitayişin xristianlığa təsiri olmuşdur. Antik incəsənətdə Adonis obrazı qəbirüstü relyeflərdə, həmçinin divar rəsmlərində və s. əksini tapmışdır. İntibah dövrü və barokko incəsənətində də Adonis ilə Afroditanın (Venera) məhəbbətindən və Adonisin ölümündən bəhs edən süjetlər həm təsviri sənətdə, həm də heykəltaraşlıqda geniş yayılmışdır.

Mənbə
-----


Vikianbarda ***Adonis*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 1-ci cild: A – Argelander (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2009. səh. 96. ISBN 978-9952-441-02-4.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | Giant Bomb |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Kruqosvet · Pravoslav · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Universalis |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| GND: 118643886 · LCCN: no2014051867 · NKC: jo2016908860 · NLA: 59712820 · SUDOC: 028684338 · VIAF: 308240680, 21151776759118010554 · WorldCat VIAF: 308240680, 21151776759118010554 |

 |
**Yos-Sudarso** (ind. Pulau Yos Sudarso) — Arafur dənizində Yeni Qvineyanın cənub-qərbində yerləşir. Muli boğazı ilə ada Yeni Qvineyadan ayrılır. Adadan cənub-şərqdə Komoran adası yerləşir.

Kosmosdan şəkili
İndoneziyanın Papua vilayətinin Merauke reqenliyinə daxildir. Adada kiçik 25 kənd vardır. Ən irisi Kimam (vilayətin paytaxtı), Kalilam və Bamol. Adada yaşayış məntəqələri arasında əlaqə təbii şəraitlə əlaqədar çətindir. Adada etnik araşdırmanı Loran Serpeti 1960-1962 ci illərdə aparmışdır.

Adlandırılması
--------------

Holland kolonistləri adanı **Frederika-Henrika** adlandırırlar. Hazırda isə ada İndoneziya komandanı Yos Sudarsonun şərəfinə adlandırılır. O, 1962-ci ildə Arafur döyüşündə həlak olmuşdur. Adanı bəzən **Dolak** (Dolok), **Kimааm**, **Kolеpоm**.

Ədəbiyyat
---------

* World and Its Peoples: Indonesia and East Timor
* *Andrew Strathern*, *Pamela J. Stewart*, The python’s back: pathways of comparison between Indonesia and Melanesia — ISBN 0-89789-707-2
* *Gilbert H. Herdt*, Ritualized Homosexuality in Melanesia — ISBN 0-520-08096-3
* *Jonathan I. Charney*, *Lewis M. Alexander*, International maritime boundaries, Vol. II — ISBN 0-7923-1187-6

Mənbə
-----

* Yos-Sudarso