recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Neqros** (taqal Negros) — Filippin arxipelaqına daxil olan orta ölçülü adadır. Arxipelaqın mərkəzində yerləşir. Adanın uzunluğu 180 km, sahəsi isə 13 074,5 km². Adanın əhalisi 4 194 525 nəfər  (2010 il) təşkil edir. Neqros Visay adalarına daxildir.

Coğrafiyası
-----------

Şimaldan Visayan dənizi və Sibuyan dənizi, cənubdan Sulu dənizi ilə əhatələnir. Ən hündür nöqtəsi Kandaon vulkanıdır (2464 m). Qərbi alçaqdır və kiçik çaylar bura istiqamətlənir. Qonşu Panay və Tanon adalarından Himaras boğazı ilə ayrılır. Panay adasına nisbətən quraqdır, il ərzində 1600 – 2000 mm yağıntı düşür. İqlimi subekvatorial və mussondur.

Əhalisi
-------

Ada iki vilayətə bölünür: Qərbi Neqros (2 907 859 nəf.) və Şərqi Neqros (1 286 666 nəf.). Ən iri şəhər Bakoloddur.

Adanın əsas əhalisi visayyalılardır. Dağlıq ərazilərdə çinlilər, dağlarda isə neqiroid irqinə məxsus aetalılardır.

İqtisadiyyat
------------

Dağlıq rayonlar tropik meşələrlə örtülüdür. Əsasən qarğıdalı və texniki bitkilər əkilir. Şəkər istehsalı həyata keçirilir. Cənub dağlıq ərazilərdə dəmir və gümüş çıxarılır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-24.
2. ↑  *Republic of the Philippines. National Statistics Office.* "Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities Based on 1990, 2000, and 2010 Censuses" (PDF). April 2012. 2018-12-26 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-04.
**Lama gölü** — Krasnoyarsk diyarının ən böyük sirinsulu göllərindən biridir. Tektonik məşəlli göl Norilskdən 120 km şərqdə yerləşir.

Əsas məlumatlar
---------------

Gölün uzunluğu 80 kilometr, maksimal eni 8 km, sahəsi isə 318 min km² təşkil edir. Gölün dərinliyi 300 metrdən yüksək olması düşünülür. Bəziləri isə dərinliyin hətta 600 metr təşkil etəsi ehtimal edilir. Suyu olduqca soyuqdur. Lama gölü Melkoye gölü ilə Lama çayı vastəsi ilə birləşir.

Gölün səviyəsinin qalxması hələ göl buzla örtülü olarkən müşahidə edilir. Buzların ilk hərəkəti iyunda müşahidə edilir. İyulun ortalarında gölün səviyyəsi maksimuma çatır. Artıq noyabrın əvvələri göl yenidən donur. Göl üszərində əmələ gələn buzların qalınlığı 80 sm-dən bir metrə qədər ola bilir.

Buzla örtülü olması 200-220 gün müddətində olur.

«Lama» adının mənası
--------------------

Adının mənası Tunqus-mancur dillərində «Laamu» sözündən əmələ gələrək — dəniz və ya okean mənasını verir. Digər versiyaya görə Evenk dilində «Lamu» sözündən əmələ gəlmiş və masası dəniz və ya böyük su anlamını verir.

1911-ci ildə mərkəzi qərargah tərəfindən tərtib edilən xəritələrdə göl təsvir edilir. Göl yerləşdiyi ərazidən kifayyət qədər aralıda göstərilmişdir. Onun adı isə Davıdov olaraq keçir. Bununla belə yeli xalq arasında bu isim heç vaxt işlədilməmişdir.

Turizm
------

Əsrarəngiz təbiət, təmiz hava, ayaq dəyməyın ərazilər insanları göl ətrafına cəlb edir. Bura turizm və dincəlmək üçün əlveişlidir.

Burada turlar əsasən qayıqlarla Norilsk çayı ilə Melkoye gölünə oradan isə Lama çayı vastəsi ilə gölə təşkil edilir. Bu səyahət 5 saat davam edir.

Gölə axan Kapçuk çayı vastəsi ilə Kapçuk gölünə getmək olar.

Maraqlı fakt
------------

* Lama gölündə Tonkiy burnu yaxınlığında 1975 və 1977 illərdə güçü 7,6 və 15 kiloton güçündə olan atom partlayışları həyata keçirilmişdir.
* Lama gölü sahilində vaxtı ilə Baltika sahili ölkələrinin hərbi zabitlərinin saxlandığı yerdə hazırda abidə ucaldılmışdır.

Örgənilməsi
-----------

Göl ilk dəfə Nikolay Nikolayeviç Urvansev və onun həmkarı Bazanov tərəfindən tərtib edilən xəritədə göstərilmişdir. Onlar 1921-ci ildə norilsk ekspedisiyası zamanı gölü xəritəyə salmışdılar.

Qalereya
--------

* widths="190px"
* Lama gölüLama gölü
* Lama gölüLama gölü
* Lama gölüLama gölü
* Lama gölüLama gölü
* Lama gölüLama gölü

İstinadlar
----------

1. ↑  "Родное Красноярье: Озеро Лама". 2009-12-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-25.
2. ↑  "Nikolay Nikolayeviç Urvansev". 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-25.
3. ↑  "Bomba sınaqları". 2019-12-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-25.
4. ↑  "Памятники и памятные места, посвящённые жертвам политических репрессий, в Красноярском крае и республике Хакасия". 2012-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-25.
«**Şahmat oynayan ölüm**» (*isv.* Döden spelar schack) — rəssam Albertus Piktorun təqribən 1480-ci illərdə çəkdiyi, özünün və İsveçdəki Töbü kilsəsinin ən məşhur freskası.

Tarixi
------

Töbü kilsəsinin inşaat prosesi XIII əsrin axırlarında sona çatmışdır. Kilsənin keşiş cübbələrinin saxlandığı yeri XIV əsrdə tamamlanmış, tağtavanı isə XV əsrin ortalarında yenilənmişdir. Kilsənin dörd dənə qövsşəkilli tağı var. 1480-ci illərdə Albertus Piktor onların üzərində rəsm əsərləri çəkmişdir. Kilsənin freskaları 1787-ci ildə, daha sonra isə 1992–1993-cü illərdə restavrasiya edilmişdir. İkinci restavrasiya zamanı freskaların komponentləri üzərində ətraflı şəkildə araşdırma aparılmışdır.

«Şahmat oynayan ölüm» freskası kilsənin pilləkənlərinin üzərində, orqanın da yerləşdiyi tağtavanının qərb hissəsindədir. Bu freskanın müəllifi Albertus Piktor və onun beş nəfərlik atelyesidir.

Qalereya
--------

* Kilsənin xaricdən görünüşü.Kilsənin xaricdən görünüşü.
* Kilsədəki rəsm əsərləri.Kilsədəki rəsm əsərləri.
* Kilsənin interyeri.Kilsənin interyeri.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. ↑  .
2. ↑  "Death Playing Chess, Albertus". europeana.eu (ingilis). İstifadə tarixi: 24 April 2016.
3. ↑  Rapport från Riksantikvarieämbetet. Medeltidsmästarnas färgval. Ett forskningsprojekt finansierat av Kungl. Vitterhets, Historie- och Antikvitetsakademien. Riksantikvarieämbetet. 2010. Р. 18-21.

### Ədəbiyyat

* Svanberg, Jan med bidrag av Öberg, Jan. Albertus Pictor: en biografisk skiss, Ingår i: Albertus Pictor: Bilder i urval samt studier och analyser 1, målare av sin tid. 2009.

Xarici keçidlər
---------------

* Albertus Pictor. Nordisk Familjebok.
**Barrel** (*ing.* barrel — çəllək) — maye həcminin qədim ingilis ölçü vahidi. Qısaca: *br*.

Pivə barreli
------------

Pivə və elin ölçülməsi üçün İngiltərədə qədimdən pivə barrelindən istifadə edirdilər:

1 pivə barreli = 2/3 xoqsxed = 2 kilderkin = 4 ferkin.

Müxtəlif əsrlərdə pivə barrelinin ölçüsü müxtəlif olurdu. Məsələn:

* 1454-cü ildə pivə və elin ölçü asılı olaraq barrelin ölçüsü müxtəlif olurdu. 1 barrel = 32 el qallon 147,88 litr = 36 qallon pivə 166,36 litr.
* 1688-ci ildə: 1 barrel = 34 el qallonu = 157,12 litr.
* 1803-cü ildə: 1 barrel = 36 el qallonu = 166,36 litr.
* 1824-cü ildə: 1 barrel = 36 ingilis qalonu = 163,66 litr.

İngilis barreli
---------------

Tökülən material üçün «ingilis» barreli:

1 «ingilis» barreli = 4,5 buşel = 163,66 litr.

ABŞ barreli
-----------

1 ABŞ barreli = 31,5 amerika qallonu = 119,2 litr = 1/2 xoqsxed.

1 ABŞ pivə barreli = 31 amerika qallonu (117,3 litr).

Həmçinin bax
------------

* Barrel
* Barrel (amerika neft kütləsi vahidi)
**Ağ gün** (yap. ホワイトデー, ing. White day) — Hər il mart ayının 14-də Yaponiya ilə yanaşı Cənubi Koreya, Vyetnam, Tayvan və Çində də qeyd edilən qeyri-dövlət bayramı.

Tarixi
------

"Ağ gün"ün başlanğıcını reklam şirkətlərinin məhsullarını satmaq üçün həyata keçirdikləri satış kompaniyası qoyub. 1965-ci ildə "Marshmallow" şirniyyat şirkəti ağ zefiri satmaq üçün xüsusi kompaniyaya başlayır. Reklam kompaniyası kişiləri zərif cinsin nümayəndələrinin düz bir ay öncə "Sevgililər günün`də onlara aldıqları hədiyyəyə görə xanımlara təşəkkür etməyə çağırır. Qadınlar tərəfindən də rəğbətlə qarşılandığı üçün beləcə, "Marshmallow Day" yarandı. Daha sonra Ağ gün kimi adlanmağa başlamışdır. Hədiyyələr siyahısı genişlənərək şokolad və digər şirniyyatları ehtiva etməyə başladı və ənənəvi hal alaraq bayram kimi 14 marta təsadüf etdi. Bu tarix 14 fevral - Valentin günündən düz bir ay sonra idi. Qeyd edək ki, "Müqəddəs Valentin" günü 1958-ci ildən etibarən Yaponiyada əlamətdar gün kimi qeyd edilir. "Müqəddəs Valentin" gününün qeyd edilməsi də "Ağ gün" kimi Yaponiyada şokolad fabrikinin aktiv təşviqatı ilə başlayıb.

Xüsusiyyətləri
--------------

Ağ gün üçün ənənəvi hədiyyələr peçenye, ağ şokolad, zefir yaxud marşmellou, qiymətli zinət əşyalarıdır. "Ağ gün" və "Müqəddəs Valentin" günün qeyd edilməsi kommersiya maraqlarına xidmət edir. Demək olar ki, hər iki gündən öncə 1 ay müddətində hər dükanda müxtəlif yaş quruplarına uyğun şirniyyat növləri stendləri bəzəyir. Aydındır ki, şirkətlər də bu günə uzun müddət öncə hazırlaşırlar. Hətta belə bir qanunauyğunluq mövcuddur ki, Ağ gündə edilən hədiyyələrin qiyməti "Müqəddəs Valentin" günü satılan hədiyyələrin qiymətindən 2-3 dəfə yüksək olmalıdır. 

1978-ci ildən Yaponiyada ağ şokoladın istehsalı ilə ağ zefir hədiyyə edilməsi ikinci plana keçib. Hədiyyə edilən bu şokolad yaponca  義理チョコ - Giri Choco adlanır. Tədricən isə, təkcə şokolad deyil, digər aksesuarlar da hədiyyə kimi verilməyə başlanıb.

1980-ci ildən etibarən Yaponiyada olan bütün şirniyyat sexləri və un məmulatları firmaları bu günü "Ağ gün" adlandırıblar.

Bu gün təkcə Yaponiyada qeyd olunmur. Yaponiyadan başqa, Cənubi Koreya, Vyetnam, Tayvan və Çində də Ağ gün qeyri-dövlət bayramı kimi qeyd edilir.

Həmçinin bax
------------

* Konstitusiya günü (Yaponiya)
* İmperatorun ad günü
* Mədəniyyət günü (Yaponiya)

Xarici keçidlər
---------------

* Ağ gün (Yaponiya) (yaponca)
* 14 Mart "Ağ gün" (rusca)

İstinadlar
----------


1. 1 2  Valentine’s Day in Japan[*ölü keçid*]
2. ↑  "In South Korea, Valentine's Day is all about the men". 2022-08-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-16.
3. ↑  "Modern tradition". 2021-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-16.
4. ↑  "White Day Triggers Consumption Enthusiasm". 2020-12-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-11-16.
**Eucalyptus leucoxylon** (*lat.* Eucalyptus leucoxylon) — mərsinkimilər fəsiləsinin evkalipt cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Təbii arealı cənubi və cənub-şərqi Avstraliyadır. Aralıq dənizi sahillərində də geniş yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 20-25 m, gövdə diаmеtri isə 25-40 sm оlur. Qabığı kobud, gövdənin aşağı sahəsində hamar, ağ rəngli, gövdənin yuxarı hissəsində isə qabığın üzəri ağ və ya mavi ləkələrlə örtülüdür. Cavan yarpaqlar qarşı-qarşıya olub, sayı müxtəlif miqdarda və ya cüt, əksər halda oturaq və ya qısa saplaqlı, formaca ürəkvari, dairəvi və ya geniş neştərvaridir. Uzunluğu 4-7 sm, eni 3-3,5 sm-ə çatıb, mavi çalarlıdır. Yetkin yarpaqları növbəli, neştərvari, 7-15 sm uzunluqda, 2-3,5 sm enində olmaqla, açıq yaşıl və ya bozumtuldur. Çiçəkləri adətən ağacın üst çətirlərində və yarpağın qoltuq hissələrində yerləşməklə salxıma toplanır. Çiçək çətiri qınlı, 3 çiçəkli olmaqla, silindrik formalı və qısa saplaqlı, uzunluğu 10-15 mm, diametri 7 mm, konus və ya dimdikvari formada olub, qapaqcıqlıdır. Meyvəsi saplaqlı, formalı yastılanmış yumurtaya bənzəyir və ya armudvari, uzunluğu 10-15 mm, diametri 9-11 mm olmaqla yanlardan basılmışdır. Gövdəsi аğ və kül rəngli olduğunа görə "ağ oduncaqlı" evkalipt adlanır.

Ekologiyası
-----------

Qaya və düzənliklərdə, gilli torpaqlarda bitir. Rütubətə tələbkar, işıqsevən bitkidir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

1971-ci ildə Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsində introduksiyа olunmuşdur.

İstifadəsi
----------

Parkların yaşıllaşdırılmasında, səhiyyədə isə tərkibində olan efir yağlarından geniş istifadə olunur.

Ədəbiyyat
---------

* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q161468
* Wikispecies: Eucalyptus leucoxylon
* APDB: 16548
* APNI: 63687
* Calflora: 12491
* Ecocrop: 5879
* eFloraSA: Eucalyptus\_leucoxylon
* EoL: 301411
* FoAO2: Eucalyptus leucoxylon
* GBIF: 3177019
* GRIN: 15941
* iNaturalist: 339974
* IPNI: 593070-1
* IRMNG: 10177461
* ITIS: 565613
* IUCN: 131215202
* NCBI: 34318
* NSWFlora: Eucalyptus~leucoxylon
* NZOR: 91be1abe-5b33-4974-8f90-123c7141d97b
* NZPCN: 4621
* Plant List: kew-73247
* PLANTS: EULE13
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:593070-1
* Tropicos: 22103334
* VicFlora: 2d91bdc1-4243-4949-bb55-aa26cb06fa7d
* WCSP: 73247
* WFO: wfo-0000955243

 |
Eurocopter Cougar, Eurocopter tərəfindən istehsal olunan iki mühərrikli, orta çəkili, çox məqsədli hərbi helikopter modelidir. Aérospatiale, Puma modelinin təkmilləşdirilmiş bir versiyasıdır. Mülki aviasiyada onun ekvivalenti *Eurocopter Super Puma*dır. AS-532UL versiyasını TSQ istifadə edir.

1993-cü ildə alınması qərara alınmış *AS532 Cougars*dan 20-si ilk mərhələdə alınıb. Fransada istehsal edilən vertolyotlar 1996-cı ildən etibarən Türkiyə Quru Qoşunlarına təhvil verilməyə başlanmışdır. Bunun ardından 1995-ci ildə ikinci bir satınalma müqaviləsi bağlandı. Ankaradakı TAI obyektlərində istehsal olunan 30 AS532-dən 20-si axtarış və xilasetmə üçün Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinə verildi, qalanları Quru Qoşunlarına verildi.

İstifadəçilər
-------------

Albaniya Albaniya
Braziliya Braziliya
Bolqarıstan Bolqarıstan
Çili Çili
Fransa Fransa
Almaniya Almaniya
 Malavi
Niderland Niderland
Səudiyyə Ərəbistanı Səudiyyə Ərəbistanı
Sloveniya Sloveniya
İspaniya İspaniya
Türkiyə Türkiyə
Venesuela Venesuela
Zimbabve Zimbabve

Ümumi xüsusiyyətləri (AS532 UB)
-------------------------------

sağ

* **Çəkisi**:
	+ **Yüksüz**: 4,350 kq
	+ **Maksimum uçuş çəkisi**: 9,000 kq
* **Uzunluq**: 15.53 m
* **Hündürlük**: 4.92 m
* **Rotor çapı**: 15.6 m
* **Ekipaj**: 2 Pilot, 1 uçuş tekniki
* **Yükgötürmə qabiliyyəti**: Ortalama 20 əsgər (havanın temperaturu və mövcud hündürlüyə görə dəyişə bilər)

#### Performans

* **Mühərrik**: 2× Turbomeca Makila 1A1, Turboşaft 1.185 kW (1,589 shp) (tək mühərrik üçün)
* **Ən yüksək sürət**: 249 km/sa (134 knots, 154 mph)
* **Xidmət tavanı**: 3,450 m
* **Mənzil**: 573 km

Qaleriya
--------

* 
* Lazer qarışdırıcıLazer qarışdırıcı
* 
* 
* 
*
**Europe** — 1979-cu ildə İsveçin Upplands Vasbi şəhərində qurulan isveç rok qrupu. Vokalist Joey Tempest, gitaraçı John Norum, basist Peter Olsson və nağaraçı Tony Renodur. 1982-ci ildə İsveçdə "Rock-SM" (İsveç Rok Çempionatı) televiziya yarışmasında qalib gəlməklə böyük bir irəliləyiş əldə etdilər: ilk dəfə bu yarışma keçirildi və Europe yarışın özündən daha böyük bir uğur qazandı.

Yarandıqdan bəri 11 studiya albomu, 3 canlı albom, 3 kompilyasiya və 24 musiqi videosu yayımladı.

1980-ci illərdə üçüncü albomu olan 1986-cı ildə ABŞ-də 3 milyon nüsxədən çox və dünyada 15 milyon nüsxə (albom və tək daxil olmaqla) satılan Avropa beynəlxalq şöhrətə yüksəldi. Europe dünyada 25 milyondan çox qeyd satdı. 
1992-ci ildə Europe hiatusa getdi, 1999-cu ildə Yeni il gecəsi Stokholmda birdəfəlik bir performans üçün bir araya gəldi və 2003-cü ildə rəsmi birliyə başladı.

Europe 2015–2016-cı illərdə GEICO kabel televiziyası reklam kampaniyasında iştirak etdikdən sonra ABŞ-də yenidən diqqət qazandı.

Qrupa əsasən Whitesnake, Dərin bənövşəyi, Rainbow, Led Zeppelin, İncə Lizzy, UFO və Michael Schenker Group təsir göstərir.

İstinadlar
----------
**Badali** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.

Tarixi
------

1920-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1946-cı ildə kənd ermənicə Yexnazut adlandırılmışdır. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan xanlığının Göycə nahiyəsində Bədəli və Bədəlli adlı iki kəndin adı qeyd olunmuşdur.

Toponim
-------

Yerli tələffüz şəkli Bədili.
XIX əsrdə Şimali Qafqazda Ter əyalətinin Xasavyurt dairəsində Bada-Yurt (kənd adı), həmin əyalətin Kızılyar dairəsində Bata-Yort (kənd adı) Azərbaycanda Yelizavetpol quberniyasında Badakənd, Badaçay, Badasu, Cavad qəzasında Badibad, Naxçıvanda Batabat, Talış-Lənkəran bölgəsində Badalan toponimləri ilə mənaca eynidir. XIX əsrdə Qazax qəzasında Bayta (qışlaq adı), Borçalı qəzasında Baytalı (qışlaq adı) toponimləri də bu sıraya aid edilə bilər. Musa Kalankatlının '*Alban tarixi*ndə V əsrə aid hadisə ilə əlaqədar olaraq Albaniyada Saz-Baday (saz *qamışlıq* deməkdir) kənd adı çəkilmişdir. (*Alban tarixi*, I kitab, 33-cü fəsil).

İstinadlar
----------

1. ↑  *Будагов, Б. Ә.; Гејбуллајев, Г. Ә.* Бадали // Ермәнистанда Азәрбајҹан мәншәли топонимләрин изаһлы лүғәти. Бакы: Оғуз ели. 1998. с. 233.
2. ↑  Пагирев Д.Д. Алфавитный указатель к пятиверстной карте Кавказа. Тифлис, 1913.
3. ↑  Basbakanlik Arsivi. Qapu tahrir defterleri. № 808. 1728-ye tarihi. Revan ey-aleti Defteri.
4. ↑  Vəlixanlı N. IX–XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyahları Azərbaycan haqqında. Bakı, 1974.
5. ↑  Пагирев Д.Д. Алфавитный указатель к пятиверстной карте Кавказа. Тифлис, 1913.

Həmçinin bax
------------

* İrəvan quberniyası
* Eçmiədzin qəzası
* Şimali Qafqaz

Ədəbiyyat
---------

* Qeybullayev Q.Ə. Qədim türklər və Ermənistan. Bakı, 1992.
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. Bakı, 1995.
**Güvəyəbənzər qırmızımtıl-sarı şibyəyeyən** (*lat.* Setina kuhlweinii) — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan nadir növ.

Xarici quruluşu
---------------

Bu növ irrorella növünə çox oxşayır. Lakin ondan qarıncığının sarımtıl və qanadının tünd sarı rəngi ilə fərqlənir. Həmçinin kəpənəyi də ondan iridir. Qanadları açılmış halda 20-25 mm-dir. Tırtılı tünd qırmızı-qonur rəngdə olub, qara-boz tüklərlə örtülmüş, üzərində cərgə ilə sarı nöqtələr yerləşmişdir, başı qara rəngdədir.

Həyat tərzi
-----------

Azərbaycanın dağ və dağ-səhra yerlərində iyul-avqust aylarında seyrək halda rast gəlinir. İldə bir nəsil verir. Tırtıl mərhələsində bitki qalıqları arasında qışlayır. Tırtılları ağac və qayalar üzərindəki şibyələrlə qidalanır.

Yayılması
---------

Azərbaycanda alpestris Z. forması da yayılmışdır. Məhdud halda yayılmışdır. Bu növün kəpənəkləri Zoologiya institutunun əməkdaşları tərəfindən Qaxın Tala (20.VII.90), Lerikin Kosmolyan kəndlərindən (13.VIII.91), Qaxdan A.Boqaçev (28.VII.1934), Daşkəsəndən (3.VII.66) S.Əliyev tərəfindən toplanmışdır.

Ədəbiyyat
---------

* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.
**Soykinski yarımadası** (*rus.* Сойкинский полуостров) — Fin körfəzinin sahilində yerləşən yarımada. İnzibati cəhətdən Leninqrad vilayətinin Kinqisep rayonu ərazisinə daxildir. Əvvəllər Soikkola («yarımada») adalandırılırdı

Yerləşməsi
----------

Fin körfəzinin cənubunda yerləşir. Yarımada Luj və Kopor körfəzlərini ayırır. Ən ucqar şimal nöqtəsi Kolqanpya burnudur. Mərkəzi hissədə Soykinski zirvəsi yerləşir (136 m).

Əhali
-----

İjorların XIX—XX əsrlərdə yarımada ərazisində yerləşmə xəritəsi.
Qədim zamanlardan yarımada ərazisində Fin-uqor xalqlarına aid olan ijoralar və vodlar yaşamışlar. Hazırda da burada bu xalqların nümayəndələri azda olsa kompakt şəkildə yaşayırlar. Sonradan isə əraziyə ruslar və ingermanlandlılar köç etmişlər.
1926-cı ildə Kinqisep qəzasında Soyijor milli kəndsoveti təşkil olunur. Əhalisinin tərkibi: ijor — 2561, rus — 522, digər milli azlıqlar — 168 nəf.

1 avqust 1927-ci ildə Kotelski rayonu təşkil edilir və Soykinski volosu daxil edilir. Bura 9 kənd soveti daxil olur.

20 sentyabr 1931-ci ildə Kotelski rayonu ləğv edilir və Kinqisep rayonuna birləşdirilir.

1933-cü ildə Soykinski kənd sovetliyinin tərkibinə 18 yaşayış məntəqəsi daxil idi: Andrevşina, Vistino I, Vistino II, Dubki, Yevseva Qora, Koşkino, Krasnaya Qorka, Mişino, Paxamovka, Ruçi I, Ruçi II, Slobodka I, Slobodka II, Smenkovo, Suyda Qora, Yuqantovo, Soykino kəndləri və Fyodorovka qəsəbəsi. Əhalisinin ümumi sayı 3092 nəfər idi.

1936-cı il məlumatına görə Soykinski kənd sovetliyinə 19 yaşayış məntəqəsi, 723 təsərrüfat və 12 kolxoz. daxil idi.

1939-cu ildə Soykinski kənd sovetliyinə Koskolovski ijor milli kəndsoveti birləşdirilir

Hazırda isə Vistinski kənd sovetliyi adlanır. Kənd sovetliyinə daxil olan yaşayış məntəqələri: Valyanisı k. Vistino k. Qlinki k. Qorki k. Dubki k. Zalese k. Kokino k. Krasnaya Qorka k. Loqi k. loqi q. Mişino k. Novoe Qarkolovo k. Paxomovka k. Ruçi k. Slobodka k. Smenkovo k. Staroe Qarkolovo k. Yuqantovo k. Koskolovo k. Yarımadada ümumilikdə 2000 insan yaşayır.

Mənbə
-----

* Xəritə Arxivləşdirilib 2012-01-18 at the Wayback Machine

İstinadlar
----------

1. ↑  "Национальные меньшинства Ленинградской области. П. М. Янсон. — Л.: Орготдел Ленинградского Облисполкома, 1929. — С. 22-24. — 104 с." 2013-10-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-06.
2. ↑  "Справочник истории административно-территориального деления Ленинградской области. Кингисеппский район". 2013-12-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-08-06.
3. ↑  Административно-территориальное деление Ленинградской области. — Л. 1933, стр. 38, 241
4. ↑  Административно-экономический справочник по Ленинградской области. — Л. 1936, с. 221
**Soviç paxladəni** (Elmi adı - *Astragalus szovitsii*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar"– VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Regional IUCN Statusu: LC.

Qısa morfoloji təsviri
----------------------

Gövdəsinin əsası odunlaşmış, hündürlüyü 10-25 sm-ə çatan çoxillik bitkidir. Yarpaqları 8-25 cüdtür, gümüşü tükcüklüdür. Çiçəkaltlığı çox kiçikdir, pulcuqludur. Yumurtalığı qısa ayaqcıq üzərində yerləşmiş, ağtükcüklüdür. Dişicik çılpaqdır. Paxlası pərdəşəkilli, birtoxumludur.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
-----------------------------------------------

Çiçəkləmə may-iyun, meyvəvermə avqust ayına təsadüf edir. Kserofitdir. Aşağı və orta dağ qurşağının çınqıllı, gilli, quru , daşlı –qayalı yamaclarında rast gəlinir.

Yayılması
---------

Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır.

Sayı və tendensiyası
--------------------

Məhdud ərazilərdə yayıldığından təbii ehtiyatı azalır.

Məhdudlaşdırıcı amillər
-----------------------

Populyasiyaların azlığı və antropogen təsirlərdir.

Mühafizə tədbirləri
-------------------

Məhdud sahələrdə yayılmış, mənfi təsirlərə məruz qalan növ kimi Arpaçay və Ordubad Dövlət Təbiət Ysaqlığı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
2. 1 2 3 4 5 6 7  "Arxivlənmiş surət". 2021-01-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-12-24.
3. ↑  Schtaz G. Shulkina T. Solomon J. 2013
4. 1 2  Гроссгейм А.А. 1952
5. 1 2 3  Флора Азербайджана, 1954
6. 1 2  Гейдеман Т.С. 1936
7. ↑  Hacıyev V.C. Musayev S.H. 1996
8. 1 2  İbrahimov Ə.Ş. Talıbov T.H. 2000
9. 1 2  İbrahimov Ə.Ş. Talıbov T.H. 2001
10. 1 2 3  Naxçıvan MR-in Qırmızı kitabı, 2010
11. ↑   Конспект флоры Кавказа, 2006

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q15524882
* EoL: 647585
* GBIF: 5346155
* IPNI: 480099-1
* IRMNG: 10175771
* NCBI: 1460065
* Plant List: ild-36386
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:480099-1
* Tropicos: 13026976
* WFO: wfo-0000189900

 |
**Yeni Afon mağarası** (*abx.* Афон Ҿыцтәи аҳаҧы; *gürc.* ახალი ათონის მღვიმე; *rus.* Новоафонская Пещера) — Gürcüstanda, de fakto tanınan Abxaziya Respublikasındakı İver dağlarında, Yeni Afon şəhərinin yaxınlığında yerləşən mağara. Dünyanın ən böyük mağaralarından biri hesab olunur. Mağaranın həcmi təxminən 1.000.000 m3-dur.

Haqqında
--------

İver dağlarında yerləşən bu mağara 1961-ci ildə 4 nəfər tərəfindən kəşf edilmişdir: Zurab Tintilozov, Arsen Okroyonaşvili, Boris Qerqedeva və Qivi Smir.

1975-ci ildən bu mağara turistlər üçün açıqdır, hətta bu mağarada metro tikilmişdir. Mağarada 9 boşluq vardır.

Qalereya
--------

* 
* 
*

Həmçinin bax
------------

* Krubera mağarası

İstinadlar
----------

1. ↑  "metro-novyafon.narod.ru". 2020-10-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-26.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***Yeni Afon mağarası*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Rəsmi sayt Arxivləşdirilib 2009-04-21 at the Wayback Machine
* Showcaves.com-da Arxivləşdirilib 2008-12-03 at the Wayback Machine
**Kalanq** (*ing.* Kallang River, *çin.* 加冷河) — Sinqapurda çay. Çay öz başlanğıcını Aşağı Pirsa su anbarından götürür. Kalanqanın mənsəbi Sinqapur boğazıdır. Uzunluğu 10 km olan Kalanq Sinqapurun ən uzun çayıdır.

Tarixi
------

Kalanqın aşağı axarı
Kolonializm dövrünə qədər Sinqapurun yerli əhalisi bataqlaşmış Kalanqa çayı mənsəbində yaşayırdı. Əsas məşğuliyyəti balıqçılaq olsada nadir hallarda açıq dənizə çıxardılar. 1819-cu ildə adaya Stemford Rafflz yan almış və adanın o zamanlar kı əhalisindən yarısı aborigenlər idi.

İlk zamanlar Kalanq çayı Sulavesi adasından olan tacirlərin yük boşaltma yeri idi. 1960-cı illərə qədər onların yelkənli qayıqları bu bölgədə üstünlük təşkil edirdi.

Müasir dövrdə çay praktiki olaraq sənaye əhəmiyyəti daşımır. Çay kənarında yeni müasir rayon — Kalanq-Baxru salınıb.

İnkişaf planı
-------------

2006-cı ilin aprelində Sinqapur hökuməti çayın 200 metrlik sahil zolağının yenidən qurulmasına 2,5 milyon dollar pul ayırdı. 2007-ci ilin avqustunda çay boyu yolların, park və bağların salınmasına başlanıldı. 2012-ci ildə lahiyyənin açılışında nazir Li Syan Lun iştirak etdi.

İndiki zamanda Kalanq Marina-Bay sutoplayıcı hövzəsinə daxildir. Kalanqın mənsəbində və mənbəyində aparılan intensiv torpaq işləri nəticəsində çayın şəhər boyu ənənəvi istifadəsi dəyişdirildi. Kalanq, Roxor, Sinqapur və Qreyland çayları yeni tikilmiş bənddən sonra içməli su mənbələrinə çevrildilər.

Çayla birgə çay ətrafı bölgələrdə dəyişdi. Yaşayış zonaları və istirahət mərkəzləri inşa olundu. Çayın mənbəyində Bişan park ərazinin ən görməli yerlərindən biridir. Kalanq çayı gözəl istirahət mərkəzidir. Çayda bir çox idman növləri ilə məşğul olmaq üçün gözəl şərait yaradılmışdır. Su xizəyi, veykbord, kayak həvəskarlarının sevimli məkanı olan Kalanqın mənsəbində Sinqapur çarxı, Formula 1 yarışlarının keçirildiyi Marina Bay yolu yerləşir.

Çayın rejimi artıq tam nizamlanır. Bununlada vaxtaşırı baş verən daşqınların qarşısı alınmış oldu. Çayda görülən işlərdə dünya təcrübəsindən istifadə olunmuş. ABŞ-nin Massaçusets ştatında olan Çarlz və Cənubi Koreyanın Çonqeçon çaylarındakı iş təcrübəsi tətbiq olunmuşdur.

Mənbələr
--------

* Norman Edwards, Peter Keys (1996), *Singapore — A Guide to Buildings, Streets, Places*, Times Books International, ISBN 9971-65-231-5
* "Making a splash with $2.5m". Today. 2006-04-17.
**Soyad** — bir insanın ümumi əcdaddan başlayaraq bir nəslə, yaxud daha dar mənada bir ailəyə mənsubluğunu göstərən irsi ata adı. Hazırda Azərbaycan vətəndaşlarının çoxunun soyadı "ev,ov" və "yev"
şəkilçiləri ilə bitir. Bəzi soyadlar -zadə sonluğu ilə bitir. "ev,ov" və "yev" rus mənşəli, "zadə" isə fars mənşəlidir.

Soyadlar şəkilçilərlə
---------------------

Soyadların araşdırılıb və təsdiq olunması dünyada nisbətən yeni haldır. İsveçdə soyadın mütləq olması 1901-ci ildə qərarlaşdırılıb. Avropada yalnız zadəgan ailələr soyadlarını təsdiqləyirdilər. Bunu ona görə edirdilər ki, miras yalnız soyadın davamçılarına qismət olsun.

Rusiyada bu hərəkat təhkimçilik hüququnun ləğv olunmasından sonra başladı, 1861-ci ildə və XX əsrdə sona yetdi. Əvvəllər burada insanlar ad əvəzinə ləqəblərdən istifadə edirdilər, yerləşdiyi məkanın adlarını verirdilər, sahiblərinin adlarını, heyvanların, quşların, təbiət hallarının. Məsələn, Çar nəsli — Romanov soyadı

XVIII əsrə qədər yəhudilərin soyadları mövcud deyildi. Yəhudi soyadları əsasən "KO(Y)EN və "LEVI" titullarından əmələ gəlib. Faiz etibarilə müasir İsraildə bu soyadlar birinci və ikinci yerləri tutur. 

Özlərini məsləkləri ilə assosiyasiya etmiş insanlar bunun izini şəkilçilərdə əks etdiriblər. Məsələn — Çİ şəkilçisi (Beluççi, Karduççi), -ÇI -ÇU,-Cİ,-CA, gürcü soyadlarında -DZE kimi, yapon soyadlarında isə -DZİ -DZU -DZO -TSİ,-TSU,-TSI (Hodze, Kutzyo, Godzyo, İtidzyo, Sumatzu, Tukodaydzi). Türk mühitində çox tanınmış eləcədə İtaliyada yayılmış -LI, -LU, şəkilçiləri bir kəsin hansısa yerə məxsus olduğuna işarə edir. -EL -UL -OL -IL -AL şəkiçilər növüdə vardır, bunlar türk dilinə "dünya", "cəmiyyət", "varlıq" "əl" (Yaradanın əli) kimi tərcümə olunur.

Mənbə
-----

* **Sevinc Bağırova**, *Soyad sirləri* Arxivləşdirilib 2010-04-10 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər
---------------

* "Günün ardınca". Soyadın dəyişdirilməsi
**Şorena Begaşvili** (8 iyul 1982, Rustavi) - gürcü aktrisa və teleaparıcı. Şota Rustaveli adına Teatr və Film Universitetini bitirib. Vake Teatrının Bodrumunda, Rustaveli Teatrının Bodrumunda, Qlobus Teatrında çalışıb. Şorenanın karyerası praktiki olaraq 2008-ci ildə gürcü dilli "Playboy" üçün soyunanda başladı. Bundan sonra Begashvili müxtəlif erotik rollar oynadı. 2009-2010-cu illərdə müəllifin "Şorenayla Gecə" (İmedi TV) erotik proqramına sahib idi. Şou həm ictimaiyyət, həm də ruhanilər tərəfindən çoxlu tənqidlərə səbəb oldu. Rustavi 2-də Vaniko Tarkhnishvili ilə birlikdə 2017-ci ildə bağlanan "Şanslı Təkər" proqramına ev sahibliyi etdi. Shorena həm işi, həm də şəxsi həyatı ətrafında bir çox qalmaqallara qarışdı. Ən məşhur qalmaqallardan biri, Gürcüstan taxtının varisi David Muxraneli ilə aralarında olan romana aiddir. 2020 -ci ilin sentyabr ayından etibarən Rustavi 2 -də "Shorena Effect" proqramına ev sahibliyi edəcək. Shorena Begashvili boşandı, bir qızı Eva var.

İstinadlar
----------

* Şorena Begaşvili — Instagram səhifəsi
* Shorena Begashvili — IMDb səhifəsi
**Meqavirus** (*lat.* Megavirus chilensis) — yeganə növ Megavirus chilensis (MGVC) ilə təmsil olunan nüvəositoplazmik DNT ehtiva edən virusların bir cinsi.

Meqavirus 2010-cu ilin aprelində Las Kruces elmi stansiyasının (Çili, San Antonio əyaləti) yaxınlığında götürülmüş dəniz suyu nümunəsində aşkar edilmişdir, lakin şirin su acanthamoeba (Acanthamoeba) hüceyrələrində çoxalma qabiliyyətinə malikdir.

Kapsid diametri 440 nm olan meqavirus, 2013-cü ilin iyul ayına qədər Pandoravirusun (1 mikron uzunluğunda və 0,5 mikron genişliyində) kəşf edildiyi vaxta qədər ən böyük virus idi. Genom 1.259.197 baza cütü ehtiva edir və bu tam sıralanmış ən böyük viral genomdur (2011-ci ilədək). 1120 zülalı kodlayır ki, bunlardan 258-də (% 23) mimivirusda homoloq yoxdur.

Mənbə
-----

* "Биологи нашли самый большой из известных вирусов". Lenta.ru (rus). 2011-10-11. İstifadə tarixi: 2011-10-11.

İstinadlar
----------

1. ↑  Вирусология. Методические материалы. (PDF) (naməlum dil)  (#bare\_url\_missing\_title). 2020-03-31 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
**Yəhyayev Ağasəfa Qafur oğlu** (8 sentyabr 1942, Qarabulaq (Xızı), Xızı rayonu) — şair, tərcüməçi, 1974-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Biliyinin üzvü (1990).

Həyatı
------

Ağasəfa 1942-ci il sentyabrın 8-də Xızı rayonunun Qarabulaq kəndində anadan olmuşdur. Bakıda orta məktəbi bitirdikdən sonra Moskvada Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda qiyabi təhsil almışdır (1963-1971). Bakı parovoz deposunda fəhlə (1960-1962), geoloji kəşfiyyat idarəsində (1962-1965) qazmaçı köməkçisi işləmiş, sonra "Kirpi" satirik jurnalı və "Azərbaycan qadını" jurnalı redaksiyalarının əməkdaşı (1965-1978), "Yazıçı" nəşriyyatında bədii tərcümə redaksiyasının böyük redaktoru (1978-1989), "Karvan" kitablar seriyası redaksiyasında böyük redaktor (1989-1990), "Novruz" qəzeti redaksiyasında məsul katib (1990), "Ədəbiyyat qəzeti"ndə məsul katibin köməkçisi (1991-1993) vəzifələrində işləmişdir. Xızı rayonu Qarabulaq kənd orta məktəbində müəllimlik etmişdir (1993-1994). Hazırda Vahid müstəqil televiziyasında böyük redaktor işləyir (1994-cü ildən).

Ədəbi yaradıcılığa 1957-ci ildə "Sosialist Sumqayıtı" qəzetində çap olunmuş "Sazım" adlı ilk şeirilə başlamışdır. O vaxtdan dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edir. Bədii tərcümə ilə də məşğul olur. L.N.Tolstoyun mənzum nağıllarını, N.Qribaçov, Q.Qulam, R.Babacan, İ.Selvinski, S.Vasilyev, B.Oleynik, A.Lupan, Q.Quliyev və b. görkəmli sənətkarların əsərlərindən nümunələr tərcümə etmişdir. "Ölkəm" (1980), "Azərbaycan" (1981), "Əsrin yolu" (1984) kitablarını tərtib etmişdir.

Əsərləri
--------

1. Yolçu yolda gərək. Bakı: Azərnəşr, 1966, 30 səh.
2. Yaşat məni. Bakı: Gənclik, 1970, 85 səh.
3. Ürəyimdir oxuyan. Bakı: Gənclik, 1976, 70 səh.
4. Ürəyimə yatanlar. Bakı: Yazıçı, 1979, 102 səh.
5. Fikir dünyası. Bakı: Yazıçı, 1981, 132 səh.
6. Bağçada birinci gün. Bakı: Gənclik, 1983, 64 səh.
7. Günəşin dalınca gedən oğullar. Bakı: Yazıçı, 1984, 200 səh.
8. Odla oynayıram. Bakı: Yazıçı, 1987, 168 səh.
9. Gombulca və Dumbulca. Bakı: Gənclik, 1989, 70 səh.

Tərcümələri
-----------

1. Mömin Qanoat. Yaralı kitablar. Bakı: Yazıçı, 1988, 92 səh.

İstinadlar
----------
**Meqreliya knyazlığı** və ya **Sameqrelo knyazlığı** (gürcücə:სამეგრელოს სამთავრო) – Dadiani sülaləsi tərəfindən Gürcüstanın Meqreliya bölgəsində qurulmuş olan tarixi dövlətdir. Bəzi tarixi qaynaqlarda adı Odişi knyazlığı olaraq da keçir.

XVI əsrdə yaranan knyazlıq 1867-ci ildə Rusiya imperiyası hakim dairələri tərəfindən ilhaq edilmiş və adi ərazi vahidinə çevrilmişdir.

Arxa plan
---------

Knyazlıq XVI əsrdə Gürcüstanda gedən feodal ara çəkişmələri və çarlığın parçalanması fonunda meydana çıxmışdır. Belə ki, XV əsrin ikinci yarısında vahid Gürcüstan çarlığı parçalanmış və onun yerində müxtəlif müstəqil və yarım müstəqil knyazlıqlar, krallıqlar yaranmışdı. Belə knyazlıqlara misal olaraq, Svaneti knyazlığını, Abxaziya knyazlığını, Meqreliya knyazlığını göstərmək olar. Gürcü çarı VIII Georgiyə qarşı üsyan qaldıran Baqrat sonda qalib gəldikdən sonra onu dəstəkləyən gürcü zadəganlara, əsilzadə ailələrinə knyaz rütbələri vermiş və onların yerlərdəki qismən də olsa məhdud olan hakimiyyətlərini tanımışdı. Knyazlığn yaranması bu hadisədən sonra başlasa da, onnu tam formalaşması 1557-ci ilə təsadüf edir. İlk müstəqil knyazı isə I Levon Dadianidir.

Knyazlıq hücum etməmə paktı və sonrasında Kartli kralı olan II Konstantin, Kaxetiya kralı olan Aleksandr, Samtshe knyazı II Kvarkvare tərəfindən imzalanan və Gürcüstanı 3 krallıq və 5 knyazlığa bölən razılaşma nəticəsində ortaya çıxmışdır.

Tarixi
------

Meqreliya şahzadə I Levon Dadiani dövründə 1557-ci ildə müstəqil knyazlıq olaraq qurulmuşdur. Knyazlıq qurulduğu tarixdən 1803-cü ildə Rusiya imperiyasının vassalı olanaqədər müstəqil olmuşdur. Bu hadisə onun daha güclü qonşuları olan İmereti çarlığı və Abxaziya knyazlığına qarşı Rusiya imperiyası ilə himayədarlıq müqaviləsi imzalamasından sonra baş vermişdir. Knyazlıq Niko Dadianinin taxtdan endirilməsi və 1867-ci ildə Çar Rusiyası tərəfindən ilhaq edilməsi ilə süqut etdi. Knyaz Niko 1868-ci ildə rəsmi olaraq hüquqlarından əl çəkdi və knyazlıq ərazisi 1917-ci ilə qədər adi Rusiya imperiyasının ərazi vahidi oldu.

Həmçinin bax
------------

* Quriya knyazlığı
* Abxaziya knyazlığı
* Svaneti knyazlığı

İstinadlar
----------

1. 1 2  Мингрелия (rus.). // *Энциклопедический словарь* СПб: Брокгауз — Ефрон, 1896. Т. XIX. С. 333–334.
2. ↑  *Rayfield, Donald.* Edge of Empires: A History of Georgia. London: Reaktion Books. 2013. 162. ISBN 9781780230306.
3. ↑  The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition – Mingrelia Arxivləşdirilib 2008-02-19 at the Wayback Machine.
4. 1 2  *Minahan, James B.* Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. 2016. 272. ISBN 9781610699532.
5. ↑  *Saparov, Arsène.* From Conflict to Autonomy in the Caucasus: The Soviet Union and the Making of Abkhazia, South Ossetia and Nagorno Karabakh. Oxon: Routledge. 2014-08-27. 18. ISBN 9780415658027.
**Sadıq Hüseyn oğlu Şərifzadə** (5 dekabr 1912, Ərdəbil – 2 yanvar 1986, Bakı) — rəssam, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1959).

Həyatı
------

Sadıq Şərifzadə 1912-ci il dekabr ayının 5-də Cənubi Azərbaycanda anadan olmuşdur. 1932-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq texnikumunu bitirdikdən sonra, 1936-cı ildə Kiyev rəssamlıq institutuna daxil olur və burada o, məşhur Ukrayna rəssamları Volokdni, Traximenko və Qriqoryevin tələbəsi olur.

1939-cu ildə Şərifzadə öz xahişi ilə Surikov adına Moskva Rəssamlıq İnstitutuna köçürülür.

1940-cı ildə Şərifzadə institutun 5-ci kursundan Bakıya qayıdır və yaradıcılıq ilə məşğul olur.

S. Şərifzadə 1986-cı il yanvarın 2-də Bakıda vəfat etmişdir

Yaradıcılığı
------------

1940-1958-ci illər ərəfəsində rəssam bir sıra tarixi və müasir mövzularda rəsm əsərləri yaradır. Şərifzadə "Üzüm yığımı", "Səttar xan Fədailərinin Təbrizi müdafiəsi", Sosialist Əməyi qəhrəmanı neftçi – Ağa Neymətullanın, Sovet İttifaqı qəhrəmanı Gəray Əsədovun, sərkərdə Babəkin, SSRİ Xalq artisti Mirzəağa Əliyevin portreti, "Göy-göl" mənzərəsi, "Dənizdə neft buruqları", "Xətib Təbrizi və Əbülüla Müərri" və bir sıra xalqın qaynar həyatını təbliğ edən əsərlər yaradır.

S. Şərifzadə respublikamızda təkçə boyakar rəssam kimi deyil, həm də istedadlı bir teatr rəssamı kimi tanınmışdır. O, hələ texnikuma girməmişdən əvvəl görkəmli teatr xadimləridən Abbas Mirzə Şərifzadə, Kazım Ziya, A. A. Tuqanov və başqaları ilə birlikdə işləmiş və onlardan teatr sənətinin incəliklərini öyrənmişdir. Şərifzadənin bədii tərtibtini verdiyi Abdulla Şaiqin "Fitnə", Süleyman Rüstəmin "Qaçaq Nəbi", "Qastello", Mehdi Hüseynin "Cavanşir", Lope de Veqanın "Sevilya ulduzu", İslam Səfərlinin "Göz həkimi", İ. Qurbakovun "Əcəb işə düşdük", İ. İbrahimovun "Kəndçi qızı" və b. tamaşaçılarda orijinal bir fikir yaradır.

Sərgi və uğurları
-----------------

1958-ci ildə rəssam XVI əsrdə yaşamış böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin obrazını yaradır və bu tabloya görə rəssam respublikanın II dərəcəli mükafatına layiq görülmüşdür.

1959-cu ildə Şərifzadə öz əsərlərini Moskvada keçirilmiş Azərbaycan Ədəbiyyat və İncəsənət ongünlüyündə nümayiş etdirmiş və elə həmin ilin 29 iyulunda ona Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Əməkdar İncəsənət xadimi adı verilmişdir.

Həmçinin bax
------------



1. ↑  Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. X ҹилд: Фрост—Шүштәр. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1987. С. 515.
"Ağ Xaçlar"
1990-cı ilədək Berlin divarının arxasında yerləşmiş ilk abidə
**Ağ Xaçlar** (*alm.* Weiße Kreuze‎) — soyuq müharibə dövründə Berlin divarında həlak olmuş şəxslərin xatirəsinə həsr edilmiş abidədir. Abidə Berlində Şpree çayı sahilində, Almaniya parlamentinin yerləşdiyi Bundestaq binası yaxınlığındadır. Buranın əsası 1971-ci ildə Berlin divarının tikilməsinin 10-cu ildönümü zamanı *Berliner Bürger-Verein* adlı özəl qrup tərəfindən qoyulmuşdur. İlk dəfə Bundestaqın şərq hissəsində, Berlin divarının yanında salınmışdır. Lakin 1990-cı ildə Almaniyanın yenidən bir1əşməsi zamanı burada yeni hökumət binalarının tikintisi səbəbindən yeri dəyişdirilmiş və Bundestaqın cənubundakı Tirqarten parkının yanına köçürülmüşdür.

1953-cü il Şərqi Almaniya üsyanının 50-ci ildönümündə çayın sahilində ikinci bir xaç qrupu qurulmuşdur ki, bu da orijinal yerin bir qədər şimal-qərbindədir. Açılış nitqini o zamankı Bundestaq sədri Volfqanq Tiers etmişdir.

Qurbanların adları
------------------

13 qurbanın adı hər iki tərəfdə 7 ədəd xaçın üzərinə həkk edilmişdir. 1 xaç isə kimliyi məlum olmayan qurbana həsr edilmişdir. Düzülüşün seçimi atəş nəticəsində öldürülmüş birinci qurbandan sonuncuyadək ardıcıllıqla edilmişdir. Qurbanların çoxu 1961 və 1965-ci illər aralığında öldürülmüşdür.

quruda
* Günter Litfin, 24 Avqust, 1961
* Udo Düllik, 5 Oktyabr, 1961
* Hans Rawel, 1 Yanvar, 1963
* Klaus Şröter, 4 Noyabr, 1963
* Haynz Sokolovski, 25 Noyabr, 1965
* Marienetta Jirkovski, 22 Noyabr, 1980
* "den unbekannten Opfern an der Mauer" (*Divarın naməlum qurbanları xatirəsinə*)

çay sahilində
* Verner Probst, 14 Oktyabr, 1961
* İnqo Krüqer, 10 Dekabr, 1961
* Filip Held, 11 Aprel, 1962
* Aksel Hanneman, 5 İyun, 1962
* Lutz Haberlandt, 27 İyun, 1962
* Volf-Olaf Muszinski, Mart 1963
* Kris Qeffroy, 5 Fevral, 1989

İstinadlar
----------

1. 1 2  berlin.de: *"Weisse Kreuze" memorial / German Bundestag Arxivləşdirilib 2009-02-17 at the Wayback Machine*
2. ↑  Web archive of the German Bundestag: *Ansprache von Bundestagspräsident Wolfgang Thierse zur Fertigstellung des westlichen Spreeplatzes und zur Wiederaufstellung der Mauerkreuze am 17. Juni Arxivləşdirilib 2023-07-01 at the Wayback Machine* Speech of the President of the Bundestag Wolfgang Thierse on June, 17th 2003
**Sesson Şukey** (雪村周継?, 1504[…], Hitaçi[d], İbaraki prefekturası – 1589[…], İvaşiro əyaləti[d], Tosando[d]) – Yaponiya mürəkkəb rəssamı.

Həyatı və karyerası
-------------------

Sesson Şukey 1504-cü ildə yapon mürəkkəb rəssamlığı mərkəzlərindən uzaqda yerləşən Hitaçidə doğulmuşdur. 1540-cı illərdə Aşina Moriucinin hamiliyi altında Ayzuda işləmişdir. 1550-ci illərdə isə Hoco ailəsinin hamiliyi altında Odavarada yerləşn Soun məbədində işləmişdir. 1573-cü ildə işdən çıxmışdır.

Üslubu
------

Sessonun 60 rəsmdən ibarət toplusuna müxtəlif mövzular və nümunələr daxildir. Onun, xüsusilə, daoist ölümsüzlər və buludlar arasında əjdahalar haqqında rəsmləri məşhurdur. Peyzaj rəsmləri də çəkmişdir. Onun Yaponiya rəssamlığında etdiyi ən radikal dəyişiklik həm Çin, həm də yapon prototiplərindən uzaqlaşması olmuşdur. Onun *"Setsumon teyşi"* (1542) adlı traktatı növbəti işlərində ortaya qoyduğu nəzəriyyələri əks etdirir: təbiəti müşahidə etməyin və təbiəti sadələşdirmək üçün usta rəsmləri köçürməyin vacibliyi.

Sesson mürəkkəbin istifadəsinə diqqət ayırmış, xüsusilə, əsərlərində açıq və tünd tonallıqlardan istifadə etmişdir. O, rəssamlığı öz ifadə prinsiplərini təcəssüm etdirən formalar dünyası kimi görən ilk yapon rəssamı olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Sesson Shukei // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4  Sesson Shūkei // Minneapolis Institute of Art. 1883.
3. 1 2  Sesson Shukei // *(unspecified title)*.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild (Sake–Temm). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 70. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Prabook |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| CiNii: DA06980116 · GND: 132786206 · ISNI: 0000 0001 1699 5055 · NDL: 00271712 · SUDOC: 133813118 · VIAF: 112854563 · ULAN: 500121057 · WorldCat VIAF: 112854563 |

 |
**"Ağ at** "— Gürcüstanın qərbində, Abxaziya Muxtar Respublikasının, Qafqaz dağlarının Arabika massivində yerləşən mağara. Mağara inzibati baxımdan Qaqra rayonu ərazisinə aiddir. Mağaranın ümumi uzunluğu — 268 m, dərinliyi — 110 m, sahəsi — 4200 m², həcmi — 40.000 m³, mağara girişinin hündürlüyü — 2300 metrdir. Bəzi mənbələrə görə mağaranın dərinliyi və uzunluğu daha çoxdur: 167 m və 600 m.

Ümumi məlumat
-------------

Mağaraya giriş Joekvara çayının troq mənşəli dərəsinin yuxarı hissəsində yerləşir. Mağara Didvake şilsiləsinin şimal yamacında, su ayrıcı xəttə yaxın ərazidədir. Mağara meylli qalereyadan və onu açılan 70 metrlik bir quyudan ibarətdir. Ağ at mağarası əsasən əhəng daşlı, çökmə və karbonatlı süxurlardan təşkil olunub üst yura dövrünə aiddir. Mağara daxilindəki quyuya qar və buz uçqunları səbəbi ilə daxil olmaq mümkünsüz. Ana süxur ilə uçüun arasında illər keçdikcə dar keçid formalaşmışdır. Mağara qaleriyasının dibində uçqun məhsulları toplanıb. Əriyən buzla qidalanan kiçik çay mövcuddur. 1982-ci ilin avqust ayında aparılan tədqiqat nəticəsində mağara daxilində temperaturun +0,5 °C, nisbi rütubətin isə 100 % olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Mağaranın 167 metr dərinliyində daima axın mövcuddur. Bəzi mütəxəssislər ehtimal edir ki, su axını dar sifonlar vasitəsi ilə V.V.İlyuxin adına mağaralar sistemi ilə əlaqəlidir.

Çətinlik kateqoriyası
---------------------

Ağ at mağarası çətinlik kateqoriyasına görə 2A-dır. Bu o deməkdir ki, mağara daxilində hərəkət etmək üçün bir neçə kəndir lazımdır ki, dırmanma və sürnmə hərəkətlərində lazım olacaq. Mağaraya ilk öncə avtomobillə: Sandrıpş-Mendeleevo-Gyuzle-Kuşon aşırımı-Gelgeluk marşrutu ilə, daha sonra isə piyada Xorxiyə kimi getmək lazımdır.

Tədqiqat tarixi
---------------

Mağara ilk dəfə 1981-ci ildə kəşf olunub. İlk tədqiqat işləri 1982-1983-cü illərdə Moskvanın Perov turistlər klubunun speleologları tərəfindən aparılıb. 2011-ci ildə bir qrup speleoqlar mağaranın - 86 metr dərinliyinə enmiş. Mağara bu hissədən iki qola ayrılır. Birinci qolun maksimal dərinliyi - 143 m, ikinci qolun maksimal dərinliyi isə - 167 metrdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Крупные карстовые полости СССР. III. Спелеологические провинции Большого и Малого Кавказа". 2012-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
2. ↑  "Белая Лошадь". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-21.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Dinamo.

**«Dinamo» FK** — Mahaçqala şəhərindən olan Rusiya futbol klubu. 2007-ci ildə Həvəskar futbol liqasında çıxış edirdi.

Başqa adları
------------

* 1958—1960 — «Temp»
* 1996—1997 — «Dinamo‑İmamat»

Tarixi
------

Klub 1946-cı ildə yaradılıb və debüt çıxışını «Şimali Qafqaz» zonasında üçüncü liqada etmişdir. Mövsüm nəticələrinə görə «Dinamo» mümkün səkkiz yerlərdən yeddinci yer tutur və həmin ili buraxılır. Klub 1958-ci ilə qədər heç bir SSRİ çempionatında çıxış etmir. Ancaq bu dəfə «Temp» adı ilə. 1960-cı ildə komandaya onun keçmiş adı — «Dinamo» qaytarılır. 1967-ci ildə «Dinamo» Birinci sovet futbol liqasının qalibi olur və oradan İkinci Qrupa keçir. 1971-ci ildə, çempionatın yeni təşkilatlanmasından sonra yenidən İkinci liqada çıxış etməyə başlayır. 1989-cu ildə «Dinamo» 20 mümkün yerlərdən 18-cisini tutur və İkinci aşağı liqaya enir. 1993-cü ildə «Dinamo» Rusiya İkinci liqasında çıxış etməyə başlayır. Ancaq yenə də uğursuz olur. Komanda 1994-cü ildə 20-ci yeri tutur. 1996-cı ildən 1997-ci ilədək komanda «Dinamo-İmamat» adını daşıyıb. 1998-ci ildə «Dinamo» İkinci PFL divizionunda çıxış etməyə başlayır. 2003-cü ildə «Dinamo» ən böyük uğurlarından birini atır və «Cənub» zonasında birinci yer tutaraq Birinci PFL divizionuna qalxır. 2005-ci ildə birinci divizionda beşinci yer tutaraq bütün tarixi ərzində ən yüksək nəticəni əldə edir. Mövsüm bitdikdən sonra 2006-cı ildə klubun lisenziyası əlindən alınır. 2007-ci ildən «Dinamo» Həvəskar futbol liqasında oynayır.[*mənbə göstərin*]

Məşqçilər
---------

* 1971 — Nikolay Rasskazov
* 1989 — Viktor Lukaşenko

Nailiyyətlər
------------

* SSRİ çempionatında ən yüksək yer — İkinci liqada 6-cı yer 1975
* Rusiya çempionatında ən yüksək yer — Birinci PFL divizionunda 5-ci yer. 2005

Xarici keçidlər
---------------

* Rəsmi sayt Arxivləşdirilib 2007-01-06 at the Wayback Machine (2006-cı ildən yenilənmir)
* Qeyro-rəsmi sayt (2004-cü ildən yenilənmir)


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Futbol klubu** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |