**Mixol Martin** (*ing.* Micheál Martin; irl. Mícheál Ó Máirtín; 1 avqust 1960, Kork, Munster[d]) — 2020-ci ilin iyunundan İrlandiya Baş naziri və 2011-ci ilin yanvarından Fianna Fayl sədri olaraq çalışan irland siyasətçi.

Kork şəhərində anadan olan Martin siyasətə başlamazdan əvvəl müəllim olaraq çalışdı. 1985-ci ildə Kork Şəhər Şurasına seçildi və 1992–1993-cü illərdə Korkun bələdiyyə sədri olaraq çalışdı. 1989-cu ildə o, indiyə qədər təmsil etdiyi Cənubi-mərkəzi Korkdan İrlandiya Nümayəndələr Palatasına seçildi. 1997-ci il seçkilərində Fianna Faylın qalib gəlməsindən sonra Baş nazir Bertie Ahern Martini Nazirlər Kabinetinə təyin etdi. 2004-cü ildə, Səhiyyə Naziri olduğu müddətdə, Martin bütün İrlandiya iş yerlərində tütün çəkməyin qadağan edilməsi ilə tanındı və İrlandiya dünyada iş yerində siqaret qadağası tətbiq edən ilk ölkə oldu. Elə həmin il Martin Səhiyyə Xidməti İcra Hakimiyyətini təsis etdi. 2009-cu ildə Martin Latın Amerikasına səyahət edən ilk İrlandiya Xarici İşlər Naziri oldu və bu müddətdə irlandiyalı nazirin Kubaya ilk rəsmi səfərini etdi. Martin Şeron Kommins və Hilda Kavukinin oğurlanmasının ardından Xarici İşlər Naziri olduğu dövrdə Xartumu da ziyarət etdi.

2011-ci ilin yanvar ayında Martin Brayan Kouenin rəhbərliyinə etiraz olaraq Xarici İşlər naziri vəzifəsindən istefa verdi. Kouenin Fianna Fayl lideri olaraq istefa verməsinin ardından Martin tezliklə onun yerinə seçildi. Bir neçə həftə sonra, 2011-ci il ümumi seçkilərində Martin Fianna Faylı 57 yer itkisi ilə üzləşdirdi və partiya cəmi 17.4% səs topladı, bu, partiyanın 85 illik tarixində ən pis nəticəsi demək idi. Buna baxmayaraq, liderlikdə qaldı və müxalifət lideri oldu, əksər partiya üzvləri nəticə üçün Martindən çox Koueni günahlandırmağı seçdilər. 2016-cı il ümumi seçkilərində Fianna Faylın performansı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdı və İrlandiya Nümayəndələr Palatasındakı nümayəndəliklərini ikiqat artırdı. Martin müxalifət lideri olaraq qaldı və partiyasını 2020-ci il ümumi seçkilərinə apardı, bu da Fianna Faylın yalnız bir yerlə çoxluğu ilə İrlandiya Nümayəndələr Palatasında ən böyük partiyası olması ilə nəticələndi.

Uzun danışıqlardan sonra Martin 27 iyun 2020-ci ildə Baş nazir təyin olundu və uzun müddətdir rəqib olan Fine Qel ilə böyük koalisiyaya rəhbərlik etdi. Koalisiya sazişinin şərtlərinə görə, Martinin sələfi Leo Varadkar Baş nazirin müavini oldu və 2022-ci ilin dekabrında Martin ilə rolları dəyişdirməsi planlaşdırılır.

Həyatı
------

Martin 1960-cı ildə Kork şəhərində anadan olub və Terners Kross bölgəsində böyüyüb. Martin Müdafiə Qüvvələrində keçmiş əsgəri, İNS əməkdaşı və irlandiyalı beynəlxalq boksçu Paddi Martin və Eylin "Lana" Korbettin oğludur. Beş nəfərlik ailənin üçüncü övladı idi. Martinin böyük qardaşı Şon və əkiz qardaşı Patrik Korkda yerli siyasətlə məşğul olurlar. Onun iki kiçik bacısı Eylin və Marqaret siyasətdən uzaq qaldı. Martin Kork Universitet Kollecində təhsil almazdan əvvəl Məsih Kral Kollecində oxudu.

Martin universitetdə təhsil alarkən siyasətlə məşğul olmağa başladı. Partiyanın gənc qanadı olan Gənc Fianna Faylın KUK kumannının görkəmli üzvü idi, daha sonra milli sədri vəzifəsində çalışdı. Bakalavr dərəcəsi ilə məzun olduqdan sonra Martin siyasət tarixi üzrə magistr dərəcəsi aldı. Daha sonra ali diplom yazdı və Prezentasiya Qardaşları Kollecində tarix müəllimi olaraq fəaliyyətə başladı.

2009-cu ildə magistr dissertasiyasını kitab olaraq nəşr etdi: *"Seçmə Azadlığı: Kork və Pİrlandiyada Partiya Siyasəti 1918–1932"*.

Martin Meri Oşi ilə universitetdə tanış oldu, daha sonra 1990-cı ildə evləndilər və beş övladı var. Oğlu Rori 2000-ci ildə körpə ölümü sindromundan beş həftəlik olaraq öldü. Yeddi yaşlı qızı Lena ürək xəstəliyindən əziyyət çəkərək Londonun Qreyt Ormond Strit Xəstəxanasında səkkizinci doğum günündən bir az əvvəl, 2010-cu ilin oktyabrında öldü. Digər üç övladı, Killian, Aoybhe və irland futbolu qapıçısı olan Mixol Martindir.

İlk siyasi fəaliyyəti
---------------------

Martinin müəllimlik fəaliyyəti qısa sürdü, 1985-ci ildə *"Cork Corporation"*-a Fianna Fayl namizədi olaraq seçildikdən sonra tam zamanlı siyasətçi olmaq üçün cəmi bir ildən sonra işindən ayrıldı. İşə bu yerli bazadan başladı. Martin 1987-ci il ümumi seçkilərində Fianna Fayl namizədliyini Cənubi-mərkəzi Kork seçki dairəsində irəli sürməyi təmin edən dörd namizəddən biri idi, lakin ən az üstünlük səsi alaraq seçilmədi. 1988-ci ildə Fianna Fayl milli icra orqanının üzvü oldu.

1989-cu ildə Baş nazir Çarlz Hogi növbədənkənar seçki elan etdi və Martin bir daha Cənubi-mərkəzi Korkdan Fianna Fayl namizədi oldu və bu dəfə İrlandiya Nümayəndələr Palatasına seçilməyi təmin etdi. O vaxtdan bəri hər seçkidə yenidən seçilir.

Palata üzvü olaraq işlədiyi ilk illərdə Martin cinayət, maliyyə və irland dili də daxil olmaqla bir sıra Parlament komitələrində çalışdı. 1992-ci ildə Kork bələdiyyə sədri seçildi. İki il sonra, 1994-cü ilin dekabrında Berti Ahern partiyanın seçkilərdə məğlubiyyətə apararaq müxalifətə çevrilməsinə gətirib çıxartdı. Martin 1995-ci ilin əvvəlində Ahernin yeni ön skamyasına Təhsil və Qeltaxt sözçüsü olaraq qatıldı.

Kabinet fəaliyyəti
------------------

### Təhsil və Elm Naziri fəaliyyəti

1997-ci il ümumi seçkilərindən sonra Fianna Fayl hakimiyyətə qayıtdıqda Martin yeni genişlənən Təhsil və Elm Naziri vəzifəsinə təyin edildi. 36 yaşında Berti Ahernin ilk kabinetinin ən gənc üzvü idi. Təhsil və Elm Naziri olduğu müddətdə təhsilin bütün pillələrində xərclərin artması ilə yadda qaldı, eyni zamanda ibtidai sinif proqramının yenidən nəzərdən keçirilməsi və xüsusi ehtiyaclı köməkçilərin tətbiqi kimi bir sıra təhsil təşəbbüsləri də başladıldı.

### Səhiyyə və Uşaq Naziri fəaliyyəti

2000-ci ilin yanvarında kabinet dəyişikliyində Martin Səhiyyə və Uşaqlar Naziri təyin edildi. Martinin sələfi Brayan Kouenin dəyişikliyi "Anqolada olduğu kimi" olaraq xarakterizə etdi, çünki hər an düşmələr yaşana bilərdi.

Sərt müqavimət göstərməsinə baxmayaraq Martin pab və restoranlar da daxil olmaqla bütün İrlandiya iş yerlərində siqaret çəkməyi qadağan etdi. Qadağanı 1 yanvar 2004-cü ildə tətbiq etmək niyyətində olduğunu 30 yanvar 2003-cü ildə elan etdi. 2003-cü ilin sentyabr ayında Nyu-Yorka oxşar qadağanın necə işlədiyini araşdırmaq üçün getdi və qərargahında BMT-in tütünə nəzarət haqqında konvensiyasını imzaladı. Siqaret çəkmə qadağası 29 mart 2004-cü ildə İrlandiyanı iş yerində siqaret çəkməyə qadağan tətbiq edən ilk ölkə etdi. Martinə 4 sentyabr 2004-cü ildə Qlazqoda Avropa Tənəffüs Cəmiyyəti tərəfindən siqaret çəkmə qadağası mövzusunda etdiyi işlərə görə mükafat verildi.

Sağlamlıq lövhələrinin ləğv edilməsi və Səhiyyə Xidməti İcra Hakimiyyətinin qurulması da daxil olmaqla sağlamlıq sistemində aparılan əsaslı işləri ilə yadda qaldı. 31 yanvar 2002-ci ildən etibarən ölkə apteklərini nizamladı.

2003-cü ilin oktyabr ayında İrlandiya xəstəxanalarında 1940–1950-ci illərdə baş verən simfiziotomiya hallarını araşdıracağına söz verdi və təsirlənənlərə pulsuz tibbi xidmət təklif etdi.

### Müəssisə, Ticarət və Məşğulluq Naziri fəaliyyəti

2004-cü ilin sentyabrında Müəssisə, Ticarət və Məşğulluq Naziri olmaq üçün Meri Harni ilə hökumət vəzifələrini mübadilə etdi. Növbəti sentyabr ayında hökumətin yaşayış dəyəri ilə bağlı iqtisadi rekordu RTÉ televiziya proqramı *"Rip-Off Republic"* tərəfindən araşdırıldı. Bu, Martinin 1987-ci ildə mübahisəli "Baqqal" ordenini ləğv etməsinə gətirib çıxardı.

İrlandiya Vətəndaşlarını Müdafiə Qüvvələri adlandıran qrupdan ölüm təhdidləri və ov tüfəngləri olan məktublar 29 fevral 2008-ci ildə məşhur Dublin doğum klinikasında Martinə göndərildi.

### Xarici İşlər Naziri fəaliyyəti

2008-ci ilin mayında Berti Ahern Baş nazir olaraq istefa verdikdən sonra Martin Brayan Kouenin Fianna Fayl liderliyinə namizədliyini dəstəklədi.

Brayan Kouen Baş nazir olaraq seçildikdən sonra, 13 may 2008-ci ildə kabinet dəyişikliyində Martin Xarici İşlər Naziri oldu. Üzləşməli olduğu ilk məsələlərdən biri Lissabon müqaviləsinə dair referendum idi. Martin hökumət kampaniyasına rəhbərlik etdi. Hökumət və müxalifət partiyalarının böyük əksəriyyəti bunu dəstəkləsə də, seçicilər hökumətin tövsiyəsini rədd etdilər. Martin və Kouen İrlandiya ictimaiyyətini Lissabon müqaviləsinin ratifikasiyasını dəstəkləməyə inandıra bilmədi və 12 iyun 2008-ci ildə referendumda ifadə edilən bu etiraz hökuməti böyük siyasi böhrana sürüklədi.

Martin ABŞ Ticarət Naziri Karlos Quterres ilə, 2005
2009-cu ilin fevral ayında Martin ilk dəfə olaraq Latın Amerikasına səyahət etdi və Mexiko və Havanaya uçdu, bu İrlandiya hökumət nazirinin Kubaya ilk rəsmi səfəri idi.

2009-cu ilin sentyabr ayında Şeron Kommins və Hilda Kavukinin oğurlanmasını Sudan hökuməti ilə müzakirə etmək üçün Xartuma getdi.

7 fevral 2010-cu ildə Kanadanın Ottava şəhərindəki İrlandiya səfirliyinin 4.4 milyon avroluq yenidən qurulmasını müdafiə etdi. 22 fevral 2010-cu ildə Brüsseldə olarkən İsrailin Xarici İşlər Naziri Aviqdor Libermanı Mahmud əl-Məbhuhun öldürülməsində saxta İrlandiya pasportlarından istifadə etməsi ilə əlaqədar sorğu-suala tutdu.

17 mart 2010-cu ildə Baş nazir Brayan Kouen ilə birlikdə Ağ Evdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Barak Obama ilə görüşdü.

26 nay 2010-cu ildə Şanxaya getməzdən əvvəl Çin və İrlandiya arasındakı əlaqələri müzakirə etmək üçün Pekində yüksək səviyyəli Çin liderləri ilə görüşdü. Orada olarkən şəhərdəki Expo 2010 sərgisində İrlandiya pavilyonunu ziyarət etdi.

28 iyun 2010-cu ildə Uqanda və Efiopiyaya beş günlük səfərə başladı, burada dövlət binalarını ziyarət etdi, nazirlər və iş adamları ilə görüşdü.

### Qəzza blokadasını tənqidi

Xarici İşlər Naziri olaraq, 2009-cu ildə bölgəyə girişi qadağan edildikdən sonra Qəzzanın blokadasını tənqid etdi. O, 2010-cu ildə quruma xarici işlər nazirlərindən ibarət qrup göndərməyi təklif etmək üçün İspaniya hökumətinə məktub yazdı. Bununla da Martin 2007-ci ildə Həmasın Qəzzanı nəzarətə götürməsindən sonra səfər edən ilk Qərb Xarici İşlər Naziri oldu. Nazir Qəzzada olarkən xəstəxanaları və məktəbləri ziyarət etdi. Onu Birləşmiş Millətlər Təşkilatının avtomobilləri müşayiət edirdi.

Martin növbəti həftə *"International Herald Tribune"* qəzetində yaşadığı təcrübə haqqında yazdı.

Martin Qəzzadakı flotilya basqını və bu hadisədən sonra Xarici İşlər Naziri olaraq qaldı. İrlandiya Nümayəndələr Palatasında verdiyi açıqlamada İsrail hökumətindən *"MV Rachel Corrie"* gəmisini saxlayaraq "daha çox qan tökməyə" çalışmaq əvəzinə Qəzzaya yardım yükünü çatdırmasına icazə verməsini istədiyini söylədi.

Fianna Faylın sədri fəaliyyəti
------------------------------

2010-cu ilin sentyabr ayında, səhər saatlarında İrlandiyada radio müsahibəsindən sonra Baş nazir və partiya lideri kimi Brayan Kouenin qabiliyyətləri və siyasi mühakiməsi ilə bağlı şübhələr yarandı. Kouen müsahibədə günahsız olduğunu sübut etdi, lakin həmin ay Martin kabinetin digər üzvləri, yəni Brayan Linihan və Dermot Ahern boş yer yaranarsa partiyaya rəhbərlik etmək ambisiyalarına sahib olduqlarını açıqladı. Fianna Fayl Nümayəndələr Palatası üzvü və senator Kouenin getməsini istəsələr də, heç bir kabinet naziri vəzifəli şəxsə meydan oxumaq üçün ictimaiyyətə gəlməmişdir. Buna baxmayaraq, Martin 2010-cu ilin dekabrında RTÉ-in *"Saturday View"* radio proqramında boşluq yarandıqdan sonra bir daha Fianna Fayl liderliyinə namizəd olmaq istədiyini bildirdi.

16 yanvar 2011-ci ildə Martin partiya liderliyinə qarşıdakı etimad səsverməsində Brayan Kouen əleyhinə səs verəcəyini açıqladı. Xarici İşlər Naziri vəzifəsindən istefa etməyi təklif etdi, lakin istefası əvvəlcə Kouey tərəfindən rədd edildi. Kouenin qazandığı vəsatətin nəticəsi olaraq istefa qəbul edildi.

22 yanvar 2011-ci ildə səsverməsini qazandıqdan bir neçə gün sonra Brayan Kouen Fianna Fayl sədri vəzifəsindən getdiyini, lakin Baş nazir olaraq qalacağını açıqladı. O gün xüsusi *"RTÉ News"* proqramında bir çox Fianna Fayl Nümayəndələr Palatası və Senat üzvü efirə çıxdı və liderlik üçün Martinə açıq şəkildə dəstək verdilər. Həmin axşam Martin Fianna Fayl rəhbərliyinə dəstək axtarmaq niyyətində olduğunu rəsmən bildirdi. O, dərhal ən ön namizəd kimi görüldü, lakin Brayan Linihan, İamon O Kuyv və Meri Hanafin də daxil olmaqla bir sıra digər namizədlər mübarizəyə girmək üçün namizədlik göstərdilər. Maliyyə Naziri Brayan Linihan Martinin vəzifə üçün ən böyük rəqibi olaraq görülsə də, öncəki həftə Kouenə dəstəyi açıqladığı üçün mövqeyi zəiflədi.

26 yanvar 2011-ci ildə Fianna Fayl üzvləri yeni sədr seçmək üçün bir araya gəldi. Martin Dara Kalleari tərəfindən irəli sürüldü, Ayne Bredi tərəfindən dəstəkləndi və 33 üstünlük səsi aldı. Hanafin və Lenihan səsvermədən kənarlaşdırıldıqdan və artıq səslər paylandıqdan sonra, Martin 50 səs topladı və Fianna Faylın səkkizinci sədri seçildi. Seçildikdən sonra, Fianna Faylın İrlandiya xalqına sol və sağ etiketləri ilə heç vaxt təbliğ olunmadığına inandıraraq, Fianna Faylı ənənəvi mərkəz köklərindən canlandıracağına söz verdi.

Martin Fianna Faylın İrlandiya dövlətçiliyi tarixində bir hakim hökumətin böyük məğlubiyyətlə hakimiyyətdən getməsi ilə nəticələndiyi 2011-ci il ümumi seçkilərinə apardı. Partiya birinci seçim səsinin yarıdan çoxunu götürdü. Əhəmiyyətli köçürmələr olmadan say sürətlə almağa başladı. Nəticədə, Fianna Fayl 75% azalma ilə 57 yer itirdi və 85 illik tarixində ən pis seçki performansını göstərdi. Partiya üçüncü yer üçün cəmi 20 yer qazanmalı idi və bu da 79 ildə ilk dəfə olaraq partiyanı İrlandiya Nümayəndələr Palatasında ən böyük partiyası olmaması anlamına gəlirdi.

Martin və digər Fianna Fayl liderləri hökumətdə başqa bir müddətə yenidən seçilməyəcəkləri barədə erkən nəticələr verərkən, məğlubiyyətə təəccübləndilər, onlar ən azı 30 yer qazanacaqlarına tutmağı ümid edirdilər. "Tarixi miqyasda məğlubiyyət" olaraq xarakterizə olunan seçkilərin ardınca Martin partiyasını "hər səviyyədə" yeniləyəcəyinə söz verdi.

Senat seçkiləri zamanı Martin partiyasına yeni stimul gətirmək üçün 10 namizədə dəstək verməyi tövsiyə etdi. Bu, Fianna Fayl üzvlərinin və hazırkı Fianna Fayl senatorlarının narazılığına səbəb oldu. Təklif olunan on partiyadan yalnız beşi seçildi, baxmayaraq ki, partiya on dörd mandat qazanaraq daha yaxşı nəticə göstərdi.

2011-ci ilin avqustunda Martin Gay Birni prezident seçkiləri üçün mümkün namizəd olaraq gördü, lakin bu yanaşma partiyasında daxili namizəd olan Brayan Krouliyə üstünlük verən mübahisələrə səbəb oldu və bu da Birnin namizədliyinin azalması və seçkilərdən çıxması ilə nəticələndi. 2011-ci ilin sentyabrında keçirilən rəy sorğusunda Fianna Faylın populyarlığı 10%-ə düşdü və bu, 2011-ci ilin fevral seçkilərindəki göstəricisindən aşağı idi.

2016-cı ildə Fine Qeli İrlandiyada şəxsi vergiləri ABŞ-da görünən səviyyəyə endirmək planlarına görə tənqid etdi.

2016-cı il ümumi seçkilərində Martin Fianna Faylı 158 üzvlü parlamentdə 44 yeri qazanması ilə nəticələnən seçkilərə apardı. 2016-cı ildə Baş nazir postuna namizəd oldu, lakin heç bir namizəd Baş nazir olaraq namizəd olmaq üçün kifayət qədər səs toplaya bilmədi.

Martin eyni zamanda partiyanın Şimali İrlandiya üzrə sözçüsü idi.

2018-ci ilin yanvar ayında Martin "qəddarlığı və gözlənilməz nəticələrini" əsas gətirərək İrlandiyanın abort mövqeyinin yumşaldılmasına dəstək verəcəyini bildirdi. Xüsusilə, "səkkizinci düzəlişin ləğv edilməsinin lehinə səs verəcəyini və birinci trimestrin sonuna qədər istəyə görə aborta icazə veriləcəyini" söylədi və bu, Fianna Fayl daxilində bəzi siyasi qarşıdurmalara səbəb oldu. Partiyanın Nümayəndələr Palatası üzvləri və senatorlarından 31-i səkkizinci düzəlişin ləğv edilməsinə qarşı olduqlarını göstərən fotoşəkil çəkdirdi, partiyasının yarıdan çoxu "Xeyr" səsverməsini dəstəklədi.

2018-ci ilin oktyabr ayında Sorça Makenespi Martinin ona partiyanın dəstəkləmədiyi şimal seçkilərində Fianna Faylın növbəti namizədi olduğunu söylədiyini söylədiyi zaman partiya daxilində qarışıqlıq oldu.

2018-ci ilin noyabr ayında Varadkar və Martin karbon vergisinin artırılmasının Nümayəndələr Palatası iclasında bir gün təxirə salınmasına səbəb olması ilə bağlı mübahisə etdilər. Martinə 2018-ci ilin dekabr ayında etibar və tədarük müqaviləsini yenidən müzakirə etmək üçün danışıqlara girib-getməyəcəyi ilə bağlı qərar verildi. 2018-ci ilin dekabrında Martin İrlandiyanın "milli maraqları" naminə partiyası ilə Fine Qel arasındakı müqavilənin bir il uzadılmasına razılıq verərək 2019-cu il ümumi seçkilərini istisna etdi.

Baş nazir fəaliyyəti
--------------------

27 iyun 2020-ci ildə Martin partiyası Fianna Faylın Yaşıllar Partiyası və Fianna Faylın tarixi rəqibləri Fine Qel ilə hökumətə girməsini görən tarixi koalisiya müqaviləsi ilə Baş nazir seçildi. 93 üzvünün əksəriyyəti rolun lehinə, 63 üzv isə əleyhinə səs verdi. Müqavilənin bir hissəsi olaraq, Varadkar Martin hökumətində Baş nazirin müavini oldu və 2022-ci ilin dekabrında, təxminən iki il yarımdan sonra beş illik parlament müddətində Martin ilə rollarını dəyişdirəcək. 29 iyun 2020-ci ildə Martin və digər partiya liderləri ilə İrlandiyanın qərbindən heç bir naziri seçməmələri ilə bağlı mübahisə yarandı və Dara Kalleari Baş idarəçi oldu, Baş nazir seçilmədi.

14 iyul 2020-ci ildə sərxoş vəziyyətdə avtomobil idarə etməsindən sonra Berri Koueni Kənd Təsərrüfatı, Ərzaq və Dənizçilik naziri vəzifəsindən azad etdi.

21 avqust 2020-ci ildə Qolfqeyt qalmaqalından sonra, Kouenin xələfi Dara Kalleari davam edən COVID-19 pandemiyası ilə əlaqədar milli sağlamlıq qaydalarına zidd olan Parlament Qolf Cəmiyyətinin ev sahibliyi etdiyi sosial tədbirə qatıldıqdan sonra istefa verdi.

2021-ci ilin iyulunda Fianna Fayl 2021-ci il Dublin, Cənubi körfəz aralıq seçkilərində son dərəcə zəif nəticə göstərərək, bir çox mənbənin partiyanın ən pis seçki məğlubiyyəti adlandırdığını gördü. Sonradan Cim Okallaqan, Katal Krou, Ceyms Louless və Mark Makşarri kimi bir çox Nümayəndələr Palatası üzvləri Fianna Faylda çoxlu iğtişaşlar yaratdı və Martinin partiyanı növbəti ümumi seçkiyə aparıb-aparmayacağını ictimaiyyət qarşısında açıq şəkildə soruşdu.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
2. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-06-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-08-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
4. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
5. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
6. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-01-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
7. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2009-05-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
8. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
9. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-11-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
10. ↑
11. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-02-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
12. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-11-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
13. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2012-11-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
14. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-11-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
15. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
16. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2008-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
17. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2009-02-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
18. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2009-04-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
19. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2009-09-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
20. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
21. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-03-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
22. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-05-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
23. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
24. ↑
25. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
26. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2010-06-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-14.
27. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-11-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
28. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-01-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
29. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-11-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
30. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-11-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
31. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2011-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
32. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-09-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
33. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
34. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2018-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
35. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
36. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2019-07-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
37. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
38. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2020-08-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.
39. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2021-07-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-10-15.

Xarici keçidlər
---------------