recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Murad Ağalarov** (Tam adı:*Murad Sultan oğlu Ağalarov* ; d.1918; Rusiya, Volqoqrad vilayəti, Savinka k. - ö.1985) — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor.

Həyatı
------

Murad Ağalarov Rusiyanın Volqoqrad vilayətinin Savinka kəndində anadan olub. 1941-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsini bitirərək kimya ixtisasına yiyələnib. 1954-cü ildə namizədlik, 1962-ci ildə doktorluq dissertasiyaları müdafiə edib. Azərbaycan Neft Sənayesi Elmi-Tədqiqat Layihə institutunda neft-mədən kimyası laboratoriyasının müdiri işləmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

Elmi tədqiqatlarının sahəsi: geokimya, hidrokimya, hidrogeologiya. Onun elmi işlərinin nəticələri neft yataqlarının lay sularının brom, yod, bor və başqa qiymətli komponentləri çıxarılmasında, lay sularının stratiqrafik aidiyyatını təyin etməkdə və həmçinin neft yataqlarına vurulan mədən sularının hazırlanmasında və onların sututumlarına ötürülməsi zamanı təmizlənməsində tətbiqini tapmışdır. M.Ağalarov 120-dən çox elmi əsərin, bir neçə monoqrafiyanın, o cümlədən "Azərbaycanın əsas neft yataqlarının hidrogeokimyası", "Neft yataqlarının lay sularının fiziki-kimyəvi sınanması"nın müəllifidir. 15 elmlər namizədi hazırlamışdır. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanı və bir sıra medallarla təltif olunmuşdur.

Mənbə
-----

* Azərbaycanın geoloq və geofizik alimləri, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004
**Kabil** (*fars.* کابل‎, *ing.* Kabul) — Əfqanıstanın paytaxtı və ən böyük şəhəri. Kabil çayı sahilində, dəniz səviyyəsindən 1800 metr yüksəklikdə, avtomobil yolları ilə Qəznə, Qəndəhar, Herat və Məzari-Şərif şəhərləri ilə birləşən şəhər.

Coğrafi mövqeyi
---------------

KabilKabil Əfqanıstanın ən böyük şəhəridir. Qədim şəhər olan Kabil mühüm nəqliyyat qovşağında yerləşir. Eyniadlı çayın sahilində,1800–1900 metr yüksəklikdə yerləşir. Şəhərin məhəllələri Kabil çayının hər iki sahilini tutur. Şəhərin köhnə hissəsi Kabil çayının sağ sahilindədir və səciyyəvi Şərq simasını saxlamışdır. Çayın sol sahilindəki yeni hissədə keçmiş kral iqamətgahı, Məhəmməd Nadir şahın türbəsi, xarici səfirliklərin binası, parklar, iri yaşayış məhəllələri yerləşir. Kabil şəhəri cənub-qərb istiqamətində böyüyür.

Sənayesi
--------

Kabil ölkənin siyasi, mədəni mərkəzi olmaqla yanaşı, həm də iqtisadi mərkəzidir. Şəhərdə avtomobil təmiri zavodu, asfalt-beton zavodu, yeyinti və yüngül sənaye müəssisələri, əczaçılıq fabrikləri və s. vardır. Kabildə həmçinin döyüş sursatları, parça, mebel və şəkər istehsal edilir.

Tarixi
------

Böyük Moğol imperiyasının yaradıcısı olan Qazi Zahirəddin Məhəmməd Babur 1504-cü ildə Hindiquş dağlarını keçib Kabilə üz tutur. Qan tökmədən Müqim Arğundan şəhəri alır və 1506-cı ildə özünü Kabil şahı elan edir. Moğol İmperiyasının yaradıcı olan Babur şahın qəbri də bu şəhərdədir. Babur şah 26 dekabr 1530-cu ildə 48 yaşında əbədiyyətə qovuşmuş və əvvəlcə Aqrada dəfn olunmuşdur, sonralar vəsiyyətinə uyğun olaraq qəbri Kabilə köçürülür. 1773–1818-ci illərdə Dürrani dövlətinin paytaxtı olmuşdur. İngiltərə-Əfqanıstan müharibələri zamanı şəhər ingilis qoşunları tərəfindən işğal edilir. 1880-ci ildən Əfqanıstan dövlətinin paytaxtıdır.

Əhalisi
-------

Şəhərin əhalisinin sayı ətrafı ilə birlikdə 3.071.400 nəfərə yaxındır. Puştulardan başqa şəhərdə taciklər, özbəklər, həzaralar və digər xalqların nümayəndələri də yaşayır.

Həmçinin bax
------------

* Kabil vilayəti

Xarici keçidlər
---------------

* Kabil [*ölü keçid*]

İstinadlar
----------

1. ↑  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  .
3. 1 2 3 4  Soltanova H. B. Məmmədov C. A. "Yaxın və Orta Şərq ölkələrinin iqtisadi və sosial coğrafiyası" (dərslik). Bakı: "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2008, s.277–278
4. ↑  Zəhirəddin Məhəmməd Babur. Baburnamə. Bakı, 2011, s. 5
5. ↑  Zəhirəddin Məhəmməd Babur. Baburnamə. Bakı, 2011, s. 6
6. ↑  "The Major Cities and Agglomerations of the World – Overview: Afghanistan". 2009-10-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-06-24.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Sosial şəbəkələrdə | Facebook · Telegram |
| Foto, video və audio | YouTube |
| Tematik saytlar | Open Directory Project |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Böyük norveç · Böyük rus · Laruss ensiklopediyası · Britannica (11-th) · Britannica (onlayn) · Treccani · Universalis |
| Normativ yoxlama | BNF: 153034962 · GND: 4029127-3 · LCCN: n80056678 · NKC: ge205286 · VIAF: 150371535 · WorldCat VIAF: 150371535 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Əfqanıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Xanım Kranstonun salonunun plakatı
**Enn Makbet** (*ing.* Ann Macbeth; 25 sentyabr 1875, Bolton – 23 mart 1948, Kambriya[d]) — Şotlandiya rəssamı və yazıçısı, tikmə ustası və modern növü dizayneri, Qlazqo sənət məktəbinin nümayəndəsi.

Həyatı
------

Enn Makbet Qlazqo İncəsənət Məktəbində oxumuş və 1911-ci ildən bu məktəbdə tikmə şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. Parça dizayneri olaraq sənətçilər Çarlz Makintoş və onun həyat yoldaşı Marqaret ilə əməkdaşlıq edirdi. Uzun müddət ərzində E.Makbetin əsərləri xanım Kranstonun çay salonunda sərgilənirdi, bu yer XX əsrin əvvələrində Qlazqo şəhərinin avanqard və modernist sənət əsərlərinin sərgiləndiyi məkan hesab edilirdi. Makbet bəzi tekstil və geyim şirkətləri üçün dizayn işləri də həyata keçirmişdir. Onun naxışları Qlazqo katedralıni bəzəyir.

E. Makbet bədii tikmə üzrə 5 kitabın müəllifidir. Sənətkar ömrünün son 27 ilini Paterdeyl (Kambriya qraflığı) adlı kiçik şəhərdə keçirdi. Yerli Müqəddəs Patrik kilsəsində onun naxışları toplusu var.

İstinadlar
----------

1. ↑  British // *(unspecified title)*.
Subtropik iqlimin yayıldığı ərazilər
**Subtropik iqlim qurşağı** -dünyanın tropik iqlim qurşağının şimal və cənubunda 23,5 °paralellərində yerləşən Xərçəng tropiki və Oğlaq tropiki ilə məhdudlanmış coğrafi ərazilərdir.Əsasən şimal və cənub yarımkürələrində 36° və 44° paralelləri arasındakı əraziləri əhatə edir. Lakin, iqlim tipi bu paralellərdən kənarda da müşahidə edilə bilər.Keçid iqlim tipi olduğuna görə özünəməxsus iqlim xüsusiyyətləri yoxdur. Yayda tropik hava kütlələri hakim olduğuna görə hava isti və quru, qışda isə mülayim hava kütlələri hakim olduğuna görə hava rütubətli və sərin olur. Fəsillər aydın seçilir. Temperatur amplitudu yüksəkdir. Avrasiya materikində bir-birindən fərqlənən 4 tipə ayrılır

1. Aralıq dənizi iqlim tipi — materikin qərbini əhatə edir. Yay isti quru, qış mülayim və rütubətli keçir. Azərbaycan da bu iqlim tipi daxilindədir
2. Kontinental- materikin mərkəzi hissəsini əhatə edir. Yay quru və isti, qış quru və soyuq olur. Temperatur amplitudu böyükdür
3. Musson — materikin şərqini əhatə edir. Yay rütubətli və sərin, qış quru və sərin olur.
4. Cənub yarımkürəsində musson iqliminin əvəzində ilboyu bərabər rütubətli iqlim tipi geniş yayılıb.
**Naxçıvan toponiminin etnotarixi əfsanələr qədər qədimdir** — ictimai-siyasi xadim, filoloq, tarixçi, türkoloq, "Turan Araşdırma Mərkəzi" İctimai Birliyinin sədri, filologiya elmləri doktoru, professor Əjdər Tağıoğlunun elmi əsəri. 

Kitabın redaktoru Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Vəli Əliyev və rəyçisi Qafqazşünaslıq İnstitutunun Ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, tarix üzrə elmlər doktoru Qasım Hacıyevdir.

ISBN 978-9952-37-279-3

Məzmun
------

Əjdər Tağıoğlunun "Naxçıvan toponiminin etnotarixi əfsanələr qədər qədimdir" elmi əsəri qədim müəlliflərə, mötəbər qaynaqlara, etnoqrafik abidələrə, kilsə ədəbiyyatına, məşhur rus, erməni və Avropa tarixçilərinə istinad edərək erməni "tarixşünaslığına" sarsıdıcı elmi zərbələr endirən bir elmi əsər kimi dəyərləndirilir.

Kitabda işğalçı rus imperatorluğunun "Mərkəzi Baş kilsəsi"nin himayədarlığı altında Eçmiədzin kilsəsi qədim Naxçıvanın oğuz-türk tarixini dini-mistik əfsanə qəhrəmanı Noyun (Nuhun) mifik şəxsi rəmzində keşişi Vartanın uydurduğu "erməni Naxçıvanı" adı ilə dünya ictimaiyyətinin beynində yerləşdirmişdi. Professor Əjdər Tağıoğlu "Naxçıvan toponiminin etnotarixi əfsanələr qədər qədimdir" əsərində elmi-tarixi faktlarla bu fikri darmadağın edir. Müəllif dünya arxeologiyasına söykənərək bu nəticəyə gəlir ki, tarixdə nə "dünya daşqını" baş vermişdi, nə də dini mistikada guya yeni insan cəmiyyətinin "əcdadı" hesab edilən Noy real şəxsiyyətdir. Bu dini əfsanəni ilk dəfə xristian missionerləri tarixi bizim eradan əvvəl 5000-ci illərə gedib çıxan şumer-türk əhalisinin abidəsi olan "Bilqamıs" dastanının XI bölməsindən götürmüş, bizim erada "Bibliya"da dövrün dini-siyasi tələblərinə uyğun olaraq, etnik zəmində fantastik əlavələrlə xristian tarixinə çevirmişlər.

Müəllif araşdırmasında bu nəticəyə gəlir ki, Eçmiədzin kilsəsinin guya XIX əsrın I yarısında yaşamış, əslində heç bir elmi ədəbiyyatda adı qeydə alınmamış, anonim keşiş Vartanın adına uydurduğu "erməni Naxçıvanı" iddiası ermənilərin "qədim Qafqaz tarixi" qədər mifdir!

Həmçinin bax
------------

* Əjdər İsmayılov

İstinadlar
----------

1. ↑  ""Erməni yalanını ifşa edən elmi əsər çapdan çıxıb" AMEA-nın rəsmi saytı -science.gov". 2020-07-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-22.
2. ↑  ""Erməni yalanını ifşa edən elmi əsər çapdan çıxıb" -AZƏRTAC". 2022-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-22.
3. ↑  "Keşiş Vartanın uydurduğu "erməni Naxçıvanı" mifi ifşa edildi" Vəli ƏLİYEV, AMEA-nın müxbir üzvü, Respublika[*ölü keçid*]

Xarici keçidlər
---------------

* "Keşiş Vartanın uydurduğu "erməni Naxçıvanı" mifi ifşa edildi"-PESPUBLİKA[*ölü keçid*]
* "Keşiş Vartanın uydurduğu "erməni Naxçıvanı" mifi ifşa edildi – Vəli Əliyev, AMEA-nın muxbir üzvü"- ONN media
* İlk dəfə: nə "dünya daşqını" olmuşdu, nə də Noyun / Nuhun "xilaskar gəmisi" – CAVİD İSMAYIL"- ONN media
**Ruslan Allahverdiyev** (tam adı: *Ruslan Kamal oğlu Allahverdiyev*; 10 aprel 1967, Müsüslü, Ucar rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ – 20 yanvar 1990, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Qanlı Yanvar şəhidi.

Həyatı
------

1967-ci il aprelin 10-da Ucar rayonunun Musüslü kəndində anadan olmuşdur. Bakı şampan zavodunda fəhlə işləmişdir.

Subay idi.

Qanlı Yanvar faciəsi
--------------------

Yanvarın 19-u axşam Salyan qazarmasının yanında olmuşdur. Əvvəlcə iki güllə yarası almış, sonra isə üstündən tank keçmişdir. Atası onun meyidini Salyan qazarmasının yanından tapmışdır.

Xırdalan qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Ünvan
-----

Abşeron rayonu, Sulu təpə qəsəbəsi, E. Telman küçəsi, 25.

Xatirəsi
--------

Yaşadığı Sulu təpə qəsəbəsindəki E. Telman küçəsinin adı dəyişdirilərək Ruslan Allahverdiyev küçəsi edilmişdir.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  ""20 Yanvar Şəhidi" fəxri adının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 17 yanvar 2000-ci il tarixli 259 saylı **Fərmanı**". 2022-08-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-07-17.
2. ↑  "Qara Yanvar şəhidləri" (PDF). 2015-07-17 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-07-17.
**İzooktan** (2,2,4-trimetilpentan) – alifatik sıranın doymuş karbohidrogenidir. Kimyəvi formulu С(СН3)3—CH2—CH(CH3)2-dir. Oktanın izomeridir.

Xassələri
---------

Izooktan – şəffaf, rəngsiz, benzin iyi gələn mayedir; tər. -107,38o C, tqay. 99,3oC, sıxlığı 0.66192 q/sm³ (20 °C), nD20 1,39145, yanma istiliyi 5,463 mkc/mol və ya 1305,29 kkal/mol (25oC, p=const), buxarlanma istiliyi 307,63 kc/q və ya 73,50 kal/q (25oC). izooktan suda həll olmur, adi üzvi həlledicilərdə həll olur; azeotrop qarışıqlar əmələ gətirir (məsələn, benzolla, metil və etil spirtləri ilə). Izoktanın detonasiya xassələri oktan ədədi şkalasında 100 vahidə bərabər qəbul edilir.

Alınması
--------

Izooktan oktanın digər izomerləri kimi az miqdarda birbaşa qovulan benzinin tərkibində olur. Sənayedə izooktanı diizobutileni katalizator (məc. mis-xrom) üzərində hidrogenləşdirməklə və ya izobutan-izobutileni qatı sulfat turşusu, AlCl3, BF3 və s. katalizatorlar iştirakında alkilləşdirməklə alırlar. İzooktanın keyfiyyətinə tələblər ГОСТ 12433-83 "Etalon izooktan" və ГОСТ 4095-75 "Texniki izoktan. Texniki şərtlər"-də verilir.

Tətbiqi
-------

Izooktan benzin istehsalında əlavə kimi benzinin antidetonasiya xassələrini[1] yaxşılaşdırmaq üçün, həmçinin həlledici kimi tətbiq olunur.

Mənbə
-----

* Werner Dabelstein et al. Automotive Fuels // Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2007, Wiley-VCH, Weinheim. DOI:10.1002/14356007.a16\_719.pub. 2
**İzyomski-Amatuni binası** — Rostov-na-Donu şəhərində yerləşən bina. Bina Suvorov küçəsinin tinində - Juravlyova xiyabanı, ev 102 ünvanında yerləşir. Binada yazıçılar Petronıy Qay Amantuni və Boris Vasileviç İzyomski yaşamışdır. Bina 1975-ci ildə inşa edilmişdir. Doqquz mərtəbədən ibarət olub, kərpicdən inşa edilən binadır.

Tarixi
------

Bina Suvorov küçəsinin tinində - Juravlyova xiyabanı, ev 102 ünvanında yerləşir. Bina kərpicdən inşa edilmişdir. Doqquz mərtəbədən ibarətdir. Yazıçı Petronıy Qay Amantuni 1978-1982-ci illər ərzində bu binada yaşamışdır. O, «Qayana» triologiyasının müəllifidir. Boris Vasileviç İzyomski isə 1978-1984-cü illər ərzində bu binada yaşamışdır. O, don şair və yazıçılarından olan Vitali Aleksandroviç Zakrutkin, Pyotr Vasileviç Lebedenko, Yuri Aleksandroviç Dyakonov, A. A. Roqaçyova, K. V. Rusineviç, V. S. Molojavenko və başqalarının həyatı haqqında əsərlər yazmışdır. 
Boris Vasileviç İzyomski binanın üçüncü mərtəbəsində mənzil 153-də yaşayırdı. Mənzildə yazıçının yazı kabineti qorunub saxlanılmışdır. Pəncərələri Juravlev xiyabanına baxır. Yuri Aleksandroviç Dyakonov beşinci mərtəbədə iki otaqlı 92 nömrəli mənzildə yaşayırdı. Mənzilin ilkin qurulumu qorunmamışdır.

1985-ci ildə binanın fasadına memorial lövhə vurulmuşdur. Bu lövhədə yazılırdı: «Bu binada 1978-1984-ci illər ərzində yazıçı Boris Vasileviç İzyomski yaşayıb-yaratmışdır (1915-1984 il.)». 1988-ci ildə isə binaya ikinci lövhə vurulmuşdur. Bu lövhədə yazılırdı: «Bu binada 1978-1982-ci illər ərzində yazıçı Petronıy Qay Amantuni yaşayıb-yaratmışdır (1916 - 1982-ci il.)».

Arxitektura
-----------

Kərpiçdən inşa edilən binanın alt mərtəbəsi hündür idi.
Bina Г-bənzər formaya malikdir. Doqquz mərtəbədən ibarətdir.

Ədəbiyyat
---------

* Главное призвание. - Дон. - 1975. - № 3. - С. 191 - 192.
* Писатели Дона - Ростов-н/Д, 1986. - С. 42 - 46, 152 - 159.

Mənbə
-----

* Ростов-на-Дону
* 100 лет Г. П. Аматуни
**Mir Məhəmməd ağa** — övliya.

Həyatı
------

Mir Sədi Ağanın sevimli oğlu Mir Məhəmməd Ağa 1946-cı ildə Qubadlı rayonunun Mirlər kəndində anadan olub. Balaca Miri körpə ikən anasını itirmiş, iki yaşında isə atasını üçüncü dəfə həbs etmişlər. Mir Məhəmməd Ağanı Çərəli kəndindəki yaxın qohumları Şahsuvar baba və Züleyxa nənə müvəqqəti himayəyə götürüb, əzizləyib saxlamışlar. Mir Ağa həbsdən qayıdandan sonra sevimli oğlunu evinə gətirmiş və onun tərbiyəsi ilə özü məşğul olmuşdur. O vaxt balaca Mirinin səkkiz yaşı var idi. Mir Məhəmməd Ağa 1962-ci ildə Dondarlı kənd orta məktəbini bitirmiş, elə həmin ildə Azərbaycan Tibb Institutuna qəbul olunmuşdur. 1968-ci ildə Institutun müalicə-profilaktika fakültəsini bitirmişdir. Bir müddət Çardaxlı və Xocahan kəndlərindəki tibb müəssisələrinə başçılıq etdikdən sonra Qubadlı rayon Mərkəzi xəstəxanasında əsəb həkimi işləmişdir. Mir Məhəmməd Ağa gözəl həkim, kəramətli seyid kimi hamının hörmətini qazanmışdır. Həmişə onun amalı xalqına xidmət etmək, xeyirxah işlər görmək və qurub yaratmaq olmuşdur. Qubadlı rayonunda Bərgüşad çayının üzərindən iki körpü salmış, Sarı Aşığın sevgilisi Yaxşının uçub dağılmaqda olan qəbrini düzəltmiş və ona gözəl bir abidə qoymuşdur. Mir Məhəmməd Ağa da atası Mir Sədi Ağa kimi həmişə elinə-obasına sadiq qalmış, onların bütün problemlərinin həllində yaxından iştirak etmişdir. Xeyirxah insan, gözəl ailə başçısı, sədaqətli dost və mehriban ata olan Mir Məhəmməd Ağa Mir Sədi Ağa oğlu çox gənc yaşında 1982-ci il may ayının 15-də dünyasını dəyişdi. O, cəmi otuz altı il yaşadı. Mir Məhəmməd Ağanın bir-birindən gözəl, ağıllı səkkiz yadigarı ata həsrəti ilə yaşayır. Saleh, Mir Sədi, Ziyəddin, Rəhnurə, Gülüm, Müntəxab, Nürayən və Merac. Hal-hazırda onun ağıllı, gözəl-göyçək nəvələri böyüyür. Onların tərbiyəsi ilə anaları — elimizin hörmətini qazanmış, həmin ocağa layiq olan Akifə xanım məşğul olur. İndi bu ocaqda Mir Sədi Ağanın da, Mir Məhəmməd Ağanın da adını daşıyanlar var: gənc Mir Sədi Ağa və balaca Mir Məhəmməd.

Həmçinin bax
------------

* Nəqşibəndilik
* Mir Həmzə Nigari
* Mir Sədi ağa
**Mir Hidayət Hesari** (1930, Culfa, Şərqi Azərbaycan ostanı – Tehran) — İranda tanınmış azərbaycanlı alim.

Həyatı
------

Mir Hidayət Hesari 1930-cu ildə Güney Azərbaycanın Culfa şəhərində doğulub.

Mir Hidayət Hesari fevralın 10-da vəfat edib. O, uzun sürən xəstəlikdən sonra Tehranda vəfat edib.

Fəaliyyəti
----------

Mir Hidayət Hesari İranda məşhur azərbaycanlı cərrah və alim doktor Cavad Heyətin baş redaktorluğu ilə Azərbaycan və fars dillərində buraxılan "Varlıq" jurnalının əməkdaşlarından olmuş Mir Hidayət Hesari Azərbaycan və fars dillərində onlarla əsərin müəllifidir.

İranda Azərbaycan dili, ədəbiyyatı və folklorunun tanınmasında böyük əməyi olan alim Azərbaycan və fars dillərində çıxan "Aşıqlar məclisi", "Mənzum türkcə "Şahnamə", "Azərbaycan folkloru" (3 cilddə), "Günəşsiz günlər" (şeir divanı), "Azərbaycan nağılları və onların Avropa xalqlarının ədəbiyyatındakı oxşarları", "Türkcə qədim tibb kitabları", "Füzulinin biblioqrafiyası", "Füzulinin məmduhları", "İranda türkcə əlyazma kitablar", "Türk qadınları tarixdə", "Azərbaycan dilində atalar sözləri", "Azərbaycan dilində tapmacalar", "Azərbaycan dilində deyimlər", "Dədə Qorqud Kitabını incələyək", "Fars dilində türk sözləri", "Kiçik hekayələr toplusu" və başqa kitabların müəllifidir.

Həmçinin bax
------------

Azərbaycan şair və yazıçılarının siyahısı

İstinadlar
----------

1. ↑  "İranda tanınmış azərbaycanlı alim vəfat edib". 2013-06-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-16.
**Folklor İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi təşkilat. Direktoru filologiya üzrə elmlər doktoru, akademik Muxtar Kazım oğlu İmanovdur.

Tarixi
------

Folklor İnstitutu 1994-cü ildə AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu nəzdində "Folklor sarayı" Elmi Mədəni Mərkəzi kimi fəaliyyətə başlamışdır. Fəaliyyətinin ilk illərində Mərkəz Azərbaycan folkloru, Türk xalqları folkloru, Aşıq yaradıcılığı və Kompüter mərkəzi kimi struktur bölmələrdən ibarət olmuş, 2000-ci ildə "Kitabi Dədə Qorqud"un 1300 illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq Qorqudşünaslıq şöbəsi ilə zənginləşmişdir. 2003-cü ildən isə AMEA-nın müstəqil struktur vahidinə — Folklor İnstitutuna çevrilmişdir.

Fəaliyyət istiqamətləri
-----------------------

Azərbaycan folklorunun və mifoloji mətnlərinin respublikanın bütün regionlarından və azərbaycanlıların kompakt yaşadığı xarici ərazilərdən toplanılması, sənədləşdirilməsi, elmi təsnifi, kataloqlaşdırılması, tərtibi və nəşr edilməsi; folklor mətnlərinin variantlarının və qaynaqlarının üzə çıxarılması, Azərbaycan folklorunun tarixi xronoloji ardıcıllıqla inkişaf xüsusiyyətlərinin şərh edilməsi və nəzəri problemlərinin araşdırılması, Azərbaycan folklorunun lokal, regional, etnik, milli və universal xüsusiyyətlərinin və əlaqələrinin tədqiqi, Azərbaycan bölgələrinin zəngin folklor antologiyalarının, folklor və mif mətnləri toplularının yaradılması, çoxcildli folklor, mifologiya və folklorşünaslıq tarixinin hazırlanması.

Strukturu
---------

* Klassik folklor şöbəsi
* Türk xalqları folkloru şöbəsi
* Dədə Qorqud şöbəsi
* Aşıq yaradıcılığı şöbəsi
* Mifologiya şöbəsi
* Mərasim folkloru şöbəsi
* Müasir folklor şöbəsi
* Folklor və yazılı ədəbiyyat şöbəsi
* Folklorun toplanması və sistemləşdirilməsi şöbəsi
* Musiqi folkloru şöbəsi
* Cənubi Azərbaycan folkloru şöbəsi
* Azsaylı xalqların folkloru şöbəsi
* Təhsil şöbəsi
* Xarici əlaqələr bölməsi
* Folklor fondu
* Şəki bölməsi
* Qazax-Borçalı bölməsi
* Redaksiya-nəşr bölməsi
* "Qorqud" folklor ansamblı

Mənbə
-----

* AMEA-nın Folklor İnstitututunun rəsmi saytı

Həmçinin bax
------------

* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

| ⛭Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası |
| --- |
| Bölmələr | 
* Gəncə Bölməsi
* Naxçıvan Bölməsi

 |
| Elmi mərkəzlər | 
* "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
* Quba Regional Elmi Mərkəzi
* Lənkəran Regional Elmi Mərkəzi
* Şəki Regional Elmi Mərkəzi

 |
| İnstitutlar | Tarix İnstitutu • Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutu • Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu • Şərqşünaslıq İnstitutu • Ədəbiyyat İnstitutu • Dilçilik İnstitutu • Əlyazmalar İnstitutu • Memarlıq və İncəsənət İnstitutu • Folklor İnstitutu • Elm Tarixi İnstitutu • Qafqazşünaslıq İnstitutu |
| Digər | "Elm" nəşriyyatı • Mərkəzi Elmi Kitabxana |
**B-ağac** – ağacşəkilli struktur.

Vəzifəsi
--------

B-ağaclardan verilənlər bazasının indekslərinin yaradılmasında istifadə olunur. Sadə indeksli strukturda indeksin qiymətləri və onların yazılarından və ya sətirlərindən ibarət göstəricilər ardıcıl qaydada, adətən, artan sıra ilə saxlanılır. İndekslənən verilənlər bir neçə yazıda saxlanılarsa, onda indeksin böyük qiymətlərinin axtarışı həddindən artıq çox vaxt apara bilər. B-ağac indeks strukturunda xüsusi elementlər nəzərdə tutulur ki, bütün ağaca baxmadan sadə indeksin istənilən elementini verilənlər bazasında tez axtarıb tapmaq mümkün olsun. Şəkildən göründüyü kimi, ağacın birinci qatında (kökdə) sonrakı qatda olan hər bir blokun maksimal qiymətini göstərən elementlər olur; ağacın ən aşağı qatında verilənlərin yazılarını göstərən sadə indeks yerləşir. Konkret qiymətin axtarışı zamanı verilənlər bazası, sadəcə olaraq, ağacın bütün qatlarını gəzir və lazım olan yazının və ya sətrin göstərişilərini özündə saxlayan sadə indeks elementlərini axtarır.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Sabot yarpaqları penetrasiyadan lülə çıxışından qısa bir müddət sonra ayrılan modern bir APFSDS mərmisi
Qanadcıqlarla sabitləşdirilmiş sabot mərmisinin işləmə diaqramı.

Zireh dağıdan sabot mərmi (ingiliscə: Armor piercing discarding sabot — APDS) zirehli hədəfləri məhv etmək üçün yivli lüləli silahlardan atılan kinetik enerji mərmisinin bir növüdür. APDS mərmiləri silahın nominal kalibrindən daha kiçik və fırlanaraq sabitləşən mərmini lülədən çıxan kimi mərmini tərk edən sabotlarla birlikdə daşıyır. Sabot, mərminin lülənin ortasında qalmasını təmin edir və yanan barıtın yaratdığı qazın mərmini itələməsini təmin edir. 1980-ci illərin əvvəllərinə qədər böyük çaplı tank silahlarında geniş şəkildə istifadə olunurdu, lakin bu gün zireh dağıdıcı finlə sabitləşdirilmiş sabot (APFSDS) mərmiləri ilə əvəz edilmişdir. Yivsiz toplarda istifadə olunan mərmilər səthdə sabitlənmiş bir zireh deşən alt mərmini daşıyır. Bununla birlikdə, APDS mərmiləri hələ də kiçik və ya orta çaplı silah sistemlərində geniş yayılmışdır. Müəyyən bir kalibr üçün bu tip sursat, bir silahın zireh nüfuzunu, zireh dağıdıcı (AP), zireh deşən, qapaqlı (APC) və ya zireh deşən, kapüşonlu, ballistik başlı (APCBC) mərmilərlə müqayisədə iki dəfə artırır. Sabotlu yüngül zireh dağıdıcı (SLAP) konsepsiyası bu texnologiyanı kiçik çaplı silahlara tətbiq edir.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 193265955 |

|  |  |
| --- | --- |
| Silah | *Silahlarla əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
Bu MOBA oyunlarının ümumi bir xəritəsidir. Sarı xətlər dəhlizləri, mavi nöqtələr bazaları mühafizə etmək üçün nəzərdə tutulmuş olan qüllələri və obyektləri, narıncı dörddəbir dairələr komandaların bazalarını, mavi dörddəbir dairələr isə döyüşün qalibini müəyyən edən simvollardırlar.
**Çoxoyunçulu onlayn döyüş arenası** və ya **MOBA** (Abr: **M**ultiplayer **O**nline **B**attle **A**rena) real vaxt rejimində strategiya əsasında olan videooyun növüdür. Adətən beş nəfərdən ibarət olan iki fərqli komandanın üç əsas yoldan ibarət olan xəritədə rəqib komandanın enerji mənbələrini məhv etməyi hədəfləyir. Bu videooyun janrı əvvəlcə Starcraft oyununun xüsusi hazırlanmış Aeon of Strife rejimi ilə istifadə edilmiş, sonra isə ən mühüm nümunəsi olan Defense of the Ancients tərəfindən istifadə edilmişdir. Bəzi MOBA tipli videooyunlara nümunə olaraq Defence of the Ancients, League of Legends, Dota 2, Smite, Heroes of the Storm və Heroes of Newerth kimi oyunları göstərmək mümkündür.
**Urumıs yаşаyış yеri** — Оrdubаd rаyоnunun Pəzməri kəndindən qərbdə yеrləşir. Yаşаyış yеri hündür təpənin üzərində sаlınmışdır. Еvlər dаşdаn və kvаdrаt fоrmаlı çiy kərpicdən inşа оlunmuşdur. Yаşаyış binаlаrı bir, iki, bəzən isə üç оtаqlıdır. Bəzi еvlər iki mərtəbəlidir. Еvlərin içərisində dördkünc fоrmаlı tахçаlаr və buхаrılаr vаrdır. Divаrlаr içəridən və еşikdən pаlçıqlа suvаnmışdır. Bəzi еvlərdə ərzаq sахlаmаq üçün zirzəmilər düzəldilmişdir. Əkin yеrləri yаşаyış yеrinin şimаl-şərqindədir. Yаşаyış yеrinin şimаl tərəfində bulаq və dаşdаn yоnulmuş təknələr vаrdır. Аrаşdırmаlаr zаmаnı аşkаr оlunаn аrхеоlоji mаtеriаllаr Sоn Оrtа əsrlər dövrünə аiddir. Yаşаyış yеrini аşkаr оlunаn аrхеоlоji mаtеriаllаrа əsаsən, XIX-XX əsrlərə аid еtmək оlаr.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bахşəliyеv, Vəli.* Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Yelena Topiya** (alb. Helena Thopia; XIV əsr, Albaniya – Albaniya) — Kruya bölgəsini üç müddət ərzində suveren ölkə olaraq qoruyub saxlayan Topiya ailəsindən alban şahzadəsi; 1388–1392, 1394–1402 və 1403–1404-cü illərdə ölkəni idarə edib.

Həyatı
------

Şahzadə Yelena Topiya Karl Topiya və Voysava Balşanın böyük qızı idi. Onun ilk evliliyi venesiyalı zadəgan Marko Barbariqo ilə olub. Atasının ölümündən sonra, 1388-ci ildə, o, Kruya Qalasını və ətraf bölgəni miras aldı. 1392-ci ildə əri ilə Venesiya qoşunları arasındakı düşmənçilik nəticəsində Venesiyaya sadiq olan ögey qardaşı Nikita Topiya Kruya şəhərinə hücum etdi və onları Balşiç ailəsi arasında sığınacaq tapmağa məcbur etdi.

1394-cü ildə Osmanlılar tərəfindən Kruyanı idarə etmək üçün təyin edilən Konstantin Balşiç onunla evləndi. Konstantin Osmanlı vassalı kimi hökm sürdü və 1402-ci ildə öldürüldü. 1403-cü ildə Nikita Topiya Yelenadan qalanı ələ keçirdi. Konstantinin ölümündən sonra Yelena və oğlu Stefan əvvəlcə Venesiyaya getdilər, sonra isə bacısı Mariya ilə birlikdə yaşadılar.

Evlilikləri
-----------

Öncə Marko Barbariqo, daha sonra 1394-cü ildə Konstantin Balşiçlə evləndi. Onun Konstantindən Stefan Maramonte adlı oğlu oldu.

Həmçinin bax
------------

İstinadlar
----------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2016-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-12-01.

Xarici keçidlər
---------------
**Dəftər-i Müfəssəl-i Vilayət-i Gürcüstan** — Osmanlı dövləti tərəfindən 1595-ci ildə xəzinə gəlirlərini təsbit etmək məqsədi ilə Gürcüstandan ələ keçirilmiş torpaqların qeydə alınması ilə meydana çıxmış müfəssəl dəftərdir. Təhrir dəftəri osmanlıların ələ keçirdiyi Samtshe-Saatabago torpaqlarının XVI əsrin son rübündəki ictimai və iqtisadi, siyasi tarix və tarixi coğrafiya məsələlərində araşdırma edənlər üçün qiymətsiz qaynaqdır.

Osmanlı dövləti tərəfindən qeydə alınmış bu rəsmi dövlət sənədi həmçinin, o dövrün regionda etnik göstəricilərinin, əhalinin əsas məşğuliyyət sahələrinin öyrənilməsi üçün əvəzsiz qaynaq rolunu oynayır.

Haqqında
--------

Osmanlı dövləti tarix Gürcüstanın cənub hissəsini XVI əsrin ikinci yarısında ələ keçirdi və Gürcüstan vilayəti olaraq adlandırdı. Bu bölgənin təhrirlərini əhatə edən "Dəftər-i Müfəssəl-i Vilayət-i Gürcüstan"-a görə osmanlıların gürcülərdən ələ keçirdiyi torpaqlar liva deyilən 8 hissəyə bölündü. Bu livalar Axısqa, Hertvis, Axalkələk, Çıldır, Posho, Bedre, Penek və Ərdahan-i Büzürg adını taşıyırdı. Livalar isə nahiyələrə bölünmüşdü. Dəftərdə 1.160 yaşayış məntəqəsi qeyd edilmişdir. Bu məntəqələrdə yaşayanların əsas məşğuliyyət sahələrinin əkinçilik olduğu dəftərdə yazılanlardan bəlli olur. Həmçinin, dəftərdən bu bölgələrdə yaşayan etnik tərkibi barədə də məlumat verilmişdir.

Dəftərdə hər kəndin nə qədər vergi verəcəyi sayılarla qeyd edilmişdir. Kəndlilərin hamısı demək olar ki, eyni növdə olan məhsulla vergi verməyə məhkum edilmişdilər. Dəftərdən bəlli olur ki, 53 kənd müxtəlif səbəblərə görə vergilərdən azad edilmiş və kəndlərdəki torpaqlar təhrir edilməmişdi. Dəftərdə vəqf, timar, zeamət kimi vergilər ön görülmüşdür. Dəftərdəki qeydlər əsasında sonradan adları dəyişdirilmiş kəndlərin əvvəlki adlarını müəyyən etmək də mümkündür.

Bu dəftər gürcü türkoloq Sergi Cikia tərəfindən Gürcüstan Vilayəti Böyük Dəftəri adı ilə tərcümə edilmiş və nəşr edilmişdir. Son dövrlərdə o dövrü araşdıran tarixçilər bu əsərdən mənbə kimi çox istifadə etmişdir.

Nüsxələr
--------

Dəftərin iki nüsxəsi vardır. Bunlardan biri Türkiyə Respublikasının paytaxtı Ankara şəhərində Tapu Kadastro İdarəsində, digəri Tiflisdə Gürcüstan Dövlət Muzeyinin Əlyazmalar bölməsində saxlanılmaqdadır.

Həmçinin bax
------------

* Osmanlının Gürcüstan vilayəti

İstinadlar
----------

1. ↑  *Sergi Cikia.* "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce)". 1947–1958. 2022-04-27 tarixində arxivləşdirilib.
2. ↑  *Buba Kudava ve Goça Saitidze.* Tao-Klarceti: Tarih ve Kültür Araştırmaları. Tiflis. səh. 177-183. ISBN 9789941963629.
3. ↑  *Nodar Şengelia.* "1574 Yılı Gürcistan Vilayeti Büyük Defteri (1574 წლის გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი)". 2017. 2023-07-07 tarixində arxivləşdirilib.
4. ↑  "Gürcistan'da Osmanlı Mufassal Defteri Yayımlandı". tiflis.yee.org.tr. 2020-11-21 tarixində arxivləşdirilib.
**Əsas qiymət** və ya baza qiyməti — satıcı ilə alıcı arasında aparılan danışıqlarda opsion əməliyyatının bağlanması zamanı təyin olunan malın qiymətidir. Baza qiymət əşyanın faktiki qiymətini müəyyən edir. Baza qiymətinə əlavə ödənişlər və endirimlər miqyası var. Bazar şəraiti dəyişdikdə, əsas qiymətlər sabit qalır, əlavə haqlar və endirimlər isə dəyişilə bilər ki, bu da qiymətlərin müvafiq artımına və ya azalmasına səbəb olur. Faktiki qiymətlərin baza qiymətlərindən kənara çıxma dərəcəsi satış şərtləri və iqtisadiyyatın vəziyyəti ilə müəyyən edilir.

Planlaşdırma və statistik uçotda əsas qiymət dedikdə istehsalın dinamikasını, maya dəyərini və xalq təsərrüfatının inkişafının digər göstəricilərini xarakterizə edən indekslər hesablanarkən qəbul edilən qiymət başa düşülür. Əsas qiymətlərdən ona görə istifadə olunur ki, eyni məhsulun qiymətlərinin səviyyəsi ildən-ilə dəyişə bilər və müxtəlif illərdə milli iqtisadiyyatda maya dəyəri göstəricilərinin cari qiymətlərlə ölçülməsi və müqayisəsi onların real dəyişməsi haqqında düzgün təsəvvür yaratmır.

Xarici iqtisadi fəaliyyətdə baza qiymət ümumən və ayrı-ayrı mal qrupları üzrə beynəlxalq ticarətin (ixrac və idxal) qiymət indeksinin müəyyən edilməsi üçün əsas rolunu oynayır. Beynəlxalq və xarici ticarət statistikasında, BMT-nin iqtisadi dövri nəşrlərində dərc edilmişdir. Baza qiymətinə sistematik şəkildə yenidən baxılır ki, bu da xarici ticarət dövriyyəsinin diapazonunda dəyişiklikləri nəzərə almağa imkan verir, xüsusən də baza qiymətləri vahid dəyər kimi hesablanan hazır məhsullar üçün.

İstinadlar
----------

1. ↑  Новый экономический словарь (4000 nüs.). М.: Институт новой экономики. Под редакцией А. Н. Азрилияна. 2006. ISBN 5-89378-014-0.
2. ↑  Əsas qiymət // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
3. ↑  "Базисная цена". 2012-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-04-18.
**Zəbbulla Əliyev** (tam adı: *Əliyev Zəbbulla Xeyrulla oğlu*; 6 mart 1946, Sabirabad – 20 yanvar 1990, Bakı) — 20 yanvar şəhidi. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 mart 1998-ci il tarixdə fərmanı ilə ölümündən sonra **20 Yanvar Şəhidi** fəxri adı verilmişdir.

1946-cı il 6 mart tarixində Sabirabad rayonunun Kürkəndi kəndində anadan olub. 1 nömrəli tikiş fabrikində sürücü işləyib. Beş uşaq atası idi. Uşaqlar 38 №-li məktəbdə təhsil, alır. Vüqar, Leyla, Sevinc, İzzət. Kiçik oğlu Rauf ruhi xəstədir. Zəbbulla Əliyev XI Qızıl Ordu meydanında başından odlu güllə yarası almış, yanvarın 20-də vəfat etmişdir. Anadan olduğu kənddə dəfn edilib.

Ünvan
-----

* Bu ünvanda yaşamışdır: Bakı, 5-ci Yasamal, ev 149a.

Həmçinin bax
------------

* "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı alanların siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Azadlıq uğrunda mübarizlərinin siyahısı
* Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunanlar

İstinadlar
----------

* *Qulu Kəngərli.* **20 Yanvar şəhidləri** (PDF). Bakı: Gənclik. 1992. 312 səh. ISBN 4702060204. 2015-07-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-18.
Ədəd və dəyişənlərin vasitəsilə toplama, çıxma, vurma, bölmə əməllərinin iştirakı ilə düzəlmiş ifadələrə cəbri ifadələr deyilir.

Əgər cəbri ifadədə dəyişənə bölmə yoxdursa, ifadə tam ifadədir. Tam ifadə həm birhədli, həm də çoxhədli ola bilər.

Əgər cəbri ifadədə dəyişənə bölmə varsa, ifadə kəsr – rasional ifadə adlanır.

*Birhədli* – ədəd, dəyişən və ədədlə dəyişənlərin hasilindən (hasildə dəyişənlərin natural üstlü qüvvətləri, sıfırda daxil olmaqla, nəzərdə tutulur) ibarət ifadədir.

Ümumi şəkildə {\displaystyle k\cdot x^{m}\cdot y^{n}\cdot z^{p}} standart şəklə gətirilmiş birhədlidirsə, {\displaystyle k}– əmsal adlanır və {\displaystyle k\in R,(m+n+p)} – cəminə isə birhədlinin qüvvəti (dərəcəsi) deyilir və {\displaystyle m,n,p\in N=}{0;1;2;3;4;5;6;7;8;9}.

*Çoxhədli* – birhədlilərin  cəbri cəminə deyilir.

Çoxhədlinin dərəcəsi ondakı ən yüksək  dərəcəli birhədlinin dərəcəsinə bərabərdir.

Bir dərəcəli bir dəyişənli çoxhədlini  {\displaystyle P\_{1}(x)=ax+b}  ,  iki dərəcəli bir dəyişənli çoxhədlini {\displaystyle P\_{2}(x)=ax^{2}+bx+c}     kimi  yazırıq.   Burada {\displaystyle a,b,c}  bu çoxhədlinin əmsallarıdır və  {\displaystyle c} - yə həm də sərbəst hədd deyilir.

**Qeyd.** {\displaystyle P\_{n}(x)} - n dərəcəli, {\displaystyle Q\_{m}(x)} - m dərəcəli çoxhədli olsun (n>m)

 a) {\displaystyle P\_{n}(x)} ± {\displaystyle Q\_{m}(x)} çoxhədlisinin dərəcəsi n

 b) {\displaystyle P\_{n}(x)} · {\displaystyle Q\_{m}(x)} çoxhədlisinin dərəcəsi n+m

 c) {\displaystyle {\frac {P\_{n}(x)}{Q\_{m}(x)}}} - nisbəti çoxhədlidirsə, dərəcəsi n-m olar. ( Q\_m (x)≠0).
**Ennedi** — Çadın inzibati bölgüsünə daxil olan keçmiş region. 2008-ci ildə, keçmiş Borku-Ennedi-Tibesti regionuna daxil olan Ennedi-İst və Ennedi-Ust departamentlərinin birləşdirilməsi ilə yaradılmışdı. Regionun paytaxtı Fada idi. Ennedi regionu 2012-ci ildə iki yeni regiona: Şərqi Ennedi və Qərbi Ennediyə ayrılmışdır. 

2009-cu il siyahıyaalınmasına görə regionun əhalisinin sayı 45,20 faizini qadınlar təşkil etməklə 173 606 nəfər təşkil etmişdir.

Coğrafiya
---------

Ölkədəki yeganə əhəmiyyətli çaylar Çad gölünə axan Şari və Loqondur. Regiona illik 250–500 millimetr (9.8–19.7 düym) yağıntı düşür və Savanna meşə zolağına malikdir. Ərazidə geniş çəmənlik var və əsasən otlaqlarla örtülmüşdür. 1970-1980-ci illərin quraqlığı regiona güclü təsir etdi və mal-qara sürülərinin sayı azaldı. Regionun ən şimal bölgəsində seyrək rütubətli iqlim və səhra bitkiləri mövcuddur. Ölkənin şimal regionlarında əhəmiyyətli miqdarda uran yatağı olduğu güman edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Census of Chad". National Institute of Statistical, Economic and Demographic Studies, Chad. 2009. 21 November 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 November 2016.
2. ↑  *Hilling, David.* Chad - Physical and Social Geography // Africa South of the Sahara 2004. Psychology Press. 2004. səh. 218. ISBN 9781857431834. 2020-10-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-16.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Ərəş.
**Ərəş** — Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri. Şirvan ərazisində, indiki Yevlax rayonunun Xaldan qəsəbəsinin sahəsində mövcud olmuşdur.

Tarixi
------

Ərəşin adına XV əsrə qədərki mənbələrdə təsadüf olunmur. Ehtimal etmək olar ki, Ərəş şəhər kimi məhz bu zamandan mövcuddur. Tarixçi Əmin Əhməd Razinin fikrincə, Ərəşin əsası Ənuşirəvan (Sasani hökmdarı I Xosrov) tərəfindən qoyulmuşdur. İndiki Xaldan kəndini xalq arasında Ərəş də adlandırırlar. Haqqında söhbət gedən əsl Ərəşin mərkəzi, ehtimal edidiyinə görə, Xaldandan üç kilometr şərqdə, Nemətabad deyilən kənddədir. XVI əsrdə ingilis səyyahları Ərəşin adını bütün Cənubi Qafqazın iri ipəçilik mərkəzi kimi çəkirlər. Ceffri Deketin
yazdığına görə, Ərəş Şamaxıdan dəvə yolu ilə 4 günlük məsafədə yerləşirdi. A.Cenkinson yazırdı: "Ölkənin Ərəş adlanan baş və ən varlı ticarət şəhəri Gürcüstan sərhədində yerləşirdi. Onun ətrafında hər şeydən çox xamna istehsal olunur. Ticarət etmək üçün bura türklər, suriyalılar və başqa əcnəbilər gəlirdi". C.Deket də bunu təsdiq edərək yazırdı ki,"bu ölkənin başlıca əmtəəsi... Ərəş adlanan şəhərdə bol olan xamnadır".

Yenə də həmin mənbənin məlumatına görə, Ərəş bazarlarında, hər bağlamada bir funt olan 100 min funtluq müxtəlif növ, o cümlədən rənglənmiş (al) ipək almaq olar. 15 unsiyaya bərabər 1 funt çəkisi olan hər bağlama 5 pensə bərabər 23 şahıya satılırdı. Beləliklə, ipəyin funtu 11 şillinq 6 pensə başa gəlirdi. A.Edvards göstərirdi ki, hər ata 50-60 batman yük vurmaqla 3000-4000 atı yükləmək olar.

Bu, təqribən 240 min batmana bərabər idi. Venetsiyalı Minadoi Ərəşin adını Səfəvilər dövlətinin başlıca şəhərləri sırasında çəkir. O yazırdı: "Ərəş tacirlərin sadəcə "tatoxes" adlandırdığı gözəl ağ ipəyi xeyli miqdarda istehsal edirdi". Minadoi daha sonra yazırdı ki, Osmanlı dövləti ilə müharibə gedişində fəlakət və dağıntılar nəticəsində həmin ərazidə indi daha ipək istehsal edilmir.

Həmçinin bax
------------

* Ərəş sultanlığı
**Enn Sallivan** kimi tanınan **Johanna Anne Mansfield Sullivan Macy** (4 aprel 1866 – 20 oktyabr 1936) irland əsilli amerikalı müəllim idi. Helen Kellerə dərs demişdir.

Enn Sullivan 1866-cı ildə Massaçusets ştatının Aqavam şəhərinin Feeding Hills kəndində anadan olmuşdur. Vəftiz qeydlərinə görə adı Johanna Mansfield Sullivan olsa da, ona Enn (ingiliscə Anne) adı ilə müraciət edilirdi. Valideynləri *Tomas Sullivan* və *Alice Sullivan*dır. 1932-ci ildə Helen Keller və Enn Sallivan Şotlandiya Təhsil İnstitutunun və Templ Universitetinin fəxri fərmanlarına layiq görülmüşdürlər.

Enn Sallivan 1935-ci ildə hər iki gözünün nurunu tamamilə itirdiyinə görə kor olmuşdur. O, 1936-cı il oktyabrın 20-də Nyu-Yorkun Forest Hills şəhərində komaya düşərək 70 yaşında vəfat edib. Sallivan Helen Kellerin əlindən tutaraq ölmüşdür. Helen Keller 1968-ci ildə vəfat edəndə isə onun cəsədi yandırıldı və külləri Vaşinqton Milli Kafedralında, Enn Sallivanın məzarına qoyulmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  Anne Sullivan Macy // Encyclopædia Britannica (ing.).
2. 1 2 3 4  Anne Sullivan // FemBio database (alm.).
**Üqbə ibn Nafe** (*ərəb.* عقبة بن نافع‎; 622, Məkkə – 683, Sidi-Əqbə, Biskra vilayəti) — I Müaviyə və I Yezid dövründə ərəb sərkərdəsi.

Şimali Afrikaya vali təyin edilən Üqbə ibn Nafe bəzi yerləri ələ keçirməklə yanaşı bərbəriləri də İslama gətirməyə çalışmış və ordugah şəhəri olan Qeyrəvanı inşa etdirmişdir. Üqbə valiliyi zamanında özünə mərkəz olaraq Bərqəni seçmişdir. Bundan əvvəl Abdullah ibn Səd Bizansın Şimali Afrika valisini məğlub edərək Tərabülüs əl-Qərb ələ keçirmişdir. Sudan üzərinə göndərdiyi ordu isə heç bir nəticə əldə etmədən geri qayıtmışdır. 

Üqbə ibn Nafenin Şimali Afrikada qazandığı uğurları görən Müaviyə 675-ci ildə (hicri 55) onu Şama geri çağırıb Əbülmühaciri bu bölgəyə vali təyin etmişdir. Üqbə ibn Nafe Şama gəldikdə Müaviyə söz verdi ki, yenidən onu Şimali Afrikaya vali təyin edəcək. Lakin o, Müaviyənin ölümünə qədər Şamda qalmışdır. Yezid ibn Müaviyənin dövründə Üqbə ibn Nafe yenidən Şimali Afrikaya vali təyin edilmişdir. Üqbə ibn Nafe və Əbülmühacir Biskrə döyüşündə həlak olmuşdur. Onların ölümündən sonra Züheyr ibn Qeys bərbərilərin qarşısında dayana bilməyib Qeyrəvanı tərk edərək Bərqəyə gəlmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Beynəlxalq standart ad identifikatoru. 2012.
2. 1 2  ‘Uqba ibn Nāfi‘ // Gran Enciclopèdia Catalana (kat.). Grup Enciclopèdia, 1968.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük katalan · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | EGAXA: vtls000778474 · GND: 124729401 · ISNI: 0000 0003 9318 9086 · NTA: 171384229 · VIAF: 287403454 · WorldCat VIAF: 287403454 |
**Enlil** — Şumer-Akkad mifologiyasında baş tanrı.

Ümumi məlumat
-------------

Şumer allahı Enlil (bunu çox vaxt «küləklər hökmdarı» kimi tərcümə edirlər) baş allah mövqeyinə qaxdı. O, talelər cədvəlinə malik idi və bunun sayəsində dünyanın taleyini qabaqcadan görə bilirdi. Eyni zamanda təbiətin məhsuldarlığı və adamların həyatı haqqında də hökm verə bilirdi.

Enlil təbiətin dağıdıcı qüvvələri– tufan, daşqın və s. hakimi olduğundan öz şıltaqlığına əsasən adamları cəzalandıra bilərdi. Adamları, eləcə də yer üzərində mövcud olan bütün canlıları məhv etmək üçün dünya daşqınını o göndərmişdir. Mifoloji qəhrəmanlar Bilqamıs (Gilqameş) və Enkidunun başına gələn bütün bəlaların da səbəbkarı odur. Bütün bu misallar bir daha göstərir ki, atası Anu kimi Enlil də qorxunc cəza verən tanrı imiş və insanlar üçün onun etimadını qazanmaq olduqca çətin olmuşdur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Şumerlər
* Akkad

Xarici keçidlər
---------------

| ⛭Şumer mifologiyası |
| --- |
| Tanrılar | An  • Apsu  • Anşar  • Enki  • Enlil  • İsinu  • Nammu  • Antu  • Ninki  • Zu  • Ninhursag  • Ereshkigal  • Huşbişag  • İştar • Kinqu  • Nanna  • Nebo  • Nabu  • Namtar  • Nergal  • Nidaba  • Ningal  • Ninisinna  • Ninkasi  • Ninlil  • Sin  • Tiamat  • Utu  • Nusku  • Utukku  • Şamaş  • Dumuzi  • Gilqameş  • Qeştinanna  • Qugalanna  • Huwawa  • Enkidu  • İnanna |  |
Şahzadə Harald sahili (Antarktida)Şahzadə Harald sahiliŞahzadə Harald sahili Antarktida xəritəsində
**Şahzadə Harald sahili** (*ing.* Prince Harald Coast, norv. Prins Harald Kyst) — Şərqi Antarktidanın Kraliça Mod Torpağında, 34° və 40° şərq uzunluğunda yerləşir. Sahilində Lyursov-Holm körfəzi yerləşir. Sahillərini Kosmonavtlar dənizi yuyur.

Sahildə buzlaqlar dənizə daxil olsa da, irəliyə getmir və buzlaq sıldırımları əmələ gətirir. Təbii suxurkarın səthə çıxması nadir hallarda müşahidə edilir. Buzlaq şəbəkəzi materikin daxilinə doğro 50–60 km məsafədə, 1000 metr qalınlıqda uzanır.

Sahil ilk dəfə 1937-ci ilin fevralında Norveç ekspedisiyasının rəhbəri Lars Jristensen tərəfindən kəşf edilmişdir. O zamanlar Norveçin şahzadəsi, hazırda isə kralı olan V Haraldın şərəfinə adlandırılmışdır. Hazırda burada Yaponiyaya məxsus "Şova" qütb stansiyası fəaliyyət göstərir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "SCAR Gazetteer Ref. No 11617 Prince Harald Coast". 2022-01-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-09.
2. ↑  "SCAR Gazetteer Ref. No 11617 Prins Harald Kyst". 2022-01-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-09.

Mənbə
-----

* Prince Harald Coast
**Azərbaycan Şair və Ədiblər Cəmiyyəti** (آذربایجان شاعر و ادیبلر جمعیتی) — İranda ədəbi təşkilat.

Tarixi
------

Azərbaycan Şair və Ədiblər Cəmiyyəti 1946-cı ilin əvvəllində Təbrizdə "Şairlər məclisi" əsasında təsis edilmiş, həmin ilin dekabrınadək fəaliyyət göstərmişdir. Cəmiyyətə İran Azərbaycanı milli azadlıq hərəkatında, yəni Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulmasında iştirak edən, yaxud ona rəğbət bəsləyən şair və yazıçılar qəbul olunurdu. Əli Fitrət, Balaş Azəroğlu, M. Etimad, İbrahim Zakir, Əli Tudə, Mədinə Gülgün, Mir Mehdi Çavuşi və başqaları onun fəal üzvləri idilər. Şeir, nəsr, dramaturgiya, tənqid, gənc qələmlər bölmələri var idi. İran Azərbaycanının Zəncan, Ərdəbil, Urmiyə və sair şəhərlərində şöbələri təşkil edilmişdir. Cəmiyyət "*Günəş*" adlı jurnal buraxırdı.

İstinadlar
----------

1. ↑  Азәрбајҹан Шаир вә Әдибләр Ҹәмијјәти // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә ]. I ҹилд: А—Балзак. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1976. С. 179.
**Naxçıvan yaşılcası** (*lat.* Callophrys danchenkoi) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin göycələr fəsiləsinin yaşılca cinsinə aid heyvan növü.

Ümumi məlumat
-------------

Bu növün ilk təsviri Qazaxıstan entomoloqu Aleksandr Borisoviç Jdanko tərəfindən verilmişdir. Onun 1998-ci ildə Qazaxıstan Dövlət Universitetinin xəbərlər jurnalının biologiya seriyasının 5 nömrəli sayında çıxan məqaləsində növün ilk toplanılma yeri Naxçıvan MR-in Buzqov kəndinin ərazisi göstərilmişdir. 26 iyun 1986-cı ildə Rusiya lepidopteroloqu A.V.Dançenko həmin ərazidən bu növə aid nümunələri ilk dəfə topladığı üçün Jdanko növü onun şərəfinə Callophrys danchenkoi adlandırmışdır. Callophrys danchenkoi növünə daşlı yamaclarda çaşır (*lat.* Ferula) bitkisinin çiçəkləri üzərində rast gəlinmişdir. May ayında inkişafda olan sarı rəngli tırtılları iyun ayında yetkin fərdə çevrilib uçurlar. 

Azərbaycanda Naxçıvandan başqa Lerik rayonunun Talış və Peştəşər silsilələri arasında yerləşən Zuvand (Diabar) çökəkliyində də bu növə rast gəlinir. 

Naxçıvan yaşılcasının yarımnövü Türkiyədə kəpənəklərin "Qırmızı kitab"ına daxil edilmişdir. Türkiyədə əsas yayılma yerləri Antalya, Sivas, Ərzurum, Qars, Ağrı, Bingöl, Siirt, Van, Hakkari və Şırnak bölgələridir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Naxçıvan MR, Lerik

Dünyada yayılması
-----------------

Türkiyə, Cənubi Qafqaz, İran

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q21364027
* Wikispecies: Callophrys danchenkoi
* iNaturalist: 973953
* NCBI: 700192

 |
**Billiard topulqası** (*lat.* Spiraea × billardii) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin topulqa cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Amerika, Şimali Avropa və Asiyanın ərazisində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Yarpaqların rəngi zəngin palitraya malikdir: zərif yaşıldan gümüşüyə, payız dövründə isə sarı çalarlardan bənövşəyi və al qırmızıyadək dəyişir. Təbii formaları topulqaya şar, kaskad və ya piramida, sallaq və ya sürünən görünüş verir. Topulqanın çiçəkləri xırda və gözəldir. Onlar çoxsaylı süpürgəvari, qalxanvari, sünbülvari və ya piramidal çiçək qrupları ilə açılır.

Ekologiyası
-----------

Çöl və dağ bitkisi hesab edilir. Qış şəraitinə, tüstüyə, qaza davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Hazırda onu qoruqlarda və ya bağ sahələrində görmək olar. Topulqa istənilən bağın bəzəyi hesab edilir. Çiçək qrupları kolu çəhrayı və qırmızı çiçəklərlə bəzəyir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q3493537
* Wikispecies: Spiraea × billardii
* APNI: 154077
* EoL: 627053
* EPPO: SPVBI
* GBIF: 3026394
* iNaturalist: 363708
* IPNI: 742132-1
* NZOR: 9cd9cf5d-320c-4f05-9a4a-b1fb8c901062
* Plant List: tro-27801436
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:742130-1
* Tropicos: 27801436
* WFO: wfo-0001011329

 |
**Naxçıvan şüşə qablar zavodu**- Şüşə sənayesi müəssisəsi.

Ümumi məlumat
-------------

1979-cu ildə istifadəyə verilmişdir.1983-cü ildən qaz yanacağı ilə işləyən zavod istehsal həcmini artırmış və nəticədə 1986-cı ildən başlayaraq ildə 60 milyona qədər butulka istehsal etmişdir.1992-ci ilin iyulunadək zavodda 440 milyona qədər butulka istehsal edilmişdir.İlk fəaliyyəti dövründə 450-500 nəfər fəhlə və qulluqçu işləmişdir.Zavodun ümumi tikililərinin sahəsi 3.5 hektar,tam ərazisi isə 12 hektardır.Əsas istehsal növü 0.5 litrlik butulka məhsuludur.Zavodun istehsal gücü ildə 60 milyon ədəd 0.5 litrlik butulka üçün nəzərdə tutulub.Zavodda əsas istehsal prosesi ilə yanaşı,2005-ci ildən etibarən transformator yarımstansiyaları üçün təcridedicilər (izolyatorlar),müxtəlif çeşidli məişət qabları və keramika məmulatları istehsal olunur.

Həmçinin bax
------------

* Naxçıvanın iqtisadiyyatı
* Naxçıvan Şahmat Məktəbi

Xarici keçidlər
---------------

* ZAVOD YENİ MƏHSUL İSTEHSAL EDİR

İstinadlar
----------

1. ↑   Naxçıvan ensiklopediyası.II cilddə.II cild.Naxçıvan.2005.
Qurudulmuş hibiskus kasacıqları
Soyuq hibiskus çayı
**Hibiskus çayı** — rozella (*lat.* Hibiscus sabdariffa) bitkisinin kasacıqlarından hazırlanan içki. Bu çay bütün dünyada həm soyuq, həm də isti olaraq içilir.

Hibiskus çayının ağızbüzən turş dadı var. Şirinləşdirmək üçün ona şəkər və ya nabat əlavə edilir. Çay C vitamini və mineralları ilə zəngindir və xalq təbabətində ondan sidikqovucu kimi, ürək və sinir xəstəliklərinin, eləcə də xərçəngin müalicəsi üçün istifadə olunur. Afrikada, xüsusilə də Sahel bölgəsində bu bitkinin qurudulmuş güllərindən bitki mənşəli çay, Şərqi Afrikada isə "Sudan çayı" adı ilə öskürək sakitləşdirici məhlul hazırlanır. Bitkinin duz, istiot, çadıruşağı otu və doşab ilə qarışdırılaraq əldə olunan şirəsindən öd kisəsinin tədavisində istifadə olunur. Tailandda isə qandakı xolesterolun səviyyəsini azaltmaq üçün bu bitkidən hazırlanan çay içilir.

Xarici keçidlər
---------------

* Məkkə teli barədə məlumat J. Morton (1987) tərəfindən