**Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi** — Şuşada yerləşir. Muzey 1992-ci ilin may ayına qədər fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Muzeyin yaranma tarixi
----------------------

Şuşa Şəhər Tarix Muzeyinin yaradılması ideyası 1967-ci ilə təsadüf edir. Həmin dövrdə Şuşa Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi işləmiş Arif Ağakişiyev tərəfindən belə bir muzeyin yaradılması ideyası Mədəniyyət Nazirliyi qarşısında qaldırılır və ideya müsbət qarşılanır.

Eksponatların toplanması
------------------------

Muzeyin yaradılması qərarından sonra, bu müddət ərzində paralel olaraq əhali arasında elan verilir və sakinlərdən könüllü şəkildə qədim əşyalar toplanılır. Şuşa yaxınlığındakı "Ağzıyastı kaha" mağarasında tədqiqatçı arxeoloqlar tərəfindən aşkarlanan və eramızdan əvvəl II minilliyə aid edilən eksponatlar öyrənildikdən sonra bir qismi yeni yaradılacaq muzeyə, bir qismi isə Azərbaycan Tarix Muzeyinə təhvil verilir.

Muzeyin açılış tədbiri
----------------------

Eksponat yığımı ilə paralel olaraq Yuxarı Gövhər ağa məscidində təmir-bərpa işləri aparılmış və 1968-ci il ilin iyun ayında Molla Pənah Vaqifin yubileyi ilə əlaqədar Şuşada keçirilməsi planlaşdırılan tədbirlər çərçivəsində muzeyin açılışı həyata keçirilir. Açılışda hökumət rəhbərlərindən o vaxtkı Mədəniyyət Naziri Zakir Bağırov, Azərbaycanın tanınmış mədəniyyət və incəsənət xadimləri və rayon rəhbərliyi iştirak etmişlər. 1981-ci ildə uzun fasilədən sonra Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi kimi tamaşaçılarını qəbul etməyə başlayır.

Muzeyin şöbələri
----------------

Mədəniyyət ocağında yenidənqurma işləri Mədəniyyət Nazirliyinin Muzeyləri və Sərgiləri Layihələndirən və Tərtibat edən bədii-istehsalat emalatxanasının əməkdaşları tərəfindən həyata keçirimişdir. Yeni təmirdən sonra istifadəyə verilmiş muzeydə XVIII, XIX və XX əsrə aid üç şöbə yaradılır.

Muzey rəhbərliyi
----------------

Muzey əvvəlcə iki nəfərlik ştatla ilk direktor Novruz Həsənovun rəhbərliyi və Əli Allahverdiyevin muzey baxıcılığı ilə fəaliyyət göstərmişdir. Ştat vahidi cədvəlinə sonralar direktor, elmi işçi, nəzarətçi və fond mühafizəsi (fond müdiri) vəzifələri də salınmışdı. Bu ştat cədvəli ilə muzey işğaladək fəaliyyət göstərib. 1971-ci ildən etibarən muzeyə rəhbərlik Vaqif Əbilova tapşırılır. Muzeyin Yuxarı Gövhər Ağa məscidindəki fəaliyyəti 1989-cu ilədək davam etmişdi. Milli oyanış hərəkatının baş qaldırdığı bir vaxtda məscidlərin bərpasına göstəriş verilməsi ilə muzeyin məsciddən çıxarılması və ona fəaliyyəti üçün yeni binanın inşası nəzərdə tululurdu.

Muzeyin eksponatları
--------------------

Muzeydə Şuşa şəhərinin tarixini əks etdirən nadir fotoşəkillər, XIX–XX əsrin əvvəllərinə aid sənədlər, Şuşada XVIII–XIX əsrlərdə inşa edilmiş, tarixi əhəmiyyət daşıyan yaşayış evlərinin sxemləri, maketləri və fotoşəkilləri nümayiş etdirilirdi. Burada Şuşa şəhərində doğulub böyümüş tanınmış Azərbaycan ziyalılarının, maarifçilərin xanəndələrin, musiqişünasların və yazıçıların haqqında maraqlı stendlər, eksponatlar var idi. Dekorativ-tətbiqi sənət bölməsində qiymətli incəsənət əşyaları, dolçalar, qazan dəstləri, dulusçuluq məmulatları, Şuşada və ətraf kəndlərdə toxunmuş xalçalar, gəbə]lər, bədii toxuculuq nümunələri saxlanılırdı. Muzeydə M.P.Vaqifin yubileyi ilə əlaqədar toplanılmış materiallar da sərgilənirdi.

Muzeydə üstünlük Qarabağ xanlığının yaradılması ilə bağlı məqamlara verilir. 1981-cı ildə muzeyin eksponat fondunda 2792 eksponat saxlanılıb. 1980-ci ildə 53 min nəfərə xidmət göstərən muzeyə daha 500 eksponat yığılır. Sonradan ilbəil Mədəniyyət Nazirliyinin ayırdığı vəsait, habelə əhali tərəfindən könüllü olaraq muzeyə təqdim edilən eksponatların sayı artaraq üst-üstə 5.500 ədədə çatdırılmışdı. Bunun 3.500-ü əsas fonda, 2000-i isə yardımçı fonda aid edilən dəyərli eksponatlar idi. Muzeydə rus rəsssamı V.Vereşşaginin 1864-ci ildə Şuşada olarkən çəkdiyi rəsmlər, Ağa Məhəmməd şah Qacarın hücumu zaman partlamamış 43 kiloqarmlıq top mərmisi sərgilənirdi.

İşğaldan sonra
--------------

Erməni işğalı dövründə isə muzeyin mövcud eksponatları işğal altında qalması səbəbindən hazırda muzey hər hansı bir formada fəaliyyət göstərmir. Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Şuşa şəhərinin işğal edilməsi nəticəsində muzeyin 6 mindən artıq eksponatı məhv edilmiş və aparılması mümkün olanları isə daşınmışdır. Hazırda ermənilər talan etdikləri muzey əşyalarını dünya ictimaiyyətinə erməni maddi-mədəniyyət nümunələri kimi təqdim edərək bır sıra ölkələrdə nümayiş edirirlər. Şuşa şəhəri işğalçı Ermənistan ordusu tərəfindən zəbt olunduqdan sonra fəaliyyətini dayandırmışdır. Eksponatların xeyli hissəsini xilas etmək mümkün olmamışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  Milli Azərbaycan Tarix Muzeyi[*ölü keçid*]
2. ↑  "Şuşa Şəhər Tarix Muzeyi". 2022-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-21.
3. ↑  "Şuşa şəhərinin tarix muzeyi". 2007-10-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-08-19.

Xarici keçidlər
---------------

* Yurdlarımızda dağıdılmış muzeylərimiz
* Qarabağ media Arxivləşdirilib 2017-09-17 at the Wayback Machine
* Şuşa şəhərinin işğalı
* Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Arxivləşdirilib 2020-08-11 at the Wayback Machine

Həmçinin bax
------------

| ⛭Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu |
| --- |
| Şuşa qalası | Gəncə qapısı  • İrəvan qapısı  • Ağoğlan qapısı |
| Meydan vəməhəllələr | Divanxana  • Meydan  • Aşağı meydan  • Mərdinli məhəlləsi  • Saatlı məhəlləsi  • Köçərli məhəlləsi  • Çuxur məhəllə məhəlləsi  • Mamayı məhəlləsi  • Qurdlar məhəlləsi  • Çöl Qala məhəlləsi  • Qazançalı məhəlləsi  • Təbrizli məhəlləsi  • Seyidli məhəlləsi |
| Küçələr | Rasta bazar  • Şeytan bazar  • Aşağı bazar |
| Saraylar və malikanələr | Qarabağ xan sarayı  • İbrahimxəlil xan sarayı  • Qaraböyük xanım sarayı  • Məhəmmədhəsən ağa sarayı   • Xan qızı Natəvanın sarayı  • Mehmandarovların evi  • Zöhrabbəyovun evi  • Səfərbəyovların evi  • Fərəməzovların evi  • Hacı Quluların mülkü  • Hacı Məmmədin evi  • Behbudovların evi  • Qədimovların mülkü  • Əsəd bəyin evi  • Uğurlu bəyin evi  • Firudin bəyin evi  • Hüseyn bəyin evi  • Şükür bəyin evi  • Ələkbər bəyin evi  • Cahangir bəyin evi  • Mamay bəyin evi  • Cəfərqulu ağanın evi  • Üzeyir Hacıbəyovun evi  • Zülfüqar Hacıbəyovun evi  • Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin evi  • Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin evi  • Sadıqcanın evi  • Seyid Şuşinskinin evi  • Qasım bəy Zakirin evi  • Bülbülün evi  • Firudin bəy Köçərlinin evi  • Keçəçi oğlu Məhəmmədin evi  • Süleyman Sani Axundovun evi  • Gəray Əsədovun evi  • Cabbar Qaryağdıoğlunun evi  • Süleyman Vəzirovun evi  • Hüsü Hacıyevin evi  • Nəcəf bəy Vəzirovun evi  • Səfi bəyin evi  • Hacı Əmirin evi  • Bəylərin evi  • Məşədi Qaranın evi |
| Karvansaralar | İkimərtəbəli karvansara  • Xanlıq Muxtar karvansarası  • Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarası  • Səfərov qardaşlarının karvansarası  • Zarıslıda Korun karvansarası  • Hacı Məhərrəm karvansarası |
| Məbədlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| **Məscidlər** | Yuxarı Gövhər ağa  • Aşağı Gövhər ağa  • Hacı Yusifli  • Saatlı  • Culfalar  • Çuxur məhəllə  • Çöl Qala  • Köçərli  • Mamay  • Mərdinli  • Quyuluq  • Seyidli  • Təzə məhəllə  • Xoca Mərcanlı  • Ağadədəli  • Hamam qabağı  • Dəmirçilər  • Qurdlar  • Dördlər qurdu |
| **Kilsə vəmonastırlar** | Qazançı kilsəsi  • Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi  • Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi  • Yaşıl kilsə  • Müqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi  • Qız monastırı |

 |
| Hamamlar | Əbdül Səməd bəy hamamı  • Şirin su hamamı  • Malıbəyli hamamı |
| Bulaqlar | İsa bulağı  • Köçərli bulağı  • Mamayı bulağı  • Novlu bulaq  • Şor bulaq  • Çuxur məhəllə bulağı  • Yusifli bulağı  • Çöl qala bulağı  • Meydan bulağı  • Xoca Mərcanlı bulağı  • Seyidli bulağı  • Səkili bulağı  • Qotur bulağı (Şuşa)  • Xan qızı bulağı |
| Muzeylər | Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi  • Şuşa Dövlət Rəsm Qalereyası  • Şuşa Xalça Muzeyi  • Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi  • Bülbülün ev-muzeyi  • Mir Möhsün Nəvvabın ev-muzeyi  • Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi  • Şuşa Daş Sənətkarlığı Muzeyi  • Şuşa Dərman Bitkiləri Muzeyi |
| Heykəllər | Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi  • Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi  • Üzeyir Hacıbəyovun heykəli  • Bülbülün büstü  • Natəvanın büstü  • Molla Pənah Vaqifin büstü |
| Digər | Heydər türbəsi  • Vaqif türbəsi  • Molla Pənah Vaqifin mədrəsəsi  • Yuxarı məscid mədrəsəsi  • Şuşa real məktəbi  • Mariinski Qadın Gimnaziyası  • Şuşa qız məktəbinin binası  • Mirzə Həsən qəbiristanlığı  • Mir Faseh qəbiristanlığı  • Qacarların məqbərə kompleksi  • Mirzə Cəmal bəy Cavanşirin məqbərəsi  • Şuşa həbsxanası  • Bayraq Meydanı (Şuşa)  • Şuşa Şəhər Dövlət Qoruğu İdarəsi  • Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı  • Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirə kompleksi |