**İtburnu** (*lat.* Rosa) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bu cinsin 300 növündən Azərbaycanda 42 növünə rast gəlinir ki, bunların 36-sı yabanıdır. Sənaye üçün 2 növ daha əhəmiyyətlidir. Bunlar qəhvəyi və qırışıq itburnulardır.

Botanik xüsusiyyətləri
----------------------

Təbiətdə bitkinin əksər zoğları sarımtıl-yaşıl rəngdədir. Birilliklərdə isə silindir şəkillidir və sarımtıl tikanlıdır. Bitkinin yarpaqları 3-5 cüt yarpaqcıqdan ibarət olub yarpaqcığın üst tərəfi yaşıl tüklü, alt tərəfi isə boz tüklüdür. Yarpaqcıqları enli, qaidəsi ürəkvarı, ucu isə əyilmiş sivridir. Yarpaqcıqların uzunluğu 12-15 sm, eni isə 7-10 sm arasında olur. Yarpaqcıqların kənarı qeyri-bərabər dişlidir. Bitkinin çiçəkləri iri olub süpürgəvari salxım çiçək qrupunda yerləşir. Çiçəyin ləçəkləri ağ rəngdə olub, uzunsovdur və uc hissəsi çökəklik əmələ gətirir. Meyvələri qara rəngdədir, üzərində boz ləkələri var. Toxumları iri olur. İyun ayında çiçəkləyir, avqust ayında meyvələri yetişir.

Kimyəvi tərkibi
---------------

C vitamininin miqdarına (5-7%, bəzən 14%) görə 1-ci yer tutur. Qırışıq itburnu qəhvəyi itburnuya nisbətən Azərbaycanda azdır. Lakin bunun məhsuldarlığı daha yüksəkdir. Hər koldan 3-4 kq, 1 hektardan isə 3 tona qədər məhsul yığılır. Meyvəsi 6-16 qr-dır. İtburnu may-iyunda çiçəkləyir.
İtburnuda C vitamini birinci dəfə 1931-ci ildə tapılmışdır. Lakin bundan çox əvvəl Rusiyada itburnu dişlərin dibindən qan axmaya, yəni C-avitaminoza qarşı tətbiq edilirdi. İtburnu əbəs yerə vitamin daxılı adlandırılmamışdır. Onun tərkibində C vitamini ilə yanaşı 48-50 mkq% B1, 30-73 mkq% B2, 1,5-9,7% P, 0,1 mq% K, 0,69-2,4 mq% E (toxum yağında 300 mq%), 5-20,7 mq% karotin (provitamin A) və 0,1-0,19 mq% Bc vitamini (fol\ turşusu) vardır. Vitaminlərdən başqa itburnuda 18%-ə qədər şəkər, 3,7% pektinli maddə, 1,25-2,5% üzvi turşu (alma turşusuna görə), 4,2% pentozanlar, rəngləyici maddələr və 4,5% mineral maddələr vardır.

İstifadəsi
----------

Həzm sisteminin daha nizamlı işini təmin edən itburnu çayı qəbzlikdən qaynaqlanan şişkinliyi aradan qaldırdığı üçün arıqlamağa kömək edir. Artıq duz və suyun yaratdığı ödəmi bədəndən atır.

1 fincan qurudulmuş itburnu meyvəsi yuyulduqdan sonra 4-5 fincan su ilə 10 dəqiqə qaynadılır. Çayın dadının kəskin olması üçün diri qalan meyvələr qaşıqla əzilir. Daha sonra 10 dəqiqə dəmlənməyə qoyulur. İstəyə uyğun limon, zəncəfil, darçın və ya mixəklə içilə bilər.

Çoxalması
---------

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
---------------------------------------

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi
-----------

Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
-------------------------------

Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

Zəruri qoruma tədbirləri
------------------------

Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

Növləri
-------

### Azərbaycanın dərman bitkiləri

* İynəcikli itburnu (*Rosa acicularis* Lindl.)
* Ağ qızılgül (*Rosa alba* L.)
* Begger itburnusu (*Rosa beggeriana* Schrenk)
* Həmərsin (*Rosa canina* L.)
* Yüzləçək qızılgül (*Rosa centifolia* L.)
* Dəməşq qızılgülü (*Rosa damascena* Mill.)
* Daur itburnusu (*Rosa davurica* Pall.)
* Fedçenko itburnusu (*Rosa fedtschenkoana* Regel)
* Fransa itburnusu (*Rosa gallica* L.)
* Qırışıqmeyvəli itburnu (*Rosa rugosa* Thunb.)

### Digər növləri

* *Rosa anemoniflora*
* *Rosa arkansana*
* *Rosa azerbaidshanica*
* *Rosa banksiae*
* *Rosa bridgesii*
* *Rosa californica*
* *Rosa carolina*
* *Rosa chinensis*
* *Rosa cymosa*
* *Rosa davidii*
* *Rosa dumalis*
* *Rosa filipes*
* *Rosa foetida*
* *Rosa gigantea*
* *Rosa glauca*
* *Rosa gymnocarpa*
* *Rosa henryi*
* *Rosa laevigata*
* *Rosa majalis*
* *Rosa minutifolia*
* *Rosa moschata*
* *Rosa moyesii*
* *Rosa multiflora*
* *Rosa nutkana*
* *Rosa omeiensis*
* *Rosa palustris*
* *Rosa persica*
* *Rosa pinetorum*
* *Rosa pisocarpa*
* *Rosa rubiginosa*
* *Rosa sericea*
* *Rosa spithamea*
* *Rosa virginiana*
* *Rosa woodsii*

İstinadlar
----------

1. ↑  *Linney K.* Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium. 5 Stokholm: 1754. S. 217. doi:10.5962/BHL.TITLE.746
2. ↑  *Linnaeus C.* Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 491.

Mənbə
-----

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, V Cild, səh. 18

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q34687
* Wikispecies: Rosa
* APDB: 194483
* APNI: 76081
* BOLD: 121288
* eFloraSA: Rosa
* EoL: 29911
* EPPO: 1ROSG
* FloraBase: 21507
* FoC: 128746
* Fossilworks: 157343
* GBIF: 8395064
* GRIN: 10544
* iNaturalist: 53438
* IPNI: 34015-1
* IRMNG: 1333135
* ITIS: 24807
* NBN: NHMSYS0000462442
* NCBI: 3764
* NZOR: 0f9e6ea5-35e5-41a3-8732-ffb0a962cfa2
* PLANTS: ROSA5
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30002432-2
* Tropicos: 40026937
* VASCAN: 1627
* VicFlora: 1279f9a7-dc28-4f4d-bab1-3014d75852d6
* WoI: 517
* WFO: wfo-4000033476
* WoRMS: 425714

 |