recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Əbləkim Səlim oğlu Qafarov** (krımtat. Ablâkim Selim oğlu Ğafarov, Абляким Селим огълу Гъафаров, *rus.* Абляки́м Сели́мович Гафа́ров; 23 sentyabr 1907 – 5 fevral 1976, Moskva) — sovet hərbi, partiya, dövlət və təsərrüfat lideri. General-leytenant hərbi rütbəsini qazanmışdır.

Evpatoriya qəzasının Çaygöz kəndində anadan olmuşdur. Milliyyətcə krım tatarlarından idi.

N.K. Krupskaya adına uşaq evində böyümüşdür. 1926-cı ildə Karatöbe kəndində kənd təsərrüfatı məktəbini bitirmişdir, bundan sonra Krım MSSR-nın Evpatoriya komsomolunun katibi olmuş və partiya vəzifələrində çalışmışdır.

24 yaşında, Orjonikidzenin şəxsi istəyi ilə Saq bromzavodun direktoru təyin edildi (1931-1934). Eyni zamanda 1930-1935-ci illərdə Ümumittifaq Mühəndislik və Sənaye Akademiyasında oxuyaraq fərqlənmə diplomu qazandı.

1935-1938-ci illərdə SSRİ Kimya Sənayesi Nazirliyinin Ximsoltrest idarəçisi idi. 1938-ci il avqustun 14-dən 1940-cı il oktyabrın 10-dək Sovet Nəzarəti Komissiyasının bürosunun səlahiyyətli katibi və sədr müavini olmuşdur, 1940-cı ildən SSRİ Dövlət Nəzarət Xalq Komissarlığının baş nəzarətçisi vəzifəsinə keçdi.

20 iyun 1941-ci ildə Xalq Komissarları Soveti yanında dövlət ştat komissiyası sədrinin müavini təyin edildi. 1942-ci ildən Ümumittifaq Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi kadrlar şöbəsi müdirinin müavini oldu, aviasiya və metallurgiya ilə əlaqəli işlərlə məşğul idi.

İki "Lenin", "Qırmızı Əmək Bayrağı" və I dərəcli "Vətən müharibəsi" ordenləri ilə təltif edilmişdir.

1956-cı ildən sonra Krım tatarlarının Krıma qaytarılması hərəkatında iştirak edir.

5 fevral 1976-cı ildə Moskvada vəfat etdi. Danilov müsəlman qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

Simferopolda bir küçə onun şərəfinə adlandırılmışdır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Архивированная копия". 2015-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-16.
2. ↑  "Мы помним: Крымские татары в Великой Отечественной войне | Крым сегодня - информационно-аналитический портал новостей Крыма". 2015-05-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-06-13.
3. ↑  "Архивированная копия" (PDF). 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-05-15.

Xarici keçidlər
---------------

* Крымские татары во Второй мировой войне
* 
* «Опаленные крылья»: Голос Крыма
* Кем был мой дед Абляким Гафаров?
* Мы помним: Крымские татары в Великой Отечественной войне
**Roll teoremi** — parçanın uclarında bərabər qiymətlər alan funksiyanın törəməsinin sıfırları haqqında diferensial hesabının əsas teoremi.

Teorem
------

Teorem. {\displaystyle [a,b]} parçasında kəsilməz, {\displaystyle (a,b)} intervalında differensiallanan {\displaystyle y=f(x)} funksiyası {\displaystyle [a,b]} parçasının uc nöqtələrində bərabər {\displaystyle f(a)=f(b)} qiymətləri alırsa, onda {\displaystyle (a,b)} intervalında yerləşən heç olmasa bir elə {\displaystyle \gamma } nöqtəsi var ki, bu nöqtədə funksiyanın törəməsi sıfra bərabərdir: {\displaystyle f'(\gamma )=0}.

İsbatı
------

Funksiya {\displaystyle [a,b]} parçasında sabit olduqda teoremin doğruluğu aydındır. Bu halda {\displaystyle f(x)}-in törəməsi {\displaystyle (a,b)} intervalının bütün nöqtələrində sıfıra bərabərdir və {\displaystyle \gamma } nöqtəsi olaraq istənilən nöqtəni götürmək olar.

İndi fərz edək ki, {\displaystyle f(x)} funksiyası sabit deyil. O, {\displaystyle [a,b]} parçasında kəsilməz olduğundan Veyerştrassın ikinci teoreminə görə özünün dəqiq aşağı {\displaystyle m\_{0}} və dəqiq yuxarı {\displaystyle M\_{0}} sərhədinin hər birini həmin parçanın heç olmasa bir nöqtəsində alır.

Sabit olmayan {\displaystyle f(x)} funksiyası üçün {\displaystyle m\_{0}<M\_{0}} olar və {\displaystyle f(a)=f(b)} şərtinə görə funksiya {\displaystyle m\_{0}} və {\displaystyle M\_{0}} sərhədlərinin heç olmasa birini parçasının daxili nöqtəsində alar.

Tutaq ki, {\displaystyle f(x)} funksiyası dəqiq aşağı sərhəddini daxili {\displaystyle \gamma } nöqtəsində alır: {\displaystyle f(\gamma )=m\_{0},(a<\gamma <b)}. Onda kifayət qədər kiçik olan ixtiyarı {\displaystyle |\Delta x|} üçün

{\displaystyle f(\gamma +|\Delta x|)\geq f(\gamma )},
buradan

{\displaystyle {\frac {f(\gamma +\Delta x)-f(\gamma )}{\Delta x}}\leq 0}, {\displaystyle \Delta x<0} olduqda, {\displaystyle (1)}
{\displaystyle {\frac {f(\gamma +\Delta x)+f(\gamma )}{\Delta x}}\geq 0}, {\displaystyle \Delta x>0} olduqda. {\displaystyle (2)}
{\displaystyle \Delta x\to 0} şərtində {\displaystyle (1)} və {\displaystyle (2)} bərabərsizliklərində limitə keçsək,

{\displaystyle \lim \_{\Delta x\to 0}{\frac {f(\gamma +\Delta x)-f(\gamma )}{\Delta x}}=f'(\gamma )\leq 0}, {\displaystyle \Delta x<0} olduqda,
{\displaystyle \lim \_{\Delta x\to 0}{\frac {f(\gamma +\Delta x)-f(\gamma )}{\Delta x}}=f'(\gamma )\geq 0}, {\displaystyle \Delta x>0} olduqda.
{\displaystyle f'(\gamma )\leq 0} və {\displaystyle f'(\gamma )\geq 0} münasibətlərindən {\displaystyle f'(\gamma )=0} alınır.

{\displaystyle f(x)} funksiyası dəqiq yuxarı sərhəddini parçanın daxili nöqtəsində aldıqda törəmənin sıfıra bərabər olduğu {\displaystyle \gamma } nöqtəsinin varlığı eyni qayda ilə isbat olunur.

Mənbə
-----

* Ali Riyaziyyat kursu I dərslik / Roll teoremi səh. 363; f.r.e.d. professor Rafiq Məmmədov; Maarif nəşriyyatı 1978

İstinadlar
----------

1. ↑  Фихтенгольц Г. М. Основы математического анализа. — М.: "Наука", 1962. — Т. 1. — С. 225. — 607 с

|  |  |
| --- | --- |
| Vikianbarın loqosu | Vikianbarda ***Roll teoremi*** ilə əlaqəli mediafayllar var. |

Həmçinin bax
------------

* Mişel Roll
* Karl Vilhelm Veyerştrass
Yas Marina trası
**Əbu-Dabi Qran-prisi** (*ərəb.* سباق جائزة أبوظبي الكبرى‎) - Formula 1 üzrə dünya çempionatının əsas mərhələlərindən biri. BƏƏnin paytaxtında keçirilir.

Ümumi məlumat
-------------

Əbu-Dabi yarışları ilk dəfə 2009-cu il sezonunda keçirilmişdir. Əslində Qran-pri Əbu-Dabi şəhəri yaxılığındakı Yas adasında qurulmuş Yas Marina avtodromunda keçirilir. Süni şəkildə yaradılmış ada Əbu-Dabi əmirliyinə daxildir.

Qran-pri Formula 1 tarixində gecə-gündüz sistemi ilə keçirilən ilk yarışdır. Gecə yarışlarını keçirmək üçün avtodromda projektorlar qurulmuşdur. Bu sistemin tətbiqinin əsas səbəb ərazidə iqlimdən aslı olaraq havanın çox isti keçməsidir.
Pilotlar yarışa təbii işıqda başalayır və süni işıqlar altında bitirirlər. Təbii işıqdan süni işıqa keçid zamanı sürücülər çətinlillə qarşılaşırlar.

Yas Marina trası 55 halqadan ibarət olub, uzunluğu 5554 metrdir. Bu trasda olan düz yol bütün F1 traslarında qurulmuş ən uzun düz yollardan biridir.

Formula 1 yarışlarında yegənə qapalı tribunlar burdadır. Avtodromun ümumi tutumu 55 mindir. Bundan başqa tras qarşısında süni buxta yaradılmışdır ki, burdakı yatlardan da yarışı izləmək mümkündür.

Qaliblər
--------

**Pilotlar**

| Qalibiyyət sayı | Pilot | İl |
| --- | --- | --- |
| 4 | Böyük Britaniya Lyuis Hemilton | 2011, 2014, 2016, 2018 |
| 3 | Almaniya Sebastyan Fettel | 2009, 2010, 2013 |
| 1 | Finlandiya Valtteri Bottas | 2017 |
| Almaniya Niko Rosberq | 2015 |
| Finlandiya Kimi Raykkönen | 2012 |
| Niderland Max Verstappen | 2020 |
|

**Komandalar**

| Qalibiyyət sayı | Komanda | İl |
| --- | --- | --- |
| 5 | Almaniya Mercedes | 2014, 2015, 2016, 2017, 2018 |
| 3 | Avstriya Red Bull-Renault | 2009, 2010,2013 |
| 1 | Böyük BritaniyaMclaren-Mercedes | 2011 |
| Böyük Britaniya Lotus-Renault | 2012 |
| Avstriya Red Bull-Honda | 2020 |
|

İstinadlar
----------

* Əbu-Dabi Qran-prisi 2018
* *BBC Sport* - Əbu Dabi Qran-prisi 2009
* F1 2014 təqvimi

Həmçinin bax
------------

"Formula-1" Qran-pri siyahısı
**Mixail İvanoviç Batyanov** (*rus.* Михаил Иванович Батьянов; 17 oktyabr 1835 – 5 dekabr 1916, Petroqrad) – Rusiya İmperator Ordusunun generalı. Rus-yapon müharibəsində Üçüncü Mancuriya Ordusunun komandanı olmuşdur.

Həyatı
------

Mixail Batyanov 1852-ci ildə Donanma Kollecini bitirmiş və Qara Dəniz Donanmasında xidmət göstərmişdir. Krım müharibəsi (1853–1856) zamanı Sevastopolun müdafiəsində iştirak etmişdir. Daha sonra Rusiya İmperator Ordusuna transfer olmuş, Finlandiya və Jitomir alaylarında xidmət göstərmişdir. 1867-ci ildə Qafqaz müharibəsində iştirak etmiş, polkovnik rütbəsinə yüksələrək Kabardin alayının komandanı təyin olunmuşdur. Batyanov pulemyot kimi silahların və yeni taktikaların orduda istifadə olunmasında iştirak etmişdir.

Batyanov 1905-ci ilin mayında general Aleksandr fon Bilderlinqi əvəz edərək Üçüncü Mancuriya Ordusunun komandanı təyin olunmuşdur. Mukden döyüşündən sonra Şiheyqay yaxınlığında yeni müdafiə xəttinin təşkil olunmasında iştirak etmişdir. 1911-ci ildə təqaüdə çıxmışdır.

Qeydlər
-------

1. ↑  Bəzən soyadı **Botyanov** kimi göstərilir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Kowner. səh. 77

Ədəbiyyat
---------

* *Kowner, Rotem.* Historical Dictionary of the Russo–Japanese War (ingiliscə). The Scarecrow Press. 2006. 77. ISBN 978-0-8108-4927-3. İstifadə tarixi: 1 may 2023.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Prabook |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave |
| Normativ yoxlama | NKC: xx0058587 · VIAF: 85678729 · WorldCat VIAF: 85678729 |
**Hüseynbala Nemətzadə** — SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü, Qızıl qələm mükafatı laureatı, jurnalist-publisist.

Həyatı və fəaliyyəti
--------------------

Hüseynbala Nəsir oğlu Nemətzadə 1920-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. O eyni zamanda Azərbaycan SSR Jurnalistlər birliyinin üzvü olmuş qabaqcıl maarif xadimi fəxri adına layiq görülmüş, medalla təltif edilmişdir.

Azərbaycan Dövlət Universitetinin dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir. Bir müddət pedaqoji fəaliyyət göstərən Nemətzadə 1961-ci ildən ömrünün sonuna qədər "Azərbaycan müəllimi", "Bakı", "Баку" qəzetləri və "Kirpi" jurnalının redaksiyalarında çalışmışdır.

Hüseynbala Nemətzadə 1995-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Hüseynbala Nemətzadə fəlsəfə tarixçisi, pedaqoq, fəlsəfə doktoru Səbirə Nemətzadənin, şərqşünas alim, əlyazmaşünas, ilahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Səbinə Nemətzadənin əmisidir.

Həmçinin bax
------------

* Səbirə Nemətzadə
* Səbinə Nemətzadə

İstinadlar
----------
**Hüseyn əl-Husi** (*ərəb.* حسين بدر الدين الحوثي‎; 1956—2004) — Yəmən zeydilərinin lideri.

Həyatı
------

Ənsarullah adlı hərəkatın ilk lideri olan bu şəxs Bədrəddin Husinin böyük oğludur. O 1956–2004-cü illərdə yaşayıb. Tez-tez İran və Livana səfərlər edib. Sudan respublikasında şəriət elmi üzrə ali təhsil alan Hüseyn Əl-Husi ölkədəki zeydilərlə birlikdə 1990-cı ildə Hizbul Haqq partiyasını yaradır. 1993-cü ildə ölkənin parlament seçkilərində yüksək səs toplayaraq, məclis üzvü olur. Lakin 1997-ci ildə siyasi səbəblərdən deputat mandatından imtina edərək, Husilər hərəkatını yaradır.

2004-cü ildə ABŞ və İsrail əleyhinə apardığı təbliğatlar nəticəsində hakimiyyətin təzyiqi ilə qarşılanır. Həmin il Yəmən ordusu və Husilər arasında qarşıdurma yaşanır. Hüseyn Bədrəddin Husi bir neçə tərəfdaşı ilə birlikdə öldürülür. Yəmən rəsmiləri Hüseyn Husini tərəfdarlarını Livan Hizbullahı tərəfindən silahlandırlmaqda gunahlandırdı.

Həmçinin bax
------------

* Husilər
**Verdiyev Əvəz Həşim oğlu** (1916, Bakı – 1 may 1945, Boleslaves[d]) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı. İkinci dünya müharibəsində döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Həyatı
------

Əvəz Verdiyev 1916-cı ildə Laçının Quşçular kəndində anadan olmuşdur. Üç yaşından yetim qalmış və Laçın rayonunun Quşcular kəndində böyüyüb boya-başa çatmışdır. 20 yaşı tamam olanda Bakıya getmiş, fəhlə gənclər məktəbində oxuya-oxuya Orconikidze adına maşınqayırma zavodunda işləmişdir.

1938-ci ildə Sovet Ordusuna çağırılmış, SSRİ-Finlandiya müharibəsində (1939–1940) iştirak etmişdir.

1940-cı ildə ordudan tərxis olunmuş və Bakıya qayıdıb əvvəllər işlədiyi zavodda çalışmışdır. İkinci dünya müharibəsinin başlaması ilə əlaqədar 1941-ci ilin iyun ayında yenidən orduya çağırılmış, döyüşlərdə ağır yaralanmış, tezliklə sağalaraq cəhbəyə qayıtmışdır. Ukrayna və Polşanın azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdir.

1944-cü il 2 avqust tarixində Polşanın Staşuv şəhəri uğrunda gedən döyüşdə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə 23 sentyabr 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş və ona "Qızıl ulduz" medalı (medal №4647) və Lenin Ordeni təqdim olunmuşdur.

Sonrakı döyüşlərdən birində ağır yaralanmış və 1 may 1945-ci ildə vəfat etmişdir. Polşanın Boleslaves şəhərində dəfn olunmuşdur.

Laçında Əvəz Verdiyevə abidə qoyulmuş, şəhərin mərkəzi küçələrdən biri onun adını daşıyır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Laçının qəhrəman oğlu". 2016-11-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-01-16.

Xarici keçidlər
---------------

* Вердиев Аваз Гашим оглы
* Verdiyev Əvəz Həşim oğlu Arxivləşdirilib 2010-02-27 at the Wayback Machine
* "Qarabağın görkəmli şəxsiyyətləri:Əvəz Verdiyev (1916-1945)". "Virtual Qarabağ" İKT Mərkəzinin rəsmi portalı (az.). virtualkarabakh.az. 2013. 2017-12-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-14.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat
--------------------------

* Бабаева Ф. Герой Советского Союза Аваз Вердиев. Баку: 1975,
* Герои Советского Союза - сыны Азербайджана. Баку: 1965,
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Том 1. М.: Воениз. 1987,
**Vladimir Qolitsin** (16 (27) mart 1794 və ya 1794 – 19 (31) yanvar 1861 və ya 1849, Moskva) — knyaz, senator, yazıçı, general-mayor, Napoleon müharibələrinin və Qafqaz yürüşlərinin iştirakçısı, Puşkin və Lermontovun tanışı, tanınmış musiqisevər və musiqiçi.

Həyatı
------

Vladimir Sergeyeviç Qolitsin çar hərbi naziri Barklay de-Tolinin adyutantı idi. Onun sərəncamı ilə Qafqaza gəlmişdi. O, Yeger polkunun komandiri idi. Qafqazda ilk dəfə olaraq bu polk Qarabağda məskən salmışdı. Əlbəttə, bu xüsusi məqsəd daşıyırdı. Belə ki, Azərbaycanın hər hansı bir yerində çarizmin siyasətinə qarşı bir hadisə baş versəydi bu polkun qüvvəsindən istifadə olunurdu. Bu polkun hissələri Azərbaycanın demək olar bir çox rayonlarında olmuşdu. V. S. Qolitsinin göstərişinə əsasən günahsız müsəlman əhalisinə divan tutulur, hətta dar ağacından belə istifadə olunurdu. 1827-ci ildə ali baş komandan İrəvan xanının İranla əlaqə saxladığını bilən kimi, digər işğalçılarla birlikdə general V. S. Qolitsinin hissəsini də ayağa qaldırdı. İrəvan döyüşündə iştirak edən V. S. Qolitsin Sərdərabadda günahsız qanlar axıtdı. O burada da özünəməxsus iyrənc əməllərini işə saldı. Baş komandan onu burada hərbi komendant təyin etdi. Hərbi komendantlıq öz siyasətini həyata keçirməkdə ona geniş imkan yaratdı. Ermənilər bu generalın qılığına girərərək İrəvanda istədikləri siyasəti həyata keçirməyə başladılar.

Vladimir Sergeyeviç İrəvanda erməni kilsələrinin tikilməsi ideyasının əsas təşkilatçılarından biri idi.

İstinadlar
----------

1. 1 2  Русские писатели 1800—1917: Биографический словарь (русский). / red. P. Nikolayev М.: Böyük Rus Ensiklopediyası, 1989. C. 1. 672 s.
2. ↑  *И.Г.Тер-Габриэлянц.* "Лермонтов и сестры Ивановы". 2013-04-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-19.

Ədəbiyyat
---------

* Охотин Н. Г. ГОЛИ́ЦЫН Владимир Сергеевич // Русские писатели, 1800–1917 : Биографический словарь / гл. ред. П. А. Николаев. — М. : Сов. энциклопедия, 1989. — Т. 1 : А—Г. — С. 607. — 672 с. — (Сер. биогр. словарей: Русские писатели. 11–20 вв.). — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-011-8.
**Əvəz Temirxan** (1 aprel 1959, Soğanverdilər, Bərdə rayonu) — Azərbaycan siyasətçisi, Azərbaycan Liberal Partiyasının sədridir.

Həyatı
------

Əvəz Temirxan 1959-cu il aprelin 1-də Bərdə rayonunun Soğanverdilər kəndində anadan olub. 1980–1985-ci illərdə RSFSR-in Yaroslavl şəhərində ali təhsil almışdır. 1985-ci ildə Yaroslavl Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdikdən sonra Yaroslavlda hüquq məsləhətçisi, 1991-ci ilə qədər Rusiyanın Kostroma vilayətinin rayonlararası prokurorluğunda müstəntiq vəzifəsində çalışmıdır. 1991–1993-cü illərdə Moskvada özəl hüquq məsləhətçisi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Siyasi fəaliyyəti
-----------------

1991–1993-cü illərdə Ə. Temirxan professor Lalə Şövkət tərəfindən yaradılmış "Azərbaycan Respublikasında Demokratik İslahatlar və İnsan Hüquqlarının Müdafiəsi Uğrunda" Beynəlxalq İctimai-siyasi Hərəkatının sədr müavini olmuşdur.

1993-cü ilin iyul ayından 1994-cü ilin yanvar ayına qədər Azərbaycan Respublikasının Prezident aparatında, Dövlət Katibinin baş köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır.

1995-ci ildən 2007-ci ilə qədər Azərbaycan Liberal Partiyası İcraiyyə Komitəsinin sədri, 2003-cü ildən ALP sədrinin 1-ci müavini və ALP sədr əvəzi olmuşdur. 12 sentyabr 2010-cu ildə ALP-nin növbəti qurultayında Azərbaycan Liberal Partiyasının sədri seçilmişdir.

İstinadlar
----------
**Həsən Merac** – milli azadlıq hərəkatı fəalı, "Sabir" Yazarlar Ocağının başqanı, şair-publisist.

Həyatı
------

Həsən Merac 1953-cü il oktyabrın 10-da Naxçıvan Muxtar Respublikasında anadan olub. Bakı Dövlət Universitetini və Moskva Kinematoqrafiya İnstitutunu bitirib. 

1978-ci ildən Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında və "Azkinovideo" Birliyində redaktor kimi çalışıb. "Tanıtım" qəzetində, həmçinin digər bəzi nəşrlərə baş redaktorluq edib. Milli Məclisin aparatında çalışıb.

2000-ci ildə "Sabir" Yazarlar Ocağını yaradıb və ömrünün sonuna qədər onun başqanı olub.

1990-cı ilin ortalarından mətbuatda şeirləri vaxtaşırı çap olunub. "Qobustan", "Ulduz", "Azərbaycan" və başqa dərgilərlə əməkdaşlıq edib, Rusiya, Ukrayna və Çexoslovakiyada şeirlər toplusu işıq üzü görüb.

"Şairlər qərib olur bu yer üzündə" adlı şeir kitabı 1993-cü ildə nəşr olunub.

2010-cu il 25 yanvarda vəfat edib.

Filmoqrafiya
------------

1. Karvan (film, 1995)

Kitabları
---------

* "Şairlər qərib olur bu yer üzündə" (şeirlər). 1993.

Mənbə
-----

* Şair Həsən Merac vəfat edib \*
**Vladimir Abramoviç Roqovoy** (*rus.* Владимир Абрамович Роговой) — rus kinematoqrafçısı, rejissor və film direktoru.

Həyatı
------

Vladimir Abramoviç Roqovoy 5 fevral 1923-cü ildə Ukraynanın Kiyev şəhərində anadan olmuşdur. Roqovoy 1950-ci ildə ÜDKİ-nin iqtisadiyyat fakültəsini bitirmişdir. O, müxtəlif filmlərin direktoru olmaqla yanaşı, Mark Donskoy, İsidor Annenski, İlya Frez kimi kinorejissorların filmlərində ikinci rejissor vəzifəsində çalışmışdır.

1966-1968-ci illərdə "Belarusfilm" kinostudiyasının rejissoru olmuşdur. Daha sonra isə 1968-ci ildən Maksim Qorki adına kinostudiyanın quruluşçu rejissoru kimi işləmişdir. 

Vladimir Abramoviç Roqovoy 20 fevral 1983-cü ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya
------------

1. Boşboğaz (film, 1978) / *rus.* Баламут

İstinadlar
----------

1. ↑  "Кинорежиссер Владимир Роговой (1923-1983 гг.). Заслуженный деятель искусств РСФСР". 2021-05-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-07-12.
İriçiçək qurdotu - (lat.*Linaria grandiflora*) Keçiqulağıkimilər fəsiləsi

Botaniki təsviri
----------------

İriçiçək qurdotu çoxillik, çılpaq bitkidir. Gövdəsi sadə, bəzən budaqlı olub, hüdürlüyü 40-80 sm-ə çatır. Yarpaqları gövdə üzərində növbəli düzülmüş, oturaq, uzunsov-yumurtaşəkilli, 1,5-4 sm uzunluqlu, 4-10 mm enindədir. Gövdənin aşağı hissəsindəki yarpaqlar pulcuqşəkilli, üçbucaq formalıdır. Çiçək ayaqçığı qısadır. Kasacıq 5 dişlidir. Tac ikidodaqlı, sarıdır. Qutucuğu oval, 7 mm uzunluqludur. Toxumlar üçkünc, üzəri qırışlıdır. Bitki iyun-avqust aylarında çiçəkləyir, iyul-sentiyabr aylarında meyvə verir.

Yayılması
---------

Kiçik qafqazın şimalında, Naxşıvan MR-da, Diabarada orta və yuxarı dağ qurşağında, dağlıq və daşlı yerlərdə, kolluqlarda yayılıb.
İstifadə olunan hissəsi:
Bitkinin budaqlarının yuxarı hissəsindən (Herba lineriae) istifadə olunur.

Tərkibi
-------

Tərkibində linarin, pektolinarin, taninlər və başqa maddələr vardır.

Tətbiqi
-------

Qurdotu babasildə, qəbizlikdə, sidiyi saxlaya bilməməkdə və frunkul xəstəliklərində işlədilir. Daxilə 1,5 qaşığı qurudulmuş otu bir stəkan suda dəmləyib qəbul edirlər (gündəlik doza). Xaricə isə 20 q otu 0,5 litr susa 20-25 dəqiqə islatma şəklində tədbiq edirlər.

İstinadlar
----------

1. ↑  Elşad Qurbanov Dərman bitkiləri. Bakı 2009

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17731824
* Wikispecies: Linaria grandiflora
* GBIF: 7573748
* iNaturalist: 542514
* IPNI: 804653-1
* NCBI: 1315790
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:804653-1
* Tropicos: 29205255
* WFO: wfo-0000446830

 |
**Hacıqasımov Mustafa Mahmud oğlu** (1883, Qazax – 1969, Bakı) — ilk azərbaycanlı cərrah-ginekoloq, Azərbaycanın baş mama-ginekoloqu. professor, Azərbaycan SSR Əməkdar həkimi, Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi, Bakıda doğum evinin yaradıcılarından biri, birinci və dördüncü çağırış Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı.

Həyatı
------

Hacıqasımov Mustafa Mahmud oğlu 1883-cü il iyun ayının 12-də Qazax qəzasının Poylu kəndində anadan olub.

Təhsil
------

1904-cü ildə Tiflis ilk kişi gimnaziyasını bitirdikdən sonra 1910-cu ildə Xarkov Universitetinin tibb fakültəsini bitirib (H.Z.Tağıyevin təqaüdü ilə oxuyub). 1910-cu ildə 27 oktyabr 1910-cu ildə həkim dərəcəsinə layiq görüldü. Universitetin tibb fakültəsinin mama-ginekoloji şöbəsində qaldı.

Əmək fəaliyyəti
---------------

Azərbaycanın baş mama-ginekoloqu. Professor, Azərbaycan SSR Əməkdar Həkimi (1940), Azərbaycan SSR Əməkdar Elm Xadimi, Bakıda doğum evinin yaradıcılarından biri. Birinci-dördüncü çağırış Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı olmuşdur. 1-ci dünya müharibəsində lazaretlərdə hərbi həkim kimi çalışmışdır.

Birinci Dünya müharicəsinin iştirakçısıydı. Məşhur rus alimi professor B.G. Prjevalskiy doktor Mustafa-Bəy-Hacıqasımova hərbi qospitaqlda həkim vəzifəsinə təsdiqlədi.
G. Prjevalskİ göstərir ki, 1914-cü il dekabrın 9-dan 1916-cı il iyulun 1-dək olan müddətdə 445 xəstə və yaralı xəstəni ziyarət etdi, onlardan yalnız 2% -i öldü və bu, çox qayğı və iş görən Hacı Qasımovun böyük əməyi idi.
Xarkov vilayətinin hərbi çağırış xidmətinin işə qəbul siyahısında deyilir: "Sinif sanitar milis zabitinin dərəcə həkimi Mustafa bəy Hacı Qasımov Baş Hərbi Sanitariya İdarəsinin əmri əsasında hərbi xidmətə çağırılır.
27 yanvar 1969-cu il, Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Təltiflər
---------

"Lenin", "Şərəf nişanı" ordenləri və bir sıra medallarla təltif olunmuşdur.

İstinadlar
----------




1. ↑  Мамедов М. Первые военные врачи — азербайджанцы// İRS Наследие: международный азербайджанский журнал.№ 1 (67). 2014.С.38
2. ↑  НМИА ФДИ. № 283/83
3. ↑  Отчет Лазарета для раненых воинов Харьковского медицинского общества и Всероссийского союза городов № 4 (9-го октября 1914 г. — 1-го июля 1916 г.)// Харьковское медицинское общество. Харьков, 1917. С.15
4. ↑  Мамедов М. Указ.соч
**Əxlaq fəlsəfəsi** — ilk yaranan fəlsəfə qollarından biridir.

Kantdan bəri fəlsəfi məsələləri bilik və fəaliyyət məsələlərinə ayırmaq və tədqiq etmək bir qayda olmuşdur. Bilik məsələsini ələ alan fəlsəfə idrak nəzəriyyəsidir. Amma, insan yalnız bilən bir varlıq deyil, eyni zamanda fəaliyyətdə olan bir varlıqdır. İnsan fəaliyyətləri də meydana gəlməsi, yönəldikləri məqsəd və dəyərləri baxımından fəlsəfi məsələlərə daxildir. Buna görə onları da fəlsəfənin tədqiq etməsi lazımdır.

İnsan fəaliyyətlərini, məqsədlərini,vəzifələrini və yönəldikləri dəyərləri tədqiq edən fəlsəfə əxlaq fəlsəfəsi və ya etika adlanır.

Əxlaqi fəaliyyətlər, gündəlik həyatda hər gün təkrar etdiyimiz düz olmaq, doğru hərəkət etmək, yalan danışmamaq, insanlara hörmət etmək, başqalarının haqqını əlindən almamaq, insanlara kömək etmək və bu kimi fəaliyyətlərdir. Bu kimi fəaliyyətlərdə olan insanlar isə əxlaqlı, namuslu, ləyaqətli insanlar kimi səciyyələndirilirlər.

Əxlaqi fəaliyyətlər insan tərəfindən edilən hərəkətlərdir. O biri yandan heyvanların da etdikləri hərəkətlər var. Ancaq insan fəaliyyətləri, heyvanlarda gördüyümüz davranış və hərəkətlərdən çox fərqlidirlər. Heyvan davranışları və hərəkətləri təbii meyllərə, instiktlərə və məcburiyyətə söykənirlər. Məsələn, quşların yuva tikməsi, müəyyən vaxtlarda uçub getməsi ,ov tutması, çoxalması və s. kimi davranış və hərəkətlər, instinktlərlə müəyyən edilən, dəyişməyən, məcburi, mexaniki hərəkətlərdir. İnsanlarda da bu növ instinktiv hərəkətlər olur. Qidalanma, özünü müdafiə və çoxalma kimi. Amma insanın bunlardan başqa azad olaraq etdiyi hərəkətlər də var. Bunlar iradəyə dayanan hərəkətlərdir. Bunları məcburi hərəkətlərdən ayırmaq üçün onlara əxlaqi fəaliyyətlər deyilir. Bunlar istəyərək, şüurlu olaraq etdiyimiz hərəkətlərdir. İradəyə dayandıqları üçün də azad hərəkətlərdir. İnsan fəaliyyətlərin bu xüsusiyyətini görən alimlər hələ qədim dövrdən bu fəaliyyətlərin izah etməyə çalışmışlar. Bu işi görən fəlsəfəyə də praktik fəlsəfə və ya əxlaq fəlsəfəsi (etika) adını vermişlər.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Fəlsəfə** ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.* |
**Aram küçəsi** (*erm.* Արամի փողոց) — İrəvan şəhərinin mərkəzi hisdəsində yerləşən küçə. Küçə Birinci Ermənistan Respublikasının siyasi liderlərindən biri olmuş Aram Manukyanın şərəfinə adlandırılmışdır. O, 1918–1919-cu illərdə ölkənin daxili işlər, əmək və təhsil naziri vəzihələrini daşımışdır.

Maraqlı faktlar
---------------

Aram küçəsi Xancyan küçəsindən başlayır. Bu başlanğın İrəvanın ən böyü bazarı olan Vernisajın önündən baş verir. Küçənin sonucu isə Ermənusysnın baş poçt idarəsi qarşısında bitir. Ermənistan Rusiya imperiyası tərkibində olduğu zaman küçə Çarskaya adını daşıyırdı.

İrəvanın ən qədim küçələrindən biridir. Üstəlik sovetlər dönəmindən öncəyə aid barmaqla sayııacaq küçəsində biridir. Ancaq xüdusi ilə 2000-ci illərdə küçə boyunca olan ərazilərdı insanlar torpaq sahədi almağa çalışırdı. Burada sanki bir tikinti bumu başlamışdı. Bu isə öz növbəsində tarixi binaların sökülməsi ilə nəticələnmişdir.
Aram Manukyan ev № 9 ünvanında yerləşirdi. Bu bina hal-hazırda saxlanılmamışdır.

Obyektlər
---------

Aram küçəsində yerləşən obyektlər:

* Dövlət obyektlərinin korpusları
* Xaçarlar parkı və Qareqin Njdeyə qoyulan abidə (nasist idealogiyalı erməni lideri)
* Respublika Meydanı metro stansiyası

Nəqliyyat
---------

Küçə bir istiqamətli olub piyada-nəqliyyat istiqamətlidir. Küçədə Respublika Meydanı metro stansiyasının çıxışı yerləşir. Küçə avtobus və digər ictimsi nəqliyyat vastələri üçün bağlıdır.

Qalereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

İstinadlar
----------

1. ↑  Статья о полуразрушенном доме Арама Манукяна [*ölü keçid*]
**İriomote adası** (西表島, *Iriomote-jima*?) — Yaponiyada yerləşən, Şərqi Çin dənizindəki Yaeyama adaları qrupuna daxil olan ən böyük adadır. Okinava prefekturasının bir hissəsidir. Ada Taybey şəhərindən 180 kilometr cənubda, Tayvan prefekturasından isə 430 kilometr cənubda yerləşmişdir.

Coğrafiya
---------

Adanın əhalisi olan hissəsi dövlətin mühafizəsinin altındadır. Adanın ümumi sahəsi İriomote-İsiqaki milli parkının ərazisi ilə birlikdə 205,69 km²-ə bərabərdir. Adanın tərkibinə həmçinin Kurosima, Koxama və Taketomi adaları daxildir. İki adanın arasında Yaponiyanın ən böyük mərcan rifi yerləşir. Mərcan rifi şimaldan cənuba doğru 20 kilometr, şərqdən qərbə doğru isə 15 kilometr ərazidə yayılmışdır. Adanın daxilindən Okinava prefekturasının ən uzun çayı olan Urauçi çayı axır. Kiçik çaylar olan Nakama və Nakara çayları da adanın daxilindən axan çaylardandır. Okinava prefekturasının ən böyük şəlaləsi olan Pinaysara şəlaləsi də bu adadadır.

Flora və fauna
--------------

Adanın 90 %-i subtropik bakir meşələri ilə örtülmüşdür. Çayların uzununa boyunca yerləşən ovalıqlarda manqrov bataqlıqları olur.

1965-ci ildə burada adada yaşayan İriomot pişiyi və digər pişik növləri mühafizə altına alınmışdır. Ən çox mühafizə olunan pişik yarımnövü isə İriomot pişiyidir.

Zəhəri çox güclü olan Xabu ilanı və ya Yaeyama arxipelaqında yaşayan sarı-yaşıl kufiya (*Trimeresurus riukiuanus*) adanın ən təhlükəli heyvanları hesab olunur. Bu heyvanlar Okinava prefekturasında geniş yayılmışdır.

Əhalisi
-------

Ada az bir ərazində əhali məskunlaşmışdır. Adada yaşayan əhalinin sayə təxminən 2000 nəfərdən bir qədər çoxdur. İnzibati cəhətdən eyni adlı adada yerləşmiş Taketomi qəsəbəsinə aiddir.

Turizm
------

İsiqaki İriomote adası qonşu adadan fərqli olaraq standart mehmanxanalara malik deyil. Ada daha çox dalğıclıq və bekpakinq sahələri ilə məşhurdur. Bu sahələr turistlərin adaya axın etməsinə səbəb olur. Qayıqlarda səyahət etmə və ada üzrə gəzintilər turistlərin tipik əyləncələri hesab olunur.

İriomote adasında Yaponiyanın ən cənub onseni yerləşir.

Ən yaxın aerodrom İsiqaki adasında yerləşmişdir.

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***İriomote*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* 

* VikiSəyahətdə **İriomote** haqqında səyahət məlumatları var.

İstinadlar
----------

1. ↑  U.S. Navy (1991). *Poisonous Snakes of the World*. New York: Dover Publications Inc. ISBN 0–486–26629-X.
2. ↑  *環境省.* イリオモテヤマネコ生息状況等総合調査（第４次）の結果について（お知らせ） (Japanese). 20 January 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 June 2012.
3. ↑  "Introducing places of interest: Iriomote-Ishigaki National Park (Iriomote)". Ministry of the Environment. 27 May 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 June 2012.
4. ↑  知・旅･住　離島総合情報サイト　沖縄のしまじま (Japanese). Okinawa Prefecture. 4 March 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 June 2012.
**Dalağın transplantasiyası** — dalağın və ya onun hissələrinin bir şəxsdən digərinə köçürülməsi. Digər transplantasiya edilmiş orqanlara immunoloji dözümlülüyün induksiyası üçün araşdırılır. Gəmirici modellərində müvəffəqiyyət əldə edilmişdir. Bu yaxınlarda balaca donuzlarda dalaq transplantasiyasının tolerogen təsirinə dair sübutlar əldə edilmişdir. Bundan əlavə, dalağın primitiv hematopoetik progenitor hüceyrələri var. Qarışıq nəticələri olan insanlarda dalaq transplantasiyası həyata keçirilib.

Autotransplantasiya
-------------------

Splenektomiyadan sonra dalaq toxuması bilərəkdən autotransplantasiya edilə bilər, çünki bəzi toxumalar hələ də canlı olacaq və dalaq funksiyasını qoruyub saxlamağa çalışacaqlar (Böyük post-splenektomiya infeksiyasının (BPSİ) qarşısını almaq məqsədi ilə). Bu proses splenoz başa düşüldükdən sonra edildi; splenoz dalaq toxumasının travma və ya cərrahi müdaxilə nəticəsində dalaqdan qoparıldıqdan sonra bədənin başqa yerlərində (adətən qarın boşluğunda) qəfil reimplantasiyasıdır.

18 eksperimental tədqiqatın 2020-ci il icmalına əsasən, transplantasiya edilmiş dalaq funksional görünür, reimplantasiya edilən toxumanın 95%-i bərpa olunur (sintiqrafiya vasitəsilə) və xəstələrin 90%-də qan yaxması normallaşır (funksional qan filtrasiyası nəzərdə tutulur).

Bütün tədqiqatlar həmçinin antitel səviyyələrinin bərpasını bildirir. BPSİ dərəcələri haqqında nəticə çıxarmaq üçün kifayət qədər sübut yoxdur. Xəstələrin 3,7%-i ağırlaşmalardan əziyyət çəkir.

Həmçinin bax
------------

* Splenektomiya

İstinadlar
----------

1. ↑  *Wu; və b.* "Graft-versus-host disease after intestinal and multivisceral transplantation". Transplantation. 91 (2). January 2011: 219–224. doi:10.1097/tp.0b013e3181ff86ec. PMID 21076376.
2. ↑  *Deierhoi; və b.* "Lethal graft-versus-host disease in a recipient of a pancreas-spleen transplant". Transplantation. 41 (4). April 1986: 544–546. doi:10.1097/00007890-198604000-00028. PMID 3515658.
3. 1 2  *Surendran, A; Smith, M; Houli, N; Usatoff, V; Spelman, D; Choi, J.* "Splenic autotransplantation: a systematic review". ANZ Journal of Surgery. 90 (4). April 2020: 460–466. doi:10.1111/ans.15383. PMID 31576640.

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | Microsoft: 2775891980 |
Təbii yayılması
---------------

Vətəni Şimаli Аfrikа və Аvrоpаdır.

Botaniki təsviri
----------------

Uzunluğu 5 m-dək olan oduncaqlı lianadır. Yarpaqları əsasən cüt olmayan-lələkvari, yan yarpaqcıqları çox vaxt üç yarpaqlı və ya 2-3 pərli; yarpaqcıqları enli-yumurtavaridən ensiz-lansetvariyədək, uzunluğu 1,5-4 sm, ucu biz və ya küt, bünövrəsində əsasən yumru və ya pazşəkilli, çox vaxt pərli, parlaq yaşıl, çılpaqdır. Çiçəkləri ağ, ətirli, diametri 2-3 sm, böyük çoxçiçəkli süpürgələrə yığılmışdır. Kasayarpaqların uzunluğu 4–10 mm, küt, kənarları tükcüklüdür. Toxumcaları çılpaq və ya tükcüklü, lələkvari tükcüklü burnunun uzunluğu 6-7 sm-dir. İyunda-avqustda çiçəkləyir. Avqustda-sentyabrda meyvə verir.

Ekologiyası
-----------

Günəşli və isti yеrlərdə bitir. Аğəsmə tоrpаğа tələbkаr dеyil, аncаq zəif turşulu, nеytrаl və yа qələvili, drеnаjlı gillicəli tоrpаqlаrdа yахşı bitir. Nəmişliyə tələbkаrdır, аncаq suyun dаyаnmаsını sеvmirlər.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Respublikamızda Bakıda, Gəncədə, Qəbələdə, Sumqayıtda mədəni şəraitdə park və bağlarda rast gəlinir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində dekarativ bitki kimi becərilir. Budаnmа аpаrmаdаn bir nеçə güclü və sаğlаm zоğlаrı dirəkdə sахlаmаq оlаr. Əgər zоğlаr tаmаmilə kəsilərsə, оnlаr gеc çiçəkləyir. Bəzi sоrtlаrdа çiçəkləmə аz оlur, bəzən isə tаmаmilə оlmur. Аğəsmənin çiçəkləməsini uzаtmаq üçün bütün zоğlаrdа еyni vахtdа çiçəkləməsinə yоl vеrmək оlmаz, оnа görə yаzdа оnlаrın yаrısını budаmаq lаzımdır.

Məlumat mənbəsi
---------------

1. Tofiq Məmmədov (botanik) "Azərbaycan Dendroflorası IV cild": Bakı: "Elm"-2018.  Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine
2. Azərbaycanın ağac və kolları. Bakı: Azərb.SSR EA-nın nəşriyyatı, 1964, 220 s.
3. Əsgərov A.M. Azərbaycanın ali bitkiləri.Azərbaycanın florasının konspekti II cild. Bakı: Elm, 2006,283 s.
4. Talıbov T.H.İbrahimov Ə.Ş.Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. Naxçıvan:Əcəmi,2008,350s.
5. Гроссгейм А.А. Флора Кавказа. Баку: Аз. ФАН, 1939, т.1.401с.
6. Гроссгейм А.А. Флора Кавказа. Баку: Аз. ФАН, 1962 т.6.378с.
7. Дерувья и кустарники СССР.М.Л.: АН СССР, 1960 Т.5.543с.
8. "Abşeronun ağac və kolları".Bakı: "Elm və təhsil", 2010.
**Dalay Lama** (tib. ཏཱ་ལའི་བླ་མ་, Vayli: *ta la’i bla ma*) — Kökləri 1391-ci ilə qədər gedib çıxan Tibet buddizmində Qeluq məktəbininin xəbər vermə xətti. Tibet buddizminə görə, Dalay Lama Avalokiteşvara və Bodxisatva iztirabın Yerdəki təcəssümüdür. XVII əsrdən 1959-cu ilə qədər Dalay Lama ölkənin paytaxtı Lhasa dan ölkəni idarə etmişdir. Bununla əlaqədar olaraq, Dalay Lamaya indi Tibet xalqının dini lideri kimi baxılır.

Dalay Lamaya müraciətdə **"Zati-müqəddəsləri"** titulu istifadə olunur. Baxmayaraq, Dalay Lamanı Qeluq məktəbinin rəhbəri hesab edirlər, lakin bu məktəbə rəsmi olaraq Qanden Tripa rəhbərlik edir.
**"Dalay"** monqol dilində "Əzəmətli" mənasında" **"okean"** deməkdir (Çingizxandan sonra hakimiyyətdə olan xanlar Dalay-xan titulunu daşıyırdılar. **"Lama"** (bla ma) isə sanskrit dilində "quru" sözünün ekvivalenti olaraq "müəllim" mənasını verir.

Dalay Lamanın ölümündən sonra onun növbəti inkarnasiyasının axtarışına çıxırlar. Bu körpə müəyyən əlamətlərə malik olmalı və müəyyən testlərdən keçməlidir. Axtarışlar adətən bir neçə il davam edir. Sonra körpə Lhasaya göndərilərək təcrübəli lamaların rəhbərliyi altında təhsil alır. Dalay Lama və Pançen Lama (Dalay Lamadan sonra ikinci lama sayılır) bir-birinə müəllim-şagird kimi bağlı olurlar, kim böyükdürsə o, müəllim, balaca olan isə şagird olur. Dalay Lamanı həmçinin Tibetin lideri adlandırırlar.

Tarixi
------

1578-ci ildə monqol-tumetlərin başçısı Altan xan öz xalqı ilə birlikdə Qeluq məktəbinin yüksək titullu lamalarından birindən buddizmi qəbul edərək ona Dalay Lama titulunu verirlər. V Dalay Lama oyrat-qoşutların başçısı Quşi xandan dəstək alaraq XVII əsrdə Tibeti birləşdirməyə nail olur. O vaxtdan çinlilərin Tibeti 1959-cu ildə tutmasına qədər ölkəni idarə etmişlər.
XIV Dalay Lama Çin Xalq Respublikası ərazisində yeni Dalay Lamanın doğulmayacağını və ola bilsin ki, ümumiyyətlə bundan sonra heç doğulmamasını bildirmişdir.

Dalay Lamaların Qış iqamətgahı (Beşinci Dalay Lamadan başlayaraq) Lhasada yerləşən Potala sarayı, yay dövründə isə Norbulinq sarayıdır. 1959-cu ildən başlayaraq Dalay Lama şimali hind şəhərciyi Dharamsalada yaşayır.

Dalay Lamaların siyahısı
------------------------

* I Dalay Lama (1391–1474)
* II Dalay Lama (1475–1541)
* III Dalay Lama (1543–1588)
* IV Dalay Lama (1589–1616)
* V Dalay Lama (1617–1682)
* VI Dalay Lama (1683–1706)
* VII Dalay Lama (1708–1757)
* VIII Dalay Lama (1758–1804)
* IX Dalay Lama (1806–1815)
* X Dalay Lama (1816–1837)
* XI Dalay Lama (1838–1856)
* XII Dalay Lama (1856–1875)
* XIII Dalay Lama (1876–1933)
* XIV Dalay Lama (1935—)
**Məhəmməd Qasım Fahim** (1957 – 9 mart 2014, Kabil, Əfqanıstan İslam Respublikası[d]) — əfqan hərbi xadimi, Əfqanıstanın hərbi naziri, marşal (2001).

Həyatı
------

Məhəmməd Qasım Fahim 1957-ci ildə Əfqanıstanda, Pərvan vilayətində doğulmuşdu. Tacik əsillidir. Kabul universitetində ilahiyyatı öyrənmişdi.1977-ci ildə Pakistana mühacirət etmişdi. 1978-ci ildə vətənə dönmüş, müxalifətə qoşulmuşdu.Əfqanıstan müharibəsində Əhməd Şah Məsudun dəstəsinə qoşulmuşdu.Müxalifət 1992-ci ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra dövlət təhlükəsizlik xidmətində çalışmışdı. 1994-cü ildə Bürhanəddin Rəbbaninin hakimiyyəti dönəmində təhlükəsizlik naziri vəzifəsində çalışmışdı.Taliblər Kabulu aldıqdan sonra Rəbbani ilə oranı tərk etmişdi.

Məhəmməd Qasım Fahim Əfqanıstan şimalında yerləşərək taliblərə qarşı mübarizə aparmışdı.Əhməd Şah Məsudun öldürülməsindən sonra Şimal alyansına başçılıq etmişdi. Həm də bu alyansın hərbi naziri olmuşdu. 2001-ci ildə taliblərin Kabuldan çıxarılmasına başçılıq etmişdi. 13 sentyabr 2001-ci ildə Düşənbədə Əfqanıstan problemini çözən İran, Rusiya, Hindistan, Özbəkistan və Tacikistan dövlətlərinə əsas şəxs kimi təqdim olunmuşdu.

Hamid Kərzainin hakimiyyəti dönəmində hərbi nazir postunu saxlamışdı.

Məhəmməd Fahim 2009-cu ilin noyabrında o, birinci vitse-prezident vəzifəsinə gətirilmişdi.

Məhəmməd Qasım Fahim 9 mart 2014-cü ildə vəfat edib.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2011-04-25 at the Wayback Machine "Спецслужбы Афганистана".

Vikianbarda ***Məhəmməd Fahim*** ilə əlaqəli mediafayllar var.
**Məhəmmədhəsən Mirzə Məhəmmədəli şah oğlu Qovanlı-Qacar** (20 noyabr 1899, Təbriz – 7 yanvar 1943, Meydenhed[d], Berkşir[d]) — Əhməd şah Qacarın qardaşı, Cənubi Azərbaycan vilayətinin valisi və Qacar sülaləsinin vəliəhd şahzadəsi. Rza xanın 1925-ci ildə özünü şah elan etməsindən sonra bütün ailəsi ilə birlikdə ömürlük İngiltərəyə sürgünə göndərilmişdir. 1930-cu ildə özünü İran taxtının varisi elan etmişdir. 1943-cü ilin 7 yanvarında İngiltərənin Meydenhed şəhərində vəfat etmişdir. İraqın Kərbəla şəhərində dəfn edilmişdir.

Həyatı
------

Məhəmməd Əli şahın üçüncü оğlu Məhəmməd Həsən Mirzə 20 noyabr 1899-cu ildə Təbriz şəhərində dünyaya göz açmışdı. Mükəmməl saray təlim-tərbiyəsi və təhsili görmüşdü.

Məhəmməd Həsən Mirzə 1943-cü ildə vəfat еdib. İraqın Kərbəla şəhərində dəfn edilmişdir.

Fəaliyyəti
----------

Qardaşı Əhməd şah Qacarın Rza şah tərəfindən devrilməsindən əvvəl belə İran siyasətində önəmsiz fiqur idi. Lakin bu ona özünü şah kimi görmə istəyinə mane olmurdu. O, 1921-ci ilin əvvəllərində qardaşını devirmək üçün Britaniya səfirliyinə elçi göndərmişdi. Bağdaddakı səfirliyin Ali Komissarı Herman Normanı məlumatlandırmışdı ki, Seyid Ziyaəddin Təbatəbai məlumat vermişdir ki, "Məhəmməd Həsən Mirzə şahdan narazıdır, o bolşeviklərin İrana təhlükə yaratdığını düşünür. O, şahı lazımsız hesab edir və yeni hökumət formalaşdırmaq istəyir".

Məhəmməd Həsən Mirzə bu təklifi Britaniyanın İrandakı keçmiş attaşesi Persi Kokx istisna olmaqla, digər ingilis nümayəndələri tərəfindən diqqət görmədi. İrandakı Britaniya diplomatik nümayəndəsi olan Herman Norman Əhməd şah Qacarın taxtda qardaşı ilə əvəzlənməsini taktiki baxımdan səhv hesab edirdi. O, düşünürdü ki, bu İranın bölünməsinə səbəb ola bilər.

### I Dünya müharibəsi zamanı

1918-ci ildə Cənubi Azərbaycanın valisi olmuşdu.

Səməd Sərdarniya "Arazın hər iki tayında müsəlmanların soyqırımı" (Bakı, Elm, 2006) kitabında yazır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Urmiyanın çətin və ağır günlərində əhaliyə nə Tehrandan, nə də Təbrizdən heç bir kömək gəlmədi. Təbrizdə oturan Azərbaycan hakimi və vəliəhd Məhəmməd Həsən Mirzə gənc və təcrübəsiz olmaqla yanaşı, əyyaşlıqla məşğul olurdu. Əmisi qoşun başçısı olsa da, gününün çoxunu kart oynamaqla keçirirdi.* | "|

Ailəsi
------

**Oğlanları:**

* Sultan Hüseyn Mirzə (25 avqust 1916, Təbriz — 1986, Kanada)
* Sultan Həmid Mirzə (23 aprel 1918, Təbriz — 5 may 1988, London
* Rüknəddin Mirzə (1923, Tehran — 1996, Kanada)

**Qızları**

* Şəms Ağdaş (1919, Tehran — 1991, Paris)
* Giti Əfruz (1922, Tehran — ?)

Mükafatları
-----------

* I dərəcəli Şiri-Xurşid ordeni
* I dərəcəli İran taxtı ordeni
* Misirli Məhəmməd Əlinin böyük nişanı

Həmçinin bax
------------

* Qacarlar
* Məhəmmədəli şah
* Əhməd şah Qacar

İstinadlar
----------

1. ↑  *Cyrus Ghani.* Iran and the Rise of Reza Shah From Qajar Collapse to Pahlavi Power. I.B.Tauris. 2000. ISBN 1860646298.
2. ↑  *Ənvər Çingizoğlu.* Qacarlar və Qacar kəndi. Bakı: Şuşa. 2008. səh. 334.
3. ↑  FO 371/6446, Cox to Norman, Foreign Office and the Government of India, 10 July 1921.
**İriçiçəkli abeliya** (*lat.* Abelia × grandiflora) — bitkilər aləminin fırçaotuçiçəklilər dəstəsinin doqquzdonkimilər fəsiləsinin abeliya cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Çin, Himalay dağlarında geniş yayılmışdır. Abeliya Qafqazın Qaradəniz sahilində açıq sahədə yaxşı bitir.

Botaniki təsviri
----------------

Həkim Abel növə Abeliya chinensis anlayışını vermişdir. Hündürlüyü 180 sm-dək olan koldur, budaqları uzun, çox vaxt sallaq, yarpaqları kiçik, üzbəüz oturaq, tünd-yaşıl, enli-lansetvaridir. Nazik, uzun, sallaq zoğları cavan yaşda çəhrayı rəngdə olur. Çiçəkləri ətirli, iri, beş ləçəkli, bitişik, yarpaqların qoltuğundan çıxan salxım çiçək qrupuna yığılmışdır. Çiçəkləri ağ, güclü xoş qoxuludur. Çiçəkləmə vaxtı yazın əvvəlindən yayın axırınadək davam edir.

Ekologiyası
-----------

Günəşli, işıqlı, zəif turşulu çimli, yarpaqlı, torflu, qum və çürüntülü torpaqlarda bitir. Yayda bol suvarılır, mineral və üzvi gübrələr verilir. Nəmişli quma əkilən, uzunluğu 5 sm olan yaşıl qələmlərlə və toxumlarla çoxaldılır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuşdur. Azərbaycanda Bakı, Gəncə, Lənkəran və b. şəhər və rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi
----------

Tək və qrup əkinlərində, qazonların ətrafının bəzədilməsində istifadə olunur. Cavan bitkilər gözəl kola çevrilir və həmin yayı çiçəkləyir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q159973
* Wikispecies: Abelia × grandiflora
* AoFP: 415
* APA: 1374
* APNI: 190758
* Calflora: 9273
* EPPO: ABEGF
* FoC: 250096101
* GBIF: 5334278
* GRIN: 613
* iNaturalist: 284755
* IPNI: 148201-1
* IRMNG: 10697262
* ITIS: 182382
* MoBotPF: 291890
* NCBI: 105883
* NZOR: 9934edd5-d252-459f-9f3b-aace043254c4
* NZPCN: 4424
* Plant List: kew-2609471
* PLANTS: ABGR4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:148201-1
* Tropicos: 50175052
* WFO: wfo-0000510752

 |
**Angellore**  — Fransadan olan Gothic/Doom Metal qrupu. Qrupunun adı məşhur Norveç Tristania qrupunun trekindən götürülmüşdür.

Haqqında və yaranışı
--------------------

Qrupun yaradılması internet vasitəsilə baş verib. 2007-ci ildə Rosarius və Walran görüşüb tanış olduqdan sonra onlar Angellore qrupunu yaratdılar. Həmən ilin avqust ayında onlar ilk demo "Ambrosia" adlı albomlarını nəşr etdilər. Bu demo-dan sonra onlar, 2008-ci ildə "Les promesses de l'aube" adlı ilk EP albomlarını daha sonra 2009-cu ildə "Elégies aux âmes perdues" adlı ikinci EP-lərini nəşr etdilər. Bu demo və ep albomlardan olan trekləri MySpace platformasında yərləşdirdilər və tanıtım etdilər. Daha sonra onlar portuqaliyalı musiqiçilər Markos və Maradonun yaratdığı **Merankorii** qrupu ilə birlikdə 2009-cu ildə split albom nəşr etdilər. Həmin ildə qrupa barabançı Ronnie daxil olmuşdur.

2012-ci ildə onlar ilk debüt "Errances" adlı albomlarını nəşr etdilər. Bu albomnan kifayət qədər tanınmaya başladı. Albomdakı onlan treklər Gothic/Doom Metal üslublarırını mükəmməl sintez etmişdilər. Atmosferik musiqi və sərt və təmiz vokallar ilə oxunan treklər böyük marağa səbəbə oldu.

2015-ci ildə onlar ikinci "La Litanie des cendres" adlı albomlarını nəşr etdilər. Albom "Shunu Records" şirkəti ilə yayımlanmışdır.

Qrup üzvləri
------------

* Rosarius - gitaralar, bas, sintezator, təmiz və sərt vokallar (2007-)
* Walran - sintezator, təmiz və sərt vokallar (2007-)
* Ronnie - baraban (2009-)

Diskoqrafiya
------------

Albomlar
* Errances (2012)
* La Litanie des Cendres (2015)

Ep və Split
* Les Promesses de l’Aube (2008)
* Elégies aux Ames Perdues (2009)
* Merankorii / Angellore (2009)

Xariçi Keçidlər
---------------

* Metallum
* Facebook səhifəsi
**Tamilla Həsən qızı Kazımova**  — azərbaycanlı alim, kimya üzrə elmlər doktoru.

Həyatı
------

Tamilla Həsən qızı Kazımova 1939-cu il iyunun 16-da Kürdəmir rayonunda qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. 1946-cı ildə Kürdəmir rayon orta məktəbinin birinci sinfinə daxil olmuş, sonra 3 saylı Naxçıvan şəhər məktəbində oxumuş və 1956-cı ildə Bakı şəhərində orta təhsilinu başa vurmuşdur. Həmin ildə Bakı Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsinə qəbul olunmuş, 1961-ci ildə isə oranı bitirmişdir. Təyinat ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Neft-Kimya Prosesləri İnstitutuna göndərilmişdir. Əmək fəaliyyətinə akademik Y.Məmmədəliyevin laboratoriyasında başlamışdır. Onun şəxsi rəhbərliyi altında diplom işini yerinə yetirmişdir.

Elmi fəaliyyəti
---------------

1962-1965-ci illərdə NKPİ-nin aspirantı olmuş, 1967-ci ildə "Heksaxlortsiklopentadienin sis-D-tsikloheksen-1,2-dikarbon turşularının anhidridləri ilə dien kondensləşməsi törəmələri və alınmış birləşmələrin çevrilmələri sahəsində tədqiqatlar" mövzusunda namizədlik, 1992-ci ildə isə "Allil- və proparqil efirlərinin polihalogentsiklopentadienlərlə tsiklobirləşmə reaksiyaları" mövzusunda "Üzvi kimya" ixtisası üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

T.H.Kazımova Dils-Alder reaksiyaları ilə polihalogentsiklodienlər əsasında geniş spektrdə tərkibində polihalogensaxlayan yeni norbornen birləşmələri sintez etmiş və onların tətbiq sahələrini aşkar etmişdir. Apardığı tədqiqatlardan məlum olmuşdur ki, həmin maddələr polimer materiallarında antipiren, rezinin vulkanlaşdırılmasında ləngidici, hermetikləşdirici, yapışqan kompozisiyasında antipiren, sürtkü yağlarında yeyilmə aşqarı, bakterisid və digər xassələr daşıyırlar.

Onun yuxarıda qeyd edilən istiqamətdə apardığı tədqiqatların nəticələri 88 elmi əsərdə, o cümlədən 8 müəlliflik şəhadətnaməsində öz əksini tapmışdır.
**Yaroşenko itburnusu** (*lat.* Rosa jaroshenkoi) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇tburnu cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qafqazda, Azərbaycanda yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 2–2,5 m, illik zoğları yaşılımtıl olan düz dayanan koldur. Kiçik gövdələri çoxsaylı xırda iynəli, düz və ya əyilmiş, bünövrəsində oval, enəlmiş formadadır. Yarpaqların uzunluğu 6–8 sm-dir, əsas oxu vəziciklər və tükcüklərlə örtülmüşdür. Yalançı zoğların uzunluğu 15 mm, eni 4–5 mm, çılpaq, kənarları vəziciklidir. Xırda yarpaqların miqdarı 5–7 əd. uzunluğu 1,5–2,5 sm, eni 1,0–1,5 sm, lansetvari-ellipsvari formadadır, bünövrəsində və ucunda daralmışdır. Dişcikləri əsasən sadə, yuxarı əyilmişdir, vəzicikləri yoxdur, oturaq, üstü tamam çılpaqdır, alt tərəfində əsas damarcıqları az miqdarda tükcük və vəziciklərlə qarışıqdır. VI–VII aylarda çiçəkləyir, çiçəkləri tək-təkdir, çiçək altlıqları hər tərəfdən çılpaq, kənarları vəziciklidir. Çiçək saplağının uzunluğu 1,2–1,5 sm, vəzicikli-tükcüklüdür. Kasayarpaqları sapvari, yan çıxıntılı, çiçəklədikdən sonra və yetişmiş meyvələrdə yuxarı istiqamətlənmiş halda olur. Dişicik ağızcığının başı az tükcüklü, oturaqdır. Hipanti uzunsov-ellipsvari, uzunluğu 2,5 sm, eni 1,5 sm-dir, çiçək saplaqları kimi vəziciklər və tükcüklər ilə sıx örtülmüşdür.

Ekologiyası
-----------

Yuxarı meşə zolağında, 1300 m hündürlükdə, kolların arasında bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Kiçik Qafqaz, Gəncə şəhərində, Hacıkənddə geniş yayılmışdır.

İstifadəsi
----------

Meyvələri yeyilir, şərbət, cem hazırlanmasında istifadə edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  The Plant List (ing.). 2010.

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17249641
* GBIF: 3853727
* iNaturalist: 426130
* IPNI: 732960-1
* IRMNG: 10182272
* IUCN: 200438
* Plant List: rjp-15791
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:732960-1
* WFO: wfo-0000987934

 |