**Stanislav Despot-Zenoviç** (1833, Vilnüs – 19 may 1900, Batum) — 1878–1894-cü illərdə Bakı Şəhər Dumasının başçısı.

Həyatı
------

Stanislav Despot Zenoviç (Stanisław Despot-Zenowicz) 1835-ci ildə Vilnüsdə anadan olmuşdur. 15 may 1900-cü ildə Batumidə 65 yaşında ağır xəstəlik nəticəsində vəfat etmişdir. Qujufda, Krımda dəfn olunmuşdur..

### Ailəsi

Subay idi. Onun nəslinin ilk tanınmış namizədi Bartoşanın adı 1837-ci ildə qeyd olunur. 1401-ci ildə Bartoşa Zenoviç və onun oğlu Zenon polyak kralına öz loyallıqları haqda akt imzalamışdırlar. "Despot" (Deszpot) ləqəbi XVII əsrin sonunda Zenoviçlərin Serbiya despotlarından gəlməsinə əsaslanaraq peyda olmuşdur. Despot-Zenoviç nəslinin ilhaq olunduğu zaman Minsk quberniyasının zadəgan (szlachta) cəmiyyətində qeydiyyatdan keçmişdirlər.

* Böyük qardaşı Aleksandr Despot-Zenoviç 1850-ci ildə konspirativ fəaliyyətinə görə Sibirə sürgün edilmişdir. İllər sonra Aleksandr Tobol qubernatoru olmuşdur (1862 −1867).

Siyasi-ictimai fəaliyyəti
-------------------------

1853-cü ildə Stanislav Despot-Zenoviç Tiflis şəhərinə gəlmişdir. Əvvəlcə rus imperatorunun Qafqazdaki səfiri Vorontsovun Qafqazdakı karguzarlığında qubernatorun müavini olmuşdur. 1854-cü ildə kollec müavini vəzifəsinə təyin olundu. Eyni zamanda Moskva Universitetində təhsil alırdı. Krımın Türkiyə ilə müharibəsindən sonra nəaliyyətlərinə görə müşavir təyin olunmuşdur. 1861-ci ildə saray müşaviri rütbəsinə qalxmışdır, 1864-cü ildə isə kollec məsləhətçisi rütbəsində çalışmıdır.

### Bakıda

Sonra Despot-Zenoviçi Bakıya gəlmişdir. Burada rayon məhkəməsində prokuror vəzifəsini tutmuşdur. 1872-ci ildə indiki general rütbəsinə bərabər olan dövlət müşaviri oldu.1873-cü ildə iyirmi illik qüsursuz xidmətinə görə Despot-Zenoviç general-mayor rütbəsini qalxmışdır. Məhbusların himayəsi üzrə Qafqaz Cəmiyyətinin üzvü olmuşdur.

#### Şəhər Dumasında

1878-ci ilin oktyabr ayında şəhər başçısının xəstə olmasına görə müvəqqəti olaraq onu əvəz edirdi, 1879-cu ilin fevral ayında isə qubernator tərəfindən şəhərin başçısı təyin olmuşdur. Qubernator bağının yaşıllaşması, dənizkənarı yolun tikilməsi və şəhərin görünüşü ilə bağlı bir çox işlərlə məşğul olur.

1881-ci ildə Bakı Şəhər Dumasına dörd illik müddətə seçkilər keçirilir (1882–1885), bunun nəticəsində Despot-Zenoviç şəhərin başçısı vəzifəsinə seçilir. O, öz çıxışında belə demişdi: "İlk dəfə bu vəzifəyə hökmdar tərəfindən təyin olunmuşdum. Bu dəfə isə məni siz özünüz seçdiniz, buna görə sizə dərin minnətdarlığımı bildirirəm." Bakı Şəhər Dumasının üzvləri başçının təklifinə əsasən azərbaycan, rus və erməni təyin olunmuşdur.

1886-cı ilin mart ayında Bakı Şəhər Dumasına üçüncü seçkilər keçirilmişdir. Despot-Zenoviç yenidən Bakı Şəhər Dumasının başçısı seçilmişdir.

1888-ci ildə başçının səyləri nəticəsində küçələrin sayı artmış, trotuarlara asfalt salınmış, neft tüstüsü azalmışdır. İctimai at nəqliyyat vasitəsi öz fəaliyyətinə başlamışdır. Despot-Zenoviç həmçinin küçələrin adlanması və nömrələnməsi ilə də məşğul olmuşdur. Balkonda xalçaların çırpılmasına və özəl elanların yayılmasına qadağa qoyulmuş, nəzarətçi müəssisələri açılmışdır. O, həmçinin tarixi abidələrə, əsasən İçərişəhərdə yerləşən Şirvanşahlar Sarayına xüsusi qayğı göstərirdi. Məhz onun sayəsində Şirvanşahlar Sarayı bərpa olmuş və şəhərə təhvil verilmişdir.

1889-cu ildə yenidən Bakı Şəhər Dumasının başçısı seçilmişdir. 1893-cü ilin iyul ayında, 16 il başçı kimi xidmət etdikdən sonra öz vəzifəsindən çıxması haqda qərar vermiş və növbəti seçkilərdə iştirak etməkdən imtina etmişdir. 21 iyul 1894-cü ildə Şəhər Şurasına ilkin seçkiləri keçirildi. 12 mart 1894-cü ildə təqaüdə çıxan Stanislav Despot-Zenoviçin şərəfinə təntənəli vida mərasimi keçirildi.

#### Texniki Məktəb

 *Əsas məqalə: Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti*
1880-ci ildə Despot-Zenoviç texniki məktəbin açılışı mövzusunu açmışdı. Daha sonra bu peşə məktəbi dördillik peşə məktəbinə çevrildi və 8 noyabr 1888-ci ildə təntənəli açılışı baş tutdu. 1893-cü ildə məktəbin Stanislavski küçəsində məktəb tikilməsinə təkan vermişdi – layihəni memar Qoslavskiyə tapşırmışdı. 1896-cı ildə məktəbin akt zalında müəssisənin yaradıcısı kimi onun şəkilinin asılmasına qərar verilmişdi. Hazırda həmin məktəb Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetidir.

#### Digər

1879-cu ildə Ludviq Nobelin hakimiyyətlə birlikdə problemlərin həll olunması üçün sənayeçilərin müstəqil təşkilatının yaradılması fikrini dəstəkləmişdi.

1883-cü ildə Ludviq Nobelin başçılığı ilə "Neft Sənayeçiləri İttifaqı" yaranmışdı. Onun səyləri sayəsində Peterburqda İttifaqın yaranmasına icazə verildi. 26 oktyabr 1884-cü ildə ilk qurultay keçirilən zaman sənayeçi A. F. von Velke belə demişdi: "Despot-Zenoviç öz üzərinə indiyə kimi heç bir başçının etmədiyini götürüb." Hörmət nişanəsi olaraq başçı ömürlük qonaq şəklində ittifaqın bütün qurultaylarında iştirak etməyə dəvət olunmuşdur.

1891-ci ildə Despot-Zenoviç "Xəzər-Qara Dəniz Daşınma İdarəsinə" və "Neft Cəmiyyəti"nin İdarə Heyətinin sədri seçilmişdir.

1895-ci ilin sonunda Bakı Xəzər-Qara Dəniz Cəmiyyətinin İdarəsinin sədri seçilib Batumiyə köçdü.

Xatirəsi
--------

13 yanvar 1904-cü ildə Bakı Şəhər Duması şəhərin Fəxri Xiyabanında Stanislav Despot-Zenoviçə abidə qoymağa qərar verdi və buna külli miqdarda vəsait ayırdı. Həmçinin Bakı Texniki Məktəbində Despot-Zenoviçin adına "millətindən və dinindən asılı olmayaraq" tələbələr üçün 2 təqaüd ayrıldı.

İstinadlar
----------



| ⛭Bakı şəhərinin rəhbərləri |
| --- |
| Rusiya imperiyası | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı Şəhər Dumasının sədrləri | 
* İosif Cakeli (1878)
* *Stanislav Despot-Zenoviç (1878–1879)*
* Stanislav Despot-Zenoviç (1879–1894)
* *Xristofer Antonov (1894)*
* Konstantin İreteksi (1894–1898)
* *Mixail Belyayevski (1898)*
* Nikolay fon der Nonne (1899–1901)
* *Mixail Belyayevski (1901)*
* Aleksandr Novikov (1902–1904)
* *Mixail Belyayevski (1904)*
* *Kamil bəy Səfərəliyev (1905–1906)*
* Nikolay Rayevski (1907–1911)
* Fyodr Qolovin (1912)
* Luka Bıç (1912–1917)
* Cümşüd Harutyunov (1917)
* Pyotr İlyuşkin (1917)
* Fətəli xan Xoyski (1917)

 |
| Bakı şəhər rəisləri | 
* *Mixail Kanevski (1906–1907)*
* *Mixail Folbaum (1908)*
* *Pyotr Şubinski (1909)*
* *Pyotr Martınov (1909–1915)*
* Georgi Kovalyov (1916–1917)
* Pyotr İlyuşkin (1917)

 |

 |  |
| Keçid dövrü | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı Sovetinin sədrləri | 
* *Qriqori Ayollo (1917)*
* Stepan Şaumyan (1917)
* Sako Saakyan (1917)
* Stepan Şaumyan (1917)
* Prokofi Caparidze (1918)

 |
| Bakı Soveti İcraiyyəKomitəsinin sədrləri | 
* Martin Lyadov (1917)
* İsidor Ramişvili (1917)
* Stepan Şaumyan (1917)
* Prokofi Caparidze (1918)

 |
| Bakı İctimai TəşkilatlarŞurası İcraiyyə Komitəsininsədrləri | 
* Luka Bıç (1917)
* V.İ.Frolov (1917)

 |

 |
| AzərbaycanXalqCümhuriyyəti | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bakı Şəhər İctimaiÖzünüidarəsi sədrləri | 
* Pyotr İlyuşkin
* Qasım Qasımzadə (1918–1920)

 |
| Bakı Şəhər İdarəsinin rəisləri | 
* Pyotr İlyuşkin

 |
| Bakı şəhər rəisləri | 
* Məhəmməd Fəthi bəy (1918)
* Müseyib bəy Əxicanov (1918–1919)
* Rəşid bəy Axundzadə (1919)
* Əmir bəy Nərimanbəyov (1919–1920)

 |

 |
| Azərbaycan SSR | 

|  |  |
| --- | --- |
| Müvəqqəti İnqilabKomitəsinin sədrləri | 
* Əliheydər Qarayev (1920)

 |
| Şəhər Partiya Komitəsibirinci katibləri | 
* Sarkis Sarkisov (–1921)
* Levon Mirzoyan (1922–1929)
* Nikolay Gikalo (1929–1930)
* Vladimir Polonski (1930–1933)
* Mircəfər Bağırov (1933–1950)
* Rzaquliyev (1952–1953)
* Məmməd İsgəndərov (1953–1954)
* Məmməd Qurbanov (1954–1955)
* Tofiq Allahverdiyev (1955–1961)
* Nəsrulla Nəsrullayev (1961–1966)
* Abdulla Qədirov (1966–1970)
* Əli Kərimov (1970–1980)
* Vaqif Hüseynov (1980–1983)
* Fuad Musayev (1983–1988)
* Müslüm Məmmədov (1989–1990)
* Rüfət Ağayev (1990–1991)

 |
| Şəhər Xalq Deputatları Sovetiİcraiyyə Komitəsinin sədrləri | 
* Əliheydər Qarayev (1920–1921)
* Qriqori Kaminski (1921)
* Vasili Yeqorov (1921–1923)
* İvan Konuşkin (1923–1929)
* Matvey Frolov (1929–)
* Sergey Balaxnin (–1934)
* Yefim Rodionov (1934–1936)
* Mixail Yevseyenko (1937–1938)
* Koqan (–1941)
* Rixarev (1941–)
* Aleksey Kozlov (1945–1946)
* A. Buzdakov
* Andrey Sergeyev
* Rüstəm İsmayılov (1950–1952)
* Əlövsət Əbdülrəhimov (–1954)
* Ağamirzə Əhmədov (1954–1959)
* Əliş Ləmbəranski (1959–1966)
* Ramazan Abdullayev (1966–)
* Aydın Məmmədov (1971–1981)
* Nəcməddin Əhmədov (1981–1986)
* Niyazi Qaraqaşlı (1988–1990)
* Sənan Əlizadə (1990–1991)

 |

 |
| AzərbaycanRespublikası | 

|  |  |
| --- | --- |
| Şəhər İcra Hakimiyyətibaşçıları | 
* Rüfət Ağayev (1991–1992)
* Ağasəlim Bağırov (1992)
* Rauf Gülməmmədov (1992–1993)
* Rafael Allahverdiyev (1993–2000)
* *Məhəmməd Abbasov (2000–2001)*
* Hacıbala Abutalıbov (2001–2018)
* Eldar Əzizov (2018–)

 |

 |
| *Qeyd 1: Xalq Deputatları Soveti 1977-ci ilədək Zəhmətkeş Deputatları Soveti adlanmışdır.* |