recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Vyana Xalq Opera**, **Volksoper**, Vyana operasından sonra Vyana'daki ikinci opera evi. Mövsümdən sentyabr ayına qədər teatr üç yüz tamaşa verir. Əlavə olaraq 1473 oturacaq üçün nəzərdə tutulmuşdur, ayaq üstə yerlərdə 102 tamaşaçı yerləşdirilə bilər. Repertuvar Volksoper ənənəvi olaraq operettası və Alman dilində opera ilə əlaqələndirilir. İndi opera, operettalar, singspils, musiqilər və baletlər səhnəyə qoyulub.

Tarix
-----

Teatr 1898-ci ildə tikilmişdir. Əvvəlcə Volksoper İmperator Franz Joseph I hökmranlığının 50 illiyi şərəfinə imperatorun (Alman Kaiser-Jubiläums-Stadttheater) İlin Şəhər Teatrı adlandırılmışdı və yalnız oyunların istehsalı üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin 1903-cü ildə opera və operettalar səhnəyə çıxmağa başladı. 
1906-cı ildə ilk dirijor Aleksandr Tsemlinsky oldu. Tosca və Salomanın ilk istehsalı 1907 və 1910-cu illərdə keçirilmişdir. müvafiq olaraq. Dünyaca tanınmış opera müğənniləri Maria Eritsa və Richard Tauber çixış edirdilər. Birinci Dünya müharibəsi zamanı Volksoper Vyanada ikinci ən məşhur opera evi oldu, lakin 1929-cu ildə rezberti əvəz edərək, vudendə üstünlük verdilər. İkinci Dünya müharibəsindən sonra teatr hərbi əməliyyatlar zamanı dağıdılmış Vyana Dövlət Opera-nın istehsalı üçün əlavə bir mərhələyə çevrildi. 1955-ci ildə Vyana Xalq Opera orkestrinin orijinal roluna qayıdıb yenidən opera, operettalar və musiqilərin istehsalına başladı. 1983-cü ildə Volksoper SSRİ-də qastrollar keçirilmişdir. .
Teatrın on illər boyu vətənpərvərlik siyasətinin ən vacib xüsusiyyəti Alman dilində, xarici dilində - Alman tərcüməsində (dolayısı ilə Volksoper adı, yandırılıb - xalq operası) musiqi-teatr əsərlərinin ifası idi. 21-ci əsrdə xarici dil əsərlərini, xüsusən də Amerika musiqilərini yerinə yetirmək praktikası tədricən orijinal dilində tətbiq olunur və tez-tez vokal hissələrində ingilis dilində alternativ dialoqlar təşkil edir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Гастроли Венского театра Volksoper в Москве (июль 1983 г.)". 2017-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-12.

Xarici keçidlər
---------------

* Официальный сайт на английском
**Pteridium tauricum** (*lat.* Pteridium tauricum) — bitkilər aləminin qıjıkimilər şöbəsinin qıjılar sinfinin əsl qıjılar dəstəsinin dennstaedtiaceae fəsiləsinin pteridium cinsinə aid bitki növü.

Botaniki xarakteristikası
-------------------------

Hündürlüyü 2 m-ə qədər olan çoxillik bitkidir. Kökümsovu qaramtıl-qonur rəngdədir, sürünəndir. Yarpaqları uzun saplaq üzərindədir. Yarpaq ayası qalın dərilidir, deltaşəkilli-oval, yaşıl rəngdədir, iki-üç dəfə lələkvaridir, aşağı tərəfdən yumşaq ipək kimi sarı-qırımızımtıl tüklərlə qismən sıx örtülüdür. İyul-sentyabr aylarında sporlayır.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ mərkəzi, Lənk. dağ, Lənk. oval. Ovalıqdan aşağı dağ qurşağına qədər, orta dağ qurşağında.

Yaşayış mühiti
--------------

Meşələrdə, kolluqlarda, bağlarda alaq kimi, çay dərələrində rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti
---------------------

Mal-qara, əsasən atlar üçün zəhərli bitkidir. Cavan zoğları P.aquiliunum (L.) Kuhn növünə yaxındır və bəzi ölkələrdə qidada istifadə olunur.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q17277968
* EUNIS: 150253
* GBIF: 5532371
* iNaturalist: 856744
* IPNI: 17415090-1
* Plant List: tro-26612993
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:17415090-1
* Tropicos: 26612993
* WFO: wfo-0001118034

 |
**Karoy Lots** (mac. Lotz Károly; 16 dekabr 1833, Bad-Xomburq — 13 oktyabr 1904, Budapeşt) — alman əsilli macar rəssam.

Karoy Lots Qustav valı şahzadənin ailəsindəki ən kiçik uşaq idi. Atasının ölümündən sonra, ailə bir Katolik gimnaziyasında təhsil alan Peşt şəhərinə köçdü. Məktəbdəki müvəffəqiyyəti və kalvinist dininə baxmayaraq, o, gimnaziyada təqaüd aldı. Sonra Lots Venesiya Rəsm Akademiyasında Yakopo Marastoni, sonra Vyana, Macarıstanın tarixi rəsm sənətçisi Henrik Weber və Avstriya rəssamı Karl Rahl ilə oxudu.

Tixan abbatlığında adından Lots, orada olan cəbhə kilsəsində divar rəsmlərini edam etdi. Karoy Lots əsərləri Macarıstan Parlamenti, Macarıstan Milli Muzeyi, Etnoqrafiya Muzeyi, Tətbiqi İncəsənət Muzeyi, Macarıstan Dövlət Opera Teatrı, Macarıstanın Gözəl Sənətlər Universiteti, Stefan Bazilikası və Tətbiqi İncəsənət Muzeyi də daxil olmaqla Budapeştdə çoxsaylı binalarla bəzədilmişdir. Tanınma, yalnız Budapeştdə deyil, eyni zamanda Vyana, portret və çılpaqlıqda bacarıq qazanmışdı.

Müqəddəs İştvanın bazilikası, Karoy Lots əsəri
Karoy Lots 1828-ci ildə vəfat edən qardaşının dul qadınla yalnız 58 yaşında evləndi. 1882-ci ildə Lots Budapeştdə bir sıra sənət akademiyalarında professor adını aldı və sonra Vyana İncəsənət Akademiyasının fəxri üzvü oldu.

Karoy Lots 1904-cü ildə Budapeştdə vəfat etmişdir. Onun bədii mirası dövlət tərəfindən alınıb və hazırda Budapeştdə İncəsənət Muzeyində yerləşdirilib. Macarıstan şəhərlərinin çoxsaylı küçələrinə Karoy Lots adı verilib, ona həsr olunmuş poçt markaları verilib və Macarıstan Milli Muzeyində Karoy Lotsın büstü quraşdırılıb.

İstinadlar
----------

1. 1 2  RKDartists (nid.).
2. ↑  Karl Lotz // Benezit Dictionary of Artists (ing.). OUP, 2006. ISBN 978-0-19-977378-7
3. ↑  *Bibliothèque nationale de France* Károly Lotz // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.

Xarici keçidlər
---------------

* Bioqrafiya  (mac.)
* Bioqrafiya Arxivləşdirilib 2009-08-15 at the Wayback Machine  (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Tematik saytlar | RKDartists |
| Lüğətlər və ensiklopediyalar | Avstriya İmperiyası bioqrafik |
| Şəcərə və nekropolistika | Find a Grave · gravsted.dk |
| 

| Normativ yoxlama |
| --- |
| BNF: 16984510v · GND: 12044951X · ISNI: 0000 0000 7877 4103 · LCCN: n84129143 · NLP: A32964511 · NSZL: 000000009927 · VIAF: 45477632 · ULAN: 500016040 · WorldCat VIAF: 45477632 |

 |
**Ebla dili** — Şimali Suriyada Şərqi Semit xalqları tərəfindən eramızdan əvvəl 3000-ci illərdə danışılan ölü bir semit dilidir. Adını bugünkü Suriyanın sərhədləri içərisindəki qədim Ebla şəhərindən götürmüşdür.

Cyrus *H. Gordon*a görə, Ebla dili çox danışılmırdı və ehtimal ki, Şərqi və Qərbi Semit xüsusiyyətləri ilə yazılı və müştərək bir dil kimi istifadə edilmişdir.

Ebla ayrıca dili Sarqondan əvvəlki Akkad dilinə çox yaxın bir dil olaraq təyin edilmişdir. Richard I. Caplice, Ignace Gelb və *John Huehnergard*ın fikri budur ki, Ebla dili erkən Akkad ləhcəsi deyil, çünki digər Akkad ləhcələri ilə əlaqələndirilə bilər. Manfred Krebernik, Ebla dilinin Akkad dili ilə çox yaxın bir əlaqəsi olduğunu və bu dilin Erkən Akkad ləhcəsi olaraq təsnif edilə biləcəyini bildirir.

Ebla dili həm Qərbi, həm də Şərqi Semit dil xüsusiyyətləri olan Şərqi Semit dili hesab olunur. Qrammatik kontekstdə Ebla dili Akkad dilinə bənzəyir, lakin sintaktik kontekstdə və bəzi qrammatik formalarda Ebla dili Qərbi Semit dillərinə daha yaxındır.

Əlavə olaraq, bu dilə aid mixi yazıları formasında əsasən Ebla şəhərinin xarabalıqlarında 1970-ci illərdə tapılmış olan 15.000 lövhə mövcuddur.
**Vyana Memarlıq Mərkəzi** — Vyanada muzey. Memarlıq və əlaqəli mövzularda, xüsusən 20 və 21-ci əsrlərin memarlıq və şəhər dizaynı mövzusunda sərgilər, hadisələr və araşdırmalar mərkəzi olaraq qurulmuşdur. Avstriyanın milli memarlıq muzeyidir.

Fəaliyyətlər
------------

Daimi sərgi olan *"a\_schau. Österreichische Architektur im 20. und 21.* *Jahrhundert "* 1850-ci ildən bu günə qədər Avstriya memarlığının tarixini əks etdirir. Dəyişən sərgilər memarlıq tarixi və gələcək inkişafla bağlı yeni perspektivlər təqdim edən müasir memarlığı təqdim edir.

Bir sıra tədbirlər və fəaliyyətlər vasitəsilə memarlıq mədəni nizam-intizam, gündəlik fenomen və mürəkkəb proses kimi təqdim olunur. Bu tədbirlərə peşəkar təqdimatlar və seminarlar, bələdçi turlar, uşaq emalatxanaları, nəşrlər və illik Vyana Memarlıq Konqresi daxildir. Muzeyin kafe və restoranı olan *MILO*, daxili dizaynı ilə də məşhurdur.

Sənədlər və tədqiqat şöbəsi 27000 memarlıq adları olan bir mütəxəssis kitabxanasını, həmçinin bir onlayn memarlıq məlumat bazası və leksikonunu və 20-21-ci əsr memarlığına aid bir arxiv və kolleksiyanı idarə edir.

* Sərginin bir hissəsiSərginin bir hissəsi

İstinadlar
----------

1. 1 2  archINFORM (alm.). 1994.
2. ↑  "Das Architektur Zentrum Wien ist ein Zentrum der Architektur". 2016-03-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-13.
3. ↑  Die Neuen im Quartier Arxivləşdirilib 2017-08-11 at the Wayback Machine *Der Standard*, 22 February 2008. Retrieved 11 August 2010.
**Karpaz** (*yun.* Καρπασία, *türk.* Karpaz) — Kipr adasının şimalında yerləşən yarımada. Yarımada de-fakto Şimali Kipr Türk Respublikasınin ərazisində yerləşir.

Yarımada dar və uzun quru parçası olaraq Liquriya dənizinin içərilərinə doğru şimal-şərq istiqamətdə uzanır. Yarımadanın sonunda Həvvari Andrey burnu yerləşir. Yarımadada Kireniya sıra dağları yerləşirki, oda yarmadaya pereoentukulyar istiqamətdə yerləşir. Ən hündür nöqtəsi — 364 metrdir. Yarımadanın cənub və şimal sahillərində gözəl çimərliklər vardır. 2000-ci illərdən Barfa şəhəri yaxınlığında kotejlərlə zəngin olan qəsəbə salınmışdır. Buda turistlərin bölgəyə axınını sürətləndirmişdir.

Yarımadanın əsas sakinləri Kipirli Türklərdir, az miqdarda kürdlər və digər az saylı xalqlarda vardır. Ən iri yaşayış məntəqəsi Rizokarpazodur.

Yarımada afrika qulanı ilə məşhurdur, bununla belə papulasiyanın tükənmə təhlükəsi qarşısındasır. Bu canlıların qorunması üçün türklər tərəfindən müntəzəm kompaniyalar təşkil edilir.

Yarımadanın əsas gözəl tikilisi Həvvari Andrey kilsəsidir. 1974-ci ildə baş vermiş məlum hadisələrfən sonra bölgə Şimali Kipr Türk Respublikasınin ərazisində yerləşir. Bundan əlavə yarımadada orta əsrlərə aid olan və Bizans stilinə xas Kilsədə öz mövcudluğunu qoruyub saxlayır.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Kiprin təbiəti". 2018-07-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-21.
2. ↑  "Donkey campaign unites Cypriots". 2018-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-21.
3. ↑  "Karpaz". portal visit-cyprus.ru. 2014-12-20 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-12-20.
**II Məngli Gəray** (1678 – 9 yanvar 1740, Bağçasaray) — XXXV Krım xanı.

Krım xanı I Səlim Gərayın oğludur. Atasının sürgün illərində Rodos adasında dünyaya gəldi. Qardaşı III Qazi Gərayın səltənətində nurəddin, digər qardaşı I Qaplan Gərayın səltənətində isə 2 dəfə kalqay ünvanı aldı. Onun taxtdan çəkilməsinin ardından Məngli Gəray Krım xanlığına gətirildi (sentyabr 1724). Qardaşı Səlaməti nurəddin, digər qardaşı Səfanı isə kalqay təyin etdi. İlk iş olaraq illərdir mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaqdan boyun qaçıran bəylərin müqavimətini qırmaq oldu. Səfəvilər cəbhəsinə çağırılan Məngli Gərayın səfərbərlik əmrinə tabe olmayan bir çox tatar əsilzadəsi cəzalandırıldı, bəziləri isə edam olundu. 1725-ci ildə toplanan 10 minlik tatar birliyi kalqay Səfa Gəray, nurəddin Səlamət Gəray və xanın oğlu Toxtamışın əmrində Səfəvilərlə müharibəyə göndərildi. 1729-cu ilin mayında İstanbula gedən Məngli Gəray bir müddət burada qaldı. Osmanlı sultanı Sultan Əhməd tərəfindən mərasimlə qarşılandı və Krımda əmin-amanlıq yaratdığı üçün xilat geyindirildi. Ancaq 1730-cu ilin noyabrında anidən vəzifədən alındı. Buna səbəb isə Sultan Əhmədin taxtdan endirilməsiylə nəticələnən Patrona Xəlil üsyanına adının qarışması səbəb göstərildi. Dərhal Rodos adasına sürgün olunan Məngli Gəray ikinci dəfə hakimiyyətə gəlişinədək burada qaldı.

1737-ci ilin yayında rusların Bağçasaraya ikinci hücumunun ardından Məngli Gəray yenidən Krım xanlığına gətirildi. Kalqay olaraq qardaşı Səlamət Gərayı, nurəddin olaraq isə qardaşı oğlu Həlim Gərayı seçdi. 1738-ci ilin qışında ruslara bir neçə dəfə hücumlar tərtibləsə də, bunlar uğursuzluqla nəticələndi. Həmin ilin yayında ruslar üçüncü dəfə Krımı işğal etdilər və qısa müddət sonra geri çəkildilər. Bundan bir il sonra ağır xəstələnən Məngli Gəray 9 yanvar 1740-cı ildə Bağçasarayda vəfat etdi.

Mənbə
-----

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

İstinadlar
----------

1. ↑  Henry Hoyle Howorth, History of the Mongols, 1880, part 2, p 479

| ⛭Krım xanları |
| --- |
| XV əsr | I Hacı Gəray  • Heydər Gəray  • Nurdövlət Gəray  • I Məngli Gəray |  |
| XVI əsr | I Mehmed Gəray  • I Qazi Gəray  • I Səadət Gəray  • I İslam Gəray  • I Sahib Gəray  • I Dövlət Gəray  • II Mehmed Gəray  • II Səadət Gəray  • II İslam Gəray  • II Qazi Gəray  • I Fateh Gəray |
| XVII əsr | Toxtamış Gəray  • I Səlamət Gəray  • Canıbəy Gəray  • III Mehmed Gəray  • İnayət Gəray  • I Bahadır Gəray  • IV Mehmed Gəray  • III İslam Gəray  • Adil Gəray   • I Səlim Gəray  • Murad Gəray  • II Hacı Gəray  • III Səadət Gəray  • Səfa Gəray  • II Dövlət Gəray |
| XVIII əsr | III Qazi Gəray  • I Qaplan Gəray  • III Dövlət Gəray  • IV Səadət Gəray  • II Məngli Gəray  • II Fateh Gəray  • II Səlamət Gəray  • II Səlim Gəray  • Arslan Gəray  • Həlim Gəray  • Krım Gəray  • III Səlim Gəray  • Maqsud Gəray  • IV Dövlət Gəray  • II Qaplan Gəray  • II Sahib Gəray  • Şahin Gəray  • II Bahadır Gəray |
**Sergey Leonidoviç Rubinşteyn** (18 (30) iyun 1889, Odessa, Xerson quberniyası[d] – 11 yanvar 1960[…], Moskva, RSFSR, SSRİ) - rus psixoloqu.

Həyatı
------

İnsanın fəlsəfi-psixoloji konsepsiyasını yaratmışdır. **Rubinşteyn**ə görə, xarici təsir daxili şəraitdən keçərək təsir göstərir. O, bu ideyalarını inkişaf etdirərək 1940-cı ildə nəşr etdirdiyi "Ümumi psixologiyanın əsasları" adlı əsərində ümumiləşdirir.

1942-ci ildə bu əsərə görə **Rubinşteyn** II dərəcəli Stalin mükafatına layiq görülür. 1943-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilir. 

1947-ci ildə o, kosmopolitizmdə Sovet elmini düzgün qiymətləndirməməkdə təqsirləndirilir. 1949-cu ildə bütün vəzifələrdən azad edilir. 40-cı illərdə kəskin şəkildə **Rubinşteyn**ə qarşı çıxan A.N.Leontyev 1977-ci ildə onun mövqeyini düzgün hesab edir.

**Rubinşteyn** şüur və fəaliyyətin vəhdəti ideyasını irəli sürür və əsaslandırırdı. Göstərirdi ki, şüur insanın obyektiv aləmlə əlaqəsini yaradır. Bu əlaqələr fəaliyyət vasitəsilə reallaşır.

Mənbə
-----

* Əliyev R.İ. Psixologiya tarixi. Bakı, 2006

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
2. 1 2 3 4 5 6  Рубинштейн Сергей Леонидович (rus.). / под ред. А. М. Прохоров 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
**Çoxçiçəkli zirinc** (*lat.* Berberis polyantha) — bitkilər aləminin qaymaqçiçəklilər dəstəsinin zirinckimilər fəsiləsinin zirinc cinsinə aid bitki növü.

Təbii yayılması
---------------

Qərbi Çində Sıçuan əyalətinin qərbində yayılmışdır.

Botaniki təsviri
----------------

Hündürlüyü 4 m-dək olan, düzdayanan gövdəli, çılpaq və ya xırda tükcüklü budaqlıdır. Zoğları bozumtul-qonur və ya tutqun qonurdur. Yarpaqları yumurtavari, uzunluğu 1,5-3 sm, ucu yumru, xırda dişli və ya kənarları bütöv, üstü tutqun yaşıl, alt tərəfi parlaq, bozumtuldur. İynələri tək və ya 3 hissəli, uzunluğu 1-2 sm-dir. Çiçəkləri parlaq sarı, xırda, diametri 0,5 mm, uzunluğu 8 mm, eni 3-4 mm-dir. Meyvəsi sentyabrda yetişir.

Ekologiyası
-----------

Qışa davamlılığı aşağıdır. Dağ yamaclarında və dərələrdə bitir.

Azərbaycanda yayılması
----------------------

Mədəni şəraitdə bəzi rayonlarda park və bağlarda becərilir.

İstifadəsi
----------

Yaşıllaşdırmada istifadə edilmir.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Taksoneyniləşdirmələri | 
* Wikidata: Q4077998
* Wikispecies: Berberis polyantha
* FoC: 200008339
* GBIF: 3981716
* GRIN: 6936
* IPNI: 107002-1
* IUCN: 152844225
* NCBI: 2602260
* Plant List: kew-2674307
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:107002-1
* Tropicos: 3500544
* WFO: wfo-0000563702

 |
**II Mursili** — təxminən e.ə. 1330–1295 və ya 1321–1295-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Het çarı. O, Het dövlətinin ən uğurlu hökmdarlarından biri hesab edilir. I Suppiluliumanın kiçik oğlu olmuşdur.

Kasklarla müharibə
------------------

II Mursilinin salnaməsində onun hakimiyyətinin 7-ci ilində peyda olan və Hayasa Azziyə basqınlar edən Pixxuniya adlı bir kask hökmdarından bəhs edilmişdir. Tipiya ölkəsində hökmranlıq edən Pixxuniya digər kask hökmdarlarından fərqli olaraq yaxınlıqdakı digər kask tayfalarını öz ətrafında birləşdirərək özünü çar elan etmişdir. Pixxuniya gündən-günə sərhədlərini genişləndirirdi, II Mursili isə onun yanına səfir göndərmiş və Pixxuniyanın götürdüyü kölələri geri qaytarmasını xahiş edərək problemi diplomatik yol ilə həll etməyə çağırış etmişdir. Pixxuniya cavabında II Mursiliyə məktub göndərərək kölələri qaytarmayacağını, hücuma məruz qalacağı təqdirdə müharibəyə başlayacağını bildirmişdir. Hər halda, nəticədə hetlərlə kasklar arasında müharibə baş tutmuş, bu zaman II Mursili Tipiyanı yerlə-yeksan etmiş və Pixxuniyanı Xattusaya gətirmişdir.

Mənbə
-----

### İstinadlar

1. 1 2  "ANNALS OF MURSILIS II". Pythagoras (ingilis). 28 iyun 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
2. ↑  Alparslan, 2006. səh. 57
3. ↑  Alparslan, 2006. səh. 58

### Ədəbiyyat

* *Alparslan, Metin,* "II. Murşili ve Dönemi" [II Mursili və onun dövrü] (PDF), Doktora Tezi (türk), İstanbul Üniversitesi, 2006, 20 iyun 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF), İstifadə tarixi: 10 iyun 2022

Xarici keçidlər
---------------


Vikianbarda ***II Mursili*** ilə əlaqəli mediafayllar var.  

* Из летописи Мурсили II
* Из молитв Мурсили II во время чумы
* ИЗ ДОГОВОРА МУРСИЛИ II, ЦАРЯ ХАТТИ, С ТАЛМЭЖАРРУМОЙ, ЦАРЕМ ХАЛАПА
* Жалоба Мурсили II на вдовствующую таваннанну

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük rus · Britannica (onlayn) |
| Normativ yoxlama | GND: 118735357 · ISNI: 0000 0000 7703 1308 · LCCN: no2010027595 · SUDOC: 137081405 · VIAF: 107441311, 32791873 · WorldCat VIAF: 107441311, 32791873 |
**Nürnberq Azad İmperiya şəhəri** (*alm.* Reichsstadt Nürnberg‎) — Müqəddəs Roma İmperiyasının tərkibində azad imperiya şəhəri — müstəqil şəhər-dövləti idi.

Tarixi
------

Nürnberq orta əsrlərdə Nürnberq burqraflığından hissə-hissə müstəqillik əldə etdikdən və Landsxut Varislik Müharibəsində Bavariyadan xeyli ərazi əldə etdi və o, ən böyük və ən mühüm İmperator şəhərlərindən birinə, İmperiyanın "qeyri-rəsmi paytaxtına" çevrildi. Belə ki, 1211–1543-cü illər arasında Nürnberq qalasında çoxsaylı Reyxstaqlar və məhkəmələr təşkil etmişdi. İmperator IV Karl (1346–78) tərəfindən buraxılan 1356-cı il tarixli Qızıl bulla, Nürnberqi yeni seçilmiş alman krallarının ilk İmperator məclisini keçirməli olduğu şəhər olaraq təyin etdi və Nürnberqi imperiyanın üç ən əsas şəhərindən birinə çevirdi.

XV-XVI əsrlərdə Nürnberqin mədəni çiçəklənməsi onu Alman intibahının mərkəzinə çevirdi. Artan ticarət yolları və XVII və XVIII əsrlərdəki böyük Avropa müharibələrinin dağıntıları şəhərin tənəzzülünə və böyük borclara girməsinə səbəb oldu, nəticədə 1806-cı ildə Reyn Konfederasiyasının yaranması ilə şəhər yeni Bavariya Krallığına qoşuldu.

İstinadlar
----------

1. ↑  Nürnberg, Reichsstadt: Politische und soziale Entwicklung [Political and Social Development of the Imperial City of Nuremberg] // Historisches Lexikon Bayerns (alman). 2015-11-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-09.
**II Qаrаburc yаşаyış yеri** —Eyni adlı kəndin içərisində yеrləşir. Hаzırdа Оrtа əsr tikintilərinin qаlıqlаrı kəndin mərkəzində təpə şəklində qаlmışdır. Mədəni təbəqənin dаğılmаsı nəticəsində bəzi tikinti qаlıqlаrı üzə çıхmışdır. Tikinti qаlıqlаrınа əsаsən dеmək оlаr ki, binаlаr möhrədən və kvаdrаt fоrmаlı çiy kərpicdən inşа еdilmişdir. Yаşаyış yеrinin cənub tərəfində təbəqənin dаğılmаsı nəticəsində yаrаnаn kəsiklərdə kül yığınlаrı, möhrə və çiy kərpic tikintilərinin qаlıqlаrı, bаd qırıqlаrı görünməkdədir. Аşkаr оlunаn kеrаmikа məmulаtı çəhrаyı rəngdə bişirilmiş şirli və şirsiz qаblаrın pаrçаlаrındаn ibаrətdir. Yаşаyış yеrinin mərkəzində оlаn ziyаrətgаh indiyədək qаlmışdır. Хаlq аrаsındа ziyаrətgаhı «Mirim оcаğı» аdlаndırırlаr. Аrхеоlоji mаtеriаllаrа əsаslаnаrаq yаşаyış yеrini XIV-XVIII əsrlərə аid еtmək оlаr.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bахşəliyеv, Vəli.* Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri (PDF) (az.). Bakı: "Elm". 2008. 301s. 2019-04-12 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2019-04-12.
**Haas Lola** (ing. ***Team Haas (USA) Ltd***) 1985-ci ildən 1986-cı ilə qədər Formula 1 Dünya Çempionatında yarışan Amerikanın keçmiş avtomobil yarış komandası. Komanda, 1984-cü ildə Carl Haas və Teddy Mayer tərəfindən yaradılmışdır. Haas Lola qrupunun sponsoru Amerikanın qida şirkəti **Beatrice Foods** olmuşdur.

Tarixi
------

1984-cü ildə Carl Haas, komandasının Championship Auto Racing Teams (CART) Indicar-da iştirakı üçün Amerikanın Beatrice Foods qida şirkəti ilə uğurlu müqavilə imzaladı. Uğurlu müqaviləyə Formula1 –də iştirak və yeni Ford mühərriklərin alınması daxil idi.  

Ford V6 turboşarjlı mühərriki inkişaf mərhələsində idi və ekskluziv olaraq komanda üç il ərzində bu mühərriklərin alıcısı oldu. Elanın bir hissəsi olaraq, köhnə dünya çempionu Alan Jones 1985-ci ildə komandanın yeni yarış avtomobilini idarə etmək üçün üç illik aradan sonra qayıtdı.  

Yaxşı maliyyələşdirmə və yeni mühərriklərlə təmin olunan Carl Haas, yeni bir avtomobil inkişaf etdirmək üçün komanda və layihə qrupu təşkil etməyə başladı.
Keçmiş rəhbər Teddy Mayer, layihənin ortaq sahibi oldu və İngiltərənin Colnbrook şəhərindəki keçmiş fabrikinə köçürmək üçün komandanı avtomatlaşdırdı və Formula One Race Car Engineering (FORCE) yaratdı.

Xarici keçidlər
---------------

* The Beatrice Lola
Kəbləhüseynli yaşayış yeri
**Kəbləhüseynli** — abidə Ağdam rayonunun eyni adlı kəndinin mərkəzində yerləşir. Bu şərq-qərb istiqamətində uzanan maksimal diametri 120 m, hündürlüyü 3m olan təpədir. Onun cənub tərəfi həyatyanı sahələr, şimal tərəfi kənd yolu salınarkən dağıdılmış, şərq tərəfi isə tamamılə sıyrılıb dasınmışdır. Təpənin şimalşərq tərəfində 1,3 m dərinlikdə dəmir dövrünə aid qəbirlər dağıdılmışdır. Ehtimal ki, təpə həmin dövrdə nekropol kimi istifadə olunmuş dur. Kənd sakinlərin söylədiklərinə görə torpaq qazılarkən buradan çoxlu sayda saxsı qab çıxarılır.Onların bir qısmı kənd sakinlərində, bəziləri isə Xındrıstan kənd orta məktəbində saxlanılır. Təpənin dağıdılmış mərkəzi hissəsində 20 sm dərinlikdə, uzunluğu 2 m olan divar qalığı aşkar olundu. Divar 40x15x9,5 sm ölçüsündə çiy kərpiclərdən tikilmiş, 50 sm hündürlükdə mühafizə olunmuşdur. Bu divar qalığından 15 m şimalda, 1 m dərinlikdə 2 təsərrüfat küpü aşkar olundu. Onlar da torpaq qazılması nəticəsində üzə çıxarılmış və dağıdılmışdır. Şiş oturacaqlı birinci küpün mühafizə edilmiş alt hissəsinin hündürlüyü 130 sm, gövdəsinin maksimal diametri 110 smdir. İkinci küpdən isə yalnız ağız hissəsinin fraqmenti mühafizə edilmişdir ki, onun da diametri 104 sm idi. Toplanılmış saxsı kolleksiya neolit və erkən dəmir dövrlərinə aid edilir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Xaqani İmran oglu Almammadov. Qarabağın arxeoloji abidələri toplusu. I kitab. Bakı: Çap Art nəşriyyat evi, 2016
**İker Kasilyas** (isp. Iker Casillas; d. 20 may 1981) — İspan qapıçı, Avropanın ən yaxşı qapıçısı (2010). Eyni zamanda İspaniya milli futbol komandası və oyunçusudur.

Karyerası
---------

Gənc yaşda Real Madrid kimi bir komandanın qapısına keçmiş və müvəffəqiyyətli olmuşdur. Yaxşı yer tutması və möhtəşəm refleksləri ilə bir qapıçıya lazım olan bütün yaxşı xüsusiyyətləri saxlayar.

Casillas, Real Madrid gənclik sisteminin bir məhsuludur. İlk olaraq 1990-1991 mövsümündə kiçik komandada oynamışdır.

1997-1998 mövsümündə 27 noyabr 1997-ci ildə 16 yaşındaykən bir Çempionlar liqası matçı olan Rosenborg matçında A komanda heyətinə daxil oldu. Lakin komandada Alman İllgner 1. qapıçı, Santiago Canizares isə 2. çapıçı idi. Casillas da 3. qapıçı olaraq zaman-zaman komandada özünə yer tapırdı. Real o il Çempionlar Liqasını qazanmışdı.

2 mövsüm sonra 1999-2000 mövsümündə Real Madrid 1 dəfə daha Çempionlar Liqasında finaldeydi və rəqib bir başqa İspan klubu Valensiya idi. Keçən finalda komandanın qapıçısı olan 1-ci İlkeer ehtiyatda, 2-ci qapıçısı olan Canizares, Valencianın 1. qapıçısı olmuşdu. 3. qapıçı olan Casillas isə 18 yaşında idi və o matç ilk 11-də idi. Real Madrid yenə qazanmışdı.

Yenə 2 mövsüm sonra 2001-2002 mövsümündə Real Madridə Figo, Zidan kimi oyunçular qatılmış və komanda çox rahat Çempionlar Liqası finalına çıxmışdı. Rəqib Alman Bayer Leverkusen idi. Lakin Kasilyas qalanı Sezar Sançesdən buraxmışdı. Sesar 68-ci dəqiqədə zədələnincə qapıya 20 yaşındakı Kasillas keçdi. Kasillas o matçda mükəmməl qurtarışlar etdi və Çempionlar Liqası qazanılmasında böyük pay sahibi oldu. O tarixdən sonra da Real Madrid qapısını heç kimə kaptırmadı.2015-ci ildə isə Kasiliyas Portuya transfer olundu .

| ⛭İspaniya heyəti  –  UEFA Avropa Kuboku 2016 |
| --- |
| 
* 1 Kasilyas (k)
* 2 Azpilikueta
* 3 Pike
* 4 Bartra
* 5 Buskets
* 6 İnyesta
* 7 Morata
* 8 Koke
* 9 Vazkez
* 10 Fabreqas
* 11 Pedro
* 12 Bellerin
* 13 De Xea
* 14 Tiaqo
* 15 Ramos
* 16 Xuanfran
* 17 San Xose
* 18 Alba
* 19 Bruno
* 20 Aduriz
* 21 Silva
* 22 Nolito
* 23 Riko
* Baş məşqçi: Del Boske

 | İspaniya |
**İki nöqtəli adalia parabüzəni** (*lat.* Adalia bipunctata L.)-Bədəni ovalşəkilli, başı parlaq, qaradır və iki ağ ləkəsi var, yanı ağ haşiyəlidir.

Biologiyası
-----------

Bədəni ovalşəkilli, başı parlaq, qaradır və iki ağ ləkəsi var, yanı ağ haşiyəlidir. İki mürəkkəb gözləri aydın bilinir. Ağız hissə tünd sarıdır, dodaq uzanıb və parlaqdır, tüksüzdür. Ayaqları tünd qaradır, caynaqları enlililəşmiş və qərni dişciklərə malikdir ki, bu ağaclarda yayılan böcəklərin əsas əlamətləridir. Çünki, caynaqlar ağaclarda şaquli vəziyyətdə durmaq rolunu oynayır. Qanadüstlükləri əsasən sarıdır, lakin dəyişkəndir. Hər qanadüstlüyündə, tən ortada iki qara nöqtəsi var.
Qidalandıqları ağaclarda alt yaruslarda olan yarpaqların alt tərəfinə, mənənə koloniyalarının arasına 300-ə yaxın yumurta qoyurlar. Hər yumurta topasında 5-30 yumurta olur. Bunların inkişafı-inkubasiya dövrü 4-5 gün olur. Sürfənin ümumi inkişafı temperaturdan və qida bolluğundan asılı olaraq 16-22 gün çəkir, pup mərhələsi 4-5 günə inkişaf edir. Çıxım 55-60 faiz olur. Ümumiyyətlə dağlıq zonlarda sürfələrin çıxımı aran zonaya nisbətən 10-15 faiz aşağı olur. İl ərzində iki nəsil verirlər. Çoxalma aprel ayının sonundan başlayır. Mayın əvvəlində yekunlaşır. İkinci nəsil avqustun sonu sentyabrın əvvəlləri başlayır.
Qışlama adətən qidalandığı ağaclarda qabığın altında, günəşə tərəf hissədə keçir. Qışlama oktyabr ayının ikinci yarısından, martın ikinci yarısına qədər davam edir. Qışın soyuq keçdiyi illərdə 10 faizə qədər tələf olurlar.

Yayılması
---------

Ordubad, Şahbuz və Culfa rayonlarının dağlıq və dağətəyi zonalarında yayılıb.

Ədəbiyyat
---------

1. Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli
2. Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
3. Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
**Böyük Adiliyyə mədrəsəsi -** Dəməşqdə XIII əsrə aid mədrəsə**.**

Haqqında
--------

Bu şafii mədrəsəsinin əsası Dəməşqdə Nurəddin Məhəmməd Zəngi tərəfindən qoyulmuşdur. Lakin, o vəfat edərkən, mədrəsənin inşası tamamlanmamışdı. Sonra onu Məlik əl-Adil Seyfəddin davam etdirmişdir. Sonra o da vəfat etmiş və bu işi onun oğlu əl Məlik əl-Muazzam başa çatdırmışdır. Mədrəsədə müdərris kimi çalışanlar qismində qazı Kəmaləddin Ömər Əbu Həfs ibn Bəndər ibn Ömər ət-Tiflisinin də adı çəkilir. Ömər ət-Tiflisi təqribən h.602 (1205)-ci ildə anadan olmuşdur. Ömər ət-Tiflisi Misir diyarına üz tutana qədər Qadı əl-Qudat (baş qazı) xoylu Şihabəddinin müavini vəzifəsində çalışmışdır. Misirdə h. 672 (1273)-ci ildə vəfat edənə qədər tədrislə məşğul olmuşdur.

Adiliyyə mədrəsəsində digər bir azərbaycanlı, əsli Xoydan olan Şəmsəddin Əbül-Abbas Əhməd ibn əl-Xəlil ibn Səadə ibn Cəfəribn İsa da fəaliyyət göstərmişdir. Böyük sultan İsa ibn Məlik əl Adilin zamanında Şəmsədin Şama gəldiyi vaxt sultan ona böyük hörmət edərək, əhvalını soruşur və sözlərini diqqətlə eşidərdi. Sultan özü şəriət elmlərini və fiqhi bildiyi üçün Şəmsəddinə çox hörmət bəsləyər, onunla söhbət edərdi. Sonralar sultan ona Dəməşqdə yer verib, onun üçün maaş təyin etmişdir. Bir çox xadimlər onun yanında oxumuş və biliyindən faydalanmışlar. O, gözəl danışıqlı, iti düşüncəli, fəsahətli, bəlağətli, səxavətli və mərd bir adam idi. Onun müəllimi Fəxrəddin ibn Xətib Ərrey də onun yanına gəlmiş, onun da şagirdləri var idi. Sonralar böyük Sultan Şəmsəddini Dəməşqin baş qazısı təyin etmişdir. Buna baxmayaraq o, olduqca təvazökar və xoşsöhbət idi, namaz vaxtında namaz qılmaq üçün məscidə ayaqla gələrdi. Qazı Əbülabbas Əhməd ibn Xəlil ibn Səadə ibn Cəfər əl-Xuveyyi Dəməşqdə "əl-Adiliyyə" mədrəsəsində qiraət yolu ilə isnad zənciri kimi 14 mühəddisi sayaraq qeyd etdikdən sonra Peyğəmbər (s.a.s.) haqqında Aişənin söylədiyi hədisi nəql etmişdir. Şəmsəddin həmin mədrəsədə yaşamış və vəfat edənədək orada dərs demişdir. İbn Əbi Useybiyə onu "Sədr əl-İmam", "kamil alim", "qadı əl-qudat" kimi epitetlərin sahibi kimi qələmə verir. O, qeyd edir ki, Şəmsəddin orada fəqihlərə dərs demişdir. Bu işi h. 637/1239-cu ildə rəhmətə gedənə qədər davam etdirmişdir.

Həmçinin bax
------------

* Nizamiyyə mədrəsəsi
* Gəncə mədrəsəsi
* Ordubad mədrəsəsi
* Zaviyə mədrəsəsi
* Nizamiyyə mədrəsəsi (Gəncə)
* Beyləqan mədrəsəsi
* Marağa mədrəsələri
* Şamaxı mədrəsəsi

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Nərgiz Əliyeva. Orta əsrlərdə Azərbaycan alimlərinin elmi əlaqələri və tədris fəaliyyəti. Bakı: «Turxan» NPB, 2015. - s.76-77" (PDF). 2021-09-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-03-07.
2. ↑  Ən-Nüeymi Əbdülqadir ibn Məhəmməd əd-Diməşqi. Əd-Dəris fi tarix əl-Mədaris.Dər əl-kutub əl-elmiyyə. I c. Beyrut, 1990, s.274.
3. ↑  Tərbiyət Məhəmmədəli. Danişməndani Azərbaycan. Görkəmli elm və sənətadamları. Bakı, 1987, s. 424.
4. ↑  İbn Əbi Useybiyə. Uyun əl-ənbiyə fi təbaqati-l-ətıbbə. Beyrut, 1998, s. 598-599.

Xarici keçidlər
---------------

Nərgiz Əliyeva. Orta əsrlərdə Azərbaycan alimlərinin elmi əlaqələri və tədris fəaliyyəti. Bakı: «Turxan» NPB, 2015.
**Şarl qanunu** - Jak Şarl tərəfindən tapılmış qaz qanunu.

Qanunun kəşfi
-------------

Bu qanun 1787-ci ildə fransız fiziki J.Şarl tərəfindən təcrübədən tapılmışdır. Qanun izoxor prosesə aiddir. 

Şarl qanununa görə sabit həcmdə verilmiş kütləli ideal qazın təzyiqinin onun mütləq temperaturuna olan nisbəti sabitdir. Və yaxud da, qazın başlanğıc təzyiqinin ilk temperaturuna olan nisbəti bu parametrlərin ixtiyari andaki təzyiq-temperatur nisbətinə bərabərdir.

{\displaystyle {\frac {P\_{1}}{T\_{1}}}={\frac {P\_{2}}{T\_{2}}}\qquad \mathrm {or} \qquad {P\_{1}}{T\_{2}}={P\_{2}}{T\_{1}}.}

Xarici keçidlər
---------------

* Şarl qanunu
* Gay-Lussac's Law of Combining Gas Volumes
* Amonton's Law

Həmçinin bax
------------

* Avoqadro qanunu

Xarici keçidlər
---------------

* *Castka, Joseph F.; Metcalfe, H. Clark; Davis, Raymond E.; Williams, John E.* Modern Chemistry. Holt, Rinehart and Winston. 2002. ISBN 0-03-056537-5.
* *Guch, Ian.* The Complete Idiot's Guide to Chemistry. Alpha, Penguin Group Inc. 2003. ISBN 1-59257-101-8.
* *Mascetta, Joseph A.* How to Prepare for the SAT II Chemistry. Barron's. 1998. ISBN 0-7641-0331-8.
**Fakiya Tuquzbayeva** (başq. Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы 1 yanvar 1950, Buzdək rayonu, Başqırd MSSR – 20 mart 2021, Ufa) — Başqırdıstan Respublikasının xalq şairi, Salavat Yulaev adına Başqırdıstan Dövlət mükafatı laureatı (1995), Başqırdıstan Respublikasının (1992) və Rusiya Federasiyasının (2000) əməkdar mədəniyyət işçisi, Başqırdıstan Respublikasının təhsil əlaçısı. Başqırdıstan Respublikası və Rusiya Federasiyası Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Bioqrafiyası
------------

Tuquzbayeva Fakiya 1 yanvar 1950-ci ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Buzdək rayonunun Kiçik Kanlı kəndində anadan olmuşdur.

1972-ci ildə Başqırdıstan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. Təhsilini bitirdikdən sonra Başqırdıstan Pionerləri qəzetində ədəbi işçi kimi çalışmışdır.

1979-1989-cu illərdə "Pioner" jurnalında çalışır.

1990–2010-cu illərdə. "Akbuzat" jurnalının baş redaktoru olur.

Yaradıcılığı
------------

XX əsrin 70-ci illərindəN şeirLƏR yazmağa başlayır.

İlk poeması və şeirlər kitabı "Kök alovları" ("Мәк ялкыны", 1980) idi. "Okanın gözü" ("Күҙ ҡараhы", 1984), "Ulduzları açıram" ("Йондоҙҙар асам", 1987), "Saatın melodiyası" ("Сәғәт моңо", 1991), "Sənə xeyir-dua verirəm" ("Фатихамды бирәм hиңә", 1995) kitablarının müəllifidir.

1989-cu ildə "Çörək və duz" şeirlər toplusu nəşr etdirir. olundu. Fakiya Tuquzbayevanın əsərləri başqırd xalqının mənəvi dirçəlişi ideyası ilə birləşir.

"Tövbə" ("Тәүбә"), "Zəng" ("Ҡыңғырау"; şair, başqırd xalqının azadlığı uğrunda mübarizə aparan Şahzadə Babiçəə həsr olunmuş) "Qiyamət günü" ("Хөкөм көнө") poemalarında günümüzün aktual mövzuları gündəmə gəlir.

Uşaqlar üçün "Qəfəsdəki dəftər" ("Шаҡмаҡлы дәфтәр", 1981), "Yeni paltar" ("Яңы кулдәк", 1983), "Çəmənlikdəki çiçəklər" ("Ялан сәскәләре", 1995) şeirlər toplusunun müəllifidir.

Mükafatlar və titulları
-----------------------

R. Qaripov adına ədəbi mükafat.

Salavat Yulaev adına Başqırdıstan Dövlət mükafatı laureatı (1995) — "Sənə xeyir dua verirəm" poeması və şeirlər kitabınagörə verilmişdir (1994).

"Başqırdıstan Respublikasının xalq şairi" fəxri adı (2014).

Kitabları
---------

Fakiya Tuquzbayeva. "Zamanın işarələri." Şeirlər və poemalar. Ufa: Z. Biişeva adına Başqırd "Kitap" nəşriyyatı Dövlət Unitar Müəssisəsi. 2008.448 s.

Fakiya Tuquzbayeva. "Oxumağı xoşlayıram". Nağıllar və hekayələr.Ufa: Z. Biişeva adına Başqırd "Kitap" nəşriyyatı Dövlət Unitar Müəssisəsi. 2009.22 səh.

Fakiya Tuquzbayeva. "Həyata gedən yol." Şeirlər. Kazan: Tatar kitab nəşriyyatı. 2010.

İstinadlar
----------

1. ↑  Ураксина Р. Рухи именлек һаҡсыһы // Ватандаш. — 2006. — № 3. — С. 116—122. — ISSN 1683-3554.

Mənbə
-----

* на башкирском языке
* 
* 
* Arxivləşdirilib 2020-09-22 at the Wayback Machine
**İbtidai funksiya** (və ya **qeyri müəyyən inteqral; törəmənin əksi**) verilmiş aralığın bütün nöqtələrində F(x)=f'(x) bərabərliyini ödəyən funksiya. F(x) funksiyasına həmin aralıqda f(x) funksiyasının **ibtidai funksiyası** deyilir. 

  

*Nümunə:* Göstərək ki, {\displaystyle F(x)=3x^{4}} funksiyası {\displaystyle (-\infty ;+\infty )} aralığında {\displaystyle f(x)=12x^{3}} funksiyasının ibtidai funksiyasıdır. 

{\displaystyle F'(x)=(3x^{4})'=3(x^{4})'=3\cdot 4x^{3}=12x^{3}=f(x)}
Doğrudan da aralığının istənilən nöqtəsində bərabərliyi ödənilir. Tutaq ki funksiyası verilmiş aralıqda kəsilməz funksiyasının ibtidai funksiyasıdır. Onda ixtiyarı sabitı üçün funksiyası da həmin aralıqda funksiyasının ibtidai funksiyasıdır.

Əsas xassələri
--------------

Qeyri müəyyən inteqralın (ibtidai funksiya) aşağıdakı xassələri var.  
**1:** Qeyri müəyyən inteqralın törəməsi inteqralaltı funksiya diferensialı isə inteqralaltı ifadəyə bərabərdir:

{\displaystyle (\int f(x)dx)'=f(x)}
{\displaystyle d(\int f(x)dx)=f(x)dx}
*İsbatı*: Tutaq ki, F(x) funksiya ibtidai f(x)-sin funksiyasıdır: F(x)=f(x). Onda {\displaystyle \int f(x)dx=F(x)+C} yaza bilərik. Bu bərabərliyin hər iki tərəfindən törəmə alsaq,
{\displaystyle \int f(x)dx=(F(x)+C)'=F'(x)+C'},
yəni 

{\displaystyle \int f(x)dx=f(x)}.  

**2.**Kəsilməz törəməsi olan F(x) funksiyasını törəməsinin qeyri-müəyyən inteqralı onun özündən sabit toplananla fərqlənir, yəni 

{\displaystyle \int F'(x)dx=F(x)+C}
və ya 

{\displaystyle \int dF'(x)dx=F(x)+C}.  

Burada F(x)-kəsilməz diferensiallanan funksiyadır. Bu xassə, bilavasitə qeyri-müəyyən inteqralın tərifindən alınır.  
**3.**Sıfırdan fərqli sabit vuruğu inteqral işarəsi xaricinə çıxarmaq olar. 

{\displaystyle \int kf(x)dx=k\int f(x)dx(k\neq 0)}
Doğrudan da, F'(x)=f(x) isə, sıfırdan fərqli k sabiti üçün {\displaystyle (kF(x))'=kF'(x)=kf(x)} olduğundan, {\displaystyle \int kf(x)dx=kF(x)+C=k\int f(x)dx} alırıq:  

{\displaystyle (x^{\alpha +1})'=(\alpha +1)x^{\alpha }}
olduğundan 2-ci və 3-cü xassələri tətbiq etməklə belə nəticəyə gəlirik ki istənilən {\displaystyle \alpha \neq 1} üçün

{\displaystyle \int x^{\alpha }dx={\frac {1}{\alpha +1}}\int (\alpha +1)x^{\alpha }dx={\frac {1}{\alpha +1}}\int (x^{\alpha +1})'dx={\frac {x^{\alpha +1}}{\alpha +1}}+C}.  
   

**4.** Cəmin qeyri-müəyyən inteqralı toplananların qeyri -müəyyən ınteqralları cəminə bərabərdir:

{\displaystyle \int (f(x)+g(x))dx=\int f(x)dx+\int g(x)dx.}

Mənbə
-----

* Cəbr və analizin başlanğıcı - Ümumtəhsil məktəblərinin XI sinfi üçün dərslik; **M.C.Mərdanov, M.H.Yaqubov, S.S.Mirzəyev, A.B.İbrahimov,K.N.İsmayilzadə, İ.H.Hüseynov, M.A.Kərimov, Ə.F.Quliyev**; Çaşıoğlu nəş. 2007.
Böyük Afrika çatı və ya qrabeni adı adını almış bu ərazi Afrika materikinin şərq hissəsində yerləşir. Belə ki, yer səthində şaquli və üfiqi hərəkətlər nəticəsində düşmə və qalxmalar müşahidə edilir. Bu düşmələr yəni qrabenlər, qalxmalar isə horstlar adlanır. Onların uzunluğu yüzlərlə km olub, yer səthinin aralanma zonalarında müşahidə edilir. Dünyanın ən iri sınma zolağı demək olar ki, Afrika materikindədir. Burada bu intensivliklə düşmə və qalxma prosesləri davam edərsə demək olar ki, Afrika materikinin yeganə iri yarımadası olan Somali yarımadası materikdən ayrılacagdır. Təbii ki, bu proses uzun bir vaxt tələb edəcək. Bildiyimiz ki, qrabenlərdə dünyanın ən dərin gölləri yerləşir. Bunlara misal olaraq ele, Afrika materiki daxilində Tanqanika, Nyasa və Rudolf göllərini deyə bilərik. Həmçinin Avrasiya materikindəki, Baykal və Urmiya gölləri də qraben mənşəli göllərdirlər. Bu göllər dərin olmaqla yanaşı həmçinin formasına görə uzunsov olurlar.

Həmçinin bax
------------

* Tektonik hərəkətlər

Istinadlar
----------

1. ↑  Грабен // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
**Hoqqabazlıq** və ya **Janqlyorluq** (*ing.* Juggling) - müəyyən bir sayda nəsnəni havada atıb tutan və bu əsnada ən azı bir ədəd nəsnənin hərəkət halında (havada) olmasını təmin edən sirk və ya səhnə sənəti. Janqlyor sözü Azərbaycan dilinə fransız dilindən keçmişdir. Fransız dilində həmin sözü qarşılığı (*fr.* Jongleur) sözüdür.

Luca Pferdmenges5 dünya rekordu varLuca Pferdmenges hoqqa edir (juggling)
Janqlyor öz nümayişləeini həyata keçirən zaman əsasən top, bita, halqa və ya butulkadan istifadə edilir. Janqlyorluq sənəti İntibah dövründən etibarən Avropada geniş yayılmış və inkişaf etmişdir. XV-XVI əsrlərdən etibarən təşkil edilən festival və karnavallarda janqlyorlar araasında müxtəlif yarışlar keçirilmişdir. Qədim Misirdə janqlyorluq idman növü kimi məşhurluq qazanmışdır. Orta əsrlər isə bir peşə kimi formalaşmış və özünə əsasən teatr dünyasının daxilində yer etmişdir. Bu gündə janqlyorluq sənəti isrə hobbi kimi istərsə də peşə kimi dünyanın müxtəlif ölkələrində böyük məşhurluq əldə etməkdədir.

Həmçinin bax
------------

* Hoqqabazlıq
**İclaülmülk** (1862-?) — Məşrutə inqilabı dövründə Cənubi Azərbaycanın valisi.

Həyatı
------

O, Rəfi ağa Nizamülüləma Təbrizinin oğlu, Mirzə Əsədulla xan Naziməddövlənin qardaşı oğludur. Əmisi Fars əyalətinin valisi olarkən onun yanında naib vəzifəsində çalışmışdı.Qardaşı Salar Ərfə İranın tanınmış simalarından idi.

Fəaliyyəti
----------

Təbrizin müdafiəsi günlərində Səttar xan və əncümən tərəfindən 1 sentyabr 1908-ci ildə Cənubi Azərbaycanın valisinin müavini təyin edilmiş və vali vəzifəsini icra edən İclaülmülk öz vəzifəsində qalmaqla fəaliyyətini davam etdirirdi. Çox keçmədi ki, inqilabçıların tələbi ilə Müxbirüssəltənə yenidən Cənubi Azərbaycanın valisi təyin edildi.

Müxbirüssəltənə Cənubi Azərbaycanda, xüsusən Təbrizdə genişlənən azadlıq hərəkatını yatırmaq üçün gördüyü tədbirlərdən biri də inqilabi hərəkatda və əyalətin idarə edilməsində mühüm rol oynayan İclaülmülkü "Təbrizin və əyalətin idarə işlərindən uzaqlaşdırmaq üçün" Urmiyaya vali təyin etməsi oldu. 1910-cu ildə İclaülmülk Urmiyaya göndərildi.

Qalereya
--------

* İclaülmülk və tərəfdarlarıİclaülmülk və tərəfdarları

Mənbə
-----

* Ənvər Çingizoğlu, Diba ailəsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №10, səh.52-64.

İstinadlar
----------

Həmçinin bax
------------

* Məşrutə inqilabı
* Mirzə Əsədulla xan Nizaməddövlə
* Mahmud xan Əlaülmülk
* Fəzlulla xan Dəbirəssəltənə

Xarici keçidlər
---------------
**Survilla İvonka** (*belar.* Івонна Уладзіміраўна Шыманец; 11 aprel 1936, Stolbtsı[d], Polşa Respublikası) — belaruslu ictimai və siyasi fəal, mühacir, dilçi, rəssam. Hazırda Kanadada yaşayır. 1997-ci ildən bəri Belarus Xalq Respublikasında (BXR) Rada sədri kimi fəaliyyət göstərir.

Həyatı
------

1936-cı ildə Polşaın Stolbtsı ərazisində anadan olmuşdur. Atası Vladimir Şimaneç, V.Zaxarkinin rəhbərliyi altında BXR hökumətində Maliyyə naziri olmuşdu. 1944-cü ildə bütün ailə Belarusdan Şərqi Prussiya, sonra Danimarka qaçqın düşərgəsində bir neçə il yaşamış, daha sonra Fransa və İspaniyaya qaçmışdır. O, Sorbonnada (filologiya) təhsil almışdı. 1969-cu ildən etibarən Kanadada məskunlaşmış, tərcüməçi vəzifəsində çalışmışdı. 1974-cü ildə Kanadada Belarus Elm və İncəsənət İnstitutunun sədri seçilib. 1984-cü ildə Kanadanın etnik-mədəni Rada idarə heyətinə seçildi. Belarusda Çernobıl qurbanlarına kömək etmək üçün Kanada Fondunu təsis etdi. Bu xeyriyyə təşkilatı müxtəlif formalarda tibbi yardım göstərir, Kanada və Belarus arasında qarşılıqlı tibb işçilərinin səfərləri, qida yardımı və Kanada daxilində müxtəlif yerlərdə uşaqlara sağlamlıq baxımlarını təmin edir. 

1997-ci ildən bəri Belarus Respublikasında Rada sədri olmuşdur. O, Sovet İttifaqının ləğvi və müstəqil Belarus Respublikası yaradılmasından sonra Rada-nın ilk qadın prezidenti olmuşdur. Belarus Xalq Respublikasının elanının 91-ci ildönümü ərəfəsində İvonka Survilla Belarusluları demokratik dəyərlərə səy göstərməyə çağırdı.

1959-cu ildə Survilla İvonka, Belaruslu iqtisadçı, aktivist və radio yayımçısı olan Janka Survilla ilə evləndi. İvonka Survillanın iki qızı var. Qızlarından biri olan Dr. Mariya Paula Survilla, Ayova ştatında etnomusiqi professorudur. Həyat yoldaşı 1997-ci ildə Ottava şəhərində vəfat etmişdir.
Survilla 30-dan çox sərgidə rəssam kimi iştirak etmişdir.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3  Czech National Authority Database.
2. ↑  "СТАРШЫНЯ РАДЫ". 2022-09-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-05-23.
3. ↑  Председатель Рады БНР Ивонка Сурвилла: белорусы «живут в условиях неволи»[*ölü keçid*]
4. ↑  Ivonka Survilla answers questions

Xarici keçidlər
---------------

* Официальный сайт Белорусской Народной Республики
* Председатель Рады БНР Ивонка Сурвилла о визите в Минск
**İxrac** – informasiyanın bir sistemdən və ya proqramdan başqasına ötürülməsi; idxal (IMPORT) əməlinin əksidir. Verilənlərin, xüsusən görüntüləri olan sənədlərin ixracı, informasiyanı qəbul edən proqram və ya sistem tərəfindən bu və ya başqa formada dəstəklənməlidir. Bəzi tətbiqi proqramlarda başqa proqramların istifadə etdiyi fayl formatlarının dəstəklənməsi nəzərdə tutulub ki, onların arasında verilənləri asanca ötürmək mümkün olsun. Başqa imkanlar olmadıqda sırf mətn fayllarını özgə proqrama ASCII formatında (adi mətn, yəni formatlanmamış) ixrac etmək olar.

**İxracat** və ya **Eksport** (*ing.* export) — əmtəələrin xarici bazarda realizə edilməsi üçün xaricə aparılması; idxalatın əksi. iqtisadiyyatda məhsulun ölkənin sərhəddindən kənara göndərilməsi, xarici bazarda satışı üçün nəzərdə tutulması.

Ədəbiyyat
---------

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı

İstinadlar
----------

1. 1 2  Əliquliyev R.M. Şükürlü S.F. Kazımova S.İ. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2009. 201 s.
2. ↑  İxracat (termin)[*ölü keçid*]
3. ↑  "Malların ixracının rəsmiləşdirilməsi qaydası". 2021-02-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-10-16.
**Özlülük** - mühərrik yağının əsas fiziki-kimyəvi göstəricisi və eyni zamanda onun tətbiqini müəyyənləşdirən xassədir. Bu xassəyə aşağı və yüksək temperaturlarda özlülük və özlülük indeksi daxildir.

Növləri
-------

Motor yağının özlülüyü mayenin daxili siyrilmə gücünün ölçüsüdür. Texnikada iki növ özlülük mövcuddur: 

* Dinamik özlülük,
* Kinematik özlülük.

Özlülük indeksi
---------------

Motor yağının kinematik özlülüyünün 40 və 1000C temperaturlarda ölçülməsi ilə təyin edilir. Özlülük indeksinin ölçü həddləri yoxdur. Özlülük indeksi nə qədər yüksək olarsa, temperatur dəyişməsi zamanı motor yağının özlülüyü bir o qədər az dəyişər. Mühərrikdə motor yağının böyük temperatur intervallarında (qışda mənfi temperaturlardan tutmuş yayda - 220-2300C qədər) işləməsini nəzərə alaraq, motor yağının yüksək özlülük indeksinin olması tövsiyə olunur.Təmiz mineral yağların Ö.İ. 85-105, sintetik motor yağların isə 120 –dən çoxdur.

Motor yağlarının kinematik özlülüyü
-----------------------------------

Motor yağlarının kinematik özlülüyü - normal və yüksək temperaturlarda motor yağının axıcılığını xarakterizə edən anlamdır. 

### Kinematik özlülük

ГОСТ- 33 və ASTM D445 sınaq üsulları üzrə təyin edilir. Qəbul edilmiş standartlara görə kinematik özlülük 40 və 1000C ölçülür. 

### Kinematik özlülüyün vahidi

Kinematik özlülüyün vahidi- santistoksdur(cST). 
Kapilyar-viskozimetrlərdə ölçülür – bu halda kinematik özlülük - ağırlıq yükün təsiri ilə müəyyən miqdar yağın kalibr edilən viskozimetr dəliyin süzülməsinin vaxtını əks etdirir. 
Sürtkü materiallarının sıxlığından asılı olaraq onların kinematik və dinamik özıülüklərinin göstəriciləri fərqlənir.

Mənbə
-----

* Большая энциклопедия Нефти и газа.

Istinad
-------

1. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2022-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-10-25.
**İxtiozavrlar** (*lat.* Ichthyosauria, yun. ιχθυς) — nəsli kəsilmiş böyük dəniz sürünənləri. İxtiozavrlar **Ichtyosauria** ya da **Icthyopterygia** ("balıq üzgəcləri" — 1840-cı ildə Ser Riçard Oven tərəfindən verilən tərif) olaraq bilinən elmi ada aiddir. Baxmayaraq ki, bu termin İxtiozavriyanın ana qrupu üçün daha çox istifadə olunur. İxtiozozlar Mezozoy dövrünün çox hissəsində inkişaf etmişlər. Fosil dəlillərinə əsasən, ilk dəfə 250 milyon il əvvəl ortaya çıxdılar və ən azı təxminən 90 milyon il əvvələ qədər sağ qaldılar. Erkən Trias dövründə ixtiozavrlar dənizə qayıdan bir qrup şəxsiyyəti bilinməyən sürünənlərdən meydana gəldi, müasir delfinlər və balinaların quruda yaşayan əcdadlarının milyonlarla il sonra dənizə qayıtdıqlarına bənzər bir inkişaf yolu ilə inkişaf etdilər. Son Trias və Erkən Yura dövründə Plesiozavrlar tərəfindən əvəz olunana qədər onlar çox idilər. İxtiozavrlar iqlim təlatümlərinin əsasını qoyduğu ekoloji dəyişiklik nəticəsində azaldılar və Gec Təbaşir dövründə tamamilə nəsilləri kəsildi. Elm ixtiozavrların varlığından ilk dəfə İngiltərədə tam skeletlərin tapıldığı XIX əsrin əvvəllərində xəbərdar oldu. 1834-cü ildə İxtiozavr kimi təsnifləndirildilər. O əsrin sonlarında Almaniyada yumşaq toxuma qalıqları da daxil olmaqla mükəmməl qorunan bir çox ixtiozavr qalıqları tapıldı. İyirminci əsrin sonlarından bəri dəstəyə maraq yenidən canlandı və əllidən artıq etibarlı nəslin tanınmasına səbəb oldu. İxtiozavrların uzunluqları 1 ilə 16 metr arasında dəyişirdi. İxtiozavrlar həm müasir balıqlara, həm də delfinlərə bənzəyirdi. Başları sivri idi və çənələr tez-tez kiçik ovu tutmağa kömək edə bilən konik dişlərlə təchiz olunmuşdu. Bəzi növlərin iri heyvanlara hücum edə biləcəyi daha böyük, kəsici dişləri vardı. Gözləri çox böyük idi, yəqin ki, dərinə dalarkən faydalıydı. Boyunları qısa idi və sonrakı növlərin kifayət qədər sərt gövdələri var idi. Bunların daha güclü bir itələyici vuruş üçün istifadə edilən daha şaquli bir quyruq üzgəci var idi. Sadələşdirilmiş disk bənzər vertebralardan hazırlanan onurğa sütunu, quyruq üzgəcinin alt hissəsində davam etdi. İxtiozavrlar hava ilə nəfəs alır, diri bala doğurdular. İzolyasiya üçün bir qabıq qatına sahib olma ehtimalları var.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Sausempton Universiteti.* "Yeni tapılan fosil qədim ixtiozavrlara bənzər dəniz sürünənlərinin anlayışında inqilab yaradır". Gündəlik Elm (ingilis). 15.05.2013. 2022-08-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.05.2021.
2. ↑  *Daren Neyiş.* "İraqın Malavaniya bölgəsində İxtiozavr inqilabı". www.blogs.scientificamerican.com (ingilis). 15.05.2013. 2013-09-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.05.2021.