recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rəfil Nayıb oğlu Əhmədov** (14 oktyabr 1948, Xocalı – 26 fevral 1992, Xocalı) — Xocalı soyqırımı şəhidi.

Həyatı
======

Rəfil Əhmədov 1948-ci il oktyabrın 14 də Xocalı şəhərində doğulmuşdur. O,ailənin dördüncü övladı idi. Uşaqlıqdan ailəsi üçün çalışıb çörək qazanardı.

1965-ci ildə məktəbi bitirərək, Əsgəran rayonunda bir müddət çalışmışdır.

1966-ci ildə ordu sıralarına çağrılmışdır. Hərbi xidməti Minsk şəhərində keçmişdir. 1967-ci ildə ordudan tərxis olunaraqa beton zavodunda çalışmağa başladı. 1969-1972-ci illərdə Əsgəran rayonunda bufet də çalışmışdır. Daha sonra 1972-ci ildə kombinat zavodunda fəhlə kimi işləmişdir. 1988-1991ci illərdə Xocalı şəhərində yerləşən tikiş fabrikində master işləmişdir.

1973-cü ildə Rəfil Əhmədov Mükafat adlı xanımla ailə həyatı qurmuş və ömrünün sonuna qədər onunla evli idi. Səidə, Sevil və Qabil adlı övladları yadigar qalıb.

Rəfil Əhmədov Dağlıq Qarabağ münaqişəsi başlayana qədər müxtəlif işlərdə çalışmışdır.

Qarabağ müharibəsi və döyüşlərdə iştirakı
-----------------------------------------

Rəfil Əhmədov qarabağ münaqişəsi başlayan zaman 1992-ci ilin yanvar ayında erməni milətçilərinə qarşı mübarizədə vətəninə xidmət üçün könüllü döyüşçü kimi ordu sıralarına yazılır.

O, 817 saylı hərbi hissədə atıcı vəzifəsində çalışır. 1992-ci ildə fevralın 25-də gecə saatlarında Xocalı şəhəri mühasirəyə alınır. Rəfil Əhmədov və onun döyüş yoldaşları ön cəbhədə düşmənə ciddi müqavimət göstərirlər. Son nəfəsinə qədər vətəni üçün döyüşür.

Rəfil faciə zamanı anasının şəhərdən çıxarmaq istəyirdi lakin onun anası, Əhmədova Durna Salman qızı erməni daşnakları tərəfindən Şəhid olur.

Bu faciədə Rəfilin qardaşları: Əliyev Əli Nayıb oğlu, Əliyev Ağəli Nayıb oğlu, Əhmədov Eldar Nayıb oğlu, Əhmədov Yelmar Nayıb oğlu və qardaşı oğlu Əliyev Əbülfət Əli oğlu Şəhid olur.

1992-ci il 26 fevral şəhər qan gölünə çevrilmişdir. Rəfil bu tarixdən itkin düşmüşdür. Onun nə əsir düşdüyünü nədə cəsədini heç kəs görməmişdir. O artıq bir itkin idi.

Daha sonra 1993-cü ildən etibarən məhkəmənin verdiyi qərara əsasən Rəfil Əhmədova Şəhid adı verilmişdir. Hal-hazırda heç bir yerdə bir məzarlığı, dəfn yeri belə yoxdur.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2020-06-05 at the Wayback Machine VƏTƏN AĞRISI, TORPAQ YANĞISI. Allahyar XOCALI. BAKI - 1993
Maldiv adaları (ދިވެހިރާއްޖެ, Dhivehi Raa’je), rəsmi adı Maldiv Respublikası (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ) — Hind okeanının ekvatorial sularında, Şri-Lanka adasından təxminən 700 km cənub-qərbdə yerləşir. Hindistan yarımadası Maldiv adalarının 340 km-dədir. Ölkənin ümumi uzunluğu 750 km, eni isə 120 km-dir. Ölkə 1196 mərcan adalarından ibarətdir. 26 atooldan ibarət iki adalar qrupu formalaşmış. Maldiv adalarının ən böyük adası Qan adasıdır. Əksər adaları məskunlaşmayıb. Ölkə adalarının cəmi 200-də məskunlaşma var. Əhalisi təxminən 395 min nəfərdir. Ən yüksək sıxlıq Male şəhərindədir.

Təbiəti
-------

### Coğrafi mövqeyi və geoloji quruluşu

Adalar nisbətən okean səviyyəsindən yüksəkdədir. Orta hündürlük 1 və 1,5 metr arasında dəyişir. Maldiv adalarında təpələr yoxdur, ancaq bəzi adalarda dyunlərə rast gəlinir. Məhs arxipelaqın ən yüksək zirvəsi cənubda yerləşən Addu (Sienu) atoolundakı dyundür — 2,4 metr. Adaların tutduğu ümümi sahə — 90 min km², quru sahəsi isə 300 km²-dir. Sahil xətlərinin uzunluğu 644 km-dir. Əksər adalar kənardan mərcan tipli sahillərlə əhatə olunub. Ölkədə olan yeğanə şəhər paytaxt Maledir və eyni adlı atoolda yerləşir. Maledə ölkənin yeganə limanı yerləşir.

İqlimi
------

Male — Maldivin paytaxtı
Ölkə subekvatorial musson iqlimə məxsusdur. Noyabr-mart ayları şimal-şərq mussonlarının təsiri ilə iqlim quraq, iyun-avqust ayları isə cənub-qərb mussonlarının təsiri ilə rütubətli keçir. İl boyu isti hava olur. Havanın formalaşmasında hər gün təkrarlanan dəniz brizləri böyük rol oynayır. Havanın temperaturu 24–30 °C arasında dəyişir. Ölkə ərazisində havanın temperaturu yanvar-fevral ayları boyu heç vaxt +17 °C-dən aşağı düşmür. Aprel-may aylarında isə +37 °C -dən yuxarıya qalxmır. İllik orta yağıntıların miqdarı şimal adalarında 2540 mm, cənub adalarında isə 3810 mm-dir.

Maldiv adalarının iqliminə şimalda yerləşən böyük quru ərazisi — Cənubi Asiya təsir edir. Fərqli səthlərin olması, fərqli qızma hadisəsi, eləcə də şimalda yerləşən Himalay dağları regionda böyük atmosfer sirkulyasiyasının meydana gəlməsinə səbəb olur. Aprel- oktyabr aylarında güclü küləklərin meydana gəlməsi fərqli səthlərin fərqli qızması nəticəsində baş verir. Böyük hava axınları meydana gəlir. 1991-ci ilin may ayında güclü musson küləkləri dənizdə böyük dalğaların meydana gəlməsinə səbəb olmuş və nəticədə sahildə olan yüzlərcə evlər, meyvə bağları ziyan görmüşdür. Zərərin dəyəri 30 milyon dollar olmuşdur.

Daxili suları
-------------

Ölkədə daima axarı çaylar yoxdur. Mövsümlə əlaqədar bəzən kiçik göllər və bataqlıqlar meydana gəlir.

İstinadlar
----------

1. ↑  Страны и народы — Зарубежная Азия — Южная Азия, Москва, "Мысль", 1982, стр.247, статья "Мальдивская республика"
2. ↑  Hasan A. Maniku, The Islands of Maldives. Novelty. Male 1983
3. ↑  Hasan A. Maniku, Changes in the Topography of the Maldives. Novelty. Male 1990
Bu məqalə Osmanlı İmperatorluğunun əhali sıxlığı, etnik qrupları, təhsil səviyyəsi, dini mənsubiyyəti və əhalinin digər aspektlərini özündə əks etdirən demoqrafik göstəricidir.

### Əhalinin statistikası

| il | Əhali |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|

Osmanlı İmperiyasında siyahıyaalma XIX əsrdə başlamışdır. Əvvəlki dövrlər üçün əhalinin sayı və p

  

paylanması müşahidə olunan demoqrafik nümunələrə əsasən qiymətləndirilir.

  

Əhalinin XVIII əsrdə XVIəsrə nisbətən az olmasının səbəbi məlum deyildir. Lakin XIX əsrin əvvəllərindən əhalinin sayı artmağa başladı: imperiyanın Avropa əyalətlərində (əsasən Balkanlarda ) təxminən 10 milyon, Asiya əyalətlərində 11 milyon və Afrika əyalətlərində təxminən 3 milyon olmaqla, ümumi əhalisi sayı 25-32 milyona çatmışdır. 1900-cü illərdə 18,5 milyon ilə 1800-cü illərə yaxın bir əhali sayı mövcud idi. Bu dövrdə imperiyanın sərhədləri 3 milyon kvadrat kilometrdən 1 milyon kvadrat kilometrə qədər azaldı. Bu o deməkdir ki, əhali iki dəfə artıb və buna görə də əhalinin sıxlığı artıb.

Epidemiyalar və qıtlıqlar əhəmiyyətli pozulmalara və demoqrafik dəyişikliklərə səbəb oldu. 1785-ci ildə Misir əhalisinin təxminən on altıda biri vəbadan öldü və 18-ci əsrdə.19-cu əsrdə Hələbin əhalisi 20% azalıb. 1687-1731-ci illər arasında təkcə Misirdə 6 qıtlıq baş verdi. Və son qıtlıq qırx il sonra Anadoluya gəldi. 19. əsrdə əsrdə

Bu yüksəliş paroxodların və dəmir yollarının inkişafı ilə yüksələn liman şəhərlərində əhalinin qruplaşmasına səbəb oldu. Şəhərləşmə 1700-1922-ci illər arasında sürətlə artdı, şəhərlərdə və şəhərlərdə artım oldu. Sağlamlıq və mühafizə tədbirlərinin inkişafı bu şəhərləri yaşamaq və işləmək üçün daha cəlbedici edib. Məsələn, bir liman şəhəri olan Salonikinin əhalisi 1800-cü illərdə 55.000 ikən 1912-ci ildə 160.000-ə çatmışdır. Yenə 1800-cü illərdə 150.000 əhalisi olan İzmirin əhalisi 1914-cü ildə 300.000-ə çatmışdır. Əksinə, bəzi rayonlarda əhalinin sayında azalma müşahidə olunub. Belqradın əhalisi əsasən siyasi çəkişmələr səbəbindən 25.000-dən 8.000-ə düşüb. Buna görə də əhali statistikası müxtəlif regionlardakı dəyişiklikləri ört-basdır edə bilər.

İqtisadi və siyasi köçlər imperiyaya çarpaz təsir göstərdi. Məsələn, Rusiya və Avstriyanın Krımı və Balkanları ilhaq etməsi müsəlmanların böyük axınına səbəb oldu. 200 min Krım tatar qaçqını Dobrucaya qaçdı. Bəzi köçlər imperiyanın hissələri (məsələn, Türkiyə - Bolqarıstan ) arasında siyasi gərginlik kimi qalıcı izlər buraxdı. 1783-1913-cü illər arasında Osmanlı İmperatorluğuna təxminən 5-7 milyon qaçqın axın etdi və onların ən azı 3,8 milyonu Rusiyadan idi.
**Nürəddin Oruc oğlu Sadıqov** (1 iyun 1953, Alakol, Tovuz rayonu – 14 avqust 1992, Ağdam rayonu) — polis leytenantı, Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Sadıqov Nürəddin Oruc oğlu 1 iyun 1953-cü ildə Tovuz rayonunun Alakol kəndində anadan olub. Ailədə ən böyük övlad olan Nürəddin anası vaxtsız dünyasını dəyişdikdən sonra özündən kiçik olan 7 nəfər bacı-qardaşının da qayğısını çəkməyə başlayır. Alakol kənd orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirən Nürəddin sənədlərini Bakıdakı Mərdəkan Milis məktəbinə verir (indiki Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi Polis Akademiyası) və müvəffəqiyyətlə qəbul olunur.

Ailəsi
------

Oğlu Rəşad Nürəddin oğlu Sadıqov Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini bitirərək Fövqəladə Hallar Nazirliyi (Azərbaycan)də hərbi xidmətə qəbul olunmuşdur. O hal-hazırda nazirlikdə baş zabit vəzifəsində çalışır və baş leytenant hərbi rütbəsini daşıyır.

### Xidməti

1977-ci ildən Mingəçevir şəhər polis şöbəsində sahə müvəkkili vəzifəsində işləməyə başlayır. Qarabağ müharibəsi başlayanda ilk könüllülərdən biri kimi Nürəddin Sadıqov da öz polis yoldaşları ilə birgə cəbhəyə yollanır. Şuşa, Ağdərə, Tərtər, Ağdam uğrunda döyüşlərdə böyük igidliklə döyüşərək düşmənin xeyli sayda canlı qüvvəsini məhv edir. 1992-ci ilin avqust ayının 14-də Ağdamın Gülablı kəndində qəhrəmancasına şəhid olur. Doğulduğu Tovuz rayonu Alakol kəndində dəfn olunur.

Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi
-----------------------------

Nürəddin Sadıqov adına Alakol kənd orta məktəbinin açılışı
Xidmət etdiyi Mingəçevir Polis İdarəsinin qarşısında xatirəsi əbədiləşdirilərək büstü qoyulub. Həmçinin Mingəçevir Şəhidlər Xiyabanında da xatirə məzarı vardır. Doğulduğu və təhsil aldığı Tovuz rayonu Alakol kəndində 1 saylı orta məktəb şəhidin adını daşıyır. 2019-cu il sentyabrın 14-də N. Sadıqov adına Alakol kənd tam orta məktəbinin yeni binasının rəsmi açılışını göstərən lenti kəsmişlər.

İstinadlar
----------

1. 1 2  "Alakol kəndində yeni məktəb binası istifadəyə verilmişdir". tovuz-ih.gov.az. 14 sentyabr 2019. 2020-01-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
2. ↑  "TOVUZ RAYONUNDAKI ORTA MƏKTƏBLƏR". 2015-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-12.
**Elmi ədəbiyyat** — elmi metod çərçivəsində aparılmış tədqiqatların, nəzəri ümumiləşdirmələrin nəticəsində yaradılmış yazılı əsərlər məcmusudur.

Elmi ədəbiyyatın faydaları
--------------------------

Elmi ədəbiyyat alimləri və mütəxəssisləri elmin son nailiyyətləri ilə məlumatlandırmaq, eləcə də elmi kəşflərin ilkinliyini möhkəmləndirmək işinə xidmət edir. Bir qayda olaraq, dərc olunmamış elmi iş tamamlanmış hesab olunmur.

İlk elmi əsərlərin janrları
---------------------------

İlk elmi əsərlər müxtəlif janrlarda yaradılmışdır: traktat, mülahizə, nəsihət, dialoq, səyahət, tərcümeyi-hal və hətta şer formasında.

Elmi ədəbiyyatın formaları
--------------------------

Hal-hazırda elmi ədəbiyyatın formaları standartlaşdırılmışdır və bura monoqrafiyalar, icmallar, məqalələr, məruzələr, resenziyalar, bioqrafik, geoqrafik və s.təsvirlər(oçerklər), qısa məlumatlar, avtoreferatlar, referatlar, məruzə və məlumat tezisləri, elmi-tədqiqat işləri haqqında dərc olunmuş şəkildə yayılan və eləcə də elmi-tədqiqat işləri haqqında dərc olunmayan hesabatlar, dissertasiyalar daxildir.

Elmi ədəbiyyatın attestasiya mexanizmi
--------------------------------------

Hal-hazırda bir çox ölkələrdə elmi ədəbiyyatın hakimiyyət və ya içtimai elmi təşkilatlar tərəfindən dəstəklənən attestasiya mexanizmi mövcuddur. Məsələn, Rusiyada bu attestasiyanı AAK(Ali Attestasiya Komissiyası) həyata keçirir.

Elmi ədəbiyyatın nəşrinə olan əsas tələblər
-------------------------------------------

Elmi ədəbiyyatın nəşrinə olan əsas tələblərdən biri onun mütləq rəyə verilməsidir. Bu proses çərçivəsində nəşriyyat və ya elmi jurnalın redaksiyası yeni elmi əsəri dərc etməzdən əvvəl, onu bu sahədə mütəxəssis hesab edilən bir neçə (adətən iki) rəyçiyə göndərir. Rəy verilmə prosesi kobud metodoloji səhvləri olan və ya tamamilə saxtalaşdırılmış materialların elmi ədəbiyyat çərçivəsində nəşrinin istisnasına xidmət edir.

Elmi ədəbiyyatın daşıyıcıları
-----------------------------

XX əsrin başlanğıcından etibarən dərc olunan elmi ədəbiyyatın həcminin mütamadi surətdə eksponensional artımı müşahidə olunur. Bununla əlaqədar olaraq, hal-hazırda elmi ədəbiyyatın ən mühüm daşıyıcılarından biri dövri nəşrlər, əsasən, resenziyalaşdırılmış (rəy verilmiş) elmi jurnallardır.
XX əsrin axırlarından bu jurnalların kağız daşıyıcılardan elektron daşıyıcılara — əsasən internetə keçməsi müşahidə olunur.

"PLOS One" –da aparılmış tədqiqatlar
------------------------------------

2015-ci ildə "PLOS One" –da aparılmış tədqiqatlara görə hal-hazırda 5 nəhəng nəşriyyat evi — Elsevier, Wiley, Taylor and Francis, Sage, Springer dünyada çıxan elmi ədəbiyyatın yarısından çoxuna nəzarət edir.

Qeyd
----

* Elmi ədəbiyyat — Böyük sovet ensiklopediyasından məqalə
* Elmi elektron kitabxanalar: aktual məsələlər və onların həllinin müasir yolları
* "Elmi dövri ədəbiyyat: problemlər və həllər", № 2, 2013-cü il, s.20–29

Mənbə
-----

Senkeviç M. P. Elmi əsərlərin ədəbi redaktəsi —M.1970

İstinadlar
----------

1. ↑  Senkeviç M. P. Elmi əsərlərin ədəbi redaktəsi —M.1970
**Asetofenon** (metilfenilketon) — ümumi formulu C6H5COCH3 olan üzvi birləşmədir.

Fiziki xassələri
----------------

* Molekul kütləsi 120,4;
* güclü meşə gilası iyisi verən yağlıtəhər rəngsiz maye;
* ərimə t-ru 19,70C (tərkibində olan suyun miqdarından asılıdır),
* qaynama t-ru 202,00C;
* d420=1,0281, nD20=1,5342;∆Hbux0=38,9kC/mol, ∆Hərimə0=16,7kC/mol;
* suda həll olması 0,55% kütləcə, suyun asetofenonda həll olması 1,05%;
* etanolda, asetonda, xlorofromda, benzolda yaxşı həll olur.

Kimyəvi xassələri
-----------------

Asetofenon alkilaromatik ketonlara məxsus bütün xassələrə malikdir. Metil qrupunda olan hidrogenlər kifayət qədər mütəhərrikdirlər. Belə ki, Asetofenon xlorlaşdırdıqda α- xlorasetofenon ClCH2COC6H5 əmələ gəlir; kroton kondenslənməsindən dipnon və trifenilbenzol əmələ gəlir.
Asetofenon NaNH2 iştirakında enolyat CH2=C(ONa)C6H5 əmələ gətirir ki, sonuncu da xlorkarbon turşusunun efirləri ilə asilləşərək CH2=C(C6H5)OCOOR efirlərinə çevrilirlər. Asetofen aromatik nüvədə əvəzetmə reaksiyalarına qabildir, məsələn, nitrolaşdıqda m-nitroasetofenon əmələ gətirir. Özünə NaHSO3 birləşdirmir. LiAlH4-ün təsirindən və ya mis-xrom katalizatoru üzərində hidrogenləşdirdikdə α-feniletil spirtinə C6H5CH(OH)CH3 reduksiya olunur.

Alınması
--------

Asetofenonu sənayedə aşağıdakı üsullarla alırlar:
Benzolun asetilxloridlə və ya sirkə anhidridi ilə AlCl3 və ya FeCl3 iştirakında Fridel-Krafts reaksiyasından (Çıxım 85%); etilbenzolun hava oksigeni ilə 115–1200C-də (kat.-Co, Cu, Mn, Ni, Pb, və ya Fe benzoatlar) maye fazada oksidləşməsindən 80% çıxımla (əsas əlavə məhsul-16% çıxımla α-feniletil spirtidir).

Tətbiqi
-------

Asetofenon və onun törəmələri, məsələn, p-metilasetofenon CH3COC6H4CH3 (ərimə t-ru 230C, qaynama t-ru 2270C; d420=1,002, nD20=1,5335; küsdüm ağacı iyisi verir), p-metoksiasetofenon CH3OC6H4COCH3 (ərimə t-ru 390C, qaynama t-ru 2580C; d420=1,082; günçiçəyi iyisi verir) ətriyyatda istifadə olunur. Asetofenon yuxugətirici xassəyə malikdir.

Ədəbiyyat
---------

* Кружалов Б.Д. Голованенко Б.И. Совместное получение фенола и ацетона, М. 1963.
* Несмеянов А. Н. Несмеянов Н.А. Начала органической химии, кн. 2, М. 1970, с. 148–159.
**Sərdar-ı əkrəm** - Osmanlı Dövlətində, səfərə qatılmayan və ya səfəri tərk edən padşahın yerinə, baş komandir vəkili olan sədrəzəmə verilən ünvandır.

Vəzifələri sərdarlıqdan daha genişdir. Zərbxana və limandakı əsgərlərdən başqa bütün üst strukturdakı əsgərlər onunla birlikdə səfərə qatılır, hökumət mərkəzində isə vəkillərini buraxırdılar. Divan-ı Hümayun qeydləri və təyinat-azad etmə sənədləri də orduyla birlikdə səfərə aparılır, səfər əsnasında sərdar-ı əkrəm padşahdan icazə almadan dövlət adamlarını vəzifələrə təyin edə, azad edə, sürgün edə və ya edam etdirə bilərdi. Səfər əsnasında bütün əyalət hakimləri sərdar-ı əkrəmin tabeliyində idi.

II Mahmudun sədrəzəmi Rəşid Mehmed Paşanın 1832-ci ildə baş tutan Konya müharibəsində Misir ordusuna əsir düşməsinin ardından sərdar-ı əkrəm vəzifəsi əsgər paşalara verilməyə başlandı.

Həmçinin bax
------------

* Sərəsgər

İstinadlar
----------

1. ↑  İhsan Satış, *Sadaret’ten Başvekalet’a Sadrazamlık*.
**Süleymanov Baloğlan Süleyman oğlu** (5 avqust 1960, Keçikli, Zəngilan rayonu – 25 oktyabr 1993, Cəbrayıl rayonu) — Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

Həyatı
------

Baloğlan Süleymanov Azərbaycanın Zəngilan rayonundakı Keçikli kəndində 5 avqust 1960-cı ildə anadan olub. 1975-ci ildə səkkizillik məktəbi bitirib, sənədlərini rayondakı 144 nömrəli texniki peşə məktəbinə verib. Traktorçu-maşinist diplomunu aldıqdan sonra "1 May" kolxozunda traktorçu-mühəndis, rayon rabitə qovşağında mexanik işləmişdir.

Ailəli idi. Üç uşağı yadigar qalıb.

Hərbi xidməti
-------------

Baloğlan Sülyemanov 1992-ci ilin yanvar ayından könüllü olaraq milli orduya yazılmışdır. Əvvəlcə tank komandiri, sonra isə kəşfiyyat qrupunun bölük komandiri vəzifəsini icra etmişdir. 25 oktyabr 1993-cü ildə Cəbrayıl rayonunun Dərzili kəndində qəhrəmancasına şəhid olmuşdur.

Tərtər rayonunun Köçərli kəndində dəfn olunub.

Mükafatları
-----------

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli 203 saylı Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının torpaqlarının erməni işğalçılarından müdafiə edilməsində göstərdiyi xüsusi xidmətlərə, şəxsi igidlik və şücaətlərə görə Starşina Süleymanov Baloğlan Süleyman oğlu (ölümündən sonra) "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  *ATV.* "Tərtərdə şəhid Baloğlan Süleymanov anılıb" (az.). Youtube.com. 01.08.2020. 2023-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-02.
2. ↑  *Sobulu, Əli.* Rusiya işğalları və Zəngilan. Bakı: Avropa. 2013. səh. 381. ISBN 978-9952-8032-5-9.
3. ↑  Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin **Fərmanı** Arxivləşdirilib 2022-01-06 at the Wayback Machine (az.)
**Eldar Ağabala oğlu Şaliyev** — (1974, Lerik rayonu – 5 aprel 1993, Ağdərə, Tərtər rayonu) Birinci Qarabağ döyüşlərində iştirak etmişdir.

Həyatı
------

1974-cü ildə Lerik rayonunun Ancəqəv kəndində anadan olub.

Təhsili
-------

1981-ci il sentyabr ayının 1-də Bobla kənd illik məktəbinin 1-ci sinfinə daxil olub, 1989-cu ilin iyun ayında oranı bitirib. 1989 
cu ilin sentyabr ayının 1-də Lerik rayonun 20-ci km. kənd orta məktəbinin 9-cu sinfinə daxil olub, 1991-ci ildə oranı bitirib. Həmin ilin sentyabr ayında Lerik rayon komissarlığının göndərişi ilə Lənkəran şəhərində yerləşən sürücülük məktəbinə daxil olub, 1992-ci ilin mayında oranı bitirib.

Hərbi xidməti
-------------

1992-ci ilin sentyabr ayında həqiqi hərbi xidmətə yola salınıb.Hərbi xidmətə Perekeşküldə yerləşən hərbi toplanış məntəqəsindən başlayıb. Burada təlim keçdikdən sonra Ağdərə rayonuna göndərilmiş, ordakı döyüşlərində iştirak edib. 1993-cü il mart ayında Ağdərə döyüşlərində ağır 
yaralanaraq Mərkəzləşdirilmiş Hərbi Hospitala gətirilib, lakin həyatını xilas etmək mümkün olmayıb. Beləliklə, 1993 cü il aprel ayinin 5-də Eldar şəhidlik zirvəsinə ucalıb. Təhsil aldığı Bobla kənd natamam orta məktəbi Eldar Şaliyevin adını daşıyır.

İstinadlar
----------

1. ↑   Arxivləşdirilib 2023-03-06 at the Wayback Machine Eldar Şalıyev
2. ↑
3. ↑  "Arxivlənmiş surət". 2023-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-09.
**Bakı buxtasının adaları -** Bakı buxtasında onu cənub və cənub-şərqdən əhatə edən" dörd ada yerləşir. Bunlar Qum adası (Pesçanıy), Daş Zirə (Vulfa), Plitə, Böyük Zirə (Nargin) adalarıdır. Axırıncı onların ən böyüyüdür. Açıq havada şəhər bulvarından aydın görünən Böyük Zirə adasının eni şərqdən 740 m, cənubdan 650 m və orta hissədə 170 m-ə çatır. Böyük Zirədə sahildə dənizin dərinliyi şimalda və qərbdə 8–10 m, cənub və şərq tərəfdə əksinə dayaz və sualtı qayalıqlarla örtülüdür. Böyük Zirə adasının nisbətən təmiz sulara malik olması və təmiz dəniz havası adanın potensial imkanlarından yararlanmağa, dəniz havasına ehtiyacı olanların dincəlməsinə, həvəskar balıq tutanlara və şəhərə gələn turistlərin istirahət etməsinə imkan verir. Hal-hazırda Böyük Zirə adası yerli əhali üçün qapalı zona sayılır.

Daş Zirə (Vulf) adası cənub-şərqdən şimal-qərbə doğru 740 m, eni 130 m məsafədə uzanır. Ada xırda bitkilərlə örtülmüş düz ərazidir. Adanın şimal hissəsi dayaz, cənub hissəsi nisbətən dərindir. Dərinlik 3,5–4 m, dənizə tərf getdikcə artaraq 6 m-ə çatır. Bu da yayda küləyin istiqamətindən asılı olmayaraq dənizdə çimməyə imkan verir. Sakit zonada istirahət etmək üçün adanı keçmək kifayədir.

Bakı buxtasının ən kiçik adası olan Plitə Böyük Zirə adasından 1,8 km məsafədə yerləşir. Burada suyun dərinliyi 3 m-dən azdır. Adanın kiçik olması burada dincəlmək üçün ictimaiyyətdə maraq oyatmır.

Daş Zirə adasından şimal-şərqə və Sultan adasından cənub-şərqə Qum adası yerləşir.

Bütün bu adalar Abşeron yarımadası ilə dambalar vasitəsilə birləşir. 1958-ci ildə Qum adasında açıq dənizdə dalğaları ölçmək üçün müşahidə məntəqəsi yaradıldı. Bu məntəqə Abşeron yarımadasından 2 km cənuba doğru 11,5 m dərinlikdə yerləşən qazma platformasında yerləşirdi. 1962-ci ildə məntəqə 7,5 m dərinliyi olan estkadaya köçürüldü və hal-hazırda orada yerləşir.

Beləliklə, Bakı buxtasının iki adası, Böyük Zirə və Daş Zirə adaları başqa adalara nisbətən şəhərə daha yaxın olmaları nəzərə alınaraq insanların istifadəsi üçün yararlı hesab edilir.

Həmçinin bax
------------

* Böyük Peşniye adaları
* Tulen adaları
* Yal adası

İstinadlar
----------

Xarici keçid
------------
**Bədriyə Tahir Gökmən** — ilk Türk qadın pilotdur."Gökmən Bacı" adı ilə tanınır.

Həyatı
------

1932-ci ildə Vecihi Uçuş Məktəbində aviasiya təliminə başladı. Dövlət qulluqçusu olduğu müddətdə uçuş təliminə davam etdi. 1933-cü ildə nişan aldı. Abdurrahman Türkkuşu ona Gökmən ləqəbini verdi. Gökmən Bacı kimi tanınan Bədriye Tahir 1934-cü ildə Soyad Qanunu qəbul edilərkən Gökmən soyadını götürdü.Bədriye Tahir, aviasiya səyləri səbəbindən bir çox reaksiya və maneə gördü. Aviasiya ilə maraqlandığı üçün maaşından kəsildi və nəticədə işindən qovuldu.

1934-cü ildə Vecihi Məktəbi, şagirdlərin döş nişanlarını təsdiqləmək üçün onların Hava Qüvvələri Müsteşarlığı tərəfindən test edilməsini istədi. Ancaq imtahan komitəsi gələndə imtahan keçirilə bilmədi, çünki məktəbin yeganə aktiv təyyarəsi məhv edilmişdi, nümayəndə heyəti yenidən gəlməkdən imtina etdikdə məktəb bağlandı və Gökmən Bacı-nın pilotluğu təsdiqlənmədi. O dövrdə işdən qovulan Bədriye Tahir Gökmənin sonrakı həyatı məlum deyil. Buna baxmayaraq aviasiya tarixində ilk Türk qadın pilotu olaraq yerini aldı.

Həmçinin bax
------------

* Səbihə Gökçən

İstinadlar
----------

1. ↑  bedriye-tahir-gokmen-kimdir
2. ↑  ilk-kadin-pilotumuz-bedriye-tahir-gokmen
Vikipediyada bu ad-soyadlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Nazim Əfəndiyev.
**Nazim Əfəndiyev** (*Əfəndiyev Nazim Tofiq oğlu*; d. 16 dekabr 1963. Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — "Metalloinvest" İK ASC‑nin baş direktorunun birinci müavini – kommersiya direktoru. "Rusiya Federasiyasının fəxri metallurqu" (2014). Orenburq vilayəti V çağırış Qanunverici Məclisin deputatı (2011).

Həyatı
------

Əfəndiyev Nazim Tofiq oğlu 1963-cü il dekabrın 16-da Bakıda anadan olub. 1985-ci ildə Xarici Dillər Hərbi İnstitutunu, 1995-ci ildə Kinqston Universitetində (Böyük Britaniya) MBİ-nin (Master of Business Administration, tərcümədə – "Magistr Biznes-İnzibatçılıq") xüsusi Beynəlxalq Menecment proqramı üzrə Xalq Təsərrüfatı Akademiyasını bitirib. 1985–1992-ci illərdə Silahlı Qüvvələrin sıralarında xidmət edib. 1996-cı ildən N. Əfəndiyev "Sibirskiy alyuminiy" kompaniyasında Sayan alüminium zavodunun kommersiya direktorunun müavini, Samara metallurgiya zavodunun Ticarət Evinin direktoru vəzifələrində çalışıb, "Russkiy alyuminiy" kompaniyasının prokat divizionuna başçılıq edib. 2001-ci ildən "NOSTA" ASC və "Uralskaya Stal" kompaniyasında satış üzrə direktor işləyib. 2004-cü ilin mayında "Uralskaya Stal" kompaniyasının baş direktoru təyin edilib. 2006–2007-ci illərdə "Metalloinvest" İK ASC-nin icraçı direktoru olub.

2007-ci ildə "Uralmaşzavod" ASC-nin baş direktoru, 2007–2009-cu illərdə "Uralmaş" Maşınqayırma Korporasiyası" QSC-nin baş direktoru vəzifələrində çalışıb. 2008–2011-ci illərdə Sverdlovsk vilayəti Qanunverici Məclisinin Nümayəndələr palatasının deputatı olub. 2011-ci ildən Orenburq vilayəti V çağırış Qanunverici Məclisin deputatıdır.

2010–2012-ci illərdə "Uralskaya Stal" ASC-nin idarəetmə direktoru işləyib. 2011-ci ilin sentyabrından "Metalloinvest" İK ASC-nin baş direktorunun müavini olub. 2011–2012-ci illərdə "Metalloinvest" İK ASC-nin baş direktorunun dövlət hakimiyyəti orqanları ilə qarşılıqlı əlaqə üzrə müavini vəzifəsini tutub.

N. Əfəndiyev 2012-ci ildən "Metalloinvest" İK ASC-nin baş direktorunun birinci müavini — kommersiya direktoru vəzifəsində çalışır. 2014-cü ildən "Metalloinvest" İK ASC-nin direktorlar şurasının üzvüdür.

Təltif və mükafatları
---------------------

2014-cü ildə o, "Rusiya Federasiyasının fəxri metallurqu" adını alıb. Metallurgiya sahəsinin inkişafına verdiyi böyük töhfəyə görə N. Əfəndiyevə RF Sənaye-Ticarət Nazirliyinin idarə mükafatı təqdim olunub.

İstinadlar
----------

1. ↑  *Bağıyeva, Mətanət.* Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası (PDF) (az.). Bakı: "Papirus NP". 2016. ISBN 978-9952-8299-1-4. 2017-10-21 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-10-21.
**Anar Sahib oğlu Ələkbərov** (13 aprel 1977, Bakı) — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi, Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru, Heydər Əliyev Fondunun icraçı direktoru; Azərbaycan Avtomobil İdman Növləri Federasiyasının prezidenti.

Həyatı
------

Anar Ələkbərov Samux rayonunda anadan olub. O, 1998-ci ildə Bakıda Qərb Universitetinin Beynəlxalq menecment ixtisası üzrə bakalavr pilləsini bitirib. 2001-ci ildə Bakıda Qərb Universitetinin Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər ixtisası üzrə magistr dərəcəsinə yiyələnib.

2008-ci ildən Heydər Əliyev Fondunun icraçı direktoru vəzifəsində çalışır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 iyul 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru təyin edilib.

2013-cü ildə Fransanın "İncəsənət və ədəbiyyat ordeni" ilə təltif edilib.

21 fevral 2014-cü ildə Azərbaycan Avtomobil İdman Növləri Federasiyasının prezidenti seçilib.

2014-cü ildə Azərbaycan və Macarıstan arasında əlaqələrin genişləndirilməsində və bu ölkədə mədəni-humanitar layihələrin həyata keçirilməsindəki xidmətlərinə görə Macarıstanın dövlət mükafatı — "Komandor xaç" ordeni ilə təltif edilib.

2014-cü ildə "Mehriban Əliyeva — xeyirxahlıq və ümid mücəssəməsi" adlı məqaləsi və "Mehriban" adlı kitabı çap edilib. "Milan Expo 2015" ümumdünya sərgisində Azərbaycan nümayəndə heyətinin sədri olub.

2017-ci ildə Azərbaycanın I vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın köməkçisi təyin olunub. Anar Ələkbərov Heydər Əliyev Fondunun icraçı direktoru vəzifəsində çalışır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 iyul 2012-ci il tarixli Sərəncamı ilə Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru təyin edilib.

Prezident İlham Əliyevin 2019-cu il noyabrın 29-da imzaladığı sərəncamla Anar Ələkbərov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi təyin edilib.

Azərbaycan Respublikası i̇qtisadiyyat nazirinin müavini Sahib Ələkbərovun oğludur.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Anar Ələkbərov Prezidentin köməkçisi oldu" (Azərbaycan). qafqazinfo.az. 1 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2019.
2. ↑  "A.S.Ələkbərovun Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". President.az saytı (az.). president.az. 10.07.2012. 2021-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-06.
3. ↑  Azərbaycan və İtaliya prezidentləri Heydər Əliyev Mərkəzində Şah İsmayıl Xətaiyə həsr edilmiş sərginin açılışında iştirak ediblər [*ölü keçid*]

Həmçinin bax
------------

* Heydər Əliyev Mərkəzi
* Heydər Əliyev Fondu
* Sahib Ələkbərov

Xarici keçidlər
---------------
**Safa-Gəray** (tatar Safa Gäräy, *Сафа Гәрәй*, صفا گرای‎; krımtat. Safa Geray; 1510, Baxçasaray — 1549, Kazan) — Kazan xanı (1524—1531, 1536—1546, iyul 1546—mart 1549).

Tərcümeyi-halı
--------------

Krım çarı Fetih Gəray və noqay mirzə Xədicənin nəvəsi Cəlal Sultanın oğlu, Sahib Gərayın (1521—1524) bacısı oğlu və xələfi

1524-ci ildə dayısı sahib Gərayın Krıma getdikdən sonra o 13 yaşında taxta çıxıbdı. Bulat Şirinin himayəsi altında ölkəni idarə edibdi. Özünü osman sulatnın vassalı elan edib və Moskva əlehinə vuruşub (1536—1537, 1541—1542, 1548). 

1531-ci ildə Kazandan sürgün edilib. Hakimiyyətə Can Əli gəlib. 1535-ci ildə isə krım hərbiçilərin köməyi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdıb. O Can Əlinin arvadı, noqayın qızı Sümbullə evlənir (1549—1554).

1546-cı ildə qaynatası Yusiflə müharibə edir.Yusifin qardaşı Yunisin köməkliyi ilə Noqayı alır. Şax Əli ölkədən qaçır. Safa Gəray isəYunisə söz verdiyi torpaqları vermir. 

Oğlanları: Bulük, Mübarək, Utamış və rus xanımdan bir oğlu olub. 

Safa Gəray 1549-cı ildə rəhmət gedib.

İstinadlar
----------

1. ↑  Kazan xanlığı. Kruqosovet Ensiklopediya
2. ↑  M.Y.Xudyakov Kazan xanlığının tarixi oçerki
**Bodrum Məscidi** — və ya əvvəllər Mirelayon Kilsəsi (yunanca: Eκκλησία του Μυρελαίου Ekklysia toi Myrelaiou) kimi tanınan, İstanbulda Laləli yaxınlığında Şərqi Roma dövrünə aid dini binadır.

Tarixi
------

1877-ci ildə məscid
10-cu əsrdə imparator Romanos Lekapenos tərəfindən Mirelayon monastırının kilsəsi kimi tikilmişdir. İstanbulun fəthindən sonra II.Bayazidin dövründə Sədr vəzir İsa Paşa tərəfindən məscidə çevrilmişdir.

Memarlıq xüsusiyyətləri
-----------------------

Kilsə kərpicdən tikilib. Dörd dayaqlı qapalı çarpaz plana malikdir. Əsas məkan pəncərələri olan hündür günbəzlə örtülmüşdür. Binanın şərq tərəfində daxili yarım dairəvi və çöldə üç fasadlı apsis, hər iki tərəfində yonca formalı hücrələr vardır. Günbəzin ilkin vəziyyəti qorunub saxlanılmışdır. Məscidin yanında su anbarı da var.

İstinadlar
----------

1. ↑  The identification of the church could be done thanks to the precise description given by Petrus Gillius in his topographic work about Constantinople. Striker (1981), p. 3.
2. ↑  The emperor brought three marble sarcophagi belonging to the Emperor Maurice (emperor)|Maurice and his sons from the church of Mammes of Caesarea|St. Mamas. Striker (1981), p. 6.
3. ↑  In addition, his daughter Helena, widow of Constantine VII Porphyrogenitos and the only legitimate link of Romanos to the Empire, was buried in the Myrelaion, instead of the Holy Apostles, beside her husband. Striker (1981), p. 6.
**Şami** — Lənkəran mətbəxinə aid yemək.

Şami Lənkəran mətbəxinə aid yeməkdir. Görünüş etibarilə şami tava-kabab və kotletə oxşayır, amma şaminin tərkibinin hazırlanma qaydası onlardan bir qədər fərqlidir. Burada ət əvvəlcə bişirilir, sonra çəkilib küftəcik şəkili verildikdən sonra qızardılır. Şamini adətən plovla süfrəyə verirlər (Lənkəranda şami-plov adlanan plov var).

Lazım olan ərzaqlar
-------------------

18–20 ədəd şami üçün

* 1 kg sümüksüz, yağsız qoyun əti
* 2 ədəd orta baş soğan — qabığını soyun, bütöv qalsınlar
* 2 ədəd yumurta
* zövqə görə duz
* zövqə görə istiot
* təxminən üçdə bir stəkan duru yağ — qızartmaq üçün

Hazırlanma qaydası
------------------

Əvvəlcə əti və bütöv soğanları bir qazana qoyun. Üstünə ərzaqları örtəcək qədər su tökün. Bir çimdik duz atın. Qaynadın və təxminən 30 dəqiqə bişirin. Ət tamamilə bişməlidir. Qazanın suyunu süzün (suyunu düşbərə üçün istifadə edə bilərsiniz). Əti və soğanları ət çəkən maşından keçirin. Sonra bir qaba qoyun. Üzərinə yumurta, duz, istot əlavə edib, yaxşıca yoğurun.

Alınan kütlədən nə çox yastı, nə də çox qalın olan uzonsov və ya yumru küftəciklər düzəldin. Təxminən 18–20 ədəd şami alınmalıdır.

Tavada yağı qızdrın və şamini yağda qızardın. Plov və ya çörəklə süfrəyə verin (Lənkəranda plovla verilir).

Mənbə
-----

* Günün təamı: şami Arxivləşdirilib 2011-02-28 at the Wayback Machine
ŞAAK bayrağı
**Şərqi Afrika Ali Komissiyası** (ŞAAK; *ing.* East Africa High Commission, EAHC) — 1 yanvar 1948-ci il və 9 dekabr 1961-ci il tarixləri arasında Britaniyanın idarə etdiyi Uqanda, Keniya və Tanqanika koloniyalarına ümumi xidmətlər göstərmək məqsədi üçün mövcud olan beynəlxalq təşkilat. Bu, Şərqi Afrika Qubernatorlar Konfransını əvəz etmiş və daha sonra Şərqi Afrika Ümumi Xidmətlər Təşkilatı (ŞAÜXT) ilə əvəz olunmuşdur. ŞAÜXT öz növbəsində 1967-ci ildə ilk Şərqi Afrika Cəmiyyəti ilə əvəz olunmuşdur.

Mərkəzi Qanunvericilik Məclisi
------------------------------

1947-ci ildə Şərqi Afrika (Ali Komissiya) Ordeni Şərqi Afrika Mərkəzi Qanunvericilik Assambleyasını da yaratmışdır. Assambleya Ali Komissiyanın əsas icraçı məmurlarından, Keniya, Uqanda və Tanqanikanın qanunvericilik orqanlarını təmsil edən bir sıra irəli sürülən və qeyri-rəsmi üzvlərdən ibarət idi. Assambleyanın qəbul etdiyi qanunvericilik bilavasitə üç əraziyə şamil edilirdi.

Xarici keçidlər
---------------

* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1953)
* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1954)
* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1955)
* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1956)
* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1957)
* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1958)
* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1959)
* Şərqi Afrika Ali Komissiyasının İllik Hesabatı (1960)


1. 1 2  Banfield, 1963
2. ↑  Ramolefe, Sanders, 1972
3. 1 2  Colonial Office, 1961
**Kundryoçya çayı** — Rusiya Federasiyasının Rostov vilayəti və Ukraynanın Luqandk vilayəti ərazisindən axan çay. Şimali Dones çayının çayının sağ qolunu təşkil edir. Üstəlik ona tökülən iri çaylardan biridir. Çayın uzunluğu 244 km, hövzəsinin sahəsi isə 2320 km² təşkil edir.

Axarı
-----

Şimali Don çayının hövzəsi
Çayın uzunluğu 244 km, hövzəsinin sahəsi 2320 km² təşkil edir. Çayın mənsəbi Dones diyarında yerləşir. Çay əsasən qar suları ilə qidalanır. Mənsəbdə illik su sərfiyyatı 3,74 m³/san təşkil edir. Çay noyabrın sonları donur. Duzdan azad olunma isə martın ortaları baş verir. Kundryoçya çayı sahilində Krasnı Sulin kimi iri şəhər yerləşir. Naviqasiya üçün yarsrlı deyildir. Bu çay üzərində rayon ərazisində ən böyük anbar, Su elektrik stansiyası və bənd yerləşir. Su səngin balıq ehtiyatlarına sahibdir. Burada nərəkimilər, çəkikimilər və sazan kimi qalıq növlərinə rast gəlmək olar. Sularında çoxlu sayda çay xərçəngini görmək mümkündür. Bugünkü gündə çayda üzmək qadağan edilmişdir. Səbəb isə onun güçlü şəkildə kirlənməsidir.

1721-ci ildə Qriqori Qriqorieviç Kapustin Kundryoçya çayı hövzəsində kəşfiyyat işləri aparmışdır. Burada zəngin kömür hövzəsi aşkar edilmişdir. Burada Dones daş kömür gövzəsi yerləşir.

### Qolları (mənsəbə olan məsafə)

* 14 km: adsız, st. Verxnaya Kundryuçenskaya
* 88 km: adsız, Sadki kəndi.
* 166 km: Bolşaya Qniluşa axarı.
* 167 km: Qniluşa.
* 216 km: Berqutka çayı
* 220 km: Bolşaya Burqusta çayı

İstinadlar
----------

1. ↑  "Русский отец угольного Донбасса". 2010-05-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-30.
**Batna** (*ərəb.* باتنة‎, bər. ⴱⴰⵜⵏⴰ) — Əlcəzairin şimal-şərqində şəhər, Batna vilayətinin inzibati mərkəzi. Batna Əlcəzairin beşinci ən böyük şəhəri, Ores dağ silsiləsindəki ən böyük şəhərdir.

Şəhər ölkənin paytaxtı Əlcəzair şəhərindən 430 kilometr (270 mil), Konstantin şəhərindən isə 119 kilometr (74 mil) məsafədə yerləşir. Batnanın sahilə nisbətən yaxın yerləşməsinə baxmayaraq, şəhərin yerləşdiyi hündürlük dəniz səviyyəsindən bir kilometrdən çoxdur. Bu baxımdan şəhərdə qış kifayət qədər soyuq, qarlı keçir.

Batna Əlcəzairin 1954-cü ildə ölkənin müstəqilliyi uğrunda müharibənin başlanğıcını qoyan hadisələrin baş verdiyi şəhərlərdən biridir. 1 noyabr 1954-cü ildə şəhərdəki hərbi obyektlər istiqlalçıların dəstələri tərəfindən hücuma məruz qalmışdır. Əlcəzair müstəqillik əldə edənə qədər üsyançı komandanlıq şəhərdə yerləşirdi.

İstinadlar
----------

1. ↑  .

Xarici keçidlər
---------------

* Батна // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
* Журнал «Вокруг света». Ветер над Батной
Vikipediyada bu soyadlı müxtəlif adamlar haqqında məqalələr var, bax: Şibata.

**Keyta Şibata** (柴田 桂太, *Şibata Keyta*?, 20 sentyabr 1877, Tokio – 19 noyabr 1949) – Yaponiya biokimyaçısı və bitki fizioloqu.

Həyatı
------

Keyta Şibata 1877-ci ildə Tokioda doğulmuşdur. Tokio Universitetindən məzun olmuş və elə bu universitetdə işləməyə başlamışdır. Almaniyada təhsil almış və bitki fizioloqu Vilhelm Pfefferin tələbəsi olmuşdur.

Şibata bitki dünyasında flavonoid birləşmələrinin yayılması üzrə araşdırmalar aparmaqla yanaşı, tənəffüs və metabolizma sahələrində də uğurlu tədqiqatlara imza atmışdır. Bir çox tanınmış alim yetişdirmişdir.

Ailəsi
------

Şibatanın atası Şokey Şibata tanınmış farmakoloq olmuşdur.

İstinadlar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Kodansha Encyclopedia of Japan

Ədəbiyyat
---------

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild (Sake–Temm). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 84. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 26 yanvar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Normativ yoxlama | CiNii: DA01993609 · GND: 1259101193 · NDL: 00070230 · SUDOC: 194634582 · VIAF: 254957916 · WorldCat VIAF: 254957916 |
**Gavurarx** — Güney Azərbaycan ərazisindən Quzey Azərbaycan ərazisinə qədər uzanan və Atropatena dövrünün yadigarı olan qədim arx.

Arxın adı bir çox tarixi mənbələrdə xatırlanır. T. Bəhrami "Əkinçilik mədəniyyəti" adlı əsərində yazır: *"Muğanda görünməkdə olan bir arx Gavurarx adı ilə məşhurdur. Daha doğrusu Gavurların arxı. Bu arx qədimdə Muğan atəşpərəstləri tərəfindən çəkilmişdir. Muğanı Arazın suyu ilə bu arx vasitəsilə suvarırmışlar. Gavurarxın hal hazırda dolmasına baxmayaraq onun nişanələri hələ də qalmaqdadır."*

Güney Azərbaycanda arxın uzunluğu 100 kilometrdən artıqdır. Teymur Bünyadov yazır ki, Gavurarx adı yəqin ki, ona İslamın qəbulundan sonra verilmişdir. Şəmsəddin Saminin fikrincə Gavurarxın adındakı gavur sözü "gəbr" sözündən törəmədir və gavur atəşpərəst deməkdir.

T. Bünyadov bildirir ki, ola bilsin ki, arxın çəkilməsində farsların hansısa rolu olmuşdur və yerli türk əhali də ona görə bu arxı Gavurarx adlandırmışdır.

| ⛭**Atropatena** |
| --- |
| Dil | Atropaten dili |
| Hökmdarlar | Atropat • I Artavazd • II Ariobarzan • II Artavazd |
| Abidələr | Qazaka (Təxti Süleyman • Azərgüşnasp məbədi • Şiz qalası) • Kerefto məbədi • Gavurarx • Ultan qalası • Zöhhak qalası |
| Sülalələr | Atropatidlər • Atropatena Arşakiləri |
| Tayfalar | Atropatenlilər • Şiraklar • Kaspilər • Maqlar • Kadusilər • Qafqaz albanları • Xəzərlər • Peçeneqlər • Qarqarlar • Utilər |
Map
**Monteneqroda dəmiryolu** — Monteneqroda mövcud olan nəqliyyat sahələrindən biri. Ölkədə olan dəmiryollarının ümumi uzunluğu 250 km-dir (bunun 162 km elektrikləşdirilmişdir). Relslər arasında məsafə 1435 mm-dir. Dəmiryolu xətlərində ümumilikdə 121 tunel vardır ki, bunlarında ümümi uzunluğu 58 km-dir. Dəmir yolu Monteneqro nəqliyyat sistemində böyük rol oynamır və sərnişin daşımada isə zəif şəkildə iştirak edir..

Ölkədəki dəmir yolu infrastrukturunu, sərnişin daşımalarını, yük daşınmasını və dəmir yolunun saxlanmasını müstəqil idarə olunan dörd ayrı şirkət vardır. Sərnişin daşımaları "Monteneqro dəmiryolları" dövlət şirkəti tərəfindən idarə edilir (mont. Жељезница Црне Горе / Željeznica Crne Gore). Montecargo isə Monteneqronun daxilində yük daşımalarını idarə edən bir şirkətdir. Üstəlik ölkədəki yük vaqonları və yük lokomotivlərinin istismarını da təşkil edirlər.

Montecargo-nun hərəkət qüvvəsi 17 lokomotivdən (15 aktiv) və 713 yük vaqonundan ibarətdir:

* 461 tipli lokomotiv (8)
* 661 tipli lokomotiv (3)
* 644 tipli lokomotiv (4)
* 744 sinif lokomotiv (onların heç biri aktiv deyildir)

Digər ölkələrlə əlaqə
---------------------

* Serbiya Serbiya: eyni ölçülü, elektrikləşdirilən yollar.
* Albaniya Albaniya: yalnız yük qatarları dəstəklənir.
* Xorvatiya Xorvatiya: yoxdur
* Bosniya və Herseqovina Bosniya və Herseqovina: yoxdur

Tarixi
------

Bugünkü Monteneqroya məxsus olan ərazidə ilk dəmir yolu xətti 1901-ci ildə açılmışdır. Qabela-Zelenika dəmir yolu xətti (760 mm) Avstriya-Macarıstan tərəfindən inşa edilmişdir.

Əsas dəmiryolu xətti 1976-cı ildə açılan Belqrad-Bar yoludur. Yolun xüsusiyyətləri Mala-Reku çayının üzərində olan körpü, dünyanın ən yüksək dəmir yolu körpüsüdür. Üstəlik bu yolda 6.2 km uzunluğunda Sozinski tuneli vardır. Dəmir yolunun Monteneqro hissəsinin təxminən üçdə biri tunellər və körpülərdən keçir. 1990-cı illərdə ölkədəki zəif iqtisadi və siyasi vəziyyətə görə yolun istismarında vəziyyət pisləşdi və nəticədə Bioçedə dəmiryol qəzası baş verdi. 2006-cı il qəzasında 47 nəfər öldü. Bununla əlaqədar yol təmir işləri aparılır.

Uzunluğu 56,6 km olan Nişkis-Podqoritsa dəmiryolu 1948-ci ildə ensiz dəmir yolu kimi qurulmuşdur. 1965-ci ildə ildə isə geniş reysli dəmiryolu ilə əvəz edilir. 1992–2012-ci illərdə Nikşis boksit yataqlarından çıxarılan yük qatarlar ilə Podqoritsaya daşınırdı. 2006–2012-ci illərdə yol yenidən qurulmuş və elektrikləşdirilmişdir. Sərnişin qatarları bu istiqamətdə işə başlamışdır. Maksimal sürət 75–100 km/saat təşkil edir.

Tiranaya gətirib çıxaran dəmiryolu Podgorica-Şkoder dəmir yolu əsasən yük üçün istifadə edilir. 1997-ci ildə Albaniyadakı yolun bir hissəsi sökülmüşdür. 2002-ci ildə isə yol yenidən bərpa edilir. 2009-cu ildə yol təmir olunub, təmir işləri 9,7 milyon avro təşkil emişdir.

İstinadlar
----------

1. ↑  "Podqoritsa dəmir yolu stansiyası". 2020-08-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-04-17.

Mənbə
-----

* Rəsmi sayt
* Dəmir yol xətlərinin xəritəsi
**Dimetil efir yanacağı (DME)**-(C2H6O) - rəngsiz qazdır.

Keçən əsrin 80-cı illərinin sonlarında yeni növ yanacağa – dimetil efirinə (DME) həsr olunmuş ilk işlər yarandı.

DME xassələri
-------------

Öz xassələrinə görə DME - propan-butan yanacaqlarına yaxındır. DME avtobenzin ilə müqayisədə az istilik törətmə qabiliyyətinə malikdir (10760 kkal/kq-a qarşı 6920 kkal/kq), odur ki, onun mühərrikin vahid gücünə məsrəfi 1,6 dəfə çoxdur. Lakin DME yaxşı ekoloji xüsusiyyətlərə malikdir (tüstü qazlarında qurum olmur və CO2 azdır).

DME alınması
------------

Hazırda DME alüminium oksid üzərində metanolun dehidratasiyası ilə alınır. DME-nin əsas istehsaıçıları Du Pont və Air Products and Chemicals - Amerika şirkətləridir.2000-ci ilin məlumatlarına görə DME istehsalı ildə təxminən 150 min tona yaxın idi. DME sintezi sahəsində tədqiqatlar 1986-cı ildə Air Products and Chemicals şirkətində başlamışdır. 1990-cı ildə tədqiqatlar ABŞ-nın energetika departamenti tərəfindən müdafiə edildi. 1991-ci ildən şirkətin Texas ştatının Zaport şəhərindəki zavodunda nümayiş qurğusu işləyir və burada DME alınma texnologiyası işlənilir.
Haldor Torsie şirkəti DME sintezi üçün yüksək selektivliyə, temperatur davamlığına, həmçinin uzun fəaliyyət müddətinə malik katalizator işlənib hazırlanmışdır. Laboratoriya eksperimentlərinə əsaslanaraq Kopenhaqendə istehsal gücü 50 kq/saat zam DME olan pilot qurğusu yaradılmışdır. Bu qurğuda katalizator 5 ildən çox işləmiş və metanolun sintezi üçün sənaye katalizatoruna nəzərən stabilliyə görə daha yaxşı nəticələr göstərmişdir.
Rusiya Federasiyasında DME sintezi, həmçinin DME əsasında sintezlər üzrə tədqiqat işləri Rusiya Elmlər Akademiyasının (REA) Neft Kimya Sintezi İnstitutunda və REA-nın Sibir filialının Kataliz İnstitutunda aparılır. Rusiya şəraiti üçün DME xüsusi ilə maraqlıdır. Belə ki, təmiz DME mənfi 1380C-də donur.
Haldor Topsoe şirkətində gücü 2500-dən 10000 ton/sutka olan qurğularda təbii qazdan çoxtonnajlı DME istehsalı təşkil edilib və bu prosesin əsas mərhələləri aşağıdakılardır: sintez qazın hazırlanması, DME sintezi, təmizləmə, yardımçı enerji sistemlərin işi.

DME tətbiqi
-----------

Hazırda DME dezodozantlarda freon əvəzinə aerosol əmələgətirici komponent, həmçinin daha mürəkkəb efirlərin sintezi üçün xammal kimi istifadə olunur. Daha geniş miqyasda DME birbaşa dizel yanacağının əvəzedicisi, avtobenzinlərin sintezi üçün istifadə oluna bilər.

Mənbə
-----

1. V.M.Abbasov, H.C.İbrahimov, S.R.Hacıyeva, S.Ə. Məmmədxanova, E.Ş.Abdullayev, F.Ə.Əmirov// Neft və qaz emalı proseslərinin kmyası və texnologiyası// "Elm" nəşriyyatı, Bakı -2014.S.275.
**Le Kuanq Lem** (vyet. Lê Quang Liêm, 3 mart 1991, Hoşimin, Vyetnam) — Vyetnam şahmatçısı, qrosmeyster, Dünya Blitz Çempionu (2013).

Le 2006, 2008, 2010, 2012 və 2014-cü illərdə Şahmat Olimpiadalarında Vyetnam üçün mübarizə aparmışdır. Xüsusilə də onun 2012-ci il Şahmat Olimpiadasında 1-ci lövhədə 10 oyundan 8 xal nəticəsi Vyetamın kişilərdən ibarət yığmasını yekunda 7-ci etdi və bu, Vyetnam Şahmat tarixində ən yüksək nəticə idi.

2010-cu ildə Le Moskva Open turnirində iştirak etdi. +5=4 nəticəsi ilə o, Konstantin Chernyshov, Evgeny Bareev və Ernesto Inarkiev ilə 1–4-cü yerləri bölüşdürdü. Həmin turnirdən dərhal sonra Le 9 oyundan 7 xal (+5=4) nəticəsi ilə 9-cu Aeroflot Open turnirinin qalibi oldu. İyul ayının 15-dən 25-dək o, ilk dəfə dəvətli Dortmund turnirində iştirak etdi. Onunla yanaşı burada 9 dəfə Dortmund çempionu və keçmiş dünya çempionu Vladimir Kramnik, Şəhriyar Məmmədyarov, keçmiş FİDE çempionu Ruslan Ponomariov, 2004-cü il Dünya Çempionatı finalçısı Peter Leko və Arkadij Naiditsch də yarışırdılar. İlk raundda Le qara fiqurlarla Kramniklə qarşılaşaraq heç-heçə etdi və dördüncü raundda Ponomariovu, 5-ci raundda isə Lekonu məğlub etdi. Bununla da (+2=7–1) nəticəsi ikinci yeri qazandı.

2011-ci il fevralın 7-dən 11-dək o, bir daha Aeroflot Open turnirində müvəffəqiyyətlə iştirak edərək 9 oyundan 6.5 xal ilə qrosmeysterlər Nikita Vityuqov və Yevgeni Tomaşevski ilə birinci yeri bölüşdürdü. O, Aeroflot Open turnirində iki dəfə qalib gəlmiş yeganə oyunçudur. Bu qələbə avtomatik olaraq ona Dortmund Invitational turnirinə vəsiqə qazandırdı.

2013-cü ilin mayında Filippində keçirilən Asiya Qitə Çempionatına qatıldı və klassik hissəni dördüncü yekunlaşdıraraq Blitz turnirinin qalibi oldu. 2013-cü ilin iyun ayında Le Xantı-Mansidə keçirilən sürətli şahmat üzrə Dünya Çempionatında iştirak edərək, Məmmədyarov, Nepomniachtchi və Aleksandr Qrişçukdan sonra dördüncü oldu. Bundan sonra Dünya Blitz Çempionatının qalibi oldu. O, dünya Çempionu titulunu qazanmış ilk Vyetnam oyunçusudur.

İstinadlar
----------

1. ↑  *FİDE* FIDE Standard Ratings as of 30 November 2023. 2023.

Xarici keçidlər
---------------

* Vikianbarda əlaqəli media-fayllar

* Le Kuanq Lem. Chess-DB.com Arxivləşdirilib 2016-10-05 at the Wayback Machine  (ing.)
* Le Kuanq Lem. 365chess.com  (ing.)
* Le Kuanq Lem. fide.com  (ing.)
* Le Kuanq Lem. chessgames.com  (ing.)
* Le Kuanq Lem. chess.com  (ing.)