**Sarayevo qətli** — 1914-cü il iyunun 28-də Sarayevoda serb milliyyətçisi Qavrilo Prinsip tərəfindən Avstriya-Macarıstan taxt-tacının vəliəhdi, ershersoq Frans Ferdinandın və onun xanımı Sofiya Hohenberqin qətlə yetirilməsi. Bu hadisə Birinci dünya müharibəsinin başlanması üçün bəhanə olmuşdur.

Qətlin arxasında Serbiya ordusunun zabitlərini birləşdirən milliyyətçi "Çrna Ruka" (*azərb*. "Qara əl"‎) təşkilatı dayanırdı. Təşkilat Avstriya-Macarıstanın hakimiyyəti altında olan serbləri azad etməyə, Bosniya və Herseqovina və Serbiyada gəncləri milli azadlıq hərəkatına cəlb etməyə çalışırdı. Təşkilatın rəhbəri serb əks-kəşfiyyat xidmətinin rəisi, "Apis" ləqəbli polkovnik Draqutin Dmitriyeviç idi.

Qətlin planlaşdırılması
-----------------------

Frans Ferdinand və Sofiya Hohenberq şəhər bələdiyyəsini tərk edərkən. Sui-qəsddən 5 dəqiqə əvvəl.
1908-ci ildə Frans Ferdinandın təşəbbüsü ilə Bosniya və Herseqovinanın Avstriya-Macarıstan tərəfindən ilhaq edilməsi bosniyalıların və serblərin bu dövlətə qarşı nifrətini gücləndirmişdi. Serblərin həyata keçirdikləri terror aktları nəticəsində bir neçə Avstriya zabiti öldürülmüşdü.

Avstriya-Macarıstan taxt-tacının vəliəhdi olan ershersoq Frans Ferdinandı öldürmək planı Serbiyanın baş nazirinə məlum idi. O, cinayətin törədilməsindən sonra Bosniya və Herseqovinanın tezliklə müstəqil olacağına ümid edirdi. Ancaq Avstriya-Macarıstan və Serbiya arasında yaranacaq müharibədən də ehtiyatlanırdı. Sui-qəsdi həyata keçirmək üçün Sarayevoya 6 nəfərlik dəstə göndərilmişdi. Onların arasında əsas icraçılar Qavrilo Prinsip, Nedelko Çabrinoviç və Trifko Qrabez idi. Bu 3 şəxs Frans Ferdinandı qətlə yetirdikdən sonra özlərinə sui-qəsd etməli idilər. Bunun üçün onlara qumbara və tüfənglə yanaşı, zəhərli maddə olan kalium-sianid də verilmişdi. Bu üç nəfər həm də vərəm xəstəliyindən əziyyət çəkirdilər və ömürlərinin sonuna az qaldığını bilirdilər. Buna görə də Dmitriyeviç işi icra etmək üçün məhz onları seçmişdi.

Sarayevoda qətl
---------------

Ershersoq Frans Ferdinand
### Qarşılama

Avstriya-Macarıstan İmperiyasının Bosniya və Herseqovinadakı qubernatoru general Oskar Potiorek 28 iyunda Sarayevoda ordunun gücünü və manevr qabiliyyətini yoxlamaq üçün hazırlanan hərbi təlimlərə vəliəhd Frans Ferdinandı da dəvət etmişdi. 1914-cü il iyunun 28-i, bazar günü səhər saat 10:00-da Frans Ferdinand xanımı ilə birlikdə Sarayevo dəmir yolu vağzalında general Potiorek tərəfindən qarşılandı və tezliklə onları daşıyan 6 avtomobildən ibarət kortej şəhər bələdiyyəsinə doğru hərəkət etməyə başladı.

### Uğursuz cəhd

"Qara əl"in üzvləri F. Ferdinandın olduğu avtomobilin hərəkət etdiyi yolu nəzarətə götürmüşdülər. Appel küçəsi yaxınlığında Nedelko Çabrinoviç qumbaranı avtomobilin üzərinə atdı. Lakin qumbara yerə düşdükdən bir neçə saniyə sonra arxadan gələn avtomobilin yaxınlığında partladı. "Reuters" agentliyinin verdiyi məlumata görə bu zaman 20 nəfər yaralanmışdı. Çabrinoviç ələ keçməmək üçün kalium sianidi qəbul edərək özünü yaxınlıqdakı Milyatska çayına atdı. Lakin hansısa səbəbdən zəhər təsir göstərmədi və Çabrinoviç polis işçiləri tərəfindən yaxalanaraq həbs edildi.

### Şəhər bələdiyyəsində görüş

F. Ferdinand bələdiyyə binasındakı iclasda bura gəlişi zamanı baş verən hərəkətlərdən narazılığını bildirdi və şəhər merinin çıxışını yarımçıq kəsib acıqla dedi: *"Mən anlaya bilmirəm, Sarayevoya sizin görüşünüzə gəlirəm və məni bomba ilə qarşılayırsınız. Çox qəribədir!"* Şəhər bələdiyyəsindəki işlərini tamamlayan ershersoq qumbaranın partlamasından zərər çəkmiş şəxslərə baş çəkmək üçün şəhər xəstəxanasına yollandı.

### Qətl

Frans Ferdinandın öldürüldüyü "Gräf & Stift" markalı avtomobil
F. Ferdinandı və xanımı Sofiyanı daşıyan üstüaçıq avtomobil Frans İosif küçəsindən keçərkən, təsadüfən həmin küçədə yerləşən kafedə oturmuş Qavrilo Prinsip onları gördü. O, avtomobilə doğru qaçdı və onun üzərinə çıxaraq Frans Ferdinandın və xanımının başına və qarnına bir neçə dəfə "Brauninq" tipli tapançadan atəş açdı. Onları tibbi yardım göstərmək üçün dərhal general Potiorekin malikanəsinə çatdırmağa çalışsalar da güllə yaraları çox ağır olduğundan əvvəlcə Frans Ferdinand, 10 dəqiqə sonra isə xanımı Sofiya Hohenberq yoldaca vəfat etdilər. Üstəlik bu zaman Sofiya hamilə idi. F. Ferdinandın cangüdəni, polkovnik-leytenant qraf Frans fon Arraşın dediyinə görə onun ölməzdən əvvəlki son sözləri: *"Sofi, Sofi, ölmə, uşaqlarımızın xətrinə yaşa"* və qrafın yara ilə bağlı suallarına 6–7 dəfə təkrarladığı "Bu bir şey deyil" ifadələri olmuşdu.

Q. Prinsip yaxalanmamaq üçün üzərindəki zəhəri içsə də qusaraq qaytardı. Tapançada qalan güllələrlə özünü öldürmək istəyərkən yaxınlıqdakı adamlar tərəfindən yaxalandı. Bu zaman onu elə döymüşdülər ki, həbsxanada bir əlini amputasiya etmək məcburiyyətində qalmışdılar.

Məhkəmə
-------

Sui-qəsdlə əlaqədar 25 nəfər yaxalandı. 1914-cü il 12–28 oktyabr tarixləri arasında keçirilən məhkəmədə onlardan 9-u təqsirsiz bilinərək azad edildi. Qətlin təşkilatçılarından beşi – Danilo İliç, Velko Çubriloviç, Mixaylo Yovanoviç, Nedyo Keroviç və Yakov Miloviç ölüm cəzasına məhkum edildilər, lakin sonuncu iki nəfərin cəzası sonradan müvafiq olaraq 20 il və ömürlük həbs cəzası ilə əvəz edildi. Ölüm cəzası 1915-ci il 3 fevral tarixində icra edildi. Nedelko Çabrinoviç, Trifun Qrabez və Qavrilo Prinsipin yaşı 20-dən aşağı olduğu üçün Avstriya-Macarıstan qanunlarına görə onlara ölüm cəzası tətbiq edilmədi və maksimum mümkün olan 20 il həbs cəzası verildi. Lakin Nedelko Çabrinoviç 23 yanvar 1916-cı, Trifun Qrabez fevral 1918-ci, Qavrilo Prinsip isə 28 aprel 1918-ci ildə həbsxanada vərəm xəstəliyindən öldülər. Digər müttəhimlər müxtəlif müddətlərə həbs cəzasına məhkum edildilər.

Sui-qəsdin nəticələri
---------------------

Məhkəmə işinin gedişində bu qətlin arxasında Serbiya hökumətinin dayandığı müəyyənləşdirildi və nəticədə Avstriya-Macarıstan Serbiyaya İyul ultimatumunu elan etdi. Ultimatumun şərtləri ilə tam razılaşmadığına görə 1914-cü il iyulun 28-də Avstriya-Macarıstan İmperiyası Serbiyaya müharibə elan etdi. Avqustun ilk həftəsində müharibəyə Almaniya, Rusiya, Böyük Britaniya və Fransanın da qoşulması ilə bu müharibə Birinci dünya müharibəsinə çevrildi.

Həmçinin bax
------------

* Qavrilo Prinsip

Xarici keçidlər
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  Bu şablona bax   Lüğətlər və ensiklopediyalar | Böyük norveç · Böyük rus |
| Normativ yoxlama | NKC: ph565681 |

| ⛭Birinci Dünya müharibəsi |
| --- |
| 
* Daxili cəbhələr

 |
| Əməliyyatlar | 

|  |  |
| --- | --- |
| Avropa | 
* Balkan
	+ Serbiya əməliyyatı
* Qərb cəbhəsi
* Şərq cəbhəsi
* İtalya cəbhəsi

 |
| Orta Şərq | 
* Gelibolu
* Sinay və Fələstin
* Qafqaz
* İran
* Mesopotamiya
* Cənubi Ərəbistan

 |
| Afrika | 
* Cənub-Qərb
* Şərq
* Kamerun
* Toqolənd
* Şimal

 |
| Asiya və Sakit okean | 
* Sindao
* Alman Samoası
* Alman Yeni Qvineyası

 |
| Dənizdə | 
* Şimali Atlantika U-boat kampaniyası
* Aralıq
* Şimal dənizi
* Baltik

* Hind, Sakit və Şimali Atlantika okeanları
	+ Papeete
	+ Madras
	+ Penang
	+ Cocos
	+ Coronel
	+ Folklend adaları
	+ Mas-a-Tiyerra

 |

 |
| Əsasiştirakçılar | 

|  |  |
| --- | --- |
| Antanta qüvvələri | 
* Belçika
* Brazilya
* Çin
* Fransa
	+ Fransa imperiyası
* Yunanıstan
* İtalya
* Yaponiya
* Çernoqoriya
* Portuqaliya imperiyası
* Rumıniya
* Rusiya
	+ Rusiya İmperiyası
	+ Rusiya Respublikası
* Serbiya
* Birləşmiş Krallıq
	+ Britaniya İmperiyası
* ABŞ

 |
| Dördlər ittifaqı | 
* Almaniya
* Avstriya-Macarıstan
* Osmanlı İmperiyası
* Bolqarıstan

 |

 |
| Xronologiya | 

|  |  |
| --- | --- |
| Müharibədənəvvəlki münaqişələr | 
* Afrikanın kolonial bölünməsi (1880–1914)
* Rus-yapon müharibəsi (1905)
* Birinci Mərakeş böhranı (1905–06)
* İkinci Mərakeş böhranı (1911)
* İtaliya-Osmanlı müharibəsi (1911–12)
* Fransanın Mərakeşi işğalı (1911–12)
* Birinci Balkan müharibəsi (1912–13)
* İkinci Balkan müharibəsi (1913)

 |
| Başlanğıcı | 
* Səbəbləri
* Sarayevo qətli
* Sarayevoda serblərə qarşı iğtişaşlar
* İyul böhranı

 |
| 1914, payız | 
* Cəbhələr döyüşü
* Ser döyüşü
* Birinci Marna döyüşü
* Sinqtao basqını
* Tannenberq döyüşü
* Qalisiya döyüşü
* Birinci Mazuryan Gölləri döyüşü
* Kolubara döyüşü
* Sarıqamış döyüşü
* Dənizə doğru yarış
* Birinci İpr döyüşü

 |
| 1915 | 
* İkinci Mazuryan Gölləri döyüşü
* İkinci İpr döyüşü
* Çanaqqala müharibəsi
* İkinci Artua döyüşü
* İzonzo döyüşləri
* Qorlize–Tarnuv hücumu
* Böyük Geri Çəkilmə
* İkinci Şampan döyüşü
* Kosovo hücumu
* Qut-ül Amarə mühasirəsi
* Los döyüşü

 |
| 1916 | 
* Ərzurum hücumu
* Verden döyüşü
* Naroç əməliyyatı
* Asiaqo döyüşü
* Yutlandiya döyüşü
* Somma döyüşü
	+ ilk gün
* Brusilov hücumu
* Baranoviçi hücumu
* Romani döyüşü
* Monastır döyüşü
* Transilvaniya döyüşü

 |
| 1917 | 
* Bağdadın tutulması
* Birinci Qəzzə döyüşü
* Zimmermanın teleqramı
* İkinci Arras döyüşü
* İkinci Ena döyüşü
* Kerenski hücumu
* Üçüncü İpr döyüşü
* Mereşeşti döyüşü
* Kaporetto döyüşü
* Birinci Monte Qrappa döyüşü
* Cənubi Fələstin hücumu
* Kembre döyüşü
* Ərzincan atəşkəsi

 |
| 1918 | 
* Faustşlaq əməliyyatı
* Brest-Litovsk sülh müqaviləsi
* Yaz hücumu
* Göyçay döyüşü
* Salyan döyüşü
* İkinci Pyave çayı döyüşü
* İkinci Marna döyüşüf
* Bakı döyüşü
* Yüz günlük hücum
* Vardar hücumu
* Meqiddo döyüşü
* Üçüncü Transiordan hücumu
* Myoz-Arqon döyüşü
* Vittoriyo Veneto döyüşü
* Hələb döyüşü
* Saloniki müqaviləsi
* Mudros müqaviləsi
* Vilyaa Giusti müqaviləsi
* Almaniya ilə müqavilə

 |
| Digər münaqişələr | 
* Meksika inqilabı (1910–20)
* Somalilend əməliyyatı (1910–20)
* Livya müqavimək hərəkatı (1911–43)
* Maritz üsyanı (1914–15)
* Zayan müharibəsi (1914–21)
* Hindu-alman konspirasiyası (1914–19)
* Senussi əməliyyatı (1915–16)
* Volta-Bani müharibəsi (1915–17)
* Pasxa üsyanı (1916)
* İngiltərə-Misir Darfur ekspedisiyası (1916)
* Kaoken üsyanı (1916–17)
* Mərkəzi Asiya üsyanı (1916-17)
* Rusiya inqilabı (1917)
* Finlandiya vətəndaş müharibəsi (1918)

 |
| Müharibədənsonrakı münaqişələr | 
* Rusiya vətəndaş müharibəsi (1917–21)
* Ukrayna–Sovet müharibəsi (1917–21)
* Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi (1918-1920)
* Gürcüstan-Ermənistan müharibəsi (1918)
* Alman inqilabı (1918–19)
* Macarıstanda inqilablar və müdaxilələr (1918–20)
* Macarıstan-Rumıniya müharibəsi (1918–19)
* Böyük Polşa üsyanı (1918–19)
* Estoniya İstiqlaliyyət müharibəsi (1918–20)
* Latviya İstiqlaliyyət müharibəsi (1918–20)
* Litva İstiqlaliyyət müharibəsi (1918–20)
* Üçüncü ingilis-əfqan müharibəsi (1919)
* Misir inqilabı (1919)
* Polşa-Ukrayna müharibəsi (1918–19)
* Sovet-Polşa müharibəsi (1919–21)
* İrlandiya İstiqlaliyyət müharibəsi (1919–21)
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi
	+ Yunanıstan-Türkiyə müharibəsi (1919–22)
	+ Ermənistan-Türkiyə müharibəsi (1920)
* İraq üsyanı (1920)
* Polşa-Litva müharibəsi (1920)
* Vlora müharibəsi (1920)
* Fransa-Suriya müharibəsi (1920)
* Qızıl Ordunun Gürcüstanı işğalı (1921)
* İrlandiya vətəndaş müharibəsi (1922–23)

 |

 |
| Aspektlər | 

|  |  |
| --- | --- |
| Səfərbərlik | 
* Bolqarıstan səfərbərliyi
* Osmanlı səfərbərliyi

 |
| Müxaliflik | 
* Pasifizm
* Anti-müharibə hərəkatı

 |
| Cəbhə boyudüzülmə | 
* Şliffen planı (Almaniya)
* XVII Plan (Fransa)

 |
| Hərb | 
* Hərbi döyüşlər
* Dəniz müharibəsi
* Karvan sistemi
* Hava döyüşü
* Kriptoqrafiya
	+ Otaq 40
* Atların istifadəsi
* Zəhərli qaz
* Dəmiryolları
* Strateji bombardmanlar
* Texnologiya
* Süngü müharibəsi
* Ümumi müharibə
* Milad atəşkəsi
* Last surviving veterans

 |
| Sivil təsirVəhşiliklərDustaqlar | 
* İtkilər
* İqtisadi tarix
* 1918 qrip pandemiki
* Kalişin dağıdılması
* Belçikanın təcavüzü
* Belçikanın Almaniya işğalı
* Lüksemburqun Almaniya işğalı
* Şimal-şərqi Fransanın Almaniya işğalı
* Ober Ost
* Osmanlı xalqı
	+ Erməni soyqırımı
	+ Süryani soyqırımı
	+ Pont yunanlarının soyqırımı
* Ürkün (Qırğızıstan)
* Almaniyanın blokadası
* Qadınlar
	+ Avstraliya
* Mədəniyyətdə
* ABŞ-da müharibədəki alman dustaqlar

 |
| Razılıqlar | 
* Osmanlı İmperiyasının parçalanması
* Says-Piko sazişi
* Sen-Jan-de-Moren razılığı
* Fransa erməni legionu
* Dəməşq protokolu
* Paris Sülh Konfransı
* Venizelos–Tittoni razılığı

 |
| Müqavilələr | 
* Brest-Litovsk sülh müqaviləsi
* Lozanna müqaviləsi
* London müqaviləsi
* Nöyi-sür-Sen müqaviləsi
* Sen-Jermen sülh müqaviləsi
* Sevr müqaviləsi
* Trianon sülh müqaviləsi
* Versal sülh müqaviləsi

 |
| Nəticələri | 
* Nəticəsi
* *On dörd maddə*
* Millətlər İttifaqı
* Birinci Dünya müharibəsi memorialları
* Mədəniyyətdə
* Yüzillik
	+ Başlanğıc

 |

 |
| 
* Kateqoriya
* Portal

 |